Ekonomski fakultet, Podgorica

³Kratkorocne HOV u Crnoj Gori i na razvijenim trzistima´

Mentori : Dr. Milijana Novovic Dr. Milan Lakicevic

Studenti: Ana Sapic 07/368 Brankica Radonjic 07/179 Damir Krasnici 07/74

25.04.2011. god.

1.UVOD Pravo Crne Gore upotrebljava termin hartije od vrijednosti.Tako se I polje zabrane koriscenja povlascenih informacija odnosi na vlasnicke I duznicke hartije od vrijednosti.1Zakonom je precizirano da se hartijama od vrijednosti smatraju I ³drugi finansiski instrumenti koji se propisima komisije za hartije od vrijednosti odrede kao hartije od vrijednosti´. Ovakvo stanje ne samo u Crnoj Gori nego I u ostalim zemljama u okruzenju, ulagacima koji trguju vrijednosnim papirima daje slabiju pravnu zastitu u odnosu na zemlje sa razvijenim trzistem. Buducim izmjenama pozitivnog prava u Crnoj Gori I Srbiji potrbno je posvetiti paznju ovom problemu i prosirii polja zabrane na trzistu finansiskih instrumenata koji su regulisani Direktivom o zloupotreba trzista. Na institucionalizovanom tr i tu novca obi no se ne trguje svim oblicima vrednosnih papira ve samo onim vrednosnim papirima koje izdaje centralna banka ili koje centralna banka tretira kao vrednosne papire pogodne za trgovinu na tr i tu novca, odnosno za ostvarivanje njene politike na zatvorenom ili otvonenom nov anom tr i tu. Predmet kupoprodaje, odnosno instrument tr i ta novca mo e postati samo onaj vrednosni papir koji se uvek mo e rediskontovati kod centralne banke uz odredenu diskontnu stopu a da se pri tome ne tereti rediskontni kontingent kojeg je centraina banka odobrila poslovnoj band koja traii rediskont. U ovom pristupu tr i tu novca, menice komercijalnog karaktera koje poslovna banka reeskontuje kod centralne banke na tenet svog rediskontnog kontingenta, ne tretiraju se kao predmeti trgovine na triistu novca, vec se tretiraju kao vrednosni papiri kojim se trguje na kieditnom, odnosno eskontnom tr i tu. Ovaj instrument se koristi i kao sredstvo emisije centralne banke poslovnim bankama (reeskont hartija od vrednosti -menica) ³Na osnovu clana 7. Zakona o trzistu novca i trzistu kapitala (Sl.list SFRJ br.64/89) 8. Novembra 1989. Godine osnovano je trziste novca i kratkorocnih hartija od vrijednosti u Beogradu. ³ Direktiva o insajderskoj trgovini iz 1989. Godine je vrijednosne papire na koje se odnosi zabrana zloupotrebe povlascenih informacija grupisala u 4 kategorije: 1. 2. 3. 4. Akcije I obveznice kao I vrijenosni papyri koji su njima ekvivalentrni; Ugovori o pravu na sticanje ili raspolaganje vrijednosnim papirom; Fjucerse, opcije i Indekse takvih vijednosnih papira2

1

Vidjeti clan 2ZOHOVCG Vidjeti clan 1.(2) Direktive o insajderskoj trgovini iz 1989.godine.

2

Page 2

25.04.2011. god.

2.BITNI ELEMENTI HARTIJE OD VRIJEDNOSTI:

Da bi se jedna pismena isprava mogla smatrati hartijom od vrijednosti , pa sa tim u vezi i vrsila sve funkcije na finansiskom trzistu ,neophodno je da u sebi (na blanketu) sadrzi sl. Elemente:

1. Oznacenje vrste, odnosno naziv hartije od vrijednosti, 2. Firmu,odnosno naziv i sjediste, odnosno ime i prebivaliste izdavaoca hartije od vrijednosti, 3. Firmu,odnosno naziv ili ime lica na koje (odnosno po cijoj naredbi) hartija od vrijednosti glasi, ili oznaku da hartija glasi na donosioca, 4. Tacno oznacenu obavezu izdavaoca koja proizilazi iz hartije od vrijednosti, 5. Mjesto i datum izdavanja hartije od vrijednosti, a kod onih koje se izdaju u seriji i njen seriski broj, 6. Potpis izdavaoca hartije od vrijednosti, odnosno faksimil potpisa izdavaoca hartije od vrijednosti ako se izdaju u seriji. 3 U nekim zemljama trzisne privrede posebnim propisima za pojedine hartije od vrijednosti mogu se odrediti i neki drugi bitni elementi.

Pismena isprava koja ne sadrzi sve bitne elemente ne vazi kao hartija od vrijednosti u ekonomskoj i pravnoj stvarnosti. Svaka hartija od vrijednosti mora da posijeduje odre ena svojstva odnosno mora da ispuni tri uslova: 1. da je hartija od vrijednosti u pisanoj formi, 2. da je u toj ispravi sadr ano neko gra ansko ( naj e e imovinsko) pravo, 3. da je postojanje i ostvarenje imovinskog prava povezano sa postojanjem hartije od vrijednosti. Prema propisima Crne Gore hartije od vrijednosti mo e emitovati republika Crna Gora, grad, op tina i dr. pravno lice. U hartiji od vrijednosti kao pismenoj ispravi je inkorporisano odrije eno pravo koje se mo e prijenositi jer se i sama hartija od vrijednosti prijenosi, bilo putem prodaje, zaloge i sl. Hartije od vrijednosti spadaju u tijelesne pokretne stvari pa se sa njenim prijenosom ostvaruju i prava iz
3

Vesna Bogojevic Arsic- Trziste hartija od vrednosti , Beograd, 2006.

Page 3

25.04.2011. god.

hartije, koja su naj e e po svojoj prirodi obligaciono-pravne, sjedinjuju sa pravom na hartiju koja je po svojoj prirodi stvarno pravne prirode.

ta je tr i te hartija od vrednosti karakteristi no za sve tr i ne ekonomije gdje se kapital i sredstva akcionarskih dru tava i dr ave prometuju i kreiraju, odredjuju i tr i nu vrijednost hartija i samih privrednih subjekata

3.VRSTE HARTIJA OD VREDNOSTI

4

Osnovne podele: po rocnosti (kratkorocne, srednjorocne, dugorocne) prema emitentu (drzavne, lokalnih organa, firmi) prema mestu emisije (domace, inostrane) prema nacinu odredjivanja poverioca (koje glase na ime, na donosioca, hartije po naredbi) 5. prema prirodi odnosa koje odrazavaju (osnovne, izvedene) (najvaznija) Osnovne HoV se dele na: a) instrumente duga, I b) vlasnicke instrumente. Instrumenti duga su obveznice, certifikati, komercijalni zapisi, note, bondovi, debenture. Instrumente duga mozemo podeliti prema: 1. emitentu (drzavne HoV, HoV privrednih subjekata) 2. roku dospeca (kratkorocne, srednjorocne, dugorocne) 3. poreklu (domace, inostrane, evroobveznice) 4. osiguranju (neosigurane, osigurane) (osigurane ± 1. hipotekarne, 2. kolateralne, 3. certifikati o opremi) (neosigurane ± kratkorocne su note, dugorocne su debenture) 5. starosti duga (starije, mladje) 6. nacinu placanja kamate (instrumenti bez kupona, obveznice sa kuponom, konsoli) Specificni instrumenti duga: 1. 2. 3. 4. a) Obveznice sa promenjljivom kamatnom stopom (zastita od inflacije) b) Prihodne obveznice (visina kamate zavisi od prihoda firme) c) Konvertibilne obveznice (zamenjive za akcije)

y y

Postoje i izvedene HOV, odnosno derivati, od kojih su naj e e fju ersi i forvardi, odnosno terminski ugovori (naj e e za sezonsku robu koja se kotira na berzama).

4

Vesna Bogojevic Arsic- Trziste hartija od vrednosti , Beograd, 2006.

Page 4

25.04.2011. god.

Tr i te hartija od vrijednosti mo e da bude primarno i sekundarno.5 y Primarno tr i te vezuje se za prvo izdavanje i prodaju HOV, odnosno njihovo uvo enje na tr i te. Na tr i tu se nove hartije nude potencijalnim investitorima,cime se obavlja prva prodaja. Primarne emisije HOV su prisutne na razvijenim finansijskim tr i tima, sa efikasnim finansijskim institucijama i u esnicima (kao to su investicione banke, investicioni fondovi, brokersko dilerska dru tva), jasno definisanim ra unovodstvenim propisima i procedurama za ocenu boniteta. Kod nas gotovo da ne postoji primarnotr i te vlasni kih HOV. Pojedine dokapitalizacije akcionarskih dru tava i banaka se obavljaju izvan organizovanog tr i ta, odnosno berze. Osnovni razlog nepostojanja tzv. IPO (inicijalne javne ponude) le i u nepostojanju zakonske regulative.

y

Sekundarno tr i te hartija od vrednosti je tr i te na kome se vr i promet ve izdatih HOV. Osnovna obaveza takvog tr i ta je da obezbedi likvidnost, odnosno da u svakom momentu postoji ponuda i tra nja za hartijama od vrednosti. Sekundarno tr i te akcija kao vlasni kih HOV ima iri zna aj, jer se putem vlasni tva na akcijama kontroli u otvorena akcionarska dru tva ± preduze a, i gde se putem visine cene akcija, ogleda ukupna efikasnost privrednih subjekata koji su aktivni na tom tr i tu. Kod nas postoji relativno razvijeno sekundarno tr i te vlasni kih hartija, koje je nastalo u procesu privatizacije dru tvenog kapitala. Sva dru tvena preduze a koja su privatizovana u poslednjih 18 godina, po zakonu su postala otvorena akcionarska dru tva, i samim tim su prisutna na berzi.

Tr i te hartija od vrednosti kod nas je regulisano Zakonom o privrednim dru tvima, Zakonom o tr i tu hartija od vrednosti i drugih finansijskih instrumenata, Zakonom o preuzimanju akcionarskih dru tava, Zakonom o privatizaciji, Zakonom o investicionim fondovima, i nizom drugih zakonskih i podzakonskih akata. Clanom 44g. zakonom o hartijama od vrijednosti regulisano je trziste kratkorocnih hartija od vrjednosti.6 4.Clan 44g. Na emitovanje duznickih kratkorocnih hartija od vrijednosti shodno se primjenjuju odredbe clana: 3, 4, 5, 24, 25 i 26 ovog zakona.

5 6

Gordana Dostanic Trziste kapitala , Beograd, 2007. Vidjeti:Zakon Hatija od Vrijednosti Crne Gore

Page 5

25.04.2011. god.

Dematerijalizacija Hartija od vrijednosti Clan 3. Hartije od vrijednosti emituju se, prenose u dematerijalizovanom obliku. Bitni elementi Hartija od vrijendosti Clan 4. Bitni elmenti dematerijalizovane Hartije od vrijednosti: 1.) Oznaka vrste haritje od vrijednosti; 2.) Oznaka klase i broj serije; 3.) Frima, srediste i adresa emitenta harije od vrijednosti i njegova oznaka u registru emitenta kod Komisije; 4.) Ovaveza emitenta, i prava i obaveze vlasnika haritja od vrijednosti i nacin negovog ostvarivanja; 5.) Mjesto i datum emisije 6.) Ime lica ovlascenih za zastupanje emitenta. Ostale elemente pojedinih haritja od vrijednosti utvrdjuje Komisija. Registrovanje hartija od vijednosti Clan 5. Haritije od vrijednosti emitovane u skladu sa odredbama ovog zakona moraju biti registrovane kod Centralne Depozitarne Agencije, koja se osniva i posluje u skladu sa ovim zakonom. Prava i obaveze iz hartija od vrijednosti nastaju momentum registracije kod Centralne Depozitarne Agencije. Postupak emisije Clan 24. Postupak emisije harija od vrijednosti obuhvata: 1.) Donosenje odluke o emisiji 2.) Podnosenje zahtijeva Komisiji radi dobijanja odobrenja za javnu ponudu, odnosno za evidentiranje ponude; 3.) Zakljucivanje ugovora izmedju emitenta i Centralne Depozitarne Agencije; 4.) Sacinjavanje prospekta i objavljivanje javnog poziva na upis i uplatu hartija od vijednosti, kao i objavljivanje rezultata javne prodaje u skaldu sa ovim zakonom;
Page 6

25.04.2011. god.

5.) Upis emisije u registar emitenta kod Komisije i upis hartija od vrijednosti na racune kupaca kod Centralne Depozitarne Agencije. Poslove sa hartijama od vrijednosti obavljaju ovla eni u esnici na tr i tu hartija od vrijednosti kojima je jedina djelatnost obavljanje tih poslova u skladu sa dozvolom za rad. Ukoliko elite postati lan berze morate ispunjavati slede e uslove: 1. za obavljanje poslova sa hartijama od vrijednosti morate imati dozvolu Komisije za hartije od vrijednosti, 2. brokersko/dilerska preduze a osnivaju se kao akcionarska dru tva u skladu sa odredbama zakona kojima se ure uju preduze a i odredbama zakona o hartijama od vrijednosti, 3. dozvolu za rad brokera/dilera mo e dobiti pravno lice koje ima najmanje dva stalno zaposlena lica koja su osposobljena za obavljanje poslova brokera/dilera, u skladu sa Zakonom o hartijama od vrijednosti, 4. minimalan iznos nov anog dijela osnovnog kapitala iznosi 1) za brokera 25.000 EUR 2) za dilera 125.000 EUR; Komisija mo e izdati dozvolu za obavljanje poslova sa hartijama od vrijednosti banci koja ima odobrenje Centralne banke Crne Gore i ukoliko ima poseban organizacioni dio koji se bavi isklju ivo poslovima sa hartijama od vrijednosti. Za prijem u lanstvo berze potrebno je uz Zahtjev dostaviti slede u dokumentaciju: akt o osnivanju; rje enje registarskog suda sa prilozima o upisu u sudski registar; statut; pravila o radu; dozvolu za rad izdatu od strane nadle nog organa tj. Komisije za hartije od vrijednosti; podatke o licima sa posebnim ovla enjima i odgovornostima; izjavu da e svoja akta uskladiti sa aktima Berze koja reguli u prava i obaveze lanova Berze, u roku od 3 mjeseca od dana sticanja svojstva lana Berze; 8. finansijske izvje taje za zadnju poslovnu godinu, ako ovla eni u esnik posluje du e od jedne godine; 9. rje enje o prijemu u lanstvo u Centralnoj Depozitarnoj Agenciji; 10. imena ovla enih brokera; 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Tako e, potrebno je dostaviti dokaz o osposobljenosti lica (broker/diler lana) za prijem u trgovanje na berzi.

Page 7

25.04.2011. god.

Odluka o emisiji hartija od vrijednosti Clan 25 Odluka o emisiji hartija od vrijednosti obavezno sadrzi: Naziv i adresu emitenta; Registarski broj emitenta u registru emitenta kod Komisije; Naziv organa koji je donio odluku; Mjesto i datum donosenja odluke; Oznaku vrste i klase hartije od vrijednosti; Redni broj emisije i ukupan broj emitovanih hartija od vrijednosti iste klase; Broj i inicijalnu, odnosno nominalnu vrijednosthartija od vrijednosti, ukoliko je utvrdjena; 8.) Prava sadrzana u hartiji od vrijednosti; 9.) Nacin uplate hartija od vrijednosti; 10.) Vrijeme pocetka i zavrsetka i popis mjesta za upis i uplatu hartja od vrijednosti; 11.) Naznaku o zadrzanom pravu emitenta na prekid upisa i uplate hartija od vrijednosti prije isteka utvrdjenog roka; 12.) Ime, prezime i funkcija lica ovlascenih od emitenta za sprovodjenje emisije za hartije od vrijednosti; 13.) Druge elemente u skladu sa pravilima komisije. 1.) 2.) 3.) 4.) 5.) 6.) 7.) Ugovor o osnivanju akcionarskog drustava predstavlja i odluku o prvoj emisiji akcija.Odlukom o emisiji hartija od vrijednosti ne moze se ograniciti pravo kupovine hartja od vrijednosti bilo kom licu, ako to pravo nije ograniceno zakonom, niti se moze davit prednost bilo kom kupcu.

Registracija emitenta Clan 26 Emitenti koji javno izdaju hartije od vrijednosti registruju se kod Komisije i duzni su dostavljati Komisiji u formi i u roku koji ona ona utvrdi. Na trzistu hartija od vrijednosti moze se trgovati samo hartijama od vrijednosti izdatih od registrovanih emitenata. Ovim zakonom utvdjeni su eticki kodeksi kojih su obje strane duzne da se pridzavaju. Kratkorocne hartije od vrednosti - instrumenti duga Kratkorocne hartije od vrednosti predstavljaju izuzetno veliku grupu instrumenata duga. One se pre svega smatraju instrumentima tr i ta novca, koje pak predstavlja kratkorocni segment
Page 8

25.04.2011. god.

finansijskog tr i ta. Tr i te novca predstavlja ¶¶mesto susretanja ponude i tra nje kratkorocnih finansijskih insrumenata ( aktive )¶¶. Najznacajniji finansijski instrumenti tr i ta novca su upravo kratkorocne hartije od vrednosti duga. Njihovi emitenti mogu biti razliciti ± dr ava, njeni organi, organizacije i agencije, lokalni organi vlasti, firme, banke i druge finansijske institucije. Najva niji u esnici na tr i tu kapitala su: Komisija za HOV i finansijsko tr i te, kao regulatorni i kontrolni organ dr ave; Centralni registar HOV kao jedinstveni katastar gde se vode podaci o akcionarskim dru tvima, emisijama njihovih akcija i obveznica, vlasnicima hartija od vrednosti ± pravnim i fizi kim, doma im i stranim licima. Centralni registar je ujedno i mesti gde se vr i kliring HOV i novca, posle obavljenih trgovina; Beogradska berza, kao mesto na kome se susre u organizovana ponuda i tra nja za HOV, i na kojoj se trguje po pravilima koje su doneli organi Berze; Brokersko dilerska dru tva ± lanovi Berze i CR, koja primaju i iznose naloge svojih klijenata na Berzu, Investicioni fondovi, koji po zakonu predstavljaju zna ajnog regulatora ponude i tra nje za HOV i Akcijski fond Republike Srbije, preko koga se nude akcije biv ih dru tvenih preduze a, koja se nalaze u vlasni tvu Dr ave.

5.Kupoprodaja kratkoro nih vrednosnih papira na tr i tu novca zbiva se, obi no, izmedu: 1. 2. 3. 4. 5. Dve poslovne banke, Jedne poslovne banke i centralne banke, Dr avo-i poslovne banke, Dr ave centralne banke, Dr ave i njenih institucija.

Iako postoji veliki broj kratkorocnih hartija od vrednosti instrumenata duga, upoznacemo se sa najva nijim:7 - Komercijalni zapisi- Blagajnicki zapisi - Sertifikati o depozitu - Dr avni zapisi - Sporazumi o reotkupu ( rpurchase agreement ± REPO ) - Menica akceptirana od strane banke - ¶¶Federalni fondovi¶¶. Komercijalni zapisi ( commercial paper ) predstavlja kratkorocnu hartiju od vrednosti ± instrument duga, koju emituju preduzeca u cilju prikupljanja novcanih sredstava za finansiranje svog poslovanja. Rec je o instrumentu duga koji se prodaje uz diskont, to jest po ceni manjoj od nominalne vrednosti. Rok dospeca komercijalnih zapisa mo e da bude razlicit. Raspon se krece od 2 do 365 dana, izuzev u SAD, gde je maksimalan rok 270 dana. Komercijalni zapisi spadaju u hartije od vrednosti koje nisu garantovane ili osigurane nekom aktivom. Sigurnost njihove
7

Trziste kapitala , Dr.Zivota Ristic, Beograd, 1990.

Page 9

25.04.2011. god.

naplate pociva na visokom bonitetu i kreditnom ugledu emitenata, koji su obicno velika, uspe na i poznata preduzeca.8 Primarno trziste: Sastoji se od prodaje zapisa, koje preduzece vrsi samo ili preko banke garanta. Veca je verovatnoca da ce emisija uspeti ako banka garantuje njihovu isplatu )bankarskim akreditivom ili kreditnom linijom). Emitenti nude imaocima zapisa svoje proizvode po nizoj ceni, ukoliko placaju zapisima. Oblici emitovanja: 1. Direktni zapisi (emitent direktno plasira zapis investitorima) 2. Dilerski zapisi (diler otkupi zapis pa preproda) Sekundarno trziste: Sekundarno trziste nije razvijeno, jer investitori najcesce drze zapise do dospeca. Ovo trziste je ograniceno na najvece emitente, jer je manja verovatnoca njihovog likvidiranja. Blagajnicki zapis-trasirana mjenica je kratkorocna hartija od vrednosti ± instrument duga, koji se emituje sa svrhom prikupljanja slobodnih novcanih sredstava. Njen emitent se obavezuje da ce imaocu blagajnickog zapisa u roku dospeca platiti iznos nominalne vrednosti oznacene na njemu. Rec je o vrsti kratkorocne obveznice bez kupona, tj. Hartiji od vrednosti ± instrumenta duga koja se prodaje uz diskont. Osnovna razlika u odnosu na komercijalni zapis se sastoji u emitentu. U ulozi blagajnickih zapisa mogu se pojaviti: Narodna banka Srbije, poslovne banke i druge finansijske organizacije Bankarski zapis to je menica plativa u odredjenom roku, koju izvoznik vuce na uvoznika radi obezbedjenja placanja, a banka prihvata kao svoju obavezu. Banka prihvata odgovornost da isplati menciu, cime stiti vlasnika instrumenta (izvoznika); banka preuzima taj rizik jer moze bolje da oceni sposobnost duznika da plati, jer je on najcesce njen komitent. Ovo je u stvari trasirana menica na banku, i prihvacena (akceptirana) od banke, kojom se neopozivo naredjuje isplata menicne sume novca imaocu menice po naredbi izdavaoca menice na odredjeni dan. Njen rok dospeca (naplate) moze biti fiksiran ili se racuna od dana akceptiranja. On glasi na ime i moze se prenositi indosamentom.Koristi se kao sredstvo kreditiranja u medjunarodnoj trgovini, kao instrument trzista novca. Rok najcesce iznosi 90 dana. Ovo je diskontna HoV; prinosi su veci nego kod drzavnih kratkorocnih HoV, zbog veceg rizika Trziste: Funkcionise kao dilersko trziste.

8

³HOV I njihovo trziste´, Sojan Dabic, Beograd, 1990.

Page 10

25.04.2011. god.

Sertifikat o depozitu predstavlja kratkorocnu hartiju od vrednosti ± instrumenta duga, ciji se emitent obavezuje da ce imaocu sertifikata isplatiti iznos deponovanih sredstava sa pripadajucom kamatom u utvrdenom roku. U ulozi emitenta sertifikata najce ce se pojavljuju banke ili druge depozitne institucije. Da bi postali instrumetni tr i ta novca, sertifikati o depozitu moraju ispuniti nekoliko uslova, kao to su: prenosivost, moraju glastiti na velike sume, emitenti moraju biti poznate i velike banke i rok dospeca im ne mo e biti du i od jedne godine. Za razliku od komercijalnih i blagajnicih zapisa sertifikat o depozitu nije diskontna hartija, vec se na nominalnu vrednost zaracunava kamata. Investitori su obicno nefinansijski privredni subjekat. Certifikat VS obican depozit: a) b) c) d) Prenosivost certifikata (veca likvidnost deponenta) Manji kreditni rizik Predaja iz ruke u ruku i anonimnost vlasnika Mogucnost banaka da upravljaju svojom pasivom

Certifikat izdaje banka, a rokovi dospeca mogu biti kratkorocni (od nedelju dana do godinu dana) i dugorocni (i po nekoliko godina). Njcesci rok je po tri meseca. Medjutim, ne spadaju svi certifikati u trziste novca. Tu pripadaju samo oni koji ispunjavanju sledece uslove: 1. 2. 3. 4. Da su prenosivi Da glase na velike sume Da su im emitenti poznate i velike banke Da su kratkorocne

Kamatne stope su nesto vise od kratkorocne drzavne obveznice, zbog veceg rizika. Ovaj instrument je pogodan za investitore zbog svoje prenosivosti i funkcije kao sredstva placanja. Minimalni iznos certifikata je $1,000,000. Dr avni zapis ± zapis dr avne blagajne ( trezora ) ± Po odredbama jugoslovenskog zakonodavstva dr avni zapis je predstavljao kratkorocnu hartiju od vrednosti koju mogu emitovati Savezna dr ava ili republike clanice, sa ciljem prikupljanja slobodnih novcanih sredstava za premo cavanje vremenske neuskladenosti izmedu prihoda i rashoda u svojim bud etima. Po svojoj prirodi dr avni zapisi predstavljaju hartije od vrednosti instrumente duga koje emituje dr ava radi prikupljanja kratkorocnih sredstava za pokrice bud etskih deficita koji se mogu javiti u toku jedne godine. Bud etski deficiti se javljaju usled povremenih nauskladenosti priliva i odliva. Vi ak rashoda nad prihodima se naziva bud etskim deficitom. On se mo e zatvarati na tri nacina ± monetarnim merama, fiskalnim putem i preko finansijskog tr i ta.

Page 11

25.04.2011. god.

Dr avni zapisi u Crnoj Gori Centralna banka sprovodi aukcije dr avnih zapisa u ime Ministarstva finansija. Centralna banka sprovodi aukcije na osnovu standarnih uslova za aukcije dr avnih zapisa. Aukcije dr avnih zapisa i dizajn tog instrumenta imaju brojne standardne odlike, tj. aukcije sa vi estrukom cijenom, konkurentni i nekonkurentni aran mani, ponude dostavljene po diskontnoj stopi i sa standardnom formulom poravnanja. Tako e ima i odstupanja od prakse koja se smatra standardnom y y y y y y y y y Aukcije se ne sprovode redovno na osnovu objavljenog kalendara aukcija Sva pravna i fizi ka lica mogu u estvovati na aukcijama Sve ponude moraju imati ra un hartija od vrijednosti kod Centralne depozitarne agencije (CDA), tj. CDA ne prihvata da banke istupaju kao povjerinici koji vode svoj registar Fizi ke ponude i neelektronske ponude se dostavljaju Broj ponuda je ograni en na pet konkurentnih i jednu nekonkurentnu ponudu. Ukupni iznos je tako e ograni en, ali MF mo e ipak prihvatiti ponude koje prema uju taj iznos. Ponu a i moraju prenijeti 1% ponu ene cijene unaprijed Centralnoj banci. Poravnanje je T+1 Pla anje i prenos vlasni tva u CDA nijesu automatski povezani. Stoga, nema mehanizma isporuke naspram pla anja (DvP). Sekundarna trgovina treba da se sprovodi samo preko banaka. O trgovini treba obavijestiti Centralnu banku koja e organizovati prenos vlasni tva u CDA.

Dr avni zapisi se emituju od 2001. sa ro no u od 1 mjeseca, 2 mjeseca, 3 mjeseca i 6 mjeseci, ali u posljednje vrijeme se emituju samo 6-mjese ni dr avni zapisi. U toku 2004. i 2005. dr avni zapisi su bili relativno va an instrument zadu ivanja za Vladu, ali zbog ograni enog zahtjeva za zadu ivanjem i visokih kamatnih stopa, pribli no 10%, emitovanje je smanjeno narednih godina, a 2008. godine dr avni zapisi nijesu uop te emitovani. U toku perioda kada se iznos izdatih zapisa postepeno ukidao, kamatne stope su iznosile pribli no 0,5%, to je skoro bilo isto kao povrat na obaveznu rezervu. Sporazumi o reotkupu ( repurchase agreement ± REPO ) ± Rec je o transakciji u kojoj jedna strana prodaje hartije od vrednosti drugoj strani uz istovremeni sporazum da ih otkupi nazad u odredenom roku i po unapred definisanoj ceni. REPO predstavlja vrstu kredita koji je osiguran hartijama od vrednosti du nika. Za poverioca, primljene hartije su garancija vracanja sredstava, to jest ukoliko ih du nik ne vrati on ih mo e zadr ati. Postoje u rezlicitim rokovima: - Preko noci, gde se rok smatra 1 dan - Vremenski - gde je rok du i od 1 dana, a krece se od 1 dana do par meseci - Otvoreni - gde vremenski rok nije pricizno definisan, vec je ostavljena mogucnost ugovorenim stranama da se dogovore.

Page 12

25.04.2011. god.

Pojedini autori tvrde kako je ¶¶REPO ekonomski kredit, a pravno prodaja¶¶13. Su tina se sastoji u tome da imamo dve transkacije ± jedna je vezana za situaciju kad jednoj strani treba novac, a poseduje odredene hartije od vrednosti. Ona ih mo e prodati drugoj strani, uz pravo, da kada obezbedi novac ponovo otkupi te hartije od vrednosti. REPO nije u potpunosti prava hartija od vrednosti, vec je vi e rec o poslu sa kratkoricnim hartijama od vrednsoti. Menica akceptirana od strane banke ± bankarski akcept ( bankers¶acceptances ) ± Menica predstavlja jedan od najstarijih finansijskih instrumenata. Rec je o hartijama od vrednosti koji ima vi e ekonomskih finkcija ± sredstvo bezgotovinskog placanja, kratkorocnog kreditiranja i obezbedenja placanja. Da bi postala instrument tr i ta novca obicno menicu koju izdaje du nik mora da overi banka. Rok dospeca se krece od 30 do 270 dana. Uobicajeno je da iznosi 90 dana. Vlasnik ovog instrumenta, koji se naziva pojmom remitent ima vi e mogucnosti ± da ceka rok dospeca i naplati puni iznos ili da je proda pre roka uz odgovarajuci diskont ( stopa po kojoj se vr i otkup menica se naziva diskontnom ili eskontnom stopom i to je jedan od instrumenata kreditno-monetarne politike centralne banke ). Medubankarske pozajmice vi kova iralnog novca ± u SAD federalni fondovi ( federal funds ) ± Pojam federalni fondovi se koristi u SAD i odnosi se na sredstva komercijalnih banaka deponovanih kod neke od 12 banaka iz sistema Federanoh rezervi ( Federal Reserve System ), koja prema uju zahtevne minimalne iznose obaveznih rezervi. Banke ova sredstva mogu pozajmljivati jedna drugoj preko noci po odredenoj kamati ± tzv. Federal funds rate, koja predstavlja jednodnevnu kamatnu stopu kori cenja sredstava federalnih fondova. Za razliku od trzista kapitala preko koga se ne moze vrsiti prva prodaja (emisija ) hartija od vrijednosti na trzistu novca i kratkorocnih hartija od vrijednosti emitenti se mogu javljati i sa svojom prvom prodajom na strain ponude hartija. Ovaj oblik trgovine na trzistu primjenjuje se uglavnom za akcije koje se prodaju aukcijom (kratkorocne obveznice i blagajnicki zapisi). Ukupne kratkorocne hartije od vrijednosti po kriterijumu ³osnov emisije´, mogu se podjeliti u dvije grupe, i to : -grupa kratkorocnih hartija od vrijednosti koje se emituju sa ciljem prikupljanja sredstava gdje emitent i kupac stupaju u obligacione odnose momentum prodaje (obveznica, blagajnicki zapis i komercijalni zapis), i -hartije od vrijednosti koje se emituju kao posledica predhodno zasnovanog obligacionog odnosa (certifikat o depozitu i mjenica ). Zajednicko ovim hartijama od vrijednosti je : -uproscena procedura emisije, -jednostavna procedura prenosa (najvecim djelom su hartije na donosioca ili hartije po naredbi), i -zahtijevaju razvijeno sekundarno trziste i dobro obucene finansijske posrednike.
Page 13

25.04.2011. god.

6.Kratkorocne hartije od vrijednosti na razvijenim trzistima
Nakon uvo enja eura 4. januara 1999. godine, na evropskom tr i tu novca postoji tendencija integracije u okviru euro-zone. Poznato je da postoji razlika u funkcionisanju tr i ta kratokoro nih hartija od vrijednosti od zemlje do zemlje, bez obzira na pomenutu tendenciju integracije. U pore enju sa tr i tem komercijalnih zapisa SAD-a, mo e se zaklju iti da evropsko tr i te istih hartija od vrijednosti ima sna nije potencijale za rast. Francusko tr i te komercijalnih zapisa, zajedno sa londonskim, predstavlja najdominantnije tri te komercijalnih zapisa u evropi. Usljed mno tva razli itosti u funkcionisanju ovih tr i ta, u izvje taju Euribor ACI se navodi da je potrebna hitna akcija u cilju harmonizacije funkcionisanja pomenutog tr i ta na globalnom nivou. Na tr i tu kratkoro nih hartija od vrijednosti u Euro-zoni klju nu ulogu igra Evropska centralna banka vo enjem monetarne politike. Prema metodologiji na osnovu koje se formira agregat M3, u kratkoro ne hartije od vrijednosti spadaju sve one koje dospijevaju u roku od dvije godine, dok se u Aneksu 11 Izvje taja Evropske centralne banke navodi da je rok dospije a kratkoro nih HOV jedna godina ili manje. Instrumenti kojima se trguje na razvijenim tr i tima kratkoro nih HOV su dr avne HOV (prvenstveno dr avni zapisi) i HOV izdate od strane privatnih entiteta kao to su komercijalni zapisi i depozitni certifikati koje uglavnom izdaju banke. U Izvje taju Evropske centralne banke se navodi da je stepen finansiranja kroz du ni ke HOV uop te ni i u Euro-zoni u pore enju sa SAD i Japanom.Na kraju 2000.godine, navedeni iznos je bio 101 % BDP-a u euro-zoni, 147 % u SAD i 127 % u Japanu. HOV Blagajnicki zapisi Emitent Vlada SAD-a Kupac Potrosaci i preduzeca Dospijece Od 91 do 182 dana(od 13 do 26 nedjelja) 1 godina Od 1 do 7 dana (najcesce 1 dan) Od 1 do 15 dana Vecina od 3 do 14 dana,od 1 do 3 mjeseca Od 14 do 120 dana-najcesce 1 do 4 mjeseca Od 7 do 270 dana Sekundarno trziste Odlicno

Federalna sredstva Repo ugovori

Banke Preduzeca i Banke

banke Preduzeca i banke

Nema Dobro

Depozitni certifikati Komercijalni zapisi Bankarski akcepti Kupodolarski depoziti

Velike Banke Finansiske kompanije i preduzeca Banke

preduzeca

Dobro

preduzeca

Slabo

preduzeca

Neamericke Banke

Od 30 do 180 dana-najcesce 90 dana Vlade,preduzeca Od 1 dan do 1 i banke godina

Dobro

Slabo
Page 14

25.04.2011. god.

7.DESET ZLATNIH PRAVILA PROFESIONALNIH VRIJEDNOSTI

INVESTITORA U HARTIJE OD

1. Unapred spremite plan trgovanja. Zbog jakih emocija i stresa, koji su esta pojava na berzi, a pogotovo u pekulativnim poslovima, od velike je va nosti da se ima unapred spreman plan i metod trgovanja. U velikom broju slu ajeva, emocije e navesti investitora da postupi potpuno iracionalno i u suprotnosti sa svim to mu dotada nje iskustvo govori. Jedino uz jaku disciplinu i pridr avanje pravilima i formuli koji su unapred utvr eni, investitor je sposoban da odoli emocionalnim izazovima. 2. Ako niste sigurni, ne trgujete.U slu aju kada niste sigurni u sebe i ne znate ta bi ste dalje uradili na tr i tu, mnogo je ve a verovatno a da e na va u odluku uticati neki nebitni detalji i informacije, koje e verovatno dovesti do gubitaka. Zbog toga, ve ina eksperata savetuje da je bolje i pretrpeti mali gubitak, ili ograni iti potencijalni profit, kako bi se pozicija na tr i tu, tj. investicija za titila. 3. Veliki profit, iako ste samo u 40 odsto slu ajeva doneli ispravnu odluku Potpuno je iracionalno o ekivati od investitora da uvek donese ispravnu odluku. Me utim, koriste i dobre tehnike trgovanja, profesionalci su u stanju da minimiziraju gubitke i maksimiziraju profit. Zato oni mogu da ostvare velike profite i pored toga to tek u 40 odsto slu ajeva donesu ispravnu odluku. 4. Maksimizirajte profit i minimizirajte gubitke esta pojava na berzi je da investitori nesvesno, sebi ograni e potencijalni profit. Kada cena npr. akcija raste, neiskusan investitor e ih vrlo brzo prodati, u elji da to pre ostvari profit, istovremeno nedaju i ansu tim akcijama da na tr i tu dostignu svoju maksimalnu cenu. Ba zbog toga, uspeha imaju oni investitori, koji umeju da ocene kretanje tr i ta, a hartijama trguju onda, kada je cena najpovoljnija. 5. Minimizirajte gubitke Za razliku od pravila br. 4, sada imamo obrnut slu aj, kada investitor, nesvesno ne ograni ava potencijalni gubitak. Naime, ljudi jako te ko priznaju kada su pogre ili. Zbog toga, investitor e, bez neke racionalne osnove, dr ati hartije kojima cena pada, u nadi da e se tr i te na posletku preokrenuti i potvrditi ispravnost njegove odluke. 6. Ukoliko niste u stanju da prevazi ete gubitak, niste u stanju ni da ostvarite profit Gubitak je sastavni deo trgovanja na berzi. Ako niste sposobni da prevazi ete gubitak, bilo psihi ki, ili finansijski, onda ne bi trebalo ni da se bavite ovim poslom. 7. Ne ulazite na vi e tr i ta odjednom Trgovanje na odre enom tr i tu, kao i njegovo potpuno razumevanje je te ko . A uspe no trgovanje na nekoliko tr i ta odjednom, naro ito za po etnike, je gotovo nemogu e. Sama koli ina informacija, u okviru npr. fundamentalne i tehni ke analize nekoliko tr i ta odjednom, kao i psihi ki napor, zahteva mnogo vi e vremena i posve enosti nego to je prose an investitor spreman da odvoji.
Page 15

25.04.2011. god.

8. Ne trgujete na plitkom (nelikvidnom) tr i tu Na "plitkom" tr i tu, nedostatak likvidnosti e onemogu iti da se povu ete po ceni i blizu onoj koja vam odgovara. 9. Obratite pa nju na tr i ne trendove Od izuzetne je va nosti biti svestan kretanja na tr i tu. Naivno bi bilo i i protiv jakih trendova. Me utim, investitor mora da nau i da prepozna kad e do i do obrta na tr i tu i da te kriti ne momente najbolje iskoristi. 10. Treba ostati "hladan" Oni koji se investiranjem u hartije od vrednosti bave profesionalno, se sla u da prilikom trgovanja treba ostati "hladan" i imati gotovo ravnodu an stav prema mogu em profitu ili gubitku. Na taj na in odluke e te donositi racionalno, a ne na osnovu trenutne emocije. 8.U esnici na finansijskom tr i tu9 Finansijske institucije: Kreditne (banke, tedno kreditne organizacije) Berzanske firme (brokersko dilerska dru tva, berzanski posrednici) Investicione kompanije ( institucionalni investitori, investicione banke) INSTITUCIONALNI INVESTITORI Organizacija koja ula e finansijska sredstva u hartije od vrednosti . To mogu biti banke, osiguravaju i zavodi, investicioni fondovi, penzioni fondovi i sl. To su najva niji investitori koji svojim zna ajnim kupovinama i prodajama mogu presudno usmeravati cenovna kretanja na finansijskom tr i tu u celini. INVESTICIONI FOND Povla e sredstva manjih individualnih investitora kojima za uzvrat emituje akcije ili udele u finansijskoj aktivi. Tako prikupljena sredstva investiraju na doma em i/ili me unarodnom finansijskom tr i tu u hartije od vrednosti stvaraju i diversifikovani investicioni portfolio. Investicioni fond mo e biti zatvoreni ili otvoren. KOMISIJA ZA HARTIJE OD VREDNOSTI I FINANSIJSKO TR I TE Obavlja poslove koji se odnose na obezbe enje kvaliteta hartija od vrednosti koje se emituju, obezbe enje finansijske discipline u trgovini hartijama od vrednosti, kontrolu pravnih lica koja posluju sa hartijama od vrednosti, izdavanje dozvole za rad i kontrolu rada finansijske berze, dozvole za rad i kontrolu rada berzanskih posrednika, utvr ivanje programa za polaganje stru nog ispita za sticanje zvanja brokera, investicionog savetnika i portfolio menad era. BERZA Berza je institucija finansijskog tr i ta vezana za ta no odre eno mesto na kome se trguje u odre eno vreme standardizovanim tr i nim materijalom, po utvr enim pravilima i metodama trgovanja. Berze se dele na efektne, robne i me ovite na kojima se trguje hartijama od vrednosti, devizama i finansijskim derivatima, robom. Osnovni razlog nastanka institucije berze predstavlja za tita od tr i nih rizika. Na berzi trguju ovla eni posrednici, lanovi berze, koji nastupaju kao brokeri (u svoje ime, a za ra un drugih) i kao dileri (u svoje ime i za svoj ra un). KLIRIN KA KU A Centralni registar depo i kliring hartija od vrednosti.
9

y y y

http://www.meridian-invest.com/berzanski_pojmovnik.html

Page 16

25.04.2011. god.

y y

Da bi berzanski poslovi funkcionisali u praksi neophodno je postojanje odre enih institucionalnih okvira. Jedan od osnovnih je postojanje klirin ke ku e koja stoji izme u kupaca i prodavaca. Osnovne funkcije: ozna ava hartije i izdavaoce, registruje knjigu akcionara i izdavaoce, vodi ra une svih u esnika na berzi i vr i njihovo sravnjivanje u skladu sa zaklju enim poslovima, prikuplja i odr ava inicijalne depozite (margins) svojih lanova na nivou neophodnom za nesmetano obavljanje trgovanja. Sve svoje funkcije Centralni registar obavlja preko svojih lanova, berzanskih posrednika, brokersko-dilerskih dru tava.

9.Sema odnosa na trzistu hartija od vrijednost10

Ovlascene BANKE

OSTALE

Trziste
GRADJANI

FINAN.ORG.

HOV
Druga pravna lica
NARODNA BANKA

Ovlasceni posrednici KOS

Ovlascene BANKE

KDS GRADJANI BANKE

10

HOV I njihovo trziste´, Sojan Dabic, Beograd, 1990.

Page 17

25.04.2011. god.

10.ZAKLJUCAK: Mozemo reci da je trziste kratkorocnih hartija od vrijednosti isparcelisano, netransparentno I nedovoljno likvidno I sve je veci broj preduzeca koja nisu u stanju da izmire svoje obaveze po roku dospjeca. Preduzeca, naretko, po osnovu iste emisije, emituju kratkorocne hartije od vrijednosti u vise serija sa razlicitim kamatnim stopama I u obimu koji daleko prevazilazi njihov potencijal zaduzivanja. Kada hartije jedne emisije dospeju na naplatu, nelikvidna preduzeca se snalaze tako sto emituju paralelno vise emisija iste ili druge hartije od vrijednosti I time se naravno visestuko zaduzuju, a sredstva za izmirenje obaveza po osnovu dospelih hartija cesto se obezbedjuju, ne iz realnih izvora, vec emitovanjem novih kratkorocnih vrednosnih papira. Emisije kratkorocnih hartija od vrijednosti su zatvorenog tipa, odnosno za poznatog kupca, I da se najveci dio trgovanja ovim hartijama obavlja van berze, u okviru slobodne vanberzanske trgovine, a uz visoke brokerske provizije. Pri tome berzanski posrednici uglavnom posreduju I na strani emitenta I na strani investitora, uz potpunu nemogucnost investitora da sagledaju ponudu kratkorocnih hartija na celom trzistu. Da nebi doslo do ovog problema moramo preduzeti mjere pomocu ³Zakona o trzistu hartija od vrijednosti I drugih finansiskih insrumenata´, odnosno do izrade podzakonskih akata kojima ce se jasno definisati postupak davanja odobrenja, tj.registrovanja duznickih hartija, kako javnih tako I zatvorenih drusava.

Page 18

25.04.2011. god.

SADRZAJ:

1.Uvod «««««««««««««««««««««««««««««..«««««1 2.Bitni elementi hartrija od vrijednosti «««««««««««««««««««..««..2 3.Vrste hartija od vrijednosti «««««««««««««««««««««.«««..«.3 4.Zakon o hartijama od vrijednosti««««««««««««««««««««««««5 5. Kupoprodaja kratkoro nih vrednosnih papira na tr i tu novca zbiva se, obi no, izmedu««8 6.Kratkorocne hartije od vrijednosti na razvijenim trzistima««««««««««««««14 7.Deset zlatnih pravila profesionalnih investitora u hartije od vrijednosti««««««««..15 8.Ucesnici na finansiskom trzistu««««««««««««««««««««««««.16 9.Sema odnosa na trzistu hartija od vrijednost«««««««««««««««««««.17 10.Zakljucak««««««««««««««««««««««««««««««««..18 11. Literatura««««««««««««««««««««««««««««««««.20

Page 19

25.04.2011. god.

11.LITERAURA:

- Veroljub Dagalic I Mirko Simac Osnove berzanskog poslovanja , Beograd, 2005.,

- Gordana Dostanic

Trziste kapitala , Beograd, 2007.,

- Vesna Bogojevic Arsic- Trziste hartija od vrednosti , Beograd, 2006., - Trziste kapitala´ , Dr.Zivota Ristic, Beograd, 1990., - ³HOV I njihovo trziste´, Sojan Dabic, Beograd, 1990., -Zakon o hartijama od vrijednosti Crne Gore, -Direktiva o insajderskoj trgovini iz 1989., -Komisija za hartije od vrijednosti. -Crnogorska berza -Finansiska trzista I berzanski menadzment, prof. doc Jovan Savic, prof.dr Goran Kvrgic-Cacak 2008. -www.nbs.rs/export/internet/latinica/55/55_6/55_6_2.htmlw
-http://www.meridian-invest.com/berzanski_pojmovnik.html

Page 20