Revisiting Lesson # 11 of Learning Sanskrit by

fresh approach
What prompted revisiting ?
Recently one Mr. B. Vishwanath sent me a message saying, “…
I have a request for you. I am a fan of the ” learning Sanskrit by fresh approach” series. My
mother tongue is Telugu and I find lot of similarities between Sanskrit and Telugu. I am
thinking that if the ‘learning Sanskrit’ series is available in Telugu also, it would be hugely
beneficial to me and many other folks.
here is the request. Can I have the opportunity to convert/translate your lessons into Telugu ? I
mean I would like to translate the explanation currently in English to Telugu. ….”
That reminded me to revive my postings of the lessons for Learning Sanskrit in Marathi
medium at another of my blog. Having posted 10 lessons there already, I had a re-look at
Lesson # 11
As things would have it, Lesson #11 turned out to be having a long verse.
Anyway, it had to be done. The result was a complete overhaul of Section 2.
This is how now Sections 1 and 2 become प र छे द: १ – सि ध- व छे दान् कृ वा समासानां पदािन च दशिय वा ।
िशरः मे राघवः पातु भालं दश-रथ-आ म-जः ।
कौस येयः

शौ पातु व

ािम - यः

ुती ।

ाणं पातु मख- ाता मु खं सौिमि -व सलः ॥
िज हां व ा-िनिधः पातु क ठं भरत-वि दतः ।
क धौ द य-आयुधः पातु भु जौ भ न-ईश-कामु कः ॥
करौ सीता-पितः पातु

दयं जामद य-िजत् ।

म यं पातु खर- वंसी नािभं जा बवत्-आ यः ॥
सु ीव-ईशः कट पातु सि थनी हनु मत्- भु ः ।

रघु -उ मः पातु र ः-कुल- वनाश-कृत् ॥

जानु नी सेत-ु कृत् पातु ज घे दश-मुख-अ त-कः ।
पादौ व-भीषण- ी-दः पातु रामः अिखलं वपुः ॥
प र छे द: २ – समासानां व हाः श दानां यु प यः व े षणािन च ।
१ िशरः “िशरस् ” (= head) इित नपुंसकिलि ग सामा यनाम । त य

तीया वभ

ः एकवचनम्

च ।
२ मे “अ म ” (= Pronoun of first person – I, we) सवनाम । अ य िल गभेदः नाि त । त य
ष ी वभ

ः एकवचनम् च ।

३ राघवः रघु -वंशीयः अतः राघवः (belonging t the lineage of रघु ) “राघव” इित पुि लि ग
1

वशेषनाम । त य

थमा वभ

ः एकवचनम् च ।

४ पातु “पा” २ प. (= to protect) इित धातुः । त य ले -आ ाथ तृतीय-पु षे एकवचनम् ।
५ भालम् “भाल” (= forehead) इित नपुंसकिलि ग सामा यनाम । त य

तीया वभ

एकवचनम् च ।
६ दश-रथ-आ म-जः ।

६.१ दश रथाः य य सः = दशरथः । बहु ी हः ।

६.२ आ मनः जातः = आ मजः । उपपद-त पु षः ।

६.३ दशरथ य आ मजः = दशरथा मजः । ष ी-त पु षः ।

६.४ दश (= ten) इित सं यावाचकम् वशेषणम् सवदा बहु वचिन । अ

६.५ रथाः “रथ” (= chariot) इित पुि लि ग सामा यनाम । त य

पुि लि ग ।

थमा वभ

बहु वचनम् च ।

६.६ आ मनः “आ मन्” (= oneself) इित पुि लि ग सामा यनाम । त य ष ी वभ

एकवचनम् च ।

६.७ जातः “जन्” ४ आ. (= to be born) इित धातुः । त य कमिण भू तकालवाचकम्
वशेषणम् “जात” (= born) । अ

पुि लि ग । त य

थमा वभ

ः एकवचनम् च ।

६.८ आ मजः “आ मज” (= born of oneself, son) इित वशेषणम् । अ
थमा वभ

पुि लि ग । त य

ः एकवचनम् च ।

६.९ दशरथ य “दशरथ” इित पुि लि ग वशेषनाम । त य ष ी वभ

६.१० दशरथा मजः = son of दशरथ

ः एकवचनम् च ।

७ कौस येयः “कौस यायाः अयम् इित कौस येयः” (= He is (son) of कौस या, hence स येयः)
एवम् “कौस येय” इित वशेषणा मकम् पुि लि ग वशेषनाम । त य

थमा वभ

एकवचनम् च ।

शौ “ श् ” १ प. (= to see) इित धातुः । त मात् “ई”- ययेन
eye) । त य

९ व

ािम

तीया वभ

वचनम् च ।

यः ।

९.१ व ं िम म् य य = व

९.१ (अ) व

ािम ः । बहु ी हः । अथवा

य िम म् = व

ािम ः । ष ी-त पु षः ।

2

ीिलि ग नाम “ शी” (= an

९.२ व

ािम

९.३ व

म् “ व

यः = व

ािम

यः । ष ी-त पु षः ।

” इित नपुंसकिलि ग सामा यनाम । त य

थमा वभ

ः एकवचनम्

च ।

९.४ िम म् “िम ” इित नपुंसकिलि ग सामा यनाम । त य

९.५ व

ािम

य “व

थमा वभ

ः एकवचनम् च ।

ािम ” इित वशेषणा मकम् पुि लि ग वशेषनाम । त य ष ी

वभ

ः एकवचनम् च ।

९.६

यः “ ी” ९ उ. (= to please, to make happy, to satisfy) इित धातुः । त मात्

वशेषणम् “ य” (= one, one is happy with । अ

पुि लि ग । त य

थमा वभ

एकवचनम् च ।

१०

९.७ व

यः = Pet of व

ािम

ुती “ ”ु ५ प. (= to hear) इित धातुः । त मात्
त य

११

ािम

तीया वभ

ीिलि ग सामा यनाम “ िु त” (= ear) ।

वचनम् च ।

ाणम् “ ा” (= to smell) इित धातुः । त मात् “ ाण” (= nose) इित नपुंसकिलि ग
सामा यनाम । त य

तीया वभ

ः एकवचनम् च ।

१२ मख- ाता ।

१२.१ मख य

ाता = मख ाता । ष ी-त पु षः ।

१२.२ मख य “मख” (= य ) इित पुि लि ग सामा यनाम । त य ष ी वभ

एकवचनम् च ।

१२.३

ाता “ ा” २ आ. (= to protect) इित धातुः । त य “तृ”- ययेन कतृ वाचकम्

वशेषणम् “ ातृ” (= protector) । अ

पुि लि ग । त य

१२.४ मख ाता = protector of य s. व

थमा वभ

ः एकवचनम् च ।

ािम ऋषी got दशरथ to send ीराम with him

primarily to protect य s.
१३ मु खम् “मु ख” (= mouth, face) इित नपुंसकिलि ग सामा यनाम । त य

तीया वभ

एकवचनम् च ।
१४ सौिमि -व सलः ।

१४.१ सौिम ेः व सलः = सौिमि -व सलः । ष ी-त पु षः ।

१४.२ सौिम ेः सु िम ायाः अयम् इित सौिमि

(= He is of सु िम ा Hence सौिमि , i.e.

ल मण) “सौिमि ” इित पुि लि ग वशेषनाम । त य ष ी वभ
3

ः एकवचनम् च ।

१४.३ सु िम ायाः ।

1. १४.३.१ सु ु िम म् या सा = सु िम ा । उपपद-बहु ी हः ।
2. १४.३.२ सु ु (= good) इित वशेषणािथ अ ययम् ।
3. १४.३.३ िम म् “िम ” इित नपुंसकिलि ग सामा यनाम । त य

थमा वभ

ः एकवचनम्

च ।
4. १४.३.४ या “यत्” इित सवनाम । अ

ीिलि ग (= who) । त य

थमा वभ

एकवचनम् च ।
5. १४.३.५ सा “तत्” इित सवनाम । अ

ीिलि ग (= she) । त य

थमा वभ

एकवचनम् च ।
6. १४.३.६ सु िम ायाः “सु िम ा” इित

ीिलि ग वशेषनाम । त य ष ी वभ

ः एकवचनम्

च ।

१४.४ व सलः “व सल” (= loved by, brother, friend) इित वशेषणम् । अ
त य

थमा वभ

पुि लि ग ।

ः एकवचनम् च ।

१४.५ सौिमि -व सलः = brother, friend of ल मण

१५ िज हाम् “िज हा” (= tongue) इित

ीिलि ग सामा यनाम । त य

तीया वभ

एकवचनम् च ।
१६ व ा-िनिधः ।

१६.१ व याः िनिधः = व याः िनिधः । ष ी-त पु षः ।

१६.२ व याः “ व ा” इित

१६.३ िनिधः “िन + धा” ३ उ. “िनता तम् दधाित” (= to hold, to store) इित धातुः ।

ीिलि ग सामा यनाम । त य ष ी वभ

त मात् “इ”- ययेन पुि लि ग सामा यनाम “िनिध” (= storage) । त य

ः एकवचनम् च ।
थमा वभ

एकवचनम् च ।

१६.४ व ा-िनिधः = storage, repertoire of knowledge

१७ क ठम् “क ठ” (= throat) इित पुि लि ग सामा यनाम । त य
च ।
१८ भरत-वि दतः ।

१८.१ भरतेन वि दतः = भरतवि दतः । तृतीया-त पु षः ।
4

तीया वभ

ः एकवचनम्

४ भरत-वि दतः = He to whom भरत paid respects क धौ “ क ध” (= shoulder) इित पुि लि ग सामा यनाम । त य तीया वभ ः वचनम् च । २० द य-आयुधः । • २०. most commonly िशव) । त य ष ी वभ ः एकवचनम् च । • २२. shining.२ भरतेन “भरत” इित पुि लि ग वशेषनाम । त य तृतीया वभ ः एकवचनम् च । • १८. who has brilliant weapons २१ भु जौ “भु ज” (= arm) इित पुि लि ग सामा यनाम । त य तीया वभ ः वचनम् च । २२ भ न-ईश-कामु कः । • २२. to whom respects are paid) । अ त य • १९ थमा वभ पुि लि ग । ः एकवचनम् च । १८. brilliant) । अ वभ • नपुंसकिलि ग । त य थमा ः एकवचनम च । २०.३ आयुधम् “आ + युध्” ४ आ. (= to shine) इित धातुः । त मात् “य” ययेन व यिथ वशेषणम् “ द य” (= bright. (= to break) इित धातुः । त य कमिण भू तकालवाचकम् वशेषणम् “भ न” (= broken) । अ नपुंसकिलि ग । त य 5 थमा वभ ः एकवचनम् च । .२ भ नम् ईशकामु कम् येन सः = भ नेशकामु कः । बहु ी हः । • २२.• १८.ययेन करणवाचकम् नपुंसकिलि ग नाम “आयुध” (= weapon) । त य थमा वभ ः एकवचनम च । • २०.१ ईश य कामु कम् = ईशकामुकम् । ष ी-त पु षः । • २२.४ द यायुधः = He.३ ईश य “ईश् ” २ आ.२ द यम् “ दव्” ४ प.३ वि दतः “व ” १ आ. (= to regulate.५ भ नम् “भ ज्” ७ प. to command) इित धातुः । त मात् “अ” ययेन पुि लि ग नाम “ईश” (= ई र.१ द यम् आयुधम् य य सः = द यायुधः । बहु ी हः । • २०. (= to pay respects) इित धातुः । त य कमिण भू तकालवाचकम् वशेषणम् “वि दत” (= one. (= to fight) इित धातुः । त मात् “अ”.४ कामु कम् “कामु क” (= bow) इित नपुंसकिलि ग सामा यनाम । त य थमा वभ ः एकवचनम् च । • २२.

६ भ नेशकामु कः = He.४ िजतः “िज” १ प.३ जमद नेः “जमदि न” (a Muni by this name) इित पुि लि ग वशेषनाम । त य ष ी वभ • थमा वभ यः” एवम् “जामद य” (= परशु राम) इित पुि लि ग । त य थमा वभ ः एकवचनम् च । २६.१ जामद यः िजतः येन सः = जामद यिजत् । उपपद-बहु ी हः । • २६.वंसी । • २८.ययेन कतृ वाचकम् वशेषणम् “ वंिसन्” (= destroyer) । अ पुि लि ग । त य एकवचनम् च । • २८. (= to win over) इित धातुः । त मात् वशेषणम् “िजत्” (= the one.• २२.३ पितः “पित” इित पुि लि ग सामा यनाम । त य २५ ीिलि ग वशेषनाम । त य ष ी वभ थमा वभ दयम् “ दय” (= heart) इित नपुंसकिलि ग सामा यनाम । त य ः एकवचनम् च । ः एकवचनम् च । तीया वभ ः एकवचनम् च । २६ जामद य-िजत् । • २६. who won over परशु राम २७ म यम् “म य” (= middle) इित वशेषणम् । अ नपुंसकिलि ग । त य तीया वभ ः एकवचनम् च । २८ खर.२ सीतायाः “सीता” इित • २४.२ जामद यः “जमद नेः अयम् इित जाम पुि लि ग वशेषनाम । त य • ः एकवचनम् च । २६.३ वंसी “ वंस्” १ आ. winning over) । अ • ः एकवचनम् च । २६. who broke bow of िशव २३ करौ “कर” (= hand) इित पुि लि ग सामा यनाम । त य तीया वभ ः वचनम् च । २४ सीता-पितः । • २४.५ जामद यिजत् = He. a demon named “खर”) इित वशेषणम् पुि लि ग वशेषनाम च । त य ष ी वभ • ः एकवचनम् च । २८.१ खर य वंसी = खर वंसी । ष ी-त पु षः । • २८.४ खर वंसी = one. who vanquished devils or a demon named खर 6 थमा वभ ः . (= to destroy) इित धातुः । त मात् “इन्”.२ खर य “खर” (= devil.१ सीतायाः पितः = सीतापितः । ष ी-त पु षः । • २४.

२ जा बवतः “जा बवत्” इित पुि लि ग वशेषनाम । त य ष ी वभ ः एकवचनम् च । • ३०.१ सु ु ीवा य य सः = सु ीवः । बहु ी हः । • ३१.४ हनु म भु ः = Lord of हनु मंत 7 . (= to get refuge) । त मात् “अ”.२ हनु मतः “हनु + मत् = हनु ः अ य वैिश यम्” इित वशेषण-यु वशेषनाम “हनु मत्” । त य ष ी वभ • ३४.भु ः । • ३४.२.३ ीवा (= neck) इित ीिलि ग सामा यनाम । त य थमा वभ ः एकवचनम् च । • ३१.४ जा बवदा यः = One who was refuge for जा बवत ३१ सु ीव-ईशः । • ३१.ययेन भाववाचकम् पुि लि ग नाम “आ य” (= refuge) । त य • थमा वभ ः एकवचनम् च । ३०.३ त य • भु ः “ कषण भवित वा थमा वभ म् पुि लि ग ः एकवचनम् च । भावः अ य अि त” इित पुि लि ग सामा यनाम “ भु ”। ः एकवचनम् च । ३४.२९ नािभम् “नािभ” इित ीिलि ग सामा यनाम । त य तीया वभ ः एकवचनम् च । ३० जा बवत्-आ यः । • ३०. ३१.१ सु ीव य “सु ीव” इित पुि लि ग वशेषनाम । त य ष ी वभ ः एकवचनम् च । • ३१.३ आ यः “आ + ि ” १ उ.२ सु ीव य ईशः = सु ीवेशः । ष ी-त पु षः । अथवा 1.१ जा बवतः आ यः = जा बवदा यः । ष ी-त पु षः । • ३०.१ हनु मतः भु ः = हनु म भु ः । ष ी-त पु षः । • ३४.४ सु ीवेशः = Master of सु ीव ३२ कट “क ट” (= side of waist) इित ीिलि ग सामा यनाम । त य वचनम् च । तीया वभ ः ३३ सि थनी “सि थ”(= upper portion of thigh) इित नपुंसकिलि ग सामा यनाम । त य वभ ः तीया वचनम् च । ३४ हनु मत्.

५ कुलम् “कुल” (= a family.१ र साम् कुलम् = र ःकुलम् । ष ी-त पु षः । • ३७.१ सेतुम् कृतवान् इित सेतुकृत् । उपपद-त पु षः । 8 तीया वभ ः वचनम् .८ र ःकुल वनाशकृत् = He.वनाश-कृत् । • ३७.६ वनाशः “ व + नश् ” ४ प.३ उ मः “उ म = उत् + तम” । “उत्”-उपसगः “उ चैः”-इ यथन । “तम”. (= to destroy) इित धातुः । त मात् भाववाचकम् पुि लि ग नाम “ वनाश” (= destruction) । त य • थमा वभ ३९.१ रघू णाम् उ मः = रघू मः । ष ी-त पु षः । अथवा • ३६.२ र ःकुल य वनाशः = र ःकुल वनाशः । ष ी-त पु षः । • ३७. (= to do) इित धातुः । त मात् “वत्”.३ र ःकुल वनाशम् कृतवान् इित र ःकुल वनाशकृत् । उपपद-त पु षः । • ३७.२ रघू णाम् “रघु” (= born in lineage of रघु ) इित पुि लि ग वशेषनाम । त य ष ी वभ • ः बहु वचनम् च । ३६. in the sense that not just one demon but a horde of demons) इित नपुंसकिलि ग सामा यनाम । त य • थमा वभ पुि लि ग । त य त य थमा वभ ः एकवचनम् च । ३७. who destroyed hordes of demons ३८ जानु नी “जानु” (= knee) इित नपुंसकिलि ग सामा यनाम । त य च । ३९ सेतु-कृत् । • ः एकवचनम् च । ३७.१-(अ) रघु षु उ मः = रघू मः । स मी-त पु षः । • ३६.ययेन वशेषणम् “कृतवत्” । अ • ः एकवचनम् च । ३७.३५ ऊ “ऊ ” (= thigh) इित पुि लि ग सामा यनाम । त य तीया वभ ः वचनम् च । ३६ रघु -उ मः॥ • ३६.७ कृतवान् “कृ” ८ उ.४ र साम् “र स् ” (= demon) इित पुि लि ग सामा यनाम । त य ष ी वभ ः बहु वचनम् च । • ३७. a horde.ययः वशेषण य “तम”-भावाय । ३७ र ः-कुल.

ी-दः । • ४३.३ सेतुकृत् = He who got a bridge constructed ४० ज घे “ज घा” (= calf. who brought an end to the ten-faced demon रावण ४२ पादौ “पाद” (= foot) इित पुि लि ग सामा यनाम । त य तीया वभ ः वचनम् च । ४३ व-भीषण. epithet of demon रावण) इित वशेषणा मकम् पुि लि ग वशेषनाम । त य ष ी वभ • ः एकवचनम् च । ४१.६ वभीषण ीदः = He who afforded blissful glory to वभीषण ४४ रामः “राम” इित पुि लि ग वशेषनाम । त य थमा वभ ः एकवचनम् च । ४५ अिखलम् “अिखल” (= complete.३ दशमु खा तम् कृतवान् इित दशमु खा तकः । उपपद-त पु षः । • ४१.३ ि यम् “ ी” (= blissful glory) इित ीदः = वभीषण ीदः । चतुथ -त पु षः । ीिलि ग सामा यनाम । त य तीया वभ एकवचनम् च । • ४३. whole of) इित वशेषणम् । अ 9 पुि लि ग । त य ः .२ दशमु ख य अ तः = दशमु खा तः । ष ी-त पु षः । • ४१.५ वभीषणाय “ व + भी” ३ प. the portion between knee and ankle) इित त य तीया वभ ः ीिलि ग सामा यनाम । वचनम् च । ४१ दश-मु ख-अ त-कः । • ४१. ९ उ. (= to frighten ferociously) इित धातुः । त मात् वशेषणा मकम् पुि लि ग वशेषनाम “ वभीषण” (= One who would cause special fear.१ ि यम् ददाित इित ीदः । उपपद-त पु षः । • ४३.४ ददाित “दा” ३ उ. epithet of brother of रावण) । त य चतुथ • वभ ः एकवचनम् च । ४३.२ सेतुम् “िस” ५.• ३९.४ दशमु ख य “दशमु ख” (= one who had ten faces.५ दशमु खा तकः = He.१ दश मु खािन य य सः = दशमु खः । बहु ी हः । • ४१. (= to give) इित धातुः । त य ल -वतमाने तृतीयपु षे एकवचनम् । • ४३.२ वभीषणाय • ४३. (= to join by construction) इित धातुः । त मात् “िस यते अनेन इित सेतुः” एवम् पु ि लि ग नाम “सेतु” (= bridge) । त य तीया वभ ः एकवचनम् च । • ३९.

This post has become imitating another natural instinct of a lion ! शु भम तु | 10 . That natural instinct of a lion has turned to be a popular idiom िसंहावलोकनम् = िसंह य इव अवलोकनम् । 2. a lion often does that. We had the mention of natural instinct of even a cub of a lion in the previous lesson # 52.तीया वभ ः एकवचनम् च । ४६ वपुः “वपु” (= body) इित पुि लि ग सामा यनाम । त य तीया वभ ः एकवचनम् च । ४ ट पणयः । 1 Revisiting a previous lesson has proved to be a great experience ! They say.

म स चा रन् सह च काल म काल य उपपद-यु चार च मः ः ष ी-त पु षः ३ सं ानां व े षणम् सं ायाः िल ग कारः म् आचाय सामा यनाम पु. one’s own एक. co-students . student तृतीया एक.मेण चा रन् चा रन् काल.१ व मेधा समास य व हः कारः व य मेधा ष ी-त पु षः ा इव चरित उपपद-त पु षः -चा र यः चा र यः २. ी. आचायात् पादमाद े पादं िश यः वमेधया । पादं स चा र यः पादं काल मेण च ॥ १ संिध व छे दान् कृ वा सामािसक-श दानां पदािन च दशिय वा आचायात् पादम् आद े पादं िश यः व-मेधया । पादं स- -चा र यः पादं काल. what a great message it delivers. ४ वमेधया वमेधा सामा यनाम ५ व य व सवनाम ६ मेधा मेधा सामा यनाम ७ स चा र यः स अनु सं ा मू लसं ा १ आचायात् २ चा रन् सामा यनाम ी. by one’s own intellect ष ी थमा ः एक. This one is simply great. तीया एक one-fourth ३ िश यः िश य सामा यनाम पु.Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 20 सं कृत-भाषायाः नूतना ययना य व शिततमः (२०) पाठः। I like this सु भा षतम् about the approach and attitude in respect of ानाजनम् primarily for the simplicity of its construction and yet. पु.मेण च ॥ २ समासानां व हाः अनु सामािसक श दः मू ल-श दः पूवपदम् उ रपदम् १ २ व-मेधया स- २. 11 वभ ः थमा वचनम् श दाथः एक. intellect प चमी बहु .२ स ३ वमेधा समास य चा रन् चा र यः स काल. Actually every सु भा षतम् does just that. पु. also by its great simplicity. प चमी एक. from teacher पादम् पाद वशेषणम् नपुं.

gets. Order. काल म सामा यनाम पु. १ २ ३ ४ कतृ पद य कतृ प कम व तारः दम् िश यः (िश यः) (िश यः) (िश यः) १ कम २ कथम् कदा कम कु / थ कु तः इतरािण या अ यया / िन धा सा धानम् / संबि धतः कि मन् गौणम् पादम् ( ान आचायात् आद े धानम् (आद धानम् म् ) पादम् ( ान म् ) वमे (च) धया पादम् स ( ान यः म् ) पादम् का ( ान ल म् ) चा र (च) च मेण 12 े) (आद े) (आद े) धानम् धानम् श दः वा ये संबोधनम् . of time एक. १ आद े यापदम् आ + दा २ उ. By passage of time काल सामा यनाम पु. तृतीय एक. passage यापदानां धातु सािधतानां च व े षणम् या/ अनु .८ चार ९ काल मेण १० काल य ११ ४ चा रन् सामा यनाम पु. थमा मः student. कारः मू लधातुः गणः पदम् पदम योजकः? योगः सा. celibacy. penance एक. धा. receives ५ वा यानां व े षणम् अनु . ष ी म सामा यनाम पु. One who observes abstinence. आ. one who focuses on studies like Brahma एक. न कतर कालः/ अथः पु षः वचनम् श दाथः takes. थमा तृतीया एक. वत.

3 how co-students can prove a great source of learning together. If 25% of knowledge is to come by passage 4 of time. 1 Recent movie “3 idiots” is in a way validation of everything that is stated in this सु भा षतम् especially on the third part. those who shine demonstrate the second part. I wonder why this is not included in text-books Teachers are impartial to students in a class. Looks like. We should consider ourselves to be students for all our life.३ ६. what knowledge we acquire by formal studies should be considered as only 75%.१ िश यः पादम् ( ानम् ) आचायात् आद े teacher(s) ६. If knowledge is going to come with passage of time. A broader meaning of it should be doing studies with great focus.२ ६. The word चा रन् is usually taken to mean celibacy or abstinence.४ (िश यः) पादम् ( ानम् ) (आद े) वमेधया (च) A student gets (another) one-fourth knowledge by one’s own intellect (िश यः) पादम् ( ानम् ) स (च) (आद े) चा र यः A student gets (yet) one-fourth knowledge from co-students (िश यः) पादम् ( ानम् ) काल मेण च A student gets (balance) one-fourth knowledge by passage of time (आद े) ७ ट पणयः Honestly. The thought in the fourth line is a great thought.६ अ वयः अनु वादः च अ वयः अनु वादः A student gets one-fourth knowledge from the ६. process of gaining knowledge is 5 practically endless. applying their own intellect. How true ! शु भम तु । 13 . But there are those students who shine and 2 those who do not. I came across this सु भा षतम् only recently.

२ अजरामरवान् अजरामरवत् अजरामर वत् अजरामरः इव १.५ अजरामरव ा ः अजरामरव ा अजरः च अमरः च एतयोः समाहारः अजरामरवान् च अजरामरवत् ा ः उपपदत पु षः ा ः च एतयोः समाहारः 14 समाहार- समाहार- ः .४ अमरः अमर अ मर न मरणं य य सः नञ-बहु ी ह १.१ अजरामरः अजरामर अजर अमर १.ा ः व ां अथ च साधयेत् । गृ ह त: इव केशेषु मृ युना धमम् आचरे त् ॥ २ समासानां व हाः अनु .३ अजरः अजर अ जर न जरा य य सः नञ-बहु ी ह १. सामािसकश दः मू ल-श दः पूवपदम् उ रपदम् समास य समास य व हः कारः १ अजरामरव ा ः १. व ा and अथ: are now put in the context of धमः also ! अजरामरव ा ः व ामथ च साधयेत् । गृ ह त इव केशेषु मृ युना धममाचरे त् ॥ १ संिध व छे दान् कृ वा सामािसक-श दानां पदािन च दशिय वा अजर-अमर-वत्.Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 19 सं कृत-भाषायाः नूतना ययना य एकोन व शिततमः (१९) पाठः। In the सु भा षतम् of this lesson.

righteous conduct यापदानां धातु सािधतानां च व े षणम् या/धा. स मी बहु . ष ी समाहारः समाहार सामा यनाम पु. held तृतीय एक. थमा एक He. न कतर व यथः ९ उ. at the tufts of hair मृ यु सामा यनाम पु. थमा ७ अजरामरवान् अजरामरवत् वशेषणम् पु. प. कारः मू लधातुः गणः पदम् पदम १ साधयेत् यापदम् २ गृ ह तः वशेषणम् ३ आचरे त् यापदम् साध् आ + चर योजकः? योगः कालः/अथः पु षः वचनम् श दाथः ५ प. held तीया एक.) वशेषणम् एक. Wise ९ व ाम् व ा सामा यनाम १० अथम् अथ सामा यनाम ११ गृ ह तः गृ ह त १२ केशेषु केश १३ मृ युना १४ धमम् ४ अनु . wealth पु. who will not age and एक. death एतयोः एतत् सवनाम पु. should conduct . न कतर व यथः 15 should तृतीय एक. थमा एक. तृतीया एक. धा. भू . being put together He. थमा सामा यनाम पु. तीया एक. (acquire) taken. knowledge पु. (क. who will not age ी थमा एक. taken. एक. achieve.३ सं ानां व े षणम् अनु सं ा मू लसं ा सं ायाः कारः िल गम् वभ १ अजरः अजर वशेषणम् २ जरा जरा सामा यनाम ३ अमरः अमर ४ मरणम् ५ ६ ः वचनम् श दाथः पु. will not die ८ ा ः ा वशेषणम् पु. प. ी. थमा एक. थमा एक. old age वशेषणम् पु. by death धम सामा यनाम पु. Immortal मरण सामा यनाम नपुं. सा. थमा एक. of these two तीया एक. . - न कमिण भू त १ प.

२ ( ा ः) मृ युना केशेषु गृ ह तः इव धमम् आचरे त् । as if he is (always) held by death at the tufts of his hair ७ ट पणयः In the वा यानां व े षणम् and अ वयः of this सु भा षतम् it is becoming unusual that 1 of the two पदािन “अजरामरवान्” and “ ा ः” of the सामािसक-श दः “अजरामरव ा ः” one is adverbial कथं and other is कतृ पद य व तारः Optionally one should consider अजरामरव ा ः as a संिध: of अजरामरवत् + ा ः. वा यम् अनु वादः Wise (person) should acquire ा ः अजरामरवान् इव (अजरामरवत्) व ाम् knowledge and ६. But one can as well 3 miss such nuances. a वशेषणम् can be a या वशेषणम् – “a good boy” and “this looks good”. There is some charm in these nuances also ! In the introductory note of this lesson. 2 By that अजरामरवत् should be treated as या वशेषणम् and not as वशेषणम्. whether to treat अजरामरव ा ः as a सामािसक-श दः or as a संिध:. There has been a thought that learning of a language should be as much free of grammatical complexities.१ wealth as if he is not going to age and अथम् च साधयेत् । will not die Wise (person) should abide by righteous conduct. सा. ६. as possible. “In the सु भा षतम् of this lesson. व ा and अथ: are 4 now put in the context of धमः also !” And in श दाथः of the सं ा “धम:”.५ वा यानां व े षणम् अनु . Well. अ ययािन गौणम् साधयेत् धानम् गृ ह तः गौणम् आचरे त् धानम् श दः वा ये इव ३ ६ अ वयः अनु वादः च अनु . I said. I have given the meaning as 16 . संबोधनम् १ कतृ पद य व तारः कतृ पदम् ा ः २ ३ कम कम १ २ कथं व ाम् अजरामरवान् अथ च इव कदा कमथ कु मृ युना ( ा ः) केशेषु धमम् इव यापदम् / इतरािण धानम् / संबि धतः कि मन् धा. as of here.

Most importantly. one should never ever compromise with righteous conduct. This meaning. caught by death in such moment of action or thought. Temptation to become rich overnight is driving the world mad. which is digressing from righteous conduct ? शु भम तु । 17 . A specimen has been brought out above. One may miss many important nuances. one would reach nowhere.“righteous conduct”. how and when one is going to die ? Would anyone like to die. By hurrying through in the process of acquiring knowledge. is the only correct meaning of the word धम: Moral of the सु भा षतम् is – There is never the need to hurry through in acquiring 5 knowledge and wealth. 6 Does anyone know. I strongly believe.

ानम् here is a simple one. wealth एक.याग कण याग समास य समास य व हः कारः णेन श दाथः णेन अ ययीभावः moment by moment कणेन कणेन अ ययीभावः grain by grain ण य यागः ष ी-त पु षः on letting moment pass याग कण य यागः ष ी-त पु षः on wasting grain ३ सं ानां व े षणम् अनु सं ा १ णेन ण सामा यनाम पु तृतीया एक by moment २ कणेन कण सामा यनाम पु तृतीया एक by grain ३ व ाम् व ा सामा यनाम ४ अथम् अथ सामा यनाम पु ५ ण यागे ण याग सामा यनाम पु स मी एक.यागे कण. on letting moment pass ६ कण यागे कण याग सामा यनाम पु स मी एक.Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 18 सं कृत-भाषायाः नूतना ययन य अ ादशः (१८) पाठः Having started on topics like व ा. on wasting grain ७ पु ष ी ण य मू लसं ा सं ायाः ण कारः िल गम् वभ सामा यनाम ी 18 तीया ः वचनम् श दाथः एक knowledge तीया एक.यागे कुतः धनम् ॥ २ समासानां व हाः सामािसक अनु श दः १ २ मू ल-श दः पूवपदम् उ रपदम् ण-शः ण-शः ण शः कण-शः कण-शः कण शः ३ ण. of moment .यागे ण. but of good advice regarding व ा and अथः णशः कणश ै व व ामथ च साधयेत् । ण यागे कुतो व ा कण यागे कुतो धनम् ॥ १ संिध व छे दान् कृ वा सामािसक श दानां पदािन च दशिय वा ण-शः कण-शः च एव व ां अथ च साधयेत् । ण.याग ण ४ कण.यागे कुतः व ा कण.

what readily comes to mind is the episode in महाभारतम्. १ कतृ पद य व तारः साधयेत् कम कम कतृ पदम् (मनु जः) १ २ व ाम् अथम् कथं कदा कमथ कु इतरािण धानम् / संबि धतः कि मन् अ ययािन गौणम् श दः वा ये णशः कणशः च २ (भवित) व ा ण यागे कुतः ३ (भवित) धनम् कण यागे कुतः ६ अ वयः अनु . न कतर व यथः should achieve तृतीय एक (acquire.२ णशः व ाम् कणशः अथम् च साधयेत् । ण यागे व ा कुतः (भवित) ? ६. if grain is wasted ? 8 Some Observations Thinking of importance of every grain. धा. of grain यापदानां धातु सािधतानां च व े षणम् या/धा अनु १ एक. How about reading that episode in parallel ? 19 संबोधनम् . gather) ५ वा यानां व े षणम् या/ अनु .१ (मनु जः) ६. wealth ४ एक. if moment is let pass ? How can there be wealth. योजकः? योगः कालः/अथः पु षः वचनम् श दाथः प. letting go सा साधयेत् कारः मू लधातुः गणः पदम् पदम यापदम् साध् ५ प.३ कण यागे धनम् कुतः (भवित) ? ७ अनु वादः Man should acquire knowledge moment by moment and gather wealth grain by grain. knowledge ११ धनम् धन सामा यनाम नपुं थमा एक.८ यागः याग सामा यनाम पु थमा ९ कण य कण सामा यनाम पु ष ी १० व ा व ा सामा यनाम ी थमा एक. वा यम् ६. How can there be knowledge. सा.

“I am very hungry ! What have you for eating ? ौपद तं अ नतािलकां दशिय वा यथां यवेदयत् । Draupadee showed him the plate and told Him her worries ीकृ णेन त यै पृ ं “कथं अस यं वदिस ? ShreeKriSha said to her.पा डवाः वनवासे आसन् । PaaNDavaas were in the forest. message was received that sage Durvaasa was coming along with a troupe of Rushees संदेशः ा ः । दु वासऋ षः तु अित को प ः । Durvaasa was well-known for being hot-tempered ऋ षगण य वागतं कथं यथायो यं भवित इित ौपद िच ता ा ता अभवत् । Draupadee was worried how the Rushees can be given an appropriate welcome तया She started praying Shree-KriShNa तां ीकृ ण य ाथनां ा वा ाथना आर धा । Sensing her prayers Shree-KrishNa came there instantly ीकृ णः सप े व आगतः । ीकृ णः तां अवदत्. you are telling a lie ? I do see a grain in the plate” एकः कणः तु तािलकायां तं कणमेव ीकृ णः भु यते एव ।” वान् । ShreeKriShNa ate away that grain ! ौप ाः िच ता तु विधता एव । Draupadee became more anxious At that time itself the troupe of Rushees arrived into the cottage तदै व ऋ षगणः अ प कु टरे आगतः । ीकृ णेन अ नकणे भु वसृ य आशीवचः उ एतेन े सवण ऋ षगणेन “ड”कारान् Just as ShreeKriShNa ate the grain. “How come. all Rushees gave out burps and happily blessed the PaaNDavaas ः। स गेन एकै क य कण य मह ा एव ात या । This episode brings forth importance of every grain शु भम तु | 20 . there was not a single grain in the house तदै व दु वासऋ षः ऋ षगणेन सह आग छित इित That time itself. “बहु बु भुि तो$ि म । कमि त भोजनाय ?” ShreekrishNa said to her. एकि मन् दने न कणम प अ नं गृ हे आसीत् । One day.

For this lesson. Here we have one phrase. Just when he was to proceed further to 4-35. very illuminating episode.” Baba said. 4-33. He asked further. we had a समास. I must mention an interesting. “लोकनाथ” which could be deciphered in two different ways. Why not say it aloud ?” Nanaji had completed 4-33. Nanasaheb Chandorkar was murmuring something to himself. whether it is possible to fit in an अव ह in the second line. Baba would not let go just at that. So he started aloud with 4-34. “This seems interesting. And. which is detailed in the 39th chapter in ीसाईस च रतम्. which reads िणपातेन प र ानं े न सेवया | ािनन त वदिशनः ||४-३४|| Before proceeding with संिध व छे दा:. In ीम गव ीता the concept of व ा is taken to a much higher level. The concept detailed is ानम्.e. Can you please explain the meaning ?” Nanaji explained.Learning Sanskrit by a fresh approach – Lesson 17 सं कृत-भाषायाः नूतना ययन य स दशः पाठः । In Lesson 16 we studied a a सु भा षतम् on व ा rather on व ाधनम्. I am not averse to a sacred scripture like गीता coming to my ears. I would like to study त उपदे यि त ते ोकः ४-३४. But a thought comes to mind. Baba said. on how to acquire ानम्. . “Although I am a Muslim.” Wow ! It does ! With the अव ह the second line would be उपदे यि त तेऽ ानं ािनन त वदिशनः| In Lesson 14. which can be written in two different ways ते 21 ानं or तेऽ ानं. one 4. “just reciting गीता. ोकः. Baba asked him. “What is it. which has appealed to me the most is #34 in chapter The process of and requisite attitude for acquiring ानम् has been called as ानय ः in the previous ोकः i. that you are murmuring ?” Nanaji replied. “Meaning of first line seemed okay. Baba intervened. when sitting beside Sai-Baba.

Now. before proceeding with the first step – १ संिध व छे दान् कृ वा सामािसक-श दानां पदािन सु प तत् व उपदे यि त ते िणपातेन प र ानं तया दशिय वा च - े न सेवया | ािनन: त व-दिशनः || By taking cognisance of अव ह. सामािसकश दः मू लश दः पूवपदम् उ रपदम् समास. you would appreciate. अ ानम् अनु . we shall have another सामािसकश दः viz. the second line would be – उपदे यि त ते अ ानं ािनन: त व-दिशनः || २ समासानाम् व हाः There is only one सामािसकश दः viz. one may like to (or rather.By that संिध व छे दा: would be different and obviously would render very different meanings. we 22 . From all internal deliberation. why I thought it good to indulge in this interlude. which also is aसामािसकश दः. त व-दिशनः However involved within it is a very challenging word त वम् . which has the त पु षः Characteristics of “That” उपपद- नञ्त पु षः ignorance For all the challenge involved in deciphering त वम्. should) also internally deliberate on the महावा यािन “sentences or quotes of great import” त वमिस (= तत् वं अिस) or अहम् हाि म or सोऽहमि म (= सः अहम् अि म). who shows (explains) त पु षः the (underlying) principle उपपद- “That”.व हः १ त व-दिशनः त वदिशन् त व दिशन् त वं दशयित इित “ व” इित भावः २ त वम् त व तत् “तत्” भ वतुं व य ावः तदे व त वम् ३ अ ानम् अ ान अ ानम् न ानम् समास य कारः श दाथः he. By taking Baba’s hint. one would realise that for the full import of these quotes to dawn upon us.

श दाथः तीया एक. enquiring तृतीया एक. तीया एक. (by circumspect questioning of logic) थमा एक. thorough तृतीया एक. those who know those. थमा त वदिशनः त वदिशन् सामा यनाम पु. the (underlying) principle by intensive. ignorance चतुथ ७ अ ानम् अ ान सामा यनाम नपुं. to you बहु . १२* प र १३* ेन पर सेवया सेवा सामा यनाम * Meanings of words िणपातेन प र ी. ६ ानम् सामा यनाम नपुं. २ िणपातेन िणपात सामा यनाम पु. by verification े न and सेवया given at २. १२ and १३ are rather deeper meanings. by bowing by (sympathetically) एक. by doing service ३ पर ेन पर कारः िलङगम् वभ सेवया सेवा सामा यनाम ५ ते यु मत् सवनाम पु. who explain “the बहु .shall definitely need guidance and blessings of the seers and sages त व-दिशनः who can “show” “That” ! One should note that in the deciphering of त वम्. How those meanings are obtained will need more detailed analysis of the words. knowledge तीया एक. Meanings given at ११. तृतीया सामा यनाम पु. सं ा मू लसं ा १ तत् तत् सवनाम नपुं. ८ ािनन: ािनन् सामा यनाम पु. थमा ९ १० त वम् त व सामा यनाम नपुं. principle तीया एक. analysis by circumspect enquiry तृतीया एक. “ व” has to be written with doubling of त् because त व = तत् + व ३ सं ानाम् व े षणम् सं ायाः अनु . ः वचनम् एक. ११* िणपातेन िणपात सामा यनाम पु. ३ and ४ are rather the conventional meanings. that ४ ान ी. 23 . सामा यनाम पु. तृतीया एक.

बहु .४ अनु . व तारः व ( वम् ) उपदे यि त ािनन: २. know. अ ययम् ित तययः~ मू लधातुः गणः पदम् व उप + दश् श् भू तुम् पदम योजकः ? योगः कालः/अथः पु षः वचनम् श दाथः २ प./धातुसा. (will instruct) shows. कारः १ व यापदम् २ उपदे यि त यापदम् ३ दशयित यापदम् ४ भ वतुम् धा. यापदानाम् धातु सािधतानाम् च व े षणम् या..एक.१ वा य./ कतृ पद य धातुसा. प. understand. तृतीय. न कतर - - for being (to be) ५ वा य व े षणम् अनु . १ २ या. १ प. प. आम् कतर वत. न कतर आ ाथः ६ उ. न कतर भ व य. प. explains १ प. तीय. प. वा यम् १ २ ( वम् ) तत् ( ानम् ) िणपातेन प र ािनन: त व-दिशनः ते े न सेवया व ानं उपदे यि त | By taking cognisance of अव ह २.१ उपदे यि त ािनन: ३ उपदे यि त कतृ पदम् ािनन: कम कम (१) (२) िणपातेन तत् पर ( ानम् ) त वदिशनः त वदिशनः त वदिशनः ते कु इतरािण धानम् / स बि धतः कि मन् पूरकम् कथम् कदा कमथम् संबोधनम् Compliment अ ययािन गौणम् श दः वा ये ेन धानम् सेवया ानम् धानम् ते (यत्) ानम् गौणम् ते अ ानम् धानम् ६ अ वयः ६.१ ािनन: त व-दिशनः ते अ ानं उपदे यि त | 24 | तत् १ .एक. get to know will guide (will advise) तृतीय.

तत् ( वम् ) िणपातेन प र े न सेवया व | By taking cognisance of अव ह १. by service. This word also has the prefix प र. In the theory of education. we have the illustration of “bisecting a given line segment”. Human mind is susceptible to fall into the trap of single-track thinking. As was mentioned in an earlier lesson. questions should arise. acquiring knowledge. वा यम् १ २ ािनन: त व-दिशनः ते (यत्) ानं उपदे यि त.१ ािनन: त व-दिशनः ते (यत्) अ ानं उपदे यि त. every prefix means (stands for) कषण meaning intensively.२ By considering the sentence in second line as गौणवा यम् वा य. Root word in पातेन is पातः or पातनम् meaning “fall or break-down or analysis” Together. From 6. 8. by (sympathetically) enquiring. “draw arcs from one end-point with radius larger than half the length of the linesegment. there is the step. १२ and िन. िन means (stands for) िनता तम् meaning “to the ultimate detail” or “thoroughly”. For example. “getting to know it”. we need to deliberate on.. which are to be understood by analytical view of the illustration. (which) those who know (and) who (can or would) show (or explain) will guide (will advise) (will instruct) to you. by bowing. ७ अनु वादः From 6. When taking an analytical view. े न and सेवया would lend the meanings given at ११. by service. by (sympathetically) enquiring. Some deliberation As mentioned in the foot-note to table “३ सं ानाम् व े षणम्”. िणपातेन means “by intensive. The prefix प र gives a caution against that ! प र questioning (of the logic)” 25 े न means “by all-round (or circumspect) .६. The word िणपातेन has two prefixes has a meaning of significance. thorough analysis”. get to know that (knowledge). in textbooks of geometry. For example.2 – By bowing. Those who know (and) who (can or would) show (or explain) will guide (will advise) (will instruct) the knowledge to you. questions may arise. what analysis of the words िणपातेन प र and १३.” That is where the second word प र े न should be understood.1 – Get to know that. Implicit in the illustration are the steps. rather. such intensive. thorough analysis has been acknowledged by educationists as the first step in the process of learning. This stands for “all round”.

Experiment with it. The boundary limit of how much and in what manner. but beware not to hold his finger right up to the zenith. Apart from being knowledgeable. the theory of learning as one part of the theory of education ? Does it not apply to learning of any topic of any subject ? And the sequence of the words िणपातेन प र sequence in OTA ! े न सेवया is exactly the Other part of theory of education is teaching. That guideline is in the word उपदे यि त. The word उपदे यि त is a declension of the verb उप + दश् . No. they should have the skills of transmitting their knowledge. daring to question so-called conventions.There is a popular acronym OTA in the theory of education. The example taken is of course a very simple example. And the answer may dawn at the culmination of the superlative experience of self-realisation ! Does it now appeal that तत् ( वम् ) िणपातेन प र े न सेवया व | summarises in a single line. Second line details that. what and how good all-round. which stands for “near”. Teacher is गु ः. So. to what extent गु ः should render गु पदे शः is set in the prefix उप ! 26 . His advice is गु पदे शः. Likewise. meaning “put it into service”. Experience it – 3 “E”s !!! There is a famous question in the realm of philosophy and spiritual awakening. A student ought to be inquisitive. But at advanced stages of learning. It lays down two essential eligibility criteria for teachers – ािनन: त वदिशनः They ought to be knowledgeable. That is why the prefix प र in प र े न. It comes to mind that one can do verification in three ways – Exercise with it. Thinking. Hence सेवया. OTA = Observation. absolutely not !” From some stage ahead. “A” = Action in OTA. the questions may sound unintelligent. in 16 letters. “Why with the same radius ?”. questioning. It would be readily appreciated that every knowledgeable person does not necessarily have the skill of transmitting the knowledge. Action. for arcs from the other end-point. the “thinking” should be. Even seemingly silly questions may lead to revolutionary knowledge. Even for teachers having the skill to transmit. The word िणपातेन exactly details what is to be observed. े वेव उ रािण” “Answers are in the questions I remember a very thought-provoking quotation “ themselves !” But answers should be verified. every question will be significant. Noun from उप + दश् is उपदे शः which means “advice”. more so in the prefix उप. the student must trek the path by himself. कोऽहम् (= कः अहम्) ? How can any other person give a definitive answer to this question ? There has to be the exercise of deep meditation. take him as near to the zenith. a student may raise questions – “Why the radius larger than half the length ?” or for the next step. there is the cardinal guideline on how the knowledge should be transmitted. as appropriate. For the example of bisecting a given line-segment. the word प र े न comprehensively and summarily details. What is implied is “be with the student.

out of mind”. कार ति नवतकः । अ धकारिनवित वात् गु र यिभधीयते ॥ Maybe. the whole theory of education – learning and teaching in just two lines – 32 letters ! It would be wrong to close this discussion without discussing Baba’s suggestion of the अव ह ! That अव ह gives totally converse meaning to what a teacher should teach. It ought to be there ! There is great justification in making this statement “It ought to be there !” I came across a a तो म् prayer to Lord दि णामू ितः It reads ोकः in गु कार व धकारो वै. We should consider ourselves fortunate that ीसाईबाबा has blessed us by revealing it again ! Very humbly I submit this write-up at the sacred feet of ीसाईबाबा ! शुभम तु । 27 . the अव ह is lost in available texts. the meaning becomes that teachers should advice on “what is not knowledge” ! Again. With the अव ह. The remover of darkness is hence called as “गु :”. we can study this in detail sometime later. maybe. It will reveal to any inquisitive mind. But a good teacher is really concerned for the pitfalls and stumbling blocks on the path of knowledge. in the passage of time as “out of sight. when यासमु िनः dictated and ीगणेशः noted down. ीगणेशः did write it with the अव ह. It is still taught by all teachers. But quickly. because you do not want everyone to keep reinventing the wheel. it must fit in there. “Would an अव ह fit in there ?” Not only that it fits in.So. This ोकः is a “definition” of the word “गु :”. the meaning becomes that “teachers should impart knowledge”. in the theory of learning. didn’t he ? Maybe. Baba hinted exactly that. By his innocent sounding suggestion. “गु” stands for darkness (of ignorance) “ ” is the remover of darkness. But because it does not get pronounced. Without the अव ह. if not the teacher should lead the student across the अ ानम् ? Wasn’t Baba really smart in asking an innocent sounding question. it is acknowledged that knowledge is self-same. it means. Who else. All those pitfalls and stumbling blocks are अ ानम्.

१ सवधन सवधन सव धन all (types of) सवािण धनािन कमधारयः wealth ६.what can be त पु षः stolen by a thief तृतीया. I should have had a सु भा षतम् on व ा much earlier. There are a number of them.Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 16 सं कृत-भाषायाः नूतना ययन य षोडशः पाठः । These lessons are for learning Sanskrit.main among all त पु षः types of wealth .२ सवधन धानम् सवधन धान सवधन धान 28 ातृणा भा यम् समास य भारं करोित इित सवधनेषु धानम् उपपद.what is to be shared with त पु षः brother ातृभा य ातृ भा य भारकार भारका रन् भार का रन् ५ व ाधनम् व ाधन व ा धन knowledge (itself व ा एव धनम् कमधारयः as) wealth ६ सवधन धानम् ६.what can be taken away by त पु षः the government तृतीया.व हः १ २ चोरहायम् राजहायम् ३ ातृभा यम् ४ चोरहाय राजहाय चोर राज हाय हाय चोरे ण हायम् राजेन (रा ा वा)हायम् कारः श दाथः तृतीया. But any learning is basically gaining knowledge.धानम् ॥ २ समासानाम् व हाः अनु . सामािसकश दः मू लश दः पूवपदम् उ रपदम् समास. Here is one न चोरहाय न च राजहाय न ातृभा यं न च भारकार । यये कृते वधत एव िन यं व ाधनं सवधन धानम् ॥ १ संिध व छे दान् कृ वा सामािसक-श दानां पदािन सु प न चोर-हाय न च राज-हाय न तया दशिय वा च - ातृ-भा यं न च भार-कार । यये कृते वधते एव िन यं व ा-धनं सव-धन.what causes त पु षः feeling of load स मी.

expense. (types of) wealth among all types of बहु . spending १२ कृते कृत पु. थमा वशेषणम् नपुं.३ सं ानाम् व े षणम् अनु . load एक. भू . by a thief एक. स मी एक. to be shared what causes feeling of एक. थमा ९ भारकार भारका रन् वशेषणम् नपुं.) वशेषणम् 29 तीया एक. load १० भारम् भार सामा यनाम पु. thief एक. थमा एक. १ सं ा मू लसं ा चोरहायम् चोरहाय सं ायाः कारः िलङगम् वभ वशेषणम् नपुं. थमा सामा यनाम नपुं. तृतीया ३ हायम् हाय वशेषणम् नपुं. तृतीया एक. what can be taken away what can be taken away एक. धा. स मी बहु . थमा एक. ११ यये यय सामा यनाम पु. थमा सवधनेषु सवधन धानम् धान (क. wealth वशेषणम् नपुं. तृतीया एक. थमा ४ राजहायम् राजहाय ः वचनम् श दाथः what can be stolen by a एक. थमा २ चोरे ण चोर सामा यनाम पु. wealth १५ सवािण सव सवनाम नपुं. main . by a king ५ राजेन राज सामा यनाम पु. all १६ धनािन धन सामा यनाम नपुं. on being done १३ व ा व ा सामा यनाम ी. by a king ७ ातृणा ातृ सामा यनाम पु. स मी एक. थमा एक. तृतीया एक. by a king ६ रा ा राजन् सामा यनाम पु. knowledge १४ धनम् धन सामा यनाम नपुं. थमा बहु . with brother ८ भा यम् भा य वशेषणम् नपुं.

च धानम् ५ कृते यये ६ वधते ( व ाधनम्) ७ (अि त) व ाधनम् गौणम् (सित स मी) िन यम् सवधन धानम् धानम् धानम् ६ अ वयः ( व ाधनम् ) चोर-हाय न (अि त) । ( व ाधनम् ) राज-हाय च न (अि त) । ( व ाधनम् ) एव ातृ-भा यं न (अि त) । ( व ाधनम् ) भार-कार च न (अि त) । 30 वधते ६ . व. न कतर वत. आ. * As adjectives. एक.४ अनु . Their detailing as धातुसािधतािन is here in Table 4. ^ I need to deliberate whether हाय and भा य are योजक or कमिण or both (?) ~A ययः suffixed to a धातु is called as ित त./धातुसा. प. - न कमिण भू त. य ३ कृत * धा. कारः ित तययः~ १ हाय *^ धा. is प. - आम् कमिण व यथ भज् १ उ - आम् कमिण व यथ कृ ८ उ. त ४ वधते ५ (अि त) मू लधातुः गणः पदम् पदम योजकः योगः कालः/अथः पु षः वचनम् श दाथः ? to be एक. या. these words are detailed in Table 3. च धानम् ३ (अि त) ( व ाधनम्) ातृभा यम् न धानम् ४ (अि त) ( व ाधनम्) भारकार न. तृतीय. यापदानाम् धातु सािधतानाम् च व े षणम् या. व तारः कतृ पदम् कम कम इतरािण धानम्/ स बि धतः कि मन् पूरकम् कथम् कदा कमथम् कु संबोधनम् (१) (२) Compliment अ ययािन गौणम् श दः वा ये १ (अि त) ( व ाधनम्) चोरहायम् न धानम् २ (अि त) ( व ाधनम्) राजहायम् न. यापदम् वृ ध् १ आ. तृतीय./ कतृ पद य धातुसा. taken away to be एक. व. व.ययः ५ वा य व े षणम् अनु . य २ भा य *^ धा. done १ उ. shared (when) एक. एक. grows यापदम् अस् २ न कतर वत.

शु भम तु । 31 .धानम् (अि त) । ७ अनु वादः Wealth of knowledge cannot be stolen by a thief nor can it be taken away by any government. it grows by spending. This wealth is not (required) to be shared with a brother. It does not become a load to be carried. (it is not a burdensome wealth. Among all types of wealth. it is the main wealth.यये कृ ते (अ प) ( व ाधनम् ) िन यं वधते एव । व ा-धनं सव-धन.) (It has the curious quality that).

व ह: of the word लोक-नाथौ in two different ways ! Lets us see how that will happen.२ लोक-नाथ: ३ ष ी-त पु षः ३.२ ष ी-त पु षः राजे लोकनाथ लोकनाथ त पु ष ष ीत पु ष समास य श दाथः कारः राज इ राज: इ : इव कमधारयः king like Indra he. a noun).व हा: । The सु भा षतम् selected this time brings forth a kind of parody on समास.Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 15 In our 7-step method of learning a सु भा षतम् we have been seeing a good number of सि ध व छे दा: and समास. सामािसकश दः मू लश दः पूवपदम् उ रपदम् समास. • Hence त पु ष-समास is a combination of two parts. a noun.e.१ त पु ष: ३. Here is the सु भा षतम् अह च व च राजे लोकनाथावु भाव प । बहु ी हरहं राजन् ष ी-त पु षो भवान् ॥ सि ध व छे दान् कृ वा अहम् च वम् च राज-इ लोक-नाथौ उभौ अ प । बहु ी हः अहम् राजन् ष ी-त पु षः भवान् ॥ २ समासानाम् व हाः This सु भा षतम् itself demands that we do समास.e.व हा:. it would be appropriate to give some explanation of त पु ष-समास • • In every compound word. which are of तत्-type and पु षः-type. who has the लोक: बहु ी हः* people as his नाथ: य य स: masters लोक नाथ लोक नाथ लोक य नाथ: ष ी-त पु षः master of people तत् पु ष तत् च पु षः च समाहार- ष ी त पु ष ष ीयुतः त पु षः ः म यमपदलोपी Combination of तत् and पु षः* त पु षः having ष ी in it *Here. pronoun or an adjective) andपु षः-type (i. there are of course the two parts – the पूवपदम् and उ रपदम्.व हः १ राजे २.१ लोक-नाथौ २. 32 . अनु . In त पु ष-type compounding the two parts are of तत्-type (i.

२ ७ लोक: लोक सामा यनाम पु. king who is like God . Because the middle partम यमपदम् is implicit. योगाः. *Now we shall see some explanation of बहु ी ह-समास: also.व हः २. योजकाः. अ ययािन. you ३ राजे राजे सामा यनाम पु. where the relationship between पूवपदम् and • उ रपदम् is better explained by an implicit middle part such as -युतः and not by any वभ . थमा एक. पु. king ५ इ : वशेषनाम पु. I shall compose appendices on such topics as समासा:. वभ थमा स मी ः वचनम् श दाथः एक.व हः of राजे . नपुं. not explicit. it is rightly called as म यमपदलोपी.The relationship between the two parts would often be in terms of any of seven वभ • s. A त पु ष-समास has a name inclusive of the name of the वभ .१ and २.व हः may require additional words such as इव as is seen in the समास. Accordingly त पु ष-समासा: are most commonly of six types of वभ . The subject of समासा:merits really an independent appendix. which is not explicit either in पूवपदम् or उ रपदम् This detailing about compounding of words cannot be claimed to be comprehensive. I think. etc. थमा एक. नपुं. I एक. • • कमधारयः is also a त पु ष-समास:. where the वभ • ः is थमा. थमा एक. It is not. ४ राज: राज* सामा यनाम पु. master 33 . स धयः. see समास. but the समास. ी. There are many sub-types of कमधारयः. Hence it is considered as an independent type of समास • म यमपदलोपी is also a type of त पु ष-समास:. ी. people ८ नाथ: नाथ सामा यनाम पु. name of king of Gods लोकनाथौ लोकनाथ सामा यनाम पु. ३ सं ानाम् व े षणम् सं ायाः अनु . थमा ६ इ संबोधनम् एक. थमा एक. धातवः. In बहु ी ह-समास: the final meaning points to a third person or thing. सं ा मू लसं ा १ अहम् अ म सवनाम २ वम् यु म सवनाम कारः िलङगम् पु. which explains the relationship between the two parts.

न कतर वत. ष ी १० स: तत् सवनाम पु. ३ (अि त) यापदम् अस् २ प. ी. थमा एक./ कतृ पद य धातुसा. are ५ वा य व े षणम् अनु . राजन् राजन् * सामा यनाम १५ ष ी ष ी वशेषणम् १६ तत् तत् १७ पु षः १८ भवान् एक. अ प ष ी- त पु षः * This time संबोधनम् is added as an additional column. संबोधनम् एक. थमा एक. am (you) तृतीय. In word (14) it is राजन् i. थमा ११ लोक य लोक सामा यनाम पुं. या. व तारः १ ( वः) २ ३ अहम् कतृ पदम् कम कम पूरकम् (१) (२) Compliment उभौ लोकनाथौ (अि म) अहम् बहु ी हः (अि त) भवान् वम् कथम् कदा कमथम् कु इतरािण अ ययािन गौणम् च. थमा एक./धातुसा. न कतर वत. प. ष ी १२ उभौ उभ^ सवनाम १३ बहु ी हः बहु ी ह पु. या. थमा एक. king ी.९ य य यत् पु.e. वशेषनाम १४ एक. of people थमा नपुं. that (feminine) सवनाम नपुं. are थम एक. whose . नपुं. person भवत् सवनाम पु. कारः मू लधातुः गणः पदम् पदम योजकः योगः कालः/अथः पु षः वचनम् श दाथः ? १ ( वः) यापदम् अस् २ प. compound थमा पु. he एक. 34 धानम्/ स बि धतः कि मन् श दः वा ये संबोधनम्* धानम् राजे धानम् राजन् धानम् (राजन्) . प. both of us name of a type of एक. you (respectful) *Note that मू लसं ा for word (4) is राज i. अ-कारा त. न कतर वत. न्-कारा त उभ^ will always be in dual ४ वचनम् यापदानाम् धातु सािधतानाम् च व े षणम् There is no explicit verb or verbal derivative in the entire सु भा षतम् !! अनु . that (neuter) पु ष सामा यनाम पु. एक.e. थम . २ (अि म) यापदम् अस् २ प. प.

8 Some Observations 1. You are लोकनाथः by deciphering this word as ष ी-त पु षः. which are a charming feature of Sanskrit language. both of us are लोकनाथौ. This सु भा षतम् has provided a good excuse to learn some details of समासा:. शु भम तु । 35 .e. i. this सु भा षतम् suggests that even a king should not think that he is the only लोकनाथः ! 4.व हः of a सामािसकश दः 3. अहम् च वम् च उभौ अ प लोक-नाथौ ( वः) । राजन्. a king has the responsibility of the well-being of his subjects. ७ अनु वादः O (Indra-like) King ! You and me. even the king. depending upon how one does समास. One definition of the word राजन् or राजा is र जयित इित राजा. अहम् बहु ी हः* (अि म) । भवान् ष ी-त पु षः* (अि त) । बहु ी हः* = बहु ी ह-समासेन लोकनाथः इ यथः । ष ी-त पु षः* = ष ी-त पु ष-समासेन लोकनाथः इ यथः । Note that. This सु भा षतम् actually hints a great concept of governance. when कतृ पदम् is the respectful second person सवनाम. I am लोकनाथः by deciphering this word as बहु ी हः. For a moral.६ अ वयः राजे . that everyone is answerable. It also brings out an important aspect that the whole meaning would change. भवत् the यापदम् or धातुसािधतम् shall be in third person. 2.

when needed ३ कायकाले कायकाल काय 36 ष ी-त पु षः other’s hand स मीत पु षः . Why this should be so done is best explained by this सु भा षतम्. पु तक. There is another reason for selecting this सु भा षतम्. पु तक था तु या व ा परह तगतं धनम् । कायकाले समु प ने न सा व ा न त नम् ॥ १ सि ध व छे दान् कृ वा There is only one सि ध: i. For the first trial. As usual parts of compound words are also identified. I wanted the सु भा षतम् to be as simple as possible. I plan to explore how that structure will work.२ परह तगत परह त गत परह ते गतम् काल in time of काय य कालः ष ी-त पु षः action. really simple. सामािसकश दः मू लश दः पूवपदम् उ रपदम् १ २ पु तक था पु तक था पु तक था समास.१ परह त पर ह त पर य ह तः २.e.Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 14 I have been always suggesting that the good sayings should be learnt by heart.व हः समास य कारः पु तके ित ित उपपद- (इयम् ) त पु षः श दाथः residing in a book in other’s hands परह तगतम् परह तगत २. And this one is simple. त नम्. as you will readily see. Having set up a 7-step structure for learning a सु भा षतम्.था तु या व ा पर-ह त-गतं धनम् । काय-काले समु प ने न सा व ा न तत् धनम् ॥ २ समासानाम् व हाः अनु .

श दाथः एक. व. स मी एक. स मी एक. थमा एक. भू . थमा एक. in hand(s) थमा एक. gone (into) सामा यनाम नपुं.* यापदानाम् धातु सािधतानाम् च व े षणम् या. प. which ४ व ा व ा सामा यनाम ी. ८ गतम् गत ९ धनम् धन क. था १ गम् १ सम् ३ समु प न धा.* नपुं. थमा एक. in other’s hands थमा एक. भू . प. (into) कारः मू लधातुः गणः पदम् यापदम् धा. that (feminine) १३ तत् तत् सवनाम नपुं. + उत् + १ प. व. सं ा १ पु तक था पु तक था अनु . थमा सामा यनाम पु. money in time of action. थमा एक. थमा ः वचनम् २ ५ ४ मू लसं ा ६ पर य पर वशेषणम् पु. न कतर वत. having arisen १० कायकाले कायकाल ११ समु प ने १२ सा तत् सवनाम ी. व. स मी एक. wealth./धातुसा. तृतीय. १ ित ित २ गत पदम योजकः योगः कालः/अथः पु षः वचनम् श दाथः ? stands प. एक. that (neuter) समु प न क. in a book स मी एक. प. knowledge वशेषणम् नपुं. व. एक. न कमणी भू त. residing in a book पु तके पु तक सामा यनाम ३ या यत् सवनाम ी. पत् 37 न कमणी भू त. - - arisen . ७ ह ते ह त सामा यनाम पु. (resides) gone प. when needed पुं. धा. धा. थमा एक.३ सं ानाम् व े षणम् अनु . सं ायाः कारः िलङगम् वभ वशेषणम् ी. other’s परह तगतम् परह तगत नपुं.

सा व ा न (अि त) । (यत्) धनम् (तु) परह तगतम् (अि त). by adding the column पूरकम्* Compliment. when need (would have) arisen. a सित स मी construction means using कतृ पदम् and धातुसािधतम् in स मी वभ ः 3. 8 Some Observations 1.५ वा य व े षणम् अनु . Here we have possibly the simplest and hence the best example of सित स मी. या. you will notice that this सु भा षतम् has turned out to be really simple one. (कायकाले समु प ने). that wealth (or money) is no wealth. You will notice that most of the steps have been done by using tabulations and by following the 7-step structure. तत् धनम् न (अि त) । ७ अनु वादः The knowledge. does not this सु भा षतम् make an emphatic statement on why we must learn by heart ? शु भम तु । 38 . since intransitive verbs may not have an object. when need (would have) arisen./ कतृ पद य धातुसा. that (knowledge) is no knowledge. Wealth (or money) which has gone into other’s hands. 5. कायकाले समु प ने. As I had said in the beginning. By that. but may still have a compliment. No explicit verb ! 2. व तारः कतृ पदम् कम कम पूरकम्* (१) (२) Compliment कथम् कदा कमथम् कु इतरािण धानम्/ स बि धतः कि मन् अ ययािन गौणम् श दः वा ये १ (अि त) या व ा पु तक था तु गौणम् सा ४ २ (अि त) (यत्) धनम् परह तगतम् (तु) गौणम् तत् ५ गौणम् ३ समु प ने कायकाले ४ (अि त) सा व ा न धानम् ५ (अि त) तत् धनम् न धानम् (सित स मी) ६ अ वयः या व ा तु पु तक था (अि त). I have improved the structure for step 5. As I had also said in the beginning. nearly 80 percent of the lesson is in Sanskrit ! Isn’t that a great progress in “Learning Sanskrit” ? – by a fresh approach ? 4. As can be seen. which resides in a book.

वभागः सामािसक-श दः मू लश दः पूवपदम् उ रपदम् समास व हः १ अितप रचयात् अितप रचय अित २ अव ा अव ा अव ३ संततगमनात् संततगमन संतत गमन ४ अनादरः अनादर अन् आदर ५ िभ लपुर ी िभ लपुर ी िभ ल पुर ी ६ च दनत का िम धनम् प रचय ा ६.३ च दनत का िम धनम् च दनत का िम धन च दनत का 39 इ धन अितशयः प रचयः अवनतं ानम् यया सा समास य कारः कमधारयः उपपद बहु ी हः संततं गमनम् कमधारयः न आदरः नञ्त पु षः िभ ल य ष ी पुर ी त पु षः च दन य त ः ष ी त पु षः च दनतरोः ष ी का म् त पु षः च दनत का म् एव इ धनम् कमधारयः . अितप रचयादव ा संततगमनादनादरो भवित । मलये िभ लपुर ी च दनत का िम धनं कु ते ॥ Now संिध व छे दान् कृ वा the सु भा षतम् will read like this अित-प रचयात् अव. Here is a simple one.Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 13 Lessons 11 and 12 were rather exhaustive and were from ीरामर ा तो म् and ीम गव Let us get back to learningसु भा षतािन.१ च दनत ः च दनत च दन त ६.ा संतत-गमनात् अन्-आदरो भवित । मलये िभ ल-पुरम्. ीता.२ च दनत का म् च दनत का च दनत का ६.ी च दन-त -का म् इ धनं कु ते ॥ Now let us decipher the compound words अधु ना समास.व हान् कुमः । अनु .

श दः मू लश दः िल गम् वभ १ अितप रचयात् अितप रचय २ अव ा अव ा ३ संततगमनात् संततगमन पु. आ. detailing of nouns.Let us now understand सं ानाम् व े षणम् i. ी. pronouns and adjectives अनु . प. यापदानाम् व े षणम् यापदम् मू लधातुः गणः पदम् पदम योजकः योगः कालः/अथः पु षः ? वचनम् श दाथः १ भवित भू १ प. तीया एकवचनम् sandalwood tree as firewood ५ ६ ७ Let us now detail the verbs अनु . ः वचनम् श दाथः by too much acquaintance प चमी एकवचनम् (or) Excessive familiarity disrespect. न कतर वतमानः तृतीयः एकवचनम् does Let us now analyse the sentences – वा यानाम् व े षणम् अनु . थमा एकवचनम् contempt by repetitively प चमी एकवचनम् visiting थमा एकवचनम् disrespect in Malaya मलये मलय पु. न कतर वतमानः तृतीयः एकवचनम् becomes २ कु ते कृ ८ उ. यापदम् कता कम कम कथम् कदा कमथम् कु इतरािण अ ययािन वा य य संबंिधतः कि मन् कारः १ (भवित) अव ा अितप रचयात् धानवा यम् २ भवित अनादरः संततगमनात् धानवा यम् ३ कु ते िभ लपुर ी च दनत का िम धनम् कु ते िभ लपुर ी ३ (अ) च दनत का म् इ धनम् (एव) 40 मलये धानवा यम् मलये धानवा यम् श दः वा ये . पु.e. ४ अनादरः अनादर पु. थमा एकवचनम् Bhilla tribe twig of च दनत का िम धनम् च दनत का िम धन नपुंसक. स मी एकवचनम् mountains wife of a person of िभ लपुर ी िभ लपुर ी ी.

whether to treat च दनत का िम धनम् as one single compound word and as the object in sentence (3) or treat च दनत का म् as the object and make इ धनम् (इव) as the adverb of manner. I have also tried to introduce some Sanskrit phrases for the different steps.व हान् कृ वा deciphering the compounds ३ सं ानाम् व े षणम् detailing of nouns. For example. often verbal derivatives are employed to serve the function of verbs. in the phrase. (तथा) अितप रचयात् अव ा (भवित). On the Malaya mountain. pronouns and adjectives ४ यापदानाम् धातुसािधतानाम् च व े षणम् detailing verbs and verbal derivatives ५ वा यानाम् व े षणम् analysis of sentences ६ अ वयेन in prose syntax ७ भाषा तरम् translation I have included detailing of verbal derivatives धातुसािधतानाम् व े षणम् also at step 4. that are being followed in understanding a सु भा षतम् १ संिध व छे दान् कृ वा breaking the conjunctions २ समास. यापदम् कता कम कम कथम् कदा कमथम् कु इतरािण वा य य संबंिधतः कि मन् अ ययािन कारः १ (भवित) अव ा अितप रचयात् (तथा) धानवा यम् २ भवित अनादरः संततगमनात् (च) धानवा यम् ३ कु ते िभ लपुर ी च दनत का म् इ धनम् मलये (यथा) (एव) श दः गौणवा यम् (तथा) By prose syntax अ वयेन (यथा) मलये िभ लपुर ी च दनत का म् इ धनम् (एव) कु ते. Verbal derivatives is again another charming special feature of Sanskrit. संततगमनात् अनादरः (च) भवित । I came across a good translation “Excessive familiarity breeds contempt. There is something similar in English also. the tribal housewife uses sandalwood bark as fuel!” You will notice that it became a bit challenging. “After purchasing the book” there is a verbal 41 वा ये १ .Or we can as well analyse these sentences as अनु . “After purchasing the book. Here. as shown in ३ (अ). the boy immediately set out to read it through”. This is because. in a sentence. going repeatedly (to someone else’s house) causes disrespect.

Basically. certainly for understanding a सु भा षतम् . right ? शु भम तु । 42 . I think that we have a good structure to understand a सु भा षतम्. a method. a system for any activity. That merits to be analysed as a subclause. It is good to have a structure.infinitive “purchasing” and it has its own object “the book”.

नैव कि च करोमीित यु ो म येत त व वत् | प य शृ व पृशि ज न् अ लपि वसृ ज गृ ग छ वप सन् ||५-८|| न् उि मषि निमष न प | इि याणीि याथषु वत त इित धारयन् ||५-९|| As usual.for the purposes of इि यािण अथाः अथाः त पु षः organs 43 .Learning Sanskrit by a fresh approach – Lesson 12 Learning Sanskrit by a fresh approach – Lesson 12 Having obtained a list of parts of our body in the previous lesson. उपसमासः पूवपदम् उ रपदम् समास व हः त व. Interestingly a list of these is together available in 2 “shloka”s in the fifth chapter in ीम गव ीता.principle(s) त व वत् इित त पु षः (i. which व (व “तत्” एवं उपपद has the तत् = एवं गु णेन त पु षः quality of being “that” गु णेन) इि याणाम् ष ी.वत् त व वत् - १. do सि ध व छे दाः To rewrite with सि ध व छे दाः it will be न एव कम्-िचत् करोिम इित यु प यन् शृ वन् पृशन् िज न् अ ः म येत त व. together कम्-िचत् means “whatever”. the basic truth or the fundamentals) that.वत् । न् ग छन् वपन् सन् ॥५-८॥ लपन् वसृ जन् गृ हन् उि मषन् िनिमषन् अ प । इि यािण इि य-अथषु वत ते इित धारयन् ॥५-९॥ There are three words with parts connected by hyphens. we should first break the conjugations. But the word कम्-िचत् is not a compound word.१ २ इि य- इि य- अथषु अथाः त व - समासकारः श दाथः he. Since कम् means “what” and िचत् means “…ever”. lending a meaning “… ever” to the main word कम्. we should rather decipher them first. अनु मा कः १ सामािसकश दः मू लश दः अनु . who knows the त वम् वे उपपद.e. Here िचत् is only a suffix. By that since we have only two compounds. it would be interesting to look into a list of actions and activities.

thence अ प = also एवम् = like this Lets us now detail the verbs. which have a common structure can also be given a common name सं ा. आ. including those in the समास व हः there are 5. at all इित = like this. who knows the principle(s) थमा एकवचनम् (i. pronounsसवनामािन. adjectives वशेषणािन. the basic truth or the fundamentals) तृतीया एकवचनम् with the quality थमा बहु वचनम् organs ष ी बहु वचनम् of organs .e. - कतर वतमान ल थमः एकवचनम् (I) do व २ प. one of them repeated also. विध ल तृतीयः बहु वचनम् are Nouns नामािन. Indeclinables are simple to detail. not. प. Let us now detail all सं ा: अनु मा कः सं ाश दः मूलश दः सं ा कारः १ कम् कम् २ त वम् त व ३ तत् तत् ४ गु णेन ६ इि यािण ७ सवनाम नपुंसकिल गम् सामा यनाम नपुंसकिलङम् सवनाम नपुंसकिल गम् त व वत् त व वत् वशेषणम् ५ गु ण िल गम् पुि ल गम् सामा यनाम पुि ल गम् इि य सामा यनाम नपुंसकिल गम् इि याणाम् इि य सामा यनाम नपुंसकिल गम् 44 वभ ः वचनम् श दाथः थमा एकवचनम् what principle. प.If we look at all words. - कतर वतमान 3 म येत मन् 4 वत ते वृ त् ४. hence. which are indeclinable. does not एव = also. We have already known most of them. - कतर वतमान ल आ. ८ १ आ. do not. We shall detail them as per their structure कालः अनु . यापदम् मू लधातुः गणः पदम् पदम वा कालाथ य योजकः योगः पु षः ? अथः कारः वचनम् श दाथः वा 1 करोिम वे 2 कृ ८ उ. - कतर िल तृतीयः एकवचनम् knows should तृतीयः एकवचनम् bear in mind उ. just their meaning. न = no. तीया* एकवचनम् fundamental थमा एकवचनम् that he.

व. one. - कतर पुि ल गम् (he. कतर पुि ल गम् (he. यु ज् क. व.८ अथाः ९ अथ सामा यनाम पुि ल गम् इि याथषु इि याथ सामा यनाम पुि ल गम् थमा बहु वचनम् purposes for purposes of स मी बहु वचनम् organs All the other words are verbal derivatives धातुसािधतािन. क. who is) थमा एकवचनम् emitting क.”. We can detail them all by a common structure. व. कतर पुि ल गम् (he. who is) थमा एकवचनम् smelling अश् ९ प. लप् क. क. who is) थमा एकवचनम् talking ६ उ. क. कतर पुि ल गम् (he. - कमणी पुि ल गम् the eligible. कतर पुि ल गम् (he. व. who is) थमा एकवचनम् going (moving) वप् २ प. कतर पुि ल गम् (he. क. १ यु यु २ प यन् प यन् ३ शृ वन् शृ वन् ४ पृशन् पृशन् ५ िज न् िज न् ६ अ अ न् न् ७ ग छन् ग छन् ८ वपन् वपन् ९ सन् सन् १० लपन् लपन् ११ वसृ जन् वसृ जन् व. क. व. वा ? योगः िल गम् वभ ः वचनम् श दाथः ७ उ. + 45 . who is) थमा एकवचनम् eating युज् भू . व. अनु मा कः सं ाश दः मू लश दः व. who is) थमा एकवचनम् dreaming स् २ प. कतर पुि ल गम् (he. व. who is in थमा एकवचनम् communion (with God) श् १ प. who is) थमा एकवचनम् breathing १ प. who is) थमा एकवचनम् touching (and feeling) १ प. कतर पुि ल गम् (he. “धा. + व. क. who is) थमा एकवचनम् seeing शृ उ. कतर पुि ल गम् (he. योजकः १ पृश् ६ ा गम् १ प. क. व व. who is) थमा एकवचनम् hearing उ. (adjectives वशेषणािन or participles).धातुः गणः पदम् कारः ः क. कतर पुि ल गम् (he.

which which if any clause word ? अ ययािन अ ययािन .” Relationships of other words can be found by asking seven questions to each verb. “Catch hold of all the verbs.सृ ज् १२ गृ हन् १३ गृ हन् उि मषन् उि मषन् १४ िनिमषन् िनिमषन् क. Having detailed all the words. No. + ६ प. who is) थमा एकवचनम् quiet (meditating) कतर पुि ल गम् (he. In a compound sentence. who is) थमा एकवचनम् taking ६ प. धृ प. to get the meaning properly we should put them in proper syntax. व. कतर पुि ल गम् उत् क. one verb will help us identify the main clause and other verbs will help identify the sub-clauses. िमष् १ १५ धारयन् धारयन् क. १० आ. - १० उ. object* of म येत Main इित main clause *see clause 1 अप Main 46 - - . . Here. All the other words will be related with the verbs. व. व. कतर पुि ल गम् (he. कमथम् कु ? . व. Since we have three verbs we can tabulate the seven questions for each verb Sr. व. गृ व. related in with conjunctions. I recall the method taught to me by my father. + (he. व. Verb who ? Subject Adverb Adverb Adverb Extension Indirect Direct Adverb of of of of subject Object Object of reason manner time place कः ? अनु मा कः other where type of adverbs ? clause if any to what ? how ? when ? why ? whom ? यापदम् कता १ करोिम (अहम् ) २ म येत (स:) (य:) यु ः कम् ? कम् ? कथम् कम कम कदा . His advice was simple. who is) थमा एकवचनम् understanding िमष् िन क. कि चत् न एव Noun clause. there will always be the conjunctions and accordingly more than one main clauses. व. who is) थमा एकवचनम् thinking (imagining) कतर पुि ल गम् (he. In a complex sentence.

Because they enunciate 47 . (whether) seeing. should bear in mind. something for anybody to bear in mind all the time ? If there is something to bear in mind and maybe. touching (and feeling). quiet (meditating). thinking. knows the fundamental principles. moving. emitting (giving). who is eligible (in communion with God). Isn’t that a great philosophical statement. (imagining. dreaming. brood upon for all the time. smelling. breathing. talking. व. (however) understanding (that) organs are for the purposes of organs (only). which are eternally valid for all people. better learn the verses by heart ! All the philosophy in ीम गव ीता bears out concepts. I always feel pity that ीम गव ीता is branded as a Hindu scripture. The religion preached by these scriptures is not Hinduism. hearing. = Noun clause.त व वत् प यन् शृ वन् पृशन् िज न् अ न् ग छन् वपन् सन् लपन् वसृ जन् गृ हन् उि मषन् िनिमषन् धारयन् ३ वत ते इि यािण . brimming with thoughts). just because it is in Sanskrit. taking (receiving). “I do nothing at all”. This unwarranted branding has been applied to and suffered by all scriptures in Sanskrit. eating (tasting). object of धारयन् Main इित verbal derivative इि याथषु या वशेषणम् Now we can do अ वय and paraphrase the meaning (य:) प यन् शृ वन् पृ शन् िज न् अ न् ग छन् वपन् सन् उि मषन् िनिमषन् अ प इि यािण इि याथषु वत ते इित धारयन् यु कि चत् न करोिम एव इित म येत | लपन् वसृ जन् गृ हन् ः त व वत् (स:) (अहम् ) He.

is automatically at least a student. To my mind. सनातन धम is a religion for everyone to help oneself. this सनातन धम does not lay down any specific rituals or practices. to be able to read and understand ीम गव ीता by its original text. Universalism. One needs to become त व वत् by intensively brooding and thinking of the principles and grow (!) to become यु ः Anyone and everyone. if one wants to give it an “ism”-name. Literal meaning of सनातन is eternal and universal. One should learn Sanskrit to be able to partake in that process of self-elevation and for that. if not a follower of सनातन धम. Sanskrit is the language to understand सनातन धम. or as is called in Sanskrit. This lesson is a simplistic attempt to help people learn Sanskrit and help themselves on and up …! शु भम तु । 48 . they speak of a universal religion. nor does it seek adoptions or conversions into its fold. सनातन-धम. who would do that.principles which are universally and eternally valid.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful