Materiały do egzaminu z socjologii

Geneza socjologii 1.1 „Socjologia to nowa nauka dotycząca bardzo starego przedmiotu/tematu”

Słowo socjologia pojawiło się w I poł. XIX wieku – wprowadził je August Comte jako określenie dla nauki, której jeszcze nie było, lecz która powinna powstać, gdyż w przeciwnym razie nie będzie można przezwyciężyć kryzysu, w jakim znaleźli się obywatele państw zachodniej części Europy pod wpływem rodzenia się nowego porządku ludzkiego życia i działania, zdominowanego m.in. przez nowe formy pracy i związane z nimi nowe formy organizacji ludzkich zbiorowości. Chodziło o przemysł i rewolucję przemysłową, rozpoczętą w Anglii w poprzednim stuleciu, która w czasie półwiecza wkroczyła już do Francji, Niemiec, pn. Włoch, Holandii, Belgii. Praca przemysłowa • zakłóciła agrarny porządek świata, • wywołała intensywne migracje z obszarów wiejskich do miast, • wymagała innych umiejętności i wiedzy niż praca rolnicza. • zmuszała ludzi do poszukiwania innych zasad organizacji ich wzajemnych relacji. • stosunki w wielkim mieście nie przypominały tych w społeczności wiejskiej – pojawiła się anonimowość i rozluźnienie kontroli społecznej, tak silnej na wsi; patologie społeczne w nieznanej przedtem skali. Rewolucja francuska (polityczna) dała równie silny impuls zmianom społecznym co rewolucja angielska (przemysłowa). • Oznajmiała koniec monarchii, epoki feudalnej i schyłek arystokracji jako dominującej grupy społecznej • Podnosiła znaczenie burżuazji – trzeciego stanu – stanu złożonego z przedsiębiorców, kupców, rzemieślników; we Francji ta społeczna warstwa była pozbawiona wpływów politycznych w stopniu większym niż w innych państwa Zachodniej Europy • Upowszechniła idee równości i wolności na całym kontynencie i poza Europą; Obie rewolucje doprowadziły do zerwania ze światem starym, dobrze znanym. Nowe reguły nie zostały jeszcze utworzone – stąd przekonanie o głębokim kryzysie społeczeństwa europejskiego i konkluzja, iż potrzebna jest nauka, która zajęłaby się społeczeństwem „w potrzebie”. Intelektualne reakcje na obie rewolucje były różnej natury; można sprowadzić je do dwóch zasadniczych postaci: a) reakcji reformistycznej/radykalnej b) reakcji konserwatywnej Reakcje reformistyczne związane były z odkryciem, ze bieda nie jest składnikiem naturalnego porządku świata; rewolucja przemysłowa, która zwielokrotniła zdolności wytwórcze społeczeństwa, zdawała się obiecywać świat bez nędzy, charakterystycznej dla wcześniejszych okresów rozwoju. Zrodziło to zainteresowanie poszukiwaniem źródeł biedy w społeczeństwie i sposobów ograniczania jej zasięgu. Pojawiały się pomysły różnej natury – od postulatów rozbudowywania opieki społecznej, do programów rewolucyjnych, wzywających do społecznych przewrotów znoszących główne źródło biedy (np. relacje klasowe). Z drugiej strony - zatroskanie moralną kondycją społeczeństwa po dwóch rewolucjach rodziło tęsknotę za przywróceniem lub obrona wartości tradycyjnych, takich jak rodzina, wspólnota. Obie te tradycje do dziś wpływają na rozwój socjologii.

1

Socjologia potoczna Oprócz wspomnianej tradycji intelektualnej i pierwszych programów budowy nowej nauki istniały od dawna i istnieją do dziś wyobrażenia i poglądy zwykłych ludzi na temat społeczeństwa. Każdy jest do pewnego stopnia socjologiem. Czym się odznacza ta potoczna, zdroworozsądkowa socjologia? • • • Przypadkowym charakterem dociekań – wiedza potoczna jest własnością jednostek, jest uzależniona od indywidualnej spostrzegawczości, wrażliwości, zainteresowań; jest mozaiką spostrzeżeń Jest fragmentaryczna i niespójna Jest to wiedza apodyktyczna – zawiera zdecydowane zalecenia, uwagi, dyrektywy Jest pochopna – nie opiera się na dostatecznie solidnych podstawach, by można było np. uogólniać ją

Sztuka również zawiera jakąś wiedzę o społeczeństwie. Widać to w malarstwie różnych epok, portretującym ludzi w trakcie różnych sytuacji i zajęć. Można śledzić, jak dawniej ludzie się ubierali, odżywiali, pracowali, jak wypoczywali, a nawet – na co chorowali. Jest to jednak poznawanie społeczeństwa niejako przy okazji – celem sztuki jest przecież coś innego niż dokumentowanie stylów życia ludzi. Wreszcie – filozofia (w czasach nowszych – tzw. filozofia polityczna) też dostarcza wiedzy nt. społeczeństwa. Jest to refleksja uprawiana przez zawodowych myślicieli, więc różni się od socjologii potocznej: • Opiera się na szerokich danych porównawczych dotyczących różnych społeczeństw • Sądy filozofów są precyzyjnie formułowane • Poszczególne tezy na temat społeczeństwa wiąże się w całościowe systemy • Typowy jest normatywny punkt widzenia – to znaczy wartościujący punkt widzenia; Socjologia, która rozpoczęła swój żywot w XIX wieku jest związana z tymi trzema formami ludzkiej myśli, lecz pragnie się odróżniać od nich. Czym?

• • •

a) b) c) d)

Zastosowaniem metody naukowej – za ostateczne kryterium prawdy uważa się empirycznie lu eksperymentalnie potwierdzone fakty Językiem – socjologia naukowa chciała mieć swój własny, precyzyjny język służący opisowi faktów społecznych, jeżyk zawierający zdefiniowane pojęcia, najlepiej umożliwiające pomiar (stąd zmienne w socjologii) Socjologia jako nauka ma do spełnienia pewne zadania: zadanie opisu – jak jest naprawdę? Jak wygląda świat społeczny? Dlaczego tak wygląda? Zadanie wyjaśniania, budowy teorii Jakie będzie społeczeństwo? Zadanie przewidywania Jak wprowadzać zmiany? Zadanie praktyczne

Te zadania zostały sformułowane przez A. Comte’a. Comte był zwolennikiem naukowości socjologii w wersji pozytywistycznej. Znaczyło to, że chce, by socjologia naśladowała taki sposób badania, jaki upowszechnił się w naukach przyrodniczych; Socjologia ma odwoływać się do faktów bezpośrednio obserwowalnych, budować proste twierdzenia o zależnościach między faktami (zmiennymi), wyprowadzać z tych praw wnioski praktyczne. Socjologia – podobnie jak fizyka miała odkrywać prawa umożliwiające praktyczne działanie. Z praw mechaniki da się wyprowadzić inżynierię. Podobnie swoją inżynierię miała mieć socjologia.

2

To nie była jedyna wersja naukowej socjologii w XIX wieku. Taki obraz naukowej socjologii zakwestionowali myśliciele niemieccy – zwłaszcza Wilhelm Dilthey i Heinrich Rickert. Podkreślali oni, że w świecie ludzkim występują procesy i zjawiska nie spotykane w świecie przyrody: normy, wartości, reguły, symbole czyli – kultura. Świat ludzki jest światem kultury. Społeczeństwo tworzące kulturę jest zasadniczo, fundamentalnie odmienne od socjologii. Zatem potrzebuje innych metod niż te, którymi posługują się nauki przyrodnicze. Max Weber zaproponował inną metodę socjologii – nazwał ją rozumieniem. Socjologia winna docierać do ukrytych, nieobserwowalnych wartości, znaczeń, motywacji ludzkich działań. Była to antypozytywistyczna wersja naukowości socjologii. Ta kontrowersja jest żywa do dziś – są socjologowie hołdujący jednej lub drugiej wizji socjologii.

Obrazy społeczeństwa i spory naukowe w socjologii Agenda Poznawcze obrazy społeczeństwa Pole zdarzeń - konteksty społeczne Spory filozofów i socjologów Wyobraźnia socjologiczna Poznawcze obrazy społeczeństwa Socjologia to tyle, co nauka o społeczeństwie Co to jest społeczeństwo? Wielość odpowiedzi to pytanie… Poznawcze obrazy społeczeństwa =POPULACJA: utożsamienie społeczeństwa ze zbiorowością ludzi, wielością jednostek Interpretowanie zjawisk społecznych jako aspektów ludzkich organizmów Zróżnicowanie i skład zbiorowości, mobilność społeczna, współczynniki przyrostu naturalnego Perspektywa zbyt wąska: socjologia miałaby się zajmować kwestiami demograficznymi; socjologia musi zajmować się tym, co dzieje się między ludźmi Poznawcze obrazy społeczeństwa = PROJEKCJA OSOBOWOŚCI Interpretowanie zjawisk społecznych, działań społecznych – z punktu widzenia ich znaczenia dla jednostek Motywy, postawy, aspiracje, treści poznawcze, zdolności, tożsamość osób: przedmiot zainteresowania socjologii (i psychologii społecznej) Podobnie jak w poprzednim przypadku – społeczeństwo nie istnieje jako realny byt – jest tylko wielością/sumą jednostek Poznawcze obrazy społeczeństwa =ORGANIZM-SYSTEM Twórcy socjologii - Auguste Comte, Herbert Spencer - posługiwali się analogią do organizmu. Organizm biologiczny to nie prosta suma komórek, tkanek, organów, lecz spoista i wspólnie funkcjonująca całość: społeczeństwo to nie prosta suma ludzi, lecz zintegrowany i funkcjonujący organizm społeczny/system

3

Jednostki łączą się tworząc grupy; grupy wykazują wspólna orientację/orientacje Społeczeństwo – całość ponadjednostkowa, byt realnie istniejący Poznawcze obrazy społeczeństwa =STRUKTURA Społeczeństwo to relacje między ludźmi Relacje opisywane są przez role społeczne; rola zawsze jest zorientowana ku innym ludziom, definiuje stosunki z innymi Role powiązane są z funkcjami, jakie pełnią jednostki w grupie/społeczeństwie Społeczeństwo można opisać jako sieć relacji między rolami i pozycjami społecznymi; wizja bardzo abstrakcyjna Poznawcze obrazy społeczeństwa =KULTURA kolejne, ogromnie istotne spostrzeżenie zawdzięczamy M. Weberowi i E. Durkheimowi w każdym ludzkim działaniu zawarty jest pewien sens, znaczenie, a co więcej znaczenie to ma charakter ,,faktu społecznego" narzucanego ludziom z zewnątrz jako coś obowiązującego, wiążącego, przez środowisko, w którym się urodzili, wychowali i w którym żyją Społeczeństwo to sieć działań obdarzonych znaczeniem Źródłem tych znaczeń jest KULTURA Poznawcze obrazy społeczeństwa POLE ZDARZEŃ: porzucenie wizji społeczeństwa jako trwałego, statycznego obiektu wszystko, co istnieje w społeczeństwie to zdarzenia społeczne: ich płynne, zmienne konfiguracje (migracje ludzi, zmiany pracy, pozycji społecznej, związków z innymi, zawodu  społeczeństwo=bezustanny ciąg takich zmian) zamiast o trwałych formach społecznych zaczęto mówić o ,,figuracjach" (Norbert Elias), zamiast o strukturach - o ,,strukturacji" (Anthony Giddens), zamiast o bytach społecznych - o życiu społecznym, zamiast o istnieniu społeczeństwa - o ,,stawaniu się" społeczeństwa (Piotr Sztompka) Pole zdarzeń - konteksty społeczne Z perspektywy pojedynczego członka społeczeństwa przestrzeń międzyludzka, w której przebiega życie każdego z nas, jest ogromnie złożona… składa się z szeregu rozmaitych kontekstów Pole zdarzeń - konteksty społeczne Kontekst rodzinny Kontekst edukacyjny Kontekst zawodowy Kontekst religijny Kontekst polityczny Kontekst ekonomiczny Kontekst wymiaru sprawiedliwości Inne konteksty … Pole zdarzeń – konteksty społeczne każdy z nas posiada swój własny zestaw takich kontekstów, w których uczestniczy nieustannie krążymy miedzy różnymi kontekstami w każdym z tych kontekstów spotykamy nieco inne ,,społeczeństwo”, inne oczekiwania i reguły gry Pole zdarzeń – konteksty społeczne Musimy w tej różnorodności kontekstów umieć się odnaleźć: zdecydować, które są dla nas ważniejsze, a które mniej istotne, rozpoznać partnerów,

4

przyjąć odpowiednie strategie postępowania. humanitarność. brak elementarnych umiejętności) Człowiek: istota społeczna? Człowiek jest produktem stosunków społecznych. jakim go społeczeństwo uformowało. jakie wpaja mu jego środowisko społeczne – wychowujące czy socjalizujące. takie jak obowiązek. podobnie jak sam człowiek. skutecznie działać Spory filozofów i socjologów Długa historia myśli społecznej i krótka historia socjologii jest areną licznych debat i dyskusji… Spierano się o pięć spraw: pochodzenie społeczeństwa społeczną naturę człowieka przedmiot socjologii metodę socjologii rezultaty poznawcze socjologii Skąd się bierze społeczeństwo? Dziś na ogół powiada się: społeczeństwo jest „wytwarzane” przez jednostki we wzajemnych kontaktach. Konfucjusz wierzył w rodzinę i społeczną strukturę. Człowiek: istota społeczna? 5 .odnieść się do nich we właściwy sposób. Ludzie z natury są sobie bliscy. poczucia wspólnoty. niezależną od społeczeństwa i pierwotną w stosunku do niego. stosunkach społecznych Są jeszcze inne odpowiedzi… Skąd się bierze społeczeństwo? Konfucjanizm: społeczeństwo jest formą świadomości „my”. że człowiek jest dziełem Bożym zaś społeczeństwo jest powstałą z woli opatrzności unią jednostek. umiar. Człowiek nie tworzy społeczeństwa Skąd się bierze społeczeństwo? Natura ludzka i umowa społeczna: W Oświeceniu brano za punkt wyjścia „naturę ludzką”. relacjach. przekształcają ją w procesie pracy. Przykłady: Kaspar Hauser. zaś oddalają się od siebie dzięki przyzwyczajeniom. Skąd się bierze społeczeństwo? Marksowska koncepcja: ludzie tworzą społeczeństwo dlatego. w izolacji od innych jednostek. interakcjach . dzieci znalezione w dżungli w Indiach (niski poziom rozwoju intelektualnego. społeczny porządek Skąd się bierze społeczeństwo? Teologiczna koncepcja: zakłada. szczerość. mogą łatwiej te zadania realizować. Działając w grupach. Społeczeństwo jest skutkiem swoistej UMOWY między suwerennymi i odrębnymi jednostkami. zastosować właściwe reguły kulturowe. są wytworem procesu pracy Człowiek: istota społeczna ? Co to znaczy „istota społeczna”? człowiek nie mógłby rozwinąć swych cech specyficznie ludzkich. człowiek nabiera takich cech. gdyby znajdował się poza środowiskiem społecznym. że przeciwstawiają się przyrodzie. Podstawą społeczeństwa są cnoty. jest taki. Społeczeństwa.

jednostka zachowa się konformistycznie także w nowej sytuacji Jeśli konformizm nie przynosił nagród – jednostki nie będą go praktykować Spory o przedmiot HOLIZM głosi. zmiany. zachowywania się w sposób podobny do innych ludzi. w działaniach sekt religijnych. możemy być pewni. Durkheim: ilekroć zjawisko społeczne jest wyjaśniane przez psychologiczne. ideologie – nie są atrybutami jednostek) E.człowiek posiada „instynkt społeczny”. konkurencja. że jedni ludzie zawsze. mobilność. instytucje. W sensie specyficznym – jednostka musi podporządkować się władzy politycznej – ta teza w niektórych doktrynach formułowana była niezwykle ostro Spory o przedmiot Czy ostatecznym składnikiem społeczeństwa są poszczególne jednostki. lecz nie mogą być ostateczne Spory o przedmiot Ograniczenia indywidualizmu: gdzie nie ma zastosowania? W sytuacjach „probabilistycznych”: losowego wyboru. to znaczy skłonność do zrzeszania się. że … im mniej jednostka posiada jakiegoś „podzielnego” towaru. publiczności ogarniętej uwielbieniem dla idola W wszystkich pozostałych przypadkach indywidualizm metodologiczny zachowuje wartość Spory o przedmiot Jak można w sposób indywidualistyczny wyjaśniać zjawiska ekonomiczne? Na przykład przywołując zasadę „zmniejszającej się użyteczności”. migracje. dyspozycji Inne wyjaśnienia są możliwe. tym więcej będzie skłonna zażądać za pewną stałą jego ilość Zasada ta = klucz do zrozumienia dystrybucji i wymiany Spory o przedmiot W jaki sposób wyjaśnić to. Tezy o „wrodzonym” instynkcie nie da się chyba obronić Człowiek: istota społeczna? człowiek jest istotą społeczną w tym sensie. bycia w gromadzie. zbiorowości. że powinien postępować zgodnie z interesem społecznym. że … Fakty społeczne są są niesprowadzalne do faktów psychologicznych Fakty społeczne=wszelkie zjawiska. Jednostka jest podporządkowana społeczeństwu i stanowionym przez nie regułom. procesy dotyczące form organizacji społecznej (pozycje i role członków społeczeństwa. dokonywanego przez ludzi W sytuacjach. czy raczej całości społeczne: grupy. w których zanika ludzka indywidualność: zachowanie tłumu ogarniętego paniką. motywacji. która głosi. ich działań. współpraca) należy wyjaśniać odwołując się do działań jednostek. czy też do praw rządzących całościami społecznymi. konflikty. zdarzenia. sieci stosunków i działań społecznych? Czy zjawiska społeczne (np. lecz tworzą kontinuum nasycenia treściami społecznymi: 6 . w których te zjawiska zachodzą? Spory o przedmiot INDYWIDUALIZM METODOLOGICZNY Ostateczne wyjaśnienia wszelkich zjawisk społecznych powinny być formułowane przez odwołanie się do jednostek. zwyczaje. że wyjaśnienie to jest fałszywe Spory o przedmiot HOLIZM… Cechy przypisywane jednostkom przez indywidualistów nie są jednorodne. inni od czasu do czasu przestrzegają reguł? Jeśli konformizm wobec norm przynosił nagrodę.

tzn. że… Istnieje zasadnicza jedność metodologiczna wszystkich nauk: wszystkie nauki stosują metodę hipotetyczno-dedukcyjną. nawyki METODA: interpretacja świata społecznego z perspektywy działających jednostek. czy też powinny mieć zupełnie inne metody (swoiste)? Naturalizm: metody przyrodoznawstwa Antynaturalizm: metody swoiste Spory o metodę NATURALIZM głosi. ocen… Wartości ingerują najmocniej w następujących fazach badania: 7 . dyspozycje-postawy. lecz nie zwrócone ku innym ludziom zachowania zwrócone ku innym ludziom (współpraca. nieświadome. że… Zadanie socjologii polega ujawnianiu znaczenia działań dla podejmujących je ludzi Składniki znaczenia: motywy „po co?” i „z jakiego powodu?” Po co? Rekonstrukcja wizji rezultatu Z jakiego powodu? Wcześniejsze doświadczenia. stawiają hipotezy. na uzyskane wyniki)? DO ROZWAŻENIA Spory o rezultaty socjologii Czy wartości mogą/powinny wpływać na naukę? Jeśli odpowiadamy „TAK”. podmiot badający tożsamy w istotnym sensie z przedmiotem badanym Wyniki badań socjologów DOTYCZĄ bezpośrednio ludzi Spory o rezultaty socjologii Aspekty problematyki wartości w poznaniu naukowym: Czy sądy wartościujące mogą i powinny być uzasadnione naukowo? Czy nauka dostarcza podbudowy dla wartościowania? NIE Czy sądy wartościujące wpływają/powinny wpływać na naukę (na przebieg czynności badawczych. wzorów kulturowych Spory o metodę Istota sporu: Czy nauki społeczne powinny posługiwać się takimi samymi metodami.. jesteśmy zwolennikami obiektywizmu Spory o rezultaty socjologii WARTOŚCIOWANIE… Każde badanie problemów społecznych MUSI pozostawać pod wpływem wartościowań. wynikające z woli jednostki zachowania realizujące nakazy norm i wartości (np. spowiedź i zachowanie postu) nie są dziełem jednostek – oznaczają realizację nakazów. rozumienie działań = wskazanie ich motywów Spór o rezultaty socjologii W centrum sporu WARTOŚCI I ICH ROLA W POZNANIU socjologicznym Zagadnienie wartości ważne w każdej nauce W naukach społecznych szczególnie ważne: przedmiot badań stanowią inne osoby. jesteśmy zwolennikami wartościowania Jeśli odpowiadamy „NIE”. pozbawione treści społecznych zachowania sterowane przez świadomość. okazywanie szacunku).odruchy: wynikające z konstytucji biologicznej. wyprowadzają z hipotez przewidywania sprawdzają te przewidywania w testach empirycznych socjologia nie różni się od nauk przyrodniczych Spory o metodę ANTYNATURALIZM głosi. salutowanie w wojsku. jak przyrodoznawstwo.

zapisie obserwacji przy wyprowadzaniu wniosków praktycznych z badań Skoro tak. ukrytych zasobów lub barier strukturalnych i kulturowych. jaką drogą powinniśmy iść. które wyznaczają szanse działań podmiotowych. bezpośrednim lub pośrednim jakichś działań. wskazujące na jakiś środek działania jako najskuteczniejszy dla założonych celów sądy kategoryczne (absolutne). nauka pozwala dobrać najlepsze środki Jednak… dla uzasadnienia celów nauka nie wystarcza nauka może powiedzieć. dokąd powinniśmy zmierzać Wyobraźnia socjologiczna… To dostrzeganie.w momencie wyboru problemu badawczego przy wyborze modeli teoretycznych i pojęć. czy to jednostki. powabu sław naukowych. oceny wartości źródeł. kryteria poprawności sformułowania problemów Spory o rezultaty socjologii OBIEKTYWIZM… Dwa rodzaje sądów wartościujących: sądy instrumentalne (relatywne). W ten sposób socjologiczna wyobraźnia zwalcza mit absolutnej wolności człowieka i przeciwstawia się woluntaryzmowi Wyobraźnia socjologiczna… 8 . zbieraniu danych. Spory o rezultaty socjologii OBIEKTYWIZM… Wartościowania zewnątrznaukowe (moralne. panującej mody. wyborów podjętych przez sprawcze podmioty społeczne. decyzji. prowidencjalizmowi. to jedyny sposób na obiektywność = ujawnienie przesłanek wartościujących Spory o rezultaty socjologii Przykłady wartościowania: interpretowanie wyników w duchu przychylności dla jakiejś opcji ideologicznej (99% twórczości naukowej sowieckich badaczy społecznych) preferowanie problematyki badań rokujących zysk (w sensie ekonomicznym) podejmowanie lub nie podejmowanie badań w zależności od spodziewanej reakcji środowiska naukowego. czyli poglądom odmawiającym człowiekowi prawa do projektowania i realizowania własnej przyszłości Wyobraźnia socjologiczna… to świadomość głębokich. determinizmowi. ze wszelkie fenomeny społeczne są efektem zamierzonym lub niezamierzonym.. lecz nie może powiedzieć. ideologiczne) w ŻADNYM RAZIE NIE POWINNY wpływać na wyniki badań naukowych W nauce dopuszczalne są wyłącznie wartościowania wewnątrznaukowe: reguły uzasadniania hipotez. zaleceń politycznej poprawności itp. określające jakiś cel jako dobry lub jako lepszy od innych Spory o rezultaty socjologii OBIEKTYWIZM… Gdy cele są dane. religijne. natychmiastowym lub skumulowanym. czy zbiorowości socjologiczna wyobraźnia przeciwstawia się fatalizmowi.

Cechy grupotwórcze 2. nawyki i dziwactwa właściwe komuś. Odmiany zbiorowości ludzkich 3. pozycja-status.to rozpoznanie we wszelkich zjawiskach społecznych skumulowanego dziedzictwa przeszłości. Więź moralna: treść. często niezamierzone.przestrzeni międzyludzkiej"). rola. Obiektywne kryteria klasyfikacji grup 5. Te cechy sprawiają. swoiste właściwości ciała i umysłu? c) cechy. a utrwalone. Te cechy interesują socjologów. reżimów politycznych czy gospodarczych.. w jakich przejawiać się może życie społeczne w ten sposób socjologiczna wyobraźnia uczy tolerancji i uodparnia przeciwko dogmatyzmowi czy etnocentryzmowi. zasięg i patologia więzi moralnej 3. którzy nadają temu polu nieustanną dynamikę funkcjonowania i stawania się (podtrzymują . W ten sposób socjologiczna wyobraźnia akcentuje dynamikę i odrzuca statyczny punkt widzenia Wyobraźnia socjologiczna to akceptacja dla ogromnej różnorodności form. instytucja. Subiektywne kryteria klasyfikacji 6. struktura społeczna) Związana z realizmem ontologicznym. nieustannym procesie stawania się. Grupa i organizacja społeczna 4. Syntetyczne typologie grup 7. w tym wszelkich pozornie trwałych instytucji. efekty swoich działań pozostawiają jako ramy strukturalne i kulturowe dla kolejnych pokoleń Zbiorowości i grupy społeczne 2008 Agenda 1. Odmiany zbiorowości społecznych Cechy różniące i zarazem upodobniające do siebie różnych ludzi mogą stawać się podstawą wyodrębniania wielu zbiorowości: populacja = wielość jednostek 9 . czy inaczej tradycji. w ich ciągłej zmienności. od innych się różnimy.. które jednostka dzieli z pewną liczbą niektórych innych ludzi (nie z wszystkimi) sprawiają one.życie społeczne"). że do jednych ludzi jesteśmy podobni. która w różny sposób wpływa na działania współczesnych w ten sposób socjologiczna wyobraźnia lansuje historyzm i sprzeciwia się prezentyzmowi Wyobraźnia socjologiczna… to postrzeganie życia społecznego. że wielość ludzi dzieli się na mniejsze zbiorowości. Zbiorowości terytorialne Cechy grupotwórcze Pojęcie grupy – jedna z fundamentalnych kategorii socjologii (inne: kultura. konflikt. Czym jest dziś socjologia? jest to nauka o ludziach działających w polu wzajemnych relacji (w . organizacji. metaforą organiczną i systemowym obrazem świata społecznego (grupy jako elementy społeczeństwa) Cechy grupotwórcze Jakie cechy przysługujące jednostkom przyciągają uwagę socjologów? a) czy te. które upodobniają do siebie wszystkich ludzi? b) cechy właściwe tylko jednostkom: osobowość.

gdy ludzie zdają sobie sprawę z podobieństwa posiadanych cech. bywa. zanik wrażliwości na cierpienie innych Więź moralna W skrajnych przypadkach zakres więzi moralnej ulega zawężeniu do nielicznego grona osób – członków rodziny. reagujemy na to. gdy nie jest to dla nas wygodne) Więź moralna Intensywność i zasięg więzi moralnej są zmienne.. najbliższych przyjaciół. których darzą zaufaniem Więź moralna Jeśli jednak.. tzn. co przydarza się innym. Więź moralna Wskaźniki atrofii więzi moralnej: kultura cynizmu: podejrzliwość. koterii 10 . sami też czegoś od nich oczekujemy. Więź moralna Składniki więzi moralnej: zaufanie: oczekiwanie godnego zachowania innych wobec nas lojalność: powinność nienaruszania zaufania.. jeśli pojawi się w niej rozwinięta postać więzi subiektywnej – więź MORALNA Więź moralna = szczególna relacja do innych ludzi.. wiek. wobec których czują się lojalni. zaliczonym do tej kategorii. że ulega ona ogromnemu wzmocnieniu bywa. atak terrorystyczny.zbiór statystyczny = zbiorowość wyróżniona ze względu na jakąś (w zasadzie dowolną) cechę (np.. represjonowane mniejszości) członkowie zbiorowości rozszerzają wówczas zakres osób.. z którymi są solidarni. doszukiwanie się spisków. poświęcania się (nawet wtedy.. rosnące ryzyko działań jednostkowych). jakim darzą nas inni solidarność: troska o sprawy innych . gdy jednostki czują się zagrożone lecz nie zbiorowość. gotowość do altruizmu.. klęska żywiołowa. dochód. wówczas zakres więzi moralnej ulega znacznemu zawężeniu lub nawet całkowitej atrofii bellum omnium contra omnes. objętych określeniem „MY” Sprawy ludzi objętych nazwą „MY” żywo nas obchodzą. także niejawnych klik. cwaniactwo jako miernik własnej zaradności kultura obojętności: egoizm. kiedy na to podobieństwo kierują uwagę i czynią z niego podstawę postrzegania siebie jako wspólnoty (subiektywna więź społeczna) Kategoria społeczna nie jest jeszcze grupą. (brutalna konkurencja między jednostkami. lecz zapowiada powstanie grupy Więź moralna Kategoria społeczna może stać się grupą. bycie blondynem) kategoria socjologiczna: zbiorowość wyróżniona ze względu na kryterium socjologicznie istotne (wykształcenie. przypisywanie innym niecnych zamiarów kultura manipulacji: przyzwolenie na wykorzystywanie innych. że ulega osłabieniu czy wręcz atrofii Co o tym decyduje? Więź moralna Zasięg i siła więzi moralnej rośnie. pułapek. gdy cała zbiorowość doświadcza zagrożenia (wojna. oszukiwanie.. zagrożenia mają charakter indywidualny. zawód – te cechy mogą stawać się podstawą podstawą postrzegania wspólnoty interesów) Odmiany zbiorowości społecznych Kategoria społeczna: powstaje wtedy...

. oszustwa Jeśli jednak nic takiego się nie zdarza i więź subiektywna rozwija się do dojrzałej więzi moralnej...... machinacje... realizowały jakieś wspólne cele  jeśli tak jest  między jednostkami pojawia się WIĘŹ BEHAWIORALNA Organizacja społeczna Grupa z kolei może przekształcić się w organizację społeczną jeśli. by te jednostki podejmowały wobec siebie działania.. Grupa społeczna . podział pracy. wyraźnie zdefiniowane normy regulujące relacje między członkami...W takich warunkach podejrzliwość może przekształcać się w najzupełniej „materialne” spiski. liczebność trwałość sposób rekrutacji intensywność uczestnictwa korzyści z członkostwa formalizacja Subiektywne kryteria Chodzi o psychologiczna relację jednostki do grupy subiektywna identyfikacja z grupą. Sześć kryteriów.. Poprzednie klasyfikacje opierały się na pojedynczych cechach (obiektywnych lub subiektywnych) W socjologii są jeszcze kryteria syntetyczne: zespoły cech branych równocześnie pod uwagę w opisie grupy Pozwalają one wyróżnić. uregulowane stosunki społeczne Obiektywne kryteria klasyfikacji grup Uniwersum grup społecznych jest bardzo bogate – obejmuje wielka ich różnorodność Pojawia się potrzeba klasyfikacji i typologii Podstawą tych podziałów grup stają się trzy typy kryteriów: a) obiektywne b) subiektywne c) syntetyczne Obiektywne kryteria. do której się należy: akceptowana lub odrzucana grupa członkostwa znaczenie grupy.. były w stałych interakcjach.. pozytywne grupy odniesienia Syntetyczne kryteria. do której nie należymy: negatywne grupy odniesienia. pojawi się w niej wspólny cel.Wówczas kategoria socjologiczna przekształca się w grupę społeczną. statut-regulamin  unormowane.. dla powstania grupy potrzeba co najmniej dwóch jednostek potrzeba także. Kryteria syntetyczne 11 ..

silna lojalność wobec wodzów czy przywódców a także wobec innych członków wspólnoty Stowarzyszenia: charakteryzują współczesne społeczeństwo. jest jego zasadniczym czynnikiem. civitas (J. źródeł utrzymania) silna kontrola społeczna (sąsiedzka).. To ludzie związani miejscem zamieszkania z określoną miejscowością. obyczajów i instytucji. nastawione na wyraźnie określone cele. środowiska zawodowe. sprawują ściślejszą kontrolę nad uczestnikami.. obszar wydzielony jest administracyjnie lub naturalnie. dość trwałe (np. Przykłady: przedsiębiorstwa. względna izolacja homogeniczność zbiorowości (etniczna.Grupy pierwotne: niewielkie. Bodin): stanowiły jednolitość zwyczajów. społeczna. nieformalne. Odzwierciedlały strukturę feudalnego świata. Odznacza się relatywnie wysokim stopniem społecznej integracji Społeczności lokalne Cechy charakterystyczne społeczności lokalnych: terytorium: przestrzenne ograniczenie. traktowane przez uczestników instrumentalnie Zbiorowości terytorialne Terytorium jest podstawą skupienia społecznego. rodzina). w Polsce: Sandomierz. będącego światem zbiorowości terytorialnych (księstwa. plemienne. sformalizowane. wielkość (ograniczona do stosunkowo niewielkiej liczby mieszkańców . grupa rówieśnicza) wywierają najsilniejszy wpływ socjalizujący Grupy wtórne: pojawiają się później w doświadczeniu i biografiach jednostek. urzędy Kryteria syntetyczne Wspólnoty: tradycyjne społeczności rodowe. w niektórych regionach renesans małych miast i wzrost ich znaczenia (turystyka. lokalne autorytety emocjonalny stosunek do terytorium Społeczności lokalne Przykłady społeczności lokalnych. miejsce osiedlania się ludzi zamożnych. wymagają intensywnego uczestnictwa. prowincje będących podstawowymi członami organizacji społecznej i politycznej). wioskowe. miejskie i wiejskie części polis. zawodowa. miejsce ważnych spotkań i konferencji: Davos. są większe. Carcasonne. Społeczność wioskowa: zdaje się zanikać. zachowują anonimowość jednostek. Jeśli nie są totalitarne – nie sprawują ścisłej kontroli nad zachowaniami uczestników. charakter reliktowy Małe miasto: pośrednia struktura między wsią i dużymi aglomeracjami. sformalizowane. obszarem. Grupy te (rodzina. hrabstwa. osiedlem. cechowała je wysoka spójność i integracja. z wyraźnie określonym podziałem pracy i obowiązków. inne kurorty w Alpach czy Tatrach. kulturowa. Kazimierz Dolny) 12 . zgodne wartości i przekonania. na którym zbiorowość zaspokaja większość lub (dawniej) wszystkie swoje potrzeby Zbiorowości terytorialne Typy zbiorowości terytorialnych: greckie polis: charakteryzował "pełny" charakter . Terytorium jest strefą przestrzennej „wyłączności”.od kilkudziesięciu do kilkunastu tysięcy mieszkańców). obecnie zbiorowości terytorialne to państwa jako zbiorowości obywateli i prawni ustanowione struktury władzy na jakimś terytorium Społeczności lokalne Społeczność lokalna jest częścią szerszej zbiorowości terytorialnej.stanowiła miejsce zaspokajania wszystkich ludzkich potrzeb.

szudrowie) Koran Struktura – wizje dychotomiczne Metafora przestrzennego usytuowania segmentów społeczeństwa wobec siebie bywa rozmaicie interpretowana. którzy pracują i ci. kszatriowoe. gradacyjne.) Francuscy badacze używają w stosunku do tego przestrzennego rozumienia struktury słowa „forma”. lecz pewne relacje społeczne Struktura społeczna Struktura = rozmieszczenie elementów składowych i relacje między nimi. Weber. innym razem – podział na posiadających i nieposiadających. jakie składniki tworzą „całość” koniecznośc ustalenia relacji między składnikami Struktura – wizje dychotomiczne U podstaw leży metafora „przestrzenna”: społeczeństwo to zespół ludzi.. dzieci są „bliżej” ojca niż kuzyna. charakteryzujące jakąś całość (układ) Badanie struktury oznacza: konieczność ustalenia. na wzór dystansów przestrzennych (np. ściany wspierają dach itp. obywatele odwiedzanych krajów „dalej” niż rodacy. dach chroni przed deszczem. amerykańscy – „ekologia społeczna” Struktura… W sensie metaforycznym to system relacji interpretowanych w przenośni.. bogaci „wyżej” niż biedni itp.) Oczywiście – w każdym z tych przykładów określenia „bliżej” czy „dalej” nie oznaczają fizycznie rozumianych odległości. niemal narzucający się jako oczywistość Struktura – wizje dychotomiczne Kulturowe manifestacje wzji dychotomicznych: biblijna opowieść o Chamie hinduski mit wyjaśniający pochodzenie kast (bramini. waisziowie. spotykany w wielu kulturach. z których jedni są na górze. funkcjonalne Teorie klas w socjologii: Marks..Struktura społeczna 2008 Agenda Pojęcie struktury społecznej Wizje struktury społecznej: dychotomiczne. 13 . Zazwyczaj trzy aspekty są brane pod uwagę: przeciwstawienie rządzących i rządzonych – klasy panujące i klasy podporządkowane bogatych i biednych – klasy posiadające i nieposiadające ci. inni na dole Są tylko dwa segmenty społeczeństwa – nie więcej (dlatego dychotomia. trzecie przeciwstawienie (wyzyskiwacze – wyzyskiwani) jest traktowane jako następstwo jednego z dwóch pierwszych podziałów. budynek to rozmieszczenie elementów pełniących rózne funkcje z punktu widzenia celów budowli. podział dwudzielczy To jest bardzo stary obraz struktury społecznej. Eco Struktura … Termin zapożyczony ze świata przestrzennego: struktura w znaczeniu dosłownym to przestrzenny układ elementów (np. Dżilas. Burnham. na których się głosuje – wyzyskiwacze i wyzyskiwani Struktura – wizje dychotomiczne nie są to przeciwstawienia równoważne: zwykle jedno z nich bywa traktowane jako fundamentalne. jako źródło pozostałych za podstawowy stosunek uważa się raz podział na rządzących i rządzonych.

Struktura – wizje gradacyjne Koncepcja Marksa: klasa średnia jest mniej ważna niż klasy biegunowe. usytuowanych pomiędzy „górą” i „dołem” społecznej drabiny W historii myśli społecznej są dwie koncepcje klas pośrednich: arystotelowska i marksowska Struktura – wizje gradacyjne koncepcja Arystotelesa: we wszystkich państwach są trzy grupy obywateli: bardzo bogaci. to oczywiście i w zakresie posiadania najlepsza będzie własność średnia. Simon. jest typową klasą pogranicza i w razie ostrych konfliktów społecznych łączy się z jedną lub drugą klasą przeciwstawną nie jest trwała – zanika w pewnych warunkach Struktura – wizje gradacyjne Koncepcja klas pośrednich nasuwa schemat innego rodzaju niż dychotomiczny. z których każda zajmuje pozycję „wyższą” lub „niższą” od innych pod tym samym względem Relacje między klasami nie mają charakteru zależności. bardzo biedni i trzecia klasa.Struktura – wizje dychotomiczne Wyprowadzano z tego następujące wnioski: prymat władzy: ci na górze są bogaci. pośrednia między nimi. że umiarkowanie i środek są najlepsze. ponieważ rządzą nierzadko twierdzi się również. którzy nie muszą pracować. jedynie takie państwa mogą posiadać dobry ustrój. jedną obiektywnie mierzalną cechę – na przykład dochód SYNTETYCZNĄ: gdy staramy się wyznaczyć pozycję klasową ze względu na kilka kryteriów równocześnie – na przykład dochód. KLASA ŚREDNIA JEST ZASADNICZA. ponieważ są bogaci podział na pracujących i tych. komuniści) Struktura – wizje dychotomiczne Koncepcje wyróżniające tylko dwie klasy – przeciwstawne sobie pod wyróżnionym względem – zyskują na popularności w pewnych warunkach: pewne społeczeństwa mogą być obiektywnie bliższe schematowi dwudzielczemu: np. nie był na ogół traktowany jako podstawowy. w okresach konfliktów społecznych. że ci na górze rządzą. jaskrawe współistnienie bogactwa i nędzy w krajach Afryki. rewolucji. przewrotów (propaganda polityczna) Struktura – wizje gradacyjne Koncepcja gradacyjna uwzględnia możliwość istnienia „klas pośrednich”. pewna spójność pozycji jednostki wyznaczonej na różnych skalach (wykres) Struktura – wizje gradacyjne 14 . Amertyki Południowej wizje dwudzielcze mogą stawać się popularne i przemawiać do wyobraźni np. biedni i bogaci to odchylenie od normy. S. skoro panuje zgoda co do tego. liczniejszy od dwóch pozostałych. które mają liczny stan średni. Azji. władzę i prestiż społeczny Struktura – wizje gradacyjne w przypadku gradacji syntetycznej wyznacznikiem pozycji społecznej staje się pewne zharmonizowanie. lecz PORZĄDKUJĄCY Struktura – wizje gradacyjne Schemat gradacji może mieć dwie wersje: PROSTĄ: bierze się pod uwagę tylko jedno kryterium uporządkowania. można go nazwać schematem GRADACJI Społeczeństwo przedstawia się w tym przypadku jako układ trzech lub większej liczby klas. JEDNAK… podział ten dominował w świadomości rewolucjonistów i w ich bojowej propagandzie (Grakchus Babeuf.

rządzenie. różnią się oni swoją rolą w procesach produkcji. Struktura – wizje funkcjonalne Davies&Moore: w społeczeństwie są cztery najważniejsze obszary życia społecznego: religia. wówczas… sprzyja to radykalizacji ich poglądów politycznych niezadowolenie z rozbieżności czynników położenia społecznego rodzi bunt. Stosownie do tego w społeczeństwie można wyróżnić pozycje religijne. ekonomia i technika. mogą też być ze sobą w niezgodzie. rycerstwo i lud pracujący) Adam Smith: posiadacze ziemscy. sława. na broniących i na robiących” (czyli na księży. że w społeczeństwie istnieje pewna liczba potrzeb. uznawanym za doniosły Struktura społeczna – teorie klas Co odróżnia klasy społeczne od innych kategorii strukturalnych (kast. Podział na klasy i nierówności społeczne wynika z tego. nie w każdym przypadku mamy do czynienia z takimi samymi gratyfikacjami. dążenia rewolucyjne Struktura . ekonomiczne i techniczne. Struktura – wizje funkcjonalne Davies&Moore: Korzyści materialne i niematerialne. Ekskluzywność dostępu do najważniejszych pozycji społecznych lecz i wyższe gratyfikacje! Struktura społeczna – teorie klas Struktura społeczna to pojęcie szersze od struktury klasowej… Grupy będące składnikami struktury społecznej nie muszą być klasami Struktura klasowa jest jednym z aspektów struktury społecznej.wizje funkcjonalne W myśl tej wizji społeczeństwo dzieli się na klasy różniące się FUNKCJAMI w życiu społecznym Ze względu na odrębne funkcje klasy mogą być sobie nawzajem potrzebne. służących i urzędników Piotr Skarga: „rodzaj ludzki na trzy stany rozdzielon jest: na modlących się. Ponieważ nie wszystkie pozycje są jednakowo ważne. gdyż mogą mieć sprzeczne interesy Przykłady… Struktura – wizje funkcjonalne Arystoteles: wyróżniał wojowników. władza i pieniądze są wbudowane w te ważne pozycje społeczne – inaczej trudno byłoby zachęcić wybitne jednostki do zajmowania tych pozycji. mężów którzy obradują nad sprawami państwa oraz ludność pracującą.Władza Dochód Prestiż Struktura – wizje gradacyjne Jeżeli jednostki zajmują różne położenia na takich trzech skalach. czyli rolników. musi też motywować jednostki do zajmowania tych pozycji. różnice źródeł dochodów tych ludzi wynikają z różnic funkcji w społecznym podziale pracy Struktura – wizje funkcjonalne Nowoczesna wersja teorii funkcjonalnej: koncepcja autorstwa Kingsleya Daviesa i Davida Moore’a Teza wyjściowa: społeczeństwo musi umieszczać jednostki na ważnych dla jego trwania i rozwoju pozycjach w strukturze społecznej. które muszą być zaspokojone. stanów)? brak nieprzechodnich granic pomiędzy kategoriami – czyli granice są „przepuszczalne” 15 . właściciele kapitału i robotnicy. polityczne. jak prestiż. rzemieślników.

obejmującej system instytucji społecznych i stanów świadomości (ideologie.. czyli wiedzy ludzkiej. narzędzi. służących zaspokojeniu potrzeb Stosunków produkcji. socjaliści utopijni. Dwa podtypy: formacja antyczna – niewolnicy są własnością prywatną formacja azjatycka – niewolnicy są własnością państwa 16 . filozofia.niewolników). konieczność wspólnych działań. wyrazem aktywności gatunku ludzkiego Struktura społeczna – teorie klas Teorie klas odwołują się do: obiektywnych różnic pomiędzy grupami (gdy klasa = grupa społeczna) obiektywnych różnic pomiędzy jednostkami (wymiary statusu społecznego) subiektywnych. ale podmiotem historii. umiejętności pozyskiwania z przyrody dóbr. Społeczeństwo = „formacja” Struktura społeczna – teorie klas Społęczeństwo (formacja) zbudowane z następujących elementów: Sił wytwórczych. kwalifikacji. jako dziedzictwo myśli społecznej inspirowanej przez Wielką Rewolucję Francuską Mają swój udział w formowaniu się pojęcia klasy społecznej Adam Smith. religia. sfera techniczno-technologiczna (prawo postępującego rozwoju sił wytwórczych) Stabilnym składnikiem jest nadbudowa Te elementy powinny się utrzymywać się w stanie względnej równowagi („dopasowania”. świadomościowych różnic pomiędzy jednostkami (grupami) Struktura społeczna – teorie klas Marksowska teoria klas społecznych: jest kluczowym elementem teorii społeczeństwa i teorii rozwoju społecznego społeczeństwo: złożony system. zmieniający się w czasie. brak prywatnej własności środków produkcji Niewolnictwo: wyższy poziom rozwoju sił wytwórczych. zgodności). nauka) Struktura społeczna – teorie klas Składniki formacji: Struktura społeczna – teorie klas Dynamicznym elementem formacji są siły wytwórcze. zbudowany z elemetów o odmiennej treści i logice działania. prywatna własność środków produkcji („mówiących narzędzi” .podstawowy charakter podziałów społecznych dla danego typu porządku społecznego (inne podziały – wtórne wobec klasowego) odwoływanie się do kryteriów ekonomicznych (własność) jako wyróżnika klasy (Marks i kontynuatorzy) Struktura społeczna – teorie klas Postrzeganie struktury społecznej w kategoriach klas: przełom XVIII i XIX wieku. czyli relacji w jakie wchodzą ludzie w procesie produkowania (stosunki własności oraz organizacja produkcji) Siły wytwórcze + stosunki produkcji = sposób produkcji (baza ekonomiczna) Nadbudowy. elementem podziału społecznego. Zmiana jednego z elementów – powoduje konieczność dostosowania się pozostałych: prawo koniecznej zgodności charakteru sił wytwórczych ze stosunkami produkcji prawo koniecznej zgodności bazy z nadbudową Struktura społeczna – teorie klas Marks wyróżnił 5 formacji: Wspólnotę pierwotną: prymitywne narzędzia. Na dobre do teorii socjologicznej wprowadza pojęcie klasy społecznej Karol Marks Dla niego klasa społeczna jest nie tylko kategorią strukturalną.

. mają uprzywilejowaną pozycję na rynku b) politycznie – mają dostęp do środków sprawowania władzy (przymus) c) ideologicznie – mają wpływ na media.zmiana stosunków społecznych. klasy „średnie”) Struktura społeczna – teorie klas Podstawowe twierdzenia marksowskiej teorii klas: A) konflikt klasowy jest skutkiem sprzecznych interesów B) interes klasowy ma podwójny wymiar: subiektywny . wyższy poziom rozwoju sił wytwórczych. pozwalający na realizację zasady: „od każdego według jego możliwości. edukację. każdemu według potrzeb”. Panują: a) ekonomicznie – np.. komunizm) Struktura społeczna – teorie klas Teoria klas społecznych Maxa Webera 17 . rozwój miasta. będące reliktami poprzednich formacji lub zwiastunami nowych (np. wyższy poziom rozwoju sił wytwórczych. miejscem w historycznie określonym sposobie produkcji. czyli sprawują władzę mając do swojej dyspozycji aparat ucisku: państwo. przypisanie chłopa do ziemi.Feudalizm.postrzeganie różnic obiektywny . wielkością i sposobem otrzymywania przypadającej na nie części dochodu oraz cechami kulturowymi Struktura społeczna – teorie klas Podstawowe twierdzenia marksowskiej teorii klas: Klasy społeczne są zjawiskiem historycznym: pojawiły się i zanikną Mają własną logikę rozwoju: od „klasy w sobie” (zbioru) do „klasy dla siebie” (grupy obdarzonej świadomością klasową – uświadamiająej sobie własny obiektywny interes – i mającej swoją organizację polityczna – partię) Struktura społeczna – teorie klas Podstawowe twierdzenia marksowskiej teorii klas: W każdej formacji można wyróżnić pary klas podstawowych. przemysłowy sposób produkcji jako dominanta. mieszczaństwo Kapitalizm. oparcie sposobu produkowania na rolnictwie. robotnicy i kapitaliści Komunizm. najwyższy poziom rozwoju sił wytwórczych. zmiana formacji Struktura społeczna – teorie klas Podstawowe twierdzenia marksowskiej teorii klas: Klasy społeczne panują. pomiędzy którymi zachodzi najważniejszy dla formacji konflikt społeczny i antagonizm (klasy antagonistyczne) oraz klasy niepodstawowe. czasem je zawłaszczają  jak w systemach totalitarnych Struktura społeczna – teorie klas Wpływ Marksa: Jego teoria klas była wzorcem lub układem odniesienia dla późniejszych koncepcji Niestety – była także inspiracją do treagicznych eksperymentów ustrojowych (socjalizm. Struktura społeczna – teorie klas Niezgodność bazy i nadbudowy ogranicza możliwości realizacji interesów wielkich grup ludzi: klas społecznych Pojawiają się konflikty klasowe Konflikty prowadzą do rewolucji – przejścia od jednej formacji do drugiej Struktura społeczna – teorie klas Podstawowe twierdzenia marksowskiej teorii klas: Klasy społeczne: wielkie grupy ludzi różniące się stosunkiem do środków produkcji.

Proponował uwzględnić trzy wymiary ładu (porządku): a) ekonomiczny. menedżerowie z racji kontroli mają: a) wpływ na zarządzanie przedsiębiorstwem 18 . mającej swoje własne interesy. stylu życia Zwrócenie uwagi na strukturującą rolę gier o władzę. Weber wyróżniał klasy: a) zysków. do przywileju zajmowania niektórych ważnych pozycji) Struktura społeczna – teorie klas Ważnym elementem struktury społecznej jest podział władzy w obrębie społeczeństwa Władza jest definiowana jako potencjalna możliwość narzucanie jednostkom swej woli. których podstawą jest posiadanie kwalifikacji. Struktura społeczna – teorie klas Wyznacznikami różnic między stanami są: dystanse społeczne: a) conmensualizm . których podstawą jest posiadanie kapitału.dopuszczenie do stołu. b) dochodów. w urzędzie) gdy członkowie niższych stanów musieli stać). Twierdził. Dlatego są definiowane poprzez położenie klasowe. czyli do kontaktów towarzyskich b) connubium . Konkurencja o władzę rodzi podział na partie polityczne Struktura społeczna – teorie klas Wpływ Webera: Zwrócenie uwagi na inne niż ekonomiczne (społeczne) aspekty zróżnicowania Inspiracja dla późniejszych teorii klas „średnich”. które można „sprzedać” na rynku. nawet wbrew ich woli. Klasy mogą podejmować działania zbiorowe Klasy są produktem społeczeństwa rynkowego Struktura społeczna – teorie klas Dla Webera ważnym elementem struktury społecznej są stany typowe dla społeczeństwa stanowego przeciwstawianego społeczeństwu rynkowemu Stany są grupami społecznymi o cechach wspólnoty Kryterium wyróżnienia stanu jest określona wielkość szacunku społecznego (prestiżu społecznego). Zarządzają i kontrolują wynajęci specjaliści – menedżerowie.dopuszczenie do łoża. który generuje podział na stany c) władzy. na możliwość pojawienia się klasy politycznej. środków produkcji. który generuje podział na klasy b) społeczny. posługujących się kryterium prestiżu. niekoniecznie zgodne z intreresami społeczeństwa Struktura społeczna – teorie klas Teorie "nowych klas": „rewolucja menedżerów” Jamesa Burnhama.. Kontrola nad środkami produkcji jest prawie równoważna ich posiadaniu Zarządzający. klasowego wymiaru. które określa szanse jednostek na rynku. który generuje podział na partie polityczne Struktura społeczna – teorie klas Klasy są zjawiskiem związanym z istnieniem rynku. Rozdzielenie funkcji właścicielskich i zarządzających. a szczególnie rynku.Była reakcją na marksowską teorię klas. przypisywana reprezentantom stanu. Weber nie zgadzał się z nią. czyli do małżeństwa Oraz… zawłaszczone przywileje: od przywileju zajmowania pozycji siedzącej (np. że struktury społecznej nie można redukować do jednego.

Działalnością ekonomiczną zawsze rządzi jakaś etyka 3. Ta postawa jest równoznaczna z „duchem kapitalizmu”. jakie pojawiają się w wyniku zmian gospodarczych i politycznych (intelektualiści) akcentują pojawianie się nowych „klas średnich” (kogitariat) Początki kapitalizmu Socjologia 2008 Agenda Dwa modele gospodarowania: tradycyjny i nowoczesny Heglowska koncepcja dziejów Racjonalność kultury europejskiej Reformacja: rewolucja postaw Rola pracy w religii protestanckiej Protestancki etos pracy Sekty protestanckie jako środowisko socjalizujące Klasa średnia – depozytariusz cnót protestanckich Dwa modele gospodarowania: tradycyjny i nowoczesny Max Weber: 1. ale jest rezultatem udziału w aparacie władzy prowadzi to do uprzywilejowania ekonomicznego a w konsekwencji do powstania czerwonej burżuazji Struktura społeczna – teorie klas Koncepcja Umberto Eco: kryterium wyróżnienia klas to ich wiedza i kwalifikacje w zakresie nowoczesnych technologii informatycznych i telekomunikacyjnych Wyróżnia trzy „klasy”: a) digitariat b) kogitariat c) proletariat Struktura społeczna – teorie klas Teorie „nowych klas" we współczesnym społeczeństwie postprzemysłowym: akcentują rzadke kwalifikacje. które pozwalają na zajmowanie wysokich pozycji społecznych akcentują nowe role społeczne. Intensywna praca jest obowiązkiem. Struktura społeczna – teorie klas "Nowa klasa" Milovana Dżilasa: Podobna koncepcja jak u Burnhama z tym.b) bardzo wysokie dochody To powoduje. 4. którego wykonywanie jest wartością samą w sobie – to cecha charakterystyczna postawy człowieka epoki industrialnej. odzwierciedlająca proces osłabiania solidarności rodzinnej 2. W społeczeństwie nowoczesnym trwa powszechna walka z podporządkowaniem osobistym. który przeciwstawia się tradycyjnemu sposobowi gospodarowania Dwa modele gospodarowania… Cechy tradycyjnego sposobu gospodarowania: robotnik woli mniej pracować niż więcej zarabiać w godzinach pracy szuka maksymalnej wygody i minimum wysiłku nie umie i nie chce przystosować się do nowych metod pracy przedsiębiorca produkuje zróżnicowane a nie standardowe wyroby 19 . że odnosiła się do społeczeństwa komunistycznego (radzieckiego i jugosłowiańskiego). że można o nich mówić jako o klasie społecznej tym bardziej. że wytwarzają swoją „klasową” ideologię. kontrola nad środkami produkcji wynika nie z ich posiadania i zarządzania. której składnikiem jest podkreślanie szczególnej misji menedżerów.

klientami. czyli poglądami i zwyczajami. które sprzyjają racjonalnemu dążeniu do zysku. Dwa modele gospodarowania… Teza Webera: „aby duch kapitalizmu mógł odnieść zwycięstwo nad tradycjonalistycznymi sposobami gospodarowania. a nie są rządzone przez bezosobowe zasady prawa Dwa modele gospodarowania… żyj i daj żyć innym – tak można by streścić etos tradycjonalizmu widoczny zarówno w postawach robotników. finansowanie przedsięwzięć motywowane przez chęć zapewnienia ich długoterminowej rentowności Dwa modele gospodarowania… W rezultacie stopniowo powstaje kapitalizm  wielki kompleks wzajemnie ze sobą powiązanych instytucji. rozumiany jako cecha jednostek. dokonujący się poprzez rynek specyficzne instytucje. pozyskiwanie środków na inwestycje poprzez sprzedaż papierów wartościowych. jak i przedsiębiorców chciwość i brak skrupułów wobec cudzoziemców i innych. która opiera się na rachunku kapitałowym operacje finansowe. konkurentami układają się na bezpośredniej i osobistej podstawie. na którym wymiana jest formalnie swobodna (podporządkowana jedynie przepisom prawa) i stałą działalność produkcyjną.siła robocza racjonalny podział pracy wewnątrz przedsiębiorstw podział funkcji produkcyjnych pomiędzy różne przedsiębiorstwa. takie jak stałe zarządzanie finansami. jednak nigdzie wcześniej (poza Europą) nie mogli stworzyć nowego systemu gospodarczego. takie jak zorganizowana giełda towarów i papierów wartościowych. a nie tylko jednostek” Dwa modele gospodarowania… Weber przyjął. że powszechności występowania „ducha kapitalizmu” trzeba szukać w przekonaniach religijnych okresu Reformacji… 20 . nie zaliczanych do „SWOICH” w ramach solidarności rodzinnej. a nie na spekulacyjnych metodach osiągania zysku. Taki „duch”. dla owego tradycyjnego sposobu gospodarowania Dwa modele gospodarowania… Kapitalistyczny (nowoczesny ) typ gospodarowania Ludzie dążą do zysku poprzez: stałe operacje na rynku. musiał uformować się jako postawa życiowa całych grup ludzkich. nie był wyłączną cechą zachodniej kultury i miał liczne precedensy… zawsze istnieli w gospodarce „tytani”. którzy potrafili pokonywać ograniczenia tradycjonalizmu we własnych przedsięwzięciach. które opierają się na racjonalnych. Składowymi elementami kapitalizmu są: przedsiębiorstwa oparte na długoterminowych inwestycjach kapitałowych wolna – w sensie prawnym .przedsiębiorca przeznacza na pracę umiarkowaną część dnia i pracuje powoli wystarczają mu zarobki umożliwiające wygodne życie stosunki przedsiębiorcy z pracownikami. dług państwowy w postaci obligacji Dwa modele gospodarowania… Cały ten system jest przeniknięty swoistym „duchem”. etnicznej czy inaczej pojmowanej solidarności „plemiennej” – są charakterystyczne dla społeczeństw przedkapitalistycznych.

Racjonalność kultury europejskiej W ślad za Heglem Max Weber uznał. lecz pewne osobliwości zachodniego racjonalizmu Racjonalność kultury europejskiej Osobliwości zachodniego racjonalizmu: istnienie nauk przyrodniczych i zastosowanie teorii tych nauk w procesie wytwarzania dóbr. w każdym okresie – można wykryć pewną zasadę/ideę dla tego społeczeństwa swoistą. moralność i obyczajowość. społeczeństwo obywatelskie. myśli i woli Poprzez ludzkie myśli. ściśle określone właściwości sztuki. obliczenie. Owa zasada jest „wspólną cechą religii. rola wyspecjalizowanej i wyszkolonej biurokracji (urzędników) istnienie państwa o specjalnych cechach i funkcjach. państwo. działania. jak i prawidłowość zarówno przeciwieństwo namiętności. 21 . W słowniku łaciny słowo RATIO ma takie na przykład konotacje: oznacza zarówno rachunek. malarstwa Racjonalność kultury europejskiej JEDNAK: co to jest racjonalizm? Pojęcie to ma wiele znaczeń. przejawia się rzeczywisty podmiot i twórca historii ludzkości: duch dziejów – siła idealna i rozumna. sztuka. Zbudowane są z trzech postaci tego samego ducha: ducha subiektywnego: jego wcieleniem są jednostki ludzkie. że interesuje go nie tyle racjonalizm w ogóle jako cecha świata zachodniego. z heglowskiej koncepcji dziejów i heglowskiej charakterystyki różnic między katolicyzmem średniowiecznym i protestantyzmem Heglowska koncepcja dziejów Dzieje ludzkości tylko z pozoru są produktem ludzkich działań. prawa. że niełatwo jest zaakceptować wszystkie tezy Webera.…i korzystał z obserwacji poczynionych przez Hegla. Przyroda i ludzie są formami istnienia i przejawiania się tej siły Heglowska koncepcja dziejów Społeczeństwa ludzi są w swej istocie całościami „duchowymi”. Weber broni się przed tego typu zarzutami powiadając. jak i rozum osąd rozumny jak i dowodzenie zarówno metodę. prawa i religii. poprzez przyrodę i oddziaływanie ludzi na przyrodę. pewnie jako przedsiębiorstwo też. a które nie jest racjonalne. że w każdym społeczeństwie. a nawet nauki. Zasada ta to „duch narodu”. religii. przejawia się jako rodzina. obyczajów. które społeczeństwo jest. prawa. filozofia Heglowska koncepcja dziejów Hegel sądził. etyki. „duch epoki”. Jest z tym związana pewna dowolność orzekania. ducha absolutnego: jego przejawami są religia. że: Najbardziej osobliwą cechę społeczeństw zachodnich stanowi racjonalizm Racjonalizm jest znamienną cechą wszystkich segmentów tych społeczeństw: etyki. nawet muzyki. duch ten przejawia się w postaci praw odkrywanych przez psychologię ducha obiektywnego: przenika on prawo formalne. gospodarki. jak i interes pieniężny oznacza także wyspecjalizowaną pracę – zawód Racjonalność kultury europejskiej Wieloznaczność pojęcia racjonalizm sprawia. techniki i sztuki”.

przejawiające się w uzależnieniu zbawienia od rytuału. Reformacja – rewolucja postaw 10 różnic między duchem katolicyzmu średniowiecznego i duchem protestantyzmu: duch katolicyzmu oznaczał zmysłowość. reformacja będąca następstwem zepsucia w Kościele akceptowała zasadę ascezy Reformacja – rewolucja postaw 10 różnic… 2. uznaje ją za sprawę honoru. odznaczający się … „świadomym urządzaniem życia państwowego zgodnie z zasadami rozumu i równoczesnym pozbawieniem tradycji większego znaczenia”. by człowiek starał się zaspokajać swoje potrzeby własną pracowitością i rozumnością. pewien „stan ducha”. protestantyzm dokonuje religijnej afirmacji pracy codziennej. katolicyzm zakładał. od rozumnego kierowania swoim postępowaniem przez jednostki. z właściwymi mu typami przedsiębiorstwa (przemysłowe i handlowe).istnienie kapitalistycznego sposobu gospodarowania. że od Reformacji zaczyna się trzeci okres rozwoju świata germańskiego. strukturą klasową Racjonalność kultury europejskiej Poandto kapitalizm… … to nie tylko układ instytucji – to także pewna formacja umysłowa. bezżenność w katolicyzmie średniowiecza uchodziła za coś świętszego od małżeństwa. pracę obdarza się szacunkiem. wolną siłą roboczą. że aktywność religijna jest sprawą stanu kapłańskiego. Reformacja – rewolucja postaw 10 różnic … 3. w katolicyzmie żywot duchowieństwa zakonnego jest wzorem pobożności – w protestantyzmie gloryfikację uzyskuje życie codzienne i codzienne obowiązki ludzi świeckich Reformacja – rewolucja postaw 10 róznic… 5. bez którego owe instytucje nie mogły by działać Ten „stan ducha” zrodził się w okresie Reformacji Reformacja – rewolucja postaw Hegel już przed Weberem dostrzegł znaczenie Reformacji Twierdził on. 22 . w protestantyzmie bezżenność jest ucieczką od jednego z podstawowych obowiązków. duch protestantyzmu z kolei to uzależnienie zbawienia od stanu wewnętrznego ludzi. które Bóg wyznaczył ludziom Reformacja – rewolucja postaw 10 róznic… 6. przejawiającą się we właściwym społeczeństwu średniowiecznej Europy i Kościołowi „pożądaniu rozkoszy”. protestantyzm wymaga. w katolicyzmie średniowiecznym wyżej ceniono ubóstwo niż pracę dla zdobycia środków utrzymania. duch katolicyzmu to zewnętrzność. przywiązanie do rzeczy. w protestantyzmie aktywność ta jest również obowiązkiem świeckich Reformacja – rewolucja postaw 10 róznic… 4.

dla katolicyzmu czerpanie zysku z pożyczania pieniędzy było grzechem. by zdobyte ciężką pracą pieniądze raczej wydawać na zbytki. Reformacja – rewolucja postaw 10 różnic… 10. Człowiek. Zbawienie duszy jednostki zależy od nieodwracalnej woli Boga.pomagać można wtedy. zdaniem Webera… wpłynęła na rozwój kapitalizmu w Europie Zachodniej Rola pracy w religii protestanckiej protestantyzm całkowicie zmienia relację między Bogiem i wiernym. są to powinności jednostek Reformacja – rewolucja postaw 10 różnic… 9. gdy ktoś z powodu ułomności fizycznej lub innej nie może sam na siebie zapracować. któremu Bóg jej odmówił. ze sferą postaw. odmienność tę widać w kalwińskiej doktrynie PREDESTYNACJI Rola pracy w religii protestanckiej Doktryna predestynacji… 1. niż oddawać je próżniakom”. duch katolicyzmu zalecał wspierać ubogich. katolicyzm uzależniał zbawienie jednostki od przestrzegania zasad głoszonych przez Kościół. która. niż koncepcja katolicyzmu średniowiecznego. Reformacja – rewolucja postaw Treść doktryny protestanckiej – treść tego depositum fidei – wykazuje wyraźne pokrewieństwo z duchem kapitalizmu. to zasadniczo odmienna koncepcja. nie może jej stracić. w protestantyzmie zaś przemysł i rzemiosło nabierają charakteru etycznego. Reformacja – rewolucja postaw 10 różnic… 8. duch protestantyzmu zalecał z kolei. przekonań i światopoglądu. Reformacja – rewolucja postaw 10 różnic… 7. w protestantyzmie jest rodzajem sensownego wykorzystywania własnych pieniędzy. wówczas pieniądze także trafią do większej liczby ludzi lecz takich. że „łaska boża na niej spoczęła” oraz „obowiązek poskromienia własnych namiętności i pożądania. którzy na te pieniądze zapracują. dla katolicyzmu trudnienie się rzemiosłem było moralnie obojętne. którego Bóg obdarzył łaską. protestantyzm zaś nakładał na jednostkę obowiązek zdobycia pewności. Rola pracy w religii protestanckiej Doktryna predestynacji… 23 . Nie może jednak zyskać łaski ten.

bowiem należeli do niego także ci. nie mógł pomóc Kościół. b) praca obowiązuje wszystkich – zarówno posiadających. gdyż odrywa człowieka od czynności spełniania woli Boga poprzez pracę w swym zawodzie-powołaniu zysk i bogactwo są grzeszne tylko wtedy. Aby osiągnąć pewność. Pracą służymy Bogu i czcimy Go. d) potępia zdobywanie środków do życia drogą ich wyłudzania od innych Protestancki etos pracy Cechy etosu: e) praca jest wartością samą w sobie. czyli „zbioru wartości uznawanych i przejawiających się w rzeczywistych działaniach ludzkich. których treścią jest praca. w którym każdy człowiek musi dowieść swej wartości. miarą pożyteczności pracy są jej wyniki. jeśli służy uczczeniu Boga. Pawła „kto nie pracuje. jest wynikiem niestrudzonego wysiłku i odrzucenia pokus Protestancki etos pracy Doktryna predestynacji jest fundamentem protestanckiego etosu pracy. Rola pracy w religii protestanckiej Pochwała pracy daje początek bardzo złożonemu kodeksowi postępowania. pijaństwu itp 24 . Każdy ma obowiązek uważać siebie za wybranego do zbawienia i odrzucać wszelkie wątpliwości jako diabelską pokusę. nie oddawać się hazardowi. Rola pracy w religii protestanckiej Doktryna predestynacji… 3. własność oraz konsumpcja” Protestancki etos pracy Cechy etosu: a) odrzuca feudalną pogardę wobec pracy. praca jest obroną przeciw pokusom takim jak zwątpienie religijne. oto bowiem: praca to nakazany przez Boga sposób życia. maksyma św. Rola pracy w religii protestanckiej Doktryna predestynacji … 4. szacunku innych czy też przyjemności i wygody. niech nie je” odnosi się w jednakowym stopniu do wszystkich. iż znalazła ona przychylność Boga marnotrawstwo czasu pracy jest grzechem śmiertelnym. jak i nieposiadających c) niechęć do pracy jest oznaką choroby lub ułomności charakteru. zarówno bogatych. pocieszenie można znaleźć jedynie w prawdziwej wierze. należy spełniać swe powołanie przez bezustanną pracę w swoim zawodzie. zarobek. człowiek porządny to ktoś wykonujący ciężką pracę fizyczną lub umysłową. dążenie do zysku nie jest niczym nagannym. gdy prowadzą do lenistwa. iż jest się wybranym. Przed obliczem Boga człowiek zawsze staje sam. gdyż wybrani rozumieją zamiary Boga „własnym sercem” nie mogły pomóc sakramenty. zbytkowi. nie może pomóc mu kapłan.2. f) należy żyć skromnie i surowo. jak i biednych. będące oznaką. którzy byli skazani na potępienie. gdyż ich przyjmowanie nie zapewniało zbawienia. nie może służyć jako środek do zapewnienia sobie wyższości nad innymi.

by nie obrażali oczu Boga. h) bogactwo powinno być środkiem tworzenia nowych obszarów pracy dla siebie i innych. Sekta protestancka jako środowisko socjalizujące Cechy… Zasada izolacji społecznej. która rezygnuje z uniwersalizmu. nie należącymi do sekty Sekta protestancka jako środowisko socjalizujące Cechy… Sekta sprawuje ścisłą kontrolę nad życiem swoich członków. nie dąży do przyjęcia wszystkich ani też do narzucenia innym swojego wyznania. Sekta to „aparat selekcji” oddzielający kwalifikujących się od nie kwalifikujących – wybrani lub kwalifikowani powinni unikać kontaktów z odrzuconymi. Intensywność wychowania w sekcie nie jest porównywalna z żadną inną instytucją religijną Sekta protestancka jako środowisko socjalizujące Cechy… Członkowie sekty są zobowiązani do tzw. lenistwa i kultu posiadania. Sekta protestancka jako środowisko socjalizujące 25 . Sekta opiera się na całkowicie dobrowolnym porozumieniu jej członków. który wyjaśnia proces przejmowania protestantyzmu jako etyczno-moralnej podstawy stylu życia i działania gospodarczego całych grup społecznych. ascezy „wewnątrzświatowej”. skoro kościół katolicki sprawował bardzo słabą kontrolę nad życiem codziennym i stawiał tylko nieliczne przeszkody na drodze rozwoju gospodarki kapitalistycznej? Sekta protestancka jako środowisko socjalizujące Aby odpowiedzieć na to pytanie. lecz w świecie codziennych obowiązków rodzinnych i zawodowych. Protestancki etos pracy JEDNAKŻE… Dlaczego ten etos stał się podstawą działania całych grup ludzkich? Dlaczego rodząca się klasa średnia złożona z przemysłowców i handlowców przyjmowała wyznanie protestanckie. znające się osobiście. to znaczy do prowadzenia życia ascetycznego nie w murach klasztorów. mogą ocenić swoją religijna kwalifikację.g) bogactwo. która chce udzielać swego światła zarówno sprawiedliwym jak i niesprawiedliwym Ideałem sekty jest „ecclesia pura” (stąd „purytanizm”). Sekta dostarcza modelu mechanizmu społecznego – modelu socjalizacji. Wyłącznie osoby będące ze sobą w codziennym bezpośrednim kontakcie. z której wydaleni zostają grzesznicy. która oderwała się od jakiejś innej i jest przez nią prześladowana jako heretycka Sekta to wspólnota. złe są tylko wtedy. Sekta protestancka jako środowisko socjalizujące Cechy sekty protestanckiej: Sekta nie jest jakąś małą wspólnotą religijną ani też wspólnotą. Weber bada społeczność SEKTY protestanckiej. gdy prowadzą do próżniactwa. Sekta protestancka jako środowisko socjalizujące Cechy… Sekta chce być arystokratycznym stowarzyszeniem osób w pełni religijnie kwalifikowanych (kwalifikowanych znaczy tyle co NADAJĄCYCH się) a nie instytucją łaski. powinno być produktywnie wykorzystywane przez ich inwestowanie w przedsiębiorcze działania. sukces w zarobkowanie nie są same w sobie złe. widzialna społeczność świętych.

którzy czuli natchnienie Ducha Świętego. u kwakrów) słowo Boże głosili ci. Świeckie kazania i „kapłaństwo powszechne” to zasady sekty protestanckiej nawet jeśli przez wzgląd na interesy pedagogiczne lub organizacyjne sekty ustanawiają regularne urzędy religijne Sekta protestancka jako środowisko socjalizujące Cechy … Sekta jest tworem apolitycznym – nie może zawierać żadnego sojuszu z władzą polityczną. Modlić się i głosić kazania mogli wszyscy członkowie sekty. sytuacja pracy i styl życia (status) Polskie precedensy Socjalizm Czas transformacji ustrojowej: narodziny polskiej klasy średniej? Klasa średnia vs społeczeństwa klasy średniej W Polsce termin „klasa średnia” pojawił się już na początku XIX wieku. Sekty stanowiły ogniwo „socjalizacji do kapitalizmu” Klasa średnia: depozytariusz cnót protestanckich Ekonomiczny racjonalizm. jakich potrzebował kapitalizm. W tym procesie sekularyzacji dążenie do zbawienia zostało zastąpione przez utylitarną pracowitość i racjonalną zapobiegliwość. Ten praktycznoracjonalny sposób życia zrodził się w wyniku postępującego procesu SEKULARYZACJI purytanizmu.. Sekta odrzuca charyzmę urzędową. „Social Class in America”. Co więcej – sekta musi domagać się nieingerencji władzy politycznej i musi domagać się wolności sumienia – gdyby nie domagała się tej wolności. Klasa średnia Socjologia 2008 Agenda Klasa średnia vs społeczeństwa klasy średniej Stara „klasa średnia”: początki etosu Stabilizacja i deficyt znaczenia Nowa „klasa średnia”: pozycja rynkowa. nie miał jednak znaczenia analitycznego W języku socjologii termin upowszechnił się dzięki pracom badaczy amerykańskich (William Lloyd Warner. sekta traci swój szczególny charakter wspólnoty religijnej. 1949) JEDNAK: czy klasa taka w ogóle dzis istnieje? Czy istaniała kiedykolwiek? 26 . który stanowi istotę kapitalizmu – zależy także od zdolności ludzi do prowadzenia praktyczno-racjonalnego sposobu życia. Z początku (np. Jeśli dochodzi do tego. przestałaby być wspólnotą osób religijnie kwalifikowanych! Sekta protestancka jako środowisko socjalizujące Wniosek Webera: działalność sekt protestanckich przyczyniła się do ukształtowania kapitalistycznych zasad i uformowała racjonalnie działających zawodowców. Postawy te upowszechniły się w kręgach mieszczaństwa – które można uznać za prototyp klasy średniej.Cechy.

Klasa średnia vs społeczeństwa klasy średniej H. przedstawiciele the professions (wolnych zawodów). w Polsce – 10% ludności) Poniżej mieszczaństwa: chłopstwo. którzy myślą za wszystkich innych i oni właśnie tę klasę tworzą” Stara „klasa średnia”: początki etosu Etos klasy średniej wyraża filozofia utylitaryzmu 27 . lekarze. naukowcy. pracowitości i bogactwa istniejących w państwie” „kupiec. rzemieślnicy. agenci handlowi. mieszczanie stanowili bez wątpienia grupę Wspólnotę ich interesów wyznaczał fakt zamieszkiwania w granicach zbiorowości terytorialnej Mieszczanie: kupcy. Holandii w XVII. a w Stanach Zjednoczonych także farmerzy. prawnicy. pracownicy administracji państwowej. Za ojczyznę klasy średniej uznaje się Anglię Stara „klasa średnia”: początki etosu Wiek XVIII: rodzi się wiara w „stan średni” jako symbol emancypacji i ostoję licznych cnót (rozwagi. odejście od ograniczeń tradycji. włóczędzy. Domański: „nie ma klas średnich. poczucie autonomii.5% dorosłej ludności Anglii. przemysłowiec. pilności) James Stuart Mill (1824) : „klasa średnia ponad wszelką wątpliwość zrzesza największą proporcję inteligencji. żebracy.. właściciele warsztatów rzemieślniczych i składów. to raczej nazwa szczególnego typu postaw i orientacji życiowych Stara „klasa średnia”: początki etosu Czy tak było zawsze? Gniazdem „klasy średniej” było mieszczaństwo. przedstawiciele wolnych zawodów pracujący na własny rachunek  zapowiedź przyszłego rozwarstwienia „klasy średniej” Stara „klasa średnia”: początki etosu Mieszczanie: pośrodku drabiny społecznej Powyżej mieszczaństwa: arystokracja. być może nie spełnia też kryteriów kategorii społecznej (świadomość posiadania wspólnych cech) Nie istnieje klasa średnia jako grupa społeczna. są tylko społeczeństwa klasy średniej” Klasa średnia nie spełnia kryteriów definicyjnych grupy społecznej (więź subiektywna). szlachta. inwestorzy. wiejska i miejska biedota (wyrobnicy. naukowiec to ludzie. drobni kupcy.) Stara „klasa średnia”: początki etosu Dochody rodzin w Anglii: Stara „klasa średnia”: początki etosu Mieszczaństwo: siedlisko nowych postaw (niezależność. bankierzy. wozacy. Francji. tragarze. obowiązkowości. właściciele ziemscy (1. agenci handlowi. W skład tej klasy wchodzili sklepikarze. artysta. przedsiębiorczość) Podłoże tych postaw: wzajemny związek między a) nowymi doktrynami religijnymi i ideologiami zachęcającymi do pomnażania zasobów i przedsiębiorczości oraz b) rozwojem kapitalistycznych stosunków rynkowych Stara „klasa średnia”: początki etosu Stara klasa średnia „wyodrębniała” się z mieszczaństwa w państwach kapitalistycznych od szesnastego do osiemnastego wieku. najemni żołnierze itp.

w 1881 – 14% Zamożne mieszczaństwo zaczyna nadawać „ton” aktywności kulturalnej i publicznej Stabilizacja i deficyt znaczenia Inicjatywy mieszczańskie w Anglii: Systematyczne przestrzeganie codziennej higieny Rytuał wspólnych obiadów i kolacji „Savoire vivre” obejmujący liczne tabu (od nieużywania wulgarnych wyrazów do nakazu dyskretnego wycierania nosa) Stabilizacja i deficyt znaczenia Inicjatywy mieszczańskie w Anglii... XIX wieku „stan średni” obejmuje już znaczącą część ludności: W 1851 r w Anglii przedsiębiorcy. wyzbywanie się amatorszczyzny i szarlatanerii Stabilizacja i deficyt znaczenia Czy „stara” klasa średnia odniosła sukces? TAK . patronat nad organizacjami religijnymi Utworzenie systemu szkół publicznych Stabilizacja i deficyt znaczenia W Niemczech: gwałtowny rozkwit towarzystw gimnastycznych. rozwinęła do dojrzałej postaci „społeczeństwo obywatelskie” Mimo tego nie odgrywała większego znaczenia politycznego Warstwę rządzącą nadal tworzyli arystokraci Stabilizacja i deficyt znaczenia „Klasa średnia” nie miała reprezentacji politycznej W Anglii nie stała się nią partia liberalna – kontrolowana przez arystokrację i finansjerę. Belgii: finansowanie publicznych muzeów. wspólnoty sąsiedzkiej Stabilizacja i deficyt znaczenia II poł.Publikacja książki Samuela Smilesa „Self-Help” (1859): gloryfikacja indywidualizmu i kapitalizmu jajko systemu zapewniającego sukces wszystkim wytrwałym. cechu. zdolnym i przedsiębiorczym Teza Smilesa: rozwój Anglii. inżynierów budownictwa lądowego. Kościoła. klubów sportowych. Ecole Polytechnique. ponieważ klasa ta uległa bardzo zaawansowanemu rozwarstwieniu Nowa klasa średnia 28 . galerii konkurujących z ekspozycjami dostępnymi tylko arystokracji Stabilizacja i deficyt znaczenia We Francji… powstają słynne instytucje edukacyjne: Ecole des Arts et Metiers. lekarzy. Ecole Centrale (kształcące inżynierów i urzędników) Stabilizacja i deficyt znaczenia W całej zachodniej Europie dokonuje się wielki proces instytucjonalizacji statusu wolnych zawodów: powstają ogólnokrajowe towarzystwa prawników. które wyzwoliły się ze stanu bezwolnej uległości wobec państwa. organizacji zajmujących się krzewieniem sztuki W Holandii. stworzyła ich instytucjonalną infrastrukturę. Polityczne ambicje „klasy średniej” nie mogły się pojawić. najbogatszego kraju świata. Powołanie administracji zajmującej się sprzątaniem ulic Tworzenie jadłodajni ulicznych Zakładanie czytelni. szpitali. wolne zawody i urzędnicy stanowią 10% czynnych zawodowo.ustaliła reguły funkcjonowania społeczeństw zachodnioeuropejskich.. rezultat: profesjonalizacja. dokonał się w wyniku nagromadzenia talentów i inicjatywy jednostek. architektów. chemików. farmerzy. parków.

Fenomen przełomu wieków XIX/XX: masowy wzrost liczby pracowników umysłowych (np. kadr administracyjno-zarządzających. komfortowa opieka medyczna Nowa klasa średnia Sytuacja pracy: umysłowy charakter czynności zawodowych Żywiołem człowieka klasy średniej jest biuro Konsekwencje tej sytuacji: niezależność od pracy maszyn. co się robi brak bezwzględnego podporządkowania reżimowi pracy zespołowej brak pracy w systemie akordu – na ocenie pracy nie ważą tak bardzo wymierne kryteria efektywności większe gwarancje zatrudnienia niż w przypadku robotników Nowa klasa średnia Konsekwencje sytuacji pracy: duże znaczenie zdolności „autoprezentacji” konieczność okazywania entuzjazmu i inicjatywy możliwa „dekwalifikacja” pracy biurowej w wyniku automatyzacji/informatyzacji zmniejszenie udziału pierwiastka „koncepcyjnego” w pracy Nowa klasa średnia Styl życia: orientacje i normy kierujące działaniami ludzi „klasy średniej” 29 . praca najemna lub średnia własność jako ich źródło. wolnych zawodów. na własny rachunek Od elity ? a) brak wielkiej własności b) pułap najwyższych stanowisk w aparacie państwa i gospodarce Nowa klasa średnia Wyróżniki „nowej klasy średniej” (D. 1959): pozycja rynkowa sytuacja pracy styl życia Nowa klasa średnia Pozycja rynkowa: wysokość dochodów. pewność zatrudnienia. Lockwood. możliwość awansu i kariery rozpiętości dochodów wewnątrz klasy sięgają kilkudziesięciu procent są jednak przeciętnie wyraźnie wyższe niż dochody robotników. niższego personelu technicznego Specyfika klasy średniej: składnikiem dochodów są różne dodatki pieniężne (fringe benefits) : wyższe ubezpieczenia. intelektualistów. emerytury. wzrost udziału liczbowego tych kategorii wśród zawodowo czynnych Nowa klasa średnia Co oddziela „nową klasę średnią” od niższych segmentów struktury społecznej? a) umysłowy charakter pracy b) praca „na swoim”. w Niemczech 1907-1925: o 98%) Powstają nowe hierarchie zawodowe: rola inteligencji. większy zakres kontroli nad tym.

dążenie do sukcesu Polskie precedensy Pojęcie klasy średniej pojawiło się w piśmiennictwie polskim na początku XIX wieku Zauważa ktoś w pamiętniku: „w średniej to klasie ludzi. jaką wcześniej przeszły Anglia czy Holandia. rodzi się prawdziwe światło. z której rozszerza się na wielkich panów i lud” Polskie precedensy Posługiwanie się tym terminem częstsze stało się jednak dopiero pod koniec XIX wieku. mieszczaństwo. równie odległej od bogactwa. kapitalizm na ziemiach polskich wkraczał na podobną drogę. Nowa klasa średnia Styl życia. wakacje koniecznie w modnych kurortach. Sposób spędzania wolnego czasu: golf. posiadanie sprzętu sportowego Kolekcjonerstwo: działa sztuki. choć nadal chętniej i częściej posługiwano się określeniami takimi jak ziemiaństwo. podróże. brakowało nakładania się na siebie dorobku wielu generacji przekazujących stery interesów rodzinnych – brakowało zatem pewnego rodzaju wiedzy. tenis.Miejsce zamieszkania: dzielnice willowe. czyli gromadzenie kapitałów niezbędnych dla uruchomienia działalności gospodarczej w przemyśle. inteligencja. robotnicy Polskie precedensy W Polsce W XIX w. chłopstwo. sporty ekstremalne.. w Polsce inicjatywa ta została przytłumiona przez długotrwałą dominację gospodarki folwarcznopańszczyźnianej (podobne opóźnienie wystąpiło w Portugalii i Hiszpanii) Polskie precedensy brakowało wielopokoleniowej tradycji budowania wielkich fortun. wysokie wymagania stawiane dzieciom: aspiracje edukacyjne  renomowane szkoły podstawowe. stąd mowa o niedojrzałości tych. mniejsza liczba dzieci. co od nędzy. handlu i innych dziedzinach gospodarki b) uwolnienie siły roboczej z rolnictwa do innych działów gospodarki c) stopniowe wzmacnianie pozycji ekonomicznej i społecznej burżuazji Polskie precedensy Cechy specyficznie polskie formowania się struktury społecznej kapitalizmu: dla uformowania się klas średnich we wszystkich krajach czynnikiem kluczowym była oddolna inicjatywa gospodarcza środowisk mieszczańskich. styl życia należy utrzymać za wystawną konsumpcją kryje się bardzo wytężona praca składnikiem etosu „nowej klasy średniej” pozostają indywidualizm. własny dom lub apartament.. dla upper-middle class regułą jest posiadanie kilku rezydencji Wzór życia rodzinnego: później zawierane małżeństwo. alpinizm.. wytrwałość. Trzy procesy upodobniały polskie ziemie do innych regionów Europy: a) akumulacja pierwotna. antyki itp. żeglarstwo. średnie i wyższe Nowa klasa średnia Styl życia. którzy na ziemiach polskich tworzyli kapitalizm Polskie precedensy 30 .

wydawał na rosowe psy myśliwskie. brakowało instytucji gwarantujących opłacalność długofalowych inwestycji Polskie precedensy w czasie. jak w Polsce. Po rozbiorze Rzplitej nastąpiło załamanie gospodarcze. jego emancypacji politycznej i ekonomicznej. brakowało mu jednak rzutkości i umiejętności przystosowania się do nowych warunków był oszczędny i równocześnie rozrzutny – żałował sobie na ubiór. jednak ostatecznie przy dokonał się tam zwrot w kierunku kapitalizmu – 31 . że hasła walki o niepodległość odciągały znaczna część społeczeństwa od ideałów mieszczańskich Polskie precedensy czynnikiem hamującym rozwój rodzimej klasy średniej był stosunkowo duży udział w tej grupie przedstawicieli innych narodowości. oszczędzaniu i dążeniu do zysku. „burżua” w kontaktach z arystokracją zachowywał się w sposób uniżony Polskie precedensy utrzymywała się awersja do niektórych zajęć – w szczególności do zajęć handlowych i rzemieślniczych (warto wspomnieć że dopiero w 1775 roku Sejm zniósł zakaz zajmowania się działalnością bankierską i handlową przez szlachtę) Polskie precedensy Mentalność szlachty: przeciętny ziemianin nie był próżniakiem. idei wytrwałej pracy. ale musiał kupić parę koni. w społeczeństwie polskim pozbawionym własnego państwa nie było warunków do powstania ideologii bogacenia się. warto dodać. na obchody rozmaitych uroczystości – chrzcin. gdy inni w Europie tworzyli podwaliny dobrobytu. choć w osłabionej formie Polskie precedensy brakowało oczywiście promocji wzrostu gospodarczego ze strony państwa. a nie równorzędnego partnera. pionierami kapitalizmu na ziemiach polskich byli przedstawiciele szlachty – i Staszic i Lubecki reprezentowali stan szlachecki. odsetek ludności niemieckiej wśród właścicieli przedsiębiorstw handlowych wynosił aż 71% (przy ogólnej liczbie 44% Niemców w ludności Wielkopolski) Polskie precedensy ziemiańsko-burżuazyjne sojusze stawiały burżuazję w roli petenta. szlachta niechętnie poddawała się rygorom i dyscyplinie rynku kapitalistycznego przez długi czas wartością samą w sobie było szlachectwo – uzyskanie statusu szlachcica było cenniejsze niż zysk i sukces finansowy Polskie precedensy w krajach takich jak Portugalia czy Hiszpania adaptacja do struktur rynkowych dokonywała się równie wolno.brakowało też stabilnego systemu politycznego i stabilnej gospodarki. zachowujących kulturalną i językową odrębność: w Wielkopolsce np. wrócił feudalizm. upadek państwa polskiego przerwał proces formowania się mieszczaństwa. wesel nie wykazywał stałego zainteresowania działalnością przynoszącą dochód Polskie precedensy Mentalność szlachty: rytm życia szlachty nie był podporządkowany kalkulacji.

że czynnikiem blokującym stały się zbyt krótki czas niepodległości. Transformacja Kategoria średnich i drobnych przedsiębiorców także przechodzi ewolucję w wymiarze dochodów: najpierw następuje gwałtowna poprawa położenia materialnego – chodzi o lata 1989-1991. Socjalizm Paradoksy socjalizmu… firmy prywatne nie były skrępowane regulacjami prawnymi obowiązującymi w przedsiębiorstwach właściciele mogli ustalać płace w trybie indywidualnych umów. że dostarczają usług i produktów bardzo niskiej jakości) Transformacja W pierwszych latach zmian po 1989 roku następuje wyraźne rozwarstwienie dość jednolitej grupy prywaciarzy z okresu komunistycznego Pierwsze publikowane listy najbogatszych Polaków są tego dowodem – w latach 1992-1993 najwyższe dochody przedsiębiorców wynosiły do kilkuset milionów dolarów rocznie.sferę usług. położył kres rozwojowi orientacji klasy średniej Socjalizm Paradoksy socjalizmu… atmosfera stałego zagrożenia nie kłóciła się z nieustającą prosperity w sferze finansowej. Poziom dochodów uzyskiwanych z prywatnej przedsiębiorczości zbliża się do średniej krajowej Transformacja Dlaczego tak się dzieje? 32 . którego nie można było wydać w sektorze upaństwowionym w szerokich kręgach społeczeństwa przeważał na ogół niechętny stosunek do „prywaciarzy”. negatywny wpływ socjalizmu zaznaczył się w braku inicjatywy i paraliżu przedsiębiorczości . negatywne postawy i oceny ich działalności (uważano na przykład. prywatnej inicjatywy należeli do najlepiej sytuowanych segmentów struktury społecznej w socjalizmie.w Polsce taki zwrot nie nastąpił – dlatego. podważył ekonomiczną rację bytu średnich i drobnych właścicieli gospodarka została poddana zarządzaniu sprzecznemu z rzeczywistością. prywatne warsztaty zajmowały się naprawą samochodów. że zarobki przedsiębiorców są niesprawiedliwie wysokie. przedstawiciele tzw. wojna i ustrojowe rozwiązania socjalizmu… Socjalizm socjalizm wyeliminował wielki kapitał. dół listy najbogatszych zajmowali ludzie o dochodach 2-3 miliony dolarów. następnie zaś… równie gwałtowna tendencja spadkowa. taksówkarze mogli przebierać w pasażerach itp.. zmieniać profil świadczonych usług lub produkcji w zależności od zmieniającego się popytu Socjalizm sektor prywatny dość sprawnie „ściągał” z rynku nadwyżkę pieniądza. Socjalizm Paradoksy socjalizmu… w gospodarce państwowej podzielonej na monopole sektor prywatny też miał swój monopol . sklepy i stragany dostarczały brakujących części zamiennych. których nie zapewniał obywatelom sektor uspołeczniony.

specjalisty w zakresie zarządzania zasobami ludzkimi …) Rozwój systemu szkolenia nastawionego na formowanie profesji typowych dla klasy średniej (boom szkół zarządzania. niemal od początku przemian oznaczała większe szanse na rynku pracy) przyczyną tego było zniesienie socjalistycznych zasad (istnienie przywilejów branżowych. trzeba stawić czoła konkurencji – gospodarka staje się dziedziną wygranych i przegranych. Aby zdobyć klienta. informatyków. lekarze. logistyka. że w pierwszym okresie popyt przerastał możliwości producentów. nomenklatura. brokera. Otwierała się wielka przestrzeń zarabiania. która sprawnie uwłaszcza się na gruzach gospodarki socjalistycznej Transformacja Pozycja klasy średniej na rynku: aprecjacja wiedzy – posiadanie wiedzy. ekonomiści. marketingu. Nie wszyscy zrozumieli te wyzwania – część (i to znaczna) przedsiębiorców pozostała przy tradycyjnych formach działania Transformacja W rezultacie… sektor prywatny przestaje być uprzywilejowana enklawą. Transformacja Dość szybko – bo już w latach 1992-1993 następuje zrównoważenie popytu – prywatnych przedsiębiorców jest nieporównanie więcej niż w 1989 roku. możliwości awansu/kariery) Transformacja Styl życia … 33 . Transformacja W walce o klienta zaczyna liczyć się reklama. także socjologowie. Najpierw mieliśmy do czynienie z eksplozją przedsiębiorczości i eksplozją popytu – uwolniony rynek sprawił. państwowe banki – kadrę dla prywatnych instytucji finansowych. zawód maklera. zróżnicowanie asortymentu oferowanego klienteli. specjalistycznych umiejętności. reglamentowanie przez państwo tych przywilejów. wiele środowisk podjęło próby kodyfikacji etycznych zasad zawodów (dziennikarze. mniejsze zagrożenie bezrobociem. ma miejsce rekrutacja do kapitalizmu z kręgów tradycyjnego rzemiosła obywatele inwestują własne oszczędności (głównie dolarowe) wreszcie – polski kapitalizm to także członkowie aparatu partyjnego w rolach przedsiębiorców. Transformacja Skąd przybyli ludzie naszego kapitalizmu? z handlu uspołecznionego (własne sklepy i hurtownie zakładają byli pracownicy handlu uspołecznionego). tzw. PR.Reżyserem są obiektywne prawa rynku. posiadającą monopol na czerpanie wysokich zysków. inne środowiska) Pojawiły się zupełnie nowe zawody – np. nie wszyscy wygrywają. kryteria jakości produkcji lub usług. tak jak na początku przemian. państwowe przedsiębiorstwa przemysłowe dostarczają inżynierów. adwokaci. biznesu) Transformacja Sytuacja pracy nieco zbliżona do znanej na zachodzie Europy (autonomia. które ograniczały zróżnicowanie zarobków według zasad obowiązujących w społeczeństwach zachodnich Transformacja Pojawiły się tendencje do organizowania się ludzi wykonujących zawody klas średnich.

zewnętrzne. regionalnej) Robert Bierstedt: Kultura = wszystko to. przedsiębiorczość – to pojawia się u nas. co ludzie… czynią myślą posiadają JAKO CZŁONKOWIE GRUPY SPOŁECZNEJ Syntetyczna definicja kultury I (R. przymuszające) Syntetyczna definicja kultury I (R. że sposoby życia zmieniają się powoli (hipoteza: istnieje jakiś „mechanizm stabilizujący”) relacje z innymi ludźmi: ograniczenia własnej swobody działania.np. etnicznej. dyscyplina. Bierstedt) Jako członkowie grupy społecznej? 34 . Bierstedt) Syntetyczna definicja kultury II (E. jakie stan średni podejmował w interesie własnym i innych grup społecznych Socjologiczne rozumienie kultury Socjologia 2008 Agenda Rodowód pojęcia „kultura” Syntetyczna definicja kultury I (R.innowacje Rodowód pojęcia „kultura” Spostrzeżenia na temat właściwości życia społecznego: wielkie zróżnicowanie sposobów życia ludzi: różnorodność. Bierstedt) Wielkiej różnorodności sposobów życia poza własną zbiorowościa towarzyszyło odczucie jednorodności sposobów życia we własnej grupie (narodowej. ale … brakuje ciągle zaawansowanej postaci SPOŁECZEŃSTWA OBYWATELSKIEGO  czyli tego zespołu instytucji i zwyczajów. który rozwijał się od rewolucji francuskiej i nabrał kształtu w XIX wieku na skutek inicjatyw. to samo dążenie do zamieszkania w specjalnych dzielnicach.Wśród części naszych przedstawicieli „stanu średniego” jest niemal tożsamy z zachodnim (te same zajęcia w czasie wolnym. autonomia. pluralizm kulturowy trwałość sposobów życia: co sprawia.. fakty społeczne . normy zachowań (podzielane.Schein) Anatomia kultury Funkcje kultury Uniwersalia kulturowe Jednostka – kultura Dynamika kultury . to samo aspirowanie do edukacji) Czy Polska jest społeczeństwem „klasy średniej”? Nie Społeczeństwo klasy średniej jest tworem historycznym – zrodziło się w wyniku konfiguracji bardzo szczególnych okoliczności Kryterium wyodrębnienia są orientacje życiowe  indywidualizm.

ustala sensy zdarzeń/zjawisk Także tu występuje powinność i zakaz („nie godzi się wierzyć w czary”. co naśladuję.) Syntetyczna definicja kultury I (R. górale itp. „należy być tolerancyjnym wobec mniejszości etnicznych” itp. Bierstedt) To. Ślązacy. dziwaczne zachowanie.. idee. co myślimy = kultura idealna (symboliczna) Zawiera uznane przekonania. przenikają jednostki podlegają równocześnie wpływom różnych kultur czasem wpływy kulturowe są wzajemnie sprzeczne – „presje krzyżujące się”. ponieważ jest ZASTANE Syntetyczna definicja kultury I (R. izolacja/alienacja Syntetyczna definicja kultury I (R. Bierstedt) To. Kościoła do grupy zawodowej.) do wspólnoty religijnej. regionu (Kaszubi. przedsiębiorstwa. co czynimy = kultura normatywna Ta warstwa kultury zawiera opisy działań właściwych i niewłaściwych Zawiera sugestie powinności lub zakazu Ogólnie: zawiera wzory normatywne Syntetyczna definicja kultury I (R. nie spotykane gdzie indziej zwyczaje. symbole  określa sposoby myślenia. co czuję zobowiązany przestrzegać – jest elementem kultury. Bierstedt) To. Bierstedt) Jakiej grupy? Należymy równocześnie do wielu grup: do grupy rodzinnej. nie jest elementem kultury To. co posiadamy = kultura materialna Świat rzeczy – artefaktów fizycznych wytworzonych przez ludzi przedmioty i urządzenia 35 . poglądy. każda taka grupa ma swoje specyficzne. jakieś osobiste. wzory zachowań do wspólnoty lokalnej: miejscowości – wsi. miasta.To. takie sprzeczne wpływy oddziaływują na rodziny imigrantów Skutek: dysonans kulturowy (doświadczanie niekiedy drastycznej rozbieżności norm). Bierstedt) Co wynika z tej „wielokrotnej” przynależności? kultury „nakładają się” na siebie. np. kłopoty z tożsamością. definiuje znaczenia. na czym się wzoruję. klubu lub stowarzyszenia do grupy narodowej wreszcie – należymy trakże do grup ponadnarodowych (jako mieszkańcy Europy na przykład) Syntetyczna definicja kultury I (R.. co jest moim „prywatnym” nawykiem.

solidarność.Schein) Wartości: społecznie obowiązujące kryteria oznaczania tego. przysłowia i porzekadła. przestrzeni? natury człowieka: dobry czy zły? Teoria X czy teoria Y? ludzkiego działania: aktywność czy bierność? stosunków społecznych: współpraca czy konkurencja/ rywalizacja? Syntetyczna definicja kultury II (E. egoizm) Syntetyczna definicja kultury II (E.Schein) Warstwy kultury Artefakty: rzeczy: aranżacja pomieszczeń (hal. dzieła literackie jako materialne emanacje kultury idealnej Syntetyczna definicja kultury II (E. utworzony przez grupę w toku rozwiązywania problemów adaptacji i integracji Syntetyczna definicja kultury II (E. czasu. popularne nazwy i określenia. działania. monochroniczną nastawioną na przyszłość koncepcją czasu uważa przestrzeń i surowce za nieograniczone natura ludzka nie jest ani dobra ani zła lecz daję się ostatecznie udoskonalić prawda jest odkrywana. pokojów). godne i niegodne. dyskryminacja.Schein) Definicja E. sady. opowieści i anegdoty. zwyczaje i kodeksy (np. emocji. pseudonimy.Schein) Kultury Zachodu.Schein) Ukryte przesłanki to głęboko zakorzenione przekonania na temat: natury rzeczywistości. niewola. zachowań.. ceremoniały. pożądane i niepożądane Stany rzeczy i postawy oceniane jako dobre lub złe (wolność.. rytuały. sztuka. wystrój wnętrz zachowania: normy. dress code. także architektura.. sfery tabu) język: mitologie i ideologie. żargony.przetworzone obiekty przyrodnicze: pola. uregulowane rzeki itp. godność.. nie objawiana: znaczenie nauki i pragmatyzmu 36 . że dotychczasowe reguły nadal obowiązują (kryzysy) Syntetyczna definicja kultury II (E. przestrzeni i prawdy: jaka jest natura czasu. Scheina: Kultura to trójpoziomowy układ artefaktów (rzeczy. aktywne opanowanie przyrody uważa za naturalne stosunki konkurencji między jednostkami posługuje się liniową. gwara Syntetyczna definicja kultury II (E. niepodległość.Schein) Przykłady rytuałów: rytuały przejścia: wprowadzanie w nowy układ stosunków społecznych rytuały degradacji: pozbawienie oznak dotychczas zajmowanej pozycji i sprawowanej władzy rytuały nagradzania: dramatyzują i podkreślają cenione zachowania rytuały redukcji konfliktu: cel równowaga w stosunkach społecznych rytuały integracyjne: zmniejszają animozje wewnątrz grupy rytuały odnowienia: nie oznaczają reform! Służą odświeżeniu społecznej struktury i przypominają. „języka”) wartości ukrytych przesłanek myślenia. co dobre i złe. równość. prawdy.

samochodu. niż na empirycznym eksperymentowaniu Anatomia kultury Poszczególne składniki kultury odznaczają się różnymi stopniami złożoności: RYS KULTUROWY: „najmniejszy”. symboli kontrkultury: grupy anarchistyczne. ponieważ zawiera aspiracje. sposoby myślenia) . usankcjonowane cele. akceptują bierność w stosunku do przyrody grupa jest ważniejsza od jednostki dominuje zorientowanie na przeszłość. odrębności od innych przedsiębiorstw Kultura dostarcza: osi (wartości) i tworzywa (symbole. decyduje o jej specyfice i tożsamości subkultury: lokalne odmiany języka. instrukcji obsługi urządzeń) Funkcje kultury Funkcja kultury = zdolność zjawiska kulturowego (elementu kultury) do rozwiązywania jakiegoś problemu uporczywie występującego w zbiorowości Funkcje kultury Kształtowanie tożsamości (kim jesteśmy?) : Tożsamość = świadomość swoistości firmy.. „współgrają” zapóźnienie kulturowe: jeden element kultury „nie nadąża” za innymi (przyrost liczby samochodów i uboga sieć dróg) niekompetencja kulturowa: brak umiejętności wykorzystania elementów kultury (brak umiejętności prowadzenia samochodu) funkcjonalny analfabetyzm: niezdolność rozumienia i interpretacji najprostszych przekazów (np.. do realizacji których jednostki czują się zobowiązane (np. najprostszy i niepodzielny składnik kultury (mit o Heraklesie) KOMPLEKS KULTUROWY: grupuje rysy kulturowe jednorodne pod względem treści i funkcji (mitologia grecka) KONFIGURACJA KULTUROWA: rożne kompleksy kulturowe skupiające się wokół jakiegoś jednego centralnego „obiektu” (rysu lub kompleksu.. zwyczajów.. komputera. np. czas ma charakter polichroniczny i cykliczny przestrzeń i surowce są ograniczone ludzka natura jest zła lecz daje się poprawić percepcja rzeczywistości opiera się bardziej na prawdzie objawionej.Schein) Kultury Wschodu .. nihilistyczne... normy.. przestępcze. z których budowana jest tożsamość Funkcje kultury Motywowanie (co czynić? Ku czemu zmierzać?) kultura motywuje.Syntetyczna definicja kultury II (E. kontestujące główny nurt Anatomia kultury Między elementami kultury mogą zachodzić różne relacje: harmonia kulturowa: wszystkie rysy kulturowe są zgodne ze sobą. jakiejś idei czy doktryny) Anatomia kultury Inna klasyfikacja elementów kultury: trzon kultury: kultura głównego nurtu. dążenie do sukcesu) Funkcje kultury 37 .

jakoś „oswojonym” Funkcje kultury Regulująca (jak działać?): działania członków grupy/organizacji przebiegają zgodnie z przyjętymi normami (nakazu. stylu życia itp. traktowanie ich z szacunkiem Temporocentryzm: rzutowanie dzisiejszych ocen na przeszłość. sensów i definicji z których korzystamy na co dzień i „od święta” kultura jest wiedzą o świecie.. krążenie elementów kultury Uniwersalia kulturowe George Murdock w latach 30tych XX w. nakaz chronienia odmienności W kręgu skrajnie liberalnej ideologii: teza o równowartości kultur. przewidywalne utrwalone w kulturze normy zachowań dotyczą znacznie szerszego zakresu zachowań niż formalnie przyjęte organizacyjne procedury Uniwersalia kulturowe Czy różnorodność kultur oznacza. zakazu) w rezultacie: relacje społeczne między ludźmi są stabilne. choć ich nie widzieliśmy ani nie doświadczyliśmy („ukryte przesłanki”) wszystko to czyni nasz świat światem znanym. zebrał wszystkie dostępne informacje na temat kultur przeszłych i współczesnych Odnalazł dwa „powszechniki” kulturowe: a) normę „nie zabijaj” b) zakaz incestu Znacznie częściej spotykamy się z podobieństwami elementów kulturowych (rezultat kontaktów międzykulturowych. gdzi ekulturze francuskiej poświęcono tyle samo stron. z perspektywy wyższości kultur współczesnych Dynamika kultury . kulturom czasu minionego. Jednostka . dyfuzji) Jednostka . „prekonfiguracją” rzeczywistości: o wielu sprawach i rzeczach wiemy.kultura Jakie postawy może żywić jednostka wobec kultury? Etnocentryzm: przekonanie o szczególnej wartości i wyższości kultury grupy własnej Relatywizm kulturowy: dostrzeganie warotści i różnorodności kultur Relatywizm kulturowy ma kilka odmian… Jednostka . zamist tego proponuje się słowo „inny” (przykład książki o kulturach.kultura Odmiany relatywizmu kulturowego… Polityczna poprawność: definiowane przez elity opiniotwórcze standardy dyskursu publicznego W przypadku postaw wobec kultury obowiązuje w ramach pp ZAKAZ używania jakichkolwiek terminów oceniających kultury. co kulturze aborygenów Jednostka .kultura Odmiany relatywizmu kulturowego… Tolerancja: w najsłabszej formie oznacza bierną akceptację i odmienności i różnorodności kultur W mocniejszej: afirmację odmienności i różnorodności.innowacje 38 . zrozumiałym. niedopuszczalna jest krytyka lokalnych obyczajów.Poznawcza (co i dlaczego się dzieje lub stało?): kultura jest „rezerwuarem” znaczeń. iż nie ma żadnych elementów wspólnych wszystkim kulturom? Wspólne = uniwersalia Poszukiwania uniwersaliów mają długą historię Przesłanki uniwersaliów: a) uniwersalne potrzeby ludzi (wynikające z natury ludzkiej) b) dyfuzja kulturowa: zapożyczenia.kultura Relatywizm historyczny: przypisywanie wartości tradycji.

by dochodziło do innowacji? Innowacyjnych jednostek (z „iskrą bożą”. sekty religijne. testowanie innowacji różnymi sposobami (spontanicznie – jak w przypadku reakcji klientów na rynku. język i jego funkcje Od świadomości jednostkowej do społecznej Ośrodki krystalizowania się świadomości społecznej Składniki świadomości społecznej Patologie świadomości społecznej Badanie świadomości społecznej – funkcje sondaży opinii Definicja 39 .W jaki sposób kultura ulega zmianom? Przez instytucjonalizację innowacji Instytucjonalizacja = utrwalanie. UWAGA: nie w każdym przypadku dyfuzja się udaje Adaptacja innowacji: faza ostatnia  innowacja trwale zakorzenia się w społeczeństwie.innowacje Warunki innowacji… nowatorskie kręgi (środowiska) społeczne: cyganeria artystyczna...innowacje Kariera innowacji… Dyfuzja innowacji: jeśli innowacja nie zostanie odsiana w toku „filtrowania”. instytuty. symbole. uczonych. teoria strun) wcześniej nieobecne w zbiorowości Dynamika kultury .innowacje Jak przebiega „kariera” innowacji? zainicjowanie innowacji: zamian pomysłu w rzeczywistość (opracowanie „prototypu”) Ujawnienie innowacji: udostęnienie innowacji innym. od grupy do grupy). studenci. idei. ogłoszenie wynalazku. pracowitych.. filmowcy ruchy społeczne: ukierunkowane na zmianę norm i wartości społecznych zwkyli ludzie: przychylnie nastawieni do zmian Dynamika kultury .. wynalazców. wykształconych  np. z czasem – traci swój status innowacji i zamienia się w składnik tradycji Dynamika kultury Kultura rozwija się dzięki bezustannemu cyklowi wyłaniania się innowacji. produkt). talentem.innowacje Czego potrzeba. nakaz publikowania informacji o stanie zdrowia polityka) lub idea (np. zakorzenianie Innowacja: wytwór materialny (np. systematycznie – jak w przypadku urzędów patentowych) Dynamika kultury . społecznemu filtrowaniu pomysłów i powracaniu innowacji do świata nowej (później zaś omszałej) tradycji Świadomość społeczna Definicja W jaki sposób myślimy? Znaki.) Dynamika kultury . norma zachowania (np. prezentacja produktu Filtrowanie: selekcja.. trusty mózgów. biur porjektowych itp. staje się elementem codzienności. ekspertów itp. role = oczekiwania społeczne) Innowacyjnych organizacji (uczelnie. wówczas rozpoczyna swój żywot społęczny („krąży” od jednostki do jednostki. klasy średniej) Innowacyjnych ról (ról artystów.

ale obdarzone są też sensem symbolicznym Przykłady: luksusowy samochód. pozwalają oznaczać wszelkie. a tym. zielony jako symbol wolnej drogi. określające kogoś. odwrócenie się tyłem sygnalizuje obrazę i zakończenie rozmowy. uproszczone obrazki w pewnym stopniu podobne do tego.pocztę W jaki sposób myślimy? Odmiany symboli Słowa: mówione i pisane to najważniejszy typ symboli są już tylko i całkowicie konwencjonalne. pogrożenie pięścią. m – masy itp. obrazek walizki .Świadomość społeczna to podzielane w zbiorowości. różowy jako symbol dobrego nastroju W jaki sposób myślimy? Odmiany symboli gesty: skinienie głowa. a tym. nie jest naturalny. W jaki sposób myślimy? Odmiany symboli piktogramy.symbolizują euforię piłkarza po zdobyciu gola.wyrazem wdzięczności za aplauz. pukanie się w czoło. kto zdobywa wiedzę w szkole wyższej formuła E = mc˛ (E dla oznaczenia energii. a listu . czyli ukłon. relacja. niska liczba czerwonych ciałek krwi jako oznaka choroby W jaki sposób myślimy? Przy pomocy symboli Związek pomiędzy symbolem. machniecie ręka. najbardziej subtelne ludzkie doświadczenia i wszelkie. zewnętrzne wobec każdej jednostki i narzucające się jej idee Idee te nie zawsze są naszymi prywatnymi pomysłami. fikanie koziołków albo szybki sprint w stronę trybun . często czerpiemy je z kultury Kultura programuje nasze umysły. lecz jest w pełni konwencjonalny (umowny) Przykłady: słowo „student”. zdarzenie. najbardziej szczegółowe cechy otaczającego świata W jaki sposób myślimy? 40 . co oznacza. jest symbolem szacunku lub .przechowalnię bagażu.głęboki frasunek. rysunek widelca i noża oznacza restaurację. co mają oznaczać Przykłady: rysunek samolotu wskazuje drogę na lotnisko. podskakiwanie. zmarszczenie czoła . których doświadczamy lub do których go odnosimy W jaki sposób myślimy? Odmiany symboli Przedmioty materialne. które mają sens użytkowy. zwane czasem językiem ciała Przykłady: skłon korpusu do przodu. Mówimy wtedy o języku gestów W jaki sposób myślimy? Odmiany symboli pozy. jakie przybieramy. zegarek Rolex czy buty Gucci są w pewnych środowiskach symbolem sukcesu i zamożności W jaki sposób myślimy? Odmiany symboli kolory: czarny jako symbol żałoby. co oznacza. jest naturalny: wynika z obiektywnych prawidłowości Przykłady: błyskawica jako zapowiedź gromu. sytuacja. nasz sposób myślenia W jaki sposób myślimy? Przy pomocy znaków związek miedzy znakiem.) Symbol to coś innego niż przedmiot. a dzięki temu nieskończenie bogate. czerwony jako symbol komunizmu.gdy dzieje się to na scenie czy estradzie .

język komputerowy. schematami myślenia. zniszczenie ekosfery. przezwisk.Przy pomocy języka język w ścisłym tego słowa znaczeniu. kościelny. mieszcząc uczucia patriotyczne czy nacjonalistyczne. wojskowy. mówiony lub pisany. muszą być publicznie ujawnione Muszą być zaakceptowane. politycznych. o losy całej planety (przeludnienie. ocieplenie klimatu) świadomość globalna jest udziałem elit intelektualnych. wytworzony w sposób spontaniczny w długiej historii wielkiej. polityczny. staja się ponadjednostkowymi wzorcami. sygnalizacja okrętowa itp. lotniczy. idee. studentów Ośrodki formowania się świadomości społecznej Naród Świadomość narodowa ma pewną swoistość stylistyczną: wyróżnia ja bogactwo symboli. w zdania.  jest mocno nasycona emocjonalnie. stereotypów i przesądów. zwrotnie oddziałującymi na myślenie jednostkowe  jednostkowe treści świadomości stają się „świadomością społeczną” Ośrodki formowania się świadomości społecznej Społeczeństwo globalne Naród Klasy społeczne Grupy zawodowe Grupy religijne Inne zbiorowości Ośrodki formowania się świadomości społecznej Społeczeństwo globalne: stało się pewna całością realną w erze globalizacji Treścią świadomości globalnej staje się troska np. przekonania formułowane za pomocą języka stają się od razu elementami kultury Aby zyskały taki status. naukowych. to złożony zbiór słów (słownik) oraz schematów ich wiązania w większe całości. uznane przez innych członków zbiorowości Gdy przekonania przejmowane są i akceptowane przez innych. terytorialnej wspólnoty i używany przez jej członków W jaki sposób myślimy? Odmiany języków języki grup czy środowisk zawodowych: prawniczy. pismo Braille'a. alfabet Morse'a. 41 . haseł. teksty itp. zwrotów może powstać w rodzinie czy wśród grona przyjaciół Funkcje języka umożliwia rejestrację spostrzeżeń i doświadczeń. powiedzonek. wyczerpanie surowców. (gramatyka) W jaki sposób myślimy? Odmiany języków język naturalny (narodowy). zapis wiedzy i informacji oraz ich przekazywanie kolejnym pokoleniom jest podstawowym medium kontaktów i interakcji stanowi czynnik wytwarzający wewnętrzną solidarność zbiorowości i zarazem jej separację od zbiorowości zewnętrznych (ośrodek tożsamości) umożliwia rożne formy realizacji typowych dla człowieka dążeń prospołecznych. język imion. dziennikarski języki konstruowane celowo dla pewnych celów technicznych i stosowane w pewnych grupach: np. towarzyskich Od świadomości jednostkowej do społecznej Nie wszystkie poglądy. mitów. naukowy. sportowy.

nie są uporządkowane ani usystematyzowane. bohaterach. lekarski. do których członkowie rodziny. tajemnicza. dziejach. klubu. literatura. a rożna od sacrum sfery profanum. muzyka Składniki świadomości społecznej Myślenie potoczne to rozpowszechnione w danej zbiorowości. budząca respekt. wspólnego losu. heroicznych momentach. sąsiedztwa czy przyjaciół równocześnie należą Składniki świadomości społecznej Myślenie potoczne Idee na temat świata nadnaturalnego Ideologie Opinia publiczna Wiedza naukowa Sztuka.  Mieści powszechne niepokoje. nie są poparte systematyczną argumentacją. traumatycznych klęskach.  obejmuje przekonania o własnej zbiorowości etnicznej: jej genealogii. kręgu towarzyskiego. wspólnej niedoli i perspektyw Zawiera definicje innych klas i ich definicje jako wrogów lub sojuszników Zawiera wyobrażenia na temat strategii walki o swoje prawa w społeczeństwie Ośrodki formowania się świadomości społecznej Grupy zawodowe Przykładami świadomości społecznej takich grup mogą być etosy: inteligencki. jakie w życiu codziennym napotykają członkowie społeczeństwa. intuicyjne przeświadczenia. księży jako krzewicieli świadomości religijnej Ośrodki formowania się świadomości społecznej Inne zbiorowości świadomość społeczną odnosić można i do zbiorowości mniejszej skali: stowarzyszenia. dostrzegane problemy i krytyczne opinie o aktualnej polityce. stanowią zapis różnorodnych doświadczeń. obejmującej przyziemne. łatwo ulega dogmatyzacji. nie wynikają logicznie jedne z drugich. zwyczajne zjawiska i zdarzenia profanum przykłady: mit. tradycji. mentalność urzędnicza Ośrodki formowania się świadomości społecznej Grupy religijne Treścią świadomości społecznej tych grup są różne teologie.nie znaczy to. ale także o jej dzisiejszej kondycji i potencjale lub jutrzejszych perspektywach. często mają wzajemnie sprzeczne implikacje. nauczycielski. wspólnoty lokalnej. a także programy naprawy Ośrodki formowania się świadomości społecznej Klasy społeczne Świadomość klasowa to poczucie wspólnej sytuacji w społeczeństwie. spontaniczne. wynikają z pochopnego uogólniania jednostkowych doświadczeń lub jednostronnej interpretacji zdarzeń . religia 42 . symbolika i metafory często wymagające wiedzy niedostępnej dla wiernych  rola kapłanów. tracąc racjonalny dystans do własnej zbiorowości i opierając się krytyce czy korekcie. rodziny świadomość społeczna tych grup zawiera treści uboższe w porównaniu do treści płynących z szerszych grup. ze nie wyrażają czasem trafnie jakichś prawd o świecie Składniki świadomości społecznej Idee na temat świata nadnaturalnego ich przedmiot to sfera sacrum. magia. podziw i strach.

wsparcia jakimś partykularnym interesom grupowym. kategorie zawodowe. eksternalizacji swoich przeżyć emocjonalnych i estetycznych wyrażają obraz świata. przeżyć psychicznych i estetycznych widziany oczyma twórcy mogą bardzo silnie wiązać się z innymi składnikami świadomości (postulat uprawiania tzw. internet) Także koncepcje paranaukowe – działalność szarlatanów podszywających się pod naukę Składniki świadomości społecznej Sztuka. literatura i nauka odpowiadają na ludzką potrzebę kreacji. międzynarodowe itp. czasopisma. ludzi. aż po mikroskalę ideologie firm czy nawet rodzin (arystokratycznych na przykład) Składniki świadomości społecznej Opinia publiczna charakterystyczny dla danej zbiorowości kompleks poglądów na sprawy publiczne. „sztuki zaangażowanej” głoszony przez partię komunistyczną wiązał sztukę.z założenia nie poddają się sprawdzeniu ani zakwestionowaniu. ekspresji. nieprzewidywalności. ekonomiczne. warstwy i środowiska społeczne. społeczne. w toku badań naukowych Myślenie współczesne jest pod przemożnym wpływem nauki. które oceniamy w kategoriach prawdziwości i fałszywości. poprzez klasy społeczne. natury. a także szkodliwe społecznie (prowokujące napięcia. które dostarczają uzasadnienia. a wiec polityczne. od narodów czy grup etnicznych wytwarzających ideologie nacjonalistyczne. a naukowość . co jest niezwykle istotne dla społeczeństw demokratycznych Składniki świadomości społecznej Wiedza naukowa przekonania i poglądy.rzeczywista lub pozorowana . termin wprowadzony w latach trzydziestych XX w przez publicystę Walter Lippmana (dostrzegł rosnącą rolę prasy w zwiększaniu widoczności sceny publicznej: dostarczaniu obywatelom informacji o problemach ponadlokalnych oraz pewnych schematów czy standardów oceniających) poczucie wspólnoty opinii skłania do zbiorowego działania czy partycypacji politycznej. żądając ich uzasadnienia przy pomocy systematycznie stosowanej metody. literaturę z ideologią) Patologie świadomości społecznej Treści świadomości społecznej zniekształcone poznawczo. wrogość) stereotypy przesądy szowinizm myślenie grupowe 43 . ponieważ opierają się na wierze odpowiadają na uniwersalne zapotrzebowanie wynikające z niepewności. a w szczególności powszechnego i budzącego grozę doświadczenia śmierci Składniki świadomości społecznej Ideologie zbiory czy systemy idei. fałszywe. nieprzejrzystości ludzkiej egzystencji. legitymizacji. destrukcję.traktowana jest jako najwyższa nobilitacja idei Wiedza naukowa przenika do świadomości społecznej poprzez rozmaite formy popularyzacji (dodatki do gazet codziennych. ruchy społeczne. stacje i programy tv. lub utwierdzają grupową tożsamość zbiorowości legitymizowane przez ideologię mogą być najrozmaitsze.

zawierające negatywną ocenę jakiejś grupy: Żydzi są z natury oszustami i lichwiarzami. które zostają następnie uogólnione w sposób nie uprawniony na całą zbiorowość Patologie świadomości społecznej Przesądy Inaczej negatywne stereotypy. gdyż są nieodpowiedzialni itp. dlatego też nie należy im ufać. narodowych i rasowych powstają zwykle na podstawie jakichś jednostkowych doświadczeń z reprezentantami zbiorowości. dziś są przykładem badań najczęściej kojarzonych z socjologią Funkcje sondażu Poznawcze: dotyczą „produkcji wiedzy” – za pośrednictwem badań opinii publicznej zarówno politycy. szowinizm narodowy) Patologie świadomości społecznej Myślenie grupowe Syndrom całkowitej utraty przez grupę poczucia rzeczywistości. Szowinizm Rodzi się wtedy. Sondaż opinii Badania sondażowe polegają na zadawaniu pytań losowej próbie osób i analizowaniu uzyskanych odpowiedzi Pojawiły się w ukształtowanej demokracji w odpowiedzi na potrzebę przewidywania wyników wyborów W latach 30tych George Gallup wynalazł metodę przewidywania wyników wyborów (survey – sondaż na próbie reprezentatywnej) Wynalazek Gallupa rozszerzono na inne typy problemów W Polsce sondaże pojawiły się po 1956 roku. jednostronny. iż nie jest ono monolitem że opinia publiczna i postawy stale się zmieniają 44 . gdy przesądy sprzęgają się z jednostronnie pozytywną oceną własnej grupy etnicznej (np.Patologie świadomości społecznej Stereotypy uproszczony. Polakom nie należy powierzać żadnych trudnych zadań. traktujący wszystkich jej członków w sposób niezróżnicowany. jak i obywatele modyfikują własne obrazy społeczeństwa członkowie społeczeństwa dowiadują się. przejaskrawiony obraz zbiorowości. dzięki izolacji i zamknięciu się we własnym świecie Składniki syndromu) złudzenie siły i bezkarności lekceważenie zagrożeń i sygnałów ostrzegawczych niezachwiana wiara we własną wyższość moralną – słuszność własnych celów traktowanie przywódców grup zewnętrznych jako słabych lub głupich nacisk na lojalność wobec grupy jako najwyższą cnotę autocenzura powstrzymująca przed wygłaszaniem poglądów przeciwstawnych dominującym w grupie złudzenie pełnej jednomyślności w wyniku zakazu opozycyjnego działania i krytyki Badanie świadomości społecznej. ze ktoś należący do zbiorowości mógłby mieć inne cechy najczęstszym tematem stereotypów są cechy zbiorowości etnicznych. niezależnie od ich przymiotów indywidualnych wykluczają a priori możliwość.

decyzji przy urnie wyborczej itp. czas druku. że w społeczeństwie dominują poglądy umiarkowane. a nie skrajne Funkcje sondażu Perswazyjne Polegają na celowym urabianiu przekonań i ocen za pomocą doboru interpretacji treści sondażu Gazety (inne media) zawsze wybierają tylko część z dostępnych wyników badań sondażowych zgodną z polityczną orientacją redakcji/właściciela Gazety podkreślają za pomocą środków stylistycznych treść sondaży przychylnych dla reprezentowanej linii politycznej (miejsce druku wyników.) Gazety zamieszczają wypowiedzi ekspertów (znanych socjologów np.ugruntowują przekonanie.) 45 .. manifestacji. wykresy itp.) w celu uwiarygodnienia lub osłabienia wiarygodności wyników badań Funkcje sondażu Praktyczne Sondaż = instrument polityki w ustroju demokratycznym Sondaże wyborcze w kampaniach przejmują niektóre zadania polityki (sondażowe procenty jako argument o szansach koalicji) Wspomagają proces racjonalizacji polityki – umożliwiają politykom uwzględnienie faktycznego stanu opinii w ich własnych działaniach i programach Pozwalają poznać opinie przed ich materializacją w postaci działań (protestów.. wielkość czcionki.