You are on page 1of 233

Fatbardha N.

Demi

Fatbardha N. Demi
MREKULLIA E MBIJETESËS
Nga Atllantido-Pellazgët tek Shqipetaro-Arbërit e sotëm

Mund të pohojmë, pa patur drojen e kundërshtimit,


se familja albaneze është një shtet i vogël, i drejtuar
nga ligjet, institucionet dhe traditat, prej të cilave
burojnë dhe marrin formë të brendëshme dhe të
jashtme, shtetet më moderne dhe të emancipuara të
Europës dhe Botës.

MREKULLIA E MBIJETESËS
Është merita e nënave që fëmijët arrijnë të mësojnë
ligjet, sjelljet dhe zakonet e shtëpisë së tyre dhe
të vendit, të njohin miqtë dhe armiqtë , duke u
përgatitur kështu për t iu bërë ballë çdo rreziku që jeta ua nxjerr përpara dhe për të
mos patur asnjëherë frikë prej tyre.
Forca e traditës ju kujton se, sikurse atyre nuk ju pelqen që tjetri tˈi ngacmojë dhe tˈi
prekë në nderin e tyre, po kështu edhe tjetri, ka lirinë dhe nderin e tij, dhe mbrapa
vetes ka ushtrinë e «republikës» (familjes) së tij që do të dijë gjithmonë të veprojë, që
ai të respektohet.
Bota moderne do të mrekullohej kur do të zbulonte se ajo që sot quhet «qytetrimi
europian», i cili mbrohet me aq forcë, e ka bazën e saj të pashtershme dhe të pastër në
këtë qoshe të Europës që e quajnë –SHQIPERI.

Av. Pandi Frashëri (La famiglia Albanese Fonte della Civiltà europea)

Çmimi 1500 lekë


Fatbardha N. Demi
Thomas Schrapel
Enriketa Pandelejmoni
Andi Pinari

MREKULLIA
Thirrja për liri
E MBIJETESËS
STudime mbi
NgaToTaliTarizmin
Atllantido-Pellazgët tek Shqipetaro-Arbërit e sotëm
dhe Tranzicionin në Shqipëri

The call for freedom


STudieS on ToTaliTariSm
and TranSiTion in albania
Copyright © Fatbardha N. Demi, 2021
Të gjitha të drejtat e këtij botimi janë të rezervuara

Arti grafik
Kleida Maluka

Botim i parë “Maluka”, Tiranë 2021


info@malukaprint.com
www.malukaprint.com

ISBN 978-9928-260-???
Përmbajtja 5

Përmbajtja

DORA QË ZBULON SIMBOLIN 12 000 VJEÇAR TË BESIMIT ARBËR ............ 11


GJUHA SHQIPE, DËSHMI E SË VËRTETËS HISTORIKE .................................... 21
SHQIPONJA - SIMBOLI MË I LASHTË I BESIMIT NË EURO-AZI....................35
BINDU ! - EMRI QË I DHANË ARBËRIT PERËNDISË (Pjesa I) ......................... 47
BINDU ! - EMRI QË I DHANË ARBËRIT PERËNDISË (Pjesa II) ........................62
DARDANIA E PAZBULUAR (Pjesa I)............................................................................70
DARDANIA E PAZBULUAR (Pjesa II)..........................................................................86
DËSHMITARI DARDAN I MANASTIRIT TË DEÇANIT .........................................98
DY FJALË QË NDRYSHUAN HISTORINË E BOTËS (Pjesa I)............................ 108
DY FJALË QË NDRYSHUAN HISTORINË E BOTËS (Pjesa II)............................ 117
ARBËRIT E SHEKULLIT TË 15 QË NDRIÇUAN EUROPËN ............................... 131
SHENJTORI ARBËR QË U «KRYQËZUA» PËR TË VËRTETËN (Pjesa I)........143
SHENJTORI ARBËR QË U «KRYQËZUA» PËR TË VËRTETËN (Pjesa II)............ 150
SHËNJTORI ARBËR QË U «KRYQËZUA» PËR TË VËRTETËN (Pjesa III) ..........158
MREKULLIA E MBIJETESËS SË NJË KOMBI (Pjesa I).........................................165
MREKULLIA E MBIJETESËS SË NJË KOMBI (Pjesa II)....................................... 178
SHËNIME...........................................................................................................................189
Në sferën shpirtërore, në zotërimin apo krijimin e vlerave,
shqipetarët s’kanë arsye t´i kenë lakmi apo smirë të tjerët, aq më pak
kanë arsye sot për një gjë të tillë (...) Shqipëria ka qenë rrjedhimisht
truall fillestar i qytetërimit europian.

Ismail Kadare
(Kombi Shqipetar në prag të mijëvjeçarit të tretë)
K y libër i kushtohet « Shkollës Albanologjike » që formuan eruditët (autodidakt)
priftërinj të Kombit Arbër të shekullit 17-19 në Itali, zbatuesit e parë në Europë
të metodës shkencore mbi Historinë dhe Gjuhësinë e Lashtësisë.

Nilo Katalano (1637-1694), Josif Nikollë Brankati (167-1741),Gjergj Guxeta (Giorgio


Guzzetta 1682-1756), Pal M. Parrino (Paolo Maria Parrino 1710-1765), Jul Variboba
(1727-1788). Nikolla Keta (1741-1803), Ëngjëll Mashi (1758-1821), Mikel Skutari
(1762-1830), Zef Krispi (1781-1859), Dhimitër Kamarda (1821-1882),Vinçenco Dorsa
(1823-1885), Zef Skiroi (1865-1927), etj.

Pasuesi më i shquar i kësaj shkolle, Jeronim De Rada (1814-1903), vërtetoi se


«Gjuha Shqipe, në analizë të fundit është ajo Gjuhë e Parë (Lingua Primeva) ose
Mëmë (Muttersprache) ose së paku e afërmja e saj e ngushtë e më përfaqësuese,
nga copëzimi i së cilës, si Ai (Zoti) në Sakrificën e Madhe Kozmogonike të një
Qënie Hyjnore, të gjitha gjuhët e tjera erdhën e u ndërtuan mënjanë».

Fatbardha Niazi Demi


(fatbardha_demi@yahoo.com)

Tiranë, 22.03.2021
DORA QË ZBULON SIMBOLIN 12 000 VJEÇAR TË BESIMIT ARBËR 11

DORA QË ZBULON SIMBOLIN


12 000 VJEÇAR TË BESIMIT ARBËR
Ky popull (shqipetar) (…) i vjetër sa fosilet, sa stalaktitat e shpellave
jehuese të maleve të veta vigane, dhe i lindun të thuesh prej vetë
rrënjëve të vjetra, ai asht sot zot autokton i pakundërshtueshëm i
tokave të veta.
At Gjergj Fishta në Konferencën e Paqes, Paris (1919)

D uke folur për origjnën e Kombit tonë, analisti Mustafa Nano shprehet: «Ka ndonjë
autor që i quan (shqipetarët-shën. im) Ilirë, por ka edhe ndonjë tjetër që i quan
Trakas (...) Në këtë rrethanë do na duhej të provonim që shqipetarët rrjedhin prej ilirëve
apo, me fjalë të tjera, që ka një vijueshmëri të pandërprerë iliro-shqipetare. Mirëpo edhe
historiani më budalla e di se kjo gjë është ende e paprovuar 100%». (1)
Risjellja e debateve të dy shekujve të kaluar, siç është teza e mësipërme e M.Nanos
është bërë një dukuri e përsëritur në masmedia, ku qëndrimi dogmatik (dhe jo kritik)
ndaj botimeve të disa autorëve shqipetarë dhe të huaj, dëshmon mungesën e njohurive
mbi Lashtësinë e Kombit tonë dhe të Europës parahistorike në përgjithësi.
Që në shk. 18-të, historiani dhe gjuhëtari Johann Thunmann (1746-1778) ishte i pari
që mbështeti fort, tezën e vijushmërisë Ilire të shqipetarëve, në trevat ku shfaqen si
arbër në mesjetë. (2) Autorë të tjerë, veçanërisht vepra e Eduard Shnaiderit «Pellazgët dhe
pasardhësit e tyre» (Tiranë, 2009), siellin fakte mbi origjinën dhe vijushmërinë e Arbërve, që
nga zanafilla e formimit të bashkësive të para të njeriut primitiv dhe Petro Zhei (Shqipja
dhe Sanskritishtja) vërtetoi se përdorimi i gjuhës pellazgo-shqipe ka ndodhur shumë më
herët se gjuha sanskrite e Vedave indjane. Megjithatë, kjo vlerë e veçantë e Historisë
së Shqipetaro-Arbërve të sotëm, nuk njihet nga shkenca botërore, çuditrisht edhe nga
Albanologjia zyrtare, të cilat, në përgjithësi e quajnë jashtë çdo llogjike, të gjurmohet
lidhja e popullsive moderne me fise të një periudhe «pa shkrime» dhe «pa data».
12 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Fustel de Coulanges (La cité antique) duke shtruar pyetjen: «Ç’kujtim na mbetet nga
brezat, të cilat nuk kanë lënë as edhe një tekst të shkruar? - përgjigjet se - Fatmirësisht
për njeriun, e kaluara nuk vdes kurrë plotësisht. Edhe pse njeriu mund të harrojë (...)
është vetë ay, që në çdo epokë është prodhim dhe përmbledhje e të gjithë periudhave të
mëparshme». (3) Këtë mundësi, na e jep sidomos shkenca mbi BESIMIN, e cila është në
gjendje të zbulojë periudhat më të hershme të zhvillimit të botëkuptimit të njeriut, për
rrjedhojë edhe zanafillën dhe vijushmërinë e popujve të mbijetuar deri në ditët e sotme.
Sigurisht ky kërkim vlen, vetëm për popujt me gjuhë «natyrale», siç është rasti i Kombit
Shqipetaro-Arbër, origjina e të cilëve nuk vjen nga popuj e tjerë.
«Domosdoshmëria e kërkimit të ndonjë forme të besimit (në parahistori-shën. im),
pohon Angelo Carcagni (Arte Religione e Magia - Grotta dei Cervi a Porto Badisco) është e
lidhur ngushtësisht me çfaqjen dhe thelbin e qenies së njeriut mbi tokë. Një grup, një klan,
një tribu, një shoqëri, nuk mund të mbijetojë pa një formë besimi që t’i udhëheq dhe t’iu
jap mbështetje» (4) «Po të shohim nga afër ritet që njeriu ndjek apo formulat që ai thotë,
vëren F. Coulanges, atëhere do të gjejmë shenjat e asaj që njerëzit besonin pesëmbëdhjetë
apo njëzet shekuj para tyre». (5)
Nisur nga sa u tha më sipër, për të dëshmuar vijueshmërinë e Kombit Arbër nga fiset
e para europiane, do ta nisim rrugëtimin tonë mbi historikun e BESIMIT me pyetjen se :
Nga e ka zanafillën simboli i ritit të BEKIMIT kristian ?

Në fotot e mësipërme shikojmë : Një pikturë të Krishtit (fig.1) ; Statujë e vitit 452 e Apostulit Shën Palit e
punuar me bronxin e shkrire të statujës së Jupiterit (Zeusit të romakëve) (fig.2); Busti i Shën Baudime e
vitit 1180/1200; Romanesque (French, Auvergne) (fig.3); Papa në Vatikan, shk. 21 (fig.4)

Pavarësisht hapësirës shumë shekullore që i ndan figurat e mësipërme, dora e tyre e


djathtë shpreh të njejtin gjest – tre gishta të hapur dhe dy të mbledhur. Të gjithë e njohin
këtë shenjë të dorës së njerëzve të Perëndisë, që shoqërohet me fjalët: «Të bekoj…!» ose
në gjuhën popullore, bekimi për mbarësi në jetë.
Sipas mitit, ritet që duheshin zbatuar në besimin kristian ishin të diktuara nga Krijuesi. Tek
urdhëresa me Numrin 6: 22, 27, përcaktohej se - bekimi duhej të kryhej vetëm duke permendur
emrin e Zotit - (… Duke vendosur emrin tim mbi fëmijët e Israelit, unë do t’i bekoj (rreshti 27).
DORA QË ZBULON SIMBOLIN 12 000 VJEÇAR TË BESIMIT ARBËR 13

Sipas shkrimeve të shenjta, njeriu tokësor nuk kishtë pushtet për të bërë bekimin, këtë
të drejtë e kishte vetëm Krijuesi. Për rrjedhojë, të gjithë shërbenjësit, domosdoshmërisht
duhet të vinin në dukje, se bekonin në emër të Zotit, siç jepet ne bisedën e Isakut me
Giacobbin: «… Zoti i gjithëpushtetshëm të bekon, të bën pjellor që të shumohesh, në
mënyrë që të bëhesh një bashkësi popujsh…» (Genesi 28 : 3, 4) (6)
Në shekujt e mëvonshëm, kur në mitet besimtare rolin e shëmbëlltyrës së Zotit në Tokë e
merr Jezusi, fëmija i ngjizur nga një grua tokësore (Maria) me Frymën hyjnore (Zotin), gjatë
ritit të bekimit, nuk përmendet më vetëm emri i Krijuesit. Krishtit duke i bekuar Apostujt,
u thotë: «Shkoni pra, drejtoni të gjithë popujt në emër të Atit, Birit dhe Shpirtit të Shenjtë,
duke i mësuar ata të zbatojnë të gjitha gjërat që ju kam urdhëruar» (Mattëo 28 : 19, 20) (7)
Edhe sot, bekimi bëhet në emër të tre figurave hyjnore (Krijuesit, Birit të tij- Jezusit
dhe Shpirtit të Shenjtë), që tregon një fazë të re të besimit hebraik të njohur me emrin
Kristianizëm,  me simbolin e tij përfaqësues – TRINITA (që shpreh përfaqësimin e trefisht
të Zotit-NJË). Tre gishtat e ngritura të dorës, me të cilën bëhet riti i bekimit katolik dhe
ortodoks, shprehin simbolikisht këtë teollogji. Sipas fjalorit teosofik: «Kur një prift
kristian bekon duke përdorur tre gishtat e dorës, ai përcjell një shenjë magjike që shpreh
pushtetin e trekëndëshit apo të Trinitisë» (8)
Para disa vitesh, duke vizituar parkun arkeologjik të Butrintit, shoqëruesi më pyeti
nëse e dija se përse në trupin e statujave të zbuluara të cilave u mungonte koka, kishtë një
vrimë të thelluar. I kënaqur nga heshtja ime, nxitoi të më sqaronte se, për mungesë kohe
si rrjedhojë e ndrimeve të shpeshta të mbretërve apo figurave të rëndësishme, artistët
e lashtësisë kishin gjetur një rrugë shumë praktike : ndronin vetëm kokat tek statujat e
paraardhesve te çfronësuar, të aratisurve apo të vrarë si armiq. Në rast se me «kokat»
do nënkuptojmë mitet e reja që zëvëndësuan ato të Besimit të lashtë, do të arrijmë në
përfundimin se «skeleti» i miteve, gjatë dhjetra e mijra shekujvë të historisë njerëzore, ka
mbetur në thelb po ay.
14 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Këtë na e dëshmon edhe objekti arkeologjik në dy pamje (fig.1, 2 lartë) i zbuluar në


trevat e banuara nga fiset etruske, ku paraqitet besnikërisht simboli i «dorës së bekimit»
kristian. Modele të ngjajshme të tyre janë zbuluar edhe në trevat jugore të Gadishullit
ballkanik dhe Azinë e Afërme.
Të bën përshtypje vendosja e figurave të shumta në të dyja anët e «dorës» si : gjarpri
me kurrorë, dashi, kupa që përdoreshin gjatë riteve, shkopi karakteristik me dy gjarpërinj
të ndërthurur (si i Hermesit tek pellazgët dhe i Mërkurit tek romakët), boçja e pishës,
bretkoca, hardhuca, degë bimesh, etj. Studiuesit e kanë të vështirë të zbulojnë, se çfarë
kanë dashur të shprehin autorët e veprave me këto figura dhe përse i kanë vendosur aty.
Kjo ka arrësyen e vet, sepse siç pohon Prof. Angelo Carcagni: «arti» i lashtësisë është
pasqyrim i frikës dhe dëshirave të njeriut dhe shpreh natyrën mistike dhe magjike të
botëkuptimit primitiv, që drejtohet drejt misterit, të padukshmes, mbinatyrores. (9)
Dihet, se shumë pakë është zbuluar ky mendim magjik i shprehur me simbole, e në
shumë raste është keq-shpjeguar, megjithëse figurat që mbulojnë dorën janë nga më të
rëndësishmet në mitet pellazge siç është gjarpëri, shqiponja, dashi, etj. «Dora» është gjetur
pranë vendeve të shenjta dhe altareve, të përdorura gjatë riteve të lutjes. Nga vendi ku
janë zbuluar këto objekte arkeologjike, mendohet se origjina e tyre u përket fiseve etruske
të Italisë, thrakëve të Ballkanit apo frigëve të Azisë së Afërt, hapësira gjeografike ku kanë
jetuar Pellazgët e lashtë.

Çfarë përfaqësonte gjesti i tre gishtavë në besimin e Pellazgëve?

«Dora» parahistorike, sigurisht nuk kishte të bënte me bekimin në emër të Zotit, sepse
nuk kemi asnjë të dhënë për ndonjë rit të tillë në praktikën besimtare të Pellazgëve.
Ngarkimi i saj me figura të kafshëve, bimëve dhe simboleve më të rëndësishme të
Perëndive pellazge (që gabimisht quhen greke – emërtim i panjohur deri në shk. 19
për ndonjë popullsi), na bën të mendojmë se shprehte një IDE e cila lidhej me figurën
kryesore të besimit të Lashtë - me KRIJUESIN. Meqenëse hartuesit e riteve kristiane,
që më përpara kishin praktikuar ritet pellazgjike, kanë huazuar nga «dora» etruske
vetëm simbolin e tre gishtave, dëshmon se «Zoti i panjohur» fshihet mbas numrit
TRE. Kuptohet, që modeli i numërimit duke përdorur gishtat, i përket periudhës më
të herëshme të njeriut primitiv. Eduard Shnaider pohon se : «Numërimi është edhe ai
(me zanafillë –shën. im) primitive (…) Pellazgu dhe më vonë Shqipetari, ka mundur
të kuptojë numërimin duke përdorur gishtat dhe ka mbajtur dhjetëshen, të cilën për
nevojat e tij e shumëzonte në pambarim». (10)
Në rastin e «dorës» etruske, gjesti me TRE gishta, nuk shpreh sasinë e tre figurave
hyjnore (Krijuesit, Birit dhe Shpirtit të Shenjtë) siç ndodh në formulën e bekimit kristian,
por duket se në këtë numër shprehej vetia kryesore e Zotit-NJË. Këtë dukuri, njeriu
primitiv e diktoi për herë të parë tek tre pamjet me të cilat ndryshonte HËNA. Figurina
e «dorës» përdorej gjatë kryerjes së riteve të misterit, të cilat zhvilloheshin natën kur
sundontë HËNA (Zoti - femër). Në Enciklopedinë e simboleve të J.C.Cooper shkruhet se
«dora me tre gishtat e ngritura, shpreh fazat e Hënës». (11)
DORA QË ZBULON SIMBOLIN 12 000 VJEÇAR TË BESIMIT ARBËR 15

Studiuesit e sotëm nuk e njohin faktin historik se: Pellazgët dhe të gjitha fiset e para të
Euro-Azisë, kishin BESIM HËNOR, i cili ka mbisunduar, që nga lindja e njeriut parahistorik,
e deri disa shekuj para triumfit të besimit kristian.
Emri i tij mbijeton edhe në kohët moderne (i shtrëmbëruar në shqiptim dhe përmbajtje) -
Sellenizmi/Hellenizmi. Perëndia më e rëndësishme në Egjiptin e lashtë –Thot, apo Buddha
në Indi ishin Perëndi hënore. (12)
Të gjitha figurat e botës shtazore, bimore dhe të simboleve të tjera (peshorja, shkopi
i Hermesit etj), të cilat i shikojmë tek modelet e ndryshme arkeollogjike të «dorës», janë
simbole kultike që shprehin natyrën e saj të gjithëpushtetshme. Në mitet e mëvonshme,
këto figura të natyrës, u përdorën si simbole të perëndive kryesore.
Në disa objekte të Dorës etruske / thrako / frige, nuk mungon edhe prifti apo orakulli
njerëzor - një burrë i moshuar, i cili na tregon gjestin e tre gishtave dhe mban një Hënë
madhështore mbi kokë (fig.1, 2 poshtë).Topthi që ndodhet në çdo cep të saj është simboli
kryesor i Krijuesit dhe shpreh idenë : Hëna = Zoti.

fig. e dytë është detaj i


«dorës»

Me emrin e Perëndeshës hënore të Dodonës – Sellena, Pellazgët hyjnorë, emërtuan


shumë mbretër e mbretëresha të famshme (Sellena/Selleni) që ishin njëkohësisht edhe
priftërinj dhe priftëresha, por nga këmbimi i shkronjave të afërta (s/h dhe ll/l) dhe për faj
të shkruesve të lashtë, u trashëguan në botimet e sotme në formën Helena/Heleni. Deri
në shekullin e 19, për kishën ortodokse e latine, besimi i «barbarëve» dhe i shqipetaro-
arbërve emërtohej - «Hellenizmi».
16 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Duhet të kemi parasysh se, objekti arkelogjik i «dorës» (afërsisht shk.I-IV pas K.) për
të cilin flasim, është i periudhës së ashtuquajtur «heleno-romake», por kulti që shpreh i
përket besimit të fiseve të para autoktone të Euro-Azisë së Afërt.
Besimi hënor i Pellazgëve dhe simbolet e tij është trajtuara gjërësisht në librin
«Sellenizmi-Besimi që sundon Botën», prandaj nuk po zgjatem në këtë pikë.
Deri këtu, kemi arritur të dëshmojmë se: Riti i bekimit në besimin katolik dhe ortodoks,
e ka origjinën nga periudha para-kristiane dhe është përshtatur nga teologët e besimit
të ri, miteve të Biblës. Gjesti i dorës, i përket besimit hënor të fiseve Pellazge, ritet e të
cilit, vazhdojnë të kryhen në trevat arbërore në formën e traditës popullore. Por, a janë
Shqipetaro-Arbërit e sotëm, pasardhës të ligjshëm të Pellazgëve hyjnorë, kur vihet në
dyshim vijushmëria e pandërprerë iliro-shqipetare ?
Në fakt «teza pellazge» për origjinën e shqipetarëve, nuk është ndonjë risi e re për
studimet europiane dhe botërore. Studiuesi hungarez L.Taloci (1834-1916), krahas shumë
eruditëve të tjerë (shqipetar e të huaj) pohonte se : «Nuk mund të dyshohet që Shqipetarët
të jenë pasardhësit e drejtpërdrejtë të Pellazgëve, kur në çdo hap gjen në gjuhën, në
zakonet, traditat e legjendat e tyre, të gjithë shenjat karakteristike të njerzve primitiv që
nuk i gjen tek asnjë popull tjetër. (…) Nuk ekziston asnjë popull tjetër në Ballkan, as ai i
Greqisë së re, që të mund të ndjekë historinë e racës së vet, ashtu me rend kronologjik,
qysh prej kohëve më të lashta deri në ditët tona sikurse populli shqipetar». (13)
Për ironi të fatit, për skeptikët e kësaj të vërtete historike, atë e dëshmon katërcipërisht
edhe …

Dora me tre gishta

Nga studiuesit, ky objekt arkeologjik është emërtuar «dora e Sabacios», emër dhënë
burrit të moshuar të ulur në pëllëmbën e dorës, që hamendsohet të jetë Perëndi e fiseve
frige, nisur nga qeleshja tipike me majë të përkulur.
Së pari, duhet të njohim faktin se, fiset në trevat e të cilëve është gjetur ky objekt, janë
të së njejtës etni pellazgjike. Sipas dëshmive të sjella nga autorët e lashtë dhe shkencat
moderne (Arif Mati, Mikenët = Pellazgët), del se : «Sipas Strabonit (libri VII, 3/2), Frigjianët
janë Brigë, degë etnike e Thrakëve. Gjithashtu sipas Hekate të Miletit, Tuqiditit (IV,
109), Herodotit (I, 57), Tirrenët (Etruskët) dhe Pellazgët bënin pjesë në të njejtën tërësi
etnike (…) Zanafilla etnike dhe gjuhësore e shqipetarëve është e pakundërshtueshme,
meqënëse këta të fundit rrjedhin nga Thrako-Ilirët, ata vetë pasardhës të drejtpërdrejt
të Pellazgëve».(14)
Pra, fiset e lashta etruske, frige, thrake dhe paraardhësit e shqipetarëve të sotëm, ishin
fise të së njejtës gjini. Studiuesi Arif Mati, në doktoraturën e mbrojtur në Universitetin
e Sorbonës (Paris), në përfundim të fakteve të paraqitura, pohon se: «Shqipëria dhe
rajonet në kufi të saj, paraqesin një rast unik në Europë: Një dhe vetëm një popull, i cili
jeton në tokat e tij stërgjyshore, të paktën qysh nga Neolitiku. Vijëmësia arkeologjike,
antropologjike, kulturore dhe etno-gjuhësore është aty më se e dallueshme».(15)
DORA QË ZBULON SIMBOLIN 12 000 VJEÇAR TË BESIMIT ARBËR 17

Por «arkivit» historik të arbërvë, nuk i mungojnë edhe shumë fakte të ruajtura në
historikun e BESIMIT, disa prej të cilave po i rradhisim më poshtë:

1.Tek fiset pellazge, qeleshja shërbente si simbol i «ndërmjetësit» (priftit) midis njerëzve
tokësorë dhe Krijuesit, detyrë që e kryente familja mbretërore, siç e vërejmë qartësisht tek
«dora» ku pasqyrohet Sabacio, mbreti i hyjnizuar si Perëndi dhe Dioskurët. (fig 2 lart). Në
shekujt e mëvonshëm, qeleshja u përdor nga të gjitë pjesëtarët e fiseve pellazge, si simbol
i popullit që gëzonte mbrojtjen e Zotit (Hënës), duke e emërtuar veten «popull hyjnor».
Sipas shumë dëshmive historike, Shqipetaro-Arbërit e ruanin këtë emërtim edhe në
shekullin e 19. Këtë fakt, përveç Rilindasve tanë, na e kujton në analizën historike edhe
gazetari Dimitrios Epikouris (sipas mënyrës «greke») në dy shkrimet e tij (maj 2012): «...
pasardhësit e hajdutëve të pulave dhe deleve, që rronin në majë të bjeshkëve dhe brënda
shpellave, që rrallë laheshin, që grabisnin gratë nga prindërit e tyre dhe plaçkisnin katundet,
(…) Këta barinj të sertë e malësorë, nisën të besonin se ata nuk ishin vetëm pinjollë të grekëve
të vjetër (helenëve pellazgë-shën. im), por edhe një popull i bekuar nga Perëndia» (16)
Nga kjo traditë e lashtë pellazgjike, e ka zanafillën edhe miti i«popullit të zgjedhur», i fiseve që
ndoqën Mojsiun në malin Sinai. Emri i Hënës tek Assirët ishte Sin me të cilin emërtuan malin
Sin-ai, dhe duke qenë një vend i shenjtë hënor, u përzgjodh për mitin biblik të hebrejve. (17)
Me qeleshen me majë të rënë, sipas objekteve arkeollogjike, pasqyrohet: Farkëtari i
armëve të Hyjnive në Olimp – Efesti; Mithra, Sabacio, Attis, princi dardan i Trojës – Paridi
në Lindjen e Afërme, por edhe njerëz historik të Dardanisë së lashtë të periudhës romake
si, Burrëbistra dhe Decebali. Në kohët moderne, ajo paraqitet si pjesë e veshjes së traditës,
vetëm e popullsisë shqipetaro-arbërore .
2. Që Arbërit ishin «popull hyjnor» e dëshmon edhe emri «Kombi shqipetar», apo
«kombësia shqipetare / arbërore». Ky emërtim e ka origjinën nga simboli i NYJES, që
në mitet e lashta pellazgjike, shprehte natyrën hyjnore të njeriut të «lidhur me Zotin» (në
gjuhën shqipe: kom-b dmth nyje e formuar nga lidhja, trajtuar tek «Emri Komb, pasaporta
parahistorike e Arbërve».
18 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Këtë «nyje hyjnore» e gjejmë tek «dora e Sabacios» ndërmjet rrathëve të një gjarpëri të
përdredhur (fig.3 lart). Në kohët moderne, ky emërtim parahistorik vijon të përcaktojë
Shqipetaro-Arbërit e sotëm, fakt që dëshmon vijushmërinë e pandërprerë të popullsisë
që e ka krijuar këtë simbol.
3.Simboli i rrufesë që ka mbi kokë Perëndia Sabacio (fig.1lart) dhe në dorën e djathtë
(fig.2) është simbol i Zeusit thesprot, emri i të cilit shpjegohet vetëm në gjuhën shqipe (Za
– zëri; shigjetat e rrufeve, me të cilat ai dënonte fajtorët, shkaktojnë bubullima më një zë
të tmershëm), Tempulli i tij- Dodona- ndodhej në trevat arbërore të Iperisë (Epirit) dhe i
përkiste besimit hënor.
4. Për studimin tonë, një dëshmi shumë më e lashtë sesa «dora» etruske/thrako/frige,
megjithëse na mungon si objekt arkeologjik, është ruajtur mrekullisht në gjuhë - emri i
Perëndisë egjiptiane Thot. Fustel de Coulanges pohon se: «Kuptimi i thellë i një rrënje
gjuhësore, mund të ngërthejë, ngaherë, një mendim apo zakon të lashtë ; idetë dhe kujtimet
u venitën ; por fjalët mbetën dëshmitare të pandryshueshme të besimeve që u zhdukën». (18)
Në Fjalorët mitikë, Thoti ka qënë Perëndia hënore e dinastive të para. Simboli i tij ishte
bastuni me dy gjarpërinj që ndërthuren. (19) Ky simol, siç e shikojmë (tek fig. poshtë, mbrapa
kokës) në monedhën romake të vitit 82 p.K. ka shoqëruar në objektet e artit të lashtësisë,
Perëndinë Hermes. Qeleshja arbërore, që duket në anën e mbrapme të monedhes, shpreh
figurën e mbretit-bari, njëkohësisht edhe prift, i fiseve dardano-etrusko-iperiote.

(20)

Përkatsia pellazge e Hermesit dëshmohet edhe nga fakti, se me këtë emër është emërtuar
nga helenët në Helladë - Perëndia Thot. Tek «dora» e Sabacios (fig.3 lart) ndodhet edhe
figura e vogël e Hermes-Thotit.
Xh. Katapano në veprën e tij «Thoti flistë shqip» (Thot parlava albanese, 1984) zbulon
jo vetëm kuptimin e emrit të Thot-it dhe përkatsinë etnike nga Atlantidët (21), por edhe
rolin e tij në përparimin e shkencave dhe filozofisë së Egjiptit të lashtë: «Thoti ishte më
i madhi i të gjithë iniciuësve të lashtësisë, i quajtur themelues i shkencës së fshehtë,
lajmëtari i natyrës hyjnore më të lartë. Emri i tij e tregon këtë funksion -  thot - dmth ai
thot (kumton) fjalën e Zotit, atë që duhet të bëj njeriu mbi tokë (në relativitet) me qëllim
që «jeta njerëzore» t’i ngjajë «asaj hyjnores». (22)
Nuk do të ndalemi këtu për të gjitha shpikjet që i vishen Perëndisë Thot në fushën e shkencës,
shkrimit dhe artit. Ajo që na tërheq vëmendjen është emërtimi i tij i dhënë nga helenët, të cilët
«kur e mbartën në Olimpin e tyre, ja ndruan emrin në Hermes (gr.Ermete Trismegisto) dhe si
DORA QË ZBULON SIMBOLIN 12 000 VJEÇAR TË BESIMIT ARBËR 19

mirënjohje për shkencën që ai i kishtë përcjellë Solomonit, Platonit dhe Pitagorës, i dekretuan
titullin «Tre herë i madh», duke ja ruajtur të pandryshuara funksionet». (23)
Sikurse Xh. Katapano edhe studiues të tjerë, kanë pranuar se, emërtimi TRISMEGIST,
përkthehet «tre herë i madh»:
- Niko Sillo (Etruskishte-Toskërishte) pohon se emërtimi «trismegisto» (gr) do të thotë:
«Tre herë i Madh.» (24)
- Helena P. Blavatsky, hartuese e Fjalorit Teosofik, vëren se emri Hermes - Trismegisto
është emri i Thotit apo Hermesit në pamjen e tij njerëzore, që do të thotë «tre herë i
madh». (25) Një nga emërtimet e Hermesit ishte - Atlantiades. (26)
Eduard Shnaider, duke ju afruar më shumë së vërtetës gjuhësore vëren: «Sa për
Mërkurin (emërtimi romak për Thotin) poet, muzikant, çpikës i lirës, e para vegël
muzikore me kordha, që mëndja e njeriut të ketë krijuar, ne e gjejmë mishërimin e saj, në
fjalën «trismegiste» siç quhej prej grekëve. Vetëm fjala e rrokjes së parë është deformuar.
Kështu «tris» duhet marrë për «kris», troket, nga kemi kris-me-gisht, në kuptimin prek
ose nxjerr tinguj, siç e kërkon teknika e lirës.» (27)
Tre nga këta autorë, janë njohës shumë të mirë të gjuhës shqipe – arbërishte, ndërsa
H.Balvatsky ishte njohëse e mitollogjisë dhe simboleve të lashta. Siç duket, studiuesit nuk
i kanë dhënë rëndësi apo nuk e njihnin besimin e Atllantidëve-Pellazg të cilëve u përkiste
kjo Perëndi 12 000 vjeçare, megjithëse, psh H.Balvatski në Fjalorin e saj teosofik, pohon
se, Perëndia Thot mban si kurorë një disk hënor dhe emri i tij në formën «Hermes- Thot-
Aah» shpreh: Thoti - Hëna. (28)
E verteta e emertimit te Thotit/Hermes bazohet pikërisht tek natyra kryesore e tij e
theksuar nga Xh.Katapano: «Thoti ishte më i madhi i të gjithë iniciuësve të lashtësise, i
quajtur themelues i shkencës së fshehtë, lajmëtari i natyrës hyjnore më të lartë». Pra
kryente detyren e priftit dhe te mesuesit te BESIMIT HËNOR (Fe dhe Shkence) dhe për këtë
dituri të nivelit më të lartë për kohën që përfaqsonte Thoti, siç e pamë më lart, Solomoni,
Platoni dhe Pitagora, e emërtuan gjuhësisht (Thot) Hermes Trismegisti. Kjo fjalë, në fakt,
në gjuhën shqipe është një fjali - tri(s) + me + gist dhe në formën e sotme do të kemi, “me +
tri (dialekti çam) + gis(h)ta” (gërma “sh” nuk shkruhej në lashtësi), siç e shpreh qartësisht
«dora» etruske/thrake/frige, si dhe duart e Perëndisë Sabacio me Hënën mbi kokë.
Simboli i besimit hënor - numri TRE- u bë emërtimi themelor i kristianizmit -Trinita – i
shprehur me gjestin e bekimit, në emër të Krijuesit (tre gishta të hapura të dorës). Dogma
e Trinitris, u përpunua në shekullin e IV pas Kr. nga «ati i Kishës» Shen Anastasio dhe
pasuesit e tij. Në Testamentin e Vjetër, misteri i Trinitis nuk është zbuluar hapur, për
të mos u dhënë hebrejve, të rrethuar nga besimtarë paganë, rastin të bien në besimin e
lashtë (politeizëm) (29)
Huazimet e dogmës kristiane duken qartësisht në një afresk të periudhës së Rilindjes
italiane (foto poshtë), ku së bashku me Krishtin që shpreh gjestin e dorës etruske, jepet
simboli i rrethit, gjarpërit dhe rrezeve. Ai paraqitet si një burrë i moshuar, sikurse Perëndia
Sabacio, në dallim nga pamja rinore me të cilën e shikojmë në artin kishtar. Meqenëse ka
një libër në dorë (simbol i ligjeve të Moisiut diktuar nga Zoti), mund ta emërtojmë Krishti-
Sabacio, siç është quajtur edhe Zeusi Sabacio, në kohën e Perandorisë romake (30).
20 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

a-Parrocchia ortodossa (31)

Si përfundim: Duke patur si qëllim të dëshmojmë origjinën parahistorike të Shqipetaro-


Arbërve të sotëm dhe vijueshmërinë nga bashkësitë fisnore më të vjetra Euro-Afro-
Aziatike, mjaftoi gjurmimi i një prej riteve të Besimit kristian, për të zbuluar të vërtetën e
llogjikës shkencore, siç vëren studiuesi francez Eduard Shnaider në veprën e tij (Pellazgët
dhe pasardhësit e tyre), se: «Në qoftëse veçorit gjuhësore, të fesë, të traditave e të zakoneve,
të përallave e të legjëndave, që ne po i studiojmë në përgjithësi (…) pra në qoftese të
gjitha këto veçori kanë një rëndësi, Shqipetarët e sotëm janë përfaqësuesit e fundit, janë të
mbijetuarit e fundit të Pellazgëve të vjetër autoktonë». (32)
Në Arkivin e Kombit tonë të kohëve moderne, gjenden të pazbuluara me mijra dëshmi
të tjera të çdo fushe, të cilat pasqyrojnë historinë e zhvillimit të shoqerisë dhe botkuptimit
europian e atij botëror. Në mungesë të dokumenteve shkrimore dhe pamundësisë së
zbërthimit shkencor të dëshmive të vetme -simboleve mistike- studiuesit i kanë drejtuar
sytë drejt fiseve primitive të kohës moderne në Afrik, Azi dhe Kontinentin Amerikan.
Fatkeqësisht, përputhja e epokës parahistorike me atë të dy-tre shekujve të fundit është
vetem në aspektin biologjik dhe shumë pak në atë besimtar dhe shkencor të Kontinentit
të lashtë europian. Gjithashtu, këto fise të shk. 17-20, nuk e zotërojnë gjuhën pellazgo-
shqipe, me të cilën fiset parahistorike euro-aziatike krijuan besimin e tyre, duke e fshehur
brënda shkencës okulte (një arsye se përse Thotin –Hermes nuk e gjejmë në art, me gjestin
e dorës etruske). Kjo pasuri e ruajtur vetëm nga mbijetesa fizike e Arbërve «hyjnor» gjatë
qindra shekujve të tragjedive të përgjakshme të lashtësisë dhe të kohëve moderne, duhet
t’i përkasë Fondit Botëror të UNESCO-s.
Në rast se ka studiues, që faktet e ketij «arkivi» nuk dëshirojnë t’i njohin, i fshehin mbas
llafollogjisë shtërpe, fallcifikimeve apo synimeve që nuk lidhen me të VËRTETËN, nuk
na mbetet gjë tjetër, veç t’iu kujtojmë fjalët e Sfinksit, objektit më të lashtë të Atllantidëve
që sunduan në Egjipt: «Kush ka veshë për të dëgjuar (të vërtetën –shën. im), dëgjon…!»
(Enel «A Message from the Sphinx»). (32)
GJUHA SHQIPE, DËSHMI E SË VËRTETËS HISTORIKE 21

GJUHA SHQIPE, DËSHMI E SË


VËRTETËS HISTORIKE
Atje lart në ato male, një ditë udhë prej këtu (Shkodrës), njerëzit
jetojnë siç kanë jetuar para njëzet shekujsh, para se të dinte kush
për grekët, romakët apo sllavët. Atje lart ka qytete parahistorike,
gjallërojnë legjenda, këngë e zakone që kurrë s´i ka dëgjuar kush.
Francesa Hardi

K y frymëzim historik i albanologes Francesa Hardi dhe amerikanes Rose W.Lane


u bë shkas i një «kuvendi» të pazakontë deri mësot në shkencën e Lashtësisë,
ku u përballën legjendat popullore të malësorëve shqipetarë të Thethit, me botimet e
studiuesve botërorë mbi popujt e parë të Gadishullit dhe origjinën «arbërore» apo «greke»
të Aleksandrit të Madh (356 – 323 p.e.r.).
Miket dëgjuan të habitura emrat e 21 mbretërve paraardhës të Lekës së Madh, siç e
thërrisnin ata, si dhe Emadhinë e Mat-it (Shqipëri) ku ai kishte lindur. Rreth zjarrit të
vatrës, plaku i shtepisë së Sadri Llukës, u tregoi se ky bir i dy prindërve shqipetarë, u
pais me shumë dituri nga bashkombasi i besuar i Filipit II-të të Maqedonisë, Aristoteli
(384–322 p.e.r.) i fisit të Ajeropit, i vendosur në Maqedoni.
Në qendër të këtij «kuvendi» shtrohej problemi i origjinës etnike të figurave historike
dhe mitike të popujve në Gadishullin pellazgjik (ballkanik), që vijon t´i përball studiuesit
edhe në ditët e sotme. Duke qënë një problem që lidhet me të VËRTETËN dhe METODËN
në shkencën historike, do të nisim me gjurmimin historik dhe gjuhësor mbi fiset që
emërtohen «greke» dhe «shqipetare».
22 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Grekët si fise Indoeuropiane

Historia e Lashtësisë fillon me ardhjen e fiseve Indoeuropiane, midis të cilëve edhe


fiset «greke». Gjuhëtari Francesco Villar (Gli indoeuropei e le origini dell’Europa. Lingua e
storia.) pohon se: «Fiset indoeuropiane të etnis greke, janë çfaqur në Greqi në periudhën
e Bronxit (...) Këto fise vinin, ka shumë mundësi, nga Epiri dhe Thesalia qendrore, duke
zhvilluar në Greqi atë që ne e përcaktojmë Qytetrim mikenian, qytetrim që rënohet
rreth shk.12-të p.e.r. kur, ka shumë mundësi, janë çfaqur në gadishull fiset, gjithmonë
indoeuropiane, të Dorëve». (1)
Nga 14 teza të shtruara në shk. 19-të e deri në ditët e sotme dhe e para historikisht, origjina
e fiseve Indoeuropiane shikohet në Indi, bazuar tek gjuha sanskrite e pranuar si më e lashta.
Kjo ide u mbështet nga Gordon Childe (The Aryans, 1926) me teorinë e tij, mbi pushtimet e
fiseve të ashtuquajtura «arjane» të stepave aziatike, që u përhapën drejt Perëndimit. (2)
Në Enciklopedinë Italiane (1933), Giuseppe Ciardi-Dupre sqaron se shprehja
«indoeuropian» duhet kuptuar si «popuj që flasin gjuhët indoeuropiane» (...) Me një fjalë,
ka një lloj gjuhësie indoeuropiane, por nuk ka asnjë fis apo racë indoeuropiane. (3)
Metoda e ndjekur ka qenë krahasimi i fjalëve të përbashkëta apo të ngjashme në gjuhët e
popujve të ndryshëm, me synimin e zbulimit të historisë së gjuhëve të Euro-Azisë dhe të
gjuhës «mëmë»- rrënjë e pemës gjuhësore.
Kjo metodë ka pesë mangësi kryesore:
1. Janë krahasuar gjuhët e vjetra me të rejat dhe dukuritë gramatikore, si mbaresat,
parashtesat, nyjet, kohët e foljeve, etj. që janë dukuri të periudhave më të vona historike
të gjuhëve në studim.
2.Nuk është marrë parasysh historia e popujve, mbi gjuhët e të cilëve behej studimi:
Lëvizjet dhe perzjerrjet (sidomos me ato mongole) që kanë pësuar ndër shekuj apo çfaqja
e vonshme si popull dhe gjuhë, siç janë fiset sllave të Gadishullit ballkanik.
3. Nuk është marrë parasysh dallimi midis gjuhëve «naturale» (i popujve parahistorik)
dhe atyre të ndërtuara artificialisht (gjuhët kishtare apo të shekullit 18-19 të).
4. Mos përqendrimi tek fiset Atllantido-Pellazge, fiset e para që njeh historia europiane.
Emigrimet dhe pushtimet e tyre, për një periudhë shumë të gjatë kohore, kanë lënë gjurmë
në popullsinë e Euro-Afro-Azisë. Gjuha e tyre gjallon akoma, e folur dhe e shkruar, dhe
me një fond të pasur dialektor dhe folklorik tek pasardhësit e tyre historik.
5. Përjashtimi në studim, i shkencave të tjera ndihmëse si Besimi (emrat në teologji
dhe mite, emërtimet e riteve, objekteve fetare, etj.), Historia, Arkeologjia (epigrafet),
Gjeografia (emërvendet), dhe sidomos Dialektologjia e gjuhës shqipe, të cilat kanë lidhje
me lashtësinë e gjuhëve dhe të popujve. etj.
Mangësinë më të rëndësishme në metodën e Gjuhësisë krahasuese dhe historike e
zbulon Petro Zheji «Shqipja dhe Sanskritishtja» duke theksuar se: gjuha e cila e shpjegon
kuptimin gjuhësor të fjalëve në gjuhët e tjera (që përputhet tek emrat edhe me mitin -
shën. im), që ato vetë nuk e arrijnë ta bëjnë, është më e lashta. (4)
GJUHA SHQIPE, DËSHMI E SË VËRTETËS HISTORIKE 23

Poshtë kemi tre shembujt: një i mitit pellazg (grek, sipas Historisë botërore) dhe dy
fjalë nga mitet budiste në gjuhën sanskrite.
a- Emri më i rëndësishëm i mitologjisë dodonase –Zeusi, sipas Pitagorës
shqiptohet «Zan». Mbas shumë kërkimesh, pohon Dr.Arif Mati, në studimin e
gjuhëve europiane, e madje të ashtu- quajtura «indo-europiane»(të vjetra dhe
të reja), vetëm gjuha shqipe arrin ta bëj të kuptueshëm atë, nëpërmjet dialektit
geg të Shqipërisë : Zan, Zani që do të thotë - zë, zëri. E kjo përputhet plotësisht
me vetë kultin e Zeusit në tempullin e Dodonës (orakullit të përmendur në të
gjithë Lashtësinë parahelene dhe arkaike).Të kujtojmë, se Pitagora rridhte nga
një familje me origjinë tirrenase (Tirrenët ishin etni të afërta me Pellazgët) dhe
ka gjasa, që ai ta mbante akoma mend gjuhën prindërore. (5)
b- Satya Loka (Sans.) – shpjegohet:Vendi i pastërtisë dhe mençurisë së pafund.
Në gjuhën sanskrite fjala «lok» nuk tregon «vend», ndërsa në dialektin geg të
shqipetarëve edhe sot, kjo fjalë përdoret për vendin.
c- Trilokhana (Sans.)- Emri i perëndisë më të rëndësishme në Indi-Shivës. Këtu
kemi tre fjalë të pastra shqipe: tre (dial. çam- tri) + lok/vend + Hana = vendi i
Zotit/Hënë, e cila në besim simbolizohet me numrin 3. (6)
Të tre rastet e marra nga shkrimet e sanskritishtes dhe greqishtes,
që mbahen sot si gjuhët më të lashta, dëshmohet se vetëm gjuha
shqipe arrin t´iu jap kuptimin e saktë gjuhësor. Duke marrë në
shqyrtim fjalë jo rastësore, por të përsëritura të sanskritishtes,
pohon Petro Zheji: «Arrijmë në përfundimin se gjuha shqipe
është më e lashtë se sanskritishtja».(7)
Rrjedhimisht, Atllantido-Pellazgët ishin fise me gjuhën më të
lashtë në historinë e Euro-Azisë. Vincenzo Gioberti (1801-1852),
një prej figurave kryesore të Rilindjes italiane, pohon se gjuha
shqipe përmban gjurmë të gjuhëve që qarkullonin në Greqi, para
pushtimeve deukalioniane, dmth para formimit të popullsisë që
emërtohet «hellene». (Primato, Bruselles 1844T.II, p.133) (8)
Sipas mitit, syrit i tretë i
Shivës ndodhet në ball
E trajtuar gabim, nuk është vetëm teza «indoeuropiane» e shk.19,
dhe shpreh vendin e por edhe përcaktimi i drejtimit të emigrimeve parahistorike.
«energjisë krijuese» të«Është e qartë se nuk mjafton të nxjerrësh përfundime vetëm nga
Zotit- Hëna (dial.geg gjuha ! - pohon Lidio Cipriani (Creta e l´origine mediterranea della
Hana), të cilën e mban
mbi kokë. civiltà), i cili grumbulloi fakte mbi popullsinë e tre kontinenteve
që rrethojnë Mesdheun - Në këndvështrimin e antropollogjisë,
edhe sot Kreta dhe jo Greqia, dikton nevojën e një përmbysje të plotë të tezës së drejtimit
të valëve emigrimuese zanafillore të qytetrimit të sotëm europian: Jo nga Azia drejt
Mesdheut, por prej tij në Azi; jo nga Veriu në Europën Jugore (teza «kurgan» e Maria
Gimbutës-shën. im), por nga Mesdheu drejt Europës Veriore». (9) Ishin pellazgo-ilirët,
vëren Xhuzepe Katapano, që duke kaluar nëpër Kaukaz, i janë ngjitur vargmalit të
Himalajave që në epokën e Gurit. (10) Nga këto marshime drejt Lindjes, grykat shkëmbore
të maleve të Kaukazit, në lashtësi emërtoheshin «Portat e Albanit». (11)
24 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Fiset Pellazge dhe Dardano-Iperiote, siç dëshmohet në një material të më parshëm


(F.Demi Nga Dodona në Tibet) patën një ndikim të fuqishëm mbi popujt aziatik. Mjafton
të kujtojmë se «syri i tretë» i Shivës, emërtohet me foljen e gjuhës shqipe «bindu» dhe në
ritet e tij përdoren simboli i shqiponjës dhe i dhisë. (F.Demi, Bindu –emri që i dhanë Arbërit
Perëndisë) Këtë ndikim të fiseve shqip-folësve e ka ndjerë edhe Egjipti, fakt i përmendur
nga Platoni (12) dhe trajtuar për herë të parë shkencërisht prej eruditit arbëresh Xhuzepe
Katapano (Thoti fliste shqip).
Ngjashmeritë gjuhësore (jo gjithëmonë të trajtuara shkencërisht) të popujve europian,
me gjuhën priftërore sanskrite, burojnë nga PUSHTIMET e fiseve pellazge, ndërsa me
popujt e tjerë, sidomos të hapësirës Kaukaziane dhe Azisë së Afërme, nga NGULIMET
e fiseve të tyre gjatë lashtësisë (fakt që nuk merret parasysh kur flitet për huazimet
gjuhësore).
Si rrjedhojë: Kanë qenë fjalët e gjuhës pellazgo-shqipe apo rrënjet e huazuara prej
saj, shkaku i ngjashmërive midis gjuhëve të Lashtësisë Euro-Aziatike.
U zgjatëm jo pa qëllim mbi këtë tezë, sepse në shk.18-19 u ndërtua origjina më
antishkencore e popujve dhe gjuhëve europiane, veçanërisht kur flitet për «fiset
idoeuropiane greke» apo «protogreke», për të cilat nuk dihet gjuha që kanë folur, besimi,
ritet, mitet apo traditat e vendit (të panjohur) të origjinës, të sjella me vete në «atdheun e
ri».

(13)

Kjo duket qartë edhe në pasqyrën e hartës, e bazuar tek gjeografët e lashtë, përveç
rasteve kur emërvendi Megàle Hellàs (Hellas i Madh) për Siçilinë dhe kolonitë e
Gadishullit italik, të shkruesve latinë të shekullit të 3-të, autorët moderne e zëvendsuan
me «Magna Graecia» (Greqia e Madhe).
Bizancio thotë se popujt e Greqisë (e jugut të Gadishullit Pellazgjik dhe Anatolisë -shën.
im) kanë qenë: jonët, aveadi, beotët, eololët, kaonët, lakonët dhe kolonitë e tyre si pontiçi,
bithini, trojanët, arjanët, kariet, lyçi, panfili, çirenei etj. Homeri në Iliadë i quan athinasit
Jonë, së bashku me kolonitë e tyre, ndërsa maqedonët dhe epirotët, si fise Akeje. (14)
GJUHA SHQIPE, DËSHMI E SË VËRTETËS HISTORIKE 25

Historia e fiseve që e emërtuan veten - Shqipetar

Në tryezat akademike, sot vijojnë të trajtohen dy teza për origjinën e këtij emri: Disa e
nxjerrin nga folja «ai që flet shqip» (që kuptohet qartë), ndërsa shumica e studiuesve, si
Maksimilian Lambertz, Rilindasit, Eqerem Çabej, etj. nga emri i shqiponjës. Por, të gjithë
bashkohen në përfundimin se, ka filluar të përdoret në periudhën e mesjetës, në shekullin
e 15-të gjatë luftës së Skënderbeut kundra turqve. Trajtimi i origjinës së emrit «shqipetar»
ka nxjerrë në pah, mungesën e njohurive të gjuhëtarëve të shk.19 dhe studiuesve të sotëm,
për rolin e botkuptimit besimtar të fiseve zanafillore, në formimin e fjalëve dhe të emrave.
Në fillim qe FJALA, pohon Petro Zheji, e cila, si një relike e gjallë bart në vetvete urtësinë
njerëzore ndër shekuj, në lindjen dhe zhvillimin e saj historik dhe prehistorik, një relike e
gjallë që është e aftë të shpjegojë vetveten, mbasi ajo përfaqëson njeriun, është vetë njeriu
me forcën e pamposhtur – mendimin. (15) Në gjuhën e njeriut të Lashtësisë, këto cilësi i
mbartin EMRAT dhe veçanërisht emri i shqiponjës në gjuhën arbërore-shqipe.
Mitet dhe arkeologjia dëshmojnë se shqiponja ka shërbyer si simbol i Krijuesit, siç e
pohonte edhe Sami Frashëri (Shqipëria ç´ka qenë, ç´është e ç´do të bëhet): «Kombi i tërë ka
marrë emrin Shqipetar dhe vendi ynë emrin Shqipëri, fjalë të bëra prej shqipes, Zogut të
bekuar të Hyjit, që i faleshin prindërit e vjetër tanë dhe që e kemi në flamur.» (16) Historiani
i Aleksandrisë, Filone (30 p. e.r.-45 pas e.r.) në (Quaestiones et Solutiones in Genesis) pohonte
se, në besimin e lashtë, Shqiponja përfaqësonte: Zotin e dytë dhe Mençurinë e tij. (17) Emrin
e saj vijon ta mbaj popullsia Shqipetare e shk.21-të, një dëshmi e pakundërshtueshme e
lidhjes etnike me banorët e parë europian : Atllantido-Pellazgët.
Simbolet e shqiponjës dhe të «bijve të saj» - shqipetarëve të lashtësisë - ndodhen në
muzeumet më të famshme të Botës, njëri prej të cilëve ka qenë edhe Ramsesi II-të.

(18) Në fig.1 të Ramsesi II-të, shprehet simbolikisht Hëna e plotë (Zoti/femër pellazg) mbi gjoksin e
shqiponjës (përfaqësuesja e saj në tokë), e cila qëndron mbas fronit të tij duke treguar natyrën hyjnore
të faraonit. Gishti i drejtuar nga goja, shpreh me gjest, se fjala e tij është «ligj» hyjnor. Në fig.2 shikojmë
kokën e mumjes së Ramsesit II, ku dallohet forma rrumbullake e kafkës dhe hunda - krrabë (me kurriz),
tipare tipike të shqipetarëve si e Gjergj Kastriot Skënderbeut në fig.3.
26 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Emri Faraon [fara+(e) +(j)on → nga fisi ynë] e tregon etnin e tij në gjuhën e sotme shqipe, e
përdorur edhe nga Aleksandri i Madh «Unë Aleksandri, bir i Filipit, mbretit të maqedonasve,
(…) pinjoll i farës së shquar të popujve Ilirikë të Dalmacisë dhe Liburnisë dhe të popujvë të
tjerë të së njëjtës gjuhë që popullojnë Danubin dhe zonën qendrore të Thrakës…». (19) Edhe
sot përdoret në këtë kuptim: «Këta shqipetarë, të organizuar në bashkësi të mëdha fisnore,
të cilat (…) në zonat e toskërishtes jane quajtur FARË, ishin më së shumti barinj me traditë
luftarake dhe ritës të zotë kuajsh»(20). Sot e përdorim edhe në formen “ farefis”.
Fabre d´Olivet (Histoire Filosophique du Genre Humain, vëll.I, f. 306) shkruan: «Nga
fragmenti i Manetonit, dimë se i famshmi Seti (dinastia XIX) nuk ishte aspak me origjinë
egjiptiane, pasi ai si mbret nuk mbante titullin Faraon, por atë Larthe, pra titullin që
mbanin mbretërit etruskë. Dimë se Setit i zuri vendin i biri Ramseti (ose Ramsesi)i II-të,
ndoshta më i madhi i monarkëve që sunduan Egjiptin». Sipas Zef Katapanos «Prej Hermit,
dimë se Etruskët janë Trojanë dhe Trojanët janë Hititë dhe se këta janë Ilirë Shqipetarë, si
rrjedhojë: Ramsesi dhe Mojsiu janë shqipetarë». (21)
Emri «shqipetar» nuk figuron në dokumentet e lashtësisë, por gjuhëtarët mund ta
vërtetojnë lehtësisht duke zbuluar rrënjën e tij në dialektin e Çamërisë – Ipe (shqiponjë), e
cila ka formuar emrin e lashtë - Iperi (Shqiperi), i përmendur edhe në hartën e mësipërme.
Emri Epir apo Pieri (tek N.Ketta në shk.19 dhe Adamit Frasstari/Frashëri në shk.20-të)
është i shkruesve, ndërsa në folklorin popullor të Çamërisë njihet me emrin Iperi.
Si përfundim, emri «shqipetar», në ndërtimin e tij gjuhësor dhe historik, mbart mitin
e lashtë besimtar, të krijimit të NJERIUT nga ZOTI. Meqenëse kjo tezë është trajtuar
(F.Demi, Sellenizmi, besimi që sundon Botën, f.102-104), nuk po zgjatem më tej.
Le të vijojmë gjurmimin e së Vërtetës (trashëgimia historike gojore apo librat historik),
i pari për nga tematika në historinë e Albanologjis .

Origjina mitike e fiseve «greke»

Burimi i vetëm i Historisë së Lashtësisë dhe i origjinave të popujve europianë ishin


Mitet, ku kryesonin veprat e Homerit dhe të ndjekësve të tij të mëvonshëm. Të bazuarit
vetëm tek mitet nga ana e studiuesve ka rreziqet e veta, vëren mitollogu Aristidh Kola:
«Dhe nënvizoj përsëri se me përparimin e qytetrimit grek dhe me ardhjen e filozofëve e
të profetëve profesionist, të ashtuquajturit - himne homerike (shumica, të paktën, janë
krijime të kohës Helenistike), urtësia e miteve të vjetra harrohet e nuk kuptohet. Mitet
klasike ose pas-klasike kanë një dozë të madhe budallallëku, e as që mund të krahasohen
me mitet e vjetra». (22)
Kjo vlen sidomos për tezën tonë. Me gjith faktin se për emrin «grek» nuk njihet ndonjë
mit, dokument besimtar parahistorik apo i lashtësisë dhe nuk është zbuluar ndonjë simbol
arkeologjik në Euro-Azi që ta përfaqësojë atë, ai nënkuptohet nëpërmjet tre modeleve që
afron Historia moderne e shk.19 -21:
1. Nëpërmjet mitit të Hellenit.
2. Emigracionit të fiseve Dore apo Akeje.
GJUHA SHQIPE, DËSHMI E SË VËRTETËS HISTORIKE 27

3. Qytetrimit mikenian.
Le t´i marrim me rradhë.
[1] Në një bllok mermeri i njohur si «Parian Chronicle» i shekullit të 3 p.e.r. i zbuluar në
ishullin Paros, sipas studiuesve, shkruhej se Pthia ishte vendorigjina e Hellenëve, emër
me të cilin quheshin më parë Grekët. (23) Sipas Ecateo dhe Ellanico nga Mitilena (shk.5
p.e.r.) për Hellenin mitik janë thurrur shumë origjina, por historianët preferojnë mitin e
Deukalionit sepse lidhej me Epirin, dhe nga ana gjuhësore e afronte me emrin e Sellenës
dhe priftërinjve të Dodonës «sellët». Në mitologjinë «greke» (pellazge), Helleni njihej si
udhëheqës i tribuve Hellene në Pthia dhe djalë i Deukalionit dhe Pirrës. (24)
Emrat e marra nga ky mit, mbi origjinën e emrit «grek» dhe të vendndodhjes - Pthia,
duke gjurmuar faktet shkencore historike, do të kemi pasqyrën e mëposhtme:
Hellen - në zanafill (Sellen), emër i një mbreti të Lashtësisë i cili kryente edhe detyrën
e kryepriftit të perëndeshës Sellena në tempullin e Dodonës, emrin e së cilës mbante,
krahas priftërinjtve «sellë», të përmendur nga Homeri. Emri i njeriut –Hellen, shpreh
emrin e besimit të pellazgëve-hellenizmin, (si emri i simbolit Kryq, [dial.çam-kriq] emërtoi
besimin e kristianizmit dhe të Krishtit). Në predikimet e Shen Palit (Atti degli Apostoli),
«hellenë» përdoret si emër i besimit të kundërt me atë të hebrejve. (25)
Aristoteli e vendos vendin e besimtarëve të Sellenës, hellenëve, në Hellasin e lashtë në
Epir, midis Dodonës dhe brigjeve të Achelous-it, vend i Sellëve (Aristotle,  Meteorologica,  1.14).
François Pouqueville, (Voyage de Grece VI, 35), konsull i Napoleon Bonapartit në Janinë,
shkruan se «me emrin «epiriot», historianët emërtojnë shqipetarët». (26).
Sipas historianit dhe gjuhëtarit arbëresh Dhimitër Kamarda (1821-1882), gjuha epiriote
(shqipe-shën. im) në fondin e saj themelor, afrohet më bindshëm me dialektet e shumta të
fiseve më të lashta, të cilat në kohët historike formuan popullin hellenik. Në Epir, sikurse
edhe në pjesën tjetër të Greqisë, Shqipetarët dhe Ellenët nuk kanë asnjë dallim, përveç
faktit që të parët ishin më energjik. (27)
Shkruesit e lashtësisë, sikurse ndodh edhe sot, si pasojë e përdorimit të dialekteve apo
gjuhëve të ndryshme, jorrallëherë i kanë deformuar emrat. Kështu, tek Iliada, në pjesën kur
Akili i drejtohet Zeusit pellazgjik të Dodonës (Hom.II, 16, 233) përmendet emri i priftërinjve
të Zeusit - Selloi, tek Scholiet përdoret Elloi, ndërsa Pindari do të shkruaj «rreth teje banojnë
Helloi». (28) Ky ndryshim i emrit me origjinë nga Sellena e Dodonës, nuk do të ndikonte
në studimet mbi Lashtësinë. Por duke patur parasysh se, në shk.19 nuk njihej besimi hënor
i Atllantido-Pellazgëve, sikurse edhe sot, pati pasoja katastrofike: E gjithë mitollogjia e
Titano- Pellazgëve ju fal «grekëve të vërtetë». Sipas Enciklopedise Britannika, lexojmë,
Helleni mbret i Pthias, djalë i Deukalionit, djalit të parë të titanit Promethe, ju dha emrin të
gjithë Grekëve të vërtetë, që për nder të tij u emërtuan Hellenë.(29)
Për këta «grekë të vërtetë», deri më sot, nuk kemi asnjë fakt apo studim shkencor.
Deukalion - Emri i tij kuptohet me besimin pellazg dhe gjuhën shqipe: (Deu/Zoti+kali/
rrënja «ka»→ energjia krijuese (Zoti) +on/jonë = Krijuesi ynë). Ne mitin e përmbytjes,
se bashku me gruan, krijuan njerëzit. Nikoll Ketta (Nicolò Chetta, Tesoro di Notizie su
de´Machedoni) shkruan se: Prometeo (pro/i pari+the/foli = i pari u tregoi zjarrin/dijen) i
28 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

quajtur edhe Epimetho (epi/ipe/shqiponjë + më + the/flet = orakulli/prift shqipetar), të


cilin Deodori e quan një nga emathiotet (fis pellazg), ishte i jati i Deukalionit, që e zgjeroi
mbretërinë e tij nga Maqedonia deri në Kretë. Deucalioni ishte mbret në Thesali (Virg.
G1, 62, Ovid. M.1, 318 ; 7, 356), ku banonin fiset iperiote/epiriote (shqipetare). (30) Pra ishte
mbret shqipetar.
Pthia (it.Ftia) - në mitologjine «greke» (pellazge) ishte qytet i Thesalisë, fiset e së cilës
kishin emigruar nga krahina e Thesprotisë së Iperisë (Epirit), pra ishin fise Iperiote
(shqipetare).
Epir – emër i deformuar në shkrimin greqisht, i krahinës së lashtë të Iperisë (Ipe,
në dial.çam-shqiponjë), e përmendur nga Homeri në Iliade si atdheu i Mirmidonëve, i
themeluar nga Aiaksi (Aeacus-Eacus), bir i Zeusit. Ajaksi ishte gjysh i Akilit (Hakilit/që
merr hak) i cili kishte baba Peleun (pelë-kali femër), nënë Thetin (Deti, perëndesh e detit)
dhe nip Pirron (shqiponjë / shqipetarin). Pelopsi (i jati i Akilit) ishte i pari nga heronjtë
pellazgë, sikurse Zeusi ishte i pari i zotave pellazg. (31)
Dodona- Tempulli i lashtë i Pellazgëve ku shërbenin priftërinj Sellë, sipas emrit të
Sellenës. Straboni (Geography, p.285, bookVII, chapter 7) shkruan: Ky orakull, sipas Eforit
(historian 405-330 p.e.r), u themelua nga Pellazgët që pranoheshin si populli më i hershëm
i Gadishullit. Poeti shprehet: «O Lord Zeus, Dodonas, Pellazgjik» 457. (...) Në kohët e
lashta, Dodona ishte nën zotërimin e Thesprotëve; sikurse edhe mali Tomarus 464 apo
Tmarus, në këmbët e të cilit ishte ndërtuar tempulli. Të dy poetët tragjik së bashku me
Pindarin, e quanin «Dodona Thesprote». (32)
Për sa më sipër, emri HELLENË është i miteve të etnive pellazgo-shqipetare, që
ndiheshin BESIMTARË të Zotit- Hënë të Dodonës dhe pranoheshin si «sellenë / hellenë».
Këtë fakt e kanë ditur të gjithë shkruesit e lashtësisë, shqipetarët dhe priftërinjtë
ortodoks të shekullit të 19-të, por edhe filozofët ortodoks të ditëve të sotme. Sipas Diodorit
të Sicilisë, Leka (Aleksandri) i Madh, si aiakas i devotshem ndaj Dodonës, para se të
vdiste, kishte caktuar një sasi të madhe ari (1500 telente, afro 4 kuintalë) për ndërtimin e
një faltoreje tjetër të Zojzit (Zeusit) pellazg në Dodonë. (33) Në qeleshen e tij ai mbante
simbolin e besimit «sellenik» Hena/Ylli si e mbretërise së Arbërve të mesjetës.
[2] Akej – Dorët dhe fiset e tjera
Për origjinën pellazge të familjes së Akilit, na e sqaron Herodoti dhe Pausanja (Hdt.7.
94; Paus.7.1): Banorët autokton të Akaisë thuhet se ishin Pellazgë dhe thirreshin Aegialeis
(Αἰγιαλεῖς), emër i lashtë i vendit. (34) «Nuk ekzistonte asnjë dallim etnik, fetar apo
kulturor midis akejve dhe trojanëve», dëshmon Dr. Arif Mati. (35) Ky fakt shprehet në
mitin e perëndisë së Detit. Ishte Posejdoni, babai i Akilit, që së bashku me Apollonin i
ndërtuan muret e Trojës mbretit Laomedon (36), ndërsa Homeri përshkruan zëmërimin e
Posejdonit, i cili mbështet trojanët kundër ushtrisë akeje.(37)
Homeri ishte i pari që përmendi (një herë) emrin «panhellenë» për fiset e aleancës Akeje në
Luftën më të famshme të lashtësisë, për Hellenën e bukur, pasurinë e Trojës dhe pushtimin
e udhëkryqit më të rëndësishëm Lindje-Perëndim. Studiuesit modern janë të bindur se ky
emërtim është përdorur prej tij si sinonim, për të nënvizuar etninë e përbashkët «greke» të
tyre, sipas formulës: Panhellen = të gjithë Hellenët = të gjithë Grekët.(38)
GJUHA SHQIPE, DËSHMI E SË VËRTETËS HISTORIKE 29

E vërteta është se, emri Hellen është historik dhe në lashtësi emri shprehte edhe
rolin (funksionin) e qenies së cilës i ngjitej : Selleni (Helleni) ishte mbreti / kryeprift që
mbante emrin e perëndeshës së Dodonës - Sellenës.
Homeri, nuk i dha shumë rëndësi emërtimit «panhellenë». Ai e përdori thjesht për të
dalluar ushtrinë akejase e cila vinte nga hapësira ku ndododhej tempulli i Dodonës, prej
fiseve që mbështetën mbretin Priam në Azinë e Afërt, pra për një dallim gjeografik, jo etnik.
Që emri «panhellenë» lidhet me besimin e përbashkët, e përshkruan Tuqiditi
(“Histories”, I, 132): Për të përjetësuar fitoren e shkëlqyer mbi Persianët dhe meritën e
Pausanias, Kryekomandantit të Hellenëve, në tempullin e Delfit ju skalit një përkushtim.
Ndergjegjësimi i një bashkësie «panhellenike» u mbështet prej festave fetare, veçanërisht
të Mistereve eleusine.(39) Vetë Homeri pohon se në Kretë banonin dhe «pellazgët hyjnorë»
(Odise, keng. XXX, 177) siç e quanin veten fiset rreth Dodonës (40).
Emri Hellen, i cili në mite lidhet me paraardhësin e fiseve Akeje, Dore dhe fiseve të
tjera, gjendet edhe në kampin e trojanëve. Helleni, djalë i Priamit të fiseve Dardane, i cili
sikurse motra e tij binjake Kasandra, kishte dhuntinë të zbulonte profecitë. Ai u tregoi
sekretin e orakujve palës kundërshtare se, Troja mund të pushtohej nese djali i Akilit,
Neoptolemeu do bashkohej me ta. Helleni ndërtoi Butrintin - Trojën e re - në Iperi (Epir),
ku sipas Virgjilit (Eneide, III), e gjeti Enea. (41) Duke e ditur rëndësinë e madhe që kishte
emri në lashtësi, si mundet një pinjoll i familjes mbretërore dardane të huazonte emrin e
tij nga fiset etnikisht të huaja, sipas historianëve modern, atyre «greke»? Fakti që mbreti/
kryeprift i akenjve dhe ai i trojanëve kishin emrin me origjinë nga Sellena e Dodonës (pra
të besimit hënor), verteton edhe një herë, se fiset «akeje», «dore» apo ato «panhellene», së
bashku me fiset trojane i përkisnin etnisë pellazgo-arbërore.
Flitet shumë për fiset Dore si «greke», ndërkohë që shkruesit e lashtë pohojnë të
kundërtën: Sipas Herodotit nga Halikarnasi dhe Strabonit, eolët dhe akejtë ishin pellazgë.
Studiuesi gjerman Dorfmüller vëren se edhe dorët ishin pellazgë dhe me emrin ”dorë”
për herë të parë u quajtën në Peloponez, ndërsa në Pind ata quheshin Maketë (Maketai).
Nga emri i ilirit nga Pindi - Maketa dhe Maketai u formua emërtimi për popullin pellazgo
(thrako)-ilir Makedonia. (42) Ndërsa tek Dh.Kamarda lexojmë se studiuesi Ferrari (Costumi
d’Europa) ka treguar se zakonet e popullsisë shqipetare (albanesi) të rikujtojnë qartësisht
Maqedoninë dhe Dorët e lashtë. (43)
Nuk mund ta quajmë një lajthitje rastësore të Historisë botërore, e cila vijon të mbështetet
tek formuala pa asnjë fakt: Hellen = Grek, kur shkruesit e lashtë dhe modern, sidomos
eruditet arbëresh (shk.18-19) të Italisë, theksonin se «është e qartë që Historia, jo më pak
se Gjuhësia, dëshmojnë në çdo periudhë, lidhjet e ngushta të tribuve iliro-maqedono-
epiriote me ato ellene, që janë eolo, doro, jonike. (...) Një shumicë fjalësh të dialektit dorik,
nuk mund të kuptohen mirë me anë të greqishtes, ndërsa mund të kuptohen fare mirë me
anën e rregullave të gjuhës ilire». (Hans Krabe) (44).
[3] Qytetrimit mikenian
Sipas Fjalorit historik të Enciklopedisë Treccani (2010), ky emërtim i është vënë nga emri
i qytetit të lashtë «grek» në Argolide, Peloponez, i cili pati gjatë shk.15 -12 p.e.r. shkëlqimin
më të madh të «qytetrimit mikenian». (45) Ky qytetrim u lidh me zbulimet e pallateve
30 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

madhështore në ishullin e Kretës dhe u njoh si qytetrimi më i famshëm i Lashtësisë.


Sipas studiuesit të gjuhës «indoeuropiane», Francisco Villar «Ishte ardhja e Grekëve-
Indoeuropianë që zhvilluan në Greqi atë që ne e përcaktojmë si Qytetrim mikenian». (46)
Por studiuesi i mitollogjisë së lashtë, Francis Vian, vëren se: Do të ishte më e drejtë
të flitej për qytetrim «akejas» që të zëvendësonte mbiemrin «mikenas» i cili ka vlerë
gjeografike.(47) Ky emër dhe ky qytetrim janë fabrikuar fund e krye nga arkeologët
modern, veçanërisht nga Heinrich Schliemann, vëren Dr.Arif Mati (Mikenët=Pellazg),
pra është krejtësisht i parregullt. (...) Nga zbulimi i tabelave prej argjili në Pilos (v.1250
p.e.r.) me një shkrim të mbiquajtur Lineari B, që u deshifrua nga Michael Ventris dhe më
vonë nga John Chadwick, u nxorr hipoteza se ishte një formë e «greqishtes arkaike» që
përdorte gërmat e alfabetit kretas (Linearin A), duke shpallur se bëhej fjalë për gjuhën e
Mikenëve, ndërkohë që Pellazgët ishin zotër të vendit. (...) Pra si mund të trajtohet një
gjuhë paragreke se është gjuhë greke, ndërkohë që grekët nuk ekzistonin ? (48)
Që qytetrimi «minoik» dhe «mikenian» ka qenë i fiseve shqip-folëse e dëshmojnë edhe
emërvendet. Në Kretë ndodhet një ultësirë e rrethuar prej masive malore Ida, Asteroussia
dhe Dikte, e quajtur shqip Messara (mes + ara = ara/toka që ndodhej në mes [të maleve])
ku ndodhej qyteti Phaistos, banorët e të cilit morrën pjesë në Luftën e Trojës.(49) Kretasit
messapë, sipas Tuqididit, në vitin 413 p.e.r. mbështetën qytetin e Athinës në luftën e
Peloponezit në emër të traktateve të lashta të miqësisë të quajtura “ palaia philìa”, shqip:
pal /bëhen palë/ bashkohen +(ph/f)fill = palët që lidhen me marrëveshje.(50)
Gjuhëtari dhe mitollogu Niko Stillo (Etruskishte-Toskërishte) pohon se: Mikenet, apo më
saktë Eneskët mikenej, flisnin gjuhën jonike dhe konkretisht dialektin çam, të shqipetarëve
të Iperisë (Epirit) (51) Për Kretën, pohon Spiro Konda, flitet së pari te Homeri, i cili thotë
se aty banonin «pellazget hyjnore» (Odis.K. XX, vargje 172-177) (52)

Froni i Mbretit të Mikenës në qytetin Minosse, Cnosso. (1550-1525 p.K.)


GJUHA SHQIPE, DËSHMI E SË VËRTETËS HISTORIKE 31

Në mitet e lashtësisë ai njihet me emrin e Minotaurit, i cili përbëhet prej: Mino+taur


dmth Mino/ kau dhe sipas N.Stillos bëhet fjalë për mbretin e Mikenës - Mino, i njohur
edhe me shumë emra të tjerë. (53) Për rrjedhojë, Qytetrimi të cilin historia botërore e njeh
si e «grekëve të lashtë», ka lulëzuar në mjedisin e fiseve më të famshme pellazge, ato
Iperiote, fakt i fshirë tinëzisht nga Historia botërore.
Pra qytetrimi «minoik» dhe «mikenian» ka qenë në fakt qytetrim i fiseve që flisnin
gjuhën e Shqipetaro-Arbërve të sotëm.
Adamit Frasstari (Les Pelasges et leur descendants les Albanais, 1902) vëren se, në kohën e
qytetrimit «minoik» e «mikenian» dhe të miteve olimpike të Homerit, VEND KRYESUES
dhe të dokumentuar nga autorët e lashtësisë, e zinin fiset e Epirit. Epiri, në Albaninë e
jugut (Shqipërinë e lashtësisë-shën. im), ishte qendra e racës më të mirë të Pellazgëve
hyjnorë të Homerit. Mollosët, Myrmidonët, Sellët apo Hellët, apo Graeci (siç i quanin
romakët fiset iperiote -shën. im), të mbledhur përreth oraklit të Dodonës pranë malit
Tomor, janë përmendur prej autorëve të ndryshëm, sidomos tek Iliada si ushtarë të
Akilit (...).Si rrjedhojë, ishte gjuha pellazge ajo, me të cilën këndoheshin odet e Olimpit,
të Orfeut, të Thamyrsëve (Çamëve-shën. im) etj. gjatë festimeve të Muzave të Pierisë
(Iperisë/Epirit), perëndive pagane dhe heroizmave të Herkulit. (54)
Një tjetër fakt i rëndësishëm historik, u paraqit para Akademisë Egjiptiane (1902) prej
A.Frasstarit (Frashërit): «U desh të kalonin shumë shekuj luftrash dhe emigrimesh të ngadalta,
që KJO RACË EPIRIOTESH ARRITI TË ASIMILOJË të gjithë popujt e tjerë TË NJË GJAKU,
të Beotisë, Attikës, etj. Një orakull i ri i Dodonës u ngrit në Thesali sipas shembullit të atij
në Epir. (...) në lartësinë e malit Orthys, Deukalioni themeloi një orakull tjetër të famshëm,
tempullin e Delfit, i cili do ta zëvëndësoj emrin Pellazg me atë Hellenë». (55)
Siç u sqarua edhe më lart, emri Hellenë, shprehte besimin e fiseve autoktone, sikurse
edhe ai Pellazg, prandaj nuk bëhet fjalë për «asimilim» etnik sepse të gjithë ishin «të një
gjaku», por për pushtime të trevave të Europës mesdhetare dhe detyrimin e banorëve
tu bindeshin ligjeve besimtare dhe civile të mbretërve Pellazgë, Iperiot apo Dardan, që
sunduan në Iperi (Epir).
Që në historinë e lashtë të Iperisë ka patur edhe mbretër dardanë, e dëshmon edhe
historia. Në tempullin e Delfit «hellenik» adhurohej Perëndia Apollon, i cili emërtohej
«mbiverior» (prej veriu) jo vetem nga Hesiodi, Pitagora, por edhe Olini, i përmendur nga
shkruesit e vjetër si poeti i hymneve kushtuar Apollonit. (56) Edhe në qytetin e famshëm
të Athinës, vëren Aristidh Kola, pjesa më e madhe e fiseve, këmbëngulnin se e kishin
prejardhjen nga lapët (labët), dhesprotët (çamët), molosët dhe dardanët, që njihen si fise
pellazge.(57)
Në arenën historike të Gadishullit Pellazgjik, megjith «suksesin» e botimeve mbi
Lashtësinë për t´i fshirë bashkësitë e mëdha fisnore Atllantido-Pellazge, faktet dëshmojnë
se ishin IPERIOTËT dhe DARDANËT, faktorët kryesorë qytetrues të Euro-Afro-
Azisë. «Nga të gjitha fiset që shtriheshin në lashtësi, nga Danubi deri në Azinë e Vogël
(pohon studiuesja e shkrimeve pellazge-Nermin Vlora Falaski) më të zhvilluarit ishin
ato që perfshiheshin në trojet nga Kosova deri në Çamëri». (58) Në kundërshtim të tezave
akademike për parahistorinë, nuk ka patur asnjë kolinizim apo asimilim, etnik, gjuhësor
32 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

apo qytetërues «mikenian» prej fiseve me një emërtim, larg të qenit historik, «helleno-
greke» apo qytete “koloni greke”.
Emri besimtar Pellazg shpreh periudhën e matriarkatit, kur u hyjnizua Dheu, kur
Atllantido-pellazget e shpallën veten «bij të Tokës». Emri besimtar Hellen, shpreh
periudhën e mëvonshme të «olimpikëve» me mbret Deukalionin, kur u hyjnizua njeriu
tokësor - Sellena, e njohur si Diona apo Menes dhe emra të tjerë. Të njëjtin fakt e përmend
edhe Tuqididi se, «Para helenit Deukalion ky emër (Hellas) aspak nuk ekzistonte, popuj
të tjerë veç e veç, dhe populli pellazgjik i dhanë vendit emrin e tyre në një gjerësi të
madhe». (Thuqididi, lib.I, kap.3) (59)
Por fiset autoktone, duke qënë shumë fanatik ndaj trashëgimisë së të parëve, si emërtim
etnik gjithëmonë kanë privilegjuar emrin e ndërmjetësit (orakullit) më të lashtë të besimit
të tyre – atë të Shqiponjës, IPE (shqipetar), i cili i shoqëroi gjatë të gjithë historisë së
tyre qindramijë-vjeçare deri në ditët e sotme. Problemi i fundit që u ngrit në «kuvendin»
e Maleve ishte ai i Metodës, në trajtimin e figurave historike: Ku qëndron e VËRTETA
e origjinës së Aleksandrit të Madh, sipas trashëgimisë gojore apo botimeve botërore
akademike ? Për të gjukuar për këto dy burime, duhet të sqarojmë fillimisht rëndësinë e
tyre.

Historiografia e lashtë – Historia e parë

Sipas Enciklopedisë Britannica, «Gjatë dhjetra-mijë vitesh, njerëzit e kanë treguar të


kaluarën pa shkrim. Historia gojore akoma është e rëndësishme në çdo kënd të Botës,
e cila dëshmon se njerëzit, edhe në mungesë të të shkruarit mund ta kenë një ndjenjë të
sofistikuar historike». (60)
Në shkurt 1806 konsulli francez Pukëvili kalon nëpër Tepelenë. Plot pas 2004 vitesh,
kujtesa e vendasve mbante mend manovrën rrethuese të Tit Kuinkt Flaminit kundër
Filipit V. Pukëvili dëgjoi aty stratagjemën e bariut, dërguar nga tradhëtari epirot Haropi
tek gjenerali romak, dhe e shënon atë dëshmi të kujtesës popullore, vërtet mahnitëse, në
librin e vet (1821). (61)
Në kulturat e të gjithë popujve flitet për të kaluarën, mbi bëmat e të parëve, mbi
perënditë, kafshët e shenjta dhe ngjarjet natyrore dhe njerëzore, të cilat kanë lënë gjurmë
të thella në kujtesën e shumë brezave. Të gjitha këto mbresa janë përcjellë gojarisht
në popull, siç e përmend udhëtarja amerikane Rose W. Lane për tregimin e malësorit
analfabet: «këtë tregim e dëgjova në Thethin e Epërm në pranverën e vitit 1921»: «Leka i
Madh ka lindur në Emadhinë e Matit. Atë kohë ka patur dy kryeqytete të mbretërisë së
bashkuar, ka qenë Pela, mes Selanikut dhe Manastirit dhe Emadhia, kryeqyteti i vjetër që
shtrihej në luginën që tani quhet Mat. Në Pela dhe Emadhia, Filipi II-të kishte shtëpi të
mëdha (...) Por e vërteta është se, para se të lindte Leka i Madh, e ëma iku nga Pela dhe u
kthye në qytetin e Emadhisë dhe Leka i Madh u lind aty (...) Ai i hipi kalit për herë të parë
kur vajti në Pela (...) nga kali, Leka i Madh e pa për herë të parë të jatin».(62)
Vërtetësia e tregimit të malësorit dhe në përgjithësi, tregimi popullor, bazohet tek fakti,
siç e sqaron Enciklopedia Britannica se, «të gjithë personat për të cilët flasin, kanë jetuar
GJUHA SHQIPE, DËSHMI E SË VËRTETËS HISTORIKE 33

dhe ngjarjet e përshkruara kanë ndodhur në të kaluarën. Historianët nuk mund të thonë
asgjë mbi njerëzit dhe ngjarjet, po të mos mbështeten nga të dhënat e dokumentave». (63)
Por, në asnjë dokument nuk janë paraqitur faktet mbi jetën e Aleksandrit, të mbledhura
nga mbresat që ka lënë tek njerëzit ku u lind, u rit e që e ndoqën deri në Indi. Ai u
përshkrua në «historinë» e tyre ashtu siç ishte në jetë: pa paragjykim, shtrëmbërim apo
hyjnizim, thjesht i parë nga syri njerëzor.
Se sa e vërtetë është kujtesa gojore e Kombit shqipetar e dëshmojnë gjurmët arkeologjike
dhe emërvendet në trevat e tyre. «Në verën e v.1922, vizitova Matin, e shoqëruar nga
Annette Marquis dhe Rrok Perolli (...), pohon R.Lane. Në vendin e qytetit Emadhia
(pranë Bulqizës së sotme-shën. im) hasëm në gjurmë që na u dukën me siguri të mbetura
nga puna e dorës së njeriut. (...) Fshati i sotëm gjendet në shpatin e malit ku ka qenë
qyteti. Fshatarët thonë se kanali është ndërtuar nga Filipi II-të (...) fshatarët e anës së
Matit shpreheshin lirshëm për «qytetin e moçëm të Emadhisë» dhe «vendlindjen e Lekës
së Madh».(64)
Për të VËRTETËN në kuvëndin e malësisë së Thethit, na ndihmon edhe Heroi i Kombit
tonë - Gjergj Kastriot Skëndërbeu në letrën drejtuar Princit të Tarantos, ku me një gjuhë
krenarie pohon: «Fiset tona madhështore ishin Epirotët prej të cilëve e ka origjinën Pirro
(...) në se do thuash që Albania (Shqipëria) është pjesë e Maqedonisë, del se paraardhësit e
tyre ishin akoma më fisnikë, të cilët nën udhëheqjen e Aleksandrit të Madh arritën deri në
Indi, duke nënshtruar të gjithë ata që me vështirësi ju kundërvunë». (Cf.Pompilio Rodotà
Storia del rito greco in Italia, I, III, 2) (65)

Aleksandri me simbolin e besimit hënor të Pellazgëve (Hëna/Ylli) i përsëritur tre herë mbi kokën e tij
(fig.1), «nyja hyjnore» në mes të belit (fig.2) dhe simoli i besimit në qeleshen shqipetare (fig.3), janë
dëshmi arkeologjike të pakundërshtueshme për përkatësinë arbërore të Aleksandrit apo Lekës, siç e
quajnë shqipetarët në vendin e tyre, i ruajtur si emërtim i monedhës në Shqipëri (LEK).
34 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Studiuesit maqedonas, grek dhe të vendeve të tjera, nuk kanë mundur të shpjegojnë
kuptimin historik dhe besimtar të këtyre objekteve, që dëshmon se nuk e njohin këtë
figurë të lashtësisë dhe origjinën e tij. Fakt është se njohja e simboleve arkeologjike dhe
e besimit të lashtësisë, të drejton tek banorët parahistorik, të njohur sot me emrtimin:
Shqipetaro-Arbër.
Lidhur me problemet aq të rëndësishme të qytetrimit europian, në shkrim u sollën
shumë prova shkencore (të trajtuara edhe nga studiues të tjerë, shqipetar dhe të huaj), të
cilat dëshmuan se: Historia e Lashtë e Europës mesdhetare, në botimet akademike është
e trajtuar keq dhe nuk pasqyron të VËRTETËN. Me këtë mendim pajtohet edhe malësori
i moshuar i Kuvëndit të Thethit, kur dëgjoi miket e huaja të tregonin se çfarë shkruanin
librat mbi Aleksandrin e Madh: «Nëse zonjat amerikane duan të dinë se ç´na kanë thënë
të parët tanë, që e kanë mësuar nga etërit e tyre dhe ata nga gjyshërit, do t´iu tregoj. Të
gjitha këto (histori) janë shumë të moçme dhe asnjë nuk shkruhet në libër, ndaj janë të
vërteta». (66)
Të përmendim Lekën e Madh, shprehet studiuesi Jakov Malaj (Raca Shqipetare, 1944),
do të gjenim ndokënd që do të thoshte: «këta mendjemdhenjë kanë dashur të fusin në
familjen e gjerë ilirike të të parëve të shqipetarëve të sotëm edhe ngadhënjyesin e madh
maqedonas, por në këto lavderime të vonuara nuk është historia që rindërton; janë ëndrrat
poetike që zbukurojnë ”. (Fjalë të marra tek Giordignano, Op.Cit. f.30) (67)
I takon shkencës Albanologjike detyra, ta njohë «historinë gojore» të shqipetarëve dhe
t´u ndriçojë me fakte shkencore, Institucioneve akademike botërore të VËRTETËN, se:
Aleksandri i Madh nuk ishte «grek» e as «sllav» i Maqedonisë, por farë e trojeve Arbërore.
SHQIPONJA - SIMBOLI MË I LASHTË I BESIMIT NË EURO-AZI 35

SHQIPONJA - SIMBOLI MË I LASHTË I


BESIMIT NË EURO-AZI
Nuk mund të kemi “një të sotme” të suksesshme, pa  njohur «dritën
e së vërtetës historike»
Marcus Tullius Cicero. 

N jë emocion i rastësishëm, mbas dy golave të lojtarëve shqipetarë Granit Xhakës


dhe Xherdan Shaqirit në portën e Serbisë në Kampionatin botëror të futbollit
(Moskë, 2018), vuri në qendër të vëmendjes së opinionit botëror simbolin shtetëror të
shqipetarëve - SHQIPONJËN.

FIFA, mbas një shqyrtimi të thelluar të ngjarjes, e vlerësoi si një «mesazh politik të ndaluar
brenda stadiumeve».(1), duke e shoqëruar me gjobën- paralajmërim, prej 12.990 eu.
36 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Duke sjell ndërmend shprehjen nga filmi «Perrallë nga e kaluara»e regjizorit Dhimitër
Anagnosti, se «çudia më e madhe zgjat vetëm tre ditë», mund të themi se, ngjarja tashmë
nuk ka asnjë interes publik. Por, vendimi i vulosur në shkresat e FIFA-s dhe trajtimi që ju
bë në masmedia domethënies së simbolit të shqiponjës, zbuloi mangësitë e rëndësishme
në shkencën Historike e atë Besimtare, në mjedisin shkencor, intelektual dhe politik të
Ballkanit dhe Europës.
Për të mbushur sado pak këtë zbrazësi, do të trajtojmë faktet që lidhen me simbolin
para-historik të Euro-Azisë dhe të Kombit tonë.

Shqiponja, simbol administrativ në historinë


e mbretërive dhe shteteve

Nga një gjurmim i thjeshtë nëpër faqet e internetit vërrejmë se, si simbol shtetëror në
Europë, shqiponja perfaqëson shtetin Shqipëtar, të Malit të Zi, Serbisë dhe të Moldavisë,
pa u zgjatur këtu me shtetet që e kanë si stemë të institucioneve ushtarake.
Përdorimin e këtij simboli në flamur e gjejmë të përhapur sidomos në Europën qendrore
dhe lindore në shekullin e XII –të, dhe si emblemë, në fund të shekullit XIV–të, e përdorur
nga elita perëndimore e klerikeve, fisnikëve, borgjezisë dhe më vonë, për të përfaqësuar
korporata të mjeshtrive dhe shoqatave të ndryshme. (2)
Si simbol i pushtetit, figura e shqiponjës në Europë është përdorur nga: Perandoria
e Shenjtë Romake (63 pK- 476 pK), Bizantine (330 – 1453), e Karlit të Madh (742/748 – 
814), nga Perandoria e Shenjtë romako – gjermanike, e cila përfshinte të gjithë Europën
qëndrore (962 – 1806), Napoleoni (1804-1814 ) e Austro-Hungarisa (1867-1918), si dhe tek
disa principata dhe mbretëri mesjetare.

1. Simbolet besimtare në
shtizën që mbahej gjatë
betejave të ushtrisë romake,
në krye të të cilave qëndron
shqiponja. 2. Toledo, stema e
mbretërve katolik me simbolin
e shqiponjës dhe shigjetat
e Zeusit, djathtas. Rrethi në
kokë shpreh natyrën hyjnore
dhe rolin e saj ndërmjetëses
me Zotin. (3)
SHQIPONJA - SIMBOLI MË I LASHTË I BESIMIT NË EURO-AZI 37

Në trevat e Arbërve, Shqiponja dykrenore ka qenë emblemë e dyerve fisnike të


Gropajve, Muzakajve, Aranitëve, Kastriotëve, dhe shqiponja me një kokë, e Zakariajve
dhe Buzëzezëve (4) dhe e shtetit të Gjergj Kastriot Skëndërbeut (1443-1468)

1.Emblema e shtetit të Skënderbeut dhe


vula e tij ku dallohen gërmat D dhe Al
(Dominus Albanus –Zot i Albanëve). (5)

Pjetri I-rë (1682-1725), krijuesi i një perandorie të re në lindje të Europës, gjithashtu


e përdori figurën e shqiponjës, por me ngjyrë të florinjtë, në dallim nga ajo e zezë, e
dinastisë së Romanovëve të shk17, e ndjekur nga Bullgaria, Hungaria, Mali Zi, etj. (6)
Por edhe shume klube sportive, si edhe ato të futbollit të ditëve të sotme, nuk mbetën
mbrapa për ta përfaqësuar veten me këtë simbol, si ai i qytetit të Aquilas, Katanzaros, e
Lazios, etj. në Itali. Nuk janë të paktë gjithashtu sportiste të futbollit, të cilët i shprehin
emocionet e tyre me shqiponjën, si «shenjë të fitores».

Spanja e Luis Enriques fitoi 6-0 ndaj Kroacisë në Ligën e Kombeve, por ajo që ra në sy
në takimin e zhvilluar në Elçe ishte festimi i golit nga ana e Sergio Ramos. (7)
Historiografia përcakton dy burime, nga është huazuar simboli i shqiponjës prej
mbretërive mesjetare:
1. Perandorinë romake, për Europën perëndimore dhe qendrore; 2. Perandorinë
Bizantine e dinastisë së Paleologëve të shekullit 15, për ato të Europës lindore.
Nisur nga faktet e sipër-përmendura, vërejmë se: Të dhënat historike tregojnë se
Shqiponja është simboli i përdorur ndër shekuj prej Perandorive më të fuqishme të
historisë së periudhës së vonë të Lashtësisë dhe Mesjetës europiane. Edhe në kohët
moderne ka qenë një nga simbolet e lakmuara për të dëshmuar «lidhjet historike», të
popujve europian me perandoritë e lashta apo si «shprehje e forcës së tyre dhe mbrojten
hyjnore», në formacionet ushtarake.
38 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Duhet theksuar fakti se, në Europë shqiponja ka qënë simbol i përdorur nga ELITAT e
pushtetit, të cilat janë frymëzuar nga mitet e lashtësisë. Por, kjo figurë nuk ka përfaqësuar
simbolin kryesor në traditën besimtare dhe kulturore të nënshtetasve të tyre. Nga ky
fakt, dalim në përfundim se ai është simbol i HUAZUAR. «Me anë të martesave dhe
dhënies së privilegjeve, Bizanti ja dhuroi simbolin Perandorak (të shqiponjës-shën. im)
fisnikërisë së mbretërive, që ishin integruar në këtë Perandori shumë etnike si: Princave
Rumunë, Bullgarë, Gjermanë, Rusë, Serbë, Grekë, Shqipetarë, etj. Kjo është arsyeja që këtë
simbol sot e përdorin një dyzinë popujsh e shtetesh, të cilat dikur kanë pasur kontakte
kulturore me Bizantin. Ndërkohë që ai shfaqet si simbol i kishës Ortodokse, pasardhëse
e drejtpërdrejtë e Perandorisë së Lindjes, Bizantit».(Wikipedia)(8)
Në këtë huazim, ku gabimisht përmenden edhe principatat e Arbërve, përjashtim bëjnë
ato mbretëri, principata, familje dhe popuj, që me simbolin e shqiponjës kanë SHPREHUR
KARAKTERIN e tyre KOMBËTAR.
Për të kuptuar arsyen e vendit të veçantë që ka patur figura e shqiponjës në historinë
europiane dhe veçanrisht tek Shqipëtaro- Arbërit, rol vendimtar ka rruga kërkimore që
duhet ndjekur dhe në rastin tonë, ajo përfshin tre kushte:
1. Nuk duhet të nisemi nga dokumentet e periudhave mesjetare, si dhe të lashtësisë
së vonë (kur flasim për perandorinë romake) siç ndodh shpesh kur flitet për shqiponjën.
2. Nuk duhet parë thjesht si një «shpend i maleve», por si një figurë simbolike e
botkuptimit të njëriut, e cila ka një zanafillë kohore.
3. Përdorimin e metodës shkencore, e cila përfshin në kërkimin e saj, hapësira pa kufij
shtetëror dhe tek popuj që sot emërtohen «popuj natyrorë», apo të zhdukur tashmë, dhe
duke ndjekur të vetmin shteg të mundshëm - GJUHËN dhe BESIMIN - zanafillor të tyre
në Euro-Azi (Europën para-historike mesdhetare).
Kur theksoj «gjuhen» dhe «besimin» kam parasysh faktin se të dyja këto burime gjenden
të dokumentuara në shumë shkenca të sotme, si në Arkeologji, Etnografi, Mitologji,
Histori, Gjuhësi, Folklor, Antropologji, Gjeologji, Psikologji, Gjenealogji, etj. Fakti i
përhapjes së këtij simboli në të dyja format (me një apo dy krerë) në shumë Kontinente,
dëshmon natyrën BESIMTARE të figurës së saj.
Deri më sot, nga ana e FIFA-s dhe masmedias europiane, nuk është dënuar dhe
akuzuar për “simbol politik” asnjë sportist, kur ka bërë kryqin kristian, megjith faktin
se ky simbol, ndodhet në shumë flamujt shtetërorë (të Greqisë, Zvicrës, Anglisë, Suedisë
etj.) dhe dihen konfliktet e përgjakshme historike të popujve europjane, të periudhës
mesjetare dhe moderne, të udhëhequr nga ky simbol, siç ka ndodhur edhe gjatë luftës në
Kosovë (5 mars1998- 11 qershor 1999). Për ironi të fatit, jo vetëm vendim-marrësit e FIFA-s,
por edhe studiuesit Albanologë, nuk e dinë se:
Shqiponja është figura qendrore në ligjerimin biblik të kristianizmit dhe simboli
më i lashtë besimtar i Zotit në Euro-Azi.
Ajo përmendet nga apostulli i Jezu Krishtit-Simone, i njohur me emrin Shën Pietri (shk
I pK), Papa i parë i Kishës katolike, i cili, sipas dokumenteve shkrimore, fillimisht ka
ligjeruar në Iliri, para se të hidhej në bregun perëndimor të Adriatikut.
SHQIPONJA - SIMBOLI MË I LASHTË I BESIMIT NË EURO-AZI 39

Ai i këshillonte paganët, që të ndiqnin sjelljen e saj: «Në gjueti, shqiponja nuk e humbet
dinjitetin e saj. Ajo zbret rrufeshëm nga lartësitë, por jo për të rënë në baltë apo të qendruar
në tokë. Edhe ne nuk kthehemi drejt mëkatit të një jete të pamoralshme dhe nuk harrojmë
se Krijuesi na ka çuar drejt lartësisë». (2 Pietro 2:20, 21). (9)
Për teologun romak Ireneo (Irenaeus; 130-202), të cilin të dyja Kishat (katolike e ortodokse)
e mbajnë për «shenjt» dhe si një prej «baballarëve» të saj, figura e shqiponjës është simbol
i ngjitjes në qiell të Krishtit: «Mbas ringjalljes së tij si një shqiponjë, ai u ngrit drejt qiellit.
Për rrjedhojë, për ne është gjithshka: njeri për nga lindja, viçi për nga vdekja, luan në
ringjalljen e tij, shqiponjë në ngjitjen në qiell».
Shumë predikues dhe pjesë të shkrimeve biblike, e marrin jetën e shqiponjës për ta
krahasuar me veprimet e Krijuesit dhe simbolin e ringjalljes: «“Zoti, sikurse shqiponja i
përkushtohet popullit të tij duke e çuar me kujdes drejt shpëtimit, drejt lartësive duke i
mbajtur mbi krahët e tij”». (10) «Shqiponja është simbol i rinisë së përjetshme» (Ps. 102, 5)
dhe «vendosjes së drejtësisë së Zotit kundrejt popullit jo besimtar...» (Sal 103, 5); (Os 8, 1). (11)
Figura e saj merret si shembulli kryesor në mësimet dhe ngjarjet biblike, si tek: (Ebrei.9:14; 1Pietro
1:18, 19), (Esodo 19:4; Deut.32:11, 12), (Giobbe 39:27), (1 Re 4:31…), (Levitico 11:13), (Efesini 4:15; 1Pietro
2:1-2; Atti 18:25-26), (Gen. 7:8-9), (Apoc. 12:13, 14), (Proverbi 30:18, 19), (1 Tessalonicesi 4:13…), (Ezechiele
1:10), (2 Cronache 9:3-5), dhe të shumë apostujve të tjerë të kristianizmit.(12)
Në objektet e kultit kristian e shikojmë shqiponjën duke mbajtur librin e Bibles (fig.1),
pranë figurës së Krishtit, në tavanet e Kishës apo sipër fronit të prelatëve kryesorë dhe,
të paraqitur me krahët e saj, figurat e shumta të shenjtorëve dhe engjëjve, si përcjellës të
fjalës apo si e dërguara e Zotit.

Libri i Biblës mbi një shqiponjë në kishën e St Nicholas, Blakeney, Norfolk, në Angli, por edhe në
katedralet e S. Pietro, S. Paolo, S. Andrea në Pjeterburg (Rusi), Irlandë e deri në objektet e kultit katolik
në Australi. 2. Papa Françesku duke shprehur simbolin e shqiponjës. (13)

Teologjia kristiane dhe rryma të tjera të lidhura me të, për përhapjen e mësimeve fetare,
nisen nga jeta e saj në natyrë, pa e zbërthyer kuptimin besimtar që ajo mbart, për të cilin
padyshim kanë dijeni «të Diturit» e Kishës, siç e dëshmon edhe vendi i rëndësishëm që zë
në artin e objekteve të kultit kristian dhe veshjen e prelatëve më të lartë të kishës ortodokse
dhe kopte (Egjipt). Nisur nga ky fakt, do ta gjurmojmë figurën e shqiponjës, jo si gjallesë e
botës së shpendëve, por si SIMBOL në shkencën e BESIMIT. Njohësja e mirë e besimieve
të lashta e të reja dhe të mitologjisë, H.Blavatsky (Il Clossario Teosofico), duke folur për katër
40 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

simbolet e besimit (njeriun me krahë, luanin, kaun dhe shqiponjën) në librin e evangjelikëve
të cilin e lexonin kristianët e parë, pohon se: «Shqiponja (e Shën Xhovanit) përfaqëson
Shpirtin kozmik ose Ajrin, Syrin e Gjithpushtetshëm të Profetit.»  (14)

(15)

Për katolicizmin, «syri hyjnor» apo «Syri që shikon gjithëshka» i Zotit –At, të gjith-
diturit dhe të kudo-ndodhur, gjendet i shprehur në Psalmin 33:18 dhe ligjërimet biblike:
(Matt. 20:15), (Prov. 22:9), (6:17 marg.), (Isa. 3:16), etj. (16)
Ky vend qëndror që zë Shqiponja në teologjinë e kristianizmit, e ka origjinën nga
besimi i qytetrimit të parë të Euro-Azisë, ai i Pellazgo-Arbërve. Ky përfundim (krahas
fakteve të tjera) bazohet tek dialektet e gjuhës së Shqipetaro-Arbërve të kohëve moderne.
Studiuesja e filozofisë teosofiste (théosophie) H. Blavatsky, duke folur për emërtimin
AIN Soph në Bibël, pohon se sipas filozofit Filone i Alessandrisë (⁓ v.20– 45pK. Quaestiones
et Solutiones in Genesis), AIN Soft, është «Zoti i Dytë dhe Mençuria e tij», është një Hyjni që
simbolizon «ASGJË», është e pa-emër, prandaj edhe quhet «Ain Soph» sepse fjala «Ain» do
të thotë ASGJË dhe në gjuhën hebraike, AIN simbolizon atë që nuk ekziston. (17)
Në gjuhën hebraike, arabe, caldaike dhe siriane, emri Ain tregon syrin. (Appunti sui
primi elementi di lingua ebraica. Gastone Ventura) (18) Syri në këto alfabetet e mësipërme,
shpreh gërmën «O», me kuptimin e «hiçi-it». Studiuesi erudit Petro Zheji (Shqipja dhe
Sanskritishtja) pohon se ««Simboli O është ai i qendrës, i Frymës, i Zotit (...) Hiçit në
hebraisht i thonë AIN dhe shpreh Krijuesin që nuk mund të njihet». (19) AIN quhej
edhe qyteti Levit në tokat e tribuve të lashta Judaike dhe ῾Ain Giālūt në Palestinë e vende
të tjera të Azisë (20), por edhe të Europës, sidomos në vendbanimet e popullsisë baske
(Spanjë, Gadishulli Iberik).
Në këtë gadishull, gjenden shkrime të lashta, të ngjashme me ato të Etrurisë (Itali)
dhe Ilirisë (Shqiperi), që lexohen vetëm nëpërmjet gjuhës shqipe (Nermin Vlora Falaski,
Pellazgët-Ilirët-Etruskët-Shqipetarët), sikurse edhe vetë emri i kësaj popullsie (baschi =
bashkë dmth grup fisesh, dhe gjuha e tyre Eskuera = e shkuara, e vjetra) të cilët në lashtësi
adhuronin Kaun (simbol kultik i besimit hënor të Dodonës) si Perëndi dhe sipas Strabonit,
formuan qytetrimin iberik. (21)
Sipas studiuesve spanjollë, emërtimi Ain është shumë i përhapur si mbiemër i njeriut
dhe toponim, i cili përfshin të gjitha vendbanimet e popullsisë Baske të sotme, që shtrihen
nga komuna e Tafallës, ne veri të Spanjës dhe vendbanimet në vargmalet e Pirenejve
SHQIPONJA - SIMBOLI MË I LASHTË I BESIMIT NË EURO-AZI 41

(emër që e ka origjinën nga gjuha shqipe për shqiponjën, sikundër edhe ai i gadishullit
Iberik). (22) Gjuhëtarët janë të mendimit se është një toponim blektoral dhe bujqësor, por
deri më sot, domethënja e emrit AIN është akoma e panjohur. (23)
Le t´i kthehemi përsëri figurës së Shqiponjës, në Fjalorin e H.Blavatsky: «Të katër
simbolet kryesore të librave evangjelik që lezonin kristianët e parë (njeriun me krahë,
luani, kau dhe shqiponja -shënim) janë të Egjyptianëve, Kaldejve dhe Indianëve» (24) 
Mbi figurën e Shqiponjës në mitet e popujve të lashtë, dhe simbolin e saj si «Syri hyjnor»
i Krijuesit, është folur edhe në shkrimet e mëparshme, si dhe në librin kushtuar besimit
të Pellazgëve (Sellenizmi…)(25) prandaj, këtu (për arsye të formatit të një shkrimi) do të
ndalem mbi disa fakte të shprehura në objektet arkeologjike, vetëm të …

Egjyptit faraonik.

Kur folëm për përdorimin e simbolit të shqiponjës në Lashtësi, për hir të së vërtetës
historike, duhet ta nisnim me perandorinë e mbretërve Atllantido-Pellazg, vijues të
së cilës, kanë qenë Mbretër të hyjnizuar në Olimp dhe Dinastitë faraonike të Egjiptit,
shkëlqimi i së cilës përfundoi me bëmat e Aleksandrit të Madh (⁓320-356 pK.).
Studimet e shumta flasin se paraardhësit e Faraonëve, e kishin origjinën nga Atllantidet-
Arianë që shpëtuan nga përmbytja. Për këtë popull, që cilësohesh me një qytetrim shumë
të lartë, Platonit i kishte folur athinasi i shquar, Solon (640 p.K- 558p.K.) sipas tregimeve të
dëgjuara nga priftërinjtë egjiptian. (26) Që Atllantidët, për të cilin janë shkruar afro 20 000 libra,
kanë qenë fise pellazgo-arbërore, na e dëshmon në studimin e tij (Thoti fliste shqip), Xhuzepe
Katapano. Mbretër pallazg të ardhur nga Gadishulli Pellazgjik (Ballkani i sotëm) dhe ishujt e
detit të mesdheut, duke pushtuar me luftë tokat në Afrikën veriore, përhapën besimin e tyre
me idenë e NJË ZOTI, me simbol kryesor Shqiponjën dhe Faraonin si të besuarin e saj.

1.Shqiponja me fytyrë njerëzore, si përfaqësuese e Krijuesit, në rolin e shoqërueses së shpirtit të të


vdekurit. Pikturë mbi sarkofaget e priftërinjve të Amonit (Zoti i egjiptianëve). Muzeu i Egjiptit në Firence.
(27) 2. Figura e një priftereshe me krahë shqiponje mbi sarkofagun e faraonit, që paraqet një periudhe
më të vonshme kohore se sa ajo e fig.1. Në të djathtë, duket «syri hyjnor» që thekson rolin e priftëreshës
si ndërlidhëse me Zotin.
42 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Në kristianizëm krahët e shqiponjës i gjejmë të përdorura tek figurat e engjëjve mbrojtës


dhe ikonat e shenjtorëve të hershëm biblik. Në objektet arkeologjike të Piramidave,
vërrehet se Shqiponja, asnjëherë nuk shërben si mjet krahasues të jetës së saj në natyrë,
siç predikohet në Bibël: «Ju e patë se çfarë ju bëra egjiptianëve dhe si Ju mora mbi krahët
e shqiponjës e ju drejtova drejt Meje» (Esodo 19:4). (28)
Kudo, si në formën e zogut, njeriut/zog apo njeriut me krahë shqiponje, në besimin
dhe mitologjinë e Egjiptit, ajo përfaqsohet në rolin e: «shpirtit», të shoqëruesit drejt botës
së përtejme, të «mbrojtjes» së siguruar nga Krijuesi dhe si simbol i pushtetit hyjnor e të
paprekshëm i Faraonëve.
Faraoni i parë që guxoi ta zëvendësojë shqiponjën në rolin e përfaqësueses së Krijuesit
në tokë, ka qënë mbreti Horos, i hyjnizuar si Perëndi. Në shumë skulptura ai paraqitet si
shqiponjë (fig.1poshtë) apo me kokën e saj (fig.2, 3).

1. Horos – shqiponjë (29); 2-Faraoni Horos me kokën e shqiponjes; 3. Studiuesit përgjithësisht e


përcaktojnë si Perendi diellore egjiptiane-Ra/Re.

Studiuesit modernë, duke mos e njohur besimin e lashtë hënor të Atllantidëve-Pellazg


dhe pa e përkthyer drejt heroglifin Ra / Re (fig.3), e kane trajtuar Horosin (fig.3), si perëndinë
e Diellit – RE apo RA.
Në fotot e internetit, nuk mungon edhe mendimi se kemi të bejmë me figurën e Horosit.
(30) Në fakt, në të dyja figurat është Horosi shqiponjë, në dy rolet e çdo faraoni: të Mbretit
(fig.2) dhe të Priftit (fig.3) duke mbajtur në kokë Hënën e re, me një nga simbolet kultike të
saj-gjarpërin. Edhe nëna e perëndisë Horos paraqitet po me një Hënë të kuqe mbi kokë dhe
krahët e shqiponjës, duke treguar detyrën e saj si Kryepriftëreshë e besimit hënor, pohuar
edhe nga Plutarku: «Ndërmjet statujave të saj me brirë, janë ato me Hënën e re». (31)
Emrin Re, Xh.Katapano e shpjegon me gjuhen shqipe me fjalën «rreze», e cila në natyrë
«lidh» qiellin me tokën duke kryer rolin e «ndermjetësit».
SHQIPONJA - SIMBOLI MË I LASHTË I BESIMIT NË EURO-AZI 43

Horusi ishte perendia më e lashtë egjiptiane dhe figura e tij në objektet arkeologjike,
gjendet që në mjëvjeçarin e 3-të pK. (32) Emrin e tij e kanë mbajtur shume mbretër të
dinastive egjiptiane dhe është adhuruar si mbrojtës i pushtetit të faraonit, të qytetit dhe
si prift i varrimeve. Origjina e mitit të Horosit, u përket priftërinjve të qytetit Héliopolis,
sipas të cilit, ai është biri i perëndisë Osiris dhe perëndeshës Isis. Kulti i tij nderohej
veçanrisht në qytetin e lashtë Nekhen, i cili emërtohej «qyteti i shqiponjës». (33)
Siç e dëshmojnë objektet arkeologjike, të gjithë mbreterit më të fuqishëm të lashtësisë,
që u hyjnizuan në mite, janë veshur me «kostumin» e plotë apo të pjesshëm të shqiponjës:
në Europë, Afrikën veriore, Perandorinë perse të Azisë së Afërme, Indi, dhe qytetrimet e
Amerikës qëndrore dhe jugore.
Mbasi zbuluam shkurtimisht, rolin kryesor që ka luajtur Shqiponja në Lashtësi, mbetet
të zbulohet ORIGJINA e saj, dmth: Kujt popullsie, vendi dhe periudhe historike, i përket
zanafilla e simbolit të Shqiponjës dhe e mitit të saj?

Gjuha shqipe është një minierë ari

Kështu është shprehur Arif Mati, Doktori i shkencës së Lashtësisë, sipas titullit të
Universitetit të Sorbonës (Paris, 2012). Arsyeja është se, në dialektet e popullit tonë gjejmë
faktet shkencore, edhe për periudhat kohore «pa dokumente shkrimore» dhe «pa data»,
duke u nisur nga tre emrat: 1. Shqipetar, 2. Komb dhe 3. AIN.
I. Rrënja e emrit Shqipetar e trajtuar gjërësisht në një shkrim kushtuar emërtimit
të popullit tonë (Sellenizmi...f.94, 107) është IPE. Në fjalorin e gjuhës standarte shqipe,
fjala IPE nuk ndodhet, por në dialektin tosk të Çamërisë, emërton shqiponjën. Njeriu
primitiv, duke parë shqiponjën si zogun e vetëm të lartësive të mëdha, i cili mund
t´i afrohej për ta parë Krijuesin, e gjykoi si ndërmjetësin e tij me të Plotfuqishmin.
Ky mit pasqyrohet në gjuhën shqipe tek emri i shqiponjës: IPE (i+pe), ku «I», sipas
Xh. Katapanos, «në doktrinën e Thotit përfaqëson Fuqinë Krijuese të Zotit është vetë
FJALA» (34) + folja e kohës së shkuar – pashë/veta e dytë, njejes/ (ti) pe. Ky emër do të
thotë: «Zotin pe». Ky emër çfaqet shpesh në folklorin e popullsisë së Ҫamërisë. Në një
legjendë mbi Pirron e famshëm, Mbretin e Epirit lexojmë: «Kur Pirro qe i vogël e çuan
tek mbreti i Shkodrës: O mbret i nderuar/ t’u rritet nami e rrofsh e klofsh sa malet/ Kaha
Iperoja (Iperia-Shqiperia) na të kemi ardhur/ të t’besojmë kët zok të ipes / të na rritet
ipje e vërtetë». (35)
Emri IPE i gjuhës shqipe, e shpreh origjinën e SIMBOLIT BESIMTAR të Shqiponjës në
botkuptimin e njeriut para-historik europian, e më gjerë. Ky simbol i përket periudhës
zanafillore të shoqërisë njerëzore – matriarkatit. Prej kësaj kohe e ka origjinën edhe miti i
«syrit hyjnor», modelin e të cilit e gjejmë edhe në Muzeun e Butrintit në Sarandë.
Faraoni / perëndi Horos, duke marrë rolin e shqiponjës, trashëgoi edhe mitin e «syrit
hyjnor» i njohur në mitollogjinë egjiptiane si “syri i Horosit”.(36)
Në një largësi të madhe gjeografike, në objektin e kultit të Aztekëve të Amerikës, në
piramidat egjiptiane apo fiset sumere, shprehet miti se SHQIPONJA është SYRI hyjnor
44 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

i ZOTIT. Këtë mit e gjejmë vetëm në objektet arkeologjike. Por, asnjë gjuhë e lashtë apo
moderne në botë, as edhe ajo sanskrite, nuk është në gjëndje ta shpjegojë kuptimin
besimtar përveç gjuhës shqipe.
II. Simboli i Shqiponjës lidhet edhe me tog-fjalëshin që emërton etnin tonë «Kombësia
shqipetare», i cili e ka origjinën nga dy emra para-historik: Komb dhe Shqiponjë. Me
qënëse emri i shqiponjës u trajtua më lart, do të japim edhe kuptimin gjuhësor dhe
mitik të emrit Komb. Në dialektin e Çamërisë, kur duam të lidhim dy a më shumë fije, i
themi «bëje kom». Edhe në Fjalorin e gjuhës shqipe (2006) tek fjala Kom, lexojmë:
Komb- Lidhje e shtrënguar e dy pjesëve a e dy anëve të një filli, të një litari etj. ose e dy
cepave të një shamie, pëlhure etj.; nyje. E lidhi komb. Zgjidh kombin. 2. Nyje druri, gdhë.
Komb - Bashkësi e qëndrueshme njerëzish, e formuar historikisht në bazë të bashkësisë së
gjuhës, të territorit, të jetës ekonomike dhe të formimit psikik, që shfaqet në bashkësinë e
kulturës. Kombi shqipetar. (37)
Rrënja zanafillore e falës «komb» është «kom», sepse në gjuhën shqipe kemi fjalë, që
shprehin bashkësinë apo lidhjen me këtë rrënjë, si : kom-unë, kom-shi. Në këtë formë e
shkruan edhe Shtjefen Gjeçovi (Trashëgime Thrako-Iliriane) «Këto punë u rrfyen vetë goja e
komit tonë, i cili, as s’ka dijtë me kndue tjetër kangë posë kangësh trimnijet, kangë luftet
e kangë qindreset» (38) Kuptimi mitik i fjalës Kom, është: arbërit janë fise «të lidhura me
Zotin». Kjo është edhe arsyeja që fjalës Komb i ngjitet edhe figura e Shqiponjës, që shpreh
gjithashtu «lidhjen me Zotin» (kombësia shqipetare).
Për arsye të mos njohjes së këtyre fakteve, na duhet gjithëmonë të ritheksojmë se «emri
Komb, shpreh botkuptimin dhe karakterin historik të Shqipetaro-Arbërve, në dallim
nga popujt e tjerë dhe jo shtetin». Ky sqarim, i cili mungon në materialet shkollore dhe
studimore, gjendet në librin më të lashtë të ligjeve në Europë - Kanunin e Lek Dukagjinit:
«Familjen e përmbajn gjindja e shpis, si shtohen këta, dahen në vllazni, vllaznija në gjini,
gjinija në fise, fiset në flamur e të gjith zbashku permblidhen në nji Familje ma të hapët,
e cila quhet Kom, e kan nji atme (atdhe), nji gjak, nji gjuhë e doke» (Krye i dytë, Nye i
nandët. Pjestarët e Familjes, Kanuni i Lek Dukagjinit). Ky fakt rikonfirmon origjinën para-
historike të simbolit të Shqiponjës nga bashkësitë fisnore të Pellazgo-Arbërve.
III. Ndërsa dy emrat e parë (Ipe / Komb) i përkasin zanafillës së lindjes së filozofisë
besimitare të njeriut primitiv, emri i shqiponjës Ain i përket një filozofie teologjike të
sofistikuar dhe «të fshehtë» deri në ditët tona.
Me ndihmën e librit të Xh.Katapanos zbulojmë se, në të folurën e arbëreshëve të Italisë,
emri AIN, përdorej për Shqiponjën, i cili «fshihej» nga teologjia kristiane nën emërtimin
e «shpirtit» dhe «fjalës» (logos) së Krijuesit.
Emrin e Zotit-Al, të lidhur me atë të shqiponjës- AIN, e gjejmë si toponim të qytetit
4.000 vjeçar në Emiratet e Bashkuara Arabe: Al-ʿAyn (‫)العين‬, qe shkruhet edhe Al-Ain dhe
në kuptimin besimtar do të thotë «Zoti – Shqiponjë». (39)
Fakti që në mitollogjinë e Egjiptit para-faraonik, perëndia Horos paraqitet si shqiponjë
dhe lidhet me simbolin «syri i Horosit», mitin e të cilit e shpjegon vetëm gjuha e sotme
shqipe, dëshmon se Shqipetaro-Arbërit janë, trashëgimtarët e drejtpërdrejtë të banorëve
SHQIPONJA - SIMBOLI MË I LASHTË I BESIMIT NË EURO-AZI 45

të parë të Kontinentit europian që krijuan teologjinë besimtare dhe simbolet e para, që


u përhapën valë-valë në pjesën më të madhe të Botës. Këtë fakt e ka shprehur i pari
Herodoti (484-425 pk). Duke folur për mitologjinë besimtare të egjiptianeve dhe të
gadishullit Pellazgjik shkruan : «Nuk kam sigurisht qëllim të tregoj gjithë sa dëgjova për
hyjnitë e tyre, përveç emrave të vet, se mendoj që të tërë njerëzit të njejtat (gjera) besojnë
për hyjnitë». (40)
Pas Horosit pellazg, detyrën e përfaqësuesit dhe të ndëshkimit nga Zoti e morri Zeusi,
këtë fakt e dëshmon shqiponja që ai ka në dorë, siç e shikojmë në shumë monedha dhe
skulptura, apo pranë këmbëve të tij. Ai dërgoi shqiponjën për ta ndëshkuar titanin
Promete, sepse ju dha zjarrin njerëzimit (në kuptimin e diturisë).
Objektet më të herëshme arkeologjike të lashtësisë, tregojnë se njeriu i cili ka marrë
përsipër rolin e «ndërmjetësit» me Krijuesin, ka qënë femra me kokë zogu, të cilën
arkeologia Maria Gimbutas, e ka emërtuar «Perëndesha Zog», ndërsa për ne është
«Perëndesha Shqiponjë» dhe gjëndet në veshjen e traditës së gruas mirditore (Shqipëri).
Kjo i përket zanafillës së periudhës së «matriarkatit». (Sellenizmi...f.25)
Simboli i kryqit (në të dyja format e tij klasike / X) gjithashtu e ka origjinën në
periudhën zanafillore, ku shprehte femrën e hyjnizuar si «riprodhuese» dhe shumë më
vonë – Yllin, që simbolizonte Krijuesin (Zotin femër-Hënën) (Sellenizmi...f.65). Këtë simbol
të besimit hënor pellazg (Hëna-Ylli) e gjejmë në qeleshen e Aleksandrit të Madh dhe
objektet e shumë qytetrimeve të zhdukura, i huazuar nga islamizmi dhe sot, në flamuj
e disa shteteve të këtij besimi. Në mitin e kristianizmit, Kryqi është objekt simbolik i
sakrificës së Krishtit për hir të njerëzimit, por nuk është simbol që shpreh Zotin.
Kjo «histori» mijëravjeçare që e trajtuam më lart, ndodhet pranë nesh në objektet
arkeologjike dhe veprat e artit (3 fotot e më poshtme) Ajo që mungon sot për të kuptuar
«gjuhën e tyre», është mosnjohja e besimit dhe gjuhës së Atllantidëve-Pellazo/Etrusk,
stërgjyshërit para-historik të Shqipetaro-Arbërve të sotëm.
BESIMI popullor- pohon Dhimitër Pilika- kudo në viset shqipetare e nderojnë
shqiponjën si të shenjtë dhe të paprekshme (…) Atë e gjejmë në formë natyrale apo të
stilizuar : mbi dru (arka, dollape, tavanë, djepe, lugë, furka, etj) ; mbi metal (kama, shpata,
ene shtëpijake, zbukurime burrash dhe grash, pushkë etj) ; tekstil e lëkurë (opinga, rypa,
kostume popullore, çorape, perde, qilima etj) ; gur (qemere, vatra, kamare).(41) Por edhe
në këngë, valle, emra njerëzish, toponime dhe si simbolin kryesor të Kombit dhe Shtetit
tonë.
Si perfundim: Simboli i Shqiponjës, si përfaqësuese e Krijuesit në Tokë është më i lashtë
se simboli i Kryqit në mitin kryesor të kristianizmit.
46 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

1. Pjesë e skulpturës së shqiponjës me përmasa gjigande (afro 3 metra), duke marrë parasysh pjesën e
këmbës, Muzeu i Durrësit. Modeli i plotë me madhësi natyrale, gjendet në Muzeun historik të Shkodrës.
2. Simbole të legjioneve romake. (Cortesia Chiesa di San Marcello in Corso - Roma-IT) Hëna, posht simbolit
të Zotit (rrethi me topthin në qender), dëshmon besimin hënor të perandorisë romake, dhe (sipër) me
simbolin më të rëndesishëm-shqiponjën. 3. Nga simbolet e shumta dhe figurat e shenjta të Arkivit historik
të Pellazgo-shqipetaro-arbërve, vetëm Shqiponja i ka përfaqësuar si «populli hyjnor», emërtim i mbijetuar
sot në emrin e tyre «Kombi shqipetar».(në foto vajza ime Kledia Demi, që me përkushtim, siguroi të
gjitha librat historik në gjuhë të huaj të bibliotekës sime.)

Duke u bërë i njohur ky fakt shkencor, HISTORIK dhe BESIMTAR, i popujve të zhdukur
dhe i trashëguar tek Shqipetaro-Arbërit e sotëm, do të sillte një ndryshim thelbësor në
shkencën e Historisë Botërore, por edhe të mendësisë së Institucioneve të fushave të
ndryshme dhe masmedias në përgjithsi. Në asnjë Fjalor gjuhësor apo historik të Botës, nuk
gjëndet një emër, i cili të shpreh: familjen, mitin, besimin, traditën, gjuhën, përkatësinë
etnike, simbolin e flamurit, Historinë dhe moshën parahistorike të një popullsie siç ështe
emri - Shqipetar dhe Komb- shumë më herët se të kishin shtetin e tyre.
Dihet se, simbolet dhe ritet fetare të lashtësisë, gjatë mijëra-vjeçarëve janë kthyer në
tradita kulturore që tregojnë veçoritë historike e botkuptimore të popujve, siç është edhe
rasti i simbolit besimtar të shqiponjës tek shqipëtarët. Kjo popullsi, kur kërkon ta shpreh
gojarisht përkatësinë etnike, përdor shprehjen, «jam me KOMBËSI SHQIPETARE», dhe
në çastet e emocioneve të forta dhe fitores së arritur, formon me dy duar - SHQIPONJËN-
simbolin e tyre besimtar/historik (për hir të së vërtetës, edhe i fiseve pellazge të Euro-
Azisë në lashtësi).
Të dy sportistët e ndëshkuar padrejtësisht nga FIFA, si rrjedhojë e paditurisë së saj
në shkencat e sipër-përmendura dhe memecërisë së Albanologjisë zyrtare, emocionet e
fitores i shprehën me simbolin HYJNOR të SHQIPONJËS.
Paçin në jetë bekimin e Zotit !
BINDU ! - EMRI QË I DHANË ARBËRIT PERËNDISË 47

BINDU ! - EMRI QË I DHANË ARBËRIT PERËNDISË

(Pjesa I)
Ne pellazgë kemi lerë para se të lindtë hëna,
Kur Adami nuk ka qenë veçse ujë edhe pluhur,
Dhe të parët tanë s’ishin vetëm baballarë popujsh,
Porse ishin baballarë dhe të vetë perëndive.
Naim Frashëri

K ëto vargje janë shkëputur nga poema «Dëshira e vërtetë e shqipetarëve» (1886)
e Naim Frashërit dhe, në se vërtetohet si fakt shkencor, do të sillte një ndryshim
thelbësor në shkencën e Historisë botërore të Lashtësisë.
Mirëpo përfaqësuesit e Albanologjisë zyrtare shprehen se: Të tilla pohimë kaq
kategorike tregojnë se ajo çka u intereson në thelb rilindasve shqipetarë në përsiatjet e
tyre «etimologjike» nuk është aq «akriba shkencore»(saktësia shkencore-shën. im) sesa të
vërtetuarit me çdo lloj mënyre i lashtësisë së bashkëkombësve të vet në trojet ku banojnë (...)
Le të themi thjesht se një qëndrim i tillë, kur përball greqishtes vihej një gjuhë pa monumente
të lashta shkrimore, siç është shqipja, tregon edhe pasion edhe guxim por edhe një trajtim
romantik të problemit. (Dhori Q. Qiriazi Par-Etimologjia dhe Historia) (1) Mohimi i vlerave
të ardhura nga shekujt e kaluar, nuk është një çfaqje e papritur e shekujve modern, kështu
edhe Ecateo i Miletit (550 pK. – 476 pK.) i quante «shumë qesharake» tregimet e Helenëve
(mitet pellazge-shën. im). (2)
Qëndrime të tilla mohuese ndaj trashëgimisë historike, që vijojnë fatkeqësisht edhe sot
ndaj Rilindasve tanë, u kritikuan që në shekullin e 19, duke i vendosur studimet e kësaj
fushe mbi baza shkencore. Johann Gustav Droysen (1808  – 1884) një nga revolucionarizuesit
e historiografisë gjermane pohonte se: Thelbi i metodës në shkencën historike është të
kuptosh duke kërkuar. (3), që do të thotë: Të kërkosh fakte, për të vërtetuar drejtësinë
48 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

apo pavërtetësinë e tezave të studiuesve të mëparshëm. Si rrjedhojë e këtij ballafaqimi,


disa prej tezave të mëparëshme do të bien dhe do të zëvëndësohen me teza të reja, të
tjerat do të rivërtetojnë drejtësinë e tyre, duke shënuar kështu zhvillimin e shkencës
së Historisë. Kjo metodë (e debatit të fakteve) edhe sot është i vetmi mjet rinovues që
ndiqet në botimet historike, sidomos ato mbi besimin parahistorik, ku vend kryesues e zë
veçanërisht GJUHA SHQIPE. Kjo është edhe teza e këtij shkrimi.
Xylander në vitin 1836 vuri në dukje se : «Një përcaktim me themel i popullit shqipetar
dhe i gjuhës së tij, do të ndihmonte në sqarimin jo vetëm të historisë së atyre krahinave,
në përgjithësi e errët, por ndofta edhe të shumë gjërave të historisë së përbotëshme më
të lashtë, si edhe të doktrinave kryesore të vetë ndërtesës së gjuhësisë sonë moderne». (4)
Dy shekuj më vonë, Petro Zheji (Shqipja dhe Sanskritishtja, 2005), me ndihmën e shkencave
dhe besimeve të lashta dhe moderne, e vërtetoi këtë intuitë të studiuesit hollandez: «Në
morinë e fjalëve të shqipes, ka nga ato që më moshën e tyre mijëravjeçare, janë dëshmi
të gjalla të dukurive e mentaliteteve më të lashta e primitive, që janë, si të thuash, «fjalë-
fosile» që mbartin shekuj përfytyrime, gjëndje shpirtërore, fakte historiko-shoqërore,
asociacione emotive, ngjarje mitollogjike etj, të cilat kanë dalë prej kohësh nga praktika
e jetës, por jo pa lënë gjurmë mbi fjalën e artikuluar, e cila na vjen kështu nga thellësia e
mijëravjeçarëve, si një mesazh i mistershëm, e herë-herë i padëshifrueshëm. Gjuha jonë
ka shumë nga këto fjalë-mesazhe, të cilat kanë befasuar në shekuj fantazinë e dijetarëve.
(5) Një prej këtyre «fjalëve-mesazhe» të gjuhës së sotme shqipe, ndodhet në mitollogjinë
e Azisë së Largët ...

Bindu - simbol i Syrit të tretë

Besimi në gadishullin Indian ka kaluar nëpër tre faza historike, të emërtuara: Vedizmi
(~3000-500 para K.), Brahmanizmi (600-500 pas K.) dhe Hinduizmi. Emri Bindu i përket periudhës
më të hershme, që lidhet me shkrimet e të ashtuquajturve - Rishi (fig.1 poshtë), në gjuhën
sanskrite e cila nga studiuesit e sotëm pranohet si gjuha më e lashtë indoeuropiane. (6)

1.Skulptura e një Rishi në një kolonë të Phra Prang Sam Yod - Lopburi në Tajlandë. 2. Perëndia e zjarrit
–Agni, me tre kokë dhe simbolin bindu në ball, hypur mbi një dash. Në dorë mban shigjetën e zjarrtë të
ndëshkimit. 3. Altari i ritit Bindu kushtuar perëndisë Agni.(7)
BINDU ! - EMRI QË I DHANË ARBËRIT PERËNDISË 49

Rishi (në zanafillë kanë qenë shtatë) ishin profet, shenjtorë dhe autorë të hymneve të
Vedave, të cilët e kalonin jetonin si asket. Ata cilësoheshin se kishin njohur «mençurinë e
përjetëshme».(8) Në traditën e Vedave, kryheshin ritet «bindu» të quajtura Yajna, kushtuar
Perëndisë së zjarrit Agni (fig.3 lart), i cili simbolizonte lidhjen midis njerëzve dhe qiellit
hyjnor. (9) Riti i kultit të zjarrit (Agnichayana) ishte më i rëndësishmi në besimin e lashtë
dhe nuk pranohej pjesëmarrja e njerëzve të huaj. Altari ndërtohej në formën e shqiponjës
(fig.3) të rrethuar me enët e sakrificës dhe kokat e dashit apo dhisë, kafshës që përdorej
nga priftërinjtë për këtë rast. (10)
Bindi e ka origjinën nga fjala sanskrite (gjuha priftërore e Vedave) – BINDU, e përkthyer
«pikë uji» ose «një pikë». (The Sanskrit Heritage Dictionary de Gérard Huet) (11). Ky emërtim
përcakton një shenjë me ngjyrë të kuqe të vendosur në mes të dy vetullave, e përdorur
sidomos në Indi, Bangladesh, Nepal, Siri Lanka etj. Fjala «bindu» gjendet në Nasadiya
Sukta, teksti më i lashtë i Rig Vedës, veprës së parë të shkruar në gjuhën priftërore
sanskrite.
Simboli Bindu besohet si qëndra e energjisë dhe e përqëndrimit, ku fillon krijimi dhe
arrihet njesimi (uniteti). Ai mbahet si një simbol i shënjtë i kozmosit në shprehjën e tij të
padukshme. (12)
Sipas gjuhëtarëve, ky emër ka kuptim okult (të fshehtë për njerëzit e thjeshtë), i cili nga
njohësit e besimit budist tibetian dhe në shkrimet e ndryshme, trajtohet si simbol i Syrit
të Tretë ose Syrit të Mendjes tek njeriu, ku përqëndrohet energjia shpirtërore. Kjo «energji»
hyjnore që ndodhet në formë të përgjumur, në besimin Induist emërtohet «Śakti» dhe
shpreh fuqinë e Zotit, që e lejon njeriun tokësor, në mënyrë të vetëdijshme të marrë pjesë
në proçesin e krijimit. (13) Psikoanalisti Karl Jung (Carl Gustav Jung, 1875-1961) këtë
filozofi besimtare e shprehte në formën: «Kush shikon botën që na rrethon - ëndëron, ai
që verren brenda vetes - zgjohet» (14) Sipas njohësve të besimit dhe gjuhës sanskrite, fjala
Bindu, në përkthimin letrar është: qëndra e komandës. (15)
Sipas vëzhgimit të objekteve të kultit dhe atyre arkeologjike, Bindu është një nga
simbolet më të lashta në besimin aziatik dhe dëshmon periudhën më të herëshme të
botkuptimit të shoqërisë njerëzore - besimin hënor.

(majtas). 1. Bindu në formë spirali në ball; 2.Perëndesha e korrjeve, qyteti Mohenjo Daro ; 3. Perëndesha
Kali; 4.Simboli Bindi në ballin e gruas indiane. (16)
50 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Objekti i dytë është zbuluar në rrënojat e qytetit Mohenjo Daro në Luginën Indus dhe
i përkët qytetrimit më të lashtë të Gadishullit indian i njohur nga studiuesit si «qytetrimi
i Harapës» (civilisation Harapéenne, ~3300–1300 pK.). Kjo figurinë përfaqëson Nënën e
Madhe (Dea Madre) dhe perëndeshën e Tokës (Dhemitrën). Tre simbole rrethore mbi
kokë (numri 3 është simbol kultik i Hënës) dhe fakti se pjesa më e madhe e figurinave
të Mohenjo Daro-s janë të femrave, dëshmon se qytetrimi më i lashtë i Azisë lindore i
përket periudhës së matriarkatit dhe besimit hëror. Ky besim, në Gadishullin indian, do
mbizotrojë në të gjitha periudhat e tij - gjatë Vedizmit, Brahmanizmit dhe Hinduizmit, siç
e dëshmon «syri i tretë» tek perëndesha Kali i vendosur mbi hënën.
Nga faktet e mësipërme do të veçoj katër të dhëna të rëndësishme:
- Besimi i lashtësisë në Azinë e Largët ka qënë HËNOR i trashëguar në besimet e
kohëve moderne (hinduizmi, muslimanizmi, etj).
- Bindi i përket periudhës më të lashtë të besimit aziatik-Vedizmit dhe në gjuhën
sanskrite e gjejmë në formën BINDU.
- Në Azinë e largët simboli Bindu njihet si “syri i tretë” i njeriut.
- Bindu (apo Yajna) përfaqëson qendrën e KOMANDËS dhe shpreh ENERGJINË
KRIJUESE të mënçurisë së përjetshme. Të dyja këto veçori, në besimin parahistorik
kanë qënë atribute të ZOTIT, fakt që paraqitet qartësisht në simbolet Bindu (fig.
poshtë) në artin dhe objektet arkeollogjike të Gadishullit Indian.

       (17)
(duke filluar nga e majta) Fig 1, 2, 4, 5, 6, janë simbole të Krijuesit që gjenden të
shprehura grafikisht në të gjitha periudhat e historisë njerëzore të Euro-Afro-Azisë.
Fig.3 shpreh natyrën e dyfishtë të Zotit dhe energjisë krijuese (yáng dhe yīn) në
besimin hindu. Fig.4 pasqyron simbolin e besimit hënor(sellenizmit) të bashkësive
fisnore pellazge – Hëna/Yll, ku ylli është shprehur me pikën, një nga simbolet e shumta
për Zotin në objektet arkeollogjike. Fig.8 emërtohet «mandala», shpreh momentin
gjatë meditimit drejt banesës së perëndive dhe ka kuptim filozofik e trajtuar edhe si
«harta kozmikë». Në qendër të saj ndodhet perëndia hënore - Buddha. Në historinë
e shoqërisë njerëzore, emrat e shenjtë të lashtësisë janë trashëguar në emërvende
(toponime), emërtime të fiseve dhe të njerëzve. Në Indinë veriore ndodhen tribu
Bindi. Vend-bashkimi i tre lumenjve (Bindu Khola, Dudh Pokhri and Jaldhaka) në
pjesën indiane emërtohet Bindi Dam dhe shumë emra njerëzish në Indi e mbajnë
emrin e këtij simboli. (18)
Ajo që na tërheq vëmendjen është se, fjala Bindu (Yajna Chakra) në besimin hindu
nënkupton «qendrën e komandës», ndërkohë që në gjuhën sanskrite, shpjegohet si «pikë
uji» ose «një pikë». Gjithashtu, në asnjë gjuhë aziatike apo europiane nuk gjëndet kjo fjalë,
që ta shpreh gjuhësisht kuptimin e komandës. Vetëm tek shqipetaro-arbërit tek të cilët
«bindu !» është folje e mënyrës urdhërore, shprehet pikërisht kjo ide. Fakti që një fjalë e
gjuhës shqipe ndodhet në Rig Vedën e gjuhës sanskrite, e cila emërtohet nga studiuesit si
gjuha më e lashtë indo-europiane, nuk është një «fantazi romantike» e kohëve moderne.
BINDU ! - EMRI QË I DHANË ARBËRIT PERËNDISË 51

Siç e vë në dukje Petro Zheji në studimin «Shqipja dhe Sanskritishtja» (2006): «Në vëllimin
e parë vumë në dukje një afërsi të theksuar mes gjuhës shqipe dhe sanskrite. Kjo afërsi
shfaqej, në rradhë të parë në një listë të gjatë gllosash(fjalësh) me të njëjtin kuptim (a të
afërt) dhe me të njejtën formë (a formë tepër të përngjashme) në të dyja gjuhët (…) së dyti,
në faktin se, tek një numër i madh fjalësh të përbëra të sanskritishtes, mund të dallohej
rrënja e pastër shqipe, gjë që i motivonte këto fjalë sanskrite, dmth se i shpjegonte përse
ato (fjalë-shën. im) kanë atë kuptim». (19)
Një dëshmi tjetër e origjinës së fjalës «bindu» nga gjuha shqipe është fakti se, në gjuhën
sanskrite të Vedave apo të kohëve më të reja, nuk gjen asnjë përdorim tjetër përveç atij
të simbolit në ball, ndërkohë që tek shqip-folësit, jo vetëm që e ruan edhe sot kuptimin e
«komandës» por përdoret edhe me forma të tjera.Tek vepra e Shtjefën Gjeçovit (Trashëgime
thrako-ilirjane) lexojmë: «Zoti kishte ndihmëtarë njerëz me nji sy edhe me njiqind duer
(Kiklopët –Katallêjët) të cillët luftojshin me nji fuqi të bindëshme (përbindshme/shumë
të madhe-shën. im) e per armë kishin huj të hekurt e trenë (trarë) të ndezun, e u bishin
lodertijve në mal të Olympit, e Titanët ishin nëpër male të tjera (…) Nana shqyptare e
mson ferishten e vet me nderue e me bindue mikun(me ju bind dëshirës së mikut-shën.
im)». (20) Do ta rikujtojmë më poshtë këtë dëshmi të rëndësishme të dialektit geg të gjuhës
shqipe.
Por, siç është trajtuar gjerësisht në librin «Sellenizmi-Besimi që sundon botën» (F.Demi),
për të zbuluar origjinën e fjalëve të Lashtësisë, nuk mund të nisemi thjesht nga germat e
njëjta që kanë. Ky rregull u përket veçanërisht emrave të simboleve të kultit, toponimeve,
emrave mitik apo të figurave parahistorike. Kuptimi dhe lidhja midis dy fjalëve të njejta
(e cila mund të jetë rastësore, nga deformimi i bërë prej shkruesve apo për arsye të tjera),
duhet të shprehet jo vetëm nga paraqitja e njejtë (apo e afërt, sipas dukurive të njohura
gjuhësore) në shkrim, por të dëshmohet edhe nga besimi, mitologjia, arkeologjia, tradita
folklorike, etj. Pra le të vijojmë kërkimin ...
Simbolin e «Syrit të tretë»e gjejmë edhe në kulturën e lashtë të popujve të tjerë, si tek
fiset e Azisë së Mesme, Europë, e deri të kontinentit Amerikan.

1- Figurinë nga lugina e Eufratit, mijëvjeçari i IVpK. 2- Objekt nga Mesopotamia (~ 900-600 pK). 3-
Horos fëmijë, Egjipt (1069-664 pK.) 4-Figurinë e periudhës Neolitike, Lithuania, Göttingen Museum.
5- Objekt arkeologjik nga Jaina Island, e fiseve Maya. (21)
52 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Fig.1, i përket qytetërimit parahistorik të Luginës së Eufratit, ku «vrima» në ball


ndërmjet dy syve (po në formën e vrimave, sikurse edhe tek fig.4) jep idenë e «syrit të
tretë», i cili padiskutim i përket një qytetrimi shumë të lashtë dhe gjeografikisht të afërt
me Gadishullin Indian. Petro Zhei duke ju referuar Juan E. Cirlot (1916-1973) pohon se :
Pika ka kuptimin e  unitetit, të origjinës dhe të Qendrës. Ajo paraqet gjithashtu parimin
e manifestimit, ndaj pra në disa mandala, Qendra nuk tregohet por duhet të imagjinohet
nga vetë iniciuesi. (…) Kështu shpjegohet përse Qëndra (=Zoti shën. im), identike me
pikën mistike, paraqitet zakonisht si një vrimë. (22) Po të vërejmë objektet arkeologjike,
pjesa më e madhe e artit të lashtësisë është e tejmbushur me pika, rrathë dhe vrima,
shprehës të simbolit të Krijuesit në tokë.
Ngjashmëritë apo përputhjet në objektet arkeologjike të Amerikës dhe Azisë ishin
vënë në dukje që në shekullin e 19 nga etnologu dhe antropologu amerikan Lewis
H.Morgan (Lewis Henry Morgan (1818-1881), i cili theksonte se kjo dukuri e periudhës
para-patriarkale, ishte e përhapur pothuaj tek të gjitha bashkësitë fisnore në botë. (23)
Përhapja në një hapësirë kaq të gjërë gjeografike të të njejtit simbol grafik, të Syrit hyjnor
Bindu (krahas edhe shumë simboleve të tjera të njëjta si: svastika, kryqi, shqiponja, kau,
nyja hyjnore, gjuha jashtë, spirali, etj.) shpreh mundësinë e origjinës edhe të mitit, nga i
NJEJTI BURIM besimtar, fakt i cili duhet vërtetuar.
Mitin e «syrit hyjnor» e gjejmë të shprehur njësoj grafikisht (deri në detaje), tek një
tjetër qytetrim të famshëm, i cili ka patur lidhje që në periudhat më të herëshme historike
me Azinë e Afërt dhe të Largët - ai i Egjiptit të lashtë.

1-Simboli Bindu brenda tre vijave,


në ballin e Perëndisë kryesore të
hinduizmit- Shiva; 2- «Syri hyjnor»
në formë rrethi ndodhet në mes të
dy syve, që studiuesit i quajnë sytë e
perëndisë egjiptiane Horus.

Në fjalorin teofisik të Helena Blavatskit (H.Blavatsky, 1831-1891) lexojmë se, në


gjuhën sanskrite, emri i Perëndisë Shiva është «Trilochana», që përkthehet «me tre sy»
dhe në të gjitha skulpturat, ai paraqitet me simbolin Bindu në ball (24). Këtu kemi tre
fjalë të pastra shqipe: tre (dial çam- tri)+lok/vënd+Hana. Sipas mitit, syrit i tretë i Shivës
shpreh «vendin e energjisë Krijuese» të Zotit-Hëna (dial.geg Hana). Hëna vetullore
tek koka, tre vijat horizontale në ball të ngjashme me të pllakës egjiptiane (fig.2) dhe
trekëndëshi tek kjo e fundit, janë simbole me të cilat njeriu parahistorik ka përcaktuar
femrën dhe historianët «periudhën e matriarkatit», kur ka sunduar BESIMI i parë i
njëriut, ai HËNOR.
BINDU ! - EMRI QË I DHANË ARBËRIT PERËNDISË 53

Tre vijat paralele –pohon Maria Gimbutas (...) kishin një kuptim simbolik, që në
periudhën e Paleolitikut të hershëm (para 40.000 e 30.000 viteve). Një nga shembujt më të
qartë të simbolit të tre vijavë është figura e Perëndeshës-femër. (25) Por a kemi të bëjmë
tek fig.2 me simbolin «bindu» (syrin hyjnor) dhe a njihej miti i tij në Egjipt?
Gjatë pushtimit ushtarak të Egjiptit (1798-1801) nga ushtria e Napoleon Bonapartit,
drejtori i ardhshëm i muzeumeve franceze Dominique Vivant (1747-1825), në shënimet
e tij (Voyage dans la Basse et la Haute-Égypte pendant les campagnes du général Bonaparte)
përshkroi mbresat që i lanë tempujt e varreve të qytetit «Tintyra» (Dendérah), që i
përkisnin periudhës para-dinastike. Në një prej tyre, u zbulua edhe një bazoreliev (fig.
poshtë) që tregonte njohuritë e sakta, që kishin priftërinjtë egjiptian mbi trupat qiellorë,
sidomos në përllogaritjen e fazave dhe eklipseve të Hënës dhe rolit të saj në dukuritë
natyrore dhe jetën e njeriut.
Në këtë bazoreliev shikojmë një varg të perëndive kryesore të panteonit egjiptian, duke
ngjitur shkallët të kapur përdore. Studiuesit shprehen se ata paraqesin fazat e ndryshimit
të Hënës gjatë një muaji. Në të djathtë jepet Hëna në formën e saj të plotë, e mbështetur
tek brirët e kaut (kafsha e saj kultike) dhe me një sy të madh në mes (Wedjat) që vështron
Perëndinë Thot, me kokën e Ibisid.

(26) Tempulli në Dendérah.

Ky reliev dëshmon simbolin më të rëndësishëm të teologjisë së Egjiptit të lashtë - «syrin


hyjnor», i cili njihet si «syri i Horosit» dhe lidhet me perënditë e besimit egjiptian: Osiris,
motra /gruaja e tij- Isis, djali i tyre –Horos dhe xhaxhai i tij Seth.
Ky mit, sipas studiuesve, u bë i famshëm në vitin 2350 p.e.r. dhe i treguar me dy fjalë,
përshkruan një vëllavrasje e cila përfundon me një hakmarrje po aq të egër. Sethi vrau
mbretin që ishte njëkohësisht edhe vëllai i tij Osiris dhe përvetësoi fronin që i takonte
trashëgimtarit të ligjshëm - Horosit, birit të viktimës. Me ndihmën e nënës, Perëndeshës
Isidë, Horosi hakmerret duke e vrarë Sethin, por gjatë luftimit me të, i dëmtohet syri
i majtë që përfaqësonte hënën. Me ndihmën e Perëndisë Thot, syri shërohet. Horosi e
përdor syrin hënor për ringjalljen e të atit, Osirisit dhe fiton të drejtën e mohuar mbi
fronin atëror. (27).
54 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Ky mit, nga studiuesit modern, trajtohet si pasqyrim i ngjarjeve historike të periudhës


thinite (para-dinastike). Nga gërmimet arkeologjike në luginën e Nilit, mendohet se, rreth
vitit 3300 pK. u zhvilluan luftime midis dy qyteteve më të pushtetshme, Nekhen dhe
Nubit. Mbas fitores së mbretit Menes i qytetit Nekhen, ai arriti bashkimin politik të dy
mbretërive, që shënoi themelimin e Shtetit të parë dhe fillimit të Dinastive faraonike në
Egjipt. Menes ishte mbreti i parë i racës njerëzore që qeverisi popujt e Nilit. (28) Perëndia
mbrojtëse e qytetit të parë ishte shqipoja (fig.1 poshtë) dhe e të dytit, dashi (fig.3). Fakti
që qytetet Nekhen dhe Nubit, si perëndi mbrojtëse kishin dy figura nga bota shtazore,
dëshmon periudhën kur njëriu akoma nuk hyjnizohej, siç e dëshmojnë përmasat shumë të
zvogëluara të mbretërve në krahasim me shqiponjën dhe dashin.

Në foton e dytë shikojmë faraonin me kokën e shqiponjës dhe hënën mbi kokë - Perëndinë Horos dhe
me kokë dashi - Perëndinë Seth (fig.4). Këto foto dëshmojnë një kohë më të vonshme, historike dhe
besimtare, kur njëriu (mbreti), merr rolin e ndërmjetësit me Krijuesin, ndërsa shqiponja dhe dashi
shërbejnë më shumë si maska, për të shprehur NATYREN HYJNORE të pushtetit të tyre.

Studiuesit mendojnë se paraqitja e figurave njerëzore si perëndi, sipas objekteve


arkeologjike, ka ndodhur gjatë mijëvjeçarit të katërt pK. (29)
Lista e kafshëve të hyjnizuara në artin e Egjiptit të lashtë është e gjatë, por në objektet
arkeologjike të mbretërive të para, veçohen dy: delja/dhia dhe sidomos shqiponja, e
cila pas fitores dhe bashkimit të arritur nga mbreti Menes, u bë perëndia mbrojtëse e të
gjithë faraonëve gjatë 35 shekujve të mbretërimit të Dinastive në Egjipt. Përsa më sipër
nxjerrim përfundimin se, mbi simbolin e «syrit hyjnor» dhe mitin e tij, në të gjitha hapsirat
gjeografike të lashtësisë, vërrejmë tipare thelbësore të njëjta:
- Kanë patur të përbashkët besimin HËNOR.
- Në të tre qytetrimet më të famshëm të lashtësisë (Egjiptit, Azisë së Afërt dhe të
Largët), ka qenë simboli dhe miti MË I RËNDËSISHËM.
- SHQIPONJA dhe DASHI (dhia), kanë qenë kafshët që lidheshin me ritet dhe mitin e
«syrit hyjnor», siç dëshmohet edhe në ritin Bindu kushtuar Perëndisë së zjarrit-Agni.
- Boshti kryesor i mitit, lidhet më KRIJUESIN dhe perënditë më të herëshme të
sejcilit vend, gjë që dëshmon lashtësinë e vetë mitit.
BINDU ! - EMRI QË I DHANË ARBËRIT PERËNDISË 55

Gjuha e fshehtë e Piramidave

Them «e fshehtë» sepse njëriu modern, nuk do të arrijë asnjëherë të lexojë në


«bibliotekën e gurtë» të piramidave, pa njohur BESIMIN dhe SIMBOLET e shkruesve dhe
gdhendësve të lashtësisë. Historia e besimit ka dëshmuar, se përpara hyjnizimit të njëriut,
janë hyjnizuar objektet qiellore, kafshët apo pjesë të trupit të njëriut (gjaku, zemra, truri,
organet riprodhuese, gjiri etj.), ku vend të veçantë ka zënë SYRI. Hyjnizimi i tij lidhet me
kohën e krijimit të miteve të para në historinë e besimit.
Në traditën e shqipetarëve përdoret edhe sot shprehja «ruaje si dritën e syrit», dhe për
fëmijët «është drita e syrit tim», etj. që tregon pikërisht momentin kur njëriu primitiv e
kuptoi se, drita dhe syri, janë «mjetet» më të rëndësishme të jetës së tij. Dëmtimi i syve,
sikurse edhe zhdukja e dritës, sillte errësirën dhe për çdo qenie të gjallë të natyrës ishte
e barabartë me vdekjen. Për rrjedhojë, në besimin zanafillor DRITA u muar si shfaqje e
Plotfuqishmit qiellor i cili kishte krijuar botën tokësore, dhe SYRI, mënyra e vetme për të
parë dhe shfrytëzuar krijimet e tij.
Xh. Katapano duke folur për idenë e Krijuësit në filozofinë e Atlantidëve-pellazg
të Egjiptit pohon: «Si kisha qendruar për një kohë të gjatë në këtë atdhe mistik të
besimit më të lashtë (...) arrita të kap e të përvetësoj rrezet më të pastra të asaj filozofie
të parë shpëtimtare, dlirësia e së cilës tregon, në mënyrë të patjetërsueshme, të
pakundërshtueshme, prejardhjen dhe natyrën e burimit të ndritshëm: ZOTIN, mendimin
e Tij, të shfaqur brenda relativitetit të asaj kohe dhe hapsire, si DRITË bardhësore». (30)
Për të gjitha periudhat nëpër të cilat ka kaluar zhvillimi historik i besimit të njeriut, në
rast se ndjek metodën shkencore, objektet arkeologjike «flasin» qartas.
Hyjnizimi i syrit dëshmohet në shumë figurina të periudhës parahistorike (fig.1, 2
posht), dhe me sy jashtëzakonisht të zmadhuar, në periudhat e mëvonshme, të zbuluara
sidomos me shumicë në territoret e Sirisë së sotme (fig.3). Në dialektin tosk të Çamërisë,
syrit i thonë «siri».

1- Periudha e bronxit (3000-1800 p.K.) Spanjë; 2- Figurinë me sy. Rajoni Tell brak (Siri) 3- Objekt sumerian
4- Syri i shqiponjës (së stilizuar) i shprehur në formën e simbolit të Zotit, në artin parakolumbian
-Inka. (31)
56 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Në mitologjinë e Egjyptit të lashtë, «syri i Horosit», pa figurën njerëzore (fig.1 poshtë),


kishte fuqi hyjnore për mbrojtjen dhe ringjalljen e faraonit, ruajtjen e vendeve të shenjta nga
armiqtë dhe përdorej veçanërisht gjatë riteve të misterit.(32). Duke qenë një nga simbolet
më të rëndësishme, atë e gjejmë në objektet e zbukurimeve të njeriut, në vizatimet dhe
gdhendjet e dhomave mortore, të murreve të piramidave dhe në banesat e kohës. Lidhja
e Syrit me Krijuesin dhe aftësia e «ringjalljes» së njëriut, sipas besimit të lashtë në Egjipt, e
bënë simbolin kryesor të pushtetit dhe mbrojtjës të elitës drejtuese, në këtë jetë dhe botën
e përtejme. (33) Duke patur një fuqi të tillë magjike, simboli i veçuar i syrit është përdorur
gjerësisht në artin e piramidave (fig 1, poshtë) në shkrimet me hieroglife dhe më vonë, në
alfabetet e lashta të Azisë së Vogël .

1. Tempulli i Horosit.   2. Faraoni me pamjen e Horosit-shqiponjë. 3. Shqiponja me tre«sy


hyjnor» sipër kokës, Teotihuacan Messico. Antica Uccello Scultura murale rovine indiani
a Città del Messico Teotihuacan Messico.(34) Përdorimi i simbolit të «syrit hyjnor» edhe në
Amerikën e Jugut, dëshmon përhapjen e besimit Atllantido – Pellazg. Studiuesja e simboleve
në objektet arkeollogjike të periudhës 7000-3500 pK. të Europës -Maria Gimbutas- nënvizon
një fakt të rëndësishëm në kërkimin shkencor se: Asnjë simbol nuk mund të shqyrtohet
i veçuar. Kuptimi i pjesëve, mundëson të kuptosh të përgjithshmen dhe të kuptosh të
përgjithshmen, të lejon të thellohësh për sejcilën pjesë. (35) Pra që të kuptohet një simbol,
duhet parë edhe lidhja e tij me simbolet e tjera. Ajo që vihet re në artin e piramidave është
shoqërimi i kudondodhur i simbolit të «syrit hyjnor» me shqiponjën.
Vetë shqiponja nuk luan ndonjë rol në tregimet e miteve të Egjiptit të lashtë, përveç
paraqitjes së Horosit me figurën e saj dhe emrit të tij «shqiponjë», e kundërta ndodh në
art dhe bësim. Shumë perëndi kanë krahë shqiponje (Isis, Mat, Bes, Ptah, etj.), mbulesa
e kokës së grave të faraonëve është po një shqiponjë. Të gjitha mumjet, sarkofagët dhe
vetë varret janë të mbështjella me shqiponja apo me figura njerëzore të paisura me krahët
e saj. Mungesa në mite e SHQIPONJËS, simbolit aq të rëndësishëm besimtar në artin e
piramidave, dëshmon se ky simbol, nuk është me origjinë nga kjo hapësirë gjeografike,
por është sjelle nga mbretër të huaj (Atllantido-pellazg), që pushtuan brigjet veriore të
Afrikës dhe fushat pjellore të Nilit, duke krijuar Dinastitë më të fuqishme të lashtësisë.
Dr. i shkencës së Lashtësisë Arif Mati vëren se : «Në Oasis të Sivahut në Egjipt, vendi i
shenjtë (i vizituar nga Aleksandri i Madh) kishte përafërsi befasuese me atë të Dodonës».
(36) Ndërsa Xhuzepe Katapano, i cili zbuloi metodën e përdorur nga Perëndia Thot për
leximin e hieroglifeve, duke u bazuar në fjalorin e pellazgo-arbërve, pohon:
BINDU ! - EMRI QË I DHANË ARBËRIT PERËNDISË 57

Prania e ilirishtes (gjuhës shqipe-shën. im) në Egjipt mund të vendoset deri në kohëra
shumë të hershme, rreth 12 mijë vjet më parë, duke përkuar me zhdukjen e Atlantidës së
përshkruar nga Platoni në dialogjet Timeu dhe Krizia (Crizia;) (37)
Asnjë gjuhë në botë, e lashtë apo moderne, as edhe gjuha sanskrite, nuk është në
gjëndje ta shpjegojë gjuhësisht mitin Zoti / Drita = Syri i shqiponjës. Më qenëse e kam
trajtuar gjerësisht këtë fakt (Shqiperi emëri parahistorik i Zotit, në botën moderne, pj e I-rë) do
ta prek këtu shkurtimisht :
Kur njëriu i shpellave besoi në një Qenie të mbinatyrshme qiellore, e cila kishte krijuar
botën që e rrethonte dhe fisin e tij, këtë detyrë ua besoi zogjve. Objektet arkeologjike
dëshmojnë se, këtë vend në besimin zanafillor e ka patur shqiponja. Xh. Katapano e quan
shqiponjën “zog i DRITËS” (38) Lidhja e saj me Krijuesin, që është ruajtur në artin e objekteve
të kultit, fjalorët teologjik dhe simbolet e besimeve të mëvonshme deri në kohët moderne,
tregon se shqiponja ka qënë simboli më i rëndësishëm, pas atij të Zotit. Sipas historianit
të famshëm të Aleksandrisë, Filones, (30 pK-45 pas K.) në «Quaestiones et Solutiones in
Genesis», në besimin e lashtë Shqiponja përfaqësonte «Zotin e Dytë dhe Mënçurinë e tij» (39).
Në dialektin tosk të Çamërisë, shqiponja emërtohet IPE që sot ndodhet si rrenjë
e emrit S H QI P ETA R. Kjo rrenjë në fakt është një fjali (i+pe), ku «I», sipas eruditit
arbëresh Xhuzepe Katapano, «në doktrinën e Thotit, përfaqson Fuqinë Krijuese të
Zotit është vetë FJALA» (40) + folja e kohës së shkuar – pashë/veta e dytë, njëjës/ (ti)
pe. Ky emër do të thotë: «Zotin pe», dhe jo rastësisht pikërisht rrënja «i» qëndron e
pandryshueshme në të gjitha fjalët shqipe që përmbajnë konceptin e dritës, me të cilën
identifikohej vetë Zoti. (41)
Tek arbëreshët, shqipetarët e Italisë, Shqiponja emërtohej AIN, emër i cili në
besimin e lashtë përfaqësonte syrin e Krijuesit. Në gjuhën hebraike, arabe, kaldaike
dhe siriane, emri Ain tregon syrin (Appunti sui primi elementi di lingua ebraica. Gastone
Ventura). (42)
Syri në këto alfabete shpreh gërmën «O», me kuptimin e «hiçi-it» dmth asgjë (tabela
poshtë). Hiçit në hebraisht i thonë AIN dhe shpreh Krijuesin që nuk mund të njihet. «I»,
siç u vu në dukje më lart, tregonte Zotin krijues.
Herog. egjipt/gërma hebraike /emërtimi hebr./gërm.fenikase.

(43)

Studiuesi Petro Zhei (Shqipja dhe Sanskritishtja) pohon se: «Simboli O është ai i
qendrës, i Frymës, i Zotit». (44) Për sa më sipër, emri Ain i shqiponjës, i përket periudhës
më të vonëshme historike: të një shoqërie të qytetruar, të paisur me një filozofi të
zhvilluar besimtare. Të dy këto emra të shqiponjës (Ipe, Ain) tregojnë rëndësinë e
madhe që ka për shkencën historike botërore, njohja dhe ruajtja e dialekteve të gjuhës
së ARBËRVE.
Duke qenë se simboli besimtar i shqiponjës lidhet me mitin e «syrit hyjnor», na del
detyra të zbulojmë se: Në cilën hapësirë gjeografike dhe në mitet e kujt popullsie, ajo ka
zënë një vend të veçantë, sa të emërtohet përfaqësuese e etnisë së tyre ?
58 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Sipas studiuesit të besimeve të lashta, Mircea Eliade, përhapja e jashtëzakonshme e


figurës së shqiponjës dëshmon një traditë të trashëguar nga parahistoria më e lashtë. Në
mitet, legjendat dhe ritet që lidhen me hyjnizimin në qiell (il «volo magico»), në të gjitha
kontinentet nga Australia, Amerika qëndrore e deri në Zonat arktike, shprehet me krahët,
pendët dhe figurën e shqiponjës. (45) Perënditë më të fuqishme në mite dhe skulpturat e
para, në të gjitha kontinentet janë të paraqitur si shqiponja, gjysëm shqiponja, me krahet
apo kokën e saj dhe i përkisnin besimit hënor.
Në lashtësi e gjejmë simbolin e shqiponjës, në të gjitha ato vënde, ku fiset pellazge
kishin emigruar apo pushtuar, si në Romë, Azinë e Afërt, Egjipt e deri në Azinë e largët
e Amerikë, gjithëmonë për të shprehur pushtetin hyjnor të mbretërve. Por, në asnjë nga
vëndet e lartpërmëndura dhe tek asnjë popull, shqiponja nuk e ka zënë atë vënd si tek
shqipetaro-arbërit e sotëm, nga para-historia e deri në kohët moderne. Dhimitër Pilika, i
cili na ka lënë një studim të pasur mbi simbolikën e lashtë të Pellazgo-Arbërve, pohon se
në atdheun e aiakasve Aleksandër e Pirro Molosit (Shqiperia e jugut-shën. im), shqiponja
vlerësohet si amanet i stërlasht.
Zbukurimet popullore e përdorin kudo motivin e shqiponjës, me pamjen e saj
natyrore ose të stilizuar në: dru (arka, sënduk, dollape, djepe, tavanë, karrige, lugë, veglat
muzikore), metal (kama, shpata, enë shtëpijake), lëkurë (opinga, rripa, breza etj), tekstil
(veshjet popullore, jorganë, qilima), gur (brenda shtëpisë dhe zbukurimin e kullave).(46)
Me një fjalë, në gjithëshka që përdor gjatë jetës së tij, deri edhe në emrin e tyre kombëtar,
të trevave dhe gjuhës së tyre.
Ky adhurim BESIMTAR i «Zogut të bekuar të Hyjit», siç e përcaktonte Sami
Frashëri, nuk mund të mungonte edhe në mitet e stërgjyshërve pellazg të Arbërve (që
padrejtësisht emërtohen «greke»). Emri i shqiponjës është i kudondodhur: Iperione
(Shqiponjë) paraqitet si krijues i natyrës: Hënës, Diellit dhe Agimit (la Luna, il Sole,
l’Aurora ; Hesiode, Theog, 371; Diodoro V, 66) Në mitet e mëvonshme, shqiponja mbahet
si stërgjyshe e Adamit, prej të cilit e kanë origjinën njerëzit që populluan Botën. Ky mit
njihej edhe në Mesjetë. Sipas autorëve të tjerë (Hygin, Fables ;Pausanias, Description de la
Grèce.) Iperione është ati i Titanëve (Titanët ishin pellazgë). (47) E rigjejmë, si krijuese të
racës njerëzore, në mitin e Deukalionit dhe Pirrës, emri i së cilës do të thotë shqiponjë.
Ky emër përdoret edhe sot e kësaj ditë vetëm tek shqipetarët, por në gjininë mashkullore
–Pirro, dhe në gjininë femërore - Shqipe. (F. Demi, Shqiperi –emri parahistorik i Zotit në
botën moderne, pj. I)
Shqipetarët nuk e braktisën dhe nuk e këmbyen kurrë figurën e saj, si shprehje e
besnikërisë ndaj FESË së të pareve (Sellenizmit). Për këtë përkushtim pohon edhe
Giovanni Canestrini (1835-1900) në librin e tij (Prime nozioni di antropologia) : «Kjo racë,
ndër të gjitha ekzistueset, ka format më të bukura, më artistike, ajo krijoi kulturat
më të ndritura, pasi përherë diti të qendroje më pranë Zotit». (48) Sipas llogjikës
historike të fakteve, dalim në përfundimin se : Miti i «Syrit hyjnor» e ka zanafillën tek
bashkësitë fisnore që e kanë patur SHQIPONJËN SIMBOLIN KRYESOR të BESIMIT të
tyre : Dardano-Ilirët dhe Heleno-Iperiotët, të përfaqësuar sot nga Kombi i Shqipetaro-
Arbërve.
BINDU ! - EMRI QË I DHANË ARBËRIT PERËNDISË 59

Një dëshmi e rëndësishme arkeologjike, për fat, është ruajtur në Butrint, (fig.1 lartë). ku mbi një pllakë
kocke ndodhet i gdhëndur «Syri hyjnor». Në shënimin poshtë tij, nga mosnjohja e lashtësisë së Pellazgo-
Arbërve, shkruhej: Hajmali për mbrojtjen nga syri i keq, siç e përdorin sot popujt e besimit islamik.

Por kemi dëshmi të njohjes së këtij simboli, edhe në Europën mesjetare. (fig.2, 3) Në
dokumentarin kushtuar Biblës më të madhe në botë (Codex Gigas, e njohur si Bibbia del
Diavolo), shkruar në Pragë (1648), u ndeshëm me këtë simbol, në një gravurë që pasqyronte
torturat e Inkuzicionit (shekulli 13) kundër njerëzve që nuk i kishin braktisur ritet dhe
simbolet pagane. (49)
Siç e vumë në dukje në fillim të materialit, fjala Bindu në filozofinë besimtarë të Indisë
së lashtë lidhej me «energjinë» e Krijuesit, por në gjuhën sanskrite përkthehet «pikë uji»
ose «një pikë». Kjo tregon se, emërtimi i simbolit është i huazuar nga fiset pushtuese,
sikurse edhe simboli i shqiponjës në ritet e Bindu dhe në Egjiptin parahistorik. Kjo fjalë
(folje) qe ndodhet në gjuhën e shqipetaro-arbërve, ruan në vetvete edhe një vlere të
jashtëzakonshme për Historinë e Besimit ...

Bindu! – origjina e filozofisë së hershme besimtare për Krijuesin

Gjatë të gjithë historisë së tij, njeriu ka qënë i pushtuar nga ndjenja e FRIKËS përballë
një FORCE të plotëfuqishme qiellore - Zotit.
Mitet, mbreti /kryeprift, shërbenjësit dhe teologët predikonin se, për të mos u përballur
me zëmrimin e «Zotit», kishte vetëm një rrugë shpëtimit: BINDU !
Me këtë ide përshkruhet zëmrimi i Zotit në Testamentin e Vjetër: «I ngadalt në
zemrim dhe i madh në mirësi, fal fajet dhe rebelimet, por nuk lë pa ndëshkuar; Për
gabimet e baballarëve, i dënon fëmijët deri në brezin e tretë dhe të katërt». (Numri 14,
18 [3] / Esodo 20) (50)
Qeveria që vendosi Zoti tek populli i tij (fiset e zgjedhura -shën. im) është plotësisht
hyjnore, kur varet plotësisht nga urdhërat e tij. (51)
Pra, në sytë e besimtarëve, BINDJA ishte veçoria më e saktë që përcaktonte figurën e Zo-
tit si një PUSHTET i mbinatyrshëm ! Sipas studiuesve të besimit, kuptimi i parë i hyjnores
nuk ka qenë një figurë e caktuar qiellore apo tokësore, por e një FORCE që zotërohej nga «të
tjerët». Historiani i besimeve Gerardus van der Leeuw në veprën e tij (Phanomenologie der
60 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Religion, 1933) pohon se qendrimi i njerëzve ndaj kësaj «force» shprehej me habi, frike dhe
lemeri. Objektet dhe njerëzit që e zotëronin këtë forcë, kishin një natyrë të veçantë, që ne e
quajmë të SHENJTË. Ndërsa Mario Bendiscioli, (1903-1988) pohon se: «Emri Zoti (Dio) i cili,
në kultura të ndryshme besimtare është emërtuar në mënyra të ndryshme, ka për qëllim të
tregojë një FUQI të jashtëzakonshme të paisur me një FORCE të madhe.» (52)
Kjo ndjesi e njeriut parahistorik për «forcën e panjohur» nga e cila varej jeta e tij, mbas
mijëra vjetëve u bë tipari dallues i Zotit. Për rrjedhojë, mendoj se, priftërinjtë të cilët
merreshin me rregullat e lutjes dhe përcaktimin e emrave me të cilat duhej t’i drejtoheshin
Zotit (sipas karakteristikave të tij), e kanë emërtuar BINDU.
Ne vepren e Sh.Gjeçovit e gjejme perdorimin e kesaj fjale me kuptimin «hyjnore/e shenjtë»:
«Më duhet me i dhanë vedit nji të hovun per të gjatë të Shqypënis së dashtun, e të shkoj me
xânë vend mb’ato maje të bindueshme (hyjnore-shën. im) të Dodonës (...) Gojë-thana per
komb t’onë âsht aq e bindueshme (e shenjtë), e ka bâ qi t’i ruejt të pafyeme e të pa ndrrueme
shum punë e doke e me jau vu menden djalë pas djalit per mos i qitun në harresë..».(53)
Për të siguruar bindjen e njerëzve ndaj Zotit dhe mbretit (i cili ishte edhe Kryeprift),
shërbenin etërit e objekteve të kultit. Kështu psh, në ligjin më të lasht Romak (Puchta,
Institutionenes Rom. Rechts, I. 141, notes.), tregohet se priftërinjtë kryenin detyrën e
gjykatësit për të gjitha çështjet juridike. (54) Pra, filozofia e të dy pushteteve (e mbretit dhe
atij fetar), qendronte në sigurimin e BINDJES së njeriut nëpërmjet dënimit. Dënimi më i
rreptë në mite, ka qënë ai i përmbytjeve ujore, që zhdukte racën njerëzore.
Dihet fakti se njeriu primitiv ka bashkjetuar me shumë dukuri natyrore që kanë sjellë
fatkeqësi të mëdha, si periudhat akullnajore, të tërmeteve dhe zjarreve të fuqishëm, por
kujtimi i përmbytjeve ishte më i frikshmi. Nga ngjarja e vërtetë natyrore e përmbytjes, u thurr
miti më i njohur për «dënimin hyjnor» nga Zoti, të cilin e gjejmë tek shumë popuj të lashtë, që
nga Kina, India, në Mesopotami (Epopeja e Gilgameshit, e huazuar nga miti i fiseve sumere të
shk16 p.K.), e deri tek Aztekët dhe popujt Maja. E rigjejmë tek besimi kristian në Bibël (Genèse
7, 1–12) me tregimin e Arkës së Noes dhe kopjen e ngjashme të saj, në Kuran. (55) Arsyeja e
«zemrimit hyjnor» të Zotit ishin fajet dhe mosbindja e njerëzve ndaj urdhëresave të tij.

1.Dënimi me përmbytjen (Le Déluge,  Francis Danby (1840),  Tate Gallery. 2- Bindja, fjala e parë në stemën e
Vatikanit. 3-Dënimi gjatë kristianizmit me të dërguarin e Zotit, Archangel Michael. Hans Memling.
BINDU ! - EMRI QË I DHANË ARBËRIT PERËNDISË 61

Sipas shkrimeve helene dhe romake, Permbytja e parë që njihet është ajo e Ogyges (O
Gyges), mbretit të Perëndive (Schol. Hesiod. Theog. 806) Tek ky emër shkronja e parë
«O», është simbol besimtar që shpreh Zotin + Gyge (Gige) emërtim i bashkësive fisnore
të Arbërve të veriut, të cilët edhe sot njihen si «geg» dhe i vendit të tyre - Gegëria. Shumë
nga historianët e lashtë (Isidorus, Orig. lib. XI. 3. 13; Timaeus, fragm. 10, in Fragm. Hist.
graec. I. 195; Diodorus, lib. IV. 21. 7), origjinën e këtij emri e nxjerrin nga fjala gegeneis - «të
lindur nga toka» (Gea).(56)
Sipas Platonit (Timée, Critias), kjo përmbytje solli zhdukjen e Atlantidës, të cilën Xh.
Katapano e përcakton se ka ndodhur përpara 12000 vitesh.(57)
Për sa më sipër, faktet tregojnë se, ky mit është më i lashti dhe lidhet me fiset e Titanëve
dhe të Pellazgëve, paraardhësve mitik të Shqipetaro-Arbërve të sotëm.
Si përfundim Kemi dëshmuar se:
1. Në asnjë gjuhë aziatike apo europiane nuk gjendet fjala Bindu, që ta shpreh
gjuhësisht kuptimin e komandës. Në gjuhën e shqipetaro-arbërve fjala «bindu !»
është folje e mënyrës urdhërore dhe shpreh pikërisht këtë ide.
2. Zbulimi i fjalës shqipe në shkrimet e Rig Vedës nuk është një rastësi sepse, tek
një numër i madh fjalësh të përbëra të sanskritishtes, mund të dallohet rrenja e
pastër shqipe.
3. Në filozofinë besimtare të Indisë së lashtë, simboli Bindu lidhej me «energjinë» e
Krijuesit, por në gjuhën sanskrite emri Bindu nuk e shpreh këtë ide. Kjo tregon se,
emërtimi i simbolit është i huazuar nga fiset pushtuese.
4. Në artin e piramidave në Egjipt, vërejmë shoqërimin e kudondodhur të simbolit të
«syrit hyjnor» me shqiponjën. Mungesa në mitet egjiptiane e shqiponjës, simbolit
më të rëndësishëm besimtar pas atij të Zotit, dëshmon se ky simbol, nuk është me
origjinë nga kjo hapësirë gjeografike.
5. Në dallim nga popujt e tjerë, tek Shqipetaro-Arberit, Shqiponja është një simbol
kombëtar i ruajtur gjatë të gjitha periudhave historike. Emri i saj në gjuhën
shqipe, shpreh mitin e parë, në besimin e njeriut primitiv, të «lidhjes me Zotin», i
cili më vonë, në teollogjinë fetare përmëndet si «syri» i Zotit.
Faktet e sjella në këtë material për emrin e simbolit Bindu, i cili shpreh THEMELIN
e FILOZOFISË FETARE në shkencën e Historisë së Besimit, na çojnë drejt hapësirës
gjeografike të Gadishullit Pellazgjik, ose më sakt, drejt shqip-folësve të sotëm. Por, çfarë
do të na afrojë kjo trevë e stërlashtë e njerëzimit, për tezën tonë ...?
(vijon)
62 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

BINDU ! - EMRI QË I DHANË ARBËRIT PERËNDISË

(Pjesa II)
Kush është Zoti për një besimtar, përveçse pronar i pronarëve, mbret
i mbretërve i të gjithë universit ?Është fuqia më madhore.
Luigi Fabbri

N ë Enciklopedinë filozofike Garzanti 2007 shkruhet: «Me termin Zoti nënkuptojmë


qenjen më të lartë, të paisur me fuqi të jashtëzakonshme, që në kultura fetare
të ndryshme është emërtuar dhe simbolizuar në mënyra të ndryshme».(1) Për të pranuar
origjinën arbërore të emrit Bindu tek mitet indiane, duhet të zbulojmë si emër (me të
njejtën karakteristikë – të bindjes) edhe në besimin e lashtë të Arbërve. Që fjala «bindu»
përdorej në gjuhën shqipe me kuptim besimtar, e pamë tek libri i Shtjefën Gjeçovit
(Trashëgime thrako-ilirjane) ndërsa si emër mitik, e gjejmë në traditën e banorëve të lashtë
të Gadishullit pellazgjik (ballkanik) tek perëndia ilire BINDI- në shqip, apo BINDUS -
sipas shkrimeve latine.
Emri Bindi, ka tërhequr vëmendjen e shumë gjuhëtarëve. Albanologu Nikoll
Gazuli (1895-1946), që me përkushtim mblodhi të folurën e Malësisë së Madhe dhe
të trevave të jugut shqipetar, pohon se fjala «bindi» përdorej si sinonim i fjalëve : 1.
çudi, mrekulli. 2. send i çuditshëm, i mrekullueshëm. Ishte bindi i tokës: një mrekulli,
për bind: mrekullisht. (2) Me misionin e një prifti katolik dhe me një kulturë të gjerë
shkencore, për ta saktësuar kuptimin e fjalës «bindi», ai jep si shëmbull tog-fjalëshin
shqip «Bindi i Zotit» të krahasuar me shpjegimin në gjuhën latine: «mirabile Dei»
(Perëndi të mrekullueshme). N.Gazuli në fakt, na tregoi rrugën që duhet ndjekur për të
kuptuar emrin «bindu» në përdorimin e tij besimtar, dmth si sinonim i emrit të Zotit,
siç e shikojmë qartë edhe në të folurën e popullit tonë tek tog-fjalëshat: «Bindi i tokës»
BINDU ! - EMRI QË I DHANË ARBËRIT PERËNDISË 63

(Perëndia e tokës), «Bindi i botës»(Perëndia e botës) etj. Me të drejtë e vëren këtë barazim
edhe R.Ushaku, i cili pohon se: «Semantizmi i emrit «bind» në gjuhën shqipe i ngërthen
kuptimet e mrekullisë, çudisë, admirimit, mahnitjes, por edhe të habisë, drojes, frikës,
shëmtisë, veti këto hyjnore…»(3)
Por ishte një befasi e papritur, kur në librin e Guido Guidi Guerreres (Magia della
piramide. Le tecniche rituali tra magia e scenza) zbulojmë se në Egjiptin e lashtë, jo vetëm
është përdorur fjala «bindu», por edhe në kuptimin e saj besimtar si «forcë hyjnore»:
«Shkencëtarët ndoshta rastësisht e kanë emërtuar me emrin «atom», atë pjesëz të vogël,
e megjithatë shumë të madhërishme, të cilën egjiptianët e emërtonin «bindu»(…) dhe
si mund të mos mendojmë për atë fuqi shkatërimtare, si për mirë dhe për keq, të kësaj
bërthame të jashtëzakonshme të energjisë, që mendja jonë të kapërcejë pa u luhatur përtej
kufijve të pranueshëm njerëzor, duke folur në njëfarë mënyre me gjuhën e mistereve të të
mbinatyrshmes !».(4) Në gjuhën angleze, në fushën e fizikës bërthamore, vijon të përdoret
tog-fjalëshi «Bind-ing energy». 
Studiuësit pohojnë se perënditë ilire, simbolet dhe «detyrat»e tyre janë bërë të njohura
kryesisht nga objektet arkeologjike të kultit, shkrimet helene dhe të periudhës romake.
Në trevat e banuara nga fiset e Japodëve, në altaret e sakrificave është gjetur emri i kësaj
perëndie, veçmas apo i bashkangjitur me emrin e perëndisë së detit të romakëve «Bindus-
Neptunus». Bashkangjitja e emrave të perendive, nuk është një dukuri e panjohur në
mitologjinë e popujve, mjafton të sjellim listën e gjatë të banorëve hyjnorë të Olimpit,
me koresponduesit e tyre romak : Ares-Marte, Artemide-Diana, Atena-Minerva, Efesto-
Vulcane, Era-Giunione, Ermes-Mercurio, Poseidone-Nettuno, etj.
Ky paralelizëm i perëndive tek popujt e hapësirave të ndryshme gjeografike, buronte
nga fakti se, shumë fise të Gadishullit Apenin (italik) ishin të një etnije me fiset e
Gadishullit Pellazgjik apo të ardhur prej tij. Shqipetari i vjetër –pohon Dr.J. G. Hahn - nuk
ishte vetëm moshatar dhe fqinj i romakut të vjetër dhe i helenit, por edhe farefis me ta.
(5) Mbrapa lindjes së Romës si «qendra e Botës», pohon studiuesi Giovanni Feo (Misteri
Etruschi), faktor themelor ka qenë qytetërimi etrusk me teknikat e tij të përparuara dhe
të shumanëshme, artin, gjuhën, besimin, metalurgjinë, sundimin ushtarako-tregtar të
detit, dhe misterin e tokës që lidhej me kultin egjeo-lindor të femrës.(6) Nuk është rastësi,
që emri «Alba» i qytetit Alba Julias (Rumani), ku janë gjetur shkrime me emrin Bindi
(Bindo-Neptwo-Sacrvm), gjatë periudhës romake emërtohej Apulum, sipas perëndisë
së bubullimave dhe vetëtimave të etruskëve – Apulu, (7) fakt që dëshmon se, banorët
autokton dhe elita ushtarake e romakëve, kishin përkatësi të njejtë etnike.
Në studimet historike mbi lashtësinë, jo rallëherë vërrehet se, mungesa e dokumenteve
shkrimore dhe e njohurive mbi historinë, gjuhësinë, besimin etj. të Shqipetaro-Arbërve,
bëhet shkak për përfundime pa asnjë bazë shkencore në këto fusha. Shembull është
rasti i studiuesit Daniel Dzino (Bindus-Neptunus: Hybridity, acculturation and power in the
hinterland of roman Dalmatia.) Autori vë në dukje se shkrimet mbi altarë në lokalitetin e
Privilica-Golubic (Bihac/Bosnjë-Hercegovina) mbi perëndinë Bindus-Neptunus nuk janë
para –romake, por të shekullit të 3-të, dhe vendosja e emrit autokton-Bindu- krahas emrit
Neptun, nuk tregon se popullsia vendese ka patur një perëndi të detit, por është një
huazim i elitës së tyre, të perëndisë së pushtuesve romak.
64 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Si përfundim pohon se : «Hamendsimet dhe spekulimet nganjëherë shkonin shumë


larg, madje duke imagjinuar dhe sajuar lidhje, mes perëndisë Bindus dhe mitologjisë
shqipetare (…) Për fat të mirë nuk është nevoja t’ia rikujtojmë vetes se emërtimi «Illyrians»
është një ndërtim i hershëm modern, i mbivendosur mbi një emërtim të lashtë të popujve të
ndryshëm, që nuk pajtoheshin me ndjenjën e bashkimit, përpara pushtimeve romake». (8)
Për një historian të lashtësisë të kohës së internetit është e pafalshme të bëj përfundime,
pa patur njohuri të sakta shkencore apo, sic thotë populli ynë: «pa ngrënë bukë në
sofrën» e atij për të cilin flet. Johan G. von Hahn në veprën e tij (Studime Shqipetare) prek
pikërisht faktin e «ndikimit» mbi botkuptimin e shqipetarëve: «Kjo dispozitë shpirtërore
e shqipetarëve, falë së cilës ai merr gjënë e trashëguar me një këmbëngulje të madhe
dhe nuk pranon këtu asnjë ndikim të huaj, del në dritën e saj të vërtetë, atëherë kur
kemi parasysh se një pjesë e madhe e popullsisë, bile mund të themi lulja e saj, kohën më
të mirë të jetës e kalon në kurbet dhe pavarësisht nga kjo, qytetrimi i huaj nuk mund ta
zhduk çfarë ai ka sjellë me vete nga atdheu».(9)
Kur shqipetarët janë aq të lidhur me traditën e tyre jashtë vëndit në shk.19-të, si e
paskan ndryshuar atë, brënda krahinës dhe fshatit të tyre të lindjes, gjatë shek.3-të ?
Faik Konica, duke iu referuar studiuesit gjerman M.Flus, jep një mendim shkencor
mbi përdorimin e emrit Bindi-Neptun në trevat e Ilirisë: «Pak gjë dihet për fenë ilire
para pushtimit romak. Megjithatë është i sigurt një fakt qendror, që ajo nuk ndryshonte
thelbësisht nga feja e romakëve, sepse, ndërsa në viset e tjera të Perandorisë kishte fërkime
të vazhdueshme për shkaqe fetare ndërmjet ngadhnjimtarëve dhe kombësive të huaja
të pushtuara, në viset ilire nuk kishte asgjë të tillë. Hyjnitë vendëse ilire, ndonëse me
emra të tjerë, u korrespondonin perëndive romake dhe shpejt pas pushtimit ngriheshin
altarë për hyjnitë, pavarësisht nga emri i vjetër ose i ri». (10) Për rrjedhojë, ndërsa në veri
tek dardano-ilirët, për perëndinë e detitit lexojmë - «Bindus-Neptunus», tek romakët e
gjejmë në formën - «Nettunus-Poseidone».(11)
Përsa i përket pyetjes në se kishin apo jo Dardano-Iliret një perëndi të detit, mjaftonte
të shihej harta gjeografike e trevave të këtyre fiseve për të vërrejtur lumenjtë dhe burimet
e shumta ujore, në brendësi të vendit dhe një vijë e gjatë bregdetare në perëndim. Për
shfrytëzimin e kësaj pasurie natyrore Nicholas Hammondit (Historia e Maqedonisë,
Oxford, 1972) pohon : «Vijat e komunikimit rrugor e detar, i jepnin rëndësi të madhe
Shqipërisë qendrore në mënyrë të vecantë limaneve të gjirit të Vlorës, të Durrësit dhe
të lumit Drin. Mandej, kishte edhe një rrugë tjetër që, duke u nisur nga limani i Drinit,
nëpër Kukës e Prizren, arrinte në Metuhi e në Kosovë, ku kishte miniera bakri që prej
periudhës eneolitike. Si pasojë, kishte më shumë mallëra të importuara në Shqipëri se sa
në Maqedoni. Dhe për këtë arsye, nga pikpamja ekonomike e asaj kohe, Shqipëria ishte
një vënd i pasur.» (12) Për të patur mbrojtje në këtë veprimtari jetësore, lutjet dhe flijimet
për perëndine luftarake të ujrave dhe të detit– Bindu, tek këto fise zinin një vend qendror.
Është e vërtetë që nuk kemi ndonjë pasqyrim të kësaj perëndie në objektet arkeologjike
të Gadishullit ilirik, por kjo nuk dëshmon se nuk ka ekzisuar. Një nga arsyet mund të jetë,
se miti i tij i përket periudhës kohore shumë të herëshme, krahasuar me Neptunin romak
dhe Posejdonin e Olimpit. Siç dihet, paraqitja e perëndive në art me pamje njerëzore, ka
filluar shumë më vonë. Por, rëndësia e «barazimit» të perëndive në shkrimet e autorëve
BINDU ! - EMRI QË I DHANË ARBËRIT PERËNDISË 65

dhe objektet e kultit (në rastin tonë Bindi-Neptuni), kur mungojnë të dhënat shkrimore,
na japin dëshmi të rëndësishme për simbolet e tij dhe besimin e fiseve që e kanë adhuruar.
Mjeti i vetëm shprehës i miteve dhe i besimit, në lashtësi kanë shërbyer varret, altarët,
tempujt, mozaikët, skulpturat etj. që shikoheshin nga populli dhe tregimet që përcilleshin
gojarisht. Mendimi besimtar i lashtësisë edhe sot është pëgjithësisht i pakuptueshëm apo
i keq-shpjeguar (një dukuri që vihet re në Fjalorët e simboleve, mitet apo në sqarimin e
figurave mbi objektet arkeologjike).
Harku prej robe mbi kokën e Neptunit dhe tre dhëmbëshi (fig.1 poshtë) janë përdorur
nga artistët e lashtë, për të treguar se romakët, që i luteshin kësaj perëndie, i përkisnin
besimit HËNOR, sikurse dardano-ilirët dhe iperioto (epirioto)-helenët e Dodonës.

1. Kopje e një vepre arkeologjike etruske, e cila riprodhon mitin e panjohur të një perëndeshe shumë të
lashtë, të paisur me «syrin hyjnor» (në krahun e shqiponjës), pararendëse e Posejdonit romak. 2.Monedhe
e zbuluar nga Mojkom Zeqo prane lumit Drinasa në Shkodër, me një perëndeshë të lashte ujore (ndoshta
Bindi) me simbolin e tredhembëshit si të Posejdonit. 3. Sfinksi që zbukuron murin e Pallatit të Dariusit,
Persepolis.(13)

Për të kuptuar formën e njeriut/dragua që shpreh (fig.2), do të vërejmë një figurë


historike në formën e njeriut/luan (fig.3), të mbretit Dario i I-rë i Persisë ( 550 pK – 486 pK).
Artisti i lashtë, ka përdorur kombinimin e gjallesave të botës shtazore, për të përjetësuar
idenë se: ky mbret ka qënë një sundimtar i fuqishëm ushtarak (trupi i luanit shpreh forcën
e pushtetit) dhe gëzonte të drejtën e përfaqësuesit dhe ndërmjetësit të Zotit (krahët e
shqiponjës). Çdo nënshtetas duhet të kuptonte se figura dhe pushteti i tij janë hyjnore
e për rrjedhojë të shënjta. Të gjitha skulpturat e besimit pellazg që janë të paisura me
krahët e shqiponjës, i përkasin një periudhe kohore shumë të lashtë. Neptuni romak dhe
as Posejdoni helen, në pamjet që njohim, nuk kanë krahë shqiponje, fakt që dëshmon se
miti i tyre është më i vonshëm se ai i Etruskëve apo Tuskëve apo Toskëve në shqip, të cilët
kishin perëndi të detit- Nettunus.(14)
Në të njëjtën mënyrë shprehet miti parahistorik i një mbretëreshe të hyjnizuar (fig.1
lartë), e paraqitur si sunduese e detit dhe e tokës (këmbët e saj si të kuajve të Neptunit,
shpata në dorë), në rolin e kryepriftëreshës-orakull(krahët e shqiponjës të paisur me
«syrin hyjnor» të Krijuesit). Sot, figurat gjysëm femër/peshk emërtohen “sirena”, nisur
nga pershtatja e mëvonshme në mite, si në veprën e Homerit «Odissea» (libri 12).(15)
Shpata që mban në dorë është dëshmi e natyrës së saj sunduese dhe dënuese, në dy botë:
66 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

atë ujore dhe tokësore. Këto cilësi i shpreh edhe Perëndia e ujrave Bindu: me emrin e tij,
me flijimet që i bëheshin nga fise të cilat zbuluan dhe përsosën përpunimin e mineraleve
(prodhues të armëve dhe veglave të punës) që lanë emër në lashtësi si lundërtarë dhe
luftëtarë të zotë, duke e shtrirë sundimin mbi hapësira të pamata detare dhe tokësore.

Perëndia e ujrave në mitologjinë e Dardano-Ilirëve.

Bindi është njohur si perëndia kryesore e fiseve ilire të Japodëve, të cilët i ngrinin altarë
me dedikime (Bindo- Neptuno- Sacrum). Në altarin afër burimit të lumit Privilica, në
afërsi të Bihaçit në Bosnjë janë gjetur sasi të mëdha brirësh të dhive të flijuara gjatë riteve
për nder të tij. (16)
Arkeologu i njohur Hasan Ceka, (sikurse edhe studiues të tjerë shqipetarë) na tërheq
vëmendjen për rastet, kur lexojmë emrat e banorëve të trevave pellazge në gjuhë të
huaj. «Fiset e kumtuara nga burimet latine, në më të shumtën e rasteve janë nxjerrë nga
veprat më të lashta greke, kështu që format e arritura tek ne, kanë rrezik të jenë larguar
shumë a pak, nga shqiptimi origjinal ilir». (17) Studiuesi vë në dukje se emërtimet e fiseve
autoktone, duhen shqyrtuar duke u bazuar në dukurit e gjuhës së tyre, rrugë që kishte
ndjekur edhe Johan G. Hahn: «Fisi i vjetër i ilirëve të veriut, Japodët që përmend Straboni
dhe Japydët për të cilët shkruajnë Ptolemeu dhe Plini, na duken sikur tingëllojnë njësoj
me «lap», sepse «l» para «j»zhduket në gjuhën shqipe ; Për këtë ndryshim kemi shumë
shembuj, (shih Gram. §3 Nr24, f359)». Ky emër, vijon Hahni, përsë- ritet tek «lapgulapët»,
të cilët gjinden në fushën e Kosovës dhe na kujton «galabesët» e Darda- nisë së Vjetër të
cilët, siç duket, kanë banuar në ato vise.»(18) Pra mund të themi se emërtimi origjinal i
fiseve pellazge të Japodëve, ka qënë «lap-odët» ose «labët».
Edhe sot nga shqipfolësit përdoret «lap/lab» për banorët e krahinës së Labërisë. Këto
të dhëna gjuhësore, siç do ta shikojmë edhe më poshtë, vërtetojnë autoktoninë arbërore
të perëndisë Bindi.
Ndër të parët që e ka bërë të njohur perëndinë ilire Bindu, ka qënë arkeologu austriak
Karl Patsch (1895-1945) sipas të cilit, Ilirët kishin një Zot të veçantë që quhej Bindus për
krojet, përrenjtë dhe lumenjtë. Gjuhëtari dhe poeti shquar, që ushtronte detyrën e priftit-
Ndre Mjeda (1866 - 1937), gjithashtu e përmend se, si zot të ujërave në traditën shipetare
është adhuruar hyjnia Bind. (19)
Autorë të vendeve të tjera ballkanike kanë sjellë dëshmi më të zgjeruara për këtë perëndi.
Ata nuk kanë mundur ta trajtojnë kuptimin gjuhësor të emrit, por janë thelluar mbi natyrën
para-romake dhe autoktone të hyjnisë, fiset që e kanë adhuruar dhe vend-ndodhjen e altarëve
ku janë ushtruar ritet e saj. Në studimin e tij (Bindus-Neptunus and Ianus Geminus, at Alburnus
Maior (Dacia) Sorin Nemeti, pohon se altarë të perëndisë Bindi janë zbuluar në krahinën
Alba të Transilvanisë (Rumani) ku ndodheshin minierat dhe vendbanimet e minatorëve të
hershëm (lat.Alburnus Maior). Në galeritë e minierave ata kanë lenë emrat e tyre, mbi bazën
e të cilave studiuesit kanë mundur të përkatojnë se cilave fise u përkisnin këta emigrantë
(Delmatae, Pirustae, Baridustae, Maniatae, Sardeates, Ansi...). Pranë një altari kushtuar perëndisë
Bindus - Neptunus, pranë qytetit Privilica në krahinën malore Bihac, ndodhej edhe një figurë
BINDU ! - EMRI QË I DHANË ARBËRIT PERËNDISË 67

e gdhendur kalorësi i cili në njerën dorë mbante një tredhëmbësh dhe në tjetrën delfinin.
Sipas autorit perëndia e ujrave Bindu nuk është e huazuar, por e banorëve autokton. Edhe në
jug-perëndim të krahinës së Panonisë janë gjendur gjurmë të ushtrimit të kultit të Neptunit
(Bindu), si perëndi të ujërave rrjedhëse dhe të lumenjve. Në mitologjinë e herëshme romake,
Neptuni paraqitej si perëndi e ujrave të lumenjve dhe jo si perëndi e detit dhe e marinarëve,
kjo, thekson autori, e bën të kuptueshme se përse u pranua emri Bindus nga romakët për
Neptunin.(20) Meqenëse, siç vihet në dukje nga Hahni, Livi (XLV, 30) shkruante se Peonia
(Paionia) e atëhershme ishte një krahinë e Dardanisë (21), rrjedh përfundimi se Bindu ka qënë
edhe perëndi e fiseve të famshme të mitollogjisë së lashtë - Dardanëve.
Edhe studiuesi Nikole Čupiica vëren se: «Fjala Bindus nuk është as latine dhe as greke
dhe nuk paraqitet si emër apo epitet në panteonin latin apo grek (…) dhe pranë altarëve janë
gjetur shumë kocka të dhive, dëshmi e qartë se kjo kafshë i flijohej perëndisë Bindu». (22)
Arkeologu kroat Sineva Kukoč (The cult of Bindo Neptune) duke studiuar kultin kryesor
të japodëve, të dokumentuara në periudhën Romake të rajonit Bihac (Privilica) veçanërisht
të domethënies simbolike të kafshëve të flijuara (dhisë/cjapit), pohon se Bindi i Japodëve
është sundues i ujrave si dhe i zjarrit në ujë, për rrjedhojë ai është lëvizësi kryesor i cikleve
të mëdha, të domosdoshme për shoqërinë.(23)
Edhe perëndia e zjarrit-Agni, të cilit i kushtoheshin ritet e Bindit në besimin hinduist
(Indi), lidhej me ujin. Në Rig-Vedën (filozofinë besimtare të vedizmit) përmendet shpesh
se Agni ka lindur nga uji ose banon në ujë. (24) Studiuesit e vedizmit pohojnë se Agni ka
tiparet e një hyjnije ujore. (25)
Në Enciklopedinë Danteske të emrave (Franco Cardini - Enciclopedia Dantesca, 1970),
përmendet së emri Bindi është shumë i përhapur në Firencën e viteve 1200-1300, krahas
atij Lapi, që më vonë e hasim edhe si mbiemër.(26) Po si u gjendën në Firence emrat/
mbiemrat Bindi dhe Lapi?
Duhet të rikujtojmë së ky qytet ndodhet në zonën e banuar nga fiset Etruske dhe
zakonisht, fiset kur emigronin nga vëndi i tyre, shkonin në ato zona, ku gjenin banorë me
përkatësi të njejtë etnike, siç e dëshmon edhe emri i malit Albani pranë qytetit.
Siç u përmend edhe më lart, emri origjinal i fiseve Japode, ka qenë Lapodët ose Labët.
Sot «labët/lapët» emërtohen banorët e Labërisë, Shqipërisë së jugut (Toskërisë). Arkeologu
Hasan Ceka na zbulon se, këtë emërtim e mbante edhe një krahinë në Iliri:«Livi i quan
banorët e krahinës Labeates. Me këtë emër hyri ky fis edhe në historiografinë moderne,
jo vetëm tonën (...) Po të zhveshim legjendën nga prapashtesa e huaj do të na dilte se
krahina quhej Labia, pra banorët e saj nuk duhet t’i thërrasim më «labeatë» as «libeatë»
por «labianë» ose thjesht «labë». (27)
Në Fjalorin e Gaffiot, Félix (1934)  Dictionnaire Illustré Latin-Français) përcaktohet :
«Labeates-një fis i Ilirisë me kryeqytet Shkodrën. (28) Prejardhjen Pellazgo-Ilire te popujve
te Italise, perveç Alfredo Trombetti-t, pohon Nermin Vlora Falaski, e perkrahin edhe
glotologe te tjere te mirenjohur si Elia Lattes dhe Françesko Ribeco. Alfredo Trombetti
konfirmon se fise Ilire u perhapen ne te gjithe Gadishullin Italik». (29) Pra nuk është çudi
qe emërtimet e fiseve arbërore dhe të perëndive të tyre të ndodhen edhe tek banorët e
qyteteve dhe krahinave të Gadishullit italik.
68 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Përsa më sipër, në mitin e fiseve pellazge dhe atij të vedizmit në Azinë e largët,
gjenden pika të shumta të përbashkëta si: Emri Bind(u/i) në mit, lidhja me ujin dhe
zjarrin e sakrificave, kafshët e njëjta të flijimit (dhia/cjapi), lidhja në ritet e Zotit/Bindu
me shqiponjën, miti i «syrit hyjnor» dhe të simboleve njejta të Krijuesit/Bindu (kryqi,
pika, spirali etj), ushtrimi i besimit Hënor, si dhe trashëgimi si emër/mbiemër - Bindi, tek
popullsia e tyre.
Në objektet arkeologjike të Muzeut në Durrës shikojmë simbolin Bindu/Zoti dhe të
shqiponjës si përfaqësuese e tij në tokë.

1-Kryqi në ball, simbol parahistorik i Krijuesit, shk 3. 2- Figurë shumë e rrallë e shqiponjës në gur-varr,
që tregon se i vdekuri duhej të ishte nga shtresa e lartë, sa të shoqërohej drejt botës së përtejme nga vetë
ndërmjetësi i Zotit. Mumjet e faraonëve në piramida, mbështilleshin me figurën e shqiponjës. 3-Një
mbretëreshë/priftëreshë me «veshjen» e shqiponjës gjatë një riti vajtimi dhe përcjellje drejt botës hyjnore.
Në lashtësi me veshjen e shqiponjës në objektet arkeologjike është paraqitur vetëm mbreti/kryeprift.(foto
F.Demi)

Këto përputhje nuk janë të rastësishme, por dëshmojnë përhapjen e besimit dhe
mitollogjisë së bashkësive fisnore më të fuqishme ushtarake të parahistorisë, Pellazgëve-
atllantidë, të paisur me nivelin më të lartë qytetërimi se sa fiset e tjera të Euro-Afro-
Azisë e më gjerë. Përgjithësisht në shkencën historike dhe atë gjuhësore është pranuar
se ndikimi më i hershëm i lashtësisë, e ka patur kahjen «nga lindja në perëndim» me të
ashtuquajturat fiset «indo-europiane» ose shkurtimisht fiset Aria. Me qenëse ky është një
problem, që akoma nuk ka gjetur një trajtim të plotë shkencor, do të mjaftohemi të vëmë
në dukje disa fakte për tezën tonë :
- Studimet, deri në ditët e sotme mbi vedizmin, pranojnë se është një qytetrim i
sjellë në Indinë e lashtë nga një popull që ka zbritur nga zonat e larta të Iranit,
mbas rënies së qytetit të Mohenjo daro dhe Harappa.(30) Pra nuk është një besim i
banorëve autokton të Azisë së largët.
- Qytetrimi i Europës arkaike (Gadishulli pellazgjik) ka qenë shumë më i zhvilluar
se ai i fiseve të Sumerëve të Azisë së afërt. Sipas arkeologes M.Gimbutas, shkrimi
i gjetur në zonën dardano-ilire (kultura Vinka) ishte 2000 vjet më i hershëm se ai i
Sumerëve dhe i qytetrimit Elamik të Iranit të lashtë. (31)
- Emri Bindu dhe miti i «syrit hyjnor» kanë kuptim gjuhësor vetëm në gjuhën
pellazgo-shqipe.
- Idea e Krijuesit, tek pellazgët ka qenë në hapësirën qiellore, që është ideja më
e lashtë mbi të, ndërsa tek besimi vedist dhe pasuesi i tij- budizmi, e shikonin
BINDU ! - EMRI QË I DHANË ARBËRIT PERËNDISË 69

hyjnoren brenda qenies njerëzore. Kur lindi Buda deklaroi se ishte «Qënja e vetme
e adhuruar në Qiell dhe në Tokë». (32)
- Historia, besimi, gjuha dhe objektet arkeologjike dëshmojnë se vala e pushtimeve
më të herëshme në historinë e Euro-Azisë ka qënë: Perëndim → Lindje dhe jo e
kundërta.
Si përfundim: Koha jashtëzakonisht e gjatë e zhvillimit historik të besimit dhe e shoqërisë
njerëzore (dhe arsyet e tjera), e ka bërë të vështirë njohjen e panoramës së parahistorisë.
Siç shprehet Mircea Eliade:«Asnjë traditë besimtare nuk përcillet pafundësisht pa pësuar
ndryshime, si rrjedhojë e krijimeve të reja shpirtërore (besimtare-shën. im), të huazimeve,
ndërfutjeve (...) të nisur siç duket që nga parahistoria». (33) Por, shkencat e ndërlidhura të
gjuhësisë, besimit, arkeologjisë etj. të kohëve moderne kanë faktuar se: «fatmirësisht për
njeriun, e kaluara nuk vdes kurrë plotësisht (...) Kuptimi i thellë i një rrënje gjuhësore,
mund të ngërthejë ngandonjëherë, një mendim apo zakon të lashtë; Idetë u shndruan
dhe kujtimet u venitën; por fjalët mbetën dëshimtare të pandryshueshme të besimeve
që u zhdukën». (34). Drejtësinë e këtij përfundimi të Fuestel de Coulanges (Qyteti antik) e
dëshmoi edhe «odisea» nëpër tre kontinente e emrit pellazgo-arbër Bindu dhe i mitit të
«syrit hyjnor».
Të parët, në Historinë e mitologjisë botërore, e kanë shprehur këtë dukuri Rilindasit
tanë si Naim Frashëri, kur pohonte në mënyrë figurative, se Pellazgo-Arbërit «ishin
baballarë dhe të perëndive», domethënë krijuesit e miteve të para. Ky zbulim shkencor
i Rilindasve, i bazuar mbi studimet e shumta të arbëreshëve të Italisë, vijoi edhe nga
studiuesit e më vonshëm si Shtjefën Gjeçovi, i cili në veprën e tij (Trashëgime thrako-ilirjane)
shkruante: «Mb’ato krahina, kahë xu fill lumnija e jonë, lumnija e Pellazgjve; e t’u ngjiem
(duke u ngjitur-shën. im) ndër ato gomille rrënimesh të Ndivënëses së Dodonës, kah
filluenë e u përhapnë besimet e para». (35)
Sot, studimet Albanologjike përmbajnë vepra të shumta të autorëve modern, shqipetar
dhe të huaj, të cilët vijojnë rrugën novatore të Rilindasve në trajtimin e parahistorisë,
sidomos të zhvillimit të mendimit besimtar botëror, ku veçojmë studimin madhor të
Petro Zhejit «Shqipja dhe Sanskritishtja». Në këtë fushë, problem mbetet të përcaktohet
se: Cilët, nga fiset e shumta pellazgjike të Gadishullit tonë ishin krijuesit e teollogjisë në
parahistori, pararendëses së teollogjise se besimeve që njihen sot ?
70 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

DARDANIA E PAZBULUAR

(Pjesa I)
E vërteta asnjëherë nuk mund të zbresë në nivelin e atij që e kërkon,
përkundrazi për ta marrë, i takon kërkuesit të ngjitet në nivelin që ajo
gjendet. Rruga më e mirë për të përcjellë një të vërtetë është një lloj
komunikimi që i kapercen kufijt e fjales: është të kuptuarit intuitiv.
Helena Blavatsky

P ër Shqiperinë veri-lindore natyrale, nuk dihet ndonjë


emërtim gjeografik më i lashtë se sa emërvendi
Dardania, origjinën e të cilit janë përpjekur ta zbulojnë
pothuaj të gjithë emrat e shquar të historisë dhe gjuhësisë
albanologjike dhe botërore. Libri i parë që ka folur për
popujt e lashtësisë ka qenë edhe libri i parë i historisë
europiane, Iliada e Homerit, shkruhet: «Dardanët i drejton
Enea i shquar…» (Omero, Iliade II, 816-823) (1) dhe më vonë
e përmend edhe Straboni (64 pK - 19 pas K) «people of the
Dardaniatae…» (fis i Dardanisë) në librin e tij (Descriptive
Ethnology: Europe, Africa, India).(2)
Edith Durham (Prejardhja e disa fiseve dhe disa kanune e zakone
të Ballkanit) pohon se në hartat e vitit 140, të astronomit dhe
gjeografit Claude Ptolémée (90 - 168 pas K) gjejmë emërvendin
Dardani dhe vetëm kohët e fundit, emri i saj është fshirë nga
hartat tona: «Mendoj se emri i saj nuk është shkruar në hartat
Faqja e parë e librit e shekullit të nëntëmbëdhjetë».(3)
XXVII të Strabonit Rerum
geographicarum libri XVII.
Që nga shekulli i 18-19, kur studiuesit filluan të gjurmojnë
(1620) (4) origjinën e gjuhëve dhe rrjedhimisht edhe të shumë emërvendeve,
DARDANIA E PAZBULUAR 71

e deri në ditët e sotme, për emrin Dardania (europiane), të gjithë kanë qenë të një mendimi
se e ka origjinën nga emri «dardhë».
- Johann Georg von Hahn (Albanische Studien, I, 1854) qe nga të parët që emrin e dardanëve
e lidhi me fjalën shqipe «dardhë». Duke parë, përveç afërsise në shqiptim edhe faktin se,
«Sidomos shpati i saj lindor (i Dardanisë) ishte i veshur plot me dardha të egra (...) për
rrjedhim kuptimi i emrit Dardania në zanafill ngjan të jetë «vend dardhash». (5)
- Edith Durhami, duke e mbështetur mendimin e Hahnit, vëren se në gjuhën serbe
në tokat fushore përtej Drinit, që u serbizuan në fillim të mesjetës, ndodhen emërvende
Krushevo, Krushevas dhe Krushenica. Në gjuhën serbo-kroate këto emërtime kanë
kuptimin dardhë (kruška).
- Sipas Eqerem Çabejit (Emri i Dardanisë dhe izoglosat shqipetaro-kelte), shpjegimin që
dha G. Hahni «është i mbështetur mirë si materialisht, si gjuhësisht (...) Ky emër del ndër
të tjera në Veri në anët e Iballës e të Mirditës, në krahinën e Lezhës, në Shqipëri të Mesme,
në anët e Elbasanit, në Skrapar, në rrethin e Korçës e të Leskovikut, si emër krahine Reç-
e-Dardhë në Shqipërin Verilindore, si kompozitë Dardhëzeza në Mollas afër Gramshit».
Pas trajtimit të një vargu emrash të drurëve dhe të bimëve, në gjuhën kelte dhe shqipe,
E.Çabeji mendon se origjina e fjalës «dardhë» mund të jetë nga gjuhët e fiseve kelte të
lashtësisë, që kishin hyrë në Ballkan në shk.V. (6)
- Idriz Ajeti (Studime gjuhësore në fushët të shqipes) e lidh origjinën e emrit Dardania nga
«dardhë», duke u nisur nga emri i fisit dardan Pirustë (Pirustae) të ngjashëm me emrin
latin të dardhës «pyrrus» (7)
- Skënder Rizaj (Pellazgët Hyjnorë) pohon se: Toponimi dhe antroponimi Dardan është
fjalë pellgazgjishte – dardanishte – shqipe: Dard(h) + An (ë)= ana e dardhave. Dhe vërtet
në Pellgun e Dardanisë sot e kësaj dite ka shumë dardha, madje të llojeve të ndryshme
dhe me shije dhe ere të lloj-llojshme. (8)
Nuk po zgjatem më tej, meqënëse ky mendim qëndron edhe sot në çdo botim historik
mbi këtë emërvend. Ky përfundim nuk është bindës nga fakti, se emrat e figurave të
lashtësisë shprehin simbole të besimit dhe emri i dardhës nuk njihet si i tillë.
Për të njejtin emërvend, (bëhet fjalë për Dardaninë e Azisë së Afërme) historianët e
huaj pohojnë se e ka origjinën nga emri i Dardanit, i njohur në mitollogji nga veprat
e Homerit e të shumë shkruesve të tjerë të lashtësisë. Në rast se Straboni dhe autorët
e tjerë, e kanë gjetur në popull emërtimin Dardania (europiane) dhe meqenëse deri në
kohët moderne ai nuk ka ndryshuar, kjo dëshmon se ky emërtim është zanafillor dmth i
trashëguar nga koha kur bashkësitë fisnore kishin një identitet të formuar. Për rrjedhojë,
ky emër ka origjinë parahistorike.
Për të vijuar qetësisht kërkimin tonë, duhet t’i japim në fillim përgjigje pyetjes, që shumë
studiues modernë e shikojnë te dyshimtë për popujt europianë: A janë shqipetarët e sotëm
të Kosovës, pasardhës të fiseve Dardane të Strabonit ? Dr. Arif Mati (Odisea e pabesueshme
e një populli parahelen, f.21, 2007) shkruan se është rast unik në Europë, fakti se shqipetarët e
sotëm kanë rrjedhur prej një popullsije autoktone. I pari që e pohoi këtë fakt në vitin 1774
ishte gjuhëtari suedez Johann Erich Thunmann (1746 - 1778). (Über die Geschichte und Sprache
der Albaner und der Wlachen) (9) por edhe studiuesit arbëresh të Italisë .
Që nga shekulli i 18-të e deri në ditët tona, kjo tezë është pasuruar me dëshmi shkencore
historike, gjuhësore, arkeologjike, të besimit dhe të traditës, nga studiues shqipetarë dhe
72 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

të huaj, prandaj do të mjaftohem duke sjell provën e një shkence të kohëve të fundit - të
gjenetikës - sistemin HLA. Sipas përfundimeve të studimeve botërore të zhvilluara në
këtë fushë, Pr. Genc Sulçebe (Fakte gjenetike që hedhin dritë mbi lashtësinë dhe autoktoninë e
popullit Shqipetar) pohon se rivërtetohet autoktonia e popullit shqipetar në trojet e tij.(10)
** *
Sipas shkruesve të lashtë, njihen katër figura mitike me emrin Dardan. (Hom. Il. xx. 459;
Eustath. ad Il. pp. 380, 1697; Paus. viii. 24. § 2.) (11), por tre prej tyre nuk përmenden që të kenë
emërtuar ndonjë qytet, apo hapsirë gjeografike, per rrjedhojë do të ndjekim emrin e ….

Dardanit nga buroi dinastia e trojanëve të Iliadës


J. G.von Hahni (Studimet Shqipetare) pohon se sipas gojdhënave, ai ishte djal i Zeusit
dhe i Elektrës (bijës së Atlasit) dhe vëlla i Iasonit dhe Harmonisë. Vendlindja e tij, sipas
miteve është Arkadia, krahinë pellazge e gadishullit të Peloponezit (Helladë). Por mite të
tjera thonë se është me origjinë nga Kreta apo qyteti etrusk i Krotones (Crotone, Itali) (12)
Sipas Pierre Gautruche, (1602-1681) (L’Histoire poetiqve, Pour l’Intelligence des Poetes & des
Autheurs Anciens, 1668) Dardani është bir i Elektrës dhe Perëndisë romake Jupiter. Meqenëse
kishte vrarë vëllanë e tij Iasonin, u detyrua të arratisej drejt Azisë së Vogël në Frigji. Ai u
martua me Bateian, vajzën e mbretit Teukër dhe ndërtoi qytetin që njihet në histori me emrin
e tij - Dardania. Mbretërinë e trashëgoi Erichthoni, biri i Dardanit, pastaj nipi i tij Trosi, i cili
kur u bë mbret e ndroi emrin e qytetit në Trojë edhe vendi u quajt po me këtë emër. Një nga
fëmijët e Trosit ishte Anchise që së bashku me Venusin (Afërdita pellazge dhe Turan etruske)
patën për djal Enean e famshëm, por kurorën mbretërore e trashëgoi djali tjetër i tyre, Ili (Ylli)
i cili i dha qytetit të Trojës emrin Ilium. Nipi i tij Priami, ishte trashëgimtari i fundit i fronit
mbretëror dardan të Trojës. Priami i dha Trojës një shkëlqim që nuk e kishtë parë asnjëherë,
por për fat të keq, e pa me sytë e tij se si u shkatërua, pa mbushur akoma 300 vjet të jetës së
saj.(13) Disa autorë të lashtë kanë shkruar se nëna e Dardanit, Elektra e cila me gjashtë motrat
e saj ishte kthyer në yje të ndritëshme, mbas rënies së Trojës e humbi shkëlqimin.(14)
Sipas Virgjilit (Énéide III, VII) Enea Dardani, mbasi u largua nga Troja u vendos në
Latium dhe pasardhësit e tij themeluan Romën. Është e dukshme që mbi mitet e mbritura
nga lashtësia, në periudhat e mëvonshme «vihej dorë» për të ndërtuar historinë dhe
origjinat e fiseve të vendeve të tyre. Manipulimet më të shumta të miteve janë bërë në kohën
e Rilindjes italiane, për të nxjerrë qytetin etrusk Cortone, vend-origjinën e themeluesve
të Romës dhe të Trojës.(15) Megjithatë historianët e pranojnë se mitet greke (pellazge)
janë më të lashta se ato romake dhe anojnë në mendimin se vendlindja e Dardanit ishte
në Gadishullin Pellazgjik (Ballkanin e sotëm). Studiues të tjerë të kohëve moderne, me
Dardanin trojan, kanë lidhur origjinën e popujve europian.
Në Fjalorin e William Hazlitt (1811-1893) «Dictionary of Ancient Geography, Sacred and
Profane», (1851) shkruhet se «origjina e Dardanit është prej fiseve të Moesisë (...) Janë
fise barbare por të dhënë pas kënaqësive dhe muzikës».(16) Në mitet «greke» (pellazge)
përmendet një Dardan, nip i Kadmit dhe Harmonisë, motrës së Dardanit trojan, i cili
mendohet se u ka dhënë emrin Dardanëve arbër.
Albanologët nuk e përmendin në historinë e vendit tonë origjinën arbërore të themeluesit
të Trojës dhe lidhjen e tij me Kosovën (Dardaninë e lashtë), të penguar nga «pema e dardhës»
DARDANIA E PAZBULUAR 73

(tezë e shk. 19) dhe faktit se, legjendat tona popullore nuk kanë pasqyruar ndonjë heroizëm apo
vete Dardanin trojan. Lidhja e vetme e përbashkët ka mbetur vetëm emërtimi. Meqenëse, emrat
e paraardhësve dhe të figurave mitike tek arbërit trashëgoheshin (17) ka mundësi, që Dardani i
Trojës të ketë qënë brez pas brezi me origjinë nga Dardania europiane, por nuk jemi të sigurtë
nëse ka qënë pikërisht ai, që u ka dhënë emrin fiseve arbërore dardane dhe vendit të tyre. Të
ndodhur në këtë udhëkryq, do të kthehemi përsëri tek pika jonë e nisjes, dmth në shkencën e
gjuhësisë, për të zbuluar burimin e emrit të Dardanisë, të përmendur nga Straboni.
Fillimisht do ta kërkojmë në toponimët e hapësirës mesdhetare. Për emërtimet e
popujve dhe emërvendeve, do të merret për bazë rrënja e emrit Dardan «dard» dhe forma
të afërta të saj, të formuara nga shqiptimi i ndryshëm i tij. Siç e ka vënë në dukje Straboni
(xvi. F 785), emrat pësojnë ndryshime kur kalojnë nga një gjuhë në tjetrën. (18)
Në veprën e William Hazlitt (Dictionary of Ancient Geography, Sacred and Profane), na
jepet një e dhënë e rëndësishme se, një nga fiset ilire quhej Dardi. (19) Edhe Prof. Eqrem
Çabej pohon se në dokumentet e vendit tonë ky emër shfaqet për herë të parë në Kadastrën
e Shkodrës të vitit 1416-17, si «villa clamada Darda». Në anët e Përmetit në Jug, ku ka
gjasë të hyjë edhe Darsi (...) si dhe emri i krahinës Darsia në Shqipëri të Mesme. (20)
Gjithashtu E. Çabej vëren se: «tema Dard- në onomastikën e kohës antike ka qënë e
përhapur përtej caqeve të trevës dardane dhe të trevës dardane-trojane. Ajo na del më një
anë te Dardas, emri i një ‘praetor Epiroatarum’, te Derdenis, emër i shpeshtë princash
makedonë-elimiotë, bashkë me Derdia, emri i një qyteti në trevën elimiote, me Derdaia në
Tesali, Derdenis në ishullin Lesbos, më anë tjetër në truallin italik, në Apuli, si emër i një
populli Dardi të daunëve, si emër krahine Dardensis dhe si emër i një qyteti Dardanon» (21)
Tek Stefan Bizantini (Stephani Byzantii, «De Urbibus et Populis») gjejmë emërvende :
Daristane- qytet i Persis ku jetojnë fiset Daritae; Darion- qytet në Frigji ; Daunium – qytet
në Itali; Darsii- popull i Thrakës ; Darsania –qytet në Indi; Daridna- qytet në Paphlagoniae
(22). Lidhur me një fakt tjetër, do të paraqitet një hartë më e zgjeruar e rrënjës «dard».
Por këto të dhëna nuk na ndihmojnë për të zbuluar origjinën e emrit e të dy Dardanive,
sepse shkruesit e parë nuk janë marrë me këtë punë dhe ata modernë (K. M. Sheard,
Complete Book of Names...) pohojnë se zanafilla e emrit është e panjohur dhe ka mundësi
të jetë paragreke. (23) E vetmja mënyrë për të zbuluar origjinën e emrit, na mbetet të
mësojmë se çfarë mendonin dhe besonin njerëzit e lashtë, në kohën kur lindi nevoja t’iu
tregojnë të tjerëve përkatësinë e tyre.

Dardania emër parahistorik ?


Emri Dardania është fjalë e përbërë, nga rrënja dard + an (ia), ku «an» nuk është
mbaresë por fjalë që dëshmon së nga vjen (psh- jam nga këto anë ; shkodran, lezhian
etj). Fjala «dard» gjendet në fjalorin e sotëm të shqipetarëve (v.2002, internet), vetëm në
formën e fjalës «dardallë» për një shkop të gjatë, të përdorur në peshkim. (24) Duke e
zgjeruar hapësirën gjeografike edhe në travat e banuara nga fiset pellazge të lashtësisë,
fjalën «dard» e gjejmë:
Dard - në gjuhën katalane (Spanjë) - shigjetë.
Dardo -në gjuhën spanjolle (Spanjë) –shigjetë
Dardu- në gjuhën korse (Korsika) – shigjetë
74 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Dard- në gjuhën franceze – shigjetë apo heshtë druri me majë hekuri.


Dardar - si ndajfolje në gjuhën franceze - shumë shpejt, pa kthim.
Dar-dar - shigjetë, në fjalorin e fiseve në Tibet dhe kjo ka arsyen e vet që do trajtohet
më vonë. (25)
Këto të dhëna dëshmojnë se fjala «dard» emërton shigjetën apo heshtën. Nuk mund të
themi se kjo fjalë nuk ka qënë edhe në gjuhën tonë, sepse Fjalori i botuar i gjuhës shqipe
nuk përfshin të gjithë fjalorin dialektor (gegë dhe tosk), e sidomos atë të vjetër, as atë të
shqipetarëve në trevat autoktone, të arbëreshëve të Italisë dhe kolonive shqipetare, ku janë
ruajtur shumë fjalë të lashta. Megjithatë, ne kemi mundësi ta vërtetojmë origjinën arbërore
të fjalës «dardë = shigjetë/heshtë» me mjete të tjera : nëpërmjet BESIMIT dhe HISTORISË.
Sipas Petro Zhejit (Shqipja dhe sanskritishtja)«Gjuhët e para kanë qënë simbolike. Duke
qënë kështu, ne me të drejtë e kërkojmë shpjegimin e fundit të një fjale, jo tek një koncept,
por tek një simbol» (26) Të nisur nga ky fakt, ne do të nisim gjyrmimin në periudhën më
të herëshme të historisë, në kohën kur u krijua gjuha dhe do të vërejmë rolin besimtar që
zinte shigjeta.
Gjurmët më të herëshme të përdorimit të harkut me shigjeta i përkasin kohës së
Paleolitikut të hershëm (nga 120.000 deri në vitet 20.000) (27) Studiuesi nga Presheva,
Ibrahim Kelmendi (Prej miteve deri në Butmir) pohon se kultura më e vjetër e Europës
mendohet të ketë qënë kultura Vinka, qëndra e së cilës përfshinte hapësirën prej Thesalisë
deri në Pruth, Starçevo, duke u përhapur më vonë në të gjitha anët e Europës.
Në vitin 1866 A. Arcelin dhe A. Ducrost, zbuluan një shpellë të Niaux de Ariège (France)
në vizatimet e së cilës janë pasqyruar shumë shigjeta. (28)

1.Niaux de Ariège (Carsac, Dordogne) 2.Vizatime në objektet arkeologjike të kulturës Vinka. (29)

Në fig.1 duken qartë dy shigjeta mbi trupin e bizontit. Në fig.2 vërehet se shigjeta përdorej nga
njeriu primitiv i kulturës Vinka me një kuptim të caktuar. Çuditërisht pamja grafike e shigjetës
së njeriut të shpellave është pothuajse e njetë me atë të shekullit 21. Megjithatë, kanë një dallim
jashtzakonisht të madh midis tyre. Shigjeta e jonë është «një mjet» që e kemi trashëguar dhe e
përdorim për të treguar drejtimin, ndërsa ajo e stërgjyshërve tanë të shpellave është prodhim
origjinal i një botkuptimi zanafillor praktik, filozofik dhe besimtar (simbolik).
George Dumézil (La religione romana arcaica Miti, leggende, realta) duke folur për
besimin e romakëve, pohon se idea e «shpirtit» në zanafill, nuk lidhej me vdekjen, por me
«energjinë» – magjike të përjetëshme tek sendet. (30) Njëriu primitiv habitej se si shigjeta
mund «të fluturonte dhe të vriste» dhe i shikonte këto veti si shprehje e «shpirtit» hyjnor
të saj. Fakti që shigjeta «e ndihmonte dhe e mbronte», mendon E.Cassirer (Sprache und
DARDANIA E PAZBULUAR 75

Mythos) ishte origjina nga buroi më vonë idea e Zotit. (31) Ky fakt dëshmohet në studimet
e bëra mbi shoqëritë e lashta. G. Dumézil pohon se përpara se të bëhej Marsi Perëndi e
luftës, adhururohej kulti i heshtës dhe kur vendosej ndonjë marrëveshje, betimi bëhej
mbi të. (32) Në tempujt kushtuar shigjetës, zhvilloheshin rite të ndryshme si psh në rastet
e vdekjes së mbretit apo familjarëve të tij. (33) Romuli betohej për heshtën e tij. (34)
Në të gjitha besimet e lashta, shigjeta ishte arma me të cilën Perënditë dënonin njerëzit,
si Zeusi dodonas, Athina, Artemisi, Apolloni, Rudra indiane, perëndia egjiptiane Sikhmet,
etj. Sipas shkrimeve të Kuranit (V.3) në Babiloninë e lashtë, shigjeta përdorej nga orakujt
për të parashikuar fatin dhe ishte simbol i pushtetit dhe i mbretërimit.(35)
Në fig.1, (poshtë) shigjeta në gur-varr është përdorur pikërish si simbol besimtar.
Trekëndëshi, gjysëm-hëna dhe ylli brenda saj në formën e topthit, dëshmojnë besimin
hënor të Kartagjenasve. Poshtë është Perëndesha hënore Tanit.

1.Gur varri i Kartagjenës (British Museum) shk. 2-1 p.K.; 2.Kopia romake e perëndeshës Athina Pallades
; 3. Amuletë argjëndi me figurën e majës së shigjetës shk 5-3p.K.; 4. maja të heshtave të kohës së luftës
trojane. (36)

Rëndësia e veçantë e shigjetës dhe heshtës, për bashkësitë fisnore dhe mbretëritë,
diktohej nga fakti se, që nga periudha e gurit e deri në kohën kur filluan të përdoren armët
e zjarrit (shk 12-të, Dinastia Song), ishte arma kryesore goditëse në largësi, gjatë gjuetisë
dhe luftimeve. Me zbulimin e metaleve, shigjeta dhe heshta u bënë mjete më praktike se
sa gurët apo topuzët prej druri, të përdorura në zanafill. Sipas Homerit, armatimi kryesor
i Grekëve në kohët e fundit ka qënë heshta së cilës në kohët heroike i vendosej një kokë
metalike. (Hom. Il. 2; v. 320; Eustath.) (37) Duhet vënë në dukje se ngjarjet dhe emërtimet
pellazge të lashtësisë, shkruesit latinë në Fjalorët historik, i kanë emërtuar «greke».
Renditem këtë biografi të shkurtër të shigjetës, për të kuptuar vendin shumë të
rëndësishëm që ka zënë në besimin e lashtë dhe arsyen, se përse mbretërit më të fuqishëm
të mitologjisë, e kanë hyjnizuar si Perëndi.
Sipas Andre Leroi-Gourhan (Le Geste et la Parole) «anetaret e nje grupi njerezor «e kane
origjinen» nga nje perendi, nga nje hero apo nje kafshe» (38) Meqenëse «dardha» nuk ka
patur ndonjë kult, nxjerrim pëfundimin së emri Dardania dhe i dardanëve i pohuar nga
Straboni, e ka origjinën nga emri i Mbretit Dard (shigjetë) dhe ishte Orakulli i Zotit në
76 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

atë vend. Hahni e pohoi këtë fakt, si nga ana gjuhësore edhe mitike dhe nuk e kuptoj se,
përse e lidhi emrin e Dardanisë dhe banorëve të saj me pemën e dardhës. Në veprën e
tij (Studime shqipetare) Hahni shkruan: Jemi të mendimit që kuptimi i vërtetë i emnave
të fiseve të sigunëve (Herodoti, V, 9) dardanasve, kuretëve, kuiriteve, samnitëve dhe
sabinëve vjen nga arma kryesore e tyre. Kjo fjalë (Dard-an) nga tingulli i ngjan fjalës
italiane, spanjolle «dard» dhe angleze «dart» : «heshtë». (39)
Një fakt tjetër është emri Gjetë, i një prej fiseve dardano-ilire. Ky emër, sikurse edhe i
shumë emërtimeve të fiseve të gadishullit Pellazgjik, gjen kuptimin vetëm në gjuhën shqipe
dhe është forma e shkurtuar e emrit «shigjetë». «Armët më të preferuara të Herkulit, ashtu
si tek Gjetët, ishin harku dhe shigjetat- pohon studiuesi francez Eduard Shnajder- Gjet vjen
nga «shgjet», që në shqip bën shigjet, prandaj ato popuj (skithët dhe gjetët-shën. im) ishin
pellazg». (40) Kur flasim për fiset e Gjetëve, këtu futen edhe fiset Dake.

a- Mbretëria e mbretit dardan Burebistra ; b- Monedha Trajane në Dakinë romake 107 p.K. Gur-varrë
ilire në Bosnjë. Simboli i zik-zakut, i rrethit dhe dora, dëshmojnë besimin hënor të popullsisë. Harku me
shigjetë (djathtas lart), i përdorur këtu si simbol besimtar dhe fustanella shqipetare, tregon përkatsinë
fisnore dardane. (41)

Historiani latin i shk 3 pK, Marcus Junianus Justinus në veprën e tij (Epitome of Pompeius
Trogus) shkruan: «Dakët janë pasardhës të Getëve». Constantin C. Giurescu (Formarea
poporului român.) duke u mbështetur tek trashëgimia gjuhësore, pohon se «Ata (dakët dhe
gjetët) janë dy emra të të njëjtit popull [...] të ndarë në një numër të madh fisesh».(42) Që
Gjeto-dakët janë fise dardane e dëshmon edhe qeleshja në monedhën e prodhuar në Daki.
(fig.2 lartë) Përdorimi i emrit «dakë» dhe përfshirja e të gjitha fiseve veriore ballkanike
nën emrin «ilir», besoj se është pasojë e administratës romake, e cile donte ta fshinte
emërtimin «dardan» nga dokumentet e tyre, për telashet e mëdha që u kishin shkaktuar
këto fise, sidomos nën udhëheqien e Burrebistrës.
Faktet e mësipërme lidhur me emrin «dard=shigjetë», mbështeten edhe nga mitet,
sipas të cilave, shpikës i harkut mbahet Apolloni Ipeboreal (43), figura e të cilit lidhet me
vendin e Ipeborealëve, që sipas përshkrimit të Strabonit (Geografia, 11, 6, 2), ndodhet
pikërisht në zonën gjeografike të Dardanisë së lashtë .(44) Për të mbështetur mendimin
tonë për emrin e Mbretit- shigjetë (Dard), që krijoi bashkësinë e parë të organizuar të
fiseve dhe të prftërinjve fat-thënës, emrin e të cilit e trashëgoi krahina e Dardanisë dhe
shqipetarët e Kosovës, do të lidhim disa fakte të zbuluara në fushën e historisë, gjuhësisë
dhe miteve më të hershme.
DARDANIA E PAZBULUAR 77

Dardania, superfuqia e metalurgjisë.

Dardania e lashtë, përfshinte bashkësi të shumta fisesh, kufijtë gjeografikë të së cilës


është vështirë të përcaktohen sot me siguri. Kjo për faktin se, zanafilla e saj i përket
periudhës «pa libra» dhe njerëzit i regjistronin mendimet e tyre nëpërmjet simboleve, që
kanë mbritur tek ne në objektet arkeologjike, emrat dhe emërvendet. Ky lloj «shkrimi»
mund të lexohet vetëm nëpërmjet njohjes së besimit dhe gjuhës arbërore, gjë që e bëri të
mundur gjuhëtari i shquar Petro Zheji dhe ku do të mbështetemi për të zbuluar, jo vetëm
origjinën e emrit të mbretit Darda, por edhe historinë e jashtzakonshme të Dardanisë dhe
të arbërve në përgjithësi.
Hapësira gjeografike ku bën pjesë Dardania (Ballkani qendror), siç e vuri në dukje edhe
Pr.Ibrahim Kelmendi, i përket hapësirës gjeografike me kulturën më të hershme dhe më
të zhvilluar europiane: kultura Vinka, Cucuteni, Bug-Dnester, Trypillian, etj. të emërtuara
sipas vendeve ku janë gjetur objektet arkeologjike. Kultura Vinka (mijëvjeçari VI –III
pK) përfshinte brigjet e lumit Danub dhe hapsirën gjeografike ku shtrihet shteti i sotëm
i Kosovës, Rumanisë, Bullgarisë, Maqedonisë, Serbisë (45) si dhe Shqipëria veriore dhe
qendrore, banime të lashta të fiseve pellazgo-ilire. Nga gërmimet arkeologjike të kryera në
Sovjan, afër Korçës (Shqipëri) u zbulua vend-banimi i një bashkësie fisnore afro10 000-7 000
vjeçar p.K. i cili, sipas arkeologëve, pranohet si më i vjetri i njohur deri më sot në Europë.(46)
Studiuesi nga Presheva I.Kelmendi pohon, se Neoliti i kompletuar me vegla, kafshë të
zbutura, bujqësi e shtëpia, për të parën herë u çfaq në Ballkan dhe në krahinat e Karpateve
dhe prej këtej gëlltiti Europën. Kultura ballkanike Vinka I, që përfshinte edhe Dardaninë
e lashtë, ka qënë më e vjetër edhe se ajo Sumere. (47) Këtë fakt e mbështet edhe arkeologu
Hasan Ceka: «Nuk duhet të nënvleftësohet nga ana tjetër fakti se fjalori blektoral i gjuhës
shqipe është një nga më të pasurit në Europë. Ka shumë të ngjarë pra, që këtë trashëgim,
populli ynë të mos e ketë as nga shekujt e kaluar, as nga mesjeta, por për traditë nga kohët
më të lashta antike». (48)
Në mbështetje të kësaj teze, edhe M.Gimbutas kur flet për shkrimin e Europës
parahistorike pohon se: «Qytetërimi europian, (Europa parahistorike përfshinte zonën
mesdhetare-shën. im) e kishte krijuar shkrimin (figura simbolike) afërsisht në vitet 5300-
5200 dmth 2000 vjet përpara Sumerëve» (49)
Gjetjet arkeologjike në trevat shqipetare të lartpërmendura, tregojnë jetesën e organizuar të
fiseve dhe faktin se, njeriu primitiv përfundimisht ishte shkëputur nga jeta e vëllezërve të tij
«me katër këmbë» që ushqeheshin me çfarë të gjenin në natyrë. Tashmë ai ishte në gjendje të
mbillte, të riste dhe të prodhonte ushqimin e tij. Ky «revolucion» ariti shkallën e tij më të lartë,
kur në saj të zjarrit dhe banesave brenda shpellave, stërgjyshërit tanë zbuluan mrekullinë e
metaleve. M.Garashani (Ilirët prejardhja e tyre) vëren se, zhvillimin e gjenezës (së shqipetarëve)
në viset e Ballkanit, mund ta përcjellim që prej fillimit të kohës së metalit. (50)
Njohja e nxjerrjes dhe e punimit të mineraleve, sidomos prodhimin e thikave, majave
të shigjetave dhe çekanëve metalik, ndikoi në rritjen e prodhimeve bujqësore, kushteve
të jetesës dhe gjuetisë. «Zotërimi i zjarrit nuk garantoi vetëm mbijetesën dhe zhvillimin
e njeriut si specie, por prodhuan edhe një botkuptim mitiko-besimtar, duke nxitur dhe
ushqyer imagjinatën», pohon M.Eliade.
78 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Njeriu besimtar e shikonte zjarrin si një çfaqje të Zotit dhe minatorët që ishin njëkohësisht
edhe farkëtarë, si «magjistarë» të cilëve i Plotfuqishmi u kishte zbuluar një nga misteret e tij.
«Ky zhvillim i arritur gjatë periudhës Mesolitike i dha fund barazisë kulturore të bashkësive
fisnore të periudhës së Paleolitikut (në Euro-Azi, shën. im) dhe u bë shtysë për çfaqjen
e shumëllojshmërisë dhe dallimeve midis tyre, që do të bëhet karaktëristika kryesore e
qytetrimeve të mëvonëshme» (51). Studiuesia e shkrimeve pellazge, Nermin Vlora Falaski,
vë në dukje se nga të gjitha fiset që shtriheshin në lashtësi, nga Danubi deri ne Azinë e
Vogël, më të zhvilluarat ishin ato që përfshiheshin në trojet nga Kosova deri në Çamëri(52).

(53)
a-Monedhë e emërtuar Dardanika prodhuar në Dardani .b- Monedhë argjendi e qytetit dardan Damast
ΔΑΜΑΣ - ΤΙΝΩΝ – ΚΗΦΙ.

«Në Dardani, pohon H.Ceka, njihesh dhe përpunohej që herët hekuri, bakri, argjendi,
dhe shumë rrallë ari ; këto shërbenin kryesisht për të përgatitur vegla pune, armë (heshta,
shigjeta, shpata etj) (…) duke filluar nga shk IVpK edhe monedha. (...) Në krahasim me
artizanët e viseve ilire të luginave të Matit e të Drinit, që ishin dhe vazhduan të jenë
mjeshtër të dëgjuar në përpunimin e metaleve deri thellë në kohën e sundimit romak,
metalpunuësit e Epirit mbetën prapa dhe nuk arritën dot një zhvillim të lartë në këtë degë
të artizanatit. Shkaku kryesor duhet kërkuar në mungesën e mineraleve në tokat e Epirit».
(54) Mungesa e pasurisë minerale apo e njohjes së përpunimit të tij, në jugun ballkanik,
dëshmohet edhe nga origjina e objekteve në varrezat e Mikenës. Carlo D’Adamo (Sardi
Etruschi e Italici nella guerra di Troia) pohon se objektet prej ari, të tipit të Europës qendrore,
të zbuluara në Mikenë provojnë lidhjen tregëtare të kaherëshme të qytetërimit mikenas
me hapësirën danubiane. (55)
Treva e fiseve arbërore të Dardanisë, ka qënë qendra më e lashtë e nxjerrjes dhe
pëpunimit të mineraleve në Europën jugore dhe për këtë dëshmojne krahas arkeologjisë
edhe mitet. Në veprën e Titus Livius (Le Decades Qui Se Trouvent, 1617) shkruhet se Vestalet
e para, priftëreshat e kultit të zjarrit, quheshin Geganie (Gege), (Geganie, l’une des
quatre premieres Vestales.)(56), që dëshmon se fiset Dardane kanë qenë përpunuesit e
parë të mineraleve duke përdorur nxehtësinë. Udhetarja amerikane Rose Lane (Majat e
Shales) pohon se sipas zakoneve të fiseve në brendësi të maleve veriore shqipetare «Baza
e ceremonisë fisnore është adhurimi i zjarrit. Nusja merr me vete nga shtëpia e saj një
DARDANIA E PAZBULUAR 79

dhuratë të përherëshme: një palë masha zjarri» (57) Masha e vogel, krahas zbukurimeve
të tjera, ishte pjesë e veshjes së gruas mirditore. Ishte detyra e saj, e njejtë me atë të
priftëreshave Vestale në tempujt romak, të kujdesej që zjarri të mos shuhej.
Kultin e zjarrit, e dëshmon edhe miti i Erithonit i cili, herë del si djalë i Efestit (farkëtarit
të Perëndive të Olimpit) dhe i Geas (Tokës) dhe në mitet e tjera, si djalë i Dardanit dhe
Bateias, shpikës i qerres dhe përdorimit të monedhave. (58) Sipas studiuesit C. D’Adamo,
miti i Erithonit duke përfshirë Efestin, Athinanë dhe Gean (Tokën) shpreh në mënyrë
simbolike, nevojën e vajit të ullirit i cili e riste shumë temperaturën e furrave, e nevojshme
për përpunimin e metalit. (59) Këtë nevojë të punishteve dardane, e plotësonte Jugu në
këmbim të veglave, zbukurimeve dhe prodhimeve të tjera prej argjendi, bronxi dhe
hekuri. Gjithashtu, miti i Erikthonit, na dëshmon se një nga figurat e mëvonshme të
Mbretit arbëror Dard apo farkëtarëve dardanë në mite, ka qënë Efesti dhe ndihmesat e tij
metal-punues, në shërbim të oborrit hyjnor të Olimpit.
Sipas Mircea Eliades, njeriu farkëtar në lashtësi ishte edhe «njeriu i ditur dhe besimtar».
(60) Në lashtësi lidhja me Zotin, në fiset e së njejtës gjini e dëshmonte qeleshja. Në foton
poshtë (fig.1) Efesti paraqitet me qeleshen «frige» të shqipetarëve të Çamërisë, si e mbretit
dardan Paridit të Trojës (fig.2), e Burebistrës (fig.3), dhe e pasuesit të tij, Decebalit (fig.4).

Në objektet arkeologjike Efesti paraqitet edhe me plisin e shqipetarëve të Kosovës së sotme.


(60) Diego Vélasquez (1599-1660), Efesti pret Apollonin në farkën e tij, Madrid, Prado; d-Statuja e
Burebistrës Calarasi ; d-Decebalit në kolonën e Trojanit, Romë; c- Parisi i Trojës (vit.117–138)

Prodhimi i objekteve të para metalike dhe zbutja e kalit, krijoi «superfuqinë» e parë fisnore
të lashtësisë, e cila sipas fakteve të sipër-përmendura ka qënë DARDANO-ILIRE, të cilët i
nënshtruan apo i zbuan bashkësitë e tjera kufitare të së njejtës gjini, (në formë centrifugale)
dhe në periudhat e mëvonëshme hapën epokën e «kryqëzatave» të vazhdueshme nga
Perëndimi drejt Lindjes (dhe jo e kundërta). Këtë fakt e gjejmë të shprehur simbolikisht me
udhetimin e Argonautëve (luftëtarëve-marinarë), që kërkojnë lëkurën e artë (burime të reja
minerale, floririn). Sipas miteve, pohon Aristidh Kola (Arvanitasit dhe prejardhja e grekëve),
Dardani ishte i pari njeri, që u largua nga Europa në Azi me mjete lundrimi dhe mbante
titullin e prijësit të shumë popujve dhe kombeve që erdhën pas tij në Azi.(61) Le të kujtojmë
80 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

se këtë fakt, ia përmendën Aleksandrit të Madh priftërinjtë, kur mbriti në Indi. Kjo rrugë u
ndoq më vonë edhe nga vëllezërit e tyre të Jugut (Iperiotët dhe fiset e tjera pellazge).
Një nga qendrat më të vjetra minerale të Europës, ka qënë vend-banimi Damast,
kryeqytet i Dardanisë së lashtë. Në Fjalorin e William Hazlitt, shkruhet: Damastium-qytet
i Pirustëve në Iliri, i njohur për minierat e tij të argjendit (62) Siç dëshmon Hasan Ceka
emri i Pirustëve «përmendet në burimet e shkruara antike vetëm duke filluar nga mesi i
shekullit të parë të erës së re (…) në burimet më të lashta por edhe ato të vonat historike,
si banorë të kësaj pjese të Ilirisë përmënden dardanët, që shquheshin për një organizim të
fuqishëm ushtarak e shtetëror, si dhe për sulmet e tyre të vazhdueshme ndaj mbretërive
fqinjë ilirë (viti 230) e maqedonë. Me këtë identifikim (pirust=dardan - shën. im) nuk janë
në kundërshtim as të dhënat e tjera burimore (Livi XLV26)».(63)
Kur Roma nuk ishte më një qytet-shtet, por një fuqi ushtarake e Gadishullit italik
dhe kishte nisur politikën e pushtimeve të hapsirave gjeografike edhe përtej Europës
së lashtë, nxierrja dhe përpunimi i metaleve u bë një nevojë thelbësore për të. Pasuria
e madhe minerale, tradita e përpunimit të tij nga fiset e krahut lindor të Adriatikut
dhe afërsia gjeografike, ishin një nga arsyet kryesore të pushtimeve ballkanike prej
romakëve. Këtë e dëshmojnë edhe emërtimet e vëna prej tyre, si Metalla Ulpiana, Metalla
Dardanica, Metalla Aeliana dhe Metalla Aureliana si dhe organizimi administrativ i
Dardanisë i njohur si Municipium Dardanorum ose Dardanicum, ku përfshiheshin
qendra të banuara si Ulpiana, Statio Vindenis, Pestova, Poslishtë, Klokot, Paldenica,
Station Viciano, Donje Nerodimlje, Çifllak, Nikadin. (64) Për të shfrytëzuar pasurinë
mineralë të përtej-detit, romakët krijuan fshatra minatorësh dardano- ilir edhe në Daki,
si në Alburnus Maior (Rosia Montana, Rumani). (65)

Geto-Dacian Koson, mesi i shekullit të parë p.K. (66)

Emri Damast, i harruar në historinë e Shqipërisë, ka mbijetuar në ditët e sotme në


Azinë e Afërme tek emri i kryeqytetit të Sirisë - Damask (në aramanishte Dammaśq dhe
hebraishten biblike Dammeśeq (‫)דמשק‬, fama e të cilit në punimin e armëve dhe zbukurimin
e tyre me argjend dhe ar, ka mbëritur deri në ditët tona. Studiuesit shprehen se, emri
nuk është i qartë dhe mendohet se i përket kohës parasemitike, (para mijëvjeçarit IV).
(67) Stefan Bizantini (Stephani Byzantii De Urbibus et Populis ) origjinën e këtij emri e
DARDANIA E PAZBULUAR 81

shpjegon nga mitet: «Damascus, biri i Mërkurit dhe nimfës Alimede, erdhi nga Arkadia
në Siri». (68) Kjo e dhënë vetëm na ndihmon për të treguar origjinën e emrit Damask nga
Gadishulli Pellazgjik, por jo kuptimin gjuhësor. Por, nganjëherë e vërteta që kërkohet aq
larg, ndodhet më pranë nesh.
Emri Dardan = Damast = Adam
Në sy të parë duket se këto emra nuk kanë asgjë të përbashkët. Por, në fakt kemi
të bëjmë me fjalë të gjuhës shqipe që përdoren edhe sot, si në kohën kur janë krijuar.
Damast : Dam (i ndam) + ast (është) = është ndarë; Adam: A (është, ose merret si simbol
i njëshit, i pari) + dam (i ndarë)= është (i pari) ndarë. Pra nga ana gjuhësore Damast =
Adam.
Edhe emri Dardan (rrenja «dard» ose «dar») shpreh ndarjen. Sipas Pr.Petro Zhejit DAR
(ku A është e gjatë dhe në formë arkaike ka qënë AA) në formën e lashtë do të kemi «dà
ar» dhe më qenë se Ar = Zoti dhe Da =ndarje dmth sakrifica (ndarja) e Zotit me të cilën
ai krijoi Botën materiale (69). Për rrjedhojë emrat: Dard (an) = Damast = Adam, shprehin
Mitin e Krijimit të botës materiale dhe të njëriut.
Historiani Skender Rizaj, në studimin e tij (Shqipja, gjuhe hyjnore dhe universale )
shkruan: «Arkeologët serbë, në lokalitetin Vinçi (Serbija e sotme), afër lumit Danub dmth
në Dardaninë më të herëshme, kanë gjetur bustin e profetit Adam të gdhendur në gur.
Themelet e faltoreve ishin në dy forma «A» dhe « » (germa e lashtë D) që simbolizonin :
All-llahun (Zotin-shën. im), Adamin, Abecene (Librin e Shenjte) dhe disa tekste të
gdhëndura në gurë me shkrimin pellazgjik.» (70) Për mendimin tim, dy gërmat e themelit
të tempullit, jane simbolet e dy emrave që shprehnin të njejtin subjekt mitik Adam=Dard,
të cilat përfaqësuan vetë Krijuesin.
Ky zbulim, të cilin historiani nga Kosova e ka parë me sytë e tij në objektin arkeologjik,
nuk është bërë kurrë i njohur.
Emrin e Adamit, në formën «Adamat», siç e pohon Hasan Ceka, e gjejmë në monedhat
e tipit Zeus-anije ilire, të prera në shk II pK, që të kujton emrin e mbretit të parë molos, që
jetoi në fund të shk. VI dhe fillim të shk V pK. ; Admetin të cilin Pindari (Pythos, 4, 126)
na e kumton në formën dorike Admat. (71) Sot tek shqipetarët e gjejmë në formën Adem,
dhe të greqizuar Adamantios, tek shqipetarët e Iperisë (Epirit).
Nuk do ta quaj rastësi, kur vërejmë se miti i Krijimit, në objektet arkeologjike është
shprehur pikërisht me simbolin e shigjetës. Ky fakt dëshmon edhe një herë se shigjeta,
ka qenë një ndër simbolet më të rëndësishme në besimin parahistorik të njëriut. Dy
shigjeta që tregojnë drejtime të kundërta të horizontit është një figurë shumë e përhapur
në objektet arkeologjike. Nga ana grafike, largimi në drejtime të kundërta, shpreh ndarjen
dhe në shkencat moderne përdoret po në këtë formë.
Siç e trajtuam më lart, njeriu primitiv e shikonte shigjetën si mjet të veprimit të Zotit.
Sipas studiuesit Petro Zheji, çdo figurë simbolike lidhet me një mit kozmogonik dhe në
rastin tonë, simboli i shigjetës më dy krahë tregon mitin e NDARJES të kryer nga ZOTI,
që solli krijimin e Botës materiale. (72)
82 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Edhe Bibla dëshmon se miti i Krijimit i përket miteve


të stërlashta Dardane. Në kapitullin e parë të Gjenezës
shkruhet : «Në fillim Zoti (Elohim) krijoi Qiellin dhe
Tokën...» (Gen. 1:1). Fjala «në fillim» shkruhet me germa
hebraike, por shqiptohet si në gjuhën shqipe. Esoteristja
e shk.19–t ë H.P.Blavatsky pohon se: «nëfilim»(ebr.)–
do të thotë Gjigandët, Titanët, Të rënët Ëngjëjt –N.d.T.)
(73) Sipas Tit Livit (Le Decades Qui Se Trouvent, 1617)
Gjigandët vendosën tre male sipër njeri tjetrit, për të
zbuluar Perënditë, (74) nga e ka origjinën edhe miti i
njohur biblik, i ndërtimit të kullës së Babelit. Studiuesi
Edi Shukriu (Dea Dardane - Ikonografia dhe funksionet)
na tregon për një rit të ngjashëm: «Shqipetarët e Anamalit
në Malin të Zi, bartin gurë (kryesisht të rinjt) deri në
maje të malit dhe i vendosin aty, me mëtim të rritet maja e malit, të jetë sa më afër diellit.
Këto përcjellen me rituale/lojëra të hjedhjes së gurëve». (75)
Në studimet e kryera mbi popullsinë shqipetare pohohet se pjesa veriore e saj emërtohen
Gegë, që latinët e kanë dhënë në formën «gige» dhe në shqip i përgjigjet fjalës «gjigandë».
Dardanët dhe fiset e tjera veriore të së njejtës gjini, janë pasardhësit e banorëve të parë, të
paraqitur në mite si Ciklopë, Gjigandë dhe Titanë.
Një e dhënë e J.G.von Hahnit e mbështet këtë mendim: «edhe sot në pjesën më të
madhe të Gadishullit ballkanik dhe në të gjithë mbretërinë e Greqisë, muratorët janë nga
Shqiperia dhe shumë krahina malore në lindje banohen, pothuaj vetëm prej familjeve
të këtyre muratorëve shëtitës. Këta e godisin ndërtesat mbas metodës ciklopike (dy
siperfaqe ballore të mbushura…)» (76)
Në këtë popullsi hynin edhe paraardhësit e pjesës jugore të shqipetarëve, sepse fjala
Titan, në shqip shpreh përkatësinë e njejtë gjinore (tanët=njerëzit tanë). Sipas Strabonit
(shk 1 pas Kr) Epiriotët, Maqedonasit dhe Ilirët flasin një gjuhë, presin flokët me një
mënyrë dhe doket e zakonet i kanë një. (77) Në fotot poshtë Hermesi Tosk dhe malësorja
nga Gegëria e Shqipërisë Veriore, kanë të njejtin model të flokëve, i cili kishte karakter
simbolik besimtar (në rastin tonë shprehte spiralin).
Pra origjina mitike e Dardanëve, krahas fiseve arbërore të jugut, historikisht faktohet
tek Gjeneza e Biblës, kur u NDA Toka me Qiellin dhe kur Zoti sakrifikoi (NDAU) veten
për të krijuar njeriun e parë. Emri i krahinës së Dardanisë dhe e shqipetarëve gegë e
shpreh këtë mit.
DARDANIA E PAZBULUAR 83

Busti i Hermesit (Greqi) shk. 5 p.K. (78)

Një burim i rëndësishëm për të zbuluar lashtësinë janë shkrimet e shenjta, ku emri i
fiseve Dardane jepet në numrin njëjës në formën Dodanim, Dara, Rodanim, Do’danim,
Dedan, etj. Tek emri i përdorur në Biblën hebraike Dodanim, «im» është mbaresa e
shumësit tek Hebrejtë. Ndërsa përdorimi i emrit Rodanim për Dodanim, sipas Rudolf
Kittel (1905, Biblica Hebraica) është një gabim i kopiuesve për faktin se shkronja D (‫ )ר‬dhe
R (‫ )ר‬tek hebrejtë grafikisht janë të njejta. (79).

Dhimitër Kamarda në studimin e tij (Saggio di Grammatologia Comparata Sulla Lingua


Albanese, 1864) e ka trajtuar i pari dukurinë e ndryshimit të vendeve të gërmave apo
zëvëndësimin e zanoreve në gjuhën shqipe. Për sa më sipër, duket se edhe emrat Doda,
Dodan dhe mbiemri Dodani, të përdorura në Kosovë, si dhe mbiemri Dara tek arbëreshët
e Italisë, e kanë origjinën nga emri i fiseve Dardane.

Hahni gjithashtu pohon se «emri Doda është shumë i përhapun, bile gjindet edhe në
gjermanishten e vjetër saksone (Grimmi, f.649) dhe lidhjen e këtij emri me fiset dardane
na e dëshmon edhe Herodoti (VII, 73) i cili shkruen se në ushtrinë e Kserksit, Dota, i biri i
Megasidrut, ishte komandanti i paflagonëve dhe i matjanëve.» (80) Janë të shumtë Fjalorët
e Mesjetës, e deri të dy-tre shekujve të parafundit, që kanë shkruar mbi fiset Dodanim
dhe na japin të dhëna mjaft të çmuara të bazuara në shkrimet e autorëve të lashtësisë.

Në Enciklopedinë ebraike shkruhet se, emri Dodanim përcakton Dardaninë që ndod-


het në pjesën jug-perëndimore të Moesisë. (81)
84 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Në Fjalorin biblik të William Smithit (1813 –1893) shkruhet: Dodanim – racë udhëheqëse,
pasardhës të Javanit, djalit të Japhetit. (Genesis 10:4; 1 Chronicles 1:7) dhe në histori njihen
si Dardanë, banorë me origjinë nga Illyricum. Ata janë një racë gjysëm-Pellazgjike. Në
(Chronicles 1:7) ata emërtohen Rodanim. (82)

Në komentin e Biblës të Testamentit të vjetër (Bible Knowledge Comentary: Old Testament)


shkruhet se Dodanim (fiset dardane-shën. im) ka mundësi të kenë jetuar në Dodonë.
Këto fise përmenden shpesh në shkrimet e profetëve me emrin Dedan (Ezekiel 27:15) (83)
Në përkthimin izraelit të Torah (Targum Pseudo-Jonathan) vendin e tyre e quajnë
Dordania, ndërsa në përkthimin e të krishterëve të Biblës (Targum Neofit) e lidhin me
Dodonën e Epirit (Clarke’s Commentary on the Bible Gen 10:4) të tjerët me Dardanin e
Ilirisë (Barnes’ Notes on the Bible Gen. 10:4)
Studiuesi gjerman i teologjise Franz Delitzsch (1813 – 1890) e lidh emrin Dodanim me
figurën e Dardanit të mitologjisë greke (pellazge) (Keil and Delitzsch Biblical Commentary
on the Old Testament Gen 10:4) ndërsa teologu anglez Joseph Mede (1586 – 1639) me Jupiter
Dodonaeus (Zeusin) i cili kishte një orakull në Dodonë. (Gill’s Exposition of the Entire
Bible, Gen 10:4) (84)
Nga këto studime të teologëve të shkrimeve biblike, del qartas se Dardani dhe
Dardanët, nuk ishin grek, por të origjinës pellazgo-ilire dhe lidhen me tempullin e
Dodonës dhe Dardaninë arbërore. E papritura më e madhe, tek shkrimet e shënjta, ka
qënë theksimi për fiset Dardane (Dodanim): RACË UDHËHEQËSE (Leaders) (Genesis
10:4, Chronicles1:7). (85)
Si përfundim : Emri i mbretit dhe i fiseve arbërore të Dardanisë e ka origjinën nga
SHIGJETA, që është nderuar si Perëndi në parahistori. Ngritja e kultit të saj lidhet
sidomos me zbulimin e përpunimit të mineraleve që solli supremacinë e fiseve dardane,
të shprehur në mite me figurën e Efestit (Vullkanit) dhe Herkulit. Studiuesi i emrave të
Perëndive dhe lashtësisë pellazge, Aristidh Kola (Gjuha e Perëndive) pohon se, «në fjalorin
e njeriut parahistorik, në zanafill, emrat e kishin origjinën nga objektet kryesore të botës
që i rrethonte, dhe shumë më vonë epitetet e tyre përcaktonjëse, idetë».(86)
Dardani dhe vëllai i tij binjak Iasoni, në mite pasqyrojnë kalimin e besimit, nga
një traditë «shamanësh»popullorë, në një profesion të organizuar të priftërinjve e
priftëreshave kushtuar Perëndisë së Tokës-Dhemitrës. Zoti NJË do të mbetej tek fiset
dardane HËNA, e përfaqësuar në periudhat e mëvonshme me emërtimin SELLENIZËM,
besim që Dardanët dhe bashkësitë e tjera arbërore, Iperiote dhe Maqedonase, e përhapën
në të gjithë hapësirën e Euro-Afro-Azisë. Ky pushtim i fiseve arbërore, faktohet jo vetëm
me simbolet e njejta besimtare që gjenden sot në këto hapësira gjeografike, por edhe me
emërvendet, emrat e popullsive dhe gjurmët që lanë në gjuhën e tyre.
Në shkrimet e shenjta janë fosilizuar shumë fakte historike, një pjesë e të cilave, si
rrjedhojë e kohës shumë të gjatë, ka sjellë harresën në kujtesën popullore. Kanë ndikuar në
këtë drejtim sidomos ripërshtatja e miteve zanafillore të paraardhësve, prej pasardhësve për
nevojat e tyre administrative. «Në disa raste, pohon A.Kola, fallcifikimi i teksteve të vjetra
është aq i madh sa që duket me një të parë». (87) Megjithatë emri i origjinës DARDAN, i cili
qëndron në thelb të vete Historisë së krijimit të shoqërisë njerëzore, nuk u fshi dot kurrë.
DARDANIA E PAZBULUAR 85

Këtë e vërteton fakti se, çuditërisht, kudo që tenton të zbulosh mitin më të hershëm
apo ngjarjet më të rëndësishme të parahistorisë, do të zbulosh emertimin Dardan (apo
variantet e tij), për figurën e një Mbreti Dardan apo të fiseve gege të Dardanisë :

- Në të tre Epopetë më të mëdha që njihen nga lashtësia, ajo e Luftës së Gjigandëve,


Titanëve apo Luftën e Trojës e njohur nga librat e Homerit, ndeshemi me fiset
Dardane.
- Në Përmbytjet e Mëdha, ajo e Ogyges, Deukalionit, Noesë, njihet edhe përmbytja
e Dardanit.
- Në të gjitha mitet ku flitet për krijuesit e racës së re njerëzore : nga Adami, Prometeu,
Zeusi- Deukalion, Kadmi, Noe biblik, njihet edhe Dardani dhe fisi i tij, nga e kanë
origjinën të gjithë popujt europian.
- Në rast se do të hetojmë për kultin e Tokës (Dhemitra, Cibele, etj) dhe tempullin e
ishullit të Samothrakës, apo tempullin e parë të Pellazgëve - Dodonën, përsëri do
të ndeshemi me emrin Dardan. Shkruesit e lashtë pohojnë se Samothraka në fillim
mbante emrin e tij dhe Altari më i famshëm i ishullit u kushtohej «Perëndive të
vërteta» (Dardanit dhe Iasonit). Kurse studiuesit modern, e lidhin emrin e Dodonës
nga Dodani /Dordoni, variante të njohura në shkrimet e vjetra për emrin Dardan.
- Edhe kulti i binjakëve, aq i përhapur në mitet e Euro-Azisë, apo i emrave Kuritë,
Kabir, Koribante, Dioskure, Daktile, Lari, Mani etj. që konsiderohen si Mbrojtes
mistike apo Udheheqës të Njerezimit, kanë lidhje me figurën e Dardanit dhe
vellanë e tij Iasonin.

Përputhja e karakteristikave të emrit Dodanim (fiseve dardane) në shkrimet e shenjta,


me ato të Adamit dhe Prometeut në mite, dëshmon se bëhet fjalë për një vijëmsi të së
njejtës histori arbërore, e ardhur nga fiset që formuan bashkësitë e para mbisunduese dhe
që e kthyen besimin në një KOD LIGJOR i cili do të udhëhiqte çdo veprimtari, shpirtërore
dhe administrative të shoqërisë njerëzore. Siç e përmëndëm në fillim të materialit, tek
këto fise përfshihen edhe Iperiotët, siç e dëshmojnë emërtimet TITANË dhe IPEBOREAL
në mite, që në gjuhën shqipe emërtojnë fiset e së njejtës gjini (Gegët dhe Toskët).
Në këtë kënd-vështrim, thellimi në historinë e Dardanisë dhe në përgjithësi të
bashkësive më të mëdha të lashtësisë, pasardhës historik të të cilëve janë shqipetaro-
arbërit e sotëm, do të kërkonte ndihmesën e shumë fushave shkencore, por sidomos të
shkëputjes nga përdorimi politik i shkencës Historike, metodë që shtrëmbëron dhe e
fsheh TË VËRTETËN.
86 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

DARDANIA E PAZBULUAR

(Pjesa II)
Për Cuspianin, Volaterrano, Esafiano, Ptolemeo, Orosio, Wolfangio,
Dardania e herëshme formoi atë pjesës të Ilirise që përfshinte Serbinë,
Rashën dhe Bosnjën.
Nikoll Ketta *

N johja e origjinës së emrit Dardan = shigjetë/heshtë, mund ta quajmë një dritëz të


vogël në terrin që sundon mbi parahistorinë e fiseve arbërore dardane, si dhe rolin
e tyre në hapësirën europiane dhe atë botërore. Kjo, për arsyen e thjeshtë se, pohimet e
mendimtarëve tanë të shekujve të kaluar, fatkeqësisht nuk kanë tërhequr vëmendjen e
studiuesve për të dëshmuar vërtetësinë e tyre.
Në shkrimin e Prof.dr. Skënder Rizaj (Para 3000 vjetëve janë shkruar veprat shkencore
dhe letrare në gjuhën shqipe…) ka shkruar se: DJEPI i Pellazgëve ishte pellgu i Dardanisë
… (ku), kanë ekzistuar dhe ekzistojnë, sot e kësaj dite, të gjitha kushtet optimale për
paraqitjen e njeriut dhe të zhvillimit të qytetërimeve (revista Mecmua- i Ulum, 1877). (1)
Një tjetër studiues i shquar, albanologu arbëresh Dhimitër Kamarda, pohon se : «Sipas
Plutarkut, Pellazgu i vjetër, ishte mbreti i parë në Epir (Plutarco, Pirro) dhe sipas autorëve
të tjerë (Strab. Erodot. Stef. di Bizan. Scimno), Epirotët ishin Pellazgë. (2) Me qënëse,
zbulimi i së vërtetës historike, ndërmjet dy pohimeve të figurave të shquara albanologjike
ka lidhje me studimin «Dardania e pazbuluar», do të duhet t’i japim përgjigje pyetjes:
DARDANIA E PAZBULUAR 87

A është Dardania vend-origjina e Pellazgëve hyjnorë ?

Origjinën gege të Pellazgëve e mbështet edhe dijetari austrijak Von Hahn, në librin
«Studime Shqipetare» (1854) duke pohuar se: «Shqipetarët janë autokton sepse rrjedhin
drejtpërdrejtë nga Ilirët, sikurse edhe populli i Maqedonisë së Epirit, të gjithë të rrjedhur
nga Pellazgët parahistorik»(3)
Edhe francezi Eduard Shnaider, origjinën e Pellazgëve e nxjerr nga Iliria, vendin ku
banojnë yjet. (4)
Në botimet akademike botërore, miti i Dardanit trojan, jo vetëm që nuk lidhet me
Pellazgët, por as edhe me fiset e DARDANISË (Kosovë), megjithëse kjo hapësirë gjeografike
e ka mbajtur këtë emër deri vonë dhe fiset e saj janë përmendur nga shkruesit e lashtë.
Arsyeja, sipas studiuesve është se: «Athina dhe Roma, dy qendrat e mëdha të antikitetit,
pasi përvetësuan shumicën e dijetarëve nga Pellazgët, u përpoqën të fshehin historinë e
vërtetë. Për t’ia arritur qëllimit rrënuan nga themelet qytetet e tyre, dogjën gjithë librat
dhe e kthyen historinë e vjetër të Pëllazgëve në mitologji helene që ta fundosnin historinë
pellazgjike në errësirë sa më të thellë». (5)
Për origjinën ilire të Pellazgëve, përveç pohimit të autorëve, nuk njihen faktet gjuhësore,
historike apo arkeologjike mbi të cilat ata bazohen. Rruga e vetme mbetet kërkimi i fakteve
nëpërmjet besimit zanafillor dhe miteve që njihen sot. Këtu zë fill edhe studimi ynë.
Siç e pamë (Dardania e pazbuluar, pj I) emri Dardan e ka origjinën nga rrënja «dard» (shigjeta
/ heshta). Për herë të parë ky emër çfaqet në «regjistrin» e fëmijëve të shumtë të Zeusit, i lindur
nga lidhja e tij me Elektrën, bijën e titanit Atlas. Fati deshi që të arratiset nga mbretëria e tij
dhe të ngrejë në bregun e Azisë së Vogël një mbretëri dhe familje të re dardano-trojane, që e
përjetësoi emrin e tij në ngjarjen më heroike të lashtësisë - Luftën e Trojës.
Një fakt tjetër na bën të mendojmë se emri Dardan, i familjes hyjnore mbi Olimp,
nuk është i pari, që nënkupton se me këtë emërtim, ka patur figura të tjera mitike më të
hershme.
Hapësira ujore që lidh pjesën europiane me bregun e Azisë së Vogël, emërtohet
ngushtica e Dardaneleve, emërtim që lidhet, sipas Diodore de Sicile (Vol XXIII, 134) me
Përmbytjen e Dardanit.(6) Miti i Përmbytjes së Madhe është një ngjarje sa historike (The Black
sea deluge William B. Ryan et Walter C. Pitman) (7) aq edhe simbolike. Ky mit shpreh
vendosjen e një sundimi të ri administrativ dhe ushtarak të mbretërve të fuqishëm të
lashtësisë, i simbolizuar me krijimin e një “race të re” njerëzore mbas një katastrofe ujore.
Sipas studiuesve, ky mit është nga më të lashtët dhe tek hellenët, Përmbytja e parë që
njihet është ajo e Ogyges (O Gyges), mbretit të Perëndive (Schol. Hesiod. Theog. 806). (8)
Tek ky emër shkronja e parë «O», është simbol besimtar që shpreh Zotin + Gyge (Gige)
emërtim i bashkësive fisnore të arbërve të veriut, të cilët edhe sot njihen si «gegë» dhe
i vëndit të tyre - Gegëria. Shumë nga historianët e lashtë (Isidorus, Orig. lib. XI. 3. 13;
Timaeus, fragm. 10, in Fragm. Hist. graec. I. 195; Diodorus, lib. IV. 21. 7), origjinën e këtij
emri e nxjerin nga fjala gegeneis (gegët) - të lindur nga toka (Gea).(9)
88 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Michel-Ange Permbytja

Sipas Platonit (Timée, Critias), kjo përmbytje solli zhdukjen e Atlantidës, të cilën Xh.Katapano
(Thoti fliste shqip, f. 16) e përcakton se ka ndodhur përpara 12000 vitesh. Përmbytjet në mitet
e tjera janë më të vonëshme, si ajo e Deukalionit (Pindare, Les odes Olympiques, IX-157 -158), e
Noe-s në Bibël (Genèse 7, 1-8, 22) e Nuh-ut në Kuran (sourate 11) etj. (10)
Mendoj se Përmbytja e Ogiges ka qenë ajo e Dardanit të Dardanisë, emri i të cilit
(ngushtica e Dardaneleve) dhe e asnjë figure tjetër mitike, u përjetësua pikërisht aty ku u
zbuluan gjurmët natyrore të kësaj katastrofe, afro 7000 -11000 vjet pK, pra shumë më herët
se përmbytjet e përmendura në pllakat e Mesapotamisë (Epopeja e Gilgameshit), e Biblës,
Kuranit, si dhe në mitet e popujve të tjerë. Këtë fakt e vërteton edhe H.Blavatsky, e cila
në Fjalorin e saj teosofik përmend faktin se Kuretët (Dardani dhe Jasoni- do trajtohet më
poshtë) në mitet parahistorike njiheshin si «Perënditë e Përmbytjes». (Dei del Diluvio) (11)
Emërtimi Përmbytja e Dardanit e mbritur nga mitet e humbura të parahistorisë, vetëm
se na dëshmon lashtësinë e emrit DARDAN në krahasim me mitin e Deukalionit dhe të
Zeusit, ndërsa gjithshka tjetër është fshirë nga kujtesa mitike. Kur shkel mbi këtë truall
të zhytur në erresirë, kërkimi ynë për të zbuluar historinë e lashtë të fiseve dardane dhe
i Dardanit të parë, duket një nismë e pashpresë. Siç dihet, deri në shekullin 17-18, mund
të themi se burimi kryesor i ngjarjeve të parahistorisë kanë qenë mitet. Edhe në ditët e
sotme ato zënë një vend të rëndësishëm në librat e historisë mbi origjinën e popujve. Por
mitet nuk kanë qëndruar të pa ndryshuara, siç ka ndodhur me vizatimet e shpellave
apo objektet arkeologjike. Mitet më të herëshme kanë pësuar modifikime, ripunime dhe
plotësime me tregime dhe figura të reja. Këtë dukuri studiuesi K. Kerenyi (Prolegomeni
allo studio scientifico della mitologia) e ka emërtuar «mitologema» dmth se «një material mitik
gjatë zhvillimit të shoqërisë njerëzore, në vazhdimsi rimodelohet...» (12)
Kjo dukuri ndodh, jo vetëm me kalimin e shekujve, por edhe nëpërmjet përhapjes së
besimit në hapsira të tjera gjeografike. Kjo përhapje vertikale (me kalimin e shekujve) dhe
horizontale (hapsirat gjeografike) e miteve, megjith ndryshimet që kanë pësuar format
DARDANIA E PAZBULUAR 89

më të herëshme, ruajnë copëza, të cilat duke i ribashkuar na ndihmojnë të zbulojmë të


vërtetën e ngjarjeve të kohës «pa dokumente shkrimore».
Studiuesi francez Fustel de Coulanges ( La cité antique, 1864) këmbëngul se «e kaluara nuk
vdes kurrë tërësisht për njeriun e sotëm. Idetë janë transformuar dhe kujtimet janë zbehur,
por fjalët kanë mbetur, si dëshmitare të pandryshueshme të besimeve që janë zhdukur». (13)
Por, krahas faktit të përshtatjes së miteve sipas kohës dhe hapësirës ku janë përdorur,
duhet të kemi parasysh se, për të njejtën figurë mitike kemi emërtime të ndryshme.
Mosnjohja e kësaj dukurie i ka shtyrë studiuesit e lashtësisë, të mos bëjnë lidhjen e figurave
dhe miteve me njera-tjetrën. Studiuesi arvanitas Niko Stillo tek vepra e tij (Etruskishte
Toskërishte) ka shembuj të shumtë në këtë drejtim. Për ta bërë më të qartë këtë mendim, i
cili është thelbësor për temën tonë, do të marrim në shqyrtim emrat dardan dhe kuret, në
mitet e dy brigjeve të Adriatikut.

Djemtë që mbrojtën babanë e tyre foshnjë.

Mitet që njeh lexuesi i sotëm në saj të Teogonisë së Hesiodit (shk.8 p.e.r.) dhe shkruesve
të tjerë të lashtësisë, vërtiten rreth figurës qëndrore të parahistorisë – Zeusit dodonas
dhe oborrit hyjnor mbi Olimp. Tregimi i familjes olimpike zë fill me gjyshin e tij, Uranin
(Uranos- Qielli) i cili me gruan e tij, Gean (Dhea-Toka), njihen si prindërit e racës më të
lashtë njerëzore - të Titanëve.
Një prej fëmijve të Qiellit dhe Tokës, mbreti Kron, (emër i greqizuar i fjalës shqipe
Kreu. Sipas Shtjefen Gjeçovit, ky emër e ka rrâhjen nga gjuha shqype e don me thanë krye-
kunoruem) (14) i frikësuar nga përsëritja e «fatit» të të jatit të cilin e çfronësoi me luftë,
i hante të gjithë fëmijët e tij të porsalindur. Për t‘u hakmarrë Gea, nëna e tij, e këshilloi
vajzën e saj, që ishte njëkohësisht edhe nuse e të birit - Rean, në vend të foshnjës që priste
(Zeusin) të mbështillte në pelena një gur, që Kroni e gëlltiti pa kuptuar gjë. Rea e lindi
foshnjën në një shpellë të malit Ida në ishullin e Kretës. Nimfat që jetonin aty e ushqyen
me qumështin e deles Amaltea trazuar me mjaltin e bletës Melisa. Që të mos dëgjoheshin
të qarat e foshnjës nga titani i pamëshirshëm Kron, përreth tij kërcenin valle «me hap të
rëndë» Kuretët (Curètes) shoqëruar me këngë plot britma luftarake dhe duke përplasur
heshtat e tyre mbi mburojë. (15)
Mbasi mundi të jatin-Kronin dhe xhaxhallarët e tij titanë, Zeusi sundoi i
gjithpushtetshëm, në besimin dhe mitologjinë e Gadishullit Pellazgjik (Ballkani i sotëm),
që nga mijëvjeçari i II pK deri në kohën e vonë greko-romake, kur ndriçimi diellor i djalit
- Apollon, e zbeh kultin e tij. Por qëllimi i materialit tonë nuk është figura e Zeusit, por e
kërcimtarëve luftëtarë të ishullit të Kretës, që ndihmuan të lindte foshnja e paracaktuar.
Çfarë përfaqësonin Kuretët (Cureti) në mitet e lashta ?
Figura e Kuretëve kanë qënë pak të qarta edhe për shkruesit e lashtë. Studiuesit, duke
parë se adhuroheshin si Hyjni në Tebë, Lemno, Frigji, Maqedoni dhe veçanërisht në
Samotrakë, mendojnë se arsyeja e mosnjohjes, ka qënë natyra esoterike (e fshehtë) e kultit
të tyre. Në shkencën esoterike, sipas Helena Blavatskit, emërtimi Kuretë përfshin figura
të njejta me emërtimin Kabirë (Cabiri) dhe adhuroheshin si Perëndi të Mëdha, shpëtimtarët,
90 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

mbrojtësit dhe udhëheqësit e Njerëzimit dhe askush nuk kishin të drejtë të përmendte apo ta
shqiptonte emrin e tyre. Priftërinjtë e Kretës së lashtë që i shërbenin kultit të Sibelës
(Cibeles -Dhemitra e frigëve) emërtoheshin «kuretë».(16)
Pierre Chomprè  (Dizionario portabile delle favole) shkruan se shumë njerëz i quanin
Kuretët të njejtë me Kabirët dhe vlerësoheshin si «Perëndi të vërteta». Të parët që praktikuan
kultin e tyre ishin Pellazgët në tempullin e ishullit të Samothrakës. (17)
Përgjithësisht mendohet se numri i Kabirëve (Kuretëve) të parë ka qënë dy, dhe sipas
Atheniconiit (18) ishin vëllezërit: Dardani dhe Jasoni. Këtë fakt e dëshmojnë mitet sipas
të cilave Dardani dhe Jasoni (fiset dardane) ishin krijuesit e riteve të hyjnizimit të TOKËS
(Dhemitrës), të shërbenjësve-priftërinj që zhvillonin praktikat e misterit për Iniciatet
(udhëheqësit e ardhshëm të bashkësive fisnore-shën. im) (Diod. Sic. v. 48)(19) prandaj
edhe ishulli i Samothrakës, i famshëm për këto rite, e kishtë emrin Dardania. (Pausanias
vii.4, 3; Strabo x.457)(20)
Në kulturën Vinka ka shumë figurina që pasqyrohen me dy kokë dhe një trup (fig.1),
që mendoj se janë të «Perëndive të vërteta»- Dardanit dhe Jasonit. Siç dëshmojnë studiuesit,
miti i binjakëve është nga më të lashtët dhe i përhapur në një hapësirë shumë të gjerë
gjeografike. Forma e kokës-zog, spirali - katror dhe tre vrimat në çdo krah, dëshmojnë
besimin hënor, natyrën hyjnore të figurinës dhe lidhjen me Zotin.

(21)
1- Kultura Vinka-Plocnik, mijevjeçari 5-të. pK. 2- Arkeologët janë shprehur se mund të jenë statujat e
Dioscurëve, por mendoj se shprehin dy vëllezërit Kuretë. Sipas studiuesve i përkasin periudhës arkaike.
Muzeu Archeologjik, Delfi, 600-580 p.e.r.
DARDANIA E PAZBULUAR 91

Diodoro Siculo (Bibliotheca historica V, 64 e sgg.) pohon se në mitet e banorëve të Kretës,


Titanët kanë lindur në kohën e Kuretëve. (22) Pra Dardani dhe vëllai i tij, i përkasin brezit
të titanëve dhe shkruesit e parë (Homer, Hymn. in Apoll. v. 335; Hesiodus, Theog. v. 630, 668)
i quanin Kuretët Perëndi Titane. (23)
Tek Homeri (Hymn. In Apoll. v. 335-337; Iliad, XIV.v. 201) Titanët emërtohen «stërgjyshër
të perëndive» (proto- parents of the gods) duke nënkuptuar Perënditë e Olimpit, dhe nga
Virgjili janë quajtur «fëmijët e Tokës» (Virgil, Aen. lib. VI. v. 580). (24)
Nga sa më sipër del se, Dardani dhe Jasoni (fiset dardane) që i përkisnin brezit të
titanëve, duke qënë më të lashtë se sa Perënditë e Olimpit janë emërtuar në besim «perëndi
të vërteta». Duhet të kemi gjithëmonë parasysh se, siç na e vërteton edhe Hesiodi:
«Perënditë dhe të vdekshmit (njerëzit) kanë të njejtën origjinë». (25) Në mitet që lexojmë
sot, ata paraqiten si fëmijë të Zeusit, i cili i përkiste brezit pasardhës, atij të olimpikëve
(perëndive të Olimpit). Sipas mitit të lindjes së Zeusit del se: vëllezërit dardanë, e kanë
mbrojtur «babanë» e tyre foshnjë nga gjyshi kanibal - Kroni.
I vetmi shpjegim në këtë rast është se, mitet e vonshme të cilat studiuesit i quajnë të periudhës
mikeniane (~2000 pK), kanë përshtatur emrat e miteve zanafillore, fakt që u dëshmua edhe
më lart, me mitin e vonshëm të përmbytjes së Deukalionit, krahasuar me atë të Dardanit.
G. Dumezil (La religione romana arcaica Miti, leggende, realta) pohon, se triumfi i Zeusit dhe i
perëndive olimpike, nuk shënon zhdukjen e hyjnive të kulteve zanafillore. Përkundrazi,
një pjesë e trashëgimisë së hershme u trupëzua në sistemin besimtar olimpik (26)
Për sa më sipër, zbulojmë se emërtimi kuretë apo kabirë, nuk i përkiste Dardanit trojan,
birit të Zeusit dhe as Dardanit, nipit të Kadmit i cili mendohet se ju dha emrin fiseve të
Dardanisë (Kosovë), por Dardanit të parë. Por, a ka mundësi studiuesi i sotëm, të vërtetojë
përkatësinë etnike të Kuretëve, miti zanafillor i të cilëve nuk ka mbijetuar ?

Traditat e arbërve, mjeti që zbulon origjinën


e Perëndive të vërteta me emrin Kuretë

Duke kërkuar gjurmët e fiseve dardane në parahistori, vërejmë se kudo ndeshemi me


fakte që dëshmojnë origjinën arbërore të mitologjisë, e cila sot padrejtësisht emërtohet
greke. Më poshtë po sjellim dy shëmbuj për këtë dukuri.
I. Sipas shkrimeve të autorëve të lashtë të sjella në Fjalorët e shekujve të fundit,
Kuretët i mbanin flokët e gjatë, por kur armiqtë e tyrë gjatë luftimit i kapën për
flokësh, filluan ta rruanin pjesën ballore, ndërsa mbrapa i lëshonin flokët pas
kurrizit duke i kapur apo në formë gërshete. (27)
Në fakt, mos prerja e flokëve tek Pellazgët ka patur një kuptim besimtar, i cili e kishte
burimin nga vëzhgimi i njëriut primitiv të trupit të tij. Ai vinte re se, në dallim nga pjesët
e tjera të trupit, flokët dhe mjekra, gjatë të gjithë jetës së njeriut rriteshin në vazhdimsi.
Gjithashtu flokët që mbulonin kokën, lidheshin me kafkën ku ndodhej truri, i cili mendohej
si vëndi ku ndodhej energjia krijuese (shpirti). Kjo u kuptua si një shprehje e natyrës hyjnore
e cila ndodhej brenda trupit të njeriut dhe si e tillë, nuk duhej të prekëj, pra të pritej.
92 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Ky besim i lashtë, sot është ruajtur tek gratë dhe vajzat e kalashëve të Pakistanit, si një
çfaqje e traditës kombëtare (arbërore) e tyre (fig.3, poshtë)

1.Zeusi 2. Statujë etruske 3.Vajzë nga fiset kalashe në malet e Pakistanit 4. Shqiponja shigjetë (Eagle
Arrow, Blackfoot Siksika.1935) (28)

Mos prerja e flokëve ka qenë traditë besimtare e shumë popujve të lashtësisë e shprehur
në objektet arkeologjike (fig.1, 2 lart) dhe gjurmët e saj i shikojmë edhe sot tek disa popullsi të
veçuara nga bota moderne (fig.4, lart). Gjithashtu, kur u vendos kristianizmi, një nga detyrimet
e priftërinjve ishte «të mbajnë flokët dhe mjekrën të gjatë» (Cost. Apost., lib. I, cap. 3), siç është
paraqitur edhe Jezusi e Apostut në veprat e artit që pasqyrojnë tregimin biblik (29)
Por përshkrimi i modelit të flokëvë të Kuretëve, çuditrisht është i njejtë me traditën
e shqipetaro-arbërve, i ruajtur besnikërisht deri në shk. 19, siç e shikojmë në pikturat e
autorëve të huaj të asaj kohe dhe në studimet historike mbi popullin tonë.(fig.1, 2 poshtë)

1.Luftëtarët e Ali Pash Tepelenës 2.Portret i shqipetarëve të shk.19.Helladë 3. Portreti i një samuraji. (30)

Avadët e Eubesë (fis ilir) - pohon Aristidh Kola - rruheshin përpara dhe në pjesën
e pasme i linin flokët e gjata, ashtu siç qetheshin edhe arvanitasit e 1821. Në tabllonë e
Dybres, ku paraqitet në varkë Ali Pash Tepelena me shqipetarët e tij, vihet re se ata ishin
të qethur në këtë mënyrë, sikurse edhe banorët e Spartës së lashtë. (31)
DARDANIA E PAZBULUAR 93

Jacques Boucart në veprën e tij (Shqiperia dhe Shqipetarët ) shkruan se, në Shqipërinë e


veriut ndër burra ka qenë i përhapur zakoni që të rruhej kaptina, qoftë mbrapa, anash,
duke lënë një tufë flokësh të gjatë në majë të kokës që lëshohej mbi supet (herë-herë
gërshet). Kjo tufë quhej «perçe» (32) model që çfaqet edhe në piramidat egjiptiane të
Ramsesit II djalosh. Modele të ngjashme janë çfaqur edhe në mesjetën e popujve aziatik, si
në aristokracinë dhe familjen perandorake kineze dhe samurajët japonezë (fig.3 lartë). Për
të zbuluar origjinën e një tradite të përbashkët në hapësira të gjera gjeografike, do të duhet
të gjurmojmë dokumentet historike të atyre vendeve. Në shkrimet historike mësojmë se,
Dinastia Qing (shk.17, Kinë) shpalli një ligj ku urdhërohej që edhe nënshtetasit (burra)
të qethnin flokët e pjesës ballore dhe flokët e tjera t’i lidhnin në formën e bishtit të kalit.
Mosbindja do të quhej tradhëti dhe dënohej me vdekje. Ky ligj shkaktoi kundërshtinë e
popullsisë, e cila përfundoi me gjakderdhje. (33)
Një dëshmi e kundërt ka ndodhur në historinë e arbërve të viteve 20, të shk19-të. Ali
Pasha, i cili kërkonte të fuste në pashallëkun e tij frymën e kulturës europiane, u kërkoi
luftëtarëve të tij të ndalonin rruajtjen e kokës përpara. Kjo kërkese ndezi një zjarr të
tillë pakënaqësie, sa po të mos e kishte tërhequr urdhërin Aliu, do të kishte shpërthyer
krengritja në kazermat e tij. (34)
Këto fakte vërtetojnë, se në dallim nga popullsia arbërore, e cila e kishte trashëguar
këtë traditë nga të parët e tyre, në Perandorinë kineze dhe japoneze, ky model i flokëve,
nuk ishte një trashëgimi e fiseve aziatike, por një detyrim ligjor i diktuar nga perandorët
dhe kastat ushtarake, e sjellë nga pushtuesit europianë. Për këto pushtime të lashtësisë
flet edhe fakti se, deri më sot nuk njihet asnjë emërvend i gjuhës kineze, mongole,
japoneze apo indiane në Europë, ndërkohë ka shumë toponime të gjuhës pellazgo-
shqipe në Azinë e largët. Si përfundim, siç e kemi përmendur edhe herë të tjera, për të
përcaktuar origjinët e një tradite apo përkatësinë etnikë të fiseve të lashta dhe të besimit
të tyre, një nga treguesit ka qenë edhe modeli i flokëve.
Në Fjalorin e Pierre Chomprè gjejmë edhe një dëshmi tjetër të rëndësishme për këtë temë.
II. Priftërinjtë, në ritet e tyre kushtuar Perëndeshës Sibele (Cibele-Dhemitra) hidhnin
«vallen Pirrike». Ky kërcim dallohej për një hap të matur por energjik, që harmonizohej
me lëvizjen e trupit dhe të kokës, i shoqëruar me vringëllimën e armëve duke krijuar
një pamje madhështore të valltarëve. Likurgu, i cili i përshkroi këto valle, theksonte
se ishin me origjinë nga Kuretët e lashtë. Emri i valles i përket mbretit Pirro të Iperisë
(Epirit). Në ushtrinë e tij, përpara betejave zhvillohej një rit besimtar: duhej të kryhej
kërcimi i lashtë kushtuar Perëndive. (35)
Vallja luftarake e Kuretëve, e cila u emërtua më vonë «pirrike», u trashëgua brez pas
brezi tek arbërit, siç dëshmon edhe albanologu Lajos Thallóczy (1857 –1916), i cili pohon
se «ilirët vallëzonin me shpatë në dorë si shqipetarët sot». (36)
Studiuesi Zihni Sako, në studimin e tij «Rreth gjenezës së valles pyrrike» (Kuvendi i
studimeve ilire, v.II) pohon se: «Pyrrike» quhet vallja e tipit luftarak, e njohur përgjithësisht
me emrin «vallja e shpatave» (...) Kjo valle njihet gjerësisht në Shqipëri.(...) Vallja shqipetare
ka ushtruar një ndikim të madh tek popujt e tjerë, veçanërisht tek grekët, siç e tregojnë vetë
emrat «alvaniko», «arvanitiko» dhe «çamiko» me të cilat emërtohet kjo valle prej tyre.
94 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Sipas Z.Sakos, mund të veçojmë tre grupime në luajtjen e këtij kërcimi: Trajtat e hershme
(a), me strukturën e saj klasike rron dhe praktikohet në Shqipërinë Verilindore; (b) me
emrin «presa me tagan» dhe në mënyrë të pjesshme luhet në Shqipërinë veriperëndimore;
(c), në jug të Shqipërisë në Labëri dhe Çamëri, treva me banorë pasardhës të Mollosëve,
luhet si valle e kënduar, duke ruajtur karakterin «e shtruar dhe të rëndë» (Labëri) dhe
karakterin «e shpejtë» me kërcime dhe lëvizje të shkathëta (Çamëri). (37)

Si përfundim, përshkrimet që na kanë mbritur nga shkruesit e lashtë mbi Kuretët e parë,
(ka edhe dëshmi të fushës së besimit, që do të trajtohen në një material tjetër) vërtetojnë se:
- Kuretët i përkisnin bashkësisë fisnore DARDANO-IPERIOTE.
- Ritet besimtare, me kalimin e shekujve janë kthyer në tipare të traditës kulturore,
duke dëshmuar përkatësinë etnikë të popullsisë.
- Fiset e Arbërve janë autoktonë në trevat e Europës para-mikeniane dhe
aty ku kanë mbijetuar deri në shekullin e 21-të.
Por çfarë kuptimi gjuhësor ka emri Kuretë ? Pëgjigjen do ta kërkojmë në besimin dhe
gjuhën e fiseve pellazge, në dy brigjet e detit Adriatik dhe Jonian.

Kulti i Dardanit, në qytetin më të famshëm


të lashtësisë me emrin - Roma

Kur flitet për themelimin e Romës, të gjithë bazohen tek Plutarku (Plutarco, Vita di
Romolo, 28, 1-3.) i cili e lidh këtë ngjarje me emrin e mbretit të parë të saj, Romolo, pinjoll i
familjes mbretërore të Alba Longës (Itali), pasardhës i Askanit, i cili së bashku me gjyshin
dhe atin e tij Enea dardanin u aratisën nga Troja e pushtuar tradhëtisht. (38)
Por studiuesit e lashtësisë e kanë vënë në dyshim vërtetësinë historike të figurës së
Romolos. Në fakt, shekujt e parë të themelimit të qytetit kanë qenë të mbuluara nga një
DARDANIA E PAZBULUAR 95

mjegullnajë, e thelluar edhe më shumë prej fallcifikimeve e bëra nga familjet drejtuese të
Romës republikane mbi origjinën e qytetit (me ndihmën e poetëve). Studiuesit modernë,
bazuar në të dhënat arkeologjike dhe të dokumenteve shkrimore, mendojnë se themelimi
i Romës është rezultat i ngjarjeve historike të bashkësive fisnore, që kanë jetuar në fqinjësi,
në vendin ku u formua ky qytet.

Harta e fiseve të periudhës së monarkisë romake (39).

Pa u futur në ngjarjet dhe datat e historisë së Romës, (që nuk është qëllimi i temës
sonë) mund të themi se Roma u ndërtua si qytet nga Etruskët, të cilët i dhanë shumë edhe
jetës kulturore, administrative, ushtarake dhe botkuptimit mitik të saj. Mbas përmbysjes
së dinastive mbretërore etruske, pushteti në Romë u demokratizua nga Latinët, të cilët
udhëhoqën një luftë të pandërprerë (që sot emërtohet luftë civile) për mbisundim, brenda
dhe jashtë mureve të saj. Viti 290 pK shënon nënshtrimin përfundimtar të bashkësisë
fisnore të Sabinëve, i kurorrëzuar nëpërmjet një traktati paqeje, i diktuar sidomos nga
rreziku i vazhdueshëm i fiseve Gale.
Në prag të erës së re, qytet-shteti i Romës, mbas afro 5 shekujve luftimesh të
pandërprera ishte kthyer në fuqinë kryesorë sunduese ushtarake në Gadishull. Kjo u
arrit, sipas studiuesit Santo Mazzarino sepse: «Perandoria romake përbëhej nga një unitet
që qëndronte mbi përkatësitë fisnore të banorëve të saj, ideali i të cilëve ishte një paqe
nën kujdestarinë e një ushtrie të përhershme» (40) Pra themeli i sukseseve të Perandorisë
romake bazohej në fuqinë e saj ushtarake, siç e pohon Tito Livio (Ab Urbë condita libri, I,
13.) dhe Plutarku (Vita di Romolo, 19, 9.) Kjo shpjegon edhe faktin se përse romakët, për të
përcaktuar veten përdornin emërtimin «kuretë». (41)
Ky emërtim e kishte origjinën nga Perëndia e lashtë e luftës e fiseve sabine – Quirino.
Emri i tij, në të folurën popullore duhet të ketë qënë Kuret (Curet, gr.Kouros) sepse qyteti i
lashtë i Sabinëve nga u huazua kjo perëndi, emërtohej «Cures Sabini» (ital. c lexohet k) apo
thjesht Kures (Cures), i përmendur nga Ciceroni, Virgili, Stazio, Straboni e Plutarku (42).
96 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Në gjuhën italiane kemi fjalët: Kurate (Curàte) – famulltar, kuracia (curazia) -famulli dhe
kuria (curia) vescovile – seli ipeshkvnore (43), që lidhen me veprimtari dhe objekte fetare.
Pra emri kuret është fetar dhe lidhet me besimin e romakëve i trashëguar nga paraardhsit
e tyre.

1-Monedhë me figurën e Romolos të hyjnizuar si Perëndia Quirino (QVIRINVS ku v/u). 2- Skulptura


e Perëndisë Quirino me heshtë, vendosur pran Koloseut, paraqitur sipas përshkrimeve mbi historinë e
Romës të shkruesve të lashtë.

Emërtimin «kuret» (quirino) nuk e morën vetëm qytetarët e lirë të Romës, por edhe
figurat më të rëndësishme të mitollogjisë romake, si: Giove (Zeusi), gruaja e tij Giunione
(Rea), Marsi (Ares), mbreti i parë i Romës – Romolo (më vonë u hyjnizua si vetë Perëndia
Quirino) si dhe gruaja e tij - Hora Quirino.(44) Meqenëse asnjë emër, i perëndive pellazge
apo romake, nuk është përdorur si epitet i perëndive të tjera, dëshmon se Perëndia Kuret
(Quirino) në besimin parahistorik ishtë më e lashtë së sa të gjitha perënditë e «regjistrit»
të mitollogjisë që njohim sot, rrjedhimisht miti i tij është më i hershëm se sa ai i Zeusit.
Zgjedhja e Perëndisë Quirino si simbol bashkues i romakëve nuk ishte thjesht besimtar dhe
i rastësishëm, por e diktuar nga arsyet politike dhe, po për të njëjtat arsye, me kalimin e
shekujve u la në hije. Por çfarë kuptimi gjuhësor ka ky emër? Në Fjalorin e Pierre Chompré
dhe atë teosofik e H.Blavatsit shkruhet se emri «kuretë» vjen nga fjala «coros» e greqishtes dhe
ka kuptimin «të rinj». (45) Të bije në sy se, autorët nuk njihnin botkuptimi besimtar të kohës
kur është krijuar ky emertim. Përkthimi i mësipërm është bazuar vetëm në ngjashmërinë
e gërmave, gabim që shumë studiues vijojnë ta bejnë edhe në ditët e sotme, kur behet fjalë
për emrat. Dihet që ka fjalë të njejta që përfaqësojnë figura apo dukuri krejt të ndryshme,
siç mund të ndodh edhe e kundërta. I vetmi mjet për të nxjerrë përfundimin e drejtë
është përputhia gjuhësore e emrit, me besimin e kohës kur është formuar, (për emrat e
lashtësisë, ky është ligj). Këtë e dëshmojnë qartas edhe shkruesit e lashtë.
Sipas Plutarkut (Vita di Romolo, 29, 1) kjo fjalë e ka origjinën nga «kuris» (curis) maja e heshtës
apo shigjetës qe përdorej nga fiset sabine në luftë (46). Me këtë, mendim bahkohet edhe poeti
latin Ovidi (Fast. II. 477) sipas të cilit në gjuhën e sabinëve të lashtë, heshta emërtohej «kures»,
DARDANIA E PAZBULUAR 97

armë e shenjtë e perëndeshës romake Giunione (Rea) siç e shikojmë në shumë skulptura të
saj.(47) Në fjalorin e sotëm latinisht-frëngisht shkruhet: Curis = heshtë (48)
Tek materiali Dardania e pazbuluar (pj. I), pamë se në te folurën e vjetër të Gadishullin italik
(dialektin korsikan, por edhe atë katalan dhe gjuhën spanjolle e franceze), shigjeta/heshta
emërtohej dard + mbaresat: u, o, ar. Për rrjedhojë, nga ana kuptimore, fjala dard = kures, pra
shprehin të njejtin objekt - shigjetën/heshtën- të hyjnizuar nën emrin Perendia Quirino. Të
dy këto emra (dard/kures) ndodhen si në mitollogjinë e Gadishullit italik edhe atë Pellazgjik
(ballkanik) dhe në rast se, do ta quanim perëndinë e romakëve Quirino - Perëndia Dardan,
nuk do të bënim ndonjë gabim, përkundrazi, na dëshmon lidhjen botkuptimore fetare me
atë etnike, të fiseve dardane me fiset që themeluan qytetin e famshëm.
Si përfundim: Fiset e Dardanisë kanë luajtur një rol të rëndësishëm në lashtësi, sikurse
edhe në periudhat e mëvonëshme, në trevat që shtrihen në të dy anët e detit Adriatik dhe
atij Jonian. Historia e Dardanëve (Kosovë, Shqiperia dhe Maqedonia veriore, Mali i Zi
dhe Serbija jugore), duke qenë një nga bashkësitë fisnore më të lashta parahistorike, ka
një rëndësi të jashtëzakonshme për historinë e zhvillimit të hershëm të njeriut europian.
Të mos harrojmë se Dardania e lashtë u përkiste banorëve dhe hapësirës gjeografike të
Ipeborealëve, të cilët edhe në kohën e Pindarit ishin mitike dhe sipas Mircea Eliades,
ishin tribu të shenjta. (49)
Historikisht, origjina e dardanëve (H)Ipeboreal është nga jugu (shiko Shqiperi, emri
parahistorik i Zotit, në botën moderne pj. II), ku lanë vëllezërit e tyre Iperiote (epiriotë), fakt
që e vërteton edhe emri i mbretit të Ipeborealeve –Atlas (at+lash dmth kam lënë Atin) si
dhe emri Thesprot (Dhe+prot dmth Dheu i PARË) në jug të Gadishullit. Të dy bashkësitë
e mëdha fisnore (Gegët dhe Toskët) i përkisnin një trungu gjinor dhe paraardhësit e tyre
kishin të njejtin emërtim TITAN, që do të thotë «tanët» (një gjak, një familje apo fis). Pjesa
më e madhe e fiseve (të Athinës), vëren Aristidh Kola, këmbëngulnin se kishin prejardhjen
nga lapët, dhesprotët, molosët dhe dardanët (50)
Meqenëse kemi të bëjmë me fise që i kanë fillimet e veta në periudhën zanafillore të
shoqërisë njerëzore, që kanë qenë të një etnije, autokton në trevat ku ndodhen edhe sot
pasaardhësit e tyre Arbër, mendoj se, nuk ka aq rëndësi se ku ndodhej DJEPI i Pellazgëve.
Për faktet e sjella dhe analizën e tyre, ky studim ka vlerë për shkencën Albanologjike dhe
të Lashtësisë Euro-Aziatike lidhur me të vërtetën shkencore:
- Se parardhësit e të dyja bashkësive (Gegëve dhe Toskëve) kanë qenë Pellazgët
Hyjnorë, tezë e vërtetuar tashmë me fakte të shumë fushave shkencore.
- Se Kuretët, të cilët në shkrimet e shenjta janë quajtur Perëndi të VËRTETA dhe
UDHEHEQËSIT e Njerëzimit, u përkasin fiseve të lashta Dardane (Kosovë, Shqiperi,
Mal i Zi, Maqedoni).
- Se Dardani i parë, miti i të cilit është tretur në thellësinë e kohrave, i përket truallit
të Dardanisë arbërore. Emri dhe miti i tij, janë më të hershëm se emri dhe miti i
Zeusit dodonas.
Sipas traditës së lashtësisë, emrin e mbretit të hyjnizuar si Perëndi (në rastin tonë
-DARDAN), e merrte hapësira ku shtrihej sundimi i tij. Kur kjo trevë, në vijëmsi ka qenë
vendbanim i fiseve autoktone dardane dhe historikisht e mbrojtur me gjakun e tyre, ai
emërtim u ka mbijetuar shekujve.
98 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

DËSHMITARI DARDAN I MANASTIRIT TË DEÇANIT


Në historinë fetare, studimi i origjinave zuri vetvetiu vend
mbizotërues sepse ai dukej se jepte një kriter të vlerës së vetë feve.
Marc Léopold Benjamin Bloch

A rsyeja e emërtimit «dardan» është për t´i qëndruar besnik faktit historik se, kur
u përurua Manastiri dhe ka jetuar dëshmitari ynë (shek.14-të), ky objekt fetar
ndodhej në trevën e Dardanisë, emërtim i përdorur deri në shekullin e 19-të. Ky fakt
bazohet mbi dokumentet shkrimore. Në regjistrin e vëndeve ku dërgoheshin për të kryer
detyrën besimtare priftërinjt e Dioqezës së Varshavës (Poloni), përmëndet se në vitin 1814,
Francis Zambrzycki, që deri në atë kohë kishte shërbyer në Dardani, do të zëvëndësonte
një prelat që kishte ndruar jetë. (1) Për origjinën dardane të dëshmitarit, që do ta quajmë
«anonim», do të flitet gjatë këtij studimi. 
Është fakt i njohur se, ngjarjet historike të së kaluarës, si të Lashtësisë, Mesjetës apo të
periudhës së Rilindjes vijojnë të trazojnë shpirtrat e popujve të sotëm (po flasim konkretisht
për Ballkanin). Studimet historike janë «arena» ku ndeshen kundër-thënjet akademike për
përkatsitë etnike, në lidhje me hapsirat territoriale, origjinën e toponimeve, emërtimeve,
figurave të shquara, traditave kulturore dhe etnografike, trashëgimisë arkeologjike deri
edhe të objekteve besimtare, etj.
Kjo dukuri politike dhe shkencore e ditëve të sotme shtroi problemin: «në se duhej
marre parasysh në këto studime ETNIJA, kur behet fjalë për bashkësitë fisnore që janë
zhdukur, kanë emigruar në treva të huaja, janë asimiluar, tjetërsuar apo kanë bashkjetuar
me popuj të tjerë dhe mungesës së dokumenteve shkrimore ?» M.Cuozzo dhe A.Guidi
në studimin e tyre (Archeologia delle identità e delle differenze) shprehen se trashëgimija
materiale mundëson të zbulohen veçoritë dalluese etnike të popujve të lashtë dhe të
sotëm. (2) Përdorimi i metodave të reja studimore ka vërtetuar se kuptimi i Etnisë ka qënë
i njohur që në parahistori dhe mund të vërtetohet edhe për periudhat historike të më
vonshme, në mungesë të dëshmive shkrimore.
DËSHMITARI DARDAN I MANASTIRIT TË DEÇANIT 99

Ky studim, duke i dhënë rolin udhëheqës llogjikës (analizës së fakteve), ka si synim zbulimin
e etnisë së besimtarëve autokton dhe të autorit të «figurave misterioze» të ashtuquajtura:

Ufo-t e Manastirit të Deçanit

Ky manastir ndodhet në këmbë të Maleve të Nëmura, siç njihet sot, pranë qytetit të Deçanit
në Komunën e Gjakovës (Kosovë). Manastiri së bashku me kishën njihen si vepra të Stefan
Uroshit III Nemanja (1282/4 -1331) i njohur nga historia botërore si mbreti i parë i serbëve.

Në foton e parë (fig.1) paraqitet Manastiri i Deçanit dhe (fig.2) afresku i cili dëshmon se, sipas traditës
mesjetare, mbreti e ka kryer detyrimin besimtar duke ngritur shtëpinë tokësore të Zotit dhe të vend-
varrimit të tij mbas vdekjes.

Fama botërore e këtij objekti fetar i kushtohet tre faktorëve: 1. Si kisha më e madhe
ortodokse e mesjetës në Gadishull; 2. Manastiri më i pasur me piktura në Europe, të cilat
pasqyrojnë episode nga Testamenti i Vjetër e i Ri, shënjtorë, ngjarje dhe portrete historike
të dinastisë Nemanja; 3. Ka afreskun më të madh të artit bizantin i ruajtur mrekullisht
deri në ditët e sotme. (3)
Si në çdo objekt kulti kristian vendin kryesor e zë skena «Kryqëzimi i Krishtit»
e vendosur sipër altarit. Emri i përfolur i këtij afresku nuk i përket aq madhësisë dhe
artit të tij, se sa për figurat që ndodhen në dy anët mbi Krishtin (fig. poshtë). Studiuesit
e sotëm nuk janë në gjëndje të përcaktojnë kuptimin dhe simbolizmin e tyre në mitin
kristian, duke ju lënë rradhën hamëndsive të fantashkencës aq e përkushtuar ndaj Ufove
jashtëtokësorë. Gjatë gjashtë shekujve, që kur u pikturuan dy «alienët» (v.1350), nuk është
dëgjuar kurrë të flitej për ta. Sot mund të arsyetojmë se kjo ishte pasojë e lartësisë se
kupolës ku ndodheshin (afro 15 metra), lirisë që i dha piktori fantazisë së tij ose për to
është heshtur qëllimisht.
100 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

(4)
Që kur u lejua zbukurimi i murreve të objektet fetare me mitet kristiane, ata që
miratonin dhe ndiqnin me rreptësi zbatimin e tyre ishin teollogët e besimit. Në një kod
bizantin të shekullit X apo XI, gjenden udhëzimet të hollsishme dhe shumë të detajuara
për artistët që duhet të pikturonin skenat e shenjta si: mënyra e vizatimit të figurave
biblike, qëndrimi, shprehja e fytyrës së tyre, e natyrës që do të vendosej në ikonë, ngjyrave
që do të përdornin, etj.(5)
Rastet e mosbindjes quheshin herezi, pasojat e së cilës janë pasqyruar në filmin «Kohë
e largët»(1983) me fundin tragjik të piktorit arbër David Selenica, autor i afreskëve të
Manastirit të Athosit e shumë objekteve ortodokse të shek.XVII. Përsamësipër llogjika të
çon në përfundimin, se ishte vetë kryesia e priftërinjve dhe mbreti me këshilltarët e tij,
që e kishin pranuar afreskun «Kryqëzimi i Krishtit» së bashku me figurat e çuditëshme
sepse përputhej me botkuptimin e tyre fetar.
Për tu njohur me besimin e familjes mbretërore të Nemanjëve, duhet të përmendim
sidomos vëllanë e Konstandin Urosh III Nemanja (Stefan i Deçanit), Rastko Nemanjin i
njohur me emrin fetar Shën Sava II-të (1178-1235). Nga historianët ai mbahet si themelues
i Kishës së pavarur sërbe, në saj të ngritjes së manastirit ortodoks (Hilandar) të dinastisë
Nemanja në malin e Athosit (Greqi). Ai njihet si hartues i Kanunit (Nomokanon 1220)
ligjor për studentët e besimit ortodoks dhe qytetarët civil, si erudit dhe dipllomat i shquar
që shfrytëzoi figurat më të larta të kishës ortodokse bizantine, katolike romake dhe të
Perandorisë bullgare në interes të ortodoksisë sërbe dhe kurorzimit të vëllait si mbret.
Historia e emërton Konstandin Urosh III Nemanjën si mbretin e parë të popullit serb.(6)
Për të gjitha këto merita, katër shenjtorë të këtij besimi i përkasin familjes së tij dhe në
Beograd është ngritur (2004) kisha ortodokse më e madhe në botë e cila i kushtohet Shën
Savës II-të.
Studimet e viteve të fundit vënë në dukje një fakt të rëndësishëm për temën tonë:
«Zyrtarisht dhe sipas emrit që ka, Shën Sava II-të historik është një shenjt i krishterë dhe një
propagandues shumë i zellshëm; me gjithatë, në thelb, prej karakterit dhe temperamentit
DËSHMITARI DARDAN I MANASTIRIT TË DEÇANIT 101

të tij si dhe prej miteve e besimeve të lidhura me të, ai akoma i takon periudhës së vjetër
parakristiane». (7)
Në mbështetje të studiuesve serb se, botkuptimi parakristian vijonte të kishte ndikim
tek dinastia e Nemanjëve, janë studiuesit e artit biblik që hedhin idenë se dy «alienët»
e afreskut të Manastirit në Deçan, në të vërtetë janë simbole që shprehin «diellin» dhe
«hënën», si tek bazorelievet e periudhës romake (fig.1 poshtë) e Perendisë Mithra gjatë
sakrifikimit të kaut (shk 1- 4 pas K.) dhe ikonat e hershme të sakrifikimit të Krishtit (fig.2).
James Hall, në librin e tij (Dizionario dei soggetti e dei simboli nell’arte, 1993) pohon se
hëna dhe dielli në të dyja anët e kryqit janë elementë të zakonshme në ikonat e mesjetës
mbi kryqëzimin e Krishtit. «Ato mbijetuan deri në fillimin e Rilindjes dhe çfaqen më rrallë
pas shekullit të XV-të. Origjina e tyre është e lashtë (...) Kur filloi të pasqyrohej Krishti i
kryqëzuar, duket se këto dy simbole ishin pranuar nga teologët dhe shkrimet biblike». (8)

(9)
1. Bazoreliev i v. 472 aC, Neapolis.  2. ikonë e periudhës bizantine.

Shkenca e besimit, veçanërisht historia e zhvillimit të botkuptimit fetar në Euro-


Azi, na ndihmon të zbulohen dallimet, e figurave «aliene» të Manastirit të Deçanit me
bazorelievin e Mithrës dhe të ikonës së kryqëzimit të Krishtit. Nga ky krahasim vërrehet
qartas se lidhja e mitit të afreskut tonë me dy të tjerat, bazohet tek fakte sipërfaqësore dhe
jo shkencore për arsye se:
1. Të tre objektet e artit u përkasin periudhave të ndryshme kohore të botkuptimit
besimtar në Euro- Azi. Tek relievi i Mithrës, dielli përfaqëson triumfin e
pushtetit mbretëror (fig.1) mbi atë fetar i shprehur me simbolin e hënës. Ndërsa
në ikonën e Krishtit (fig.2) dielli shpreh triumfin e Kristianizmit dhe të njeriut
tokësor – Krishtit. Në teologji kjo ide është shprehur në formulën e bekimit
ku vihet shënja e barazimit midis tyre: «në emër të Atit, Birit dhe Shpirtit të
shenjtë».

2. Ikona nr.2 pasqyron ndikimin e besimit parahistorik mbi kristianizmin


nëpërmjet rrymës fetare të Mithraizmit (Azia e Vogël). Flijimi i kaut, simbol
i besimit hënor, ka shprehur NDRYSHIMET në TEOLOGJINË e pellazgëve të
Azisë që u përhap në Europën romake dhe bizantine. Romakët e emërtonin
«Sol Invictus» (Dielli fitimtar) dhe kulti i Mithrës festohej më datën 25 dhjetor
e njohur nga kisha katolike dhe ortodokse si dita e lindjes së Krishtit.
102 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

«Alienët» e Manastirit nuk shprehin asnjë nga këto ide. Krahasimi i tre objekteve të artit
vetëm na dëshmon, se në teollogjinë ortodokse të shek.14 vijonin të përdoreshin simbolet
parakristiane, por mbetet i pasqaruar fakti se: Çfarë shprehin «alienët» në afresk?

Piktori që përjetësoi mitin e Atllantidëve pellazgë

Përdorim emrin e Atllantidëve pellazgë sepse historikisht nuk njihet ndonjë mitollogji
më e lashtë se e tyre, që sot padrejtësisht është zëvendësuar me emërtimet moderne
«parahistorik» dhe «grek». Meqënëse tema e shkrimit synon të dëshmojë rolin e faktorit
ETNI në kuptimin e artit të lashtë dhe atij mesjetar, nuk do të ndalem tek emri i piktorit të
afreskut, për të cilin nuk kemi ndonjë dokument shkrimor, por në zbulimin e përkatsisë
etnike dhe besimit të tij.
Në këtë drejtim, njohja e simboleve parahistorike ka rëndesi të dorës së parë. Fakti që
dy «alienët» e Manastirit nuk përputhen me simbolet (hëna-dielli) të mithraizmit dhe as
të artit bizantin, tregon se piktori ka vendosur një mit autokton për të cilin ka patur edhe
miratimin e dinastisë Nemanja.
Po të vështrojmë me vëmëndje vendosjen në afresk të «alienëve», kuptohet se ata
shprehin një «udhëtim» drejt hapësirës hyjnore, të padukshëm për syrin e njeriut (asnjëri
në afresk nuk shikon në drejtim të tyre). Pozicioni i trupit dhe i fytyrës së figurës nr.2 me
atë nr.1(poshtë), tregon një veprim të përbashkët në një mit të pakuptuar nga studiuesit.

1. 2.
Figura udhëheqëse, si në «udhëtimin» qiellor ashtu edhe në studim, ndodhet në krahun
e majtë të Krishtit (fig.2). Shtrohet natyrshëm pyetja: Si lindi idea e formës së mjetit, kur
një shekull më vonë, Leonardo da Vinçi (1452 -1519) për këtë qëllim u frymëzua nga krahët
e zogjve? Forma prej «sateliti» është një rastësi e pikturës, siç ndodh jorrallëherë edhe në
natyrë. Piktorit as nuk i kishte shkuar ndërmend të shprehte një mjet, por një udhëtim
hyjnor në qiell (siç do e sqarojmë më poshtë) duke përdorur simbolet e besimit të popullit
të tij. Në fig.2 dallojmë këto simbole:
a - maja eshte e formuar nga një V e vendosur me drejtim horizontal që jep idenë e
drejtimit të lëvizjes (˃).
b - brenda majës ndodhet simboli i kryqit të dyfisht (x, +) në qendrën bosh të të cilit
ndodhet topthi.
DËSHMITARI DARDAN I MANASTIRIT TË DEÇANIT 103

c -«kabina» e formuar nga gjysëm-hëna është e ngjitur me simbolin V. Hëna ka të


pikturuar gjithashtu kryqin e dyfishtë, por më të madh se ai brenda majës.
d - rrezet që dalin nga kurrizi i hënës shprehin numrin 3.
Të gjitha këto simbole e kanë origjinën nga periudha e Matriarkatit dhe shprehin
botkuptimin e parë besimtar dhe mitik të njeriut primitiv të lidhur me femrën dhe figurën
e HËNËS. Këto simbole të Zotit të Atllantido-pellazgëve, u huazuan në besimin hebraik
nga judenjtë dhe me vonë nga kristianët, për simbolikën e të cilëve na sqaron esoteristia
H.Blavatsky: «simboli i pikës (topthi) shpreh emrin e shenjtë të Zotit dhe në gjeometrin
okulte paraqitet me një kryq brenda rrethit ⊕». (10)
Për botën shkencore kjo periudhë u bë e njohur në shk.19 me librin e Johan Jakob
Bachofen (Das Matterrecht, 1861), por studimin e plotë të objekteve arkeologjike të saj u krye
nga Marija Gimbutas (Il linguaggio della Dea, 2008). Studiuesja gjermane Heide Goettner-
Abendroth (La società matriarcale: definizione e teoria) pohon se kjo periudhë gabimisht
emërtohet «sundimi i gruas» duke u barazuar me periudhën e patriarkatit që me të drejtë
përcakton «sundimin e burrit». Emërtimi më i saktë i saj, duhet të jetë «fillesa femërore».
(11) Matriarkati njihet si periudha më e gjatë e historisë njerëzore, për botkuptimin
besimtar dhe mitollogjinë e së cilës është folur gjërësisht në librin «Sellenizmi-besimi që
sundon Botën», prandaj në këtë shkrim do të ndalem vetëm tek simbolet kryesore:
V, Hëna-Ylli dhe Rrezet.

Siç vërrehet nga tre figurat e mësipërme, simbolet e lartpërmëndura me të cilat piktori ynë
formoi «mjetin fluturues» e kanë origjinën nga trupi i femrës (fig.1) dhe Hëna, që dëshmojnë
qënjen e besimit fetar dhe mitik që në fillimet e historisë njerëzore, por edhe nivelin e arritur
të zhvillimit mendor të asaj kohe. Sipas M.Gimbutas janë simbole që datojnë që nga vitet
20 000-17 000 pK (Paleolitico Superiore) ku vënd të veçant zë simboli V, X dhe zig-zaku (fig.2),
motive që autorja i ka mbledhur nga qindra objekte të kulturës Vinka (5200-4000 p. K.) (12) treva
të fiseve dardano-ilire, që përdoren edhe sot në alfabete dhe shkencat e kohës moderne.
Po të vërehet me kujdes fig.2, të gjitha vizatimet janë krijuar nga simboli V i cili në
periudhën e Matriarkatit shprehte natyrën e femrës si KRIJUESE të JETËS. Pellazgët në
njohjen e natyrës kanë marrë si mjet krahasues FEMRËN, duke zbuluar natyrën ciklike
të jetës së njeriut, botës bimore e shtazore në Tokë dhe tre fazat e Hënës. Çdo dukuri e
Lashtësisë që lidhet me numrin «3» shpreh besimin hënor pellazg, siç e shikojmë edhe
në afreskun e Manastirit me numrin e rrezeve të “alienit” të parë (3 + 3) dhe (3) tek i dyti.
104 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Femra ishte objekti më misterioz dhe më tronditës për njeriun primitiv, që i friksuar
vërente gjakun që derdhej (por ajo mbetej gjallë) dhe organin nga dilte një krijesë e
ngjashme me të. Për ta shprehur natyrën e saj krijuese, ai e përdori formën natyrale
te trupit të femrës V siç i shikojmë në figurinat e para (fig.1, 2 lart) dhe skulpturat e
perëndeshave të artit parahistorik të Euro-Azisë. Tek (fig.1) ky simbol është i vendosur
dy herë, mbi bark dhe më poshtë, për të treguar vendet hyjnore të trupit të femrës.
Ky fakt vërteton drejtësinë e H. Goettner-Abendroth për emërtimin «fillesa femërore»
e historisë njerëzore. Ajo që nuk dinte studiuesja ishte fakti se këto simbole u mitizuan
nga Atllantidët pellazg, të cilët e quanin veten «bij të tokës» meqënëse Toka krijonte
gjithashtu natyrën me tre faza (mbirje - ritje - vyshkje/kalbje). Figurën e tretë mund ta
quajmë «modelin» parahistorik të minotaurit apo sfinksave, ku bashkoheshin gjymtyret e
kafshëve dhe të njeriut. Në këto figurina metalike (fig.3) që i përkasin gjithashtu kulturës
Vinka, dallohet lidhja e gjysëm hënës me simbolin e organit femror V, siç ka vepruar edhe
piktori ynë në afresk.
Përfundimi I: Simbolet e përdorura nga piktori për dy «alienët»në afresk dëshmojnë
se bëhet fjalë për një mit të besimit pellazg. Ai shpreh botkuptimin e tyre mbi hyjnizimin
e njeriut pas vdekjes duke u larguar nga toka drejt botës së përtejme, ku ndodhet Krijuesi
(fig.1 në afresk). Ky udhëtim ndërmjetsohet me ndihmën e «të parëve të tyre» (koka e
kthyer mbrapa e fig 2). Po të vërresh pikturat e enëve të baltës mbi ngjarjet tokësore
të mitive, mbi kokën e tyre u qëndron një formë e vogël shtëpie që shpreh «kultin e të
parëve», idenë e së cilës e dëgjojmë edhe sot: «ata (prindërit e vdekur) na vështrojnë/na
mbrojnë nga lart». Ikonat ortodokse që njohim, nuk shprehin asnjë «udhëtim» qiellor, por
vetëm sakrifikimin dhe Krishtin e ringjallur.

Problemi i etnisë në objektet arkeologjike dhe besimtare

A kanë qënë banorët që faleshin në Manastirin e Deçanit, stërnipërit e Pellazgëve të


lashtë që vijonin ta rruanin besimin e të parëve? Le t´iu drejtohemi përsëri simboleve.
Fotot e mëposhtme lidhen me historinë, gjuhën, emërtimet dhe simbolet e Arbërve. Ky
fakt dëshmohet lehtësisht duke filluar nga emri i perëndisë Thot (ai që flet) apo Tat (baba në
shqip) që sipas studiuesit arbëresh Xhuzepe Katapanos (Thoti fliste shqip) njihet si udhëheqës
i fiseve atllantido-pellazge në Afrikën Veriore, të mbijetuara nga përmbytja. (fig.1).
DËSHMITARI DARDAN I MANASTIRIT TË DEÇANIT 105

(13) Qeleshja e Thotit si e shqipetarëve të sotëm dhe krahët e shqiponjës, flasin për rolin
e tij si Kryeprift i lidhur me Zotin. Në këtë reliev me origjinë etruske, Thoti (Hermesi-
hellen, Mërkuri - romak) u tregon bashkombasve «udhën e Zotit» me simbolin e besimit
të tij (Hëna-Yll). I njëjti simbol është gdhëndur në objektet arkeologjike të Dardanisë
(fig.2), në zbukurimet prej metali të Ilirëve, mbi qeleshet e mbretërve të tyre (Aleksandri
i Madh), si emblemë e principatës së Arberit, në tatuazhe dhe gur-varret dhe sot e kësaj
dite, ruhen tek veshja dhe objektet e jetesës së Shqipetaro-Arbërve.
Qëllimi i përdorimit të simboleve besimtare nuk ka qënë vetëm për të patur mbrojtjen
hyjnore gjatë jetës së tyre, por edhe për të dalluar përkatësinë etnike ndaj popullsive të
huaja. Kjo ka qënë edhe dëshira e piktorit anonim në afreskun e «Sakrifikimit të Krishtit».

1.«alieni» në të djathtë të afreskut të Krishtit. 2. punim në xham i dy shënjtorëve Pietrit dhe Palit (shk.
IV pK.) 3.Porta e Manastirit te Deçanit 4. Nekropoli i tumulave të Rogovës në krahun e djathtë të rrugës
Gjakovë-Prizren (Kosovë). (14)

Në fig.1 lartë, shikojmë dy shirita që valviten prapa kokës, sikurse edhe ato që dalin
nga kurora mbi kokat e dy shënjtorëve të parë të kristianizmit (fig.2) Palit dhe Pjetrit
dhe tek mozaiku i Mesaplikut në Muzeun Historik të Tiranës. Paraqitja e dy shiritave të
lidhura prapa kokës me nyje, që në gjuhën shqipe emërtohet KOM është simbol besimtar
që dëshmon «lidhjen me Zotin». Për tu dalluar nga etnitë e huaja, me emrin Kom-b u
përfshinë të gjith fiset e etnisë Arbërore duke u vetquajtur «popull hyjnor», emërtim që
mbahet edhe sot, pavarësisht që në mënyrë absurde në shqip, ne e përdorim për «shtetet»
dhe për çdo popullsi tjetër të huaj. Duke e vendosur qëllimisht këtë detaj (lidhjen e nyjes)
në afresk, piktori dhe familja Nemanja kanë dashur të dëshmojnë përkatsinë etnike
arbërore dhe natyrën hyjnore të dinastisë.
Në rast se do të vërejmë simbolet e ndërtesës së Manastirit të Deçanit, do të bindemi
se nuk ka qënë piktori, i vetmi që ka përdorur simbolet e besimtarëve etnik arbër, por
edhe dekoratorët e saj. Tek porta e Manastirit (fig.3 lartë) shikojmë dy simbole të kryqit
brënda rrethit. Origjina e tyre është gjithashtu nga besimi hënor pellazg. Në tumulën e
Rogovës në Kosovë, që sipas studiuesve i përket periudhës së bronzit të mesëm (1800-
1500 p.e.s.) dhe të hekurit të hershëm dallohet i njejti simbol (15). Në këtë kohë akoma
nuk kishin filluar dyndjet e fiseve nomade aziatike në Gadishull dhe nuk njihej besimi
kristian. Topthat që mbushin shiritat e hekurta tek porta, siç vërehen në shumë porta
të banesave të vjetra, sunduqet, tek jelekët e veshjes së traditës shqipëtare (burrave dhe
grave) dhe rrobën e bardhë të Papës janë simbole parahistorike të besimit pellazg për
Krijuesin. Edhe tek kryqi/yll tek «alieni» (fig.2) ka në mes topthin, simbolin e Zotit.
106 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Përkatësinë etnike të banorëve të krahinës ku ngrihet Manastiri dhe familjes mbretërore e


dëshmojnë edhe fakte të tjera. Në fotot poshtë jepen dy ndërtime të ngjashme, e para tregon
kullën (siç e përcakton edhe shënimi në anglisht) e Shen Savës II-të në malin Athos në Greqi.

1. Pirgue (tower) of St. Sava, Hilandar (Helladë) 2.Kullë në Kosove 3. Shqiponja në Manastir është me
një kokë si ajo e Arbërve. (16)

Në foton e dytë shikojmë të njejtin stil ndërtimi të shqipëtarëve në Kosovë dhe në të gjithë
Malësinë e Dardanisë dhe të Shqipërisë së Veriut. Edhe emërtimi i mbetur i këtij ndërtimi -
(pirg) është i gjuhës shqipe që dëshmon etninë e ndërtuesve dhe të familjes së shënjtorit. Në
Fjalorin e gjuhës shqipe lexojmë:«Pirg - Ndërtesë e lartë rrumbullake a katërkëndëshe pranë
murreve të një qyteti ose të një kështjelle, që shërbente për mbrojtje, si pikë vrojtimi etj.» (17)
Në muret e manastarit dallojmë edhe figurën e shqiponjës (fig.3) që sipas besimit pellazg
është ndërlidhësja e Zotit me njerëzit tokësorë. Në këtë rast, ajo dëshmon se Manastiri i
Deçanit është «shtëpia e Zotit», një objekt i paprekshëm, siç e gjejmë të ligjëruar në Kanunin
e Lek Dukagjinit: «Pronët e pasunia e kishës janë të paprekshme. Kush then kishën, asht i
djegun e i pjekun e i qitun me rob e robi jashta Bajrakut». (18)
Të bie në sy se shqiponja e Manastirit në Deçan ështe me një kokë si ajo e shtetit të
Arbërit dhe principatave të Zakariajve dhe Buzëzezëve dhe jo me dy kokë si e vulës së
Shën Savës në një dokument të Manastirit Hilandar i cili përfaqëson simbolin ortodoks
të huazuar nga fiset pellazge të jugut. Kjo shqiponjë u përdor nga Stefani i Deçanit vetëm
mbas pushtimeve (fig.3 poshtë).
Në një grafikë të filmuar me titull «Historia e Serbisë ndër vite» mësojmë se familja
princërore Nemanja nuk e ka origjinën nga arbërit e Dardanisë por nga Arberia veri-
perëndimore, sot Mali i Zi. (19)
DËSHMITARI DARDAN I MANASTIRIT TË DEÇANIT 107

Përfundimi II: Simbolet e afreskut dhe vetë ndertesa e Manastirit dëshmojnë se kemi
të bëjmë me një vepër të rikonstruktuar nga familja e etnisë arbërore e besimit ortodoks,
të një objekti të mëparshëm kulti dardan. Për këtë qëllim u shfrytëzuan artistë të ikonave
dhe mjeshtër arbër ndërtimi, të famshëm për këto mjeshtri në të gjithë Gadishullin
mesjetar dhe njohës të besimit autokton.
Në këtë shkrim nuk u përdorën edhe faktet historike, dokumente dhe fotografi të
studiuesve shqipetarë mbi historikun e Manastirit të Deçanit, që dëshmojnë katërcipërisht
çka pohuam më lart. Arsyeja e mospërdorimit të fakteve historike mbi tezën etnike, ka
qënë hapësira e kufizuar e një shkrimi dhe synimi për të zbuluar fakte të reja duke u
bazuar tek shkenca e besimit.
Mungesa e dëshmive besimtare në studimet sllave mbi përkatësinë sërbe të Manastirit,
krahinës së Dardanisë dhe të dinastisë Nemanja, por duke u mbështetur vetëm tek pushtimet
dhe lloji i besimit (ortodoks), tregon se nuk kemi të bëjmë me një metodë shkencore.
Vështirsia për të kuptuar simbolet e afreskut dhe të ndërtesës së Manastirit nga ana
e studiuesve sllave rrjedh prej faktit, se fiset e ardhura në Gadishull të kësaj etnije, nuk
kishin akoma një teollogji besimtare të formuar dhe shërbenjës priftërinj apo tempuj të
besimit të tyre. Në vendin e ri, ata u ndodhën nën trysnin e besimit pellazg të popullit
që gjetën, atij ortodoks të Bizantit dhe të sektit të Bogomilëve të Bullgarisë (shek. XI). Kjo
gjëndje na çon në përfundimin se, për sërbët, më shumë se sa besim shpirtëror, ortodoksia
ishte një besim i lidhur me pushtetin mbretëror të mesjetës (1219 me Shën Savën II-të)
dhe të shtetit në kohët moderne (1880-1956). (20)
Kjo dëshmohet edhe nga sondazhi i bërë në të gjitha republikat dhe krahinat autonome
të Jugosllavise më 1985, rreth përqindjes së punëtorëve që shprehnin besimin fetar. Në
Kosovë besimtarët zinin vendin e parë me 44%, ndërsa në Serbi 11%. Një vizitor polak,
në fillim të shekullit të XX vëren se «Ata (serbët-shën. im) kanë shumë kisha e manastire
- por kishtat janë përherë bosh». (21)

1.Shqiponja me dy kokë e
tradites se shqipetareve, e
përdorur nga dinastia Nemanja
e vitit 1166. 2. Ikona e Shen Savës
II-të, ku paraqitet me plisin
shqipetar, i huazuar ne lashtesi,
si mbules koke nga drejtuesit e
kristianizmit. (22)

Pra teza ETNIKE vërteton shkencërisht trashëgiminë historike të Manastirit të Deçanit


dhe përkatësinë etnike të ndërtuesve, besimtarëve të tij dhe vetë familjes mbretërore, siç
e dëshmojnë fotot edhe fotot e mësipërme.
108 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

DY FJALË QË NDRYSHUAN HISTORINË E BOTËS


(Pjesa I)
Historia e kuptuar keq, nëse nuk tregohet kujdes, fare lehtë mund të
rrezikojë të tërheqë me diskretitimin e saj, historinë e kuptuar mirë.
Mark Bloch Mjeshtria e Historianit

K y studim bazohet në metodën që ka zënë vend të rëndësishëm në shkencën


historike të shekullit të 20-të, të emërtuar «filozofia e historisë», por që akoma nuk
ka mundur të hyjë në derën shekullore të Akademise sonë Albanologjike.
Patrick Lancaster Gardiner (1922-1997) «Philosophy of history» vëren, se emërtimi «histori»
mund të përdoret me dy mendime të kundërta: mund të nënkuptojë 1) rradhitjen e
thjeshtë të ngjarjeve dhe veprimeve të së kaluarës së njerëzimit ose 2) përfundimet e
arritura prej studiuesve në pasqyrimin e së kaluarës, si rrjedhojë e metodës kërkimore
të tyre.(1) Përdorimi nga historiani i metodës së «filozofisë historike» ka vlerë të dyfishtë:
Së pari ajo e ndihmon lexuesin, që në vend të pranimit «sy mbyllur» të çfarëdo teze dhe
botimi me titull «historik», të vlerësojë AI përfundimet (e drejta apo jo) të autorit.
Së dyti, kjo metodë e çliron studiuesin nga «prangat e dogmatizmit» (pranimi i detyruar i
tezave të autorëve paraardhës) si dhe nga «frika» e fakteve dhe përfundimeve të reja shkencore.
Po cilat janë këto fjalë dhe cila gjuhë ka qënë mëma e tyre? Le të ndjekim arsyetimin
për të parën:

Origjina gjuhësore e fjalës «barbar»

Për të zbuluar popullin që e ka shqiptuar i pari fjalën «barbar» duhet fillimisht të njihet
formimi i saj gjuhësor, i cili e ruan edhe sot kuptimin e tij zanafillor.
DY FJALË QË NDRYSHUAN HISTORINË E BOTËS 109

Sipas Fjalorit të Oksfordit (Oxford English Dictionary, 2nd Edition, 1989,


«barbarous»): Emërtimi Barbar (gr. βάρβαρος) mendohet se u përket fjalëve
bëlbëzuese (onomatopeice) indo-eur. «bar-bar», siç mund t´iu dukej grekëve e folura
e popujve të huaj. (2)
Sipas Enciklopedisë italiane të viteve 1930, «barbarë» është një koncept i lashtë dhe e ka
origjinën nga gjuha e ashtuquajtur «indo-europiane» (në indishten e lashtë. barbaras; gr.
βάρβαρος; lat. balbus). Në zanafill «barbar» emërtonte të folurën e popujve, tingëllimi
i fjalëve të të cilëve u ngjanin zërave që lëshonin kafshët.(3) Në Fjalorin hebraik fjala
«barbar» emërtohet greke - βάρβαρος (barbaros) dhe zbërthehet nga ana fonetike:  bar›-
bar-os (4) dhe është përmëndur 6 herë në Bibël.
Në të gjitha Fjalorët e kërkuar nuk gjëndet shpjegim gjuhësor, por jepet kuptimi me
të cilin është përdorur ky emër. Dhe siç ka ndodhur edhe në rastet e tjera, kur flitet për
origjinën gjuhësore të fjalëve të lashta, ato gjejnë shpjegim vetëm në gjuhën shqipe.
Po krahasojmë fjalët e formuara në shqip nga rrenja «bar», me ato të gjuhës greke,
italiane, franceze, angleze dhe gjermane.
Shqip. bar: gr. grasídi ; it. erba; fr. herbe; angl. grass ; gjerm. gras
Shq. bariu: gr. voskós; it. pastore ; fr. berger; ang. shepherd; gjerm. schäfer
Shq. barbar: gr. várvarous fr. barbares angl. barbaric; gjerm.barbarische
Shq. barngrënës: gr. chortofágos ; fr. herbivore; angl. herbivorous; gjerm. pflanzenfress. (5)
Siç vihet re, rrënja/fjalë «bar» në të folurën e shqipetaro-arbërve është ruajtur e
paprekur edhe tek fjalët e tjera, ndërsa në gjuhët e huaja (greke, franzeze, angleze dhe
gjermane) gjendet vetëm tek një fjalë dhe këto gjuhë nuk e shpjegojnë dot kuptimin e
rrënjës së saj. Ky përfundim na çon drejt ligjit themelor të shkencës së gjuhësisë historike
dhe krahasuese, i trajtuar nga Petro Zheji (Shqipja dhe Sanskritishtja, 2005), por akoma i pa
pranuar në Shqipëri dhe në Institucionet botërore:
«Fakti i pakundërshtueshëm, që të gjitha gjuhët e tjëra nuk janë në gjëndje të
shpjegojnë vetë fjalët e tyre (në rastet e paraqitura nga autori-shën. im), dëshmon së ato
janë ndërtuar me receta dhe lendë të parë të marrë hua, në mos edhe të vjedhura (…)
nga Shqipja (e cila) u jep mundesinë fjalëve të të gjitha gjuhëve të Botës të pajtojnë në
vetvete formën me brendinë (kuptimin e rrënjës së fjalës-shën. im), që deri tani kanë qenë
krejt të shkëputura mes tyre e pa asnjë lidhje». (6)
Gjuha shqipe jo vetëm e shpjegon kuptimin e rrënjës «bar»(bari i tokës), por ka formuar
edhe fjalë të tjera, të cilat e ruajnë lidhjen kuptimore të zanafillës (bar ↔ kafshë ; bari
ushqim i kafshëve, bariu, barnatore, dhe si mbiemër mbart domethenjen: njeriu, fiset,
veprimet → si të kafshëve). Pra origjina e fjalës «barbar» është prej gjuhës pellazgo-
shqipe.
Siç vërrehet në botimet historike të shkruesve të të gjitha qytetrimeve që njihen, kjo
fjalë është përdorur e pandryshuar në shqiptim, por ...
110 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Për popujt dhe shkruesit, fjala «barbar»


ka patur kuptime të ndryshme

Nga një gjurmim i thjeshtë i bërë shkrimeve, studimeve apo thënjeve të mbledhura,
emërtimi «barbar» është përdorur për:
1. prifterinjtë pellazgë, fjalët e të cilëve nuk kuptoheshin.
2. fiset që nuk bëjnë pjesë në Amfilokinë e ashtuquajtur «greke»
3. gjuhën e popujve të cilën nuk e njihnin helenët.
4. ata që vijonin ta ruanin trashëgimin e të parëve.
5. popujt të cilësuar «të pa qytetruar / të pa helenizuar» që nënkuptonte të etnisë «jo
greke» dhe që nuk flisnin gjuhën e ashtuquajtur «greqishtja e lashtë».
6. fiset pushtuese të lashtësisë (gotët, hunët, avarët etj.)
7. popuj, jo të besimit kristian (paganët).
8. popuj, të cilëve nuk u njhet apo u fshihet autorsia e alfabetit të tyre (popuj të quajtur
«pa alfabet» nga historianët e shk.19 si psh. pellazgët dhe pasardhësit shqipetaro-
arbër) etj.
Mund të vijohej edhe më tej me këtë listë, meqenëse kjo fjalë nuk është përdorur
nga vetë popujt, por nga shkruesit e lashtë dhe të kohëve të mëvonshme. Për këtë
shkak, studimi historik dhe filozofik i emërtimit «barbar» merr një rëndësi të veçantë
për të njohur botkuptimin e kohës së dokumenteve shkrimore ku është përdorur kjo
fjalë.
Veprat e para historike, sot pranohen Iliada dhe Odisea dhe sipas Tuqiditit (Tucidide,
I, 3), Homeri nuk e ka përdorur asnjëherë fjalën «barbar» për pjesëmarrësit në luftën e
Trojës. (7) Siç dëshmon Dr. Arif Mati, nuk ekzistonte asnjë dallim etnik, fetar apo kulturor
midis akejve dhe trojanëve. (8)

1. Botim i Rihel  i vitit 1572. dhe 2.


Kanuni i Lek Dukagjinit. (11)
DY FJALË QË NDRYSHUAN HISTORINË E BOTËS 111

Këtë filozofi të fiseve pellazge, pjesëmarrëse në Luftën e Trojës, e gjejmë të shprehur


tek dramaturgu helen Antifon (Antifòn;  480 p.K.  – 410 p.K) i cili shprehet se: nuk ekzistojnë
dallime midis fiseve sepse «të gjithë njerëzit nga natyra e tyre janë të lirë».(9)
Ky botkuptim i lashtë mbijeton në Kanunin e Lek Dukagjinit ku ndjenja e urrejtjes
apo përbuzjes për «tjetrin» ishte e dënueshme: «Kanuni i Malevet të Shqypnis nuk e
veçon nierin prej nierit. Shpirt për shpirt, se duken e fale Zoti». (Libri i tetët, Ndera,
Kry i shtatëmbdhetët § 593). «Në Kanu të Malevet të Shqypnis gjithsa djelm të lein,
njihen të mire e nuk veçohen njani prej tjetrit. Seicilli mbahet i mire edhe i thotë vedit:
Jam burrë, e i thonë: A je burrë !» (Shtjefen Gjeçovi, Kanuni, Krye i njizetedytë, Nye i
njqindenjizetekatërt, Gjaku, § 888 § ,886).
Studiuesi arbëresh Zef Krispi (1781-1859) në librin e tij (Memoria sulla lingua albanese, 1831)
duke folur për periudhën e ashtuquajtur «helenike» pohon se : «Grekët mbaheshin tërë
madhështi për shkak të kulturës greke dhe i shihnin maqedonasit si barbarë; por në asnjë
vend nuk thuhet se ata i quanin barbarë, psh. athinasit ose peloponezasit edhe kur këta
ishin me origjinë nga fiset dore (...) edhe pse kishin dialekte të ndryshme, megjithatë
quheshin grek (helenë –shën. im)». (10) Për rrjedhojë fjala «barbar-etni jo helene» nuk i
përket fjalorit dhe botkuptimit të Europës së lashtë.
Si përfundim, mund të themi se Pellazgët e hershëm nuk e njihnin fjalën «barbar»
dhe nuk i përcaktonin «të tjerët» me përbuzje si kafshë, përkundrazi, në besimin e
tyre hënor (sellenizmin) kafshët adhuroheshin, si psh kau Api në dinastitë faraonike
të Egjiptit apo dhia, shqiponja, ujku, luani tek pellazget. Në objektet arkeologjike e
shikojmë mbretin apo faraonin në formën e kafshëve të hyjnizuara në besim apo me
pjesë trupore të tyre (kokën, brirët, krahët). Themeluesit mitik të Romës, Remo dhe
Romolo janë «bij» të ulkonjës.

Perëndia Seth-Amon (⁓ 3050 p.e.r.) me kokën e dhisë, Egjypt.(fg.1) Zeusi, ku brirët dëshmojnë besimin
hënor (dashi/dhia janë simbole kultike të Krijueses/Hënë) (fg.2); Skënderbeu me simbolin kultik të
besimit hënor pellazg – dhinë (fg.3); Perëndia Pan (fg.4, Ortenburg, Bavari, shk 16). (11)
112 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Ky hyjnizim i kafshëve nga pellazgët, u përdor nga kristianizmi si shprehje e barbarisë


së tyre dhe si mjet frikësimi për popullsinë. Kristianët i zbukuruan kishat me statuja dhe
piktura me përbindësha, duke i çpërfytyruar figurat e mitollogjisë pellazge, si të mbretit-
bari Pan (Alpan/Alban), Meduzës, etj. Në Mesjetë, perëndia Pan me brirë dhe këmbë
dhie, shprehte figurën e Diallit. (fg.4) (12)
Duhet theksuar se emërtimi «barbar» nuk është përdorur nga populli, por nga elita
drejtuese (mbretër, komandantë të ushtrive apo sekretaret e tyre, politikanë, oratorë,
pronarë të skllevërve, etj.), dokumentet shkrimore shprehin fjalët e tyre. Në të gjitha
këto raste, emri «barbar» shprehte përbuzjen ndaj «tjetrit»: për paditurinë, mungesën e
qytetrimit, kundrejt fiseve kundërshtare në luftime, apo nuk kishin besimin dhe gjuhën e
tyre. Dionisi i Alikarnasit ( Dionysius of Halicarnassus (Roman Archaeology, 1) pohonte se
një helen dallohej nga një «barbar» në katër veçori: gjuha e përpunuar, edukimi, besimi
dhe e drejta e qytetarit (të lirë apo skllav-shën. im). (13) Per Aristotelin, te gjithe fiset
Barbare, kishin lindur për të qenë skllevër. (14)
Si shprehje përbuzëse përdorej edhe për njerëzit e tyre, siç pohon Aristofani
(Aristophanes,  The Clouds, 492): «Një njeri analfabet është gjithashtu barbar». (15)
Në librat e Historisë së shekullit 21, qytetrimi i shoqërisë njerëzore i Europës së
lashtë nis me dy emra: Grek, Romak apo qytetrim Greko-Romak. Asnjë prej këtyre
emrave nuk përmenden nga Homeri, Hesiodi dhe shkruesit e tjerë të lashtësisë për
ndonjë emërtim fisi, deti, lumi, mali, gadishulli, të një mbreti të hyjnizuar në mite apo
si emërtim i besimit të lashtë (përveç si emër qyteti - Roma 753 p.K.). Në këtë Histori të
kohës së sotme, fjala «barbar» nuk i prek emrat «grek»dhe «helen», por u bashkangjitet
emrave të famshëm që i hasim në dokumentet e lashtësisë si Pellazg, Etrusk, Dardan,
Maqedon, Ilir, etj. që njihen si fise PELLAZGE. Historiani gjerman Lochner-Hüttenach
(1960) zbulon se, që në lashtësi fjala «barbar» ka treguar ndryshimin etnik: «Herodoti
do të trajtojë edhe çështjen e përkatësisë etnike të pellazgëve dhe do t´i quaj ata -etnos
barbar» (Herodot 1, 58). (16). Studiuesi nuk e vërteton me fakte, nëse Herodoti e ka
përdorur fjalën «etni barbare», për mungesë të qytetrimit të fiseve pellazge, siç e
gjejmë të përdorur në periudhat e mëvonshme, apo «të ndryshimit si racë».
Për fjalën BARBAR → ETNI TJETËR, Hüttenach akuzon autorët grek:
«Mospërkatësinë e Pellazgëve tek popullsia greke do e tregojnë më tepër, ato vende
të shkrimeve historike të antikitetit, ku historianët grek do t´i përshkruajnë ata si
- barbarë». (17) Por, sipas Fjalorëve eciklopedik, në kohën e Homerit (⁓ shk.8 p.e.r.)
dhe të Aristofanit (v. 445 - 385 p.e.s) fjala «barbar» akoma nuk përcaktonte dallimin
etnik. (18)
Në Historinë e Lashtësisë së shek. 21, fatkeqësisht, «teza etnike» e fiseve
Pellazge vijon të huazohet nga studiuesit e shk. 19 si, Diefenbach 1861, Busolt 1885,
Hesselmeyer 1890, etj. pa i vënë në dyshim (të gabuara apo jo) përfundimet e tyre.
Këtë metodë, Mark Bloch e quan një «recitim» përmendësh të autorëve paraardhës:
«... prej shumë kohësh është vënë re, se nuk duhen pranuar verbërisht të gjitha
dëshmitë historike». (19)
DY FJALË QË NDRYSHUAN HISTORINË E BOTËS 113

Në Europën e lashtë, fiset e shumta pellazgjike mund të kenë bashkjetuar edhe


me tribu të panjohura. Por është e çuditëshme sesi studiuesit nuk marrin parasysh
faktet e fiseve të njohura, si psh që pellazgët kanë folur një gjuhë por me dialekte
të ndryshme. Në librin e studiuesit arbëresh, Nikoll Ketta (Tesoro di Notizie su
de´Macedoni) lexojmë: «gjuha e grekëve (helenëve-shën. im) dhe e maqedonasve
ndryshonte vetëm si dialekte (…) dhe e folura e maqedonasve ishte e njëjtë me të
epirotëve» (20) Pra helenët flisnin të njejtën gjuhë me fiset «barbare» maqedone dhe
iperiote (epirote).
Mospërdorimi i metodës së «filozofisë historike» apo «kritikës mbi dokumentet»,
siç shprehej M. Bloch, solli si pasojë shtrembërimin e vetë Historisë së Lashtë që
kemi sot, ku fiset Pellazge trajtohen artificialisht ndërmjet tyre, si fise të huaja
etnike.
Thumer: «Një gjë duhet të veçohet në mënyrë të prerë, që pellazgët dhe helenët
duhet të trajtohen si dy popullsi të ndryshme, të dallueshme etnikisht nga njera-tjetra».
(21) Ndërsa G.Grote (A History of Greece. From the Time of Solon to 403 B.C.II, 1853) do ta
theksojë me forcë: «ndërmjet grekëve (helenëve –shën. im) dhe pellazgëve ekziston një
ndryshim etnik». (22)
Çudija e përfundimeve të «shkollës gjermane» mbi «tezën etnike» të Pellazgëve është
edhe fakti, se Tuqididit (Thuk.3 ,1) kishte pohuar se, Helenët përpara se të merrnin këtë
emër, dmth të quheshin helenë, ata emërtoheshin me emrin e popujve të tjerë, kryesisht
me emrin Pellazg.(23) Shkëmbimi i emrit të fiseve me një emër tjetër, nuk do të thotë se ata
shkëmbejnë edhe etninë. Edhe shqipetarët pas viteve 90, u detyruan të ndrojnë emrin e
tyre në Greqi apo ta shpallin veten «grek», por kjo nuk i bëri ata etnikisht të ndryshëm nga
prindërit shqipetarë që lanë në atdhe. Pasojë e kësaj verbërie në trajtimin e dokumentave
të lashta, ishte vjedhja «shkencore» e «pronës historike» të Lashtësisë (mitet, objektet
arkeologjike, qytetrimin, etj) prej pronarëve të saj legjitim, Atlantido - Pellazgëve hyjnor
dhe pasardhësve të tyre të mbijetuar në Gadishull, Shqipetaro-Arbërve të sotëm. Do ishte
naive të besonim se në këtë masakër, faji i takon vetëm metodës së ndjekur, ndikoi edhe
padija e studiuesve mbi gjuhët e lashta dhe dialektet e gjuhës shqipe, dhe veçanërisht
i besimit pellazg, nga e kanë origjinën emrat: pellazg, arbër, shqipetar dhe helen. Emri
«grek» nuk i përket asnjë besimi.
Nikoll Ketta (Tesoro di Notizie su de´Macedoni, v.1777) shton këtu edhe faktin e habitshëm,
se si, të ndodhur brenda Europës: «Asnjë studiues nuk u ka dhënë vëmendje të veçantë
popullsisë Arbëreshe, e cila deri në shk. 14 ka patur tradita të përmendura nga shumë
studiues të lashtë si Erodoti, Tucididi, Dionisio, Plutarku, Straboni etj. me të cilat ne
formuam sistemin e origjinës». (24)
Por, le t´iu drejtohemi fakteve të autorëve të shekujve modernë, se si e kanë vlerësuar
qytetrimin e pellazgëve «barbarëve» dhe sa u detyrohen helenët «grekë» arritjeve të
tyre.
114 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Fjala (barbar) që baltosi Pellazgët hyjnor

Kur flitet për Lashtësinë, që nga periudha e emërtuar «greko-romake» e deri në


ditët e sotme, janë pranuar si «ligje» të padiskutueshme përkufizimet: Helenizëm→
Qytetrim; Helen → Grek; Grek → Simbol i zhvillimit të shoqërisë njerëzore, krijues i
pasurisë kulturore, mitike dhe besimtare të Euro-Azisë; Pellazgët dhe fiset e tjera «të pa
helenizuara»(që nuk kishin kulturën helene) → Barbarë.
Po veçoj disa dëshmi të marra nga «shkolla gjermane» e shk.19-20 që janë mbështetur
mbi autorët e lashtësisë: Në Enciklopedinë italiane Treccani shkruhet se Hipokrati
(Hippocrate, 460 p.e.r. - 377 p.e.r) dhe historianët e parë të cilët u njohën me popujt «jo hellen»,
vunë re se, edhe ata kishin një kulturë të rëndësishme, shpesh edhe më të zhvilluar, bile
mëma e asaj hellenike. (25)
Locher-Hüttenbach duke u bazuar tek Diodori (Diod. 3, 67) shkruan se: Poetët e parë
të Hellasit, kishin përdorur ato shkronja alfabeti që i kishin patur përdorur më herët
banorët e parë të këtij vendi, «pellazgët». (26)
Në studimin e tij (1861), Diefenbach pohon se: «Helenët do të huazonin nga popullsia
e mëparshme një numër shumë të madh fjalësh, të cilat njihen si fjalë të kulturës».
(27) Disa vjet pas tij (1890) një tjetër autor gjerman, Ellis Hesselmayer do të shtojë :
«Pellazget do të bëhen mësuesit e tyre (grekëve) në fushën e bujqësisë, para së gjithash
në punimin e tokës si dhe artin e ndërtimit, veçanërisht në ndërtimin e banesave të
forta dhe të sigurta. (…) Larisa dhe Argosi me ndërtimet e tyre të rralla nuk do të
zhduken kurrë nga kujtesa e grekëve. Ata do huazojnë prej kulturës së pellazgëve të
lashtë edhe elementet e kalendarit si dhe mësimet e perëndive (teollogjinë pellazge-
shën. im)». (28)
Një pasqyrë më të detajuar për qytetërimin pellazg na e jep gjuhëtari gjerman Hans
Krahe (1898 – 1965). Sipas tij, shumica e emërtimeve që lidhen me shtetin dhe organizimin
shtetëror dhe shprehin kuptimin e ushtrimit të «pushtetit dhe të sundimit shtetëror»që
gjenden në fjalorin e greqishtes janë huazime nga materiali gjuhësor i gjuhës paragreke.
Gjithashtu, Greket do të mësojnë nga pellazgët përpunimin e metaleve, lundrimin detar
dhe fjalët që lidhen me këto veprimtari. (29)
H.Krahe nënvizon se influenca pellazge mbi grekët përfshin veçanërisht fushën e
fesë. Të gjitha emrat e hyjnive greke, me përjashtime shumë të vogla janë emra me
prejardhje jo greke dhe rrjedhin nga bota e vjetër e mesdheut. Së bashku me emrat,
vijon studiuesi, grekët përvetsuan edhe historitë (mitet / folklorin e pellazgëve –shën.
im) që lidheshin me këto emra dhe të heronjve që lidheshin me këto histori. (30) Duhet të
kemi parasysh se çdo veprimtari e njeriut nga parahistoria deri në periudhën e mesjetës së
herëshme udhëhiqej nga feja dhe drejtuesit e Institucioneve fetare, prandaj «greket» kanë
huazuar nga pellazgët jo vetëm ritet, por edhe ligjet. Ligjet e para ishin ato që dënonin
moszbatimin e riteve nga qytetarët. (F.Demi, Kombi – origjina e organizimit të bashkesive
fisnore dhe i ligjeve të Kanuneve të Arbërve).
DY FJALË QË NDRYSHUAN HISTORINË E BOTËS 115

Vetë emri i Europës, që sot mbahet si simbol i qytetrimit më të lartë, e ka origjinën nga
mitet pellazge. Dokumentet historike tregojnë se në veri të Thesalisë dhe në Labadeia, ku
banonte fisi pellazg, adhurohej perëndesha e tokës me emrin «Demetër Europa» (Fick,
1905). (31) Titano-Pellazgët e quanin veten «bij të dheut/tokës» dhe nga ana gjuhësore
emrin e saj e shpjegon vetëm gjuha shqipe : shq. De/dhe ; gr. γη (gi); it. terra; fr.terra
ang. terre; gjerm.erde. Edhe fjala/rrenjë «terr» e cila ka dhënë në gjuhët latine fjalën terra
(toka), i përket gjuhës zanafillore shqipe : terr-errësirë, siç është brendësia e tokës; terri i
natës, u bë qielli terr i zi, etj.
Në këtë studim, ju drejtova kryesisht «shkollës gjermane» për dy arsye :
1. sepse Historia e Lashtësisë së Europës, në të gjithë botën është bazuar tek kjo shkollë
e shk.19
2. sepse dëshmitë e studiuesve të huaj, trajtohen si «të padiskutueshme» për vërtetsinë
e tyre shkencore, nga hartuesit e botimeve shkollore në Shqiperi dhe në mendimin
akademik të Albanologjisë.
Nga sa pamë në thenjet e mësipërme, studiuesit gjerman të shekullit 19 (Kretschmer-
1895, Busolt- 1885, Hesselmeyer-1890 etj.) do të pranojnë se «kultura që zotëronte popullsia
paragreke (dmth pellazge-shën. im) ishte në një nivel shumë herë më e lartë se sa kultura
e popullsisë së mëvonshme greke» (32) Ndiqni me vëmëndje arsyetimin e «shkollës
gjermane» të shk.19, për përfundimin e tyre «pellazg/barbar → etnikisht jo grek/pa
qytetrim»: «Sipas Herodotit (II, 51) historianët do ti trajtojnë pellazgët si të ishin helenë,
por ai vetë është i prirur që të shoh tek pellazgët - barbarët, por nuk guxon ta theksoj
këtë mendim me siguri». (33)
Ndërsa pjesa e parë e frazës është fakt historik, tek e dyta (me të zeza) autori shpreh
mendimin e tij personal për Herodotin, por pa fakte të dokumentuara.
Kjo kontraditë vihet re edhe tek Hesslmeyer (1890), Busolt (1885), të cilët, pasi i quajtën
pellazgët «barbar» dhe «të paqytetëruar», do të pohojnë se: «Faktet historike (…) do të
tregojnë se ishin helenët ata, që kur erdhën në këto vise, do të gjenin një popullsi shumë
herë më të zhvilluar dhe me një nivel shumë më të lartë kulturor, e cila do të bëhej
mësuesja e tyre dhe prej se cilës do të merrnin njohuritë më të rëndësishme në të gjitha
fushat e jetës, që më vonë do t´i trajtonin si arritje të tyre». (34) Lind pyetja : kush ishin
në të vërtet fiset BARBARE (të pa zhvilluar dhe pa qytetrim) të Lashtësisë,  para çfaqjes
së fiseve aziatike mongole ?  Ky problem i ka trazuar shpirtrat e filozofëve dhe sedrën
profesionale të autorëve modern.
Për ta justifikuar çoroditjen e tezës «pellazg →barbar, jo etni helene / jo grek» të shk19,
Hesselmeyer (1890) përdor një frazë po aq të çuditshme (me shkronja të theksuara): «Nëse
poetët e kohëve historike flasin për prejardhjen e grekëve (bëhet fjalë për helenët-shën.
im) nga pellazgët, kjo nuk ka të bëj me konceptin historik mbi pellazgët. Pellazgët
ishin etnikisht të ndryshëm nga grekët dhe është e gabuar ti trajtosh ata si paraardhës
të grekëve». (35) Se cili ka qënë ky «koncept historik» që do tregonte dallimin etnik të
pellazgëve me helenët, mbetet enigme, «fajtori» i vetëm është fjala - BARBAR.
116 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Origjina e ligjit  «pellazgë = barbar»

«Shkolla gjermane» e shk.18-19 njihet si nismëtare e shkencës gjuhësore, që solli krijimin


edhe të shkencave të tjera, të cilat u morrën me zbulimin e origjinave dhe lidhjeve etnike
të popujve. Fakti që fjala «barbar» është përdorur si përbuzje ndaj një popullsie tjetër dhe
sidomos këmbëngulja, se kjo fjalë i dallonte etnikisht pellazget nga «helenët e qytetruar»,
siç e pamë më lart, na shtyn të kërkojmë filozofinë e elitës së Europës veri-perëndimore
të kësaj periudhe.
Përbuzja, që jo rrallë shndrohet në urrejtje brenda një etnije apo ndaj etnive të tjera, për
arsye nga më të ndryshme, në kohët moderne është emërtuar «racizëm». Studimi i kësaj
ideollogjije është emërtuar «racizmi shkencor». (36)
Nuk është vendi këtu të zgjerohem me tezat e ndryshme që i dhanë shkas filozofisë
raciste, që sollën «përbuzjen etnike» në botimet historike. Ishte shkenca gjuhësore që i
dha shtysë lindjes së mitit historik ; kërkimi shkencor çoi në pretendimin e superioritetit
moral, që do të kryesonte filozofinë e racizmit. Gjatë mësimdhënies në Angli (1859-
1861) gjuhëtari gjerman, Max Müller shprehte doktrinën raciste nën velon e kërkimeve
gjuhësore. (37)
Racizmi (etnik), u çfaqën tek disa autorë të shk.17- 18 në shkencën e historiografisë,
por u shndrua në doktrinë për trajtimin e Lashtësisë, nga studiuesit e shk 19-20. Docenti
i Universitetit të Londrës mjeku Robert Knox (1791 - 1862) pohonte në vitin 1850 se «raca
është çdo gjë, është një fakt më i jashtzakonshëm, më i kuptueshëm që ka shpallur filozofia
ndonjeherë. Raca është gjithshka : letersi, art, shkencë –me një fjalë qytetrimi varet nga
ajo». Arsyen e këtij racizmi historik e shpjegon studiuesi belg Guy Bunnsen: «... se ishte
e pabesueshme që popuj, të cilët janë kaq të rëndësishëm sot, nuk duhet të kenë luajtur
asnjë rol në të kaluarën». (38)
Përfundimi  : Fjala BARBAR e përdorur për «tezën etnike» të Pellazgëve ishte një
fallcifikim i fakteve historike të Lashtësisë dhe nuk kishte asnjë bazë shkencore, siç e
pohon edhe Friedrich Müller (1834-1898): «Etimologjia është ende një shkencë në të
cilën hamendesia e verbër është praktikuar më shumë se sa hulumtimi metodik (...)
punimet tona shpesh rezultojnë në një pështjellim se sa në sqarim».(39) Duke u njohur
me ideollogjinë që përfshiu botën shkencore europiane të shk.19, do të shpreheshim se,
nuk fajsojmë vetëm metodollogjinë, shkak kryesor ka qenë filozofia raciste që, krahas
politikanëve, përfshiu edhe studiuesit e shkencës së Historiografisë.
Që në shk 18-19, «shkolla Albanologjike» e Arbëreshëve të Italisë, një shekull përpara
«shkollës gjermane», zbuloi panoramën shkencore të përbërjes etnike dhe qytetrimin e
fiseve të Gadishullit Pellazgjik. Dy shekuj që pasuan nuk i lëkundën dot përfundimet e tyre.
Shënim : Të gjitha referimet mbi «shkollën gjermane» të shk.19-20 janë marre nga
studiuesja Shpresa Musaj (Gjuha –Dëshmi e lashtësisë sonë mijëravjeçare)
DY FJALË QË NDRYSHUAN HISTORINË E BOTËS 117

DY FJALË QË NDRYSHUAN HISTORINË E BOTËS

(Pjesa II)
(Historinë, arkeologjinë, mitet, figurat e shquara, etj.) «ne i quajmë
si pjesë përbërëse të pushtimit apo të përfituara prej aneksimit, dhe
nuk do të ngurojmë që t’i shtiem në zotërimin tonë edhe ato».
Jean Jacques Ampere (1800 – 1864), 
anëtar i Akademisë Franceze.

N ë të gjitha studimet që kanë lidhje me emërvendet gjeografike apo emërtimet e


njerëzve të lashtësisë dhe atyre në mite, ajo që vihet re është se, shfrytëzohet
metoda historike ose gjuhësore apo gërshetimi i të dyjave shkencave (historiko-gjuhësore).
Mirëpo, shumë fjalë dhe emërtime morrën formën e plotë në shqiptim, në periudha
shumë më të vonshme se sa idea që krijuan njerëzit primitiv për veten dhe botën që e
rrethonte. Për shëmbull, një periudhë pafundësisht e gjatë e ndan emërtimin besimtar
Ar (Ara) apo De (Dhe), nga koha kur njeriu krahasoi «jetën» e bimëve në Tokë, me atë të
lindjes-maturimit-vdekjes së njeriut dhe e hyjnizoi atë. «Në periudhën më të herëshme të
shoqerisë, pohon Mircea Eliade (Storia delle credenze e delle idee religiose), të jetoje si qënje
njerëzore ishte në vetvete një veprim besimtar». (1) Nuk do të gabonim po të shpreheshim
se: mendimi besimtar mbi botën, ka lindur tek njeriu para se ai të mësonte të shprehej
me fjalë. Ky fakt tregon sesa i rëndësishëm është në studimet gjuhësore, shfrytëzimi i
shkencës së besimit.
Nuk janë të ralla emrat e gjuhës shqipe që lidhen me besimin parahistorik, që përbën
edhe pjesën e dytë të studimit «Dy fjalë që ndryshuan historinë e Botës».
118 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

1. Origjina e panjohur e emrit - Sellena

Origjina besimtare (jo gjuhësore) e kësaj fjale lidhet me kohën kur njeriu i shpellave
dhe i kasolleve të para, kuptoi se jeta dhe ndryshimet në trupin e njeriut ngjanin
me natyrën, sidomos me Hënën. Sipas miteve të kohës homerike Sellena i përkiste
familjes së Titanëve (2), pra miteve shumë më të lashta, krahasuar me ato të Zeusit dhe
perëndive të oborrit të tij. Në objektet arkeologjike ajo paraqitet me krahët e shqiponjës,
që dëshmon rolin e saj të ndërmjetësit midis njerëzve dhe Krijuesit, «profesion» të cilin
njeriu primitiv fillimish ja kishte besuar - shqiponjës. Për origjinën e emrit të saj, deri
më sot, nuk janë kryer kërkime gjuhësore mbi baza shkencore. Sipas Enciklopedisë
Treccani, perëndesha SELENE përfaqësonte Hënën dhe emri i saj është grek (Σελήνη) i
ardhur nga fjala σέλας (sélas) që do të thotë: rrezatimi i zjarrit. (3) Me të njejtin mendim
(dritë, rrezatim, flakë, ndriçim) bashkohen shumica e studiuesve modern. Por nuk janë të
paktë ata si Károly Kerényi, themeluesi i studimeve moderne mbi mitollogjinë e lashtë,
i cili pohon se origjina e emrit të saj nuk është e qartë.(4)
Duke e përkthyer shkrimin grek σέλας (sélas), në gjuhën franceze do të lexojmë:
1.Siège du cavalier.2.Petit siège. (ndënjëse, për tu ulur); ndërsa në it. dhe shq. - vënd (5),
fjalë pa kuptim për emrin e një perëndeshe hënore. Kjo ndodh edhe me shumë fjalë që
hasim në botimtet mbi lashtësinë të përcaktuara me origjinë «greke», por kur shkrimi
grek përkthehet në gjuhë të tjera, nuk përkon me veçoritë e emërtimit të lashtë.
Në librin kushtuar besimit pellazg (Sellenizmi, besimi që sundon Botën f.11), nëpërmjet
gjuhës shqipe shpjegohet kuptimi i emrit Sellena: Hëna dritë-argjendë, mbretëreshë e
natës, largohej duke «s(j)ellë» ndriçimin e fortë të Diellit, një shkëmbim i pandërprerë
dritash. Në mite, jo rastësisht, paraqitet si fëmijë e Iperione (6), i cili quhet Titani i dritës,
dhe fëmijët e tij përfaqësojnë ndriçimin - Elio (dielli),  Selene (hena), Eos  (agimi). Edhe
emri Iperi-one është i gjuhës shqipe: rrenja IPE, ne dialektin çam emërton shqiponjën.
Pra, duke qenë bij e një shqiponje, një Titane (tanët-një fis), përfaqësuese e Zotit-Hënë,
vërtetohet se s´kemi të bëjmë me mite «greke» por të shqip-folësve Pellazg dhe besimit
të tyre.
Dëshmohet se ritet kushtuar Sellenës ishin shumë të ndjekura gjatë qytetrimit me
të famshëm të lashtësisë, atij minoik dhe mikenian. (7) Mikenet, pohon gjuhëtari dhe
mitollogu Niko Stillo (Etruskishte-Toskërishte), apo me sakte Eneskët mikenej, flisnin
gjuhën jonike dhe konkretisht dialektin çam, të shqipetarëve të Iperisë (Epirit).(8) Për
rrjedhojë, këto dy qytetrime, nuk kanë qenë «greke», por pellazge për të cilat Dr.Arif
Mati (Aref Mathieu) në librin Mikenët=Pellazgët, sjell dëshmi të shumta, siç e tregon
edhe titulli i librit.
Sellena ishte perëndesha e parë së cilës ju kushtua tempulli i Dodonës, i ndodhur në
Iperi (Epir) trevë autoktone e Arbërve deri në pushtimin e Janinës nga shteti i Helladës
(mars 1915). Në këtë tempull, mbreti dhe gruaja e tij (në rolin e ndërmjetësve të Zotit),
u pagëzuan me emrin Selleni / Sellena dhe «sellë» shërbenjësit, njëkohësisht të afërt
me familjen mbretërore. Në periudhat e mëvonshme, emri «sellë» morri kuptimin e
«profesionit» të shërbenjësve të tempullit, siç i përshkruan edhe Homeri (kënga XVI, 231-
DY FJALË QË NDRYSHUAN HISTORINË E BOTËS 119

235):«Zeusi i gjithpushtetshëm dodonas, Perëndi Pellazgjike që sundon mbi Dodonë,


në këtë vënd të ashpër të Sellëve hyjnor, me këmbë që nuk lahen kurrë, që flenë në
tokë”, shkrim i përmëndur edhe nga shkrues të tjerë (Plin. 4, 2; Luc. 3, 180)».(9)
Jemi të detyruar të zgjatemi me shumë sqarime, sidomos kur bëhet fjalë për tema të
lashtësisë. Arsyeja, sipas gazetarit të shquar Marco Travaglio është se: «Të informosh  për
një ngjarje atë që nuk di asgjë, është shumë më lehtë, se sa  të informosh atë që është njohur
më parë me një lajm fallc ose të manipuluar.  Së pari duhet bindur se është mashtruar
(rrethanë që është e vështirë të pranohet), t’ia heqësh nga mëndja lajmin falls dhe pastaj
t’ia zëvëndësosh me  lajmin e vërtetë». (10)
Shumë fakte të lashtësisë, edhe pse të fallcifikuara, vijojnë të ruhen me fanatizëm
në shkencën Historike, si psh. «Zeusi pellazg» i Homerit, emërtohet sot «Zeusi
grek», megjithese nga studiuesit modern, “grekët” nuk pranohen si fise pellazge.
Hesselmeyer(1890): «Nëse poetët e kohëve historike flasin për prejardhjen e grekëve nga
pellazgët, kjo nuk ka të bej me konceptin historik mbi Pellazget, ata ishin etnikisht të
ndryshëm dhe është e gabuar ti trajtosh si paraardhës të grekëve». (11)
Jo rrallëherë shkruhet se Pellazgët dhe shqipetarët adhuronin Diellin, i cili në fakt nuk
është hyjnizuar asnjëherë si Zot, ndërsa Sellena/Hëna po. Simboli i Diellit u ndërfut në
mite shumë më vonë dhe hymnet ju kënduan jo në besimin popullor, por atë të mbretërive
të forta ushtarake dhe ligjore.

(12)

Në të tre figurat e mësipërme, theksohet simboli i hënës, që shpreh besimin HËNOR të


fiseve druide të Europës qëndrore dhe veriore (fig.1), të pellazgëve (fig.2) i trashëguar deri
në shk.19-20 në traditën kulturore, ritet (zakonet), etnografinë etj. tek Shqipetaro-Arbërit.
Në karrigen e Shqipërisë Veriore (fig.3) (Arkivi i Institutit Historik Tiranë) paraqiten tre
fazat e hënës: dy gjysmë-hëna dhe në mes hëna e plotë e përdorur shpesh tek furkat dhe
djepet e cila gabimisht merret si simbol i Diellit.
Në tekstet e lashta Sellenës i këndohej: «... ti që na blaton një jetë të trefishtë/.../ nënë
e Perëndive/e njerëzve, e natyrës, nënë e të gjitha gjërave».(13) Në objektet më të lashta
arkeologjike hëna vendosej mbi kokë (fig.2). Si simbol i hënës së plotë përdorej edhe
forma e diskut. (Giulio Giannelli - Enciclopedia Italiana, 1936) (14)
120 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Emrat Sellenë dhe sellë, mbijetuan në shkrimet e autorëve të hershëm dhe emërvende
të shumta të lashtësisë, deri në kohët e sotme:
-si emër femrash dhe meshkujsh Sĕlēnē / Sĕlēnĭum / Sellĭum, (Cic. Verr. 4, 27; Suet.
Cal. 26. ; Just. 39, 4, 1) (Liv. 4, 42). Seleucus, gjenerali i Aleksandrit të Maqedonisë i cili
u bë mbret i Sirisë që formoi dinastinë pellazge Seleucide. [Seleucus Nicator, Seleucus
Philopator]. (Just. 13, 4, 16.)
-si emër popujsh: Selepītānī, popull i Ilirise (Liv. 45, 26.) Sĕleucensis, populli i Parthëve
(Tac. An. 6, 42.) dhe Galacisë, rajon në Turqi (Plin. 5, 147.); Sǎcæ, (Saces) popull i Skithëve,
(Plin 6, 50.) Sacassāni, popull i Kaukazit (Plin, 6, 29)
- si emër qyteti: Selenica, prefekturën e Vlorës, Pieria Seleuceia (Strabon327), afër
Apollonisë, Fier-Shqipëri. Sellasĭa: Sellasie (qytet në Laconi).(Liv. 34, 28.) Sellē,  qytet
në Lucani.Itali. (Stat. S. 5, 3,) 127. Sĕlinus, qytet në Siçili: (Virg. En. 3, 705) dhe në shumë
qytete të Azisë: Sĕleucīa (Sĕleucēa) kryeqyteti i parthëve në Babiloni, pranë lumit Tigre
(Sall. Ep. Mithrid. 19; Plin. 10, 48, 67, § 132);  dhe i qyteteve të lashta në Turqi dhe Siri:
Seleucia Pieria (Plin. 5, 12, 13, § 67; Cic. Att. 11, 20.) Seleucia Trachēa (Plin. 5, 27, 22,
§ 93; Amm. 14, 2, 14.), Sellasia qytet i zhvilluar tregëtar, që lidhte Argon me Spartën
(Peloponez)
- emër barishteje: sĕlīnŏn (sĕlīnum) (Apul. Herb. 8.)
- si emër mali:  Sĕleucus : mal në vargmalin e Alpeve midis Francës dhe Italisë. (Anton.)
Vetëm në Francë gjejmë 12 komuna, në emrin e të cileve pasqyrohet i veçuar emri «Sellë»:
Komuna Selles-Saint-Denis në rajonin e Pikardisë e banuar që në kohët prehistorike, Komuna
Causse-de-la-Selle rajoni Languedoc-Roussillon, La Selle-en –Luitrè rajoni Bretagne, etj.
Gjithashtu një vargmal në Francë e ka të përfshirë këtë emër : Aiguille du Plat de la Selle.(15)
Selinus, lum ne Peloponez dhe Selinus mbret ne Atik (16)

Sellena në besimet e lashtësisë

Ndërmjet figurave mitike të botës së Titanëve, ku shquheshin figurat e Kronit dhe e


Prometheut, vetëm Sellena u përzgjodh të sundonte në tempullin e Dodonës. E vetmja
arsye ishte se, ajo përfaqësonte vetë Zotin /Hënë dhe jo njeriun e hyjnizuar të miteve
Pellazge. Këtë e dëshmon edhe fakti se emri i saj, dhe jo ai i Diellit apo i Zeusit, emërtoi
besimin pellazg në lashtësi. Me zëvëndësimin gradual të shoqërisë primitive nga «matriar-
kati» në «patriarkat», vendi i saj në mite ndryshoi, nga krijuese «nënë e Perëndive/e
njerëzve, e natyrës, nënë e të gjitha gjërave», tek mitet olimpike paraqitet thjesht si motër,
grua apo bijë e figurave të tjera. (17)
Emri Sellenë dhe derivati i saj gjuhësor dhe besimtar «sellë», e vijuan rrugëtimin e tyre
mjëravjeçar: e para si emër besimi (sellenizëm) dhe i dyti, për profesionin e priftërinjve
në tempuj. George Dumézil në librin e tij (La religione romana arcaica. Miti, leggende, realtà),
duke folur për Marte (Marsin) dhe Cuirino (Kuirino), sundimtarët e parë, që bashkarisht
drejtuan Romën, pohon se, ishin të vetmit që zotëronin armët që përdoreshin në ritet dhe
kishin lidhje me dy grupet Sali. (18)
DY FJALË QË NDRYSHUAN HISTORINË E BOTËS 121

Sali (lat. Salii) ishin priftërinj dhe ushtarë, detyra e të cilëve ishte adhurimi dhe ruajtja
e 12 mburojave, ndërmjet të cilave ndodhej një mburojë e rënë nga qielli, shenjë hyjnore
e forcës ushtarake të Romës në të ardhmen. Ata zgjidheshin nga familjet e patricëve
dhe ditën e një marsit, parakalonin nëpër rrugët e qytetit duke perplasur heshtat mbi
mburojat e shenjta, me kengë e kërcime të lashta luftarake. Ky rit besimtar na kujton
vallet e kënduara të kuretëve që mbrojtën Zeusin foshnjë në ishullin e Kretës si dhe vallen
e shqiponjës apo të shpatave, të traditës së shqipetarëve. Në hymnet orfike, Kuretët
quheshin priftërinjt Salii të perëndisë Mars (Aresit).(19)
Emri Salii, sipas studiuesve modern, e ka origjinën nga folja latine salire, që do të thotë
- të hidhesh (saltare) sepse priftërinjtë gjatë ritit kërcenin në rrugë. (20) Folja «saltare»
(hidhem) nuk shpreh asgjë në besimin pellazg dhe s´ka lidhje me emrin e Sellenës,
ndërkohë që folja shqipe «sjell» shpreh mitin parahistorik të hënës.  
Maurus Servius Honoratus (shk.4) i njohur për veprën e tij mbi shkrimet e Virgjilit
(Vergilii carmina comentarii. VIII, 285) pohon se Salii më përpara ishin priftërinj Etrusk / Tosk,
që më vonë u bënë romak.(21)
Masaliane emërtoheshin grupet besimtare në Siri (shk.4-69 dhe Persi (shk.7) që
adhuronin vetëm një Zot, siç e dëshmon edhe vetë emri i tyre: Ma/emri i lashtë i hënës
Mana +Sali /priftërinj → priftërinj të besimit hënor. Një pjesë e tyre, megjithëse përqafuan
më vonë besimin e ri, gjatë shk. 8-4 u dënuan nga teologët kristian si eretikë.(22)

1.Hëna në shtizat e falangave romake qëndron mbi rrethin me topth (simbol i Zotit); 2.Perëndia pellazgo-
egjiptiane Serapi i kohës së Ptolemeut I (shk.3p.K.) ; 3.Relievi i priftërinjve Salii në Ara Pacis, Romë. (23)

Të tre figurat i bashkon besimi hënor i pellazgëve: (fig.1) me një pohim, Hëna →Zoti;
(fig.2) Simboli i Hënës mbi qeleshe tregon besimin dhe etnin pellazge të perëndisë Serapi;
(fig.3) Priftërinjtë Salii me qeleshen e vogël me «bisht» si e Papës. Qeleshja ishte simbol i
mbretërve që ishin edhe kryepriftërinj dhe më vonë e priftërinjve.(trajtuar tek «Plisi –Miti
i origjinës së Pellazgëve hyjnor», Sellenizmi...f 120)
Si përfundim, emri etrusk-Salii, e ka origjinën nga emri Sellë i prejardhur nga gjuha
shqipe. Duhet të kemi parasysh se zanoret a/e, në lashtësi kishin të njejtën vlerë gjuhësore
dhe besimtare, siç i gjejmë të përdorura në shembujt e mëposhtëm.
122 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Sellisternĭum lat.: (Sellisterne), quhej ushqimi hyjnor që ju afrohej altarëve të


perëndeshave të ulura në fron (24). Rrënja e emrit Salii është «sa»(lat.Sǎ) prej së cilës
e kanë origjinën emërtime të figurave mitike dhe fjaleve në besim: lat. Sanctus, e
shenjtë; lat.Sabinus- një nga popujt romak, prifterinjt Salii ishin nga fiset sabine; emrat
Sacerdote, Sacrifices, etj.
Rrenja «Sa» ndodhet edhe në emrin Thesali (The/Dhe + Sali), thesalët ishin fise të
ardhur nga Thesprotia në Iperi (Epir) ku ndodheshin priftërinjt Sellë. (25) Priftëreshat
e Egjiptit të lashte emërtoheshin «Sā». Ato shërbenin në altarin e perëndeshës hënore
Isida dhe perëndeshave të tjera femra dhe ishin bijat e faraonit apo të familjarëve të tij.
(26)

Në librin e tij (La Cité antique, 1864) Fustel De Coulanges arrin në një nga përfundimet
themelore të shkencës historike dhe gjuhësore: «Idetë u shndruan dhe kujtimet u
venitën; por fjalët mbetën dëshimtare të pandryshueshme të besimeve që u zhdukën».
(27) Këtë e vërteton gjuha dhe besimi i shqipëtaro-Arbërve.

Hënac – Hënoteizmi - Sellenizmi - Hellenizmi

Në shkencën e sotme, vihet në dyshim nëse duhet përdorur emertimi «besim» për
periudhën parahistorike. Besimi si koncept në Europë i përket shekullit të 18-të - pohon
Pr. Jan N. Bremmer i Univ.Groningen (Greek Religion. Encyclopedia of Religion) - prandaj
nuk ka një emër grek për «besimin».(28) «Eshtë e qartë, thekson Giovanni Filoramose
(Dizionario delle religioni Einaudi, 1993), një emërtim nuk mund të bëhet pjesë e kërkimit,
kur mungon vetë emri». (29)

Sipas Mircea Eliades (Storia delle credenze e delle idee religiose): «Nuk zotërojmë
asnjë mjet për të përcaktuar origjinën dhe zhvillimin e besimit të paraardhësve gjatë
parahistorisë». (30) Përsa më sipër, studiuesit pranojnë se nuk mund të flitet për besim
në parahistori dhe nuk ka patur ndonjë emërtim që ta përcaktonte atë.

Përfundimisht, sot përdoren shprehjet «pagan» apo «politeist» për besimin pellazg,
me kuptim «besim në shumë Zot-a». Është vërtet për t´u çuditur se si studiuesit modern
anashkalojnë shkrimet e autorëve të lashtë. Dy poetë të famshëm pellazg të Beocisë kanë
lënë këto dëshmi për Perënditë: Sipas Hesiodit (Hēsíodos, shk.8p.K.-7p.K.), njerëzit
dhe Perënditë kanë të njejtën origjinë. Ndërsa Pindari (518 p.K.- 438p.K.) sqaron se «Të
parët kanë origjinë njerëzore, të dytët atë hyjnore, dhe si njera dhe tjetra, të njejtës nënë
(tokësore-shën. im) i përkasin, prej së cilës morrën frymë...». (31)

Koha e përdorimit të emërtimeve «politeist» dhe «pagan» është e vonëshme dhe


pasqyron mjetin kryesor të teologjisë kristiane për të luftuar besimin pellazg. Filozofi
hebre, Filone i Aleksandrisë (20 p.K.-50 pas K) në shkrimet e tij, trajtoi dallimin midis
besimit hebraik (qënjen e një Zoti) krahasuar me besimet e lashta (nuk adhuronin një
Zot) (32). Kritika ndaj tezës së «dallimeve» midis besimit të lashtë dhe atij kristian nuk
kanë munguar: Tashmë është vërtetuar qartësisht, pohonte studiuesja e besimit të lashtë
Helena Blavatski (1831 – 1891), se «populli i zgjedhur» (hebrejtë-shën. im) nuk pati asgjë,
DY FJALË QË NDRYSHUAN HISTORINË E BOTËS 123

e cila mund të quhej «e re», të gjitha detajet e riteve dhe të besimit të tij ishin huazuar
nga popujt më të hershëm. (33)

Shkenca Besimtare dhe Historike ka fakte që dëshmojnë, se në lashtësi janë hyjnizuar


shumë dukuri natyrore dhe njerëz tokësorë, por është adhuruar vetëm NJË ZOT qiellor,
i shprehur me simbolet e tij në të gjithë Kontinentet ku banuan dhe emigruan Pellazgët
hyjnor. Ishte njeriu parahistorik që krijoi idenë e Fuqisë së mbinatyrshme «të lartësisë»,
duke ndjerë frikën prej ndryshimeve të formës së saj dhe errësirës që mbretëronte me
largimin e dritës së zbetë gjat natës. Hëna dhe Dielli në zanafillë, kuptoheshin si objekt
i njejtë qiellor, dhe duke e krahasuar me veprimet e tij, e thirri: «Ha»(ajo që e hanë), fjalë
mrekullisht e ruajtur edhe në ditët e sotme në shqip, si folje dhe si emër me të njejtin
kuptim: Ha-na (dial.geg).

Shenjtërimin e emrit Ha (hana) në besimin primitiv, na e vërteton gjuha kishtare


sanskrite: HA – është një fjalë magjike e përdorur në formulat e shenjta ; ajo përfaqëson
pushtetin e shpirtit të përjetshëm.(34) Sot mund të përcaktohet edhe koha kur u krijua
kjo fjalë. Në studimin e David De Gusta (Hypoglossal Canal Size and Hominid Speech, 1999,
botim i Akademisë nacionale të Amerikës) është arritur në përfundimin se para 400
mijë vitesh, njeriu i Nedertalit ishte i aftë të shqiptonte tingujt.(35) Gjuha shqipe, në të
dyja dialektet ka shumë fjalë me një/dy tinguj, si: u (un, dial.çam), a/as (asht, dial.geg),
ha, di, pi, pa, ku, ka, ri, etj.që dëshmon moshën e saj parahistorike.

Dokumentin e parë të emërtimit të besimit pellazg, na e zbulon albanologu arbëresh


Nikoll Ketta (1741 – 1803), i cili duke folur mbi perënditë më të lashta (atllantido-pellazge)
të Egjiptit, Osiris dhe Isis, pohon se ishin «HËNAC»(hënok) (36), fjalë që luan rolin e
mbiemrit, i cili tregon përkatsinë apo natyrën e emrit. Në rastin tonë dëshmon se dy
perënditë i përkisnin besimit hënor. Nxenësi i tij, Zef Krispi (Giuseppe Crispi 1781–1859),
e përdor me të njejtin kuptim: «Atlanti quhej Hënoch (hënok), fjalë që rrjedh nga Hënë».
(37) Edhe romakët, siç e pamë nga objektet arkeologjike, kishin besimin monoteist
«hënok», i adaptuar nga shkruesit romak në gjuhën kishtare, me emrin «Henoteizem»
(lat.henotheismus).

Studiuesi i teologjisë, gjuhësisë dhe arkeologjisë Friedrich Welcker (1784-1868) ishte i


pari që e përcaktoi se fjala «HENOTEIZËM» në parahistori shprehte besimin në NJË ZOT.
(38) Filozofi gjerman Friedrich Schelling (Philosophie der Mythologie und der Offenbarung,
1842) e quan me origjinë nga «greqishtja e lashtë» (gjer.hén /gr. heîs-një + lat.theismus / gr.
theós-zoti → një zot). (39)

Historiani dhe arkeologu rumun Silviu Sanie Cuprins pohon se ky emërtim (rum.
Henoteismul) i përkiste besimit monoteist të fiseve Geto-Dake (dardane-shën. im), të
përmëndur nga Herodoti (Lib.IV Historia), por pa shpjeguar natyrën e tij gjuhësore dhe
besimtare.(40)

Max Müller propozon një emërtim të sajuar «Kathénothéisme» (gr. e lashtë καθ’


ἕνα θεόν [kath’ hena theon]), «një nga shumë Zota», ndërsa emërtimin e Herodotit,
studiuesit modern e quajnë si shprehje «të pa qartë».(41)
124 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Ky shëmbull nuk është i rastësishëm për metodën e disa studiuesve të shk 19, të cilët
kanë sajuar emërtime pa asnjë bazë shkencore, duke lënë në harresë apo zëvendësuar
emrat historik.

Emri Hënoteizëm, përbmban tre fjalë dhe mund të kuptohet nëpërmjet gjuhës dhe
besimit të Shqipëtaro-Arbërve (hena+ gr. theós [the/them, flas] + os/ Zoti)(42). Duke e
shqipëruar kemi: Hëna +është + Fjala/Zoti dhe në kuptimin besimtar→Hëna është vetë
Zoti, që e gjejmë tek izraelitët në formën YHWH,  i perkthyer nga alfabeti pellazgo-
shqip(Y-j, h-e, W-v, h, e) «Je vet» (Zoti), pa e përmendur sipas traditës emrin e Krijuesit.

Sipas Testamentit të Vjetër «në një moment të caktuar Zoti i Izraelit u shpall si Zoti i
qiellit dhe i tokës, i emërtuar në një formulë të thjeshtë, si e fjalës që jehon përmes flakës
që kanë përpirë turrën e druve: Jam vet.» (43) Kjo formulë e thjeshtë (YHWH) kuptohet
vetëm nëpërmjet gjuhës shqipe, pra është e shkruar nga shqipfolës, dhe nuk është rast
i vetëm, Bibla fillon me një fjalë po shqipe - «në fillim».

Që në besimin hënor të pellazgëve adhurohej NJË Zot, e pohon edhe Papa Françesku
(në sheshin San Pietro, 6.11. 2019) duke folur për misionin e shën Palit se, në Athinë
ndodhej një altar i veçantë i cili nuk kishte statujë apo figurë si tek të tjerat, përveç
shkrimit «Zotit të panjohur». Sipas Biblës, shën Pali u thotë athinasve: «Ai, që ju pa e
njohur e adhuroni, unë po e shpall» (At 17, 23). (44)

Idea e NJË Krijuesi në besimin pellazg, shprehet në një shkrim të Rig Vedës (2000p.K.
Indi), në mësimet e priftërinjve egjiptian të tempullit të Thotit dhe u përpunua nga
filozofët parakristian si Pitagora, Parmenide, Eraclito, Platone, Aristoteli, Plotino, etj.
(shk. 6p.K.- shk.3). (45) Trajtimi i Krijuesit si numër «1» [Uno (filosofia)] dhe raporti i
Zotit me Natyrën dhe njeriun, ishte tema më e rëndësishme e mendimit filozofiko-
besimtar gjatë lashtësisë, mesjetës dhe kohëve moderne. Mendoj se jo rastësisht, Étienne
Gilson (1884 –1978) njohësi i filozofisë së Aristotelit dhe të Shën Agostinit (354 – 430), i
emërtoi studimet historike mbi Zotin –NJË: «Henologji» (Hëna + logos/fjala/Zoti →
Fjalë/ filozofi/ teologji e besimit henor). (46)

Si përfundim, emërtimet Hënac/hënok dhe Hënoteizëm, që janë e njëjta gjë, e


kanë origjinën nga besimi i shqip-folësve pellazg të përhapur në Euro-Afro-Azi dhe
janë dëshmi veçanrisht të rëndësishme për studimet Albanologjike si dhe shkencat
botërore që trajtojnë qytetrimet e lashta. Këto emërtime dëshmojnë se është adhuruar
NJË Zot, i cili ishte femër (Hëna), si dhe faktin, se ishte ngritur e gjithë «ndërtesa»
(ndërmjetësit / priftë - rinj, simbolet, ritet, mitet, hymnet, ditët e shënuara, etj.), vërtet
primitive, por e gatshme për tu përdorur nga besimet e mëvonshme. I vetmi emërtim i
lashtësisë i ndodhur në dokumentet historike, i cili përfshin nganjëherë edhe besimin,
është fjala:
DY FJALË QË NDRYSHUAN HISTORINË E BOTËS 125

Hellenizëm

Duke lexuar studimet moderne, si të historianëve edhe të teologëve kristian, kjo fjalë
trajtohet me një llogjikë aq kontraditore, sa vë në dyshim metodën me të cilën është
shpjeguar. Sipas Fjalorëve sqarohet se, emri Hellenizëm apo Ellenizëm:

1. E ka origjinën nga gjuha greke (ἑλληνισμός /ellinismós, lat.hellenismus) që do të


thotë «mënyra e të folurit greqisht». 
2. Tregon historinë e popullit grek e cila behet gradualisht histori e të gjithë atyre që
flisnin dhe mendonin si grekët, pavarsisht origjinës etnike të tyre.
3. Në Fjalorin Treccani emri «hellenizëm»(ellenismo) e ka origjinën nga fjala «helen»
(Ελλην -ellèno) dhe ka dy kuptime: a) mënyra e të folurit sipas greqishtes; ose një
shprehje greke e huazuar nga një gjuhë tjetër. b) periudha historike e «qytetrimit
grek» edhe në vëndet jo greke (Egjipt, Azia e Vogël, etj.) nga vdekja e Aleksandrit
të Madh (323p.K) deri në betejen e Acios (31p.K.) dhe si sinonim i «periudhës
aleksandrine».
4. Helenik- mbiemër, nga greqishtja (῾Ελληνικός / ellènico) Helenë, ose të
Helladës dmth Greqia e lashtë: qytetrim, arti helenik... etj. Në disa raste
përfshin edhe Greqinë moderne pa një kufizim kohor, psh.gadishulli helenik,
popull helenik. (47)

Por a përfaqëson fjala «hellenizëm» besimin e «grekëve të lashtë» ? Tradicionalisht


besimi parahistorik trajtohet me mitet. Kjo fjalë (mýthos), në greqisht nuk ka shpjegim
gjuhësor. Sipas Encyclopædia Britanica -mýthos- ka kuptimin «fjala» dhe është e
rëndesishme në besim. (46) Në gjuhën shqipe zbërthehet: gr. μῦϑος (mýthos) = mi/më +
th/the +os dhe nënkupton tregimin e historive hyjnore.

Studiuesit Jonathan Z. Smith, Richard G.A. Buxton, Kees W. Bolle pohojnë se Miti
është një tregim simbolik i ngjarjeve të traditës me origjinë të panjohur. Ndikohet nga
besimi, por dallohet prej tij prej sjelljeve (të kultit, ritualeve) dhe objekteve simbolike
(tempujt, ikonat). (48)

I vetmi shërbim që Mitet i kanë kryer Besimit, ka qenë se, statujat e tempujve të
parë dhe emrat e dukurive tokësore dhe qiellore të botkuptimin primitiv, i ka veshur
me «histori» dhe «tipare» të ngjashme me të botës tokësore si: krijues, të pushtetshëm,
mbrojtjes, ndihmës, luftëtarë, hakmarrës, rrëmbyes, dashurues, inatçor, etj. duke ngjallur
frikën dhe domosdoshmërinë e nënshtrimit ndaj tyre. Mitet, në brëndësinë e tyre kanë
ngjarje reale që ndihmojnë për të njohur veprimet e bashkësive fisnore apo individëve të
hyjnizuar si perëndi dhe qytetrimet parahistorike.

Pra MITI është një tregim hyjnor, por nuk është teollogji dhe ka lindur shumë më
vonë se sa mendimi besimtar. Fakti se sot kemi dy shkenca të veçanta, të Mitollogjisë
dhe Historisë së besimit, dëshmon se Besimi nuk është Mitollogji pavarësisht dukurive të
përbashkëta, siç hasen edhe në shkenca të tjera (psh. fizika me matematiken).
126 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Sot pranohet se, nuk ka një shpjegim të kënaqshëm për emrin Hellenë (49) prej të cilit
mendohet se e ka origjinën gjuhësore fjala Hellenizëm. Ky emërtim, sipas Fjalorëve historik,
është shpikur nga historiani gjerman Johann G. Droysen (Geschichte des Hellenismus, 1836)
por gjithëmonë për dallimin gjuhësor midis «grekëve» dhe popujve të tjerë (hebrenjve). (50) 

Me emrin Hellenizëm, historianët e shk.19-20 emërtuan arbitrarisht qytetrimin e 3


shekujve të lashtësisë (shk.4-1p.K), në një hapësirë gjeografike që fillonte nga Siçilia dhe
pjesa qendrore dhe jugore e Italisë (Magna Grecia) deri në Indi (Regno indo-greco) dhe nga
Deti i Zi (Regno del Bosforo Cimmerio) deri në Egjipt. Ai zëvendësoi fjalën «aleksandrine» vetëm
për faktin, se gjuha «greke»(koinè) u bë gjuhë e elitës administrative dhe dokumentave të
shkruara në «greqishten e lashtë». Sot, fjala «hellenike» përfshin qytetrimin e Gadishullit
Pellazgjik nga parahistoria (ardhjen e supozuar të hellenëve) deri në shekujt modern.

Arsyeja kryesore e trajtimeve të gabuara të emërtimeve, në përgjithësi është mungesa


e njohurive mbi BESIMIN e fiseve autoktone të Gadishullit Pellazgjik, të njohur si
Atllantido-Pellazgë. Ishin ata që për mijëra vjet punuan tokën, ndërtuan banesat pranë
vendeve të shenjta, ngritën tempujt ku mësonin dhe kryenin ritet, shkruan ligjet e para,
kënduan hymne, kërkuan shiun për të mbjellat dhe bollëkun e gjahut, lypën fitoren në
luftime dhe mbrojtjen nga sëmundjet. E gjith jeta e tyre vërtitej rreth një boshti - Zotit
Hëna - i tempullit të Dodonës dhe simotrave të saj në Euro-Afro-Azi. Ky Zot u përkiste
VETËM fiseve të tyre (të një gjaku, gjuhe dhe zakoneve) prandaj simbolet, besimi dhe
emërtimi i tij, ka qënë i njejtë kudo ku këto fise i çoi halli apo fati.

Tek studiuesi Giorgio Pasquali (1885 –1952) lexojmë: Herodoti (VIII, 144) me fjalën
«hellenik» kupton: gjithëshka që ka gjakun dhe gjuhën e përbashkët, sikurse tempujt e
perëndive, ritet e sakrificave dhe zakonet e ngjashme.(51) Besimi parahistorik përfaqësonte
edhe ETNINË, fakt që shpjegon se përse emri i besimit, i perëndive, toponimeve që lidhen
me besimin dhe shkrimet e gurta parahistorike janë të papërkthyeshme për gjuhët e tjera,
përveç gjuhës shqipe, e mbijetuar nga dialektet e shumta të fiseve Pellazge.

Njihet mosmarrëveshja e Demostenit me Filipin e Maqedonisë, të cilin e akuzonte se


nuk ishte helen. Por Filipi e sqaron për emrin «hellen» dhe përkatsinë e tij «hellenike»
duke i sjell prova për përgatitjen e tij të thelluar, me filozofinë e lashtë (52). Plutarku (Jeta
e Aleksandrit) e përmend faktin se, Filipi në rini kishte kryer ritet e iniciatëve të mistereve
në tempullin pellazg të Samothrakës ku ishte njohur edhe me Olimpinë. (53)

Formulës «hellenizëm-besimit hënor pellazg», gjatë periudhave historike, për arsye


politiko-fetare, ju ndryshua kuptimi dy herë: a) prej oratorëve në shërbim të shtet-qyteteve
të Helladës dhe kishës kristiane dhe b) prej studiuesve të shk.19-20.

Faza e parë (a) pasqyrohet tek fjala e Isokratit (436 p.K – Atene,  338 p.K.) drejtuar
athinasve (Panegyricus): «Aq shumë qyteti ynë u largua nga të tjerët në filozofi dhe oratori,
sa qytetarët e tij u bënë mësues për popujt e botës; si rrjedhim emri Hellenes përdoret
tashmë jo për etni, por për inteligjencë, dhe me këtë titull emërtohen më shumë ata
që u paisën me kulturën tonë, se sa ata që kishin të përbashkët gjakun me ne». (54) Pra
pavarësisht se kujt populli i përkisnin.
DY FJALË QË NDRYSHUAN HISTORINË E BOTËS 127

Isokrati këtu ka parasysh «elitën» e qytetit të Athinës, dhe e përdor fjalën «hellenë» si
mbiemër përcaktues (titull nderi) për ta. Po në këtë mënyrë shprehet edhe për elitën e huaj
të mbretërive të pushtuara nga Aleksandrit i Madh në Euro-Afro-Azi, të cilët përqafuan
«besimin hënor» dhe filozofinë e tij, duke u bërë «më të ditur». Në kohën e kristianizmit,
siç lexojmë tek Philastrius (shk.4), i shenjtëruar për predikimet e tij kundra «paganëve»,
emri hellenë përcaktonte → ata që nuk kishin besimin kristian. (55)

Koha e Aleksandrit ishte periudha e ndryshimeve të politikës shtetërore dhe


rrjedhimisht edhe të teollogjisë (filozofise) hellenike, nga një besim i ndaluar «i mbyllur»
për fiset e huaja, prej dinastive ushtarake atllantido-pellazge të Egjiptit dhe Gadishullit
Pellazgjik, në besim «të hapur», që me ndihmën e priftërinjve, do t´i shërbente nënshtrimit
psikologjik të banorëve ndaj pushtuesve.

Faza e dytë: (b) Kisha ortodokse e shk.19 nuk e pranoi që emërtimi «hellenizëm» të
përcaktonte besimin e banorëve. Ndërsa për studiuesit e shk.20-19, fjala «hellinizëm»
nuk njihej si besim i Arbërve, megjithëse popullsia autoktone shqipëtare kur u formua
shteti i Helladës (1821-1828) e njihte me këtë emër besimin e vet. Edhe Kisha katolike e
shk.21, e pohon emrin «hellenizëm» për besimin e «paganëve», siç dëshmohet në fjalimin
e Papa Benedikti XVI në referatin e tij «Three Stages in the Program of De-Hellenization»
(tre fazat e çhellenizimit).

Çfarë kuptojnë studiuesit modern me fjalën «hellenizëm»:


- Sipas historianit të besimeve Jonathan Z. Smith, me «besim hellenistik» (Hellenistic
religion) kuptohet çdo formë e sistemeve dhe praktikave besimtare të popujve
Mesdhetar nga v.300 p.K deri në v.300 pas K. (56)
- «Hellenizmi» përcakton fazën e vonshme të besimit «antik Grek», që nënkupton
besimet dhe ritet e popujve që janë ndikuar nga kultura e «Grekëve të lashtë», të
viteve të sipërpërmendura nga J.Smith. (57)
- Sipas John Richard, Thornhill Pollard dhe A.W.H. Adkins, koncepti «besim grek»,
nënkupton botkuptimin besimtar dhe ritet e Hellenëve të lashtë (...) Megjithëse një
populli aq besimtar, çuditërisht Grekët nuk kishin një fjalë për vetë fenë; Emërtimet
e përafërta ishin «eusebeia»(mëshirë) dhe «threskeia»(kult).(58)
- Për Mirçea Eliade, Walter Burkert, etj. besimi «grek» e ka origjinën nga popuj «indo­
europian» të mijëvjeçarit 2-3 p.K. të cilët u vendosën në Gadishull, të për faqësuar
nga qytetrimi minoik dhe mikenian të ndikuar nga qytetrimi i Lindjes së Afërme.(59)

Pa u ndalur në trajtimin e gabuar të fakteve historike, për origjinën dhe kuptimin


besimtar të fjalës «hellenizëm», kjo renditje mendimesh tregon paqartësinë që zotëron
në shkencën e Historisë dhe Besimit mbi lashtësinë. Emri Hellenizëm është i gjuhës së
Pellazgo-Arbërve të cilët, siç e pamë edhe më lart, e emërtuan besimin e tyre me emrin e
Perëndeshës Sellena:
128 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Sellenizëm

Ky emërtim, që zëvendësoi në popull emrat «hënok» dhe «hënoteizëm», i mbritur në


shk.19 në formën «hellenizëm», përfaqësonte VETËM besimin e Shqipetaro-Arbërve dhe
fiseve të një etnije me ta dhe atë pjesë të qytetrimit (ligje, art, letërsi, shkrime, botime,
filozofi, etj) që kishin karakter fetar. Në fakt, të tre emrat (hënok, hënoteizëm, sellenizëm,
hellenizëm) janë të barazvlefshëm sepse shprehin besimin pellazg mbi Zotin/Hënë. Në
Fjalorin mitollogjik të William Smithit, Sellena personifikon Hënën.(60)

Simboli i besimit Sellenik ka qenë Hëna/Ylli, i theksuar prej Arbërve në objektet


arkeologjike të lashtësisë (fg.1)Gjatë mesjetës, Manastiri i Deçanit, Dardani (fg.2) dhe në
ditët tona, në mbulesën e kokës e traditës të Malësisë së Veriut) (fg.3). Më Me poshtë kemi
dy dëshmi që tregojnë përdorimin në lashtësi të emrit «sellenizëm» për besimin pellazg.

1. Historiani i shk.2, Pausania (Paus. Arkad. Lib.VIII, 2): «Arkadët thonë se Pellazgu
erdhi i pari në tokë (...) Njeriun toka e lindi e para, duke sjellë dhuratë të bukur (...)
pastaj Arkadia, Pellazgun´proselanaion´» (61)
2. Thumser (1889): «Arkadet shikoheshin si popullsi shumë e lashtë që mbanin emrin
prosellenoi» (62)

Studiuesit modern fjalën «prosellenoi» e trajtojnë si «i lindur para hënës», duke mos
vënë re përdorimin e përsëritur nga Pausania të numërorit «i pari», i cili përcaktonte se
Pellazgu ishte i pari prifti/mbret, i perëndeshës Sellenë dhe besimtari i parë. Pro/proto,
në fjalor trajtohet me dy përdorime: «perpara» dhe «i pari», por është jashtë llogjikës së
filozofisë fetare që Pellazgu, së bashku me banorët e Arkadisë, kanë lindur përpara Zotit
të tyre (Hënës).

Që emri «sellenizëm» është përdorur në kohën parakristiane, kristiane dhe atë


moderne, na e dëshmon fjala «proselenoi» (besimtarët që e braktisën besimin hënor) në
Testamentin e Vjetër dhe Testamentin e Ri, në formën «proselito» e përdorur nga filozofët
hebrej për paganët që përqafonin Judaizmin (shk.6-1 p.K.) (63) Pra, dëshmon përdorimin
e emrit «sellenizëm» për besim edhe në Egjipt dhe Azinë e Vogël.
DY FJALË QË NDRYSHUAN HISTORINË E BOTËS 129

Aq e përhapur ka qënë feja dhe filozofia «sellenike»(hellenike) edhe në shk.15, pohon


Aristidh Kola (Arvanitasit dhe prejardhja e grekëve), «sa shumë thonë, se ekzistonte mundësia
e zhdukjes së fesë kristiane, të paktën nga territoret greke (të Helladës-shën. im)».(64) Në
Universitetin perandorak të Kostandinopojës, nën kujdesin e Kostandinit dhe Teodosios
II (408-450), megjith luftën e egër kundër «hellenizmit», nuk mësohej filozofia kristiane,
por rëndësia kryesore i kushtohej ruajtjes dhe transmetimit tek studentët, të filozofisë
pellazge.(65)

Arsyeja, sipas historianit Émile Bréhier (1876- 1952), ishte se gjatë 5 shekujve të parë
nuk ka ekzistuar filozofia e kristianizmit, për shkak të nivelit të ulët intelektual dhe
origjinalitetit, si dhe pamundësisë së besimit të ri për të sjellë vlera filozofike të ndryshme
nga ato të autorëve paganë.(66)

Në objektin arkeologjik
(fig.1) i zhdukur si pasojë e
luftes II bot. kemi figurën e
Orfeut. Me simbolin e hënës,
7 yjeve dhe yllin/kryq, me
shigjetë të drejtuar nga toka,
shpreh Orfeun si zëdhënës
tokësor i Zotit/Hënë. (fig.2)
Detaj i afreskut të Onufrit
(shk.16) në kishën e Shën
Premtes në Elbasan. (67)

Koka e Krishtit është e rrethuar me 3 (numër kultik hënor) trekëndsha (simbol i femres
krijuese, në objektet arkeologjike). Brënda sejcilit trekëndësh ndodhet një rreth (hapësira
hyjnore) me një yll në formën e lules (simbol i Zotit/hënë). Onufri ka përdorur simbolet e
besimit pellazg të huazuara nga besimi i ri, megjith 550 viteve të inkuizicionit të tmershëm
kundër hellenizmit.

Historiani i kristianizmit В. Н. Ло́сский (Боговидение) vëren se «Do të duhesh


luftë shekullore dhe forca mbinjerëzore për ta mposhtur besimin hellenik, duke e
zhveshur nga trashëgimija e lashtë etnike dhe kulturore (besimtare –shën. im) deri sa
të arrihej forma universale e së Vertetës kristiane»(68) Sipas studiuesit Jean-Paul Willaime
(Sociologie des religions) nuk ekziston një përkufizim i pranueshëm, për atë (botkuptim
dhe veprimtari fetare-shën. im) që sot e quajnë «religion». (69)

Ciceroni (106 a.C.-43 a.C.) sqaron se emri latin «relìgio», nga e ka origjinën emërtimi i
besimit në shumë gjuhë europiane, vjen nga folja «rilexim». Të gjitha trajtimet e tjera të
studiuesve (lidhje, të shenjta, absolute, shpirtërore, hyjnore ose të denja për nderim të
veçantë) vetëm e justifikojnë vendosjen e kësaj folje, si emër të besimit. (70) Me qënëse
as në greqisht nuk ka emër për fenë (71), arrijmë në përfundimin se: të dyja teollogjitë
(katolike dhe ortodokse) janë të reja.
130 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

E kundërta ka ndodhur me teollogjinë e Atllantido-Pellazgëve, siç e dëshmojnë faktet


e sipër-përmëndura. Ata kishin krijuar fjalën «besim», që përdoret edhe sot në gjuhën
shqipe, e cila, së bashku me derivatet e saj (be, bekim, besa, besimtar, betim, besnik, besoj,
etj). shpreh thelbin e botkuptimit dhe filozofisë fetare të raportit të njeriut me Zotin, dhe
dokumentohet para 120 shekujve, e përfaqësuar nga perëndia Bes. (Sellenizmi...f.41).

Përse emri Sellena, e ka ndryshuar historinë e Botës? Për arsyen e dy fakteve historike:

Së pari: sepse emri Sellenizmi/Hellenizmi dhe Selleni/Helleni, nga «dora hyjnore» e


shkruesve romak, mesjetar dhe ata modern, u barazuan arbitrarisht me fjalët «besimi
grek» dhe «grekët», duke e trajtuar të gjithë trashëgiminë e Europës mesdhetare, nga
parahistoria deri në periudhën romake (besimin, kultet, mitet, arkeologjinë, gjuhësinë,
kulturën, ndërtimet, filozofinë, shtetin, etj.) si të tyre.

Së dyti: se, për nevojat politike të teollogëve të kristianizmit dhe studiuesve të shekullit
19-21, emri i besimit arbër «hellenizëm»(me origjinë nga Sellena) ju bashkangjit besimit
pa emër të «grekëve», ndërsa fiset pellazgo-arbërore u pagëzuan si «barbar» dhe «pagan»,
duke ju mohuar qytetrimin e lartë dhe origjinën e traditës së besimit, teollogjisë, filozofisë,
riteve, shërbenjësve të tij, etj.

Si përfundim:
1.Emërtimet Hënok, Hënoteizëm dhe Sellenizëm (Hellenizëm), që përfshijnë të gjithë
periudhën e zhvillimit të besimit të fiseve atllantido-pellazge dhe të bashkësive fisnore të
Arbërve, kanë përfaqësuar dhe dëshmuar se, besimi i parë i njeriut të Euro-Afro-Azisë ka
qënë monoteist dhe adhurohej NJË Zot (femër) -Hëna.

2. Ky besim, gjatë mijëvjeçarëve është zhvilluar në vazhdimsi: si praktikë fetare dhe


mendësi, duke krijuar teollogjinë e vet, ritet, shkrimin, simbolet, këngët, hymnet, ndërtimet,
artin, etj. të cilat u huazuan më vonë nga hebraizmi, kristianizmi, islamizmi dhe budizmi .

3. Emërtimi i dhënë nga Rilindasit në shk.20 se «Feja e shqipetarëve është shqyptaria»


përligjet nga shkenca historike, e besimit dhe ajo gjuhësore. Ky fakt pranohet edhe nga
studiuesit e huaj: «Në një kuptim filozofik dhe politik, kjo shprehje të kujton të vetmen
përvojë në botë, ku FEJA e një populli është kombësia e tij». (72) (F.Demi «Shqiponja- simboli
më i lashtë i besimit në Euro-Azi»).

4.Se fondi themelor i gjuhës shqipe, sipas përfundimeve shkencore të Jeronim De


Radës, përmban emrat zanafillor të idhujve fetarë të botës helenike-latine, të cilat «tek ajo
(gjuha shqipe) janë emra të zakonshëm dukurish të natyrës të paraqitur nga këta idhuj:
(ajo është) çelësi i vetëm akoma i gjallë i një kulti që mbajti të bashkuar për shumë shekuj
me rradhë pjesën më fisnike të Europës dhe që mori trajtë mbi sfondin e një feje të parë,
që ka qënë e jona.» (73)
Arbërit e shekullit të 15 që ndriçuan Europën 131

ARBËRIT E SHEKULLIT TË 15 QË
NDRIÇUAN EUROPËN
Rilindasit duhen lexuar e rilexuar gjithëmonë, sidomos në kohëra të vështira.
Ismail Kadare

N uk është fakt i panjohur se, historiografia europiane ka shkruar mbi Kombin


Arbër, e ndikuar nga botkuptimi politik dhe fetar i shk19. Kjo Histori (dhe jo ajo e
autorëve që e kanë njohur nga afër popullin tonë dhe na kanë lënë dokumente të çmuara)
vijon të gëzojë besueshmërinë e botës akademike edhe në shekullin e 21.
Dy nga këto fakte i dëshmon studiuesi Kolë Kamsi (1886-1960) : «Në nji nder mbledhjet
e Kuvëndit të Berlinit, Princ Bismarku, pat mbrritje me thâne se ai s’dinte që ekziston në
Ballkan nji popull shqipetar. Që prej asaj kohe edhe mbrapa, me gjith luftrat e kryengritjet
që bâne Shqipetaret për me mbrojte me gjak tokët e tyne nga lakmit e fqinjvet e për me
u dalë zot të drejtavet kombtare, u gjetën të tjerë burra shteti, shkrimtarë e gazetarë të
huej, që patën guximin t’i shpallin botës se Shqipnia âsht nji shprehje gjeografike, se nuk
ekziston nji komb Shqipetar në kuptimin e vërtetë të fjalës e se Shqipetarët, gjithmonë
shkaktarë ngatrresash e trazimesh në Ballkan, janë nji grumbull fisesh e bajrakesh të
ndryshëm pa ndergjegje kombtare. N’anën tjetër edhe Turqit, si të Vjetrit si të Rijt, patën
sy e faqe të na quejnë Qitabsyza, nji popull pa libra, pa nji letërsi, a thue se gjëndja e mjerë
në të cilën lëngojshim edhe për kahë kultura e lëvrimi i gjuhës amtare nuk mvarej prej
sundimit të keq e mizuer që mbajtën për sa shekuj në vend t’onë…» (1)
Për t`i qëndruar besnik titullit të materialit, nuk po ndalem për arsyet e mashtrimit
të thënies që ju vesh Bismarkut, i cili në të vërte, u la dorë të lirë zbatimit të ëndrave të
mbretërive të sapokrijuara ortodokse. Gjithashtu, u hapi rrugën historianëve, për fshirjen
pothuaj totale, të rolit të rëndësishëm dhe ngjarjeve historike të Kombit arbër. Në këtë
material do të ndalem tek teza e «popullit të prapambetur kulturor» i krahasuar me
vendet fqinje, që ka zënë vend edhe në studimet shqipetare.
132 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Për të përcaktuar nivelin e zhvillimit kulturor të një populli, zakonisht flitet për
veprimtarë të shquar të elitës së tij, si: strategë ushtarak apo mbretër të fuqishëm, krijues të
rymave të reja të mendimit filozofik, shkencor, artistik, etj. Në lidhje me Kombin tonë, sot
për sot, historiografia e kohëve moderne, vlerëson shekullin e 15-të, kur në kufirin europian
të vendit të arbërve, të udhëhequr nga gjenia luftarake, dipllomatike dhe administrative
e Skënderbeut, u ndal hovi i fiseve aziatike të osmanëve që synonin gllabërimin e të
gjithë Kontinentit. Këtë shekull, mund ta quajmë pamëdyshje «shekulli i heroizmit të
arbërve», siç na e dëshmon edhe letra dërguar Papës në vitin 1572: «Shqipetarët ndoshta
janë luftëtarët më të zotë në botë (…) është ai, që u rezistoi romakëve më tepër se të tjerët,
i sulmuar para grekëve, ai u thye më vonë se këta. Asnjëherë ai nuk u fut plotësisht nën
zgjedhën e Sulltanëve (…) në fushën e betejës ai u bë shumë herë tmerri i Lindjes dhe i
Perëndimit.» (Cyprien, Robert Les slaves de Turquie, 1852) (2)
Por arbërit në atë kohë (dhe më vonë), nuk i dhanë shkëlqim vetëm fushave të
betejave të vendit të tyre apo atyre europiane, por edhe mendimit filozofik, besimtar,
administrativ, në shkencë, art dhe kulturë. Ky material u kushtohet dy figurave madhore
arbërore të periudhës së Rilindjes europiane, i pari në Perëndim, ku njohu veç adhurimin
e njerzve më të shquar të Humanizmit italian dhe i dyti në Lindje, i burgosur pabesisht
dhe i dënuar deri në ditët e fundit të jetës në internim (do të trajtohet në shkrimin pasues).

Gjergj Xhemisto – i quajtur Pletone

Është hera e parë, që Gjergj Xhemisto (Giorgio Gemisto Pletone, 1355 - 1452) përmendet
me origjinë arbërore. Në shkrimet që i kushtohen kësaj figure, nuk flitet për përkatësinë e
tij etnike dhe kjo është një arsye, për të besuar se është anashkaluar qëllimisht origjina e tij e
vërtetë. Në Oxford Dictionary of National Biography, ai emërtohet «shkollar grek i filozofisë
Neoplatonike» (Greek scholar of Neoplatonic philosophy) (3) Në materialet e tjera është
emërtuar «filozof bizantin» (4) Por Fjalorët e kohëve të sotme si Enciclopedia Italiana (1932),
Dizionario di filosofia (2009), mjaftohen duke pohuar qytetin e lindjes Kostandinopolin.
Ndërsa Enciklopedia e Lire -Wikipedia e përcakton me origjinë «bizantine» (5)
Le t`i analizojmë me rradhë të gjitha këto emërtime. Siç pohon Romilly Jenkins (Bizanti dhe
bizantizmi) dhe studiues të tjerë, Perandoria mesjetare e Lindjes, asnjëherë nuk është quajtur
«bizantine» (6). Nëpërmjet një abuzimi- shkruan Pashko Vasa (E vërteta mbi Shqipërinë dhe
shqipetarët) - pjesa e fundit (e periudhës së Perandorisë Romake të Lindjes-shën. im) u quajt
Perandoria Bizantine ose Perandoria Greke. Këto janë gjëra që i njeh çdokush» (7)
Për herë të parë ky emërtim u përdor në librin e historianit gjerman Jérôme Wolf
(Corpus Byzantinae Historiae) në vitin 1557, afro një shekull pas rënies së Kostandinopolit,
dhe u riçfaq në kohën moderne më 1857 në botimin e George Finlay (Histoire de l’Empire
byzantin de 716 à 1057). Historikisht, emri «byzant» i përket një qyteti të lashtë i cili u
ndërtua, sipas miteve pellazge, nga mbreti Byzas, bir i Zotit të ujrave – Posejdonit.(8)
Qyteti shtrihej në dy anët e fillimit të ngushticës së Dardaneleve. Emri i mbretit mitik-
Byzas- (y / u) të kujton (shprehur gjuhësisht në shqip) pikërisht grykën e kësaj ngushtice,
si të dy buzëve të hapura, nga rrjedhin ujrat e Detit të Zi drejt Detit Egje.
Arbërit e shekullit të 15 që ndriçuan Europën 133

Një tjetër mbret iliro-dardan, Kostandini i Madh, në vitin 330 vendosi aty kryeqytetin e tij
(Romën e Re) duke e emërtuar, sipas zakonit të lashtë, me emrin e tij-Kostandinopol. Këtë
emërtim qyteti e ruajti gjatë njëmijë viteve, deri në vitin 1453, kur u pushtua nga sulltan
Muhameti i II-të. Shkëlqimi i Romës antike kishte shekuj që ishte shuar dhe Kostandinopoli
tashmë ishte i përgjynjur para Islamit, megjithatë banorët vazhduan të ruanin emrin
administrativ «romei», (nënshtetas romak) të cilin turqit e shqiptonin «rum» dhe sulltanin
e tyre e emërtuan sipas titujve romak: «qaysar-i Rum», (Cesare dei Romei) (9).
Në këtë munges të të dhënave mbi origjinën e Gjergj Xhemisto - Pletones, në fjalorët
historik, fatmirsisht është ruajtur një letër e tij dërguar Perandorit Manueli i II-të, ku
shkruhej: «Ne mbi të cilët ju sundoni dhe keni pushtet, jemi helenë nga raca, siç është
dëshmuar nga gjuha dhe shkollimi ynë stërgjyshor (…) Sepse në këtë tokë del, që vetë
këta helenë kanë jetuar gjithmonë, aq sa mund të mbaj mend kujtesa njerzore; asnjeri
nuk ka jetuar para tyre (...) duket se gjithmonë kanë qenë zotëruesit e saj dhe nuk e kanë
braktisur kurrë». (10) .
Studiuesit e lashtësisë e njohin faktin, se fiset e kësaj periudhe e dallonin njeri-tjetrin nga
gjuha, traditat dhe besimi që kishin dhe për këte qëllim, përdornin në veshjen e tyre edhe
simbolet e tij. Sipas Aristotelit (Meteor.I, 14) Epiri ishte Hellada e parë dhe Ellinët apo Sellinët
ishin dodonas, fise të Kaonisë (Stefan. Eustat, Hahn I, 231, 255) që sot i njohim me emrin Molossë
(në shqip dmth malësorë). Edhe Ptolemeu (Claudio Tolomeo) në veprën e tij (Geographica, 3,
15) e quan Epirin - Hellasi i lashtë.(11) Sipas këtyre të dhënave, «hellenët», ishin fiset Iperiote
(epirote) dhe tempulli i vetëm i Pellagëve, banorëve të parë të Gadishullit, i kushtuhej
perëndeshës hënore Sellena, nga e ka origjinën emërtimi «sellë» i priftërinjve dhe «sellenizëm»
(hellenizëm) i besimit. Këtë fakt e dëshmon edhe Moreno Neri, autori i studimit më të plotë
mbi Gjergj Xhemisto Pletonen (Pletone, Trattato delle Virtù), duke pohuar se emërtimi «ellen»
përdorej, jo për të përcaktuar një «grek» por një pagan kundrejt një kristiani. (12)
Fakti se në haratat e mbritura sot nga lashtësia dhe mesjeta e herëshme, nuk gjendet
ndonje fis apo hapësirë gjeografike me emrin «helene» apo«Hellas», dhe shumë vonë e
shënuar «Greqi», dëshmon se të dy emërtimet, historikisht nuk përcaktonin kombësinë,
por u përdorën nga shkruesit europian, të cilët nuk kishin asnjë dijeni mbi lashtësinë e
Gadishullit dhe të popujve që kanë banuar aty. Sipas fakteve, në fund të shekullit të 19-
të, me gjithë kundërshtimet e «babait të historisë greke» Constantino Paparregopulo dhe
të banorëve, emri“ grek” fitoi qytetarinë në shkrimet historike dhe u përdor gjerësisht,
vetëm në mesin e dytë të shekullit të 20-të. Hartuesi i gjuhës moderne greke, Adamántios
Koraïs (gjithashtu me origjinë arbërore) në shkrimin e tij «Dialogo tra due Greci», pohon
se: «kam zgjedhur (emërtimin) Greqi sepse është mënyra me të cilën e emërtojnë shtetet
më të ndritura të Europës» (13)
Në kohët moderne, me emërtimin «grek», përgjithësisht përcaktoheshin ata që flisnin
gjuhën greke, sic e pohon edhe M.Neri: «Për Pletonen, sikurse për shumë bizantinë
«greqizmi» nuk ishte një çështje gjaku apo prejardhje, por më së shumti e rrjedhur nga
gjuha dhe kultura stërgjyshore». (14)
Për sa më sipër, Gjergj Xhemisto nuk e quante veten me origjinë «bizantine» apo
«greke», emërtime që nuk përdoreshin në kohën e tij, por e përcakton «helene» sipas
BESIMIT të Kombit të tij, i njohur edhe në shekullin e19-të.
134 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

U desh të zgjatemi mbi origjinën e tij, jo vetëm për ta vendosur këte figurë të shquar
të Rilindjes europiane në Historinë e shqipetarëve, por edhe për të treguar lajthitjet e
studiuesve të shekullit 18-19 dhe të ditëve të sotme, për emërtimet e popujve dhe figurave
të shquara historike. Kjo gjendje ka ardhur si pasojë (ndërmjet shkaqeve të tjera) edhe
nga mosnjohja e besimit hënor të fiseve Pellazge - Sellenizmit (helenizmit) - i emërtuar
«pagan» nga etërit kristian të shekullit të IV.

Gjergj Xhemisto – Pletone, reformator i dy Pushteteve

Gjatë jetës së tij, afro njëqind vjeçare, ai la një trashëgimi të pasur me shkrime mbi besimin,
ekonominë, mbrojtjen, mjekësinë, psikollogjinë, gjuhësinë, gjeografinë, filozofinë, muzikën,
etj. duke u quajtur, si një nga njerëzit më të ditur në kohen e tij. Per jetën dhe filozofinë e
Gjergj Xhemisto Pletones është shkruar në gjuhën angleze, franceze, gjermane, greke, polake,
skandinave, ruse, por fatkeqsisht asnjëherë në gjuhën e bashkëkombësve të tij.
Humanistët europianë, u njohën me këtë pasuri kulturore dhe shkencore, në një
ngjarje të rëndësishme për historinë e kristianizmit, në Kuvendin e bashkimit të Kishës
ortodokse me atë katolike (Ferrara-Firence, 1438-1439) qëllimi i së cilës ishte sheshimi i
mosmarrëveshjeve teollogjike të dy kishave dhe organizimin e një kryqëzate ushtarake
kundër-osmane, në ndihmë të mbretërive ballkanike. Dërgatës prej 700 shoqëruesve të
perandorit, Giovanni VIII–të Paleologu (1425-1448) ju bashkua, në rolin e këshilltarit edhe
Gjergj Xhemisto. 

Dekreti origjinal i bashkimit të dy kishave në Kuvëndin e Firences (6 korrik 1439), i shkruar në latinisht
dhe greqisht dhe me firmën e Papa Eugenio IV dhe Giovanni i VIII–të Paleologut. (15)
Arbërit e shekullit të 15 që ndriçuan Europën 135

Bregu perëndimor i Adriatikut, përveç faktit që nuk ndodhej direkt përball sulmit
osman, nuk kishte shumë dallim nga vendi që la Xhemisto kur hypi në anije. Italia e
Mesjetës së vonë ishte një bashkësi mbretërish dhe principatash që luftonin për të
pushtuar pronat e njeri-tjetrit, duke zbrazur arkat e qeverisë, shkatëruar fshatrat e qytetet,
pakësuar popullsinë dhe dëmtuar ekonominë e nënshtetasve të vet.
Në këtë arenë luftrash merrnin pjesë edhe mbretëritë fqinje të saj. Kisha nga ana tjetër,
me synimin për një sundim shpirtëror «pa kufij», por me përfitime të mëdha «tokësore»,
sidomos me institucionin e saj të inkuzicionit (një nga detyrat e të cilit ishte ndarja e
pasurisë së viktimave me mbretin) e ktheu popullsinë në një shtresë të skllavëruar
prej dogmatizmit fetar, të zhytur në padituri dhe të privuar nga çdo liri dhe kënaqë si
shpirtërore. Në emër të kristianizmit, në shekullin e 15-të nisi një masakër e paparë me
emrin «gjuetia e shtrigave».
«Janë pikërisht dukuritë e natyrës mendore, që nga estremismi fetar, deri tek ideologjia
politike - pohon studiuesi Patrik Geary - që kanë mbjellë numrin më të madh të viktimave
në histori, me perjashtim të kolerës». (16) Të dy pushtetet, ai i Mbretit dhe i Kishës, (rivale
dhe aleate për sundim), në Italinë e shekullit të 15-të, ndodheshin përpara një ngërçi
ekonomik, politik dhe institucional. Por Xhemisto Pletone, kur pranoi pjesëmarrjen në
Kuvëndin fetar, kishte në mëndje një plan të fshehtë: të përhapte në Perëndim shkencën
dhe filozofinë e autorëve të lashtë si Porfirio, Plotino, Plutarku, Appiani, Aristoteli,
Straboni, Teofrastos, Senofoni dhe vecanrisht Platonin, të pakuptuar nga lexuesit
perëndimorë për shkak të gjuhës esoterike të përdorur në shkrimet e tij.
Në kohën kur shkeli tokën e përtej Adriatikut, i gjithë Gadishulli ishte përfshirë nga
levizia kulturore e Humanizmit, e kryesuar nga gjuhëtari dhe kritiku i hapur i praktikave
të Kishës, Lorenzo Valla (1405 - 1457). Në shkrimet e tij si De voluptate, De libero arbitrio,
De professione religiosorum (Profesioni i fetarëve), etj., ai shprehej kundër praktikimit të
asketismit (largimit nga çdo kënaqësi të ndjenjave njerëzore), jetës në manastire dhe
faktonte fallcifikimet e bëra në dokumentet fetare, duke i ngritur hymn njeriut të lirë, që
shijon gëzimet e jetës tokësore.
Përgjithësisht, levizia e humanistëve të shekullit 14-të, siç e vë në dukje gjuhëtari dhe
kritiku i letërsisë, Francesco De Sanctis (1817 ‒ 1883) në veprën e tij (Storia della letteratura
italiana) ishte me karakter «thellësisht letrar». Tek bota e lashtë shikohej vetëm forma dhe
kritika vërtitej rreth gramatikës dhe retorikës, që i dha shtysë studimeve gjuhësore dhe
sidomos mbështetësve të gjuhës së popullit, kundër përdorimit të latinishtes. (17)
Por Gjergj Xhemisto, «nuk veproi si të gjithë të krishterët, që studiojnë librat ellene për
qëllime gjuhësore - siç ankohej Scolario (Giórgio Scolario, patriarku i Kostandinopolit me
emrin Gennadio II), në letrën e tij dërguar Teodora Asenine, gruas së mbretit Dhimitër
Paleologut - ai lexoi dhe mësoi së pari poetët (shkruesit e lashtë -shën. im) dhe më vonë
filozofët, për t’i ndjekur». (18) Në shkollën e tij esoterike në Mistra (More, Peloponez), ai
u mësonte nxënësve se filozofia (ku vendin kryesor e zinte besimi-shën. im) dhe shkenca
e lashtë, duheshin shfrytëzuar për problemet e ditës, veçanërisht për ndërtimin e një
shteti të fortë ushtarak me ekonomi të lulëzuar, ku Pushteti i Kishës duhej t`i nënshtrohej
Pushtetit të Mbretit.
136 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Në atë kohë, filozofi i shquar akoma nuk e kishte parashikuar lindjen e «Pushtetit të
tretë»: atë financiaro–politik, të tregëtarëve, bankierëve dhe prodhuesve, i cili ishte çfaqur
ndërkoh në qytetet kryesore italiane. Përfaqësuesi më i shquar i kësaj shtrese ishte politikani
dhe bankieri Kozimo di Mediçi (Cosimo de’ Medici, 1389 – 1464) në Firence, i cili e kishte
shtrirë aktivitetin e tij në qytetet tregëtare të Italisë, Francës dhe në Londër të Anglisë.
Fuqinë e oligarkisë financiare të kësaj mbretërije e dëshmon, fiorinti prej ari, monedha më e
qëndrueshme në Europë, e cila u prodhua për herë te parë në Firence (1252) dhe u përhap
menjëherë në Mesdheun perëndimor. Veprimtaria e tregëtarëve të Gadishullit italik, shtrihej
në hapësira të largëta gjeografike, duke sjell fitime të mëdha shtresës së re të borgjezisë.
Tregëtarët venecian, që shpesh ishin edhe prodhues të mallrave, pas shk XI gëzonin heqjen
e taksave për të gjitha portet e Perandorisë bizantine, duke u favorizuar në tregëtinë me
Lindjen e afërt dhe Kinën, kurse ata në jug, me veriun e Afrikës. Ky shekull hapi një epokë
të re me zbulimin e Amerikës, që ashpërsoi luftën për rrugët tregëtare ujore dhe kolonitë.
(19) Për rrjedhojë, tek elita tregëtare dhe financiare, e mbërthyer në darën e konkurencës
ndërkombëtare, korupsionit, diktatit dhe injorancës së Mbretërive të shumta të Gadishullit
dhe dogmatizmit kishtar, ishte pjekur idea për domosdoshmërinë e një reformimi të thellë të
dy Pushteteve (atij mbretëror dhe kishtar): Drejtimi i shtetit, duhej tu lihej në dorë njerëzve,
të pasur financiarisht dhe të paisur me njohuri për çështjet e drejtimit ekonomik dhe të
mbrojtjes. Programin e kësaj Reforme, ata e gjetën tek platonizmi i Xhemisto Pletones.
Firenze në këtë kohë ishte bërë djepi i mendimit humanist. Me nxitjen e Kozimo de
Mediçi dhe miqve të tij, në dallim nga tematika gjuhësore dhe njerëzore, që mbisundoi
në shekullin e 14-të (me Dante Alighieri,  Francesco Petrarco e Giovanni Boccaccio), në
qëndër të vëmendjes u vunë veprat e Platonit dhe ndjekësve të tij (20). Elita financiare
dhe politike ishte e interesuar për filozofinë e lashtë të «pushtetit të shtetit», bazuar tek
përvoja historike e qytet-shtetit të Spartës dhe idetë e Platonit, Pitagorës, Plotinos, etj .

a-Fragment nga piktura e Rafaelit «Shkolla e Athinës», në qendër duken Platoni dhe Aristoteli. b-
Gjergj Xhemisto (në mes) me pjesëmarrësit e Kuvendit, të udhëhequr nga Lorenco di Mediçi, i jati
Piero dhe gjyshi Kozimo i Vjetri. Vepër e Benozzo Gozzolit (1459) (21)
Arbërit e shekullit të 15 që ndriçuan Europën 137

Vetë Kozimo di Mediçi, mori pjesë në bisedat e filozofit arbër dhe vendosi të përhapë
idetë e Platonit dhe platonizmit duke themeluar Akademinë në pronat e tij në Firence
(1459/60) nën drejtimin e Marsilio Ficinos(1433 -1499), e ndjekur nga hapja e simotrave
të saj në qytete dhe vendet e tjera. Shteti që propozonte Xhemisto, bazohej tek idet
e Platonit, por të pasuruara me filozofinë dhe kushtet historike të shekullit të 15-të
dhe përvojës së tij në shërbim të dinastisë së perandorëve Paleologë (Giovanni i VIII
Paleologu, Manuele II dhe djemt e tij Teodori dhe Demetrio Paleologu, Giovanni VI
Cantacuzeni Paleologu).
Pushteti i Mbretit, sipas tij, duhej të bazohej tek LIGJET dhe tek VIRTYTET e njerëzve.
Sipas filozofit, dështimi politik i Bizantit ishte rrjedhojë i deshtimit shpirtëror, meqenëse
një Shtet i pa mbështetur mbi principe të forta, herët a vonë do të përmbyset. (22)
Për të aritur sukses në misionin e tij, ai zbatoi i pari praktikën e debatit dhe të analizës
kritike mbi rymat fillozofike të lashtësisë. Pa ulur vlerat (shkencore) të Aristotelit,
filozofinë e të cilit e kishte përqafuar Kisha dhe elita kulturore italiane, i kundërvuri
filozofinë e Platonit, duke treguar mangësitë e të parit dhe përparësinë e të dytit (Delle
differenze fra Platone e Aristotele). Meqënëse, nuk është qëllimi i shkrimit, analiza kritike
mbi idetë e dy filozofëve më të shquar të lashtësisë, po rendisim disa mendime, se si e
shikonte Xhemisto Pletone -Pushtetin e Shtetit- në veprën kryesore të tij, «Traktati mbi
Ligjet», të cilën patriarku i Kostandinopolit, Giorgio Scolario, e dogji rreth vitit 1461 duke
lënë disa pak faqe, që u përkthyen në arabisht. (23)
- E gjithë shoqëria duhet të përqëndrohet rreth një mbreti, i cili drejton fatet e
shërbyesve të tij, i rrethuar nga këshilltarë të zotë, për të marrë vendime më të mira
dhe për ta paisur vendin e tij me një Kushtetutë me ligje të drejta. (24)
- Lumturia apo fatkeqsia e një Shteti nuk varen nga rrethanat, por nga parimet në
bazë të të cilave qeveriset (…) Lulzimi i shteteve varet veçanërisht nga vlera e
doktrinave filozofike mbi të cilat bazohen institucionet e tyre. (25)
- Që reformat ekonomike të jenë të zbatueshme, duhet të bazohen mbi reforma të thella
shoqërore, sepse një sistem i një prodhimi të lartë nuk mund të pranojë në ingranazhin
e tij elemente (njerëz -shën. im) joprodhues (te padobishëm). Kisha, një pushtet paralel
me shtetin, duke e ndryshuar drejtimin (në arkën e vet -shën. im) jo vetëm të një pjese
të rëndësishme të të ardhurave nga taksat dhe subvencionet por edhe (...) e dhurimeve
të personave, duke u transformuar kështu në një kancer për shoqërinë.
- Mangësitë e pushtetit - sipas Xhemistos- ishin pasiguria e njeriut dhe e pronës,
degradimi i vjeljes së taksave, shpesh të vendosura keq dhe padrejtësisht, një
administrim jo i qartë dhe difektoz i gjyqësorit, paraja e shumëllojshme dhe e
çvlerësuar në qarkullim dhe lluksi i jashtëzakonshëm. (26)
- Të ndjekësh Zotin do të thotë të mos largohesh nga shteti ynë, kur rrethanat e
jashtme, dhunshëm u kundërvihen shpresave që kemi brënda vetes ... (27).
Shumë nga ndjekësit e filozofit në Itali, përpara pushtimit të sigurt osman, u munduan
ta bindin të qëndronte në vendin e tyre, por Xhemisto nuk pranoi.
- Organizimi i taksave është një nga faktorët më të rëndësishëm të lulëzimit të
shteteve (...) Toka është një e mirë për të gjithë dhe sejcilit do t’i jepet aq tokë sa
është në gjendje ta punojë. (28)
138 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Ky pohim -vë në dukje M.Neri- i ka bërë të shprehen disa studiues për «socializmin»
apo «komunizmin» e Pletonit, por ajo më shumë synon për të kontrolluar të ardhurat e
pronarëve të mëdhenj ku përfshihej edhe kisha, të cilët grumbullonin gjithëmonë e më
shumë toka, nuk paguanin taksat dhe ishin burim i vazhdueshëm konfliktesh-përballë
pushtetit të dobësuar qendror. (29) Kushti për të realizuar një «shtet ideal», sipas Pletonit
(Mbi Virtytin) ishte pajisja e nënshtetasve (përfshirë mbretin dhe ministrat e tij) me virtyte.
- «Nuk është vetëm e domosdoshme, që shtetet të kenë për çdo gjë ligje të mira, por
edhe ligje që të zbatohen, sepse në rast se nuk janë të zbatueshme, edhe duke qenë
ligje më të mira, do të kishin një dobi të pakët ose asnjë dobi; ligjet për rrjedhojë marrin
vlerë nëpërmjet VIRTYTEVE (karakterit -shën. im) të përdoruesve të tyre». (30)
- «Të gjithë kërkojnë të jetojnë të lumtur dhe ky qëllim është gjeja e vetme e
përbashkët për të gjithë njerëzit (...) disa këmbëngulin të gjejnë lumturinë kryesisht
tek kënaqësia dhe bejnë gjithëshka duke patur parasysh kënaqësinë; dëshirojnë
për sa të jetë e mundur, të sigurojnë çdo kënaqësi për ta shijuar tërësisht, në të
gjitha format e saj, të çdo natyre, pa ju berë vonë se nga vjen. Të tjerët e lidhin
kënaqësinë në sigurimin e pasurisë dhe gjatë të gjithë jetës së tyre punojnë vetëm
për tu pasuruar gjithëmonë e më shumë. Të tjerët vrapojnë mbrapa lavdisë dhe
nuk kanë synim tjetër veçse atyre të lavdërimeve dhe admirimit të turmës. Të
tjerët, së fundmi, duke përçmuar gjithshka, ja përkushtojnë jetën e tyre së mirës
dhe virtyteve, me bindjen se vetëm virtyti mund të japë një lumturi të vërtetë». (31)
- «Zgjuarsia është gjithmonë më e lartë se sa kënaqësia dhe do të tentojë të mbizotërojë
për faktin e thjesht se, në rast se do të duhet të vendosim se në ç’mase të perziejmë
kënaqsinë me zgjuarsinë, është vetë, zgjuarsia që do të diktojë për këtë». (32)
Virtyti si shprehës i karakterit tek njeriu, jo rastësisht kryesonte në bisedat e Xhemisto
Pletones dhe tek filozofët e lashtë. Paisja e njeriut me cilësi të larta morale, siguronte
zbatimin dhe jetegjatësinë e ligjeve të një bashkësie, mbretërie apo shteti. Këtë fakt e
dëshmojnë Kanunet (ligjet e pashkruara) e arbërve, gjurmët e të cilave zbulohen që në
luftën e Trojës. Respektimi i ligjeve të Kanunit bazohej tërësisht në virtytet e karakterit
të shqipetarëve, të lëvduara aq shumë në kujtimet e udhëtarëve dhe të punësuarve të
huaj nga Perandoria osmane në shekullin e 20-të. Drejtësia është pjesë e virtytit, pohonte
filozofi arbër.
- «Mbrojtja teritoriale kërkon ngritjen e një ushtrie të përherëshme dhe kjo duhej
të sillte reforma politike të hartuara në frymën e propozimeve (...) Trupat e
mercenarëve kanë treguar tashmë paaftësinë dhe vetëm krijimi i një ushtrie
kombëtare mund të jetë e aftë të sjellë sigurinë». (33)
Gjergj Xhemisto Pletone u vlerësua nga elita italiane, për programin e tij lidhur me
reformimin e politikës administrative të Shtetit të shekullit të 15-të. Ndjekësin më të
famshëm, në këtë veprimtari, mund të rendisim Nikolla Makiavelin (Niccolò Machiavelli
(1469-1527) i cili në veprat e tij citonte vetëm Platonin dhe të gjithë jetën e tij ja kushtoi
idesë së një Pushteti të përfaqësuar vetëm nga shteti. (34)
Shkrimet e filozofit arbër, vazhdojnë të tërheqin vëmëndjen e studiuesve të shk 20-
21. Nisur nga rëndësia që ai i kushton traditës historike, krenarisë së një gjuhë dhe race
autoktone, domosdoshmërisë së ushtrisë së shtetit, etj. e vendosin Xhemisto Pletonen,
Arbërit e shekullit të 15 që ndriçuan Europën 139

ndër ideatorët e parë të levizjes së ardhshme – nacionalizmit patriotik. Në veprën e tij


(Reichsidee and Nationale Politik im spätbyzantinischen Staat”, in Byzantinische Zeitschrift)
historiani Hans-Georg Beck (1910-1999) vë në dukje se «Georgios Gemistos Plethon zë
vend në historinë e mendimit politik, për trajtimin e hershëm të mitit të nacionalizmit (...)
dhe se ky ‘ humanizëm nacional ’, çoi disa shekuj më vonë në çfaqjen e një ndërgjegjie të
re nacionale greke.»(35)
N. Patrick Peritore, në studimin mbi mendimin politik të Xhemisto Pletones (The
Political Thought of Gemistos Plethon: A Renaissance Byzantine Reformer) shprehet se:
Emërtimi «hellen» është përdorur nga filozofi, për ta veçuar veten nga «lidhja» historike
me Perandorinë romake dhe nga emertimi «romaioi», që përdorej për banorët. Autori
pohon se rëndësia historike e teorisë etnike të Xhemistos, është rigjallërimi i saj gjat
kryengritjes së 1822, fakt që gjen mbështetjen edhe nga shkollarët e sotëm grek.(36)
Duke sjellë një listë të gjatë referimesh të autorëve të ndryshëm, të cilët dëshmojnë
vijueshmërinë e pandërprerë dhe origjinën e lashtë të grekëve modern, autori arin në
përfundimin se, idetë e Xhemisto Pletone ishin shprehje e levizjes nacionaliste të elitës
brënda rrethit të ngushtë obortar, të ushqyer me kulturën klasike «hellenike». Pra
«patriotizmi» i filozofit të Mistres, sipas autorit, ishte «kulturor» i një pakice, e për
rrjedhojë ishte «utopik» sepse, (sipas Hertz, Nationality, p. 112, të cituar prej tij), masat
popullore nuk ishin të ndërgjegjësuara në këtë drejtim. (37)
Me gjithëse studiuesit e mësipërm e pranojnë se emri «hellen», nuk shpreh
përkatsinë etnike por besimin e lashtë, vijojnë t`i shtrëmbërojnë faktet historike
të shekullit të 15-të dhe të ngjarjeve të mëvonshme (kryengritjen dhe formimin e
shtetit të Helladës (1821-1832) duke anashkaluar origjinën dhe rolin e popullsisë
arbërore. Jo pa qëllim, në letrën e Xhemistos drejtuar Emanuelit të II-të, hiqet ose
keq-interpretohet fraza: «Sepse në këtë tokë del, se vet këta helenë kanë jetuar
gjithmonë, aq sa mund të ruhet kujtesa njerzore; se asnjeri nuk ka jetuar para tyre
(...) duket se gjithmonë kanë qenë zotëruesit e saj dhe nuk e kanë braktisur kurrë».
(38) Sipas historianëve të lashtesisë, nuk njihet asnjë popullsi, më i lashtë se Pellazgët,
të cilët asnjëherë nuk janë emërtuar «grekë». Gjithashtu, për «grekët» nuk është
shkruar se janë autoktonë. Dr. Arif Mati (Odisea e pabesueshme e një populli parahelen)
që i kushtoi jetën, studimeve të shkrimeve të lashta dhe ato moderne për banorët e
parë të Kontinentit, pohon se: «Eshtë fakt unik në Europë, që shqipetarët e sotëm
kanë rrjedhur prej një popullsije autoktone». (39)
Edhe kryengritja që u kurorëzua me ngritjen e shtetit të Helladës, ishte vepër
e tyre, siç e dëshmon edhe sot, veshja e «traditës» së shtetit modern grek. Përveç
shtetit të Helladës dhe Shqiperisë (1912 dhe 1945), që u krijuan me gjakun e arbërve,
shtetet e tjera të Gadishullit ballkanik, janë rrjedhoje e traktateve të Fuqive të Mëdha:
Më 15.01.1877, Fuqitë propozuan një autonomi të gjërë për Bosnjën, Hercegovinën
e Bullgarinë, ndërsa me Traktatin e Shën Stefanit (3.03.1878) u njoh Pavarsia e
Bullgarisë dhe aneksimi nga ana e saj e provincës autonome të Rumelise Lindore, si
dëmshpërblim i luftës që Turqia ja jepte Rusisë, gjithashtu Sërbia e Rumania fituan
pavarsi të plotë. (40)
140 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Me besimin e Krishtit apo të Muhametit? Asnjerën prej tyre ...

Kjo ishte përgjigjia që i dha Xhemisto Pletone, pyetjes së Gjergj Trebisondës (Giovanni
Trebisonda, që njihet në Romë si kardinali Bazilio Bessarione, 1408-1472) gjatë ditëve të
Kuvendit. «Kaq shumë u revoltova nga kjo përgjigje sa e urreva përjetësisht dhe gjithmonë
jam frikësuar si prej një nëpërke helmuese». (41)
Kur lexojmë këto dokumente, na krijohet bindja se filozofi arbër ishte «ateist», siç
emërtohen sot. Por në shekullin e 15-të, nuk mund të flitej për njerëz që nuk besonin tek
Krijuesi i plotëfuqishëm, sepse besimi tek Zoti ishte thelbësor në atë kohë dhe filozofi i Mistrës
nuk bënte perjashtim në këtë drejtim. Mospajtimi i Xhemisto Pletones me teollogjinë kristiane
dhe ate islamike, bazohej në qëndrimet e ndryshme ndaj «rrugëve» që duheshin ndjekur në
kërkimin e së VËRTETËS. «Fetë -pohon filozofi arbër- në një farë mënyre përfaqësojnë degët
e një peme, ku esoterizmi është trungu, dhe shkenca e lashtë, janë rrënjët e tij; Sa më shumë
zgjaten të parat prej trungut, aq më shumë ato janë larguar nga e vërteta». (42)
Sipas tij, teollogjia e feve të reja, i mohonte njeriut gjatë jetës tokësore, të drejten për
zbulimin e dukurive natyrore (kërkimet shkencore) dhe lirinë e mendimit. Si rrjedhojë,
besimtari i devotshëm nuk duhej të vinte në lëvizje trurin (llogjikën), por vetëm të ndiqte
me përulsi dhe bindje shkrimet e shenjta. Në Bibël, Jezusi u dikton ndjekësve të tij: «Unë
jam udha, e vërteta dhe jeta!» (Gjn 14, 6). (43) «Krishtërimi dhe Islamizmi ishin fallcifikime
të së vërtetës, shkruan Xhemisto-, dhe shkatërrimi i tyre është kusht i domosdoshëm që
ajo të rilind (...) ne, përkundër, i pranojmë doktrinat dhe thëniet e njerëzve të lashtësisë,
të cilët gjithmonë kanë menduar me mençuri me anën e llogjikës, që është një nga mjetet
më të fuqishme dhe më të shënjtëruara të njohjes».  (44)
Filozofi i Mistrës nuk pajtohej me mitin kristian të hyjnizimit të njeriut, i krahasuar
me Zotin dhe idenë e mrekullive dhe faljes së mëkatit në teologjinë e kishës, të cilat, siç
vëren studiuesi Aristidh Kola (Gjuha e Perëndive) ishin të huaja për fenë pellazgjike. (45)
Ai e njihte mirë filozofinë mbi të cilën bazohej kristianzmi, si dhe pasojat që solli për
trashëgiminë kulturore dhe shkencore të njerzimit. Që mbas vendosjes së tij si besim
shtetëror (me dekretin e Flavio Teodosios 27.02. 380), në të gjithë Perandorinë romake u
shkatëruan e u dogjën Tempujt, veprat e artit dhe bibliotekat ku ruheshin dorëshkrimet,
duke vrarë dhe presekutuar shërbenjësit e tyre dhe njerëzit e dijes.
Qëndrimi anti-kristian i Xhemistos, nuk ishte i papritur në historinë e besimit. Filozofi
i neoplatonizmit, Porfirio i Tiros (v.234 – 305) mbas studimit historik, gjuhësor, fillozofik
dhe teologjik të Testamentit të Vjetër dhe Testamentit të Ri, me traktatin «Kundra
Kristianëve», shprehej kundër miteve të tyre dhe Njeriut-Zot. Pothuaj dy shekuj përpara
tij, në vitin e 2-të, Celsus  (Alethès lógos), ndjekësi i ideve të Platonit dhe Epikurit, pohonte
se: «miti kristian i rimëshirimit të shpirtit hyjnor tek njeriu dhe përcaktimi, vetëm i një
«populli të zgjedhur» (hebrejve-shën. im) nga Zoti, është jashtë llogjikës dhe fyerje për
Hyjninë (...). E vërteta është se të gjith këto pretendime janë veç mite, që janë fabrikuar
nga kristianët, por pa aritur t`u jepnin gënjeshtrave të tyre, një ngjyrë besushmërije».(46)
Në shekujt e parë të erës së re, diskutohej mbi mundësinë e pajtimit të teologjisë së
kristianizmit me besimin e lashtë. E njëjta përpjekje ndihet edhe në shkrimet e humanistëve
Arbërit e shekullit të 15 që ndriçuan Europën 141

italian si Francesco Petrarca (1304-1374) si dhe


tek filozofët e Rilindjes së shekullit të 15-
të. Siç vëren Nikolla Abbagnano «Rikthimi
i platonizmit, për ndjekësit e Akademisë së
Firencës (Marsilio Ficino, Cristoforo Landino)
nuk nënkuptonte kthimin drejt paganizmit, por
një rinovim të kristianizmit». (47) Feja kristiane,
sipas teologut dhe humanistit hollandez
Erasmo da Rotterdam (1466/69 – 1536), pa e
njohur kulturën e lashtë, padrejtësisht mbante
një qëndrim armiqsor ndaj saj. (48)
Por Xhemisto Pletone, nuk e shtronte
qëndrim ndaj Kishës, si një problem kulturor,
por ideollogjik, dhe nuk e shikonte zgjidhjen
tek pajtimi. Sipas parimit të Platonit (Cratilo,
385 b): Karakteristikë e së VËRTETËS është
kur «gjërat thuhen ashtu siç janë», kurse e
MASHTRIMIT «ashtu siç nuk janë»(49) dhe
kristianizmi, sipas tij, kishte përqafuar të dytën,
duke ndjekur synimin për t`u bërë Pushteti i
vetëm sundues, nëpërmjet mbretërve tiranë.
Në Bibël shkruhej: «Ai që do ta zbatoj urdhërin
tim deri në fund, unë do t`i jap autoritet mbi
paganët ; ai do të mbretërojë me një bastun të
hekurt dhe do t`i copëtoje ata si një enë prej
Dorëshkrimi i Gjergj Xhemisto Pletone i balte» (Ap. 2, 26 s.). (50)
shekullit të XV-të (52)
Tre vjet pas kthimit të filozofit në atdhe,
Papa Paolo III, me dekretin (bolla Licet ab
initio) e vitit 1542, formoi Inkuizicionin (Sacra Congregazione della romana e universale
inquisizione). Edhe Kisha ortodokse e asaj kohe, për «heretikët» dhe ata që i ktheheshin
praktikimit të riteve pagane, nëpërmet ligjeve të vendosura, zbatonte edhe dënimin me
vdekje. (51)
Fama e madhe që gëzonte në vendin e tij e në Europë dhe mbështetja e perandorëve
Paleologë, e mbrojtën filozofin arbër nga ky rrezik deri ditën kur zëmra pushoi së rrahuri,
në qytetin e tij të Mistrës (1452), por shkrimet e tij (përveç disa fletëve) u hodhën në zjarr.
Fatmirsisht, disa përkthime në gjuhën arabe dhe shënimet apo përkthimet e filozofëve
italian gjatë qëndrimit të tij në vendin e tyre, si dhe «kritikat» e armiqve të tij, përbëjnë
trashëgiminë, mbi të cilën bazohen studiuesit e sotëm.
Për ta mbajtur ndezur flakën e platonizmit dhe për të ngritur lavdinë e qytetit të Riminit
me emrin e shquar të filozofit, një nga adhuruesit e Xhemistos, Sigismondo Pandolfo
Malatesta (1417 – 1468) kishte kohë që synonte të sillte eshtrat e filozofit për t`i vendosur
në tempullin e tij. Por rasti u paraqit në vitin 1465 gjatë luftimeve për marrjen nga turqit,
të fortesës së Mistrës në gadishullin e Peloponezit. Misioni ishte shumë i rrezikshëm, për
142 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

shkak të luftimeve dhe armiqësisë së Papës në Vatikan dhe të Patriakut të Kostandinopolit,


Gennadio II (Giorgio Scholarius) për këtë veprim të tij. Në fakt, me të mbritur anija në
bregun italian, kardinali Bazilio Bessarione (Giovanni Trebisonda) duke e kërcenuar me
dënimin me vdekje, e urdhëroi t`i hidhte menjëherë eshtrat e Xhemisto Pletones në det. (53)
Por S. Malatesta nuk u tërhoq nga synimi - Ta përjetësonte mbi tokë, filozofin e shquar.

Varri i Gjergj Xhemistos në qytetin e Riminit, Itali.

Në këtë material u vunë ne dukje dy faktorët kryesorë, mbi të cilët ndikoi fuqimisht
veprimtaria e Gjergj Xhemisto-Pletone: Shteti dhe Kisha në kushtet e shekullit të 15-
të. Mendimet e tij dhe përvoja filozofike e autorëve të lashtë, të cilën ua beri të njohur
humanistëve italian, ndikuan në përparimin e botkuptimit të kohës. Në dallim nga figura e
shquar e kritikës dhe kulturës Erasmo da Rotterdam, sipas të cilit: «Vetëm nga një pozicion
neutral, mund të ndikojmë mbi reformën e besimit» (54), ai ndezi në mendjet dhe zemrat
e njerëzve, një zjarr të madh për veprim, duke dhënë ndihmesën e tij që të behej realitet,
REFORMA apo siç u emërtua RILINDJA europiane. Idetë e tij për formën e qeverisjes,
reformat në fushën e besimit, ligjeve, ekonomisë, prodhimit bujqësor, mbrojties, e sidomos
në vlerësimin e rolit të njeriut dhe të moralit të tij në ecurinë e vendit, dëshmuan se në
Gadishullin ballkanik, idetë e Rilindjes kishin lulëzuar më herët se në Perëndim.
Eugenio Garin, (Il ritorno dei filosofi antichi, f.84) pohon se: «Ishin grekët (grekë dhe
bizantinë, janë quajtur të gjithë banorët e Perandorisë së Paleologeve nga europianët e
mesjetës dhe studiuesit modern, pavarësisht etnisë së tyre-shën. im) që karakterizuan në
Itali dhe Europë Humanizmin dhe Rilindjen, është e vërtetë se ishte një proçes që ishte
në veprim, por me karakter dhe drejtime të tjera, bizantinët ndërfutën elemente, interesa
dhe tendenca të reja dhe të ndryshme...» (55)
Me emrin e tij dhe të shumë bashkëkohësve të tjerë me të njejtën kombësi, që janë
zbuluar e shumë presin të zbulohen, me të drejtë mund ta quajme shekullin e 15-të:
«shekullin e triumfit të gjenisë arbërore» në Europë.
SHENJTORI ARBËR QË U «KRYQËZUA» PËR TË VËRTETËN 143

SHENJTORI ARBËR QË U
«KRYQËZUA» PËR TË VËRTETËN

(Pjesa I)
Xhelozia që më ka pushtuar për të Vërtetën nuk më lë të qetë, që
gënjeshtra të mos ketë mundësi të shihet para së vërtetës dhe errësira
të mos mburet para dritës.
Mihal Trivoli

R astësisht, në një program televiziv të RTSh mbi Europën (maj 2019) një specialist
nga Namibia (Afrikë) i kishte paraqitur kërkesë Muzeut historik W. Humboldt në
Berlin për kthimin e 20 mijë objekteve të marra padrejtësisht gjatë periudhës koloniale (1884
- 1919) nga Gjermania. Kërkesa bazohej tek e drejta ligjore e zotërimit të «pronës historike» e
popullit dhe shtetit namibian, për faktin se marrja e tyre ishte berë në rrugë të paligjshme.
Natyrshëm fillova të mendohem se: Çfarë i është marrë nga «PRONA historike» Kombit
tonë? Përfundimi ishte tronditës - pothuajse gjithshka ! Në këtë grabitje përfshiheshin :
Faktet shkencore që lidhen me origjinën, gjuhën, simbolet, etnokulturën, besimin,
mitollogjinë, figurat e shquara, objektet arkeologjike dhe ndërtimore, etj. e deri tek
periudha të tëra para-historike e të lashtësisë si dhe ngjarjet e mëvonëshme të popullit
tonë si psh. lufta çlirimtare dhe formimi i shtetit Hellen më 1821-1930. Kjo «sëmundje»
është shumë e përhapur sidomos në studimet sllave dhe greke. Për shembull, murgun
ortodoks Jan Kukuzeli i lindur (1270) në një familje arbërore të Durrësit, i shenjtëruar
për veprimtarinë e tij si kompozitor dhe hartues i notave të hymneve ortodokse, nga
studiues të vëndeve të ndryshme ballkanike paraqitet me origjinë bullgare, serbe, greke
apo rumune, ndonëse origjina arbërore mund të dëshmohet lehtësisht edhe sot.
144 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Fatkeqësisht, kjo grabitje e paligjshme vijon edhe para syve tanë duke e çvlerësuar
rolin e `faktit shkencor` dhe `të vertetës` në shkencën historike moderne në Shqipëri
dhe në Botë. Ky shkrim i kushtohet njerës prej këtyre «pronave  historike» të periudhës
mesjetare të Kombit Arbër.
Shekulli i 15-të ka shënuar ngjarjen më të rëndësishme në Historinë e mesjetës
europiane të emërtuar RILINDJE. Nga figurat madhore të kësaj periudhe, njihet me
origjinë arbërore vetëm Gjergj Kastriot Skenderbeu. Por këtë «fat» nuk e pati një tjetër
arbër i famshëm -Gjergj Xhemisto Pletone nga Morea e Peloponezit (Gadishulli Ilirik) i
cili i përcolli elitës italiane arritjet më të shquara të botës pellazge : në shkencë, filozofi,
drejtimin e shtetit, zhvillimin ekonomik, mbrojtjes dhe rëndësisë së qeverisjes nga njerëz
të ditur, fakt që Europa e vuri në zbatim mbasi ju pre koka (1793) çiftit mbretëror të Francës
(Marie Antoinette-Louis XVI-të) në shekullin e 18-të.
Po në këtë shekull, një tjetër misionar arbër i Çamërisë (Epir) Mihal Trivoli, turbulloi
ujrat e ndenjura të mesjetës së popujve sllav, duke ju sjellë frymën e re të qytetrimit
perëndimor. Të tre këta eruditë dhe veprimtarë nuk ishin arbërit e vetëm, por ishin më
të shquarit e shekullit të 15-të, që i përkisnin popullsisë së stërlashtë dhe me qytetërim të
zhvilluar në Gadishullin Ilirik.

1. Gjergj Kastriot Skenderbeu (1405-1468) 2.Gjergj XhemistoPletone (Giorgio Gemisto Pletone, 1355
- 1452) 3. Mihal Trivoli (1475-1556)

Mihal Trivoli nga Arta e Çamerisë (Epir)


Ishte merita e studiuesit Kolec Traboinit që u mundësua të njihej nga shqipetarët
veprimtaria e tij qytetëruese tek popujt sllav. (Shenjtori Maxim Greku ose Mihal Trivoli
Artioti. Gazeta «Koha jonë» nr.120, 3 maj 2004, f.21) Deri në vitin 1943 jeta e tij e plotë ishte
e panjohur për studiuesit sepse ishte e ndarë në dy pjesë të palidhura me njera tjetrën, ajo
e Perëndimit dhe e Lindjes europiane.
Në Perëndim njihej me emrin Mihal Trivoli, një nga të përkushtuarit e besimit ortodoks
në manastirin Vatoped (Atos). Ndërsa për Lindjen njihej si Maksim Greku, një murg
i ardhur nga mali i shenjtë Atos dhe kishte shërbyer në Rusi deri sa vdiq (1556) duke
SHENJTORI ARBËR QË U «KRYQËZUA» PËR TË VËRTETËN 145

lënë pas një trashëgimi të gjërë si teollog fetar, shkrimtar dhe përkthyes. Sipas Fjalorit
Biografik Rus, la 350 dorëshkrime origjinale, nga të cilat, 150 ishin vepra të përkthyera.
Edhe sot, emri i tij zë vend tek përkthyesit më të mëdhenj të botës. (1) Vetëm pas afro katër
shekujsh, në vitin 1943 studiuesi rus I. Denisov (И. Денисов) zbuloi provat se Maksim
Greku ishte murgu Maksim i manastirit të Vatopedit (Hellade) i lindur me emrin Mihal
Trivoli nga Arta e Epirit të famshëm të quajtur më vonë Shqipëri, siç na e pohon studiuesi
arbëresh Nikoll Ketta në veprën e tij «Tesoro di Notizie su de´ Macedoni» (1777) (2). Ky zbulim
u arrit pas një pune shumëvjeçare analizuese dhe krahasuese të veprave të tij në arkivat
e Francës, Italisë dhe Greqisë (3) Kërkimi i vonuar shekullor për murgun Mihal nga ana
e rusëve, mbi materialet e të cilëve jam mbështetur gjatë studimit tim, sigurisht ka edhe
arsye të tjera, siç do ta vërejmë gjatë shkrimit.
Studiuesi Çudinov, në shkrimin e tij «Komente për emrin Maksim-ilian» përpiqet të
zbulojë origjinën etnike të Mihalit: «emri europerëndimor Maksim-ilian dhe emri rus
Maksim Greku duket se janë e njëjta gjë, meqenëse «ilian» që është në fakt «elin» (helen-
shën. im) do të thotë «Grek». Grekët i emërtonin «ellinë» ose «elinë». Edhe në biografinë
e Vasilit të III-të, (carit Rus, 1479-1533) për Mihalin janë përdorur emrat Maksim Grek dhe
Maksim-Ilian» (4) Të njëjtin pohim e lexojmë edhe në Fjalorin e Bruzen de la Martiniere
(Le Grand dictionnaire géographique et critique, 1739) ku shkruhet : «Sipas shkruesve latinë
Hellen është sinonim i emrit Grek». (5) Kjo lajthitje nga padituria e latinëve të lashtë,
vijon të mbisundojë në të gjitha botimet studimore të botës, megjithesë sipas Robert de
Anzhely (Enigma) «emri - grek- u përdor vetëm pas pavarsisë (1821). Me përjashtim të
shqipfolësve ose të ardhurve nga shqipfolësit, që janë pasardhës të vërtetë të grekëve të
lashtë (ata që sot i quajmë «grekët e lashtë» -shën. im) të gjithë janë të racave të ndryshme
dhe nuk kanë asnjë lidhje me helenët e lashtë». (6)
Për barazimin «hellen = grek», në shkencën historike botërore nuk ka asnjë fakt
shkencor! E përsëris gjithëmonë këtë pohim me qëllim që, siç thotë një shprehje çame
«të dëgjojë edhe veshi i të shurdhërit». Në të kundërt, sipas studiuesit Mehmet Elezi
«Një shkencë e pa bazuar në fakte, nuk është shkencë por politikë». (7) Si rrjedhojë e
këtij barazimi antishkencor i vendosur dhunshëm tek periudha e Lashtësisë dhe veprat
e shkruesve antik (që botohen sot), zë fill përvetësimi më i madh i “pronës historike” të
Shqipetaro-Arbërve. Por le t´i kthehemi temës sonë.

Jeta drejt lirisë dhe dritës së Perëndimit

Pas pushtimit të Kostandinopojës (1453), nga fiset turko-mongole të udhëhequra nga


Mehmeti II, familja Trivoli gjeti strehë në ishullin e Korfuzit. Gjatë jetës së tij në atdhe,
Mihali u pais me një kulturë të gjerë nga prindërit, që ishin njerëz të lexuar dhe nga
xhaxhai i tij Dhimitri i cili zotëronte një bibliotekë të pasur, ku nuk mungonin emrat e
Platonit, Aristotelit, Plotinos, etj. Mihali i formuar tashmë me arësimin e nevojshëm, pas
pamundësisë për të punuar në Korfuz dhe duke kërkuar një shkollimin më të përparuar
të kohës, në vitin 1492 u largua drejt Gadishullit italik.
Kishte kohë që qytetet e bregut perëndimor të Adriatikut ishin përfituesit kryesorë të
shfrytëzimit të rrugëve drejt Lindjes. Shkëmbimet tregëtare me Lindjen dhe Afrikën Veriore
146 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

sollën përfitime të mëdha monetare për tregëtarët italian, të cilat u përdorën për zhvillimin
e bujqësisë, prodhimet e artizanatit dhe veprimtarinë minerale duke e bërë Gadishullin
italik, një nga zonat më të zhvilluara të Europës. Elita tregtare e cila shpesh ishte edhe
zotëruese e Bankave (si familja Mediçi në Firencë) ndihmoi shume në zhvillimin e jetës
kulturore dhe artistike të vendit, duke i dhënë përparësi përhapjes së shkollimit. Në rast
se në fillim të viteve 1500 në Kontinentin europian ishin hapur 58 universitete, 21 prej tyre
ndodheshin në Itali, ndërkohë që në Francë ishin hapur 4 dhe Angli 2. (8)
Metoda e punës në këto universitete ishte e ndryshme nga ajo e shkollave të vjetra
mesjetare. Programi mësimor hartohej lirisht nga profesorët të cilët, duke shfrytëzuar
ndihmën e studentëve, përgatisnin libra praktikë mësimor. (9) Mihali ka qënë një student
dhe punonjës shëtitës, metodë e njohur në ato kohë. Në Padova, Bolonja, Milano, Ferrara
dhe qytete të tjera, ai ndjek leksionet dhe shoqërohet me emigrantë të shquar arbër të
strehuar në Itali si Kostandin dhe Jani Laskari, Giovanni Bessarione etj.
Një rol të rëndësishëm në jetën e tij profesionale dhe formimin e botkuptimit të tij,
kanë luajtur sidomos tre figura të shquara të Rilindjes italiane. Aldo Manucio (Aldo
Manuzio 1449-1515) ishte tipograf novator dhe botues i klasikëve (Ovidit, Platonit,
Aristotelit, etj.) dhe veprave të humanistëve të kohës.(10) Mihali mësoi prej tij mjeshtërinë
e redaktimit, përdorimit të referimeve dhe punën me dorëshkrimet. Ndërsa humanisti
Anxhelo Policiano (Angelo Poliziano1454-1494) ishte poet, dramaturg, mjeshtër në gjuhësi
dhe sidomos në lëmin e përkthimeve ku, jo rrallëherë mbante qëndrime kritike bazuar
në njohurit e tij të shumta dhe zotërimin e gjuhës latine dhe të greqishtes së vjetër. Në
universitet jepte mësime për mjeshtërinë e përkthimit dhe të gjuhësisë. (11) Shkruhet se
krahas gjuhës gjermane, Mihal Trivoli fliste lirshëm latinisht, frëngjisht, italisht dhe ishte
i interesuar për shkenca të ndryshme, besimin dhe mjekësinë. (12)
Njohja me Giovanni Piko de Mirandelo (1463-1494) pati një rëndësi të veçantë në formimin
e «botkuptimit të zgjeruar» të Mihalit, që nënkuptonte pranimin e këndvështrimeve të
ndryshme. Në idet e tij, Giovanni Piko bazohej tek Platoni, por ruante një respekt të
thellë për Aristotelin, mbi të cilin mbështetej Kisha. Në veprat e tij ai shfrytëzonte, si
dijet e Hermetizmit të Thotit pellazg ashtu edhe ato të Kabbales hebraike, metodë që i
kundërvihej dogmatizmit të Kishës kristiane. (13) Ndoshta ishte ndikimi i Giovanni Pikos,
mik i ngushtë i murgut domenikan Savonarola (Girolamo Savonarola,  1452-1498) dhe i
«botkuptimit të zgjeruar» të tij, që edhe Mihali të bëhej ndjekësi i përkushtuar i murgut
asket, armikut të ideve humaniste.
Ndërkohë Rilindja italiane po përjetonte kulmet e saj në artin e pikturës dhe skulpturës
me veprat e Leonardo da Vinçit, Botiçelit, Mikelangelos, Donatelos, etj. Ishte fryma e re e
përhapur nga artistët, studiuesit e shkencave, zbulimi i Kontinenteve të reja dhe shpikja
e shtypshkronjës (1455), që ngjalli në këtë epokë ndjenjën e fortë për ta gëzuar jetën. Në
një nga letrat e ruajtura nga Mihali lexojmë «Miku im mos u dëshpëro, mos harro ta
shfrytëzosh jetën duke kujtuar fjalën e njeriut të mençur: Jetoje pranverën, sepse shumë
shpejt gjithshka do të vyshket».(14)
Fisi Trivoli i përkiste fisnikërisë së lartë, e afërt me dinastinë e Paleologëve dhe
sidomos faktit, që një nga paraardhësit e Mihalit ka qenë Patriark i Kostandinopolit. (15).
Pikërisht në këtë ajër “të lirisë” ku e ngriti periudha e Humanizmit shoqërinë mesjetare,
SHENJTORI ARBËR QË U «KRYQËZUA» PËR TË VËRTETËN 147

predikimet e zjarrta të murgut Savonarola apo tradita familiare i dhanë fund jetës laike
të Mihalit. Siç vë në dukje studiuesi arbëresh Nikoll Keta, për familjet më fisnike të etnisë
arbërore, dy punësimet më të zgjedhura për fëmijët e tyre ishin shërbimi si «njeriu i Zotit»
apo në ushtri: «Tek ne, ata më me autoritet që synojnë të jenë në krye të familjeve tona
përgjithësisht bëhen priftërinj». (16)
Tashmë në moshë të pjekur ai zgjodhi të bëhej murg për t´i shërbyer «shpëtimit të
shpirtit të njeriut», sipas shembullit të Krishtit, larg mirëqenies materiale dhe kënaqësive
fizike.
Megjithatë, veprimtaria e mëvonëshme tregoi se, idetë e epokës rilindase nuk u braktisën
asnjëherë duke e afruar figurën e tij më shumë me antikristianin arbër Gjergj Xhemisto
Pletonen, se sa me fanatikun katolik Savonarola. Dënimi me vdekje i Savonarolës, korru
-psioni dhe çthurja që përfshiu Kishën katolike nën Papën Aleksandri VI-të (Borxhia) dhe
lufta 11 vjeçare me mbretërinë franceze (1494-1559) i dha fund paqes së Gadishullit dhe
qëndrimit të Mihal Trivolit në Itali.
Në vitin 1505 ai kthehet në atdhe i vendosur për t´ia kushtuar jetën studimeve teollogjike
në manastirin e Vatopedit (mali i shenjtë Atos).

1.Kapiteli i mermertë (shk.X) në manastirin e Vatopedit në malin e shenjtë Atos. Lulja brënda rrethit është
simbol pellazg i Zotit dhe Shqiponja simbol kultik i besimit Hënor i Dodonës. 2. Manastiri Vatoped.

Sipas traditës së murgjërve ai morri emrin Maksim, shenjtorit të dy kishave kristiane


(katolike dhe ortodokse) - Maksim Predikuesit (580-662). Aty Maksimi (Mihali) pati
mundësinë t´i thellonte dijet e tij teologjike në një bibliotekë të pasur me dorëshkrime,
vepra arti dhe relike të murgjëve shenjtorë. Mali i Atosit ka qenë vendqëndrimi i preferuar
i filozofëve të lashtë dhe mbi rrënojat e banesave të tyre, në shk.10 murgjit kristian
ndërtuan manastiret e para. (17)
Nismat ushtarake të Perandorit Kostandin (v.324) që vijuan deri në kohën e Justinianit
(v.556) për shkatërimin e tempujve, veprave të artit dhe djegjen e librave të bibliotekave,
sollën zhdukjen e një pjese të rëndësishme të kulturës parakristiane. Megjithatë, Mihali
gjatë 10 viteve pati mundësi të shfrytëzonte bibliotekat e manastireve të cilat ishin më
148 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

të pasura me libra hellene (mbi besimin, mitologjinë, shkencor dhe filozofik), se sa ato
të qyteteve dhe universiteteve europiane.(18) Mali i shenjtë Atos ka shërbyer si «qendra»
e përpunimit të teologjisë ortodokse dhe e edukimit të elitës priftërore për Perandoninë
romake të Lindjes.
Duke qenë kundërshtare shekullore e Kishës katolike të latinëve, sulltanët e trajtuan
Kishën ortodokse si aleatin e tyre kundër Perëndimit, duke i bërë favore. Nëse, sipas
zakoneve islame ndalohej ndertimi i objekteve të kultit kristian, Atosi e gëzonte me ferman
këtë të drejtë. (19) Izolimi i lidhjeve të Gadishullit Ilirik me Perendimin pas pushtimit
turk, Kisha ortodokse e shfrytëzoi për t´i tërhequr në vathën e saj, mbretëritë e Europës
lindore dhe jug- lindore së bashku me popujt e tyre «të pafe», si ata arbër, bullgar, serb,
vllah dhe rusë.

Rruga pa kthim drejt Lindjes

Sundimi mbi dy shekullor i tartarëve-mongol mbi Rusinë kishte ndikuar në mungesën


e kulturës besimtare. (20)
Në vitin 1515, Vasili III (1479-1533), princi (князь) rus i Moskës i kërkon Igumenit të
Atosit t´i dërgonin «përkohësisht një përkthyes të librave të shenjtë». Si përgjigje, carit i
propozojnë murgun Maksim «mjeshtër të shkrimeve të shenjta dhe i aftë në trajtimin e
çdo libri kishëtar dhe helen (libra jo kristian-shën. im)». (21)Vetëm pas tri vitesh, Maksimi
së bashku me dërgatën e murgjërve të Atosit mbritën në oborrin e princit rus. Shumë
shpejt ai tërhoqi vëmendjen e rrethit të oborrit, të cilët shkonin në qelinë e tij (dhomë e
murgjve-shën. im) që tu sqaronte tema të vështira filozofike në librat e shenjtë apo fjalë të
papërkthyera saktë ose në gjuhë të huaj.
Libri i parë që përktheu ka qenë Psalltri (1552), një nga librat më të vështirë të
kristianizmit në mesjetë. Përkthimi i librave të shenjt apo të autorëve klasikë, nuk ishte i
lehte edhe për murgjit e Atosit. R. Jenkins (Bizanti dhe Bizantizmi) pohon se: «Talenti për
spekullime në fushën e mendimit dhe të filozofisë, mbijetoi gjatë disa shekujve ndërmjet
helenistëve. Filozofët greko-romakë, neo-platonikët dhe Etërit e kishës, ruajtën shumë
nga finesa por pak nga origjinaliteti i mendimtarëve klasik» (22) Falë njohurive të shumta
në fushën fetare dhe laike, Mihali jo vetëm sqaronte kuptimin e fjalëve në gjuhën latine
apo greke, por kërkonte për to një emertim në sllavisht.
Në fillim të shk.16-të Maksimi përfundoi studimin «Trajtimi i emrave sipas alfabetit»
(Толкование именам по алфавиту) duke ndikuar në zhvillimin e shkencës gjuhësore në
Rusi dhe të hartimit të fjalorëve. (23)
Ai përpiloi dy punime «Mbi gramatikën» dhe «Dobia e gramatikës». Sipas tij «Ai që
nuk është i përgatitur mjaftueshëm në gramatikë, poezi, retorikë dhe filozofi, nuk do të
mund të kuptojë drejt dhe me vërtetsi, atë që është e shkruar (në librat e shenjtë-shën. im)
dhe as ti përkthejë në një gjuhë tjetër» (25) Ai vendosi të përdorte në shkrim, parimin e
gjuhës arbërore: çdo tingulli t´i përkiste një germë dhe mbi bazën e të folurës popullore,
të shkruhej gjuha artificiale e kishës ruse .
SHENJTORI ARBËR QË U «KRYQËZUA» PËR TË VËRTETËN 149

Bisedat dhe shkrimet e Mihalit dilnin jashte kufijve fetarë,


duke shfrytëzuar edhe tematika nga «Suda» (Enciklopedia
me e rëndësishme në jetën kulturore të Perandorisë së
Lindjes së shk.X). Këto njohuri të gjithanëshme (gjuhësore,
filozofike, historike, kulturore, administrative, etj.) ishin
«si uji në shkretëtirë» për shoqërinë akoma mesjetare të
mbretërisë moskovite, e cila kishte nisur rrugën për krijimin
e Perandorisë Ruse dhe i nevoiteshin sidomos ligjet. Ato u
huazuan nga ligjet e Kishës ortodokse, nëpërmjet murgut të
Dardanisë –Sava II (Rastko Nemanji) (26).
Libri i parë i botuar në shtypshkonjat ruse ishte i epirotit
Mihal Trivoli (27) Biografi i tij M.Gromov (Громов М.
Николаевич, Максим Грек) shprehet se, Maksimi ishte filozof
në kuptimin e gjerë të fjalës sikurse Tolstoi apo Dostojevski,
të cilët ndikuan në zhvillimin e mendimit rus më shumë sesa
filozofët bashkëkohës europian. (28) Kjo u arrit falë metodës
Mihal Trivoli: «Gramatika popullarizuese që përdorte Mihali. Ndërsa historiani i
është fillimi dhe fundi i çdo kulturës ruse të shk.XX, Dhimiter Lihaçevi (Лихачев Д. С.) e
shkence» (24) quante «Intelektuali i parë i Rusisë»(29)
Kjo veprimtari prej enciklopedisti të fushave të ndryshme
i dha shumë autoritet dhe vlerësim, por gradualisht nxiti xhelozinë dhe kundërvënien e
këshilltarëve të princit dhe prelatëve të Kishës, së fundmi edhe të vetë mbretit, Vasilit të
III-të. Për këtë ndryshim 360 gradësh të qëndrimit ndaj tij, natyrisht nuk mund të fajsohet
thjesht zilia, sepse ai ishte shumë i nevojshëm për oborrin moskovit dhe Kishën ruse dhe
nuk do ta linin «t´iu shpëtonte nga dora», por «fati» i tij:
1- U ndodh në një qytetrim (mjedis) shumë të ndryshëm nga ai ku ishte lindur e
formuar, si dhe ndikimi i ngjarjeve historike të Rusisë së shk.15-16.
2- Botëkuptimi besimtar dhe karakteri i tij arbëror, i papranueshëm për shoqërinë
moskovite të kohës.
Metodisti rus i dokumenteve historike – D.Lihaçev (Текстология. На материале
русской литературы Х–ХVII веков) nënvizonte rëndësinë e veçantë për historianët,
studimin e këtyre faktorëve (30), por edhe për lexuesin, për të kuptuar veprimet e figurave
historike për të cilat flitet.
Le të shikojmë kushtet historike të vendit, ku në vitin 1518 shkeli këmba e Mihal
Trivolit me emrin Maksim ...

(Shën Maksimi Shënjtori shqipetar i Rusisë /Traboini Film) https://www.youtube.com/


watch?v=kVhJHXSZEdo
150 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

SHENJTORI ARBËR QË U
«KRYQËZUA» PËR TË VËRTETËN

(Pjesa II)
 Pasuria e vetme e vërtetë është pasuria shpirtërore  
Mihal Trivoli

V eprimtaria e Mihal Trivolit në Rusi nuk do njihej në shumëllojshmërinë dhe


rëndësinë e saj, po të mos ishin zbuluar rastësisht në vitin 1968 nga N.Pokrovski
(Н. Н. Покровски) dosjet e tij gjyqësore në Altae të Siberisë. (1)
Ky zbulim ka një rëndësi të jashtëzakonshme sepse «krimet» e Mihalit, shpalosin jetën
fetare dhe shoqërore të Rusisë së shk.15-16, si një kronikë e drejtpëdrejtë dhe e pandikuar
nga ideollogjia e studiuesve modernë, siç vihet re zakonisht në librat historik. Në studimet
e shumta ruse kushtuar Mihal Trivolit mungon kriteri i theksuar nga metodisti D.Lihaçev
(Текстология. На материале русской литературы Х–ХVII веков): mbi domosdoshmërinë
«e njohjes së mjedisit» tek dokumentet historike. Mosnjohja e botkuptimit të etnisë arbërore
dhe filozofisë besimtare të saj ka venë në dyshim drejtësinë e disa qëndrimeve të tij (2) dhe
justifikimin e “ferrit”që përjetoi (siç do ta shikojmë më poshtë).

Rusia e car Vasilit III-të

Ishte një vënd gjeografikisht afër Europës mesdhetare, por shumë larg frymës së
Rilindjes që e kishte përfshirë atë. Vetëm në fund të shk.12, kur Sava II Nemanja në
manastirin Pantelimon të Atosit morri përsipër t`i bashkonte «vathës» ortodokse të
principatës së tij edhe vendet e Lindjes europiane, rusët u njohën me vëndet dhe popujt
që ndodheshin në jug të Gadishullit Ilirik dhe me Kostandinopolin. (3)
SHENJTORI ARBËR QË U «KRYQËZUA» PËR TË VËRTETËN 151

Historia e principatës së dinastisë së Ryrikoviçëve të Moskovisë, siç quhej në


mesjetën e herëshme, ka qenë një panoramë lufte, varësije dhe i pushtimeve reciproke
me mbretëritë fqinje (Lituaneze, Hungareze, Krimesë, etj.) dhe me fiset aziatike (tartaro-
bullgaro-mongole) që sulmonin nga Lindja dhe Juglindja. Mbreti mongol - Batu (1208–
1255), politika e të cilit udhëhiqej nga amaneti i gjyshit të tij Çingis-Han për të vendosur
«sundimin botëror të mongolëve», vijonte me sukses pushtimet drejt Perëndimit.(4)
Këto fise nomadësh nuk njihnin asnjë mjeshtëri tjetër, si mjet pasurimi dhe sigurimi të
materialit njerëzor (për ushtar dhe skllever), përveç luftës dhe rritjes së bagëtisë. Egërsia
e jashtzakonshme në mjeshtrinë e parë u bë tipar përcaktues i tyre, sa në gojën e Arbërve
për turko-mongolët, ka mbijetuar shprehja: «ku shkel turku nuk mbin bar».
Zgjedha e fiseve mongole, aleancat me ta dhe vasaliteti ndaj trashëgimtarëve të Çingis-
Hanit, ka shënuar pjesën më të rëndësishme të historisë së Rusisë mesjetare. Fiset tartaro-
mongole u vendosën në tokat e braktisura duke mbushur hapësirën e një popullsie që
ishte vrarë, kishte marrë arratinë, apo u përzien pjesërisht me popullsinë autoktone që
kishte mbetur. Vendësit ishin fiset e pellazgëve të lashtë.
Ky fakt dëshmohet nga objektet arkeologjike, simbolet e besimit të tyre hënor etj. që i
huazuan edhe pushtuesit tartaro-mongol.

1-Amuletë me simbolin e besimit hënor të pellazgëve (Sellenizmit), Gochevo, Rusia e jugut, shk.11; 2.
Hëna dhe simboli i 3 fazave të saj (trinita kristiane) të varura më poshtë. shk.8; 3. Simboli i besimit hënor
në vëthet nga Hellada (Eleusi) e shk.8 pK. (5)

Në gjuhën ruse moderne, kanë mbijetuar fjalë, rrenjët e të cilave tregojnë origjinën
pellazgo-arbërore të tyre (dërguar nga Përparim Demi):
dom- e ka origjinën nga fjala дым (tymi) e cila vjen nga dial.çam- «tim». Deri vonë në
gjuhën e popullit shtëpitë numëroheshin sipas oxhakëve nga dilte tymi.
страна (strana)- vënd. Rrenja e fjalës është «an» (anë, krahinë psh nga ç´anë je?)
флаг (fllag) - flamuri, i cili  e ka origjinën nga fjala «flamë»-zjarr.
гора (gor-a) – mal, e cila rrjedh nga fjala «gur-i». Malet jane prej guri.
reka (reka) – lumi dmth ka + rrjedh (uji). 
лес (les) – pylli. Vjen nga «lis». Në gjuhën shqipe «lis» emërtohen edhe shumë drurë të
tjerë si psh dushku duke marrë kuptimin e një pylli me pemë.
152 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

куда (kuda) – ku ? Në shqip dhe rusisht pyet drejtimin.


берег (bereg) - breg i detit 
я пью пить(pitj),  -folje: me pi, etj.
Në botimin e Institutit të etnologjisë dhe antropologjisë (Н.Н. Миклухо-Маклая РАН,
Научное пособие «Татары», Москва «Наука» 2001 г) shkruhet se: «Lidhjet martesore të
tartarëve me vendësit dhe etnitë e ndryshme, modifikuan pamjen fizike të popujve që i
rrethonin dhe në radhë të parë atij rus, që përbën një realitet historik i sotëm dhe i ditëve
të ardhëshme». (6)
Sa për origjinën e popujve që u emërtuan sllavë edhe sot studiuesit nuk mund
të përcaktojnë shkencërisht origjinën e emrave apo të etnisë së tyre, siç e pohon edhe
Kostandin Jiriçek duke folur për sllavët serb (Historia e Serbëve, pj.I) : «Nuk ekziston asnjë
`Codex diplomaticus` dhe asnjë ekstrat dokumentesh për historinë sërbe, asnjë `Fontes
rerum serbicarum`, madje asnjë shkencë e burimeve apo një bibliografi historike» (7)
Shumica e studiuesve rus pohojnë se zgjedha shekullore mongole «ishte shkaku kryesor
i prapambetjes së Rusisë nga vendet Perëndimore». (8) Kjo periudhë zgjati deri në fund
të shk.16, afro 250 vjet (9) duke ndikuar fuqimisht në gjuhën, (10) mënyrën e jetesës,
administrimit dhe traditave të Rusisë. Mihali kritikonte përulsinë që tregonin rusët duke
imituar tartarët duke u sjell si shembull qëndresën e hellenëve, pavarësisht sundimit të
gjatë turk. (11) Vetë Vasili III i Moskës emërtohej sipas titullit të mongolëve Mbreti-Han (12)
Murgu Maksim vinte nga një vend që kishte njohur kulmin e lulzimit të qytetrimit
mesjetar. Në Durrës, siç na dëshmon Jahja Draçolli, ishte hapur Universiteti i parë në
Gadishullin Ilirik (1380).(13), ndërkohë që Universiteti i Torinos, që mbahet si më i lashti
në Itali, u themelua në vitin 1404. (14) Ciceroni e emërtonte Durrësin qytet të shkencës dhe
të artit, ku të rinjtë romakë të familjeve fisnike u paisën me dije. (15) Rektor i Universitetit
ka qënë edhe Gjon Durrsaku i cili punoi si rektor i parë i Universitetit mesjetar të Zarës
(1396). (Arbers between West and East during Middle Ages, Zagreb, 2008, Wikipedia) .(16)
Në Mistra të Moresë (Peloponez) fëmijët e elitës ndiqnin shkollën filosofike të Thotit
pellazg të Egjiptit, të drejtuar nga Gjergj Xhemisto Pletone i cili luftoi për reformimin e
fesë katolike afro një shekull para «revolucionit» të gjermanit Martin Luteri. (17)
Qytetrimi arbëror i kohës së Mihal Trivolit përfshinte emra të shquar si Gjon Gazuli
(1400 – 1465) (lat. Johannes Gasulus) me origjinë nga Shqipëria veriore (Mirdita, ose
Zadrima e Shkodrës) prift dominikan dhe humanist. Veprimtaria e tij shtrihej në lëmin e
astronomisë, matematikës, fizikës, filozofisë, diplomacisë, artit. Në tabelën kronologjike
të Musantio-s, Gazulin e ndeshim ndër matematikanët më të mëdhej të shekullit XV.
Teoria e tij e “yjësive qiellore” do të udhëhiqte Kopernikun (1473-1543) në studimet mbi
astronominë. (18)
Pas pushtimit të Kostandinopolit, bashkë me popullsinë u larguan drejt Europës
perëndimore gjuhëtarë, poetë, historianë, muzikantë, piktorë, arkitektë, shkencëtarë,
politikanë dhe teologë arbër që ndikuan në pasurimin e jetës shoqërore në «atdheun e
ri». Sot mbisundon mendimi se, filizat e Rilindjes europiane të Gadishullit italik, kishin
çelur më herët në Gadishullin Ilirik. (F.Demi, Arberit e shek 15 që ndriçuan Europën)
SHENJTORI ARBËR QË U «KRYQËZUA» PËR TË VËRTETËN 153

Niveli i zhvillimit shprehet veçanërisht me fondin themelor të gjuhës së popullit (para


krijimit të gjuhëve standarte të shteteve). Mehmet Elezi (Gjuha shqipe në bunker ?) e thekson
rëndësinë e veçant të këtij fakti në studimet gjuhësore dhe historike: «Pasuria dhe zhvillimi
i një gjuhe duken, ndër të tjera, te fjalët që shprehin nocione abstrakte e te caqet (emërtimet)
kozmogonike, që lidhen me hapësirën dhe kohën. Ato flasin për shkallën e të menduarit
abstrakt të një populli. (...) Poashtu caqet (fjalë-shën. im) nga jeta politike, administrative,
juridike, ekonomike e kulturore dëshmojnë shkallën e qytetrimit gjatë qindravjeçarëve jo më
pak se muret e kështjellave, shtatoret e amfiteatrot. Gjuha shqipe është pabesueshmërisht e
pasur me këto fjalë. Jo pak herë hahet edhe me gjuhët e vjetra» (19)
Ky nivel i lartë kulturor i trevave arbërore shpreh kushtet e favorshme që gëzonte bota
shqipetare para pushtimit të fiseve turko-mongole. «Fill mbas të gjetunit të shtypjes së
librave (1454 me botimin e Biblës) nga J.Gutenberg - pohon At Donat Kurti- që vlerësohet
si ngjarja më e rëndësishme e qytetërimit të shk.15, nisi punën shtypshkronja e Obotit në
Shqipëri (1493), dmth vetëm 39 vite pas shpikjes së saj». (20)
U zgjata në këtë pikë për t´iu kundërvënë mendimit të disa studiusëve (fatkeqësisht
edhe shqipetar) se popullsia e Kombit tonë «ka qenë e prapambetur, e ngujuar në male,
e shkëputur nga vëndet e tjera europjane dhe e varfër». Faktet historike dëshmojnë se
popullsia arbërore e shk.15 kishte një qytetrim të zhvilluar dhe ishte e pasur. Historiani
Lakonik (Laconico Calcondila 1423-1490) duke shkruar për pushtimin e qytetit të Koronës
(Corone, Peloponez) pohon, se: «Muhameti II mbeti i habitur nga fati i pabesueshëm, kur
i ra në dorë pasuria e albanëve dhe helenëve të këtij vëndi të bekuar dhe i dërgoi lavde
Zotit në qiell që kishte dashur papritmas ta gëzonte me mall të çmueshëm të çdo lloi dhe
më i shumtë, krahasuar me qytetet e tjera të arbërve dhe të helenëve të Albanitisë pjellore
(Epirit dhe Gadishullit Ilirik-shën. im)». (21)
Pavarsisht ndryshimit të madh të shoqërisë ruse nga ajo e vëndlindjes, murgu arbër
ishte nisur drejt Rusisë plot energji i frymëzuar nga misioni hyjnor «të përhapte besimin
e vërtetë kristian tek rusët», por koha tregoi se rrota e «fatit», nuk do të kthehej më kurrë
drejt atdheut të tij. Duket se Mihal e kishte parandjerë këtë rrezik …
Mbasi mbaroi përrkthimet e librave të shenjtë, në vitin 1522 Mihali i shkruan
princit moskovit Vasilit III: «Na lejo të largohemi në paqe dhe aty (kur të jenë në
manastirin Vatoped të malit Atos-shen im), me gjith shpirt dhe zëmër të gëzuar do
të tregoj dhe lartësoj lavdinë dhe pushtetin fisnik të mbretërimit tuaj».(22) Vasilit III-
të e shpërblen murgun dhe dy shoqëruesit e tij me dhurata të çmueshme, por nuk e
lejon të largohet. Edhe në ditët e fundit të jetës, Mihali i lutet Ivanit IV për të mbyllur
sytë në vendin e tij, por kërkesa mbetet pa përgjigjie. Sipas fjalëve që qarkullonin në
oborrin mbretëror, shkaku ishte frika se: «Ai është i mënçur dhe ka parë të mirat dhe
të ligat tek ne dhe kur të largohet, do t´i tregojë në vendin e tij», duke përhapur një
nam të këq ndaj Rusisë. (23)
Disa studiues të tjerë mendojnë se pengimi i Mihalit ka qenë «për nevojat
shtetërore»sepse «Të huajt e mënçur dhe me dhunti e kishin më të lehtë të hynin në Rusi
se sa të dilnin prej saj».(24) A ishte vallë zelli dhe dijet e Mihalit pengesa për t´u kthyer
në atdhe ? Mendoj se ishte një arsye më madhore: Mihal Trivoli duke dashur ta drejtonte
car Vasilin e III-të dhe djalin e tij në «udhën e Zotit» dhe të Rilindjes europiane, kishte
154 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

guxuar t´iu vinte përpara «pasqyrën» e së VERTETËS së regjimit të tyre të dhunshëm dhe
prapambetjen e qytetrimit në Rusi.
Vasili i III (1479 - 1533) ishte djali i Ivanit III-të nga martesa me princeshën Sofia
Paleolog (1455-1503), mbesa e Perandorit Kostandin Paleologut XI-të, kurse Ivani i IV
(1530-1584) nipi i saj. Kjo martesë “gjeo-politike” dhe për interesa të Vatikanit, në vend
të varësisë së Rusisë ndaj Kishës katolike, solli forcimin e lidhjes me Kishën ortodokse
të arbërve. Shqiponja e huazuar nga ruset prej Paleologëve dhe Kishës ortodokse,
do të shërbente si simbol i së drejtës së «trashëgimisë» të Rusisë mbi zotërimet e
Perandorisë romake të Lindjes (Bizantit), të zhdukur tashmë nga faqet e historisë
europiane.(25)

1. Ikona e St. Basilit të Caesarea. 2. Ivani i IV mbasi vrau të birin. Pikturë e Ilia Repinit (1883) (26)

Kur Këshilli i malit të shenjtë Atos zgjodhi murgun epirot për misionin e tij apostolik
në Rusi, nuk u shkoi ndërmend se po dërgonin një «Promete» i cili do të përhapte dritën
e Dijes më të përparuar të kohës së tij. I.Denisovi, në librin (Maksim Greku dhe Perëndimi)
e përcakton si «mesian e qytetrimit perëndimor», drita e të cilit nuk mundi ta zhdukë
menjëherë mjergullën e Rusisë barbare, por që me vetmohim i shërbeu zgjimit të saj
gradual nga gjumi mesjetar. (27)

Me mbretin por kundra tij

Princat e dinastisë së Ryrikoviçëve, së cilës i përkiste edhe Vasili III-të, pretendonin se


ridhnin nga Perandori romak August e për rrjedhojë u takonte titulli mbretëror i «cesarit».
(28) Për botkuptimin besimtar të Mihalit «mbreti nuk është gjë tjetër veçse shëmbëlltyra e
gjallë dhe e dukshme e vet Mbretit Qiellor (Krijuesit-shën. im)». (29)
Të frymëzuar nga këto «fuqi hyjnore» Ryrikoviçët, sidomos Vasili III, nuk tuteshin
para përdorimit të çdo mjeti për të siguruar pushtetin absolut në vend dhe hapësira
tokësore jashtë principatës së tyre me anën e martesave, mashtrimit, parasë, burgosjes në
manastire e deri tek vrasjet e të pabindurve duke u rrëmbyer pasurinë.
SHENJTORI ARBËR QË U «KRYQËZUA» PËR TË VËRTETËN 155

Për familjet fisnike të princave kundërshtarë zbatohej metoda e shkëmbimit të


popullsisë duke i vendosur në rrethinat e Moskës, ndërsa moskovitët në pronat e tyre. (30)
Sikurse në Lindje edhe në Perëndim të Europës, përdoreshin mjetet e sipërpërmëndura
ku lufta për pasurim dhe pushtet nuk kursente as krerët e Kishës. Mihali e pranonte
plotfuqishmërinë politike dhe administrative të Mbretit në dobi të forcimit të shtetit. Ai e
frymëzonte me kurajo atë, në rastet e humbjeve në luftime dhe e mbulonte me lëvdata për
fitoret, sidomos ndaj mbretërve tartaro-mongol në jug apo rivalëve hungareze, austriakë,
polakë e lituaneze në veri, por ishte kundra çdo veprimi skllavërues ekonomik apo të
lirisë së njeriut.
Për Mihalin, Paqja ishte forma më e mirë e jetesës, por e pranonte se Lufta ishte e
domosdoshme në «rastet pa rrugëdalje» me ndihmën e një ushtrie të fortë, të organizuar
dhe të stërvitur për t´iu bërë ballë sulmeve barbare.(31) Epiroti u përpoq ta paiste mbretin
e ardhshëm rus - Ivanin IV- me dije duke i përkthyer shkrimet e Platonit, Aristotelit etj. si
dhe mësimet e shënjtorëve kristian. Çdo njëri, sipas tij, e kërcënojnë tre mëkate, por për
një mbret, më të dëmshme janë: «Pasioni i pangopësisë (që e çon njeriun në nivelin e një
kafshe), për lavdi dhe pasurinë. (…) Mëkati më i rrezikshëm i cili është burim i të tjerave
dhe prek të gjith shpirtin njerëzor ështe «etja për pasurim», pangopsia për të grumbulluar
për veten me çdo mënyrë flori, argjend dhe gur të çmuar nëpërmjet vjedhjes, padrejtësisë,
zhvatjes dhe shpifjes …» (32) Mbreti - shprehet Mihali - duhet të ketë këshilltar të ditur dhe
dashamirës, ndërkohë që «këshillat e dëmshme, bisedat me njerëzit e liq e vrasin njeriun».
Por Ivanin IV ndoqi traditën familiare. Nga jetëshkrimi i tij na tërheq vëmëndjen
«mësimi» i një murgu të mbyllur në manastir për «mashtrim dhe zëmergurtësi», i cili
gjatë një takimi me mbretin e ri e këshillon: «Në rast se do të duash të sundosh, mos mbaj
pran vetes asnjë njeri më të mençur se vetja, në këtë mënyrë do të bëhesh mbret i fortë dhe
do t´i kesh të gjithë në duart e tua». (33) Cari rus e quajti murgun «babanë e tij shpirtëror».
Ivani IV u bë sundimtari më i egër që njohu mesjeta ruse e shekullit 15-16 duke fituar
në popull një emër të ri - «Ivani i Tmershëm». Fantazitë e tij në dënimin e njerëzve nuk
njihnin kufij dhe synonin të ishin sa më të dhimbëshme. Kur dipllomati I.Viskovatin u
shpreh se dënimi me vdekje i bojarëve ishte shumë i rëndë, mbreti urdhëroi t´ia ripnin së
gjalli lekurën. (34) Zakonisht ky dënim përdorej nga sulltanët turko-mongol për të ulur
zëmrimin e tyre, siç ndodhi me komandantin e shquar të Skëndërbeut - Mojsi Golemin
dhe luftëtarët e tjerë arbër.
Mihali mundohej të zbuste shpirtin e mbretit dhe të vartësve të tij, duke u vënë në
dukje shkrimet e shenjta, se «zëmrimi shtazarak» duhet zëvendësuar me dashurinë
njerëzore.(35) Por sjellja çnjerëzore, karakteristike e fiseve mongole gjatë sundimit të
tyre 250 vjeçar të Europës Lindore, çuditrisht, nga disa akademikë (В. О. Ключевский,
Г. В. Вернадский,  П. Н. Савицкий etj.) pranohet si e dobishme sepse shërbeu si
«shkollë», ku shteti rus formoi karakterin e tij dhe u skalit «metoda» e mbretërimit të
carëve moskovit. (36)
Një nga këto «metoda» të mbretërimit të Ivanit IV ishte forcimi i regjimit të bujkrobërisë.
Në Rusinë mesjetare kishte forma të ndryshme të skllavërimit të fshatarëve, që përbënin
shumicën e popullsisë: Me anën e humbjes së pronësisë mbi tokën dhe humbjes së lirisë së
156 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

njeriut. Gjatë kohës së qëndrimit të Mihalit, fitimi i lirisë mund të blihej nga bujkrobi, por
kjo ishte një mundësi aq e paaritëshme, sa fshatari praktikisht mbetej skllav i përjetshëm
i padronit të tij. Vetëm reforma borgjeze (1861) i dha fund këtij robërimi në Rusi. (37)
Shëmbullin e drejtimit të mbretit e ndiqnin qeveritarët e tij, të cilët duke sajuar krime apo
zbatuar çdo lloj padrejtësije ndaj popullsisë, nganjëherë edhe kundër bashkësive të tëra
të qytetit apo fshatit, synonin grabitjen e pasurisë së tyre. (38)
Mund të merret me mënd trauma që përjetoi Mihal Trivoli kur e kuptoi se ku e kishte
çuar «fati», por ishte i ndërgjegjshëm se kjo gjëndje rregullohej vetëm me zbatimin e
ligjeve si ato të Justinianit me të cilat udhëhiqeshin vëndet e krishtera perëndimore. Të
njejtën këshillë u jepte Gjergj Xhemisto Pletone perandorëve Paleologë, duke theksuar
se mbreti i rrethuar nga keshilltarë të mire, merr vendime më të mira, duke patur një
Kushtetutë me ligje të drejta.(39) Përputhja e mendimeve të filozofëve të shquar të shk.15,
Pletones dhe Mihal Trivolit, bazohej tek humanizmi, fryma demokratike dhe tradita
historike : «Epirotet nuk pranonin despotizmin e mbretërve -pohon albanologu arbëresh
Nikoll Ketta - për epirotët dhe albanët, mbi çdo autoritet, njihej ai i të vjetërve të fisit». (40)
Në ligjet e Kanunit të Lek Dukagjinit, të po këtij shekulli, të gjithë njerëzit janë të barabartë
para ligjit pavarsisht nëse është njeri i thjeshtë apo princi i plotfuqishëm i vendit dhe
vendimet e sundimtarit ishin nën mbikqyrjen e Pleqësisë të zgjedhur nga populli:
- Kanuni i Malevet të Shqypnis nuk e veçon nierin prej nierit. «Shpirt për shpirt, se
duken e fale Zoti». (Libri i tetët, Ndera, Kry i shtatëmbdhetët, §593.)
- Edhe pse Plak a Krye, a i derës së Giomarkut, pengun do t´a lshojë në dorë të
Pleqvet e të Vogjlis, po bani kush vaj mbë´të (Libri i njimbdhetët, Kanuni i pleqnis, Nye i
njiqindekaterdheteparë, Tagri e detyra e pleqvet, §1014). (41)
Studiuesit vërejnë se mbi ligjet e lashta të arbërve (Kanunin) u mbështet Perandori
Justinian kur ndërtoi ligjet e veta dhe Kisha ortodokse e Perandorisë romake e Lindjes
(bizantine). Në shkrimet e tij Mihali përshkruan organizimin e jetesës së murgjeve të
Helladës mbi bazën e Kodit ligjor (Nomokanon), një përshtatje e filozofisë dhe përvojës
mijëravjeçare të Kombit të tij (Kanunit) me kristianizmin, që hera-herës në shkrimet
studimore emërtohen si «kristianizimi i hellenizmit». (42) Kjo periudhë e përshtatjes së
filozofisë dhe ligjeve pellazge me parimet e Perandorive diktatoriale ishte e gjatë dhe e
vështirë : U desh një lufte shekullore dhe forca mbinjerëzore duke e çliruar hellenizmin
(besimin e pellazgo-arbërve) nga rrënjët e tij natyrore, etnike dhe kufizimet kulturore,
para se hellenizmi të arrinte formën universale të «së vërtetës» kristiane.(43)

Me Kishën por kundra saj

M.Nikoleviç pohon se «duke parë shkrimet e shumta të murgut Maksim, habitemi


me shumanëshmërinë e talenteve të tij : ai është gjuhëtar, historian, poet, orator, filozof,
teollog, por talenti më i fuqishëm ndër ato që zotëronte ishte ai i KRITIKËS», (44) e cila,
sipas Pr.Ikonikovës (Иконникова – Максим Грек, Киев, 1866), shquhej për thellësinë e
trajtimit, guximin dhe drejtësinë e saj.(45) Vetëm mbas katër shekujve të vdekjes së Mihal
Trivolit, analiza e thellë dhe përgjithsuese që i kishte bërë shoqërisë në Rusi, u vlerësua
prej studiuesve rus si një shërbim i çmuar ndaj vendit të tyre.
SHENJTORI ARBËR QË U «KRYQËZUA» PËR TË VËRTETËN 157

Në periudhën e mesjetës Kisha ishte (mund të shprehemi) si «qeveri e njesuar» me


pushtetin e Mbretit. Një shëmbull të këtij bashkëpunimi të Kishës ortodokse na e përcjell
Edith Durham (Brenga e Ballkanasve, v.2000): «Mbas pushtimit turk, Sulltani çështjen e
fesë ja kaloi Patriarkanës greke në Stamboll, ndërsa detyrën e taksambledhësit e shiti
për çmimin më të lartë që ju afrua. Shuma të mëdha qenë paguar dhe këto nxireshin prej
taksambledhësve kishtarë nga turmat e mjera, të cilat dridheshin nga këta taksambledhës
më shumë se sa nga Turqia». (46)
Sikurse shteti dhe feudalët, Kishat dhe manastiret ruse zotëronin prona mbi tokën
dhe fshatrat, duke i shfrytëzuar pa mëshirë familjet bujkrobe. Në një botim të v.1903
(Богословский вестник, 1903, Т. 1. № 1.) autori shprehet se «manastiret tona të asaj
kohe (shk15, 16 shën. im) ishin feudale në kuptimin e plotë të fjalës dhe pronarët më të
pasur». (47)
Shkrimet e Mihalit lidhur me të metat e shërbenjësve dhe të Institucioneve fetare në
Rusi, krahasuar me mësimet biblike që zbatoheshin në Perëndim, nga bashkëkohësit
akuzoheshin, se «ishin të udhëhequra nga zëmrimi dhe se Maksimi kishte patur vetëm
një synim - me çdo kusht të shante manastiret ruse - për rrjedhojë, gjykimet dhe baltosja
e veprimtarisë së murgjëve rusë janë të qëllimshme dhe nuk duhen marrë parasysh». (48)
Si trashëgimi e Lashtësisë, «kritika» ndaj Shtetit dhe veprimtarisë së institucioneve
besimtare në Perandorinë e Paleologëve në Helladë, trajtohej si detyrë e elitës së
manastireve. Ajo nuk shikohej si një veprimtari keqdashëse, por si një mjet i rëndësishëm
që hap rrugën për të ecur drejt përparimit dhe suksesit. Një shëmbull të ngjashëm na sjell
shkrimi i bashkëkohësit të famshëm Gjergj Xhemisto Pletones (Memoriale a Manuele), i cili
i vinte në dukje perandorit, se Kisha ishte bërë një pushtet paralel me shtetin që rëmben
heshtazi jo vetëm një pjesë të rëndësishme nga taksat, por edhe të dhurimeve, duke u
bërë një kancer që duhet shkulur. (49) Ky fakt dëshmon nivelin e lartë të demokracisë në
botkuptimin e Arbërve. «Shqipetarët, vë në dukje Nikoll Ketta, i ruajnë me përkushtim
traditat e atdheut të tyre të lashtë». (50)
Filozofi epirot e shikonte «të keqen» tek moskuptimi i misionit nga «barinjtë e Zotit»
(murgjit), të cilët duke mos zbatuar regullisht lutjet dhe me jetën që bënin në manastir,
nuk afronin shëmbullin që duhej ndjekur. «Një murg i vërtetë, predikonte Mihali, është
ai, që vepron, jo vetëm me fjalët e Biblës por edhe me vepra duke shprehur dashurine
e tij ndaj atyre që ka pranë, ai që është human, bujar, i dhëmshur ndaj të varfërve dhe
fatkeqëve. Të hysh në manastir vetëm për t´u arratisur prej fatkeqësive të jetës është
pranimi i pafuqisë, frikës dhe dobësisë tënde ; Arratiset ai që trëmbet, që nuk gjen forca
tek vetja ta luftojë dhe ta mund të keqen ; arratisja pa u përballur nuk e zhduk të keqen,
por e forcon. Detyra e çdo të krishteri të vërtetë, e rjedhimisht edhe i murgut, është të
luftoj me të». (51)
A e dinte Mihal Trivoli, se duke shkruar dhe folur në një mjedis që nuk e pranonte
kritikën dhe ndryshimin «po luante me zjarrin» ?
(vijon)
158 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

SHËNJTORI ARBËR QË U
«KRYQËZUA» PËR TË VËRTETËN

(Pjesa III)
Për ta shkatërruar gënjeshtrën po sakrifikohem, me zjarrin e zhelozisë
për të vërtetën po digjem.
Mihal Trivoli

N ë vitin 1525 u fol shumë në oborrin moskovit për zhdukjen e papritur të dijetarit
hellen. Një nga zërat që qarkullonin ishte se «Patriarku i Kostandinopolit me kërkesë
të Vasilit III, kishte dërguar një murg me emrin Maksimilian, i cili me mënçuri do ndreqte
librat dhe rregullat që lidheshin me fenë. Maksimiliani e kryejti këtë punë, por duke vënë
re shkarje të rënda (në qeverisje-shën. im), ju drejtua personalisht mbretit duke e quajtur si
personifikim të eretikut, meqënëse nuk ndiqte gjurmët e ligjeve romake apo atyre hellene.
(…) Ai (Mihali) nuk u pa më dhe sipas mendimit të përgjithshëm, atë e mbytën». (1)

E vërteta e Mihalit

Në fakt, mund ta quaje «të vdekur» meqënëse u gjykua për «krime» kundër dy forcave
kryesore të Rusisë - Shtetit dhe Kishës. Për të kuptuar ndikimin e madh që ushtronte Kisha,
G.Nikolaeviç në librin e tij (Maksim Greku) na sqaron, se në Rusinë e shk.15-16: «feja ishte
një sistem gjyqësor, doktrinë politike, formuese e moralit dhe e filozofisë (botkuptimit të
popullsisë -shën. im). Ajo ishte sinteza e të gjitha ndërtimeve që ngriheshin mbi themelin e
shoqërisë feudale». (2) Për rrjedhojë, si Shteti edhe Kisha e fajsuan Mihalin për qëndrimin e tij
kundër sistemit të bujkrobërisë, por sejcili nisur nga qëllimet politike dhe fitimprurëse të veta.
SHËNJTORI ARBËR QË U «KRYQËZUA» PËR TË VËRTETËN 159

Gjyqi i Mihalit u zhvillua në kohën kur, për të kufizuar forcën ekonomike të


Kishës në interes të shtetit dhe si pasojë e kundërshtimit të fortë të murgut nga Atosi,
po diskutohej për rishikimin e ligjit lidhur me pronat e saj. Drejtuesit fetar kishin
frikë, se shkrimet e Mihalit do të ndikonin në rënien e autoritetit të Kishës dhe do të
zvogëloheshin pasuritë kishtare nga qeveria cariste.(3) Edhe Vasili III-të, mbështetja
e të cilit ishte shtresa e feudalëve, mbronte me fanatizëm regjimin e bujkrobërisë. Për
të hequr vëmendjen nga problemi social i shfrytëzimit çnjerëzor të popullsisë, shteti
shtroi si çështje kryesore të ditës, se çfarë qëndrimi duhej mbajtur ndaj heretikëve
hebrej : «Të dënoheshin me vdekje, të mjaftohej me burgosjen apo dënime më
lehtësuese?».(4)
Akuza kryesore në gjyq, u përqendrua tek veprimtaria tij kundër skllavërimit të njeriut
(bujkrobërisë). Rolin e prokurorit e luante mitropoliti i gjith Rusisë – V. Danillo, i cili nuk ja
falte Mihalit kundërshtimin për t´i perkthyer librin (Historia e Kishës) e bizantinit Feodorit
(Феодорита Киррского) i shk.5-të, i cili shtronte arsyet e domosdoshmërisë së pronave
të manastirëve. Sipas Danillos, fakti që murgu kundërshtonte bujkrobërinë, përbënte një
akuzë të drejtpërdrejtë ndaj car Vasilit të III-të si një shfrytëzues i pashpirt, por edhe një
fyerje e rëndë ndaj shenjtorëve dhe prelatëve të kishës ruse që kishin zotëruar qytete,
fshatra, toka dhe pasuri të shumta. (5)
Aty u paraqitën edhe «krime» të tjera si për tradhëti me turqit, erezi, shtrembërimi i
qëllimshëm gjatë përkthimit të librave fetare, etj. por verifikimi i dokumenteve gjyqësore
nga studiuesit rus, tregoi se në gjyq dëshmitë ishin të sajuara për qëllime politike. Faji
i vërtetë i murgut nga Çamëria ishte se : Kishte guxuar të përhapte ide të rrezikshme
perëndimore (lirinë e njeriut, drejtësinë, respektimin e ligjit, etj.) duke zbuluar para rusëve
mjerimin dhe prapambetjen e Rusisë mesjetare, krahasuar me vendet perëndimore. Edhe
në ditët e sotme është e vështirë të imagjinohet se si një njeri i vetëm, në periudhën më
të errët të mesjetës europiane, të inkuzicionit dhe mbretërve gjakatar, të gjejë kurajon ta
drejtojë gishtin mbi shkaktarët e vërtetë : Shtetin dhe Kishën.
Dënimi që u mendua për Mihalin ishte shumë domethënës. Ai u burgos në qelitë e
manastirit të Josifit (Иосифо-Волоколамский) mbrojtësit kryesor të pronave kishtare,
i shoqëruar me letër-porosi të veçantë të metropolitit Danillos : «Të mbyllet në nje qeli
ku të mos ndihet asnjë zë, të mos ketë mundësi të shkruaj, të flasë, të predikojë apo
t´i shkruaj letër dikujt (…) kështu do të ketë mundësi të pendohet për marrëzinë dhe
heretizmin e vet.» (6) Mihalin e prangosur e torturonin nëpërmjet të ftohtit dhe urisë nga
e cila shpesh rrëxohej pa ndjenja në tokë. Atij ju ndalua të kryente ritin e lutjes, që sipas
mësimeve të kishës, i jep mundësi besimtarit “të bashkohet me Zotin nëpërmjet Krishtit”
duke siguruar «shpëtimin e shpirtit dhe pavdeksinë». (7)
Mbasi i lau duart me Mihalin, Mitropolit Danillo vijoi t´i shërbejë me përkushtim Carit,
por në v. 1535 pa me trishtim se si aleati i tij në pushtet i kufizoi të drejtat e manastireve,
«atyre u ndalohej të blinin dhe të hipotekonin tokat e bujqërve pa dijeninë dhe miratimin
e qeverisë». (8) Në Rusi, sikurse edhe në Europën Perëndimore të shk.16, në duelin për
pushtet midis Shtetit dhe Kishës, humbëse doli kjo e fundit. Gjat të dy gjyqeve (1525,
1531) të zhvilluara kundër tij, Mihali nuk i pranoi akuzat e ngritura, përveç pasaktësirave
që mund të kishin ndodhur gjatë përkthimit të librave të shenjtë, të cilat ishin pasojë e
160 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

rrugës së ndjekur gjatë përkthimit dhe gjëndjes në të cilën ndodhesh në kohën e tij gjuha
e sllavëve dhe ajo ruse në veçanti.

Asnjëri nuk e kupton priftin kur lexon Biblën

Kështu i shkruante mbretit të Anglisë Eduardit VI kapiteni i anijes, Riçard Çensler


(Ричард Ченслер) gjatë vizitës në Moskë (1553). «Kur priftërinjtë lexojnë, çuditërisht,
asnjëri nuk mund t´i kuptojë ata dhe askush nuk i dëgjon; ndërkohë që bëhet leximi,
njerëzit rinë duke folur me njeri-tjetrin dhe kur prifti kryen shërbesën nuk përqëndrohen,
por gagarisin si një kope rosash...» (9)
Në një botim mbi librat dhe shkrimet kishtare në Rusinë e shk.16, përcaktohet si
periudha e mungesës së mendimit shkencor dhe të njohurive besimtare. Leximi bëhej
mekanikisht, pa e kuptuar atë që ishte shkruar, si rrjedhojë e mungesës së mësuesve dhe
shkollave. Si pasojë, «Rregullat fetare devijonin drejt së keqes dhe egoizmit, trajtonin
thelbin e dogmës përsëmbrapthi ; midis popullit qarkullonin bindje të gënjeshtërta,
përfshirë këtu edhe shtresat e mesme e të larta, shërbenjësit shpirtëror dhe murgjit».
(10) Duke qënë të paarsimuar njerëzit ishin të bindur se librat e shenjtë nuk duheshin të
ndryshoheshin. «Gjuha ruse –sipas një lexuesi të asaj kohe - ishte krijuar nga Zoti, kurse
librat kishtare ruse ishin shkruar nga njerëzit e shenjtë, prandaj jo vetëm nuk mund të
prekeshin për tu ndrequr, por ishte edhe mëkat». (11)
Siç duket, takimet e murgjeve rus me murgun e Atosit, Sava II i cili ishte edhe përkthyes
e kishte bindur Vasilin III-të se «librat e shenjtë në Rusi kishin pjesë eretike», pra duheshin
t´iu afroheshin librave të ortodoksëve në greqisht.(12) Kjo ishte edhe arsyeja që e shtyu
carin të thëriste një njeri të ditur për ta kryer këtë punë.
Mbasi ishte ushtruar në zanatin e redaktimit dhe të përkthimeve në Itali, Mihali i
kishte përsosur aftësinë e tij gjatë dhjetë vitëve të kaluara në manastirin e Atosit, por në
Rusi puna ishte krejt ndryshe. Ai përkthente nga greqishtja kishtare në gjuhën latine të
kishës romake, ndihmësit e tij rusë e përkthenin nga latinishtja në gjuhën sllave të kishës.
(13) Pra bëhej fjalë për tre gjuhë artificiale, ku gjuha e fundit nuk zotëronte as gramatikën
e saj dhe përkthyesit rus nuk kishin përgatitje teollogjike të fesë ortodokse dhe të besimit
kristian në përgjithësi. Se sa me saktësi e kishin kuptuar dhe përkthyer ndihmësat e tij
tekstet e shenjta, për këtë Mihali nuk mund «të vinte dorën në zjarr», fakt që e pranoi me
ndershmëri edhe para Danillos dhe gjyqtarëve të tjerë.

Siç u permend në pj.1, ai shkroi më vonë dy libra për garamatikën e gjuhës ruse si dhe
shkrime ku theksonte se «mungesa e përgatitjes së thelluar gjuhësore dhe filozofike, jo
vetëm pengon për të kuptuar drejt gjuhën e nënës, por nuk të lejon të bësh një përkthim
cilësor».(14) Materialet e Mihalit mbi temën e gjuhësisë shërbyen si tekste mësimore në
shekujt vijues dhe shënuan zanafillën e shkencës gjuhësore ruse mbi bazën e debatit
dhe kritikës. Për të vlerësuar punën titanike të murgut arbër në fushën e zhvillimit të
qytetrimit në Rusi dhe veçanrisht në shkencën e përkthimeve dhe filozofisë ruse, duhet
të njihet ...
SHËNJTORI ARBËR QË U «KRYQËZUA» PËR TË VËRTETËN 161

Historia e përkthimeve të librave të shenjtë


në “sllavishtjen kishtare”.

Për gjuhën e parë të shkrimeve të shenjta të shk. 9-11 të fiseve sllave, nga gjuhëtarët
pranohet «gjuha e lashtë bullgare» dhe si sinonim të saj përdorin emërtimin «sllavishtja
e lashtë» ose “sllavishtja kishtare”.(15) Emërtimi “sllavishtja e lashtë” është futur në për-
dorim nga A.X.Vostokovi (А. Х. Востоков) në vitin 1820 dhe përdoret sot nga shkenca
ruse.(16) Paralelizmi i dy gjuhëve mbështetej tek fakti se gjuha e lashtë bullgare kishte
shumë veçori të përbashkëta me një prej dialekteve bullgare (të sllavëve të jugut) sido-
mos në morfologji, ku bëhet aluzion për gjuhën e maqedonasve të vjetër, e mbiquajtur
“dialekt”. (17) Zef Krispi (Xhuzepe Krispi, Memoria sulla lingua albanese, Palermo, 1831)
pohon se në Maqedoni nuk është folur një “dialekt” por “Një gjuhë, gjurmë të qarta të së
cilës kanë mbetur në të folurën e sotme të Shqipërisë ”. (18) Pra fiset bullgare dhe maqe-
donasit autokton flisnin gjuhë të ndryshme.

Në botimin “Biblioteca Nazionale Centrale Firence Thesaurus“ lexojmë se: Gjuha e Bull-
garisë e përdorur në shk.9 i përkiste familjes gjuhësore turke. (19) Afrimi i dy gjuhëve (asaj
sllave dhe bullgare-shën. im) u bë gradualisht ndër shekuj, me zëvëndësimin e fjalëve
turke me ato të sllavëve që solli në gjuhën bullgare ndryshime si psh. të strukturës së
saj morfologjike, etj. (20) E gjith ngatëresa që bëhet në fushën e gjuhësisë për shkrimin e
popujve sllav, ka si qëllim për ta paisur «sllavishten kishtare» me një datëlindje sa më
të lashtë (21) dhe shtrëmbërimin e historisë së vërtetë të alfabetit gllagollik dhe kirillik
(shk.9) të vëllezërve nga Selaniku i Iperisë (Epirit).

1.Shkrimi “«gllagollik”» me gërma të rumbullakosura 2. Shën Jeronimi duke lexuar (22)


162 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Alfabeti «gllagollik»i përdorur nga Kirili, sipas studiuesve rus, mbahej si “një formë
e fshehtësisë” (dmth që i përkiste natyrës hyjnore të Krijuesit - shën. im) dhe nuk ishte i
përhapur. (23) Burimet ruse shkruajnë se dokumentet e mbritura deri më sot me alfabet
“gllagollik” shërbyen për shkrimet e sllavëve të perëndimit (në shek. 9 të Moravisë) (foto
1. lart), forma e gërmave ndryshonte nga ajo e hellenëve. Qëllimi, sipas studiuesve ishte
të lehtësohej përhapja e alfabetit sllav në vëndet katolike. (24) Në vitin 1538 Guillaume e
quajti “Alphabetum Hieronymianum seu Dalmaticum, aut Illiricum” (25), duke dëshmuar se
alfabeti ishte i Shën Jeronimit të Ilirisë.

Shën Kirili dhe Metodi në Romë për të marrë aprovimin e Vatikanit për alfabetin e tyre. Afresk i kishës
së nxënësit ilir të Kirilit - Klementit të Ohrit në Romë.

Por mbas dështimit të misionit (të vëllezërve arbër që Vatikani të pranonte gjuhën
e shkruar të mbretërisë bullgare -shën. im), u desh të përdoreshin gërmat hellene (të
kishës ortodokse-shën. im), që u emërtuan «kirilica» duke i shtuar 10 gërma për tingujt e
veçantë të shqiptimit të fjalëve. (26)
Nga sa më sipër, kuptojmë se vëllezërit arbër nuk kishin «shpikur» alfabete të reja,
por kishin huazuar, nga perëndimi katolik alfabetin e Shën Jeronimit (të emërtuar
nga studiuesit «gllagollik») dhe alfabetin hellen për shkrimet e ortodoksëve bullgarë
të Moravisë (kirilik) të Shën Klementi të Ohrit, i cili u përdor në vëndet sllave dhe
Rusi.
SHËNJTORI ARBËR QË U «KRYQËZUA» PËR TË VËRTETËN 163

Për ta sqaruar «shpikjen» e Kirilit të ndjekur edhe nga nxënësi i tij, do sjell rastin e
këngëtares Fatma Zyberi e cila e ngriti në këmbë publikun turk, kur këndoi në gjuhën e
tyre një këngë popullore. Ajo i mësoi mekanikisht fjalët turke duke i lexuar të shkruara me
gërmat shqipe. Këtë «të fshehtë» na e zbulon vetë emërtimi «Глагол - ица» (gllagoll-ica)
që në rusishten mesjetare do të thotë «fjalë», pra tingujt e gërmave hellene ju përshtatën
tingujve të gjuhës së popujve sllav. Metoda e «përshtatjes» së alfabeteve, nga njeri popull
tek tjetri, ka qënë një dukuri e njohur që në parahistori dhe Kirili me nxënësit e tij ndoqën
të njejtën rrugë. Dihet se edhe për gjuhën shqipe, para Kongresit të Manastirit (1908), janë
përdorur alfabete të ndryshme.
Në shk.14 Kisha ruse vijonte të përdorte kryesisht librat në gjuhën kishtare të
Perandorisë bullgare. (27) Arsyeja, sipas materialeve që lexojmë, mund të ishte fakti,
se «banorët që jetonin në Rusinë europiane janë pasardhës të fiseve bullgare të Vollgës
që ishin vendosur aty gjatë pushtimeve tartaro-mongole në shk.13 dhe duke u trazuar
me vëndësit autokton morrën emrin Rus». (28) Më saktësisht, duke u bazuar në faktet
historike duhet thënë se, në këtë «trazim» kanë patur gisht edhe «stërgjyshërit» e
bullgarëve të Vollgës dhe të turqve të shk.15-14, fiset e herëshme mongole si hunët,
gotët, ostrogotët etj.
Këto dukuri historike sqarojnë edhe afrinë gjuhësore dhe etnike të fiseve sllave. Pikër-
isht ky unitet gjuhësor i sllavëve të shk.9, pohojnë studiuesit (А. Мейе,  Н. С. Трубецкого
dhe Н. Н. Дурново, etj.) bëri të mundur ruajtjen e strukturës së përgjithshme të «sllavi­
shtes së lashtë» (bullgarishtes kishtare) të periudhës së vonë. (29)
Ky «historik» i përmbledhur me dy fjalë, dëshmon se përse shkrimet e shenjta në Rusi
duheshin ripërpunuar, sepse jo vetëm teksti i librave të shenjtë të sllavishtes kishtare
(bullgarishtes kishtare) kishte mangësira në paraqitjen e dogmës kristiane, por edhe vetë
gjuha e rusëve (sikurse edhe e popujve të tjerë sllavë) nuk kishte arritur zhvillimin e saj
leksikor edhe atë gramatikor. Kjo prapambetje, për arsyet historike të sipërpërmëndura,
në fakt përfshinte të gjithë jetën e Rusisë mesjetare ku rolin kryesor e luante mungesa e
shkollave, e shkencës gjuhësore dhe filozofisë. Studiuesit modern rus pohojnë se «Një
periudhë e re në zhvillimin e përkthimit (shk.16), si një veprimtari kritike dhe përpunimit
të teksteve ruse letrare mbi bazën e normave gramatikore, lidhet me emrin e Maksim
Grekut». (30)
Mihal Trivoli nga Çamëria, me shkrimet e tij preku çdo qelizë të mjedisit rus,
duke mundësuar zbatimin në shekujt pasues të «projektit» mbi Rusinë «europiane».
Idetë e tij patën një ndikim të rëndësishëm në teollogjinë dhe reformën kishtare, në
shkencat gjuhësore, filozofike dhe shoqërore të Rusisë së shk.16, por edhe të Europës
perëndimore.
Për ironi të fatit, sikurse Prometeu i cili u dënua për të njejtin «faj» edhe Mihali përjetoi
tortura çnjerëzore në malet e Siberisë. Me gjithëse në moshë të thyer, çdo mëngjes i jepte
vetes kurajo duke i hedhur sytë mbi vargjet e shkruara me qymyr: «Mos u ligështo dhe
mos vajto o shpirti im, se po vuan pa të drejtë nga ata, prej të cilëve duhej të prisje veç të
mira, sepse ti i ushqeve në trapezën shpirtërore». (31)
164 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Ai u nda nga jeta në vitin 1556 dhe u varros në malet e Siberisë jugore. Me gjith
kërkimet për të zbuluar eshtrat e «intelektualit të parë» dhe luftëtarit të paepur të «Rusisë
europiane», varri i tij nuk u gjet kurrë. Sarkofagu i gurtë qëndron bosh (fig.1 poshtë) dhe
mbi kapak është pikturuar ikona e Mihal Trivolit.
Mos vallë ishte kjo një hakmarrje «post mortum» në Rusi, apo një «mrekulli» hyjnore,
për tu prehur në Çamërinë e tij (Epir) të ëndëruar sa qe gjallë ?

Sarkofagu i Mihal Trivolit në Kishën Троице-Сергиевой 2. Skulptura e tij në grupin e monumentit të


ngritur në qytetin Novgorod, 1862. (32)

Si përfundim : Mihal Trivoli i përket PRONËS HISTORIKE të Kombit Arbër, siç e


pohonte edhe vetë me krenari. I rrethuar prej miqve apo në letrat e tij të më vonëshme,
Mihali u pohonte se i përkiste popullit nga rridhnin «Dorët» spartanë apo «Ipeborealët»
parahistorikë të Dardanisë (popullsi arbërore), (33) pa harruar të përmendte edhe
vendlindjen - Artën e Iperisë (Epirit).
Zoti e ka bekuar Kombin Arbër, duke e paisur me një «pronë historike» jashtëzakonisht
të pasur me emra dhe ngjarje, që luajtën rol të rëndësishëm në zhvillimin e qytetrimit
të tyre sikurse edhe të popujve të tjerë të Botës. Kjo PASURI, shpesh e tjetërsuar nga
padituria apo për qëllime të tjera, u shërben brezave pasardhës, vetëm kur skalitet
në botimet studimore dhe shkollore të shqipetarëve dhe të botës shkencore të
popujve të tjerë, siç veproi në shkrimet e tij Mihal Trivoli, pa u friguar prej «ferrit» të
dy Pushteteve.
SHËNJTORI ARBËR QË U «KRYQËZUA» PËR TË VËRTETËN 165

MREKULLIA E MBIJETESËS SË NJË KOMBI


(Nga Atllantido-Pellazgët tek Arbërit e sotëm)

(Pjesa 1)
Kemi mësuar se njeriu, gjithashtu, ka ndryshuar shumë: në shpirt
dhe, padyshim, gjer te mekanizmat më të hollë të trupit të tij.
Megjithatë duhet mbajtur parasysh se në natyrën njerëzore dhe në
shoqërinë njerëzore ekziston një themel i qëndrueshëm.
Mark Bloch

D uke filluar nga shekulli i XVIII-të, u bënë studimet e para mbi origjinën e
shqipëtaro-arbërve dhe të gjuhës së tyre nga etërit arbëresh të Italisë. Ata e lidhnin
këtë popullsi me fiset e miteve të Luftës së Trojës dhe perëndive të Olimpit. Në shekullin
e XX, Petro Zheji (Shqipja dhe Sanskritishtja) e zgjeroi fushën e shkencave që vërtetonin, se
GJUHA që përdorin edhe sot shqipetarët është zhvillimi historik i gjuhës së paraardhësve
të tyre, të kohës së organizimit të bashkësive të mëdha fisnore në Euro-Azi, të ushtrimit
të BESIMIT, krijimit të FAMILJES, LIGJIT dhe MORALIT të parë.
Arkivi i Lashtësisë dhe origjinës së Kombit Arbër, ku një vend të veçantë zë «gjuha
e Zogut» (gjuha e shqiponjës, siç emërtohej në Çamëri, Epir), gjatë katër shekujve është
trajtuar nga autorë shqipetarë dhe të huaj, por asnjëherë nuk është kryer një studim mbi
faktet që e bënë të mundur MBIJETESËN qindra-mij vjeçare të Shqipetaro- Arberve, siç
e deshmoi emisionin Top Show, i TV Top Channal me titull «Shqipja Alfa dhe Omega».
Sipas akademikut Xhevat Lloshi: Nuk ka gjuhë që të mbetet po ajo mbas dy mijë vitesh
(…) emri Hana nuk vjen nga folja «ha» (…) hiqeni mendjen nga këto gjera, se ka një
kulturë shqipetare të pastër (…) Meritë e Skënderbeut është që kontriboi në formimin
166 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

e etnosit shqipetar… etj. (1) Si përfundim, sipas mendimit akademik të përfaqësuar nga
Xh.Lloshi, si ndërgjegje etnike dhe me «gjak shqipetar» jemi krijuar në Mesjetë dhe është
antishkencore të flitet për vazhdimësi dhe origjinë pellazgjike.
Duke patur parasysh, se këto përfundime antihistorike, që qarkullojnë në shkencën
botërore mbi këtë temë, përdoren në veprimtarinë mësimore dhe mediatike, teza që
shpreh titulli, do trajtojë faktorët kryesorë të cilët dëshmojnë se Atllantido – Pellazgët
mitik edhe në shekullin e 21–të, kanë trashëgimtarë të ligjshëm, të gjuhës dhe gjakut, me
emrin besimtar – KOMBI SHQIPETAR.

Dëshmia gjuhësore

Duke qënë gjuha e vetme e mbetur e gjallë nga lashtësia e Euro-Azisë, tashmë e dëshmuar
(pavarsisht heshtjes së Historiografisë akademiko - politike shqipetare, europiane dhe
botërore), fillimisht do kërkojmë se: Si emërtohen në gjuhën shqipe, grupimet e mëdha
njerëzore me karakteristika të njejta, brënda apo jashtë kufijve shtetëror ?
Në gjuhën shqipe përdoret emërtimi «komb», i cili pretendohet se nënkupton fjalët e
gjuhëve të huaja «race», «etni», «popull» apo «identitet», si për shqipetarët ashtu edhe për
popujt e Botës. Le të gjurmojmë kuptimin gjuhësor të emërtimeve të huaja, te perdorura
shpesh edhe ne shqip:
a. Race – Emërtim i përdorur për të treguar një grup kuajsh apo kafshësh që kishin tipare
të përbashkëta të trashëguara. Për njerëzit u përdor shumë më vonë. (2) Në shekullin e 18-
të emërtoheshin banorët e kolonive angleze, skllevërit afrikanë, në dallim nga europianët
si “njerëz” të lirë. (3) Sot, Komuniteti shkencor pohon se nuk ekzistojnë “racat” në fushën e
antropollogjisë biollogjike dhe atë gjenetike të njeriut.(4) Suedezi Carl von Linné, (1707-1778) qe i
pari që futi emërtimin Homo sapiens për të përcaktuar lloin e grupit njerëzor, siç përdoret edhe
sot (H. americanus,  H. africanus,  H. europaeus, etj.) (5) De Lapouge:”raca është përmbledhja e disa
individëve që kanë të përbashkët një farë tipi të trashëgueshëm; nocioni i racës është i rendit
zoologjik, vetëm zoologjik”. (Giovanni Marro, Primato della razza Italiana) (6)
b. Etni – sipas Dictionnaire de sociologie, Armand Colin, Paris 2010, e ka origjinën nga
greqishtja (ἔθνος / ethnos) që shpreh idenë e “njerëzve të një origjine”.(7) Ishte Maximilian
Weber (1864-1920), i njohur sot si teoricieni më i rëndësishëm i zhvillimit të shoqërisë
moderne perëndimore, që e përdori i pari në shkencë shprehjen “grup etnik”.(8) Përdorimi
i fjalës “etni”, në rrethet akademike të viteve të fundit ka qenë objekt i rishqyrtimeve dhe
kritikave të vazhdueshme. Shkak ishte përdorimi subjektiv i saj në vartësi të autorëve,
shteteve, vendeve dhe qëllimeve të ndryshme, i shfrytëzuar gjerësisht për manipulime
filozofike dhe politike, duke e kthyer në një emërtim historikisht të pasaktë. (9)
Fjala “etni”, në gjuhën angleze emërtohet – identitet, me origjinë nga latinishtja (lat.
tardo identĭtas -atis, der. di idem «medesimo») që shpreh dy mendime, sende, njerëz,
etj. që janë plotësisht të njejtë, të barabartë.(10) Gjuhëtari dhe historiani gjerman G.W.
Leibniz  (1646 -1716) e përdori i pari lidhur me zbulimin e atomeve. Përdorimi i saj si
koncept filozofik u kritikua nga themeluesi i «filozofisë kritike» moderne, Immanuel
Kant (1724–1804). (11)
SHËNJTORI ARBËR QË U «KRYQËZUA» PËR TË VËRTETËN 167

c.Popull – me origjinë nga latinishtja ( popŭlum  e fundit të shk. XIII) për çdo bashkësi
njerëzore të një krahine, qyteti apo shteti. Historikisht emërtonte shtresën e ulet të një
shoqërie njerëzore numerikisht më të madhe, e cila në periudhën e Romantizmit mbahej
si mbartëse e tipareve më karakteristike dhe të rëndësishme të trashëgimisë kulturore. (12)
Përsa më sipër, emërtimet (race, etni, identitet) që vijojnë të përdoren për banorët e
shteteve në Botë, siç e pamë, janë të shekujve modern dhe në rrethet akademike janë parë
me sy kritik për vlerën e tyre gjuhësore dhe historike në pasqyrimin e shoqërisë njerëzore.
Ndërsa fjala «popull» shpreh vetem sasinë numerike në një hapësirë të caktuar.
Gjuha shqipe, për bashkesitë e mëdha fisnore dhe shqipetaro– arberit modern, ruan në
fondin e sajˈ dy fjale parahistorike:
Farë – me origjinë nga gjuha parahistorike atllantido-pellazge, e marrë nga fjalori
bujqësor (gruri i lashtë emertohet «faro») për të shprehur përkatësinë e njejtë të një
grupi njerëzish apo popullsie. Vetëm në gjuhën pellazgo – shqipe ruhet ky emërtim i
dokumentuar tek emri Faraon (fara e jonë), në një letër të Skënderbeut, shkrimet e
Rilindasve dhe folklorin popullor. «Gjithë çˈjemi shqipetarë / Jemi një fisë e një farë /
Mëmë kemi Shqiperinë / Edhe besë Perëndinë». (13)
Komb – me origjinë nga gjuha parahistorike pellazgo-shqipe. Emri Komb ka një shtrirje
historike, që përmbledh të gjitha periudhat e zhvillimit të shoqërisë njerëzore: nga Homo
sapens deri në ditët e sotme, prandaj nuk mund të përdoret për popujt e tjerë apo të
përkthehet në gjuhën e tyre. Arsyeja është se europianëve të sotëm ju mungojnë faktet
dhe karakteristikat, që përfshihen tek tog-fjalëshi «Kombi shqipetar» dmth një shumicë
tiparesh karakteristike që i veçojnë ata nga të huajt, pavarsish hapësirës se ku ndodhen
apo formimit të shtetit.
Studiuesti dhe juristi Pandi M. Frashëri në librin e tij (La famiglia albanese Fonte della
Civiltà europea, 1947) pohon se gjuha shqipe “është gjuha mëmë prej së cilës e kanë burimin
si greqishtja edhe latinishtja: Ajo është gjuha e Pellazgëve Hyjnorë, siç i quan Homeri.
(14) Me qënëse kjo vlerë e gjuhës shqipe dhe veçanërisht i emrit «komb» është trajtuar
në disa shkrime (F. Demi Emri Komb, «Pasaporta» parahistorike e Arbërve; Kombi – origjina
e organizimit të bashkësive fisnore dhe i ligjeve të Kanuneve të Arbërve) do të mjaftohem të
përmend vetëm dy fakte:
1. Në besimin e Atllantido-Pellazgëve, fjala «kom-b» shpreh «nyjen hyjnore» e cila
simbolizonte «lidhjen» me Krijuesin dhe mbrojtjen vetëm të fiseve të tyre. Bindja
se ishin «popull hyjnor», dëshmohet në shkrimet e shk.19 -20 të filozofëve Rilindas,
tradita etnografike, arkeologjia, etj.
Fjala shqipe KOMB përdoret në numrin njëjës (siç edhe emri – kombësia shqipëtare)
dhe ka origjinë besimtare që ka shërbyer për t´i DALLUAR fiset e tyre nga ato të huaja,
detyrë që nuk e kryejnë dot emrat racë, etni, identitet apo popull, që në gjuhët europiane
përdoren për të gjithë njerëzit në botë. Përdorimi i emrit «komb» për popujt e tjerë, si në
shëmbullin e më poshtëm është i gabuar: “... njerëzit e të gjitha kombeve, e lindin, rriten,
dashurojnë dhe vdesin brenda disa kushteve të caktuara, brenda një përvoje historike dhe
shoqërive, që e karakterizojnë atë komb ...” (“Panteoni i rralluar”- R. Q. Fjalor i Gjuhës
Shqipe (ASHSH 2006) (15)
168 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

2. Tek fjala Komb u përfshin, përveç “lidhjes me Zotin” edhe “lidhje” të tjera (me
tokën, familjen, gjuhën, traditën, zakonet, lirinë, besën, nderin, etj.) që përcaktuan
tiparet e karakterit të shqipetarëve, në dallim nga popujt e tjerë, siç e thekson
edhe Jakov Malaj (Raca shqipetare) duke thënë se «Nuk duhet të shikojmë vetëm
veçoritë morfologjike të një popullsie, por edhe veçoritë fiziologjike e psiqike.
Madje këto të fundit kanë një rëndësi më të madhe.» (16)
Emri Komb i fjalorit të lashtë pellazgjik, i krahasuar me emërtimet e gjuhëve europiane
të shk.19, është i vetmi që shpreh NDËRGJEGJËSIMIN si bashkësi fisnore, siç e shikojmë
në objekte arkeologjike të Egjyptit faraonik dhe të Euro-Azisë. Në fotot e mëposhtme
pasqyrohet qartas lidhja e nyjes në kuptimin e saj besimtar, duke shprehur natyrën
hyjnore të figurave dhe veprimet e tyre «në emër të Zotit».

Në (fig.1) shikojmë simbolin besimtar të pellazgëve - «nyjen hyjnore» (komb), tek Aleksandri i Madh tek
(rypi i mesit), që dëshmon përkatësinë (atllantido-pellazgo-arbërore). 2. Pjesa e mbrapme e monedhës
(rreth 290-270 p.e.s.) e prodhuar gjatë sundimit të mbretit ilir Monun, prijësi i Dyrrahut. (Marin Mema
16.09.2018) 3.Simboli i «nyjes hyjnore» i huazuar prej teologjisë kristiane, tek qafa e Papës.

Dr. Arif Mati pohon se «është e vetmja gjuhë në Europë që mund të ngjitet deri në mugëtirën
e kohrave dhe të interpretojë gjuhën antike madje parahistorike të këtyre Pellazgëve (...)
Unë do ta emërtoj ’pellazgo-shqipja’ sepse bëhet fjalë për fillimin (pellazg) dhe fundin
(shqipetar) e një vargu gjuhësor, vijmësia e të cilit deri në ditët tona nuk është kundërshtuar
as nga historia, as nga gjeografia, as nga arkeologjia madje as nga atropologjia». (17)
Përfundimi i parë – Emri besimtar Komb, dëshmon arritjet e filozofëve të lashtë
dhe udhëheqësve më të shquar Arbër, në organizimin shpirteror dhe moral të njeriut,
të familjes, fisit, dhe bashkësive arbërore në ndërtimin e karakterit të përbashkët dhe
formën e organizimit. «Ne na gjykon vetëdija / më parë nga Perëndia», e perkufizon
Naim Frasheri. (18)
Krahasuar me fatin e bashkësive të tjera Atllantido-Pellazge që u zhdukën «pa
trashëgimtarë», Kombi Arër dëshmoi suksesin e modelit të tij, i cili mbijetoi në vijëmsi TE
PANDËRPRERË edhe në shekullin e 21- të, si gjuhë dhe popull edhe në ditën që po shkruaj.
SHËNJTORI ARBËR QË U «KRYQËZUA» PËR TË VËRTETËN 169

Dëshmia Ligjore

Është mëse e vërtet, se gjuha pellazgo-shqipe ka qënë faktor i fuqishëm i shprehjes


së përkatësisë dhe vijushmërisë së Arberve, por NUK KA QENË FAKTORI KRYESOR i
MBIJETESËS.

Nuk mund të imagjinohet


që në ditët e para të Homo
sapientit të flitet për ligje, por
mund të jemi të bindur se
«njeriut me bisht» i parahistorisë
sundohej nga ndjenja e FRIKËS,
siç çfaqet edhe tek frymorët e
botës shtazore, duke shërbyer
si «mjeti» kryesor i mbrojtjes
dhe vazhdimsisë se tyre. Frika
është ndjenja më e lashtë e botës,
shprehet studiuesi Massimiliano
Franci (Astronomia Egizia) (19) Kjo
ide shprehet edhe sot në popull
- «frika ruan vreshtat». Sipas
Kryqi brenda rrethit, shpreh mbrojtjen hyjnore në besimin e njeriut
parahistorik. Piktura nga shpella e Altamirës. Spanjë. (21) studiuesit George Dumézil,
për njeriun Paleontrop, idea e
forcës së mbinatyrshme ka qenë e njohur gjatë 2 milion viteve të para, dhe e dokumentuar në
vizatimet e shpellave (30 000 p.e.r). (20)
Me arritjet që patën bashkësitë fisnore në njohjen dhe zotërimin gradual të natyrës,
sidomos në punimin e tokës për mbjellje, që u krijoi kushtet për t´u ngulitur në një
vend të caktuar, emri Komb, krahas lidhjes «qiellore» (me Krijuesin) u përfaqësua
me dy lidhje të reja: a) të «vendit», e shprehur me mitin besimtar se ishin «bij të
Tokës» ku jetonin. b) të «gjakut», që shënon ndërgjegjsimin e grupit fillestar lidhur
me familjen dhe fisin.
Në këtë periudhë u kuptua domosdoshmëria e zbatimit të disa detyrimeve dhe
sjelljeve midis pjestarëve të tyre. Këto shkallë të zhvillim historik të botkuptimit, i gjejmë
të shprehura në Kanun: «Familjen e përmbajn gjindja e shpis, si shtohen këta, dahen në
vllazni, vllaznija në gjini, gjinija në fise, fiset në flamur e të gjith zbashku permblidhen
në nji Familje ma të hapët, e cila quhet Kom, e kan nji atme (atdhe), nji gjak, nji gjuhë e
doke». (Krye i dytë, Nye i nandët. Pjesëtarët e Familjes, Kanuni i Lek Dukagjinit). (22)
Kuptimi gjuhësor i emrit Komb (lidhje me Krijuesin) tregon simbolikisht Ligjin e parë të
bashkësisë parahistorike: Varësinë e jetës së njeriut nga vullneti i Zotit, që kërkon BINDJE.
Veprat e Homerit (Iliada dhe Odisea) e pasqyrojnë mbrojtjen dhe dënimin nga Zoti,
nëpërmjet Zeusit, Perëndive, gjysëm-perëndive apo Heronjve tokësor të armatosur
me rrufe, shigjeta, heshta dhe tredhëmsha. Këtë fakt e dëshmon edhe folja «bindu» në
shqip, që ndodhet në shkrimet sanskrite të Rik-Vedave (1500 p.e.r.) si emër besimtar për
170 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Krijuesin. (F.Demi Bindu- emri që i dhanë Arbërit Perëndisë). Në popull edhe sot dëgjohen
shprehjet «Të vraftë Zoti !» apo «e gjeç nga Zoti !».
Në ligjet e para, Krijuesi sipas fillozofisë pellazge, duhej të nënkuptohej apo shprehej
me «shenja», siç e shikojmë në dekretet e lashtësisë fig.1 (poshtë) me tre rrathë të vegjël
dhe rrethin me pikën në mes apo kryqin brenda rrethit tek fig.3.

Në fig.1 paraqitet një pjesë nga ligji hyjnor i shkruar mbi pllakën e gurtë të Akropolit. Hékatompédon. (485/4
p.e.r.) muzeu i Vatikanit. Në fig.2 mbi stemën e Vatikanit lexojmë – Bindja (lat.oboedientia), që shpreh ligjin
kryesor të Kishës katolike. Në fig.3 kemi dekretin më të lashtë të athinasve (510-500 p.e.r.) (23)

Ligjet në lashtësi barazoheshin me kuptimin e së vërtetës hyjnore, siç e dëshmon edhe


Fan Noli «Prej kohësh që s’mbahej ment, në gjuhën egjiptiane «e vërteta» për faraonët do
të thoshte: drejtësi, rregull administrativ, paqe. Në rastin e Ikhnatonit, kjo do të thoshte
pothuajse po atë që sot ne e quajme – drejtësi shoqërore» (24)

Edhe në këndvështrimin biblik kristian dhe islamik të botës dhe jetës, koncepti «ligj»
kuptohet si ligj i vendosur nga Zoti, krijuesi i gjithësisë.(25) George Dumézil (La religione
romana arcaica Miti, leggende, realta) pohon se «Në Romë, prej shumë kohësh, në mos
gjithmonë, punësoheshin një grup i madh profesionistësh të cilët përcillnin brez pas
brezi, rregullat e praktikave fetare...» (26)
Filozofët atllantido-pellazgë zbuluan edhe «mjetin» i cili do të siguronte mbrojtjen :
NDËSHKIMIN pas vdekjes. Roli psikollogjik dhe jetik i ndëshkimit, sqarohet nga filozofi
pellazg i Egjiptit faraonik Ptahotepi në Maksima XXXVII, i cili ndalet mbi mënyrën se
si duhet ndëshkuar e çrrënjosur e keqja, përpara se të mund të na japë një mësim (ta
pësojme-shën. im). «Humanizmi i dlire, që beson në mirësine natyrore të njeriut, bën
një gabim tragjik. : ky (njeriu-shën. im) nuk di të ndreqet vetiu. Në të kundërt, krimi që
mbetet pa u ndëshkuar, e shndron atë që e ka kryer në sulmues e shkatrimtar» (27)
Siç e shikojmë të pasqyruar (fig.1 poshtë) ndeshkimin në Egjipt e kryente perëndesha
Maat dhe 42 gjykatësit e saj. Tek Etruskët, gjukatësi i të vdekurve njihej Charun, Vanth
(Aita), sikurse Caronte në Ade (bota e nëndheshme), tek mitet pellazge të Dodonës, ku si
gjykatës ishin Minosse, Eaco dhe Radamanto. (28)
SHËNJTORI ARBËR QË U «KRYQËZUA» PËR TË VËRTETËN 171

Pamje nga Papirusi Ani, i «Librit të të vdekurve» British Museum,  Londër. 2. Vizatim i Luçiferit (ferrit),
në botimin e parë të veprës së Dante Aligerit (Dante Alighièri, 1265 –1321) «Komedia Hyjnore», kënga
34, Petrus de Plasiis, Venice, 1491. (29)

Në kohët historike, sipas shkrimeve të kristianizmit, në predikimet e Jezusit, mbas


vdekjes parashikohej ndëshkimi me «zjarrin e përjetshëm» (30). Në foltoret dhe artin
kishtar të Mesjetës pasqyroheshin tortura imagjinare nga më të tmershmet. (fig.2 lartë)
Duke patur parasysh se Arbërit, e kanë trashëguar brez pas brezi Kodin e ligjeve,
vërejmë se sipas Kanunit të Lek Dukagjinit, «për ndëshkim kuptohet nji e keqe, qi prej
pushtedit të ligjshem i pertrihet kuej per të bam» (31). Një veçanti tjetër e shqipetarëve,
shkruan Faik Konica, është neveria e përgjithshme ndaj dënimit (...) Dënimi me vdekje
përgjithësisht quhet diçka e tmerrshme, ndërsa është një fakt i shënuar, që sot, ashtu si
në shekujt e kaluar, nuk mund të gjesh njeri në Shqipëri që të pranojë detyrën e xhelatit
për të varur. Për të ekzekutuar vendimet me vdekje të dhëna nga gjyqet, policia është e
detyruar të gjejë evgjitë, të cilët kundërshtojnë me të madhe e megjithatë e kryejnë këtë
ceremoni të tmerrshme.(32)
Mund të themi se, në botkuptimin e Pellazgo-Arbërve, dënimi mbas vdekjes nuk ka
ngritur peshë. Dënimi më i rëndë për shqipetarët kryhej mbi toke, ai moral – humbja
e NDERIT.
Ky fakt është shumë i rëndësishëm për historinë e filozofisë dhe të qytetrimit europian
dhe, siç kanë pohuar në shumë shkrime autorët e huaj, ka qenë dukuri karakteristike
vetëm e shqipetarëve, fakt që dëshmon shkallën e lartë të qytetrimit të Kombit Arbër,
krahasuar me banorët e Euro-Azisë. Në Kanun shkruhet: «Dy gisht nderë në lule të ballit
na i ngjiti Zoti i Madh. Ndera e marrun nuk falet kurr. Aj, të cillit i u muer ndera, xehet i
dekun kah kanuja.» (Ai i cili e ka humbur nderin me veprimet e tij, sipas Kanunit quhet
i vdekur–shën. im). (33)
Pra ndëshkimi MORAL ishte më i rëndësishmi, i cili siguronte një bashkjetesë paqësore
midis shqipetarëve në familje, fis dhe bashkësi dhe i mobilizonte shpirtërisht përballë çdo
vështirësie apo rreziku, natyror dhe njerëzor, që cënonte jetën e tyre. Siç na e kanë lenë të
shkruar përshtypjet e tyre të huajt – SHQIPETARËT NUK KANË PATUR FRIKË NGA
VDEKJA !
172 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Vendosja e ligjeve besimtare në Lashtësi ishte një nevojë për veprime të përbashkëta
në lidhje me Zotin dhe Perënditë (rite, lutje, flijime), por me zhvillimin e bashkesive
atllantido–pellazge, u formuluan ligje për të përcaktuar marrëdhnjet midis pjestarëve
të familjes, fisit dhe me mbretin, i cili ishte njëkohësisht kryeprifti i tempullit. Në këtë
kuptim, ligji përcaktoi Rregullin, Moralin dhe Ndëshkimin, detyra që vijon ti kryej edhe
sot. Ligjet më të rëndësishme u kthyen në tipare të karakterit të Arberve, që u ruajtën
me fanatizëm si një detyrim i padiskutueshëm ndaj «të parëve të tyre». (34)
Ligjet më kryesoret ishin:
a) Mbrojtja e TOKËS, e cila ishte HYJNIZUAR nën emrin shqip – Dhemitra (dhe+ mitra
dmth. toka lindësja / Krijuesja). Jo më kot edhe fjala «autokton» ka kuptim gjuhësor vetëm
tek shqipfolësit: a (të parët) + tok/e dheut + on (tonë), dmth. jemi banorët e parë të dheut
tonë, që shpreh pronësinë → «Kjo tokë është e jona !» (si psh. deti Jon /deti i jonë). Në
Kanun kishte një varg ligjesh që diktonin ruajtjen e pronësisë së tokës brenda familjes,
fisit dhe krahinës: «Para se të shitet ndo´i tokë, a rendi i vadës, a rendi i mullinit, do t´u
çohet te dera kushrijve, vllaznis e fisit. Gati kurr nuk ka ndollë nder Malsi t´ona, qi asht
shitë ndo´i tokë a mulli a rendi i vadës jashta katundit». (35)
Adhurimi fetar i Tokës, lidhja e shqipetarëve me vendin e tyre, të vulosura me ligjet
e Kanunit si trashëgim i «të parëve», janë faktorët historik të luftrave të pandërprera
ndër shekuj kundër pushtuesve. Siç e vë në dukje edhe Pashko Vasa: «Të gjitha racat e
popujt, që nuk ishin shqipetarë, nuk e kanë njohur kurrë ndjenjën e detyrës, ndjenjën
e të mbrojturit me armë të atdheut të përbashkët». (36) Të vdesësh për Atdheun, ishte
vlerësimi më i madh për shqipetarin, shkruan gjeografi i shquar Conrad Malte-Brun,
(1775–1826) «Jeta është një barrë e rëndë për atë që në një përplasje shihet i detyruar t’ia
mbath apo ai, i cili në çastin e luftimit qëndron i fshehur. E kundërta është për etërit e
bijve që kanë dhënë jetën për atdheun, ata priten me nderim të thellë» (37)
b) Besa dhe Nderi përbënin themelin e ligjeve dhe të jetëgjatësisë së Kanunit, që
garantonin betimet më të forta: «Beja âsht nji sjellje besimtare (…) Beja mbe «gur» kah
kanuja âsht nder mâ të randat e mâ të mndershmet (ndershmet) bé qi njef Shqyptari i
Maleve.» (38)
Me 29 maj 1928, te Nëprefektura e Mirditës u mblodh komsioni i 5 bajrakëve, për me
lidh besë sipas kanunit të vendit, e me 3 qershor të atij vjeti u përforcue me dorzani të 25
krenëve të Mirditës si edhe me kanunin sipas zakonit të vendit. Ata që nuk i binden ksaj
bese, familjarisht do të qiten jashta Mirditës, e toka ju ngelet djerr e pa kurrfar tagri mbi
të, dhe shpia iu digjet. (39)
Kjo vlerë e Kombit Arbër, çuditërisht i mohoet, duke shkelur ligjet historike të Albanologjisë.
Sekretari shkencor i Akademisë, Shaban Sinani, në pohimin e tij kontradiktor, shkruan:
«dijetarët erdhën në përfundimin se besa është testamenti moral i shqipetarëve qysh prej
periudhave mitologjike, pavarësisht se besa, nuk lindi me shqipetarët, nuk është virtyt
përjashtimor i tyre dhe mund të vendoset në kuptimin e sotëm jo më herët se fillimet e
periudhës osmane ...» (40) Origjinën parahistorike të BESËS e dëshmojnë dinastitë «thinite»
të Egjiptit (fjalë shqipe-të thinjta, të stërgjyshërve), ku gjendet Perëndia Bes (fig.1, 2 poshtë),
emërtim i panjohur për studiuesit e huaj, (F. Demi. Si u hynizua BESA e Arbërve në tempujt e
Faraonëve. Sellenizmi…f.41), dhe me të drejtë Aristidh Kola pohon: Besa është shqipetare !
SHËNJTORI ARBËR QË U «KRYQËZUA» PËR TË VËRTETËN 173

Jacques Bourcart, ka shkruar se, «të gjithë udhëtarët që shtegtojnë në Lindje, janë të një
mendje kur është rasti për të lëvduar virtytet morale të shqipetarëve si : ndershmërinë e
tyre të jashtëzakonshme, besnikërinë e tyre, karakterin e çiltër dhe gazmor, të hedhur e të
gjallë dhe sidomos nderimin «fetar» që kanë për fjalën e dhënë, për BESËN.» (41)

1.Perëndia Bes ka kapur prej briresh dy kafshë. 2..Statujë e perëndisë më të lashtë të dinastive faraonike
–Bes (Tempulli Dendérah, Egjipt). Në mes dallohet «nyja hyjnore» që dëshmon origjinën pellazge të
mitit të tij.

Sipas studiuesve, Perëndia Bes ka qënë e pranishme në të gjitha periudhat e besimit të


lashtë egjiptian. Deri në periudhën e Faraonit Akhenaton (Dinastia XVIII, viti 1350 p.e.r.)
është paraqitur me krahë, që mendoj se janë të shqiponjës, sikurse tek të gjitha Perënditë
e para, që tregonte përkatësinë e tyre ndaj besimit hënor dodonas, «sellenizmit». Kjo
paraqitje e Perëndisë Bes (fig.1, larte), ka kuptim simbolik, ndoshta kodin më të
rëndësishëm të shkollës së mistereve egjiptiane, të cilën Xhuzepe Katapano (Thoti fliste
shqip) e shpreh me thënjen e Betovenit (njohës i esoterizmit) «jam përherë në gjëndje të
kap fatin prej brirësh e ta sundoj atë sipas dëshirës, me fuqinë e vullnetit».
Autori sqaron: «Do të ndalem në këtë aspekt të veçantë të doktrinës së Thotit, pasi e
gjykoj si të rëndësishëm, themelor në formimin e njeriut të fortë (e përdor këtë cilësor
në kuptimin i plotë, jo i mangët), si të domosdoshëm për ta inicuar, (mësuar-shen im)
që fëmijë, gradualisht, jo vetëm në gjimnastikën fizike - për t’i dhënë forcë dhe harmoni
trupit, por edhe në atë të intelektit dhe të vullnetit (të këtij mbi të gjitha) – për ta bërë njeri
të vetëdijshëm, me moral dhe të pushtetshëm: të përgatitur, të kalitur, të gatshëm për tu
përfshirë në shoqëri si element i vlefshëm (pra i domosdoshëm dhe i dobishëm); të aftë,
sepse të paisur me «energjinë» e nevojshme për të prodhuar, me ndjenjën më të lartë të
përgjegjësisë, të mira dhe pasuri, në kuptimin më të gjerë dhe tepër fisnik të fjalës». (42)
Doktrinën e Thotit atllantido– pellazg, e vijoi një shqipetar tjetër–Epikuri (shk. 3 p.e.r).
Sipas Fjalorit Filosofik, ky emër me origjinë nga greqishtja e lashtë (Ἐπίκουρος,  Epíkouros),
përkthehet «aleat, shok shpëtimtar» («alleato» o «compagno, soccorritore»).
174 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Gjuha shqipe e shpjegon shkencërisht përkatsinë dhe veprimtarinë e tij: Epikur


(Epi/ Ipe/ shqiponjë + kuret → prift iperiot, shqipetar) Kuretët quheshin priftërinjtë,
njëkohësisht edhe mësues, siç ishte Thoti dhe Mojsiu. Epikuri ishte një prej filozofëve të
parë që e ka quajtur themelore barazinë midis njerëzve, duke i thurur lavde miqësisë «e
mira më e madhe që dituria na siguron një jetë të lumtur është të paturit e miqësisë». (43)
Këto mësime i përhapën në shek.15, dy filozofi të shquar arbër, Gjergj Xhemisto
Pletone (Giorgio Gemisto Pletone, 1355 - 1452) në shkollën e tij në Peloponez dhe bisedat
me humanistet italian në Firence dhe Mihal Trivoli (1475-1556) nga Arta e Çamërisë, gjatë
qëndrimit në mbretërinë moskovite të Ivanit të Tmerrshëm.
Të njejtën frymë permbajnë ligjet e Kombit tonë të mbledhura në shk.20 nga prifti
françeskan Shtjefën Gjeçovi: «Kanuni i Maleve të Shqypnis, nuk e veçon nierin prej nierit;
Shpija e Shqyptarit asht e Zotit e e mikut. Po të hini miku në shpi, gjak me të pasë, do t´i
thuet: Mirë se erdhe !». (44) Naim Frasheri u drejtohej shqipetarëve «Ai bir që do njerinë,
ai ka Zot». (45) Historiani turk Ҫelepia (shk.17-të) pohonte: «Mikpritja është vlerë etike e
kulturore tipike shqipetare». (46)
Rradhitëm disa figura mitollogjike, historike dhe dokumenta të periudhave që
kanë zëvendësuar njera tjetrën, për të dëshmuar lidhjen e Kanunin që njohim sot, me
Atllantido– Pellazgët dhe per të dokumentuar vijushmërinë shpirtërore të pandërprerë
të Kombit Arbër. Por, dëshmitë historike për tezën e studimit tonë janë të pafundme ...

Origjina historike e emërtimeve të ligjit

Në Fjalorin enciklopedik Treccani shkruhet se, nga ana gjuhësore fjala «ligj» (it.legge)
i afrohet fjalës latine legĕre, (të lexosh) si sinonim i fjalës greke légō «dire» (ta thuash). Ka
domethënjen e fjalës it. canone (c / kanone), normë, rregull, direktivë.
Edhe gjuhët e tjera, për ligjet shprehen me këtë fjalë: (it.canone, (regola) gr. κανόνας
(kanónas), fr, canon, ang. canone,  canonico) e përdorur gjerësisht në praktikat fetare dhe
librat e shenjta të Kishave. (47)
Në asnjë gjuhë europiane, nuk jepet kuptimi gjuhësor i fjalëve (ligj dhe kanun) që
rregullojnë dhe drejtojnë jetën qytetare, besimtare dhe veprimtarinë shkencore. Duke u
bazuar tek dëshmitë gjuhësore dhe historike të Kombit Arbër, arrijmë në përfundimet e
më poshtme:
1. Fjala «it.legge» (ligj) e ka origjinën nga fjala shqipe «lidh» (it.legare), e cila tregon
rolin detyrues apo udhëzues në veprimtarinë e njeriut në jetë, që ne sot i quajme
LIGJE apo morali i një qytetrimi. Natyrën besimtare të ligjit e dëshmon Kanuni i
Lek Dukagjinit, i cili në vend të fjalës «ligj» perdor «nyje», që në gjuhën shqipe dhe
besimin pellazg, shpreh «lidhjen me Zotin».
2. Ligjet e para romake njiheshin, po me një fjalë të gjuhës shqipe «mos», që nënkuptonte
veprimin që duhej ndaluar, dhe për të ndjekur ato «sjellje apo zakone të trashëguara
nga paraardhësit». Sispas historianëve, ka shprehur moralin tradicional të qytetrimit
romak. Nga fjala «mos» e ka origjinën në gjuhët latine, sllave dhe hebreje fjala «moral».
Sipas Gajo Sesto Pomponio (De origine iuris fragmentum I, 1; Gaio,   Istituzioni di
SHËNJTORI ARBËR QË U «KRYQËZUA» PËR TË VËRTETËN 175

Gaio, I, 1.) këto ligje shprehnin zakonet e tribuve, që mbasi u bashkuan, themeluan
qytetin e Romës. (48) Pra, themeluesit e Romës ishin fiset shqip– folëse që zbatonin
Kanunin, emrin e të cilit e morri gjuha priftërore latine dhe më herët ajo hellene.
3. Fjala në gjuhën shqipe Kanun, gjendet edhe në gjuhët e huaja: it.canone, gr. kanṓn
-ónos, fr, canon, ang. canon, rus. кано́н (kanón), Span. canon etj. Kjo fjalë nënkupton
përgjithësisht ligjin apo kriterin mbi të cilin është gjykuar diçka, si dhe një dekret
ose ligj të Kishës apo libra të shenjta mbi origjinën. (49)
Sipas Fjalorit Treccani, fjala «it. cànone» e ka burimin nga latinishtja «canon -ŏnis» dhe
kjo nga greqishtja «κανών -όνος (der. di κάννα «canna»)» që fillimisht tregonte poçen,
dmth rregullat e artizanëve të tjerë, që nga koha homerike. Shprehte edhe shkrimet e
shenjta të cilat njihen si tekstet bazë të një feje si psh tek Bibla apo budizmi. Të njejtin
përcaktim jep për fjalën «canon» (lexohet kanon) të Anglishtes së lashtë edhe Fjalori i
Oxfordit, Thesaurus, (50)  
Mania e studiuesve shqipetar dhe të huaj për të zbuluar huazime nga gjuhët e huaja, në
fjalorin shqip, shkon deri në fantazi. Në portalin e Shqiperisë, Kosovës dhe Maqedonisë
(dt. 17 .7. 2020), të Enciklopedisë Wikipedia në frengjisht, shkruhet se fjala Kanun është
një përkthim nga turqishtja e shk.15 me origjinë arabe «‫قانون‬ » (kanoun) që do të thotë
«ligj». (51) Ndërkohë specialistët arabë pohojnë se e kanë huazuar nga persishtja me
origjinë nga greqishtja.(52)
Siç u dëshmua më lart, origjina nga gjuha greke (poçe, kanë), nuk ka baze shkencore dhe
as besimtare. Dihet se ligjet e para ishin të karakterit fetar që lidheshin me zbatimin e riteve
dhe gjykatësit e parë ishin priftërinj, tezë e trajtuar edhe nga G. Dumezil në librin e tij (Historia
e Romës). Lidhja me gjuhen greke pa dëshmi shkencore është një metodë e periudhës romake
që fatkeqësisht, u përqafua nga studiuesit e shk.19 dhe vijon në ditët e sotme.
Gjuhët e huaja, siç shprehet Petro Zheji, e kanë të vështirë, në mos të pamundur ta
shpjegojnë me gjuhën e tyre fjalët e huazuara nga gjuha pellazgo – shqipe, të cilat kanë
origjinë besimtare: Kanun (ka / energjia krijuese në besimin pellazg + nun, e cila sipas
Fjalorëve të sotëm (53) shpreh njeriun e Zotit, ndërsa në mitet egjiptiane – krijimin. Mund
të themi se fjala Kanun ka domethënjen gjuhësore dhe mitike «Ligje të Zotit», që na e
vërteton miti i Moisiut kur u tregon fiseve levite pllakën me urdhëresat «të shkruar me
dy gishtat nga Zoti».
Duke krahasuar Kanunin e Maleve me Iliadën dhe Odisenë, studiuesi japonez Kazuhiko
Yamamoto arriti në përfundimin se traditat zakonore të kohërave Homerike – besa,  
nderi,   gjaku,  hakmarrja (gjakmarrja),  buka dhe miku – janë të njëjtat doke kanunore të
shoqerisë fisnore shqipetare. Edit Durham që studioi fiset shqipetare të veriut, mendonte
se vjetërsia e kanunit mund të lidhej me kohën e bronzit. Të tjerë e kanë parë si kodifikim
të ligjeve ilire, si dhe kanë sugjeruar se mund të gjurmohen elemente të mbetura nga
periudhat prehistorike para-indoeuropiane. (54)
Historia europiane përmend dy emra të famshëm me origjinë arbërore (e cila nuk
njihet dhe nuk do të pranohej edhe sikur të dihej, siç është teza e origjinës pellazge e
shqipetarëve), të përjetësuar në veprimtarinë ligjore: Perandorin dardan Justinian I–rë,
(527–565) me «Kodi i Justinianit» (fig.1 poshtë) dhe Napoleon Bonapartin (1769– 1821) me
«Kodi i Napoleonit» (fig.2).
176 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

1. Kopje nga dorëshkrimi i shk.13 e “Codex Justinian I-IX”. Biblioteka e Ghent University. Belgjikë. 2.
Kodi i Napoleonit «Napoleonic Code». (55)

Prokopius Caesariensis (v.500 –565), historiani më i rëndësishëm i Perandorisë Romake


të Lindjes, e emërton Perandorin dardan «themelues të botës së qytetëruar». (56)
Kodi i Napoleonit nuk u mbështet tek ligjet e mëparshme të mbretërisë franceze, por tek
Kodi ligjor i Justinianit, hartuesit e të cilit huazuan nga përvoja parahistorike e Thotit. Kodet
e shumë shteteve të Euro– Azisë dhe Amerikës së shk19, u bazuan tek Kodi i Napoleonit.
Vijëmsia e praktikave ligjore të pellazgo– arbërve, dëshmohet jo vetëm me përmbajtjen
e ligjeve, por edhe në simbolikën e tyre. Kanuni i Lek Dukagjinit përfshin 12 libra, sikurse
edhe Kodi i Justinianit (Corpus Juris Civilis), për të cilin, studiuesit pohojnë se është më i
vjetër se ligjet romake të njohura si «Dymbëdhjetë Tabela». Numri 12 që lidhet me numrin
e perëndive të Olimpit është përdorur gjatë të gjitha periudhave të qytetrimit europian.

Familja Albaneze Burim i Qytetrimit europian

Kështu e ka titulluar studimin e tij avokati dhe historiani Pandi Frashëri (La famiglia
Albanese Fonte della Civiltà europea, 1944) duke vërtetuar origjinën historike të organizimit
të njeriut (familje, fis, krahinë, bashkësi), që lidhet me emërtimin KOMB dhe kuptohet
vetëm nepërmjet besimit pellazg. Për rëndësinë e jashtëzakonshme të dëshmisë, po e
vendos arsyetimin e tij, ashtu siç ia ka drejtuar autori Historiografisë botërore:
«Mund të pohojmë, pa patur drojen e kundërshtimit, se familja albaneze është një shtet
i vogël, i drejtuar nga ligjet, institucionet dhe traditat, prej të cilave burojnë dhe marrin
formë të brendëshme dhe të jashtme, shtetet më moderne dhe të emancipuara të Europës
dhe Botës (…) nga mençuria dhe aftësia e tyre (e Pellazgëve) u themelua qytetrimi greko
–romak, dhe pasardhësit e tyre të drejtpërdrejtë dhe të pastër ishin dhe janë Albanët e
sotëm (…) Është merita e nënave që fëmijët arrijnë të mësojnë ligjet, sjelljet dhe zakonet
e shtëpisë së tyre dhe të vendit, të njohin miqtë dhe armiqtë, duke u përgatitur kështu
SHËNJTORI ARBËR QË U «KRYQËZUA» PËR TË VËRTETËN 177

për t iu bërë ballë çdo rreziku që jeta ua nxjerr përpara dhe për të mos patur asnjëherë
frikë prej tyre. Pikërisht aty ata edukohen me kultin e nderit dhe lirisë dhe frymëzohen
nga veprimet e të Parëve të tyre, që për famën dhe madhështinë e «republikës» së tyre,
kanë ditur të vdesin duke buzëqeshur. Në saj të këtij edukimi shpirtëror, i jepet jetës
një kuptim serioz dhe realist, Albanët thurrin dhe këndojnë për këtë, këngët më të
bukura legjendare, që ndoshta asnjë popull mbi tokë nuk ka ditur ti këndojë (…) Kjo jetë
thellësisht shpirtërore dhe morale e «republikës» luftarake, i bën qytetarët e saj njerëz të
fortë, të drejtë, të ndershëm, të mençur dhe me të vërtetë të lirë».(57)
Që shqipetarët kanë qenë krijuesit e ligjeve dhe qytetrimit euroaziatik, e tregojnë
traditat dhe ligjet e tyre të shprehura edhe në Kanun, e theksuar edhe nga Faik Konica
«të vetëqeverisurit nga pleqtë e fshatit është karakteristika, shenja më e shquar e jetës
sociale të kombit shqipetar». (58).
Avokati Pandi Frashëri e sqaron edhe më hollësisht se, përse Kombit shqipetar i takon
ky vend i privilegjuar në historinë e Euro-Azisë : «Duhet të kemi parasysh se drejtësia dhe
harmonia që mbretërojnë ndërmjet familjeve të një fshati apo tribuje, të cilët, megjithëse në
jetën e përditshme kanë marrëdhenje të ndryshme, nuk shkaktojnë mosmarrëveshje, edhe
kur ato çfaqen, dinë ti zgjidhin me drejtësi, shpesh të përkryer. Kjo drejtësi dhe harmoni,
varen kryesisht nga një edukim i shëndoshë që e marrin në fëmijëri nga pjestarët e çdo
familjeje apo «republike» (…) Forca e traditës ju kujton se, sikurse atyre nuk ju pelqen që
tjetri tˈi ngacmojë dhe tˈi prekë në nderin e tyre, po kështu edhe tjetri, ka lirinë dhe nderin e
tij, dhe mbrapa vetes ka ushtrinë e «republikës» së tij (familjes së tij– shën. im) që do të dijë
gjithëmonë të veprojë, që ai të respektohet. (…) Bota moderne do të mrekullohej kur do të
zbulonte se ajo që sot quhet «qytetrimi europian», i cili mbrohet me aq forcë, e ka bazën e
saj të pashtershme dhe të pastër, në këtë qoshe të Europës që e quajnë–Shqipëri». (59)
Përfundimi i dytë, Pellazgo– Arbërit ndërtuan KODIN e zbatuar në çdo qelizë (familje,
fis, bashkësi apo krahinë), duke e përshtatur dhe plotësuar,
gjatë rrugëtimit dhjetra-mijë vjeçar, pa e ndryshuar thelbin,
siç e dëshmojnë veprat e Homerit e të shkruesve të lashtë dhe
sidomos tradita e Kombit tonë. Vendosja e ligjeve mundësoi
bashkjetesën mbi bazën e lidhjes shpirtërore, ekonomike
dhe të veprimit të përbashkët. Ligjet e Kanunit përcaktuan
moralin sundues te shqipetarëve si Komb.
Kuptohej qartaz se nuk do të kishte pse të flitej për
origjinën ilire të shqipetarëve e për pastërtinë e racës së
tyre nga elemente të huaj – thekson Jakov Malaj– po të mos
ishin zbuluar ligje me saktësi matematikore që rregullojnë
kalimin e veçorive trupore e shpirtërore të njerëzve prej një
brezi në brezat e ardhshëm. (60)
KANUNI, QE FAKTORI THEMELOR I MBIJETESËS
QINDRAMIJË VJEÇARE E FARËS SË ATLLANTIDO –
Shtjefën Gjeçovi mbledhësi
dhe shkruesi i parë i Ligjeve të PELLAZGËVE, TEK SHQIPETARO – ARBËRIT E SOTËM !
Kanunit në një libër, të titulluar
«Kanuni i Lek Dukagjinit». Por në Kanun nuk përfshihet një ligj, po aq vendimtar për
ruajtjen e farës arbërore – MOSTRAZIMI I GJAKUT me të huajin.
(vijon)
178 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

MREKULLIA E MBIJETESËS SË NJË KOMBI


(Nga Atllantido-Pellazgët tek Shqipetaro - Arbërit e sotëm)

(Pjesa 2)
Nuk mund të dyshohet që Shqipetarët të jenë pasardhësit e
drejtpërdrejtë të Pellazgëve (…) Nuk ekziston asnjë popull tjetër në
Ballkan, as ai i Greqisë së re, që të mund të ndjekë historinë e racës
së vet, ashtu me rend kronologjik, qysh prej kohëve më të lashta deri
në ditët tona sikurse populli shqipetar.
Lajos Thallóczy (1857 –1916) (1)

T eza e origjinës dhe vijushmërisë atlantido-pellazge e Kombit Arbër është


vërtetuar nga studiues shqipetarë dhe të huaj. Kundërshtimi që vihet re për
çdo botim lidhur me «tezën pellazge», pa sjell fakte shkencore, i ngjan egërsisë së një
qeni që i bindet vetëm padronit të tij. Sipas ligjeve universale, Shkenca i bindët vetem
se VËRTETËS, ku (në rastin tonë) duhen marrë parasysh një varg faktorësh që lidhen
me historinë e shqipetarëve si: ruajtja e gjuhës, organizimi i familjes dhe bashkësive
fisnore, të ligjeve, zotërimi i artit ushtarak, ndërtimor dhe urbanistik, etnografia,
simbolet arkeologjike e sidomos e traditës besimtare në gjirin e së cilës u lindën të
gjitha dijet e qytetërimeve të para.
PADITURIA që sundon në historiografinë (akademike) të shekullit 21, mbi Lashtësinë,
Mesjetën dhe Rilindjen e Kombit Shqipetaro-Arbër, ka qenë shkaku kryesor i përfundimeve
antishkencore dhe përbuzëse mbi popullin tonë. Po sjell mendimin e oficerit topograf
anglez William Martin Leake, i cili në shkrimin «Udhëtimet në Albaninë e Jugut»
(Travels in Southern Albania, 1804), duke folur për «dialektet e varfëra» dhe «barbare» të
shqipetarëve, i përshkruan si një popull «i parregullt, injorant dhe i paqytetëruar, por
që ushqen një ndjenjë të fortë dashurie për malet e veta (...) Veriu, i cili zotëron fusha
MREKULLIA E MBIJETESËS SË NJË KOMBI 179

pjellore të pasura me kuaj, prodhon një popull që ndërthur egërsinë e shqipetarëve me


budallallëkun (kokë trashësinë-shën. im) e bullgarëve».(2)
Nuk duhet akuzuar vetëm padituria, por edhe veprimtaria e qëllimshme politike e
shteteve fqinje. «Neologos» gazeta e përditshme e Stambollit (15.05.1878) shkruan «Raca
barbare e shqipetarëve, raca që s’ka asnjë rëndësi, është mbeturinë e ndonjë populli, që
gjeti strehë në malet e Epirit gjatë permbytjeve që suallën emigracionet në kohët e fundit»
(3) Për ta ngritur në nivel «shkencor» fallcifikimin, universiteti i Beogradit (v.1923) filloi
të botonte Buletinin «Arhiv za arbanaske starine, jezik i etnologiu» (revistë për lashtësinë
shqipetare, gjuhën dhe etnologjinë) që kishte si qëllim të përhapte «historinë» serbe të
Shqipërisë.(4)
Ndikimi i përfundimeve antishkencore të studiuesve të huaj lidhur me Kombin
Arbër, ndihet në shkrimet dhe pohimet e disa autorëve shqipetarë. Sipas akademikut
Xhevat Lloshi: (…) Merite e Skënderbeut është që, kontriboi në formimin e etnosit
shqipetar... etj. (Top Show, Shqipja, Alfa dhe Omega, YouTube, 3 Nentor 2020) (5)
Si përfundim, sipas mendimit akademik të përfaqësuar nga Xh.Lloshi, si ndërgjegje
etnike dhe me «gjak shqipetar» jemi krijuar në Mesjetë dhe është antishkencore të flitet
për vazhdimësi dhe origjinë pellazgjike. Duke patur parasysh se në Enciklopedinë
botërore Wikipedia, shkruhet se dokumentet bizantine të shekullit të VI-të pohojnë
qenjen e etnisë sllave/ skllave (склавин)(6) del, se etnia shqipetare u formua shumë më
vonë, vetëm në shk.XV-të. Do të dëshiroja t’i tërhiqja vëmendjen e gjuhëtarit me emër të
Akademise së shtetit Shqipetar, mbi një fakt të fushës së tij – gjuhësisë – për të kuptuar
mangësitë, në metodë dhe njohuritë historike, nga të cilat vuan sot kjo shkencë dhe
botimet akademike.
Dihet se arritja më e madhe e filozofisë, zhvillimit administrativ dhe qytetërimit
të shoqërisë njerëzore është vendosja e DEMOKRACISË, fjalë dhe ide, e huazuar nga
Lashtësia. Gjurmimi i origjinës gjuhësore të kësaj fjale, do të zbulojë popullin që e ka
përdorur dhe nëse ka mbijetuar deri më sot. Për Robert A. Dahl, Professor Emeritus
i Shkencës Politike, fjala «demokraci» ka kuptiminin e qeverisjes nga populli dhe e
ka zanafillën nga greqishtja «dēmokratiā», që vjen nga fjalët «dēmos» (popull) dhe
«kratos» (rregull) e përdorur në mesin e shekullit të V-të p.e.r. veçanërisht në Athinë
për të emërtuar sistemin politik të kohës. Autori me të drejtë pohon se, kjo fjalë është
problematike për tu sqaruar nga ana gjuhësore. (7)
Po të marrim fjalët në greqisht (popull, rregull, ligj), fjala Demokraci duhej të shkruhej
Ανθρωποι + κανόνας (Anthropoi kanónas). Gjatë kërkimit të kuptimit gjuhësor të
fjalës «dêmos» zbulohet rrënja e lashtë «dem, demos» (δῆμος), që përcaktonte në shk.
6, 5 p.e.r. ndarjen sipas lagjeve në qytetin e Atikës dhe Athinës, model i përqafuar nga
qytetet e tjera deri në kohët moderne. Pra nga ana gjuhësore shpreh vetëm NDARJEN.
(8) Historianët modern e trajtuan si emërtim edhe për «popull».(9)

Rrënja e fjalës «ndaj» është «da», që e gjejmë tek poema e shkrimtarit dhe priftit
françeskan, Gjergj Fishta (1871-1940) e shkruar ndaj aktit të masakrimit të trevave
shqipetare (nga 114.728 km² - në 28.748 km²), në Kongresin e Berlinit (1878): «Uh Europë,
ti kurva e motit/ Qi i rae mohit besës Zotit/ Po a kta, a sheji i Gjytetniis(pse kjo është
shenjë e qytetrimit? - shën. im)/ Me daa (nda) tokën e Shqypniis/ Për me majtë (majmur)
180 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

klysht e Rusis?». (10) Të dhënat e gjeollogut francez Ami Bue (Ami Boué, La Turquie
d’Europe ; observations sur la géographie, la géologie, l’histoire naturelle, etc. (Paris, 1840),
shpjegojnë edhe arsyen që e detyroi njeriun e Zotit të «prish fjalorin» e tij. Vetem 40 vjet
përpara vendimeve të Fuqive europiane: «Serbia në gjysmën e parë të shekullit të 19-të
ka patur më pak se 900 mijë banorë, kurse Shqiperia, etnikisht e pastër, kishte 1 milionë
e 600 mijë banorë dhe përfshinte një hapësirë me rreth 180 mijë kilometra katrorë. Në
gadishull kishte shumë më tepër Shqipetarë se sa Grekë dhe së paku, dy herë më shumë
se sa Serbë». (11)
Pikërisht, në gjuhën e këtij populli të përbuzur dhe grabitur, gjen kuptimin gjuhësor
fjala greke (dēmokratiā). Rrënja e emrit në gr.dēmos vjen nga gjuha shqipe. dam / i ndam
(a/e janë të barazvlefshme në lashtësi, siç e tregon gërma Æ e alfabetit latin, kopt i
Egjiptit të lashtë dhe ai cirilik, apo emri Adam –Adem) + kanónas (rregull, ligj) shq.
kanun (ka/ energjia krijuese e Zotit në besimin pellazg + nun, e cila sipas Fjalorëve
të sotëm shpreh njeriun e Zotit (12), ndërsa në mitet egjiptiane – krijimin.(13) Fjala
DEMOKRACI në botëkuptimin e lashtë dmth «rregull në drejtimin e qytetit sipas ligjive
të vendosura nga Zotit» (e ndau mendjen/ e vendosi).
Fjalën «dam» të lidhur me Zotin, e gjejmë si emër qyteti në Dardanin e lashtë
-Damast (Dam / i ndam + ast / është) me kuptimin «qytet i krijuar nga Zoti» dhe në
besimin indian, «Bindi Dam» si një nga emrat e Krijuesit (14) (Bindi /emri i Zotit + dam/
ndan=Zoti krijon), që janë dy folje të gjuhës shqipe: «bindu» dhe «ndaj» (krijoj).
Hasan Ceka shkruan se Dardanët «në burimet më të lashta por edhe ato të vonat
historike, (...) shquheshin për një organizim të fuqishëm ushtarak e shtetëror, si dhe
për sulmet e tyre të vazhdueshme ndaj mbretërive fqinjë ilirë (viti 230) e maqedonë».(15)

1.Monedhë e emërtuar Dardanika prodhuar në Dardani. Dy bishtat që formojnë nyjen mbrapa kokës
(komb), (fig:1) si tek Justiniani I –rë (fig.2), shpreh natyrën hyjnore dhe origjinën pellazgo –arbërore të
personave. 3. Monedhë argjendi e qytetit dardan Damast ΔΑΜΑΣ, kushtuar Justinianit I-rë, për nder të
fitores në Afrikë (v.535) (16)

Modeli i formimit të qyteteve të para pellazge u huazua nga përvoja administrative e


lagjeve, në fshatrat e bashkësive fisnore. Ato përfshinin banorët e një fisi dhe emërtoheshin
sipas emrit të tij, gjurmet e të cilave janë ruajtur edhe sot në trevat shqipetare. «Çdo fis
ishte një shtet në miniature, i cili kishte ligjet e veta, gjyqet e veta, botën e tij kulturore,
kufijtë politikë, aleatetët e tij dhe ushtrinë e përbashkët» (Veis Seiko, Mbi elementet e
perbashkëta në epikën shqipetaro-arbëreshe dhe sërbokroate) (17) Në Athinë, ndarja (demes)
MREKULLIA E MBIJETESËS SË NJË KOMBI 181

e qytetit, u bë për interesa politiko-administrative të qytet-shtetit dhe jo të tribuve të


veçanta të tij.
Përsa më sipër, vërtetohet se ideatoret e filozofise se shprehur me fjalen Demokraci,
ka qenë popullsia shqip–folëse, që ndikoi në zhvillimin e drejtimit administrativ
dhe politik gjatë shekujve të Kombit Arbër, e trashëguar në ligjet e Kanunit të
shqipetarëve të sotëm. Ky fakt vërteton:
1. Se shqipetaro-arbërit modern janë popullsia e mbijetuar e Atllantido–Pellazgëve
që e krijuan këtë fjalë dhe ideologji.
2. Fallcifikimin e origjinës «greke» të Atikës, Athinës, qyteteve të tjera të famshme
dhe të kolonive të Mesdheut të lashtë, me qëllimin e fshehjes së pasardhësve
historik dhe vijueshmërinë e pandërprerë të farës së tyre.
Mbasi e kryem «detyrën» (e përgënjeshtrimit të tezave përbuzëse dhe antihistorike,
në fillim të shkrimit, të rrënjosura tek njerëzit nëpërmjet shkollimit), që gazetari Marco
Travaglio (La scomparsa dei fatti) e quan një veprim të domosdoshëm (18), do të vijojmë
me ...

Dëshminë e gjakut

Kanuni nuk e pasqyron në ligjet që trajtojnë martesën, megjithëse MOSTRAZIMI


I GJAKUT me të huajin, zinte vendin kryesues në jetën e shqipetarëve. Për ketë ligj
«të pashkruar»ka dëshmi të shumta të autorëve shqipetarë dhe të huaj, por roli i tij
nuk përmendet në studimet albanologjike. Shqipëtarët gjykohen duke i krahasuar me
zhvillimet historike të popujve fqinjë apo europianë.
Fakti, që në ligjet mbi martesën në Kanun nuk parashikohej ndëshkimi në raste
të shkeljes së zakonit (mostrazimit të gjakut me të huajt), tregon se në botkuptimin
e shqipetarëve ishte një veprim i padiskutueshëm dhe i mbrojtur me forcën, të
krahasueshme me atë të fanatizmit kristian. Këtë traditë ja pohojnë vetë shqipetarët
amerikanes Rose Lane (Majat e Shales) gjatë udhëtimit të saj në Shqipëri, lidhur me
prindërit e Aleksandrit të Madh: «Shqipetarët martohen me shqipetarët. Filipi II u
martua me një grua prej popullit të vet, siç ka qenë gjithëmonë zakoni. Po të ishte
grek, asnjë i parë i shqipetarëve nuk do t’i jepte bijën për grua». (19)
Është i çuditshëm fakti që historianët nuk e kanë vlerësuar ketë «ligj» për rëndesinë
e tij në mbijetesën mijëravjeçare të gjuhës dhe si Komb, duke patur parasysh se ai
është përmendur nga studiues të shumtë. Hahni në «Studimet shqipetare» të vitit
1855 shkruan: «Të dy racat (shqipetare dhe greke- shën. im) jetuan aty ku sot banojnë,
për shekuj të tërë të ndarë preraz nga njera-tjetra (...) nuk bëheshin martesa të
përziera.(20)
«Arvanitasit, si të krishterë ashtu dhe mysylmanë, janë nga popujt e paktë, që i
largohen përzjerjeve të gjakut me të huajt, duke ruajtur pastërtinë dhe kompaktësinë
e farës» pohon historiani Aristidh Kola, Deri edhe në shekullin e 20-të, sidomos
mysylmanët shqipfolës në Greqi, nuk martoheshin me të huajt pavarsisht përkatësisë
së tyre fetare, por kjo nuk ndodhte midis shqipetareve të të dy besimeve».(21)
182 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Sipas botkuptimit të shqipetarëve, mostrazimi i gjakut siguronte besnikërinë ndaj


familjes dhe vendit të tyre, mbronte përdorimin e gjuhës, traditave, përkatsinë etnike
dhe natyrshëm edhe pronën tokësore. Historia e popujve të tjerë europianë, si rrjedhojë
e ngjarjeve të njohura (të cilat nuk janë objekt i studimit), solli një panoramë tjetër e
paraqitur nga studiuesit antropologë të shekullit 19-të: «Ndërsa në cilindo nga shtetet e
tjera të kontinentit tonë gjejmë më shumë se një racë, me tipare fiziollogjike e psiqike të
ndryshme, në Shqipëri kemi vetëm racën ilirike ose dinarike të çmuar edhe prej racistëve
ortodoksë, si një prej racave më të larta, më të gjalla e me shpirt të pajisur me cilësi të
zgjedhura».(22)
Duke filluar nga pushtimet e para prej fiseve aziatike, e deri në periudhën e formimit
të shteteve moderne në Europë, pati trazime të vazhdueshme etnike të popullsive. Të
gjendur para këtyre popullsive «laramane», midis shteteve filloi një garë «e fabrikimit
kolektiv të identiteteve të shteteve, (i cili) nuk ishte një kallëp i vetëm por, sipas shprehjes
provokuese të sociologut Orvar Lofgren, një komplot i tipit «do it yourself» (beje vetë).
(23) Patrick J. Geary  (Il mito delle Nazioni) detyrohet të pohojë: «lidhja e popujve të
sotëm, edhe me periudhën mesjetare është një MIT». (24) Në historinë e Kombit Arbër
ka dëshmi të shumta të zbatimit të «ligjit» (të mostrazimit të gjakut) edhe për largësi
të mëdha kohore dhe gjeografike, si psh. tek fisevet e racës europiane Kalashe dhe
Hundezake, që jetojnë rreth vargmalit Hindukush (Afganistan), Pamir (Taxhikistan)
dhe të Karakorumit (Pakistan).

Vajza nga Hundëza, Pakistan (fig.1) me model të njejtë flokësh me malësoren e ditëve tona nga
Dukagjini, Shqipëri, (fig.2). (foto F. Demi, Aeroporti «Nënë Tereza», Rinas, 2019); Një grua e fisit
Kalash. Pakistan, (fig.3), me mbulesën e kokës të njejtë me të fotos së studios Marubi. Shkodër
shk.20-të. (fig.4) Studiuesi arvanit Aristidh Kola pohon se, vendndodhja burimore e kalashëve është
tek lumi i lashtë thesprotas ‘Thiamis’, prej nga rrjedh edhe vetë emri i Çamërisë ‘Tsiam’ domethënë
Çam. (25)
MREKULLIA E MBIJETESËS SË NJË KOMBI 183

(fig.5).Hektori me tirqe -Altkorinth. Vasenb... (nach Mon. d. Inst.1855, T.20). Roscher, 1884 f.65. Orhan
Rexhepi, Dardano-Trojan, Preshevë. Pjesa e sipërme e tirqeve tek veshja e traditës së shqipetarëve
edhe sot (fig.6), e njejtë me të trojanit. Pjesa e pasme e monedhës së periudhës romake, Zeusi-rrufe
(fig.7) e njejtë me simbolin e rrufesë (fig.8) tek veshja e sotme e traditës arbëreshe. Pianna degli
Albanesi, Siçili. (26)

Ngjashmëria e habitëshme etnokulturore e Arbërve, të cilët i ndan një periudhe


mijëravjeçare me fotot krahasuese, dëshmon se në vijushmërinë e tij ka ndikuar edhe
ruajtja e traditës. Nikoll Keta, (Nicolo Chetta,  Tesoro di Notizie su de´ Macedoni, 1777)
pohon se «Romakët dhe popujt e perëndimit i ndrojnë zakonet, (ndërsa) shqipetarët i
ruajnë me përkushtim traditat e atdheut të tyre të lashtë (duke theksuar) ... është një e
drejtë e njeriut ti ruaj zakonet e veta».(27) Këtë fakt historik e pohonte edhe albonologu
Johann G. von Hahn, (1811 -1869): «Zakonet rrojnë jo vetëm me shekuj, por edhe me
mijëra vjet, bile kemi (edhe sot) zakone të vjetra, të cilave nuk ua dimë kuptimin». (28)
Ne dokumentarin e Skan TV(Ligjet e pazakonta te viteve 30), shikojmë projektligjin e
Parlamentit të mbretërisë së Ahmet Zogut, ku parashikohej se «burrat që martohen me
gra të huaja nuk pranohen të marrin pjesë në administratë», që pasqyron përdorimin
e këtij «ligji» në praktikën administrative. Lind pyetja: Po vete mbreti Zog ... ? Në
Europën e mbarsur me konflikte, të gatshme për tu kthyer në luftra pushtuese dhe
traditës historike të martesave për aleanca politike dhe ushtarake, mbreti Zog synoi të
siguronte mbijetesën e shtetit të tij, me një martesë «europiane».
Jakov Malaj (Raca shqipetare) e studioi shkencërisht tezën e «pastërtisë etnike», duke
theksuar rëndësinë e zakonit «të mostrazimit të gjakut», të ritrajtuar më vonë edhe nga
Aristidh Kola në librin «Arvanitasit...». Në një kohë, kur historia europiane, ballkanike
dhe disa akademikë albanologë, flasin për përzierjet etnike të shqipetarëve ndër shekuj
me serbët, bullarët, grekët, pa harruar edhe fiset aziatike të parahistorisë, Aristidh
Kola ju risjell ndërmend pikërisht këtë «ligj»: «martesat e përziera që përmenden
në dokumentat historike që parashtruam, duhet theksuar, se gjithnjë bëheshin mes
shqipetarësh (Ali Pasha me Vasiliqinë) dhe jo me etni të huaj (...)Arvanitasit, si të
krishterë ashtu dhe mysylmanë janë nga popujt e paktë, që i largohen përzjerjeve të
gjakut me të huajt, duke ruajtur pastërtinë dhe kompaktësinë e farës».(29)
184 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Për studiuesit europian ishte e pakuptueshme kjo «pastërti e gjakut» tek popullsia
arbërore, duke patur parasysh historine e popujve të tyre, e trajtuar nga historiani dhe
gjuhëtari Joseph E. Renan në një Konferencë të mbajtur në Universitetin e Sorbonës (1882):
«Anglia, Franca, Italia, janë ato me gjak më të trazuar». (30) Shkenca historike e pranon
tezën e «trazimit të popujve europian» e shprehur edhe nga filozofi italian Julius Evola
në librin e tij «Mito del Sangue» (Miti i gjakut) se:«asnjë popull europian nuk është i pastër
nga pikpamja e racës». (31)
Problematika e tezave mbi «racat» europiane qëndron tek mjegulla që mbulon origjinën
e tyre. «Historia e sllavëve të lashte e zbuluar nga objektet arkeologjike është një fushë
hipotezash, zakonisht të paqendrueshme në kohë, që në vazhdimësi ngjallin dyshime»
pohon П. Н. Третьяков (У истоков древнерусской народности, 1970). (32) Ndërsa Edith
Durhamit (Majat e Shalës) duke folur për ngjarjet e ndodhura në fillim të shekullit të
20-të pohon se «janë shpenzuar shuma të mëdha të hollash «vetëm e vetëm për t’i bërë
bullgarë. Po këto shuma do të nevoiteshin, për t’i bere ata, me po aq lehtësi edhe serbë.
Piksëpari ata nuk kishin «atdhe». (33)
Por, problemi themelor mbi tezën ETNIKE të Lashtësisë europiane, është krijimi
artificial i «racave të reja» që emërtohen «grekët e lashtë», të panjohur për Homerin
si banorë të Gadishullit pellazgjik (ballkanik). Ky emër i përdorur nga senatorët
politikanë romakë, u përjetsua në dokumente nga shkruesit dhe u «vulos» prej
historianëve europianë të shekujve 18-19 me një formulë të shpikur (Hellene=Grek).
Në veprat e autorëve të lashtësisë, për studimet shkollore të kohëve moderne, emri
«hellen» zëvëndësoi atë «grek». Sipas Fjalorit të Bruzen de la Martiniere (Le Grand
dictionnaire géographique et critique, 1739), ishin «latinët, që emrin Grek e kanë përdorur
si sinonim të emrit Hellen». (34)
Fjalori gjeografik i vendeve të huaja në gjuhën ruse pohon se «emri Greqi ka origjinë
latine dhe nuk përdoret në gjuhën greke, etimollogjia e të cilit mbetet e papërcaktuar
nga ana gjuhësore». (Словарь географических названий зарубежных стран, 1986,
с. 97.)(35) Robert de Anzhely (Enigma), që ka jetuar në shk.19-të në Helladë, në jug të
Gadishullit ballkanik, pohon se emri «grek» u përdor vetëm pas pavarsisë (1821) dhe
«me përjashtim të shqipfolësve ose të ardhurve nga shqipfolësit, të gjithë (banorët)
janë të racave të ndryshme dhe nuk kanë asnjë lidhje me helenët e lashtë». (36) Tezë
e mbështetur edhe nga Dr.Arif Mati, (Mikenët = Pellazgët) «Helenet e vërtetë nuk jane
quajtur kurre greke»(37). Për fiset që shkruesit i quanin«hellene», sipas Strabonit
(Strab.8.3.), banonin rreth Dodonës në Epirin Thesprot. (Thesprotian Ephyri). (38) Siç
dihet nga Historia, fiset thesprote të Iperisë (Epirit) janë fise shipetaro-arbërore.
Edhe kur flitet për Grekofonët, shkruan Jakov Malaj (Raca shqipetare), që përbëjnë
numrin më të madh të aloglotëve (që flasin gjuhë tjetër); 20 mijë sipas Teki Selenices
(T.Selenica, Shqiperia më 1927, Tiranë, 1928 f.CV) dhe 35 mijë, sipas autorësh të huaj
(Almagia, Op.Cit, f.175) «origjina e tyre nuk dihet. Po ka shumë të ngjarë që një pjesë të
përbëhet prej shqipetarësh të greqizuar dhe pjesa tjetër –sidomos Vurgu i Delvinës- prej
grekësh të ftuar nga pronarë shqipetarë për të punuar çifliqet (...) Përsa i takon racës,
nuk kanë ndonjë ndryshim nga vendësit që i rrethojnë, megjithëse krushqitë i bejnë,
zakonisht në mes të tyre».(39)
MREKULLIA E MBIJETESËS SË NJË KOMBI 185

Ndikimi i historianëve të huaj lidhur me «tezën etnike», çfaqet kur përballemi me


qëndrime antishkencore të disa akademikëve që mohojnë vijushmërinë arbërore gjatë
periudhave historike, brenda dhe jashtë trevave të tyre. Kështu, përsëri akademiku
Xhevat Loshit shprehet: «Marrim Fjalorin enciklopedik shqipetar dhe aty është i
përfshirë për herë të parë Karl Gega (...) aty është shkruar ‘Karl Ritter von Gega’, po
çfarë na thotë emri ‘Ritter’? (...) pastaj nënën e kishte nga Istria dmth sllave (...) mbasi u
nënshtrua Venetiku nga turqit një pjesë e shqipetarëve të Istrias kanë shkuar në Venedik
(...) tani nga shk. 15-të deri në shekullin e 20-të, si mund ta vërtetoj dikush që kanë qenë
shqipetarë, duke patur parasysh 5 shekujt ?» (40)
Për ironi të fatit, në Enciklopedine e medias botërore– Wikipedia, në gjuhën
gjermane, angleze, spanjolle, italiane, bile dhe atë kineze e arabe (por mungon
në gjuhën shqipe) shkruhet se «Karl Rihter von Gega, ka lindur në Venecia nga
prindër shqipetarë», duke shtuar edhe sqarimin se, emri Rihter është një titull në
Austri që jepet për shërbime të shquara ndaj vendit. Ky pohim është bazuar tek
historiani Robert Elsie (A Biographical Dictionary of Albanian History. I.B.Tauris. p.
166. ) dhe  Kartografija i geoinformacije .(41)
Padituria që çfaqet jo rrallëherë lidhur me origjinën e shqipetarëve, gjuhën,
botëkuptimin, traditat e tyre etj. në institucionet albanologjike, Akademike dhe
Universitare, dëmton jo vetëm formimin e brezit të ri, por sidomos ARKIVIN e Kombit
Arbër, duke shtrembëruar të vërtetat historike të pasqyruara edhe në dokumentet e
huaja.
Në një botim të vitit 1930 (La Distribuzione dei gruppi sanguigni in alcune Colonie Albanesi
della Sicilia) i Pr. Ferdinando Nicolettit i Universitetit të Palermos, autori duke përdorur
metodën krahasuese të grupëzimeve të gjakut dhe treguesve bio-kimik në zbulimin e
shkallës së përzjerjes së arbëreshëve të katundeve Piana degli Albanesi, Contessa Entellina
dhe S.Cristina Gela, arriti në përfundimin se: «themeluesit e këtyre katundeve u kujdesuan
të mbeten të paprekur (...) gjaku i abëreshëve është ruajtur i pastër prej depërtimeve
vendese ose të huaja», në dallim nga «italianët e tjerë për shkak të kryqëzmeve të shumta
që ata kanë patur me grekë, arabë, e popuj të tjerë afrikane. (...) Ka një ndryshim etniko-
antropologjik të qartë, ndërmjet kolonive shqipetare dhe popullit siçilian.» (Nicoletti,
Op.Cit. f.8) (42)
Dëshmia e Xhuzepe Katapanos (Thoti fliste shqip) mbi përpjekjet e shumta të fiseve
Atllantido-Pellazge kundër ardhjes së fiseve të huaja, tregojnë se «mostrazimi i gjakut»
është një ligj i trashëguar që nga parahistoria: «Luftoi shumë e shumë bashkoi, popuj të
bardhë: me këta shpërbloi (shpëtoi), tërë Europën: t´egrin zi, ndoqi me tërbim, fuqi / e
n´Asi e hodhi në det, gjer n´Afri(k) e shtyu drejt. Te luftimi qindvjetor Fara jonë qëndroi
borë». (43)
186 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Ligji «i mostrazimit të gjakut», përfshin në gjirin e tij


edhe ligjin «e lidhjes me gjakun tënd»

Ky ligj, ka qenë një faktor i rëndësishëm i mbijetesës së shqipetarëve, gjithashtu i


pa shprehur në Kanun (përveç zakonit të vëllamërisë), megjithëse zbatohej në familje,
në drejtimin administrativ, veprimet luftarake dhe i dokumentuar në shkrimet
historike: «Njihet prej të gjithëve një tjetër cilësi karakteristike e pellazgëve, ajo e
dashurisë për prindërit. Kur kjo cilësi nisi të çthurret në Athinën klasike, ky popull
u përpoq ta rinovonte atë, duke shpallur ligje speciale që u quajtën Ligje Pelazgjike
ose «Pellazgjiket».(44) Ky ligj e kishte burimin në ndërgjegjësimin mbi rolin që luante
«lidhja me gjakun», një nga shprehjet e së cilës ka qenë edhe «përkatsia etnike», e
venë në dukje nga të huajt në shk.19.
«Fakt është që për popullsinë pellazge ishte karakteristike ndarja në fise të ndryshme,
të cilët njiheshin me emrat e tyre të veçantë, por që ishin të ndergjegjshëm për
përkatsine e tyre të përbashkët gjuhësore dhe etnike» (Hesselmeyer 1890) (45) Këtë
botkuptim të lashtë të përkatësisë e gjejmë të shprehur në poemën e Pashko Vasës (O
moj Shqypni e mjera Shqypni !) «Të gjithë si vllazën n’nji bese shterngoni/ E mos shikoni
kisha e zhamia /Feja e shqyptarit asht shqyptaria!» Ky fakt historiko-besimtar është
përfshirë tek fjala KOMB.
Padituria në shkencën e Historisë dhe Besimit të Pellazgo-Arbërve, çfaqet në qëndrime
antishkencore ndaj veprave të Rilindasve: «Të tilla pohime kaq kategorike tregojnë se ajo
çka u intereson në thelb rilindasve shqipetarë në përsiatjet e tyre ‘etimologjike’ nuk është
aq ‘akriba shkencore’ (saktësia shkencore-shën. im) sesa të vërtetuarit me çdo lloj mënyre
i lashtësisë së bashkëkombësve të vet në trojet ku banojnë (...) Le të themi thjesht se një
qëndrim i tillë, kur përball greqishtes vihej një gjuhë pa monumente të lashta shkrimore,
siç është shqipja, tregon edhe pasion edhe guxim por edhe një trajtim romantik të
problemit»(Dhori Q. Qiriazi, Par-Etimologjia dhe Historia). (46)
Faik Konica ka lënë shumë shënime lidhur me karakterin e shqipetarëve, ndër të cilat
edhe për «lidhjen me gjakun» (sot emërtohet përkatësia kombëtare): Ndjenja kombëtare
bie fort në sy në karakterin e tyre. Nëse ndonjë prej tyre largohet nga vendi dhe duke
rrugëtuar merr vesh se një bashkatdhetar i tij banon në një fshat pranë të cilit mund të
kalojë, ndonëse nuk e ka parë e as nuk ka dëgjuar ndonjëherë për të, ai ndërron rrugë dhe
shkon për ta takuar.(47)
Të flasësh për një popull, sidomos atë autokton shqipetar, nuk mund të bazohesh
vetëm tek dokumentet arkivore historike apo autorët e lashtësisë, sepse shumë studime,
si shqipetare dhe të huaja, nuk kanë mundur të botohen nga autorët e tyre, nuk janë
përfillur në botimet akademike të kohës moderne apo nuk kanë gjetur përkrahje në
mjedisin e politizuar të shkencës historike europiane. Si pasojë, gradualisht po zhduket
«TESORO di notizie» (një PASURI njoftimesh) siç i quante studiuesi arbëresh Nikoll Ketta,
Arkivin historik të Kombit tonë. Duke folur rreth zakoneve të Arbërve, ai vë në dukje
edhe këtë traditë: «shqipetarët kudo vinin njerëzit e fisit të tyre për të drejtuar»(dmth jo
të huaj).(48). «Deri në vitin 1831, pohon Pashko Vasa (1825 - 1892), Shqiperia qeverisej nga
MREKULLIA E MBIJETESËS SË NJË KOMBI 187

krerë kombetare. Çdo qytet, që kishte njëfarë rëndësije, kishte pashanë e tij ose beun e
vet, që pushtetin e tyre e trashëgonin nga të parët e tyre. Porta e Lartë e respektonte këtë
zakon dhe vetëm sa jepte pëlqimin e saj formal». (49) Sado të kërkoni në qitapet historike,
shkruan Aristidh Kola, nuk do të gjeni ndonjë administrator turk në zonat, ku banonin
shqipetarë, të krishterë apo mysylmanë (50)

Tradita e «lidhjes me gjakun», që nënkupton mbështetjen


tek familjarët, fisi apo bashkë-kombësi yt, zbatohej si brenda
edhe jashtë trevave arbërore.

Duke folur për Arbanasit e Bullgarisë (popullsi shqipetare) përkthyesi Elvi Sidheri
shkruan, se «një ferman i sulltanit Mahmud II-të në korrik 1810, dëshmon se Qeverisja e
brendshme dhe çështjet administrative të fshatarëve vendas janë krejtësisht të pavarura. Të
huajve, pavarësisht rangut të tyre, u ndalohet hyrja në trojet e këtyre fshatrave dhe të gjitha
grindjet zgjidheshin sipas të drejtave, dokeve, fesë dhe privilegjeve të popullsisë raja vendase,
të miratuara edhe nga disa sulltanë të tjerë, që ngjajnë me trajtimin që kishin edhe zona të
ndryshme në Jugun e Shqipërisë, si krahina e Himarës në fillim të shekullit të 18-të».(51) 
Historiani arbëresh Paolo Petta shpjegon se kjo traditë, përbënte në vetvete një
garanci besnikerie. Brenda vetë stradioteve krijoheshin dinasti të vogla me prestigj,
çdonjera nga të cilat mund të mbështetej në një rrjet besnikësh, të trashëguara në fiset
e katundet shqipetare (...) Qëndrushmëria e lidhjeve farefisnore shfaqet në disa ngjarje
tipike, si nxitja nga ana e shqipetarëve mysliman, e kryengritjes së Moresë në vitin
1482, e cila udhëhiqej nga stradiotë shqipetarë farefis i tyre, dhe shfaqet gjithashtu
në solidaritetin e grupit, që i habiste aq shumë venedikasit, të mësuar me zakonet e
ushtrive europiane». (52)
Zbatimi i «lidhjes me gjakun» (bashkëpunimi me njeriun e etnisë tënde) qe arritja
më e suksesshme e filozofisë atllantido-pellazge, e pasqyruar në veprat e Homerit, të
historianëve të lashtësisë dhe e dokumentuar edhe në objektet arkeologjike. Fjala
EPIGRAF- është e gjuhës shqipe: Epi / ipe (shqiponjë) + graf /gryej (në gur) = shkrimi «në
gjuhën e zogut», siç emërtohej në shk.19-të në Çamëri (në shqip).

Siç dëshmon simboli 12 000 vjeçar i «nyjes hyjnore» (komb) në fig.1, dy mbretër
vendosën të «lidhen», për të krijuar Dinastinë faraonike (të farës) pellazge. Në periudhat
e mëvonëshme, kur fjalori u pasurua ndjeshëm për të shprehur veprimet e njerëzve,
marrëveshjet u emërtuan po me gjuhën shqipe: «palaia philìa» pal /bëhen palë/ bashkohen
+(ph/f)fill = palët që lidhen (simbolikisht si në fig.1 poshtë) me fill - marrëveshjen.(54) Ky
objekt i dinastive faraonike të Egjiptit është me vlerë për historinë e shqipetarëve dhe
të vjetërsisë së gjuhës së tyre. Egjiptologu i Universitetit Groningen, Herman te Velde,
duke komentuar këtë objekt shprehet se, Seth formonte me Horosin një bashkim që
simbolizonte qeverinë më të mirë në botë. (55)
188 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Fig.1 Detaj i fronit të Faraonit Sesostri I–rë, ku paraqitet perëndia Horos dhe Seth duke kryer ritualin
e bashkimit të Dy – Tokave (Sema-tawy) (mijevjeçari i 2-të p.e.r:). nga zuri fill periudha e Dinastive
faraonike në Egjipt. 2. Mareveshje e lidhur me BESË (epigrafi në shqip S / Σ → BEΣA) e panjohur në
gjuhën greke, (53) që dëshmon se gdhendësit ishin shqip-folës.

Historiografia europiane, botërore dhe Albanologjia, duke injoruar periudhën Atllantido-


Pellazge dhe fallcifikuar në tekstet studimore dhe akademike periudhën e Lashtësisë, duke
mohuar rolin e Kombit Arbër në vendet e Euro-Afro-Azisë, e ka çvlerësuar veten si shkencë,
e rrjedhimisht i la fushë të lirë pseudo-historisë politike në shërbim të shtetit.
Në këtë drejtim, Rilindasit me shkrimet në gazeta dhe botimet e tyre, kanë dhënë
një ndihmesë të paçmueshme për dokumentimin e historisë së shqipetarëve. Ismail
Qemali pohon se «me gjith pushtimet e shumta e të vazhdueshme nga ana e romakëve,
Bizantit, të normanëve, bullgarëve, serbëve, italianëve dhe të turqve, ata (shqipetarët) sot
paraqesin shfaqjen e rrallë e interesante të kombësisë, të ruajtur pastër e të painfektuar
gjatë shekujve»(56),
Si përfundim: Tre «themelet» kryesore të qytetrimit të lashtësisë (Gjuha, Ligji/Kanuni
dhe Gjaku), ishin vepër e banorëve të parë Euro-Afro-Aziatik për të siguruar MBIJETESËN.
Arkivi i ruajtur tek fiset (e lidhura me Zotin), që Historia shkencore i njeh me emrin «Kombi
Atllantido –Pellazgo – Shqipetar», e dëshmon si modelin më të përsosur të trashëgimisë
etnike, krahasuar me «fatin» e fiseve të shumta të së njejtës gjini me ta, që u përhapën në
çdo cep të Botës.
Koha tregoi se E VËRTETA historike e këtij Kombi nuk varroset dot, sikurse gjatë mijëra
vjetësh, nuk u varros dot prej rërës së Saharasë, Sfinksi i Atllantido-Pellazgëve.
SHËnime 189

SHËNIME

DORA QË ZBULON SIMBOLIN 12 000 VJEÇAR TË BESIMIT ARBËR


1. Mustafa Nano: «Ah moj Vojsava, qe na prishe mendsh me kete origjinen tende!» http://pashtriku.
org/?kat=43&shkrimi=6784
2. Ardian Klosi, Autorë të gjuhës gjermane Albanologjia- në Bibliotekën Kombëtare, Shtypur Natyra,
2007
3. Fustel de Coulanges, La Cité antique, Librairie Hachette, Paris, 1900 ; De la manière d’étudier le
monde antique; Qyteti antik, Dituria, Tiranë, 2014, f52, 53.
4. Prof. Angëlo Carcagni (Il bisogno della ricerca di una qualche forma di religiosità è strettamente
congiunto con la comparsa e con l’essenza stessa dell’uomo sulla terra. Un gruppo, un clan,
una tribù, una società, non possono vivere a lungo senza una forma di religiosità che sia da
sostegno e guida) ; Arte Religione e Magia - Grotta dei Cervi a Porto Badisco,
5. Fustel de Coulanges, po aty, f.53
6. Isacco parla a Giacobbes “… l´Iddio onnipotente ti benedica, ti renda fecondo e ti moltiplichi, in guisa
che tu diventi un´assemblea di popoli…» (Genesi 28:3, 4) (Nicola Iannazzo «C’è chi usa dire:
“ti benedico…”, ma l’uomo non ha il potere di benedire nessuno…” http://nicolaiannazzo.
org/2010/11/21/%E2%97%8F-ce-chi-usa-dire-ti-benedico-ma-luomo-non-ha-il-potere-di-
benedire-nessuno/
7. (Andate dunque, ammaestrate tutti i popoli, battezzandoli nel nome del Padre e del Figliuolo
e dello Spirito Santo, insegnando loro d´osservar tutte quante le cose che v´ho comandate.)
(Matteo 28:19, 20) (Nicola Iannazzo «C’è chi usa dire: “ti benedico…”, ma l’uomo non ha il
potere di benedire nessuno…” http://nicolaiannazzo.org/2010/11/21/%E2%97%8F-ce-chi-usa-
dire-ti-benedico-ma-luomo-non-ha-il-potere-di-benedire-nessuno/
8. (Quando un sacerdote Greco Cristiano benedice usando le prime tre dita della mano egli compie
semplicemente il segno magico che significa - mediante il potere del triangolo o «trinità»).
http://www.teosofica.org/it/glossario-dottrina-segreta/glossario/, 32?alfa=C&start=20)
9. Prof. Angelo Carcagni, Arte Religione e Magia - Grotta dei Cervi a Porto Badisco. http://sautcreatif.
com/grottadeicervi/arte-religione-e-magia
10. Eduard Shnaider,  Pellazgët dhe pasardhësit e tyre, Tiranë 2009, f.150
11. Una mano con 3 dita o una mano mutilata raffigura le fasi della Luna…(La Mano Talismanica-
Enciclopedia illustrata dei simboli, J. C. Cooper, http://tarocchiemagialunaria.blogspot.
al/2015/10/la-mano-talismanica.html
190 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

12. IL GLOSSARIO TEOSOFICO di HELENA PETROVNA BLAVATSKY, ROMA www.scienze-


astratte.it/files/Glossario_Teosofico.pdf
13. E. Shnajder, po aty, f.147
14. Arif Mati, Mikenet=Pellazget. Greqia ose zgjidhja e nje enigma, Plejad 2008, f.196-199 -212 -10
15. Arif Mati, po aty, f.12
16. Rrënjët social-kulturore të krizës ekonomike greke dhe Shteti modern Grek,  maj 2012; F.Demi
Racizmi historik, deshmi e mendesise ideologjike dhe politike e se kaluares dhe nxites konfliktesh ne te
ardhmen, 23.07.2012
17. (Il nome Assiro della Luna era Sin e Sin-ai era il Monte, il luogo di nascita di Osiride, di Dioniso,
Bacco e molti altri dei.) po aty
18. Fustel de Coulanges, po aty, f.53
19. Dottrina Segreta, Cosmogenesi, pag. 196-197. http://www.mythologydictionary.com/greek-
mythology.html#caucasus
20. http://www.sixbid.com/browse.html?auction=674&page=6 Lot 551. C. Mamilius Limetanus
AR Serrate Denarius. C. Mamilius Limetanus AR Serrate Denarius. Rome, 82 BC. Bust of
Mercury ri...
21. ATLANTIDEI (Gr.) - Antenati dei Faraoni e progenitori degli Egiziani), secondo alcuni, ed
anche secondo la Scienza Esoterica (Vedi Dottrina Segreta, vol. V° pag. 258 e VI° pag. 363 e
Buddismo Esoterico pag. 115
22. Xh.Katapano, Thoti fliste shqip, Botimet Enciklopedike, Tiranë, 2007, f47, 48
23. Xh.Katapano, po aty, f.14
24. Niko Sillo, Etruskishte – Toskerishte, West Print, f145
25. Helena Blavatsky, po aty .
26. http://www.mythologydictionary.com/greek-mythology.html#caucasus
27. E.Shnajder, po aty, f.71
28. Ermete trismegisto (Gr.) - L’Egiziano Ermete «tre volte grande». Il mitico personaggio da cui
prese il nome la filosofia Ermetica. In Egitto, era il Dio Thoth o Thot. È anche il nome generico
di molti scrittori Greci di filosofia e di Alchimia. Ermete Trismegisto è il nome di Ermete,
o Thoth, nel suo aspetto umano, ma quale dio è molto di più. Come Ermete-Thoth-Aah è
Thoth, la luna; il suo simbolo è il lato illuminato della luna, che si suppone contenga l’essenza
della saggezza creativa, “l’elisir di Ermete”. Il Glossario Teosofico di Helena Petrovna Blavatsky,
Roma www.scienze-astratte.it/files/Glossario_Teosofico.pdf
29. Nell’Antico Testamento il mistero della Trinità è soltanto prefigurato e non ancora rivelato
apertamente, forse per non dare al popolo ebraico, circondato da idolatri, occasione di cadere
nel politeismoPietro Parente (1954) 529. http://it.cathopedia.org/wiki/Trinit%C3%A0)
30. http://www.treccani.it/enciclopedia/sabazio_(Enciclopedia-dell%27-Arte-Antica)/
31. Parrocchia ortodossa - Documenti www.ortodossiatorino.net, Borgognone .
32. E.Shnaider, po aty, f157
33. (Enel: A Message from the Sphinx), XH.Katapano, po aty, f51

GJUHA SHQIPE - DËSHMI E SË VËRTETËS HISTORIKE


1. (Il greco e il greco antico sono certamente lingue di origine indoeuropea [16]. Per quanto
attiene a questa lingua, essa ci è nota a partire dai testi in lineare B risalenti al XV secolo a.C.
[Cfr. Walter Burkert,  op. cit. p. 81.] Francisco Villar, [In Gli indoeuropei e le origini dell’Europa.
Lingua e storia.. Bologna, Il Mulino, 1997, pp. 547 e sgg.]: gli Indoeuropei di stirpe greca, i
Greci, siano entrati in Grecia durante l’età del Bronzo, probabilmente a partire dal XX secolo
a.C.; (...) Questi popoli giungevano probabilmente dall’Epiro e dalla Tessaglia occidentale,
sviluppando in Grecia quella che noi indichiamo come Civiltà micenea, civiltà che cadde in
rovina intorno al XIII secolo a.C., quando, probabilmente, irruppe nella penisola il popolo,
sempre indoeuropeo, dei Dori. (Gli Indoeuropei in Grecia) https://it.wikibooks.org/wiki/La_
religione_greca/Le_origini_preistoriche_e_gli_Indoeuropei
SHËnime 191

2. (La prima teoria proposta fu quindi quella che l’India fosse la Patria originaria ed il sanscrito
la Lingua originaria (...) L’ipotesi dell’invasione ariana, formulata chiaramente da Gordon Childe
(The Aryans, 1926) è famosa tra queste teorie di diffusione. Essa vede l’ariano come un cavaliere
nomade che dalle steppe eurasiatiche si è diffuso sia al sud che all’ovest.) http://it.wikipedia.
org/wiki/Urheimat_protoindoeuropea ;
3. (“L’espressione “popoli indoeuropei” deve essere intesa come un’abbreviazione di “popoli
che parlano lingue indoeuropee”, poiché, mentre la derivazione di queste lingue da un unico
ceppo è un fatto scientificamente dimostrato, l’unità originaria dei rispettivi popoli non si può,
in genere, affermare e in molti casi si deve negare. In altre parole, esiste un tipo linguistico
indoeuropeo, ma una stirpe o razza indoeuropea non esiste.” INDOEUROPEI, di Giuseppe
CIARDI-DUPRE’ - Gioacchino SERA - Enciclopedia Italiana (1933) http://www.treccani.it/
enciclopedia/indoeuropei_%28Enciclopedia-Italiana%29/¸ (Sebbene molte siano le ipotesi
proposte, nessuna ha ancora raggiunto un accordo sufficientemente vasto all’interno della
comunità dei ricercatori.) http://it.wikipedia.org/wiki/Urheimat_protoindoeuropea
4. Petro Zheji, (Por shembulli i latinishtes dhe i gjuheve romane nuk mund te zbatohet “talis quails”
ne rastin e shqipes dhe te sanskritishtes. Kjo sepse ketu fjala per motivim… (dmth) shpënies se
fjales per te motivuar (ne sanskritisht) tek simboli qe ajo «pa ditur» pershkruan dhe qe perben
limanin e fundem ku fjala plotesisht e motivuar prehet me ne fund e qete». Ndaj dhe ne rastin e
sanskritishtes ne dote perpiqemi te arrijme ne perfundimin se gjuha shqipe eshte me e lashte se
sanskritishtja, Shqipja dhe Sanskritishtja (pjesa e dytë), Tiranë, Tertiumdatur, 2006, f16, 17
5. Arif Mati (… duhet theksuar që Pitagora (Porphyre, Vie de Pythagore – De Malchus ou du
roi - 17, p. 36 – Belles Lettres, Paris 2010) e përcaktonte Zeusin me emërtimin «Zan». Sipas
shumë kërkimeve të bëra, në studimin e gjuhëve europiane, e madje te ashtuquajtura “indo-
europiane”(të vjetra dhe të reja), vetëm gjuha shqipe arin ta bëj të kuptueshme këtë emër,  me
dialektin geg të veriut të Shqipërisë : Zan, Zani që do të thotë «zë, zëri»). - Të flasësh për
Lashtësinë, duhet të kuptohet qartë Historia e Greqisë. Sipas librit tim «Shqipëria…»
6. Helena Blavatsky, Il Clossario Teosofico, Roma, Instituto Cintamani, 1998, (SATYA LOKA (Sans.)
- Il mondo della purezza e della saggezza infinite; la dimora celestiale di Brahmā‚ e degli dei.;
TRILOCHANA (Sans.) - “Dai tre occhi”, nome di Shiva..(f198, 231)
7. Petro Zheji, po aty, f.11
8. Dhimitër Kamarda «Disscorso Preliminare», f24 http://www.anticabibliotecacoriglianorossano.it/
wp-content/uploads/2017/09/Camarda-Demetrio.-Appensice-sul-Saggio_di_grammatologia_
comparata_sulla_lingua_albanese.-1866.pdf
9. Lidio Cipriani. Creta e l´origine mediterranea della civiltà, Firenze MARZOCCO, 1943, f.20.21, .90,
10. Xhuzepe Katapano, Thoti fliste shqip, Botimet enciklopedike, Tiranë, 2007 (Thot parlava
albanese, Bardi editore, Roma, 1984), f124
11. Edwin Jacques “Shqipetaret”, 1995, f.55
12. Helena P.Blavatsky, ATLANTIDEI (Gr.)- Antenati dei Faraoni e progenitori degli Egiziani, secndo
alcuni ed anche secondo la scienza Esoterica (vedi Dottrina Segreta, vol V, pag 258 e VI, pag.363 e
Buddismo Esoterico pag.115). f35 Il Glossario Teosofico di, Roma, Instituto Cintamani, 1998.
13. https://www.britannica.com/place/ancient-Greece
14. Nikoll Ketta, (Omero nell´Iliade noma Iones gl´ateniesi colle di lor attike colonie, ed anche
achei, macedoni ed epiroti) Nicolo Chetta,  Tesoro di Notizie su de´ Macedoni, 2002, f56, 59
15. Petro Zheji Shqipja dhe Sanskritishtja (pj.2), Tiranë, Tertiumdatur, 2006, f16, 17
16. Sami Frashëri, (Sellenizmi. f.99) http://eltonvarfishqip.blogspot.com.es/2010/02/etimologjia-e-
emrit-shqiperi-shqipetar.html
17. Helena P.Blavatsky (Dice Filone in Quaestiones et Solutiones in Genesis «Il Secondo Dio è la sua
Saggezza (quella di Ain Soph)». La Divinità è Nessuna csa (No-thing); essa è senza nome perciò
è chiamata Ain Soph, dato che la parola Ain significa Nulla…. AIN (Ebr.) - Il non esistente; la
divinità in riposo ed assolutamente passiva (w.w.w.) (Glosario teosofico H :Balvatsky germa A)
18. 1.Ramsès II représenté en enfant protégé par le dieu Houroun - Statue trouvée à Tanis autrefois
à Pi-Ramsès - Musée du Caire (Hena e plotë mbi kokë) 2. Momie de Ramsès II, https://
fr.wikipedia.org/wiki/Rams%C3%A8s_II 3. Portrait of Skanderbeg in the Uffizi, Florence.
192 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

https://fr.wikipedia.org/wiki/Scanderbeg#/media/Fichier:Gjergj_Kastrioti.jpg
19. Në një dokument të Aleksandrit të Madh, zbuluar nga Lucia Nadin (Muzeu Correr, Venedik)
shkruhet : «Unë Aleksandri, bir i Filipit, mbretit të maqedonasve, (…) pinjoll i Farës së shquar
të popujve Ilirikë të Dalmacisë dhe Liburnisë dhe të popujvë të tjërë të së njejtës gjuhë që
popullojnë Danubin dhe zonën qëndrore të Thrakës…». http://iliriada-online.com/histori-dhe-
studime/testamenti-aleksandrit-te-madh-un-jam-ilir/
20. Paolo Petta, Stradiotët, Ushtarë shqipetarë në Itali (shek.XV-XIX), Instituti i Diallogut dhe
Komunikimit, Tiranë, 2006, f.39
21. Xhuzepe Katapano, po aty, f174
22. Aristidh Kola, Gjuha e Perëndive, Plejad, Tiranë, 2003, f222, 223
23. The Parian Chronicle says that Phthia was the homeland of the Hellenes and that this name
was given to those previously called Greeks (Γραικοί).[155] In Greek mythology,  Hellen, the
patriarch of the Hellenes who ruled around Phthia, was the son of Pyrrha and Deucalion,
the only survivors after the Great Deluge.[156] [ Pseudo-Apollodorus. Bibliotheca.]The Greek
philosopher Aristotle names ancient Hellas  as an area in  Epirus between Dodona and
the Achelous  river, the location of the Great Deluge of  Deucalion, a land occupied by the  Selloi and
the «Greeks» who later came to be known as «Hellenes».[157]  [Aristotle. Meteorologica,  1.14: “The
deluge in the time of Deucalion, for instance took place chiefly in the Greek world and in it
especially about ancient Hellas, the country about Dodona and the Achelous.”]In the Homeric
tradition, the Selloi were the priests of Dodonian Zeus.[158] https://en.wikipedia.org/wiki/Greeks
24. po aty
25. (San Paolo nelle sue Epistole usa Hellene, quasi sempre in associazione con Ebreo, con lo scopo
di rappresentare la somma di due entità contrapposte.[ San Paolo, Atti degli Apostoli, 13, 48 &
15, 3 & 7, 12] http://it.wikipedia.org/wiki/Denominazioni_dei_Greci
26. Schkypetars que les historiens appellent Epirotes, sont les abitants de la actuels de la ville
d’Argos (Pouquoville “Voyage de Grece “ VI, 35) La Question albanaise, “Les droits le l’Albanie
dans l’Europe nouvele” Colonel Léon Lamouche, f.19) by Lamouche, Léon, Published 1914
https://archive.org/stream/laquestionalbana00lamo#page/45/mode/1up
27. Demetrio Camarda, Appendice al Saggio di Grammatologia Comparata sulla lingua Albanese. Dis-
corso Preliminare, f. IX https://books.google.co.zm/books?id=LDwI21lMkwMC&printsec=-
frontcover#v=onepage&q&f=false; (nell’Epiro come nel resto della Grecia, Albani ed Elleni in
nulla fra loro si distinguono (a) fuorchè nella maggiore energia dei primi. f.XXXIX
28. Shpresa Musaj [(Pind. frg.59 II. 16, 234). (Lochner-Hüttenbach 1960, f14-149)], Gjuha dëshmi e
lashtësisë sonë mijëravjeçare, botime Ymeraj, Fier, 2012, f.136
29. Hellen, in Greek mythology,  king of Phthia (at the northern end of the Gulf of Euboea),
son of Deucalion (the Greek Noah) and Pyrrha and grandson of the Titan Prometheus; he
was the eponymous ancestor of all true Greeks, called Hellenes in his honour. https://www.
britannica.com/topic/Hellen#ref272246
30. Nikoll Ketta (Nicolò Chetta, Tesoro di Notizie su de´Machedoni, 1777) f.54
31. Eqrem M.Zenelaj, Lufta e Tojes sipas Diktit te Kretes dhe Darit te Frigjise, Prishtinë, Artini, 2019, f.73
32. 10 This oracle, according to Ephorus, was founded by the Pelasgi. And the Pelasgi are called
the earliest of all peoples who have held dominion in Greece. And the poet speaks in this
way: “O Lord Zeus, Dodonaean, Pelasgian”;457 (...) In ancient times, then, Dodona was under
the rule of the Thesprotians; and so was Mount Tomarus, 464 or Tmarus (for it is called both
ways), at the base of which the temple is situated. And both the tragic poets and Pindar have
called Dodona «Thesprotian Dodona.». STRABO, GEOGRAPHY  p285 Book VII, Chapter 7
https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/7G*.html)
33. Dhimitër Pilika, Pellazgët origjina jonë e mohuar, Botimet Enciklopedike, Tiranë, 2007, f177
34. (The original inhabitants of Achaia are said to have been Pelasgians, and were called Aegialeis
(Αἰγιαλεῖς), or the “Coast-Men from Aegialus, the ancient name of the country, though some
writers sought a mythical origin for the name, and derived it from Aegialeus, king of Sicyonia.
(Hdt. 7.94; Paus. 7.1.) http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.006
4:id=achaia-geo
SHËnime 193

35. Arif Mati (Mathieu Aref) Mikenët=Pellazgët, Plejad, 2008, f 359


36. Dh.Pilika, po aty, f.296
37. Aristidh Kola, Arvanitasit dhe prejardhja e grekeve, Shtepia botuese 55, 2002, f251
38. The other common names are Danaans (Δαναοί) and Argives (Ἀργεῖοι) while  Panhellenes 
(Πανέλληνες) and Hellenes (Ἕλληνες) both appear only once in the Iliad;[150] all of these terms
were used, synonymously, to denote a common Greek identity.[151][152] [Ref.151.  Cartledge
2011, Chapter 4: Argos, p. 23: “The Late Bronze Age in Greece is also called conventionally
‘Mycenaean’, as we saw in the last chapter. But it might in principle have been called ‘Argive’,
‘Achaean’, or ‘Danaan’, since the three names that Homer does apply to Greeks collectively
were ‘Argives’, ‘Achaeans’, and ‘Danaans’.”, Ref.152.  Nagy 2014, Texts and Commentaries
– Introduction #2: “Panhellenism is the least common denominator of ancient Greek
civilization (...) The impulse of Panhellenism is already at work in Homeric and Hesiodic poetry.
In the Iliad, the names “Achaeans” and “Danaans” and “Argives” are used synonymously in
the sense of Panhellenes = “all Hellenes” = “all Greeks.”] https://en.wikipedia.org/wiki/Greeks
39. (Dopo le Guerre Persiane fu scritta un’iscrizione a Delfi per celebrare la vittoria sui Persiani e
per lodare Pausania come il generale a capo degli Hellenes.[ Thucidide, “Histories”, I, 132] La
consapevolezza di un’unità panellenica fu promossa dalle feste religiose, in particolare nei
Misteri eleusini. http://it.wikipedia.org/wiki/Denominazioni_dei_Greci
40. Spiro Konda, (Per Kreten flitet se pari tek Homeri, i cili thote se ne Krete banonin dhe «pellazgt
hyjnore» (Odise, keng XXX, 177), Shqipetaret dhe problem pellazgjik, 1964. UEGEN, Tiranë 2011, f250
41. Neottolemo consentì a Eleno di costruire la città di Butrinto nell›Epiro, e quando Enea passò
da quel paese nel suo viaggio verso l›Italia (Virgilio,  Eneide, III), trovò Eleno che governava
tranquillamente con Andromaca una nuova “Troia”. https://it.wikipedia.org/wiki/Eleno
42. Eqrem M.Zenelaj, (Johann Heinrich Zedler, Allgemeine Staats –Kriegs-Kirchen und Gelehrnten-
Chronicke, in welcher alle Geist und weltliche Denkwürdigkeiten und Geschichte, so sich vom
Anfange der Wet bis auf unsere Zeitbzugetragen, aus bewӓrten Mӓnner schriften etc. Leipzig,
1722, f2) Lufta e Tojes sipas Diktit te Kretes dhe Darit te Frigjise, Prishtinë, Artini, 2019, f.18.
43. D. Camarda (Anche il Ferrari (Costumi d’Europa) narra di parecchi usi albanesi, che ricordano
vivamente la Macedonia, e l’antica gente dorica ; e il Dorsa ne descrive quelli delle colonie
d’Italia), po aty, fXXXVIII
44. Dh.Kamarda, (b) …certo è che la storia, non meno che la lingua ci presentano congunte in ogni
tempo da legami assai stretti le tribu illirio-macedono-epirotiche con le elleniche, o siano eolo-
doro-ioniche.), po aty, f.LIV ; Eduard Shnaider, «Pellazget dhe pasardhesit e tyre» Tiranë 2009, f121
45. https://www.treccani.it/enciclopedia/civilta-micenea_%28Dizionario-di-Storia%29/
46. Francisco Villar[18], [ In Gli indoeuropei e le origini dell›Europa. Lingua e storia. Bologna, Il Mulino,
1997, pp. 547 e sgg.]: l’arrivo degli Indoeuropei-Greci (...) sviluppando in Grecia quella che
noi indichiamo come Civiltà micenea ...) https://it.wikibooks.org/wiki/La_religione_greca/Le_
origini_preistoriche_e_gli_Indoeuropei
47. Francis Vian «l›espressione «civiltà micenea» si giustificava finché sembrava che Micene fosse il
centro fondamentale di questa civiltà; oggi, una volta nota l›esistenza di numerosi altri centri, par-
rebbe più opportuno parlare di civiltà «achea» e restituire all›aggettivo «micenea» la sua specifica
valenza geografica.» (Francis Vian. Le religioni della Creta minoica e della Grecia achea in Le religioni del
mondo classico (a cura di Henri-Charles Puech). Bari, Laterza, 1987, p. 4.) https://it.wikibooks.org/
wiki/La_religione_greca/Le_religioni_egee
48. Pra si mund të trajtohet një gjuhë paragreke se është gjuhë greke, ndërkohë që grekët nuk
ekzistonin ? Arif Mati, Mikenët=Pellazg, Plejad, Tiranë, 2008, f 450, 451
49. (La plaine de la Messara est une plaine de Crète, en Grèce. Elle s’étend sur 59 kilomètres de
long sur 7 kilomètres de large entre le massif de l’Ida au nord et le massif des Asteroussia
dans le sud de l›île, et entre la mer de Libye à l›ouest et le massif de Dicté à l›est. Elle est entre
autres, dominée par le site de Phaistos,
https://fr.wikipedia.org/wiki/Plaine_de_la_Messara; Homère décrit Phaistos comme «La ville
au grand nombre d›habitants». Ces derniers auraient participé à la guerre de Troie.) https://
fr.wikipedia.org/wiki/Phaistos
194 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

50. Kretasit messapë, sipas Tuqididit, në vitin 413 p.e.r. mbështetën qytetin e Athinës në luftën e
Peloponezit në emër të traktateve të lashta të miqësisë të quajtura “ palaia philìa”, shqip: pal
/bëhen palë/ bashkohen +(ph/f)fill = palët që lidhen me marrëveshje.(49) (Pausania X, 13, 10;
P. Amandry, 1949; G. Nenci, 1976; M. Lombardo, 1992; ^ Diodoro, XVI, 63; ^ Arriano, III, 6.;
^ Diodoro XX, 104, 1-2.) http://it.wikipedia.org/wiki/Messapi
51. Niko Stillo, Etruskishte -Toskërishte, f46-48
52. S.Konda, (Per Kreten flitet se pari te Homeri, i cili thote se ne krete banonin “pellazget hyjnore”
(Odis.K. XX, vargje 172-177)...Ne te njejten kenge, (Iv. 178-181) lexojme:”Aty eshte Knosos,
qytet i madh, ku Minos-i i forte mbreteronte (...) te atit tim, trimit Deukalion”, po aty, f250
53. N. Stillo “Etruskishte-Toskerishte” West Print, f294, 297
54. Dr. Frassari Adamidi, (L´Epir, on Albanie du sud, était le centre des meilleures races des divin
Pélasges d´Homère. Les Molosses, Myrmidons, Selli o Helli ou Graeci, groupés autour de
l´oracle de Dodone., près du mont Tomori, sont mentionnés par des auteurs divers et surtout
dans l´Illiade come soldats d´Achille; les Petthalli, une autre tribu du rouayme d´Achille, en
émigrant dans les vallées de Pénéus, va imposer leur nom et la contrée sera nominée Thessalie,
alors qu´anciennement elle portait le nom de Pélasges. (...) C´est en langue pélasge, par
conséquent, que chantaiet les aëdes d´Olympe, les Orphées, les Thamyrs etc. pour célèbrer
les muses de Piéria, les dieux paϊens, les héros Hércule). (Chapitre I Les Pelasges et leur
descendants les Albanais, Kajro, v.1902, f.8 Adamiti Pellazget.pdf
55. Dr. Frassari Adamidi, (Il a fallu plusieurs siècles de lutte et d’émigration lente jusqu’à ce que
ces races épirotes parviennent à s’assimiler toutes les autres peupla des congénères de la Béotie,
de l’Attique, etc. Un nouvel oracle de Dodoni fut érigé en Thessalie, à l’exemple de celui de
l’Epire. Le récit légendaire du déluge de l’Epire fut appliqué par les Hellènes partout chemin
faisant. Alors la barque du héros Deucalion ayant abordé la hauteur de l’Orthys, s’arrêta un
moment pour fonder un autre oracle célèbre, le sanctuaire des Delphes, qui effacera le nom de
Pélasge par le nom Hellénique). f.9, po aty
56. Aristidh Kola, Gjuha e Perëndive, Plejad, Tiranë, 2003, f.161
57. Aristidh Kola, «Arvanitasit dhe prejardhja e grekeve», Shtepia botuese 55, 2002, f73
58. Nermin Vlora «Pellazget-Iliret-Etrusket-Shqipetaret» Prishtinë, 2002, f 272
59. A.Kola, po aty, f73
60. Humans lived for tens of thousands of years with language, and thus with tales about the past, but
without writing. Oral history is still important in all parts of the world, and successful transmission
of stories over many generations suggests that people without writing can have a sophisticated
historical sense. https://www.britannica.com/topic/historiography/Ancient-historiography
61. Dhimiter Pilika, Pellazgët origjina e jonë e mohuar Botimet Enciklopedike, Tiranë, 2007, f .131
62. Rose Wilder Lane, Majat e Shalës, Argeta –LMG, Tiranë, 2004,, f.142, 143
63. (Their truth was authenticadet by the very fact of their continued repetition. History, which
may be defined as an account that purports to be true of events and ways of thinking anf
feeling in some part of the human past, stems from this arcetypal human narrative activity (...)
Its claim to truth is based in part on the fact that all the persons or events it describes really
existed or occurred at some time in the past. Historians can say nothing about these persons or
events that cannot be supported, or at least suggested, by some kind of documentary evidence.
(History of Historiography) https://www.britannica.com/topic/historiography)
64. Rose W. Lane, po aty, f. 143 (ref.1).
65. Dh. Kamarda DISCORSO PRELIMINARE, f.XXVII
66. Rose W. Lane, po aty, f.140
67. Jakov Malaj, Raca Shqipetare, UEGEN, Tiranë, 2005, f.108 (Botimi i I, 1944, Mal´Osmani, 1944)

SHQIPONJA - SIMBOLI MË I LASHTË I BESIMIT NË EURO-AZI


1. https://www.la-croix.com/Sport/Mondial-2018-Xhaka-Shaqiri-aigle-deux-tetes-attise-debat-
identitaire-Suisse-2018-06-25-1300950075)
2. https://fr.wikipedia.org/wiki/H%C3%A9raldique
SHËnime 195

3. https://www.flickr.com/photos/bartmertens/425319051 ; http://www.fondazioneterradotranto.
it/tag/marcello-semeraro/
4. Jaho Brahaj «Flamuri i Kombit Shqipetar»2007, f50
5. https://www.fjala.info/simboli-yne-antik-nga-iliret-te-skenderbeu-historia-e-shqiponjes-me-
dy-koka/
6. ( https://it.wikipedia.org/wiki/Stemma_della_Russia; Jean-Baptiste Rietstap Armorial général,
précédé d’un dictionnaire des termes du blason : précédé d’un dictionnaire des termes du blason,  t. 1,
Gouda, G.B. van Goor zonen,  1884,  2e éd. (lire en ligne [archive]),  p. XIII https://fr.wikipedia.
org/wiki/Aigle_(h%C3%A9raldique)
7. http://www.gazetadita.al/sergio-ramos-feston-golin-me-shqiponje-video/
8. https://sq.wikipedia.org/wiki/Flamuri_i_Shqip%C3%ABris%C3%AB)
9. Nella caccia, l’aquila non perde la sua dignità. Si lancia dall’alto, ma non per cadere nel fango,
o per rimanere a terra. Anche noi non torniamo al peccato, ad una vita bassa moralmente e non
dimentichiamo che il Signore ci ha portati in alto (2 Pietro 2:20, 21) http://www.tuttolevangelo.
com/studi/come_aquile.php
10. Questa caratteristica assurge a simbolo della protezione di Dio che, come aquila, si prende
cura del suo popolo e, con premura, lo conduce in salvo, portandolo, in alto, sulle sue ali (Es
19, 4; Dt 32, 11). http://www.paoline.it/blog/bibbia/1072-l-aquila-simboli-biblici.html
11. parole del re David nella Bibbia: «Si rinnoverà come quella dell’aquila la tua giovinezza».
http://www.sistemamuseale.provincia.ancona.it/musei%20news/bestiarimedievali/scheda4.
htm); L’aquila è, inoltre, simbolo di giovinezza eterna (Sal 103, 5); della giustizia di Dio verso il
popolo infedele(Os 8, 1) http://www.paoline.it/blog/bibbia/1072-l-aquila-simboli-biblici.html
12. (http://www.tuttolevangelo.com/studi/come_aquile.php).
13. https://it.wikipedia.org/wiki/Leggio_a_forma_di_aquila; https://www.alamy.it/foto-im-
magine-la-bibbia-su-un-aquila-leggio-presso-la-cattedrale-di-san-pietro-di-san-paolo-
e-di-san-andrea-costruito-come-unabbazia-nel-1118-a-peterborough-101740546.html ;
http://shqipetarja.com/lajm/furtuna-mbi-xhaken-dhe-shaqirin-visar-zhiti-papa-frances-
ku-beri-shqiponjen-me-duar-natyrshem-dhe-shenjterishtfoto
14. Helena P.Blavatsky, Animali (quattro),  Il Clossario Teosofico, Roma, Instituto Cintamani, 1998, f22)
15. L’OCCHIO DELLA MATER - L’OCCHIO DELLA REGINA DEI CIELI http://www.marcovuyet.
com/ALARMA%20L%27OCCHIO%20DEL%20PAPATO.html ; https://manastirea.petru-voda.
ro/2016/04/25/sf-grigorie-cel-mare-omilii-la-prorocul-iezechiel/
16. http://www.catholic-saints.info/catholic-symbols/eye-christian-symbol.htm)
17. Dice Filone in Quaestiones et Solutiones in Genesis «Il Secondo Dio è la sua Saggezza (quella
di Ain Soph)». La Divinità è NESSUNA COSA (No-thing); essa è senza nome perciò è chiamata
Ain Soph, dato che la parola Ain significa NULLA…. AIN (Ebr.) - Il non esistente; la divinità in
riposo ed assolutamente passiva (w.w.w.) (Glosario teosofico H :Balvatsky germa A)
18. La cabala operativa di R. Ambelain Redazione di “Kether”Rassegna siciliana di studi Martinisti
dell’OMAT – 1997 http://www.iltibetano.com/testi/martinismo_lingua%20ebraica.htm
19. Petro Zheji, Shqipja dhe Sanskritishtja (pjesa e dytë), Tiranë, Tertiumdatur, 2006, f. 77, 413
20. Fatbardha Demi «Sellenizmi, besimi që sundon Botën.», botimet Dudaj, Tiranë, 2016, f100
21. Sellenizmi ...f 94
22. Sellenizmi ...f 94
23. AUÑAMENDI EUSKOENTZIKLOPEDIAFUND BERNARDO ESTORNÉS LASA http://
aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/en/ain/ar-1954/
24. Tutti questi simboli sono Egiziani, Caldei, ed Indiani.(Animali (quattro),  Helena P.Balvatsky,
Il Clossario Teosofico, Roma, Instituto Cintamani, 1998, f.22
25. Sellenizmi, besimi që sundon Botën, f 94; Bindu ! emri që i dhanë Pellazgo-Arbërit Perëndisë.
26. Helena P. Blavatsky, Il Glossario Teosofico, Roma, Instituto Cintamani, 1998, f35
27. L’AQUILA QUALE PROFETA Il Signore nella Bibbia dichiara: «Voi avete visto ciò che ho fatto
agli Egiziani, e come Io vi ho portato sulle ali d’aquila e vi ho condotto da Me» (Esodo 19:4).
http://www.branham.it/joomla/scaricalibriprofezie/leaquiledidio.pdf).
28. I sarcofagi dei Grandi Sacerdoti di Amon nel Museo Egizio di Firenze) http://www.toscana.
196 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

beniculturali.it/articoli/i-sarcofagi-dei-grandi-sacerdoti-di-amon-nel-museo-egizio-di-firenze
29. http://www.netfertiti.fr/statues/245-statue-d-horus-faucon-3701052200512.html
30. https://fr.depositphotos.com/68468355/stock-illustration-horus-isolated-figure-of-ancient.html
31. The Complete Gods and Goddesses of Ancient Egypt. Thames & Hudson. ISBN 0-500-05120-8.
32. http://www.persee.fr/doc/crai_0065-0536_1968_num_112_1_12198
33. https://fr.wikipedia.org/wiki/Horus
34. Xhuzepe Katapano (Thot-Tat parlava albanese, Bardi Editore, Roma, 1984) THOT-i fliste shqip,
Botimet Enciklopedike, 2007, f 81
35. Dhimiter Pilika, «Pellazgët Origjina jonë e mohuar» botimet enciklopedike, Tiranë, 2005, f38
36. The Eye of Horus is an ancient Egyptian symbol of protection, royal power, and good health.
https://en.wikipedia.org/wiki/Eye_of_Horus
37. http://www.fjalori.shkenca.org/
38. Shtjefën Gjeçovi, Trashëgime Thrako-Iliriane, botimet ORA, 2003, f64
39. http://it.wikipedia.org/wiki/Al-%HYPERLINK “http://it.wikipedia.org/wiki/Al-’Ayn”27HY-
PERLINK “http://it.wikipedia.org/wiki/Al-’Ayn”Ayn
40. Niko Stillo, Etruskishte Toskërishte, botimet West Print, f77
41. Dhimiter Pilika, po aty, f81-82 .

BINDU ! - EMRI QË I DHANË ARBËRIT PERËNDISË pj.I


1. Dhori Q. Qiriazi Par-Etimologjia dhe Historia, Albanohellenica, nr.2, Lidhja filologjike shqipetaro-
greke, 2000/2001, f 9, 10
2. http://www.treccani.it/enciclopedia/storiografia_%28Dizionario-di-filosofia%29/
3. Metodologia delle ricerca storica - Pietro Rossi http://dizionaripiu.zanichelli.it/storiadigitale/p/
voce/5719/storiografia
4. Petro Zheji Shqipja dhe Sanskritishtja (pjesa e pare), (botimi i pare 1996)Tertiumdatur, Tiranë
2005, f25
5. Petro Zheji, po aty, f.21
6. https://fr.wikipedia.org/wiki/Hindouisme
7. Sulptura e nje Rishi ne nje kolone te Phra Prang Sam Yod - Lopburi ne Tajlande. 2. Perendia
e zjarrit –Agni, http://www.buddhachannel.tv/portail/spip.php?article10298 3. Altari i ritit
Bindu kushtuar perendise Agni. https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B3%D0%B-
D%D0%B8%D1%87%D0%B0%D1%8F%D0%BD%D0%B0
8. The A to Z of Hinduism, par B.M. Sullivan, publié par Vision Books, pages 184 et 185,
ISBN 8170945216)https://fr.wikipedia.org/wiki/Rishi
9. Jack Sikora (2002), Religions of India, Universe, ISBN 978-0595247127, page 86 https://
en.wikipedia.org/wiki/Yajna
10.  Encyclopedia of Hinduism par C.A. Jones et J.D. Ryan publié par Checkmark Books, page
16,  (ISBN 0816073368) https://fr.wikipedia.org/wiki/Agnichayana
11. The Sanskrit Heritage Dictionary de Gérard Huet https://fr.wikipedia.org/wiki/Bindu_(sanskrit)
12. Khanna 1979: p.171; Swami Ranganathananda (1991). Human Being in Depth: A Scientific Approach
to Religion. SUNY Press. p. 21. ISBN 0791406792 https://en.wikipedia.org/wiki/Bindi_(decoration)
13. https://it.wikipedia.org/wiki/%C5%9Aakti
14. https://neovitruvian.wordpress.com/2016/02/14/i-re-della-kundalini-simbolismo-massonico-
nellarte-e-nellarchitettura-regale-francese/
15. La traduction du mot sanskrit au sens littéral est : centre de commandes https://fr.wikipedia.
org/wiki/Ajna
16. 1.http://vbshalom.tumblr.com/post/25426623984 2. Perendesha e korrjeve, qyteti Mohenjo
Daro (fig.2) https://www.pinterest.fr/pin/413979390737770274/?lp=true; 3.Perendesha Kali
https://www.pinterest.fr/suriyangrkaruppasamy/%E0%AE%95%E0%AE%B3%E0%AE%AF%
E0%AE%AE%E0%AE%AE%E0%AE%A9/?lp=true
17. Symbols of the Bindu, Dot, or Point  http://www.swamij.com/bindu.htm
SHËnime 197

18. K. S. Singh, ed. (2005). People of India: Uttar Pradesh (Volume 42, Part 1). Anthropological
Survey of India. p. 329. ISBN 978-81-7304-114-3.) https://en.wikipedia.org/wiki/Bind_(caste)
19. Petro Zhei, po aty, f.15
20. Shtjefen K. Gjeçovi, Besimet e doke tjera mas të cillash dishmohet vjetersia e Kombit Shqyptar;
Trashegime thrako-ilirjane, Tiranë, botime ORA, 2003, f 23-24, 56
21. 1.IDOLE AUX YEUX. Vallée de l’Euphrate, IVe millénaire av. J.-C. https://www.pinterest.
fr/pin/501447739751976876/ 2.Assyrian Stone Mesopotamia Circa: 900 BC to 600 BC https://
www.pinterest.fr/chavinrenaissan/mesopotamia/?lp=true 3. Troisième période intermédiaire
(1069-664 av. J.C.) Egjypt https://www.pinterest.fr/pin/433541901621124749/?lp=true 4.Neo-
lithic, Lithuania, made of Baltic Amber. Göttingen Museum. https://www.pinterest.fr/mari-
an172324/%D1%96%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B8/?lp=true 5. Objekt arkeologjik nga Jaina
Island, e fiseve Maya https://www.pinterest.fr/scemy/am%C3%A9rica-procolombina/?lp=true
22. Petro Zheji (Cirlot fq 260), po aty, f.35
23. Maria Gimbutas (Parathenia Joseph Campbell), «Il linguaggio della Dea» Venexia, Roma, 2008
f.XIII
24. TRILOCHANA (Sans.) “Dai tre occhi”, nome di Shiva. IL GLOSSARIO TEOSOFICO www.
scienze-astratte.it/files/Glossario_Teosofico.pdf di Helena Blavatsky
25. Maria Gimbutas, po aty, f.90
26. Plafond du temple de Dendérah,  période ptolémaïque. https://fr.wikipedia.org/wiki/Horus#/
media/File:Dendera_Deckenrelief_03.JPG
27. https://www.britannica.com/topic/Horus
28. (Cinti “Historia e Besimeve”(1934); Xhuzepe Katapano Thoti fliste shqip ose Thot-i boreal, Iliro-
Shqipetar, i dha Botes Kumtin e pare te Lirise dhe te Drites”, Bardi Editore, Roma, 1984; ne shqip
nga Botimet enciklopedike, 2007, f56
29. À l›instar des autres principales déités du panthéon égyptien, il est présent dans l’iconographie dès
le IVe millénaire av. J.-C.1.(Le numéro d’inventaire de cette pièce archéologique est E.25982.
https://fr.wikipedia.org/wiki/Horus)
30. Xhuzepe Katapano, (Thot parlava albanese, Bardi editore, Roma, 1984), po aty, f.8
31. 1.Iberian, Period: Hispanic Bronze Age I, Los Millares, Circa 3000-1800 (Spanje) https://
fr.pinterest.com/pin/391531761334508291/ 2.Syrian eye idol, Tell brak region (Siri) 3. Sumérien
https://fr.pinterest.com/pin/420453315187844539/ 4. Céramique Inca, Musée d’Art Précolombien
de Cuzco https://www.pinterest.fr/scemy/am%C3%A9rica-procolombina/?lp=true
32. (Pinch, Geraldine (2004). Egyptian Mythology: A Guide to the Gods, Goddesses, and Traditions of An-
cient Egypt. Oxford University Press. pp. 131–132) https://en.wikipedia.org/wiki/Eye_of_Horus
http://www.treccani.it/enciclopedia/nefertum_%28Enciclopedia-dell%27-Arte-Antica%29/
33. https://en.wikipedia.org/wiki/Wadjet
34. (1.Temple d’Horus... http://aimevouvant.over-blog.com/article-temoin-124005096.html 2.Farao-
ni me pamjen e Horosit-shqiponje http://www.viversum.fr/online-magazine/oeil-d-horus 3.Pala-
zzo di Quetzalpapaloli. Antiche rovine risalgono al 100 a 750AD.  William Perry https://it.123rf.
com/photo_43036986_antica-uccello-scultura-murale-rovine-indiani-a-citt%C3%A0-del-mes-
sico-teotihuacan-messico-palazzo-di-quetz.html)
35. Maria Gimbutas, po aty, XV Introduzione
36. Arif Mati, Shqiperia, Odisea e pabesueshme e nje populli parahelen, Plejad, Tiranë, 2007, f.412
37. Xhuzepe Katapano, po aty, f.39
38. Xhuzepe Katapano, po aty, f.44, 52, 81
39. Colana Cintamani. Il GlossarioTeosofico di Helena Petrovna Blavatsky, Roma
40. Xhuzepe Katapano, po aty, f.81
41. Petro Zhei, Shqipja dhe Sanskritishtja (pjesa e dyte) Tiranë, Tertiumdtur, 2006 f413
42. Në gjuhën hebraike, arabe, caldaike dhe siriane, emri Ain tregon syrin. (Appunti sui primi
elementi di lingua ebraica. Gastone Ventura) La cabala operativa di R. ARKR MOMAT 1997
http://www.iltibetano.com/testi/martinismo_lingua%20ebraica.htm
43. http://www.yeshuashemi.org/AlfabetoHebreo.html
44. Petro Zhei po aty, f42
198 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

45. Mircea Eliade «Storia delle credenze e delle idee religiose- Dall’eta della pietra ai misteri eleusini» BUR
Saggi, 2013 f.38.
46. Dhimiter Pilika, Pellazget origjina e jone e mohuar, Botimet Enciklopedike, Tiranë, 2005, f82
47. Hans Biderman Enciclopedia dei Simboli, Garzanti 2014, f 43; Hygin, Fables [dètail des editions]
(la) lire en ligne [archive], LIII; Pausanias, Description de la Grèce [dètail des editions] lire en
ligne [archive], II, 11; http://fr.wikipedia.org/wiki/Hyp%C3%A9rion_%28mythologie%29
48. (Canestrini  Giovanni, «Prime nozioni di antropologia. Milano, 1878»-Hoepli, Milano1878
Xhuzepe Katapano, po aty, f.48
49. http://www.documentarytube.com/videos/devil-s-bible
50. (Numeri 14, 18 [3] / Esodo 20 https://it.wikipedia.org/wiki/Dieci_comandamenti
51. Il tesoro delle Antichità Greche –o vvero-Quadro de’costumi, usi, ed istituzioni dei greci nel quale
si espone tutto cio che riguarda la loro. Del Padre D. Gaetano Maria Monforte, Tomo secondo,
Napoli-1823, f189
52. Gerardus van der Leeuw. Op.cit. pagg.11-2) ; Cfr. ad es. Mario Bendiscioli. Dio in Enciclopedia
di filosofia. Milano, Garzanti, 2007, pag.266) https://it.wikipedia.org/wiki/Dio
53. Shtjefen Gjeçovi, po aty, f.27, 31
54. Dunlap S.F.(Samuel Fales) 1825-1905, Sod, the mysteries of Adoni, London &Edin.1861. f182
55. (http://www.treccani.it/vocabolario/diluvio/;https://it.wikipedia.org/wiki/Diluvio_universale)
56. Nicolae Densusianu Part 5 – Ch.XXXIII.2 The Giants http://www.pelasgians.org/website5/33_02.htm
57. Xh.Katapano, po aty f.16,

BINDU ! - EMRI QË I DHANË ARBËRIT PERËNDISË pj.II


1. Dio in Enciclopedia di filosofia. Milano, Garzanti, 2007, pag.266 Con il termine Dio si intende
indicare un’entità superiore dotata di potenza straordinaria variamente denominata e
significata nelle diverse culture religiose. (Cfr. ad es. Mario Bendiscioli. ) https://it.wikipedia.
org/wiki/Dio
2. Pr.dr. Rexhep Doçi, Fjala shqipe dhé mbase qendron në emrin e perëndisë ilire të ujit Bind http://
ulqini-online.com/sajti/?p=1641
3. Pr.dr. Rexhep Doçi po aty.
4. Guido Guidi Guerrera, Magia della piramide. Le tecniche rituali tra magia e scenza, Hermes
Edizioni, f65, 66 (Forse solo casualmente gli scienziati hanno definite quell piccolissimo eppure
grandissimo che gli egizi definivano «bindu», col nome di atomo (...) come non si puo pensare
alla sconvolgente potenza tanto nel bene che nel male di questo immenso nucleo di energia,
senza che la nostra mente vacilli ben oltre i confini dell’umanamente concepibile, parlandoci
in qualche modo l’arcano linguaggio del sovrannaturale!)
5. Dr. Jur. Johan George von Hahn,  Studime Shqipetare, (Vjene, 1854) Bot shqip nga Instituti i
Dialogut & Komunikimit, f.291
6. Giovanni Feo, Misteri Etruschi, Stampa Alternativa 2011, Pavona (Roma), f.23
7. (Encyclopædia Britannica |»Alba-Iulia». https://en.wikipedia.org/wiki/Alba_Iulia; https://
it.wikipedia.org/wiki/Mitologia_etrusca
8. Daniel Dzino, Bindus-Neptunus: Hybridity, acculturation and power in the hinterland of roman
Dalmatia. f 355, 357 (The assumptions and speculations sometimes went too far, even imagining
and forging links between Bindus and Albanian mythology(…)Hopefully, it is not necessary
to remind ourselves once again that the term «“Illyrians»“ is an early modern construct roted
upon the ancient stereotype of different peoples who never shared a sense of unity before
the Roman conquest) http://www.academia.edu/229691/Bindus_Neptunus_Hybridity_
acculturation_and_the_display_of_power_in_the_hinterland_of_Roman_Dalmatia
9. Dr. Jur. Johan George von Hahn, “Studime shqipetare”, 2013, f.291
10. Faik Konica, Vepra, shtëpia bot.Naim Frashëri Tiranë, 1993, f.496
11.(… Bindus, identified with Neptune, was worshipped among the Japodes.) https://en.wikipedia.
org/wiki/Paleo-Balkan_mythology).
SHËnime 199

12. Nermin Vlora Falaski, Pellazgët Ilirët Etruskët Shqipetarët, bot Faik Konica, Prishtinë, 2002, f276
13. Giovanni Feo, Misteri Etruschi, Magia-Sacralità e Mito nella piu antica civiltàd’Italia, Stampa Al-
ternativa, Roma, 2011 f41; 2.Monedhë në studimin e M. Zeqo, “Figura e Gjarpërit Kadmik në
bashet e anijeve ilire”. zbuluar në ujrat e murin ku kthen Drinasa, në Shkodër http://www.
shqiperia-etnike.com/she146/she146shqip.htm; 3.https://sq.wikipedia.org/wiki/Skeda:Sphy-
nx_in_Persepolis_Shiraz.jpg)
14. https://it.wikipedia.org/wiki/Mitologia_etrusca
15. http://www.positanonline.it/ts_galli_sirenuse.htm.
16. Dr. Moikom Zeqo: Enigma ilire – Besimet dhe Mitologjia http://www.pashtriku.org/?kat=45HY-
PERLINK «http://www.pashtriku.org/?kat=45&shkrimi=5543»&HYPERLINK «http://www.pa-
shtriku.org/?kat=45&shkrimi=5543»shkrimi=5543 ; https://sq.wikipedia.org/wiki/Bindusi)
17. Hasan Ceka, Në kërkim të Historisë Ilire, Instituti i Arkeologjise, Tiranë, 1998, f18
18. Johan George von Hahn, po aty, f319.
19. Pr. dr. Rexhep Doçi, po aty
20. Sorin Nemeti, Bindus-Neptunus and Ianus Geminus, at Alburnus Maior (Dacia), Universidad
Babes-Bolyai. Cluj-Napoca, Rumania PDF
21. Johan George von Hahn, po aty f. 319, 320 .
22. (B. Wiss. Mitth. 6, 163; 7, 35.) Poseban otisak 81 Izdanije ČUPIĆEVE ZADUŽBINE 81,
GODIŠNJICA, Nikole Čupiica, Knjiga XLVIII, ŠTAMPA DRŽAVNE ŠTAMPARIJE Kraljevine
Jugoslavije, Beograd 1939 http://www.rastko.rs/projekti/obzorja/rmaric-bind_l.html
23. KUKOČ, Sineva «Štovanje Binda Neptuna» ; «The cult of Bindo Neptune» Histria Antiqua:
časopis Međunarodnog istraživačkog centra za arheologiju 13, Pula, 2005, pp. 125–134. EN)
http://www.ffzg.unizg.hr/pov/cisp/wp-content/uploads/2015/02/potrebica.pdf
24. Le Rig-Veda dit souvent qu’Agni naît de l’eau ou habite dans les eaux, selon la formule Agni,
petit-fils des eaux. Il a peut-être été à l’origine le même qu’Apam Napat, qui est aussi parfois
décrit comme un feu naissant de l’eau. https://fr.wikipedia.org/wiki/Agni_(dieu)
25. (Egli ha i tratti di divinità acquatica...) https://it.wikipedia.org/wiki/Agni_(divinit%C3%A0)
26. Firenze - Enciclopedia Dantesca (1970), Storia. - Firenze è collegata a Dante per due ragioni:
come luogo in cui trascorse una parte della sua vita e al quale pensò con l’appassionata nostalgia
[...] Pd XXIX 103-104, dove le favole ‛ gridate ‘ in pergamo sono più numerose dei Lapi e Bindi
viventi in Fiorenza) http://www.treccani.it/enciclopedia/ricerca/bindi/16/
27. Hasan Ceka, po aty, f.18
28. Gaffiot, Félix (1934) Dictionnaire Illustré Latin-Français [Illustrated Latin-French Dictionary],
Hachette) https://en.wiktionary.org/wiki/Labeates
29. Nermin Vlora Falaski, Prona gjuhësore dhe gjenetike, 1997, f.36
30.Academic Dictionaries and Encyclopedias: Le  védisme est   une   civilization ap-
portée  en Inde  antique parun  peuple descend  des plateau de l´Iran, après la déca-
dence des villes de Mohenjo daro et de Harappa. http://nonclassical_mythology.enacademic.
com/659/Dyaush%28-Pitir%29
31. Mircea Eliade Storia delle credenze e delle idée religiose, Dall´eta di pietra ai misteri eleusini, BUR
saggi 2013, f63) ; (Iran is home to one of the world’s oldest civilizations, [17][18]  beginning with
the formation of the Elamite kingdoms in the fourth millennium BC. https://en.wikipedia.org/
wiki/Iran ; Elam was part of the early urbanization during the Chalcolithic period (Copper
Age). The emergence of written records from around 3000 BC also parallels Sumerian history,
where slightly earlier records have been found. (.Hock, Hans Heinrich (2009). Language History,
Language Change, and Language Relationship: An Introduction to Historical and Comparative
Linguistics (2nd ed.). Mouton de Gruyter. p. 69. ISBN 978-3110214291.;  Gnanadesikan, Amalia
(2008). The Writing Revolution: Cuneiform to the Internet. Blackwell. p. 25. ISBN 978-1444304688.)
https://en.wikipedia.org/wiki/Elam
32. John Stevens, Aikido. Dottrina segreta e verità universali rivelate da Morihei Ueshiba, Kami La
Divinità Alchimia del Fuoco e del’Acqua. f31
33. Mircea Eliade, po aty, f241
34. Fuestel de Coulanges Qyteti antik, Dituria, Tiranë, 2014, f 53
200 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

35. Shtjefen K.Gjeçovi Trashegime thrako-ilirjane, Tiranë, botime ORA, 2003 (Bet besimet e do doke
tjera mas të cillash dishmohet vjetersia e kombit Shqyptar) f27

DARDANIA E PAZBULUAR pj.I


1. (Ai Dardani comanda il valoroso /Figliuol d’Anchise Enea cui la divina Venere in Ida partorì ;
Omero, Iliade II, 816-823) https://it.wikipedia.org/wiki/Dardania_%28Asia_minore%29)
2. https://en.wikipedia.org/wiki/Galabri)
3. (Edith Durham, Preardhja e disa fiseve dhe disa kanune e zakone të Ballkanit tek libri “Brenga e Ballkanit
dhe vepra të tjera për Shqipërinë dhe shqipetarët”, ribotim, Tiranë, 1998f. 497-498). cit. Idriz Ajeti,
Studime gjuhësore në fushët të shqipes, I, Rilndja, Prishtinë, 1982. http://www.forumishqipetar.com/
threads/14982-Onomastik%C3%AB-Etniku-dardan-dhe-horonimi-Dardania
4. Rerum geographicarum libri XVII. I.Casaubonius recensuit. G. Xylandri recognita. Acc. E Morelli obser-
vatiunculae. Paris, Typis Reglis, 1620  https://it.wikipedia.org/wiki/Geografia_%28Strabone%29
5. Dr. Jur. Johan George von Hahn,  Studime Shqipetare  (Vjene, 1854) f. 389
6. Eqrem Çabej, Emri i Dardanisë dhe izoglosat shqipetaro-kelte ; në Studime gjuhësore, IV, Rilindja,
Prishtinë, 1977. http://www.forumishqipetar.com/threads/14982-Onomastik%C3%AB-Etniku-
dardan-dhe-horonimi-Dardania
7. Idriz Ajeti, Studime gjuhësore në fushët të shqipes, I, Rilndja, Prishtinë, 1982 f. 148. http://www.
forumishqipetar.com/threads/14982-Onomastik%C3%AB-Etniku-dardan-dhe-horonimi-
Dardania
8. Skender Rizaj, Pellazget Hyjnore http://www.ikvi.at/?p=7830
9. Über die Geschichte und Sprache der Albaner und der Wlachen (On the History and Language of the
Albanians and Vlachs), Leipzig 1774, English translation published on the website of Robert
Elsie https://sq.wikipedia.org/wiki/Johan_Erik_Thunman)
10. Pr.Genc Sulçebe, Fakte gjenetike qe hedhin drite mbi lashtesine dhe autoktonine te popullit Shqipetar,
Bota Sot, 16.10.2012 http://botasot.info/opinione/191837/fakte-gjenetike-qe-hedhin-drite-mbi-
lashtesine-autoktone-te-popullit-shqipetar/
11. http://www.mythindex.com/greek-mythology/D/Dardanus.html
12. J.G.von Hahn, po aty, f.320.
13. Gautruche, Pierre «L’Histoire poetiqve, Pour l’Intelligence des Poetes & des Autheurs Anciens».
botim i vitit 1681 f.146,  147, 149.
14. http://encyclopedia.jrank.org/ECG_EMS/ELECTRA_HMKTpa_.html#ixzz47TBVpCoQ
15. https://fr.wikipedia.org/wiki/Cortone
16. William Hazlitt Dictionary of Ancient Geography, Sacred and Profane, London, Whittaker & co.,
1851, f.132. https://books.google.it/books?hl=it&id=xHADAAAAQAAJ&q=dardania#v=snip-
pet&q=dardania&f=false
17. Aristidh Kola, Arvanitasit dhe prejardhja e grekeve, f. 522
18. William Smith, Dictionary of Greek and Roman Biography and Mytholigy, Vol. 1, f.940.
19. William Hazlitt, po aty, f.132
20. Idriz Ajeti, po aty.
21. (E.Cabej, f. 388-389) Abdullah Konushevci, Etniku dardan dhe horonimi Dardania https://www.
shqiperia.com/Etniku-dardan-dhe-horonimi-Dardania.471/
22. Stephani Byzantii, «De Urbibus et Populis»
23. K.M.Sheard “Complete Book of Names: For Pagans, Witches, Wiccans, Druids, Heathens, Mages,
Shamans & Independent Thinkers of All Sorts”, 2011,) (K. M. Sheard, Llewellyn’s Complete Book
of Names, Llewellyn Publications, 2011, f162 ISBN 0-7387-2368-1) ; https://it.wikipedia.org/wiki/
Dardano_%28nome%29
24. http://www.fjalori.shkenca.org/;
25. https://fr.wiktionary.org/wiki/dard ; https://translate.google.fr/?hl=fr#sq/co/shigjete; http://www.
treccani.it/vocabolario/dardo/ ; Dictionnaire Français Définition http://dictionnaire.reverso.net/
francais-definition/dardar; http://www.mythologydictionary.com/arrow-mythology.html
SHËnime 201

26. Petro Zhei, Shqipja dhe Sanskritishtja (pjesa e dytë), Tiranë, Tertiumdatur, 2006, f149
27. Marta Franzin, Storia dell’arco dal Paleolitico all’invenzione del Long-Bow. http://www.instoria.it/
home/storia_arco.htm ; Musciarelli L. Dizionario delle Armi, Milano, Oscar Mondadori, 1978.)
https://it.wikipedia.org/wiki/Arco_%28arma%29
28. Pr. Ibrahim Kelmendi, Prej miteve deri ne Butmir, Vatra, Prishtinë, 2007, f.73, 79, 122, 123
(Kongresi ne Sarajeve 15-21gusht 1894)
29. Niaux de Ariège (Carsac, Dordogne) http://ariege.foxoo.com/video, grotte-niaux,
nx1012091055267470.html b- vizatime ne objektet arkeologjike te kultures Vinka. http://www.
matri-arke.org/icongrafia/iconografia03/?lang=fr
30. George Dumézil, La religione romana arcaica Miti, leggende, realta, BUR Rizzoli, SAGGI, 2011,
f37, 39.
31. (cfr Kurt Breysing «Die Entstebung des Gottesgedankens und der Heilbringer, Berlin, 1905)
Ernst Cassirer “Lingua e Mito”, Testi e Dokumenti, (Felix Meiner Verlag, Hamburg 2003)
Milano, 2006 (“Sprache und Mythos”, 1925 Lepzig-Berlin f76.
32. George Dumézil, po aty, f.37, 39.
33. Fernand Crombette,  digilander.libero.it/.../breve_storia_di_creta.htm‎, f106
34. J.G.von Hahn, po aty, f.314
35. Malek Chebel «Dizionario dei Simboli Islamici». f.139, hhtps//books.fr/books?id=SR4zm5cbKRg-
C&pg=PA139&Ipg=PA139
36. a-British Museum Stele in pietra incisa, da Cartagine; Cultura Punico-Fenicia, II-I Sec a.C. http://
www.luckyjor.org/phoenixsito/crono/pagcrono.html; b- La Atena Giustiniani, copia romana
della statua greca di Pallade Atena https://it.wikipedia.org/wiki/Palladio_%28mitologia%29;
c-Ancient Greece, c. 5th-3rd century BC. Nice bronze arrowhead set into custom .925 silver
necklace; d- Arrowhead bi-lobate (2 bladed) type, found at a battlefield in former Thrace-
Macedonia near the Black Sea. From an old Los Angeles, CA collection. http://www.
ancientresource.com/lots/greek/greek_weapons.html c-1200-300 BC, Time of the Trojan Wars
http://www.ancientresource.com/lots/greek.html
37. Antichità Greche, tomo secondo, Quadro de Costumi, Usi ed Istituzioni de’ Greci Del Padre D.
Gaetano Maria Monforte. dall’originale inglese del dottore John Robinson. f.222
38. Leon Poliakov, (Andre Leroi-Gourhan, Le Geste et la Parole, Paris, 1964 f.9), Miti Arian, Plejad
2013, f.7 ; George Dumézil “La religione romana arcaica Miti, leggende, realta” BUR Rizzoli,
SAGGI, 2011, f.39
39. J.G.von Hahn, po aty, f.356, 359
40. Eduard Shnaider, «Pellazget dhe pasardhesit e tyre» Tiranë 2009, f.93
41. a-Dacian Kingdom, under the rule of Burebista, 82 BC http://commons.wikimedia.
org/wiki/Dacia_and_Dacians?uselang=it#mediaviewer/File:Dacia_82_BC.png; b- Tra-
jan Denarius, Roman Dacia, 107 AD - Reverse. http://commons.wikimedia.org/wiki/Da-
cia_and_Dacians?uselang=it#mediaviewer/File:Trajan_Denarius, _Roman_Dacia, _107_
AD_-_Obverse_-_Version_2.jpg; c-https://www.facebook.com/pagesDardaniaSacra/photos
/a.1409758939349059.1073741828.1409734096018210/1592227667768851/?type=3&theater
42. Marcus Junianus Justinus (http://www.forumromanum.org/literature/justin/english/), the 3rd
century AD Latin historian, wrote in his Epitome of Pompeius Trogus that Dacians are spoken
of as descendents of the Getae: “Daci quoque suboles Getarum sunt”; ^ Papazoglu, Fanula
(1978). The Central Balkan Tribes in Pre-Roman Times:Triballi, Autariatae, Dardanians, Scordisci,
& Moesians, translated by Mary Stansfield-Popovic page 335. John Benjamins North America.
ISBN 978-90-256-0793-7. ; Constantin C. Giurescut (1973) (Formarea poporului român. Craiova.
p. 23. “They (Dacians and Getae) are two names for the same people [...] divided in a large
number of tribes”. See also the hypothesis of a Daco-Moesian language / dialectal area
supported by linguists like Vladimir Georgiev, Ivan Duridanov and Sorin Olteanu.) https://
en.wikipedia.org/wiki/Getae ;
43. Antichità Greche, tomo secondo, Quadro De’Costumi, Usi, Ed Istituzioni de’Greci, del padre D.
Gaetano Maria Monforte ; dall’originale inglese del dottore John Robinson, Napoli, 1823, f224.
44. F.Demi (Shqiperi, emri parahistorik i Zotit, ne boten moderne. pjesa e II), Sellenizmi, besimi që
202 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

sundon Boten, bot.Dudaj, 2016


45. https://it.wikipedia.org/wiki/Cultura_di_Vin%C4%8Da)
46. http://www.sovjan-archeologie.net/
47. I.Kelmendi po aty, f.251, 150
48. Hasan Ceka,  Ne kerkim te Historise Ilire, Tiranë, 1998, f.276, 277.
49. Mircea Eliade, po aty, f.63
50. Syle Dreshaj (M.Grashanin «Iliret prejardhja e tyre» ; «Perparimii» nr.6 1955, Prishtinë), f.41
51. Mircea Eliade, po aty, f.16, 47
52. Nermin Vlora,  Pellazget-Iliret-Etrusket-Shqipetaret, Prishtinë, 2002, f .272
53. Silver coin of Damastion, 4th c. BC. Obv: Apollo head, laureate. Rev. Tripod, inscription
ΔΑΜΑΣ - ΤΙΝΩΝ – ΚΗΦΙ https://sq.wikipedia.org/wiki/Demastioni#/media/File:Ancient_
Greek_coin_of_Damastion.jpg
54. Hasan Ceka, po aty, f.278
55. Carlo D’Adamo,  Sardi Etruschi e Italici nella guerra di Troia, Pendragon, Bologna, 2011, f26
56. Titus Livus, Le Decades Qui Se Trouvent (en francois) Veuve Abel L’Angelier, 1617.
https://books.google.fr/books/about/Les_Decades_Qui_Se_Trouvent_En_Francois.
html?id=KatSAAAAcAAJ&redir_esc=y)
57. Rose Lane, Majat e Shales, 2004 (botuar ne New York dhe Londer 1923), f33
58. h tt p : / / w w w . t r e c c a n i . i t / e n c i c l o p e d i a / e r i tt o n i o / ; h tt p s : / / i t . w i k i p e d i a . o r g / w i k i /
Erittonio_%28re%29); https://it.wikipedia.org/wiki/Erittonio_%28Dardano%29
59. Carlo D’Adamo, po aty, f.25
60. Micea Eliade, po aty, f.19
61. Aristidh Kola «Arvanitasit dhe prejardhja e grekeve», Shtepia botuese 55, 2002, f.95
62. A Dictionary of Ancient Geography, Sacred and Profane Di William Hazlitt, f.131 https://books.
google.it/books?hl=it&id=xHADAAAAQAAJ&q=dardania#v=snippet&q=dardania&f=false
63. Hasan Ceka, po aty, f.192
64. http://www.miti3000.it/mito/mito/img/efesto.jpg; https://en.wikipedia.org/wiki/Phrygian_cap#/
media/File:Judgement_Paris_Altemps_Inv8563_n2.jpg
65. András Mócsy, “Pannonia and Upper Moesia: A History of the Middle Danube Provinces of
the Roman Empire”, 1974) Milot Berisha, “Kosovo Archaeological Guide”, Prishtinë, Kosovo
Archaeological Institute and Ministry of Culture, Youth and Sports, 2012, f 61- 75) https://
en.wikipedia.org/wiki/Roman_heritage_in_Kosovo; http://www.treccani.it/enciclopedia/
dardani_%28Enciclopedia-Italiana%29/)
66. https://it.wikipedia.org/wiki/Traiano
67. https://en.wikipedia.org/wiki/Dacians ; https://fr.wikipedia.org/wiki/Damas
68. (Damascus Mercurii filius ex nympha Alimede, ab Arcadia in Syriam veniens,) Stephani
Byzantii «De Urbibus et Populis», f220. 
69. Petro Zhei “Shqipja dhe Sanskritishtja” (pjesa e dytë), Tiranë, Tertiumdatur, 2006, f151
70. Skender Rizaj «Shqipja, gjuhe hyjnore dhe universale», Iliriada, Athine, 2005,  f.38
71. Hasan Ceka, po aty, f.201
72. Petro Zhei, po aty, f.77, 531
73. Helena P. Blavatsky, http://www.scienze-astratte.it/files/Glossario_Teosofico.pdf PDF)
74. (Geans qui chargerent trios montagnes l’une sur l’autre pour denicher les dieux du ciel. Titus Livus,
Le Decades Qui Se Trouvent (en francois) Veuve Abel L’Angelier, 1617. https://books.google.fr/books/
about/Les_Decades_Qui_Se_Trouvent_En_Francois.html?id=KatSAAAAcAAJ&redir_esc=y
75. Edi Shukriu, Dea Dardane - Ikonografia dhe funksionet 2004, Kosove, 2004 https://www.academia.
edu/1787800/Dea_Dardane_Ikonografia_dhe_funksionet_2004
76. Johan G.Hahn, po aty, f.316
77. h ttp://www.gettyimages.it/detail/illustrazione/hermes-bust-marble-sculpture-greek-
civilization-5th-grafica-stock/148354623
78. Mehdi Frasheri, Historia e lashte e Shqiperise dhe e Shqipetareve, Plejad, 2012, f.54
79. https://en.wikipedia.org/wiki/Dodanim; The modern commentators, Baentsch and Holzinger;
http://www.jewishencyclopedia.com/articles/5251-dodanim
SHËnime 203

80. J.G.von Hahn, po aty, f.369


81. http://www.jewishencyclopedia.com/articles/11382-nations-and-languages-the-seventy
82. biblehub.com/topical/d/dodanim.htm
83. Bible Knowledge Comentary: Old Testament, f.43
84. https://en.wikipedia.org/wiki/Dodanim
85. Easton’s Bible Dictionary ; International Standard Bible Encyclopedia DODANIM; Smith’s
Bible Dictionary, Dodanim, etj.
86. Aristidh Kola, Gjuha e Perendive, f.43
87. Aristidh Kola, po aty, f.19

DARDANIA E PAZBULUAR pj. II


* Nikoll Ketta (Per Cuspianin, Volaterrano Esafiano, Ptolemeo, Orosio, Wolfangio, l´ivi Dardania
formo parte del´Iliria in Servia, in Rascia, in Bossen). Tesoro di notizie su dei Macedoni, 1777, f.59
1. Prof.dr. Skënder Rizaj «Para 3000 vjetëve janë shkruar vepra shkencore dhe letrare në gjuhën
shqipe.» http://www.ikvi.at/?p=7830
2. Dhimitër Kamarda, Discorso Preliminare, f XXXIII
3. Nermin Vlora Falaski,  Pellazgët-Ilirët-Etruskët-Shqipetarët, Prishtinë, 2002, f.216
4. Eduard Shnaider,  Pellazgët dhe pasardhësit e tyre, Tiranë 2009 f155
5. Niko Stillo,  ILIRIADA,  Athinë – tetor 2005, f.6
6. Antoine Du Verdier, Histoire de l’Académie Royale des Inscriptions et Belles Lettres, vol.XXVIII
Paris, 1605 https//books.google.fr/books ?id=P26GVkH6TpgC Antoine Du Verdier-1605
7. 7- William B. Ryan et Walter C.Pitman, The Black sea deluge. http://www.larecherche.fr/savoirs/
geologie/mer-noire-fille-du-deluge-01-01-2000-88477
8. Nicolae Densusianu Part 5 – Ch.XXXIII.2, The Giants http://www.pelasgians.org/website5/33_02.htm
9. po aty
10. https://fr.wikipedia.org/wiki/D%C3%A9luge
11. Helena Blavatsky http://www.teosofica.org/it/glossario-dottrina-segreta/glossario/, 32?al-
fa=C&start=20
12. K. Kerenyi, Prolegomeni allo studio scientifico della mitologia, trad. it. A. Brelich, Boringhieri,
Torino, 1983, pagg. 15-17KERENYI, IL MITOLOGEMA www.filosofico.net/.../KERENYI_%20
IL%20MIT...En cache - Pages similaires -
13. Fustelde Coulanges,  La cité antique, extraits de l’introduction, Paris, Hachette, 1888 http://
classiques.uqac.ca/classiques/fustel_de_coulanges/cite_antique/cite_antique.html)
14. Shtjefen Gjeçovi, Trashigime Thrako Iliriane, botime ORA, Tiranë, 2003, f 22
15. Wikipedia, l’enciclopedia libera, Zeus
16. H.Blavatsky http://www.teosofica.org/it/glossario-dottrina-segreta/glossario/, 32?alfa=C
17. Dizionario portatile delle favole …compilato da Chomprè e accresciuto da A.L.Millin …e Celestino
Massucco, Volume 1, Pierre Chompré, Aubin Louis Millin de Grandmaison 1804, f194) https://
books.google.fr/books?id=8RcTAAAAQAAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_
summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false
18. Atheniconiit the author of a work on Samothrace quoted by the scholiast on Apollonius Rhodius
i. 917) http://encyclopedia.jrank.org/ECG_EMS/ELECTRA_HMKTpa_.html#ixzz47TBVpCoQ
19. http://encyclopedia.jrank.org/HAN_HEG/HARMONIA.html#ixzz47TFfcOxv
20. Arthur J. Kinsella http://biblehub.com/topical/s/samothrace.htm
21. Gomolava-Hrtkovci, Serbia. Culture Vinca-Plocnik, Late Mesolithic (5th mill. BC) ; Statujat e
Dioskurëve https://it.wikipedia.org/wiki/Kouros
22. Giulio Guidorizzi. Il mito greco vol.1 Gli dèi. Milano, Mondadori, 2009, p.33 https://it.wikipedia.
org/wiki/Titani
23. Nicolae Densusianu, Prehistoric Dacia Part 5. XXXIII. 1. The Pelasgians from the northern parts of
the Danube and the Black Sea http://www.pelasgians.org/website5/33_01.htm
24. They were called by the ancient authors, genus antiquum Terrae and Terrae filii (Virgil, Aen.
204 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

lib. VI. v. 580); Nicolae Densusianu, po aty


25. Mircea Eliade, (Esiodio afferma che «dèi e mortali hanno una stessa origine», Le opere e i giorni,
108), Storia delle credenze e delle idee religiose- Dall’eta della pietra ai misteri eleusini, BUR Saggi,
2013, f278.
26. George Dumézil, La religione romana arcaica Miti, leggende, realta, BUR Rizzoli, SAGGI, 2011, f275
27. Pierre Chompré , po aty, f 316-318
28. h tt p s : / / f r . p i n t e r e s t . c o m / ? u t m _ c a m p a i g n = p o p u l a r _ p i n s & e _
t=18ca5a9561a74b6d88111e6eb0102c4f&utm_medium=2012&utm_source=31&e_t_s=cta;
29. Ecclesiastical Antiquites di Riddle http://www.teosofica.org/it/glossario-dottrina-segreta/
glossario/, 32?alfa=P&start=240
30. File:Souliotis in Corfu.jpg - Wikimedia ; Revista Drini | Archive | Historiwww.revistadrini.
com359 × 305 ; http://www.continent-asiatique.com/samourais/bushi.html
31. Aristidh Kola, Arvanitasit dhe prejardhja e grekeve, Shtepia botuese 55, 2002 f.70
32. Jacques Boucart,  Shqipëria dhe Shqipetarët, (Paris, 1921), Dituria 2004 f.146
33. http://thehistoryofthehairsworld.com/antichita_1.html
34. A.Kola, po aty, f. 70
35. Pierre Chompré, po aty, f. 316-318
36. Mathieu Aref, Shqipëria(historia dhe gjuha)-Odiseja e pabesueshme e një populli parahelen. Tiranë,
Albania. 2007p. 150.) https://sq.wikipedia.org/wiki/Rugova_(rajon)
37. Zihni Sako, Rreth gjenezës së valles pyrrike, Kuvëndi i studimeve ilire, v.II http://www.
arberiaonline.com/viewtopic.php?t=152
38. Plutarco, Vita di Romolo, 28, 1-3. https://it.wikipedia.org/wiki/Quirino_%28divinit%C3%A0%29
39. https://it.wikipedia.org/wiki/Sabini
40. Santo Mazzarino: «L’impero romano era un’unità supernazionale, di cultura romano-
ellenistica, il cui ideale era la pax affidata a un esercito permanente»[Santo Mazzarino,  L’impero
romano, Tumminelli, 1956.]. https://it.wikipedia.org/wiki/Civilt%C3%A0_romana
41. (Tito Livio, Periochae degli Ab Urbe condita libri, libro XIX.) T.Cornell J.Matthews, Atlante
del mondo romano, Novara, De Agostini, 1982., p.41. https://it.wikipedia.org/wiki/Quirina_
trib%C3%B9_romana ; https://it.wikipedia.org/wiki/Quiriti
42. https://it.wikipedia.org/wiki/Cures_Sabini
43. Fjalor italisht-shqip Ferdinand Leka, Zef Simoni, Shtëpia Botuese „8 Nëntori“, 1986, f302
44. (Dal I sec. a.c. Quirino era considerato come il Divo Romolo, ma nella Roma augustea, comunque Quirino
era anche un epiteto di Giano, come Giano Quirino). (Carl Thulin e riportata dalla Paulys Realencyclopädiee
(1890), pagine 1142-1144. https://it.wikipedia.org/wiki/Giove_%28divinit%C3%A0%29; http://www.
romanoimpero.com/2010/05/culto-di-romolo-quirino.html
45. Pierre Chompré, po aty, f317; http://www.teosofica.org/it/glossario-dottrina-segreta /
glossario/, 32?alfa=C& star =20
46. https://it.wikipedia.org/wiki/Quirino_(divinit%C3%A0)
47. Pierre Chompré, po aty, f.319
48. Dictionnaire latin français CURIS, f sens commun, 1 siècle après J.C.Martialis (Martial) lance n.
f: (pique), arme à longue hampe et à fer pointu voir: lance; http://www.dicolatin.fr/FR/LAK/0/
CURIS/index.htm
49. Mircea Eliade, po aty, f.294-295
50. Aristidh Kola, po aty, f.73.

DËSHMITARI DARDAN I MANASTIRIT TË DEÇANIT


1. Catholic Encyclopedia (1913), Volume 15, Archdiocese of Warsaw. [... At his death (1814) the diocese
was administered by Francis Zambrzycki, titular Bishop of Dardania....] by Aurelio Palmieri)
https://en.wikisource.org/wiki/Catholic_Encyclopedia_(1913)/Archdiocese_of_Warsaw
2. (la cultura materiale può svolgere un ruolo attivo nella costruzione delle identità etniche...)
Archeologia delle identità e delle differenze Mariassunta Cuozzo e Alessandra Guidi, Carocci
SHËnime 205

editore, Roma, 2013, f23


3. https://it.wikipedia.org/wiki/Visoki_De%C4%8Dani https://www.egliserusse.eu/blogdiscussion/
Surprenantes-fresques-dans-un-monastere-en-Serbie_a3024.html
4. http://magazin-cultural-stiintific.blogspot.com/2016/05/ozn-uri-in-picturile-religioase.html
5. (In un codice bizantino datato tra il X e l’ XI secolo si trovano tutte le precise “istruzioni” per gli
artisti che devono dipingere scene sacre.) Arte bizantina,  Trasfigurazione di Cristo. “I segreti
dell’iconografia bizantina - La «Guida della Pittura» da un antico manoscritto”, Edizioni Arkeios,
2003, pag. 130 http://www.sprezzatura.it/arteufo/parte2/index.htm
6. https://it.wikipedia.org/wiki/Sava_di_Serbia; http://srednjeskole.edukacija.rs/biografije-poznatih-
licnosti/rastko-nemanjic-sveti-sava; https://fr.wikipedia.org/wiki/Saint_Sava
7.Branimir Anzulovič, Serbija Hyjnore Nga miti te genocidi, Koha, Prishtinë, 2017, f22. (cit. Čajkanovič,
O srpskom vrhovnom bogu, 7. Antollogjia e Vladimir Qoroviqit me këngë e rrëfenja popullore
rreth Shën Savës, “Sve narodne pesme i priče o Svetom Save”, ribotuar te Sveti Sava, Beograd:
Vrhunci civilizacije, 1989, f130-245)
8. “Dizionario dei soggetti e dei simboli nell’arte” di James Hall http://www.sprezzatura.it/arteufo/
parte2/index.htm
9. https://www.adessonews.com/2018/12/21/invincibile-neapolis/ ; http://www.sprezzatura.it/
arteufo/parte2/index.htm
10. Helena Petrovna Blavatsky, Il Glossario Teosofico, Roma - Istituto Cintamani– 1998, f.11
11.(Non siamo obbligate a seguire la nozione corrente, polarizzata dal maschio del termine
“matriarcato” che significa “dominio delle madri”. La sola ragione per cui lo si può intendere
in questo modo è perché suona parallelo a “patriarcato”. Il termine greco “arché” ha un doppio
significato. Vuol dire sia “inizio” che “dominio”, perciò possiamo con cognizione tradurre
“matriarcato” con “iniziare dalle madri”. “Patriarcato” invece si può tradurre correttamente
con “dominio dei padri”... Questa storia è ben più lunga dei quattro o cinquemila anni della
storia patriarcale. Nei suoi periodi più lunghi si sono sviluppate società non patriarcali, in
cui le donne hanno creato cultura e rappresentato il centro integrante della società. Heide
Goettner-Abendroth La società matriarcale: definizione e teoria.) http://www.matriarchiv.ch/
uploads/HGA-I-La-societa-matriarcale-Definizione-e-teoria.pdf
12. Maria Gimbutas, Il linguaggio della Dea, Venexia, Roma, 2008 f12, 31 (Sequenza di simboli tipici
della Dea Uccello e degli oggetti propri al suo culto ricavati da centinaia di esemplari della
cultura Vinka, 5200-4000 Pk,).
13. (1.Thoti-Hermes-Mërkuri me krahë shqiponje, qeleshe dhe rrezen duke mbajtur në dorë
Hënën me Yllin. Skulpturë etruske. http://www.nationaltrustcollections....object/1542436 2.
Objekt arkeologjik nga Fshati Lladovë, komuna e Podujevës (Kosovë) derguar nga Qazim
Namani 29.10. 2018 qazimnamani@hotmail.com).
14. https://www.pinterest.cl/pin/216946907025090136/ ; https://dtk.rks-gov.net/tkk_objekti.aspx?id=9454
15. https://dtk.rks-gov.net/tkk_objekti.aspx?id=9454
16. Pirgue (tower) of St. Sava, Hilandar (Helladë) https://commons.wikimedia.org/wiki/
Category:Saint_Sava?uselang=it#/media/File:Pirg_Svetog_Save.jpg 2.kulle ne Kosove http://
old.zeri.info/artikulli/11262...t-e-dukagjinit
17. http://www.fjalori.shkenca.org/
18. Kanuni i Lek Dukagjinit, Libri i parë, Nye i tretë, § 6. Pronet e pasunia e kishës janë të
paprekshme. § 10. Vehtja e Famulltarit asht e paprekshme. Nye e tetët, § 17- 1. Kush then
kishën, asht i djegun e i pjekun e i qitun me rob e robi jashta Bajrakut.
19. History of Serbia: Every Year https://www.youtube.com/watch?v=mDWtrC0SQfQ
20. B.Anzulovic po aty f 35, 49.
21. B.Anzulovic, po aty f f44, 45
22. l’Aigle à deux têtes de la dynastie des Nemanjic 1166, sur un bouclier de chevalier serbe. Dynasty-
era emblem, house of Nemanjić (lejohet) https://fr.wikipedia.org/wiki/Nemanji%C4%87
- Modern reconstruction of CoA of House of Nemanja, based on the Fojnica Armorial (17th
century). https://it.wikipedia.org/wiki/Cultura_Star%C4%8Devo#/media/File:Grb_Nemanjica_
mini_transparent.png 2. Shen Sava II http://www.pravoslavie.ru/orthodoxchurches/40569.htm
206 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

DY FJALË QË NDRYSHUAN HISTORINË E BOTËS (pj.I)


1. Patrick Lancaster Gardiner, Philosophy of history (The term  history  may be employed in two
quite different senses: it may mean (1) the events and actions that together make up the human
past, or (2) the accounts given of that past and the modes of investigation whereby they are
arrived at or constructed); https://www.britannica.com/topic/philosophy-of-history
2. (The term βάρβαρος is thought to be onomatopoeic in origin: «bar-bar»—i.e. stammering—
may have been how the speech of foreign peoples sounded to Greek speakers. (Oxford English
Dictionary, 2nd Edition, 1989, “barbarous”) (Names of the Greeks ; https://en.wikipedia.org/
wiki/Names_of_the_Greeks)
3. BARBARI di C. Ces.,* - Enciclopedia Italiana (1930).  http://www.treccani.it/enciclopedia/
barbari_%28Enciclopedia-Italiana%29/
4. https://www.lueur.org/bible/hebreu-grec/strong/g915
5. https://translate.google.com/?hl=fr#view=home&op=translate&sl=sq&tl=el&text=barbar
6. Petro Zheji, Shqipja dhe Sanskritishtja (pjesa e parë) Tiranë, 2005, f127, 141
7. Omero (e lo notava anche Tucidide, I, 3) non usa mai la parola barbaro per indicare i Troiani
o i loro alleati, tolti i Carî. (BARBARI di C. Ces., * - Enciclopedia Italiana (1930) http://www.
treccani.it/enciclopedia/barbari_%28Enciclopedia-Italiana%29/
8. Mathieu Aref Mikenët=Pellazgët, Plejad, 2008, f 359
9. A tale tendenza si opporrà la sofistica che affermava che tutti gli uomini sono liberi per natura
(Antifonte, Ippia). http://www.treccani.it/enciclopedia/barbari_%28Enciclopedia-Italiana%29/
10. Xhuzepe Krispi «Memoria sulla lingua albanese» Palermo, 1831), ….. Tiranë, Plejad, 2009, f61, 62
11. (1)Page de garde de l’édition Rihel datant de 1572. https://fr.wikipedia.org/wiki/Iliade#/media/
Fichier:Homer_Ilias_Griphanius_c1572.jpg (2).
12. Nel Medioevo Pan ed i suoi aspetti vennero demonizzati dal Cristianesimo, tanto che nei secoli
successivi il diavolo nella cultura occidentale assunse progressivamente i tratti iconografici di
questa antica divinità: corna, zampe caprine, barba a punta. https://it.wikipedia.org/wiki/Pan;
Ortenburg (Lower Bavaria). Castle (16th century) - Knight´s hall: Renaissance coffered ceiling
- detail: Pan https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Pan_(mythology)?uselang=it#/
media/File:Ortenburg_Schloss_-_Rittersaal_4a_Decke_Pan.jpg
13. Dionysius of Halicarnassus, a Hellene differed from a barbarian in four ways: refined
language, education, religion, and the rule of law.[43] ( Dionysius of Halicarnassus,  “Roman
Archaeology”, 1, 89, 4) https://en.wikipedia.org/wiki/Names_of_the_Greeks)
14. (“Politique” Aristotel; Hans Kohn “ The Idea of Nationalism”Nju Jork 1951 f51) (f153 MITI
ARIAN Leon Poliakov Plejad 2013.
15. Aristophanes: “an illiterate man is also a barbarian”.  (Aristophanes,  “The Clouds”, 492);
Euripides thought it plausible that Hellenes should rule over barbarians, because the first were
destined for freedom and the other for slavery (Euripides,  “Iphigeneia at Aulis”, 1400) https://
en.wikipedia.org/wiki/Names_of_the_Greeks
16. Shpresa Musaj (Lochner-Hüttenach 1960), Gjuha –Deshmi e lashtesise sone mijeravjeçare, shtepia
botuese “Ymeraj”, Fier 2012, f115.
17. Shpesa Musaj, po aty, f100; Diefenbach 1861, f58 ; Heesselmeyer 1890, f24-29) po aty, f33.
18. (Barbariche si chiamarono appunto le parole senza senso, ma che col suono volevano significare
qualche cosa di arcano e sacro, come i cosiddetti Ephesia grammata  (Plut.,  De superst., 3, p.
166 b). Ma non si tratta ancora di differenza di razza. BARBARI di C. Ces., * - “Enciclopedia
Italiana (1930) http://www.treccani.it/enciclopedia/barbari_%28Enciclopedia-Italiana%29/
19. Marc Bloch, Apollogji për historinë ose Mjeshtria e historianit, Shtëpia e librit dhe e komunikimit,
Tiranë, 2003 f87, 89, 90.
20. Nikoll Ketta (Nicolò Chetta, Tesoro di Notizie su de´Macedoni, v.1777) f 159
21. Sh.Musaj (Hesselmeyer, 1890, f14-18, 22, 24, 31), po aty, f35, 36
22. Sh.Musaj (Hesselmeyer1890, f27, 14-18, 22, 24, 31; George Grote “A History of Greece. From the
Time of Solon to 403 B.C.II, 1853, f340”), po aty, f35
23. Sh.Musaj (Thuk.1, 3), po aty, f42.
SHËnime 207

24. N.Ketta, po aty, f203 (në fund të faqes)


25. Ippocr.,  De aëre,  aqua, ecc., 12 e 16) e gli storici che primi vengono a diretto contatto con i popoli
non ellenici notano che anche questi hanno una cultura notevole, talora superiore, anzi madre di
quella ellenica. http://www.treccani.it/enciclopedia/barbari_%28Enciclopedia-Italiana%29/
26. Sh.Musaj, (Locher-Hüttenbach, (Diod. 3, 67), 1960, f124), po aty, f55
27. Sh.Musaj, (Diefenbach 1861, f60. krhs Georgiev 1941, f34), po aty, f49
28. Sh.Musaj, (Hesselmayer 1890, f, 125, f114 ), po aty, f45, 52
29. Sh.Musaj, (Krahe 1954, f149-150; krhs. Krahe 1949, Die Indogermanisierung, f 22 ; (Krahe 1954,
f148-151), po aty, f51, 52
30. Sh.Musaj, po aty, f138
31. Sh.Musaj, (Krahe, 1949, Die Indogermanisierung, f22, f19-23 ; (Herodot II, 52) krhs Krahe 1954
f148), po aty, f53, 54
32. Sh.Musaj, (Kretschmer, 1895f 408. krhs.Busolt 1885, f29, 31. krhs. Hesselmeyer 1890, f 114-119.
krhs.Georgiev 1937, f 34), po aty, f44
33. Sh.Musaj, (krhs. Kretschmer: Glotta, Bd.I, 1907, f19) f42 X
34. Sh.Musaj, (Busolt f29, Kretschmer 1895, f408) Sh. Musaj f44 Sh.Musaj, (Hesselmeyer, 1890,
f128), po aty, f42 X
35. (^ termine usato dagli anni 1960, seguendo Juan Comas ; “Ostensibly scientific”: cf. Adam
Kuper, Jessica Kuper (eds.),  The social science encyclopedia (1996), “Racism”, p. 716: “This [sc.
scientific] racism entailed the use of ‘scientific techniques’, to sanction the belief in European and
American racial superiority”; Routledge Encyclopedia of Philosophy: Questions to sociobiology (1998),
“Race, theories of”, p. 18 ...) https://it.wikipedia.org/wiki/Razzismo_scientifico
36. (La scienza linguistica dava così origine a un mito storico; la ricerca scientifica conduceva
ad avanzare pretese di superiorità morale: tratto, questo, che resterà costante attraverso
tutta l’evoluzione del pensiero razzistico (...) Quand’era professore in Inghilterra (1859-
1861), Max Müller presentava dottrine razzistiche sotto il manto della ricerca linguistica...
Il razzismo è definito dalla storia che lo ha prodotto (...) Dai suoi inizi sul terreno
scientifico e storiografico nel Settecento esso è diventato, verso la metà dell’Ottocento,
una visione del mondo pienamente sviluppata. la verità è che un movimento di
tale potenza e influenza lascia la sua impronta sulla storia per molte generazioni.
http://www.treccani.it/enciclopedia/razzismo_%28Enciclopedia-del-Novecento%29/
37. https://it.wikipedia.org/wiki/Razzismo_scientifico
38. Martin Bernal «Athina e zeze» Shtepia botuese 55, Tiranë 2009, f407, 445
39. M. Bernal, po aty, f378

DY FJALË QË NDRYSHUAN HISTORINË E BOTËS (pj. II)


1. Mircea Eliade (Ai livelli più arcaici di cultura, vivere da essere umano è in sé e per sé, un atto
religioso), Storia delle credenze e delle idee religiose, Dall´età della pietra ai misteri eleusini, vol.1,
BUR saggi, 2013. f7
2. Dakaris [1996], p. 7 (À l’époque homérique, c›est de ce peuple que sont issus les prêtres
divinateurs.) https://fr.wikipedia.org/wiki/Selles_(Dodone)
3. SELENE di Giulio Giannelli - Enciclopedia Italiana (1936) http://www.treccani.it/enciclopedia/
selene_%28Enciclopedia-Italiana%29/
4. [ The etymology of Selene is uncertain, but if the name is of Greek origin, it is likely connected to
the word selas (σέλας), meaning «light» (Kerenyi, pp. 196–197.). https://en.wikipedia.org/wiki/
Selene ; ... il suo nome, in greco Σελήνη (Selene), vuol dire letteralmente “luna” (da σέλας,  selas,
“luce”, “splendore”, “radianza”, “fiamma” ( Galgani,  p. 455./ ^ Salta a:a b c De Grandis,  p.
326./  (EN) Selene, su Online Etymology Dictionary. URL consultato il 15 luglio 2015.), ed è quindi
analogo per semantica  a  Chandra e Luna. https://it.wikipedia.org/wiki/Selene_(nome)
5. https://translate.google.com/?hl=fr#view=home&op=translate&sl=el&tl=fr&tex-
t=%CF%83%E1%BD%B3%CE%BB%CE%B1%CF%82
208 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

6. Selene Moon, daughter of Hyperion …


http://www.perseus.tufts.edu/hopper/searchresults?target=en&inContent=true&q=Selene&-
doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0004
7. SELENE- di Giulio Giannelli - Enciclopedia Italiana (1936) http://www.treccani.it/enciclopedia/
selene_%28Enciclopedia-Italiana%29/
8. Niko Stylos, Etruskishte -Toskërishte, bot. West Print, f46
9. [Homère: Iliade, XVI, 233-235 «Zeus tout-puissant, Dodonéen, dieu lointain, Pélasgique, / qui
règnes sur Dodone, en ce rude pays des Selles / devins aux pieds jamais lavés, qui couchent sur
le sol ! (...)» https://fr.wikipedia.org/wiki/Selles_(Dodone); Gaffiot P. 1409-1411 --- Lebaigue P.
1135. http://www.prima-elementa.fr/Dico-s03.html
10. Marco Travaglio „La scomparsa dei fatti“ 2006, f.20 
11. Shpresa Musaj .... f42 (Hesselmeyer, 1890, f128)
12. 1. Prifti i fiseve druide me simbolin e besimit të tij në dorë, hënën. https://fr.wikipedia.org/
wiki/Religion_proto-indo-europ%C3%A9enne#/media/Fichier:Two_Druids.PNG 2. Musei
Capitolini. Selene, copia di prima età imperiale di un originale degli inizi del IV secolo a.C.
https://fr.wikipedia.org/wiki/S%C3%A9l%C3%A9n%C3%A9 3. Kolltuku i Malësisë së Veriut
me simbolin e hënës. shk 19. Arkivi i Institutit Historik, Tiranë.
13. Maria Rita “I milli volti della Dea” www.lucyinthesky.it).
14. Bibl.: B. Grosse,   De Graecorum dea Luna, 1880; E. Siecke,  Beiträge z. genauer. Erkennt. d. Mondgottheit
bei den Griechen, Berlino 1885; http://www.treccani.it/enciclopedia/selene_%28Enciclopedia-
Italiana%29/
15. Gaffiot P. 1409-1411 --- Lebaigue P. 1135. http://www.prima-elementa.fr/Dico-s03.html;
dictionnaire.sensagent.com/selles/fr-fr/, (He also speaks of the asphaltic vine-earth which
is mined at the Pierian Seleuceia327  https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/
Strabo/7E*.html#ref285
16. Selinus (Σελινοῦς: river of Vostitza), flowing into the sea between Helice and Aegium. Strabo
erroneously describes it as flowing through Aegium. (Paus. 7.24.5; Strab. p. 387; Leake,  l.c.)
According to the mythical account, Ion, the son of Xuthus, crossed over from Attica at the head
of an army, but concluded an alliance with Selinus, the king of the country, married his daughter
Helice, and succeeded him on the throne. From this time the land was called Ionia, and the
inhabitants lonians or Aegialian lonians. (Dictionary of Greek and Roman Geography, illustrated
by numerous engravings on wood. William Smith, LLD. London. Walton and Maberly, Upper
Gower Street and Ivy Lane, Paternoster Row; John Murray, Albemarle Street. 1854.) http://www.
perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0064:id=achaia-geo
17. According to the Homeric Hymn to Selene, the goddess bore Zeus a daughter,  Pandia («all-
brightness»), [26]  https://en.wikipedia.org/wiki/Selene ; (Giulio Giannelli - Enciclopedia Italiana,
1936) http://www.treccani.it/enciclopedia/selene_%28Enciclopedia-Italiana%29/
18. George Dumézil (Sta di fatto che i due dei (Marte e Quirino-shen im) ed essi soltanto,
posseggono armi che suscitano determinati rituali; che ad essi, e ad essi soltanto, sono collegati
due gruppi di Salii ... (vedi referimenti bibliografici in Planter, TD p.318) f108, 109 La religione
romana arcaica. Miti, leggende, realtà, BUR Saggi, Milano, 2011)
19. [37] XXXVII. TO THE CURETES [KOURETES] https://www.theoi.com/Text/OrphicHymns1.html#8
20. Il nome dei Salii deriva dal verbo latino salire, cioè saltare, per via della particolare andatura
saltellante che tenevano[2]  durante le processioni sacre[3]. (P.Ovidi Nasonis: Fastorum, III, 387:...
iam dederat Saliis a saltu nomina ducta armaque et ad certos verba canenda modos... ; Livio, ad Urbe
condita, I, 20, 4: Salios item duodecim Marti Gradiuo legit, tunicaeque pictae insigne dedit et super
tunicam aeneum pectori tegumen; caelestiaque arma, quae ancilia appellantur, ferre ac per urbem ire
canentes carmina cum tripudiis sollemnique saltatu iussit.) https://it.wikipedia.org/wiki/Salii ; Vergilii
carmina comentarii. VIII, 285 ... Collini et Quirinales, a Numa instituti, ab Hostilio vero pavorii et
pallorii instituti. habuerunt sane et Tusculani salios ante Romanos.  https://it.wikipedia.org/wiki/Salii)
21. http://www.treccani.it/vocabolario/saliare/
22. М ессалиа́ не или Массалиа́ не (др.-евр.  ‫;ןיילצמ‬  сир.  ‫;ܡܨܠܝ̈ܢܐ‬ др.-греч. μεσσαλιανοί,
μασσαλιανοί; лат. messaliani, massaliani — «молитвенники» от др.-евр. ‫אלצ‬ — «просить,
SHËnime 209

молиться»), последователи религиозного течения в христианстве,  ереси, которая,


имела место в Сирии и Малой Азии в IV—VI веках, а в сироязычной Персии — в VII веке...
Вторая группа массалиан — те, о которых писали большинство христианских
греческих писателей IV—VIII века. Они появились при императоре Констанции и были
христианами. https://www.wikiwand.com/ru/%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B0
%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE
23. Frammento di statuetta di bronzo originalmente raffigurante un signifero.Il vessilo superstite
riporta le frange,  phalerae e la mano tesa. https://www.roma-victrix.com/summa-divisio/signa/
signa-imaginis.html; Ara Pacis, fregio lato ovest, si notano sacerdoti Flamini che indossano
l’Apex, copricapo con punta lignea, indossato anche dai Salii. Ara Pacis, west side 2 in Rome,
Italy https://it.wikipedia.org/wiki/Salii#/media/File:Ara_pacis_fregio_lato_ovest_2.JPG2.
24. Sellisternĭum: [sella, sterno]: Sellisterne [repas sacré offert aux déesses, dont les statues étaient
placées sur des sièges]. --- Tac. An. 15, 44 ; Serv. En. 8, 176.  - Gaffiot P. 1409-1411 --- Lebaigue
P. 1135. http://www.prima-elementa.fr/Dico-s03.html
25.  Another area mentioned as from where the Dorians originated is Thessaly.  According to
Herodotus, the Thessalians related to Thasprotians (Herodotus, vii; Veil. Pat. i. 3) (The origin of
Greeks and the Dorian invasion) https://at001.wordpress.com/2013/11/22/pelasgians-and-dorians/
26. (SACERDOTESSE - Ogni religione antica aveva nei templi le proprie sacerdotesse. In Egitto
erano chiamate le Sā ed erano addette all’altare di Iside ed ai templi di altre dee... In Israele,
come in Egitto, vi erano le profetesse, divinatrici di sogni ed oracoli; Erodoto menziona le
Hierodules, vergini o monache dedicate a Giove Tebano, che in genere erano figlie dei Faraoni
ed altre Principesse di Casa Reale). ( Dionigi di Alicarnasso,  Antichità romane, II, 70, 1.) https://
it.wikipedia.org/wiki/Salii
27. Fustel De Coulanges, Qyteti antik, Tiranë, sht.bot. Dituria, 2014, f53
28. «In other words, there was no sphere of life without a religious aspect (...) Consequently, there
is no Greek term for “religion, ” which as a concept is the product of eighteenth-century Europe.
«.» Jan N. Bremmer. Greek Religion - [Further considerations], in Encyclopedia of Religion, vol. 6,
2005, NY, Macmillan, p. 3677) Religione dell’antica Grecia. Sacerdote (ἱερεύς) e sacerdotessa
(ἱέρεια)] https://it.wikipedia.org/wiki/Religione_dell%27antica_Grecia
29. Giovanni Filoramo,  Religione in Dizionario delle religioni (a cura di Giovanni Filoramo). Torino,
Einaudi, 1993, p. 621.) https://it.wikipedia.org/wiki/Religione_dell%27antica_Grecia
30. Mircea Eliade (Non disponiamo di alcun mezzo per precisare l´origine e lo svilupo della
credenza negli antenati durante la preistoria., Storia delle credenze e delle idee religiose, Dall´età
della pietra ai misteri eleusini, BUR, Saggi, 2013, f44.
31. (In “Opere e giorni” (  Burkert 2003,  p. 156.) Esiodo sostiene tuttavia che uomini e dèi conservano
la medesima origine...); «Una è la stirpe umana, una quella divina, e da un’unica madre l’una
e l’altra, hanno respiro: ma un potere deciso, intero li divide ...” ; Pindaro. Nemee, VI, 1-16.
Traduzione di Enzo Mandruzzato. Milano, Bompiani, 2010, p. 417. Religione dell’antica Grecia
https://it.wikipedia.org/wiki/Religione_dell%27antica_Grecia
32. Gabriella Pironti. Il “linguaggio” del politeismo in Grecia: mito e religione vol. 6 della Grande
Storia dell›antichità (a cura di Umberto Eco). Milano, Encyclomedia Publishers/RCS, 2011,
p. 22. https://it.wikipedia.org/wiki/Religione_dell%27antica_Grecia; (...tale termine fu poi
ripreso dagli scrittori cristiani, ad esempio da Origene in Contra Celsum). https://it.wikipedia.
org/wiki/Religione
33. In breve, è ormai molto ben dimostrato che il “popolo eletto” non aveva di proprio nulla che
fosse nuovo, ma che tutti i dettagli del suo rituale e della sua religione furono presi in prestito
dalle nazioni più antiche. Le Conferenze Hibbert del Prof. Sayce ed altri lo dimostrano più che
sufficientemente.... Helena P.Blavatsky, Il Glossario Teosofico, Roma, Inst. Cintamani, 1998, f196
34. Helena P.Blavatsky (HA – Una sillaba magica usata in formule sacre; rappresenta il potere di
Akāsa Sakti. (sostanza primordiale), f98, po aty.
35. «Hypoglossal canal size has previously been used to date the origin of human-like speech
capabilities to at least 400, 000 years ago and to assign modern human vocal abilities to
Neandertals. These conclusions are based on the hypothesis that the size of the hypoglossal
210 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

canal is indicative of speech capabilities.». De Gusta, David et. al., Hypoglossal Canal Size and
Hominid Speech, in Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America,
vol. 96, nº 4, 1999, pp. 1800–1804, DOI:10.1073/pnas.96.4.1800, PMID 9990105. URL consultato
il 10 settembre 2007. https://it.wikipedia.org/wiki/Origine_della_lingua
36. Nikoll Kettta (Osire solare- Isisis solare e scritto “hënac” per noi spiega lunare), f162
37. Xhuzepe Krispi, («Memoria sulla lingua albanese» Palermo, 1831), Shqipja nëna e gjuhëve-Gjuha
e lashtë e zanafillës me të cilën fliste Homeri, Tiranë Plejad, 2009, f31, 32
38. Friedrich Welcker (1784-1868) ha usato per descrivere primitivo monoteismo tra antichi greci.
https://it.qwe.wiki/wiki/Henotheism
39. (From German Henotheismus, coined in the 19th century by German philosopher Friedrich
Wilhelm Joseph von Schelling (1775–1854) from Ancient Greek ἕν (hén) (stem of εἷς  (heîs,  “one”)
+ German Theismus (“theism”) (ultimately from Ancient Greek  θεός  (theós,  “god”) https://
en.wiktionary.org/wiki/henotheism
40. (Henoteismul a fost sustinut pe baza unui fragment din cartea a IV-a din Istoriile lui Herodot
al carui text ramane echivoc si este considerat astfel de toti exegetii.... Pentru Mircea Eliade
problema „monoteismului geto-dac” apartine istoriei ideilor in Romania moderna si nu istoriei
religiilor. (Silviu Sanie Cuprins. Viata spirituala a geto-dacilor, scris de Departamentul Alpha
Carpatica (DAC) 2017 publicat in: Istorisiri,   Mistere,   Spiritualitate,  Uncategorized) https://
www.departamentulalphacarpatica.ro/viata-spirituala-a-geto-dacilor/
41. (Hénothéisme. Histoire du mot et apparition du concept voisin de kathénothéisme, Max
Müller (1823-1900), un philologue et  orientaliste allemand, invente un concept proche, celui
de kathénothéisme (grec ancien καθ› ἕνα θεόν [kath› hena theon], «Un par un dieu») pour
désigner une forme de croyance en une pluralité de dieux. (Michiko Yusa (1987); Julien Ries)
https://fr.wikipedia.org/wiki/H%C3%A9noth%C3%A9isme
42. Niko Stillo (Os “ne fund te emrit dmth me i madhi, madheri) Etruskishte – Toskërishte, f255
43. (Within the Old Testament, the process which started at the burning bush came to new
maturity at the time of the Exile, when the God of Israel, an Israel now deprived of its land and
worship, was proclaimed as the God of heaven and earth and described in a simple formula
which echoes the words uttered at the burning bush: “I am.” Benedict XVI “Three Stages in the
Program of De-Hellenization”, (University of Regensburg, Germany, SEPT. 17, 2006 ) https://
www.catholic.org/featured/headline.php?ID=3650
44. (Paolo prende spunto dall’altare della città dedicato a «un dio ignoto» (At 17, 23) - c’era un altare con
scritto “al dio ignoto”; nessuna immagine, niente, soltanto quella iscrizione. (...)È proprio questa
presenza che Paolo cerca di svelare: «Colui che, senza conoscerlo, voi adorate, io ve lo annuncio»
(At 17, 23). Papa Francesco, Piazza San Pietro 6 novembre 2019 (15. «Colui che, senza conoscerlo,
voi adorate, io ve lo annuncio» (At 17, 23) san Paolo all’Areopago http://www.vatican.va/content/
francesco/it/audiences/2019/documents/papa-francesco_20191106_udienza-generale.html
45. “In principio era il Logos/e il Logos era presso Dio/e Dio era il Logos” (Giovanni 1:1-5 [1])
https://it.wikipedia.org/wiki/Logos ; https://en.wikipedia.org/wiki/Western_philosophy
46. Una visione analoga a quella bruniana sarà ripresa da Spinoza (1632 – 1677), che mirando
a ricomporre il dualismo cartesiano tra res cogitans e res extensa, pone un’unica sostanza a
fondamento del suo sistema filosofico: Dio che si attua come Natura (Deus sive Natura). https://
it.wikipedia.org/wiki/Uno_(filosofia)
47. https://www.britannica.com/topic/myth (deriva dal greco ἑλληνισμός cioè «modo, locuzione
greca”) https://it.wiktionary.org/wiki/ellenismo ; (vocabolo o costrutto derivati dalla lingua
greca] ≈ grecismo) http://www.treccani.it/vocabolario/ellenismo_%28Sinonimi-e-Contra-
ri%29/; (ellènico agg. [dal gr. ῾Ελληνικός] (pl. m. -ci). – Degli Ellèni, o dell’Èllade, cioè del-
la Grecia antica: civiltà e.,  arte ellenica. In qualche caso non differisce da greco, con riferi-
mento anche alla Grecia moderna o senza limiti definiti nel tempo: la penisola e.,  il popolo
ellenico...) http://www.treccani.it/vocabolario/ellenico/ ; ellenismo s. m. [dal lat. hellenismus,
gr. ἑλληνισμός «modo, locuzione greca», der. di ῎Ελλην «ellèno»]. – 1. Modo di dire, locuzi-
one, costrutto che imitano modi, costrutti, ecc. proprî della lingua greca; oppure espressione
greca adoperata in un’altra lingua, spec. nel latino (cfr. grecismo). 2. Il periodo della storia e
SHËnime 211

della civiltà greca, anche in paesi non greci (Egitto,  Asia Minore, ecc.), dalla morte di Ales-
sandro Magno (323 a. C.) alla battaglia di Azio (31 a. C.); anche, la civiltà e la cultura di tale
periodo, caratterizzate, nelle manifestazioni letterarie e artistiche, da accentuato virtuosismo
formale, raffinata erudizione, ricercatezza non di rado estenuata. È, con accezione più ampia,
sinon. di alessandrinismo. http://www.treccani.it/vocabolario/ellenismo/ E il termine “ellenis-
mo”: la storia del popolo greco diviene gradatamente la storia di tutti coloro che parlavano e
pensavano in greco, qualunque fosse la loro origine, di qualunque popolo essi si ritenessero
figli. di Giorgio Pasquali - Enciclopedia Italiana (1932) http://www.treccani.it/enciclopedia/el-
lenismo_%28Enciclopedia-Italiana%29/
48. Myth: Jonathan Z. Smith, Richard G.A. Buxton, Kees W. Bolle, See Article History https://
www.britannica.com/topic/myth
49. (There is currently no satisfactory etymology for the name Hellenes.) https://en.wikipedia.org/
wiki/Names_of_the_Greeks
50. ( Il termine è stato introdotto nel XIX secolo da Johann Gustav Droysen «per indicare la civiltà di lingua
greca dopo Alessandro». Arnaldo Momigliano, «J. G. Droysen between Greeks and Jews»,  History
and Theory, Vol. 9, No. 2 (1970), pp. 139-153.) https://it.wikipedia.org/wiki/Ellenismo ;
51. Erodoto si pone il problema e risponde (VIII, 144) per bocca degli Ateniesi che “tutto ciò che è
ellenico ha sangue e lingua comuni, e comuni sedi degli dei e forme di sacrificio e simili costumi”.
(...) Demostene rimprovera a Filippo di non essere elleno. A Filippo giovò un mutamento,
cioè approfondimento del concetto di elleno, che è preparato di lunga mano dalla sofistica
e poi dalla filosofia (edukimin prifteror qe i dha edhe Aleksandrit), ...Bibl.: Fondamentale
J. Jüthner,  Hellenen und Barbaren, Lipsia 1923; per Elleni nella letteratura cristiana: A. von
Harnack,  Mission u. Ausbreitung des Christentums, 3ª ed., Lipsia 1915. cfr. anche barbari: Bibl.
http://www.treccani.it/enciclopedia/elleni_%28Enciclopedia-Italiana%29/
52. po aty
53. ««Si dice che, trovandosi Filippo a Samotracia, nella sua prima giovinezza, vi fu iniziato ai
misteri insieme con Olimpia, allora fanciulla e orfana di padre e di madre..» Così Plutarco,
nella Vita di Alessandro.» (Erodoto di Alicarnasso, su  associazioneozone.net. URL) https://
it.wikipedia.org/wiki/Santuario_dei_Grandi_Dei_di_Samotracia
54. “And so far has our city distanced the rest of mankind in thought and in speech that her pupils
have become the teachers of the rest of the world; and she has brought it about that the name
Hellenes suggests no longer a race but an intelligence, and that the title Hellenes is applied rather
to those who share our culture than to those who share a common blood”. (Isocrates; Norlin,
George (translator). “50”. Panegyricus.) https://en.wikipedia.org/wiki/Names_of_the_Greeks
55. Lionel Mary et Michel Sot (dir.),  Impies et païens entre Antiquité et Moyen Âge
(Philastrius l›utilise aussi en en donnant une explication qui confirme qu›à la fin du IVe siècle
paganus est un équivalent d›Hellène) https://journals.openedition.org/crm/268
56. Jonathan Z. Smith (Hellenistic religion, any of the various systems of beliefs and practices
of eastern Mediterranean peoples from 300 BC to AD 300. https://www.britannica.com/topic/
Hellenistic-religion
57. Hellenistic religion  is the late form of  Ancient Greek religion, covering any of the various systems
of beliefs and practices of the people who lived under the influence of ancient Greek culture
during the Hellenistic period and the Roman Empire (c. 300 BCE to 300 CE). https://
en.wikipedia.org/wiki/Hellenistic_religion
58. Greek religion, religious beliefs and practices of the ancient Hellenes... Curiously, for a
people so religiously minded, the Greeks had no word for religion itself; the nearest terms
were eusebeia (“piety”) and threskeia (“cult”). John Richard Thornhill Pollard, A.W.H. Adkins
https://www.britannica.com/topic/Greek-religion
59. ( Le origini della religione greca. Burkert 2003,  capitolo I.; Eliade,   p. 154;  Charles Penglase,  Greek
Myths and Mesopotamia: Parallels and Influence in the Homeric Hymns and Hesiod, Londra,
Routledge, 2005.) https://it.wikipedia.org/wiki/Religione_dell%27antica_Grecia
60. Giorgio Pasquali (Enciclopedia Italiana -1932) http://www.treccani.it/enciclopedia/
elleni_%28Enciclopedia-Italiana%29/
212 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

61. Spiro Konda, Shqipetarët dhe problemi pellazgjik, UEGEN, Tiranë, 2011, f56
62. Shpresa Musaj, Gjuha –Deshmi e lashtesise sone mijeravjeçare, shtepia botuese “Ymeraj”, Fier
2012, f. f31, 32, 177
63. (Nell’Antico Testamento, la parola “proselita” indica una persona convertita al Giudaismo.
https://it.wikipedia.org/wiki/Proselito (I proseliti erano numerosi nella diaspora.) https://
it.wikipedia.org/wiki/Proselito Në fjalorët modern fjala “proselito” (gr. prosḗlytos) nuk trajtohet
shkencërisht nga ana gjuhësore, por sqarohet se bëhet fjalë për ata “që ndryshojnë besimin”.
http://www.treccani.it/vocabolario/proselito_%28Sinonimi-e-Contrari%29/
64. Aristidh Kola, Arvanitasit dhe prejardhja e grekëve, Shtepia bot.55, 2002, f.145
65. Протоиерей Иоанн Мейендорф, Основные черты и главные источники богословия
в Византии.(В Имперском, светском университете Константинополя, основанном
Константином и реорганизованном по указу Феодосия II (408— 450), богословие в числе
других предметов не преподавали; однако университет определенно служил каналом
сохранения и передачи от поколения к поколению философских идей античной
Греции.), f23. http://pstgu.ru/download/1201086640.viz_bogoslovie.pdf
66. (Эмиль Брейе пишет: «На протяжении первых пяти веков христианства не существовало
ничего такого, что следовало бы назвать христианской философией и что подразумевало
бы шкалу интеллектуальных ценностей, или самобытных, или отличных от ценностей,
принятых языческими мыслителями») (3). f24, 25 Протоиерей Иоанн Мейендорф,
Основные черты и главные источники богословия в Византии. http://pstgu.ru/
download/1201086640.viz_bogoslovie.pdf
67. http://aab-edu.net/media/gazetaknn/prej-nga-vjen-emri-shqipetar/; http://elbasaniad.org/
onufri1500-1578/
68. Протоиерей Иоанн Мейендорф (Владимир Лосский. Боговидение, 58, 1) f5 http://pstgu.
ru/download/1201086640.viz_bogoslovie.pdf
69. Il n’y a pas de définition qui soit reconnue comme valable pour tout ce qu›il est permis
aujourd›hui d›appeler religion. Jean-Paul Willaime,  Sociologie des religions, PUF,  coll. «Que
sais-je ?», Paris, 2010,  p. 112. (ISBN 978-2-13-058452-0). https://fr.wikipedia.org/wiki/Religion;
70. Il termine   religione deriva dal latino relìgio, la cui  etimologia non è del tutto chiarita.
Secondo  Cicerone (Cicéron,  De l’invention oratoire,  II, 53 ), la parola originerebbe dal verbo relegere.
( Jean Paulhan,  Il segreto delle parole, a cura di Paolo Bagni, postfazione di Adriano Marchetti,
Firenze, Alinea editrice, 1999, p. 45,  ISBN 88-8125-300-3.) https://it.wikipedia.org/wiki/Religione;
Religion,  human beings’ relation to that which they regard as holy, sacred, absolute, spiritual,
divine, or worthy of especial reverence.  https://www.britannica.com/topic/religion
71. Jan N. Bremmer (there is no Greek term for “religion, ” which as a concept is the product
of eighteenth-century Europe.) Greek Religion - [Further considerations], in Encyclopedia of
Religion, vol. 6, 2005, NY, Macmillan, p. 3677) Religione dell’antica Grecia. Sacerdote (ἱερεύς)
sacerdotessa (ἱέρεια)] https://it.wikipedia.org/wiki/Religione_dell%27antica_Grecia),
72. Natalja QANA, Qasje Socio-Historike e Fenomenit të gjakmarrjes dhe pasojave të tij mbi gratë
dhe fëmijët. 2016, f82)
73. Petro Zheji, Shqipja dhe Sanskritishtja (pjesa e parë) Tiranë, 2005, f25

ARBËRIT E SHEKULLIT TË 15 QË NDRIÇUAN EUROPËN


1. Kole Kamsi (1886-1960) Shqipetaret e Italise, Shkoder, 2006, f158
2. Cyprien, Robert «Les slaves de Turquie» 1852, f189 cit. Irakli Kocollari «Arvanitet, Histori e
shqipetareve te hershem ne Greqi ne shekujt XIII-XIX»,  Naimi, 2012 f21.)
3. (Richard Clogg,  Woodhouse, Christopher Montague, fifth Baron Terrington (1917–
2001)’,  Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, Jan 2005; https://
de.wikipedia.org/wiki/Georgios_Gemistos_Plethon
4. https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BD
5. Enciclopedia Italiana (1932) http://www.treccani.it/enciclopedia/giorgio-gemisto-ple-
SHËnime 213

tone_%28Enciclopedia-Italiana%29/ ; Dizionario di filosofia (2009) http://www.treccani.it/en-


ciclopedia/giorgio-gemisto-pletone_%28Dizionario-di-filosofia%29/ ; http://www.filosofico.
net/pletone.htm ; https://it.wikipedia.org/wiki/Giorgio_Gemisto_Pletone.
6. Romilly Jenkins, Bizanti dhe bizantizmi, Plejad, 2001, f 9
7. Pashko Vasa, E vërteta mbi Shqipërinë dhe shqipetarët, Argeta-LMG, 2010, f49
8. https://it.wikipedia.org/wiki/Byzas
9. https://it.wikipedia.org/wiki/Impero_bizantino
10. Romily Jenkins, po aty, f61.
11. Dhimiter Kamarda, Discorso Preliminare fXXXIII https://archive.org/stream/appendicealsagg-
00camagoog#page/n17/mode/1up ...»,
12. Moreno Neri, Pletone Trattato delle Virtù, Bompiani Testa a Fronte, Milano 2010, f56 -58
13. Adamantios Korais, “Dialogo tra due Greci”, pp.37, Venezia, 1805]. Per Koraïs, gli Hellenes sono
gli abitanti della Grecia pre-cristiana. http://it.wikipedia.org/wiki/Denominazioni_dei_Greci
14. Moreno Neri, po aty, f57-58
15. https://it.wikipedia.org/wiki/Cosimo_de%27_Medici
16. Patric J. Geary,  Il mito delle nazioni, Carocci editore S.p.A Roma, 2009, f32
17. Storia della letteratura italiana (Edizione con note e nomi aggiornati) https://books.google.fr/
books?isbn=0994034490)
18. M.Neri, po aty, f22
19. Rondo Cameron-Larry Neal, Storia economica del mondo. Dalla preistoria al XVII secolo, Soceta
editrice il Mulino, 2009, f104, 112, 113.
20. https://it.wikipedia.org/wiki/Cosimo_de%27_Medici
21. https://it.wikipedia.org/wiki/La_Repubblica_(dialogo) b- http://www.morenoneri.
it/2011/04/2001-altre-conferenze-su-giorgio.html
22. M.Neri, po aty, f124
23. M.Neri, po aty, f185, 187
24. M.Neri, po aty, f68
25. M.Neri, po aty, f52, 66
26. M.Neri, po aty, f70, 71
27. M.Neri, po aty, f401
28. M.Nero, po aty f69,
29. M.Nero, po aty, f69
30. M.Neri, po aty, f302
31. (bot Alexandre, f17-19) M.Neri, po aty, f371
32. M.Neri, po aty, f321
33. M.Nero, po aty, f53, 68
34. Machiavelli in particolare può essere considerato il fondatore della teoria della “ragion di
stato”: al centro della sua ricerca c’è esclusivamente l’azione politica, dall’orizzonte della
quale egli tende a escludere ogni altra considerazione religiosa, morale o filosofica. https://
it.wikipedia.org/wiki/Filosofia_rinascimentale) (Si è spesso sottolineato che Machiavelli ha
citato solo Platone. http://www.academia.edu/11722039/Bessarione_uomo_bizantino_del_
Rinascimento_italiano)
35. M.Neri (Hans-Georg Beck “Reichsidee and Nationale Politik im spätbyzantinischen Staat”, in
Byzantinische Zeitschrift 53, n1, 1960 f 86-94) f57, 171-173, po aty
36. M.Neri. However, despite the historical inaccuracy of Plethon’s ethnic theory, it was revived
during the Greek revolt of 1822 and finds qualified support among some contemporary Greek
scholars.(For the ethnic origins of the ancient Greeks see George Thomson, Studies in Ancient
Greek Society (New York: Citadel Press, 1965), chap. 4, 5, 11, 12, 13. For the satire of Mazaris
see J. F. Tozer, “Byzantine Satire, ”Journal of Hellenic Studies 2 (1881): 233-270. A. A. Vasiliev,
History of the Byzantine Empire, 2 vols., 2nd ed. (Madison: University of Wisconsin Press,
1970), In:238. J. F. Tozer, “Reformer, ” pp. 363-366. Zakythinos, Despotate, II: 160-166. For the
ethnic origin of the modern Greeks see Vacalopoulos, Origins, chap. 1 and especially p. 16 where
he argues, with qualifications, like Plethon for the continuity of language, culture, and ethnos.
214 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

A similar argument is made by Speros Vryonis, Byzantium and Europe (New York: Harcourt,
Brace, and World, 1967), pp. 80-82. For Plethon’s effect on the Greek Liberation movement
of the 1820’s see Joseph Braddock, The Greek Phoenix (New York: Coward McCann, 1973),
p. 35.) - N. Patrick Peritore .The Political Thought of Gemistos Plethon: A Renaissance Byzantine
Reformer Author(s): Source: Polity, Vol. 10, No. 2, (Winter, 1977), pp. 168-191 Published by:
Palgrave Macmillan Journals ; http://nauplion.net/cp-plethon-peritore.pdf, f175, 176
37. M.Neri. L’idea di Pleton guadagna il peso come riflesso del movimento nazionalista arcaciente
che si svolge coscienziosamente nei circoli di corte (Hertz, Nationality, p. 112. Cyril Mango
argues, regarding the Late Empire, that “expressions of hellenism during these two or three
centuries were largely rhetorical... they were confined to a very small circle of intellectuals
and had no impact on the people. (N. Patrick Peritore), f176 po aty.
38. Romily Jenkins, po aty, f61
39. Arif Mati, Odisea e pabesueshme e nje populli parahelen, Plejad, 2007 f.21
40. Ismail Qemal Vlora KUJTIME, Toena, 1997 f271, 146
41. Giorgio da Trebisonda, Comparationes philosophoren Aristotelis et Platonis, III, XIX (Venezia,
1523); cfr. E. Garin, Lo zodiaco della vita, Roma-Bari, 1976, p. 65; https://it.wikipedia.org/wiki/
Giorgio_Gemisto_Pletone
42. M.Neri, po aty, f12
43. https://it.wikipedia.org/wiki/Verit%C3%A0
44. M. Neri, po aty, f118-119, 244
45. Aristidh Kola Gjuha e Perendive, 2003, f292
46. https://www.ibs.it/contro-cristiani-testo-latino-greco-ebook-porfirio/e/9788858761809 ;
(Origenes Adamantius Contra Celsum, I, 62) https://it.wikipedia.org/wiki/Celso_(filosofo)
47. N.Abbagnano,  pp. 66-67) https://it.wikipedia.org/wiki/Cosimo_de%27_Medici)
48. ASD I, 1, 46, 7. https://it.wikipedia.org/wiki/Erasmo_da_Rotterdam)
49. Platone,  Cratilo, 385 b. https://it.wikipedia.org/wiki/Verit%C3%A0
50. http://thule-italia.com/wordpress/la-polemica-cristiana-contro-il-paganesimo/?edit=1)
51. https://it.wikipedia.org/wiki/Indice_dei_libri_proibiti ; https://it.wikipedia.org/wiki/Giorgio_
Gemisto_Pletone.
52. http://thule-italia.com/wordpress/suoi-dogmi/ ; http://www.ritosimbolico.it/rsi/2012/08/i-
misteri-di-giorgio-gemisto-pletone/
53. www.duepassinelmistero.com “Uomo ideale del rinascimento”? (ricerca raccolta da Marisa
Uberti) I MALATESTA http://www.duepassinelmistero.com/Sigismondo%20Malatesta.htm
54. Soltanto da una posizione neutrale – riteneva Erasmo – si poteva influenzare la riforma della
religione. https://it.wikipedia.org/wiki/Erasmo_da_Rotterdam
55. M.Neri, po atz, f272

SHENJTORI ARBËR QË U «KRYQËZUA» PËR TË VËRTETËN (PJ.I)


1. Максим Грек, Русский Биографический Словарь, Игровой тест «Русская история в портрете»)
Рукописное наследие Максима Грека велико — свыше трехсот пятидесяти оригинальных
и переводных произведений (по подсчетам А. И. Иванова. Максим Грек Громов Михаил
Николаевич, f 365). https://religion.wikireading.ru/223610 ; (sipas Proel Promotora Espanjola
de Linguistica www.proel.org/traductores/maksim/htm)
2. Nicolo Chetta «Tesoro di Notizie su de´ Macedoni», 2002, f364, 365.
3. Это удалось установить католическому исследователю И. Денисову в результате
многолетних изысканий, сравнительного анализа почерков, сопоставления различных
свидетельств, как опубликованных ранее, так и найденных им самим в архивах Франции,
Италии, Греции (см. 136). Выяснилось, что живший в Италии гуманист (отнюдь не «второго
разряда») Михаил Триволис, монах Ватопедского монастыря на Афоне Максим Триволис
и видный русский общественный деятель Максим Грек — одно и то же лицо. (Статья И.
Сусова «4. 4. Формирование и развитие знаний о языке в средневековой Руси» на сайте
SHËnime 215

«Истории языкознания» http://www.vitaeauct.narod.ru/011/vrb/bk_0001/0404.htm)


4. КОММЕНТАРИЙ. ИМЯ МАКСИМ-ИЛИАН. Отметим, что “западно-европейское” имя
МАКСИМ-ИЛИАН и русское имя МАКСИМ ГРЕК - это очевидно ОДНО И ТО ЖЕ ИМЯ.
Поскольку ИЛИАН, то есть ЭЛИН означает ГРЕК. Греков звали эллинами или элинами. Таким
образом, как в “биографии” Василия III, так и в “биографии” его отражения - Максимилиана I
присутствует одно и то же имя МАКСИМ ГРЕК = МАКСИМ-ИЛИАН...». http://chudinov.
ru/portretyi-pervyih-russkih-grammatistov/2/)
5. (Hellas, fi nous croyons Ariftote dans fon Traité des Meteores (1.3.c.10), la Grece ou le Pays
d´Hellas Etoit dans les premiers temps le Pays qui eft environs de Dodone du Fleuve Achelous./
l´Hellas… Latins ont entendu par le mot Grece…Hellenes veut dire les Grecs…): Le Grand
dictionnaire géographique et critique par Antoine-Augustin Bruzen de la Martiniere 1739) ;
(the name “Greeks” (Latin: “Graeci”) was used by the Ancient Romans and gradually entered
the European languages through its use in Latin.) https://en.wikipedia.org/wiki/Names_of_
the_Greeks
6. Robert d’ Angely, Enigma, Toena, 1998, f.172
7. Mehmet Elezi, Gjuha shqipe në bunker ?, Instituti i Studimeve Ndërkombëtare dhe Strategjike,
Tiranë, 2005, f45
8. https://it.wikipedia.org/wiki/Italia_rinascimentalehttps://it.wikipedia.org/wiki/Lista_delle_
universit%C3%A0_pi%C3%B9_antiche_in_attivit%C3%A0
9. Il clima che venne a diffondersi in queste università fu completamente differente da quello
che si respirava nelle vecchie scuole vescovili. I programmi di insegnamento vengono ideati
liberamente dai professori che, con l’aiuto degli studenti, preparano anche libri di testo concepiti
per una didattica pratica. https://it.wikipedia.org/wiki/Universit%C3%A0_nel_Medioevo
10. Wikipedia Aldo Manucio
11. Wikipedia Angelo Poliziano
12. Известно, что Максимилиан «усвоил себе с пользою многие семена современной культуры,
говорил бегло, кроме немецкого языка, по-латыни, по-французски и по-итальянски,
занимался любительски разными науками, богословием и медициной» [509], т.2, с.558.
http://chudinov.ru/portretyi-pervyih-russkih-grammatistov/2/
13. Wikipedia Piko de Mirandola
14. «А ты, друг мой, не унывай и не забывай ‹пользоваться жизнью, помня слова
мудреца: «Пользуйся весной, ведь все быстро отцветает» (70, 166). Статья И. Сусова
«4. 4. Формирование и развитие знаний о языке в средневековой Руси» на сайте «Истории
языкознания» http://www.vitaeauct.narod.ru/011/vrb/bk_0001/0404.htm)
15. Знатный род Триволисов, из которого происходит Максим, хорошо известен в Греции;
он был близок к последней правящей византийской династии Палеологов, один из
предков Грека был константинопольским патриархом (см. 136, 119). Статья И. Сусова «4.
4. Формирование и развитие знаний о языке в средневековой Руси» на сайте «Истории
языкознания» http://www.vitaeauct.narod.ru/011/vrb/bk_0001/0404.htm)
16. Nicolo Chetta, po aty, f327(Non vi è fra noi qualsissia famiglia, che non si progeneri, o non
discenda continuamente da maritati sacerdoti; e tra essi la più preggievol nobiltà di propria
razza sempre più si tiene argomentata per quando più si rendon illustri nell´armi. Non è
quindi maraviglia, che appo noi fin oggi le due più riguardevoli nobiltà consistano in quella
del sacerdozio, ed in quella, che s´attien alla milizia, ed alla bravura dell´armi, come altrove in
più fiate si è ito citando, pure che l´arbitri fra noi i più autorevoli soglion essere i più famosi
vecchi o sian capi delle varie nostre famiglie, e maggormente quando essi lo sian sacerdoti)
(Кириллические памятники славянской письменности) https://studbooks.net/1192218/
literatura/kirillicheskie_pamyatniki_slavyanskoy_pismennosti
17. «Древние греческие врачи признали Афон самым здоровым местом. Некоторые из
них советовали философу Платону жить там; но он не послушал их и остался в своей
нездоровой академии. Другие же философы любили уединяться на этой горе» (97, /, 66).
После разрушения языческих святилищ и основания первых монастырей Афон начиная
216 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

примерно с Х в. становится «высшей духовной школой» Византии и всего православного


мира.(-27/28) Максим Грек Громов Михаил Николаевич https://religion.wikireading.ru/223610
18. (Fonte: Riassunto, a cura di Vlasis Rasias, del libro “LA DEMOLIZIONE DEI TEMPLI.”)
http://thule-italia.com/wordpress/suoi-dogmi/ (Богатейшие книжные сокровищницы
святогорских монастырей давали тогда больше возможностей для изучения древних
книг, чем европейские города и университеты. Здесь сохранялась и жила та древность,
к овладению которой так стремились итальянские гуманисты). Нина Васильевна
Синицына https://azbyka.ru/otechnik/Maksim_Grek/maksim-grek/
19. По законам ислама запрещалось строить и восстанавливать христ. здания,   однако  для А. по
добное разрешение давалось без  затруднений.  https://pravoslavnaya.academic.ru/2261
20. Dominaţia tătară asupra Rusiei de mai bine de două secole a atras după sine lipsa de cultură
generală şi, în special, duhovnicească a clerului şi mirenilor, favorizând o anumită reacţie a
acestora faţă de campania de îndreptare a formelor greşite ale ritului bisericesc.http://www.
catacombeleortodoxiei.ro/index.php/133-arhiva-revistei/cuprins?start=344
21. Игумен и братия Ватопедского монастыря отправляют в ответ на эту просьбу инока
Максима, «аки искусна божественному писанию и пригожа на сказание всякых книг,
и церковных и глаголемых елиньскых, понеже от младыя юности в сих възрасте и сим
наказася добродетелне...» (24, 198).(«МАКСИМ ФИЛОСОФ» В РОССИИ f-32, 33) https://
religion.wikireading.ru/223610http://chudinov.ru/portretyi-pervyih-russkih-grammatistov/2/ ;
22. Romilly Jenkins, Bizanti dhe Bizantizmi, Plejad, 2001 f20, 21
23. (... какими являются Азбуковники, содержащие не только толкование терминов,
нередко с анализом их этимологии, но и целые статьи о философии, извлечения из
разных авторов, сведения о великих умах прошлого (…) В опубликованном Л. С. Ковтун
«Толковании» Грека объясняется около 300 слов, преимущественно иностранных
имен.) Максим Грек Громов Михаил Николаевич, f 67https://religion.wikireading.ru/223610;
Гуманитарные знания Maksim Grek. https://bigenc.ru/text/5052657
24. «Грамматика есть начало и конец всякому любомудрию» (13, 14). Максим Грек Громов
Михаил Николаевич, f86 https://religion.wikireading.ru/223610
25. ...если кто недостаточно и несовершенно научен грамматике и поэтике, риторике и самой
философии, тот не может правильно и истинно ни понимать написанное, ни перелагать(-
ta perkthejë) его на иной язык. Максим Грек (Михаил Громов “Максим Грек.” М.: Мысль,
1983. Специализируется в области философии Древней Руси. https://ru.wikipedia.org/
wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D0%B-
D%D1%8B%D0%B9 do kontrolluar
26. (Иларион привез Тактикон Никона Черногорца,  прп. Савва Тверской – Иерусалимски
й устав и Кормчую,  архим. Досифей - Устав Св. Горы  и Чин пения  12  псалмов. .(mat :
Mali Athos shqiponja)
(Н. Д. Зольникова “Н. Н. Покровский как историк Церкви и православия. Начало пути”;
ВЕСТНИК Екатеринбургской духовной семинарии. Вып. 3. 2017, f 111–146.) file:///C:/Us-
ers/Bardha/Downloads/n-n-pokrovskiy-kak-istorik-tserkvi-i-pravoslaviya-nachalo-puti%20
(1).pdf
27. (Деятельность Максима лежит также у истоков русского книгопечатания. «Тот факт, что
первопечатники печатали как раз те книги, которые Максим Грек исправлял  (Апостол,
Псалтырь,   Часослов, Триодь Цветную и т. д.), Максим Грек Громов Михаил Николаевич
https://religion.wikireading.ru/223610(f68, 69)
28. Максим выступает философом в .широком смысле этого слова, подобно Толстому или
Достоевскому, которые оказали на развитие русской и европейской мысли гораздо
большее влияние, чем многие из современных им философов-профессионалов, нудно
толковавших о субстанциях и категориях...
(14, 2, 10). Максим Грек Громов Михаил Николаевич https://religion.wikireading.ru/223610
29. Академик Дмитрий Лихачёв называл Максима Грека «первым интеллигентом на Руси».
https://filaretuos.livejournal.com/402060.html
SHËnime 217

30. Во 2-й пол. 14 в. Игнатий (Смольнянин), сопровождавший «ходившего» в


Константинополь митр. Киевского и всея Руси Пимена, дал географическое описание
пути от Москвы до византийской столицы.... https://bigenc.ru/text/5052657

SHENJTORI ARBËR QË U «KRYQËZUA» PËR TË VËRTETËN (PJ.II)


1. Максим Грек Громов Михаил Николаевич https://religion.wikireading.ru/223610 f 41
2. (Москва приглашала и ждала к себе в гости афонского монаха, хорошо знающего
греческий язык, и только. Он вел себя не так, как это предписывалось местному книжнику-
начетчику этого времени.) Игорь Шевченко “Четыре мира и две загадки Максима Грека”
Море и берега. К 60-летию Сергея Павловича Карпова от коллег и учеников. “Индрик”,
2009, f485.); (Разумеется, не все можно принять у Грека, не со всем можно согласиться
с ним, ибо афонец был сыном своей эпохи...) Максим Грек Громов Михаил Николаевич
https://religion.wikireading.ru/223610
3. (Лихачев Д. С. Текстология. На материале русской литературы Х–ХVII веков, С. 296) Н.
Д. Зольникова “Н. Н. Покровский как историк Церкви и православия. Начало пути”;
ВЕСТНИК Екатеринбургской духовной семинарии. Вып. 3. 2017, f127
4. БАТУ, 1208–1255 гг.) – монгольский хан, внук Чингисхана. Выполняя посмертную
волю Чингисхана установить мировое владычество монголов, возглавил поход
к «границе мира». История России. Для подготовки к ЕГЭ (Новейший справочник
школьника (АСТ) - Федор Сергеевич Капица - Г. П. Долгова - Екатерина Павловна
Новикова - Владимир А. Григорьев http://flibusta.site/b/423343/read
5. a-Moon amulet, Gochevo, South Russia, 11th Century. Moon… b. Фрагмент золотого ожерелья
с подвеской в виде лунницы. VIII… https://fr.pinterest.com/pin/398427898256101771/
c. Pair of earrings from Eleusis. 8th century BC. Athens…https://fr.pinterest.com/
pin/141511613264681652/
6. (...межрегиональные и межэтнические брачные связи татар ведут к нивелированию
их физического своеобразия среди окружающих народов, в первую очередь русского,
что является реальной историей наших и будущих дней.) Научное пособие «Татары»,
Институт этнологии и антропологии им.Н.Н. Миклухо-Маклая РАН, Институт истории
Академия наук Татарстана. Москва «Наука» 2001 г.  http://www.xacitarxan.narod.ru/
antropos.htm
7. Jericek parathenja e autorit 01.01. 1911, «Historia e Serbeve» pj.) Intelligenda Shtepia botuese 55,
Tiranë 2010 f10, 11.
8. Большинство исследователей считают, что его итогами для русских земель были
разрушения и упадок. Апологеты этой точки зрения подчёркивают, что иго отбросило
русские княжества назад в своём развитии и стало главной причиной отставания России
от стран Запада https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%B
E%D0%BB%D0%BE-%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B
E%D0%B5_%D0%B8%D0%B3%D0%BE
9. После свержения монголо-татарского ига на территории всей Руси выплаты России и Речи
Посполитой Крымскому ханству сохранялись до 1685 года[17], в русской документации
«Поминки» (тешь, тыш). Были отменены лишь Петром I по Константинопольскому
мирному договору (1700) Монголо-татарское иго https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9
C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%BE-%D1%82%D0%B0%D1%82%D
0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B8%D0%B3%D0%BE; https://
en.wikipedia.org/wiki/Golden_Horde
10. The Russians borrowed thousands of words, phrases, and other significant linguistic features
from the Mongol and Turkic languages that were united under the Mongol Empire.[20]… https://
en.wikipedia.org/wiki/Golden_Horde La maggioranza di coloro che vivono nella Russia
europea sono discendenti dei Bulgari del Volga, che furono sottomessi durante l’invasione
tataro-mongola della Rus’ nel XIII secolo e presero il nome dei loro conquistatori. https://
218 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

it.wikipedia.org/wiki/Tatari
11. (Указывая далее на слабую склонность русских к подражанию татарам и ставя в этом
отношении в пример более устойчивых греков, не смотря на более продолжительное
господство над ними турок…)
Источник: С-Петербург. Типография Главного Управления Уделов, Моховая, 40. 1898г.
https://azbyka.ru/otechnik/Avgustin_Sinajskij/kratkij-ocherk-tserkovno-obshhestvennoj-
dejatelnosti-prepodobnogo-maksima-greka-po-chasti-oblichenija-i-ispravlenija-zabluzhdenij-
nedostatkov-i-porokov-russkogo-obshhestva-16-stoletija-1518-1556-g/
12. О Максиме Греке. А.Т. Фоменко пишет: «19.5a. ВАСИЛИЙ III. ЦАРЬ-ХАН….[595], т.7, глава
3, столбец 107 http://chudinov.ru/portretyi-pervyih-russkih-grammatistov/2/
13. J. Drançolli. RevistaTeuta Prishtinë, https://www.facebook.com/1432000753709508/photos/
pb.1432000753709508.-2207520000.1473839741./1715428352033412/?type=3&theater.
14. Nell´ 1404 viene istituita l’Università di Torino, tra le più rinomate d’Italia https://it.wikipedia.
org/wiki/XV_secolo
15. Nicolo Chetta, Tesoro di Notizie su de ´ Macedoni, Contessa Entellina, 2002, f144
16. J. Drançolli. po aty
17. Moreno Neri, Pletone, f.163 ; https://it.wikipedia.org/wiki/Eruditi_bizantini_nel_Rinascimento
18. https://sq.wikipedia.org/wiki/Gjon_Gazulli;Universi Gazullian është një nga margaritarët më të
çmuar të historisë dhe kulturës tonë kombëtare. Nikoll Gazulli http://www.forumishqipetar.com/
threads/64690-Fisi-i-Gazullor%C3%ABve-%28Universi-i-meshtar%C3%ABve-Gazullian%29
19. Mehmet Elezi, Gjuha shqipe në bunker ?, 2005, f24
20. Brunilda Ternova “Zani i Malsisë” http://zanimalsise.com/shtypshkronja-e-obotit-1493-at-
donat-kurti-jep-edhe-nje-te-dhene-per-kete-fakt-te-rendesishem/;
21. Nicollo Chetta, po aty (... Maometto II, il quale presso Laconico terstò allor sorpresso dalla
felicità incredibile delle magnificenze, e ricchezze degl´albani e greci di quella beata patria,
fin ad esclamar con rare ammirazioni verso il cielo a Dio, che lo aveva voluto consolare
coll´inaspettato aquisto di quelli, da lui ancor non mai visti tesori di ogni magnificenza, e
maggiori di quei di tutte l´altre città d´Albania e di greci della fertilissima Albanitia fin a
partorirvi tre volte all´anno le numerosissimi pasture d´ogni sorta) § 180, f384, 385
22. Вместе с ясными намеками на недостатки управления и жизни царя преп. Максим в
“Послании” умоляет его об отпущении своем на родину, во св. гору. „Отпусти мене,
просит преп. отец, с миром отсюду да и тамо всею душею, и языком, и веселым сердцем
проповедаю и величаю превосходящую славу благоверныя державы царствия твоего”.19
Источник: С-Петербург. Типография Главного Управления Уделов, Моховая, 40. 1898г.
https://azbyka.ru/otechnik/Avgustin_Sinajskij/kratkij-ocherk-tserkovno-obshhestvennoj-
dejatelnosti-prepodobnogo-maksima-greka-po-chasti-oblichenija-i-ispravlenija-zabluzhdenij-
nedostatkov-i-porokov-russkogo-obshhestva-16-stoletija-1518-1556-g/
23. Василий III благодарит переводчика, щедро одаряет его, но домой не отпускает: столь
искусные специалисты весьма нужны властям. «Иноземцам с умом и с дарованием
легче было тогда въехать в Россию, нежели выехать из нее» (66, 115).Максим Грек Громов
Михаил Николаевич https://religion.wikireading.ru/223610
24. ....Причина такой жестокости к Максиму заключалась, помимо сказанного, в опасении за
распространение худой молвы о русских в Греции, о подданных которой русские были
низкого мнения. “Человек он разумный, уведал наше доброе и лихое, и когда пойдет из
России, то все расскажет”, говорил в 1545 г. боярин Берсен о преп. Максиме…
Источник: С-Петербург. Типография Главного Управления Уделов, Моховая, 40. 1898г.
https://azbyka.ru/otechnik/Avgustin_Sinajskij/kratkij-ocherk-tserkovno-obshhestvennoj-
dejatelnosti-prepodobnogo-maksima-greka-po-chasti-oblichenija-i-ispravlenija-zabluzhdenij-
nedostatkov-i-porokov-russkogo-obshhestva-16-stoletija-1518-1556-g/
25. Повышению авторитета московского князя способствовала и женитьба Ивана III
на племяннице последнего византийского императора Софье Палеолог. В связи с этим
браком Иван III принял новый государственный герб России – византийского двуглавого
орла, сохранившегося и сегодня в гербе Российской Федерации. История России. Для
SHËnime 219

подготовки к ЕГЭ  - Федор Сергеевич Капица - Г. П. Долгова - Екатерина Павловна


Новикова - Владимир А. Григорьев http://flibusta.site/b/423343/read
26. St. Basil of Caesarea and prince Vasili III of Russia. Icon https://en.wikipedia.org/wiki/Vasili_
III_of_Russia#/media/File:St.Basil_and_prince_Vasily_detail.jpg 2. Ivani i IV mbasi vrau të
birin. Pikturë e Ilia Repinit (1883) https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/33/
Iván_el_Terrible_y_su_hijo%2C_por_Iliá_Repin.jpg
27. (И. Денисов в своей книге -«Максим Грек и Запад» пытается представить его
исключительно «апостолом западной цивилизации», чей свет не мог сразу рассеять
мрак варварской России, но жертвенно послужил постепенному ее пробуждению от
средневекового сна. (68, 295) Максим Грек Громов Михаил Николаевич https://religion.
wikireading.ru/223610 (f17)
28. (В нач. 1520-х гг. в Послании киевского митрополита Спиридона-Саввы и Сказании
о князьях владимирских оформилась теория происхождения рода Рюриковичей от
римского императора Августа, дававшая право великим князьям московским на титул
царя https://bigenc.ru/text/5052657
29. (Максим писал: «Царь …ни что же ино есть разве образ живый и видим, сиречь одушевлен,
самого Царя Небеснаго….) https://www.sedmitza.ru/text/408374.html f11 ; (Объединение
русских земель.) http://chudinov.ru/portretyi-pervyih-russkih-grammatistov/2/; История
России. Для подготовки к ЕГЭ  Федор Сергеевич Капица - Г. П. Долгова - Екатерина
Павловна Новикова - Владимир А. Григорьев http://flibusta.site/b/423343/read)
30. h tt p s : / / r u . w i k i p e d i a . o r g / w i k i / % D 0 % 9 F % D 1 % 8 0 % D 0 % B 5 % D 0 % B -
F%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D0%BD%D1%8B%D0%B9 (f9, 12)
31. Считающий мир наилучшим состоянием и признавая необходимость войны лишь «ради
крепчайшия нужи», Максим вместе с тем советует иметь сильное, организованное и
обученное войско для отпора врагам: «...воеводы, и чиноначальники, и тысящники, и сотники,
и многолюдное воинство... да всегда готовы бывают на противополчение восстающих поганых
варвар» (14, 3, 247). Максим Грек Громов Михаил Николаевич https://religion.wikireading.
ru/223610 f133
32. h tt p s : / / r u . w i k i p e d i a . o r g / w i k i / % D 0 % 9 F % D 1 % 8 0 % D 0 % B 5 % D 0 % B -
F%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D0%BD%D1%8B%D0%B9 (f9-12).
33. (И аще хощеши самодержец быти, не держи собе советника ни единаго мудрейшаго
собя, понеже сам еси всех лутчши; тако будеши тверд на царстве, и всех имети будеши в
руках своих. (78, стлб. 212). po aty.
34. (Одной из любимых казней и зрелищных казней Ивана Грозного была та, пока которой
несчастного облачали в медвежью шкуру и стравливали на него собак. Псы тут же
разрывали жертву. Этот метод казни назывался «обшить медведно». Подобным образом
был казнен Леонид – епископ из Новгорода. Они частыми были случаи, когда жертв
не зашивали в шкуру медведей, а просто бросали их им на растерзание. (...)Казни, в
понимании Ивана Грозного, должны были быть долгими и мучительными. Так,
например, дьяка и дипломата Ивана Висковатого, пытавшегося донести до жестокого царя
неразумность смертного приговора, вынесенного им в отношении группы бояр, самого
привязали к столбу, а потом постепенно отрубали от живого человека куски плоти.)
https://kulturologia.ru/blogs/110915/26223/ ; https://funeralportal.ru/library/1559/41546.html
35. «Гнев зверский» нужно сменить на любовь человеческую. Максим Грек Громов Михаил
Николаевич https://religion.wikireading.ru/223610 f105
36. ЗАКЛАДНИЧЕСТВО, ЗАКУП, КРЕСТЬЯНСКАЯ РЕФОРМА 1861 г.  История России.
Для подготовки к ЕГЭ  Федор Сергеевич Капица - Г. П. Долгова - Екатерина Павловна
Новикова - Владимир А. Григорьев http://flibusta.site/b/423343/read
37. (... другой видный русский учёный-историк академик, профессор  МГУ В. О. Ключевски
й также полагал, что: «монгольское иго при крайней бедственности для русского народа
было суровой школой, в которой выковывались Московская государственность и русское
самодержавие: школой, в которой русская нация осознавала себя как таковая и приобрела
черты характера, облегчавшие ей последующую борьбу за существование». Сторонники
220 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

идеологии евразийства (Г. В. Вернадский,  П. Н. Савицкий и др.), не отрицая крайней


жестокости монгольского господства, переосмыслили его последствия в позитивном
ключе. Монгольскую империю они рассматривали как геополитическую предшественницу
Российской империи. https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%B-
D%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%BE-%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81
%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B8%D0%B3%D0%BE
38. Поведению и образу правления царя подражали правители и судьи, не только
позволявшие всякие обиды и притеснения, но и придумывавшие преступления и
обвинения против богатых лиц и даже целых обществ (городских и сельских) для
разграбления их имуществ и извлечения выгод. Источник: С-Петербург. Типография
Главного Управления Уделов, Моховая, 40. 1898г. https://azbyka.ru/otechnik/Avgustin_
Sinajskij/kratkij-ocherk-tserkovno-obshhestvennoj-dejatelnosti-prepodobnogo-maksima-
greka-po-chasti-oblichenija-i-ispravlenija-zabluzhdenij-nedostatkov-i-porokov-russkogo-
obshhestva-16-stoletija-1518-1556-g/
39. Moreno Neri, Pletone f68
40. Nicolo Chetta, po aty, f123
41. Kanuni i Lek Dukagjinit http://www.zemrashqipetare.net/news/id_29308/Lutfi-Alia:-Kanuni-
Kodi-i-s%C3%AB-drejt%C3%ABs-zakonore-shqipetare-(2).html
42. Aонец пишет «Сказание о жительстве инок Святой горы», вошедшее в составленную
Вассианом Кормчую, сборник церковных правил, сделанный на основе византийского
Номоканона (см. 63, 62).Максим Грек Громов Михаил Николаевич https://religion.wikireading.
ru/223610 ; Христиане же доказали, что можно переориентировать культурный процесс
без возврата в прошлое и развивать культуру в новом духе (...) скорее можно трактовать
как «христианизацию эллинизма».Георгий Шлоровский. «Вера и культура», журнал
св. Владимира «St. Vladimir›sQuarferly», 4, 1–2 [1955–1956], 40. (Византийское богословие.
Исторические тенденции и доктринальные темы. Перевод осуществлен по изданию:
John Meyendorf. Byzantine Theology, Fordham University Press, USA, 1974.)
43. (Потребуются века борьбы и сверхчеловеческих усилий для того, чтобы превзойти
эллинизм, освободив его от естественных привязанностей и этнических и культурных
ограничений, прежде чем эллинизм станет, наконец, универсальной формой
христианской Истины. Владимир Лосский. Боговидение,  58 [1] Основные черты и
главные источники богословия в Византии)
44. «В многочисленных писаниях пр. Максима нельзя не удивляться разнообразию сведений
его и талантов: он филолог и историк, поэт и оратор, философ и богослов; но дар,
который более других имел в нем силу, был дар критики...» (120, 65). Максим Грек Громов
Михаил Николаевич https://religion.wikireading.ru/223610, 2. ИДЕАЛ ОБЩЕСТВЕННОГО
УСТРОЙСТВА, f130
45. (проф. Иконникова – Максим Грек (Киев, 1866 г); означенные исследования отличаются
полнотою, беспристрастием и правильностью); https://azbyka.ru/otechnik/Avgustin_
Sinajskij/kratkij-ocherk-tserkovno-obshhestvennoj-dejatelnosti-prepodobnogo-maksima-
greka-po-chasti-oblichenija-i-ispravlenija-zabluzhdenij-nedostatkov-i-porokov-russkogo-
obshhestva-16-stoletija-1518-1556-g/
46. Edith Durham, «Brenga e Ballkanasve» v.2000, f.46
47. (… Наши монастыри были тогда помещиками в собственном смысле и помещиками
самыми богатыми.) Источник: Богословский вестник 1903. Т. 1. № 1. С. 114-171 (2-я
пагин.) https://azbyka.ru/otechnik/Nikolaj_Kapterev/v-chem-sostoit-istinnoe-monashestvo-
po-vozzrenijam-prepodobnogo-maksima-greka/
48. Русские поняли и усвоили хорошо только одно, что преп. Максим хвалит и ставит им в
образец латинский монастырь, и отсюда сделали выводы преп. Максим, руководимый
раздражением, так поступил с единственною целию, во что бы то ни стало похулить
русские монастыри, а потому и все его рассуждения и обличения русского монашества
пристрастны и не заслуживают внимания. Источник: Богословский вестник 1903. Т.
1. № 1. С. 114-171 (2-я пагин.) https://azbyka.ru/otechnik/Nikolaj_Kapterev/v-chem-sostoit-
SHËnime 221

istinnoe-monashestvo-po-vozzrenijam-prepodobnogo-maksima-greka/
49. Marino Neri, “Memoriale a Manuele”, Pletone, f70, 71
50. Nicolo Chetta, po aty, f115
51. Истинный инок, по Максиму, есть тот, кто деятельно, не только словом, но и
самым делом проявляет свою любовь к ближнему, кто «бывает милосерд, щедр,
нищелюбец и милостив ко всех вкупе, в скудости и различных бедах живущим»,
вообще, кто спасительные заповеди Христа «прилежне совершает словом и делом»10.
Источник: Богословский вестник 1903. Т. 1. № 1. С. 114-171 (2-я пагин.) https://azbyka.
ru/otechnik/Nikolaj_Kapterev/v-chem-sostoit-istinnoe-monashestvo-po-vozzrenijam-
prepodobnogo-maksima-greka/

SHËNJTORI ARBËR QË U «KRYQËZUA» PËR TË VËRTETËN (PJ.III)


1. «В Москве мы узнали, что константинопольский патриарх, по просьбе самого владыки
Московского, прислал некоего монаха, по имени Максимилиана, чтобы он по здравом
обсуждении привел в порядок все книги, правила и отдельные уставы, относящиеся
до веры... Максимилиан исполнил это и, заметив много весьма тяжких заблуждений,
объявил лично государю, что тот является совершенным схизматиком, так как не
следует ни римскому, ни греческому закону... он, говорят, исчез, и, по мнению многих,
его утопили» (37, 65). Максим Грек Громов Михаил Николаевич https://religion.wikireading.
ru/223610 f42
2. «Религия в средние века была и системой права, и политической доктриной, и моральным
учением, и философией. Она была синтезом всех надстроек над феодальным базисом,
по крайней мере до тех пор, пока этот базис не стал расшатываться под действием
факторов, ведших к капитализму» (76, 89).  (Максим Грек Громов Михаил Николаевич
https://religion.wikireading.ru/223610 f 128, 129
3. Н. Д. Зольникова, Н. Н. Покровский как историк Церкви и православия. Начало пути,
(ВЕСТНИК Екатеринбургской духовной семинарии. Вып. 3 (19). 2017, 111–146 Н. f133,
f139, 140
4. (Вопрос об отношении к еретикам) Источник: С-Петербург. Типография Главного
Управления Уделов, Моховая, 40. 1898г. https://azbyka.ru/otechnik/Avgustin_Sinajskij/
kratkij-ocherk-tserkovno-obshhestvennoj-dejatelnosti-prepodobnogo-maksima-greka-po-
chasti-oblichenija-i-ispravlenija-zabluzhdenij-nedostatkov-i-porokov-russkogo-obshhestva-
16-stoletija-1518-1556-g/
5. «Да ты же, Максим, великого князя Василья называл гонителем и мучителем нечестивым...
святых великих чюдотворцов Петра, и Алексия, и Иону, митрополитов всея Русии, и
святых преподобных чюдотворцов Сергия, Варлама и Кирила, Пафнутия и Макария
укоряеши и хулиши ...» (95, 98 — 99). Максим Грек Громов Михаил Николаевич https://
religion.wikireading.ru/223610, f 37, 38
6. «И заключену ему быти в некоей келий молчательне... и да не беседует ни с кем же... ниже
писанием глаголати или учити кого, или каково мудрование имети, или к неким послати
послание... но точию в молчании сидети и каятись о своем безумии и еретичестве» (95,
122). Максим Грек Громов Михаил Николаевич https://religion.wikireading.ru/223610, 37, 38
7. (Евхаристия, согласно вероучению исторических церквей, даёт возможность христианину
«соединиться с Богом во Христе»[5]. Регулярное участие в Евхаристии необходимо
человеку «для спасения и вечной жизни»[6].) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D
0%B0%D1%81%D1%8B%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%BC%D0%B-
D%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%B-
D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0
8. (… правительство под влиянием бояр покушалось на материальные права духовенства
и на владения монастырей: в 1535 г. монастырям было запрещено покупать и брать в
заклад вотчинные земли служилых людей без ведома и согласия правительства). http://
www.rulex.ru/01050062.htm
222 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

9. (... когда священники читают, то так странно, что никто не может понять их, да никто и
не слушает их; пока они читают, народ сидит и болтает. Когда же священник совершает
службу, никто не сидит, а все гогочут и кланяются, как стадо гусей…) https://arzamas.
academy/materials/171
10. (ложные понятия господствовали не только среди простого народа, но и в среднем и
высшем сословиях, не исключая духовенства и монашества.)
Источник: С-Петербург. Типография Главного Управления Уделов, Моховая, 40. 1898г.
https://azbyka.ru/otechnik/Avgustin_Sinajskij/kratkij-ocherk-tserkovno-obshhestvennoj-
dejatelnosti-prepodobnogo-maksima-greka-po-chasti-oblichenija-i-ispravlenija-zabluzhdenij-
nedostatkov-i-porokov-russkogo-obshhestva-16-stoletija-1518-1556-g/
11. Зиновий Отенский, который, как и положено книжнику, утверждал, что главное –
следовать освященному Богом и обычаем шаблону. К примеру, он учил, что русский
язык явлен Богом, а церковные русские книги написаны святыми, поэтому править их не
только не нужно, но и святотатственно. https://www.sedmitza.ru/text/408374.html
12. (...greket para ardhjes se Mihalit shpreheshin se librat fetar ne Rusi kishin pjese eretike...) Пр.
Максим Грек и греческая идея на Руси в XVI веке: Дунаев, Борис Иванович (1880-) Ист.
исслед. с прил.; f20 https://dlib.rsl.ru/viewer/01004210107#?page=12&view=page
13. Афонец переводит с греческого языка на латынь, его помощники перелагают с латыни
на русский, а Селиван и Михаил Медоварцевы тщательно переписывают готовый
перевод. Это был коллективный труд, который возглавил Максим.f 62 Максим Грек
Громов Михаил Николаевич https://religion.wikireading.ru/223610
14. (Отсутствие хорошей филологической и философской подготовки не только мешает
правильно понимать родной язык, но и не позволяет делать качественный перевод)
Максим Грек Громов Михаил Николаевич https://religion.wikireading.ru/223610 f87
15. (Термин древнеболгарский язык употребляется наряду с термином «старославянский
язык”) Древнеболгарский язык, М.Л.Ремнёва, Л.В.Чернец, Л.А.Маркина, А.В.Архангельская,
В.Б.Семёнов и др. (всего - 11) http://www.philol.msu.ru/~tezaurus/library.php?view=d&cours
e=1&raz=3&pod=1&par=4
16. Термин «старославянский»,  введённый  А. Х. Востоковым в 1820 г.,  является наиболее
принятым всовременной  русскоязычной науке;).
17. (Здесь следует отметить, что в Болгарии македонцев считают болгарской этнической
группой, а не отдельным народом — отсюда и отношение к македонскому языку как к
диалекту). https://bigenc.ru/text/5052657
18. Xhuzepe Krispi («Memoria sulla lingua albanese» Palermo, 1831) ; Shqipja nëna e gjuhëve, -
Gjuha e lashtë e zanafillës me të cilën fliste Homeri, Tiranë, Plejad, 2009, f55
19. Biblioteca Nazionale Centrale Firence Thesaurus, Definizione: Lingua slava della Bulgaria, che
intorno al 9. sec. ha sopraffatto, ereditandone il nome, la precedente lingua di tipo turco usata
fino allora dai Bulgari (PT) https://thes.bncf.firenze.sbn.it/termine.php?id=7
20. Тюркоязычные племена протоболгар, смешавшиеся с местными славянскими племенами
в самом начале этногенеза болгарского народа (...)Кроме изменений в лексике, таких как,
например, замена тюркизмов славянскими аналогами, в болгарском языке происходят и
изменения морфологии — окончательно исчезают падежные формы и инфинитив  глагола, а
литературный язык воспринимает употребление определённого артикля («член»).
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8
1%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA
21. (Для лингвистики значение старо славянского языка  определяется  прежде  всего его древност
ью, благодарячему он ближе всех других славянских языков стоит к гипотетическому прасла
вянскому языку[4].) https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/10407
22. San Girolamo in campagna a leggere, di Giovanni Bellini https://it.wikipedia.org/wiki/San_
Girolamo#/media/File:Giovanni_Bellini_St_Jerome_Reading_in_the_Countryside.jpg
23. (При создании кириллицы были учтены особенности глаголицы – более раннего
славянского алфавита, изобретённого Кириллом. Глаголица из-за сложности начертаний
мн. букв и по причинам, не связанным с историей письма, весьма рано вышла из
SHËnime 223

широкого употребления; на Руси она была известна, но активно не использовалась, а


применялась только в качестве своеобразной тайнописи... Вся лит-ра, порождённая
принятием новой религии, носила, по крайней мере до 16 в., если не по преимуществу
церковный, то почти исключительно христианский характер...) «Толкование именам по
алфавиту» Максима Грека (1-я пол. 16 в.). https://bigenc.ru/text/5052657
24. (Насколько летописи позволяют восстановить историческую картину событий,  глаголица 
первоначально была ориентирована на западных славян (прежде всего  в Моравии),  и форма её 
букв была намеренно отличной от греческих,   чтобы  облегчить  распространение славянск
ой азбуки  на католических  землях. https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/906896
25. Nel 1591 Angelo Rocca chiamò il glagolitico Alphabetum Illyricum e lo ascrisse a san Girola-
mo con le parole Sanctum Hieronymum Illyricarum litterarum. Nel 1538 Guillaume chiamò il
glagolitico Alphabetum Hieronymianum seu Dalmaticum, aut Illiricum.https://it.wikipedia.org/
wiki/Alfabeto_glagolitico
26.  Однако после неудачи  моравской  миссии возникла необходимость  в создании более «провиза
нтийской»  письменности,  какой и стала кириллица.) https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwi-
ki/906896
27. (В XIV веке византийские идеи, тексты и даже их авторы попадали в славянский мир через
город Тырново, столицу Болгарской империи; в частности, количество византийских
сочинений, доступных на Руси, удвоилось благодаря болгарским переводам.) https://
arzamas.academy/materials/856
28. (La maggioranza di coloro che vivono nella Russia europea sono discendenti dei Bulgari del
Volga, che furono sottomessi durante l’invasione tataro-mongola della Rus’ nel XIII secolo e
presero il nome dei loro conquistatori.) Impero russo. https://it.wikipedia.org/wiki/Tatari
29. “В. В. Виноградов,  излагая концепцию Н. И. Толстого,  пишет по  этому поводу: „В IX в
еке славянские языки,  по мнению А. Мейе,  Н. С. Трубецкого  и Н. Н. Дурново,  были е
ще настолько структурно  близки друг к другу,  что  сохраняли общее  состояние прасла
вянского  языка  позднего периода“.  р. также аналогичную  позицию  П. С. Кузнецова.»
- Значение старославянского  языка.) https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/10407
30. Новый этап в развитии теории перевода как деятельности по критике текста и
отработке русских литературных, прежде всего, грамматических, норм был связан с
именем Максима Грека (16 в.). http://chudinov.ru/portretyi-pervyih-russkih-grammatistov/2/
31. «Не тужи, не скорби и не тоскуй, любезная душа, о том, что страдаешь без правды
от тех,  от которых следовало бы тебе принять все блага,  так как ты питала их духовною
трапезою …» С ее чтения начиналось каждое утро Максима в узилище. Кусочком угля на
стене кельи затравленный, истерзанный пленник написал прекрасный канон Утешителю
Святому Духу — Параклиту (Сочинения преподобнаго Максима Грека, изданныя при
Казанской Духовной Академии. Издание второе. — Казань, 1894.) https://ru.wikisource.
org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BE_49_(%D0%9C%D0%B0%D0%BA%
D1%81%D0%B8%D0%BC_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA)#.E2.80.B94.E2.80.BA
32. (Сам Максим, любитель каламбуров в области личных имен, называл себе по-античному
— то “Дорийским (т.е. спартанским) мужем” (Δωρίλεως), то “Спартанцем”). Игорь
Шевченко “Четыре мира и две загадки Максима Грека”Море и берега. К 60-летию Сергея
Павловича Карпова от коллег и учеников / Ответственный редактор Р. М. Шукуров.
—М.: “Индрик”, 2009 ; (Афонские власти направили брата Максима в Москву в качестве
переводчика, и он стал «гиперборейцем из Эллады», как сам иронически определит себя в
одном из московских писем позднего периода (1552 года) своему другу-соотечественнику7.)
https://azbyka.ru/otechnik/Maksim_Grek/maksim-grek/

MREKULLIA E MBIJETESËS SË NJË KOMBI PJ.1


1. Top Show, Shqipja Alfa dhe Omega - 3 .11. 2020 https://www.youtube.com/watch?v=zTxtEiTSiJ8
2. TV Top Chanal, emisionin Top Show, i drejtuar nga Alban Dudushi, me titull Shqipja Alfa dhe
224 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Omega (1 te vendosur ne You Tub ne dt. 3 Nentor 2020


3. (Raca – Etimologia) www.etimoitaliano.it › 2018/07 › razza
4. By the 18th century, race was widely used for sorting and ranking the peoples in the English
colonies—Europeans who saw themselves as free people, Amerindians who had been conquered,
and Africans who were being brought in as slave labour—and this usage continues today.
https://www.britannica.com/topic/race-human/The-history-of-the-idea-of-race
5. https://it.wikipedia.org/wiki/Razza
6. Giovanni Marro, Primato della razza Italiana, Casa Editrice Giuseppe Principato, Milano,
Messina, 1940, f.50 cit. nga Jakov Malaj, Raca shqipetare, UEGEN, Tiranë, 2005 (Botimi i I, 1944,
Mal´Osmani, 1944) f.20
7. (Gilles Ferréol (dir.),   Dictionnaire de sociologie, Armand Colin, Paris 2010, Scientific classifications
of race) https://www.britannica.com/topic/race-human/Scientific-classifications-of-race
8. (ἔθνος / éthnos signifiant «gens de même origine “ [Gilles Ferréol (dir.),  Dictionnaire de
sociologie, Armand Colin, Paris 2010. (ISBN 9782200244293)] https://fr.wikipedia.org/wiki/Ethnie
9. In ambito scientifico il concetto di “gruppo etnico” è attribuibile a Max Weber (1864-1920)
https://it.wikipedia.org/wiki/Etnia
10. Questa definizione e lo stesso uso del concetto di etnia sono stati sottoposti, in ambito
accademico, negli ultimi anni, a revisione e critica. [ Etnia, in Treccani.it – Enciclopedie on line,
Istituto dell’Enciclopedia Italiana. URL consultato il 5 luglio 2019.]. https://it.wikipedia.org/
wiki/Etnia; Toujours discutée en raison des critères de définition qui varient selon les auteurs,
les législations et les pays, la notion n’est pas définie clairement, mais est néanmoins largement
utilisée (classifications officielles des individus aux droits différenciés, motivations de
revendications…). L’ethnie est un concept important de l’ethnologie, mais l’approche subjective
et les nombreuses instrumentalisations philosophiques et politiques l’ont historiquement
rendu imprécis et malleable https://fr.wikipedia.org/wiki/Ethnie
11. identità s. f. [dal lat. tardo identĭtas -atis, der. di idem «medesimo», calco del gr. ταὐτότης].
– 1. L’essere identico, perfetta uguaglianza: i. di due firme,  di due concetti; i. piena,  vera,  to-
tale,  assoluta. https://www.treccani.it/vocabolario/identita/) (Formulato e difeso da G.W. Lei-
bniz (che con esso si opponeva all’esistenza degli atomi) e poi da C. Wolf, è stato sottoposto
a severa critica da I. Kant (che lo considera applicabile solo alle cose in sé). https://www.
treccani.it/enciclopedia/identita/
12. (Dizionario: Definizioni da Oxford Languages) https://www.google.com/search?q=popolo&o-
q=popolo+&aqs=chrome.0.69i59j0l4j69i60l3.3926j1j9&sourceid=chrome&ie=UTF-8
13. Naim Frasheri, Besa Libri i shenjte, Udha e shkronjave, Tiranë, 2009, BN –470, f.66.
14. Pandi M. Frasheri (La lingua albanese si era già formata e completata molto ma molto prima
del sorgere di Roma e di Atene. Essa è la lingua madre da cui derivano sia il greco che il latino:
essa è la lingua dei «divini» Pelasgi, come li chiama Omero), La famiglia albanese Fonte della
Civiltà europea, Spoleto, Tipografia di Umbria, 1947. f.11
15. «Panteoni i rralluar»- Rexhep Qosja, Fjalor i Gjuhës Shqipe (ASHSH 2006) https://fjalorthi.
com/komb
16. Jakov Malaj, Raca shqipetare, UEGEN, Tiranë, 2005 (Botimi i I, 1944, Mal´Osmani, 1944)f.40
17. Arif Mati, (Mathieu Aref), Shqiperia, Odisea e pabesueshme e një populli parahelen, Plejad,
Tiranë 2007, f433
18. Naim Frasheri BN– 496, po aty, f.68.
19. Massimiliano Franci (Astronomia Egizia), Edarc edizioni, Firenze, 2010, f.12
20. George Dumézil, (Per 2 milioni di anni circa i Paleantropi vissero principalmente di caccia,
pesca e raccolta. Ma le prime indicazioni archeologiche relative all’universo religioso del
cacciatore paleolitico ri salgono all’arte parietale franco-cantabrica (circa 30000), “La religione
romana arcaica Miti, leggende, realta” BUR Rizzoli, SAGGI, 2011, f17
21. The Altamira paintings found in Northern Spain is presumed… https://fr.pinterest.com/
pin/500814421045924949/
22. Shtjefen Gjeçovi, Kanuni i Lek Dukagjinit Krye i dytë, Nye i nandët. Pjestarët e Familjes, Shkodër
1933. http://www.vatrarberesh.it/biblioteca/ebooks/kanuni.pdf
SHËnime 225

23. Détail d’une partie de la loi sacrée sur l’Acropole et l’Hékatompédon. 485/4 av. J.-C. https://
commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ancient_Greek_decrees_and_laws?uselang=it#/
media/File:EPMA-6794-IGI(3)48-Sacred_law-3.JPG 2. Heraldika e Vatiknit. 3. Le plus ancien
décret athénien connu réglementant le statut des clérouques à Salamine. 510-500 av. J.-C. https://
commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ancient_Greek_decrees_and_laws?uselang=it#/
media/File:EPMA-6798-6815-12936-IGI(3)1-Salamis_clerouchs-2.JPG
24. Fan Noli, Portrete dhe skica, Shtepia botuese enciklopedike, Tiranë 1995, f19, 20
25. (Nella visione biblica,  cristiana ed islamica del mondo e della vita, il concetto di legge è inteso
come legge stabilita da Dio creatore dell›universo, pur riconoscendosi in genere il rispetto delle
leggi umane. Nel cattolicesimo, questa gerarchia delle fonti del diritto è descritta nel concetto
di legge morale naturale) https://it.wikipedia.org/wiki/Legge
26. George Dumézil, po aty, f29
27. Mësimet e Ptahhotepit, Libri më i lashtë i botës,  Logoreci, 2006, f.36
28. https://it.wikipedia.org/wiki/Ade_(regno)
29. Libro dei morti: sono visibili, seduti e in dimensione ridotta, alcuni dei 42 giudici di Maat
(dal Papiro di Ani). British Museum,  Londra. https://it.wikipedia.org/wiki/Giudici_di_Maat
2. Illustration of Lucifer in the first fully illustrated print edition of Dante’s Divine Comedy.
Woodcut for Inferno, canto 34. Petrus de Plasiis, Venice, 1491. https://commons.wikimedia.org/
wiki/Category:Dante%27s_Inferno?uselang=it#/media/File:Lucifer_from_Petrus_de_Plasiis_
Divine_Comedy_1491.png
30. (Nella predicazione di Gesù, alla Geenna, luogo di dannazione, e al «fuoco eterno» si
contrappone lo stato felice dei giusti nel regno di Dio (discorso escatologico in  Matteo  25, 31-
46) https://www.treccani.it/enciclopedia/inferno/
31. Shtjefen Gjeçovi, Kanuni i Lek Dukagjinit, Shkodër 1933. Nyje i shtatët, § 13 Kuptimi i ndëshkimit.
https://gruppostudentescoalbanesemilosao.files.wordpress.com/2014/12/kanuni_i_leke_
dukagjinit.pdf
32. Faik Konica: Nga dashuria për paratë, te besa, ju rrëfej karakterin e shqipetarëve, Shkëputur nga
nga libri “Faik Konica Vepra 2”, zgjedhur e përgatitur nga prof. Nasho Jorgaqi (botimet DUDAJ
2001)-Përgatiti: American Eye http://www.shkoder.info/2018/12/28/faik-konica-nga-dashuria-
per-parate-te-besa-ju-rrefej-karakterin-e-shqipetareve/?fbclid=IwAR3rhX4Cg99rQEodaPxNA
ZkDy2lm_8KsbVX6SJcn4x3YLwKAqMqEQOjVZwY
33. Shtjefen Gjeçovi, po aty, (Libri i tetët. Ndera. Kry i shtatëmbdhetët, Ndera vehtjake, §596, §597,
§ 600.) Kanuni i Lek Dukagjinit, Libri i tetet, Ndera, Kry i shtatembdhetet, § 593. § 598
34. Yamamoto beson se mbijetesa e kanunit bazohet në fuqinë e besimit në një fe pagane e cila ka
për tipar kryesor adhurimin ndaj anemizmit dhe paraardhësit. (Yamamoto, K.1999, The origin
of Ehichin a society without of State Power, fjalaë e mbajtur në konferencën, Kongresi i katërt
Ndërkombëtar mbi antropologjinë psikologjike, Zagreb vol23, nr1, f1, cit. Natalia Qane «Qasje
Socio-Historike e fenomenit te gjakmarrjes dhe pasojave te tij mbi grate dhe femijet», Tiranë,
2016, f142
35. Shtjefen Gjeçovi, po aty, Nye i shtatëdheteshtatët, Tregu i tokës § 464..
36. Pashko Vasa, “E vërteta mbi Shqipërinë dhe shqipetarët”, Tiranë, 2010, f 44
37. Conrad Malte-Brun, Per Shqiperine dhe Shqipetaret, 2011 (Plejad), f12
38. Shtjefen Gjeçovi, po aty, Nye i tetedhetetetet, Beja, § 529. § 534.
39. Besa në Mirditë, viti 1928, burimi: Revista “Hylli i Dritës”, nr. XI, viti 1931). http://limit.
al/2019/02/16/besa-ne-mirdite-viti-1928/
40. Shaban Sinani, Tradita gojore si etnotekst, studime për etnofolkloristikë krahasimtare, bot. “Naimi”,
Tiranë 2012, f73
41. , Jacques Boucart «Shqipëria dhe Shqipëtarët», Dituria 2004, f130
42. Xhuzepe Katapano«Thoti fliste shqip» Botimet Enciklopedike, 2007, f13
43. Luciano De Crescenzo,  Storia della filosofia greca, su monacoantonio .altervista .org. URL
consultato il 21 dicembre 2013, Epicuro. (Di tutte le cose che la sapienza procura in vista della
vita felice, il bene più grande è l’acquisto dell’amicizia. Mass. Cap. 27) Philosophical Dictionary
– Epicurus Archiviato il 21 dicembre 2013 in Internet Archive https://it.wikipedia.org/wiki/
226 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

Epicuro#La_canonica, _il_metodo_di_ricerca
44. Shtjefen Gjeçovi, po aty, Krye i tetëmbdhetët Ndera shoqnore Nye i nandedhetegjashtët Miku
§ 602. §620.) http://www.vatrarberesh.it/biblioteca/ebooks/kanuni.pdf
45. Naim Frasheri BN 338 Besa libri i shenjte Artur Shkurti, Udha e shkronjave, Tiranë.2009.
46. Natalia Qane “Qasje Socio-Historike e fenomenit te gjakmarrjes dhe pasojave te tij mbi grate dhe
femijet”, Tiranë, 2016
47. https://www.treccani.it/vocabolario/legge_%28Sinonimi-e-Contrari%29/, https://www.trec-
cani.it/vocabolario/canone_(Sinonimi-e-Contrari)
48. (Roma arcaica e le ultime scoperte archeologiche. Aspetti di vita quotidiana nella Roma arcaica: dalle
origini all’eta monarchica.) https://it.wikipedia.org/wiki/Mos_maiorum
49. (A general law, rule, principle, or criterion by which something is judged. A Church decree
or law. A collection or list of sacred books accepted as genuine. – Oxford English and Spanish
Dictionary, Thesaurus) https://www.lexico.com/definition/canon
50. https://www.treccani.it/vocabolario/canone/ ; Oxford English and Spanish Dictionary,
Thesaurus, https://www.lexico.com/definition/canon
51. Ce mot d’origine arabe — «‫قانون‬ » («Kanoun») — passé en albanais signifie «loi» dans les deux
langues... https://fr.wikipedia.org/wiki/Kanun_(Albanie)
52. Mohamed Abou El Azem, Bachelor of Law, Bachelor of Law ‫ه‬ ‫ تلفظ كما ي‬،‫ لمة يونانية األصل‬Kanun
‫ ودرج‬،‫ ثم ع ُّربت عن الفارسية بمعنى األصل‬،‫وانتقلت من اليونانية إىل الفارسية بنفس اللفظ (كانون) بمعنى أصل كل شيء ومقياسه‬
‫ ويتصل بهذا المعنى اللغوي‬,‫ أو المنهج الذي يسير بحسبه‬،‫ استخدامها بمعنى أصل الشيء الذي يسير عليه‬https://specialties.bayt.
com/fr/specialties/q/70712/%D9%85%D8%A7-%D9%87%D9%88-%D8%A7%D8%B5%D9%84-
%D9%83%D9%84%D9%85%D8%A9-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86/
53. Roget’s 21st Century Thesaurus, Third Edition Copyright © 2013 by the Philip Lief Group.
https://www.thesaurus.com/browse/nun
54. ([32][33]Yamamoto, Kazuhiko (2002). “The Ethical Structure of Homeric Society”. Collegium
antropologicum …; [3] Edit Durham Arsovska, Jana (2006). Gender-based Subordination and
Trafficking of Women in Ethnic Albanian Context. Garant: Kolor: Journal on moving communities
v. 6, n. 1. f. 10. ISBN 90-441-2008-5.; [34]Cook, Bernard (2001). Europe since 1945: an encyclopedia. 1.
Garland Publishing. f. 22. ISBN 0-8153-4057-5 | Cancik, Hubert; Schneider, Helmuth (2002) ;
https://sq.wikipedia.org/wiki/Kanuni
55. https://en.wikipedia.org/wiki/Code_of_Justinian#:~:text=Excerpt%20from%20the%20man-
uscript%20%22Codex%20Justiniani%20I%2DIX%22.&text=The%20Code%20of%20Justini-
an%20(Latin, (Byzantine)%20emperor%20in%20Constantinople ; https://www.pinterest.fr/
pin/423268064955597990/
56. Napoleonic Code, French Code Napoléon, French civil code enacted on March 21, 1804, and
still extant, with revisions. It was the main influence on the 19th-century civil codes of most
countries of continental Europe and Latin America ... https://www.britannica.com/topic/
Napoleonic-Code
57. Av. Pandi M.Frasheri (Possiamo affermare, senza tema di essere confutati, che la famiglia
albanese è un piccolo stato, regolato da leggi, istituzioni e tradizioni, dalle quali sorgono e
prendono forma interna ed esterna gli stati più moderni e più emancipati dell’Europa e del
mondo… dalla loro (dei Pelasgi) saggezza e capacità si fondò la civiltà greco-romana, e che
gl’immediati e puri loro discendenti sono e rimangono gli Albanesi odierni…— e qui sono le
brave mamme che contribuiscono in pieno — imparano a conoscere le leggi, gli usi e costumi
della loro casa e del paese, i loro amici e i loro nemici, reparandosi così ad affrontare qualsiasi
pericolo che la vita presenti loro, e a non aver mai paura di essa: è là che si educano al culto
dell’onore e della libertà e vengono ispirali dalle gesta dei loro Antenati, che per la gloria e
la grandezza della loro repubblica, hanno saputo morire col sorriso sulle labbra…in virtù di
questa educazione spirituale, si dà un senso serio e realistico alla vita ; gli Albanesi l’amano,
compongono e cantano per essa canzoni più pittoresche e più leggendarie che forse mai altro
popolo altro popolo della terra ha saputo cantare… Questa vita sostanzialmente spirituale
e morale della repubblica guerriera, fa dei suoi cittadini uomini forti, giusti, onesti, saggi, e
veramente liberi.) La famiglia albanese, Spoleto, Tipografia dell’Umbria, 1947, f.18, 21.
SHËnime 227

58. Faik Konica, Vepra 3, f. 243 http://www.mapo.al/2015/09/100-theniet-me-te-bukura-te-faik-


konices-per-shqiperine-dhe-shqipetaret
59. P.M.Frasheri, po aty, f.27, 25
60. Jakov Malaj, po aty, f. f21

MREKULLIA E MBIJETESËS SË NJË KOMBI PJ.2


1. (Eduard Shnajder, (Édouard Schneider, 1880-1960)«Pellazgët dhe pasardhësit e tyre», Tiranë
2009, f147)
2. William Martin Leake Travels in Southern Albania, 1804, Olimpia Gargano  L’image de l’Albanie
à partir des récits de voyage des XIX e  et XX e  siècles, Soutenue à Nice le 27 février 2015], f.50 ;
Researches in Greece, op. cit., p. 25-252. «The character of the Northern and Southern Albanians
differs as much as the general face of the country in the two provinces. The Northern, a large
portion of which consists of fertile plains, andabounds in cavalry, produces a race, combining
the cruelty of the Albanian with the dullness of the Bulgarian.) f.52 https://www.academia.
edu/42532586/THESE_Limage_de_lAlbanie_%C3%A0_partir_des_r%C3%A9cits_de_voyage_
des_XIXe_et_XXe
3. Spiro Konda, (shih «Apollogjia» ne «Djepi i Helenizmit», Epiri Albania prej Jani Vreto,
Stamboll, 1878), “Shqipetaret dhe problemi Pellazgjik” UEGEN, T 2011, f29
4. Veis Seiko,  Mbi elementet e perbashketa ne epiken shqipetaro-arbereshe dhe serbokroate, v.2002, f.172
5. Top Channel, You Tube, 3 Nentor 2020 - Top Show, Shqipja Alfa dhe Omega. https://www.
youtube.com/watch?v=zTxtEiTSiJ8
6. (Славяне как сформировавшийся народ впервые были засвидетельствованы
в византийских письменных источниках середины VI века. Письменные свидетельства
византийских авторов VI века имеют дело с уже сложившимся народом, разделённым
на склавинов и антов. Этногенез славян, Материал из Википедии — свободной энциклопедии
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%B-
D%D0%B5%D0%B7_%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8F%D0%BD)
7. Robert A. Dahl, Sterling Professor Emeritus of Political Science (The etymological origins of
the term democracy hint at a number of urgent problems that go far beyond semantic issues.)
Democracy, Yale University. Author of Democracy and its Critics and others. https://www.
britannica.com/topic/democracy ; http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=D.demus-
cn&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0063
8. Дем (Демос) (греч. δῆμος,  dēmos) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B5%D0%BC; (deme.
Etymology From Ancient Greek δῆμος (dêmos,  “district”). https://en.wiktionary.org/wiki/deme ;
9. (dème, Étymologie: Du grec ancien δῆμος,  dêmos («dème, canton, peuple»’ La ville, je
l’abhorre, et mon dème me manque — (Aristophane,  Les Acharniens, traduction Pascal Thiercy,
Bibliothèque de la Pléiade, 1997, vers 33,  ISBN 2-07-011385-X) https://fr.wiktionary.org/wiki/
d%C3%A8me#fr
10. Nuri Dragoi,  Shqiperia dhe Greqia,   (Kongresi i Berlinit, 13 qershor-13 korrik 1878, u mbajt pikërisht
për të harmonizuar, interesat e ortodoksisë dhe katolicizmit, duke e shndruar Shqipërinë etnike,
atë kohë me rreth 114.728 km², në gjah të Rusisë...), Tiranë, 2009, f.150-51, f.183.
11. Albert Nikolla: Golgotha Shqipetare e përshkruar nga hebreu, Leo Freundlih.) https://www.
radiokosovaelire.com/albert-nikolla-golgotha-shqipetare-e-pershkruar-nga-hebreu-leo-
freundlih/
12. Roget’s 21st Century Thesaurus, Third Edition Copyright © 2013 by the Philip Lief Group.
https://www.thesaurus.com/browse/nun
13. K. S. Singh, ed. (2005). People of India: Uttar Pradesh (Volume 42, Part 1). Anthropological
Survey of India. p. 329. ISBN 978-81-7304-114-3.) https://en.wikipedia.org/wiki/Bind_(caste);
F:Demi. Bindu ! Emri që i dhane Arberit Perëndise.
14. K. S. Singh, ed. (2005). People of India: Uttar Pradesh (Volume 42, Part 1). Anthropological
Survey of India. p. 329. ISBN 978-81-7304-114-3.) https://en.wikipedia.org/wiki/Bind_(caste)
228 FATBARDHA N. DEMI / MREKULLIA E MBIJETESËS

15. Hasan Ceka per emrin e Pirustëve,  (Livi XLV26),  Në kërkim të Historisë Ilire, Tiranë, 1998, f192
16. Dardanika monedhe https://www.facebook.com/Nuk.ka.qene.shkresa.por.Besa/pho-
tos/652742385112498 Silver coin of Damastion, 4th c. BC. Obv: Apollo head, laureate. Rev. Tri-
pod, inscription ΔΑΜΑΣ - ΤΙΝΩΝ – ΚΗΦΙ https://sq.wikipedia.org/wiki/Demastioni#/media/
File:Ancient_Greek_coin_of_Damastion.jpg
17. Veis Seiko, po aty, f 206
18. Marco Travaglio, (Të informosh për një ngjarje (fakt) atë që nuk di asgjë, është shumë më lehtë,
se sa të informosh atë që është njohur më parë, me një lajm falls ose të manipuluar. Së pari
duhet bindur se është mashtruar (rrethanë që është e vështirë të pranohet), t’ia heqësh nga
mëndja lajmin falls dhe pastaj t’ia zëvëndësosh me lajmin e vërtetë.), La scomparsa dei fatti“, Il
Saggiatore 2006, f.20
19. Rose Lane “Majat e Shales” Tiranë, 2004, f.138
20. Karl Reinholdit, 1850-1860, Netet Pellazgjike, K&B Tiranë, 2005, f.311
21. Aristidh Kola Arvanitasit dhe prejardhja e grekëve, shtepia bot.55, Tiranë, 2002. f184
22. Jakov Malaj, Raca Shqipetare, UEGEN, Tiranë, 2005, f.12
23. Anne Marie Thiesse, Krijimi i identiteteve kombëtare, Europa e shekujve XVIII-XX, Dukagjin, Pejë,
2004, f.12
24. Patrick J. Geary,  Il mito delle Nayioni, Carocci editore S.p.A Roma, 2009, f49.
25. (Fig.1 vajza nga fiset kalashe te Pakistanit dhe e nje malesoreje te diteve tona nga Dukagjini me
model te njejte flokesh. Shqiperi (foto F:Demi. Rinas, 2019) (fig.2). 3......
4.Foto te Marubi https://shqip.info/hyrite-e-ballkanit-gjenden-ne-shkoder-foto/; Salih
Mehmeti “Qytetrimi Pellazg ne Azine Qendrore” Prishtinë, 07. 12. 2012 www.pashtriku.
org/?kat=45&shkrimi=1080
26. 5. Hektori me tirqe -Altkorinth. Vasenb.. (nach Mon. d. Inst.1855, T. 20). Roscher, 1884 f. 65, Darda-
no-Trojan, Orhan Rexhepi, Presheve; 6. Malesori me veshjen e tradites 7. Monedhe Zeusi-rrufeja,
e njejte me simbolin e rrufese tek veshja e arbereshit te Pianna degli Albanesi, Siçili Prill 1980
- ”Piana degli Albanesi”, Sicili Itali (fig.8) https://www.facebook.com/151427651537397/photos
/a.202253349788160.58741.151427651537397/1042706469076173/?type=1&theater
27. Nikoll Ketta (Nicolo Chetta),  Tesoro di Notizie su de´ Macedoni, 2002, f.115
28. Johann Georg von Hahn, Studime shqipetare, Instituti i Dialogut Komunikimit, f.448
29. Aristidh Kola, po aty, f 292
30. Ernest Renan Qu’est-ce qu’une nation?, deuxième édition, Calmann Lévy Éditeur Ancienne
Maison Michel Lévy Frères, 1882 https://fr.wikisource.org/wiki/Qu%E2%80%99est-ce_
qu%Ë2%80%99une_nation_%3F
31. (Evola, Mito del Sangue, f257). J.Malaj, po aty, f.175
32. П. Н. Третьяков. У истоков древнерусской народности. Л., 1970, стр. 21). (Cfr. In P. Tretyakov:
«История древних славян в освещении археологических материалов - это область гипотез,
обычно недолговечных, постоянно вызывающих многочисленные сомнения» https://www.
rodnovery.ru/attachments/article/1026/Kobychev_v_poiskakh_prarodiny_slavyan.pdf
33. Edith Durham, Brenga e Ballkanit dhe vepra të tjera për Shqipërinë dhe shqipetarët, Argeta-LMG,
Tiranë, 2000, f.76
34. Hellas, fi nous croyons Ariftote dans fon Traité des Meteores (1.3.c.10), la Grece ou le Pays d´Hellas
Etoit dans les premiers temps le Pays qui eft environs de Dodone du Fleuve Achelous./ l´Hellas…
Latins ont entendu par le mot Grece…Hellenes veut dire les Grecs…): Le Grand dictionnaire
géographique et critique par Antoine-Augustin Bruzen de la Martiniere 1739) ; (the name «Greeks»
(Latin: «Graeci») was used by the Ancient Romans and gradually entered the European languages
through its use in Latin.) https://en.wikipedia.org/wiki/Names_of_the_Greeks)
35. Название «Греция» ( Словарь географических названий зарубежных стран, 1986, с. 97.) и
меет латинское происхождение и в греческом языке не используется. но его этимология
остается неопределённой. «Словарь греческой и римской географии» У.Смита, 1856 г.
Название Греции. Материал из Википедии https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%
B0%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%93%D1%80%D0%B5%D1%
86%D0%B8%D0%B8
SHËnime 229

36. Robert d’ Angely, Enigma, Toena, 1998, f.172


37. Arif Mati (Mathieu Aref), Mikenët=Pellazgët, Greqia ose zgjidhja r një emigme, Plejad, 2008, f.104
38. Strab.8.3.ThesprotianEphyriofCichyrus,19whichinearliertimeswascalledEphyra.[6]http://www.
perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=strab.8.+3.&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0198
39. Jakov Malaj, po aty, f.76.
40. (3 Nentor 2020 - Top Show, Shqipja Alfa dhe Omega) https://www.youtube.com/watch?v=z-
TxtEiTSiJ8
41. (Carl von Ghega est né à Venise de parents albanais.  Carl von Ghhega était un ingénieur autrichien
et le constructeur de la ligne de chemin de fer de Semmering entre Gloggnitz et Mürzzuschlag,
première ligne de train de montagne à voie normale construite en Europe.) https://fr.wikipedia.
org/wiki/Carl_von_Ghega ; (Carl Ritter von Ghega was born in Venice as Carlo Ghega to an
ethnic  Albanian  family ;  Ref. 1.(Robert Elsie (24 December 2012). A Biographical Dictionary
of Albanian(Kallmet Lezhe) History. I.B.Tauris. p. 166. 2. Paar, R. (2019). Carl Ritter von Ghega
– 2018 Surveyor of the Year. Kartografija i geoinformacije. 18 (32): 64-78. Regarding personal
names: Ritter is a title, translated approximately as Sir. In 1851, Ghega was knighted (Ritter) for
his services to the country.) https://en.wikipedia.org/wiki/Carl_Ritter_von_Ghega
42. Jakov Malaj, (Ferdinando Nicoletti, La Distribuzione dei gruppi sanguigni in alcune Colonie
Albanesi della Sicilia, Estratto da, La cultura Medica Moderna, Anno, IX-N.18, Palermo, 1930).
po aty. f.151, 152
43. Xhuzepe Katapano, Thoti fliste shqip, Botimet Enciklopedike, Tiranë, 2007, f115
44. Aristidh Kola, Gjuha e Perëndive, v.2003, f.61
45. Sh.Musaj (Hesselmeyer1890, f25), Gjuha, dëshmi e lashtësisë sonë mijëravjeçare, bot.Ymeraj 1,
Fier, 2012, f 39
46. Dhori Q. Qiriazi Par-Etimologjia dhe Historia) (Dhori Q. Qiriazi „Par-Etimologjia dhe Historia“,
Albanohellenica, nr.2, Lidhja filologjike shqipetaro-greke, 2000/2001, f 9, 10
47. Faik Konica: Nga dashuria për paratë, te besa, ju rrëfej karakterin e shqipetarëve ; Shkëputur nga
nga libri “Faik Konica Vepra 2”, zgjedhur e përgatitur nga prof.Nasho Jorgaqi (botimet DUDAJ
2001)-Përgatiti: American Eye http://www.shkoder.info/2018/12/28/faik-konica-nga-dashuria-
per-parate-te-besa-ju-rrefej-karakterin-e-shqipetareve/?fbclid=IwAR3rhX4Cg99rQEodaPxNA
ZkDy2lm_8KsbVX6SJcn4x3YLwKAqMqEQOjVZwY
48. Nikoll Ketta, po aty, f120
49. Pashko Vasa, E vërteta mbi Shqipërinë dhe shqipetarët, Argeta-LMG, 2010, f.73
50. Aristidh Kola, Arvanitasit dhe prejardhja e grekeve, f 248
51. Elvi Sidheri, Ngulimi historik shqipetar Arbanasi në Bullgari http://www.zemrashqipetare.net/
news/49127/elvi-sidheri-ngulimi-historik-shqipetar-arbanasi-ne-bullgari.html
52. Paolo Petta, Stradiotet. Ushtarë shqipetarë në Itali (shek. XV- XIX) Instituti i Dialogut dhe
Komunikimit, Tiranë, 2006, f.62, 64
53. Photographie d’un détail du trône de Sésostris Ier montrant les dieux Horus et Seth effectuant
le rituel de la réunion des Deux-Terres (Sema-tawy). https://it.wikipedia.org/wiki/Horus#/
media/File:Seth_%2B_Horus_%3D_2_terres.jpg; Mareveshje e lidhur me BESË. Foto e marrë
nga Cameria- Chameria- Epiri. Ilir Iliazi www.facebookcom
54. ...«palaia philìa» (Pausania X, 13, 10; P. Amandry, 1949; G. Nenci, 1976; M. Lombardo, 1992;
^ Diodoro, XVI, 63; ^ Arriano, III, 6.; ^ Diodoro XX, 104, 1-2.) http://it.wikipedia.org/wiki/Messapi
55. (Perché l’armonia potesse trionfare, nelle idee degli egizi, Horus e Seth avrebbero dovuto
essere in pace e andare d’accordo. Una volta sconfitto, Seth formava con Horus una coppia
pacificata a simboleggiare il buon governo del mondo) (Herman te Velde, Seth, ou la divine
confusion : Une étude de son rôle dans la mythologie et la religion égyptienne, Scribd, 2011,
pp. 56-68.) https://it.wikipedia.org/wiki/Horus
56. Ismail Qemali, (pjese nga artikulli i botuar në korrik 1917 «Shqipëria dhe Shqipetarët» nga I.
Qemali ne “Quarterly Review”) «Kujtime», f305