Máy bay ho t

ng như th nào?

Susan Markowitz Meredith Tr n Nghiêm d ch

Không khí xung quanh chúng ta ............................................ 1 Hai lo i phi thuy n ................................................................. 4 Khí c u không khí nóng ......................................................... 6 Khí c u bay ............................................................................ 8 Phi thuy n n ng hơn không khí: Cơ s khoa h c ............... 10 B n l c tác d ng .................................................................. 12 Bay trên máy bay ................................................................. 14 V n trên không mà không c n c p l c ............................. 16 Máy bay dân d ng lo i l n .................................................. 18 Tr c thăng ............................................................................ 20 Máy bay quân s .................................................................. 22 Thi t k “xanh” .................................................................... 24 Bay m i nơi ...................................................................... 26 Thu t ng ............................................................................. 28

Hãy i ra ngoài vào m t ngày l ng gió. B n s s m nh n ra không khí m nh bi t dư ng nào. Nó có th nâng m t con di u lên cao trên b u tr i và tác d ng y lên khinh khí c u và mang nó i ra. Nhưng ngay c khi không khí l ng gió, b n cũng có th c m nh n s c m nh c a nó khi b n di chuy n. Hãy nghĩ t i chuy n i xe p ch ng h n. B n p xe càng nhanh, thì không khí lùa vào m t và cơ th b n càng m nh. Hãy s i tay b n ra – bàn tay hơi hư ng v phía trư c – không khí ang chuy n ng s nâng nó lên. Có l chúng ta không nhìn th y không khí, nhưng nó hi n di n xung quanh chúng ta. Th t v y, h n h p này c a các ch t khí bao xung quanh Trái t gi ng như m t t m chăn kh ng l . Nh ng ch t khí này, gi ng như m i v t ch t, c u t o g m nh ng h t r t nh g i là phân t .

Cô gái này thích th d c xu ng chân i trên chi c xe p c a mình, cô có th c m nh n không khí ang lùa vào m t và cơ th mình.

Máy bay ho t

ng như th nào?

1

Các phân t không khí luôn luôn chuy n ng. Chúng cũng chuy n ng ra kh i ư ng i c a chúng ta khi chúng ta i qua. Nhưng không khí cũng y ngư c lên chúng ta t m i phía. Các phân t không khí có tr ng lư ng.

Sinh ra

bay, con mòng bi n này s d ng ôi cánh c a nó

bay li ng trong không khí.

Thi t k

bay

Trong hàng th k , con ngư i ã hi u rõ không khí hành x như th nào. Nhưng các nhà ch t o máy bay còn hi u m t s cái khác n a. H bi t r ng c u trúc c a h , hay chi c máy bay, ph i ư c thi t k theo m t ki u nh t nh nào ó. Khi ư c thi t k như v y, chi c máy bay m i lư n i trơn tru trong không khí. Khi không ư c thi t k như v y, chi c máy bay s không bao gi r i kh i m t t ư c.

Máy bay ho t

ng như th nào?

2

Máy bay c a t nhiên
Nhi u loài ng v t và th c v t s d ng không khí di chuy n. Chim chóc, dơi và nhi u loài côn trùng có cánh mà bay lư n. M t s ng v t như con sóc bay lư t i t cây này sang cây khác. Th c v t thì có th phân tán h t gi ng c a chúng qua không khí. H t cây sao ch ng h n có l p b c ngoài d ng cánh và ư c gió th i mang i xa.

Máy bay ho t

ng như th nào?

3

M i lo i phi thuy n u ư c thi t k bay trong không khí. Nhưng không ph i phi thuy n nào cũng bao gi ng nhau. Th t v y, có hai lo i phi thuy n. M t lo i ư c g i là “nh hơn không khí”. Còn lo i kia ư c g i là “n ng hơn không khí”. M t phi thuy n nh hơn không khí có th n i b ng b nh. Nó có th nh hơn v tr ng lư ng so v i không khí xung quanh nó. Qu khí c u làm xi c là thí d ơn gi n c a lo i phi thuy n này. Trư c khi bơm y, qu khí c u không chuy n ng. Tr ng lư ng c a nó kéo nó tr xu ng. Nhưng bơm y túi v i ch t khí helium, thì qu khí c u bay lên. T i sao hi n tư ng này x y ra? Nguyên do là helium nh hơn nhi u so v i không khí.

Vì sao con di u bay ư c?
Phi thuy n n ng hơn không khí thì có khác. Nó v n luôn luôn n ng hơn không khí xung quanh nó. Lo i máy bay này bay vì m t nguyên do khác. Nh ng b m t c a nó làm cho không khí nâng máy bay lên. M t phi thuy n n ng hơn không khí ơn gi n là con di u. Con di u có nhi u hình d ng và kích c . Nhưng chúng u ư c ch t o bay lên trong gió. Lo i di u mà m i ngư i trên th gi i thích chơi ùa là di u hình con chim. Lo i di u này có th tìm th y trên kh p th gi i.
M t con di u thì n ng hơn không khí. Nhưng vào m t ngày l ng gió, không khí chuy n ng bên dư i con di u có th nâng nó lên cao trên b u tr i.

Máy bay ho t

ng như th nào?

4

Ch vi c x p và bay
M t ki u phi thuy n n ng hơn không khí d ch t o là máy bay gi y. B t u là m t t gi y ph ng. Khi phóng lên thì t gi y ph ng t t rơi tr xu ng sàn nhà. Nhưng ch sau m t vài n p g p, t gi y tr thành m t chi c máy bay. V i hình d ng m i c a nó, t gi y c t lên và bay ngang qua phòng.

Máy bay ho t

ng như th nào?

5

a s chúng ta u ã t ng th y chúng. To l n và s c s màu s c, nh ng qu khí c u không khí nóng mang ngư i i nh ng hành trình dài trong không khí. Làm th nào nó có th bay như v y? Nh ng chi c phi thuy n nh hơn không khí này có vài phương th c ho t ng khác nhau. Th nh t, m i khí c u không khí nóng có m t cái túi ch a y không khí, hay l p v . Do kích c l n c a nó, cái túi ó có th ánh gi t i r t nhi u không khí. Nhưng không khí d i sang ch khác y ngư c tr l i. Th t v y, không khí b d ch ch này tác d ng l c m nh n m c nó gi cho cái túi n i lên. Nói cách khác, cái túi ó là m t v t n i. Nhưng cái r bu c v i cái túi thì v n và con ngư i mà nó mang thì n ng. trên t. T i tr ng c a thi t b

Qu khí c u không khí nóng s c s màu s c n i b ng b nh trong Thung lũng Napa California.
Máy bay ho t ng như th nào? 6

Nung nóng và làm ngu i không khí
làm cho khí c u không khí nóng bay lên, ngư i phi công ph i b t èn m dư i cái túi. M èn t o ra l a. Không khí nóng nhanh chóng dâng vào cái túi kh ng l . i u này làm nóng các phân t không khí bên trong. Chúng b t u chuy n ng nhanh hơn. ng th i, m t s phân t thoát ra ngoài qua phía dư i áy c a túi. S thoát ra ó l i ít phân t không khí bên trong hơn. Chúng cũng cách xa nhau hơn. Không khí bên trong khi ó kém m c hơn không khí bên ngoài, và vì th nó nh hơn. K t qu là gì? Khí c u không khí nóng bay lên cao. h khí c u không khí nóng xu ng, ngư i phi công t t m èn i. Không khí bên trong túi ngu i d n i. i u ó có nghĩa là các phân t không khí chuy n ng ch m d n. Chúng cũng ti n n g n nhau hơn. Không bao lâu sau thì ã có ch cho không khí bên ngoài tràn tr vào trong túi. Có nhi u phân t hơn khi n cho không khí bên trong túi tr nên m c hơn – và n ng hơn. Vì th , máy bay s h xu ng.

Chuy n bay khí c u không khí nóng

u tiên

Năm 1783, hai anh em ngư i Pháp ã t o nên l ch s . Joseph và Jacques Montgolfer ã ch t o m t cái túi b ng tơ và bơm y không khí nóng vào trong nó t m t ng n l a rơm. H g n m t cái gi vào nó và quan sát th y khí c u không khí nóng c a h bay xa d n. Nh ng ngư i th bay u tiên là m t con v t, m t con gà và m t con c u. Không bao lâu sau, nh ng hành khách con ngư i u tiên ã th c hi n m t chuy n bay trên m t khí c u Montgolfer – trôi n i trên b u tr i Paris trong g n n a gi ng h .

Máy bay ho t

ng như th nào?

7

Khí c u không khí nóng có th bay, nhưng chúng không th lái ư c. Chúng ch trôi n i trong b t kì hư ng nào mà gió mang chúng i. Khí c u bay cũng là m t phi thuy n nh hơn không khí. Nhưng không gi ng như khí c u không khí nóng, khí c u bay có m t ng cơ và các cánh thăng b ng. Nh ng b ph n này cho phép phi thuy n ư c lái i b t kì hư ng nào mà ngư i phi công mu n. L p v b c c a khí c u bay có d ng dài và tròn. Ngư i ta thư ng dùng khí helium bơm nó. Khí helium ư c ch a kín bên trong. Nó không th thoát ra ngoài. Vì helium nh hơn không khí, nên l p v b c ó trôi n i. Nó là m t v t n i.

Nâng

ng cơ và cabin

Nhưng ng cơ c a khí c u bay thì n ng. Cabin, b ph n ch a ngư i và hàng hóa, cũng v y. V y thì phi thuy n lo i này bay lên b ng cách nào? i v i a s khí c u bay ngày nay, câu tr l i là túi khí. Chúng là nh ng túi nh cho không khí bên trong l p v b c. Không khí có th ư c bơm vào ho c bơm ra kh i chúng. Khi không khí ư c bơm ra thì các túi khí x p xu ng. Khí c u tr nên nh hơn so v i không khí bên ngoài. Vì th , nó bay lên cao. h khí c u xu ng, ngư i ta bơm không khí vào các túi khí tr l i. Càng ch a nhi u không khí thì khí c u càng n ng. Khí c u tr nên n ng hơn không khí bên ngoài. Vì th , h áp xu ng.
M t khí c u bay qua Tòa nhà ch thành ph New York
8

Máy bay ho t

ng như th nào?

Không ph i m i ch t khí

u gi ng nhau

Hindenburg là khí c u bay u tiên mang nh ng nhóm nhi u ngư i bay xuyên i Tây Dương. Con tàu bay kh ng l dài t i 245 mét. L p v c a nó ch a khí hydrogen. Hydrogen thì nh hơn không khí. Nhưng không gi ng như helium là ch t khí không bén l a, hydrogen có th d dàng bén l a. ó là cái x y ra vào ngày 6 tháng 5 năm 1937. Khí c u Hindenburg phát n . Nhi u hành khách c a nó b thi t m ng. B c nh trên ch p l i xác c a khí c u sau khi n .

Máy bay ho t

ng như th nào?

9

Phi thuy n n ng hơn không khí không có kh năng n i. Chúng luôn n ng hơn không khí xung quanh chúng. Tuy nhiên, nh ng phi thuy n này có th c t cánh bay. làm như v y, chúng c n n không khí chuy n ng nhanh và nh ng b m t có hình d ng thích h p. Cánh phi thuy n ư c ch t o sao cho có hình d ng hoàn h o mà bay. B m t phía trên c a nó u n cong lư n. ng th i, rìa trư c c a nó dày hơn rìa phía sau. M t dư i c a cánh h u như ph ng. Hình d ng này ư c g i là hình cánh máy bay. Khi phi thuy n n ng hơn không khí chuy n ng nhanh v phía trư c, các phân t không khí p vào phía trư c m i chi c cánh c a nó. M t s phân t chuy n ng phía trên cánh. M t s phân t khác chuy n ng bên dư i nó. Hai nhóm phân t khí g p nhau phía sau cánh cùng lúc.

Không khí chuy n

ng nhanh

Các phân t i qua phía trên cánh ph i i xa hơn – trên ư ng cong – so v i các phân t i qua m t dư i b ng ph ng c a cánh. Cho nên không khí phía trên cánh ph i chuy n ng nhanh hơn. Và khi không khí chuy n ng nhanh hơn, các phân t phân tán ra xa hơn. Chúng tr nên kém c hơn. Không khí này có áp su t th p hơn. Nhưng không khí bên dư i cánh không b kém c i ho c b m t chút áp su t nào h t. Cho nên không khí bên dư i cánh y lên cánh v i m t l c l n hơn không khí phía trên cánh y xu ng. L c l n hơn y t dư i lên này g i là l c nâng. L c nâng là cái làm cho máy bay r i kh i m t t.

Máy bay ho t

ng như th nào?

10

Hình d ng c a cánh máy bay t o ra l c nâng làm cho máy bay r i kh i m t

t.

ư ng h m gió
quan sát không khí chuy n ng xung quanh m t chi c máy bay như th nào, các nhà khoa h c s d ng nh ng ư ng h m gió. Bên trong ư ng h m, m t dòng không khí m nh th i lùa v phía máy bay. Nh ng ngư i ki m tra thư ng thêm khói ho c thu c nhu m vào không khí d quan sát các dòng ch y.

Máy bay ho t

ng như th nào?

11

B n có th th y l c nâng phát huy tác d ng n u b n quan sát máy bay trên ư ng băng. M t chi c máy bay ang s n sàng nh n t c th t nhanh. Các ng cơ c a nó y nó chuy n ng m i lúc m t nhanh. Trong ch c lát, l c h p d n v n gi chi c máy bay to n ng ó trên m t t. Tuy nhiên, cu i cùng thì chi c máy bay chuy n ng nhanh c t lên. Vào lúc ó, l c nâng ã m nh th ng l c h p d n. M t khi máy bay ã c t cánh, các ng cơ c a nó ho t ng h t công su t y phi thuy n v phía trư c. Nhưng không khí cũng tác d ng l c y ngư c, hay l c c n, i v i máy bay. L c c n này ư c g i là l c kéo theo. Nó làm ch m nh ng v t ang chuy n ng trong không khí. N u phi thuy n chuy n ng ch m i, thì l c nâng s nh hơn th ng n i l c h p d n. gi cho máy bay trong không trung và chuy n ng v phía trư c, các ng cơ ho t ng m nh hơn.

cho máy bay bay trong không khí, l c nâng t các cánh c a nó ph i m nh hơn l c h p d n, và l c y v phía trư c t nh ng ng cơ c a nó ph i m nh hơn l c c a không khí y ngư c l i.
Máy bay ho t ng như th nào? 12

M t khi chi c máy bay này ã c t cánh xong, phi công s thu các bánh xe vào kéo theo khi máy bay bay.

gi m l c

L c kéo theo
Các nhà ch t o máy bay bi t r t nhi u v l c kéo theo. H bi t không khí c n tr m t s hình d ng nhi u hơn so v i nh ng hình khác. ó là nguyên do các nhà ch t o khí ng hóa máy bay c a h . M t chi c máy bay khí ng hóa cho không khí ch y êm ái xung quanh nó. M t máy bay chưa khí ng hóa gi các phân t không khí xoáy tròn ch nào ó. K t qu là l c kéo theo l n hơn, làm phi thuy n ch m i.

Thu bánh xe lên
Cách th c thi t k các bánh xe c a máy bay là m t thí d hay c a s khí ng hóa. Các bánh xe là c n thi t cho s c t cánh và h cánh, nhưng chúng v n dính bên ngoài khi máy bay ang bay. Vì th , không khí liên t c lùa vào các bánh xe và chuy n ng xoáy tròn. Nó không th ch y qua chúng m t cách êm ái. gi i quy t v n này, a s các máy bay ngày nay có nh ng d ng c thu bánh xe lên trong khi bay.

Máy bay ho t

ng như th nào?

13

Máy bay là phi thuy n n ng hơn không khí có các cánh c nh (nghĩa là các cánh không chuy n ng) cùng v i m t ho c nhi u ng cơ. nhi u chi c máy bay, ng cơ thư ng làm quay m t cánh qu t. Các cánh qu t thư ng l p trên cánh ho c trên mũi máy bay. Cánh qu t g m m t vài cánh chong chóng quay xung quanh m t tâm, hay tr c quay. M t trư c c a m i cánh thuôn tròn. Nó có hình cánh máy bay. Khi cánh qu t quay, nó làm cho không khí phía trư c cánh chuy n ng nhanh hơn phía sau chúng. Khi ó, áp su t không khí phía trư c cánh nh hơn phía sau. S chênh l ch áp su t này hút cánh qu t v phía trư c. Máy bay cũng b hút v phía trư c. Nhưng máy bay âu ch có bay v phía trư c là . Ngư i phi công c n ph i lái ư c máy bay n a. Vì m c ích này, máy bay có các “m t i u khi n”. ây là nh ng v t c ng ư c trên cánh và uôi c a máy bay.

Công d ng c a nh ng cánh nh
V t i u khi n trên m i cánh máy bay ư c g i là cánh nh . Hai cánh nh ho t ng theo hư ng ngư c nhau. Khi m t cánh nh c a cánh nâng lên, thì cánh kia h xu ng. Ngư i phi công s d ng chúng nghiêng máy bay v phía bên này ho c bên kia. Chuy n ng này ư c g i là “l ng lách”. Nh ng cánh nh khu v c uôi thì làm máy bay chuy n ng theo ki u khác. uôi lái, b ph n d ng ng phía sau uôi, có th nhô ra kh i uôi v phía trái ho c v phía ph i. Ngư i phi công s d ng uôi lái i u khi n máy bay sang trái ho c sang ph i. “Bay tr ch ư ng” là m t tên g i khác cho chuy n ng này. ph n uôi còn có nh ng cánh nh g i là bánh lái cao. Ngư i phi công cho nâng ho c h hai cánh nh này. Chúng làm cho máy bay thăng lên ho c l n xu ng. Chuy n ng này ư c g i là “li ng”.

Máy bay ho t

ng như th nào?

14

Anh em nhà Wright
Hai anh em x Ohio, Wilbur và Orville Wright, ã ch t o ra máy bay có ng cơ u tiên có kh năng l ng lách, bay tr ch và bay li ng. Phi thuy n nh c a h , tên g i là Flyer, th c hi n chuy n bay u tiên vào ngày 17 tháng 12 năm 1903, g n Kitty Hawk, B c Carolina. Trong b c nh này, ch p vào ngày hôm ó, Orville i u khi n máy bay, còn Wilbur thì giám sát.

Máy bay ho t

ng như th nào?

15

Không ph i máy bay có cánh c nh nào cũng có ng cơ. Tàu lư n không trung không có ng cơ nào c . nâng kh i m t t, nó ư c m t máy bay kéo d t trên ư ng băng. Khi máy bay ch y nhanh, thì c hai phi thuy n cùng c t cánh. cao trên không trung, máy bay th tàu lư n ra. T ó v sau, tàu lư n t bay l y. V i b cánh dài và m ng c a nó, tàu lư t v t i nh nhàng trong không khí. S bay lư n cũng th t nh nhàng. Nhưng vì không có ng cơ, nên tàu lư n không th ti p t c ư c y v phía trư c trong không khí. Nó d n d n m t cao, và l c hút h p d n ưa phi thuy n tr v m t t.

Chi c tàu lư n này s p h cánh. Không có h p d n kéo v l i m t t.

ng cơ nên tàu lư n t t m t

cao và b l c

Máy bay ho t

ng như th nào?

16

Tìm lu ng không khí ang dâng lên
Tuy nhiên, ngư i phi công tàu lư n mu n trong không trung càng lâu càng t t. làm như v y, h i tìm nh ng lu ng không khí ang dâng lên. Th nh tho ng, không khí nóng b c lên t m t cánh ng cày c y bên dư i. Th nh tho ng có gió th i lên theo phương th ng ng g n m t ng n núi ho c m t d i t. Nh ng lu ng không khí này cũng nâng con tàu lư n lên theo. a s các chuy n bay tàu lư n kéo dài t m t n năm gi ng h .

Ngư i phi công lái con tàu lư n lơ l ng này ang tìm ki m lu ng không khí b c lên trên nh ng cánh ng nông nghi p trong không trung càng lâu càng t t.

Bay

tu i 14

ư c bay trên tàu lư n, b n không c n i n tu i trư ng thành. H c viên hàng không có th t bay tu i 14. Nhưng h ph i luy n t p v t v trư c khi bay. H c n ph i tham gia 30 n 40 chuy n bay cùng v i giáo viên hư ng d n. H cũng ph i h c t p r t nhi u th v s bay lư n. tr thành m t phi công tàu lư n có gi y phép, h c viên ph i 16 tu i. Mĩ, Ban qu n lí Hàng không Liên bang (FAA) là cơ quan c p lo i gi y phép này.

Máy bay ho t

ng như th nào?

17

Máy bay dân d ng lo i l n và v n t i hàng không luôn i song hành v i nhau. M i ngư i bay trên nh ng chi c máy bay to l n này i kh p th gi i. Nguyên do là vì máy bay dân d ng lo i l n di chuy n nhanh. Chúng có th tt it c 800 n 960 km/h. Các ng cơ ph n l c c a chúng giúp chúng th c hi n i u ó. ng cơ ph n l c t m t lo i nhiên li u c bi t t o ra nh ng ch t khí nóng. Ch t khí nóng ph t ra phía sau ng cơ v i l c y l n. L c này m nh y chi c máy bay s v phía trư c.

i u khi n m t chi c máy bay kh ng l
Vì máy bay dân d ng thư ng r t l n, cho nên ngư i phi công lái nó c n ph i có nhi u cách i u khi n nó. ó là nguyên do vì sao phi thuy n lo i này có thêm các cánh nh b sung. Khi c t cánh, các cánh nh xòe ra phía trư c và phía sau làm cho cánh to hơn. M c ích là mang nhi u cho cánh l c nâng l n hơn. V i l c nâng l n hơn, chi c máy bay n ng n có th r i kh i m t t. Tuy nhiên, m t khi máy bay ã trên không trung thì các cánh nh ó th t tr vào. T i sao ư? Nh ng chi c cánh l n sinh ra l c kéo theo trong không khí l n hơn. Chúng không thuôn tròn. Nhưng khi máy bay ti p t, các cánh nh nhô ra tr l i. Chúng giúp máy bay h cánh nh nhàng hơn. Máy bay dân d ng còn có m t lo i cánh nh khác g i là “bánh lái ngang”. Bánh lái ngang nhô lên làm phi thuy n i ch m l i. M t bánh lái ngang dùng riêng cho bay. M t bánh lái ngang th hai dùng cho h cánh.

Máy bay ho t

ng như th nào?

18

Chi c máy bay dân d ng này chu n b h cánh s d ng các cánh nh c a nó và th ra các bánh xe ti p t c a nó.

gi m t c

Máy bay Concorde – Vua t c
H i năm 2003, m t lo i máy bay dân d ng n i ti ng ã ngh hưu, tên g i c a nó là Concorde. Phi thuy n này bay nhanh hơn nh ng máy bay dân d ng khác n 12 l n. t c 2180 km/h, nó bay nhanh hơn t c c a âm thanh. cao 18.300m, nó bay cao g p g n hai l n so v i nh ng máy bay dân d ng khác. Concorde l p k l c như v y nh hình dáng c bi t và nh ng ng cơ ph n l c m nh m c a nó. Nhưng chi phí i u hành nó r t t n kém và nó không th ch quá nhi u ngư i. Cho nên các công ti có máy bay Concorde ã không cho nó bay n a vì h không th thu l i nhu n t nh ng chuy n bay Concorde.

Máy bay ho t

ng như th nào?

19

Gi ng như máy bay, tr c thăng là phi thuy n n ng hơn không khí. Nhưng cánh c a tr c thăng không l p c nh. Cánh, hay chong chóng, c a nó ư c n i v i m t tr c d c. Toàn b ơn v ư c g i là rôto. Rôto quay tròn trên nh u c a tr c thăng. M t ng cơ có nhi m v làm quay rôto. Các cánh qu t c a tr c thăng có hình d ng cánh máy bay, y như cánh máy bay v y. Chúng cong phía trên và ph ng phía dư i. Khi chúng quay, không khí ch y vòng quanh chúng. Các phân t không khí i qua cánh chuy n ng nhanh hơn các phân t bên dư i. Cho nên áp su t không khí phía trên nh hơn. K t qu là gì? Rôto quay tròn ư c nâng lên – và vì th c chi c tr c thăng ư c nâng lên. Phi thuy n lo i này không c n ư ng băng c t cánh.
Trong khi chi c tr c thăng c u h này ang lơ l ng, ngư i công nhân treo bên dư i phi thuy n dõi m t tìm ki m n n nhân c a m t v l t.

Các rôto có ích
Nhưng rôto không ch có nâng tr c thăng lên. Nó còn mang s c y n cho tr c thăng. Nói cách khác, rôto giúp gi phi thuy n chuy n ng trong không khí. Rôto ang quay tròn còn i u khi n phi thuy n n a. Ngư i phi công lái tr c thăng b ng cách cho rôto nghiêng theo nh ng ki u khác nhau. Các cánh chong chóng có th nghiêng u m t góc như nhau. Ho c nghiêng c a chúng có th thay i khi chúng quay tròn. M t ngư i phi công lành ngh có th cho tr c thăng bay t i trư c,
Máy bay ho t ng như th nào? 20

bay lui, thăng lên và h xu ng. Phi thuy n này cũng có th lơ l ng, hay treo trong không khí, mà không di chuy n. ó là nh rôto gi l c nâng cho phi thuy n và duy trì v trí – th m chí cùng m t ch .

Tăng l c nâng g p ôi
Không ph i tr c thăng nào cũng có m t rôto chính. Nhi u tr c thăng c l n có n hai rôto. Rôto b sung mang l i cho phi thuy n l c nâng và s c m nh g p ôi. Tr c thăng hai rôto ch ư c nhi u hàng hóa và con ngư i hơn so v i tr c thăng m t rôto. Chi c tr c thăng h i quân hai rôto này có th nâng c m t con thuy n nh .

Máy bay ho t

ng như th nào?

21

ó có th là m t phi thuy n ho c m t máy bay. ó có th là m t tàu lư n ho c tr c thăng. Quân s Mĩ s d ng toàn b chúng. M t s phi thuy n ư c ch t o dành riêng cho chi n u. Nh ng lo i khác thì chuyên ch binh lính và hàng hóa. Tuy nhiên, có nh ng lo i máy bay ư c ch t o ch ch p nh. Cho dù là lo i máy bay nào, nó luôn ư c ch t o cho m t nhi m v nào ó. Ch ng h n, quân i c n dùng nh ng máy bay có th c t cánh và h cánh nh ng khu v c nh h p. Phi thuy n V/STOL (c t cánh và h cánh nhanh, th ng ng) áp ng yêu c u này. M t lo i là máy bay cánh qu t có hai u cánh. Khi c t cánh, nh ng cánh qu t này hư ng th ng lên trên. Nh v y, phi thuy n bay lên gi ng h t như tr c thăng. Tuy nhiên, khi ã trong không trung, thì các cánh qu t xoay v phía trư c. Gi thì phi thuy n có th bay t a như máy bay. M t phi thuy n V/STOL khác s d ng các ng cơ ph n l c. Khi c t cánh, các ch t khí nóng c a ng cơ th i ph t xu ng dư i. Tác d ng này y máy bay i lên. M t khi phi thuy n ã trên không trung thì các ng cơ ph n l c chuy n sang y v trư c.

Chi c máy bay ném bom “tàng hình” B-2 Spirit khó b k thù phát hi n ra.

Máy bay ho t

ng như th nào?

22

Nh ng máy bay có cánh

c bi t

V i nh ng s m nh chi n u, quân i c n có nhi u máy bay. M i máy bay có m t nhi m v khác nhau. M t máy bay chi n u, ch ng h n, ư c thi t k bay t c cao l n ch m. áp ng yêu c u này, cánh c a nó ph i thay i v trí. Khi bay t c cao thì cánh b c p ra phía sau. Như v y làm phi thuy n lư t i êm. Nhưng t c th p, các cánh bám th ng v i sư n bên c a máy bay. Máy bay lo i này h cánh và c t cánh v i hai cánh v trí chĩa th ng ra như v y.

Máy bay tàng hình
B-2 Spirit là m t lo i máy bay ném bom quân s c bi t. Khi bay trên tr i, khó quan sát th y máy bay này. ó là nguyên do khi n nó ư c g i là máy bay ném bom “tàng hình” (bí m t). Hình d ng c a nó, và ch t li u dùng ch t o nó, gi kín máy bay trong không khí. i u này cho phép B-2 Spirit th bom xu ng lãnh th k thù v i m c r i ro b b n h b i h a l c c a k thù là th p.

Máy bay ho t

ng như th nào?

23

Nhi u máy bay ngày nay không thân thi n v i môi trư ng. Chúng s d ng các nhiên li u làm ô nhi m không khí. Các ng cơ c a chúng cũng s d ng r t nhi u nhiên li u. Nhưng các nhà ch t o máy bay ang c g ng làm thay i i u ó. Trong tương lai, các công ti ang u tư thi t k nh ng lo i phi thuy n “xanh”. Nh ng phi thuy n này s s d ng nhiên li u s ch hơn, và s d ng ít nhiên li u hơn. Chúng cũng s gây n ít hơn. Nhưng ngay t bây gi , các máy bay cũng ã ngày m t xanh hơn. M t d ng c ang phát huy tác d ng là “cánh nh ”. M nh nh này ư c g n thêm vào u mút cánh máy bay. Nó làm cho cánh t i rìa cong i. Hình d ng m i làm cho không khí ch y nh nhàng hơn xung quanh nó. Cho nên l c kéo theo tác d ng lên máy bay nh i. i u ó nghĩa là ng cơ không c n ph i ho t ng c t l c y máy bay v phía trư c. M t ng cơ ho t ng nh nhàng hơn s tiêu th ít nhiên li u hơn.

Chi c máy bay dân d ng này có nh ng cánh nh t i nhiên li u hơn.
Máy bay ho t ng như th nào?

u cánh c a nó

giúp tiêu th ít

24

Phi thuy n Pathfinder bay b ng năng lư ng m t tr i c a NASA ang bay th nghi m trên b u tr i California.

Bay b ng năng lư ng m t tr i
NASA (Cơ quan hàng không vũ tr qu c gia Mĩ) cũng ang th nghi m phi thuy n xanh. M t phi thuy n có tên g i là Pathfinder. Các cánh và thân c a nó h p l i làm m t. Khi bay, phi thuy n trông t a như m t hình ch nh t m ng, dài. Các t m pin m t tr i ư c l p vào nh ng v trí thích h p. Chúng bi n i ánh sáng m t tr i thành dòng i n làm ch y các ng cơ i n c a phi thuy n. Các ng cơ làm quay các cánh qu t. Phi thuy n khác thư ng này cũng ch ng có phi công lái. Thay vào ó, con ngư i t i tr m m t t i u khi n s chuy n ng c a nó. Hi n nay, Pathfinder có th trên không trung su t c ngày. Trong tương lai, phi thuy n bay b ng năng lư ng m t tr i có th trên không trung hàng tu n ho c th m chí hàng tháng trong m i chuy n bay. Các nhà khoa h c s dùng chúng trong nghiên c u. Ngay c quân i cũng ã có k ho ch s d ng chúng.

Kêu g i sinh viên
M i năm m t l n, NASA m i các h c sinh trung h c và sinh viên i h c thi t k m u máy bay cho tương lai. Th l thi thay i m i năm. Nhưng có m t th NASA không thay i. Cơ quan này luôn nh c nh sinh viên ưa ra nh ng thi t k thân thi n v i môi trư ng.

Máy bay ho t

ng như th nào?

25

Chúng có nhi u kích c và hình d ng khác nhau. Chúng bay nh ng t c khác nhau. ây là nh ng phi thuy n hi n i. Hàng trăm nghìn phi thuy n như v y bay lư n m i ngày. Cu c s ng c a chúng s khác i n u như không có chúng. C phi thuy n nh l n phi thuy n n ng hơn không khí u bay su t. Nh ng thi t k m i làm cho chúng ngày m t t t hơn. Nhưng cơ ch ho t ng c a chúng v n như cũ. Phi thuy n nh hơn không khí ph i tr nên nh hơn không khí xung quanh chúng. Phi thuy n n ng hơn không khí c n thu l c nâng t các cánh c a chúng bay lên kh i m t t. Cho dù máy bay lo i nào i n a, thì chúng u s d ng không khí di chuy n. Không khí là tr th th m l ng cho m i phi thuy n. Th t v y, không khí là tr th cho m i th bay lư n.

M t huy n tho i bay
T th i i c a nh ng chi c máy bay sơ khai nh t, m t s ngư i ã c bi t yêu thích bay lư n. M t trong s h là Amelia Earhart. Bà sinh năm 1897. Là m t ph n tr , bà yêu thích m i th v phi thuy n. Bà t p lái phi thuy n và còn mua c máy bay riêng. Bà là m t phi công xu t s c. Năm 1932, bà là ngư i ph n u tiên m t mình bay xuyên i Tây Dương. Tuy nhiên, ư c mơ l n nh t c a bà là ư c bay vòng quanh th gi i. Năm 1937, bà ã có cơ h i ó. Kh i hành California, bà ã bay xuyên nư c Mĩ. M t nhân viên o hàng ã bay cùng v i bà. Hai ngư i ã ti p t c hành trình c a h xuyên qua hàng nghìn d m ư ng. Trên ư ng i, h ã d ng l i nhi u l n ti p nhiên li u. Nhưng chuy n d ng cu i cùng c a h ã không theo k ho ch. Máy bay c a Earhart b h t nhiên li u. Nh ng ngư i c u h ã tìm ki m khá lâu. Nhưng không ai tìm th y chi c máy bay – cùng v i hai hành khách c a nó.

Máy bay ho t

ng như th nào?

26

Amelia Earhart

ng trư c chi c máy bay c a bà, trư c chuy n bay năm 1937.

Thú vui bay lư n
Hãy nói m t chút v thú vui bay lư n, Amelia Earhart t ng phát bi u như th này: “B n không nhìn th y cái cây âu, tr khi t trên tr i b n nhìn th y bóng c a nó”.

Máy bay ho t

ng như th nào?

27

áp su t – M t l c, thí d như l c c a không khí tác d ng lên m t v t. bánh lái cao – Hai cánh nh di ng ư c khu v c uôi c a máy bay. Chúng làm cho máy bay ngoi lên ho c l n xu ng, còn g i là “li ng”. b chi m ch - Chuy n kh i v trí c a nó. ng ra

uôi lái – Cánh nh di ng ư c uôi máy bay giúp máy bay r trái ho c r ph i. chuy n ng này g i là “bay tr ch”. hình cánh máy bay – M t b ph n, thí d như cánh, có m t b m t cong. Hình cánh máy bay ư c thi t k nâng phi thuy n lên. lái – D n hư ng trên m t hành trình nh t nh. l c y–L c trư c. y m t v t v phía

cánh nh - Nh ng g di ng ư c trên cánh máy bay. Khi m t g này c a cánh d ng lên, thì g kia h xu ng. Chuy n ng này làm nghiêng, hay l t, máy bay t phía này sang phía kia. cánh qu t – M t nhóm chong chóng hình cánh máy bay l p vào m t i m gi a g i là tr c quay. Khi cánh qu t quay, nó làm phi thuy n chuy n ng v phía trư c. ch y thành dòng – nh hình m t v t, thí d như máy bay, sao cho không khí ch y nh nhàng vòng qua nó. ch t khí – M t d ng v t ch t không d ng l ng ho c d ng r n, và không có hình thù ho c kích c c a riêng nó. m c - g n nhau. M t không khí trong m t khí c u, ch ng h n, là s lư ng phân t và m c g n nhau c a các phân t bên trong nó.

l c kéo theo – L c c n c a không khí tác d ng lên nh ng v t chuy n ng trong nó. l c nâng – L c tác d ng lên m t v t hình cánh máy bay, y nó lên trên, và làm cho phi thuy n r i kh i m t t. nhân viên o hàng – Ngư i ra quy t nh i u ph i hành trình c a m t máy bay (hay phi thuy n khác). n i – Trôi n i, b ng b nh. trên không – Bay trong không khí. phi thuy n – M i c máy có th bay trong không khí. phân t - Nh ng h t nh xíu tìm th y trong m i v t ch t. rô-to – M t b ph n c u t o nên các chong chóng hình cánh máy bay l p trên m t tr c quay. M t ng cơ s làm quay rô-to.
28

Máy bay ho t

ng như th nào?

túi khí – Nh ng túi nh bên trong v b c c a khí c u. Bơm không khí ra kh i chúng làm cho phi thuy n thăng lên; bơm không khí vào trung chúng h phi thuy n xu ng.

tr ng l c – L c hút m i th xu ng phía Trái t. L c này mang l i s c n ng cho các v t. v t ch t – Cái c u t o nên m i th .

Máy bay ho t

ng như th nào?

29

Máy bay ho t

ng như th nào?

Susan Markowitz Meredith Tr n Nghiêm d ch Phát hành t i http://thuvienvatly.com Tháng 4/2011

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful