KUMANDA ELEMANLARI GİRİŞ: Elektrik makinalarının ve elektrikli aygıtların çalıştırılmalarında kullanılan elemanlara, kumanda elemanları adı verilir.

Kumanda elemanları, kumanda devrelerinde çok kullanılırlar. Kumanda elemanlarını iyice tanımak, kumanda devrelerini öğrenmeyi çok kolaylaştırır. Bu nedenle aşağıdaki kısımlarda kumanda elemanlarının yapılan, çalışmaları, çeşitleri ve özellikleri geniş olarak açıklanacaktır: BUTONLAR: Röle ve kontaktörleri çalıştıran veya durduran kumanda elemanlarına, buton adı verilir. Butonlar yapılarına jöne durdurma, başlatma ve iki yollu olmak üzere üç kısma ayrılırlar. Şekil 1-1 de görünüşleri ve yapılan verilen butonlardan iki yollu buton, hem durdurma ve hem de başlatma görevi yapar. Butonlar çalışma şekillerine göre kalıcı ve ani temaslı olmak üzere iki kısma ayrılırlar. Kalıcı butona basıldığında, buton durumunu değiştirir. Kalıcı buton serbest bırakıldığında, normal konumuna dönmez. Yani basıldığı şekilde kalır. Başka bir kumanda elemanı kalıcı butonu tekrar normal konumuna döndürür. Bu eleman bir aşın akım rölesi veya bir durdurma butonu olabilir. Ani temaslı butona basıldığında, buton durumunu değiştirir. Serbest bırakıldığında, ani temaslı buton otomatik olarak normal konumuna döner.

Şekil l — 1) Buton çeşitleri ve görünüşleri. SİNYAL LAMBALARI : Bir kumanda devresinin veya bir kumanda elemanının çalışıp çalışmadığını gösteren elemana, sinyal lambası adı verilir. Bu lambalar kumanda devrelerinde çok kullanılırlar. Sinyal lambalarının gövdelerine neon veya akkor telli lamba takılır. Neon lambalar 220 V gibi yüksek gerilimli kumanda devrelerinde, akkor telli lambalar ise 36 V gibi düşük gerilimli kumanda devrelerinde kullanılırlar. Sinyal lambaları şekil l - 2 de görüldüğü gibi genellikle elektrik tablolarına bağlanacak şekilde yapılırlar. Bu bağlamada, sinyal lambasının gövdesi tablonun arka tarafında kalır. Sinyal lambasının bombeli ve renkli camı tablonun Ön yüzünde bulunur.

MİKRO ANAHTARLAR : Yapısı ve görünüşleri şekil l - 3 de verilen kumanda elemanlarına, mikro anahtar adı verilir. Buz dolaplarının veya arabaların içinde bulunan lambalar, kapı kenarlarına bağlanan mikro anahtarlar ile yakılıp söndürülürler. Mikro anahtarların yapılan çok küçüktür. Bu nedenle mikro anahtarlar zaman rölelerinde, program şalterlerinde, vitrin otomatiklerinde, basınç anahtarlarında ve bunun gibi bir çok yerde kullanılırlar. Mikro anahtarlarda genellikle normalde açık veya kapalı bir kontak bulunur. Mikro anahtarların bazılarında da normalde açık ve kapalı olmak Üzere iki kontak vardır.

Şekil 1 — 2) Sinyal lambasının görünüşleri ve sembolü.

Anahtarların bütün çeşitlerinde kontakların çabuk açılmaları ve çabuk kapanmaları gerekir. Aksi halde kontaklar arasında oluşan ark, kontakların bozulmasına ve yalıtkan parçaların yanmasına neden olur. Mikro anahtarlarda kontakların çabuk açılıp kapanmaları şekil, l - 3 de görülen üç parçalı yaprak yayla sağlanır. Bir kumanda elemanının veya devresinin, çalışıp çalışmadığını belirlemek için, sinyal lambaları kullanılır. Sinyal lambaları, vidalı ve geçmeli tiptedir. Ampul olarak neon ampuller kullanılır. 6V. ile 380V. Arası standart gerilimlere uygun neon ampuller vardır. Sinyal lambası gövdesine takılan ampuller, devrenin kumanda gerilimine uygun olmalıdır. Genellikle kırmızı, san ve yeşil! renkleri mevcuttur. Şalter panolarına veya buton merkezlerine takılırlar. Gövde, tablonun arka tarafında kalır. Sinyal lambasının bombeli ve renkli camı, tablonun ön yüzünde bulunur.

RÖLELER: Şekil l -4 de yapısı ve görünüşü verilen ufak güçteki elektromanyetik anahtarlara, röle adı verilir. Röleler elektromıknatıs, palet ve kontaklar olmak üzere üç kısımdan oluşurlar. Elektromıknatıs, demir nüve ve üzerine sarılmış bobinden meydana gelir. Bobini doğru akıma bağlanan rölelerde, demir nüve yumuşak demirden ve bir parça olarak yapılır. Bu rölelerde artık mıknatısiyet nedeniyle paletin demir nüveye yapışık kalması, nüvenin ön yüzüne konmuş küçük bir plastik pulla önlenir. Bobini alternatif akıma bağlanan rölelerde, demir nüve sac paketinden yapılır. Alternatif akımın değer ve yön değiştirmesi, rölelerde titreşime neden olur. Bobini alternatif akıma bağlanan bir rölenin titreşim yapması, demir nüvenin ön yüzünde açılmış oyuğa yerleştirilen bir bakır halkayla önlenir. Demir nüve üzerinde bulunan bobin bir veya daha fazla sargıdan oluşur. Röle bobininde birden fazla sargının bulunması, rölenin değişik gerilimlerde kullanılmasını sağlar. Röledeki kontaklar palet aracılığı ile açılır ve kapanırlar. Normal durumda palet, yay veya yerçekimi nedeniyle, demir nüveden uzakta bulunur. Rölelerde normalde açık ve normalde kapalı olmak üzere iki çeşit kontak vardır. Bu kontakların yapımında gümüş, tungsten, paladyum metalleri ve bunların alaşımları kullanılır.

Şekil 1 — 3) Mikro anahtarların yapısı, görünüşleri ve sembolleri. Şekil l - 4 de verilen rölenin bobinine bir gerilim uygulandığında, röle enerjilenir ve paletini çeker. Palet üzerinde bulunan (1-3) nolu kontak açılır ve (l -2) nolu kontak kapanır. Bobin akımı kesildiğinde, röle üzerinde bulunan yay, paletin demir nüveden uzaklaşmasını sağlar. Bu durumda kapanmış olan (l - 2) nolu kontak açılır, açılmış olan (l -3) nolu kontak kapanır.

Şekil 1—4) Bir rölenin yapısı, görünüşü ve sembolleri.

KONTAKTÖRLER:

Şekil l -5 de yapısı ve görünüşleri verilen büyük güçteki elektromanyetik anahtarlara kontaktör adı verilir. Kontaktörler de elektromıknatıs, palet ve kontaklar olmak üzere üç kısımdan oluşurlar. Elektromıknatıs şekil l - 5 de görüldüğü gibi demir nüve ve üzerine sarılmış bobinden meydana gelir. Bobini alternatif akımda çalışan kontaktörlerin demir nüveleri, silisli saclann paketlenmesiyle yapılır. Demir nüvede dış bacakların ön yüzlerinde açılan oyuklara bakır halkalar takılır. Bakır halkalar, yön ve değer değiştiren akım nedeniyle kontaktörün titreşim ve dolayısıyla gürültü yapmasına engel olurlar. Bobini doğru akıma bağlanan kontaktörlerin demir nüveleri, yumuşak demirden ve bir parça olarak yapılır. Bobin akımı kesildiğinde, demir nüvede kalan küçük artık mıknatısiyet, paletin demir nüveye yapışık kalmasına neden olabilir. Bu sakınca demir nüvenin palete bakan yüzlerine konan plastik pullarla önlenir. Doğru akım kontaktörlerinde palet, yumuşak demirden ve bir parça olarak yapılır. Alternatif akım kontaktörlerinde ise palet, silisli sacların paketlenmesinden meydana gelir. Palet, kontaktörde bulunan kontakların açılıp kapanmasını sağlar. Yay veya yerçekimi kuvveti, paleti demir nüveden uzakta tutar. Bobin enerjilendiğinde, demir nüve paleti çeker ve kontaklar durum değiştirir.

. Kontakların yapımında gümüşün.Kontaktörlerde normalde açık ve normalde kapalı olmak üzere iki çeşit kontak vardır. görünüşleri ve sembolleri. Şekil 1 — 5) Kontaktörlerin yapısı. demir. kadmiyum. tungsten ve molibdenden yapılmış alaşımları kullanılır. karbon. nikel. bakır.

bobine anma geriliminin uygulanmasıyla sağlanır. (L2) lambası yanmaktadır. Yani (A) kontaktörü normal konumunda bulunur. Ana kontaklar yük akımını. Alternatif akıma bağlanmış olan bobinler. Bobini doğru akıma bağlanmış röle veya kontaktörler. (Başlatma) butonuna basıldığında. Kontaklar normal konumlarına dönerler. (Başlatma) butonu serbest bırakıldığında. Fazla kontakları boş bırakmayıp kullanmak. bobin gerilimleri normal değerlerinin % 20 veya % 50 sine düşünceye kadar paletlerini çekik tutarlar. Bobin gerilimi daha çok düşürüldüğünde. yardımcı kontaklar kumanda devresinin akımını taşırlar. palet açılır. kontaklar birbirlerine seri olarak bağlanırlar. (A) kontaktörü enerjilenir. Röle ve kontak türlerde palet. (Ll) lambası söner ve (L2) lambası yanar. Kontaktörlerde bulunan kontaklar ana ve yardımcı kontak olmak üzere iki kısma ayrılırlar. Şekil 1 — 6) Bir alternatif akım Şekil 1 — 7) Bir doğru akım kontaktörünün devresi. Bu durumda (Al) kontağı açık ve (Ll) lambası sönüktür. Palet çekildikten sonra. bobin gerilimi uygun bir değere kadar düşürülürse. Kontaktörün kullanıldığı devrede akım yüksekse. kontaklar birbirine paralel olarak bağlanırlar. normal gerilimlerinin % 50 veya %60 ında paletlerini bırakırlar. (A) kontaktörünün enerjisi kesilir. Şekil l . Normalde açık (Al) kontağı kapanır ve (L1) lambası yanar. yanan (L2) lambası söner. palet gene çekik kalır. Devre gerilimi yüksekse ve kontaklar arasında ark meydana geliyorsa. Kontaktörlerde bazen arzulanandan daha fazla sayıda kontak bulunur. (A) kontaktörü enerjilenemez.6 da bir buton ve bir kontaktörle yapılan bağlantının şeması verilmiştir. Normalde kapalı (A2) kontağı açılır. . kontaktörünün veya rölesinin devresi. (A2) kontağı kapalı olduğundan. kontaktörün ömrünü uzatır. demir nüveden oldukça uzakta bulunur. Paletin uzaktan çekilebilmesi. Bu bağlantıda (Başlatma) butonu açıkken.Bu alaşımlar gümüşe göre daha dayanıklıdırlar.

motorun korunmasıdır. Bu işlem için değişik koruma rölelerinden yararlanılır. paletin bırakıldığı gerilimin çok küçük olduğu görülür. . devre dışı bırakılmalıdır.7 de verilen devre ile sağlanır.Verilen bu değerlerden. (Rl) direnci (A) bobinine seri olarak bağlanır. Bu devrede (Başlatma) butonuna basıldığında. Onun için. Çünkü motor mekanik enerji vererek iş görmektedir. (Al) kontağından ve (A) bobininden geçerek devresini tamamlar. Isının anma sının üzerine çıkması halinde.Üç fazlı motorların iki faza kalıp çalışmaya devam etmesi hali. iş akışında aksama ve büyük ekonomik kayıplar meydana gelir. motor sargısı yanmadan önlenmelidir. (A) bobini daha küçük bir gerilimle çalışmaya devam eder. motor sargılarının yanması veya bir arıza anında. sonuçta stator veya rotorda ısı artışı meydana gelir. (P) ucundan gelen akım (Başlatma) bütanımdan. 4-Aşırı yüklerde motorun fazla akım çekmesi. (A) bobini ener j ilenince. b) Üç fazdan birinin sigortasının atması.) motorun rotor sıkışması sonucu aşırı akım çekmesi. c) Kontaktör kontaklarından birisinin arızalanması. (A2) kontağı kapanır ve (Ll) lambası yanar.Motorları Tehlikeye Sokan Aşın Akımın Nedenleri: Motorların yanmasına neden olabilecek başlıca arızalar şunlardır. Arıza türü ne olursa olsun. motorun fazla akım çekmesi. yatak sarması vb. MOTOR KORUMA RÖLELERİ VE SİGORTALAR A-Genel Açıklama: Motorların kullanımında önemli unsur. Bu çalışma sekil l . 3-Şebeke voltajının sürekli olarak normal değerinin altında bulunması ve böylece motorun düşük momentle çalışması sonucu fazla akım çekmesi. Normalde kapalı (Al) kontağı açılır. motoru tehlikeye sokacak arızalar. a) Üç fazdan birinin şebekeden kesilmesi. d) Motor ile kontaktör arasındaki kablo bağlantı irtibatının herhangi bir neden ile geçirgenliğini kaybetmesi. (Nominal akımdan %20 oranında daha fazla akımın çekilmesi) 5-Motorun yol alma ve frenleme süresinin uzun tutulması sonucu. 2-Mekanik zorlamalarla (mil sıkışması. Bu nedenle doğru akımla çalışan bir röle veya kontaktör bobinine başlangıçta büyük. (A) kontaktörü veya rölesi normal gerilimle enerjilenir. bobini doğru akıma bağlanmış röle veya Kontaktörlerde. motorun enerjisi kesilerek. daha sonra küçük gerilim uygulanır. B. Çünkü (A) bobinine uygulanan bu küçük gerilim. yanan (L2) lambası söner. (Rl) direncinde düşen gerilim nedeniyle. l. (A3) kontağı açılır. paletin çekik kalmasını sağlar.

bir devredeki elektriksel büyüklüklerden birini sürekli olarak kontrol eden ve ölçen. sargılardan V3 katı daha büyük akım geçer.) Açıklanan veya benzeri arızalarda tesis bölümleri.6-Motorun sık durma ve kalkış yapması halinde. 2-Çeşitleri Motor devrelerinde kullanılan başlıca koruma röleleri şunlardır. 2-Aşağıdaki hallerde ise koruma röleleri çalışmamalıdır: a)Motorun kalkışı sırasında yada frenleme anında doğacak kısa süreli aşın akımlar meydana geldiğinde. b}İzin verilen aşırı yük durumlarında (İki dakika süre ile l. stator ve rotordaki ısının artması. Motor anma yükünün üstünde çalışmasına rağmen çalışma kısa süreli ise. izin verilen sınır sıcaklığı geçildiği anda. tüketiciler ve özellikle motorlar ya çektikleri aşın akım nedeni ile yada dışardan gelen ek ısı etkisi ile aşın derecede ısınırlar ve yanma tehlikesi görülür. mekanik yoldan koruma kumandası veren cihaza "açıcı" adı verilir. motorun fazla akım çekmesi.5XAnma akımı) ve motorun yol alması normal süreyi aşmadığında. Bir devredeki bir elektriksel büyüklükte anormal bir değişiklik olduğu zaman. 8-Soğutuculu motorlarda.Manyetik röle 2. 10.Termik röle 3. soğutma düzeninin çalışmaması çevre sıcaklığı fazla ise. 9-İşletme ile ilgili olarak kayıpların artması. işte bu durumlarda koruma röleleri görev yaparak motorun enerji aldığı kontaktör bobininin enerjisi kesilmeli ve kontaktör açılarak motor devre dışı bırakılmalıdır. hemen çalışmalı ve enerji kontaktörünü açmalıdır. Kullanılacak röleler şu özelliklere sahip olmalıdır: l-Motorda.Bağlantı hatası (örneğin direkt yol alan bir motorun stator sargıları normal işletmede yıldız bağlanacak şekilde düzenlenmiş iken sargılar yanlışlıkla üçgen bağlanırsa.Elektronik aşırı akım rölesi b) Termistör koruyucular c} Faz koruma rölesi sonucu. C-Koruma Röleleri: l-Rölenin ve Açıcının Tanımı Röle dendiğinde. bu büyüklükte anormal bir değişiklik olduğu zaman yine elektriksel yönden gerekli koruma kumandası veren bir cihaz anlaşılır. sıcaklık dengesi temin edilip motor ortam sıcaklığına kadar soğuyabilir. özellikle . 7-Şebeke frekansındaki aşırı dalgalanmalar sonucu. stator veya rotor sargılarında ısının artması. a} Aşırı Akım röleleri 1.

aşırı akım rölesi adı verilir. Devrede kullanılan sigortalar da koruma görevi yapar. Sigorta değerleri. Ayrıca her korumanın yanında. Üzerinden fazla akım geçerek çalışan rölenin tekrar görev yapması için. e) Faz sırası rölesi Ülkemizde çok kullanılan koruma rölesi Termik Röledir. Elektrik devrelerinde kullanılan sigortalar da koruma görevi yaparlar. motor için tehlike yoktur. kalkış akımı dikkate alınarak. Aşırı akım röleleri motorlara seri olarak bağlanırlar. Çünkü uzun süre geçen aşın akım. fazla aşrı akımlarda (örneğin motorun iki faza kalması gibi) hemen devreyi açan faz koruma röleleri kullanılmalıdır. Bu durumda. Bu durum sargıların yanmasına neden olabilir. Çalışma anında motor akımı kısa bir süre için normal değerinin üzerine çıkarsa. Aşın akımın motordan sürekli olarak geçmesi. motor sargılarındaki ısıyı kısa sürede arttırır. Ancak aşın akımın bir süre devam etmesi. standart cetvellerden yararlanılarak seçilmelidir. Aşın akım röleleri. kontaktörün bobin devresini açarak enerjinin kesilmesini sağlayan bir ölçme rölesidir. termik röle görev yapmayabilir.d) Gerilim koruma röleleri. . sürekli olarak devreden geçen akımın termik veya manyetik etkisini kontrol eden ve ısınma. Yalnız hatları korurlar. Devrenin açılmasını sağladıktan sonra bir süre sonra otomatik olarak görev yaparak normal konumlarına dönerler. röle üzerinde bulunan "reset" butonuna basılır. motorun sıcaklık derecesini yükseltir ve motoru yakar. termistör koruması yapılmalıdır. Motor devrelerinde kullanılan sigortalar. izin verilen belirli üst seviyeyi geçtiğinde. Bu nedenle kısa süreli aşın akımlarda aşın akım rölesinin çalışıp motoru devreden çıkarmaması gerekir. a)Aşırı akım röleleri AŞIRI AKIM RÖLELERİ: Aşırı akımların elektrik motorlarına vereceği zararları önlemek için kullanılan elemanlara. motor için sakınca yaratır. (Örneğin Buzdolapları motorlarında kullanılan röleler) Bu tip rölelere otomatik kurmalı röleler denir. kontaktör ana akım devresine bağlanırlar. Motorların kalkışı sırasında fazla akım çektikleri düşünülürse. Yani bir aşırı akım rölesinden. motorun şebekeden çektiği akım geçer. Ancak bazı rölelerde bu buton yoktur. gecikmeli sigortalar olmalıdır. Devreyi korurlar. Böylece röleden motor akımı geçer. bu aşırı akım motora bir zarar vermez. Ancak bazı işletme koşullarında. kısa süreli aşırı akımlarda görev yapmayan bir koruma rölesi ile motorun korunması gerekir. Motorları tehlikeye sokan ve aşırı akım çekmesine neden olacak etkiler kısa süreli ise. Ancak çalışma karakteristiği nedeni i!e motoru koruyamazlar. Çalışma karakteristikleri nedeniyle sigortalar elektrik motorlarını koruyamazlar.

Motorun yol alma anında kısa süre çektiği aşın akım. Aşağıdaki kısımlarda bunlar sırasıyla incelenecektir: Şekil l — 8) Manyetik aşırı akım rölesinin yapısı ve sembolü. Böyle geçici durumlarda rölenin çalışması. Üç fazlı motor devrelerinde genellikle her faz için bir aşırı akım rölesi kullanılır. aşın akım rölesi yalnız bir iletken üzerine konur. bu duruma örnek olarak gösterilebilir. Böylece motor devreden çıkar ve yanmaktan korunmuş olur. enerjisini keser. Bazı aşırı akım röleleri de üzerlerinde bulunan bir vida aracılığı ile hem otomatik ve hem de elle kurma konumuna dönüştürülebilirler. Bütün iş tezgâhlarında kullanılan asırı akım röleleri elle kurulurlar. aynı akım aşın akım rölesinden de geçeceğinden. Açılan kontak. Yani bu aşın akım röleleri kendi kendilerine kurulurlar. Güç devresinde kullanılan aşın akım röleleri daha çok bir kontağa kumanda ederler. Yalnız aşın akım rölesini kurmadan önce. Üzerinden geçen fazla akım nedeniyle atan bir aşın akım rölesi. . motor kontaktörünün. Bazı ev tipi aygıtlarda örneğin buz dolaplarında kullanılan aşın akım röleleri. devrenin açılmasından bir süre sonra otomatik olarak normal konumlarına dönerler. Bazen da yalnız iki fazın üzerine birer aşın akım rölesi konur. Bazen da her aşırı akım rölesinin ayrı bir kontağı olur. Herhangi bir nedenle motor fazla akım çektiğinde. Aşın akım rölelerinin manyetik ve termik olmak üzere iki çeşidi vardır. geciktirici bir elemanla önlenir. röle üzerinde bulunan butona elle basarak kurulur. Bir fazlı alternatif akım veya doğru akım motor devrelerinde. rölenin atmasına neden olan arızayı gidermek gerekir. aşın akım rölesinin kontağı açılır.

demir nüvenin bobine göre olan durumunu değiştirmekle yapılır. çok kısa süreli ise yavaş hareketten dolayı kontak açılmaz. kısa süreli aşın akımlarda. Akımın manyetik etkisiyle çalışır. Ancak elektromıknatısın demir nüvesi hareketi silindir içindeki yağdan dolayı yavaştır. Herhangi bir nedenle motor. Manyetik asın akım rölelerinde akım ayan. Elektromıknatıs bobini.8 den görüleceği üzere elektromıknatıs. kontaktör bobinine seri olarak bağlanır. demir nüvenin hareketi yavaş olur. Silindir içinde bulunan piston nedeniyle. motora normalde kapalı kontak. elektromıknatıs etkilenerek kontağını açmak ister. ayarlanan akımın üzerinde bir akım çekerse. Aşırı akım rölesinin bobininden normal değerinin üzerinde bir akım geçtiğinde. yağ dolu silindir içinde hareket eden pistonla önlenir. Kontak açılınca. kontak geciktirici eleman olmak üzere üç kısımdan oluşur. aşın akım rölesinin devreyi açma akımı büyümüş olur. Aşın akım rölesinin normalde kapalı kontağı kumanda devresinin girişine konur. kumanda devresinin akımı kesilir ve motor durur. aşırı akım rölesinin çalışmasını engeller. kontak ve geciktirici eleman olmak üzere üç kısımdan oluşur. Elektromıknatısın bobini güç devresinde motora seri olarak bağlanır. örneğin motorun yol alma anında çektiği akımda. Eğer bobinden geçen açın akım normal değerine düşmezse. rölenin çalışıp kontağını açması. manyetik aşırı akım rölesi adı verilir. Yani bobinden motorun akımı geçer. Yani yağ dolu silindir içinde hareket eden pistondan oluşan geciktirici eleman. Bu nedenle aşın akım rölesinin kontağı hemen açılamaz.MANYETİK AŞIRI AKIM RÖLELERİ : Motor akımının manyetik etkisiyle çalışan aşın akım rölelerine. yağ dolu silindir içinde hareket eden bir pistonla önlenir. örneğin bobin sabit tutulup demir nüve aşağıya kaydırılırsa. Bu kontak açıldığında.elektromıknatıs. Bir manyetik aşın akım rölesi şekil 1 . . kontaktörün enerjisi kesileceğinden motor durur. Kısa süreli aşın akımlarda rölenin çalışıp kontağını açması. bobin demir nüveyi yukarıya doğru çeker. Eğer aşın akım. bir süre sonra kontak açılır. Kısa süreli aşın akımlarda.

Şekil 1 — 10) Endirekt ısıtmalı termik aşın akım rölesinin yapısı.9 da görüldüğü gibi bağlanırlar. TERMİK AŞIRI AKIM RÖLELERİ : Motor akımının yarattığı ısının etkisiyle çalışan aşın akım rölelerine. Akımın ısı etkisi ile çalışır.Şekil 1 — 9) Üç fazlı bir asenkron motorun manyetik aşırı akım rölesiyle korunmasına ait bağlantı şeması. Termik aşın akım rölelerinin endirekt ısıtmalı. manyetik aşın akım rölesinin kapalı kontağı açılır. Uygulamada en çok kullanılan röledir. Böylece motor yanmaktan korunmuş olur. direkt ısıtmalı ve ergiyici alaşımlı olmak ü/ere üç çeşidi vardır. bir kapalı kontağa kumanda eder. Sembolik gösterilişi (Alman) . Bu bağlantıda üç faz üzerine konan üç manyetik aşın akım rölesi. Çalışma devam ederken. Çalışan kontaktör ve motor devreden çıkar. Şekil 2-2'de bu tip rölelerden örnek resimler ve rölenin gösterilişi görülmektedir. motor her hangi bir nedenle uzun süre asın akım çekerse. termik aşırı akım rölesi adı verilir. Manyetik aşın akım röleleri üç fazlı motor devrelerine genellikle şekil l . görünüşü ve sembolü.

Bu farklı madeni şeritler. Çubuk soğuduğunda başlangıç durumuna geri gelir ve yeniden çalışmaya hazır olur. perçin veya kaplama yolu ile birbirinden ayrılmayacak şekilde üst üste tespit edilirler. Şu halde aşın akım ne kadar büyük olursa gecikme de o kadar küçük olur.(Şekil: 2-2) Çeşitli tip termik aşırı akım röleleri ve sembolü Termik rölenin yapısı ve çalışması: Termik röle. Bu da belirli bir zaman gecikmesine sebep olur. ısındığı zaman Bimetal çubuk eğilir. Termik röle. basınçlı kaynak. Madeni şeritlerin uzama katsayılarının farklı olması sebebi ile. kontaktöre ait bir eleman olmamakla beraber. haddeleme. aşın akımın ve buna bağlı olarak ısınmanın. Ayrıca gecikme zamanı. Bimetal çubuk. Bundan yararlanarak bir kumanda kontağımın açılması ve kapanması sağlanır. Çubuğun hareketi ile oldukça büyük bir kuvvet gelişir. şiddetine de bağlıdır. Ancak akım transformatörü veya bir reaktans bobini üzerinden bağlanan röleler. ısı karşısında uzama katsayıları farklı olan iki madeni şeridin bir araya gelmesinden oluşur. . ısınan çubuğun kumanda kontağını çalıştırması için "s" kadar bir yol aması gerekir. Şekil2-3 Termik rölenin yapılışının ve çalışmasının prensip şeması a Sükunet konumu b Çalışma konumu Burada açıkça görülüyor ki. ana akım yoluna seri bağlanır ve tüketicinin Örneğin motorun çektiği akımın termik etkisi sürekli olarak kontrol edilir. Bunun için bimetal çubuklardan yararlanılır. hem doğru ve hem de alternatif akımda kullanılabilir. yalnız alternatif akımda kullanılabilir.

sıcak durumdaki röleden yaklaşık l/ 4 oranında daha geç açar. Onun için ve IA akım değerlerini karıştırmamak gerekir. IE . Röle. Termik rölenin hangi aşın akım değerinde ve ne kadar zaman içersinde açacağını gösteren eğriye "açma karakteristiği" denir. Korunacak olan motorlar veya diğer tüketiciler aşın akımın değerine bağlı olarak. IE ayar akım değerine ayarlanır. belirli sınırlar içinde ayarlanarak değiştirilebilir. IE ayar akımının %105 ve %120 si arasında değişebilir. Yani işletme sıcaklığı artmış durumda çalışan rölenin açma karakteristiği. korunacak cihazın örneğin motorun nominal akımına uydurulabilir.Açma karakteristiği: Termik rölenin açma karakteristiği akım şiddetine bağlıdır. Şekil 2-4'de böyle bir karakteristik eğri gösterilmiştir. Ayar. Bu sayede bir rölenin açma akımı. Belirli bir açma akımında soğuk röle.daha uzun veya daha kısa bir zaman sonra devreden çıkarılırlar. genellikle sadece soğuk durumun aritmetik ortalama değeri olarak verilir. Sınır akım. IA açma akımı değerinde açar. Role. soğuk işletme durumundaki karakteristiğin altındadır. Ayar Akımı: Bimetal çubuğun uzunluğuna ve şekil değiştirmesine bağlı olarak termik rölenin açma değeri. röle üzerinde bulunan ve sürekli ayar olanağı veren bir ayar düğmesi veya ayar kolu ile yapılır. (Şekil 2-4) Termik rölenin açma karakteristiği 1 2 3 Sınır akım Ortalama değer Dağılma şeridi Açma karakteristikleri. ayarlanan değere göre açma kumandası verir. Her rölenin Örneğin 8-12 A gibi bir ayar bölgesi vardır.

2 katında iki saat içinde emin bir şekilde açması şart koşulur. aşırı akımın derecesine bağlı olarak azalıp çoğalması röleye parabolik açma karakteristiği kazandırır. Burada IA açma akımı. Fakat bazı hallerde bu akım. belirli bir zamanın geçmesi gerekir. Bunun sonucu sınır akım değeri düşer ve röle daha erken açma kumandası verir. rölenin IE ayar akımının k katı (k>l). Eğer üç kutuplu röle. Bu parabolik değişim rölenin soğuk veya sıcak durumdan itibaren çalışmaya başlamasına bağlıdır. İşte bu zaman gecikmesi rölenin ana özelliğini oluşturmakta ve rölenin seçici (selektif) çalışmasını sağlamaktadır. rölenin ortam sıcaklığına bağımlı olması bir avantajdır. soğuk durumdayken 6 IE aşırı akım değerinde ise. cihazın izin verilen yük akımı (nominal akımın en çok 1. her röle tipine ait açma karakteristikleri ve ayar bölgeleri verilmiştir. IE ayar akımının 1. aşırı akim meydana geldikten belirli bir süre sonra görev yaparak koruma kumandasını vermektedir. rölenin açma zamanına ulaşması için akım tarafından o kadar az ısıtılmasına ihtiyaç olur. Örneğin 50°C ortam sıcaklığında sınır akım %20 kadar düşük olur. (işletme akımı nominal yükünde çalışırken ölçülen akımdır. açma zamanı %10 kadar ve bir kutuplu yüklenirse %20 kadar artar. Buna göre rölenin sınır açma akımı IA=(1. Ortam sıcaklığının etkisi : Rölelerin sınır akım değerleri ve açma karakteristiği.5 IE aşırı akım değerinde iki dakikada açması. yani IA=K. gecikme değerine bağlı olarak 2-5 saniyede açması istenir. Gecikme derecesi: Termik rölede bimetal çubuğun ısınıp eğilerek hareket etmesi sonucunda örneğin üç noktasının Şekil:2-3'de belirtilen "s" mesafesine ulaşabilmesi için. Bu yüzden röle. Ortam sıcaklığı yüksek olursa.05 katında iki saat içinde açmaması ve sıcak durumda 1. genel olarak korunacak cihazın örneğin motorun nominal akımına eşit olarak seçilir. Değişik ortam sıcaklığında açma zamanı değişik değer alır. Ayrıca rölenin sıcak durumda 1. iki kutuplu olarak yüklenirse. IE Sınır Akımlar: Termik rölenin açma akım değerleri bakımından yönetmeliklerde sınır açma değerleri bildirilmiştir. 20°C ortam sıcaklığına göre belirlenmiştir. Bunun aksine.2) IE olarak belirlenir. ortam sıcaklığı düşük olursa sınır akım değeri daha fazla olur.İmalatçı firmalar tarafından hazırlanan röle kataloglarında. ayar akımı. Belirli şartlar altında eğer röle ve korunacak olan motor aynı ortam sıcaklığında bulunursa. Buna göre 20°C ortam sıcaklığında ve soğuk durumda termik rölenin.2 katı) olabileceği gibi kalkış akımının izin verdiği hallerde işletme akımına eşit alınabilir. Yine bimetal çubuğun "s" mesafesine ulaşması için geçen zamanın.05-1. Ancak bu şartların .IE olarak belirlenmiştir.) İşletme akımı genellikle nominal akımdan daha küçük olduğundan bu durumda daha güvenli bir değer seçilmiş olur.

e.Sıcaklık dengeleme çubuğu d.özellikle uzaktan kumandalı sistemlerde ve kontaktörle beraber koruyucu içersinde bulunan rölelerde gerçekleşmesi mümkün değildir. Tekrar kapama ve yeniden çalıştırma : .Hareketli kontak kolu. Isınma kompanzasyonu : Termik röleler bir ısınma kompanzasyonu ile donatılmışlardır. daima aynı zamana ihtiyaç gösterirler. Şu halde akımla ısıtılan bimetal çubuklar ile serbest çubuklar arasındaki "D" aralığı daima sabit kalır. ısınan bimetal çubuklar. şekildeki gibi sola doğru eğilirler ve belirli bir akımda açma sürgüsüne dayanırlar.05-1. Rölede üç fazlı sisteme ait ve ana akım tarafından ısıtılan üç adet bimetal çubuk vardır. 20°Cden farklı olan ortam sıcaklık derecelerinde dahi -20°C ile +55°C arasında (1. Açmanın gerçekleşmesi için açma süngüsünün açma kolunu itmesi gerekir. Bu çubuk akımla değil ortam sıcaklığı ile ısınır. açrna süngüsünün itmesi gereken kolda yine eşit boyutta ve aynı özelliklere sahip bimetal çubuktan yapılmıştır. Şekil: 2-5'de sıcaklık kompanzasyonu olan termik rölenin prensip şeması ve bimetal ısıtıcı elemanın resmi görülmektedir. 30°C ortam sıcaklığında bu çubuk da diğer bimetal çubuklar kadar kıvrılır. Şekil2-5 Sıcaklık kompanzasyonu olan üç kutuplu bir bimetal rölenin prensip şeması.Açma kolu. Bu sayede sınır açma akımı.Ana akımla ısıtılan bimetal çubuklar b.2) IE sınır değerlerinde kalır. Ortam sıcaklığının 30'C olduğu kabul edilirse. Böylece -20° ile +55° arası sıcaklık değişmelerinde ayar akımı IE de bir düzeltme yapmaya gerek kalmaz. Bu sayede acına kumandası vermek için.Açma sürgüsü c. Fakat açma kolu çatallı yapılmış olup.Sabit kontaklar f. Bu yüzden sıcaklık derecesinin değişmesine parelel olarak. a. rölenin IE ayar akımına da sürekli bir düzeltme faktörü getirilir. Bu durumda röle ile motor aynı ortam sıcaklığında bulunmayabilir.

Sigorta koruma görevini 6 . (Şekil:2-6)Termik röle kontaklarının üç ve bir fazlı olarak bağlanışı.10 16. Yani sigortanın nominal akımı ile termik rölenin ayar akımı aynıdır. Termik röle ayar akımı korunacak olan cihazın işletme akımına kolayca ayarlanabilir. Görev yapan rölenin kapanan kontağı (genellikle 95-98) üzerinden kurulacak bir sinyal veya ihbar devresi ile rölenin çalıştığı gözlenebilir. bir devrenin korunmasında ayarlama olanağı olmayan ve yalnız bir akım değerine göre ayarlanmış olan bir röle gibi çalışır..A gibi belirli kademelerdeki akım değerindeki bir sigorta elemanına göre yapar. Motorların kalkış akımları dikkate alınarak sigortalar. Kontaktör bobinine seri bağlanan röle kontağı genellikle 95-96 ile isimlendirilmiştir. Kısa devreye karşı koruma yapmak için hiçbir zaman yeterince çabuk devreyi açmaz. ihtiyaca uygun bir şekilde ayarlanan akım değerine bağlıdır. Tekmik Röle ile sigortanın karşılaştırması : Teknik röle ile sigortaların çalışmasında etken olan büyüklük. Sigortanın nominal akım..3-1.Termik röle ısındığında ve görev yaptığında kontak açılarak kontaktörün bobin devresi kesilir ve korunan cihaz devreden çıkar. Ancak sigorta. Şekil:2-6'da termik rölenin üç ve bir kutuplu olarak bağlantısı görülmektedir. kademeleri birbirinden aralıklı olduğundan cihazın işletme akımına kaba bir şekilde uydurulması mümkün olur. Her iki koruma elemanında akıma bağlı olarak açma zamanını veren karakteristik eğri birbirine çok benzer.2) IE arasındadır. Bu yüzden termik rölenin kendisi ve bulunduğu devre ayrıca kısa devreye karşı korunurlar. Sigortanın sınır akımları (1. röle veya sigortadan geçen akımın karesi ile orantılı olarak gelişen ısıdır.. Oysa termik rölenin (1. Açılan termik rölenin tekrar çalışması için "reset" butonuna basılması gerekir. motorun nominal akımının 1.05 -1. Sigorta ise kısa devreye karşı ve sınırlı olarak aşırı akımlara karşı görev yapar.6) I N arasında bulunur.5- . Oysa termik rölenin koruma görevi belirli bir ayar bölgesi içinde. Termik röle yalnız aşın akıma karşı görev yapar. Ancak butona basmadan evvel rölenin devreyi açma nedeni araştırılmalı ve bir arıza varsa giderilmelidir.

Termik Rölenin seçilmesi : Termik aşırı akım rölesinin kullanıldığı tesiste koruma görevini iyi bir şekilde yerine getirebilmesi için bunun koruyacağı cihazın çalışma koşullarına uygun seçilmesi gerekir.5 katına göre seçilirler. Oysa termik röle kontaktörün enerjisini keser. l)Termik röle. Bu seçimde yapımcı firmaların kataloglarından yaralanılır. Şu halde termik röleler ile sigortalar ayrı ayrı görevler yaparlar ve bir tesiste birbirinin tamamlayıcısı olarak. Çizelge1'de bir yapımcı firmaya ait röle katalogu örnek olarak verilmiştir. tesisin nominal gerilimine dayanabilmelidirler. Bir fazdaki aşın akımda sigorta yalnız o faz devresini keser. 4)Doğru akım tesislerinde kullanılacak röleler. Röle seçiminde şu özellikler göz önünde bulundurulur. Yine cizelge-2'de 1500 d/d'lı motorların nominal akımları ile bu akım ayarına uygun termik çeşitleri gösterilmiştir. 3)Röle seçiminde motorun kalkış akımı ve bir saatde devreye girip çıkma sayısı göz Önünde bulundurulmalıdır. Bu özellikler dikkate alınarak ve kullanılacak kontaktör büyüklüğüne uygun termik röle seçilmelidir. korunacak cihazın nominal akımına uygun olmalıdır. ikisi .birlikte kullanılırlar. . doğru akım motorlarının yol alma şartlarına uygun seçilmelidir. Oysa termik röleler motorun işletme akımına ayarlanırlar. 2)izolasyon bakımından röle.2. Veya korunacak cihazın nominal akımı termik rölenin akım ayar bölgesi içinde olmalıdır.

.

akım trafolarının sekonder sargılarına 3 fazlı olarak bağlanır.0. rölenin çektiği yük ve bağlama iletkenlerinin sarfiyatı dikkate alınarak belirlenir. aşırı akım rölesinin ayar bölgesi içinde bulunsun. Yani sekonder röle durumundadırlar.25 A’den büyük motor akımları için özel akım trafoları üzerinden beslenen bir açma cihazından oluşur. Aynen termik röleler gibi.Aşağıdaki çizelge: 2 den yararlanılarak motorun gücüne ve akımına uyan termik röle seçilebilir. trafoların ve benzeri işletme araçlarını aşın yüke karşı korumak amacı ile kullanılırlar. İşletmede bir çok kolaylıklar sağlarlar. Termik rölelere karşı birçok üstünlükleri vardır. Modern koruma cihazları olup. Böyle özel durumlarda motorların korunması. için 6Ig açma akımında açma zamanı 15-30 sn olan özel termik röleler kullanılır. Akım trafosu ve röle o şekilde seçilmeli ki. Bazı tahrik sistemlerinde tahrik motorunun yük altında yol alması veya momenti büyük olan yükleri beslemesi gerekebilir. Ayrıca. . üç fazlı motorların. Şekil: 2-7'de sekonder röle ile korunan bir devrenin kumanda şeması gösterilmiştir. Elektronik Aşın Akım Rölesi : Bu rölelerin yapısı ve çalışma prensibi mikro işlemci temeline dayanır. Bu röle. Bu tip rölelerin bimetalleri akım trafoları üzerinden ısıtılırlar. Akım trafolarının gücü. motor nominal akımı ile çalıştığında sekonder tarafından geçen akım. aynı devrede kullanılacak gecikmeli sigorta değerleri belirlenebilir. Sekonder Termik Aşın Akım Rölesi : Yüksek gerilim motorlarının aşın yüke karşı korunması için sekonder aşırı akım rölesi kullanılır. Bu röleler VDE 0660 ve IEC 292-1 hükümlerine göre yapılırlar. Bu durumda motorun kalkış süresi 10 sn'den uzun olabilir. Ortam ve sıcaklık değişmelerine dayanaklı olup çalışma bölgesi -25°c + 55°C arasındadır.25 A’den 630 Ampere kadar motor akımları için 5 adet akım ayar bölgesi vardır.

Dolayısıyla. nominal açma sıcaklıklarına (NAT) göre renklendirilmişlerdir. motor ile termik rölenin ısınma ve soğuma hızları aynı değildir. Şekil: 2-10) PTC elemanlarının dirençlerinin çok ani arttığı sıcaklık derecesine "Nominal açma sıcaklığı" (NAT) denir.Kahverengi-Kahverengi 120-Gri-Gri . Termistörler. Motorun dışında bulunan başka bir röle ile açma kumandası verilir.dın 4408'e göre seri bağlı üç elemanlı takım halinde stator sargıları arasına kolay monte edilebilecek tarzda imal edilmiştir. (Bkz. motorun sargı sıcaklığını doğrudan Ölçmek suretiyle koruma yapılmalıdır. PTC elemanları. Böyle hallerde. Aynı şekilde yavaş soğur.Beyaz-Gri 70.Yeşil-Yeşil 100. Motor büyük madeni kütlesinden dolayı yavaş ısınır. çizelge 4) RENK KODU 60.Kırmızı-Kırmızı 110. (Bkz. termik röleyi ayarlanması gereken (anma akımx 1. Değişik açma sıcaklıkları olan normlaştırılmış elemanlar bulunmaktadır.Beyaz — Kahverengi 80. Çünkü. Termik role ise çabuk ısınır ve çabuk soğur. O halde termik röleler. Sıcaklığa hassas elemanlardır. soğuk iletken (PTC) elemanlarıyla yapılır.2) değerden daha büyük değere ayarlamakla çok sınırlı bir koruma elde edilebilir. çizelge 3) Termistörün nominal açma sıcaklığı. termik röle bir koruma temin edemez. belirli sıcaklık derecesinde elektriki dirençleri aniden artmaktadır. düzenli periyodlu işletmelerde normal koruma yapabilir. stator sargılarının izolasyon sınıfına göre seçilir. korunmak istenen motorun. kesintili işletmelerde motor henüz tehlikeli sıcaklık derecesine varmadan. Ancak çalışma — durma sıklığı artarsa veya çalışma periyodları çok değişik olursa. Bu elemanlar. (Bkz. Böyle bir koruma şekli "TERMİSTÖR KORUMASI" dır. seramik bazında olup.Beyaz-Beyaz 90. Bu şekildeki kesintili işletmelerde. Sıcaklığın belirlenmesi. elektrik motorlarının ısıya karşı korunmaları için.Termistör Koruyucular (PTC Elemanları) : Bazı işletme koşullarında termik röle görev yapmaz. röle ısınıp gereksiz yere devreyi açabilir veya tersine motor tehlikeli şekilde ısınmasına rağmen röle ısınmayıp açma yapmayabilir.

meydana gelen ısı bimetali sağa doğru büker.MaviSiyah 160. Böylece motor yanmaktan korunmuş olur. Bimetalin bükülmesine ve kontağın açılmasına neden olan ısı. ısıtıcı telin ve dolayısıyla bimetalin ölçüleri de büyür.RENK KODU 130-Mavi-Mavi 140. . Çok büyük akımlar İçin yapılacak direkt ısıtmalı termik aşırı akım röleleri de aynı nedenlerle kullanışlı ve ekonomik olmaz. Motor akımı kısa bir süre için normal değerinin üzerine çıkarsa. bimetal ve kontak olmak üzere üç kısımdan oluşur.10 da endirekt ısıtmalı termik aşırı akım rölesinin yapısı.Beyaz-Siyah 145. Motora zarar verecek değerde bir akım sürekli olarak ısıtıcıdan geçerse. Yani ısıtıcıdan motor akımı geçer. Direkt ısıtmalı termik aşın akım rölelerinde ısıtıcı eleman bulunmaz. Termik aşın akım rölesi bu durumda bir akım trafosuyla veya bir şönt dirençle beraber kullanılır. Endirekt ısıtmalı termik aşın akım rölesi ısıtıcı. Gerek akım trafosu ve gerekse şönt direnç termik aşın akım rölesinin çalışına akımını yani kapasitesini büyütür.Beyaz-Siyah 150-Siyah-Siyah 155. Endirekt ısıtmalı termik aşın akım rölelerinin akım değerleri büyüdükçe. Bimetal kapalı olan kontağı açar. ısının bimetale iletilmesindeki gecikme. Bu nedenle bimetal bükülmez ve kontak açılmaz. Bu nedenle akım şiddeti büyük olan termik aşın akım röleleri. şekil 1-11 de görüldüğü gibi direkt ısıtmalı olarak yapılırlar. Motor akımı bimetal üzerinden geçer. Isıtıcı motora seri olarak bağlanır. görünüşü ve sembolü verilmiştir. Açılan kontak kontaktörü ve dolayısıyla motoru devreden çıkartır. Motor için sakınca yaratmayan bu gibi durumlarda.Mavi-Kırmızı 170-Beyaz-Yeşil Çizelge: 3 Termistör dereceleri kodları Şekil l . ısıtıcıdan geçen bu akım bimetali ısıtacak fırsatı bulamaz. aşın akım rölesinin çalışmasını engeller. Büyük akımlar için yapılacak endirekt ısıtmalı termik aşırı akım röleleri kullanışlı ve ekonomik olmaz. bimetalin içinde doğar.

12) Ergiyici alaşımlı termik aşırı akım rölesinin yapısı ve sembolü. Yay nedeniyle içteki tüp ve dişli döner. Çalışan kontaktör ve motor devreden çıkar.Şekil l . Herhangi bir nedenle rnotor aşın akım çekerse. Termik aşın akım rölesinin ısıtıcısı motor devresine. Bu aşın akım rölelerinde akım ayan yapılmaz. Direkt ve endirekt ısıtmalı termik asın akım röleleri çeşitli akım şiddetleri için yapılırlar. ısıtıcı. görünüşü ve sembolü. küçük bir tüp ve kontak bloğundan oluşur. üzerinde bulunan bir ayar vidasıyla arzulanan motor akımına ayarlanır. kontaktörü ve motoru devreden çıkartır.11) Direkt ısıtmalı termik aşırı akım rölesinin yapısı. Termik asın akım röleleri üç fazlı motor devrelerine genellikle şekil 1-13 de görüldüğü gibi bağlanırlar. Normalde kapalı kontak açılır. Tüpleri birleştiren alaşım kısa bir süre içinde donar. Açılan kontak. serbestçe dönebilen başka bir tüp daha vardır. termik asın akım rölesinin kapalı kontağı açılır. Böylece motor yanmaktan korunmuş olur. . Şekil l . iki tübün arasında düşük sıcaklıkta ergiyen bir alaşım bulunur. Asın akım rölesi. Motor durunca ısıtıcıdan akım geçmez. Üç termik aşın akım rölesi bir kapalı kontağa kumanda ederler. Ergiyici alaşımlı termik aşın akım röleleri çeşitli akım değerlerinde yapılırlar. Bu bağlantıda her faz üzerine bir termik aşın akım rölesi konur. normalde kapalı kontağı kumanda devresine seri olarak bağlanır. Isıtıcı elemanın sardığı tübün içinde. Şekil l . Her termik aşın akım rölesi iki akım değeri arasında çalışır. Ergiyici alaşım normal durumda iki tübü birbirine bağlar. Motor çalışırken herhangi bir nedenle uzun süre asırı akım çekerse.12 de yapısı verilen ergiyici alaşımlı termik aşın akım rölesi. ısıtıcıdan geçen bu akım tüpteki alaşımı ergitir.

manyetik açak devreyi açar ve motoru durdurur. Şekil 1 — 13) Üç fazlı bir asenkron motorun termik aşırı akım korunmasına ait bağlantı şeması. Üç fazlı motor devrelerinde ya her fazın üzerine veya yalnız iki fazın üzerine manyetik açağın birer bobini konur. . Motor devresinden geçecek çok büyük akımlarda aşırı akım rölesi devreyi açmadan. Aşın akım rölelerindeki bu sakıncayı karşılamak için. diğeri ters olmak üzere iki çeşit zaman rölesi vardır.MANYETİK AÇAKLAR: Yukardaki kısımlarda aşın akım rölelerinin motorları koruyan ve gecikmeli çalışan kumanda elemanları olduğu görülmüştü. Gerek düz ve gerekse ters zaman rölelerinde. aşırı akım rölesi görev yapar. ZAMAN RÖLELERİ: Bobini enerjilendikten veya bobininin enerjisi kesildikten belirli bir süre sonra. geçtiği her yere zarar verir. motor devrelerinde aşırı akım rölesinden başka bir de sekil 1-14 de yapısı verilen manyetik açak kullanılır. Manyetik açağın ayarlandığı değerin altındaki aşın akımlarda. Çalışma şekillerine göre biri düz. Manyetik açağın kontağı kumanda devresinin girişine seri olarak bağlanır. Bu özellikleri nedeniyle aşın akım röleleri çok büyük akımlarda da gecikmeli olarak açılırlar. Manyetik açağın bobini motora seri olarak bağlanır. kontakları durum değiştiren rölelere. zaman rölesi adı verilir. Devre açılıncaya kadar devreden geçecek büyük değerdeki akım. bir kontaktörde veya rölede görülebilen normalde açık ve normalde kapalı kontaklar da bulunabilir.

normalde açık kontağı kapanır. normalde kapalı kontak ise ani olarak açılır. evvelce açılmış kontak ise kapanır. düz zaman rölesi adı verilir. Bazı zaman röleleri de hem düz ve hem de ters zaman rölesi görevini yapabilirler.Düz zaman rölelerinde bobinin enerjisi kesildiğinde. rölenin normalde kapalı kontağı açılır. bu kontaklar ani olarak açılır ve ani olarak kapanırlar.4) nolu semboller ani çalışan kontaklar için kullanılırlar. (t-2) ve (3-4) nolu semboller ani çalışan kontaklar için kullanılırlar.(7-8) nolu sembol ise normalde kapalı ve gecikme ile açılan kontağı gösterir. kapanmış olan kontaklar ani olarak açılır.Düz zaman rölelerinde bulunan elemanlar şekil l-15 de verilen sembollerle gösterilirler. Zaman rölelerinin kontakları genellikle küçük akım şiddetlerini taşıyabilecek bir büyüklükte yapılır.Zaman rölesinin bobini enerjilendiğinde. Bobinin enerjisi kesildiğinde. normalde açık kontak ani olarak kapanır. kapanmış olan kontak ani olarak açılır. (7-8) nolu sembol ise normalde kapalı ve gecikme ile kapanan kontağı gösterir. ters zaman rölesi adı verilir. Kumanda devrelerinde değişik yapıda bir çok zaman rölesi kullanılır. evvelce kapanmış olan kontak açılır. TERS ZAMAN RÖLELERİ : Bobininin enerjisi kesildikten sonra gecikme yapan zaman rölelerine. Ters zaman rölelerinde bobin enerjilenince. Bu şekildeki (l . Bazı zaman röleleri yalnız düz veya yalnız ters olarak çalışır. zaman rölelerinin kontakları yalnız kumanda devrelerinde kullanılırlar.Ters zaman rölelerinde bulunan elemanlar şekil l . Aşağıdaki kısımlarda çeşitli zaman röleleri teker teker incelenecektir. Bu nedenle. DÜZ ZAMAN RÖLELERİ : Bobini enerjilendikteıı sonra gecikme yapan zaman rölelerine. Ters zaman rölelerinde bobinin enerjisi kesildikten belirli bir süre sonra.Düz zaman rölelerinde bobin enerjilendikten bir süre sonra. güç devrelerine bağlanamazlar. (5-6) nolu sembol normalde açık ve gecikme ile açılan kontağı. açılmış olan kontak ise ani olarak kapanır. . açılmış olan kontaklar ise ani olarak kapanırlar. (5-6) nolu sembol normalde açık ve gecikme ile kapanan kontağı.16 da verilen sembollerle gösterilirler.2) ve (3 .

(B) boşluğundaki akışkan (Yağ veya hava) klape deliğinden (A) boşluğuna kolayca geçer. Belirli bir sürenin sonunda yani piston belirli bir yol aldıktan sonra. Palet yukarıya çekildiğinde. rölenin paleti yukarıya doğru çekilir. (D) deliğinin büyültülüp küçültülmesiyle yapılır. Bu durumda kapanmış olan kontaklar hemen açılır ve açılmış olan kontaklar da hemen kapanırlar. Şekil 1 -16 da verilen pistonlu ters zaman rölesinin bobini enerjilenliğinde. Piston üzerinde bulunan (E) klapesi. palet ve piston süratli olarak yukarıya çekilirler.15 de yapısı verilen düz zaman rölesinin bobini enerj ilendiğinde. Şekil l . . pistonun aşağı hareketinde hemen açılır. Pistonun yukarı hareketinde (E) klapesi hemen açılır. palete bağlı olan yay pistonu yukarıya çeker. Görünüşü şekil 1-18 a da verilen pistonlu zaman rölelerinin düz ve ters çalışan iki çeşidi vardır. kontakların durum değiştirmesine kadar geçecek zaman büyümüş olur. (A) boşluğundaki akışkan klape deliğinden (B) boşluğuna kolayca geçer. pistonun hareketini yavaşlatır. Bu nedenle (5-6) ve (7-8) nolu kontakların durum değiştirmeleri gecikir. (7-8) nolu kontak açılır ve (5-6) nolu kontak kapanır. Çünkü (B) boşluğundaki akışkanın (Yağ veya hava) (C) kanalı ve ayarlı (D) deliği yoluyla (A) boşluğuna geçmesinde karşılaştığı direnç.PİSTONLU ZAMAN RÖLELERİ: Zaman gecikmesi bir pistonla sağlanan zaman rölelerine. Bu nedenle piston paletle birlikte hızla aşağıya doğru hareket eder. Yalnız piston çok yavaş hareket eder. Düz zaman rölesinin bobin akımı kesildiğinde. palet ve piston ani olarak aşağıya düşerler. pistonlu zaman rölesi adı verilir. (3-4) nolu normalde kapalı kontak hemen açılır ve (1-2) nolu normalde açık kontak hemen kapanır. Bu nedenle piston yukarı doğru hareket ederken hiç bir güçlükle karşılaşmaz. Bu delik küçültüldükçe. Şekil l -15 deki düz zaman rölesinde zaman ayarı.

Bu zaman röleleriyle çok uzun zaman gecikmesi sağlanabilir. . bir yay (P) pimini başlangıç durumuna getirir. Ters zaman rölesinin bobin akımı kesildiğinde. Pistonlu zaman röleleri genellikle hem düz ve hem de ters zaman rölesi olarak kullanılabilecek şekilde yapılırlar. rotoru kilitlenmiş olarak çalışabilir. kapanmış olan (5-6) nolu kontak açılır ve açılmış olan (7-8) nolu kontak kapanır. palet hemen aşağıya düşer. zaman kısalır. Bu nedenle (5-6) ve (7-8) nolu kontakların normal konumlarına dönmeleri gecikir. (A) dişlisinin üzerinde bulunan (P) pimi bir süre sonra kontak çubuğuna vurur. motor dişlisi ok yönünde döner ve (A) dişlisini de çok yavaş olarak gösterilen yönde döndürür. açılmış olan (3-4) nolu kontak kapanır. bir gecikme sağlanmış olur. Bu durumda kapanmış olan kontaklar açılır. kontak çubuğuna göre (P) piminin konumunu değiştirir. Her çalışmada aynı gecikmeyi elde etmek amacıyla bu zaman rölelerinde senkron motor kullanılır. Motorlu zaman rölelerinin bir çok çeşidi vardır. Normalde kapalı (1-2) nolu kontak açılır. Senkron motor şebekeden ayrıldığında. Motorlu zaman röleleri yalnız düz zaman rölesi olarak yapılırlar. Şekil l -17 de yapısı verilen motorlu zaman rölesinin motoru şebekeye bağlandığında. (P) pimi kontak çubuğuna yaklaştırıldığında. Böylece motorun şebekeye bağlandığı an ile kontakların durum değiştirdiği an arasında. Pistonlu ters zaman rölelerinde de zaman ayan (D) deliğinin büyültülüp küçültülmesiyle yapılır. Kontak çubuğu (E) noktası etrafında döner. motorlu zaman rölesi adı verilir. Normalde açık (3-4) nolu kontak kapanır. Vida. Çünkü bu zaman rölesinde kullanılan senkron motor.Zaman rölesinde bulunan bütün kontaklar ani olarak durum değiştirirler. açılmış olan kontaklar kapanır. motor için bir sakınca yaratmaz. Çünkü (A) boşluğundaki akışkanın (D) deliğinden ve (C) kanalından (B) boşluğuna geçerken karşılaştığı güçlük pistonunun hareketini yavaşlatır. Bu zaman rölesinde pistonun aşağıya doğru olan hareketi çok yavaş olur. Senkron motorun devir sayısı bir grup dişliyle uygun bir değere düşürülür. (P) pimi kontak çubuğuna vurduğunda motor frenlenir ve durur. Şekil 1 — 17) Motorlu zaman rölesinin yapısı ve sembolleri. MOTORLU ZAMAN RÖLELERİ : Zaman gecikmesi bir motorla sağlanan zaman rölelerine. Rotor dururken motor sargılarından akımın geçmesi. Kapanmış olan (1-2) nolu kontak açılır. Belirli bir sürenin sonunda yani piston belirli bir yol aldığında. Görünüşü şekil l -18 b de verilen bu zaman rölelerinde zaman ayarı bir vida ile yapılır.

Isıtıcının çekeceği akım (Rl) direnciyle sınırlanır. Bimetal seramikten yapılmış tüp içinde bulunur. termik zaman röleleri düz zaman rölesi olarak görev yaparlar. termik zaman rölesi adı verilir. . Normalde açık (2-3) nolu kontak kapanır. Şekil l -19 dan görüleceği üzere bir termik zaman rölesi ısıtıcı. Termik zaman röleleri basit yapılan ve ucuzluktan nedeni ile kumanda devrelerinde çok kullanılırlar. bimetal ani olarak sağa doğru hareket eder.TERMİK ZAMAN RÖLELERİ : Zaman gecikmesinin ısı ile sağlandığı zaman rölelerine. Mekaniki bir düzen bimetalin yavaş hareketini engeller. Bimetalin sıcaklık derecesi yavaş yavaş yükselir. Isıtıcı eleman seramik tüp üzerine sarılır. Isıtıcı şebekeye bağlandığında. Böylece ısıtıcının devreye bağlanmasından bir süre sonra kontaklar durum değiştirmiş olur. ısıtıcının sıcaklık derecesi yükselmeğe başlar. Yapısı şekil 1-19 da verilmiş olan termik zaman rölesinde. Bununla beraber (Rl) direncinin değeri değiştirildiğinde. Bu yöntem sık sık başvurulacak bir yol değildir. Normalde kapalı (1-3) nolu kontak açılır. bimetal ve kontak olmak üzere üç parçadan oluşur. zaman ayan yapmak oldukça güçtür. Bimetal ısındıkça sağa doğru eğilmek ister. kontakların durum değiştirme zamanı ayarlanmış olur.Bimetalde doğan eğilme kuvveti uygun bir değere yükseldiğinde. Yukarıdaki açıklamalardan anlaşılacağı üzere. Seramik tüpte doğan ısı bimetale geçer.

Kumanda devrelerinde görevlerini tamamlayan termik zaman rölelerinin hemen devreden çıkarılmaları gerekir Aksi halde sistemin durdurulup hemen çalıştırılmasında. Aksi halde motorun durdurulup yeniden çalıştırılmasında. diğer zaman rölelerinin kullanıldığı her yerde Örneğin otomatik yıldız . normal bir başlama sağlanamaz. ısıtıcı eleman ve bimetal soğuma fırsatını bulamazlar. Bu zaman rölesi bir doğru akım rölesiyle bir kondansatörün paralel bağlanmasından oluşur. Yani arzulanmayan bir başlama meydana gelmiş olur.20 de verilen kondansatörlü zaman rölesi de bunlardan biridir. İkinci başlatmada motor ilk önce yıldız çalışacağına. .üçgen şalterde de kullanılabilir. Doğru akım zaman rölelerinin bir çok çeşidi vardır. Kontaklar normal konumlarına dönemezler. DOĞRU AKIM ZAMAN RÖLELERİ : Bir röleyle yardımcı elemanlardan oluşan ve yalnız doğru akımda çalışan zaman rölelerine. Bu tip zaman röleleri de basit yapıları nedeniyle kumanda devrelerinde çok kullanılırlar. termik zaman rölesi devreden çıkarılır. doğru akım zaman rölesi adı verilir. Termik zaman röleleri. Böyle bir otomatik şalter yıldızdan üçgene geçtikten sonra. üçgen çalışmağa başlar. Çünkü bu kısa arada ısıtıcı ve bimetal soğuma fırsatını bulamaz. Kontaklar normal konumlarına dönemezler. Şekil l .

Kondansatör kısa bir zaman içinde üreteç gerilimine şarj olur. Kontaklar normal konumlarına dönerler. röle enerjilenir. Fakat şarj olmuş kondansatör bobin üzerinden boşalmağa başlar. Fakat direncin sıcaklıkla değişimi termistörlerde çok fazladır. paleti bir süre daha çekik tutar. Normalde açık (1-3) nolu kontak kapanır. Katsayısı pozitif olan termistörün sıcaklık derecesi artarsa. TERMİSTÖRLÜ ZAMAN RÖLELERİ: Bir termistörün ve bir rölenin seri bağlanmasından oluşan zaman rölesine. Böylece kondansatörlü zaman rölesinin şebekeden ayrıldığı an ile kontakların normal konumlarına döndükleri an arasında. termistörlü zaman rölesi adı verilir. Kondansatörlü zaman rölelerinde zaman ayarı yapmak oldukça güçtür. Kondansatörlü zaman rölesi şebekeden ayrıldığında. Bununla beraber (Cl) kondansatörünün değerini değiştirmekle. Fakat bu yöntem sık sık başvurulacak bir yol değildir. Örneğin (Cl) kondansatörünün değeri büyültülürse. Uygulamada iki çeşit termistör kullanılır. röle bobininden geçen üreteç akımı sıfır olur. Normalde kapalı (2-3) nolu kontak açılır. kontaklar normal konumlarına dönünceye kadar geçecek süre artar. . kontakların durum değiştirme zamanı ayarlanabilir. Yukarıdaki açıklamalardan anlaşılacağı üzere. kondansatörlü zaman rölesi ters zaman rölesi olarak görev yapar. Termistör. bir gecikme sağlanmış olur. Bütün maddelerin direnci sıcaklıkla değişir. Kondansatörün deşarj akımı. Negatif katsayılı termistörde sıcaklık derecesi arttıkça. bu termistörün direnci de artar.Kondansatörlü zaman rölesi şebekeye bağlandığında. Direncin sıcaklıkla değişme katsayısı bunlardan birinde pozitif. diğerinde ise negatiftir. direncin sıcaklıkla değişme katsayısı negatif olan bir termistör kullanılmıştır. direnci sıcaklıkla değişen bir elemandır. Kondansatörün deşarj akımı sıfır olmadan palet açılır. Şekil 1-21 de verilen termistörlü zaman rölesinde. termistör direnci azalır.

devreden çok küçük bir akım geçer. Yukarıdaki açıklamalardan anlaşılacağı üzere termistörlü zaman rölesi düz zaman rölesi olarak çalışır. termistörün bir parça ısınmasına neden olur. Isınan termistörün direnci azalır ve devreden geçen akım büyür. Böylece zaman rölesinin devreye bağlanışından bir süre sonra.Bu devrede (A) anahtarı kapatıldığında. bu uygun bir yol değildir. devre kararlı çalışmağa başlar. Palet çekildikten sonra. rölenin çekme akımına ulaşır. Röle paletini çeker ve kontaklar durum değiştirir. Devredeki (A) anahtarı açıldığında. Bu akım. Isınan termistörün direnci daha çok düşer. kontaklar ani olarak normal konumlarına dönerler. kontakların durum değiştirmesi sağlanmış olur. Sonunda devreden geçen akımın değeri. Termistördeki sıcaklık yükselmesi sona erer. Devreden geçen akımın değişmesi. Termistörlü zaman rölelerinde zaman ayarı yapmak oldukça güçtür. kontakların durum değiştirme zamanını değiştirirse de. rölenin empedansı büyür ve devre akımı azalır. . Akımın artması termistörü daha çok ısıtır.

şekil l -23a da görüldüğü gibi bimetal sağa doğru bükülür. başka bir kontağı kapatır. Solenoid valfler iki ve üç yollu olmak üzere iki şekilde yapılırlar. Solenoid valfler. Bir solenoid valf şekil l . Körük ince ve uzun bir boruyla küçük bir depoya bağlıdır. Şekil 1-23 b de görülen yüksek genleşme katsayılı sıvı ile doldurulmuş bir körük de aynı görevi yapar. TERMOSTATLAR: Katı. solenoid valf normal durumda kapalı olur. Termostadın küçük deposu sıcaklığın denetleneceği yere konur. sıvı ve gazların sıcaklık derecelerinin sabit tutulmasında kullanılan kumanda elemanlarına. normal durumda kapalıdır. Solenoid valfin sol tarafı çıkış ve sağ tarafı giriş olarak kullanılırsa.22 den görüleceği üzere elektromıknatıs ve musluk olmak üzere iki kısımdan oluşur. Termostadın kapalı kontağı açılır. yağ ve buhar gibi akışkanlar için kullanılırlar. Isı değişmelerini mekanik harekete çevirme. İnce boru ve ucundaki küçük depo nedeniyle şekil 1-23 b de . Soğumada da bu olayın tersi olur. Bobin enerjilendiğinde. hava. yalnız bimetal ile yapılmaz. Solenoid valfler yalnız bir yön için normal olarak çalışırlar. Bobin içinde bulunan demir nüve. açık kontağı kapanır. Solenoid valfin bobini şebekeye bağlandığında. iki çıkışı vardır. Valf açılır ve akışkan sol taraftaki girişten sağ taraftaki çıkışa geçmiş olur. Bimetalin bu hareketi termostadda bir kontağı açar. Normal durumda çıkışlardan birisi kapalı. solenoid valf açılır. açık olan çıkış kapanır. Şekil l -22 de yapısı ve görünüşleri verilen iki yollu solenoid valf. bobinin enerjilenmediği normal durumda da yay basıncım yenerek diyaframı yukarıya iter ve valfin açılmasına neden olur. Bir termostat genellikle bimetal ve kontaklar olmak üzere iki kısımdan oluşur. su. Bu elemanlar ve kontaklar termostadı oluşturur. Akışkanlara ait borular. Çünkü sağ taraftan gelen akışkan. solenoid valfe vidalanarak veya rakor somunla bağlanırlar. demir nüve ve diyafram yukarıya çekilir.SOLENOİD VALFLER : Elektrik enerjisiyle çalışan elektromanyetik musluklara veya vanalara. Bobin enerjilendiğinde kapalı olan çıkış açılır. solenoid valf normal görevini yapamaz. diğeri açıktır. doğru veya alternatif akımda çalışacak şekilde çok çeşitli olarak yapılırlar. Üç yollu solenoid valfin bir girişi. solenoid valf adı verilir. Demir nüve ve dolayısıyla diyafram bir yay ile aşağıya doğru bastırıldığından. valfin diyaframıyla mekaniksel olarak bağlıdır. küçük depodaki sıvı genleşir. Termostadın bimetali ısındığında. termostat adı verilir. Körüğün diyaframı yukarıya doğru genişler. Elektromıknatısın bobinleri düşük veya yüksek gerilimde. gaz. Küçük deponun bulunduğu yerdeki sıcaklık derecesi yükseldiğinde. Termostatlar elektrikli ısıtıcı veya soğutuculann bulundukları yerlerde kullanılırlar.

termostadın sol taraftaki ana kontağı kapanır ve sağ taraftaki yardımcı kontağı açılır. Görünüşleri şekil l-25 a da verilen oda termostatlarının bir çok çeşidi vardır. Bu durumda ısıtıcı şebekeye bağlanır ve ortam ısınmağa başlar. ODA TERMOSTATLARI : Oda sıcaklığının sabit tutulmasında kullanılan termostatlara. su ve katı madde termostatları olmak üzere üç kısma ayrılırlar. Ortamın sıcaklık derecesi termostadın ayarlı olduğu sıcaklık derecesinin altına düştüğünde. Aşağıdaki kısımlarda bu termostatlar hakkında ayrıntılı bilgi verilecektir. Cam tübün sağ ucu aşağıda olduğunda. oda termostadı adı verilir. Aynı anda (LI) sinyal lambası da yanar. kuyruklu termostat adı verilir. cıva bu tarafta bulunur ve cıva kontak parçalarını birleştirir. düz bimetal yerine sarmal bimetal kullanılır. sarmal bimetal açılır. Kullanılış yerlerine göre termostatlar oda. Ortam ısınınca. Termostat kontağı kapanmışsa açılır. sarmal bimetal toplanır. cıva diğer uca kayar. Böyle bir termostadın bulunduğu yerde sıcaklık derecesi düşerse.yapısı verilen termostada. Termostat kontağı açılır veya kapanır.23 de görüldüğü gibi metal kontaklar yerine cıva tüplü kontaklar. Bazı termostatlarda şekil l . açılmışsa kapanır. Tübün sağ ucu yukarıya kalktığında. bimetal sağa doğru kıvrılmak ister. Ortam ısındıkça. Aşağıdaki örneklerde en çok kullanılan üç oda termostadının yapısı ve çalışması açıklanacaktır: ÖRNEK 1) Şekil l-24 de iki sinyal lambalı bir oda termostadının yapısı verilmiştir. Kontak parçalarının arası açılır. .

Biraz sonra sabit mıknatıs bimetali kendine çeker. 33°Cde kontağım açar. termostadın diferansiyeli adı verilir. Kontaklar süratli olarak durum değiştirirler. (Ll) sinyal lambası söner. Bimetalde uygun değerde mekanik gerilme doğunca. Isıtıcı tekrar şebekeye bağlanır. bimetal sabit mıknatıstan ani olarak kurtulur. önemli bir sakınca yaratır. Böylece termostadın açma ve kapama sıcaklıkları arasındaki fark (Diferansiyel) 2°Cye düşmüş olur. Isıtıcı devreden çıkınca. sabit mıknatıs bimetali bu sıcaklıkta çeker. Bu durumda da ortam arzulanmayacak kadar fazla ısınmış olur. bimetal sola doğru kıvrılmağa başlar. termostat 23°Cde kontağını kapatır. Örneğin termostat 23°Cye ayarlanmışsa. (L2) sinyal lambası yanar. termostadın içine yapay ısı artışı sağlayan (Rl) direnci konur. . Termostadın ana kontağı kapanıp ısıtıcı devreye girdiğinde. Ortamın sıcaklık derecesi termostadın ayarlı olduğu sıcaklık derecesinin altına düştüğünde. ortamın veya termostadın sıcaklık derecesi 33°Cye çıktığında doğar. (Ll) sinyal lambası yanar. Bu kuvvet. Termostatda diferansiyeli küçültmek için. Isıtıcı devreye girer ve ortam ısınmağa başlar. Kontaklar gene ani olarak durum değiştirirler. (Rl) direncide şebekeye bağlanır. (L2) sinyal lambası söner. ortam soğumağa başlar. Termostatdaki sabit mıknatıs kontakların hızlı açılıp kapanmalarını sağladığı halde. Termostadın açma ve kapama sıcaklık dereceleri arasındaki bu farka. Bu durumda ısıtıcı şebekeden ayrılır. (RI) direncinin sağladığı ısı ile termostadın içindeki sıcaklık 33°Cye yükselir. Yukarda verilen örnekten anlaşılacağı üzere. sistemin sık sık çalışıp durmasına neden olduğundan arzu edilmez. Diferansiyelin çok küçük olması da. Ortam sıcaklığı 25°Cye geldiğinde. Bimetalin sabit mıknatıstan kurtulması için daha büyük bir kuvvet gerekir.Fakat sabit mıknatıs bimetali hemen bırakmaz. Bimetal sabit mıknatıstan kurtulur ve devre açılır.

(Rl) direncinden geçen akım. Bimetal daha süratli hareket eder ve (W) ucundan ayrılır. Bu durumda (TR1) transformatörünün sekonderinden çıkan akım. Ortamın sıcaklık derecesi düştüğünde. Böylece ortam ısınmağa başlar. Sabit mıknatıs termostat diferansiyelinin büyümesine neden olur. termostadın içinde sıcaklık derecesini yükseltir. termostadın bimetali aşağıya doğru bükülür.R) kontağı bu direnci kısa devre eder. Sabit mıknatısın yarattığı bu sakınca termostatda kullanılan (Rl) direnciyle önlenir. Kapanan (A2) kontağı ısıtıcıyı şebekeye bağlar. termostadın bimetali yavaş yavaş yukarıya doğru bükülür. (Rl) direncinden ve (A) röle bobini içinden geçerek devresini tamamlar. Isıtıcı devreden çıkar. Kapanan (Al) kontağı termostadın içinde bulunan (Rl) direncinin devresini kapatır. .ÖRNEK 2) Şekil 1-26 da üç uçlu ve dirençli bir oda termostadının bağlantısı verilmiştir. (TR1) transformatörünün sekonder akımı. termostadın (W-R) kontağından. Bimetal ilk önce (B) ucundan ayrılır. (A) rölesinin enerjisi kesilir. Şekil l -26 da verilen termostatda kontakların ani açılıp kapanmaları. termostadın (W-B) kontağından geçerek (A) rölesini enerjilendirir. Yalnız termostadın (B . şekilde gösterilmemiş bir sabit mıknatısla sağlanır. ilk önce (W) ucuna sonra da (B) ucuna değer. Ortam ısınmağa başladığında.

(Al) kontağı kapalı olduğundan. (TR1) transformatörünün sekonder akımı. Röle paletini bırakır ve kapanmış olan kontaklar açılır.R) kontağı kapanır. (A) rölesi enerjilenmiş durumda kalır. Bu durumda (A) röle bobininin akımı. Termostadın (B-R) kontağı açılır. bitemal sola doğru bükülür. hem termostadın (B . Ortamın sıcaklık derecesi "yükselince.R) uçlarını şöntler. bimetal sola doğru daha çok bükülür. Sonunda termostadın (W . Bu oda termostadı. şekil l-26 da verilen oda termostadına çok benzer.R) kontağından geçerek (A) rölesini enerjilendirir. (TRİ) transformatörünün gücü ufak olduğundan ve bu gücün büyük bir kısmı da (Cl) kondansatörü tarafından çekildiğinden. Kapanan (A2) kontağı ısıtıcıyı şebekeye bağlar. Kapanan (Al) kontağı ise termostadın (B . Böylece ortam ısınmağa başlar.R) kontağından ve hem de (Al) kontağından geçerek devresini tamamlar. (Cl) kondansatörü üzerinden (A) rölesini kısa devre eder.ÖRNEK 3) Şekil l -27 de üç uçlu ve kondansatörlü bir oda termostadının bağlantısı verilmiştir. termostadın bimetali sağa doğru bükülür. Termostadır» (B . Ortamın sıcaklık derecesi düştügünde. .R) kontağı kapanır. Böylece ısıtıcı devreden çıkmış olur. Bu kontak. Ortamın sıcaklık derecesi yükseldikçe. termostadın (B . (A) röle bobininden geçen akım azalır.

üç veya dört kontak bulunur. Katı maddelerin sıcaklık derecelerinin denetiminde kullanılan termostatlar. Genellikle düz çalışan termostatlar ısıtıcılarda.katı maddelerin sıcaklık derecelerinin denetiminde de kullanılabilirler. Ters çalışan termostatlar. ters çalışan termostatlar ise soğutucularda kullanılırlar. genellikle kapalı olarak yapılırlar. Elektriksel aygıtlara otomatik olarak kumanda etmek. Sıcaklık derecesi düşünce de kontaklarını açarlar. Böylece paket şalterlere istenildiği kadar kontak konabilir. Bu nedenle ufak güçlü ve basit aygıtların çalıştırılmaları. örneğin generatörlerde sargıların ve yatakların sıcaklık dereceleri termostatlarla denetlenebilir. Paket şalterlerin kumandası. iki.Su termostatlarında da metal veya cıva tüplü kontaklar kullanılır. Arzulanan kontak sayısını elde etmek için. Düz çalışan termostatlar. üzerlerinde bulunan kolu çevirmekle yapılır.Su termostatlarının yapısı oda termostatlarının yapısına çok benzer. sıcaklık derecesinin belirli bir değerin altına düşmesinin istenmediği yerlerde kullanılırlar. Şekil l-25 b de görünüşleri verilen su termostatlarının düz ve ters olmak üzere iki çeşidi vardır. su termostadı adı verilir. PAKET ŞALTERLER: Bir eksen etrafında döndürülebilen. sıcaklık derecesi yükselince kontaklarını kapatırlar. düz veya sarmal bitemal veyahut da sıvı doldurulmuş körükle yapılır. sıcaklık derecesi düştüğünde kontaklarını kapatırlar. Bu termostatlar kullanılacakları yere uyan bir yapıya sahiptirler.SU TERMOSTATLARI: Su ve yağ gibi sıvıların sıcaklık derecelerinin sabit tutulmasında kullanılan termostatlara. Paket şalterler şekil l . Her dilimde bir. Düz çalışan su termostatlan. uygun sayıda dilim arka arkaya dizilir.28 de görüldüğü gibi arka arkaya dizilmiş ve paketlenmiş bir çok dilimden oluşur. Paket şalterler. daha çok paket şalterlerle yapılır. . ya kullanıldıkları yerin sıcaklık derecesini sabit tutarlar veya sıcaklık derecesinin yükseldiğini ilgililere bir bildirim aygıtı ile duyururlar. Ters çalışan termostatlar. Bu gibi yerlerde kullanılan termostatlar. KATI MADDE TERMOSTATLARI: Termostatlar. Su termostatlarında ısı değişmelerini mekanik harekete çevirme. paket şalter adı verilir. kumanda devrelerinde butoniann yerine de kullanılabilirler. her zaman ekonomik olmaz. Sıcaklık derecesi yükselince de kontaklarını açarlar. arka arkaya dizilmiş birçok dilimden oluşan ve çok konumlu olan şalterlere. sıcaklık derecesinin belirli bir değerden daha yukarıya çıkmaması gereken yerlerde kullanılırlar.

Paket şalterin (O) konumu şekil l . şekil 1-30 dan görüleceği üzere (1-2) ve (5-6) nolu kontaklar kapanır.Bu kol çevrildiğinde. girintili ve çıkıntılı biçimde yani eksantrik olarak yapılır. Dönen eksantrik parça üzerindeki çıkıntılar. . sekil l-30 ve şekil 131 de verilmiştir. Paket şalterin her dilimi sabit ve hareketli parçalar olmak üzere iki kısımdan oluşur. Girintilerin karşılarında bulunan kontakların kapanmasını sağlarlar. Eksantrik parça girintilerinin karşısında bulunan kontaklardaki yaylar.29 da gösterilmiştir. paket şalter çok konumlu olabilir. kontakların pimlerini dışarıya doğru iterler. Üç konumlu bir paket şalterin yapısı ve çalışması sekil l . Sabit parça üzerine kontaklar yerleştirilir. Bu nedenle çıkıntıların karşılarında bulunan kontaklar açık olurlar. Paket şalter (1) konumuna çevrildiğinde. pimleri içeriye doğru iterler. Çünkü bu kontakların pimleri dönen eksantrik parçadaki girintilerin karşısına gelir. Bu şekillerde paket şalterin yalnız bir dilimi gösterilmiştir. Şalterin bu konumunda ( 1 2 ) ve (5-6) nolu kontaklar açık. paket şalterin kontakları açılır ve kapanırlar. Kol azar azar dönecek şekilde yapılırsa. Çok konumlu paket şalterlerle karmaşık kumanda problemleri çözülebilir. (3-4) nolu kontak ise kapalıdır. Eksantrik parça üzerindeki girinti ve çıkıntılar. kontakların açılıp kapanmasını sağlarlar.29. Bir eksen etrafında dönen hareketli parça ise.

Bu kontakların pimleri dönen eksantrik parçadaki girintilerin karşısına gelir. . kare içine bir çarpı işareti konur. sonra tekrar kapanır. Yukarıda yapısı ve çalışması açıklanan paket şalter şekil l . Yaylar bu kontakların kapanmasına neden olur.4) nolu kontağın pimini dışarıya iter ve bu kontak açılır. şekil 1-31 den görüleceği üzere (3-4) nolu kontak kapanır. l.31 incelenirse. Bu çeşit diyagramlarda konumun yazıldığı satırla kontağın gösterildiği sütunun kesiştiği kare. Kare boş bırakıldığında. (3-4) nolu kontak ise kapalıdır. Paket şalter (2) konumuna çevrildiğinde. bu kısmın sağında bulunan sütunlar ise şalterin kontakları için kullanılırlar. kontakların açılıp kapanmaları ve konumlan hakkında bütün bilgiler bu diyagramdan kolayca Öğrenilebilir.32 de verilen diyagramla basit olarak gösterilebilir. Bu nedenle şekil 1-32 de verilen diyagramda (0) konumunun karsısında. Şekil l .30 ve şekil l . Bunlardan (1-2) nolu kontak. Bu diyagramın (1) ve (2) nolu satırları aynı şekilde tamamlanır. Paket şalterin kontak sayısı. Yukarıda çalışması açıklanan paket şalterin (0) konumunda (1-2) ve (5-6) nolu kontaklar açık. Halbuki (5-6) nolu kontak (1) konumundan (2) konumuna geçerken. şalterin o konumunda ilgili kontağın açık olduğu anlaşılır. Eğer kontak o konumda kapalıysa. ya boş bırakılır veya içine bir çarpı işareti konur. Yalnız (3-4) nolu kontağın altında bulunan kareye çarpı işareti konur. Bu kısmın altında bulunan satırlar şalterin konumlan için. (1) konumundan (2) konumuna geçerken hiç açılmaz yani durumunu aynen korur. Diyagramın sol üst köşesinde bulunan (O.Yaylar kontakların kapanmasına neden olur. 2) rakamları şalterin üç konumlu olduğunu gösterir. (1-2) ve (5-6) nolu kontakların altındaki kareler boş bırakılır.2 ) ve (5-6) nolu kontakların şalterin (1) ve (2) konumlarında hep kapalı kaldığı görülür. dönen eksantrik parçadaki çıkıntı nedeniyle önce açılır. ( 1 . Dönen eksantrik parça üzerindeki çıkıntı (3 . Çünkü bu kontağın pimi dönen eksantrik parça üzerindeki girintinin karşısına gelir ve yay bu kontağın kapanmasına neden olur. Paket şalterin (2) konumunda (1-2) ve (5-6) nolu kontaklar gene kapalı kalırlar.

Bu devrelerin her ikisinde de yukarıda yapısı ve çalışması açıklanan üç konumlu ve üç kontaklı yaylı paket şalter kullanılmıştır. ( 1 . sonra tekrar yanar. Kontakların açılıp kapanmaları ayrı bir diyagramda gösterilir Şekil İ . (0) konumunda (Ll) ve (L3) lambaları sönük kalırlar.36 da bu ilkeye göre çizilmiş iki örnek devre verilmiştir. bu paket şalterin yaylı olduğunu gösterir.2 ) nolu kontak (1) konumundan (2) konumuna geçerken açılmayacağından. kontağın açılmadığını gösterir.33 veya şekil l . Bu paket şalter ile üç sinyal lambasının kumandası yapılmaktadır.6) nolu kontak da kapalıdır. (1-2) ve (5-6) nolu kontaklar kapanır. Paket şalterin (0) konumunda (3 . Yanan (L2) lambası söner.34 de verildiği gibi gösterilirler. Paket şalter (1) konumuna çevrildiğinde. Sönük olan (L2) lambası yanar. (Ll) lambası bu geçiş anında sönmez. (2) konumundan (1) konumuna çizilmiş olan ok. yalnız (L2) lambası yanar. Paket şalterin (1) ve (2) konumlarında (5 .Şekil 1-32 deki diyagram incelendiğinde. (3 . sonra tekrar kapanır. konum değişirken kontağın önce açıldığı. Bu nedenle geçiş anında (L3) lambası önce söner. Paket şalter (2) konumuna çevrildikten sonra serbest bırakılırsa. ( 1 .33 veya sekil l . . (Ll) ve (L3) lambaları da yanmağa devam ederler. Bu kontağa ait çarpı işaretleri arasında çizgi bulunmadığından. o konumda kalmaz ve (1) konumuna döner. Bu gibi durumlarda paket şalterin kontaklanyla bağlantı şeması en basit şekilde çizilir. Bu paket şalter (2) konumuna çevrilip bırakılırsa. Yay nedeniyle (1) konumuna döner. Bu kontağa ait çarpı işaretleri arasındaki çizgi. Diyagramda (1) ve (2) konumlan arasına konmuş kırık ok.34 deki gibi çizmek oldukça güç olur.4) nolu kontak kapalı olduğundan. sönük olan (Ll) ve (L3) lambaları yanarlar. Paket şalter (2) konumuna çevrildiğinde. sonra tekrar kapandığı anlaşılır.4) nolu kontak kapanır.2 ) nolu kontağın hem (1) ve hem de (2) konumunda kapalı olduğu görülür. paket şalter (2) konumunda kalmaz.2 ) ve (56) nolu kontaklar kapalı kaldıklarından. Paket şalterler elektrik devrelerinde şekil l . Halbuki (5-6) nolu kontak (1) konumundan (2) konumuna geçerken ilk önce açılır. (3-4) nolu kontak açılır. Paket şalterin (2) konumunda ( 1 . şalterin (1) konumundan (2) konumuna geçişinde. paket şalterin yaylı olduğunu gösterir. Çok kontaklı ve çok konumlu bir paket şalterin bağlantı şemasını şekil l .35 ve şekil l .

Güç devresinde kapanan (A) kontakları. Bir süre sonra paket şalter (3) konumuna çevrilir. diyagramdan görüleceği üzere (M) ve (A) kontakları kapanır. motor yol almağa başlar. Paket şalter (I) konumuna çevrildiğinde. . Paket şalter (O) konumundayken bütün kontaklar açıktır. Diyagramdan görüleceği üzere. dirençlerin ikinci kademesini kısa devre ederler. Güç devresinde kapanan (B) kontakları. Güç devresinde kapanan (B) kontakları motoru üçgen bağlar. Paket şalterin bu konumunda (M) ve (A) kontakları kapalı kalır. Bu bağlantıda beş konumlu ve dokuz kontaklı bir paket şalter kullanılmıştır. rotor devresinde üç kademe direnç bağlı iken. motoru yıldız olarak şebekeye bağlar. Güç devresinde (M) kontakları kapanınca.ÖRNEK 1) Şekil 1-35 de üç fazlı bir asenkron motora yıldız-üçgen paket şalterle yol verilmesine ait bağlantı şeması verilmiştir. Şekil 1-36 da rotoru sargılı bir asenkron motora paket şalterle yol verilmesine ait bağlantı şeması verilmiştir. Yalnız (A) kontaktan açılır ve kısa bir süre sonra (B) kontaktan kapanır. dirençlerin birinci kademesini kısa devre ederler. Motorun devir sayısı artmağa devam eder. Paket şalterin bu konumunda (M) kontakları gene kapalı kalır. Bir süre sonra da paket şalter (4) konumuna çevrilir. Paket şalterin (0) konumunda bütün kontaklar açıktır. diyagramdan görüleceği üzere (M) kontaktan kapanır. Güç devresinde kapanan (M) ve (A) kontaktan. Böylece asenkron motor yol almış ve üçgen çalışmağa başlamış olur. şalterin bu konumunda (M) kontaktan kapalı kalırken. Paket şalterde bulunan kontakların açılıp kapanmaları. şekil 1-35 de verilen diyagramda gösterilmiştir. ayrıca (A) kontakları da kapanır. Ayrıca (B) kontakları da kapanır. Bir süre sonra paket şalter (2) konumuna çevrilir. Böylece asenkron motor yol almağa başlar. Motorun devir sayısı yükselmeğe devam eder. Bu bağlantıda üç konumlu ve sekiz kontaklı bir paket şalter kullanılmıştır. Paket şalter (1) konumuna çevrildiğinde. Bir süre sonra paket şalter (2) konumuna çevrilir. Asenkron motorun rotor devresine üç kademe yol verme direnci bağlanmıştır.

Paket şalterin bu konumunda (M). Güç devresinde kapanan (C) kontaktan. . Böylece rotor dirençlerinin hepsi devreden çıkarılmış ve motora yol verilmiş olur.Ayrıca (C) kontakları da kapanır. (A) ve (B) kontakları kapalı kalır. dirençlerin üçüncü kademesini kısa devre ederler.

C. bu bölümde termistörler ve termokupuiların tanıtım yapılmıştır.T. ısı ve ışık duyarlı devre elemanları da çok geliştirilmiştir. Isındıkça direnç değeri düşer.U. faz kontrolü yapılabilen silisyum doğrultmaçlar yani tristörler. ışık. Örneğin yangın alarmı. Radyofrekans müdahalesi bir sorun olarak karşımıza çıkar.. güvenli ve uzun ömürlü olarak yapılabilmektedir. 1-Termistörler 2-Termokupullar (Termo elemanları) 3-Termostatlar Termostatların tanımı ve uygulama örnekleri III.S. Lamba karartma devrelerinde kullanılan faz kontrol sistemleri ısı kontrolunda kullanılamaz.C. devreler. S.T. gerekli teorik bilgilerin yanında uygulama devreler.T. ısı düşme alarm: (don alarmı). U. kullanılabilir. ekonomik. motor sargılarının ısı kontrolü v. Isı duyarlı elemanları başlıca üç türdedir. pozitif katsayılı dirençtir. a) N.T.C. Bölümde: açıklandığından.. b) Termistörler Termistörler iki türdedir. .S.T. Elektromekanik şalterlerin bilinen sakıncalarını ortadan kaldırmak için yapılan çalışmalar sonucu. ile yapılır. Elektrik motorlarının ısıya karşı korunmalan P. Yüksek güçlü ısıtıcılarda.b.T.C.C. S.ENDÜSTRİYEL ELEKTRONİK VE UYGULAMALARI A-Giriş Günümüzde elektronik uygulamaları çok yer tutmaktadır. Isındıkça direnç değeri artar. Ayrıca ışık ile çalışan LDR kullanılan bütün devrelerde N..C. B. P. (Pozitif Temparature Coeffecient) N.Isı ve Işık Duyarlı Devre Elemanları: l-Isı duyarlı devre elemanları a) Tanım: Günümüzde elektronik devre elemanları ile oluşturulan ısı kontrol devreleri yaygın olarak kullanılmaktadır..T. Endüstriyel elektronik devre elemanlarının kullanılmasıyla günümüzde hız. soğuyunca artar. daha sonra antiparalel iki tristörden oluşan triyaklar kullanılmaya başlanmıştır. Bu bölümde yukarıda değinilen Endüstriyel elektronik devre elemanlarına geniş olarak yer verilecek.. (Negatif Temparature Coeffecient) b) P. Söz konusu bu elemanlara genel olarak Edüstriyel Elektrona devre elemanları denir.B. Bu elemanların kullanılmaya başlamasıyla onların kontrol devrelerinde kullanılar. de verilecektir.J. negatif katsayılı dirençtir. uzaktan kumanda kontrol devreleri.

Ölçü aletinin uçları termistöre bağlanır ve termistör ısıtılır. ısıtılan yüzeyin sıcaklığı ölçülmüş olur. iki ayrı metalin ısınma sonucunda sıcaklık ve soğukluk farklarına bağlıdır. Termistör P. Foto dirence foto kondaktif pil de denir. bir demir plâka üzerine 175°C de erimiş olan selenyumun dökülmesi ve içersine %2 oranında thorium. Termistörlerin teknik özellikleri "Kumanda Devreleri I" kitabında açıklandığından. Bakır iletkenler arasındaki yarı iletken yüzeyin aydınlatılması ile iki metal arasındaki direnç düşer. İngilizce adı Light Dependent Resistance kelimelerinin baş harflerini bir araya gelmesi ile kısaca L. Sıcak nokta ile soğuk nokta arasındaki sıcaklık farkı ne kadar fazla olursa.V. Bu şekilde hazırlanan foto direnç elemanı 80°C de başka bir ısı işlemine tutulur. kurşun sülfat.T. Foto dirençler iki iletken metal arasına selenyum. Bakır-Konstantan gibi) birleştirildiği ve birleşme noktası ısıtıldığında. bu bölümde termistörlerle düzenlenen ısı kontrol devreleri üzerinde durulmuştur. .R olarak anılır.Termo Elemanlar (Termokupullar): Yüksek sıcaklıklar termometreler ile Ölçülemez.O. bu iki metal uçlar arasında potansiyel farkı meydana gelir. b) Foto direnç (L. germanyum silisyum.D.R): Işık etkisiyle direnci değişen elemandır. İki ayrı nokta arasındaki potansiyel farkı galvonometre ile Ölçülebilir.C. metre ile kontrolunda ölçü aleti RxlOO konumuna alınır.T. Meydana gelen potansiyel farkın değeri. ise direncin artması.Termistörlerin A. selenyumdan ve sülfattan yapılan foto direncin yapısı görülmektedir.D. zirconium. Pirometrelerin genel yapısını termo elemanları teşkil eder. Sıcaklığın 600°C'yi aşması halinde termoelektrik pirometeler kullanılır. İki aynı metal (Demir-Konstantan. bakır oksit gibi yarı iletkenleri konulması ile yapılırlar. sıcaklık karşılığına etalon edilirse.C. aydınlıkta ise düşüktür. ceriumum karıştırılması ile elde edilir. Aksi durumda termistör bozuktur. potansiyel farkı da o kadar büyük olur. Selenyumdan yapılan foto direnç. C. Yani foto direncin karanlıktaki direnci çok yüksek. Şekil: 13-5 de foto direncin sembolü. Ga vanometre skalası. N. ise direncinin azalması gözlenmelidir.

çalışma prensibi Led diyota benzeyen ve yaydığı ışık insan gözünün gördüğü frekans bandı dışında kaldığı için görülmeyen Infrared Led diyot lar Vardır. Işık PN birleşme bölgesinde oluşur. Bu tabaka üzerine madeni bir halka tesbit edilir. ( Şekilde. karartıldığında rölenin enerjilendiği devre görülmektedir. devresini röle üzerinden tamamlar ve röle enerjilenir devredeki R direnci. foto direnç aydınlıkta iken akım. Foto direnç aydınlatıldığında. Şekil: 13-6/a da foto direncin aydınlatılması rölenin enerjilendiği.C. gerilimde çalışırlar normal çalışma gerilim 5V dolayındadır. Ocak teli gibi helezon şeklinde sarılan bakır tellerin arası ve alt kısmı kurşun sülfat ile doldurulur. Foto direnç karartıldığında. alt kısmı ise ışık geçirmeyen renkli plastik ile kaplanır.C. foto direnç aydınlıkta iken. Foto direnç ile pil ve rölenin buluduğu bir devrede. Devreye Led diyodlar gibi bağlanır. direncin artacağından akım. üst kısmı ışık geçir şeffaf madde ile. Temas bölgesinin yan tarafından çıkar yansıtıcıya çarparak kırılan ışık bir yöne verilir. Bu devrede. ışık ile röle akımı k rol edilebilir. . Şekil: 13-6/b de ise. Yuvarlak bir bakır üzerine oturtulur. Led ler A. Kurşun sülfat foto direncin iç yapısı. Ancak daha duyarlı bir çalışma için foto direncin bir transistör veya tristör devresinde kullanılması uygun olur. foto direnç karartıldığında devre akımı çok küçük olu Röle enerjilenemez. 13-6 de ise. Şekil: 13-5/c de görülmektedir. Ayrıca. direnci az olacağında devre akımı artar ve röle enerjilenir. akım sınırlaması yapar. Dış devre uçlarından biri bu halkadan. hem de D. röle çekme akımının büyük olmamasına dikkat edilmelidir.Böylece elemanın üzerinde buharlanmadan dolayı bir tabaka da oluşturulur. diğeri taban elemanları olan demir plaka çıkarılır. Infrared Led diyotlar foto transistörle birlikte kullanılır. R direnci ve foto direnç üzerinden devresini tamamlar ve röle enerjilenemez.

4. normal transistörlerde olduğu gibi yapılır. Şekil: 13-10 da. baz ucu genelde kullanılmaz. LASCR ile tek bir devre elemanı olarak doğrudan doğruya ışıkla tetiklenebilir. Bu transisatörün baz kollektör diyodu bir foto diyoddur. sembolü SCS gibidir. çok duyarlı bir tristördür. Bu diyodun yüzeyine mercek sistemiyle ışık düşmesi sağlanmıştır. ışık etkisi ile tetiklenen SCS elemanıdır. A. g) Işık duyarlı tristör (LASCR): İngilizce adı.P veya N. Emiter-Kollektör ucu normal transistörlerde olduğu gibi kullanılır. Işık gelince emiterden konvektöre doğru akım akmaya başlar. Şekil: 13-12 de görüldüğü gibi. Şekil: 13-11 de görüldüğü gibi sembolü normal tristör gibidir. metre ile kontrolü da. Foto transistörlerde. Foto transistorun ışık alan şeffaf kısmı kapatıldığında.Işık duyarlı devre elemanlı.) Foto Transistör: Foto transistör. Akımın değeri. N. Bu eleman üzerinde ışığın kolayca ulaşacağı en az iki yüzey bulunur.P.O. normal transistör gibi çalışır. ışığa bağlı olarak doğrusal değişimgösterir. P. Light Activated SCS kelimelerinin baş harflerinin bir araya getirilmesi ile kısaca (LASCS) olarak anılan bu eleman. f) Işık duyarlı silikon kontrollü anahtar (LASCS): İngilizce adı.V. foto transistorun sembolü ve ayak bağlantıları görülmektedir. ışık şiddetiyle akım yükeltmesi değişen bir transistordur.N. Devrede foto diyod ile transistorun yerine tek bir eleman olarak kullanılır. olabilir. transistorlu anahtar devreleri: . Light activated SCR kelimelerinin baş harflerinin bir araya getirilmesi ile kısaca (LASCR) olarak anılan bu eleman ışık etkisiyle tetiklenen.

foto diyod ters yon akımı çok küçülür. . d) Foto transistorun anahtar olarak kullanılması: Şekil: 13-16 da. b) Işık pili. röle enerjilenir. transistorlu anahtar devresi Şekil: 13-13 de foto direnç ile bir transistorun anahtar olarak kullanıldığı ve buna bağlı olarak da bir rölenin çalıştırıldığı devre görülmektedir. V2 yaklaşık kaynak gerilimine eşit olur.üzerine ışık düşmediği zaman. Foto direnç üzerindeki ışık kesildiğinde ise foto direncin iç direnci çok artar VBE ve IB azalır T yalıtkan olur. foto transistorun anahtar olarak kullanılması görülmektedir. Foto pil üzerine ışık düşürüldüğünde foto pil üzerinde Transistoru iletken yapacak gerilim oluşur. Bu akımın artmasıyla R üzerinden * geçen akım artar. kollektör akımı azalır. Devrede foto direncin üzerine ışık geldiğinde foto direncin değeri azalır. T iletken olur. Rölenin enerjisi kesilir. Işık kesildiğinde foto. Röle enerjilenir. A noktasındaki V2 gerilimi sıfır olur. c) Foto diyod. Röle enerjilenir. transistorlu anahtar devresi Şekil: 13-15 de foto diyodun transistörle birlikte kullanıldığı anahtar devresi görülmektedir. Foto diyodun iç direnci çok yüksek olduğundan R üzerinden ileri baz polarması alan T iletken olur. Karanlıkta foto pil üzerindeki gerilim yok olacağından T yalıtkan olur. Işık kaynağının yoğunluğuna göre R uçlanndan yaklaşık kaynak gerilimi görülür röle enerjilenir. Foto transistör üzerine ışık düşürüldüğünde bez-kollektör diyodu foto diyod olduğundan ters yön akımı artar. devre açıklanılanın tersi çalışır.a) Foto direnç (LDR).eğer foto direnç ile R nin yerleri değiştirilirse.Devrede. transistör yalıtkan olur. Foto diyod.. Transistorun VBE gerilimi ve IB akımı artar. Röle enerjilenemez. Transistör iletken olur. T iletken olur. transistorlu anahtar devresi: Şekil: 13-14 de ışık pilinin transistörle birlikte kullanıldığı anahtar devresi görülmektedir. Röle bobini uçlarındaki gerilim sıfır olur.

Foto transistör ile daha küçük akımlarla daha büyük akımların kontrolü istendiğinde Darlington oto tansistörler kullanılır. Işık kesildiğinde yük akımı geçmez. Gerilim yük uçlarında düşer. Eksi alternanslarda ışık olsa dahi foto tristör yalıtkandır. . e) Foto tristörün anahtar olarak kullanılması: Şekil: 13-17 de foto tristörün anahtar olarak kullanılması görülmektedir. Foto tristör üzerine ışık düşürüldüğünde zaman tristör yalnız artı alternanslarda iletken olur. Yüksek akımlı alıcıların kontrolunda foto tristör ile birlikte kullanılır.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful