Skrypt z WdFJ

jb 27 maja 2007

i

SPIS TRE‘CI

ii

Spis tre±ci
1 Przekrój czynny
1.1 Przekrój czynny - przestrzenny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1
1

2 Siªy j¡drowe  z Jegara 3 Stabilno±¢ j¡der  4 Rozkªad g¦sto±ci materii w j¡drze
4.1 Rozmiar j¡dra . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1 2 2
2

5 Spin j¡dra 6 Izospin 7 Energia wi¡zania j¡der 8 Model kroplowy 9 Model gazu Fermiego 10 Model powªokowy 11 Modele kolektywne 12 Oddiaªywanie cz¡stek naªadowanych z o±rodkiem 13 Oddziaªywanie kwantªó gamma z o±rodkiem 14 Detekcja cz¡stek naªadowanych 15 Detekcja cz¡stek neutralnych 16 Akceleratory liniowe 17 Akceleratory koªowe 18 Prawo rozpadu 19 Ša«cucy promieniotwórcze 20 Promieniowanie γ

2 2 3 3 4 4 5 5 5 6 6 6 7 7 7 7

1 PRZEKRÓJ CZYNNY

1

1 Przekrój czynny
Przez obszar w którym jest N centrów rozpraszaj¡cych, przelatuje n cz¡stek. Ich ubytek opisany jest wzorem:

∆n = σnN
gdzie σ to ró»niczkowy przekrój czynny. Je±li warstwa rozpraszaj¡ca ma g¦sto±¢ powierzchniow¡ ρ, i grubo±¢ dx to wzór ten przyjmuje posta¢:

dn = σρdx
Po rozwi¡zaniu równania mamy:

n = n0 e−ρσx
Gdy istnieje wiele kanaªów absorbcji o ró»nych przekrojach σi , przekrój caªkowity jest ich sum¡: σcalk =

σi

1.1 Przekrój czynny - przestrzenny
Okre±la prawdopodobie«stwo »e czªstka b¦dzie pochªoni¦ta w elemencie konta bryªowego:

σi =

σ(θ, ϕ)dΩ

2 Siªy j¡drowe  z Jegara
1. Nie sprowadzaj¡ si¦ do znanych oddziaªywa«. 2. S¡ przyci¡gaj¡ce i niezale»ne (co do warto±ci) od ªadunku nukleonów. 3. S¡ krótkozasi¦gowe  tj. ∼ 10−15 m. 4. Maj¡ wªasno±¢ wysycania  tj. jeden nukleon mo»e reagowa¢ z okre±lon¡ liczb¡ innych (tak jak w reakcjach chemicznych  ma `warto±ciowo±¢'). 5. Zale»¡ od spinów, zatem nie s¡ siªamy centralnymi, tj. nie dziaªaj¡ wzdªu» prostych ª¡cz¡cych ±rodki nukleonów. 6. S¡ siªamy wymiennymi, tj. polegaj¡ na wymianie cz¡stki pomi¦dzy nukleonami. Chodzi tu raczej o cos podobnego do wymiany elektronu w wi¡zaniu chemicznym, ni» o wymian¦ fotonów w oddziaªywaniach EM. Cz¡stka wymieniana nosi miano

mezonu.

3 STABILNO‘‚ JDER 

2

3 Stabilno±¢ j¡der  4 Rozkªad g¦sto±ci materii w j¡drze
z Jegara J¡dro ma do±¢ dobrze okre±liony rozmiar, tj. jego rozmycie jest maªe (ale nie pomijalnie maªe). G¦sto±¢ wewn¡trz j¡dra jest z grubsza staªa, a na jego granicy szybko spada do zera. Dobrze przybli»enie daje wzór Fermiego:

ρ(r) =

ρ(0) 1 + exp( r−R A

Rysunek 1: Funkcja fermiego

4.1 Rozmiar j¡dra
Poniewa» j¡dra maj¡ staª¡ g¦sto±¢ ªadunku wewn¡trz i obj¦to±¢ ich jest proporcjonalna do liczny A, to

√ 3 R = r0 A

5 Spin j¡dra

Jest skwantowany wedªug wzoru: |I| = spinów nukleonów. Spin jest w reakcjach j¡drowych zachowywany.
J(J+1)

. Ogólnie Spin j¡dra nie jest sum¡

6 Izospin
Poniewa» proton i neutron s¡ bardzo podobne Heisenberg zaproponowaª »eby traktowa¢ je jako jedn¡ cz¡stk¦ która dostaje dodatkowy parametr  izospin. Je±li izospin

7 ENERGIA WIZANIA JDER = − 1 to nukleon jest protonem, je±li − 1 neutornem. 2 2 Tak samo mo»na traktowa¢ mezony ( z tym »e izospin ma te» warto±¢ 0).

3

7 Energia wi¡zania j¡der
Wynosi:

E = c2 (M − Mj )
gdzie M to masa skª¡dników j¡dra, MJ masa j¡dra. ‘rednio wynosi 8MeV na nukleon. Wodór ma zerow¡. Od wodoru do Fe ro±nie niemonotonicznie, dla »elaza osi¡ga maksimum (8.7 MeV). Nast¦pnie spada do ok (7.5).

8 Model kroplowy
Model traktuj¡cy j¡dro jak kropl¦ nukleonów. Energia wi¡zania przedstawia si¦ w postaci:

E = Eo bj + Ep ow + Ec ul + Es ym + Ep ar
Uwaga α, β, γ, δ, ξ to staªe proporclonalno±ci.

Eobj Wynika z oddziaªywa« silnych i jest proprocjonalna do ilo±ci nukleonów: Eo bj = αA Epow Wynika z oddziaªywa« powierzchniowych. Nukleony na powierzchni atomu nie s¡
wysycone (nie oddziaªywuj¡ tak bardzo jak mog¡). Ilo±¢ takich nukleonów jest proporcjonalna do powierzchni, czyli:

Epow = −βA2/3

1

Ecul Wynika z oddziaªywan Coulomba. Zakªadamy »e j¡dro jest równomiernie naªadowan¡ kul¡.

√ 3 Ecul = −γ AZ 2

Esym Wynika z tego »e jadra chc¡ mie¢ tyle samo neutronów i protonów. Esym = −δ
gdzie N to liczba neutronów N = A − Z .
1

(N − Z)2 A

√ Przypominam »e R = r0 3 A

9 MODEL GAZU FERMIEGO

4

Epar Odzwierciedla to »e stabliniejsze s¡ j¡dra parzysto parzyste.  κ    Epar =
Z i N parzyste

−κ Z i N nieparzyste    0 otherwise κ = ξA− 4
3

9 Model gazu Fermiego
Zaªo»enia: J¡dro jest prostok¡tn¡ studni¡ potencjaªu, a nukleony mi¦dzy sob¡ nie oddziaªuj¡. Rozwa»amy oddzielnie neutrony i protony (jakby byªy w róznych studniach). Tworz¡ one fale stoj¡ce o ró»nych energiach. Ze wzgl¦du na to »e proton i neutron to fermiony jeden poziom energetyczny mo»e by¢ zajmowany przez co najwy»ej dwa nukleony danego typu (ze spinem ↓ i ↑). Poniewa» neutrony maj¡ s¡ neutralne elektrycznie ich studnia jest gª¦bsza (s¡ mocniej zwi¡zane). To wskazuje dlaczego j¡dra chc¡ mie¢ wi¦cej neutronów ni» protonów.

Gª¦boko±¢ studni Jest dobierana tak »eby neutron o najwy»szej energoo miaª energi¦
równ¡ energii wi¡zania nuklonu w j¡drze. Jest tak bo tak¡ energi¦ trzeba przeznaczy¢ na jego oderwanie.

Adekwatno±¢ modelu Oddziaªywania mo»emy ola¢ dlatego »e cz¡stki si¦ w zasadzie
nie zderzaj¡. Jest tak dlatego »e zderzenie zawsze zmienia energi¦ nukleonu, ale u nasz wszystkeio niskie energie s¡ ju» zaj¦te, wi¦c zderzenia s¡ niekorzystne.

10 Model powªokowy
Istniej¡ pewne magiczne liczby N i Z. Atomy posiadaj¡ce takie N i Z s¡ fajniejsze od innych, mianowicie:

• S¡ silniej zwi¡zane ni» wynika z dotychczasowych modeli. • Atomy z magicznym Z maj¡ du»o trwaªych izotopów. • Energia separacji (energia niezb¦dna do wyªuskania jednego nukleonu ze ±rodka
jest du»a). liczby magiczne neutrony protony 2, 8, 28, 20, 50, 82, 126, 184 2, 8, 28, 20, 50, 82, 114

11 MODELE KOLEKTYWNE

5

Wyja±nienie Tak jak atomy o pewnej liczbie elektronów s¡ trwaªe chemicznie, tak
nasze magiczne s¡ trwalsze. Chodzi mi tu atomy gazów szlachetnych. Sugeruje to »e j¡dro te» ma budow¦ powªokow¡, i atomy o magicznych liczbach N i Z maj¡ zapeªnione powªoki jadrowe. Dokªadnie teoretycznie mo»na to wyliczy¢ badaj¡c zale»no±ci energii od spinu (kto nie wierzy niech zmierzy). W j¡drach o zapeªnionych powªokach syumaryczny spin jest zerowy. Je±li j¡dro ma za du»o/za maªo o jeden nukleon to moment p¦du jest determinowany przez ten wªa±nie nukleon.

11 Modele kolektywne
Š¡cz¡ zalety modelu kroplowego i powªokowego. Powªokowy dobrze opisuje okolice luczb magicznych, a kroplowy reszt¦. Zakªada si¦ »e nukleony pomi¦dzy sob¡ nie oddziaªywuj¡, ale zmienia si¦ ksztaªt studni potencjaªu. Ogólnie wzór ma posta¢:

  R(θ, φ) = R0 1 −
λ µ

  αλµ Yλµ (θ, φ)

Gdzie Y to funckja svferyczna.

12 Oddiaªywanie cz¡stek naªadowanych z o±rodkiem

gdzie: beta = v , γ = c
1 , 1−β 2

dE A1 (m, q) = dx β2

ln

A2 γβ 2 − β2 I

A1 i A2 staªe zale»ne od rodzaju cz¡stki (od masy, ªadunku,

promienia. . . ) a I staªa jonizacji o±rodka. W oparciu o ten wzór mo»emy wyznaczy¢ zasi¦g cz¡stki  wyznaczamy z tego wzoru dx i caªkujemy od Ep ocz do 0.

13 Oddziaªywanie kwantªó gamma z o±rodkiem
• Zjawisko fotoelektryczne • rozpraszanie Coulumbowskie • Kreacja par

14 DETEKCJA CZSTEK NAŠADOWANYCH

6

• Reakcje fotoj¡drowe
Wszystkie te procesy powoduj¡ pochªoni¦cie kwantu. Zmiana nat¦zenia wi¡zki wyra»a si¦ wzorem:

−dI =
i

µi Idx

gdzie µi to wspóªczynnik pochªaniania.

14 Detekcja cz¡stek naªadowanych
Komory Wilsona/p¦cherzykowe Polegaj¡ na zjawisku kondnsacji prezchªodzonej
pary/ parowania przegrzanej cieczy na zarodziach. Zarodziami s¡ pary jonów powstaª¦ po pzrej±ciu cz¡stki.

Detektor jonizacyjny Nie pozwala odtworzy¢ trasy cz¡stki, a jedynie sumaryczny ªadunek jaki wyzwoliªa w o±rodku. W okªadkach kondensatora naªadowanego do du»ej ró¹nicy poptencjaªów, umieszczamy odpowiedni materiaª. Podczas przelotu cz¡stka cz¦±ciowo go jonizuje, a jony powoduj¡ jaki± pr¡d pomi¦dzy okªadkami kondenstora. O±rodek ma by¢ taki »eby jony mogªy sie w nim porusza¢ (niska staª¡ jonizacji) i nie mog¡ w nim zachodzi¢ zjawiska kaskadowe.

Liczniki wielodrutowe Ustawiamy szereg drutów naªadowanych naprzemiennie ujemnie i dodatnio, przelot cz¡stki pomi¦dzy dwoma spowoduje przepªyw pr¡du pomi¦dzy dwoma z nich (i za razem ustali poªorzenie cz¡stki).

Liczniki Czernkowa Mierz¡ promieniowanie Czernkowa. Liczniki scyncylacyjne Rejestruj¡ byski. Wykorzystuj¡ efekt powielania fotoelektronów.

15 Detekcja cz¡stek neutralnych
Detektory czernkowa Tak wykrywa si¦ neutrina. Detekcja produktów rozpadu Na przykªad: P I 0 → 2γ

16 Akceleratory liniowe
No ka»dy widziaª. Trzeba uwa»a¢ na: efekty relatywistyczne

17 AKCELERATORY KOŠOWE starty energi na brehmstallung Utrat¦ kolimacji wi¡zki pod wpªywem zderze« (dobra pró»nia)

7

17 Akceleratory koªowe 18 Prawo rozpadu
Opisywanie jest równaniem ró»niczkowym:

dN = −λN dt
Po scaªkowaniu:

N = N (t = 0)e−λt
‘redni czas »ycia:

τ= t =

)0∞ tN (t)dt = λ−1 ∞ N (t)dt 0

Rozpady ªa«cuchowe: Opisane uk¡ªdem równa«:
N0 (t) = N0 (t = 0)e−λ1 t N1 (t) = N1 (t = 0)e . . .
−λ1 t

(1)

+ (N0 (t = 0) − N0 (t = 0))(t = 0)e

−λ1 t

(2) (3) (4) (5) (6) (7)

Nn−1 (t) = Nn−1 (t = 0)e−λ1 t + (Nn−2 (t = 0) − Nn−2 (t = 0))(t = 0) Nn (t) = (Nn−1 (t = 0)Nn−1 (t = 0))(t = 0) e−λ1 t

19 Ša«cucy promieniotwórcze
Trzy rozpady zmieniaj¡ liczby atomowe: α β + β − , liczb¦ masow¡ zmienia tylko rozpad α. S¡ wi¦c cztery rodziny promieniotwórcze  ka»da ma liczb¦ masow¡ postaci: A =

4n + m.

20 Promieniowanie γ