DISKONTINUALNOST STIJENSKE MASE Ispucalost stijenske mase je osnovno fizičko-strukturno svojstvo stijene u mehaničkom smislu.

Detaljna posmatranja, mjerenja i statistička obrada pokazuju da kod ispucalosti stijenske mase postoji određeni red i sistem i da se nikada ne može govoriti o haotičnom karakteru ispucalosti. Stijenska masa se u opštem smislu može posmatrati kao čvrsto tijelo izdijeljeno jednom ili s više familija pukotina (kontinualnih ili doskontinualnih). Jednu familiju pukotina čini skup međusobno paralelnih pukotina, najčešće istog genetskog porijekla i sličnih karakteristika. 1 – jedna familija pukotina 2 – druga familija pukotina 3 – monolit ograničen s dvije familije pukotina

1 3 2

Mehanička svojstva monolita se značajno razlikuju od mehaničkih svojstava stijenske mase koja sadrži diskontinuitete. Zato se svojstva stijenske mase u kvalitativnom i kvantitativnom smislu mijenjaju s povećanjem posmatranog područja. To u mehaniku stijena uvodi tzv. efekat razmjere, gdje važi opšte pravilo da ukoliko je veće područje posmatranja stijenske mase, utoliko se povećava broj kinematskih mehanizama koji utiču na stijensku masu. Pored efekta razmjere. Potrebno je voditi računa i o efektu relacije ili odnosu veličine objekta i veličine bloka unutar diskontinualne stijenske mase.
KP KP KP

1. zdrobljeni masiv KP – klizna ploha

2. masiv sa malim blokovima

3. masiv sa velikim blokovima

3. mjestu duž osi tunela itd. način postanka položaj u prostoru orijentacija pukotina razmak pukotina postojanost pukotina dimenzije. filtracija u pukotinama 11. otvor ili zijev pukotina 9. Način postanka – geneza pukotina Pukotine se po genetskom tipu mogu razvrstati u slijedeće tipove: a) PUKOTINE PRIMARNE DJELJIVOSTI – DIJAGENETSKE PUKOTINE pukotine primarne djeljivosti u magmatskim stijenama pukotine primarne djeljivosti u sedimentnim stijenama pukotine uslojenja b) TEKTONSKE PUKOTINE tektonske pukotine vezane za naborne strukture pukotine vezane za veće razlomne oblasti tektonske pukotine platformnih oblasti pukotine klivaža c) PUKOTINE NASTALE OSLOBAĐANJEM NAPONA pukotine oslobađanja napona u dolinskim stranama pukotine oslobađanja napona na dnu dolinskih strana d) PUKOTINE NASTALE DJELOVANJEM GRAVITACIONE SILE pukotine nastale kao posljedica klizanja pukotine nastale kao posljedica slijeganja i prelamanja e) PUKOTINE NASTALE KAO POSLJEDICA POVRŠINSKOG RASPADANJA STIJENSKE MASE 2. Skice u razmjeri sadrže pukotine sa svim elementima postojanosti. Položaj u prostoru može biti određen u odnosu na postojeću kosinu. 4. onda se njihov položaj u prostoru dobije nanošenjem na kartu odgovarajuće razmjere). broj familija pukotina 12. . veličina bloka omeđenog pukotinama 1. određene etaže kamenoloma. Položaj u prostoru Položaj pukotine u prostoru definiše se kotama i koordinatama duž pukotine koja se istražuje.Pukotina u stijenskoj masi potpuno je definisana kada su definisane slijedeće karakteristike: 1. zijev pukotina 7. vrsta i karakter ispune 10. 6. čvrstoća zidova pukotina 8. 2. 5. dok se definisanje na kartama može izvesti sa najmanje tri tačke (ako se pukotine snimaju geodetskim metodama.

Međusobna rastojanja pukotina mjere se metrom na dužini od minimum 3 m (ako je moguće). 7. Veoma mala postojanost Mala postojanost Srednja postojanost Visoka postojanost Veoma visoka postojanost DIMENZIJA <1m 1–3m 3 – 10 m 10 – 20 m > 20 m . tj.3. 3. Postojanost pukotina Postojanost pukotina podrazumijeva prostiranje i veličinu diskontinuiteta unutar jedne ravnine koja može biti bok tunela. 4. 5. 2. Podjela pukotina po postojanosti: OPIS 1. 5. 4. Statistička obrada pomoću Šmitovog dijagrama dobije se orijentacija svake od postojećih familija pukotina u odnosu na radnu površinu i položaj objekta koji se radi u toj stijeni. Kod mjerenja postojanosti. Orijentacija pukotina Definiše se elementima pada pukotine. a izražavaju se na metar dužine kao jedinična mjera. Za vertikalne pukotine orijentacija se definiše azimutom pružanja. kosina itd. Razmak pukotina Razmak pukotina kontroliše veličinu individualnih blokova intaktne stijene. 3. Klasifikacija rastojanja među pukotinama predstavljena za jednu familiju pukotina: OPIS 1. U slučaju nepristupačnosti. mjerenja treba (kad god je to moguće) izvoditi u pravcu pada i pružanja pukotina. 4. Međusobno rastojanje diskontinuiteta diktira oblik loma stijenske mase i daje mogućnost translatornog pomjeranja do kružnog loma i tečenja stijenskog materijala. U svakom ispitivanju ispucalosti stijenske mase obavezna je statistička obrada podataka orijentacije pukotina. ulazni portal. ako su veličine zijeva individualnih pukotina međusobno uporedive. 2. a s tim u vezi i injektiranja i konsolidacije stijenske mase. 6. Uopšte. Ekstremno malo rastojanje Veoma malo rastojanje Malo rastojanje Umjereno rastojanje Veliko rastojanje Veoma veliko rastojanje Ekstremno veliko rastojanje SREDNJE MEĐUSOBNO RASTOJANJE PUKOTINA < 20 mm 20 – 60 mm 60 – 200 mm 200 – 600 mm 600 – 2000 mm 2000 – 6000 mm > 6000 mm 5. Međusobno rastojanje diskontinuiteta ima značajnu ulogu kod razmatranja vodopropusnosti. za mjerenje se koristi seizmička refleksija i refrakcija kao i odnos broja diskontinuiteta prema brzinama seizmičkih talasa. azimutom pada i padnim uglom. hidraulična konduktivnost bilo koje familije pukotina bit će obrnuto proporcionalna međusobnom rastojanju.

Uz hrapavost zidova pukotina u smicanje se uključuju i materijali ispune koji se nalaze kao primarni ili sekundarni u zijevu pukotina. mat. Sav st. što u principu stvara mekše materijale u uskoj zoni zidova pukotina. a interval mjerenja može biti od 1 – 100 cm. mat. kao što je slučaj sa diskontinuitetima bez ispune. naročito ako su zidovi u direktnom kontaktu stijena-stijena. zavisno od klimatskih uslova i režima podzemnih voda. u tlo. sa blagim promjenama u boji na površinama glavnih diskontinuiteta Gubljenje boje indicira raspadanje st. Potrebno je da pukotine koje se snimaju budu pristupačne i da to budu pukotine koje predstavljaju tipične površine po kojima će najvjerovatnije doći do smicanja. u tlo. mat. mat. mat. Hrapavost pukotina Hrapavost zidova pukotina je potencijalno veoma važna komponenta jer utiče na otporna svojstva u uslovima smicanja duž ravnine pukotina. Gdje god je to moguće treba odrediti hrapavost za pukotine koje ograničavaju i izdvajaju blokove koji bi mogli klizati. i površine diskont. Malo raspadnuta stijena 3. Čvrstoća zidova pukotina Čvrstoća zidova diskontinuiteta veoma je važna komponenta čvrstoće na smicanje i deformabilnosti. je razoren ili dezint.6. Cjelokupni st. je razoreno ili dezint. je pretvoren u tlo. Više od polovine st. Aproksimativna talasna dužina i amplituda valovite pukotine se mjeri gdje je to moguće. Jako raspadnuta stijena 5. U dubini stijena malo mijenja boju u odnosu na površinski dio Manje od polovine st. Svježa ili obojena stijena je prisutna kao diskontinuitet. a ponekad je i alterisana. Čest je slučaj da je stijena raspadnuta blizu površine smicanja. Pukotine se po hrapavosti mogu svrstati u tri kategorije: stepenaste. je razoreno i pretvoreno u tlo. Potpuno raspadnuta stijena 6. Svježa stijena je prisutna u obliku žila. mat. Struktura i tekstura stijene su potpuno uništene I V K L A S A I 2. Izraz glatke se koristi u uslovima kada je duž pukotina već bilo kretanja koje je ostavilo strije i uglačalo plohu pukotine. Umjereno raspadnuta stijena 4. valovite i planarne. Rezidualno tlo I I I I I . Originalna struktura stijenske mase može još uvijek biti intaktna. Na osnovu hrapavosti se izvode korekcije za bazični ugao trenja stijenskog materijala. Dvije glavne posljedice alteracije ili raspadanja su mehanička dezintegracija i hemijska dekompozicija. 7. Svježa stijena OPIS Bez vidljivih znakova raspadanja st. od kojih svaka ima svoje hrapave (nepravilne) ravnine i glatke varijante. Opis stijene prema stupnju raspadnosti u profilu posmatranja ili u oblasti diskontinuiteta: NAZIV STIJENE 1.

ali prodiranje palca je uz veliku silu Može se noktom zarezati. palac ne prodire ni pod velikom silom Teško se zarezuje noktom TERENSKA IDENTIFIKACIJA Para se noktom Mrvi se pri jačim udarcima geološkog čekića. može se razbiti srednje jakim udarcem geološkog čekića Uzorak zahtjeva više od jednog udarca da bi se razbio Uzorak zahtijeva mnogo udaraca da bi bio razbijen Uzorak se može samo odlamati udarcima geološkog čekića R2 R3 Slaba stijena Srednje čvrsta stijena R4 Čvrsta stijena R5 R6 Veoma čvrsta stijena Ekstremno čvrsta stijena . može se zarezati džepnim nožićem Može se zarezati džepnim nožićem Ne može se zarezati džepnim nožićem.V I V Graduiranje čvrstoće materijala ispune u pukotinama i čvrstoće zidova pukotina u stijenama: OZNAKA S1 S2 S3 S4 S5 S6 OZNAKA R0 R1 OPIS MATERIJALA Veoma mekana glina Mekana glina Čvrsta glina Kruta glina Veoma čvrsta glina Tvrda glina OPIS MATERIJALA Ekstremna slaba stijena Vrlo slaba stijena TERENSKA IDENTIFIKACIJA Lako prodiranje šake za cijelu dužinu Lako prodiranje kažiprsta za cijelu dužinu Prodiranje palca za cijelu dužinu uz umjereni pritisak Može se zarezati palcem.

8. vodopropusnost stijene. Istražuje se porijeklo ispune. OTVOR (ZIJEV) < 0. stepen povezanosti čestica. penetrabilnosti injektovanih materijala itd. vodom.. njihova veličina. opip. raspadanjem stijenskog materijala i ispiranjem raspadine. Ispuna u pukotinama OPIS Veoma zatvoren (tijesan) Zatvoren (tijesan) Djelimično otvoren Otvoren Umjereno širok Širok Veoma širok Ekstremno širok Kavernozne OPŠTA KARAKTERISTIKA Zatvorene strukture Raspuknute strukture Otvorene strukture Ispuna je izraz koji označava materijal koji razdvaja susjedne zidove stijenskih diskontinuiteta u stijenskoj masi. prekonsolidacija. Otvor diskontinuiteta – zijev Otvor ili zijev diskontinuiteta je okomito rastojanje koje odvaja susjedne zidove otvorenog diskontinuiteta. tektonskim pokretima i drugim geološkim pojavama i procesima.25 mm 0. penetrometrom) i koriste se klasifikacije S1 – S8 i R0 – R6.50 – 2. U pogledu uticaja materijala ispune na vodopropusnost koristi se klasifikacija koja daje opisne parametre prema inženjerskim iskustvenim i ekspertskim prosuđivanjima stanja materijala i njegovog ponašanja u uslovima tečenja vode. utiskivanjem prsta.5 mm 2. Veoma je važno odrediti vrstu materijala ispune zbog njenog uticaja na otpornost na smicanje.1 – 0. škriljavost itd. Ispitivanje materijala ispune izvodi se istim metodama kao i ispitivanje čvrstoće zidova pukotina (paranjem noktom ili nožem.1 mm 0. ili je prazan. Otvor ili zijev je važan element kod istraživanja otpornosti na smicanje duž diskontinuiteta. Veliki otvori u stijeni duž diskontinuiteta nastaju pomijeranjem u fazi smicanja. vodopropusnosti stijene.5 – 10 mm > 10 mm 1 – 10 cm 10 – 100 cm >1 m 9. Važno je odrediti da li je materijal ispune nastao primarnim raspadanjem stijene (alteracijom ili dezintegracijom) ili je sekundarno taložen iz vode koja je strujala duž pukotine. a registuju se i boja.25 – 0. pri čemu je međuprostor ispunjen primarnim ili sekundarnim materijalom. ponašanje pri kvašenju i dr. . utiskivanja materijala za konsolidaciju u cilju stvaranja homogene stijene i povećavanja otpornosti na smicanje i dr. Izražava se u linearnom mjerilu kao srednja vrijednost duž površine posmatranja jednog ili više diskontinuiteta.50 mm 0.

. Filtracija u pukotinama Filtracija ili proticanje vode kroz stijensku masu odvija se kroz diskontinuitete koji međusobno komuniciraju. terenska skica) b) TIP ISPUNE (minerološka građa materijala. Voda djeluje i kao pritisak u vertikalnim zateznim pukotinama ili kao pritisak duž ravni smicanja. potencijalno bubrenje materijala ispune) c) ČVRSTOĆA ISPUNE (manuelni indeksi S1 – S6. ali postoji povremeno curenje vode iz materijala ispune ili iz pukotine sa ispunom Materijal ispune pokazuje znake ispiranja iz pukotine. javlja se značajan protok vode i pored male vodopropusnosti materijala ispune Materijal ispune je vlažan po opipu. stupanj raspadanja zidova vezane za materijal ispune. indeksni parametri mehanike tla-plastična čvrstoća i dr. Velika brzina isticanja vode govori u prilog velike hidrauličke visine koja se sa vremenom može smanjiti ili zadržati konstantnom. čvrstoća R0 – R6. U . postoji kontinuirani dotok vode iz ispune. naročito u uslovima kada se pukotina otvori pri izvođenju radova U opštem slučaju se za diskontinuitete sa ispunom traži određivanje slijedećih parametara: a) GEOMETRIJA ISPUNE (širina. kvantitativni podaci o veličini propusnosti izražene u l/min) 10.OZNAKA W1 W2 W3 W4 W5 W6 OPIS STANJA MATERIJALA Materijal ispune je jako konsolidovan i suh. što zavisi od uslova prihranjivanja. Voda je važna jer može da djeluje kao mazivo za materijale ispune (glina). značajan dotok vode u kanalima diskontinuiteta gdje je materijal ispran Materijal ispune je kompletno ispran iz pukotine. koju nazivamo primarna vodopropusnost. koji se može mjeriti u l/min Materijal ispuje je lokalno ispran. prekonsolidacioni odnosi. veoma visok pritisssak vode. pomijeranje duž materijala ispune) d) FILTRACIJA VODE (sadržaj vode rangiran W1 – W6. što stvara tzv. Sekundarnu vodopropusnost u odnosu na vodopropusnost kroz pore materijala. što smanjuje otporne parametre tog materijala. čvrstoća pri smicanju. hrapavost zidova. ali nema prisutne slobodne vode koja curi iz pukotine ili ispune Materijal ispune je vlažan.

mogužnost klizanja blokova i dr.5 ili 10 m dužine zida stropa. uslova odvođenja vode iz prostorije u toku njene eksploatacije. čime se omogućava proboj materijala na mjestima isticanja vode. curenje ili isticanje vode u mlazu pod povećanim pritiskom IV V VI Opis dotoka vode u radilište kod iskopa tunela. ali pokazuje znakove da voda povremeno teče ili je tekla. brzina filtracije se označava klasom: KLASA FILTRACIJE I II III OPIS USLOVA VODE U DISKONTINUITETU Diskontinuitet je veoma tijesan (zijev veoma mali) i suh. Svrstavanje stijenske mase po količini dotoka vode: KLASA I II III OPIS STANJA ZIDOVA ISKOPA Suhi zidovi (blokovi. ali nema kontinuiranog toka Diskontinuitet pokazuje kontinuirani tok vode koji se može izmjeriti u l/min. pod).planinskim uslovima stvaranje leda na mjestu isticanja vode povećava pritisak vode duž diskontinuiteta. potrebno je specificirati mjesto isticanja vode. strop. izmjeriti količinu vode na mjestima isticanja ili utvrditi količinu vode za 1. Voda ima i eroziono dejstvo u zonama isticanja. nema detekcije dotoka vode u iskop Mali dotok vode. znakovi su u promjeni boje zida diskontinuiteta u odnosu na osnovnu boju sitjene Diskontinuitet je vlažan. uslove isticanja i količinu vode koja ističe Srednji dotok vode. pritisak vode se može opisati kao slobodno gravitaciono curenje. . strop i pod) prostorije. Kod diskontinuiteta bez ispune. potrebno je specificirati diskontinuitet sa kontinuiranim dotokom vode. lokaciju (bok. služi kao važan parametar za klasifikaciju i izbor sistema podgrađivanja. podzemnih prostorija raznih namjena i dr. nema pojave tećenja vode duž ili iz diskontinuiteta Diskontinuitet bez obzira na veličinu zijeva je suh i bez vidljivih znakova tečenja vode Diskontinuitet je suh. ali nema znakova prisustva slobodne gravitacione vode Diskontinuitet pokazuje da ima vode koja povremeno kapa. curenje pod manjim pritiskom u obliku mlaza ili vodenog zastora.

klizanja poravni. nešto veće kod metamorfnih.5 do 10 m iskopa U slučajevima klase III. utvrditi količinu vode na 1. zidova i stropova tunela. itd. Broj familija pukotina Mehaničko ponašanje i dinamika stijenskih masa zavisi od broja diskontinuiteta koji se međusobno prisijecaju. razmotriti lokalnu hidrološku i hidrogeološku problematiku i dr. a nesistemske su orijentacije u raznim pravcima. * Kod diskontinuiteta sa ispunom koristi se razvrstavanje u klase prema opisu datom u tabeli W1 – W6. IV. Veliki diskontinuiteti (rasjedi) omogućavaju daleku hidrauličku vezu. rotacijskog klizanja. o čemu treba posebno voditi računa. V potrebno je konsultovati meteorološke podatke o padavinama na široj lokaciji gdje se izvode radovi. a najveće su kod sedimentnih stijena. tako da u pogledu filtracije stanje materijala W1 odgovara klasi filtracije I. što može biti od veoma povoljnog do veoma nepovoljnog. specificirati diskontinuitet sa jakim dotokom vode.5 do 10 m iskopa V Izuzetno veliki dotok vode. gdje se uključuje efekat razmjere. Treba razlikovati sistemske od nesistemskih pukotina – sistemske su pukotine orijentisane sve u jednom pravcu. Orijentacija diskontinuiteta u odnosu na čelo radilišta veoma je važna kod stabilnosti kosina kamenoloma. specificirati mjesto isteka vode i dati količinu vode na dužinu zida od 1. specificirati izvor izuzetnog dotoka vode. konsultovati geologa o lokalnim geološkim uslovima. ili efekat veličine posmatranog područja lokalno i globalno. Lom koji u stijenskoj masi mogu omogućiti međusobno povezane pukotine kreće se od prevrtanja. klizanja duž nepravilne lomne ravni. Klasifikacija stijena prema broju familija pukotina: KLASA I II III IV V OPIS STIJENE . 11. Hidrauličke veze pukotina šireg regiona su najmanje kod magmatskih stijena. Prisustvo familija pukotina kod iskopa svih vrsta svodi se na lokalne probleme orijentacije radilišta u odnosu na orijentaciju pukotina. (ovo je važno jer postoji mogućnost hidrauličkog povezivanja velikih površina stijenskih masa. zidova podzemnih hala. bokova brana i dr.IV Veliki dotok vode.

prisutne i slučajne. proizvoljne orijentacije Jedna Familija pukotina. sistemski ili nesistemski orjentisane. plus proizvoljne slučajne pukotine . sistemski orjentisane Dvije familije pukotina.Masivna stijena. slučajne pukotine male postojanosti. sistemske ili nesistemske Jedna familija pukotina. proizvoljno orijentisane pukotine Dvije familije pukotina.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful