ीनिृ संहिवज्ञापनम्

ीनिृ संहा मः

वे दा तम्

ीनृिसंहा मिवरिचतम्

॥लिलतालािलतः॥
1

ीनृिसंहिवज्ञापनम्

ीनृिसंहा मिवरिचतं

ीनिृ संहिवज्ञापनम्
लिलतालािलतेन स पािदतम्

shrI-nR^isiMhaviGYApanam
by

shrI-nR^isiMhAshrama
Edited by
Lalitaalaalitah

॥पुनः पुनदेर्ववर प्रसीद॥
2

ीनृिसंहा मिवरिचतम्

All rights reserved. No parts of this publication
may be reproduced, stored in a retrieval system,
or transmitted, in any form or by any means,
electronic, mechanical, photocopying, recording,
or otherwise, without the prior permission of
lalitaalaalitah.

Copyright © 2011 by lalitaalaalitah,
www.lalitaalaalitah.com

Published by
lalitaalaalitah
(www.lalitaalaalitah.com)
(lalitaalaalitah@gmail.com)

॥लिलतालािलतः॥
3

Publisher: Lalitaalaalitah.lalitaalaalitah.lalitaalaalitah.com First Edition March.com प्रथमिमदं सं करणम् माचर् २०११ ई.com lalitaalaalitah@gmail. www.ीनृिसंहिवज्ञापनम् प्रकाशकः लिलतालािलतः www. 2011 ॥पुनः पुनदेर्ववर प्रसीद॥ 4 .com lalitaalaalitah@gmail.

ीनृिसंहा मिवरिचतम् ॥लिलतालािलतः॥ 5 .

ीनृिसंहिवज्ञापनम् सम यर् ते ॥ जगदेकिपत्रे ॥ ॥पुनः पुनदेर्ववर प्रसीद॥ 6 .

ीनृिसंहा मिवरिचतम् ॥लिलतालािलतः॥ 7 .

ीनृिसंहिवज्ञापनम् प्राक्कथनम् तूयते परमा देवी ल धये ल धवृद्धये । र् पू ये काङ् यमाणानां भुक्तये चािप मुक्तये ॥ पद्यमयमेततिद्वज्ञापनं ीनृिसंहेन ीनृिसंहाय । वबोधपिर काराय वमतं यथा िवदुषां पुरतः था यते तथैव ततः प्राग्देवताग्रे । देवतायाः साम य िवद्व साम यार् दिधकमेव शोधनािदि वित तु प म् । गु वमिप त य स पूवेर्षामिप गु िर यािदप्रिसद्धम् । गुरवे िनवेदनमिप क र् यताि मेव । अत एवोक्तं वं सवर् य हरे गु तत इयं िवज्ञापना य ू तािमित । गुरोयर् छ्रुतं ति नवेदनं यथाव मेधािव वमिप द्योतयित क र् ुः । अिप च नूतनोद्भावनाः कदािच कूपभेकानामिप्रयाः युिर यिप द्योिततं युक्तायुक्तिवचारणाकुशलाभावं प्रकटयता भगव तमृते । तु या च प्रसादो भगवतः । तुितरत्र न प्रतीयते. वेदा तत व यैवात्र प्रितपादनािदित चेत् । न । भगव व पप्रितपादन यैव तुित वात् । व प च त यािवद्यािदमलादूिषतिमित प्रशंसा कथं न । व प य पािदचुि बत वेन वणर् नेऽिप प्रसादो यदा सहज त य तदा सवर् था शुद्ध वेन न यािदित तु मौढ् यमेव प्रकटयित वाक् । एतावता ग्र थ व पं त प्रयोजन च प्रकिटतम् । प्रितपाद्य चात्र वेदा तप्रितपाद्यं त वमेव । तदौपियकतया प्रितपादनम् । ई र य जीवे रािवद्यादीनामत्र सि चदान द वमुक् वा सदेवेित ुितबलािद्व योिन वमिप प्रकिटतम् । िवशेषतः प्रितपादनं कदािचदग्रे याद् याख्यािदलेखनान तरम् । तदथ सं करणा तरं प्रतीक्षापदवीं प्रा नोित । ॥पुनः पुनदेर्ववर प्रसीद॥ 8 .

ीनृिसंहा मिवरिचतम् ग्र थक ार् यं यितिरित वा मा तना नैव प्रकिटतम् । स च जग नाथा मगुरोि त्रं चरणरे णव इित वद गु नामािप प्रकाशयित । एत य िश येषु नारायणा मो यितः । िवद्यािश यौ अ यैव रङ्गराजा वयर् प यदीिक्षतौ िपतापुत्रौ बभूवतुः । वेदा तपिरभाषाकारो धमर् राजा वरी द्र एतमेव परमगु वेन मरित । भट्टोजीदीिक्षत यानुजो रङ्गोजीभट्टोऽ यद्वैतिच तामिणमेतिद्वरिचतत विववेकोपजीवक वेन मर गु वं श दतोिप प्रकटयित । एतैः प्रख्यातैि श यप्रिश यैवर् तृ य िवद्व ा मह ा च न गु ा । िश यप्रयुक्ता ख्याितनर् वयशो बहु जनयतीित बुिद्धरिप न कायार् । एतेन कृतानां बहु ग्र थर नानां साक्षादेव यशोजनकानां स वात् । तािन चाद्वैतदीिपकाऽद्वैतप चर नं सङ्क्षेपशारीरकटीका-त वबोिधनी प चपािदकािववरण यभावप्रकािशका भेदिधक्कारो वेदा तत विववेको नृिसंहिवज्ञापनिम यादीिन । कालािदिववेचनं न मे िचकरिमित बहु त्र िवज्ञािपतम् । यद्यिप कैि कृतम् । िपतुनार् शेऽ यनाथो यथा नाभव प्र ादो जगदेकिपतरं ि नग्धं प्रा य ता शीमेव प्रीितं त वती परदेवतात्रानुकूला यािदित प्राथर् यित तयैव लािलतः ॥ लिलतालािलतः ॥ ॥लिलतालािलतः॥ 9 .

ीनृिसंहिवज्ञापनम् ीनिृ संहा ममुिनिभिवर् रिचतं ीनिृ संहिवज्ञापनम् ीिव े रः शरणम् य मािद्भयेव मनसा सह वैिदकी वाग् दूरे चर यमुमथािप तदेकभावा । आन दबोधघनमेकमशेषयोिनं संसच ू य यहिममं नृहिर प्रपद्ये ॥१॥ वं सवर् य हरे गु तत इयं िवज्ञापना य ू तां व ोऽवेिदषम जसा तदधुना वां ावयािम प्रभो । युक्तायुक्तिवचारणे नरहरे ना यं िवलोकेऽधुना ु वा वं कु मानसे तदिखलं ेयः परं या यित ॥२॥ य सिद्व मजीवय न च परा स ाऽि त संिव वयं सु ं सवर् मबोधय न च परं योितिवर् नाऽ या प्रथा । आन दोऽिप िनजेन येन िनिखलानान दय या मना सोऽयं ीनरकेशरी िवजयतां भूमा तरा मा िद ॥३॥ सवर् त्र स ावगमः परे श व येव ित यपरं न याित । अवािरतं नीडमनीक्षमाणः सदेव सो येितवचोऽिप तद्वत् ॥४॥ सदेव सो येदिमित ुित वां िव योिनं प्रभुमाह स तम् । काय प्रकृ या मकमेव ं ततो मृषाथेर्ऽिप तथा प्रतीितः ॥५॥ ॥पुनः पुनदेर्ववर प्रसीद॥ 10 .

ीनृिसंहा मिवरिचतम् स ा परा जाितिरित प्रमाणं िवना न िसद् य यिखलाथर् स ा । जाितः कथं सा च सती कथं सद्बुिद्धः प्रकृ या मतयोपप ना ॥६॥ त मा पर मा पर ईश एव सद्व तु ना य किथतोपप ेः । बोधोऽिप ना य व ते िवचारे प्रमाणतः कि दुपिै त बुिद्धम् ॥७॥ पुमा वय योितिरती शािन वचांिस िवज्ञानघनं पुमांसम् । प्रसाधय यादरतः पर मापुनः पुनदेर्ववर प्रसीद ॥८॥ न चा य बाधं िनपुणेन चेतसा िनरीक्षमाणोऽिप ढं िनरीक्षते । यदादरे ण ुितराह तत्र प्रवृ बाधं ुितरे व बाधते ॥९॥ ता पयर् बोध विय श दशिक्तपूवार् परािदप्रितसि धतः यात् । न वेदबा ागमतक्कर्िलङ्गैत मा वत वं प्रथसेऽ तरा मन् ॥१०॥ न वामृतेऽिखल शं िद संि ता ये कामादयः कथमिप प्रकटा भवेयुः । एकेन स भवित त फुरणे प्रतीचा कः क पये स इव तािन बहू यिभज्ञः ॥११॥ ने छािदव पृथिगहानुभवेऽि त हे तुनार् यि त संिविद तथा यिभचािरभावः । मेय य लोपकृत एव तदा य लोपत मा स एव भगवा हिरर तरा मा ॥१२॥ ॥लिलतालािलतः॥ 11 .

ीनृिसंहिवज्ञापनम् यानािदकाले सिहत य1 बोधः काला तरे तिद्वरहादबोधः । िवना न तं सं यवहार एवं यातं मयेित मृिततोऽिप नैषः ॥१३॥ पूवार् नुभिू तं िवरह य साऽिप कथं न िलङ्गादिप त य बोधः । त मा वति सद्धिनजानुभू यां प्रसूयते यानसुखािदवा ार् ॥१४॥ ये वां िवना िनजमनीिषतक पनािभतु य यहो जडिधयोऽनुपदं खलि त । ज्ञानं सुख य जनक विधया कथं ते वा छे युर य तदस भवतः वपक्षे ॥१५॥ ज्ञाने सुखे च िविदते ननु सा मितः यात् तद्वेदनं न िनजबोधमृते परे शम् । ज्ञाना सुखे सित िह त य िधयोऽवकाशः त पूवर्मेव िवलया न िह बोधधीः यात् ॥१६॥ ज्ञाने च त य िचरलु तया सुख य ज्ञानं कथं न च समूहमितः कथि चत् । साऽिप क्रमं कथियतुं तव नैव शक्ता त मा वमेव शरणं िद्वषतामपीश ॥१७॥ व नेऽनुभिू तरिप या च सुषुि काले सा वां िवना भवित का नृहरे प्रमाणी । सा चाद्वयैव िनिखलाशयसािक्षणीशे न ि त भेदमवभासियतुं प्रमाणम् ॥१८॥ 1 सिह त य ॥पुनः पुनदेर्ववर प्रसीद॥ 12 .

ीनृिसंहा मिवरिचतम् ज मािदभाविवकृ ितः खलु बुिद्धवृ ेः सा संिवदः पृथिगित प्रितपादयामः । जानािम कु भिमित तामनुभिू तवेद्यां िवद्मो न ते िवषियणो िवषय वयोगः ॥१९॥ सा वां हरे िनिखल ङ्न िह संिवदोऽ यं वामामनि त मुनयः ुतय नो वा । संयोगम यमिप वा युवयोिवर् चारे योगं िवदि त कुशला वमतोऽनुभिू तः ॥२०॥ यं पुमा न भवतीित घटािद ं िभ नं वतोऽनुभवनादिखलं यदेतत् । य ततोऽिप न भवा जगद तरा मा ग्रूपतः पृथगतो भगवा परा मा ॥२१॥ प्रेमाऽऽपरः पु ष आ शुनकािदज तोर् सुखक ै िवषय स च वोऽिववादः । आन दय यपरमे ष इित ुते ै पः ॥२२॥ िसद्धः पुमा सदनुभिू तसुखक सरिस रिविरवोद्य स प्रिव या तरा मा िद शुभमशुभं वा िनिवर् कारोऽिप भुङ्क्ते । न खलु भगवतोऽ यो जीव इ यत्र मानं यत इह िवपरीतं पमज्ञानतोऽभूत् ॥२३॥ अज्ञानम यपरबोधवपु यन ते नो चे न जान इित धी विय मे कथं यात् । न व व पिवरहोऽि त न वृ यभावाद् एषा घटेत यदिस वमन यबोधः ॥२४॥ वा मावबोधवपुषो न तयाऽि त वृ या फू ि र् तदा खलु िवना न तयाऽप्रकाशः । त मादन तिवभवे विय भासमानेऽबोधः कथं िनकटदेशमिप पृशे नः ॥२५॥ ॥लिलतालािलतः॥ 13 .

ीनृिसंहिवज्ञापनम् वृ या िवनाऽिप मिय सािक्षिण भासमाने भा येषु केषुिचदयं न िह पूवर्ः । अज्ञानवृि िवरहे न भवे कथि चद् अज्ञानता न िह घट य लये घट वम् ॥२६॥ ज्ञाना पृथग्भवित यद्यिप वृि रे षा ति म मेव विदतुं फुरणं समथार् । ज्ञानेितगीनर् िह सुखा मकबोधमेकं वक्तुं िविव य िनपुणेित तदथर् ताऽ याः ॥२७॥ वद ययोगोऽिप हरे वदीयमायां िवना न विय भासमाने। आ यािसकं योगमपा य त य ना योऽि त सोऽ यि त िवना न मायाम् ॥२८॥ आ मानमेकमपरानुभवप्रकाशं वां यक्तुमद्य बहु िविद्भ पा यमानम् । नेशे ज्ञ ि मनुस ृ य तत वदीयमायािवमूढिवभवोऽ पमितनर् जाने ॥२९॥ अि म प्रकाश इित सं यवहारयोग्ये िव णो विय यव ितिवर् परीतमागार् । ा तत विय मृषा िवपरीतयोग्यभावोऽप्रबोधकिलतोऽनवभासस ज्ञः ॥३०॥ पिरकि पतोऽिप रशनाभुजगो रशनािथर् नं ननु ततो िवमुखम् । कु तेऽयम यनुभवा मगतः तनुते तमेव पु षं कृपणम् ॥३१॥ न वेवं सकलाथर् ग्यिद हिरमार् यां प्रिव याऽभवद् जीव त र् धुनेशव वमिप िकं सव न वेि स फुटम् । मायामूढतया न वेि स सकलं वं चे कथं केशवो िवद्या नो युवयोः िकय यिप िभदा ौते मते य ू ते ॥३२॥ ॥पुनः पुनदेर्ववर प्रसीद॥ 14 .

यतोऽ सु ो भेदः.ीनृिसंहा मिवरिचतम् स भेदः परजीवयोः िकममुना चोद्येन संसा यते िकं वा विणर् तदोषमात्रशमनं िजज्ञाससेऽ म मते । यद्याद्यो िवफल मोऽिस न वयं चे छावशादी रात् जीवे भेदिनराकृितं िवतनुमोऽभेद य यूयं यथा ॥३३॥ स यं ज्ञानमन तमद्वयमयं ब्र ेित नेतीित च ु या स सुखिच प्रकाशममलं ब्र ा मत वं परम् । िव तािखलभेदरािश िविदतं यायै सौत्रैः ि थरं त य वं यिद दूषणेऽद्य यतसे नूनं िनरथर् मः ॥३४॥ िकं प्र यक्षमथापरं िकमिप वो भेदे प्रमाणं मतं नाद्य त परमे रे ऽनुपिहते जीव व पे यतः । ज्ञानं नो सहते फुटं जनियतुं तेन वभेदं कथं साक्षा क र् ुमहं प्रभुनर्यनतो बोद्धुं कथं ने रः ॥३५॥ देहािदसंहतवपु यवरे पर मात् भेदोऽनुभिू तिवषयोऽ तु यथा. तथा सा । च द्रे वभेदरिहतेऽिप. पृथक्पदिमदं प्रिमितद्वयं न(नः) ॥३६॥ घटािदभेदग्रहणेऽिप हे तुं तद्योग्यमावेदियतुं न कोऽिप । शक्तः पुनः सवर् गता पर मात् व ो िवभेदं मिय िकं वदे सः ॥३७॥ अद्यावयोभेर्दकथाप्रसक्तौ त पूवर्पक्षे पिरव र् माने । भेद य स ाबलल यहे तुप्र यक्षबाधं यज मौढ् यमूलम् ॥३८॥ भेदे िह ना यक्षिमह प्रमाणं तद्धेतुयोग्यानुपल भलोपात् । िव ं सम तं न िमथः पृथक् यात् इ यत्र नैवानुपल भस ा ॥३९॥ ॥लिलतालािलतः॥ 15 .

ीनृिसंहिवज्ञापनम् अभेदबोधे न िह भेदसंिवत् भवेिदित व मतिसद्धमेतत् । धमैर् क्यबोधे सित भेदिसिद्धः त मात्रिव य कथं भवे सा ॥४०॥ घटोपल भेन पटा मतायाः फू ि र् ततो भेदमितभर् वे चेत् । या न फुर यत्र पदा मता सा ध यार् मतायाः पृथग त कािप ॥४१॥ यतः कुति न िह येन केन पेण वा क यिचदि त भेदः । इित ि थितं दूषयित वपक्षं ि थरं िवधाय वमतानुरागात् ॥४२॥ िविनि ते कु भपटािद पभेदे तत त मितभेदिन यः । तत तद्भेदिविन योऽयम् एवं दुरा मा स पर परा यः ॥४३॥ िविश पानुभवो तु मा वा नैतावता धिमर् षु भेदिसिद्धः । िविश भेदेऽिप िह व वभेदो ः परत्रा तु तथेह ये ॥४४॥ त मा ना यक्षमत्र प्रभवित नतरां िलङ्गश दािदरािशः त सापेक्षोद्भव वा न िह भवित परं िकि चदत्र प्रमाणम् । कॢ ेनवै प्रकाशो बिहरिप रशना सपर् व सािक्षणैवं मानं नापूवर्मेकं िकमिप जगित नः क पनीयं कथि चत् ॥४५॥ भेदः की श आ योऽ य क इह ज्ञानं कथं जायते को वैत प्रितयोग्यपीित िवमृश को वैनिम छे सुधीः । अ य तोऽयमशेष यिनलयः थानेनुस ये यथा तद्व न यवहारसङ्कर इह व नोपमाद्भेदतः ॥४६॥ ॥पुनः पुनदेर्ववर प्रसीद॥ 16 .

ीनृिसंहा मिवरिचतम् आ मा िनर तिवषयो गगनोपमानो नैवा य भािवकिभदा पदतानुमानात् । मायां प्रिव य पर एव िह जीवस ज्ञाम् माि य संसरित सं यवहारकाले ॥४७॥ लोके िह िब बात् प्रितिब बवक्त्रम् अिभ नमेवेित िमितप्रिसद्धम् । तथािप नाना विव पतािद िब बे िनषेध यवरोऽिप ज तुः ॥४८॥ एवं परा मा िवमलोऽिप जीवभावेन संसारमलं िबभि र् । नैवात्र िकि चिद्वपरीतमि त मलोऽिप नाना विव पतु यः ॥४९॥ त मा जीवो मायया लु बोधः वा मानं वा सवर् म य न वेि । िव णुः शुद्धोऽनावृता माऽवबोधः सव वे ी यत्र िकं वा यवद्यम् ॥५०॥ मा भू सवार् थर्िव ा िकयदिप च कथं त भकु भािद िवद्यात् जीवो मायािवमूढो न िह भवित तदा कोऽिप िव े पायः । िव ेल पे न2 कामो भवित न िह तदा काऽिप चे ाऽधुनािप यादेवं सवर् लोपः ुितमतिनरते व मदीयेषु नैवम् ॥५१॥ मैवं न तािकर्कमते यवहारहे तुः पुंसो जड य न िह बोधमृते प्रवृि ः । बुिद्धगुर्णो यिद भवे पु ष य त य साऽिप वभावजडता(?) न भवे प्रकाशः ॥५२॥ 2 पेन का ॥लिलतालािलतः॥ 17 .

ीनृिसंहिवज्ञापनम् जडाऽिप सा चेद् यवहारहे तुः इ छािदर य तु तया िवनैवम् । तम यबोधं पु षं किर ययज भूित भवे न धीवत् ॥५३॥ कामािदिसिद्ध तत एव भूयात् त यािप िसिद्ध तदधीनलाभा । न िकि चद यि त जडावबोधात् फलं जय व धपर परै षा ॥५४॥ अ तु काचन मितजर् ड य सा या य ित ित न पू षं पुनः । एकदेशिनलया मितः कथं दूरवृि िवषयेण सङ्गता ॥५५॥ एकदेशिनलय य िच तने िकं िकमत्र न िवचायर् म तु तत् । सङ्गितं च िवरह य िकं तया बा देशिवषये िवधीयताम् ॥५६॥ सवर् देशिवषये विप पुंसः कामतो यव ितनर् भवेि कम् । अ य सा मितिरित यवहारः व मते कथमहो उपपाद्यः ॥५७॥ धी व पमपर य च पं सङ्गितनर् पृथगि त गौतमी । पुं प्रवृि मपरत्र िनवृि ं सा करोित िनयमेन नो मते ॥५८॥ नोक्तदोषकवलीकृ तमेतत् न व पमपरत्र िव पम् । त व पमपर य च पम् अ तरा भवित कािप भवे सा ॥५९॥ ॥पुनः पुनदेर्ववर प्रसीद॥ 18 .

ीनृिसंहा मिवरिचतम् द्वय व पं यिद सङ्गितः यात् स बि धता क य भवे पर य । स ब धिभ नो यिद कोऽिप ने यते स ब धतैवा य तदा िवलु यते ॥६०॥ ुितप्रिसद्धा यिभदा िनर यते प्र यक्षमान य सुरक्षणाय । त यैव मान वमपा यता वया वे छािवहारः प्रकटीकृतः यात् ॥६१॥ िदशानयैवापरभेिदनां मतं िनर तमेवेित न य यते मया । ततः प्रमात्रािदमुखः प्रप चो मायाप्रसूतः पिरभावनीयः ॥६२॥ यद्य यज्ञानमा ते िवगिलतिनिखलोपािधचैत य पे त यैवासौ प्ररोहे जल इव सिवतुजीर्व पे ुते तत् । तं प्र येवा य पं िवमलमिप सुखं वप्रकाशं िपध े चैत यं नैव गु ं न िह भवित तदाऽज्ञानिसिद्धः कुति त् ॥६३॥ अज्ञाना यभूतम यमलतां नैवो झित व पदं िव णो व यिखलं जग प्रिवततं िक तेन ते हीयते । न वां प्र यिप सि चदद्वयसुखा मानं तदा छादययज्ञ वं प्रसजेद्भव यिप तदा लु येत सवर् ज्ञता ॥६४॥ यः सवर् ज्ञ इती शािन वचना याहु ः परं सवर् गं सवर् ज्ञं सकले रं नरहरे वां नैव त ु यित । न ध य सह रि मिवभवे ि नर् ेित तमाहा य य पराभवो मिय तथा मूढेऽिप िकं ते वद ॥६५॥ त चैत यं न िभ नं यिद भवतु तथाऽभासमाना व पात् एवं स य यदोषः फुरित मिय तव प्रावृत व य िव णो । अज्ञानं ब्र पूण पिरिमतमिखलं प्रावरीतुं न शक्तं येनवै ं िच यिप यादमितकृ तिमदं वे नं वेदपक्षे ॥६६॥ ॥लिलतालािलतः॥ 19 .

ीनृिसंहिवज्ञापनम् फुर यिप वप्रभिच व पे न च फुर या मतया वमीश । न चोपल धेऽनुपपि रि त ं िह लोकेऽिप तथा मभेदे ॥६७॥ िक चाप्रबुद्ध विमह वयीशे ना तीित बुिद्ध यवहारयोग्यता । तद्भेद एकानुगितनर् चा ययोग्य वसद्भावमपी छित ध्रुवम् ॥६८॥ अनावृता संिवदशेषव तु प्रकाशमाना वगतं प्रकाशयेत् । इ या मवादे िवषयप्रकाशो घिट यते क पनया कथ चन ॥६९॥ एवं सतीह िनिखल य जड य भानं िकं नो भवेद्युगपदेव िनजानुभत ू ेः । मानं िवनािप िवषयानुभव य स वात् अक्षािदनािप भवतो न िह कृ यमि त ॥७०॥ ज्ञानाथर् योग इित चे न िह त प्रवृ ेः प्रागेव त य पु षे पिरकि पत वात् । अ योऽिप योग इह क न दुिनर् पो मानेन यो भवित िच जडयोमर् ते वः ॥७१॥ अज्ञाततािभभवनं फलिम यपीदं िरक्तं वचि ित न सेित यत वयोक्तम् । नैवा य पुं यव ितः फलमे ष पक्षो िन या मबोधफलमेव सुखािदव सा ॥७२॥ सािक्षवेद्यिमह यावदशेषं त प्रिसद् यित िवना िनजमानम् । तिद्विव य कथयािम तवैतछ्रूयतां यिद मनीिषतमि त ॥७३॥ ॥पुनः पुनदेर्ववर प्रसीद॥ 20 .

ीनृिसंहा मिवरिचतम् अज्ञानम तःकरण च त य कामादयो य तदभाव एषः । व नेऽिप यद्य दशेषमेव िवना प्रमाणं िनजबोधिसद्धम् ॥७४॥ साक्षी िनमर् लिचद्घनः ुितिशरोवाक्येन िसद्धो हिरः मायागिभर् तिच प्रधानवपुषा प य जगद्वीिक्षताम् । आप नः पुनर मदािदमनसा संवेि तः स प्रभुः वा तं त प्रभवं च नः प्रकटयं त वेन सङ्गीयते ॥७५॥ माता वा तिविश एव स खलु वा त य वृ या नुवन् मेयं मानगणेन तामिप िनजां म वा न आ ते परः । वा तािमि तिचत् पुनवर् लियता वा तेन संवीक्षते त द्धमर् गणं न सा स भवित यापाररािह यतः ॥७६॥ अक र् बृ ोध्रा मक एव साक्षी लोकप्रिसद्धो न िवलक्षणोऽिप । वा तोपधानोऽनुभवो न क ार् तेनाहम यािप भवािम साक्षी ॥७७॥ मानो छिम याय इहा ममेयं िमनोित माता स खलु प्रिसद्धः । इहािविश ः स च तत्र वृि ः यापार पाि त न तिद्वयुङक्ते ॥७८॥ अतोऽ तरङ्गं वपुरेव मातुः चैत यम तःकरणोपधानम् । साक्षीह जीव यवहारहे तुः न तद्बिहि द्यदितप्रसङ्गः ॥७९॥ कायार् विय वा दभावत िधयोऽि त योगो िद्विवधोऽिप तत्र । मातृ वसािक्ष विमित द्वयं तिद्वशेषणोपािधतयेित बौद्धम् ॥८०॥ ॥लिलतालािलतः॥ 21 .

ीनृिसंहिवज्ञापनम् अज्ञानमानिमह नाक्षमतीि द्रयं िह ज्ञानं िन पकममु य तथानुभत ू ेः । अज्ञापय च तिददं न तु(ननु) ति न यभावेन त प्रथियतुं न भवे समथर् म् ॥८१॥ ना य यदि त िकमिप प्रकटानुभत ू ाव येित ति नजमते पु षैकवेद्यम् । सोऽ य य य य िनजव तु ितर करोित नाहं िवजान इित धीयर् दतोऽहमि म ॥८२॥ प्र यक्षमेत न िह िलङ्गयोग्यम् अ यक्षिसद्धेऽि त न िलङ्गकृ यम् । श द य वा ार् नुभवा पर तात् श दा तेऽ य य तथावबोधात् ॥८३॥ वा तािदबोधे न िह मानमि त मेय य मान विवरोधतोऽिप । न चापरोक्षानुभवेऽ यदि त माता तत त प्रथनाि नवृ ः ॥८४॥ न वा बिहः था िचितर य सािधका तदा पर यािप सुखेऽनुभिू तः । कथं मदीयेन भवेद्यथा मनो न संशयोऽ यत्र पर य युक्तः ॥८५॥ एतेन बा ा िचितरे व त दुपािधना िचद्वपुषा समी यम् । समीक्षते वा तगतो न त य ेरभावािदित ति नर तम् ॥८६॥ वा ता योऽयं यिद त सुख य इ ा न ि ः परम यबोद्धुः । क र् ुः िक्रया वं न परत्र म् आयाित त वां न िचतेः िक्रया वे ॥८७॥ ॥पुनः पुनदेर्ववर प्रसीद॥ 22 .

ीनृिसंहा मिवरिचतम् भोगोऽिप वा वा तिचतेः कथं यात् सवर् त्र वा त प्रसृितः कथं न । त मािद्धया वेि त एव साक्षी त व य थ शैव वेि ॥८८॥ स येऽिप धामिन पुमानयमेव वेि यद्य वके वपुिष कॢ मशेषमेतत् । सु ेऽिप सू मवपुरप्रकटप्रकाशः साक्षीित िसद्धमनवद्यिमदं मतं नः ॥८९॥ वप्रकाशमिप य वसङ्गतं त प्रकाशयित नैवमशेषम् । ब्र णो िनिखलयोिनता ुता ना य तेन िनिखल य न बोद्धा ॥९०॥ अज्ञानत जिनतबुिद्धतदीयम यत् आ माऽवभासयित सङ्गतम यसङ्गी । अज्ञाननीडमितशुद्धिचदेव जीवभावं गता स इित तेन कथं न योगः ॥९१॥ बुिद्ध जीविचितमा यतेऽनुभत ू ेः तत्रैव त प्रसवहे तुसम वया च । त य काममुखधमर् गण य योगः िकं वणर् नीय इह सािक्षिण िन यमुक्ते ॥९२॥ बुिद्धवृि पिरवे नकाले कु भम ययमवेिक्षतुमी े । चक्षुरािदसहकािरबलेन साऽिप वे यित बा घटादीन् ॥९३॥ नैव याित यिद धीबर् िहघर् टं कािमनीव कुलजा कथं क्षमः । बा मेयमिभवीिक्षतुं पुमान् आपरो यमिप त य नः कुतः ॥९४॥ ॥लिलतालािलतः॥ 23 .

ीनृिसंहिवज्ञापनम् वृि िनगर् मनम तरे ण का सङ्गितः कलशसािक्षणोभर् वेत् । सङ्गते िवरहे कथं तु तत् मे व निह परोक्षता मता ॥९५॥ सा यभेदमपहाय व तुनो नापरो यमिप यु यतेऽ य तत् । साऽपरो यिमितमेयतैव चेन् नापरोक्षिवषय वमेव तत् ॥९६॥ अथार् परोक्ष वमृते कुतः यात् ज्ञानापरोक्ष वमन यहे तु तत् । अ यो यसाकाङ्क्षिमदं तदा यात् आ मािभदैवा य ततोऽपरोक्षता ॥९७॥ िकं जाित पं तदुताक्षज वं ज्ञानेऽपरोक्ष विमतोऽ यथा वा । नाद्यद्वयं य सुखदुःखसाक्षात्कृतौ द्वयं दुलर्भमे व लोके ॥९८॥ सुखािद िन याद्वयबोधल यं तथा सित क्वाक्षजधीपद वम् । सैषानुभिू त तव िनिवर् वादा प्रागुक्तनी या क्व च जाितरत्र ॥९९॥ धीवृि र यत्र न जाितयोग्या यतः सुखादौ न िह िकि चिदि द्रयम् । साक्षा वयोग्येि द्रयज यवृि ः ना येित नैषाऽ यम तरे ण ॥१००॥ त मादभेदः खलु सािक्षणाऽ य सुखािदव यादपरोक्षता या । तदथर् योगादपरोक्षता िध(तािध)यो नाक्षाथर् ज वं न च जाित पा ॥१०१॥ ॥पुनः पुनदेर्ववर प्रसीद॥ 24 .

ीनृिसंहा मिवरिचतम् वृि र यपृथगेव बुिद्धतः त प्रवेि तबिहि ितरे षा । तेन सािक्षवपुषा न िभद्यते त य भेदकिधया पिरवेषात् ॥१०२॥ उ पद्यमानेन घटेन पूव बा ं िवय कु भिवय यिभ नम् । यथा कृतं िच प्रथमं बिह था िधया तथा सािक्षतया कृता सा ॥१०३॥ घटािदपूव विचदि वतं तिद्वव र् भावादधुनाऽिप तद्वत् । िचतो भेदेऽपगते ववृ या सा यि वतं प मवैिम सवर् म् ॥१०४॥ कु भाि वता यद्यिप िच परै व िब बाि मका िव िवव र् हेतुः । तथािप सा िचद्वपुषा न िभ ना ततो यतोऽय च िचदेक पः ॥१०५॥ िब बा मतायामिप सुि थतायां िचदा मनानेन द्युितं प्रपेदे । तदािप योगो न िह िव भ र् ुः िवि छद्यते सवर् मय य तेन ॥१०६॥ एव च वृि सफलैव िक चाज्ञान(त) वनाशाय तथाथर् नीया । अज्ञातपूणार् मिवव र् एष घटािदिर यि त तदप्रबोधः ॥१०७॥ वृ या यदा यावरणप्रणाशः तदा फुटा मानुभवेन योगः । तदाऽपरोक्षोऽयिमित वबुिद्धः वतः परोक्षेऽिप घटािद पे ॥१०८॥ ॥लिलतालािलतः॥ 25 .

ीनृिसंहिवज्ञापनम् न चा य योगः वयमेव पुंसा समथर् एवं यवहारयोगे । भ्रमा पदेऽ यि त िवशेषयोगः पुंसा तथा य य तथा न बुिद्धः ॥१०९॥ तदाकृितधीर्िवकृितः वकीय – मेयं यदाि य तथािवधं नः । िनवारय यावरणं पटािदः तदा फुटं नः प्रितभासमेित ॥११०॥ न चैवम यो यसमा य वं यदेतिद थं यवहारबीजम् । अना मनो ज्ञानिनव र् ने तु पुंयुक्तमेयावगित वमेव ॥१११॥ त मािद्धया यक्तिचतावमशेर्ऽ परोक्षवद्भाित घटािदरे षः । न व तुतोऽ य य जड वतोऽतः स ेव िच यादपरोक्षताऽिप ॥११२॥ प्रवृि रे षाऽनवबोधनाशे पुंसो भवे साऽिप फलं कथं न । क्विच च साक्षादिप ति नदानं ज्ञानं ततो मानमनथर् कं न ॥११३॥ यत्राि त योगो न िधयः पटादौ त सािक्षभेदो न िनवािरतोऽि त । इित प्रमेयं तदशेषमेव परोक्षम माकिमदं मतं नु ॥११४॥ परोक्षवृि तु बिहःप्रमेयं न काऽिप याया कुलजाऽबलेव । न तत्र नेत्रािदिभरथर् योगः तदेकयाना िह मितप्रवृि ः ॥११५॥ ॥पुनः पुनदेर्ववर प्रसीद॥ 26 .

ीनृिसंहा मिवरिचतम् त या यभावो यवधानतः यात् यथैव य ृ िमदं तथैव । िलङ्गािदधीर यत एव हे तुः बिहःप्रमेयेन िधयः प्रचारे ॥११६॥ अ म याजनने िनदानं बिहःप्रयाणेऽिप िनिम ता कुतः । नी वाऽिप वा कुत्र िविनिक्षपे ाम् अतीतमागािम च या(िमतया)ऽवगाहते ॥११७॥ त ु य पैव परोक्षवृि ः अ याऽिप सवार् फुटमेयिन ा । अतो मनोवृि बिहःप्रचारः परोक्षमेयेऽिप कथं घटेत ॥११८॥ अतो न पुंसाऽ य घटेत योगो िवना न तं िन िु तरज्ञतायाः । ततोऽपरोक्ष विनवृि रे वं युक्ता च नो मानिवभागवा ार् ॥११९॥ परोक्षमेयेन च बोधनाशं िवना िधया त प्रथनं कथं यात् । ज्ञानेऽिप नाज्ञानिनवृि र तीये कथं युिक्तसहं भवेद्वः ॥१२०॥ मेयापरोक्ष विनरोधमूलम् अज्ञानमत्र प्रहतं यिद यात् । पुरि थतो वि िरवेि द्रयेण िगिरि थतोऽिप प्रकटीभवे नः ॥१२१॥ मात्रा िवयोगा प्रकटो न चेत् यात् कथं तदाऽज्ञानिनव र् नं वः । एकाि तं ज्ञानमबोधघाित पुंसो िवयोगेन(गे न) च त था यात् ॥१२२॥ ॥लिलतालािलतः॥ 27 .

ीनृिसंहिवज्ञापनम् पुंविृ बोध य बिहि थत याज्ञान य चैका यता तदा यात् । पुंसा यदा मेयगतानुभिू तः न िभद्यतेऽज्ञानिनवासनीडम् ॥१२३॥ परोक्षवृ या तमसो िनवृि ः फू यार् िवना िसद् यित िक बलेन । भ्रा यािदनाशो िह तमोिनवृि ं नापेक्षते िन यमात्रहे तुः ॥१२४॥ जानािम वि िमित धीरिप वि वृि म् आि य न पृहयतीह तमोिनवृ यै । एनां िवना यत इयं फुरणैक पे ा सुखेऽिप न िह तत्र तमोिनवृि ः ॥१२५॥ ब्र यिप फुरणशू य इयं प्रिसद्धा तेना यबोधिवरहो न िह त प्रमेयः । पुंसः प्रवृि रिप बोधत एव िसद् येत् य मा पुमां रित व तुिन सि दहानः ॥१२६॥ िक चैतदद्य सकल यवह र् िृ सद्धं ज्ञातं िहतं िनजसु द्वचनेन लोकः । िजज्ञासते तदपर य न युक्तमेव वा तक्षतेः िकमपरं पुनरथर् नीयम् ॥१२७॥ अ य तमु नतिगरे पिर प्र ढवृक्षे मह यिप जन य सदा भ्रमोऽयम् । दूवार् समोऽयिमित वो घटते न चायम् अज्ञानमा मजनकं न िवना भ्रमोऽि त ॥१२८॥ उि य साक्षा कृ ितम य भू नः श दे न( देन) युक् या च सुिनि त य । याने यत ते ननु सा वृथा यात् तया िवनाऽपीि सतलाभिसद्धेः ॥१२९॥ ॥पुनः पुनदेर्ववर प्रसीद॥ 28 .

ीनृिसंहा मिवरिचतम् त मादबोध य िनवृि मा मसाक्षा कृ तेिर छत एवम यः । परोक्षबोधो न िह क यिच यात् वा त य नाशे िनपुणोऽिप सु थः ॥१३०॥ यथार् ऽिप नायं पु ष य चे ा यत तत संशयघाितन यात् । वहे तुस वेित िह का यर् नाशः सह शो इहोपप नः ॥१३१॥ यद्येवमा मगत एव परोक्षबोधो मेयेन सङ्ग इह को भवतो िवचारे । सङ्गं िवना िनयतधी यवहारलोपः प प्रवृि रिप वा िनयता कथं यात् ॥१३२॥ यु मािभरे व िनपुण ै सुिवचा यर् एष येषां महाकृितिरयं यवहाररक्षा । अ माकमत्र िनज पमभी सतां िकं व नोपम यव तेः पिररक्षणेन ॥१३३॥ मायाऽत्र ित ित जग जनने िनदानं या दुघर्टं घटियतुं प्रभुरी रे ण । त यां िनधाय िनिखल यवहारचचार् म् आन दम तरमलं िनज(जा)माि तोऽि म ॥१३४॥ वक्त यमद्य यिद शिक्तिरह प्रिसद्धमयार् दया पुनरसौ क इहा मयोगः । स बि धनो िह पृथगेव िनजा दीयस ब ध इ यिभमतं िवदुषां स वः क्व ॥१३५॥ एका मितः कथिमयं प्रितयोिगकृ यं स ब धकायर् मिप वोढु मलं तव यात् । एवं िवना य बहु िवद् यवहारिसद्धम् अ मानिधिक्षपिस िकं न िवल ज( ज)से वम् ॥१३६॥ ॥लिलतालािलतः॥ 29 .

ीनृिसंहिवज्ञापनम् योग्य व प इित चेद्भवताऽ युपेतम् अ वेवमेतदिप द पदं क्व नु यात् । एका या न िह युितः प्रिथताऽि त लोके न ा य च िकमिप क्व नु मि त ॥१३७॥ लोके प्रिसिद्धमपहाय िनजे छया वं मागार् तरे ण यिद यािस कथं िनजा ः । संरिक्षतः कथमयं यवहारमागर् एवं वया िनजिधया जता पुराणः ॥१३८॥ योग्य वमत्र वद की शम तु जाितः सवर् त्र वि र् तिदयं कथम यद तु । नानापदाथर् घटना मकमेकमेवं क या यभाव इह त न भवे कथि चत् ॥१३९॥ अ माकमद्य मतमाकलय प्रिसिद्धक्सपर् भोगस शैरनुभिू तिसद्धैः । संरिक्षतैि चतुर यवहारयुक् या सवार् ऽिप िसद् यित महाजनिसद्ध एषः ॥१४०॥ एवं सतीह महतां सकला प्रिसिद्धः साल बना भवित नैव मता तरे ा । त ुिनर् पिमित चेदत एव माया िकं ति न पणमृते पिरहीयते नः ॥१४१॥ व नेऽिप सं यव ितः पु षाथर् हेतुः ा ततोऽिप िकमु जागरणं प्रकृ म् । त मादबोधिवभवेन मह प्रिसद्धा सवर् त्र सं यव ितघर् टतेऽत्र पक्षे ॥१४२॥ िक चािद्वतीयिचितरे व परोक्षमेयं मात्राऽिप योजयित नैव म(नैवम)ितप्रसङ्गः । य दाकृितिधयोपिहतः प्रमाता िव े तदाकृितिरहाव(?)नुयाियकािप ॥१४३॥ ॥पुनः पुनदेर्ववर प्रसीद॥ 30 .

ीनृिसंहा मिवरिचतम् घटोऽपरोक्षोऽयिमित प्रिसद्धेः मतेबर्िह स चरणं य िप । नाऽत्राि त सा िकि वह योगमात्रम् आकाङ्िक्षतं त सुिन िपत च ॥१४४॥ यद्येवमत्र भुजगोऽयिमित भ्रमो यः त यािप पमुपवणर् य की शं तत् । अ यक्षमेतिदित चे क इहा य हे तुम् अक्षाथर् योगमुपवणर् ियतुं समथर् ः ॥१४५॥ र वाऽक्षसङ्गितिरहाक्षजबोधहे तुः अ य य बुिद्धजननी भिवतुं न युक्ता । या या मितभर् वित यत्र यिदि द्रयेण सा त य त य च समागमजैव नूनम् ॥१४६॥ नो चे प्रिसद्धानुिमतेिवर् लोपो व यािदयुक्ते िवषये भव याः । प्र यक्षहे तुबर्लवा परोक्ष – हे तो सकाशािदित वोऽिप िसद्धम् ॥१४७॥ न प्र यिभज्ञान(ज्ञा न)यनाथर् योगात् ऋते भिवत्रीित न शङ्कनीयम् । यतोऽपृथक् मृ यनुभिू त पा त ांशसं कारयुगक्षज या ॥१४८॥ त ोपल य य पुरि थत या – भेदोऽिप तद्रूप इहाक्षयोग्यः । एवं सुग धीदिमती शािन ज्ञानािन ता य युभया मकािन ॥१४९॥ वैिश ् यम यत्र तथािवधासु धीवृि षु यक्तिचितप्रका यम् । वग्घ्राणयोगािददमेकमेव द् याकारव तुग्रहणं न िभ नम् ॥१५०॥ ॥लिलतालािलतः॥ 31 .

ीनृिसंहिवज्ञापनम् प चेि द्रयाणां युगपि नजाथर् योगे तदथेर्षु मितः कथं न । मनोऽणुतायां िकमिप प्रमाणं न वा तदथर् प्रिमितप्रभेदे ॥१५१॥ त माद्भुजङ्गािदिभरक्षयोगं िवना कथं याद्भुजगाकृितधीर्ः । न चासता तेन समागमोऽ णो नो वा भवे रू गतेन तेन ॥१५२॥ ना यत्र स ा भुजग य बाधात् भवे दा भ्राि तरिप प्रमैव । न चेि द्रय याथर् समागमे वः परोऽ युपायोऽि त िन पणाहर् ः ॥१५३॥ न वाऽथर् योगं पिर य वृि ः बिह रे िद यिप यु मिद म् । िवनाऽिप धीवृि िविनगर् मेण बा ापरोक्ष वमितभर् वेद्वः ॥१५४॥ परोक्षतैवाि वित चेदयुक्ता तदाऽपरो य यवहारबाधात् । अतोऽपरोक्ष यवहारबीजं बिह वदुक्तं घटतेऽत्र नैकम् ॥१५५॥ मैवं मदुक्तिवधयेदिम तावदि त साऽ यक्षताऽवरणशू यिचित वभावा । अ य त एष भुजगािधपित तत्र साक्षा कृ तौ कथिमयं वद त य न यात् ॥१५६॥ तादा यमेव कलशप्रमुखप्रप चे साक्षा कृ त वमनया प्रम(भ)याऽ मवादे । तद्र जुसपर् स शे सकलेऽिप तु यं त मा जग फुरित नः पु ष य भासा ॥१५७॥ ॥पुनः पुनदेर्ववर प्रसीद॥ 32 .

ीनृिसंहा मिवरिचतम् मायािवव ेर् प्रितिबि बता िचितः भुजङ्गमं त च िवव र् मेकदा । आभासय यत्र न चेि द्रयाथर् योगेन कृ यं िकमपीित केचन ॥१५८॥ िलङ्गािदज योऽिप िवप यर् योऽि त तत्राऽि त िकिच न िवचारणीयम् । अथ ऽ तु मा वा न सदेव लैङ्गज्ञाने िवभातीित िनिम मि त ॥१५९॥ संशय य वपु यतेऽधुना या शं िनजमतेन तद्भवेत् । भ्राि तव न िह तिदि द्रयाद्भवेत् इि द्रयाथर् घटनािवलोपतः ॥१६०॥ नािप सािक्षिचितरे व केवला त समागममृतेऽ य नो भवेत् । ना यव थमिप िकि चदि त यत् सािक्षणा फुटिमहोपल यते ॥१६१॥ िवक प पं न िकिम छिस वं व वेव मायाऽघिटतेऽिप कारणम् । तथा च त मि दरसािक्षणा ते घिट यते फू ि र् िरयं च संशयः ॥१६२॥ यथा िह शुक्तौ रजतं तथेदं यथा च त य फुरणं तथा य । त संशय वं न भवे च तद्वत् नाज्ञातताधीरिप तद्वदेव ॥१६३॥ अथार् यव था फुरणं न संशयः तद यव थोपगमो न युक्तः । समानस ाकिमथःपिर फुरद्िवरोिधनोनैर् कगृहे िनवासः ॥१६४॥ ॥लिलतालािलतः॥ 33 .

ीनृिसंहिवज्ञापनम् अ म मतेनवै िमदं पर तु धी तु यहे तुप्रभवा न िभ ना । िमथोिव द्धद्वयगािहनीव न िकि च( च)नावद्यिमहाि त पक्षे ॥१६५॥ भ्रमे तु साक्षा कृ ितताबलेन िवरोधभान य िवलोपत । अथ ऽ युपेयोऽत्र च नैतदि त क मादयं त स शो भवेद्वः ॥१६६॥ यद्य य साक्षा कृ ितता भवेद्वः साक्षा करोमीित िधया च भा यम् । उक्तेन मागेर्ण तदा पद याभावा च साऽ यत्र कथं भिवत्री ॥१६७॥ त माद यक्षवृि प्रितफिलतिचित वार् तवृि िवर् क पः त यािध ानसंिव ननु िनजिवषयं मोहवृ याकृित याम् । युक्तं ता चािप वृि ं प्रथयित न पुनवृर् ि रे वैवमथार् त यां ध यशभानं न खलु यत इयं कोिटभाने िनयुक्ता ॥१६८॥ ध यशसाक्षी खलु मोहवृ या द् याकारया स पिरवेि तोऽभूत् । इ यि त ति म द्वयभानमेवं स ब धभाने स कथं न हीशः ॥१६९॥ स बि धयुग्मे खलु भासमानेऽ– संसगर् बोधेऽसित तावतैव । संसगर् भानं ननु युक्तमेतत् क्सपर् योगे खलु मेवम् ॥१७०॥ संसिगर् तावृि मपा य योगः क्सपर् योभार् ित मतद्वये नः । त याऽत्र स ा न िह भानबीजम् अ यक्षता त य तयोपजाता ॥१७१॥ ॥पुनः पुनदेर्ववर प्रसीद॥ 34 .

ीनृिसंहा मिवरिचतम् अ योऽिप यः प्र यय आि तः यात् सव ऽिप मायािवभवोऽ तु कामम् । इ या मवादे क्रमभानमेव जीव य िच मात्रतनोः प्रप चे ॥१७२॥ वं शुद्धमूि र् रमलैकिचित वभावो मायां प्रिव य भगव युगप सम तम् । वे यत्र मामकतनौ प्रितल धबोधः त ि निम वशगः क्रमशोऽिप वेि स ॥१७३॥ एवं प्रिव य िचितमात्रतनुः परा मा वाज्ञानम पवपुर यपरं प्रमाता । भू वा च काममय एव करोिम सव पु यं तथेतरदिप ुितलोकिसद्धम् ॥१७४॥ कृ वा च त परवशो िव द हस वा भुङ्क्तेऽशुभं शुभमिम िमहैव िम म् । भुक् वा पुन तदनुरागमयोऽयमे य लोकेऽत्र कमर् कु ते भृशमत्र सक्तः ॥१७५॥ एवं कपूयचरणेन तथेतरे णायापद्मयोिनभवनािदह वा च वृक्षात् । ग छ यज िमह िवि गृहीतिव े दे या िवमोिहतमितभर् गव प्रसीद ॥१७६॥ तापत्रयेण पिरतः प्रकटेन चेतः स लु यते प्रशमयाशु कृपा बुवषैर् ः । वद्वीक्षणामृतरसा लुतमेव नाथ ै तानम् ॥१७७॥ वामीिक्षतुं क्षमिमदं नु सुखक वि च तया यिद मनः पिरतोषमीयात् व सि नधानिमह स भिव ते प्रसादात् । वां व प्रसादत इहैव लभेय वेदोऽ– याहैष यं प्रवृणुते स च तेन ल यः ॥१७८॥ ॥लिलतालािलतः॥ 35 .

ीनृिसंहिवज्ञापनम् य वद्वचो दयमीश िविचत्रमाग त व प्रसादनमृते न सुखावसेयम् । सगर् ि थितप्रलयसंयमनािदलीलं वां सवर् पवपुिर यिप गूढभावः ॥१७९॥ िन शेषभेदरिहतं तव स प्रकाशम् आन दमेकरसिम यपर च पम् । वेदः पुनः पुनरयं महताऽदरे ण प्राह प्रभो कु हरे कृपयािद्धर् तं माम् ॥१८०॥ अ य च िद यमशुभघ्निहर मयािद पं सह भुजनेत्रपदं तवोक्तम् । य चेतिस ि थतमन तगुणं प्रभूणाम् अ या यं िन पमं तनुते प्रभु वम् ॥१८१॥ अ थूलिम यपरमि त वच वयीश सव िनवारयदुपािधमन यभावम् । तेनषै वैिदकजनः पिरगूढ पे मोमु ते िकल ततो िववृणु व पम् ॥१८२॥ ईशानिव णुवपुषा पुनरे क आहु ः िभ नं भव तमपरे तु बहु प्रकारै ः । क तिद्वभोऽितगहनं तव वाक्यभावम् ई ेऽवग तुमपहाय भव पदा जम् ॥१८३॥ य तु वयैव िवभुनोक्तममािनतािद स छ्रद्धया च परयाऽनुपदं करोित । वामा मना िनजगु ं च परे शबुद् या संसेवते स िह िवबोद्धुमलं वचोऽथर् म् ॥१८४॥ सृ ् याद्यशेषवचनं मुना िमषेण व येव सवर् मिधवासयित प्रप चम् । अ वािदवृि मितम य िनर यदीश न वामनेन शबलं पुनराह िसद्धम् ॥१८५॥ ॥पुनः पुनदेर्ववर प्रसीद॥ 36 .

ीनृिसंहा मिवरिचतम् काय िह स प्रकृितकं ननु मेतत् तद्व सम तमिप त प्रकृतीित िसद् येत् । माना तरे ण िविदतं तु न मेयम य वाक्य य त छबलता ुिततो न ल या ॥१८६॥ िक चाप्रयोजनजग प्रकृित वमीश वाक्यं धीितिविधना िनयमेन ल धम् । वक्तुं न पारयित िकं िनरवद्यमत्र ेय ततोऽिप न भवे छ्रुितरत्र मानम् ॥१८७॥ दुःख च नाना विधयोपल धं स ये तथात्रािप बहु प्रकारम् । मृ यो स मृ युं समुप ै यदोऽिप वच ततो वेदयतीश पीडाम् ॥१८८॥ एकािकनोऽ यि त भयं तदद्धा त यािप नाना विधयैव त ु । य कोऽिप ना तीित िधया तदानीं दुःखं िवसृ य वयमेव सु थः ॥१८९॥ य मा मद य न िह िकि चदि त क मािद्बभेमीित वच तदानीम् । पीडािनवृि ं तत एव शाि त भेदे वचो नैव भवे प्रमाणम् ॥१९०॥ मायािभिर द्रः पु प ईयते मायीव लोके बहु पवेषभृत् । अतोऽिप भेद य न मानिच तया प्रपीडनीयं मन आ मवेिदना ॥१९१॥ द्यु वािद यत्रा मिन व र् ते तम् आ मानमेकं ननु जानथेित । अ या या वाक्च िवसजर् नीयेयाहे ित भेदे न वचः प्रमाणम् ॥१९२॥ ॥लिलतालािलतः॥ 37 .

ीनृिसंहिवज्ञापनम् त माि नषेधेन सम तभेदवाक्यं सम वेित िनषे यकाङ्िक्षणा । त ु प्रधानं फलवद्यतो िह प्रधानकाङ्क्षैव िनयािमका वये ॥१९३॥ अश दम पशर् म पम ययं तथाऽरसं िन यिमती शं वचः । प्रप चशू या मिविन येन नो मुिक्तभर् वे नूनिमित म गजर् ित ॥१९४॥ ं प्रप चोपशम व पज्ञानं सुखायेित सुषुि काले । नो चेि प्रया े षसुखे िनमग्नोऽ याकाङ्क्षित वापिमदं कथं यात् ॥१९५॥ तिद्ध प्रधानं फलवद्यदङ्गं त सि नधौ य फलविजर् तं तत् । प्रधानकाङ्क्षावशगं िनषेधाकाङ्क्षा पदं बोधयदेकवाक्यम् ॥१९६॥ माना तरे णानवबुद्धमथर् वद्वचःप्रमेयं िविधवाक्यमेयवत् । िनषेधवाक्य च तथािवधाथर् गं त मा देवोपिनष प्रमापदम् ॥१९७॥ क्विच पुनः प्रािग्विदतं पर य मू ार् द्यमू ार् िद च पम यत् । अनूद्य सव प्रितविक्त भूयो नेतीित त मा क्व िभदा क्व वेदः ॥१९८॥ उपासनावाक्यसमीपगािमवाक्य य ता पयर् मुपाि तका येर् । न स प्रप च व इित प्रभोः यात् ततोऽिप सा नाि वतधीः प्रमाणम् ॥१९९॥ ॥पुनः पुनदेर्ववर प्रसीद॥ 38 .

ीनृिसंहा मिवरिचतम् एवं सम त ुितम तक थिनषेधवाक्यं पिरशोधय पदम् । िव णोः शरद्विद्वमलं करोित स यािदवाक्यं तु िवधानरी या ॥२००॥ एवंिवधोऽिप परमो िनजपादपद्मद्व द्वाचर् नेन कृितनो भवमु र तु । इ याशयेन कृपया खलु तत्र तत्र प्रादुभर्व यनुयुगं ननु माययेशः ॥२०१॥ मायायां प्रितिबि बता िचितिरयं जीवािभधाना भवेत् य सप्रितयोिगकं िकमिप तिद्ब बािभधाना पदम् । तद्युक्ता िचितरे व पूणर्वपुषा िब बं स एवे रः त या अप्रित धती िनजपदं तत्रािप सा ित ित ॥२०२॥ नी प पािद िवय च लोके ं िह तोये प्रित पम चत् । व पेऽिप ति म नितदूरदेशे च द्रािद ि घर् टतेऽ यथा िकम् ॥२०३॥ पािदहीनोऽ यगुणोऽयमा मा मायां िवश वत्र िकम यवद्यम् । बुद् याद्यवि छ निचदेव जीव इ येतदारा समुपेक्षणीयम् ॥२०४॥ अवि छ नबोधो यिद व मते ना तदा वोऽनवि छ न एवे रः यात् । तदाऽ या यवृि नर् ञथ भवेद्वः कथं तेन युक्तः प्रभुः सवर् गः यात् ॥२०५॥ िवना सवर् गं देवमीशानमेकं जगद्योिनता क य यु म मतेऽिप । भवेदेवमीशः कथं सवर् िव यात् तदेशावबोधाथर् संयोगलोपात् ॥२०६॥ ॥लिलतालािलतः॥ 39 .

ीनृिसंहिवज्ञापनम् न िह पूणर्िचितः परो भवेत् अवरोऽिप प्रभुरेव िकं न ते । न िह शुद्धिचतेरयं पृथक् कथम य वत एव मुक्तता ॥२०७॥ ईशः से यः सेवक त य जीवो िव णोः सेवा जीवसवार् थर्दात्री । इ यािद ते नैव िसद् येत पक्षे यावृ ोऽतः सवर् गोऽ येष बद्धात् ॥२०८॥ िब बं िह पूण पृथग यमु मात् अज्ञा थादशर् नतो मुखादौ । स पूणर्वक्त्रप्रितिब बभावे िब बाननं मख डमेव ॥२०९॥ अज्ञाने शुद्धस वे प्रितफिलतिचितनूर्नमीशो न िब बं त छुद्धं ि निव ा पुनिरयमवरोऽह मते तत्र ेः । अज्ञानो थप्ररोहोऽ यिखलजगिददं या य ित यज ं सवर् ज्ञः सवर् शिक्तहर् िरिरित िवमलं केचनाचक्षते तत् ॥२१०॥ मायाऽिप तावदनयैव भव यन ते य सा वतोऽिप न सती तिदयं तथैव । य ुघर्टं भवित त ननु माययेित वृद्धप्रिसिद्धरपिवद्धमल ततोऽिस ॥२११॥ एवं सतीश घटते ननु सा कृपाऽिप नो चे कथं भवित सा विय िनिवर् कारे । य पा र् गोऽयमधुना पिरपालनीय एवंिवधा भवित माियकवृि रे षा ॥२१२॥ कम द्भवोऽिप भवतो दयया प्रसादो यो बादरायणमते ुिततः प्रिसद्धः । प्रीित तृि िरित च ुितिसद्ध एष न यतृि घटना विय िन यतृ े ॥२१३॥ ॥पुनः पुनदेर्ववर प्रसीद॥ 40 .

ीनृिसंहा मिवरिचतम् तृ ः प्रभुः पशुिभरे नमथ प्रजािभः स तपर् येिदित वचः फुटमत्र मानम् । े च स भवित नैवम मि त कम थिम थिमह राजसु पूवर्म् ॥२१४॥ िन या कामिमममी रमाह वेदः त मादमु य वपुषा घटना कथं यात् । न ि त कमर् जवपुघर्टना न वाऽि त िम यामित तत इयं भवतीश माया ॥२१५॥ ईशानकृ णवपुरािदिभरे क एव सवेर् रो िवहरित ववशो िह िव णुः । नाने र विवरहा छ्रुिततोऽिवशेषात् त मादबोधमिहमैव सम त एषः ॥२१६॥ स यािदवाक्य थपदािन लोके त िद्विश य िह वाचकािन । वेदा तता पयर् पदं वख डं वृ या पुनलर् क्षणया वदि त ॥२१७॥ त िद्विश ाथर् सम वय य वेदा तता पयर् िव द्धभावात् । ता पयर् म य प्रथमोिदतेन ै ताने ॥२१८॥ यायेन िसद्धं िह सुखक क यािप श द य न शिक्तरि त पूणेर् सुखे ब्र िण म यधीशे । िवशेषहे तोिवर् रहा दा िह पयार् यता सवर् पद य नूनम् ॥२१९॥ लोकप्रिसद्धाथर् समागमेन वृ य तरे ण प्रितपािदते सित । शक् य तरं तत्र न क पनीयं तथा सतीह क्व नु लक्षणा भवेत् ॥२२०॥ ॥लिलतालािलतः॥ 41 .

ीनृिसंहिवज्ञापनम् सव िह त नीडिमदं िविश ं त चािप बुद्धं वणािदनैव । स ब धबोधे सित नाि त मानाभावेन ल यप्रिमतेिवर् लोपः ॥२२१॥ य य सवर् य मृषा विन यात् योग्य वबुद् यैव भवे पदे यः । अख डसि च सुखमात्रगोचरा स यािदवाक्याथर् िमितप्रिसिद्धः ॥२२२॥ लोकेऽिप य लक्षणवाक्यमेयम् अख डमेतिद्ध बुभुि सतं नः । सा य य स देहत इ थमत्र श द य वृि नर् िविश पे ॥२२३॥ यक् यप्रबुद्ध वमृते च क य सि दग्धभावो घटते यदीह । यक्तेरसाधारण पबोधे वदाि त गो वािदषु संशय ते ॥२२४॥ यक्तेरसाधारण पमि त तद्धमर् योग्यं त ते कथं सः । अ यैव न ि त समान पेऽ– साधारणो धमर् इहेित युिक्तः ॥२२५॥ योग्य वम य य पृथग्यिद यात् तदा य वाथर् मतोऽ यदेवम् । त िद्वमानाविधधमर् माला प्रस यते नूनमतो न युक्तम् ॥२२६॥ जाते व पं यिद तिद्वशेषः तदा य यािप तद तु पम् । न गो वतािदः प्रिमितप्रिसद्धो न वाऽवबोद्धुं क्षमतेऽिप कि त् ॥२२७॥ ॥पुनः पुनदेर्ववर प्रसीद॥ 42 .

ीनृिसंहा मिवरिचतम् गवेतरावृि तया िविश ा सम तगो यिक्तषु वृि ता सा । िवशेषण य प्रिमितभर् वेद्वो न गो वताबुिद्धमृते कथि चत् ॥२२८॥ अबुद् यमाने प्रितयोिग पे िविश य त नेित कथं मित यात् । गो व वमेवा य िवशेष इ थम् आयाित नूनं स पर परा यः ॥२२९॥ सम तगो यिक्तिधयं िवना वा तद्विृ तां कः प्रितप ुमी े । त मािद्वशेषो भवित व पं जाते तथा या न कोऽिप भेदः ॥२३०॥ ततो गवा यक्षजबुिद्धरे षायापात पेित िह संशय यात् । असौ भवेद्गौरथ वा य एवेयाबालवृद्ध य स िह प्रिसद्धः ॥२३१॥ न वा यताया स न वा पर मात् यावृ ताया न च लक्षण य । सामा यत त प्रथनािद्वशेषे यक् यप्रबुद्ध वमृते कथं नु ॥२३२॥ गो यिक्तरे षाऽनवबुद्ध पा सि द ते सैव बुभु यते च । अतोऽत्र त लक्षणवाक्यमेतत् तामेव ल यां प्रितपादये नः ॥२३३॥ अतः प्रिसद्धं वचसामख डमेयं ततोऽलौिककक पना न । स यािदवाक्य च भव व पसि च सुखाद्वैतपरं तथेश ॥२३४॥ ॥लिलतालािलतः॥ 43 .

ीनृिसंहिवज्ञापनम् कामािदवृि वहिम प्रिसद्धा कामािदवाक्यै िनजानुभत ू ेः । प्र यक्षसङ्गोऽयमकामशोक इ यािदवाक्यादनुभिू तरे व ॥२३५॥ एवं महावाक्यजधीप्रिसद्धं ब्र ाद्वयं स सुखिचद्घनं नः । अत वयीशे िनिखलोऽिप वेदः ता पयर् तः पयर् वसानमेित ॥२३६॥ एवं तवेशचरणा बु हप्रसादात् धीरो िवधूतमदम सरमानमोहः । यक्तैषणः पर शा गु णोपिद ं भूमानमा मिन ततं ननु प यित वाम् ॥२३७॥ नद्धाक्ष एव िविपनं गिमतो यथा स दिशर् तेन समुपिै त पथा पदं वम् । एवं वयैव गु णा िनपुणोऽनुिश ः वामेष प यित पुरः पिरतोऽिप देव ॥२३८॥ य स सम तिनलयो यदबोधबोधो य न सुखं कमलजािदिपपीिलका तम् । त छुद्धमेकमुपशा तिवशेषयोगं भूमा हिरिवर् जयते िनिखला तरा मा ॥२३९॥ अहं स एवाि म यतः प्रसूतं र वा इवािहिवर् यदाद्यशेषम् । यि मं तथा ित ित लीयतेऽ ते तदा यो िव णुरना यो यः ॥२४०॥ एवं हरे ऽिखलगुरो िविदतं मयैतत् व ोऽनवद्यमथवा मम िच दोषात् । यद्य यवद्यममुनेश िनवेदनेन भूया द यमलमे व तव प्रसादात् ॥२४१॥ ॥पुनः पुनदेर्ववर प्रसीद॥ 44 .

ीनृिसंहा मिवरिचतम् नृिसंहिवज्ञापनमेतदायार् िवशुद्धिच ाः पिरभावय तु । यु मिद्वचारे ण तथा िवशुद् येत् यथे र यामल ि पातात् ॥२४२॥ नृिसंहिवज्ञापनमेतिद थं नृिसंहना ना यितना यधािय । नृिसंहशेषा मजरामच द्रस प्राथर् नाविजर् तमानसेन ॥२४३॥ इदं गुरो ीपदपद्मिच तािदवाकरोद्योिततमागर् ल धम् । ब्र ा मबोधप्रितरोधमूलम् उद्ध र् ुिम छा यिद वोऽ तु तु ् य ै ॥२४४॥ जग नाथा मगुरोि त्रं चरणरे णवः । वाचामगोचरे ऽ यथेर् मूकं वाचालयि त माम् ॥२४५॥ अहं िकयानेष गुरोः प्रसादः को वाऽमरे द्रैमर्नसाऽ यल यः । प्रसािदते देववरे मुरारौ न िकि चदप्रा यिमहे ित म ये ॥२४६॥ ॥ इित ीम परमहंसपिर ाजकाचायर् ीनृिसंहा ममुिनिवरिचतं नृिसंहिवज्ञापनं समा म् ॥ ॥ इित शम् ॥ ॥लिलतालािलतः॥ 45 .