Vikimedija Srbije - Wikimedia Serbia

Ovaj tekst je licenciran pod uslovima Creative Commons Autorstvo-Deliti pod istim uslovima 3.0 Srbija Licence

Nevenka Antić

SRBIJA I DRUŠTVO ZNANJA
Apstrakt: Ovaj tekst se bavi problematikom odnosa konceptualnog i instuticionalnog u kontekstu stvaranja temeljnih pretpostavki za društvo znanja. Konstruktivna transformacija društva u društvo znanja, zahteva intelektualni potencijal, ali i otvorenost svojih institucija za otvaranje tog potencijala. Polazeći od primarnih, suštinskih određenja, ova kratka analiza, posredstvom tumačenja nacionalnog pravnog i institucionalnog okvira, nastoji da dokaže da je institucionalna otvorena praksa potreban uslov za stvarnu artikulaciju intelektualnih impulsa postindustrijskog, digitalnog doba. Ključne reči: društvo znanja, institucije, otvorenost, pravni okvir

2

Konstitutivni elementi savremenosti savremenog doba su savremene paradigme, uključujući informaciono društvo i društvo znanja. Naizgled se može uočiti jaka sličnost, ali jačina te sličnosti je samo prividna. Dok je predstava o informacionom društvu prožeta tehnologijom, [1] shvatanje društva/društava znanja zahvata širi društveni, moralni i politički kontekst. [2] Kao specifično i dinamično, društvo znanja deluje posredstvom stalne, stimulativne i neisključujuće interaktivne prakse. To je svet koji vrednuje znanje kao opšte korisno/javno dobro [3] i daje smisao informacijama, informacionim društvu, [4] pa i sebi samom. Drugim rečima, to je svet dinamičnog, birokratski nesputanog, otvorenog znanja. S druge strane, nemoguće je razumeti društvo znanja bez pravnog konteksta, čijom se integracijom prodire u suštinu i dovodi u pitanje svaka a priori kvalifikacija koja se zasniva na nepromišljenom, proizvoljnom konstruktu. Pravni temelji su vidljivi u međunarodnim konvencijama, [5] kao i u najvišim državnim pravnim aktima, u obliku ustavnih garantija, odnosno jasno naznačenih ljudskih prava na: slobodu mišljenja i izražavanja, obrazovanje, slobodu stvaranja i učestvovanja u kulturnom, umetničkom i naučnom životu, čime je ovim pravima i njihovim objektima data bazična ili univerzalna vrednost. Nacionalnom ustavnom odredbom o pravu na slobodu mišljenja i izražavanja se istovremeno jamči i sloboda zahtevanja, prihvatanja i širenja obaveštenja i ideja, a s tim ustavno zajemčenim slobodama je neposredno povezano jedno drugo pravo koje tim slobodama upotpunjava smisao. [6] To pravo je pravo na obaveštenost, koje, pored prava na potpuno i blagovremeno obaveštenje o javno značajnim pitanjima, sadrži i pravo na pristupanje podacima u posedu institucija, a neposredni pravni mehanizmi za ostvarivanje ovog, kao i ostalih ljudskih prava koja generišu društvo znanja, obuhvaćeni su posebnim nacionalnim

3

zakonima. Jedan od tih posebnih zakona je zakon koji reguliše sferu duhovnog stvaralaštva, [7] pa ustrojstvom kreativnog protoka čini arteriju društva znanja. Definišući pravni okvir stvaranja i odgovarajućih implikacija, ovaj zakon istovremeno determiniše šta ne pripada pravnozaštićenoj sferi, [8] a ako „nešto“ ne pripada pravnozaštićenoj sferi, onda se „to“ može tumačiti sadržajem u slobodnoj, zakonski dozvoljenoj ili javnoj upotrebi, kojim se proširuje stvaralačka baza i očigledno olakšavaju stvaralački zahvati. Sve naizgled deluje jasno i sve deluje smirujuće dok se (ne)određenim određenjima ne pomuti jasnoća. Ako se „drugim propisima” i pripiše relativna preciznost, u slučaju „službenih materijala“ i njihovih prevoda [9] nikakva preciznost ne postoji, a ako mogućnost pravilnog razumevanja zakonskog teksta ne postoji, onda se dovodi u pitanje smisao tog teksta. Kada se dovodi u pitanje smisao zakonskog teksta, onda je uloga institucija krucijalna u kreiranju povoljnijeg pravnog ambijenta, a izostanak stavova i mišljenja o konkretnim zakonskim nejasnoćama dodatno otežava stvaralačke napore. S tim u vezi, upadljiva je i neadekvatna institucionalna praksa „zatvaranja“ sopstvenih, a zakonski otvorenih i digitalno vidljivih sadržaja (veb portali institucija) pravno neprimerenim (copyright) oznakama. Ako je i najmanji deo objavljenog, istovrsnog ili raznovrsnog, sadržaja institucije „službeni materijal“, upotreba tog sadržaja nije pravno ograničena, pa je opšta ograničavajuća oznaka suvišna i zbunjujuća. Neodgovarajuća komunikacija u zahuktaloj otvarajućoj digitalnoj progresiji, posebno je uočljiva u arhivskoj i muzejskoj praksi. Iako je

4

njihov posrednički doprinos jedan od odlučujućih za društvo znanja, arhivi i muzeji se opiru digitalizaciji dela autora kojima je isteklo autorsko pravo [10] ili ne digitalizuju dela savremenih stvaralaca, ako je to u zajedničkom interesu autora (misli se na jasno izraženu volju/dozvolu) i društva, čak i kada su specijalizovani za savremeno stvaralaštvo. Neopravdanim nedostatkom sluha posredničkih institucija za privatni i javni, interes, savremeno stvaralaštvo, kao jedinstvo savremenosti, stvaralaca i savremenih medijskih i pravnih tehnika realizacije i promocije savremenog stvaralaštva, biva ograničeno rigidnim posredničkim navikama. Samim tim, savremeno i stvaralačko u zatvorenom, neprilagođenom, tradicionalnom dejstvu umanjuje svoju smisaonu savremenostvaralačku funkciju. Javni diskurs o savremenom društvu prebacuje težište s informacionog na društvo znanja, ali sam diskurs o društvu znanja, per se ne znači i pristajanje na društvo znanja, jer se diskursom samo relativizuje problem, ali se ne iscrpljuje suština. Ako je znanje/obrazovanje javni interes, [11] ako je otvorenost data [12] i ako se svi pravno nesputani resursi, [13] uključujući i resurse institucija, stave u funkciju intelektualnog potencijala, onda javni diskurs o društvu znanja dobija fundamentalno opravdanje. Imajući u vidu javno, kao imanentno znanju i to isto javno, kao imanentno instituciji, lako je (pro)misliti društvo otvorenog znanja. Ako su institucije javne, ako se njihovim posredovanjem ostvaruje javni interes i ako je znanje opšte ili javno dobro, društvo znanja zahteva i pravni smisao. Pravni smisao se postiže standardizacijom, čija je otvorenost dovoljna za otvaranje društva za društvo znanja, a ogledalo te otvorenosti su pravni standardi s jasno vidljivim pravima/dozvolama korišćenja objavljenog sadržaja, kao i njihova

5

pristupačnost, besplatnost, (online - offline) neisključivost i teritorijalna univerzalnost. Dakle, problematika otvorenosti najlakše se rešava otvorenim i pravnim, a to su opšteprihvaćeni otvoreni digitalni pravni standardi ili Creative Commons (CC) licence, [14] kojima se licenciraju digitalni i nedigitalni sadržaji posredstvom otvorenog ili interneta i izborom licencnih alternativa s otvorene platforme CC [15]: „nekomercijalno“, „bez prerada“ i „deliti pod istim uslovima“, pošto je „autorstvo“ sveprisutno, konstitutivno, unapred integrisano svojstvo svake licence. [16] Dejstvo ove međunarodnopravne standardizacije [17] u privatnoj i javnoj sferi [18] nije haotično, jer eksplicitnost, dinamika i jednostavnost dokazuju njegovu praktičnu vrednost. Oduvek nemirnom i raskošnom kreativnom duhu oduvek su smetala neopravdana ograničenja i nerazumne zabrane. Tako su i prve CC licence nastale posredstvom jednog kritičkog zahvata, [19] ali šire gledano, kao nastavak jedne ranije [20] i kao prethodnica jedne kasnije [21] kritike zatvorenog, nedostupnog znanja. Svim tim zahvatima zajednička je inventivnost, ali i racionalnost koja u interakciji ne gleda privid nego bit, a u intelektualnom ne vidi strah, već moć.
Beograd, 26. april 2011. ***

6

[1] Towards Knowledge Societies, str. 17, UNESCO World Report, UNESCO, 2005, http//www.unesco.org/publications [2] Isto [3] Isto, str. 18 i str. 23 [4] Isto, str. 27 [5] Univerzalna deklaracija o ljudskim pravima, čl. 19 i čl. 26-27, Medjunarodna konvencija o ekonomskim, socijalnim i kulturnim pravima, čl. 13, Evropska konvencija o ljudskim pravima, čl. 10 i Protokol 11, čl. 2, Council of Europe Framework Convention on the Value of Cultural Heritage for Society, 14c [6] Ustav RS, čl. 46 i čl. 51 [7] Z. o autorskom i srodnim pravima (Sl. glasnik RS 104/09)

[8] Isto čl. 6 [9] Isto, st. 2 (“Ne smatraju se autorskim delom: 2) službeni materijali državnih organa i organa koji obavljaju javnu funkciju; 3) službeni prevodi propisa i službenih materijala državnih organa i organa koji obavljaju javnu funkciju“) [10] [11] [12] Isto, čl. 102, st. 1 Directive 2001/29/EC, OJ L 167, 22.6.2001, p.3 Directive 2003/98/EC, OJ L 345, 31.12.2003, p.14

7
[13] Misli se na resurse, čija upotreba nije zakonom zabranjena medjunarodni [14] Srpske CC licence su međunarodno priznate i integrisane u sistem CC licenciranja 2007. godine [15] Creative Commons, http://creativecommons.org/ [16] http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/rs http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0/rs http://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/rs/ http://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/3.0/rs/ http://creativecommons.org/licenses/by-nd/3.0/rs/ http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/rs/ [17] http://wiki.creativecommons.org/CC_Affiliate_Network [18] White House http://www.whitehouse.gov/copyright Nederland http://www.rijksoverheid.nl/ New York Senate http://www.nysenate.gov/copyright-policy Australian Bureau of Statistics http://www.abs.gov.au/ Chile The Library of the National Congress, http://www.gob.cl/eurl.axd/a4 Greece http://primeminister.gr/ , http://www.opengov.gr/home/, Mexico http://www.presidencia.gob.mx/ Poland http://www.mg.gov.pl/ Europeana http://www.europeana.eu/portal/aboutus.html PLoS http://www.plos.org/ [19] Prof. Lawrence Lessig, tvorac prvih CC licenci [20] Prof. Eben Moglen, tvorac prvih softverskih slobodnih licenci, Richard Stallman, Free Software Foundation, http://www.fsf.org/ [21] Jimmy Wales, Larry Sanger, Wikimedia, http://en.wikipedia.org/wiki/Wikimedia

8
Nevenka Antić

SERBIA AND KNOWLEDGE SOCIETY
Abstract: This text problematizes the relationship between the conceptual and the institutional within the context of establishment the fundamental principles of knowledge society. The constructive transformation of a society into knowledge society depends on the intellectual potential and the openness of its institutions for opening this potential. Beginning with the constitutive determinations, and following the mediation of interpretation of the national legal and institutional framework, the attempt of this concise analysis is to argue that the institutional open practice is a necessary condition for the real articulation of intellectual impulses in the post-industrial or digital age. Key words: knowledge society, openness, institutions, legal framework

9

The constitutive elements of contemporariness of the contemporary age are contemporary paradigms, including information society and knowledge society. Apparently, the intensive similarity may be perceived, but the intensity of such a similarity is just simulated. Since the idea of information society is mediated by technology, [1] the concept of knowledge society/societies comprises the extended social, moral, and political context. [2] As a specific and dynamic, knowledge society deals with constant, stimulative and nondiscriminative interactive practice. This world values knowledge as a common/public good [3] and makes information, information society [4] and itself senseful. In other words, this is a world of dynamic, bureaucratically non-limited, open knowledge. On the other hand, it is not possible to comprehend knowledge society without the legal context integrated to reach the essence and make any a priori qualification constituted of non-reflected or spontaneous constructs doubtful. The legal basis is visible in the international conventions, [5] as well as in the constitutive legal acts, in the form of guarantees or explicitly articulated human rights on: freedom of expression, education, free creation and participation in cultural, artistic and scientific life, giving these rights and their objects a basic or a universal value. The national Constitution in the Article of the freedom of thought and expression also guarantees the freedom to seek, receive and impart information and ideas closely connected with the other right which enables the essence of these liberties to be fulfilled. [6] This is the right to information that consists of the right to be informed accurately, fully and in good time about issues of public importance as well as the right to access information kept by public institutions, and the direct mechanisms for the protection of that and all human rights which generate knowledge society are comprehended by distinct national laws.

10

There is a Law between these distinct Laws which regulates the sphere of the intellectual creativity, [7] and by establishing the creative flow it makes the artery of knowledge society. Forming the legal framework of creativity and its implications, the Law also denotes what is out of the legal protection, [8] and if there is „any“ that does not belong to the legal protection sphere, than „this“ may be interpreted as a free, legally permitted or common good, that increases the creative basis and really facilitates the creative endeavours. All appears clear and all appears composed up to the point which transfers (in)determinate determinations into the domain of shadows. Whilst „other regulations” could be supplied with a relative precision, in the case of „official materials“ and their translations [9] there is no reasonable precision, and if any possibility of the correct understanding of the legal text is excluded, the sense of this text becomes questionable. When the sense of the legal text becomes questionable, than the role of the institutions is crucial in forming the reasonable legal ambient, and the lack of official interpretations of the concrete legal indistinction causes the additional creative pains. Moreover, the nonadequate institutional practice of „closing“ its own whilst at the same time legally open, and digitally visible content (web portals of the institutions) by legally non-adequate (copyright) marks is perceived. If there is the smallest of the same or various web content of „official materials“ published, the use of such a minimal content is not legally restricted, thus the general limiting note is excessive and confusing. The inappropriate communication in the world of rapid open digital

11

progression may be especially perceived in the practice of archives and museums. Although their intermediary contribution to knowledge society is elementary, archives and museums oppose the digitisation of the work of authors when copyright has expired, [10] or do not digitise the works of contemporary authors even when there is a mutual interest of author (clearly expressed/permitted) and the public, as specialized contemporary art institutions. By the nonjustifiable lack of perception of the mediator's institutions for any (private and public) interest, the contemporary creativity as the unity of the contemporariness, creators and contemporary media and legal techniques for the realization and promotion of the contemporary creativity, remains restricted by rigid mediator's habits. Therefore, the contemporary and the creative in the enclosed, non-adaptive traditional effect undermine their reasonable contemporary creative function. The public discourse of the contemporary society transmits the focus from information society to knowledge society, but a pure discourse of knowledge society does not mean the acceptance of knowledge society per se, since the discourse relativizes the problem, but does not reach the essence. If knowledge/education is a public interest, [11] the openness given [12] and all legally non-binding resources, [13] including the institutional-ones, are covered and activated in the function of fulfilling the intellectual potential, than the public discourse of knowledge society is fundamentally justified. If the public is immanent to knowledge and if the public is immanent to the institution, it is easy to (re)think open knowledge society. If the institutions are public and the public interest is articulated through their mediation, and if knowledge is a common or public good, knowledge society requires its legal sense. The legal sense is

12

accomplished through the standardization, open enough to open society for becoming knowledge society, and the mirror of this openness are legal standards with their clearly perceived rights/licenses for use of the published content, as well as their accessibility, gratis nature, (online-offline) non-discrimination and territorial universality. Consequently, the easiest manner to solve the problematic of openness is by using the open and the legal, articulated through the world wide adopted open digital legal standards - Creative Commons (CC) licenses [14] for licensing both the digital content as well as the non-digital-one in mediation of the open or the Internet choosing the license's alternatives from the open CC platform: [15] „non-commercial“, „no derivative“ and „share alike“, since the „attribution“ is an essential, constitutional, pre-integrated element of2 each license. [16] The effect of this international standardization [17] in both private and public spheres [18] is not chaotic, because its explicity, dynamics and simplicity verify its practical value. The perpetually excited and magnificent creative spirit perpetually defies non-legitimated limitations and non-reasonable restrictions. In this manner the first CC licenses have been generated through the mediation of critical reflection, [19] but within the context of critics of an enclosed non-accessible knowledge, as the extension of the previous [20] as well as the prequel for the later-one. [21] All these critical reflections share inventivity, but also a rationality which in the interaction does not perceive appearance, but essence, which in the intellectual does not discover fear, but power.
Belgrade, April 26th, 2011 ***

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful