You are on page 1of 12

Vikimedija Srbije - Wikimedia Serbia

Ovaj tekst je licenciran pod uslovima Creative Commons Autorstvo-Deliti pod istim uslovima 3.0 Srbija Licence

Nevenka Antić

SRBIJA
I
DRUŠTVO ZNANJA
Apstrakt: Ovaj tekst se bavi problematikom odnosa konceptualnog i
instuticionalnog u kontekstu stvaranja temeljnih pretpostavki za
društvo znanja. Konstruktivna transformacija društva u društvo
znanja, zahteva intelektualni potencijal, ali i otvorenost svojih
institucija za otvaranje tog potencijala. Polazeći od primarnih,
suštinskih određenja, ova kratka analiza, posredstvom tumačenja
nacionalnog pravnog i institucionalnog okvira, nastoji da dokaže da
je institucionalna otvorena praksa potreban uslov za stvarnu
artikulaciju intelektualnih impulsa postindustrijskog, digitalnog
doba.

Ključne reči: društvo znanja, institucije, otvorenost, pravni okvir


2
Konstitutivni elementi savremenosti savremenog doba su savremene
paradigme, uključujući informaciono društvo i društvo znanja.
Naizgled se može uočiti jaka sličnost, ali jačina te sličnosti je samo
prividna. Dok je predstava o informacionom društvu prožeta
tehnologijom, [1] shvatanje društva/društava znanja zahvata širi
društveni, moralni i politički kontekst. [2] Kao specifično i
dinamično, društvo znanja deluje posredstvom stalne, stimulativne i
neisključujuće interaktivne prakse. To je svet koji vrednuje znanje
kao opšte korisno/javno dobro [3] i daje smisao informacijama,
informacionim društvu, [4] pa i sebi samom. Drugim rečima, to je
svet dinamičnog, birokratski nesputanog, otvorenog znanja.

S druge strane, nemoguće je razumeti društvo znanja bez pravnog


konteksta, čijom se integracijom prodire u suštinu i dovodi u pitanje
svaka a priori kvalifikacija koja se zasniva na nepromišljenom,
proizvoljnom konstruktu. Pravni temelji su vidljivi u međunarodnim
konvencijama, [5] kao i u najvišim državnim pravnim aktima, u
obliku ustavnih garantija, odnosno jasno naznačenih ljudskih prava
na: slobodu mišljenja i izražavanja, obrazovanje, slobodu stvaranja i
učestvovanja u kulturnom, umetničkom i naučnom životu, čime je
ovim pravima i njihovim objektima data bazična ili univerzalna
vrednost. Nacionalnom ustavnom odredbom o pravu na slobodu
mišljenja i izražavanja se istovremeno jamči i sloboda zahtevanja,
prihvatanja i širenja obaveštenja i ideja, a s tim ustavno zajemčenim
slobodama je neposredno povezano jedno drugo pravo koje tim
slobodama upotpunjava smisao. [6] To pravo je pravo na
obaveštenost, koje, pored prava na potpuno i blagovremeno
obaveštenje o javno značajnim pitanjima, sadrži i pravo na
pristupanje podacima u posedu institucija, a neposredni pravni
mehanizmi za ostvarivanje ovog, kao i ostalih ljudskih prava koja
generišu društvo znanja, obuhvaćeni su posebnim nacionalnim
3
zakonima.

Jedan od tih posebnih zakona je zakon koji reguliše sferu duhovnog


stvaralaštva, [7] pa ustrojstvom kreativnog protoka čini arteriju
društva znanja. Definišući pravni okvir stvaranja i odgovarajućih
implikacija, ovaj zakon istovremeno determiniše šta ne pripada
pravnozaštićenoj sferi, [8] a ako „nešto“ ne pripada pravnozaštićenoj
sferi, onda se „to“ može tumačiti sadržajem u slobodnoj, zakonski
dozvoljenoj ili javnoj upotrebi, kojim se proširuje stvaralačka baza i
očigledno olakšavaju stvaralački zahvati.

Sve naizgled deluje jasno i sve deluje smirujuće dok se


(ne)određenim određenjima ne pomuti jasnoća. Ako se „drugim
propisima” i pripiše relativna preciznost, u slučaju „službenih
materijala“ i njihovih prevoda [9] nikakva preciznost ne postoji, a
ako mogućnost pravilnog razumevanja zakonskog teksta ne postoji,
onda se dovodi u pitanje smisao tog teksta.

Kada se dovodi u pitanje smisao zakonskog teksta, onda je uloga


institucija krucijalna u kreiranju povoljnijeg pravnog ambijenta, a
izostanak stavova i mišljenja o konkretnim zakonskim nejasnoćama
dodatno otežava stvaralačke napore. S tim u vezi, upadljiva je i
neadekvatna institucionalna praksa „zatvaranja“ sopstvenih, a
zakonski otvorenih i digitalno vidljivih sadržaja (veb portali
institucija) pravno neprimerenim (copyright) oznakama. Ako je i
najmanji deo objavljenog, istovrsnog ili raznovrsnog, sadržaja
institucije „službeni materijal“, upotreba tog sadržaja nije pravno
ograničena, pa je opšta ograničavajuća oznaka suvišna i zbunjujuća.

Neodgovarajuća komunikacija u zahuktaloj otvarajućoj digitalnoj


progresiji, posebno je uočljiva u arhivskoj i muzejskoj praksi. Iako je
4
njihov posrednički doprinos jedan od odlučujućih za društvo znanja,
arhivi i muzeji se opiru digitalizaciji dela autora kojima je isteklo
autorsko pravo [10] ili ne digitalizuju dela savremenih stvaralaca,
ako je to u zajedničkom interesu autora (misli se na jasno izraženu
volju/dozvolu) i društva, čak i kada su specijalizovani za savremeno
stvaralaštvo. Neopravdanim nedostatkom sluha posredničkih
institucija za privatni i javni, interes, savremeno stvaralaštvo, kao
jedinstvo savremenosti, stvaralaca i savremenih medijskih i pravnih
tehnika realizacije i promocije savremenog stvaralaštva, biva
ograničeno rigidnim posredničkim navikama. Samim tim,
savremeno i stvaralačko u zatvorenom, neprilagođenom,
tradicionalnom dejstvu umanjuje svoju smisaonu
savremenostvaralačku funkciju.

Javni diskurs o savremenom društvu prebacuje težište s


informacionog na društvo znanja, ali sam diskurs o društvu znanja,
per se ne znači i pristajanje na društvo znanja, jer se diskursom samo
relativizuje problem, ali se ne iscrpljuje suština. Ako je
znanje/obrazovanje javni interes, [11] ako je otvorenost data [12] i
ako se svi pravno nesputani resursi, [13] uključujući i resurse
institucija, stave u funkciju intelektualnog potencijala, onda javni
diskurs o društvu znanja dobija fundamentalno opravdanje. Imajući
u vidu javno, kao imanentno znanju i to isto javno, kao imanentno
instituciji, lako je (pro)misliti društvo otvorenog znanja.

Ako su institucije javne, ako se njihovim posredovanjem ostvaruje


javni interes i ako je znanje opšte ili javno dobro, društvo znanja
zahteva i pravni smisao. Pravni smisao se postiže standardizacijom,
čija je otvorenost dovoljna za otvaranje društva za društvo znanja, a
ogledalo te otvorenosti su pravni standardi s jasno vidljivim
pravima/dozvolama korišćenja objavljenog sadržaja, kao i njihova
5
pristupačnost, besplatnost, (online - offline) neisključivost i
teritorijalna univerzalnost.

Dakle, problematika otvorenosti najlakše se rešava otvorenim i


pravnim, a to su opšteprihvaćeni otvoreni digitalni pravni standardi
ili Creative Commons (CC) licence, [14] kojima se licenciraju
digitalni i nedigitalni sadržaji posredstvom otvorenog ili interneta i
izborom licencnih alternativa s otvorene platforme CC [15]:
„nekomercijalno“, „bez prerada“ i „deliti pod istim uslovima“, pošto
je „autorstvo“ sveprisutno, konstitutivno, unapred integrisano
svojstvo svake licence. [16] Dejstvo ove međunarodnopravne
standardizacije [17] u privatnoj i javnoj sferi [18] nije haotično, jer
eksplicitnost, dinamika i jednostavnost dokazuju njegovu praktičnu
vrednost.

Oduvek nemirnom i raskošnom kreativnom duhu oduvek su smetala


neopravdana ograničenja i nerazumne zabrane. Tako su i prve CC
licence nastale posredstvom jednog kritičkog zahvata, [19] ali šire
gledano, kao nastavak jedne ranije [20] i kao prethodnica jedne
kasnije [21] kritike zatvorenog, nedostupnog znanja. Svim tim
zahvatima zajednička je inventivnost, ali i racionalnost koja u
interakciji ne gleda privid nego bit, a u intelektualnom ne vidi strah,
već moć.

Beograd, 26. april 2011.


***
6

[1] Towards Knowledge Societies, str. 17, UNESCO World Report, UNESCO, 2005,
http//www.unesco.org/publications

[2] Isto

[3] Isto, str. 18 i str. 23

[4] Isto, str. 27

[5] Univerzalna deklaracija o ljudskim pravima, čl. 19 i čl. 26-27, Medjunarodna


konvencija o ekonomskim, socijalnim i kulturnim pravima, čl. 13, Evropska
konvencija o ljudskim pravima, čl. 10 i Protokol 11, čl. 2, Council of
Europe Framework Convention on the Value of Cultural Heritage for
Society, 14c

[6] Ustav RS, čl. 46 i čl. 51

[7] Z. o autorskom i srodnim pravima (Sl. glasnik RS 104/09)

[8] Isto čl. 6

[9] Isto, st. 2 (“Ne smatraju se autorskim delom:


2) službeni materijali državnih organa i organa koji obavljaju javnu funkciju;
3) službeni prevodi propisa i službenih materijala državnih organa i organa
koji obavljaju javnu funkciju“)

[10] Isto, čl. 102, st. 1

[11] Directive 2001/29/EC, OJ L 167, 22.6.2001, p.3

[12] Directive 2003/98/EC, OJ L 345, 31.12.2003, p.14


7
[13] Misli se na resurse, čija upotreba nije zakonom zabranjena

[14] Srpske CC licence su međunarodno priznate i integrisane u medjunarodni


sistem CC licenciranja 2007. godine

[15] Creative Commons, http://creativecommons.org/

[16] http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/rs
http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0/rs
http://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/rs/
http://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/3.0/rs/
http://creativecommons.org/licenses/by-nd/3.0/rs/
http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/rs/

[17] http://wiki.creativecommons.org/CC_Affiliate_Network

[18] White House http://www.whitehouse.gov/copyright


Nederland http://www.rijksoverheid.nl/
New York Senate http://www.nysenate.gov/copyright-policy
Australian Bureau of Statistics http://www.abs.gov.au/
Chile The Library of the National Congress, http://www.gob.cl/eurl.axd/a4
Greece http://primeminister.gr/ , http://www.opengov.gr/home/,
Mexico http://www.presidencia.gob.mx/
Poland http://www.mg.gov.pl/
Europeana http://www.europeana.eu/portal/aboutus.html
PLoS http://www.plos.org/

[19] Prof. Lawrence Lessig, tvorac prvih CC licenci

[20] Prof. Eben Moglen, tvorac prvih softverskih slobodnih licenci,


Richard Stallman, Free Software Foundation, http://www.fsf.org/

[21] Jimmy Wales, Larry Sanger, Wikimedia,


http://en.wikipedia.org/wiki/Wikimedia
8
Nevenka Antić

SERBIA
AND
KNOWLEDGE
SOCIETY
Abstract: This text problematizes the relationship between the
conceptual and the institutional within the context of establishment
the fundamental principles of knowledge society. The constructive
transformation of a society into knowledge society depends on the
intellectual potential and the openness of its institutions for opening
this potential. Beginning with the constitutive determinations, and
following the mediation of interpretation of the national legal and
institutional framework, the attempt of this concise analysis is to
argue that the institutional open practice is a necessary condition
for the real articulation of intellectual impulses in the post-industrial
or digital age.

Key words: knowledge society, openness, institutions, legal


framework
9
The constitutive elements of contemporariness of the contemporary
age are contemporary paradigms, including information society and
knowledge society. Apparently, the intensive similarity may be
perceived, but the intensity of such a similarity is just simulated.
Since the idea of information society is mediated by technology, [1]
the concept of knowledge society/societies comprises the extended
social, moral, and political context. [2] As a specific and dynamic,
knowledge society deals with constant, stimulative and non-
discriminative interactive practice. This world values knowledge as a
common/public good [3] and makes information, information society
[4] and itself senseful. In other words, this is a world of dynamic,
bureaucratically non-limited, open knowledge.

On the other hand, it is not possible to comprehend knowledge


society without the legal context integrated to reach the essence and
make any a priori qualification constituted of non-reflected or
spontaneous constructs doubtful. The legal basis is visible in the
international conventions, [5] as well as in the constitutive legal acts,
in the form of guarantees or explicitly articulated human rights on:
freedom of expression, education, free creation and participation in
cultural, artistic and scientific life, giving these rights and their
objects a basic or a universal value. The national Constitution in the
Article of the freedom of thought and expression also guarantees the
freedom to seek, receive and impart information and ideas closely
connected with the other right which enables the essence of these
liberties to be fulfilled. [6] This is the right to information that
consists of the right to be informed accurately, fully and in good time
about issues of public importance as well as the right to access
information kept by public institutions, and the direct mechanisms
for the protection of that and all human rights which generate
knowledge society are comprehended by distinct national laws.
10
There is a Law between these distinct Laws which regulates the
sphere of the intellectual creativity, [7] and by establishing the
creative flow it makes the artery of knowledge society. Forming the
legal framework of creativity and its implications, the Law also
denotes what is out of the legal protection, [8] and if there is „any“
that does not belong to the legal protection sphere, than „this“ may
be interpreted as a free, legally permitted or common good, that
increases the creative basis and really facilitates the creative
endeavours.

All appears clear and all appears composed up to the point which
transfers (in)determinate determinations into the domain of shadows.
Whilst „other regulations” could be supplied with a relative
precision, in the case of „official materials“ and their translations [9]
there is no reasonable precision, and if any possibility of the correct
understanding of the legal text is excluded, the sense of this text
becomes questionable.

When the sense of the legal text becomes questionable, than the role
of the institutions is crucial in forming the reasonable legal ambient,
and the lack of official interpretations of the concrete legal
indistinction causes the additional creative pains. Moreover, the non-
adequate institutional practice of „closing“ its own whilst at the
same time legally open, and digitally visible content (web portals of
the institutions) by legally non-adequate (copyright) marks is
perceived. If there is the smallest of the same or various web content
of „official materials“ published, the use of such a minimal content
is not legally restricted, thus the general limiting note is excessive
and confusing.

The inappropriate communication in the world of rapid open digital


11
progression may be especially perceived in the practice of archives
and museums. Although their intermediary contribution to
knowledge society is elementary, archives and museums oppose the
digitisation of the work of authors when copyright has expired, [10]
or do not digitise the works of contemporary authors even when
there is a mutual interest of author (clearly expressed/permitted) and
the public, as specialized contemporary art institutions. By the non-
justifiable lack of perception of the mediator's institutions for any
(private and public) interest, the contemporary creativity as the unity
of the contemporariness, creators and contemporary media and legal
techniques for the realization and promotion of the contemporary
creativity, remains restricted by rigid mediator's habits. Therefore,
the contemporary and the creative in the enclosed, non-adaptive
traditional effect undermine their reasonable contemporary creative
function.

The public discourse of the contemporary society transmits the focus


from information society to knowledge society, but a pure discourse
of knowledge society does not mean the acceptance of knowledge
society per se, since the discourse relativizes the problem, but does
not reach the essence. If knowledge/education is a public interest,
[11] the openness given [12] and all legally non-binding resources,
[13] including the institutional-ones, are covered and activated in the
function of fulfilling the intellectual potential, than the public
discourse of knowledge society is fundamentally justified. If the
public is immanent to knowledge and if the public is immanent to
the institution, it is easy to (re)think open knowledge society.

If the institutions are public and the public interest is articulated


through their mediation, and if knowledge is a common or public
good, knowledge society requires its legal sense. The legal sense is
12
accomplished through the standardization, open enough to open
society for becoming knowledge society, and the mirror of this
openness are legal standards with their clearly perceived
rights/licenses for use of the published content, as well as their
accessibility, gratis nature, (online-offline) non-discrimination and
territorial universality.

Consequently, the easiest manner to solve the problematic of


openness is by using the open and the legal, articulated through the
world wide adopted open digital legal standards - Creative
Commons (CC) licenses [14] for licensing both the digital content as
well as the non-digital-one in mediation of the open or the Internet
choosing the license's alternatives from the open CC platform: [15]
„non-commercial“, „no derivative“ and „share alike“, since the
„attribution“ is an essential, constitutional, pre-integrated element
of2 each license. [16] The effect of this international standardization
[17] in both private and public spheres [18] is not chaotic, because
its explicity, dynamics and simplicity verify its practical value.

The perpetually excited and magnificent creative spirit perpetually


defies non-legitimated limitations and non-reasonable restrictions. In
this manner the first CC licenses have been generated through the
mediation of critical reflection, [19] but within the context of critics
of an enclosed non-accessible knowledge, as the extension of the
previous [20] as well as the prequel for the later-one. [21] All these
critical reflections share inventivity, but also a rationality which in
the interaction does not perceive appearance, but essence, which in
the intellectual does not discover fear, but power.
Belgrade, April 26th, 2011
***