You are on page 1of 30

Amir Pašić: Arhitektura Bosne i Hercegovine

Osmanski period (1463-1878) Urbano okruženje

OSMANSKI PERIOD (1463-1878)
URBANO OKRUŽENJE
Pripremljeno na osnovu rada autora: “Prilog proučavanju Islamskog stambenog graditeljstva u
Jugoslaviji na primjeru Mostara”, 1989.godine

URBANIZAM U OSMANSKOJ TURSKOJ

Kao opšte pravilo, može se reči, Osmanlije su uzimali strukturu i organizacionu i urbanu
stariju od svoje vlastite, gdje god su se naseljavali.
Kod transformisanja postojećih naselja, odnosno formiranja novih, izgradnja religioznog kompleksa
(džamija sa mektebom ili medresom, konačištem, imaretom, nekoliko dućana,...) predstavlja ključni
element promjena, odnosno nukleus novog grada. Kada bi zauzeli grad u zidinama, ukoliko je unutar
zidina bilo dovoljno prostora oni bi dograđivali postojeću urbanu strukturu.
Ukoliko je stari grad bio prenapućen, onda bi oni osnivali novi na prostoru izvan gradskih zidina.

Na Balkanu, u predosmanskom periodu, bili su brojni srednjovjekovni gradovi-fortifikacije.
Najveći podstrek njihovom podizanju dali su Krstaški ratovi, kao i provala Mongola 1241/42 g. Ovi
gradovi razlikuju se po veličini, vremenu osnivanja, položaju, strukturi, po materijalu i primjenjenoj
tehnologiji građenja, načinu snabdjevanja vodom, što sve zajedno uslovljava življenje ljudi u njima.
Glavni materijal za izgradnju gradskih utvrda bio je kamen, rjeđe drvo, no drvo je bilo dominantno pri
izgradnji objekata unutar utvrde.

Bosna i Hercegovina je predstavljala strategijski važan teritorij Osmanske države:
karta širenja države i teritorija Bosanskog vilajeta (desno)
Na osnovu više različitih činilaca gradovi i utvrde na teritoriji današnje Jugoslavije koja je
bila u sastavu Osmanske imperije, mogu se podijeliti u tri osnovne grupe: primorski gradovi, gradovi i
utvrđenja u unutrašnjosti, i utvrđeni manastirski kompleksi. Primorski gradovi većinom vode porijeklo
iz antičkog perioda. Tokom stoljeća bili su rušeni, ponovo građeni i prepravljani. Najbolje utvrđeni
objekat unutar ove strukture je citadela. Unutar zidina primorskih gradova, u gusto isprepletenim
blokovima nalazimo i sve civilne sadržaje stanovanja, zanatske i trgovačke sadržaje, te crkvene i
svjetovne organizacije, što je, inače, u unutrašnjosti najčešće smješteno u suburbijumima (podgrađu)
grada-fortifikacije. Razvoj artiljerije uslovljava pojačavanje utvrđenja, što dovodi do promjene samog
grada.
Osobenost gradova u unutrašnjosti bila je njihova vojna priroda i položaj na terenu, sa
izuzetno dobrim pogledom na okolinu. Građeni su na stjenovitim, teško pristupačnim brdima. Strana
sa koje im se pristupa znatno je bolje obezbjeđena. Kako su prilagođavani konfiguraciji terena, imaju
nepravilnu osnovu. U arhitekturi su prisutni i zapadni i istočni uticaji. Uz ovakve gradove nastajala su
podgrađa, koja su se negdje razvila u velika naselja. Prosječna udaljenost između gradova i
fortifikacija bila je jedan dan pješačenja.....

1

Amir Pašić: Arhitektura Bosne i Hercegovine
Osmanski period (1463-1878) Urbano okruženje

Podgrađa zatečenih gradova u osmansko doba se transformišu u gradove (kasabe ili šehere).
Utvrđenja se, naročito u prvoj fazi, zapuštaju, eventualno se u njih smješta nešto posade. Manji broj
gradova (Beograd, Bihač) unutar utvrđenja u osmanskoj fazi dobijaju značajne sadržaje.
Osnovni komunikacioni sistem koji su Osmanlije zatekle u jugoslovenskim područjima bio je
rimski, bizantijski i srednjovjekovni. Njega oni dopunjuju izgradnjom velikog broja mostova na svim
važnijim presječnicama saobraćajnica i vodotokova, kao i izgradnjom konačišta za ljude u pokretu -
hanova i karavansaraja, na međusobnoj udaljenosti otprilike četrdesetak kilometara, koliko karavan
dnevno može preći. Vremenom konačišta dobijaju prateće sadržaje koji opslužuju karavane-zanatski i
trgovački dućani, bogomolja, i tako postaju nukleusi formiranja čitavog niza naselja na cijelom
Balkanskom poluostrvu, osobito na vrlo frekventnim drumovima koji povezuju značajnija mjesta sa
Istanbulom.

Osnovni preduslovi Osmanskog naselja: Sigurnost-gradske zidine, blizina vode, postojanje trgovišta-čaršije i stalna
naseljenost muslimanskog življa i mogućnost obavljanja religijskih obreda-postojanje džamije:
Fortifikacija u Stocu, Počitelj, motiv sa sarajevske Baš-čaršije i malaha Alifakova u Sarajevu

Turci Osmanlije u većini slučajeva preuzimaju i dalje razvijaju starija, kasnoantička i
srednjovjekovna naselja, prilagođavajući ih postepeno svojim potrebama. Takav je slučaj sa
Skopljem, Bitoljem, Ohridom, Prizrenom, Prištinom, Beogradom, Mostarom, Jajcem, Bihaćem. Rjeđe
pristupaju osnivanju novih gradova i naselja (Rudo, Trebinje), radije izgrađuju novi dio pored
srednjovjekovnog (dio Bitolja, dio Prilepa, dio Sarajeva). U konačnom rezultatu, viševjekovni proces
prilagođavanja zatečenih naselja i njihovih širenja toliko je zbrisao tragove starijeg urbanizma i uveo
novu tursko-balkansku urbanu shemu, da se danas jedva može govoriti o predturskim strukturama tih
gradskih aglomeracija.
Osmanlije odmah po zaposjedanju ove teritorije razvijaju zatečena naselja, i osnivaju nova,
manje kasabe od kojih mnoge prerastaju u veće aglomeracije šehere. U stvari, proces islamizacije i
brzi razvoj trgovine i zanatstva uslovljava i fizičke promjene naselja. Sa Turcima dolaze i brojni novi
zanati, koji zajedno sa postojećim, organizovani u esnafe, imaju izuzetno važnu ulogu u razvijanju
gradova. Zemljoposjedovanje, zanatska proizvodnja i trgovina su tri glavna izvora bogastva islamskog
društva
Vakuf, stvoren na osnovu religioznih zakona, imao je ogroman uticaj na razvoj postojećih i
novoosnovanih naselja. Različiti vakufski objekti, često naglašenih arhitektonskih vrijednosti, u

2

Amir Pašić: Arhitektura Bosne i Hercegovine
Osmanski period (1463-1878) Urbano okruženje

kojima je koncentrisan sav religiozno-obrazovni, kulturni i ekonomski život Muslimana, pa i drugih,
stvaraju urbani kostur svih gradova.
U vrijeme Osmanske imperije glavna pažnja države bila je usmjerena na upravu i vojsku, dok
je briga o kulturnim i obrazovnim potrebama bila pod privatnom inicijativom, uglavnom institucija
vakufa. Država je bila izuzetno zainteresovana za osnivanje i razvoj gradova, jer sve vezano za
funkcionisanje uprave se smještalo u njima, kao i svi proizvodni zanati za potrebe vojske.
Brojne očuvane vakuf-name pružaju podatke o sistemu naseljavanja, stvaranju novih četvrti,
imenimaulica, vrijednosti objekata, strukturi društva, razvoju raznih , institucija...

Kasaba je zvaničan naziv u klasifikaciji naselja, a vezan je sa postojanjem džamije u jednom
mjestu. U klasifikaciji naselja kasaba treba da zadovolji sljedeći minimum:
a) da je stalno nastaljena muslimanskim življem;
b) da ima džamiju u kojoj se obavlja svih pet dnevnih molitvi;
c) da ima čaršiju;
d) da ima pazarni dan.
Kada su svi ovi uslovi ispunjeni, lokalne vlasti službeno traže izdavanje sultanovog ukaza za
priznavanje statusa i upis naselja na listu kasaba.

Konjic i Foča

Tipično naselje na Balkanu za vrijeme Osmanske vladavine organizira se prije svega na
raskrsnici regionalnih puteva, a čaršija, kao bitan dio naselja, jeste, etimološki, stjecište drumova.
Naselje je, po pravilu, uz vodu tekućicu, na jednoj ili na obje obale. Jedna od komunikacija približno
je paralelna s rijekom, druga preko mosta siječe rijeku. Most na rijeci, ili džamija, han i hamam čine u
pravilu jezgro oko kojega će se veoma brzo formirati dvije-tri ulice ili čitav splet ulica i uličica s
nizovima, dobrim dijelom improviziranih, dućana. Potrebe posluživanja transporta dobara, a posebno
goleme vojske koja je stalno bila u pokretu, uslovile su formiranje tih trgovačko-zanatskih centara u
svakom gradu I gradiću. U čaršiji se proizvodilo, samo je, na primjer petnaestak zanata sudjelovalo je
u opremanju jednog konjanika, tu se obavljala razmjena dobara, ali tu po pravilu nije bilo mjesta za
stan i porodični život. U većim gradovima nastaju, štaviše i manje periferijske čaršije koje onu
centralnu rasterećuju, kao npr. na Vratniku i na Hisetima u Sarajevu, četiri manje čaršije u Banja
Luci, šest u Beogradu.
Dalji važan element u formiranju gradova je administrativno-upravni. Rezidencije pokrajinskih
guvernera i nosioca lokalne vlasti do danas uglavnom nisu sačuvane, ali se određene zakonitosti mogu
jasno uočavati. Koncepcija planski osnovanog grada-rezidencije posebno je vidljiva na primjeru
Sarajeva, koje je i svoje ime dobilo po saraju (dvoru). Ovdje je polovinom 15.stoljeća Isa-beg
Ishaković-Hranušić između dva srednjovjekovna naselja udario temelje novom gradu. Sagradivši most
(kasniju Carevu ćupriju) na Miljacki, on je na lijevoj obali postavio džamiju, dvor, hamam, kasarnu i
hipodrom, a na desnoj, blizu srednjovjekovnog trga, u osovini mosta prema džamiji, veliki Kolobara-
han sa izvjesnim brojem dućana, nukleus buduće sarajevske čaršije. U drugim gradovima
rezidencijalni dio se ugrađivao u stariju strukturu srednjovjekovne izgradnje, npr. u Beogradu, Bihaću
i dr. Karakterističan primjer kasne faze utvrđenog grada-rezidencije je Gradačac. Ponekad se u istom

3

hvata vidike s padina prema dolini. konak Ali-paše Rizvanbegovića u Buni kod Mostara). Balkansko orijentalna urbana kultura uključuje naglašen interes za prirodne fenomene. ujedno su dokaz visoke urbane kulture stvarane ovdje stoljećima. Kadije ne samo da kontroliše prodaju i nabavku roba. koristi konfiguraciju terena. zelenila i vode. 4 . Objekti prosvjete i kulture najčešće se uklapaju u strukturu čaršije: uz veće džamije u centru niču škole višeg ranga (medrese). za centar ima džamijski kompleks. pravosudni i rutinski gradski poslovi. Prisustvo vode na svakom mogućem mjestu na način koji prevazilazi utilitarnost (vodoskoci). samostalne katedre (Dar-ul-tefsir. ali i u centrima gradova. odnosno vrši trgovačku ispekciju. zelenilo koje se povija po fasadama i preko rastvorenih ograda ulazi u divanhane. pa i po stambenim zonama. sigurnost i opštu bezbjednost. a ljeti snažnim sjenama potcrtava kontraste boja i lokalnih građevinskih materijala. odgovara centralnoj vlasti za mir. Jedna mahala (stambeni mikrorejon) po pravilu četrdeset do pedeset kuća. Sjedište kadije predstavlja neku vrstu gradskog hola. elementi su bez kojih se balkansko-orijentalni urbanizam ne da ni zamisliti. često podalje od naselja (Saraj kod Skoplja. u prijatnom zelenilu (konak u Travniku. pored utvrđene rezidencije. Stambena područja najčešće okružuju čaršiju.godine Administrativna uprava u večini gradova i naselja bila je potpuno u rukama kadije. centri orijentalnog misticizma. čiflučki konaci poput Havzi-pašinog u Bardovcima. prožima cjelokupnu izgradnju fenomenima sunca. javlja i druga rezidencija uz rijeku. sunce koje ispod niskih streha zimi duboko prodire kroz nizove prozora u prostorije. po pravilu su bile locirane na periferiji (Tetovo. Tekije. Begovina u Stocu). Dar-ul-hadis) i biblioteke. za koje su vezani svi administrativni. dok se osnovna naobrazba (mektebi) smješta uz periferijske džamije. Plan Sarajeva 1882. Amir Pašić: Arhitektura Bosne i Hercegovine Osmanski period (1463-1878) Urbano okruženje gradu. Blagaj).

Trebinje) ili su već od ranije ostajali isključivo u srednjovjekovnom utvrđenom arealu (Bihać). usljed čega je gustoća naseljenosti mala. Jajce Banja Luka Fortifikacioni sistemi naselja. nisu bili na visokom stupnju. Za to je bilo više razloga. prostor oko Starog mosta u Mostaru. protkani zelenilom. kada Mlečani prodiru do Mostara. kada krajem 17. šest velikih karavansaraja.stoljeća. bez većih adaptacija. tri gradska vodovoda. Sarajevo. djelomično na padinama koje su vezane za dolinu (Beograd. a Austrijanci do Sarajeva i čak do na jug Srbije. tri velika bezistana. topografiji i klimi: Gradačac.stoljeća. naročito onih monumentalnih. počinje faza ubrzanog utvrđivanja.. na odbranu se i nije obračala i naročita pažnja. Ohrid) ili pretežno na padinama (Galičnik. Amir Pašić: Arhitektura Bosne i Hercegovine Osmanski period (1463-1878) Urbano okruženje Različite urbane strukture ovisno o strateškom položaju. jedanaest hamama. Kruševo. Balkansko-orijentalni gradovi najčešće su dolinski (Skoplje. uglavnom. Zbog velikog prostranstva naselja. po pravilu se utvrđuje manji. Jedan od najznačajnijih objekata toga vremena i vrste je Niška tvrđava. rasuta. najveći turski grad u zapadnom dijelu Imperije. u periodu između 16. Foča. Priština. a odbrana otežana. a broj stanovnika kretao se između 60 i 100 hiljada.. Turska prelazi u defanzivu. govori o veličini i važnosti islamskog grada. Vranduk. U prvoj fazi turske najezde prema centralnoj Evropi.. Zatečena srednjovjekovna utvrđenja najčešće su. Međutim. Bitolj. male spratnosti. Izgradnja je u najvećem broju slučajeva. Beograd je bio uz Sarajevo.i 19. Beograd je imao 78 bogomolja: 52 džamije i 22 mesdžida. četrdesetpet hanova. Tetovo. nakon Kandijskog rata i neuspjele druge opsade Beča. 5 . Manji gradići u graničnim područjima potpuno se opasuju zidinama (Počitelj. Počitelj). Niš). tri medrese. korištena za smještaj posade. Broj džamija. lakše odbraniv dio: Vratnik u Sarajevu.

stoljeću najvažnije. Pregled razvoja grada. koliko im Neretva oduzima svijom plahovitošću. štala za kravu.što je pogodovalo razvoju pčelarstva. krovnu konstrukciju i prednje fasade objekata. drvene grede za međusprat.. razvio se iz kasno-rimske naseobine u značajan srednjovjekovni grad. na udaljenosti 5-15 kilometara.. Ovdje je sigurnost bila manja. Stari grad Blagaj. u neposrednoj blizini Mostara. Neziragina džamija u Mostaru na ušću rijeke Radobolje u rijeku Neretvu U bašćama. a Radobolja sa svojim rukavcima i kanalićima je pružala izuzetne uslove za stanovanje.. rano povrće. teren u sasvim blagom padu. a godine 1452.naročito zimi. najstariji stambeni rejoni Brankovac. u 15. možda i za konja. vinograd u blizini. 3 jula. velike padavine u jesen. Radobolja pruža stanovnicima onoliko pogodnosti. kuća u mahali. jesen topliju od proljeća. Bjelušine. dok jugo duva u prolječe i u jesen. u kojoj se Radobolja uliva u Neretvu. veliki broj sunčanih satitokom godine. Dubrovčani su pisali 6 . a takvih je bilo najviše u gradu. Pored faktora sigurnosti ova gradnja na padini koristi konfiguraciju terena. Amir Pašić: Arhitektura Bosne i Hercegovine Osmanski period (1463-1878) Urbano okruženje PRIMJER MOSTARA Položaj i klima. uz njega nekoliko košnica . Materijali iz neposredne okoline grada su koriščeni za gradnju objekata. uspjevale su poljoprivredne kulture tipične za ovu klimu: vinova loza. Kotlinu. Zidovi od lomljenog ili klesanog kamena.umjerene zimske temparature.. Područje u kome se nalazi grad Mostar odlikuje se dobrim klimatskim uslovima za život. godine spominje se naselje na mjestu sadašnjeg Mostara.. kajsije.. 1440.. i sjedište Hercega Stjepana Vukčića . trešnje.to je imao jedan prosječan mostarski zanatlija. smokve. Dućan u čaršiji. uz kuću bašća. šipak. okružuju sa svih strana brda. Mazoljice. prvo širio na lijevoj obali Neretve i uz padine brda Stoca (brdo u masivu planine elež).. Na zapadnoj obali stambeni mikrorejoni-mahale nastali su kasnije.po kome je i Hercegovina i dobila ime. člana svite Hercega Stjepana. Inače. Izuzetnim položaj Mostara čini rijeka Neretva i njena pritoka Radobolja. hvata vidike prema dolini. Na više lokaliteta pronađeni su tragovi iz predhistorijskog i rimskog perioda. kratki osvježavajući pljuskovi i duvanje bure . majdansku ploču za krov. uz ime Gosta Radivoja. Grad se svojim stambenim zonama. tu nastaju poslije osmanskog osvajanja srednjovjekovnog mosta na Neretvi zajedno sa fortifikacijama uz most i prve Sinan-pašine (Atik) mahale. pa i u prolječe. Planinski bedem sa sjevera predstavlja granicu do koje se osjeća sredozemna klima. a to ovdje znači: visoke ljetne . pretežno na zapadnoj obali Neretve.. vrijeska. dolina uz vodotok Neretve jedan je od najboljih puteva more-unutrašnjost. breskve. te imanjima izvan grada. Objekti pri vrhu ovih zona su 40-50 metara iznad onih nad obalom Neretve. krševita brda oko grada obiluju cvjetovima kadulje.

stoljeće kada je nastala potreba za odbranom od prodora neprijateljskih vojski. a tada su najvjerovatnije pale i utvrde uz most na Neretvi.. Ovi objekti dominiraju svojim izdignutim položajima. a tri godine kasnije ima 19 kuća Veći broj podataka o Mostaru nalazi se u Popisnom defteru /Tapu tahrir defter/ iz godine 1477. Sve kuće su se nalazile na lijevoj obali Neretve. a novac za gradnju prikupljan je u hercegovačkim kadilucima. zidina nalazila se u Suhodolini. za njena dalja osvajanja. Kako je zatečeni prelaz preko Neretve za vojsku imao izuzetan značaj. a u Sultanovoj težnji ka slavi antičkog svijeta je bio oslonac razvoja kulture. posebno procvata umjetnosti. mostar . godine. 7 . a u njenoj neposrednoj blizini bili su zapovjednički konaci. Godine 1474. Tada su izgrađeni mnogobrojni objekti koji i danas imaju izuzetnu vrijednost: džamije. bezistani. grad dostiže opseg koji će ostati skoro nepromjenjen do godine 1878. Mostar je imao 19 kuća /porodica/ i jednog neoženjenog žitelja. Grad je najvjerovatnije utvrđen na prelazu iz 17. konstruktivne i dekorativne sisteme. Amir Pašić: Arhitektura Bosne i Hercegovine Osmanski period (1463-1878) Urbano okruženje svojim zemljacima u službi Djurdja Brankovića da se Vladislav Hercegović odmetnuo od svoga oca Hercega Stjepana i pored drugih gradova zauzeo i most sa utvrdama na Neretvi. U to vrijeme u Carigrad se slijevalo ogromno bogatstvo tako da je ekonomski i socijalni napredak bio vrlo izražen. Oko godine 1670. te je ovaj izuzetan i strateški značajan prelaz preko Neretve uslovio ubrzano širenje grada uz svestrani razvoj zanatstva i trgovine. kao sijelo turskog subaše Skendera. ne baš jakih. Uz most su obnovljene i postojeće tvrđave. mostovi. uz most. a ove povezane zidinama koje su okruživale čaršiju. spominje se ovo naselje prvi put pod imenom Mostar.onaj koji čuva most. Već tada je postojao trg-mejdan. riječ slavenskog porijekla.) novim mostom od drvene građe. Most od drvene građe koji je prethodio kamenom (starom) mostu u Mostaru-idealna rekonstrukcija Turci Osmanlije su Blagaj zauzeli između 1466. do Austrougarske okupacije. Glavna tabija u sklopu. nad cijelom čaršijom. i 1468. Sve komunikacije koje vode ka kamenom mostu bile su obezbjeđene kulama. Grad postaje i centar kulture i prosvjete ovog dijela Osmanlijskog carstva. Godine vladavine Sulejmana II Veličanstvenog (1520-1566) su godine najvećeg uspona i prosperiteta Osmanlijskog carstva. Malo naselje sa mostom dobilo je ime po čuvarima mosta. nesigurni zatečeni most zamijenjen je za vrijeme Mehmeda Fatiha (prije godine 1481. a do tada granice su bile daleko na sjeveru i zapadu. i arhitekture kao najznačajnije umjetnosti Islama.. Veliki vojni i trgovački promet zadovoljava tek kameni most završen 1566. u 18. zasnivajući vlastite estetske principe. sistem kula i kapija činio je pravu tvrđavu.U ovom periodu osmanlijska arhitektura ustaljuje određene prostorne. Kao graditelj spominje se Hajrudin. Preko Mostara vodio je glavni drum od Bosne prema moru. godine. hamami.

Grad se razvijao do kraja 17. unutar vremena osmanlijske vlasti: Stari most. mektebi.stoljeću 8 . uz kompletno slabljenje Osmanskog carstva slabili su privredni potencijal grada i život u gradu uopšte. medrese.stoljeću gotovo sva trgovina i zanatstvo su bili u rukama Namjene objekata i površina u Mostaru 1881. od kojih su neki bili poznati i priznati daleko izvan domovine.stoljeća kada dostiže maksimum sa više od 10. Urbana shema Mostara u 16. Za osmanskog vremena u muslimanskog stanovništva. a taj obrambeni sistem ojačavan je više puta za vrijeme ratova sa Venecijom.000 stanovnika. Bolesti. a naročito poslije mira u Karlovcima. Od polovine 17. bune i ratovi. Karađozbegova. preko 30 džamija. nepogode. književnika i pjesnika. učenih ljudi. Dio grada bio je unutar zidina.godine Muslimana. 7 medresa i više mekteba. Povoljan geoprometni položaj mu omogućava da se svrsta u red značajnih trgovačkih mjesta sa široko razvijenim vezama i da razvija zanatstvo sa preko 30 raznih zanata. koje u gradu preovladava. U 16. Veći broj medresa. Amir Pašić: Arhitektura Bosne i Hercegovine Osmanski period (1463-1878) Urbano okruženje Tada nastaju najznačajniji spomenici arhitekture u Mostaru. razvija se kulturna djelatnost na zavidnom nivou. hamami i veći broj drugih javnih i stambenih objekata. dva hamama itd. i 17.stoljeća Mostar je i sjedište muftije. Vučjakovića i još nekoliko džamija.

Spahijski alajbeg (pukovnik) ovdje je imao svog zastupnika . a novu crkvu u neposrednoj blizini ovih dvaju objekata podiže majstor Andrija Damjanov godine 1873. ajane (zastupnike u Ajanskom vijeću uz bosanskog vezira). Prva vijest o pravoslavnim i katolicima je iz godine 1575. Posljedica totalne nemoći Osmanske carevine bila je okupcija Bosne i Hercegovine od strane Austrougarske godine 1878. Od kraja 15. Nezna se kada je građena Stara pravoslavna crkva. Do ukinuća janjićara 1826. Sjedište mu je bilo u Foči.Petra i Pavla. Katolici 1847. Amir Pašić: Arhitektura Bosne i Hercegovine Osmanski period (1463-1878) Urbano okruženje Pored Muslimana u gradu su živjeli i kršćani (pravoslavci i katolici). Tada u Mostaru počinje novo vrijeme sa novim odnosima u privredi i društvenom životu. a po njima se zove i jedan stambeni blok gdje su oni stanovali . a godine 1866. u Mostaru je bilo sjedište janjićarskog zapovjednika . Između 1700-1706.godine.zastupnika vezira. glavnog graditelja). Mostar postaje i sjedište mitropolita.Trojstva.stoljeća Mostar je sjedište kadiluka sa 62 sela. Kapetanska i dizdarska vlast bila je nasljedna. 9 . Ove dvije crkve su posljednji veći arhitektonski objekti podignuti za Osmanske uprave.godine. a od 1833. Tu su bili i različiti činovnici.stoljeća. godine.stoljeću. u Mostaru Enterijer katoličke crkve Sv.godine u Mostaru. Ona je ukinuta 1835. u Mostaru Krajem 15. i njihov broj je počeo rasti od početka 18.serdara.stoljeća.ćehaju. Tvrđavom je zapovjedao dizdar. godine uz biskupsku rezidenciju u Vukodolu podižu svoju prvu bogomolju. Mostar je imao i svog mimar-agu (inžinjera. koji je komandovao konjanicima . Kadija je vršio sudsku vlast. godine. U Mostaru je rezidirao sandžak-beg i u vremenu od 1522-1530.stoljeća organiziran je Hercegovački sandžak kao dio Bosanskog pašaluka ili beglerbegluka -i postojao je sve do 1878. a ponekad i muselima . U upravnom pogledu Mostar je postao središte kotara i okruga. do uvođenja redovne vojske sredinom 19. Saborna pravodslavna crkva Sv . temeljito obnovljena 1833.godine. Iz staremostarske porodice Vučjakovića birali su se kapetani. pa u Pljevljima.spahijama. godine u Mostaru je osnovana Kapetanija. kojoj je sa zapadne strane izgrađena srpska škola 1856. Pravoslavci imaju svoju bogomolju u 18. zbog naraslih potreba podignuta je velika katedralna crkva u Podhumu.godine. a godine 1767. a vojvoda sa 50 vojnika policijsku. godine.Kapetanovina. Mostar je zauzet 5 avgusta 1878.

sa pratećim objektima. predstavnici nove vlasti-paše. Kako su turski gradovi bili pod centralizovanom upravom iz Istanbula. a znatno rjeđe domaći trgovci i zanatlije. Mahala uz Karađozbegovu džamiju u Mostaru (mapa 1881. Ne-muslimanske zajednice egzistiraju bok uz bok sa muslimanskim stotinama godina.raspoređenim skoro pravilno po cijeloj gradskoj teritoriji. Uz najznačajnije džamije su bile više škole . Džamije. Kompleks džamije je mjesto okupljanja stanovnika jedne mahale. Kontinuirana povezanost islamske monumentalne umjetnosti na našem tlu sa stilskim fazama arhitekture u osmanskoj prijestonici i drugim umjetničkim centrima ne iznenađuje. dakle složenu urbanu strukturu. Mahale rastu oko ovih kompleksa i variraju u veličini u skladu sa kapacitetom ponude samog kompleksa. Inače. što čini snabdjevački centar mahale. luka mira u centru. Obično je tu i pekara i piljarnica. u mnogobrojnim kafanama i dućanima ili u džamiji. Amir Pašić: Arhitektura Bosne i Hercegovine Osmanski period (1463-1878) Urbano okruženje DŽAMIJSKI KOMPLEKS . tu djeca pohađaju školu. Džamije su bile. Islamska kupolna zdanja. odnosno svom zavičaju. što je bitan faktor da malo naselje (singularnog tipa-kasaba) preraste u pluralističku urbanu strukturu-šeher).mezarluka ili groblja. jer tu se odvijao dio društvenog života unutar mahale.g) Jednake institucije postojale su i za privrženike drugih religija. age i drugi zvaničnici. koja su kao svoje zadužbine u 16. tu se obavlja zajednička molitva. begovi. društveni i duhovni centri mahala. svojim visokim prostornim i 10 .mahale a sastoji se od džamije. najčešće džamije. koja osim upotrebne vrijednosti ima i onu ljudsku. škole (mekteba). idejno- politički rad sa masama i prosvjetnu djelatnost.NUKLEUS NASELJA Nukleus tipičnog osmansko-balkanskog grada ili naselja je religiozni kompleks. koji sa džamijom obezbjeđuju kulturne. i 17. te od harema .stoljeću podizali često u našim krajevima. U urbanističkoj strukturi grada Mostara izuzetno značajno mjesto pripada sakralnim objektima. to je i struktura gradova bila vrlo slična na cijelom području carevine. Ovo znači da u Turskom gradu ne što je to slučaj u srednjovjekovnoj Evropi. tu se donose sve značajne odluke za mahalu. društvene i pravosudne potrebe lokalnog stanovništva. ako se ima na umu da je podizanje najznačajnijih zdanja bilo pod kontrolom centralne uprave i ne rijetko pod nadzorom vrhovnog arhitekte carstva. U manjim kompleksima obično se uz džamiju nalazi samo manji broj dodatnih objekata za pružanje određenih javnih usluga. Veći broj džamija likovno i funkcionalno označavao je veći broj osnovnih naseobinskih cjelina (mahala). odnosno njegove službe.medrese. Tu je obično i česma. naročito džamijama . čovjek ovog podneblja je volio društveni život i poklanjao mu je izuzetnu pažnju bilo u kući. Džamijski kompleks je centar stambenog mikrorejona . Objedinjavale su tri sadržaja: religiozni.

Oslonjen je na četiri osmostrana stuba. višebrodni trijem. Još prije prodora na Balkan jednoprostorna potkupolna džamija predstavlja osnovnu težnju stvaralaštva. Širenjem Islama u prostore oštrije klime. koji za bazu imaju plitku kvadratnu ploču i kapitele ukrašene stalaktitima. Jednoprostorna potkupolna džamija konstrukcijom čistih geometrijskih volumena kocke. Sva druga oprema enterijera /mimber. samo je blago naglašen prostor mihraba . kao i cijeli pod džamije. prizme i kupe definiše jednostavan prostor za čovjeka. Mimber ili propovjedaonica može se naći u džamijama desno je od mihraba. Sastoji se od tri osnovna dijela: ulazni portal sa stepeništem i kamenom ogradom. 11 . Amir Pašić: Arhitektura Bosne i Hercegovine Osmanski period (1463-1878) Urbano okruženje konstruktivnim odlikama i čistim stilskim obilježjima u kamenoj plastici i zidnom slikarstvu. višekratno umnoženo pravougaono polje bez visinske diferencijacije. Svi dijelovi unutrašnjosti su jednako vrijedni. a pristupa joj se stepeništem minareta. Najstarija arapska džamija je natkriveni prostor. tursko-islamske ideologije u novoosvojenim područjima i da svojim monumentalnim izgledom zasjene ono što je u ovom dijelu južne Evrope bilo ranije stvarano.stoljeću. valjka. polulopte. gornji piramidalni dio koga nose četiri osmostrana stubića i bočne trouglaste površine koje se nalaze ispod ovog dijela i ograde stepeništa. da ga odvoji od vanjskog beskrajnog prostora prirode. mahfil/ je takva da enterijer bez nje ne bi bio oštećen.) Prostor džamije je u svim islamskim arhitekturama najvažniji zadatak arhitekte. Ograda je izvedena sa motivom nizanja otvora oblika šestokrakih zvijezda i šestouglova. Aladža džamija u Foči: osnova i presjek (iz projekta rekonstrukcije 2009. Mihrab ima i simbolično značenje jer označava smjer Meke. Ćurs se nalazi u uglu lijevo od mihraba. Mahvil-galerija. tako uređen da omogući apsolutnu koncentraciju misli i savršeni mir. mihrab je obično izveden u kamenu sa naglašenim kamenim profilisanim okvirom. ćurs. Mimber je uobičajan za džamije ovog tipa. imala da budu dostojan tumač nove. izrađen je od drveta i pokriven ćilimima. smještena odmah do ulaznih vrata. Kod glavnim dćamija u16. Iznad niše je kamena ploča čiju sredinu i uglove ukrašavaju stilizovani kameni pupoljci. Nadvratnik portala ukrašava natpis sa citatom iz Kur-ana. posebnu propovjed petkom i na bajram. Zatvoreni prostor je intiman.niše za imama koji rukovodi molitvom. Izveden je od kamena. i sa njega imam održava hudbu. prostor džamije se sve više zatvara. bez naglašavanja bilo kojeg dijela. Niša je ukrašena stalaktitnim motivima. gdje se vjernici moraju okrenuti za vrijeme molitve.

Sada su kod najmarkantnijih reprezentanata islamske monumentalne arhitekture na ovom tlu-kupolnih džamija-pouzdano izdvojena četiri osnovna tipa ove vrste monumentalnih zadužbina. tipično orijentalna zdanja-medresu. a najčešće i potpunu istovjetnost sa građevinskim konstrukcijama koje 12 .stoljeću bio tip standardne jednoprostorne kupolne džamije sa trijemom natkrivenim trima kupolicama i sa jednim minaretom prislonjenim uz centralni kubus.g) Izgradnja potkupolnih objekata predstavlja vrhunac primjene materijala i tehnike građenja. bezistan. karavansaraj. tehnike građenja i konstrukcija veliku srodnost.stoljeću u naše krajeve prenijeli svoja već definisana i zrela rješenja za novu vrstu kupolne bogomolje. Stereotomija je u njemu dobila najsavršeniji oblik. Potkupolni prostor je negacija tektonskog principa. Slično prostornom rješavanju. i može se reći da skoro nije bilo varoši ili varošice u kojoj se tokom 16. Ovo rješenje se podjednako koristilo u Makedoniji kao i na tlu stare Hercegovine. Turci su još u 15. koja bi u okvirima jedne iste vrste pratila tipološke razlike i porijeklo. Vučjakovića džamija u Mostaru (danas) i Ali paše Rizvanbegovića džamija na Buni (oko 1900. Kod nas do danas nije izvođena tipološka klasifikacija pojedinih vrsta ove arhitekture. hamam. Amir Pašić: Arhitektura Bosne i Hercegovine Osmanski period (1463-1878) Urbano okruženje Unutrašnji izgled džamija: Aladža u Foči (1990) i Koski Mehemd pašina -danas(desno) Potkupolne džamije. Škrtost ukrasa i prostor u kome sve miruje glavna je osobenost ovog stila. arhitektura kupolnih džamija.stoljeća na ovom tlu pokazivala je i u pogledu primjenjenih materijala.stoljeća nije podigla bar jedna ovakva koncipovana džamija. i drugih objekata sa kupolama i svodovima 16. u Bosni kao i Srbiji. Najrasprostranjeniji tip je u 16. pa i druga. pojavu i ustaljivanje određenih prostornih i konstruktivnih rješenja.

ponekad sa plitkim kalotama. uglavnom. Džamija je izgrađena u neposrednoj blizini čaršije. jer Sinan je dvostruki trijem primjenio na više svojih objekata. Međutim.godine. ali su uvijek imale daleko veći prečnik od kupola naših starijih. najveći arhitekt Otomanske imperije. groblja. a samo u jednom slučaju-kod Tatar Sinan-begove džamije u Kumanovu-i tzv. Istanbul 1562. ponajčešće osmanska po oblicima. Džamiju je podigao 1557. u odnosu na ukupnu visinu džamije. sa isključivo kamenom obrađenim fasadama. Fasade džamije u Bosni i Hercegovini bile su građene bez višebojne tehnike zidanja. Njegovo djelovanje vezano je i za izgradnju Starog mosta u Mostaru. Amir Pašić: Arhitektura Bosne i Hercegovine Osmanski period (1463-1878) Urbano okruženje su primjenjivane kod ove vrste zdanja u evropskom dijelu Turske i u Maloj Aziji. Ova umjetnost. Interesantno je napomenuti da je Sinan dvostruki trijem primjenio na pet džamija koje je radio za Rustem-pašu i njegovu porodicu U umjetničkom i tehničkom pogledu džamija u potpunosti pripada Sinanu. zatim na Rustem- pašinoj džamiji u Tekirdagu 1553.-tog stoljeća i enterijer danas Dvostruki trijem smatra se Sinanovim ostvarenjem. a konstrukcija krova i primjenjeni pokrov u potpunosti odgovara stambenim objektima u datom regionu. na prostoru dovoljnom za izgradnju cijelog niza objekata: džamije. 1548. Veliki je značaj Karadjozbega za razvoj Mostara. materijal je koriščen iz najbliže okoline gradilišta. i područje u kome preovladava kamena kuća. Primjenjeni materijali predstavljaju odraz lokalnih mogučnosti. U arhitektonskom pogledu Karadjozbegova džamija spada u red jednostavnih kupolnih džamija. mekteba. uz glavnu cestu. hana i imareta. Tu su fasade ponekad bivale od samog podizanja građevine prekrivane slojem maltera i zatim krečene. dodatnim trijemom i jednim minaretom. Osnovnu zidnu građu predstavljaju kamen i opeka. dobila je u Bosni tokom vremena karakter izvjesnog regionalnog obilježja. jer je uvakufio čitav niz objekata javnog. a primorska po izvođenju. pretežno u Primorju.godine. u konstrukciji kupole u svim našim krajevima korišteni su kao prelazno rješenje češće trompe no pandantifi. Karadjozbegova džamija: izgled početkom 20. bile relativno niske. Rustem-pašinoj džamiji u Tahtakaleu. Džamije bez kupole. a interesantna je i zbog toga što se kao njen graditelj navodi Mimar Sinan.godine te kod Atik Valide Sultan džamiji u Istanbulu 1583. odnosno stvorena je u graditeljskoj organizaciji Osmanske imperije kojom je on rukovodio pet decenija. brat Rustem-paše Hrvata zeta Sultana Sulejmana Veličanstvenog. prvo kodMihrimah Sultan džamije u Uskudaru. sa trijemom pod tri kupolice.godine. zadržavaju sve ostale elemente kupolnih džamija. friz turskih trouglova. Karadjozbegova džamija u Mostaru predstavlja izuzetno dobar primjer za ovaj tip džamije. srednjovjekovnih zadužbina. i velikog vezira u periodu 1544-52 i 1554-61. medrese. 13 .godine.godine kao svoju zadužbinu Zaim Hadži Mehmed-beg zvani Karadjozbeg. Same kupole su. Iz ovoga razloga jasno su diferencirana područja prema upotrebljenim matrijalima. područje objekata od drveta u pretežno planinskim dijelovima. sakralnog i privrednog karaktera. a u njihovoj primjeni prisutni su lokalni graditeljski uticaji. Graditelj džamije je Kodža Mimar Sinan. zatim na mostarskoj džamiji 1557.

Najljepša u ovoj grupi džamija je Roznamedžijina. grade se od početka osmanske vlasti. Svi oni su uglavnom ponikli u Istanbulu. Ovakvo shvatanje odgovara nomadu kome je pojam vječnog trajanja posve stran. kao kasnoromanička retardacija. odakle su prenošeni kako u druge zemlje Balkanskog poluostrva . ili sa drvenim bačvastim svodom kao Magribija džamija u Sarajevu. ponegdje naglašen i isturen mihrabski prostor.) vidljivi su na mnogim gradnjama crkava i od 16. čini tip džamija koje su izvedene sa trijemom sa dvije kupolice. a podizali su ih obično turski provincijski funkcioneri najvišeg ranga. kao i polukupolu iznad njega. pripadaju višeprostorne kupolne džamije sa razvijenom i razuđenom osnovom. Trećem tipu džamija. u klasičnom periodu. pokrivene četverovodnim krovom i sa ravnom drvenom tavanicom. Džamije bez kupole. turski oblik prozora. u Mostaru. Džamije bez kupole: u Travniku sa drvenom munarom i drvenim pokrovom. a ne način njegovog stvaranja. Ova džamija je zanimljiva po tome što je podjeljena u dvije etaže. minaret uz džamiju dobija koji put oblik kula-zvonika kvadratnog presjeka. Ovaj tip brojčano preovladava. Plavu i Rožaju.stoljeća. ili drvetom i ćerpićem u centralnoj i sjevernoj Bosni. One su bile najreprezentativnije građene. kao što je Sulejmanija džamija u Travniku. koliko u opštoj kompozicionoj strukturi. Mađarsku . niske kupole. okolini Nevesinja pokrovom i Stoca.stoljeću može izdvojiti među islamskim zadužbinama ove vrste. koja je tu obuhvatala i pridodane bočne anekse. Domaća tradicija sa izvornim elementima najviše je došla do izražaja u arhitekturi jednostavnih seoskih džamija izvođenih drvetom. koji se u 16.Grčku. Bugarsku. a ima ih nekoliko i monumentalnih. Razlike između ovih građevina i džamija standardnog tipa ovdje se nisu toliko ogledale u rješenju samog molitvenog kubusa. čine samo dva nevelika zdanja. Poslednju tipološku grupu kupolnih džamija koju smo na našem tlu izdvojili. kod kojih kupole na osoben način počivaju na heksagonalnoj i oktogonalnoj bazi. 14 . gdje je bitan sam prostor. sa izuzetno lijepim minaretom. u Bileći. udžamija u Dabrici sa kamenom romaničkom munarom i kamenim Na teritoriji Hercegovine. u donjoj je bezistan. To su najčešće džamije skromnih dimenzija. Odstupanje od logične upotrebe materijala u konstrukciji kod ovog tipa džamije govori nam o shvatanju prostora. Šarića. Amir Pašić: Arhitektura Bosne i Hercegovine Osmanski period (1463-1878) Urbano okruženje Zasebnu.tako i u naše krajeve. Sa druge strane orijentalni islamski uticaji (stalaktiti. i poslije. do 19. daleko malobrojniju ali ništa manje zanimljivu grupu jednoprostornih kupolnih džamija.. Šarića u Mostaru sa kamenom Osmanskom munarom i kamenim pokrovom.. i njegovoj okolini pod uticajem domaće graditeljske tradicije. Roznamedžijina i Tabačica u Mostaru. Među navedenim tipovima kupolnih džamija ne javlja se ni jedan koji bi bio nepoznat onovremenskoj arhitekturi džamija matične zemlje. a u gornjoj molitveni prostor. Zaseban tip džamija predstavljaju one sa drvenom kupolom unutar kosog krova. u Gusinju. rijeđe Jedrenu ili Brusi. koji vremenski pokriva osam zadnjih decenija 16.stoljeća.

ćerpić ili drvo. Uglavnom su ih radili domaći majstori od lokalnog kamena. razvijaju se dva tipa škole: osnovna (mekteb) i viša. Materijal za izvedbu je lokalni. U pojedinim krajevima naglašen je uticaj nadgrobnih spomenika predturskog doba . Nadgrobni spomenici oblikom kazuju da li je sahranjeno muško ili žensko. U arhitektonskom razvoju turbe ima sve osobine stvaralačkog procesa koji vodi od prostora šatora do zidane kupole. Druga vrsta turbeta ima četiri stuba koji poput baldahina nose kupolu. Prosvjetni objekti. Takva groblja zasađena zelenilom i ukrašena kamenim nišanima najrazličitijih oblika i veličina pretvorila su se u mirne i skladne zelene površine. šire donje plohe. Turbeta se grade sa ciljem obezbjeđenja izolacije i apsolutnog mira. Dosta često turbeta su skromnijeg izgleda. sa dvovodnim ili četverovodnim krovom. U islamskom svijetu od 10. Mektebi se grade posvuda. koje su upravo tolike da ovi svi zajedno ne budu dosadno jednolični. Ferhad-pašino u Banja Luci. Spomenici su na prvi pogled tako slični. Amir Pašić: Arhitektura Bosne i Hercegovine Osmanski period (1463-1878) Urbano okruženje Memorijalna arhitektura. iako su takve gradnje bile u suprotnosti sa islamskim vjerskim kanonima. odnosno visoka (medresa). Nišani se postavljaju u krajeve gornje plohe.stoljeća vukući korijenje iz seldžučkih institucija. To su najčešće snježno bijeli kameni nišani ili bašluci. Ljepota ovih spomenika ogleda se u dotjeranim oblicima i klesarskoj tehnici. zatim kameni oklopi i mauzoleji-turbeta. Specifičnu vrijednost daje im osebujan način plasiranja. po pravilu uz džamiju. zapravo vrlo jednostavne kuće vrlo malih dimenzija. Alifakovac u Sarajevu i Turbeta u Travniku Turbeta su podizali uglednici i moćnici sebi ili za drugoga. Oklopi su prizmatični sarkofazi. Treću vrstu predstavlja nepokriveni mauzolej sa perforiranim zidovima i rešetkama sličnim onim kod džamijskih ograda sa završnim vjencem zida. Kad ih bolje promotrimo otkrivamo razlike. Sličnost sa džamijom je velika Najvredniji su zidani objekti sa kupolom.stećaka. odnosno u većim naseljima uz mahalsku džamiju. Nalaze se uz džamije. sa gornje strane otvoreni. Kod ove kompozicije stablo i krošnja su dio arhitekture. Neki mauzoleji umjesto zidane kupole koju nose stubovi imaju kupolu od žice koja samo naznačava potkupolni prostor. da čovjek pomisli da su jednaki. u tlocrtu oktogon ili šestougaonik: turbe Gazi Husrev-bega i Murat-bega u Sarajevu. Ovom tipu pripadaju turbe pjesnika šejh Juje Ejubovića u Mostaru. a umjesto krova prostor dobija široku krošnju drveta zasađenog pored groba unutar zida. kamen. Mustafa- pašino u Skopju. zatim i njegovo zanimanje. To su bile manje često jednoprostorne 15 . a ne njena dopuna. Ovom tipu pripadaju dva mauzoleja na Alifakovcu u Sarajevu i jedan pored Sinanove tekije u Sarajevu. i turbeta u Travniku.. prometnije puteve čak i uz same kuće. Izvedeni su od fino obrađenog kamena. obično nekog od velikog vjerskog ili kulturnog ugleda. u kombinaciji ornamenata i kaligrafije. a bočne strane su ukrašene ornamentom. Veoma brojne spomenike osmanlijske arhitekture čine muslimanski nadgrobni spomenici.

Tipična je prizemna dispozicija oko atrija (Kuršumlija) ili na način slova L oko poluzatvorenog dvorišta. zasvedena kupolom. Knjige su čuvane u medresi (eventualno u posbnoj sobi) ili u manjem objektu uz džamiju. Arhitektura medrese teži monumetnalnom rješenju. heksagonalnog tlocrta. programski je bila orjentisana na sve tri discipline klasičnog teologija. iz jedne predavaone (dershane) i izvjesnog broja soba za đake. Uz zgradu je često i manje groblje za velikodostojnike reda. akcentirane visokom dimnjacima kamina svake sobe. Prema dvorištu nalaze se trijemovi iz kojih se direktno ulazilo u sve prostorije. pravo. Iz malog broja sačuvanih objekata (u Sarajevu. od osnutka pa do kraja 19. koji put su i mektebi bili građeni kao zgrade na sprat sa više prostorija. Ćejvan Ćehajina. Mostaru. Iako ih je bilo posvuda. Roznamedžijina. sa dvostrešnim krovom. Medrese. po konstrukciji i izvedbi slične stambenim zgradama. Počitelju) vidi se da su to bile škole internatskog tipa. na primjer u samom Sarajevu sedamdesetak. Jahjapašića u Beogradu i Gazi Husrev-begova /Kuršumlija/ u Sarajevu. po pravilu. Musafirhane kao besplatna svratišta i imareti (besplatne kuhinje) javljaju se i nezavisno od tekija kao samostalne dobrotvorne ustanove (Gazi Husrefbegova musafirhana u Sarajevu).stoljeća konstantno je najveće učilište u Bosni i Hercegovini. sastojale su se. Derviš paše Bajazidagića. do danas se ni jedan mekteb nije sačuvao u izvornom obliku. Karakteristična je bila zgrada Osman Šehdi-efendije kjutubhane (biblioteke) kraj Careve džamije u Sarajevu. sa imaretima (besplatnim kuhinjama). Neke su tekije imale i posebne prostorije ili čitave zgrade (musafirhane) za goste. Ova posljednja osnovana 1537. a služila je i za specijalizaciju sudija iz prakse. Koski Mehmed-pašina. Mehmed-pašina u Prizrenu. filozofija. Amir Pašić: Arhitektura Bosne i Hercegovine Osmanski period (1463-1878) Urbano okruženje građevine. a ponekad i kao dio stambenog kompleksa bogatije kuće. U sklopu nekih medresa (Karađozbegova u Mostaru) nalazila se i posebna prostorija za biblioteku sa ugrađenim ormarima za knjige. Prostorije su zasvođene kupolama. Među medresama na Balkanu isticale su se Ishakija u Skopju. osim Karađozbegove koja je prekrivena nizom svodova. Tekije su specifični objekti koji služe derviškim redovima za stan šejha i za sakupljanje derviša. Ovi objekti podizani su uz istoimene džamije. Medrese Kuršumlija u Sarajevu i Koski Mehmed pašina u Mostaru U Mostaru su bile sljedeće medrese: Karadjozbegova. Poseban tip bibliotečne zgrade nije se razvio. Hadži Balina i Buka medresa. Tekija u Blagaju (rekonstrukcija kompleksa) 16 . koje u arhitekturi stvaraju ujednačene ritmove. Bili su građeni od kamena klesanog ili tesanog.

a u produžetku nje ka mostu je Kujundžiluk. hamam. medrese. između godina 1550 i 1570. Čaršija uz gornju glavnu cestu. hanovi . gdje su stanovali svi oni koji su u njoj privređivali. Stjecište puteva . Tu nema mjesta za stan i porodični život. Carsku džadu. U većim gradovima ova aktivnost se širi na više tačaka van glavne čaršije. a njegov centar obično je bezistan. zvala se Velika Tepa.kožarska čaršija. Između njih bio je niz veoma značajnih objekata - mlinica. džamije. Tako. Bajram-begova. Glavni bazar. najveći turski grad Istanbul. Amir Pašić: Arhitektura Bosne i Hercegovine Osmanski period (1463-1878) Urbano okruženje ČARŠIJA-JEZGRO GRADA Čaršija je jedna od najvažnijih karakteristika osmanskog grada-njegov centar. kada su samo trojica legatora izgradila 153 dućana i više drugih korisnonosnih objekata. na primjer. komercijalna zona u kojoj se obavlja većina privrednih aktivnosti.godine U Mostaru most na rijeci. Ćejvan ćehaja i Nasuh-aga Vučjaković. oko 1880. vodoopskrbni objekti.. što je dalo gradu sve javne objekte.Karadjozbeg. imareti. u većim gradovima. dio paralelan njoj uz Koski Mehmed-pašinu džamiju zove se Mala Tepa. Uopšteno.. Baš-čaršija u Sarajevu i Čaršija u Mostaru. imala je četiri manja trgovačko-zanatska centra (uz Carevu i Sofu Mehmed-paše džamija u Gornjem šeheru. najveću čaršiju uz Ferhad-pašinu džamiju u Donjem šeheru sa dvije stotine dućana. U Banja Luci. karavan-sarajom. i do Hafiz-hodžine džamije i Koski Mehmed-pašina karavan-saraja na sjeveru. a pod pojmom "tvrdo zidanih" on vjerovatno misli na kamene pregradne zidove i pokrov. Putopisac Evlija Ćelebija opisuje čaršiju vrlo kratko: "Ima čaršiju i pazar sa 350 tvrdi zidanih dućana". Sa obe strane Starog mosta formira se čaršija. utvrde.. hamamom.. Kazandžijska. U Beogradu je bilo šest čaršija: Duga.na jugu. Kafane i Mali Pazar. do Sahat kule na istoku. hamami mektebi. Njihove zadužbine i zadužbine drugih legatora osim dućana..čaršija je proizvodni i društveni centar Mostara. te Tabhana . Tabhana.. Na lijevoj obali čaršija zauzima prostor od iza kula Tare i Herceguše . 17 . je imao i osim glavne i druge čaršije po ovim zonama. Broj dućana je moguć. magaza. koji je bio podjeljen u tri odvojene jedinice.. obzirom da je bila sačinjena od nekoliko sasvim odvojenih naselja. Na desnoj obali nalazila se Priječka (Prička) čaršija od mosta pa do džamije Tabačice. Porast značaja mostarske čaršije bio je najveći u vrijeme izgradnje Starog mosta. bazar je nukleus niza pokrivenih ulica sa dućanima.i Malu čaršiju uz džamiju Gazanferije). Najznačajniji legatori bili su Zaim Hadži Mehmedbeg . mlinica bile su džamije.. sahat kulom. su jezgro oko kojeg se veoma brzo formiralo nekoliko ulica sa nizovima dućana i manjim brojem magaza. jeste čaršijski kompleks sastavljen od niza zanatskih i trgovačkih grupa pod jednim krovom. a i uticalo na formiranje stambenih mikrorejona-mahala oko čaršije.

naprotiv. čebedžijski. Dućani su prizemni objekti obično građeni od drvenog materijala. sabljari. nizani sa obje strane uskih ulica. Ovi objekti građeni od bolje obrađenog kamena. bio je dobar izvozni artikal. rijetko za prodaju. Hamame su koristili skoro svi stanovnici grada. terzijski (krojački). Često se zato javlja dućan sa magazom u pozadini. klinčari. bravari. tabački (kožarski).stoljeća nalazila u rukama pravoslavnih trgovaca. Tu su ceste koje povezuju gradove i naselja. slovio je kao najbolji na Orijentu. Mlin je imao izuzetnu vrijednost. Komunalni objekti Saobraćajna mreža se sastoji od više dijelova. Dolaskom austrougarske u prostorima čaršije podižu se na postojećoj parcelaciji novi poslovni prostori. sa bogatije obrađenim detaljima. Crveni sahtijan ili kajsar. Uz Stari most i utvrde. čaršijom dominiraju džamije. ili kamena i ćerpiča. 1762. Malih su dimenzija. jedan od njihovih proizvoda.stoljeća na parcelama "oslobođenim" požarom grade se pod uticajem Dalmacije kamene magaze u sklopu kojih je i dućan. Najrazvijeniji od svih esnafa bio je tabački-kožarski. dućan služi za proizvodnju i prodaju. kombinovanog sa bočnim kamenim zidovima i kamenim pokrovom.sjeverni.stoljeća. Sredinom 19. Svi objekti skupa čine jedan izuzetan kompoziciono-urbanistički ambijent. hanovi i hamami. koji zadržaju karakteristike zatečenih magaza samo što imaju i po četiri etaže. jer tabhana na ušću Radobolje u Neretvu nije bila sigurna od plavljenja. ali i za potrebe zanatske proizvodnje. masivni objekti sa debelim zidovima od kamena. različitih po određenim osobinama. Magaza ne rijetko ima i sprat.dućanima i magazama. odatle osobena živost orijentalnog bazara. ili su prostori zasvođeni poluobličasto. hamam ili prodajna cijena kuće sa bašćom. Amir Pašić: Arhitektura Bosne i Hercegovine Osmanski period (1463-1878) Urbano okruženje U Mostaru je bilo oko 30 raznih zanata. Donji kapak. Najvjerovatnije da su tabaci uselili u janjičarski odžak. zatim u naselju ulice i trgovi. sličnim načinom života u skoro istim stambenim objektima. Radobolja. Sva privredna aktivnost u čaršiji odvijala se u dva tipa poslovnih objekata . Veliki broj dućana i magaza ima podrume ispod. Magaze su služile za uskladištenje robe. Stropovi su od gusto poredanih drvenih greda s debelim nabojem od ilovače.godine nabrojano je 11 esnafa: ekmekčijski (pekarski). berberski (brijački) i dundjerski (građevinski). u znatno većem mjerilu. To se dogodilo pred kraj 16. ušla bi sa nekoliko kanala u čaršiju i tu pokretala brojne mlinove i stupe. timurdžijski (kovači. a sa prednje strane zatvaraju se sa dva drvena kapka koji čine ćepenak (turski "kepeng"). Interesantno je primjetiti da se gotovo sva trgovina od sredine 19. Magaze su. bojadžijski. eventualno se sjeda na ćepenak. i opsluživala Ćejvan-begov hamam uz Tabhanu. Znači i ovdje se sjedi isto kao i kući . istog materijalnog položaja. jedinu tog karaktera u Mostaru. koristi se za rad ili sjedenje. naročito u Bjelušinama u objektima koji su se neznatno razlikovali od onih kod muslimana. kujundžijski (zlatarski). jer pad terena na području čaršije omogučava izvođenje. tako da je zakupnina za mlin bila znatno veća nego za dućan. vrata su takođe od kovanog željeza. Skupa su radili u čaršiji skupa živjeli u mahali. predstavljao je i dio sistema gradskih zidina. čiji su proizvodi slagani do prodaje u magaze.pri jelu na podu. Dućani u njihovoj čaršiji bili su najsolidnije građeni. snabdjela vodovod za lijevu obalu grada. Ove magaza su većih dimenzija. ćurćijski (krznarski). naročito za potrebe trgovine. Nešto su izdignuti iznad nivoa ulice. 18 . prozori su zaštičeni željeznim demirima i kapcima. nakon što bi napojila mnoge bašće i snabdjela stanovnike vodom na zapadnoj obali grada. puškari). bašmakčijski (obućarski). Godine 1875 u Mostaru je bilo 11 zanata u 122 dućana sa 199 majstora i 563 radnika. Oni koji su radili u čaršiji koristili su čaršijske džamije za obred tokom dana. kada je dućan otvoren. Osim ovih dućana postoje i oni sa kamenom magazom pozadi. koji su postavljeni tako da prate prirodne putanje na terenu. izdvajaju se iz brojnih nizova dućana. a jedan niz . U dućan se po pravilu ne ulazi. Tabaci su imali i svoju esnafsku džamiju. Osnovna tendencija je zaštita od provale ili požara. Pravoslavni trgovci su stanovali u više mahala.

a proširenjem ulica dobijaju se trgovi. Veći dio ovih objekata građen je od drveta. Jednostavnije monogradnje. do 19. nego se neprekidno prilagođava životu vremena. naročito u kasnijim stoljećima izvodili su domaći neimari. a Stari most u Mostaru njegovog učenika Mimara Hajrudina. Sokolovića ćuprija na Drini u Višegradu i Arslanagića most na Trebišnjici kod Trebinja Ćuprija na rijeci Buni kod Mostara 19 . Amir Pašić: Arhitektura Bosne i Hercegovine Osmanski period (1463-1878) Urbano okruženje Ulice svakog grada su donekle živo biče svoje vrste: ulica se rađa razvija. ali nikad potpuno ne umire. Najljepši mostovi nastali su u drugoj polovini 16. Ulice Osmanskog grada dijele se na drumove ili džade. metamorfozira se u veličini i u likovnom izrazu i posebno u sadržaju. u doba sultana Sulejmana Veličanstvenog i njegovih velikih vezira Rustam-paše Hrvata i Mehmed-paše Sokolovića. Ulice: u mahali (lijevo) i u Čaršiji Mostovi povezuju obale i predstavljaju najvrijedniji dio saobračajne mreže. skuplji i manje brojni bili su mostovi od kamena.sokake. djelomično ili u potpunosti. sačuvano više desetaka primjeraka građenih od 15.slijepe ulice. st. Komplikovaniji. sokačiće i čikme . ili se to dešava u vrlo rijetkim i izuzetnim prilikama. Musale su posebni trgovi koji služe za kolektivne molitve. stoljeća. Sokolovićev most na Drini u Višegradu djelo je najvećeg turskog arhitekte Kodža Mimara Sinana.pazari ili mejdani. od kojih je do danas.

kasnije obnovljenog fortifikacionog sistema i predstavlja težište čitave urbanizacije. visine od 10-35 m. Od samog nastanka most je predmet divljenja ljudi i sa Istoka i sa Zapada: pjesnik i državnik Derviš-paša Bajezidagić (16.godine. širine 3-4 m. na mjestu ranijeg drvenog mosta. Poullet 1658. učenik i saradnik Kodža Mimara Sinana. Stari most u Mostaru (oko 1895. zalaz sunca je padao tačno u 12 sati. putopisac Evlija Ćelebija kaže da je "prešao šesnaest carevina. Stari most je spomenik izvanredne vrijednosti sa umjetničkog i naučnog stanovišta: predstavlja remek djelo mostogradnje svoga vremena.g) Sahatkule su visoki tornjevi sa satom. Sahatkule su tvrdo zidane građevine. Amir Pašić: Arhitektura Bosne i Hercegovine Osmanski period (1463-1878) Urbano okruženje Stari most u Mostaru. Počitelju i Trebinju građene su pod uticajem Dalmacije. debljine svoda 77 cm. na Neretvi dao je gradu ime. stilski elementi se mijenjaju ovisno od kraja gdje se grade. Podignut je 1566.stoljeća i u mnogim drugim naseljima. godine kula je u izvornoj funkciji. Izvanrednu konstrukciju odražava arhitektonska forma logikom i ljepotom. dva vanjska i jedno srednje. tj.70 m. i ima pet etaža. Na ovaj način konstrukcija je znatno olakšana.stoljeća u Skoplju. Most je podignut u sklopu srednjovjekovnog.godine piše da je "smjeliji i impozantniji od Rialta u Veneciji" itd. rjeđe osmougaone osnove. Sahat kula je nastala vjerovatno pod utjecajem talijanske kampanile i u nastalim oblicima ne dostiže vrijednost standarda U unutrašnjosti sahatkule je drveno stepenište. širine 4 m. koja nose hodnu stazu.i 18. Neujednačenost dužine dana tokom godine zahtijevala je konstantnu kontrolu. kvadratične. geograf Hadži Kalfa veli da će njegov svod "zaprepastiti sve majstore svijeta". građeni po pravilu u blizini džamije. izuzetno po dva u istom gradu. visine na ljetnom vodostaju oko 20 m. sahatkule u Mostaru. pa je uz sahatkulu najčešće postojala i manja prostorija s osnovnim astronomskim instrumentarijem-muvekithana i osobom-muvekitom koja je vodila brigu o tačnosti sata. Javljaju se u našim krajevima tek krajem 16.godine. Kamen je povezivan ankerima od željeza. a od 1981. Stari sat bio je u upotrebi do 1926. između dvije srednjovjekovne kule. koji su zaljevani olovom. zvani tenelija. uglavnom kvadratne osnove.st. Francuz A. u cijelosti izvorno sačuvanom. 20 . Tako npr. krečnjak izvanrednih fizičkih i hemijskih svojstava. potpuno je restaurirana i ugrađen je novi sat. sat-koji se u mnogim slučajevima nije vidio ili se vidio samo sa jedne strane-i zvono-često trofejno-koje je oglašavalo vrijeme. zatim u Banjaluci. u perifernom dijelu čaršije ali izdignuta tako da je vidljiva znatnom dijelu grada. Gradio ga je Mimar Hajrudin. Sahat kula u Mostaru podignuta je prije 1636. Most sa svojom okolinom prestavlja izuzetnu kulturno-istorijsku aglomeraciju. U starije doba ovi su satovi pokazivali vrijeme "a la turca". Kamen upotrebljen za gradnju mosta je lokalni. Na osnovni svod postavljena su tri rebra. a tokom 17.) upoređuje ga sa dugom. te konstruktivno- arhitektonskog oblikovanja u povezanosti prirodnog fenomena Neretve i okolne izgradnje. Visoka je 16 m. a da tako visoka mosta nije vidio". u jednom luku od kamena raspona 28.

godine. centralnom prostoru ostavljani su konji. magaze za njen smještaj i staje za konje. Kukavičin han u Foči. Amir Pašić: Arhitektura Bosne i Hercegovine Osmanski period (1463-1878) Urbano okruženje Sahat kule u Travniku i Sarajevu Privredni objekti Hanovi i karavansaraji predstavljaju poseban vid stambenih objekata. Han u Stocu.stoljeća. za smještaj putnika i karavana. dok su se putnici u grupama odmarali oko kamina na estradi. Najstariji han je jednospratna građevina izduženog tlocrta sa širokim ulazom na dužoj strani i povišenom estradom sa nekoliko kamina duž zidova u unutrašnjosti. dok su veliki hanovi Mehmed-paše Sokolovića u Beogradu i Višegradu poznati uglavnom po opisima. upotrebljenom materijalu. građeni su uvijek na sprat. a uokolo su sa sve četiri strane trijemovi za utovar i istovar robe. U nižem.st. Veći broj velikih hanova bio je u Skopju. i Morića han u Sarajevu (plan i izgled dvorišta) Reprezentativni hanovi (karavasnsaraji) velikih trgovačkih centara. U našim krajevima podignut je veliki broj hanova različitih oi dimenzijama. u svojoj unutrašnjosti zatvaraju približno kvadratičan atrij. magacine za robu. dok je na spratu veći broj soba oko centralnog hodnika. dok su na spratu sobe za spavanje i kafana. na koju su odlagali i svoju robu (hanovi u Dobrunu i Počitelju). ponekad sa vodoskokom u sredini. Veći hanovi podizani uz glavne saobračajnice bili su ishodišta formiranja naselja. 21 . ponekad i kafanicu. obliku. U Sarajevu su ovom tipu pripadali Kolobara-han /15./. Prilično je očuvan utvrđeni karavansaraj u Ramu. Mnogo češće su hanovi građeni na sprat. tako da u prizemlju imaju staju. Među njima posebno su vrijedni Kuršumli-han i Suli-han oba iz 15. po vrijednosti. kao npr. Na teritoriji Hrvatske sačuvan je han Jusufa Maškovića- Vranjanina kod Vrane iz 1645.

22 . 109 m dug/. a porušeni su ili adaptirani do konca prošlog stoljeća. sa mnogobrojnim svodovima iznad kvadratičnih gostinskih soba. podjeljeni tankim. Bezistani su izvana prema svim ulicama opkoljeno masivno zidanim magazama-dućanima. Travnik. Drugi veliki očuvani karavan-saraj. Hindin han. Lelekov. samo najveći hanovi su građeni od kamena i zasvođeni. Služili su prvenstveno za prodaju skupocjenog tekstila. opkoljavaju hanove. Prvi poznati han u Mostaru sagradio je Ćejvan-Ćehaja nešto prije 1558. te stubovima oktogonalnog presjeka). Građeni su u nizovima. Kuršumli-han. Koski Mehmed-pašin han ili karavan-saraj . hamame. bio je solidno građen.koji je slovio kao najveći i najkomforniji (prostorno zauzimao površinu od 400 m2.Dućani i magaze izgrađuju se uz uske ulice čaršije u stotinama komada. Bezistani se grade u većim centrima. Morića han u prostornom rješenju je monumentalna građevina. Objekte ove vrste imalo je Skoplje. Džinovića han (Kalhana han). Ćirića han. i B/ bazikalno rješenje. Čadrin han. spolja zatvoren. a karakteriše se uticajima romanike u primjeni zabatnih zidova i okruglih prozora.predstavlja najveći domet otomanske javne arhitekture u našim krajevima. većina je od ćerpića i bondruka sa drvenim međuspratnim konstrukcijama i krovištem. zadužbina Rustem-paše Hrvata iz 1551. a nalazio se pod pećinom u Kujundžiluku. također bačvasto zasvedeni boksovi-dućani /Gazi Husrevbegov bezistan. Ostali poznati hanovi bili su: Karađozbegov (prije 1570). Amir Pašić: Arhitektura Bosne i Hercegovine Osmanski period (1463-1878) Urbano okruženje Tašhlihan /15./ i Morića han /17.st. spram njegove džamije. Svi pomenuti hanovi zatvoreni su ubrzo po Austrougarskoj okupaciji. često drvenim pregradama. U odnosu na materijale i konstrukcije. Funkcionalna veza trgovine na veliko u atriju hana s trgovinom na malo u bezistanu posebno je vidljiva na internoj povezanosti Tašihlana sa Gazi Husrevbegovim bezistanom u Sarajevu. Banja Luka. Baltin. Sarajevo. Za sačuvane bezistane karakteristična su dva tipa: A/jedinstven pravougaoni prostor razdijeljen stupovima i lukovima u kvadratična polja prekrivena kupolama /Brusa-bezistan u Sarajevu. i sa sistemom unutrašnjeg hodnika i sobama na obje strane. dok se ulazi u unutrašnjost bezistana naglašeni monumentalnim portalima. Hanovi su mahom bili vakufska dobra koja su pojedinci uzimali u zakup. han Crkvene pravoslavne opštine.st. sav orijentisan na unutrašnje dvorište . prekriveni u grupama zajedničkim krovom./. a organizacija je bila takva da je u bezistanu svaki prodavač na svom "boksu" vodio posao za svoj račun. Ševin han. džamije. bačvasto zasveden prostor pokrivene ulice. Bezistani u Sarajevu: Gazi Husrev begov (plan) i Brusa Dućani i magaze su nosioci gotovo cjelokupne aktivnosti u čaršiji. Bitolj. sa dva unutrašnja dvorišta i dvoetažnim trijemom. pored nizova dućana odnosno magaze. Po upotrebljenim trošnim materijalima istovremeno je dobar primjer nomadskog shvatanja o trajanju arhitekture. Veliki hanovi mogu se podijeliti u dvije podgrupe: sa galerijskim sistemom prilaza sobama. han-kasnije poznat kao hotel Evropa. na koji se vežu niži.

te što se unutar prostora nalaze mlinovi za žito. građeni od kamena. Pekare su specifični privredni objekti po tome što je u njima ozidana peć koja u stvari zauzima jednu prostoriju. U Mostaru. U Mostaru nisu bili poznati. 23 . U Sarajevu je bilo pet daira. sahačije. Vodenice su se gradile na svim pristupačnim rijekama. i motiv iz sarajevske Baš-čaršije Morića han okružen dućanima – nacrt fasade iz iz ulice Sarači Daira je zaseban skup trgovačkih magaza oko zajedničkog dvorišta. Amir Pašić: Arhitektura Bosne i Hercegovine Osmanski period (1463-1878) Urbano okruženje Zanatska proizvodnja odvijala se organizovano kroz esnafskle (cehovske) organizacije proizvođača. Kako su se uvijek postavljali u natkrivenom dijelu čaršije krov im je bio ravan. U pojedinim dokumentima spominju se i vjetrenjače ali o njima ima veoma malo podataka. Nekoliko od ovih mlinica i danas je u funkciji. Objekti vodenica su osobeni po tome što ispod njih protiče rukavac rijeke. a veći broj je bio i u njenom gornjem toku u Ilićima. Bili su toliko niski da se u njima čovjek nije mogao ispraviti. Po arhitekturi objekti vodenica su veoma slični drugim manjim privrednim objektima. Uz vodenice se obično podižu stupe i badnjevi za valjanje. Kreveta. Osim ulaza prema vani nije bilo drugih otvora. stajahu nekad ispred dućana. čizmedžije. koji su u čaršiji bili najčešće grupisani po ulicama: kazandžije. često je u sklopu stambene kuće. ćurčije. Ako je pekara izvan čaršije. u samoj čaršiji na rijeci Radobolji bilo je devetnaest mlinica. a u Beogradu se spominju jedne. U Sarajevu ih je bilo i po tri stotine. Također je bio veći broj mlinova i na rijeci Buni. kujundžije. Nema podataka da su u Mostaru postojali objekti tipa daira. itd. Priječka čaršija u Mostaru. u Mostaru su bile 22 privatne pekare i jedna veća vojna. 1879. pod zajedničkim krovom. a grade se od materijala karakterističnog za određeno podneblje. Pristup je bio kroz jedna zasvođena vrata dimenzionisana tako da kroz njih može proći konj pod tovarom. abadžije. sarači. mali dućani od drveta. Mlinovi su bili veoma korisni objekti.

Imala je ključnu ulogu u poljoprivredi. društvenom životu. koji su imali važnu ulogu u kulturi življenja. U hamamima su se ljudi sastajali.3 km. Kanali koji prelaze u čaršiju pokretali su mlinove. Neke rijeke su pristupačne a neke plahovite. preko njega je proveden prvi vodovod od Radobolje na lijevu obalu Neretve. da bi se ponovo ujedinila neposredno prije ulijevanja. tabaci i drugi zanati. te uz Sinan-pašinu džamiju na Mejdanu radili su i hamami. kulturi i religiji. Uz Tabhanu. za snadbjevanje hamama na Mejdanu napravljen je prvi vodovod koji je vodio vodu od Neretve do objekta. a isto tako bili su vezani za kult vode donesen outem islama u ove krajeve. Vodu kanala su obilato koristili ćebedžije. Največi broj gradova i naselja u Bosni i Hercegovini vezan je uz rijeke: potreba za vodom. sagrađen je prije 1650. ili šadrvana pred džamijom ako su oni bili u blizini. Snabdjevao je vodom tri šadrvana i 12 česama.stoljeću. Mnogobrojni kanali odvajaju se od korita i svojom mrežom prekrivaju znatan broj bašća u mahalama Podhuma a naročito Cernice. za što ima i materijalnih podataka. objekti uz Radobolju i njene kanale koristili su vodu iz nje. Tako se veoma rano u mahalama na zapadnoj obali Neretve počeo stvarati cijeli sistem kanala za navodnjavanje bašća. Evlija Ćelebija je zabilježio da je Ibrahim-efendija Roznameđija sagradio vodovod i preveo vodu kroz mjedene (?) čunkove preko Starog mosta na lijevu obalu Neretve. Osmanski gradovi su u pravilu imali dobro organizovani sistem snadbjevanja vodom preko vodododa. Na vodovod nisu bili priključeni stambeni objekti. njih devetnaest i tako odigrali izuzetno značajnu ulogu za grad i njegove stanovnike. Radobolja izvire u Ilićima 2. Sarajevo se razvijalo uz rijeku Miljacku a Trebinje uz rijeku Trebišnjicu Interesanta je slučaj Mostara.5 . a objekti visoko. umjesto dotrajalih vodovoda Austrougarska uprava je izgradila novi vodovod od vrela Radobolje. Vodovod sa Djevojačkih voda na Carini.te preko javnih česmi na uličnim uglovima i javnim prostorima. kojim se vadila voda iz Neretve za jedan ili više stambenih objekata. U dijelovima grada udaljenim od Neretve ili Radobolje voda se uzimala sa javne česme. Amir Pašić: Arhitektura Bosne i Hercegovine Osmanski period (1463-1878) Urbano okruženje VODA I GRAD Voda je uvijek bila preokupacija islamske civilizacije. medresama i hamamima. ili/i obezbjeđenje strateškog prelaza . a ujedno i za potrebe domaćinstva. u toku račva svoje korito više puta. na padinama brda koristili su vodu 24 . gdje za razliku od plahovite Neretve njena pritoka Radobolja je bila veoma izdašna u pružanju mogućnosti korišćenja. Pored čekrka. Pri izgradnji Starog mosta. i razveo je po džamijama. od Starog mosta. koji je u početku imao 53 mjesta za oticanje i veći rezervoar.godine. a ovaj drugi koji je rađen 1629/30 godine. odmarali se uz žubor vode unutar specifičnog enterijera.zemljanim čunkovima. Godine 1885. Najvjerovatnije već u 15. Prvi vodovod preko Starog mosta bio je izveden drvenim čunkovima. razgovarali ili završavali poslove.

pred džamijama. šadrvani-vodoskoci su. 1566. Građevine hamama Osmani preuzimaju od Seldžuka. a od 17. prostoriju za loženje /ćulhan/ i prostor za zagrijavanje vode /hazna/. U Sarajevu je od 7 hamama sačuvan samo Gazi Husrevbegov. Veći hamami imaju dva paralelna pogona za muškarce i žene. Od tada "voda teče i preko. dekorativna raskoš ispred džamija. Veći hamami imaju po više halvata. U objektima uz rijeku Bunu. Vranje. služio za odmaranje). u dvorištima hanova i karavansaraja itd. Kosovska Mitrovica. Mostar. Dok su česme najćešće jednostavne gradnje. kako je zabilježio pisac Evlija Ćelebija. blagaju i Stocu bio je po jedan hamam. Đul-hamam. a vanjskom izgledu karakteristiku daju kupole i svodovi različitih veličina. Vučitrn. Naročito je interesantna čatrnja u Muslibegovića kući. Arapi su pomno proučavali cjelokupnu kulturnu baštinu helenističke Grčke i Rima. kod kojih iz jedne ili dvije cijevi voda stalno teče u kameno korito. Od sporednih prostorija hamam obavezno ima nužnike za kupače.). voda se zahvatala iz nje. Stara nova banja/.stoljeća po većim gradovima. Na ove vodovode se na trgovima. oblika i visina. gradi se vodovod kojim se pitka voda dostavlja sa desne na lijevu obalu Neretve drvenim cijevima. i ispod Starog mosta". šadrvani. rjeđe pomoću keramičkih cijevi. Prizren. zatim Bitolj. u koje se ulazi iz zajedničkog pretprostora-mejdan. U sklopu hamama obavezno se nalazi šadrvan (prostor sa vodoskokom u sredini. Vodovodi su građeni već od 15. a ovi od Arapa. Priština. Najljepše hamame imali su Skoplje /Daut-pašin. Iz tih razloga po prostornoj vrijednosti kompozicije dolaze odmah iza džamija. Sačuvano ih je veoma malo. 25 . Tetovo. Amir Pašić: Arhitektura Bosne i Hercegovine Osmanski period (1463-1878) Urbano okruženje iz čatrnje koja se gradila za zajedničke potrebe u dvorištima džamija i drugih javnih objekata. U Mostaru su bila dva hamama Sinan-pašin na Mejdanu uz legatorovu džamiju i Čejvan-begov uz Tabhanu. Građevine termi su im neposredni uzor za izgradnju vlastitog javnog kupatila-hamama. većeg ili manjeg kapaciteta. Pri tome su oni iz sheme termi odbacili sve prostorije koje nisu služile za kupanje. Veći stambeni kompleksi imali su vlastitu čatrnju. u Blagaju i na Buni. priključuju česme. prije svega. Razne funkcije u hamamu zahtjevaju prostore različitih veličina. U Počitelju. Zbog toga je prostor hamama razveden. a manje koriste žene samo određenim danima. Pri gradnji Starog mosta u Mostaru. Sve prostorije su osvijetljene zenitalno kroz otvore u kupolama. a sve osim šadrvana grijane ispod poda. Čifte-hamam.stoljeća i po bogatijim kućama. zatim kapaluk (prelazni zagrijan prostor) i halvat (prostor za kupanje). Gazi Husrev begov hamam u Sarajevu Hamami -javna kupatila su značajne komunalne gradnje vezane za vodovode. U Banjaluci su bila tri hamama.godine. pomoću drvenih.

sve na lokalnom nivou. Siromašni stanovnici su uvijek bili pod patronatom bogate porodice iz susjedstva. Godine 1885. Prvi stambeni mikrorejon nastao je nedaleko od Starog mosta oko trga Mejdana. Tako je godine 1630. Kotlina i Ali-paše Rizvanbegovića. a tu su i kuće imućnijih građana. Svaka mahala je imala svoje bogate i svoje siromašne stanovnike.mahala do kraja 17. Svaka mahala je imala vlastiti. Iz zvaničnih dokumenata kadijskih protokola (sidžila) mostarskih kadija vidljivo je brojno stanje mahala po pojedinim godinama.825. Mahale su obično nosile nazive prema džamijama ili mesdžidima koji su se u njima nalazili. vijeka raste do broja koji se zadržao sve do Austrougarske okupacije. 10. Najveći porast stanovništva je oko sredine 16. godine bilježi 3040 tvrdo zidanih kuća uz 53 džamije. a godine 1670. Bilo je 7. Ovo je bilo posebno naglašeno u manjim gradovima. prodajnim centrom. pravoslavnih 3. Posmatrajući tradicionalne gradove uočljiva je težnja za izgradnjom stambenih objekata i mahala na nagnutim terenima. Tome je osnovu davao feudalni sistem privređivanja. zabilježeno je 30 mahala.godine na lijevoj obali Mostar je imao nekoliko mahala uz mesdžide i četiri džamije. ali naselja tipa slamova nisu bila poznata. Broj stambenih jedinica . mahalskom džamijom.035 neoženjenih. bila su 2534 pravoslavna stanovnika. Mostar je brojao 1975 kuća. Austrougarska okupacija zatiče u Mostaru 1879. stambene zone nastajale su slobodno izvan tih okvira u dužem vremenskom periodu.026 pravoslavnih. koja je smatrana zdravijom i bezbjednijom.848 stanovnika. grad ima 24 mahale. Negdje su preovladavali jedni. onda je broj mahala bio 32. katolika 2359.stoljeća.izuzimajući džamije u čaršiji. 98 Jevreja i 17 pripadnika drugih vjera. a kako su Koski Mehmed-pašina. Tri godine kasnije. školom. Amir Pašić: Arhitektura Bosne i Hercegovine Osmanski period (1463-1878) Urbano okruženje MAHALE-STAMBENI MIKROREJONI Mahale su predstavljale jedan od najboljih socijalnih sistema u Osmanskoj carevini.104 stanova sa 12.366 katolika i 35 Jevreja. 2. odnosno tvrđave uz most. Godine 1633.442 bili muški. Muslimana je bilo 6. Tabačica džamija i Javuz Sultanov mesdžid bili u sklopu čaršije. može se ocijeniti broj mahala. 3. Poslije godine 1633 sagrađene su samo tri džamije u Mostaru: Hadži Ibrahima Čevre.535 domaćinstava. kako navodi Tapu tahri defter. u Mostaru i Ilićima bilo je 339 katolika.665 stanovnika. a godine 1670 dostiže broj stanovnika. Kako su džamije ili mesdžidi bili centri mahala . U Mostaru. od toga su 6. koji omogućavaju maksimum osunčanja i najbolje vidike. bilo 10. bile su u Mostaru 684 pravoslavne kuće. brižljivo čuvan upravni i socijalni sistem osiguranja. podatak iz godine 1703. 1566.369. U Mostaru 1703 živi oko 12. Mostar je imao 19 kuća. tako da je godine 1633 zabilježeno da ima 24 mahale u gradu. od toga 6421 Muslimana. a 4. negdje drugi. i održavanje prisnih veza sa prirodom koja ih okružuje. i visokom stepenu unutrašnje povezanosti. Upoređujući ove podatke. Mahale su prvo nastajale na istočnoj obali Neretve. Na ovoj obali su bili i zapovjednički konak. izgleda pretjeran. Evlija Ćelebija koji je bio u Mostaru 1633. svi upravni objekti. za razliku od čaršije zgusnute uz Stari most. Tako je većina turskih gradova ličila na sela odnosno na vrtne gradove. U Mostaru se može ubicirati 35 džamija (izuzimajući džamiju na Babunu i Musallu). tako da ekstremne socijalne razlike nisu bile prisutne. a broj krščana je rastao od početka 18.. Godine 1848. i nastale u vrlo kratkom roku. Kako je grad rastao tako je rastao i broj mahala.godine 1909 kuća. pa je u strukturi stambenih kompleksa u gradu i na selu bilo dosta sličnih elemenata. a 1856. 26 . a godine 1813.000 stanovnika. koji je doprinosio indentitetu same mahale. gdje je 1474. To su bile stambene zone sa vlastitom.. Stanovništvo su pretežno činili Muslimani. 2. koji se neće bitno povećavati do dolaska Austrougarske.godine upravnik provincije Sinan-paša podigao džamiju. Oba podatka su pretjerana.stoljeća i on prati brz ekonomski razvoj grada.223 žene. a 6..356 je bilo oženjenih. 1.

18.10.. 30. Hadži Balina (prije 1612). Brankovac. Na formiranje jedne mahale uticali su: konfiguracija terena. 2. Memi Havadže (prije 1632). uz mesdžid. uz mesdžid (prije 1686). 24. 13.sjevernije. izvori i potoci. 8. uz mesdžid (prije 1651). putevi. 27. Nezir-agina (prije 1550). pa prešao na desnu obalu uz brdo Hum sa desne strane Radobolje. 32. Ali Havadže na Raljevini (prije 1633).godine). 6. novih uslova eksploatacije i nove uprave. Amir Pašić: Arhitektura Bosne i Hercegovine Osmanski period (1463-1878) Urbano okruženje Banja Luka. Karadjozbegova (1557. Fatime Kadun (prije 1633). Mahale. (prije 1651). zavjetrina. 28. Na lijevoj obali su bile mahale:1. uz mesdžid (prije 1612). a 1845. osunčanje.. i slično. Grad se u ovom periodu dijelio u osam zona: Carina. Tere Jahja(prije 1620). Luka. uz mesdžid (prije 1620). 1518). 4. Zirajina. Kjose Jahja hodžina (prije 1620). predstavljale su grupe od oko 40-60 stambenih kuća okupljenih oko središta mahale . Mostar je imao jasno izdiferenciranu urbanu shemu preuzetu sa istoka: područje stanovanja odvojeno od područja rada-čaršije. 17. 9. Ali- paše Rizvanbegovića. Šarića (1637).. 26. uz mesdžid (prije 1648). 29. poznatija kao Cernica (prije 1650). Stari grad. Baba Beširova (prije 1633). Sevri Hadži Hasanova (prije 1621). Kamber-agina. 12. Roznamedžijina (prije 1620). zatim se širio tom obalom na jug i sjever. sigurnost. 25. kako-tako. uz mesdžid (prije 1847). Jahja Esfel. 7. Čevrina. 23. Hadži Memijina. Čejvan Ćehajina (1552). Mehmed Ćehaje (prije 1592). Podhum i Zahum. 1741 kuća. pekara. piljara. Hadži Ahmet-bega Lakišića na Ričini (1650). 31. uz mesdžid (prije 1648).stoljeća širi i na lijevu obalu Radobolje. 16. 14. veći broj ambijentalno vrijednih kompleksa. gdje je bilo mnogo slobodnog prostora za podizanje javnih i stambenih zdanja. Grad se prvo razvijao na lijevoj obali odmah do čaršije. Sa manjim brojem novih izgradnji u staroj aglomeraciji sačuvao se. Kotlevina. 21. grad približno iste veličine kao i Mostar imala je 37 mahala. 20. Ahmeda Ćurćije. 19. Sve su to bile prateće manifestacije promjena u privređivanju. Uz džamiju kao centar kasnije bi se podizali i drugi objekti: škola. tako da se tek od sredine 17. Brankovac (uz džamiju Nasuh-age Vučjakovića. Hadži Lafina (prije 1633). vidici. Cernica. Derviš-pašina (1592). kojih je u Mostaru bilo najvjerovatnije 32. Husein Havadže (prije 1633). Na desnoj obali Neretve bile su mahale: 22. 15.godine u Sarajevu su bile registrovane 104 mahale.džamije. Sa Austrougarskom okupacijom grad se širi na desnu obalu Neretve . Kotlina (prije 1760). 3. Tu se podižu željeznička stanica i nova bolnica. Bjelušine. Sinan pašina (džamija je u ovoj mahali sagrađena 1474. Obično su legatori podizali ove objekte na mjestima gdje je već bio izgrađen veći broj kuća. 27 .). Bajazid Hodžina. 9560 stanovnika. Hadži Velijina. Hafiz Havadže (prije 1633). 5. uz mesdžid (prije 1650). 11.

zelene krošnje nalegle na zidove. čini kostur mahale. uokvirene zidovima . Inače. ponekad zaobljenim od lomljenog kamena često obijeljenog. Neposredno uz gradske zidine na padinama brda Stoca nastaje veći broj mahala. reljef puteva i rampi. Muslimanska kuća je bila strogo izolovana od ulice. Takav porodični kompleks sadrži veći broj funkcionalno neophodnih sadržaja za život baziran na feudalno- ekonomskom uređenju. Niz mahala. grm hadžibega u okviru otvorene kapije. Zbog velikog broja istih. nastrešnice. bezbjedonosnih razloga. Dobar primjer predstavljaju ulice u Bjelušinama. Zajednički interes stanovništva ogledao se u izgradnji javnih objekata. Za razliku od ovih stambeni objekti predstavljaju svijet za sebe . i u njima se osjećaju standardizovani elementi za cijelo prostranstvo Osmanske carevine. ulični basamaci. muslimanske i krščanske kuće građene u Mostaru imaju čitav niz zajedničkih elemenata. ponegdje istureni ćošak. kapije postavljene pod raznim uglovima..i iznad svega minaret - jeste majstorstvo prostorne plastike. Inače je i hrišćanska porodica bila povučena u intimnu porodičnu sredinu. povezivanja i stapanja. koje su zahvaljujući znatnom padu terena ostvarile ugodne vidike. Kult susjedstva je jedno od osnovnih načela koje je uticalo na formiranje stambene kulture ovog podneblja. Filozofija ovog načina građenja duboko je društvena i duboko humanistička. dok je hrišćanska bila više otvorena prema ulici. prekinut česmom. na desnoj obali. Na lijevoj obali ljudi su imali problema sa snabdjevanjem vodom. grananjem puteva . tavani objekata zastrti čipkom mušebaka. Tu se putevi izvode po izohipsama. a tek onda iz razloga boljeg osunčanja. sa vrlo slabim osunčanjem. Javne česme mjesto okupljanja i razmjene vijesti Krive ulice. ali zadržavaju se u velikoj mjeri svi oblikovni elementi ove druge. dok su oni na desnoj obali imali vode u izobilju.sve u znaku rastenja. Samo se u ovom pogledu mogla osjetiti izvjesna razlika u urbanističkom liku ulice između muslimanskih i hrišćanskih dijelova mahala. Amir Pašić: Arhitektura Bosne i Hercegovine Osmanski period (1463-1878) Urbano okruženje Veći broj mahala na lijevoj obali Neretve.zatvoreni porodični sistem orijentiran interno. 28 . je prvenstveno iz strateških.. U unutrašnjoj organizaciji prostora hrišćanska kuća razlikuje se ponekad od muslimanske. prirodnih i društvenih uslovljenosti.. zbio uz brdo Hum.slobodno postavljenim.

Dabar 1 16. Drinjača 1 20. Bugojno 2 1 1 1 3 12. Kalinovik 5 2 1 32. Goražde 3 1 3 1 1 27. Hrasnica 1 31. Kozluk 2 2 1 40. Foča 41 6 14 8 2 9 8 2 1 4 1 1 23. Banja Luka 52 5 32 1 33 2 6 1 4 2 3 2 1 1 2. Duvno 1 1 1 22. Bihač 3 1 1 2 5 2 3. Konjic 9 2 3 2 5 1 1 38. Bijeljina 8 1 9 1 1 5. Blagaj 8 1 1 1 1 2 6. Dubica 5 1 21. Gradačac 6 2 1 1 1 30. Kiseljak 1 1 1 33. Bosanski Novi 2 1 1 9. Gračanica 23 2 26 8 1 1 29. Bosanski Brod 1 1 7. Ključ 9 30 5 1 1 36. Buna 1 5 13. Čajniće 15 3 5 5 1 11 1 2 1 15. Bosanski Šamac 1 10. Fojnica 5 1 9 2 41 24. Klobuk 1 1 35. Kotezi 1 2 39. Bosanska Krupa 23 32 2 1 2 1 8. Kladanj 15 1 4 28 34. Knežina 1 37. Donji Vakuf 12 2 1 2 1 6 2 3 1 4 19. Doboj 2 1 1 1 18. Brčko 14 2 25 21 11. Derventa 13 1 17 16 1 17. Amir Pašić: Arhitektura Bosne i Hercegovine Osmanski period (1463-1878) Urbano okruženje Arhitektonski objekti javnog karaktera podignuti u periodu Osmanske uprave (1466-1878) U gradovima i naseljima u Bosni i Hercegovini Posljednja Osmanka karta Bosne (1908) Grad ili naselje 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 1. Bileća 6 3 1 4. Kraljeva Sutjeska 1 29 . Busovača 1 3 14. Gabela 4 1 1 2 1 25. Glamoc 5 8 2 1 26. Gornji Vakuf 2 3 2 2 1 1 2 1 28.

Rudo 6 3 2 2 1 3 67. Mačkovo 1 1 49. Mostar 49 9 1 16 2 26 3 5 1 12 1 1 1 11 53. Imaret (11) 07. Šuica 1 1 1 69. Vares 1 1 84. Bezistan (5) 30 . 09. 15. Amir Pašić: Arhitektura Bosne i Hercegovine Osmanski period (1463-1878) Urbano okruženje 41. Oborci 1 57. Vitez 1 1 1 89. Zenica 5 1 1 97. 13. Sahatkula (20).1000). Jeleč 1 1 95. Jakeš 1 92. Cazin 1 1 1 79. Omačina 1 59. Zepče 8 1 1 98. Turbe. Turbe 1 1 1 77. 18. Hamam. Han. 17. 14. Darukkurra (10). 03. Maglaj 11 1 5 18 1 1 2 50. 04. 08. Ustiprača 1 83. Rogatica 19 1 15 1 27 1 4 66. Medjedja 1 51. 10. Višegrad 8 1 1 1 1 1 1 1 1 1 87. Tešanj 23 1 10 4 1 1 74. Ostrozac 36 1 49 5 1 1 60. Kupres 2 1 45. Odžak 1 58. Mekteb (apr. Mrkonjić grad 2 1 1 1 54. Jajce 11 2 28 1 22 11 5 1 3 1 1 94. Zvornik 29 3 28 8 26 1 1 3 2 UKUPNO: 01. Ljubuški 10 1 13 7 1 48. Tuzla 20 1 40 9 1 78. Džamija ili mesdžid (1036). 16. Velika Kladuša 2 1 85. Prača 2 2 2 62. Sarajevo 18 12 8 18 47 2 23 8 21 1 8 2 3 110 300 2 2 0 0 68. Sokol 2 1 1 1 1 1 70. Nova Kasaba 4 1 1 2 1 1 56. Kreča 1 42. Treb›nje 12 1 1 2 2 76. Počitelj 2 1 1 1 1 1 1 2 61. 19. Tekija (106). Nevesinje 17 2 1 11 3 1 13 2 1 1 2 55. 06. 12. Kula. Saraj (5). Most. Prozor 3 1 64. Kula-odžak. Kulen Vakuf 1 1 44. Vranduk 1 1 91. Ljubinje 2 1 1 2 1 1 1 47. Visoko 12 1 27 1 34 1 5 1 88. 05. Modriča 2 1 52. 02. Cernica 7 1 2 1 1 1 80. Vidoška 1 1 86. Akvadukt. Stolac 6 1 2 1 1 1 2 1 73. Vlasenica 1 1 90. Livno 14 3 6 6 7 1 1 1 14 46. Srebrenica 29 1 32 1 27 1 1 1 72. Jezero 10 2 1 1 96. Janjić 1 93. Prijedor 12 1 24 4 6 4 1 63. 11.Sebilj. Prusac 28 1 3 3 1 23 1 2 1 1 1 65. Karavansaraj. Fontane+šadrvani. Ustikotlina 2 1 1 1 1 1 1 82. Ulog 2 1 81. Kreševo 1 1 43. Travnik 24 4 50 1 69 2 7 2 2 2 5 1 1 75. Medresa (90). Srebrenik 1 1 71.