Druk nr 933

Warszawa, 6 sierpnia 2008 r. SEJM RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VI kadencja Prezes Rady Ministrów DSPA-4406-101(5)/08 Pan Bronisław Komorowski Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej

Szanowny Panie Marszałku Przekazuję przyjęty przez Radę Ministrów dokument:

- Informacja Rządu na temat sytuacji finansowej Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
Jednocześnie informuję, że Rada Ministrów upoważniła Ministra Pracy i Polityki Społecznej do reprezentowania stanowiska Rządu w tej sprawie w toku prac parlamentarnych. Z wyrazami szacunku (-) Donald Tusk

na temat sytuacji finansowej Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

INFORMACJA RZĄDU

Warszawa, lipiec 2008 r.

Spis treści

Uwagi wstępne Zasady finansowania świadczeń Ewidencja składek Indywidualne konta w ZUS Fundusz Rezerwy Demograficznej Ocena dochodów i wydatków Funduszu Ubezpieczeń Społecznych Wpłaty na rachunek ubezpieczenia społecznego Zadłużenie Funduszu Ubezpieczeń Społecznych z tytułu kredytów Podsumowanie

3 5 7 9 10 14 18 22 31

2

Uwagi wstępne
Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74, z późn. zm.) nałożyła na Zakład Ubezpieczeń Społecznych zadania o fundamentalnym znaczeniu dla funkcjonowania systemu ubezpieczeń społecznych w naszym kraju. I tak do zakresu zadań ZUS należą: 1. Stwierdzanie i ustalanie obowiązku ubezpieczeń społecznych. 2. Ustalanie uprawnień do świadczeń z ubezpieczeń społecznych oraz wypłacanie tych świadczeń. 3. Wymierzanie i pobieranie składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. 4. Prowadzenie rozliczeń z płatnikami składek z tytułu należnych składek i wypłacanych przez nich świadczeń podlegających finansowaniu z funduszy ubezpieczeń społecznych lub innych źródeł. 5. Prowadzenie indywidualnych kont ubezpieczonych i kont płatników składek. 6. Orzekanie przez lekarzy orzeczników ZUS oraz komisje lekarskie ZUS dla potrzeb ustalania uprawnień do świadczeń z ubezpieczeń społecznych. 7. Opracowywanie aktuarialnych analiz i prognoz w zakresie ubezpieczeń społecznych. 8. Kontrola orzecznictwa o czasowej niezdolności do pracy. 9. Kontrola wykonywania przez płatników składek i przez ubezpieczonych obowiązków w zakresie ubezpieczeń społecznych oraz innych zadań zleconych Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych. Do zakresu działania Zakładu należy także: 1. Prowadzenie prewencji rentowej, obejmującej rehabilitację leczniczą ubezpieczonych oraz badania i analizy przyczyn niezdolności do pracy. 2. Realizacja umów i porozumień międzynarodowych w dziedzinie ubezpieczeń społecznych. 3. Popularyzacja wiedzy o ubezpieczeniach społecznych. Niewątpliwie podstawowym i – w odczuciu społecznym – najważniejszym zadaniem ZUS jest jednak przyznawanie i wypłata emerytur i rent.

3

Zreformowany system emerytalno – rentowy został wprowadzony w naszym kraju przepisami: • • • ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353, z późn. zm.), ustawy z dnia 28 sierpnia 1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych (Dz. U. z 2004 r. Nr 159, poz. 1667, z późn. zm.), ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o pracowniczych programach emerytalnych (Dz. U. Nr 116, poz. 1207, z późn. zm.). Reforma systemu emerytalnego wprowadziła wielofilarowy system zabezpieczenia emerytalnego, łączący cechy systemu repartycyjnego oraz kapitałowego. Pierwszym obowiązkowym jej elementem jest zreformowany system repartycyjny realizowany przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Drugim - system kapitałowy, również o charakterze docelowo powszechnie obowiązującym. Trzeci zaś stanowią dobrowolne systemy zabezpieczenia emerytalnego, tj. pracownicze programy emerytalne i utworzone w 2004 r. indywidualne konta emerytalne oraz inne formy będące przejawem indywidualnej przezorności. Oprócz tego dynamicznie rozwijają się różne dobrowolne formy oszczędności emerytalnych. Docelowo świadczenie emerytalne będzie finansowane z co najmniej dwóch źródeł, tj. z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych zarządzanego przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych oraz z otwartego funduszu emerytalnego. Nowy system emerytalny nie zmienił ustawowego wieku emerytalnego. Został on utrzymany na poziomie 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn. Jednakże, wprowadzając zasadę uzależnienia wysokości świadczenia od wysokości kwoty zaewidencjonowanych i zwaloryzowanych składek na ubezpieczenie emerytalne w FUS i środków zgromadzonych w OFE, nowy system stworzył motywację do wydłużania aktywności zawodowej. Każdy bowiem dodatkowy rok zatrudnienia i odprowadzania składki na ubezpieczenie emerytalne powodować będzie wzrost wysokości przyszłego świadczenia emerytalnego. W nowym systemie emerytalnym zostały ograniczone regulacje umożliwiające przejście na wcześniejszą emeryturę. Zachowano natomiast zasadę przyznawania minimalnej emerytury osobom, których świadczenie po obliczeniu zostało określone na niższym poziomie od minimalnej emerytury, jeżeli posiadają one co najmniej 20 lat okresów składkowych i nieskładkowych w przypadku kobiet i 25 lat okresów składkowych i nieskładkowych w przypadku mężczyzn. Ekwiwalentem ograniczenia wymiaru świadczeń 4

emerytalno-rentowych z systemu zdefiniowanej składki do 250% przeciętnego średniego wynagrodzenia jest wprowadzone dodatkowe ograniczenie naliczania i opłacania składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe w ciągu roku kalendarzowego do 30–krotności przeciętnego średniego wynagrodzenia. W związku z faktem, że zreformowany system emerytalny jest w dalszym ciągu w dużym stopniu oparty na systemie repartycyjnym, który jest wrażliwy na zmiany demograficzne, utworzono Fundusz Rezerwy Demograficznej w celu dofinansowywania systemu w okresie przechodzenia na emeryturę osób urodzonych w wyżach demograficznych.

Zasady finansowania świadczeń
Zgodnie z art. 51 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74, z późn. zm.), w celu realizacji zadań z zakresu ubezpieczeń społecznych powołany został państwowy funduszu celowy – Fundusz Ubezpieczeń Społecznych (FUS). Dysponentem FUS jest Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS). W ramach FUS wyodrębnia się fundusze: 1) emerytalny, z którego finansowane są wypłaty emerytur, 2) rentowy, z którego są finansowane: • wypłaty rent z tytułu niezdolności do pracy, rent szkoleniowych, rent rodzinnych, dodatków do rent rodzinnych dla sierot zupełnych, dodatków pielęgnacyjnych, • wypłaty emerytur przyznanych z urzędu zamiast renty z tytułu niezdolności do pracy osobom, które nie mają okresu składkowego i nieskładkowego wynoszącego co najmniej 20 lat dla kobiet i co najmniej 25 lat dla mężczyzn, • wypłaty zasiłków pogrzebowych, • świadczenia zlecone ZUS do wypłaty podlegające finansowaniu z budżetu państwa, a także • wydatki na prewencję rentową, 3) chorobowy, z którego finansowane są świadczenia określone w przepisach dotyczących ubezpieczenia w razie choroby i macierzyństwa, 4) wypadkowy, z którego finansowane są świadczenia określone w przepisach dotyczących ubezpieczenia w razie wypadków przy pracy i chorób zawodowych, a także koszty prewencji wypadkowej, 5) rezerwowe dla:

5

• •

ubezpieczeń rentowych oraz chorobowego, ubezpieczenia wypadkowego. Od 1 stycznia 1999 r. nastąpił podział składki ubezpieczeniowej według ryzyk

ubezpieczeniowych na składkę: emerytalną, rentową, wypadkową i chorobową. Obowiązek opłacania składek podzielono pomiędzy pracownika i pracodawcę. Składka na ubezpieczenie rentowe została ustalona początkowo na poziomie 13,0%, z czego połowę (6,5%) finansował z własnych środków płatnik składek, a drugą połowę (6,5%) – ubezpieczony. W roku 2007 składka rentowa została jednak obniżona: od 1 lipca 2007 r. do 10,0%, a od 1 stycznia 2008 r. do 6,0%. Podział składki ubezpieczeniowej na ryzyka ubezpieczeniowe Fundusze Emerytalny Rentowy Wypadkowy Chorobowy Łącznie Składka ogółem 19,52% 6,00% 0,67% - 3,60%1 2,45% 28,64% - 31,57% Pracodawca 9,76% 4,50% 0,67% - 3,60% 14,93% - 17,86% Pracownik 9,76% 1,50% 2,45% 13,71%

Przychody FUS pochodzą w szczególności: 1) ze składek na ubezpieczenia społeczne, nie podlegających przekazaniu na rzecz otwartych funduszy emerytalnych, 2) ze środków rekompensujących kwoty składek przekazanych na rzecz otwartych funduszy emerytalnych; 3) z oprocentowania rachunków bankowych FUS, 4) z odsetek od nieterminowo regulowanych zobowiązań wobec FUS, 5) ze zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, wraz z odsetkami, 6) z dotacji z budżetu państwa, 7) ze środków Funduszu Rezerwy Demograficznej (FRD). Wypłacalność świadczeń z ubezpieczeń społecznych gwarantowana jest przez państwo (art. 2 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Stąd, zgodnie z art. 53 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, w granicach określonych w ustawie budżetowej, FUS
Wysokość składki wypadkowej jest zróżnicowana w zależności od grupy działalności; od 1 kwietnia 2006 r. ZUS stosuje do obowiązujących stóp procentowych wskaźnik korygujący od 0,8 do 1,2 uzależniony od liczby wypadków przy pracy i liczby osób zatrudnionych w warunkach szczególnego zagrożenia.
1)

6

może otrzymywać z budżetu państwa dotacje. Dotacje te mogą być przeznaczone wyłącznie na uzupełnienie środków na wypłaty świadczeń gwarantowanych przez państwo, jeśli przychody przekazywane na rachunki wyodrębnionych w ramach FUS funduszy oraz środki zgromadzone na funduszach rezerwowych, nie zapewniają pełnej i terminowej wypłaty świadczeń finansowanych z przychodów FUS. Dodatkowym źródłem gwarantującym utrzymanie płynności Funduszu jest możliwość zaciągania kredytów. Operacja ta wymaga zgody Ministra Finansów. Jednym z mechanizmów podnoszących poziom bezpieczeństwa systemu ubezpieczeń społecznych jest Fundusz Rezerwy Demograficznej. Głównym celem utworzenia Funduszu było gromadzenie i pomnażanie środków finansowych, które mogą zostać wykorzystane na uzupełnienie niedoborów funduszu emerytalnego, wynikających wyłącznie z przyczyn demograficznych. Środki gromadzone na rachunku wyodrębnionego w ramach Funduszu Ubezpieczeń Społecznych funduszu emerytalnego, w obliczu przewidywanej zmiany sytuacji demograficznej będą niewystarczające. Stąd czas, jaki pozostał do odejścia roczników powojennego wyżu demograficznego z rynku pracy, powinien być wykorzystywany na gromadzenie dodatkowych środków w Funduszu Rezerwy Demograficznej. FRD jest więc de facto funduszem rezerwowym dla funduszu emerytalnego wyodrębnionego w FUS.

Ewidencja składek
Od 1 stycznia 1999 roku, każdy ubezpieczony dysponuje własnym kontem, na którym na bieżąco gromadzone są informacje o wpłaconych za niego składkach ubezpieczeniowych. Pracodawcy mają obowiązek zgłaszać do ubezpieczenia i co miesiąc opłacać indywidualne składki za każdego pracownika. Są one przekazywane na cztery fundusze ubezpieczeń społecznych (emerytalny, rentowy, chorobowy i wypadkowy) oraz fundusz ubezpieczenia zdrowotnego. Wydzielona część składki jest zarządzana i pomnażana przez instytucje finansowe wybierane przez ubezpieczonego – Otwarte Fundusze Emerytalne (OFE). Rocznie do ZUS wpływa ponad 260 milionów dokumentów rozliczeniowych, ponad 13 razy więcej niż przed reformą, dzięki temu jednak ubezpieczeni otrzymują od ZUS roczną informację o składkach zgromadzonych na indywidualnych kontach emerytalnych. Uruchomienie i funkcjonowanie systemu ubezpieczeń społecznych po reformie nie byłoby możliwe bez nowoczesnego wsparcia informatycznego. Kompleksowy System Informatyczny ZUS (KSI ZUS) obsługuje około 20 milionów ubezpieczonych, rocznie

7

rozliczając ponad 133 mld zł składek na FUS, FP, FGŚP i ubezpieczenie zdrowotne (dane za rok 2006). System KSI ZUS został opracowany jako system scentralizowany – prawie cały zasób informacji jest gromadzony w systemie komputera centralnego i przetwarzany centralnie. W konsekwencji funkcjonujący w ramach KSI ZUS centralny ośrodek przetwarzania danych to największa w Polsce i jedna z największych instalacji komputerów klasy mainframe na świecie. Zasilanie systemu dokumentami od płatników odbywa się poprzez: • Przekaz dokumentów papierowych, które w Ośrodkach Przetwarzania Danych (OPD) są skanowane i po sprowadzeniu ich do postaci elektronicznej przesyłane do komputera centralnego. • Bezpośredni przekaz dokumentów elektronicznych - ZUS jako pierwszy urząd w Polsce udostępnił płatnikom bezpłatny program informatyczny do rozliczeń składek – Program Płatnik, infrastrukturę klucza publicznego i możliwość bezpiecznego składania dokumentów drogą elektroniczną. • Automatyczne tworzenie dokumentów (ok. 600 tys. w skali miesiąca) dla płatników, którzy prowadzą pozarolniczą działalność gospodarczą i opłacają składki wyłącznie za siebie i/lub za osoby współpracujące – w kolejnych miesiącach w przypadku, gdy nie następują żadne zmiany w stosunku do poprzednich dokumentów. W obecnej chwili dominującym kanałem przekazu danych do KSI ZUS jest właśnie kanał elektroniczny. Tą drogą dokumenty do ZUS wysyła do 58% pracodawców, co przekłada się na ponad 77% wszystkich składanych dokumentów za 98% ubezpieczonych. ZUS konsekwentnie rozwija ofertę usług świadczonych drogą elektroniczną. W ramach KSI ZUS zbudowany został System Dwustronnej Wymiany Informacji (SDWI) będący w założeniu bezpieczną platformą służącą nie tylko do przekazu dokumentów elektronicznych do KSI ZUS, ale również kanałem zwrotnym pozwalającym na odbiór przez płatnika informacji przygotowanych przez ZUS – w pierwszej kolejności został umożliwiony płatnikom odbiór tzw. wyciągów z Centralnego Rejestru Ubezpieczonych zawierających (dla każdego ubezpieczonego): dane identyfikacyjne, dane ewidencyjne, dane o oddziale NFZ, kod tytułu ubezpieczenia i dane adresowe.

8

Indywidualne konta w ZUS
Zgodnie z art. 33 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych Zakład Ubezpieczeń Społecznych prowadzi konta ubezpieczonych zawierające informacje o wpłaconych składkach na ubezpieczenie emerytalne oraz informacje o ustalonym kapitale początkowym. Zakład Ubezpieczeń Społecznych przekazuje ubezpieczonym, urodzonym po dniu 31 grudnia 1948 r., informacje o stanie indywidualnego konta w ZUS. Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustala kapitał początkowy osobom ubezpieczonym, które urodziły się po dniu 31 grudnia 1948 r. i nie mają ustalonego prawa do emerytury. Ubezpieczeni oraz płatnicy składek zostali zobowiązani do przekazania dokumentacji umożliwiającej ustalenie kapitału początkowego. W celu wykonania zadań związanych z ustalaniem kapitału początkowego Zakład przygotował oprogramowanie wspomagające współpracę z płatnikami składek oraz obliczające wysokość kapitału początkowego i wydawanie decyzji. Dla ułatwienia osobom zainteresowanym uzyskanie dokumentów płacowych zlikwidowanych zakładów pracy Zakład Ubezpieczeń Społecznych w 1999 r. opracował bazę informacyjną wspomagającą poszukiwanie tych dokumentów. Baza ta powstała na podstawie danych zebranych z ministerstw oraz innych urzędów i instytucji centralnych, pozycji dotyczących zlikwidowanych zakładów pracy, ze a także od miejsca wojewodów i z Archiwum Państwowego. W bazie tej zamieszczonych jest ponad 8 tys. wskazaniem przechowywania dokumentacji tych zakładów. Aktualizowana baza dostępna jest w każdej jednostce organizacyjnej Zakładu, a także w internecie. Pracownicy oddziałów ZUS współpracują kompletowania dokumentów niezbędnych do z płatnikami składek w zakresie ustalania kapitału początkowego

ubezpieczonym. Harmonogramy nadsyłania dokumentów ZUS kierował w pierwszej kolejności do płatników znajdujących się w upadłości bądź w likwidacji oraz do dużych zakładów pracy, a następnie do średnich i małych firm. Proces ustalania kapitału początkowego jest utrudniony między innymi z powodu długiego oczekiwania na pozyskanie dokumentów od byłych pracodawców, a także z archiwów i innych jednostek zajmujących się przechowywaniem dokumentów kadrowych i płacowych. Czas oczekiwania na wydanie dokumentów w wielu przypadkach wynosi około 1 roku. Ubezpieczeni pozyskują dokumenty także bezpośrednio od byłych pracodawców lub głównych księgowych zlikwidowanych spółek.

9

Na podstawie przepisów ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz ustawy z dnia 28 sierpnia 1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych (Dz.U. z 2004 r. Nr 159, poz. 1667 z późn. zm.) Zakład Ubezpieczeń Społecznych od 1 maja 1999 r. jest zobowiązany do przekazywania składek do otwartych funduszy emerytalnych. Kwota składki należnej OFE wynosi 7,3% od podstawy wymiaru wynagrodzenia miesięcznego osoby ubezpieczonej. ZUS pobiera opłatę w wysokości 0,8% kwoty składek przekazanych do OFE z tytułu poniesionych kosztów poboru i dochodzenia składek na otwarte fundusze emerytalne. Termin w jakim obecnie Zakład zobowiązany jest przekazać składki do OFE wynosi 15 dni roboczych od momentu przekazania dokumentów rozliczeniowych i opłacenia składek przez płatników.

Fundusz Rezerwy Demograficznej
Głównym celem utworzenia Funduszu Rezerwy Demograficznej (FRD) było zwiększenie bezpieczeństwa wypłacalności świadczeń z ubezpieczenia emerytalnego. Prognozy demograficzne przewidują relatywny spadek liczby osób w wieku produkcyjnym w stosunku do liczby osób uprawnionych do świadczeń emerytalnych w następnym dziesięcioleciu. Fundusz rozpoczął działalność operacyjną w 2002 r. Ówczesna strategia FRD zakładała powierzenie środków Funduszu w zarządzanie firmom zewnętrznym. W tym celu zostały rozpoczęte postępowania przetargowe, mające na celu wybór Towarzystw Funduszy Inwestycyjnych dla utworzenia funduszy inwestycyjnych, w których jednostkach uczestnictwa lokowane miały być środki FRD. W celu minimalizacji ryzyka inwestycyjnego w warunkach przetargu zawarto koncepcję dopłat analogiczną jak stosowana w otwartych funduszach emerytalnych, tj. fundusz, który nie osiągnie minimalnej wymaganej stopy zwrotu (benchmark) jest zobligowany do wniesienia dopłaty. Do czasu rozstrzygnięcia przetargu środki FRD były lokowane w skarbowe papiery wartościowe i depozyty bankowe. W kwietniu 2004 r. procedura przetargowa została zakończona nie przynosząc jednak zamierzonego efektu – w wyniku przeprowadzonych postępowań nie doszło do wyboru żadnego Towarzystwa Funduszy Inwestycyjnych. Unieważnienie procedury przetargowej wynikało z otrzymania od zaproszonych do udziału w postępowaniach Towarzystw niewystarczającej liczby ofert. Odmienne od zakładanego rozstrzygnięcie postępowania przetargowego spowodowało konieczność opracowania nowej strategii zarządzania środkami FRD. Pod koniec 2004 r. zmieniona została polityka inwestycyjna FRD. Nowa strategia 10

zarządzania środkami Funduszu rozszerzyła katalog instrumentów, w jakie mogą być lokowane środki FRD o akcje notowane na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie. Nowa strategia zarządzania środkami Funduszu zakłada pasywne zarządzanie Funduszem w części akcyjnej w taki sposób, aby zmiany indeksu portfela akcji FRD były zbieżne ze zmianami Warszawskiego Indeksu Giełdowego (WIG). W części dłużnej portfela FRD nabywa wyłącznie skarbowe papiery wartościowe. Na dzień 31 grudnia 2007 r. wartość portfela aktywów finansowych Fundusz Rezerwy Demograficznej wyniosła 3.470,5 mln zł. Wartości i udział poszczególnych kategorii aktywów FRD (portfel aktywów) wg stanu na 31 grudnia 2007 r. Rodzaj aktywów bony, obligacje i inne papiery wartościowe Skarbu Państwa depozyty bankowe i bankowe papiery wartościowe akcje zdematerializowane, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi (Dz. U. Nr 183, poz. 1538, z późn. zm.) Razem Źródło: ZUS. Wartość w tys. zł 2.318.888 365.148 786.415 3.470.451 Udział w% 66,8 10,5 22,7 100

Do końca 2004 r. środki FRD lokowane były w skarbowe papiery wartościowe i depozyty bankowe, przy czym udział poszczególnych grup aktywów uzależniony był od przewidywań dotyczących kształtowania się rynkowych stóp procentowych. W latach 20022004 udział bonów i obligacji skarbowych w aktywach FRD wahał się od niecałych 30% do niespełna 100%; pozostałą część aktywów FRD stanowiły depozyty bankowe. W latach 2005-2007 znacząco wzrósł udział akcji w portfelu inwestycyjnym FRD tak, że na koniec 2007 roku stanowiły one 22,7% wszystkich aktywów Funduszu, okresowo nawet więcej. Jednocześnie zmniejszony został udział skarbowych papierów wartościowych, które w latach 2005-2007 stanowiły średnio około 70% portfela aktywów FRD. Zmiany te wynikały z przyjęcia w 2004 r. nowej polityki inwestycyjnej FRD. Od początku funkcjonowania Fundusz osiągał bardzo dobre wyniki inwestycyjne. Do końca 2007 roku

11

stopa zwrotu z aktywów FRD mierzona metodą analogiczną, jak w przypadku funduszy inwestycyjnych wyniosła 75,8%, co oznacza ponad 13,6% średnioroczną rentowność inwestycji. Od początku funkcjonowania FRD największy udział w inwestycjach Funduszu stanowiły skarbowe papiery wartościowe. Do końca 2007 r. stopa zwrotu z inwestycji w dłużne papiery wartościowe wyniosła 52,5%. W tym samym okresie najlepszy fundusz inwestujący na rynku długu osiągnął rentowność inwestycji na poziomie 43,3%, czyli o ponad 9 pkt proc. niższą niż FRD. Natomiast średnia stopa zwrotu wszystkich funduszy papierów dłużnych wyniosła 30,6%, co oznacza, że była o 21,9 pkt. proc. niższa od stopy zwrotu FRD. Wyniki zarządzania częścią dłużną portfela FRD w latach 2002-2007 w porównaniu do funduszy papierów dłużnych przedstawia poniższy wykres.

Porównanie stóp zwrotu osiągniętych przez TFI (fundusze dłużnych papierów wartościowych) oraz FRD w okresie 30.06.2002 – 31.12.2007 r.

55% 50% 45% 40% 35% 30% 25% 20% 15%
BP HO bli gac Le ji 1 gg Ma so n Ob li. Mi llen niu m PD IN GO bli gac SE ji B2 Ob li. iB Ide S aO bli g. Sk ar. PZ UP olo nez Pio nee rO bli Sk . arb iec DP W CU Ob Un lig iKo acj i ron aO bli gac Pio je nee rO bli .P lus KB CP D IN GO bli gac ji 2 Ob lig acj i Ob li. FR D

SK AR B

Źródło: ZUS. FRD. 12

PK O/C S

IEC

Bardzo dobre wyniki Fundusz uzyskał również w zarządzaniu akcyjną częścią portfela inwestycyjnego. W latach 2005-2007 osiągnięta przez FRD stopa zwrotu z akcyjnej części portfela wyniosła 101,5%, co pozwoliło Funduszowi zająć siódme miejsce wśród funduszy akcyjnych. Wynik ten był o 5 pkt proc. wyższy od średniej uzyskanej przez wszystkie fundusze akcyjne i o ponad 25 pkt proc. wyższy od zmiany indeksu WIG 20 oraz nieznacznie niższy od zmiany indeksu WIG. Wyniki zarządzania portfelem akcji FRD w latach 2005-2007 w porównaniu do funduszy akcyjnych przedstawia poniższy wykres.

Porównanie stóp zwrotu osiągniętych przez TFI (fundusze akcji) oraz FRD w okresie 31.12.2004 – 31.12.2007 r.

150%

130%

110%

90%

70%

50%

30%
Al lian zA kcj i DW SA Mi kcj llen i niu m Pio Ak nee cji rA kcj iP PZ ol. UK rak ow iak SE B3 Ak IN cji GF IO Ak PK cji O/C SA kcj i Ide aA DW kcj i SA kcj iP Un lus iKo ron aA kcj e IN GA kcj i2 AI GA kcj i BP HA kcj i SK FR AR D BIE CA CU kcj Po a lsk ich Ak IN c. GF IZ Ak DW cji ST op 25 Le MS gg Ma son Ak c. Ar ka Ak cji

Źródło: ZUS. FRD.

13

Ocena dochodów i wydatków Funduszu Ubezpieczeń Społecznych
Sytuacja finansowa Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest w dużym stopniu uzależniona od kondycji gospodarki, która ma wpływ na przychody FUS, w szczególności na ich główne źródło: składki na ubezpieczenia społeczne. Składka naliczana jest w większości przypadków od wynagrodzeń, więc wszystkie zmiany w ich wysokości lub liczbie osób pracujących wpływają bezpośrednio na przychody Funduszu. W 2007 r. tempo wzrostu gospodarczego utrzymywało się na wysokim poziomie. Nastąpiło przyśpieszenie korzystnych zmian na rynku pracy – szybciej niż w poprzednim roku wzrastała liczba pracujących i obniżało się bezrobocie (do 11,4% na koniec roku, przy planowanym 14,1%), przeciętne wynagrodzenie w gospodarce narodowej wzrosło o 8,6% przy zakładanym 5,3%. W efekcie nastąpiło istotne zwiększenie funduszu wynagrodzeń, a tym samym wzrost wpływów z tytułu składek. Ponadto korzystna kondycja finansowa przedsiębiorstw sprzyjała poprawie wywiązywania się płatników składek zarówno z ich bieżących płatności, jak i zwiększenia spłaty ich zadłużenia. W 2007 r. przychody FUS wyniosły według wpływów 129 628 mln zł, natomiast koszty 126 015 mln zł. Od 2007 roku z przychodów jak i kosztów Funduszu wyłączono, finansowane w ramach dotacji celowej dla FUS, świadczenia2 zlecone Zakładowi do wypłaty na mocy odrębnych przepisów. W związku z tym, wszelkie porównania wielkości z wykonania 2007 r., odnoszące się do 2006 r., zaprezentowano po wyeliminowaniu z nich świadczeń zleconych. W warunkach porównywalnych przychody Funduszu w 2007 r. wzrosły w stosunku do poprzedniego roku o 10,3%. Środki uzyskane z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w 2007 r. były wyższe o 7 851 mln zł od 2006 r. i wyniosły 88 398 mln zł. Wzrost ten byłby jeszcze wyższy, gdyby nie obniżenie o 3 punkty procentowe od 1 lipca 2007 r. stopy składki na ubezpieczenia rentowe. Refundacja z tytułu przekazania składek do OFE wyniosła 16 219 mln zł i była wyższa w porównaniu do 2006 r. o 1 299 mln zł. Zwiększone transfery środków do OFE były następstwem dobrej sytuacji na rynku pracy jak również działań Zakładu zmierzających do
m.in. renty dla inwalidów wojennych i wojskowych oraz świadczenia dla kombatantów, osób które służbę wojskową odbywały w kopalniach oraz osób deportowanych i osadzonych w obozach pracy przymusowej III Rzeszy i byłego ZSRR
2

14

przekazywania zaległych składek. W 2007 r. przekazano 1 190 mln zł składek należnych za lata ubiegłe. Ponadto w 2007 r. Fundusz Ubezpieczeń Społecznych otrzymał dodatkowe środki z budżetu państwa. Dotacja dla FUS została zwiększona o 2 351 mln zł (co stanowi 10,9% kwoty zatwierdzonej w ustawie budżetowej) do kwoty 23 893 mln zł i wzrosła w stosunku do 2006 r. o 12,8%. Przychody i wydatki FUS, mln zł Wykonanie 2006 r. 125 3921) 120 8591) 82 707 80 547 24 4831) 14 920 3 282 909 119 7631) 115 9091) 3 3261) 99 2 182 3 016 528 Wykonanie 2007 r. 129 721 129 628 87 974 88 398 23 893 16 219 1 635 1 118 126 015 118 013 3 785 109 2 111 3 138 4 217 Plan 2008 r. 132 354 130 945 9 960 78 626 33 228 17 995 1 171 1 096 133 916 128 883 3 580 127 2 100 3 350 1 453

Wyszczególnienie Przychody - przypis Przychody - wpływy Składki - przypis Składki - wpływy Dotacja z budżetu Refundacja składek OFE Pozostałe przychody - przypis Pozostałe przychody - wpływy Koszty Świadczenia pieniężne Wydatki bieżące w tym: Prewencja rentowa Prewencja wypadkowa Koszty obsługi kredytów Odpis na ZUS Rezerwy
1)

dane nieporównywalne: wyłączenie od 2007 r. z FUS świadczeń zleconych do wydatków budżetu państwa

15

Koszty poniesione przez Fundusz w 2007 r. wyniosły 126 015 mln zł i w porównaniu do 2006 r. wzrosły o 9 551 mln zł. Największą część kosztów FUS stanowią wydatki na świadczenia pieniężne z tytułu emerytur i rent, które wyniosły 109 956 mln zł i wzrosły w stosunku do 2006 r. o 4,3%, przede wszystkim w związku ze wzrostem o 3,1% przeciętnej miesięcznej wysokość emerytury i renty do 1 243,24 zł (głównie z tytułu zrealizowanego trzeciego etapu wyrównywania tzw. starego portfela, tj. podwyższenia od 1 marca 2007 r. kwoty bazowej do poziomu 94,5% przeciętnego wynagrodzenia przyjętego do ustalenia wysokości świadczenia w dniu jego przyznania emerytom i rencistom urodzonym po dniu 31 grudnia 1929 r.). Jednocześnie przeciętna miesięczna liczba emerytur i rent finansowanych z Funduszu wyniosła 7 245,9 tys. (nie licząc osób pobierających emeryturę z zaliczonym okresem ubezpieczenia rolniczego) i wzrosła o 1,3% w stosunku do 2006 r., co spowodowane było głównie osiąganiem w 2007 r. wieku emerytalnego przez coraz liczniejsze roczniki kobiet urodzonych w wyżu demograficznym tuż po wojnie, a także sytuacją społeczno – gospodarczą, powodującą wcześniejsze przechodzenie na emeryturę zarówno osób, które mimo spełnienia warunków do uzyskania emerytury - kontynuowały zatrudnienie, jak i pobierały świadczenia i zasiłki przedemerytalne. Koszty pozostałych świadczeń pieniężnych (m.in. zasiłków chorobowych, macierzyńskich i pogrzebowych) wypłacanych z FUS wyniosły 8 057 mln zł. W porównaniu do 2006 r. wzrosły one o 11,7%. Wynika to przede wszystkim ze zwiększenia wysokości zasiłków i świadczeń, na poziom których bezpośredni wpływ miał wzrost wynagrodzeń będących podstawą ich wymiaru, jak również obniżenie od 1 lipca 2007 r. stopy procentowej składki na ubezpieczenie rentowe w części finansowanej przez ubezpieczonego, co dodatkowo zwiększyło podstawę wymiaru świadczeń. W roku 2007 przychody Funduszu wg wpływów były wyższe o 3 613 mln zł od kosztów. Ponadplanowe przychody z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, dodatkowe środki uzyskane z budżetu państwa w formie dotacji uzupełniającej oraz przychody z tytułu refundacji składek, przekazanych do otwartych funduszy emerytalnych, pozwoliły zarówno na pokrycie wydatków Funduszu oraz spłatę zaciągniętych kredytów w bankach komercyjnych, jak i sfinansowanie w grudniu 2007 r. świadczeń pierwszych terminów stycznia 2008 r. z własnych środków, bez pobierania zaliczkowej dotacji z roku następnego. Zaliczka taka, pobierana w poprzednich latach, zwiększała istniejący na koniec roku stan zobowiązań FUS i tym samym wpływała niekorzystnie na obraz finansów Funduszu. W

16

rezultacie stan Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, którego kondycja finansowa od 2004 r. ulegała stopniowej poprawie, na koniec 2007 r. po raz pierwszy od wielu lat był dodatni i wyniósł 1 335 mln zł. Właściwy obraz sytuacji finansowej wyodrębnionego w ramach Funduszu Ubezpieczeń Społecznych funduszu emerytalnego został przedstawiony w długookresowej prognozie kroczącej dochodów i wydatków funduszu emerytalnego, przygotowanej przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Obowiązek sporządzania tego typu prognoz wynika z art. 61 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Przygotowywana co trzy lata prognoza przedstawia sytuację dochodową i wydatkową funduszu emerytalnego w długim okresie z uwzględnieniem prognozowanych czynników makroekonomicznych, w tym również poziomów aktywności zawodowej oraz zatrudnienia. Prognoza ta określa wpływy ze składek i wydatki funduszu, ilustrując skalę uzupełnienia środków funduszu emerytalnego wpływami innymi, niż składkowe, w perspektywie najbliższych kilkudziesięciu lat. Należy również podkreślić, że zarówno zobowiązania, jak i należności FUS, są denominowane w tej samej walucie, która jest oficjalnym środkiem płatniczym w Polsce. Z tego powodu ewentualne wejście do strefy EURO jest całkowicie neutralne dla bieżącego finansowania wypłaty świadczeń z ubezpieczeń społecznych. Nikły rozmiar funduszu rezerwowego (Funduszu Rezerwy Demograficznej) minimalizuje potencjalne ryzyka związane ze ewentualną denominacją papierów wartościowych w portfelu. Fundusz Rezerwy Demograficznej jest tylko jednym z elementów zabezpieczających ciągłość wypłaty świadczeń z ubezpieczeń społecznych. Zgodnie z art. 62 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych Fundusz ten nie może zaciągać kredytów i pożyczek, a budżet państwa gwarantuje wypłatę świadczeń emerytalnych z FUS. Zakład Ubezpieczeń Społecznych jest dysponentem Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Należy z całą mocą podkreślić, że ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych wyraźnie rozdzieliła Zakład Ubezpieczeń Społecznych jako instytucję od zarządzanych przez nią funduszy. Stąd też nie można mówić o „możliwym bankructwie ZUS” w kontekście kondycji finansowej ubezpieczeń społecznych, tj. kondycji finansowej Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

17

Wpłaty na rachunek ubezpieczenia społecznego
Do końca 2007 r. na rachunek ubezpieczenia społecznego wpłynęły środki w kwocie 100,6 mld zł. W roku 2006 wpłynęło 91,7 mld zł (wzrost o 8,9 mld zł, tj. o 9,7 %). W roku 2006 wpływy ze składek i należności pochodnych (81,3 mld zł) zapewniły pokrycie 70,3% wydatków FUS (115,7 mld zł bez wydatków na świadczenia podlegające refundacji z budżetu państwa). W roku 2007 wydatki FUS do pokrycia ze składek, tj. bez podlegających refundacji z budżetu wyniosły 121,1 mld zł, a wpływy ze składek i należności pochodnych – 89,4 mld zł; wskaźnik pokrycia wydatków dochodami ze składek wyniósł 73,8%.

Wpłaty na rachunek Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w latach 2006 i 2007 (w mld zł)

Wpłaty na rachunek ubezpieczenia społecznego
10

2006 2007

9

mld PLN

8

7

6 styczeń luty maj kwiecień czerwiec wrzesień listopad sierpień marzec październik grudzień lipiec

Źródło: ZUS

18

Do końca grudnia 2007 r. ZUS otrzymał środki budżetowe z części 73 Budżetu Państwa w łącznej kwocie 35,3 mld zł. Analogiczna pozycja w roku 2006 wyniosła 32,4 mld zł. Na dzień 31 grudnia 2007 r. zadłużenie FUS z tytułu kredytu wyniosło zero zł (kwota dostępnych linii kredytowych wynosiła 2,5 mld zł), podczas gdy w analogicznym momencie roku 2006 wynosiło 2,6 mld zł. Taka sytuacja ma miejsce po raz pierwszy od 1999 r. Podkreślić należy, że stan Funduszu Ubezpieczeń Społecznych na koniec roku ulegał w ostatnich latach poprawie. Na dzień 31 grudnia 2005 r. stan ten wynosił – (minus) 8,3 mld zł, na dzień 31 grudnia 2006 r.: – (minus) 2,7 mld zł, natomiast stan na dzień 31 grudnia 2007 r. był dodatni i wyniósł: 1,3 mld zł.

Średnie miesięczne zadłużenie FUS z tytułu kredytów w latach 2006 i 2007 (w mld zł)

Średnie miesięczne zadłużenie FUS
5 2006 r. 3,6 3,7 3,6 2007 r. 3,4 2,9 2,3 2 1,5 1 1,1 0,6 0 luty lipiec maj listopad październik czerwiec kwiecień wrzesień grudzień styczeń marzec sierpień 0,04

4 3,7 mld PLN 3

4,1

Źródło: ZUS

19

Dotacja budżetu państwa dla Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w latach 1999 - 2007 (w mld zł) W latach 1999-2003 dotacja bez refundacji składek odprowadzonych do OFE, tj. porównywalnie do lat 2004-2007 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Źródło: ZUS. 9,5 15,4 21,2 27,0 28,3 23,0 20,1 24,5 23,9 7,2 7,9 12,5 17,5 18,4 23,0 20,1 24,5 23,9

Lata

Kwota dotacji

Dotacja dla FUS w latach 1999-2007 w mld zł
30,0 25,0 20,0 15,0 10,0 5,0 0,0 1999
Źródło: ZUS.

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

20

Stopień pokrycia wydatków FUS wpływami ze składek i należności pochodnych na ubezpieczenia społeczne w latach 2001-2007
Lp. 1

Treść
2

Wykona- Wykona- Wykona- Wykona- Wykona- Wykona- Wykonanie nie nie nie nie nie nie 2001 r. 2002 r. 2003 r. 2004 r. 2005 r. 2006 r. 2007 r.
3 4 5 6 7 8 9

Wpływy składek i należności pochodnych I. – w mld zł Wydatki z FUS, . bez podlegających refundacji z budżetu II. – w mld zł Stopień pokrycia wydatków wpływami ze III. składek - % Źródło: ZUS.

69,9

68,2

70,3

74,0

78,2

81,3

89,4

92,5

95,4

98,6

104,1

107,5

115,7

121,1

75,6

71,5

71,3

71,2

72,8

70,3

73,8

Stopień pokrycia wydatków FUS wpływami ze składek i należności pochodnych na ubezpieczenie społeczne w latach 2001- 2007

Stopień pokrycia wydatków wpływami ze składek
76,0%

75,0%

74,0%

73,0%

72,0%

71,0%

70,0% 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007

Źródło: ZUS

21

Zadłużenie Funduszu Ubezpieczeń Społecznych z tytułu kredytów
Uzyskiwane przez Fundusz Ubezpieczeń Społecznych wpływy ze składek i należności pochodnych, uzupełniane dotacją z budżetu państwa, nie pozwalały na pełne pokrycie wydatków związanych z wypłatą świadczeń. Tym samym dla utrzymania płynności finansowej, a w konsekwencji zachowania ciągłości wypłat, FUS bywa zmuszony do pozyskiwania środków w formie kredytów w bankach komercyjnych. Poniższa tabela i wykres prezentują historyczne dane dotyczące kształtowania się zadłużenia Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w latach 2000-2007.

Zadłużenie FUS z tytułu kredytów na koniec roku w latach 2000 – 2007 (w mln zł)

Lata 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Źródło: ZUS.

Zadłużenie wg stanu na koniec roku 570,0 1 704,0 2 388,8 4 736,3 4 595,1 4 546,0 2 595,0 0,0

22

Zadłużenie FUS z tytułu kredytów według stanu na koniec roku w latach 2000-2007 (w mln zł)

5.000 4.500 4.000 3.500 mln PLN 3.000 2.500 2.000 1.500 1.000 500 0 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007

Źródło: ZUS. Poniżej na wykresie przedstawiony został rozkład średniomiesięcznego zadłużenia Funduszu z tytułu kredytów od stycznia 2004 r. do grudnia 2007 r. Rozkład średniomiesięcznego zadłużenia FUS z tytułu kredytów w okresie styczeń 2004 – grudzień 2007 (w mln zł)
Średniomiesięczne zadłużenie FUS z tytułu kredytów
7.000

6.000

5.000

mln PLN

4.000

3.000

2.000

1.000

li p -0 4 li p -0 6 pa ź06 st y07 li p -0 5 pa ź05 st y06 pa ź04 li p -0 7 pa ź07 st y04 kw i -0 4 st y05 kw i -0 5 kw i -0 6 kw i -0 7

Źródło: ZUS.

23

Finansowanie kredytowe FUS oparte jest obecnie o wykorzystywanie kredytów o charakterze rewolwingowym. Istota kredytów rewolwingowych (w formie linii odnawialnej) polega na możliwości wielokrotnego dokonywania spłat i ciągnień środków w ramach przyznanej linii kredytowej, przy czym w okresie obowiązywania umowy każda spłata powoduje odnowienie dostępnej linii kredytu o wysokość dokonanej spłaty. Tym samym, posiadanie zadłużenia w formie rewolwingowej umożliwia płynne dostosowanie wielkości środków kredytowych do bieżących potrzeb funduszu. Takie rozwiązanie pozwala na znaczne ograniczenie kosztów odsetkowych przy zachowaniu płynności finansowej na bezpiecznym poziomie. Reasumując, najważniejszą korzyścią finansowania w formie kredytów rewolwingowych jest możliwość maksymalnego ograniczenia kosztów odsetkowych poprzez okresową spłatę zadłużenia w przypadku występowania na rachunku środków finansowych (odsetki płacone są tylko za faktycznie wykorzystany kredyt, nie zaś od całej kwoty udostępnionej linii kredytowej). Poniżej przedstawiono oszczędności osiągnięte w latach 2000 – 2007 z tytułu okresowych spłat kredytów, obliczone jako różnica pomiędzy kosztami, jakie zostałyby poniesione przy wykorzystywaniu wyłącznie kredytów obrotowych, a realnie poniesionymi kosztami. Oszczędności FUS z tytułu okresowych spłat kredytów w latach 2000 – 2007 (w mln zł) Lata 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Źródło: ZUS. Oszczędności 151,0 364,4 145,2 177,0 195,9 206,1 67,7 130,5

24

Oszczędności FUS z tytułu okresowych spłat kredytów
400 350 300 250 mln PLN 200 150 100 50 0 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007

Źródło: ZUS. Finansowanie FUS kredytami rewolwingowymi umożliwia dostosowanie charakteru finansowania zewnętrznego do występujących cyklicznie strumieni płatności oraz wpływów Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W efekcie pozwala na skorelowanie wysokości zadłużenia z bieżącymi potrzebami Funduszu. Dodatkowo, posiadanie zadłużenia zewnętrznego w formie kredytów rewolwingowych, poprzez łatwy i szybki dostęp do kredytu, pozwala na zabezpieczenie Funduszu przed utratą płynności. Obecnie podpisane umowy kredytowe zawierają bardzo korzystne dla FUS warunki uruchamiania i spłaty środków finansowych - Fundusz może dokonać spłaty kredytu po przesłaniu do banku stosownej informacji w dniu spłaty, natomiast środki finansowe są stawiane do dyspozycji FUS po złożeniu dyspozycji z jednodniowym wyprzedzeniem. W celu ograniczenia ryzyka stopy procentowej oprocentowanie kredytów FUS oparto o stawkę referencyjną WIBOR. Tym samym koszty kredytu dla FUS determinują dwa czynniki: cena pieniądza na rynku międzybankowym mierzona stawką WIBOR oraz marża kredytowa ponad tę stawkę. W związku z powyższym koszty ponoszone przez FUS z tytułu obsługi kredytów zależą od bieżącej sytuacji na rynku stóp procentowych oraz od skłonności banków do udzielania kredytów (zwiększania finansowania FUS), znajdującego swoje odbicie w marży kredytowej.

25

Średnioroczna wielkość marży kredytowej, w wyniku aktywnego zarządzania portfelem kredytowym FUS, kształtuje się z roku na rok na coraz niższym poziomie. Na wykresach poniżej pokazano kształtowanie się poziomu realnych kosztów z tytułu obsługi kredytów w latach 2000 – 2007 oraz udział tych kosztów w średniorocznym zadłużeniu FUS.

Koszty z tytułu obsługi kredytów w latach 2000-2007
300 250 200 w mln PLN 150 100 50 0 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007

18 16 14 12 10 % 8 6 4 2 0

Udział koszów obsługi kredytów w średniorocznym zadłużeniu FUS w latach 2000-2007

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

Źródło: ZUS

26

Zadłużenie FUS w bankach komercyjnych jest elementem składowym długu publicznego w Polsce. Z tego powodu celowe wydaje się porównanie kosztów odsetkowych FUS z kosztami finansowania deficytu budżetowego. W tym celu przedstawiono porównanie kosztów finansowania FUS kredytami bankowymi z 52-tygodniowymi bonami skarbowymi.

Koszty kredytów FUS oraz rentowność 52 – tygodniowych bonów skarbowych w latach 2000- 2007 Koszty kredytów na bazie przeciętnego zadłużenia (w %) 14,0 15,3 9,0 5,9 6,2 5,6 4,2 4,4 Średnia rentowność 52tygodniowych bonów skarbowych (BS) z przetargów (w %) 17,6 14,6 8,2 5,4 6,6 5,1 4,2 4,6

Koszty Lata w mln zł 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 265,5 84,7 136,2 152,3 236,4 244,8 182,2 111,2

Zadłużenie w mln zł 1 896,3 554,9 1 519,5 2 572,2 3 804,6 4 407,8 4 319,0 2 542,1

kredytów średnioroczne

Źródło: ZUS.

27

Efektywne koszty kredytów FUS oraz rentowność 52 – tygodniowych bonów skarbowych w latach 2000-2007
Koszty kredytów FUS i rentowność bonów skarbowych
20 18 16 14 12 10 8 6 4 2 0 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 % koszty FUS rentowność BS

Źródło: ZUS. Z przedstawionego powyżej porównania kosztów finansowania budżetu państwa bonami skarbowymi oraz FUS kredytami bankowymi wynika, że są one na zbliżonym poziomie. W badanym okresie przeplatały się lata, w których tańsze było finansowanie emisją bonów skarbowych z latami, w których niższe było oprocentowanie kredytów zaciąganych przez FUS. W wyniku aktywnej polityki ZUS w zakresie dopasowywania formy kredytowania do obecnych i przyszłych potrzeb finansowych FUS, przy jednoczesnej dyferencjacji terminów zapadalności kredytów średni poziom marży w zawieranych umowach kredytowych kształtuje się na coraz niższym poziomie.

Średni poziom marży w umowach kredytowych zawieranych w latach 2002 – 2006 zaprezentowano poniżej (w 2007 roku nie zawarto nowych umów kredytowych).

28

Średnia ważona marża ponad WIBOR w umowach kredytowych zawieranych w latach 2002 – 2006 (w %) Rok zawarcia umowy kredytowej 2002 2003 2004 2005 2006 Średnia ważona marża ponad WIBOR 0,08 0,22 0,16 0,07 0,03

Źródło: ZUS. Średnia ważona marża ponad WIBOR w umowach kredytowych dot. FUS zawieranych w latach 2002 – 2006
średnia marża ponad WIBOR
0,25

0,20

0,15 % 0,10 0,05 0,00 2002 2003 2004 2005 2006

Źródło: ZUS. W ramach linii kredytowej dostępnej na dzień 31 grudnia 2007 r., obejmującej umowy kredytowe zawarte w 2006 roku, marże kształtują się w przedziale 0,015%– 0,029%. Średnia ważona marża portfela wynosi 0,025 %.

29

Niewystarczający

poziom

dochodów

Funduszu

Ubezpieczeń

Społecznych

pochodzących zarówno ze składek i należności pochodnych, jak i dotacji z budżetu państwa, implikował w ostatnich latach konieczność finansowania wydatków Funduszu kredytami bankowymi. Wobec powyższego działania Zakładu koncentrują się na prowadzeniu aktywnej polityki zarządzania portfelem kredytowym. Na bieżąco podejmowane są czynności dostosowujące strukturę kredytów FUS do obecnych oraz przyszłych potrzeb finansowych. Dodatkowo w procesie kształtowania struktury zadłużenia Funduszu uwzględniana jest aktualna sytuacja na rynku kredytów bankowych. Wartym podkreślenia jest fakt, iż w trakcie 2007 roku Zakład nie podpisał żadnych nowych umów kredytowych, przy przydających do spłaty 14 umowach kredytowych. Co więcej, część z kredytów została spłacona przed terminem, co pozwoliło na osiągnięcie oszczędności na kosztach obsługi. Ponadto, utrzymująca się dobra sytuacja makroekonomiczna umożliwiła podjęcie dalszych działań pozwalających na istotne obniżenie kosztów obsługi kredytów. Działania zmierzające do ograniczenia ryzyka stopy procentowej spowodowały, że od kilku lat oprocentowanie wszystkich zaciąganych przez FUS kredytów oparte jest na rynkowych stawkach WIBOR. Tak skonstruowana formuła ustalania oprocentowania kredytów prowadzi do minimalizowania ryzyka zmiany stopy procentowej. W 2006 r. ZUS wykorzystując korzystną sytuację na rynku kredytów bankowych podjął działania zmierzające do zapewnienia finansowania potrzeb FUS w dłuższym horyzoncie czasowym. Według stanu na koniec 2007 r. średni termin zapadalności portfela kredytowego wyniósł ok. 21 miesięcy. − W pierwszych latach po uruchomieniu reformy emerytalnej kredyty zaciągane w bankach komercyjnych stanowiły istotny element finansowania wydatków FUS. Jednak w obecnej chwili poziom zadłużenia i sytuacja finansowa Funduszu powoduje, że ich rola staje się z każdym rokiem mniej znacząca. 2007 rok był czwartym rokiem, w którym doszło do zmniejszenia zadłużenia z tytułu kredytów komercyjnych, a ich udział w finansowaniu wydatków spadł w jeszcze większym stopniu. Z punktu widzenia perspektyw systemu ubezpieczeń społecznych ich znaczenie będzie ograniczone, gdyż powinny pełnić wyłącznie rolę bufora dopasowującego nierównomierny napływ przychodów Funduszu (ogromna większość przychodów FUS wpływa w dniach następujących bezpośrednio po 15 dniu miesiąca) do jego regularnych wypłat.

30

Podsumowanie
W ostatnich latach pojawiają się wyraźnie pozytywne symptomy poprawy sytuacji finansowej Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W 2007 r. podstawowe wskaźniki makroekonomiczne znacznie wzrosły w stosunku do 2006 r., a także odchyliły się od przyjętych w ustawie budżetowej na 2007 r. in plus, powodując przede wszystkim wyższe dochody Funduszu (wpływy) o 6,9 mld zł w stosunku do planu wg ustawy, w tym z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne o 2,7 mld zł, pomimo obniżenia o 3 pp. od 1 lipca 2007 r. stopy składki na ubezpieczenie rentowe. W roku 2007 wpływy ze składek i należności pochodnych zapewniły pokrycie 73,8% wydatków FUS, podczas gdy w 2006 r. wskaźnik ten wyniósł 70,3%. Dobra sytuacja budżetu państwa umożliwiła zwiększenie o 2,4 mld zł ponad plan dotacji przekazanej do Funduszu. Nadwyżka dochodów nad wydatkami Funduszu pozwoliła nie tylko uzyskać stosunkowo wysoki stan środków Funduszu na koniec roku, ale również na całkowite spłacenie kredytów zaciągniętych w bankach komercyjnych (zadłużenie na koniec grudnia poprzedniego roku wynosiło 2,6 mld zł). Należy podkreślić, że taka sytuacja miała miejsce po raz pierwszy od 1999 r., tj. od początku reformy systemu emerytalnego. Jednocześnie Fundusz z własnych środków sfinansował w grudniu 2007 r. świadczenia pierwszych terminów stycznia 2008 r. bez pobierania zaliczkowej dotacji z roku następnego. Stan Funduszu po raz pierwszy od wielu lat na koniec 2007 r. był dodatni i wyniósł 1,3 mld zł przy stanie środków pieniężnych w kwocie 3,1 mld zł. W I kwartale 2008 r. zaobserwowane w ubiegłym roku tempo wzrostu gospodarczego zostało podtrzymane. Sytuacja na rynku pracy (wzrost zatrudnienia i wynagrodzeń) pozytywnie wpływa na przychody ze składek na ubezpieczenia społeczne. Biorąc zatem pod uwagę dobrą sytuację finansową FUS na koniec 2007r., tempo wzrostu gospodarczego zarejestrowanego w I kwartale br. oraz oczekiwany wzrost w następnych miesiącach, a także analizując stopień wykorzystania przez Fundusz dotacji budżetowej w okresie 5 miesięcy br. (26,9% planu) w stosunku do upływu czasu (41,7%) – można się spodziewać, że realizacja planu finansowego Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w 2008r. będzie przebiegała bez zakłóceń, mimo: wyższego wskaźnika waloryzacji świadczeń (106,5%) niż przyjęto w planie (105,6); konieczności realizacji wyroku Trybunału Konstytucyjnego w sprawie wcześniejszych emerytur mężczyzn, którzy osiągnęli wiek 60 lat i legitymują się co najmniej 35 letnim stażem ubezpieczeniowym.

31

Jednocześnie należy podkreślić, że w kolejnych latach na sytuację finansową FUS będą miały wpływ podjęte w ostatnim okresie zmiany regulacji prawnych z zakresu ubezpieczeń społecznych zmniejszające przychody, bądź zwiększające wydatki Funduszu. Najistotniejsze z nich to: − obniżenie od 1 stycznia 2008 r. stopy składki na ubezpieczenie rentowe o kolejne 4 pp. do 6%, co oznacza niższe wpływy z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, a jednocześnie wzrost tzw. kwoty bazowej stanowiącej podstawy wymiaru nowo przyznawanych emerytur i rent; − coroczna waloryzacja świadczeń, co przy nasileniu zjawisk inflacyjnych oznacza wyższe wydatki FUS; − zakończenie w 2008 r. procesu wyrównywania tzw. starego portfela (tj. podwyższenia kwoty bazowej do poziomu 100% przeciętnego wynagrodzenia przyjętego do ustalenia wysokości świadczenia w dniu jego przyznania emerytom i rencistom urodzonym po dniu 31 grudnia 1929 r.), który przewidziany był uprzednio do roku 2010. Zważywszy jednak na dynamiczny wzrost wynagrodzeń w gospodarce, pozytywne tendencje w zakresie ściągalności składek, a także wzrost zatrudnienia, które to czynniki mają wpływ na przychody FUS ze składek oraz uwzględniając ustawowe gwarancje państwa w zakresie wypłacalności świadczeń z ubezpieczeń społecznych, przedstawione wyżej zmiany systemowe nie będą miały negatywnego wpływu na płynność finansową Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

32