You are on page 1of 30

http://www.schoolsamenvatting.nl/ De site voor samenvattingen en meer!

http://www.schoolsamenvatting.nl/ De site voor samenvattingen en meer!




Samenvatting examenstof scheikunde VWO 2010-2011

Aan het einde is een index opgenomen met belangrijke termen en de paginanummers
waarop deze termen terug te vinden zijn.

Alle belangrijke kernbegrippen zijn onderstreept of vet gemarkeerd.
De verwijzingen naar het Binas informatieboek gaan over de 5
e
druk.







Meer informatie over de officiële examenstof:
- De VWO scheikunde examenstof (bron: examenblad.nl)


http://www.schoolsamenvatting.nl/ De site voor samenvattingen en meer!

Samenvatting Scheikunde VWO 1
Samenvatting examenstof scheikunde VWO
2010-2011


Atoombouw

Een atoom is volgens het atoommodel van Rutherford opgebouwd uit een kern die bestaat uit protonen
en neutronen en een wolk van elektonen er omheen.

protonen zijn positief geladen
neutronen hebben geen lading
elektronen zijn negatief geladen

Atomen hebben normaal een vast aantal elektronen in de elektronenwolk.,. Omdat er normaal evenveel
protonen als elektronen zijn in een atoom is een atoom niet geladen. Als er elektronen bij komen of
afgaan in de elektronenwolk, wordt het atoom geladen. Het atoom wordt dan een ion genoemd.

Ieder atoom wordt gekenmerkt door zijn eigen aantal protonen in de kern. Dit aantal protonen in de kern
wordt het atoomnummer genoemd.
In BINAS tabel 40A en 99 staan alle atoomnummers.

De som van het aantal neutronen en protonen wordt het massagetal genoemd

Een element is een stof die langs chemische weg niet verder ontleed kan worden. De stof bestaat dan uit
1 soort atoom. Er zijn 110 verschillende atoomsoorten bekend die weergegeven worden in het periodiek
systeem der elementen.
Voorbeelden van elementen: zuurstof (O2), waterstof (H2), Koolstof (C), Goud (Au).

In het periodiek systeem der elementen staan alle atomensoorten gerangschikt op atoomnummer. De
horizontale regels worden de perioden genoemd en de verticale kolommen worden groepen genoemd.
Drie groepen hebben een naam gekregen: de alkalimetalen (groep 1), de halogenen (groep 17) en de
edelgassen (groep 18).
De metalen staan hoofdzakelijk links in het periodiek systeem en de niet-metalen staan rechts.

In een vaste stof zijn de deeltjes gerangschikt in een kristalrooster. Kristalroosters worden ingedeeld op
de deeltjes waar ze uit bestaan. Moleculen bevinden zich in een molecuulrooster, atomen van niet-
metalen bevinden zich in een atoomrooster en atomen van metalen bevinden zich in een metaalrooster.

Stoffen kunnen in drie groepen ingedeeld worden: metalen, moleculaire stoffen.en zouten.

Metalen:
Metalen zijn opgebouwd uit metaalatomen. De binding tussen metaalatomen wordt een metaalbinding
genoemd. Metaalbindingen zijn erg sterk. In een metaal kan een elektron min of meer vrij bewegen en
de positieve kern niet. Elektronen die vrij kunnen bewegen worden vrije elektronen genoemd. Vrije
elektronen kunnen zich in een stof van het ene atoom naar het andere atoom verplaatsen. Als er uit een
metaalatoom één of meerdere vrije elektronen uit zijn verdwenen, blijft de atoomrest over. De positief
geladen atoomresten worden bij elkaar gehouden door de negatieve vrije elektronen.
Metalen geleiden zowel in vaste fase als in vloeibare fase stroom.

Molekulaire stoffen:
Moleculaire stoffen zijn opgebouwd uit moleculen die bestaan uit niet-metaal atomen. De binding tussen
niet-metaal atomen wordt een atoombinding genoemd en bevinden zich in een molecuul.
Atoombindingen worden gevormd doordat niet-metaal atomen elektronen delen. De elektronen van niet-
metaal atomen vormen elektronenparen die de positieve atoomresten bijeen houden. Het aantal
elektronenparen dat een niet-metaal atoom kan vormen wordt de covalentie genoemd. De covalentie van
een bepaald atoom is op te zoeken in het periodiek systeem. In structuurformules worden
elektronenparen weergegeven met een streepje. Tussen de verschillende moleculen komen
vanderwaalsbindingen voor. Vanderwaalsbindingen zijn veel zwakker dan atoombindingen en hangen af
van de grootte van het molecuul. Moleculaire stoffen geleiden geen stroom.

http://www.schoolsamenvatting.nl/ De site voor samenvattingen en meer!

Samenvatting Scheikunde VWO 2

Zouten:
Zouten zijn opgebouwd uit positief geladen metaalionen en negatief geladen niet-metaal ionen. Tussen
de positieve en negatieve ionen bevindt zich een sterke ionbinding. Ionen zijn elektrisch geladen atomen.
Als een zout oplost, komen de ionen van elkaar los. Opgeloste zouten bevatten dus vrije ionen en
kunnen stroom geleiden. Bij het smelten van een zout, gaan de ionen ook los van elkaar: ook dan geleidt
het zout stroom.

Bij een oplossing van een zout in water moet je de losse ionen noteren. Het kristalrooster van een ion
wordt een ionrooster genoemd.

Een ionsoort heeft meestal maar één bepaalde ionlading. De ionlading wordt elektrovalentie of valentie
genoemd. Bij metalen wordt met een Romeins cijfer achter de metaalnaam de lading van een metaalion
aangegeven. De elektrovalentie van een ion is te vinden in de laatste kolom van Binas tabel 40A.

Zouten worden weergegeven met een verhoudingsformule. Een verhoudingsformule geeft de verhouding
tussen de positieve en negatieve ionen weer, zodat de formule een elektrisch neutrale stof weergeeft.
Ionen kunnen ook uit meerdere atomen bestaan die samen een positieve of negatieve lading hebben
(samengestelde ionen). Voorbeeld verhoudingsformule: Ca
2+
Cl
-
2 (s)

Het oplossen van een zout in water wordt als volgt genoteerd:
Ca
2+
Cl
-
2 (s)
water
Ca
2+
(aq) + 2 Cl
-
(aq)

De (aq) achter de vrije ionen, geeft aan dat de ionen opgelost zijn in water.
Aq staat voor “aqua”, Grieks voor water.

Bij het indampen van een zoutoplossing verdampt het water en blijft het zout als vaste stof over.
De reactievergelijking die daarbij hoort, precies het omgekeerde van de oplosreactie.

Namen van zoutoplossingen die je moet kennen:
Naam Oplossing van Notatie
Natronloog Natriumhydroxide in water Na
+
(aq) + OH
-
(aq)
Kaliloog Kaliumhydroxide in water K
+
(aq) + OH
-
(aq)
kalkwater Calciumhydroxide in water Ca
+
(aq) + 2 OH
-
(aq)
barietwater Bariumhydroxide in water Ba
2+
(aq) + 2 OH
-
(aq)

Sommige zouten lossen goed op in water en sommige lossen slecht op in water. Als je twee
zoutoplossingen bij elkaar doet ontstaat er soms een ondoorzichtige suspensie, genaamd neerslag.
Dat komt omdat ionen met elkaar reageren die samen een slecht oplosbaar zout vormen. In tabel 45A
van Binas staat een schema met de oplosbaarheid van zouten.

Een neerslagreactie stel je als volgt op:

1. Schrijf alle vrije ionen op die voor de reactie in de oplossing voorkomen
2. Zoek met behulp van tabel 45A op welke combinaties van zouten een slecht oplosbaar zout
leveren
3. Schrijf de reactievergelijking op door voor de pijl de vrije ionen op te schrijven die verdwijnen en
achter de pijl de stof die de neerslag vormt.
4. Schrijf met de juiste coëfficiënten de ionen, die wel aanwezig zijn, maar niet aan de reactie
deelnemen onder de reactievergelijking.

Voorbeeld:
Een magnesiumchloride- en een natriumsulfide-oplossing worden bij elkaar gegoten. Er ontstaat een
neerslag. Geef de neerslagreactie.

1. Vrije ionen: Mg
2+
(aq) , S
2-
(aq), Cl
-
(aq), Na
+
(aq)
2. Bij de combinatie Mg
2+
(aq) en S
2-
(aq) staat in tabel 45A een “s”. Deze combinatie geeft dus
een neerslag.
3. en 4. :




Toepassingen van neerslagreacties:
http://www.schoolsamenvatting.nl/ De site voor samenvattingen en meer!

Samenvatting Scheikunde VWO 3
1. Met neerslagreacties kan je ionensoorten uit een oplossing verwijderen door een zout toe te
voegen dat een slecht oplosbaar zout vormt met het ion dat je wilt verwijderen.
2. Met neerslagreacties kan je ook aantonen of een bepaald ion in een oplossing aanwezig is. Als je
onderscheid tussen twee ionen moet maken, moet je een zoutoplossing toevoegen die met het
ene ion een neerslagreactie vormt en met het andere ion niet. Sommige ionen kan je ook
herkennen aan de kleur.
3. Ook kan je met neerslagreacties nieuwe zouten bereiden door twee zoutoplossingen bij elkaar te
voegen. Hierbij ontstaan twee nieuwe zouten. Meestal is van de nieuwe zouten één zout slecht
oplosbaar en één zout goed oplosbaar.


Formules om stoffen weer te geven:

Soort formule: Bij: Voorbeeld:
Molekuulformule

Geeft het aantal van elke atoomsoort in een molekuul weer

Molekulaire stof,
metalen
H2O, Au
Structuurformule

Geeft de bouw van een molekuul met atoombindingen weer
Molekulaire stof O
H
H

Elektronenformule

Structuurformule met niet-bindende elektronenparen
Molekulaire stof of
zouten

Verhoudingsformule

Geeft de verhouding tussen de positief en negatief geladen
ionen in een zout weer, zodanig dat het zout ongeladen is.
Zouten Ca
2+
Cl
-
2

http://www.schoolsamenvatting.nl/ De site voor samenvattingen en meer!

Samenvatting Scheikunde VWO 4
Organische verbindingen
Steenkool, aardolie en aardgas zijn fossiele brandstoffen. Fossiele brandstoffen zijn heel lang geleden
ontstaan uit plantenresten. Vandaar de term “organisch”. De fossiele brandstoffen bestaan voornamelijk
uit koolwaterstoffen. Dat zijn stoffen die voornamelijk uit koolstof (C) en waterstof (H) bestaan. De naam
“koolwaterstof” is een synoniem voor “organische verbinding”.

Bij de verbranding van fossiele brandstoffen komt het broeikasgas CO2 vrij. Andere broeikasgassen zijn
waterdamp, koolstofdioxide, methaan, stikstofoxiden, ozon en chloorfluorkoolwaterstoffen.
Broeikasgassen vormen een soort deken om de aarde en houden de warmte vast. Hierdoor wordt de
temperatuur op aarde hoger. Dat wordt opwarmen van de aarde door broeikasgassen wordt
broeikaseffect genoemd. Gevolgen van het broeikasseffect zijn klimaatverandering, smeltende ijskappen
en daardoor dreigende overstromingen.

Alternatieven voor fossiele brandstoffen zijn aardwarmte, windenergie, zonne-energie, biogas en bio-
alcohol en biodiesel. Ook kernenergie is een alternatief.

Ruwe aardolie wordt gedestilleerd om verschillende brandstoffen te winnen.
Bij destillatie wordt een mengsel van stoffen aan het koken gebracht. De verschillende stoffen koken bij
verschillende temperaturen. De ene stof zal dus eerder van vloeistof in een gas veranderen. De gassen
worden op verschillende momenten opgevangen en weer tot vloeistof afgekoeld.
Met destillatie kun je vloeistoffen van elkaar scheiden, op basis van verschil in kookpunt.

Bij de destillatie van aardolie ontstaan geen zuivere stoffen, maar mengsels van stoffen waarvan de
kookpunten dicht bij elkaar liggen. Het destillaat van ruwe aardolie wordt opgevangen in vijf
verschillende fracties met verschillende kooktrajecten. Het destillatieproces wordt hierom gefractioneerde
destillatie genoemd. De brandstoffen die uit ruwe aardolie gewonnen worden zijn: lpg, benzine,
dieselolie, stookolie en kerosine.

Alkanen:
Er is meer vraag naar benzine dan dat er door destillatie van ruwe aardolie kan worden gemaakt.
Daarom wordt benzine ook chemisch gemaakt. Benzine bevat alkanen.
Alkanen zijn koolwaterstoffen met de algemene formule C
n
H
2n+2
. De n in de formule is het aantal C
atomen. Met de formule kun je uitrekenen hoeveel H atomen er dan bij horen.
Een voorbeeld van een alkaan is propaan. Propaan heeft 3 C atomen. Er horen dan : 2xn+2=2x3+2=8
H-atomen bij. De molekuulformule wordt dan: C
3
H
8
.

Alkanen die uit lange ketens bestaan, kunnen „geknipt‟ worden in meerdere kleinere alkanen. Dit proces
wordt kraken genoemd. Alkanen zijn verzadigde koolwaterstoffen, omdat de bindingen tussen de C-
atomen alleen uit enkele bindingen bestaan. Stoffen waarvan de moleculen dubbele bindingen bevatten,
worden onverzadigde koolwaterstoffen genoemd.
Isomeren zijn verschillende stoffen met verschillende structuurformules, maar met dezelfde
molecuulformule.

Alkenen
Alkenen zijn koolwaterstoffen die de algemene formule C
n
H
2n
. Ten opzichte van alkanen missen alkenen
2 H-atomen. Dit komt door een dubbele binding tussen twee C-atomen. Alkenen zijn onverzadigde
koolwaterstoffen. De dubbele binding wordt bij de naamgeving van alkanen weergegeven doordat de
stamnaam eindigt op –een in plaats van op –aan. De plaats van de dubbele groep wordt aangegeven
met een plaatsnummer. Als er meerdere dubbele bindingen voorkomen wordt dit weergegeven met een
numeriek voorvoegsel voor de uitgang (-dieen). Alkenen kunnen in een mengsel van verschillende
koolwaterstoffen aangetoond worden met broomwater. Alkenen hebben als kenmerkende eigenschap dat
ze snel reageren met broom.

Alkynen
Alkynen zijn koolwaterstoffen die een drievoudige binding tussen twee koolstofatomen bevatten. Deze
stoffen krijgen in de naamgeving het achtervoegsel –yn.

Alkanolen
Alcoholen zijn koolwaterstoffen die een OH-groep bevatten (hydroxylgroep). Als in een alkaanmolecuul
slechts één H-atoom vervangen is door een OH-groep, spreken we van een alkanol. De karakteristieke
groep –OH wordt weergegeven met het achtervoegsel –ol of het voorvoegsel hydroxy- als er al een
ander achtervoegsel is. Alkoxyalkanen zijn isomeer met alkanolen. De moleculen van Alkoxyalkanen
bevatten één R-O-R groep. Alkoxyalkanen krijgen als voorvoegsel alkoxy-. Alkoxyalkanen behoren tot
de groep ethers.

http://www.schoolsamenvatting.nl/ De site voor samenvattingen en meer!

Samenvatting Scheikunde VWO 5
Aldehyden / Alkanalen
Als de moleculen van een stof een HC=O groep bevatten, wordt de stof een aldehyde genoemd.
Het achtervoegsel van een aldehyde is –al. Een stof,die één HC=O groep bevat, wordt een alkanal
genoemd. Een HC=O groep kan alleen bij een primair koolstofatoom aanwezig zijn.

Carbonzuren worden gekenmerkt door de groep, de carboxylgroep. Als in een molecuul één
carboxylgroep aanwezig is, spreken we van een alkaanzuur. De karakteristieke groep wordt
weergegeven met het achtervoegsel –zuur. Carbonzuren kunnen als een zuur reageren.

Een molecuul met een –NH
3

groep wordt een amine genoemd. De karakteristieke groep heet de
amino groep. Als een molecuul één aminogroep bevat, spreken we van een alkaanamine. Het
achtervoegsel wordt dan –amine. Als er behalve een aminegroep ook nog een hydroxyl- of een
corboxylgroep in het molecuul voorkomt, wordt in plaats van het achtervoegsel –amine het voorvoegsel
amino- gebruikt. Aminen kunnen als een base reageren.

Esters zijn stoffen die gevormd worden uit de reactie tussen een alkanol en een zuur. Bij deze reactie
ontstaat naast een ester ook water. De karakteristieke groep van een ester is COO. Bij de naamgeving
moet je een ester opsplitsen in een alkylgroep (alkyl) en een zuurrest (-oaat): alkylalkanoaat. Bij
ingewikkelde esters moet je de omschrijving geven van de alcohol en het zuur waar de ester uit is
ontstaan.

Een eetbaar vet of een eetbare olie is een ester van glycerol (1,2,3-propaantriol) en vetzuren. Een
vetzuur is een organisch zuur met een hele lange alkylketen. Vetten ontstaan uit verzadigde vetzuren en
oliën ontstaan uit onverzadigde vetzuren. Bij vetharding reageert een olie met waterstof zodat er een
vast vet ontstaat.
Bij de vorming van esters stelt zich een evenwicht in tussen de heengaande en de teruggaande reactie.
De heengaande reactie waarbij een ester en water ontstaan wordt verestering genoemd en de
teruggaande reactie waarbij een ester door water wordt ontleed, wordt hydrolyse genoemd. Als bij een
ester loog (OH
-
) wordt toegevoegd, vindt er verzeping plaats. Er kan dan een zeep ontstaan.

Cycloalkanen
Sommige koolwaterstoffen zijn ringvormig. Cyclische koolwaterstoffen worden cycloalkanen genoemd. Bij
de naamgeving wordt voor de stamnaam het voorvoegsel cyclo- gezet. Alkenen en Cycloalkanen kunnen
dezelfde molecuulformule hebben, maar hebben een verschillende molecuulstructuur. Cycloalkanen en
alkenen zijn dus isomeren.


Samenvattend schema organische verbindingen: (Zie ook BINAS 66D)

klasse Karakteristieke
groep
voorvoegsel achtervoegsel Voorbeeld
Alkanen

-aan
(methaan, ethaan,
propaan…)

Alkenen


-een
(etheen, propeen,
butheen…)

Alkynen

-yn
(ethyn, propyn,
buthyn…)

Alkanolen -OH Hydroxy- -ol
(methanol, ethanol,
propanol…)

Alkanalen
(aldehyde)


-al
(methanal, ethanal,
propanal, butanal…)

http://www.schoolsamenvatting.nl/ De site voor samenvattingen en meer!

Samenvatting Scheikunde VWO 6
Alkanonen
(ketonen)


-on
(methanon,
ethanon, propanon,
butanon…)

Carbonzuren


-zuur
(methaanzuur,
ethaanzuur,
propaanzuur…)

Aminen -NH2 Amino- -amine
(methaanamine,
ethaanamine,
propaanamine…)

alkylen -CH3
Methyl-


-CH2-CH3 Ethyl-

-CH2-CH2-CH3 Propyl-


Isopropyl-

of

Methylethyl-


Halogeen- -Cl, -Br, -F of -I, Chloor-
Broom-
Fluor-
Jood-


Esters

Methyl-, Ethyl-,
etc

-oaat

Alkoxyalkanen R-O-R* methoxy-
ethoxy-
propoxy-
buthoxy-
… etc


cycloalkanen ringvormig Cyclo-


- R = restgroep bestaande uit C- en H-atomen,
- R* = ook een restgroep, maar kan anders zijn dan R*
http://www.schoolsamenvatting.nl/ De site voor samenvattingen en meer!

Samenvatting Scheikunde VWO 7

Systematische naamgeving van organische stoffen:

Bij het opstellen van de systematische naam van een koolwaterstof, moet je
1. Eerst de stamnaam vinden. Dat is de naam van de langste keten;
2. Vervolgens schrijf je de naam van de zijgroep voor de stamnaam. Waterstofatomen worden niet
als zijgroepen gezien.
3. Als de zijgroep niet aan het eerste C-atoom vastzit, moet je het nummer van het C-atoom waar
de zijgroep aan vastzit voor de zijgroep zetten. Hierbij moet de nummering altijd zo laag
mogelijk zijn.
4. Als er meerdere zijgroepen voorkomen, moet je bij de alfabetische volgorde aanhouden en moet
je als dat nodig is een voorvoegsel gebruiken (zoals di-, tri-, enz.).

Substitutiereactie:
Bij een substitutiereactie wordt een atoom of een groep atomen door een ander atoom of groep atomen
vervangen.

Voorbeeld substitutiereactie:
Alkanen kunnen in het licht met halogenen reageren. Hierbij worden waterstofatomen vervangen voor
halogeenatomen. Bij deze substitutiereactie ontstaan halogeenalkanen en waterstofhalogeniden.



Additiereactie:
Bij een additiereactie bindt een molekuul zich aan een molekuul met een dubbele of drievoudige binding,
waardoor een groter molekuul ontstaat.

Voorbeeld additiereactie: Additie van boom aan etheen.



Bij een additiereactie springt de dubbele binding open. Broom bindt zich vervolgens aan de
koolstofatomen. Bij een additiereactie ontstaat maar één reactieproduct. Behalve broom kunnen ook de
stoffen fluor, chloor, jood, waterstof en water worden geaddeerd.



Rekenen in de scheikunde:
Getallen kan je schrijven als machten van 10.
100 000 = 10
5
0,00001 = 10
-5

Het aantal significante cijfers zijn het aantal cijfers die wat betekenen voor de nauwkeurigheid van een
meting. Als je nauwkeurigere meetapparatuur gebruikt, heb je meer significante cijfers.
Als je gaat rekenen met meetwaarden, mag het antwoord niet meer significante cijfers hebben dan de
meetwaarde met het kleinste aantal significante cijfers dat je hebt gebruikt.

Basisgrootheden: lengte, massa, tijd, stroomsterkte, temperatuur, hoeveelheid stof.
Basiseenheden: meter (m), kilogram (kg), seconde (s), ampère (A), candela (K), mol (mol).

Van de basisgrootheden zijn andere grootheden af te leiden. Grootheden worden uitgedrukt in eenheden.
Eenheden die bij dezelfde grootheid horen kan je in elkaar omrekenen.
Bij het omrekenen moet je op de voorvoegsels letten.
De voorvoegsels staan in BINAS tabel 66C.


http://www.schoolsamenvatting.nl/ De site voor samenvattingen en meer!

Samenvatting Scheikunde VWO 8
Voorbeelden van voorvoegsels: kilo, mega, milli, micro.

Rekenvoorbeeld:

Voorbeeld:
Bereken hoeveel mg er in 0,1 kg zitten.

Uitwerking:
Van kg naar g moet ik x 1000 doen,
van g naar mg moet ik nog een keer x
1000 doen.

Berekening:
0,1 kg = 0,1 x 1000 x 1000 = 100000
mg



Hetzelfde kun je met volumes doen:

Voorbeeld:
Bereken hoeveel liter er in 120000
mm
3
zitten.

Uitwerking:
Van mm
3
naar ml moet ik : 1000
doen, van ml naar l moet ik nog een
keer : 1000 doen.

Berekening:
120000 mm
3
= 120000 : 1000 :
1000 = 0,12 l



Dichtheid:
De dichtheid is een maat voor de hoeveelheid materie die zich in een bepaalde
ruimte bevindt. In formulevorm:

Massa
Dichtheid=
Volume
of p
m
=
V


ρ = dichtheid (g/l)
m = massa (g)
V=volume (l)


Rekenen met atomen
De massa van een atoom wordt uitgedrukt in een atoommassa-eenheid. Deze eenheid wordt
weergegeven met de letter u. In tabel 40A en 99 van Binas staat bij alle elementen de atoommassa
genoemd.

De molecuulmassa bereken je door de massa van de atomen waar het molecuul uit bestaat op te tellen.
Als je de molecuulformule van een stof weet, kan je dus de molecuulmassa uitrekenen. De ionmassa is
gelijk aan de atoommassa omdat de massa van een atoom vrijwel alleen bepaald wordt door de massa
van de kern. De massa veranderd niet als er één elektron meer of minder aanwezig is. Als van een
atoom verschillende isotopen bestaan, wordt de gemiddelde atoommassa weergegeven. De gemiddelde
atoommassa hangt af van de verhouding waarin de isotopen in de natuur voorkomen.

μg mg g kg
: 1000 : 1000 : 1000
x 1000 x 1000 x 1000

μl = mm
3
ml = cm
3
l = dm
3
m
3
: 1000 : 1000 : 1000
x 1000 x 1000 x 1000

http://www.schoolsamenvatting.nl/ De site voor samenvattingen en meer!

Samenvatting Scheikunde VWO 9
Het massapercentage van een element in een ontleedbare stof doe je met de volgende formule:


massa van het element
Massapercentage= ×100%
totale massa van de stof


Omdat de massa van een molecuul erg klein is, is een nieuwe grootheid ingevoerd. Deze grootheid wordt
de chemische hoeveelheid (n) genoemd. De eenheid die bij de chemische hoeveelheid hoort is de mol.
De hoeveelheid deeltjes per mol is per definitie 6 x 10
23
.

Constante van Avogadro = NA = 6,02 x 10
23
/mol

In formulevorm:
aantal deeltjes = n×N
A


n = chemische hoeveelheid (mol)
NA = 6,02 x 10
23
(deeltjes/mol)

Molaire massa:
Als 1 molecuul van een bepaalde stof een massa van M u heeft, dan heeft 1 mol van die stof een massa
van M gram. De molaire massa van die stof is dan M g/mol.
Met behulp van de molaire massa kan je de chemische hoeveelheid omrekenen in massa en omgekeerd:

m
n
M=


M = Molaire massa (g/mol)
m = massa (g)
n = chemische hoeveelheid (mol)

Standaardomstandigheden: Temperatuur = T = 273K,
Druk = p= p0 =1,01325*10
5
Pa

De wet van Avogado:
Gelijke volumes van gassen bevatten evenveel deeltjes bij gelijke temperatuur en druk.

Molair volume (Vm):
Het volume dat 1 mol gas inneemt. Dit is voor alle gassen gelijk.
Bij standaardomstandigheden geldt: Vm = 22,4 dm
3
/mol
1
.

Molariteit (M):
De molariteit van een oplossing is het aantal mol opgeloste stof in een liter oplossing.
Als eenheid wordt mol/l, molair en het symbool M gebruikt.
Bijvoorbeeld: een 0,1 M oplossing van zoutzuur in water bevat 0,1 mol zoutzuur per liter water.

In formulevorm:

n
M =
V


Concentratie:
M = Molariteit (mol/l)
n = chemische hoeveelheid (mol)
V = volume (l)
Bij het berekenen van de concentratie van een bepaalde stof in een oplossing, bereken je hoeveel gram
of mol van de gevraagde stof zich in 1 liter oplossing bevindt.

Als in een oplossing per liter 0,23 mol glucose, C6H12O6, is opgelost, noteren we de concentratie op de
volgende manier:
[C6H12O6] = 0,23 mol l
-1
.
Afhankelijk van de gekozen eenheden kan je concentratie uitdrukken in molariteit, massa- en
volumepercentage of ppm (parts per million).

De termen concentratie en molariteit worden door elkaar gebruikt.
Als de molariteit van een oplossing gevraagd wordt, dan ben je gebonden aan de eenheden mol/l, molair
of het symbool M. Bij concentratie is de keuze uit eenheden groter.

http://www.schoolsamenvatting.nl/ De site voor samenvattingen en meer!

Samenvatting Scheikunde VWO 10
Algemene gaswet:


p×V
=n×R
T



p = druk (Pa)
V = volume (m
3
)
T = temperatuur (K)
n = chemische hoeveelheid (mol)
R = gasconstante (8,8145 J/(mol*K))

Voor berekeningen aan gassen in verschillende situaties, bijvoorbeeld bij gassen van verschillende
temperaturen, drukken of volumes moet de volgende vergelijking gebruikt worden:

1 1 2 2
1 2
p ×V p ×V
=
T T


Deze vergelijking is afgeleid van de algemene
gaswet.

1= situatie 1
2= situatie 2




Met het volgende schema kan je de grootheden volume, massa, chemische hoeveelheid en volume gas in
elkaar omrekenen.



Voorbeeld bij het rekenen met atomen:
Bereken uit hoeveel deeltjes er 10 g goud bestaat.
Gegeven: molaire massa van goud = 197,0 g/mol

Uit het schema kunnen we aflezen wat de manier is waarop we dat kunnen berekenen:

We moeten de massa delen door de molaire massa en die weer delen door NA.
In formuleform:
| |
|
\ .
massa
23
m×N 10×6,02×10 molaire massa 22
A
aantal deeltjes = = = = 3, 05×10 deeltjes
N M 197,0
A

http://www.schoolsamenvatting.nl/ De site voor samenvattingen en meer!

Samenvatting Scheikunde VWO 11


Chemisch rekenen
De coëfficiënten van een reactievergelijking kan je ook lezen als de verhouding in mol waarin de stoffen
met elkaar reageren. Om de verhouding in mol uit de reactievergelijking te halen, moet je bij
oplossingen ook de ionen die niet meedoen aan de reactie opschrijven met de juiste coëfficiënt ervoor.

Om uit te rekenen hoeveel stof verdwijnt of ontstaat bij een reactievergelijking moet je een aantal
stappen volgen:
1. Stel de reactievergelijking op;
2. Kijk van welke stof de hoeveelheid is gegeven en van welke stof de hoeveelheid wordt gevraagd;
3. Leid uit de reactievergelijking de verhouding in mol af tussen de gegeven en gevraagde stof;
4. Reken de hoeveelheid gegeven stof om in mol;
5. Bereken uit het aantal mol gegeven stof en de verhouding in mol van stap 3 het aantal mol van
de gevraagde stof;
6. Reken het aantal mol gevraagde stof om in de gevraagde grootheid en eenheid;
7. Controleer je antwoord en let op het aantal significante cijfers.

Een voorbeeld:

Hoeveel liter water ontstaat er, als we 1 ,00 liter ethanol (C2H6O(l))verbranden?
Gegevens: ρ (ethanol) = 0,80·10
3
kg/ m
3
. M (ethanol) = 46,06 g/ mol

1. Reactievergelijking: 2C H O(l) +5O (g) 4CO (g) +6H O(l)
2 6 2 2 2
÷
2. Gegeven hoeveelheid V(ethanol)= 1 l Gevraagde hoeveelheid: V(water) = ? l
3. Verhouding in mol tussen ethanol en water: 2 ethanol : 6 water = 1:3
4.
m
n = en vul voor m in: m=V×ρ
M
¬
V(ethanol)×ρ(ethanol)
n(ethanol)=
M(ethanol)
3
1,00 l×0,80×10 g/l
n(ethanol)= =17,4 mol ethanol
46,06 g/mol

5. De molverhouding was 3 mol water uit 1 mol ethanol. Er is 17,4 mol ethanol beschikbaar, dus
kan er maximaal 17,4 x 3 = 52,2 mol water ontstaan.
n(ethanol) ×M(ethanol) 52, 2 mol ×46, 06 g/mol
V(ethanol) = = = 30 l water
3
ρ(ethanol)
0, 80×10 g/l

(de eenheden zijn al vermeld en het kleinst aantal significante cijfers van de gegevens is 2)
http://www.schoolsamenvatting.nl/ De site voor samenvattingen en meer!

Samenvatting Scheikunde VWO 12
Water

Bij een atoombinding tussen twee dezelfde atomen, bijvoorbeeld H2 of O2, trekken beide atomen even
hard aan het gemeenschappelijke elektronenpaar.

Bij een atoomverbinding tussen twee verschillende niet-metaalatomen is dit anders. Het ene atoom trekt
in het algemeen harder aan het gemeenschappelijke elektronenpaar dan het andere atoom. Het
gemeenschappelijke elektronenpaar hoort dan iets meer bij het ene atoom dan bij het andere. Dit soort
binding wordt een polaire atoombinding genoemd. Het atoom dat het hardst aan het elektronenpaar
trekt, wordt een klein beetje negatief en het atoom dat minder hard aan het elektronenpaar trekt, wordt
een beetje positief. Het molecuul wordt hierdoor aan de ene kant een beetje positief en aan de andere
kant een beetje negatief. De grootte van de plaatselijke lading wordt weergegeven met δ
-
en δ
+
, waarbij
δ (delta) een waarde heeft tussen 0 en 1.
Een molecuul met een polaire atoombinding heeft twee elektrische polen, maar is in zijn geheel neutraal.

Dit soort moleculen worden dipoolmoleculen of dipolen genoemd. Een polaire atoombinding is op te
vatten als de geleidelijke overgang van de atoombinding naar de ionbinding. De vanderwaalsbindingen
tussen dipoolmoleculen is groot. Hierdoor is het kook- en smeltpunt van een polaire stof in het algemeen
hoger dan van een apolaire stof.

Waterstofbruggen of H-bruggen zijn bindingen die voorkomen tussen moleculen waarin O-H of N-H
groepen voorkomen. Hierbij is het H atoom van de ene OH (of NH) groep gebonden aan het O (of N)
atoom van de andere OH (of NH) groep. Waterstofbruggen zijn vrij sterke bindingen.

Vanderwaalsbindingen zijn veel minder sterk.
Als je een vloeistof met water wilt mengen, moeten de waterstofbruggen tussen de watermoleculen
verbroken worden. Dit gaat alleen als de vloeistof nieuwe waterstofbruggen kan vormen. Stoffen die
goed met water kunnen mengen worden hydrofiel genoemd. Stoffen die slecht met water kunnen
mengen worden hydrofoob genoemd.

Stoffen waarbij tussen de moleculen alleen vanderwaalsbindingen aanwezig zijn, kunnen in het algemeen
goed met elkaar mengen. Als een zout in water oplost, worden de vrije ionen door watermoleculen
omringd. Dit wordt hydratie genoemd.

Sommige zouten kunnen water bevatten en sommige zouten kunnen water opnemen. Dit komt doordat
bij het indampen van een zoutoplossing soms water wordt ingebouwd. Het zout bevat dan water wat
kristalwater wordt genoemd. Zouten die kristalwater bevatten, worden hydraten genoemd. Door de vaste
stof te verwarmen, verliest een zout zijn kristalwater en veranderen de eigenschappen van de vaste stof.
De hoeveelheid kristalwater die kan worden ingebouwd, is per zout verschillend. Aan de naam van een
hydraat kan je de formule afleiden en omgekeerd. Kopersulfaatpentahydraat heeft bijvoorbeeld de
formule CuSO4.5H2O (s)

Zepen zijn zouten die oplosbaar zijn in water. Zepen bestaan meestal uit natrium of kaliumionen en
stearaationen. De formule van stearaat is C17H35COO
-
. Stearaationen bestaan uit een geladen kop en een
lange koolwaterstofstaart. De geladen kop kan goed gehydrateerd worden, maar voor de
koolwaterstofstaart moeten veel waterstofbruggen verbroken worden. Stearaationen bevinden zich dan
ook meestal aan het wateroppervlak waarbij de koolwaterstofstaart door het oppervlak naar buiten
steekt. Er hoeven dan zo min mogelijk waterstofbruggen verbroken te worden. Zeep heeft invloed op de
grensvlakspanning van water. Stoffen die grensvlak-actief zij, worden detergens genoemd. Detergentia
verlagen de grensvlakspanning.
Als het wateroppervlak vol is, vormen de stearaationen groepjes (micellen). Hierbij keren de staarten
zich naar elkaar toe en steken de ionkoppen naar buiten waarbij ze gehydrateerd worden. Micellen zijn
kleine gebiedjes waar geen dipoolmoleculen zijn en kunnen moleculen opnemen die niet met water
kunnen mengen. De meeste vuildeeltjes kunnen geen waterstofbruggen vormen en kunnen dus niet in
water oplossen, maar wel in micellen. Daardoor wordt wasgoed niet schoon als je alleen met water wast,
maar wel als je zeep gebruikt.

Hard water is water dat veel calciumionen bevat. Zacht water bevat bijna geen calciumionen. De eenheid
van de hardheid van water is de Duitse Hardheid (ºD of DH). Hard water vormt met zeep een neerslag
en schuimt niet. Als je hard water verwarmt, slaat calciumcarbonaat neer. Hierdoor verkalken ketels en
verwarmingselementen van wasmachines en koffiezetapparaten.

Hard water kan je ontkalken door:
1. Het water te verwarmen;
2. De calciumionen te laten neerslaan met soda;
3. De calciumionen af te schermen van het water met speciale stoffen;
4. Calciumionen uit te wisselen tegen natriumionen met een ionenwisselaar.
http://www.schoolsamenvatting.nl/ De site voor samenvattingen en meer!

Samenvatting Scheikunde VWO 13

Reactiesnelheid

De reactiesnelheid is de concentratieverandering van een stof per seconde (mol l
-1
s
-1
).

De snelheid van een reactie hangt af.van:
1. de concentratie
2. de temperatuur
3. de verdelingsgraad (de verhouding oppervlak/volume)
4. de aanwezigheid van een katalysator
5. welke stof reageert (een inerte stof of een zeer reactieve)
6. of er licht aanwezich is (alleen bij lichtgevoelige reacties)


Bij het botsende deeltjes model wordt aangenomen dat een reactie alleen kan optreden als deeltjes hard
genoeg tegen elkaar aan botsen. Als een botsing hard genoeg is, vindt er een hergroepering plaats van
de atomen. Dit wordt een effectieve botsing genoemd.


1. Concentratie omhoog  meer reagerende stof aanwezig per volume  grotere kans op
effectieve botsing per seconde per volume  reactiesnelheid omhoog

2. Temperatuur omhoog  deeltjes bewegen sneller, komen elkaar vaker tegen en botsen
harder  vaker botsingen en ook vaker effectief  reactiesnelheid omhoog

3. Verdelingsgraad groter  oppervlak waar reactie plaatsvindt is groter  grotere kans op
effectieve botsing  reactiesnelheid omhoog

4. Een katalysator is een stof die een reactie laat versnellen zonder daarbij zelf verbruikt te
worden. Dus: Katalysator aanwezig  reactiesnelheid omhoog.

De katalysator wordt wel gebruikt, maar niet verbruikt.
Met andere woorden: de hoeveelheid katalysator aan het begin en eind van de reactie is gelijk.

Enzymen zijn biologische katalysatoren die de chemische reacties versnellen.
Voorbeeld: In speeksel versnelt het enzym amylase de vertering van koolhydraten.

Hoe de reactiesnelheid van de concentratie afvalt wordt weergegeven in een reactiesnelheidsvergelijking.
Als de reactiesnelheid afhangt van slechts één deeltje, wordt dit een eerste orde reactie genoemd. Als de
reactiesnelheid afhangt van twee deeltjes, wordt dit een tweede orde reactie genoemd. De
reactiesnelheid is dan afhankelijk van het product van de concentraties van de twee deeltjes.


Eerste orde reactievergelijking:
s =k [X] · voor reacties als X producten ÷

Tweede orde reactievergelijkingen:
s =k [X][Y] · voor reacties als X + Y producten ÷
2
s =k [X] · voor reacties als 2X producten ÷

k = reactiesnelhiedsconstante
LET OP: de eenheden van s en k zijn bij een eerste orde reactie anders dan bij een tweede orde reactie!

Bij sommige reacties loopt de reactie in verschillende stappen. Een overzicht van de verschillende
stappen waar een reactie uit bestaat, wordt een reactiemechanisme genoemd. De stap die het
langzaamst verloopt, wordt de snelheidsbepalende stap genoemd.

http://www.schoolsamenvatting.nl/ De site voor samenvattingen en meer!

Samenvatting Scheikunde VWO 14

Dynamisch evenwicht
Omkeerbare reacties zijn reacties die twee kanten op kunnen. Uit de reactieproducten kunnen de
beginstoffen weer terug worden gevormd. De temperatuur is een factor die de richting van een
omkeerbare reactie kan beïnvloeden. Bij omkeerbare reacties kan een dynamisch evenwicht ontstaan.

Bij een dynamisch evenwicht verlopen twee tegengestelde reacties tegelijkertijd met dezelfde snelheid.
Alle stoffen die bij de reactie betrokken zijn, zijn tegelijkertijd aanwezig.
De concentraties van de stoffen veranderen daarbij niet. De concentraties van de stoffen hoeven echter
niet aan elkaar gelijk te zijn.

De tijd die nodig is om evenwicht te bereiken nadat twee stoffen bij elkaar zijn gevoegd, wordt de
insteltijd genoemd.
Een dynamisch evenwicht wordt met twee pijlen weergegeven.

R (aq) B (aq)

Er zijn drie verschillende soorten dynamische evenwichten.
- Bij homogene evenwichten bevinden de reagerende stoffen zich in dezelfde fase. Dit is het geval
bij evenwichten tussen gassen en evenwichten in oplossingen;
- Bij heterogene evenwichten bevinden de reagerende stoffen zich in meerdere fasen, zoals bij
een vaste stof die met een stof in een oplossing reageert. De reactie vindt plaats aan het
oppervlak van één van de stoffen;
- Bij een verdelingsevenwicht verdeelt een stof zich over twee vloeistoflagen.

Verstoring en aflopen van het evenwicht:
Als bij een dynamisch evenwicht de concentraties van de stoffen verandert, verstoor je het evenwicht.
Doordat de concentraties veranderd zijn, lopen de heen en teruggaande reacties niet meer even snel en
stelt zich een nieuw dynamisch evenwicht in. Je kunt een evenwicht laten aflopen door één van de
stoffen uit het evenwichtssysteem permanent af te voeren.


Zuren en basen

Een zuur kan H
+
ionen (=protonen) afstaan. Ook wel protondonor genoemd
Een base kan H+ ionen opnemen. Ook wel protonacceptor genoemd.


Een zuur opgelost in water:
- Vormt H3O
+
ionen, door afgifte van H
+
van zuur aan H2O.
- Smaakt zuur.
- Heeft een pH die kleiner is dan 7

Een base opgelost in water:
- vormt OH
-
ionen, door ionisatie of door opname van H
+
uit H2O.
- voelt zeepachtig aan
- Heeft een pH die groter is dan 7

Lakmoes is een indicator waarmee aangetoond kan worden of een oplossing zuur of basisch is.
Lakmoes wordt rood van een zure oplossing en blauw van een basische oplossing.

Een zuur-base koppel is een combinatie van een zuur en een base die één H
+
van elkaar verschillen.
Bij het zuur van een zuur-base koppel hoort de geconjugeerde base en bij de base hoort het
geconjugeerde zuur.

Een zuur-base reactie is een reactie waarbij een deeltje een H
+
ion afstaat (het zuur) aan een deeltje dat
een H
+
ion kan opnemen (de base).

Een zuur-base reactie stel je op door:
1. Inventariseer welk zuur en welke base aanwezig zijn
2. Ga na hoeveel H
+
het zuur kan afstaan en hoeveel H
+
de base kan opnemen;
3. Schrijf de reactievergelijking op.

http://www.schoolsamenvatting.nl/ De site voor samenvattingen en meer!

Samenvatting Scheikunde VWO 15

pH / zuurgraad
- De pH is een manier om de zuurheid van een oplossing in een getal uit te drukken.
- De pH wordt ook wel “zuurgraad” genoemd.
- De pH bepaald door de concentratie van H3O
+
(aq) ionen.

Formule voor berekenen van de pH:

[H3O
+
] = concentratie H3O+ in oplossing. (mol/l)



pOH
- Ook hoe basisch een oplossing is, kunnen we in een getal uitdrukken: in de pOH
- De pOH wordt bepaald door de concentratie van OH
-
ionen in een oplossing.

Formule voor het berekenen van de pOH:

[OH
-
] = concentratie OH- in oplossing. (mol/l)



pH en pOH in elkaar omrekenen:

Deze formule geldt alleen bij een temperatuur van 298 K.



Waterconstante
De waterconstante is de evenwichtsconstante van de volgende reactie:
+ -
2H O(l) H O (aq) + OH (aq)
2 3


+ -
w 3
K = [H O (aq)] [OH (aq)] ·

Titratie:
Titratie is een kwantitatieve analysemethode waarmee je experimenteel de molariteit van een zuur of
een base kan berekenen.
Bij titratie zijn twee oplossingen nodig die met elkaar kunnen reageren. Om de concentratie te kunnen
berekenen, moet je de hoeveelheden van de oplossingen die je bij elkaar doet kunnen meten en van één
van de oplossingen moet de concentratie bekend zijn.

Energie en evenwicht
Bij reacties, oplossen en fase-overgangen treedt een energie-effect op. Een energie-effect kan
endotherm op exotherm zijn. Bij een endotherm energie-effect wordt energie uit de omgeving
opgenomen door de stof. Bij een exotherm energie-effect wordt door de stof energie aan de omgeving
afgegeven.

In een energiediagram wordt het energieverloop van een reactie weergegeven.
Bij een exotherme reactie ligt het niveau van de beginstoffen hoger dan het niveau van de
reactieproducten. Bij een endotherme reactie is dit andersom.
Bij de niveaus moet je de reactievergelijking schrijven.

Voor energie geldt de wet van energiebehoud: energie kan niet verdwijnen of ontstaan.

Een reactie moet altijd op gang gebracht worden. Dit gebeurt door een bepaalde hoeveelheid energie toe
te voegen, de activeringsenergie (Uact). Als de activeringsenergie van een reactie hoog is, is de
reactiesnelheid laag. Een katalysator verlaagt de activeringsenergie en daardoor wordt de reactiesnelheid
hoger.

+
3
pH = -log[H O ]
-
pOH = -log[OH ]
pOH + pH = 14
http://www.schoolsamenvatting.nl/ De site voor samenvattingen en meer!

Samenvatting Scheikunde VWO 16
De concentratiebreuk (K=…)

Evenwichtsvoorwaarde:
Er is er sprake van evenwicht als de waarde van de concentratiebreuk gelijk is aan de
evenwichtsconstante K. K is afhankelijk van de temperatuur.

Opstellen van de concentratiebreuk:
Deel de concentratie van de stoffen die links van de reactiepijl door de concentratie van de
reactieproducten die rechts van de reactiepijl staan.

Let op het volgende:
- Als er meerdere stoffen aan één kant van de pijl staan, worden de concentraties van de stoffen
met elkaar vermenigvuldigd.
- De coëfficiënten van reactievergelijkingen worden als exponenten geschreven.
- In de concentratiebreuk worden alleen stoffen meegenomen waarvan de concentraties kunnen
veranderen.
Dat zijn dus gassen (g) en oplossingen (aq). DUS NIET vaste stoffen(s) en vloeistoffen(l)!!


Voorbeeld opstellen concentratiebreuk:
2NH (g) N (g) + 3H (g)
3 2 2

(g) (g)
(g)
3
[N ] x [H ]
2 2
= K
2
[NH ]
3



Partiële druk:
De bijdrage van één gas, in een mengsel van gassen, aan de totale druk.

Bij gassen wordt vaak gewerkt met de partiële-drukbreuk in plaats van de concentratiebreuk, omdat de
druk makkelijker te bepalen is dan de concentratie. De evenwichtsconstante wordt bij gassen vaak
aangegeven met Kp.

Voorbeeld partiële-drukbreuk:
) )
p
)
3
p(N x p(H
2 2
= K
2
p(NH
3


Als je aan een evenwicht een stof toevoegt, of het volume vergroot moet je met de concentratiebreuk
nagaan met de partiële drukbreuk of er nog steeds evenwicht is. Als de concentratiebreuk niet meer
gelijk is aan de evenwichtsconstante, is er geen evenwicht meer. Eén van de twee reacties verloopt dan
sneller.

De verdelingsconstante (Kv)
wordt gebruikt om uit te rekenen hoe een stof zich verdeelt over verschillende vloeistoffen.

Voorbeeld: jood verdeelt zich over een laag water met daarop een laag wasbenzine:
I (aq) I (wb)
2 2
[I (wb)]
2
= K
v
[I (aq)]
2


Het oplosbaarheidproduct (Ks)
wordt gebruikt om uit te rekenen welk deel van een stof oplost in een vloeistof.
2+ -
Ca(OH) (s) Ca (aq) + 2 OH (aq)
2

s
2+ - 2
[Ca (aq)] x [OH (aq)] = K
In BINAS tabel 46 staan oplosbaarheidsproducten van zouten vermeld.

http://www.schoolsamenvatting.nl/ De site voor samenvattingen en meer!

Samenvatting Scheikunde VWO 17
Sterke en zwakke zuren en basen

Er bestaan sterke en zwakke zuren en er bestaan sterke en zwakke basen.

Sterk zuur:
- Splitst in water volledig: aflopende reactie.
- Voorbeeld:
+ -
HCl(aq) + H O(l) H O (aq) + Cl (aq)
2 3
÷
- Binas tabel 49: zuren met Kz >> 1 zijn sterk

Zwak zuur:
- Splitst niet volledig in water, evenwichtsreactie met (geconjungeerde) base.
- Algemene vergelijking:
+ -
HZ (aq) + H O(l) H O (aq) + Z (aq)
2 3

- Voorbeeld:
6 5 6 5
+ -
C H COOH (aq) + H O(l) H O (aq) + C H COO (aq)
2 3

- Binas tabel 49: zuren met Kz < 1 zijn zwak
- Bij evenwicht geldt:
+ -
[H O ] [Z ]
3
K = = K
z
[HZ]
(Kz staat in Binas tabel 49)
Sterke base:
- Ionisatie bij oplossen in water: aflopende reactie
- Voorbeeld:
+ -
NaOH(s) Na (aq) + OH (aq) ÷
- Binas tabel 49: basen met Kb >> 1 zijn sterk


Zwakke base:
- Splitst niet volledig in water, evenwichtsreactie met (geconjungeerd) zuur
- Algemene vergelijking:
+ -
B (aq) + H O(l) BH (aq) + OH (aq)
2

- Voorbeeld:
- -
F (aq) + H O(l) HF(aq) + OH (aq)
2

- Binas tabel 49: basen met Kb < 1 zijn zwak
- Bij evenwicht geldt:
+ -
[HB ] [OH ]
K = = K
b
[B]
(Kb staat in Binas tabel 49)

Een zuur-base reactie loopt als:
- er een sterk zuur of een sterke base aanwezig is. Dan loopt de reactie altijd.
- als links van de pijl een sterker zuur en een sterkere base staan dan rechts van de pijl.
Controle in Binas tabel 49: zuur moet links boven de base staan.

pH berekenen uit evenwichts voorwaarde (K
z
):
Met de evenwichtsvoorwaarde kan je de concentratie van de H3O
+
ionen berekenen en daarmee dus de
pH van de oplossing van dat zuur in water. Bij de berekening druk je het aantal deeltjes dat ioniseert uit
in x. De Kz van een stof is bekend, want die staat in Binas tabel 49 en het aantal mol dat voor de reactie
aanwezig is, moet ook bekend zijn.

De concentratiebreuk wordt dan bij een 0,10 M oplossing:
+ -
2
[H O ] [Z ]
x
3
K = = = K
z
[HZ] 0,10 - x

Om de vergelijking te vereenvoudigen, wordt x in de noemer verwaarloosd.
De vergelijking wordt dan:
2
x = 0,10 K
z

Hiermee kan je x uitrekenen. Als laatste moet je controleren of je x in de noemer mocht verwaarlozen.
Verwaarlozen mag als het aantal deeltjes dat ioniseert minder is dan 10% van het aantal deeltjes dat
aanwezig was.
http://www.schoolsamenvatting.nl/ De site voor samenvattingen en meer!

Samenvatting Scheikunde VWO 18
Zuren en basen in de praktijk
Bij het oplossen van niet-metaal oxiden (zoals CO2) in water, ontstaat een zwak zuur. Hierdoor ontstaat
een zure oplossing.
Een stof dat als een zuur en als een base kan reageren, wordt een amfolyt genoemd. Of een oplossing
van een amfolyt in water zuur of base is, kan afgeleid worden uit de zuur- en baseconstante van de
amfolyt.

Bufferoplossingen zijn oplossingen waarvan de pH niet verandert als je een klein beetje zuur of een base
toevoegt. Ook niet als je de oplossing verdunt.

Dit komt omdat een bufferoplossing zowel een zwak zuur als een zwakke base bevat, die niet met elkaar
reageren. Dit wordt een zuur-base koppel genoemd. Er moet wel voldoende veel van het zuur en de base
aanwezig zijn in de oplossing.
De pH van een buffermengsel wordt bepaald door de verhouding in mol waarin het zwakke zuur is
gemengd met de geconjugeerde base.
Een buffer kan je maken door een oplossing van een zwak zuur te mengen met zijn geconjugeerde base.
Een buffer ontstaat ook als je een overmaat van een oplossing van een zwak zuur laat reageren met een
sterke base of een overmaat van zwakke base met een sterk zuur.
http://www.schoolsamenvatting.nl/ De site voor samenvattingen en meer!

Samenvatting Scheikunde VWO 19
Redoxreacties

Een redoxreactie is een reactie waarbij elektronen worden overgedragen.

Reductor: Een deeltje dat elektronen afstaat
Oxidator: Een deeltje dat elektronen opneemt.

Om te weten te komen of een deeltje een reductor of een oxidator is, moet je weten of het deeltje
elektronen kan opnemen of afstaan waarbij er een bestaand deeltje ontstaat. Hierbij moet je halfreacties
opstellen.
Halfreacties zijn reacties waarin elektronen voorkomen.
Bij de halfreactie van een reductor ontstaat een geconjugeerde oxidator en bij de halfreactie van een
oxidator ontstaat een geconjugeerde reductor.

Bij een redoxreactie zijn de reductor en de oxidator voor de pijl altijd sterker dan de geconjugeerde
reductor en de geconjugeerde oxidator na de pijl. In tabel 48 van Binas staat een hele lijst met
reductoren en oxidatoren en de bijbehorende halfreacties. De sterkste oxidator staat bovenaan en de
sterkste reductor staat onderaan. Een redoxreactie verloopt alleen als de reductor rechtsonder de
oxidator staat.

Het opstellen van een redoxreactie doe je op de volgende manier:
1. Inventariseer welke deeltjes aanwezig zijn;
2. Ga na welke deeltjes oxidator en/of reductor zijn;
3. Ga na of de oxidator kan reageren met de reductor;
4. Schrijf de halfreactie van de reductor op;
5. Schrijf de halfreactie van de oxidator op;
6. Tel de twee halfreacties op, waarbij je het aantal elektronen kloppend moet maken
7. Schijf de toestandsaanduidingen op in de redoxreactie.


Een elektrochemische cel (of galvanische cel) is een gesloten stroomkring die bestaat uit twee halfcellen.
Een halfcel is een zoutoplossing met daarin een electrode. Een positief geladen electrode noemen we
kathode, een negatief geladen electrode heet anode. De kathode staat electonen af an de oplossing en
de anode neemt electronen op uit de oplossing. De twee halfcellen worden verbonden door een zoutbrug
(of een membraan) en een metaaldraad.
In de electrochemische cel vindt een redoxreactie plaats. De electronen worden door de metaaldraad
van de ene halfcel naar de andere geleid. Dit levert energie. Een batterij is een voorbeeld van een
elektrochemische cel. Schematisch ziet een electrochemische cel er als volgt uit:





+ ion
REDUCTOR 1
OXIDATOR 1
e
-

e
-
e
-

e
-

OXIDATOR 2
REDUCTOR 2
-
e
-

+
e
-

- ion

http://www.schoolsamenvatting.nl/ De site voor samenvattingen en meer!

Samenvatting Scheikunde VWO 20
Een zoutbrug is een buis die gevuld is met een elektrolytoplossing. Dat is een oplossing die ionen bevat.
Via een zoutbrug of een membraan kan ionentransport plaatsvinden. De reductor geeft elektronen af aan
de negatieve elektrode. Bij de negatieve elektrode is dus een overschot aan negatieve elektronen. De
elektronen kunnen via de metaaldraad van de negatieve elektrode naar de positieve elektrode gaan.
Door de oxidator worden elektronen uit de positieve elektrode opgenomen. Via de zoutbrug kunnen
ionen die zorgen voor ladingtransport van de oxidator naar de reductor gaan. Hierdoor wordt de
stoombron gesloten.

Sommige alkanolen kunnen als reductor optreden. Bij een primair alcohol zit de OH-groep aan een
primair koolstofatoom. Als hier een oxidator wordt bijgevoegd, ontstaat er een aldehyde. Als er bij een
aldehyde een oxidator wordt bijgevoegd, ontstaat er een carbonzuur. Bij een secundair alcohol zit de OH-
groep aan een secundair koolstofatoom. Als hier een oxidator wordt bijgevoegd, ontstaat er een keton.
Een keton reageert niet als reductor. Bij een tertiair alcohol zit de OH-groep aan een tertiair
koolstofatoom. Een tertiair alcohol reageert niet als reductor.

Corrosie is de reactie van metalen met zuurstof waarbij metaaloxiden ontstaan.
Bij corrosie bij kamertemperatuur is ook (ionenhoudend) water nodig.
Men kan corrosie tegengaan door het metaal af te schermen van zuurstof door een beschermende laag of
door een opofferingsmetaal te plaatsen waar de zuurstof makkelijker meer reageert.

Redoxreacties in de praktijk
IJzer is een onedel metaal dat veel gebruikt wordt omdat het relatief goedkoop is. IJzer wordt gewonnen
uit ijzererts. In metaalertsen zitten veel metaaloxiden. Om van ijzererts ijzer te maken, moeten eerst de
ijzeroxiden uit de erts gehaald worden. Dit gebeurt met de reductoren koolstof of koolstofmonooxide. Het
proces waarbij ijzer gemaakt wordt uit ijzererts en koolstof, vindt plaats in hoogovens. IJzer dat
ongeveer 5% koolstof bevat wordt ruw ijzer genoemd en wordt onder andere gebruikt voor het maken
van putdeksels. IJzer dat voor minder dan 2% uit koolstof bestaat, wordt staal genoemd. Staal roest vrij
snel. Roestvrijstaal is staal dat gemengd is met grote hoeveelheden chroom en nikkel.

Elektrolyse is een ontledingsreactie door middel van een gelijkstroom. Omdat er bij elektrolyse
elektronen zijn betrokken, is het ook een redoxreactie. Voor elektrolyse zijn een gelijkspanningsbron,
een vloeistof met vrije ionen (elektrolyt) en twee staafjes van metaal of koolstof (elektroden) die contact
malen met het elektrolyt nodig. De elektrode die met de min van de spanningsbron is verbonden, heeft
een negatieve lading. Aan de elektrode zitten dus te veel elektroden. De elektroden worden door de
sterkste oxidator uit de elektrolyt opgenomen. De elektrode die met de plus van de spanningsbron is
verbonden, heeft een positieve lading. Aan de elektrode zitten dus te weinig elektronen. De sterkste
reductor uit de elektrolyt geeft elektronen af aan de positieve elektrode.
Elektroden die bij de reactie mee reageren, worden aantastbare elektroden genoemd en elektroden die
bij de reactie niet mee reageren, worden onaantastbare elektroden genoemd
Bij elektrolyse wordt soms gebruik gemaakt van een membraan. Een membraan is een scheidingswand
die bepaalde deeltjes kan doorlaten. Elektrolyse wordt in de chemische industrie gebruikt voor het
produceren van zeer onedele metalen uit gesmolten zoutoplossingen en voor het bedekken van een
voorwerk met een laagje metaal. Als een voorwerp met een laagje zink wordt bedekt, wordt dit
galvaniseren genoemd.




http://www.schoolsamenvatting.nl/ De site voor samenvattingen en meer!

Samenvatting Scheikunde VWO 21
Chemische technieken
In de praktijk is de opbrengst van een reactie nooit gelijk aan de theoretische opbrengst. Dit komt door
verontreinigingen. Aan de hand van de werkelijke opbrengst kan je het rendement van een
productieproces vaststellen. Het rendement wordt uitgedrukt in een percentage van de theoretische
opbrengst.
Bij het maken van een product is het vaak een probleem dat er een mengsel ontstaat. Dit heeft
verschillende oorzaken:
- Bij de reactie ontstaan verschillende reactieproducten;
- Bij een evenwichtsreactie blijven er altijd beginstoffen aanwezig;
- Een beginstof is in overmaat aanwezig en kan niet helemaal weg reageren;
- De beginstoffen zelf zijn onzuiver;
- Er treden volg- of nevenreacties op, waardoor weer andere bijproducten ontstaan.

Om een mengsel te zuiveren zijn er verschillende scheidingsmethoden mogelijk.

Chromatografie is een scheidingsmethode die wordt gebruikt om uit te zoeken welke stoffen aanwezig
zijn. Dit wordt een kwalitatieve scheidingsmethode genoemd. Bij een chromatogram wordt met de
verdelingsconstante de verhouding van de oplosbaarheid van een stof in de mobiele fase en de
stationaire fase gegeven.



Stereochemie
Bij het atoommodel van Rutherford bestaat een atoom uit een kern met daaromheen verschillende
schillen met elektronen. In elke schil kunnen maar een bepaald aantal elektronen. De elektronen die in
de buitenste schil zitten worden de valentie-elektronen genoemd.

- Als een koolstofatoom wordt omringd door vier enkele bindingen, treedt er een tetraëdrische
omringing op. De bindingshoeken zijn dan 109,5º.
- Als twee koolstofatomen gebonden zijn met een dubbele binding, bevinden de overige vier
bindingen zich in een plat vlak. De bindingshoeken zijn dan 120º.
- Als twee koolstofatomen gebonden zijn met een drievoudige binding, bevinden de overige twee
bindingen zich in elkaars verlengde. De bindingshoeken zijn 180º.

Dubbele en drievoudige bindingen zijn starre bindingen, dus niet bewegelijk.

Isomeren: Stoffen die dezelfde molecuulformule maar een verschillende structuurformule hebben
Configuratie: De ruimtelijke rangschikking van atomen
Stereoisomeren: Moleculen die alleen in ruimtelijke structuur verschillen
Een asymmetrisch C atoom: Een C atoom met vier verschillende groepen om zich heen

Als aan weerszijde van een starre binding verschillende groepen voorkomen, kan er cis-trans isometrie
voorkomen.
- Als beide groepen aan dezelfde kant zijn gebonden, wordt dit de cisvorm genoemd.
- Als beide groepen aan weerszijden zijn gebonden, wordt dit de transvorm genoemd.


Optische isomeren
- Hebben een asymmetrisch koolstofatoom
- zijn optisch actief, dwz ze kunnen de trillingsrichting van licht draaien.
- Ze hebben dezelfde molecuulformule, maar draaien de trillingsrichting van licht op een andere
manier.

Met een polarimeter kunnen optische isomeren van elkaar onderscheiden worden. Bij een polarimeter
gaat ongepolariseerd licht (licht met trillingsrichtingen naar alle kanten) door een polarisator. Hierdoor
wordt alleen licht in één bepaalde trillingsrichting doorgelaten. Dit is gepolariseerd licht. Na de eerste
polarisator komt het licht bij een tweede polarisator. Als de tweede polarisator in dezelfde richting staat
als de eerste, gaat het licht onverhinderd door. Als je een tweede polarisator 90º draait ten opzichte van
de eerste, komt er geen licht door de tweede polarisator.

Een racemisch mengsel is een mengsel van twee spiegelbeeldisomeren die met een molverhouding 1:1
gemengd zijn. Een racemisch mengsel verandert de trillingsrichting van het licht niet.
Van stoffen die opgebouwd zijn uit grote, ingewikkelde moleculen (zoals organische stoffen) komen vaak
optische isomeren voor, omdat er niet vaak een symmetrievlak in dit soort moleculen voorkomt.
http://www.schoolsamenvatting.nl/ De site voor samenvattingen en meer!

Samenvatting Scheikunde VWO 22
Polymeren
Monomeren zijn eenvoudige grondstoffen die, als ze aan elkaar worden gekoppeld door chemische
reacties, lange ketens vormen. Die lange ketens van monimeren worden polymeren genoemd.
Het woord polymeer komt uit het Grieks: poly is veel en meros is deel.

Die chemische reactie wordt polymerisatiereactie genoemd. Monomeren bevatten een dubbele binding
die bij een reactie openspringt. De koolstofatomen kunnen hierdoor een nieuwe binding vormen en
worden aan elkaar gekoppeld. Deze vorm van polymerisatie wordt additiepolymerisatie genoemd.
Rubber ontstaat ook uit additiepolymerisatie. De elasticiteit van rubber wordt veroorzaakt door
crosslinks. Dit zijn dwarsverbindingen tussen de polymeren. Hierdoor krijgt rubber na uitrekking weer
zijn oorspronkelijke vorm. Dit soort stoffen worden elastomeren genoemd.
Een andere vorm van polymerisatie is condensatiepolymerisatie. Bij condensatiepolymerisatie komt
meestal water vrij.

Polyesters en polyamiden worden gevormd door de condensatiepolymerisatie van een hydroxyzuur of
door de condensatiepolymerisatie van een diol met een dizuur. Hierbij ontstaat een polymeer door
afsplitsing van water.

Plastics: stoffen die uit polymeren bestaan.
Er bestaan twee soorten plastics:
Thermoplasten: Thermoplasten worden zacht als je ze verwarmd en worden weer hard als je ze afkoelt.
Thermoharders: Thermoharders blijven hard als je ze verwarmd.

Polyester wordt gevormd door de polymerisatie van een hydroxyzuur of door de polymerisatie van een
diol met een dizuur. Hierbij wordt water afgesplitst. (condensatiepolymerisatie)


http://www.schoolsamenvatting.nl/ De site voor samenvattingen en meer!

Samenvatting Scheikunde VWO 23
Voedingschemie
De hoofdbestanddelen van ons voedsel zijn koolhydraten, vetten en eiwitten. Daarnaast hebben we ook
nog kleine hoeveelheden mineralen en vitaminen nodig.
Koolhydraten en vetten leveren energie doordat ze in het lichaam worden verbrand. Eiwitten zijn
bouwstoffen en worden gebruikt voor de opbouw van cellen. In voedsel zitten ook voedingsvezels die
ervoor zorgen dat het maagdarmkanaal goed blijft functioneren.

Een eetbaar vet of een olie is een ester van glycerol (1,2,3-propaantriol) en vetzuren.
Een vetzuur is een organisch zuur met een hele lange alkylketen. Vetten ontstaan uit verzadigde
vetzuren en oliën ontstaan uit onverzadigde vetzuren.
Bij vetharding reageert een olie met waterstof zodat er een vast vet ontstaat.

Voorbeelden van koolhydraten zijn glucose en zetmeel. Zetmeel wordt gevormd door de koppeling van
glucose onder afsplitsing van water. Glucose is een monomeer en zetmeel is een polymeer. Glucose
wordt ook wel een monosacharide genoemd en zetmeel een polysacharide. Stoffen waarbij twee
monosachariden met elkaar reageren onder afsplitsing van water, worden disachariden genoemd.

Glucose wordt in de groene delen van een plant gemaakt, daar waar chlorofyl aanwezig is.
Onder invloed van zonlicht, wordt uit water en CO2 , glucose (C6H12O6) en zuurstof gemaakt.
÷÷÷÷÷÷÷÷÷
÷÷÷÷÷÷÷÷÷
chlorofyl+zonlicht
6 CO2 (g) + 6 H2O (l) C6H12O6 (aq) + 6 O2 (g)

Eiwitten zijn polymeren die ontstaan uit aminozuren. Bij het koppelen van twee aminozuren ontstaat een
dipeptide. Een dipeptide heeft nog een amino- en een carboxylgroep en kan dus nog verder reageren
zodat er een polypeptide ontstaat.

Er zijn drie te onderscheiden structuren bij eiwitten:
- Primaire structuur: de volgorde van de aminozuren in een eiwit
- Secundaire structuur: de spiraalstructuur (helix) waar een eiwit uit kan bestaan. De
spiraalstructuur wordt veroorzaakt door waterstofbruggen. (vb: chromosoom)
- Tertiaire structuur: als Helixen gevouwen of gekronkeld zijn door zwavelbruggen of
ionbindingen.
- Quaternaire structuur: complexen van verschillende eiwitten

Als een eiwit verwarmd wordt, worden de ionbindingen verbroken worden. Hierdoor verliest een eiwit zijn
ruimtelijke structuur. Dit wordt denatureren genoemd.
Een enzym is een eiwit. Door de tertiaire structuur heeft een enzym een specifieke katalytische werking.
De eiwitsynthese in een cel wordt gestuurd door de chromosomen. Chromosomen bestaan uit twee
polyesterketens die door H bruggen aan elkaar zijn gebonden.
http://www.schoolsamenvatting.nl/ De site voor samenvattingen en meer!

Samenvatting Scheikunde VWO 24
Atoombouw en reacties
De ionisatie-energie is de energie die nodig is om één elektron uit een deeltje te verwijderen.

De elektronen om een atoom kunnen ingedeeld worden in groepen. De elektronen in elke groep hebben
een verschillende ionisatie-energie. Elektronen worden hierdoor ingedeeld in verschillende
energieniveaus. Hoe hoger de ionisatie-energie, hoe lager het energieniveau.
In het laagste energieniveau kunnen maximaal twee elektronen voorkomen en in de daarop volgende
energieniveaus maximaal acht. Deze verdeling van elektronen over de niveaus is bij alle atomen gelijk.

Het aantal energieniveaus dat gevuld is, komt overeen met het nummer van de periode waarin een
element in het periodiek systeem staat. Bij de overgangsmetalen, de lanthaniden en de actiniden is de
opvulling van de niveaus op een andere manier.
Het model waarbij de elektronen van een atoom ingedeeld worden over verschillende energieniveaus lijkt
op het schillenmodel. De energieniveaus worden ook wel schillen genoemd.

Een molecuul waarbij een polaire atoombinding aanwezig is, kan een dipool molecuul zijn.
Dipool moleculen zijn aan de ene kant een beetje positief en aan de andere kant een beetje negatief
geladen. Of een molecuul een dipool molecuul is, kan je afleiden uit het verschil in elektronegativiteit
tussen de niet-metaalatomen en de ruimtelijke bouw van het molecuul. De dipoolsterkte van een
molecuul wordt uitgedrukt in het dipoolmoment. De waardes van dipoolmomenten zijn te vinden in tabel
55 van Binas. Moleculen waarbij het dipoolmoment 0 is, zijn geen dipoolmoleculen.

De reactiewarmte is de warmte die vrijkomt bij een exotherme reactie. De reactiewarmte kan je
experimenteel bepalen door de warmte die vrijkomt op te laten nemen door een bekende hoeveelheid
water. Uit de temperatuurverandering en de soortelijke warmte van het water kan je de reactiewarmte
berekenen.

De reactiewarmte kan je berekenen met behulp van de vormings- en ontledingsenergie. Eerst bereken je
hoeveel energie het kost om de beginstoffen te ontleden in niet-ontleedbare stoffen. Vervolgens bereken
je hoeveel energie het kost om de reactieproducten te vormen uit niet-ontleedbare stoffen. Vanwege de
wet van behoud van energie is de reactiewarmte de som van deze ontledings- en vormingsenergieën.


De vormingswarmte is de reactiewarmte van de vorming van één mol stof uit de niet-ontleedbare
stoffen.
De ontledingswarmte is de reactiewarmte van het ontleden van één mol stof in de niet-ontleedbare
stoffen. De ontledingswarmte is even groot als de vormingswarmte, maar heeft het tegenovergestelde
teken.


Analysetechnieken
Bij een kwalitatieve analyse wordt gekeken welke stoffen aanwezig zijn.
Bij een kwantitatieve analyse wordt gekeken hoeveel er van een bepaalde stof aanwezig is.


Gaschromatografie (kwalitatief en kwantitatieve analyse):
Bij een gaschromatograaf vormt een stof die geanalyseerd moet worden een verdelingsevenwicht over
de mobiele fase (een gasstroom) en de stationaire fase (een vaste stof). De stof wordt met een
injectiespuit in de gasstroom gebracht.
De gasstroom voert door een lange buis, ook wel kolom genoemd. In die buis zit de stationere fase. Dat
is een stof waaraan andere stoffen zich kunnen adsorberen. De tijd, hoe lang een geinjecteerde stof in de
stationaire fase blijft, is een karakteristieke eigenschap van die stof. Die tijd wordt retentietijd genoemd.
De detector, aan het eind van de kolom, meet de retentietijd en de hoeveelheid stof die op dat moment
uit de kolom komt. De detector geeft die gegevens door aan een plotter, die er een grafiek van maakt.
Door het oppervlak onder de grafief van een chromatogram te bepalen, kan je de hoeveelheid stof
uitrekenen.

Massaspectrometrie (kwalitatieve analyse):
Met behulp van massaspectrometrie kan je de structuurformules van ingewikkelde verbindingen bepalen.
Een massaspectrometer werkt volgens het volgende principe: een deeltje krijgt een snelheid in een
bepaalde richting en wordt er vervolgend een kracht op het deeltje uitgeoefend loodrecht op de
bewegingsrichting. Hierdoor buigt het deeltje af. Hoeveel een deeltje afbuigt, hangt af van de massa van
het deeltje. Met een massaspectrometer wordt een massaspectrum gemaakt. Hiermee kan je zien hoe
vaak fragmenten van een bepaalde massa voorkomen. Hiermee kan je de structuur van een onbekende
stof achterhalen.

http://www.schoolsamenvatting.nl/ De site voor samenvattingen en meer!

Samenvatting Scheikunde VWO 25
Absorptiespectrometrie (kwantitatieve analyse)
Bij absorptiespectrometrie worden stoffen geïdentificeerd met behulp van licht. Een stof kan bepaalde
golflengten uit licht absorberen. Dit wordt het absorptiespectrum van een stof genoemd. Welke
golflengte geabsorbeerd wordt door een stof is te achterhalen met een spectrofotometer.
Met behulp van een spectrofotometer kan je ook de concentratie van een stof bepalen. Dit kan met
behulp van de wet van Lambert-Beer of door experimenten. Bij experimenten moet je eerst een ijklijn te
maken van de stof die je wilt onderzoeken.

Bij een experiment kan je systematische en toevallige fouten maken. Bij systematische fouten is de
manier waarop het experiment wordt uitgevoerd niet goed. Bij een toevallige fout wordt bijvoorbeeld iets
verkeerd afgelezen.


Chemische industrie
Bij een chemische fabriek worden grote hoeveelheden stoffen gemaakt. In een blokschema wordt
schematisch weergegeven wat er in een fabriek allemaal gebeurd.

De stappen die bij een groot chemisch proces altijd voorkomen zijn:
- Aanvoer en opslag van grondstoffen in silo‟s of tanks;
- Voorbewerking om de stoffen geschikt te maken voor de reactie;
- Reactie in de reactor met eventueel een katalysator;
- Zuivering van de stofstroom waarbij de hoofdproducten gescheiden worden van de bijproducten;
- Het afzonderen van beginstoffen en weer toevoegen aan de reactor bij evenwichtsreacties
(recirculeren);
- Opslaan en afvoeren van het hoofdproduct;
- Verwerken van het afval.

In een chemische fabriek kunnen twee soorten processen voorkomen:
- Bij een continu proces is er continue aanvoer van beginstoffen en continue afvoer van
eindproducten.
- Bij een batchproces worden reactieproducten in porties gemaakt. De reactor wordt gevuld en na
de reactie weer leeggemaakt.

De belangrijkste scheidingsmethoden die gebruikt worden in de chemische industrie zijn:
- Extractie: scheiding op basis van oplosbaarheid in extractiemiddel
- Adsorptie: scheiding op basis van verschil in adsorptie
- destillatie: scheiding op basis van verschil in kookpunt
- filtratie: scheiding op basis van verschil in aggregatietoestand
- bezinken: scheiding op basis van zwaartekracht
- indampen: scheiding op basis van verschil in vluchtigheid
- membraanfiltratie: scheiding op basis van verschil in deeltjesgrootte

Ammoniak, zout en chloor zijn belangrijke industriële producten, omdat ze als grondstof voor andere
producten dienen.

De hoeveelheid natuurlijke grondstoffen die we tot onze beschikking hebben als mensen is beperkt. Door
grondstoffen te hergebruiken en gebruik te maken van hernieuwbare grondstoffen kunnen de natuurlijke
grondstoffen langer meegaan. Door de stijgende welvaart zijn er steeds meer grondstoffen nodig en
wordt er steeds meer afval geproduceerd. Om ervoor te zorgen dat het milieu hier zo min mogelijk
schade ondervindt, moet er aan duurzame ontwikkeling gedaan worden.

De kenmerken van productieprocessen waarbij sprake is van duurzame ontwikkeling zijn:
- Men verbruikt de natuurlijke grondstoffen in hetzelfde tempo als waarin ze worden aangemaakt;
- Het afval wordt niet gedumpt, maar zo bewerkt dat het geschikt is voor hergebruik;
- Men maakt gebruik van duurzame energiebronnen zoals wind, water en zonne-energie.


http://www.schoolsamenvatting.nl/ De site voor samenvattingen en meer!

Samenvatting Scheikunde VWO 26
Bijzondere stoffen
Silicaten zijn polymeren die lijken op koolstofpolymeren, maar niet bestaan uit koolstofatomen. Silicaten
zijn opgebouwd uit SiO4 eenheden. Als twee siliciumatomen twee zuurstofatomen gemeenschappelijk
hebben, vormen ze ketens. Bij drie gemeenschappelijke zuurstofatomen ontstaat een lagenstructuur. Bij
vier gemeenschappelijke zuurstofatomen ontstaat een netwerk.

Als silicium in silicaten gedeeltelijk vervangen is door aluminium, worden dit aluminiumsilicaten
genoemd. Zeolieten zijn een bijzondere groep van de aluminiumsilicaten. Zeolieten kunnen gebruikt
worden als ionenwisselaar. Dit komt omdat zeoliet extra negatief geladen is, omdat veel siliciumatomen
vervangen zijn door aluminium. Hierdoor kunnen positieve ionen zich goed hechten aan zeolieten. De
positieve ionen kunnen makkelijk uitgewisseld worden door andere positieve ionen. Zeolieten kunnen ook
als katalysator gebruikt worden.

Salpeterzuur wordt in de chemische industrie gemaakt uit ammoniak. Hierbij ontstaat eerst
stikstofmonooxide. Stikstofmonooxide wordt vervolgens omgezet in stikstofdioxide en salpeterzuur.
Het productieproces van zwavelzuur bestaat uit drie stappen. Eerst wordt zwavel verbrand waarbij
zwaveldioxide ontstaat. Zwaveldioxide wordt met behulp van een katalysator omgezet in zwaveltrioxide.
Zwaveltrioxide reageert met water tot zwavelzuur.
http://www.schoolsamenvatting.nl/ De site voor samenvattingen en meer!

Samenvatting Scheikunde VWO 27
Index VWO samenvatting Scheikunde

A
Aardwarmte 4
Absorptiespectrometrie 25
Activeringsenergie 15
Additiereactie 7
Additiepolymerisatie 22
Adsorptie 25
Aflopende reactie 17
Alkalimetalen 1
Alkanen 4
Alkenen 4
Alkynen 5,6
Alkanolen 5,6
Alkoxyalkanen 5,6
Aldehyden 5,6
Algemene gaswet 10
Alkanalen 5,6
Amfolyt 18
Aminen 5,6
Analysetechnieken 24
Asymetrisch C atoom 21
Atoombinding 2
Atoombouw 1, 12, 24
Atoom 1
Atoomnummer 1
Atoomrest 1
Atoomrooster 1
Avogadro 9

B
Base 14
Batchproces 25
Batterij 19
Benzine 4
Bezinken 25
Bioalcohol 4
Biodiesel 4
Biogas 4
Botsendedeeltjesmodel 13
Bufferoplossingen 18
Broeikaseffect 4
Broeikasgas 4
Broomwater 4

C
Carbonzuren 5,6
Chemische hoeveelheid 9, 10
Chemische industrie 25
Chemisch rekenen 11
Chromatografie 21
Cis-vorm 21
Cis-Trans-isomerie 21
Condensatiepolymerisatie 22
Configuratie 21
Continu proces 25
Concentratie 9
Concentratiebreuk 16
Corrosie 20
Covalentie 1
Crosslinks 22

D
Denatureren 23
Destillatie 4, 25
Dichtheid 8
Dipolen 12
Dipoolmolekulen 12
Duitse hardheid 12
Duurzame ontwikkeling 25
Dynamisch evenwicht 14

E
Edelgassen 1
Eenheden 7
Eerste orde reactie 13
Effectieve botsing 13
Eiwitten 23
Elastomeren 22
Elektrochemische cel 19
Elektrolyse 20
Elektronen 1
Elektronenformule 3
Elektronenparen 2
Elektrovalentie 2
Energie en evenwicht 15
Energiediagram 15
Evenwichtsvoorwaarde 16, 17
Energieniveaus 24
Enzym 23
Enzymen 13
Extractie 25
Esters 5,6
Ethers 5,6

F
Filtratie 25
Fossiele brandstoffen 4

G
Gaschromatografie 24
Galvaniseren 20
Geconjungeerde base 17
Gefractioneerde destillatie 4
Glucose 9, 29
Grootheden 7, 10
Groepen 1
http://www.schoolsamenvatting.nl/ De site voor samenvattingen en meer!

Samenvatting Scheikunde VWO 28
H
Halogenen 1
Halfreacties 19
Hard water 12
Hergroepering 13
Hydratie 12
Homogene evenwichten 14
Hoogovens 20
Hetrogene evenwichten 14
Hydrolyse 5

I
IJzer 20
Indampen 2, 25
Ionisatie-energie 24
Ionbinding 2, 23
Ionen 2
Ionentransport 20
Ionrooster 2
Isomeren 4, 21

K
Katalysator 13, 25, 26
Kern 1
Kernenergie 4
Kooktrajecten 4
Koolhydraten 13, 23
Kraken 4
Kristalrooster 1, 2
Kristalwater 12
Kwantitatieve analyse 15, 24, 25

L
Lakmoes 14

M
Massagetal 1
Massapercentage 9
Massaspectrometrie 24
Membraanfiltratie 25
Mengsel 4, 21
Metaalbinding 1
Metaalrooster 1
Metalen 1
Molair volume 9
Molaire massa 9, 10
Molariteit 9, 15
Molekulaire stoffen 1
Molekuulformule 3, 4
Molekuulrooster 1
Monomeren 22

N
Neerslagreactie 2, 3
Neutronen 1
Niet-metalen 1
O
Olie 4, 5, 23
Omkeerbare reacties 14
Ontkalken 12
Ontledingsreactie 20
Ontledingswarmte 24
Onverzadigde koolwaterstoffen 4, 5
Onverzadigde vetzuren 5, 23
Opbrengst 21
Oplosbaarheidsproduct 16
Optische isomeren 21
Organische verbindingen 4, 5
Oxidator 19, 20

P
Partiële druk 16
Perioden 1
Periodiek systeem der elementen 1
PH 14, 15, 17
PH berekenen 17
POH 15
Polyesters 22
Polyamiden 22
Polymeren 22
Plastics 22
Polarimeter 21
Polymerisatiereactie 22
Polypeptide 23
Primaire structuur 23
Protonen 1

Q
Quaternaire structuur 23

R
Racemisch mengsel 27
Reactiesnelheid 16
Reactiesnelheidsvergelijking 16
Reactiemechanisme 16
Reactiewarmte 30
Redoxreacties 23
Reductor 23
Rekenen in de scheikunde 7
Rekenen met atomen 8
Ringvorming 5,6
Romeins Cijfer 2
Rutherford 26
Ruwe aardolie 4
http://www.schoolsamenvatting.nl/ De site voor samenvattingen en meer!

Samenvatting Scheikunde VWO 29
S
Salpeterzuur 26
Samengestelde ionen 2
Scheiden 4
Scheidingsmethoden 25
Secundare structuur 23
Silicaten 26
Significante cijfers 7, 11
Slecht oplosbaar zout 2, 3
Snelheidsbepalende stap 13
Staal 20
Standaardomstandigheden 9
Stereoisomeren 21
Structuurformule 1, 3
Substitutiereactie 7
Systematische fouten 25
Systematische naamgeving 7

T
Tetraëdrische omringing 21
Tertiaire structuur 23
Thermoplasten 22
Thermoharders 22
Titratie 15
Toevallige fouten 25
Tweede orde reactie 13

V
Valentie 2
Valentie-elektronen 21
Vanderwaalsbindingen 1, 12
Verdelingsconstante 16, 21
Verdelingsevenwicht 14, 24
Verestering 5
Verhoudingsformule 2, 3
Verschil in kookpunt 4, 25
Verzadigde koolwaterstoffen 4
Verzeping 5
Vet 5, 23
Vetzuur 5, 23
Vetharding 5, 23
Voedingschemie 23
Vormingswarmte 24
Voorvoegsels 4, 5, 6, 7
Vrije elektronen 1

W
Water 2, 12
Waterconstante 15
Waterstofbruggen 12, 23
Wet van avogadro 9
Wet van energiebehoud 15
Windenergie 4

Z
Zeolieten 26
Zepen 12
Zonne-energie 4, 25
Zoutbrug 19, 20
Zouten 1
Zouten bereiden 3
Zuivere stoffen 4
Zuren en basen 14, 17, 18
Zuur 5, 14, 17, 18
Zuur-base reactie 14, 17
Zuurgraad 15
Zwavelzuur 26

http://www.schoolsamenvatting.nl/

De site voor samenvattingen en meer!

Samenvatting examenstof scheikunde VWO
2010-2011

Atoombouw
Een atoom is volgens het atoommodel van Rutherford opgebouwd uit een kern die bestaat uit protonen en neutronen en een wolk van elektonen er omheen. protonen zijn positief geladen neutronen hebben geen lading elektronen zijn negatief geladen Atomen hebben normaal een vast aantal elektronen in de elektronenwolk.,. Omdat er normaal evenveel protonen als elektronen zijn in een atoom is een atoom niet geladen. Als er elektronen bij komen of afgaan in de elektronenwolk, wordt het atoom geladen. Het atoom wordt dan een ion genoemd. Ieder atoom wordt gekenmerkt door zijn eigen aantal protonen in de kern. Dit aantal protonen in de kern wordt het atoomnummer genoemd. In BINAS tabel 40A en 99 staan alle atoomnummers. De som van het aantal neutronen en protonen wordt het massagetal genoemd Een element is een stof die langs chemische weg niet verder ontleed kan worden. De stof bestaat dan uit 1 soort atoom. Er zijn 110 verschillende atoomsoorten bekend die weergegeven worden in het periodiek systeem der elementen. Voorbeelden van elementen: zuurstof (O2), waterstof (H2), Koolstof (C), Goud (Au). In het periodiek systeem der elementen staan alle atomensoorten gerangschikt op atoomnummer. De horizontale regels worden de perioden genoemd en de verticale kolommen worden groepen genoemd. Drie groepen hebben een naam gekregen: de alkalimetalen (groep 1), de halogenen (groep 17) en de edelgassen (groep 18). De metalen staan hoofdzakelijk links in het periodiek systeem en de niet-metalen staan rechts. In een vaste stof zijn de deeltjes gerangschikt in een kristalrooster. Kristalroosters worden ingedeeld op de deeltjes waar ze uit bestaan. Moleculen bevinden zich in een molecuulrooster, atomen van nietmetalen bevinden zich in een atoomrooster en atomen van metalen bevinden zich in een metaalrooster. Stoffen kunnen in drie groepen ingedeeld worden: metalen, moleculaire stoffen.en zouten.

Metalen:
Metalen zijn opgebouwd uit metaalatomen. De binding tussen metaalatomen wordt een metaalbinding genoemd. Metaalbindingen zijn erg sterk. In een metaal kan een elektron min of meer vrij bewegen en de positieve kern niet. Elektronen die vrij kunnen bewegen worden vrije elektronen genoemd. Vrije elektronen kunnen zich in een stof van het ene atoom naar het andere atoom verplaatsen. Als er uit een metaalatoom één of meerdere vrije elektronen uit zijn verdwenen, blijft de atoomrest over. De positief geladen atoomresten worden bij elkaar gehouden door de negatieve vrije elektronen. Metalen geleiden zowel in vaste fase als in vloeibare fase stroom.

Molekulaire stoffen:
Moleculaire stoffen zijn opgebouwd uit moleculen die bestaan uit niet-metaal atomen. De binding tussen niet-metaal atomen wordt een atoombinding genoemd en bevinden zich in een molecuul. Atoombindingen worden gevormd doordat niet-metaal atomen elektronen delen. De elektronen van nietmetaal atomen vormen elektronenparen die de positieve atoomresten bijeen houden. Het aantal elektronenparen dat een niet-metaal atoom kan vormen wordt de covalentie genoemd. De covalentie van een bepaald atoom is op te zoeken in het periodiek systeem. In structuurformules worden elektronenparen weergegeven met een streepje. Tussen de verschillende moleculen komen vanderwaalsbindingen voor. Vanderwaalsbindingen zijn veel zwakker dan atoombindingen en hangen af van de grootte van het molecuul. Moleculaire stoffen geleiden geen stroom.

Samenvatting Scheikunde VWO

1

http://www.schoolsamenvatting.nl/

De site voor samenvattingen en meer!

Zouten:
Zouten zijn opgebouwd uit positief geladen metaalionen en negatief geladen niet-metaal ionen. Tussen de positieve en negatieve ionen bevindt zich een sterke ionbinding. Ionen zijn elektrisch geladen atomen. Als een zout oplost, komen de ionen van elkaar los. Opgeloste zouten bevatten dus vrije ionen en kunnen stroom geleiden. Bij het smelten van een zout, gaan de ionen ook los van elkaar: ook dan geleidt het zout stroom. Bij een oplossing van een zout in water moet je de losse ionen noteren. Het kristalrooster van een ion wordt een ionrooster genoemd. Een ionsoort heeft meestal maar één bepaalde ionlading. De ionlading wordt elektrovalentie of valentie genoemd. Bij metalen wordt met een Romeins cijfer achter de metaalnaam de lading van een metaalion aangegeven. De elektrovalentie van een ion is te vinden in de laatste kolom van Binas tabel 40A. Zouten worden weergegeven met een verhoudingsformule. Een verhoudingsformule geeft de verhouding tussen de positieve en negatieve ionen weer, zodat de formule een elektrisch neutrale stof weergeeft. Ionen kunnen ook uit meerdere atomen bestaan die samen een positieve of negatieve lading hebben (samengestelde ionen). Voorbeeld verhoudingsformule: Ca2+Cl-2 (s) Het oplossen van een zout in water wordt als volgt genoteerd: Ca2+Cl-2 (s) water Ca2+ (aq) + 2 Cl- (aq) De (aq) achter de vrije ionen, geeft aan dat de ionen opgelost zijn in water. Aq staat voor “aqua”, Grieks voor water. Bij het indampen van een zoutoplossing verdampt het water en blijft het zout als vaste stof over. De reactievergelijking die daarbij hoort, precies het omgekeerde van de oplosreactie. Namen van zoutoplossingen die je moet kennen: Naam Oplossing van Natronloog Natriumhydroxide in water Kaliloog Kaliumhydroxide in water kalkwater Calciumhydroxide in water barietwater Bariumhydroxide in water Notatie Na+ (aq) + OH- (aq) K+ (aq) + OH- (aq) Ca+ (aq) + 2 OH- (aq) Ba2+ (aq) + 2 OH- (aq)

Sommige zouten lossen goed op in water en sommige lossen slecht op in water. Als je twee zoutoplossingen bij elkaar doet ontstaat er soms een ondoorzichtige suspensie, genaamd neerslag. Dat komt omdat ionen met elkaar reageren die samen een slecht oplosbaar zout vormen. In tabel 45A van Binas staat een schema met de oplosbaarheid van zouten. Een neerslagreactie stel je als volgt op:  1. Schrijf alle vrije ionen op die voor de reactie in de oplossing voorkomen 2. Zoek met behulp van tabel 45A op welke combinaties van zouten een slecht oplosbaar zout leveren 3. Schrijf de reactievergelijking op door voor de pijl de vrije ionen op te schrijven die verdwijnen en achter de pijl de stof die de neerslag vormt. 4. Schrijf met de juiste coëfficiënten de ionen, die wel aanwezig zijn, maar niet aan de reactie deelnemen onder de reactievergelijking. Voorbeeld: Een magnesiumchloride- en een natriumsulfide-oplossing worden bij elkaar gegoten. Er ontstaat een neerslag. Geef de neerslagreactie. 1. 2. 3. Vrije ionen: Mg2+ (aq) , S2- (aq), Cl- (aq), Na+ (aq) Bij de combinatie Mg2+ (aq) en S2- (aq) staat in tabel 45A een “s”. Deze combinatie geeft dus een neerslag. en 4. :

Toepassingen van neerslagreacties:

Samenvatting Scheikunde VWO

2

Met neerslagreacties kan je ook aantonen of een bepaald ion in een oplossing aanwezig is. Ook kan je met neerslagreacties nieuwe zouten bereiden door twee zoutoplossingen bij elkaar te voegen.http://www. Hierbij ontstaan twee nieuwe zouten.schoolsamenvatting. Sommige ionen kan je ook herkennen aan de kleur. moet je een zoutoplossing toevoegen die met het ene ion een neerslagreactie vormt en met het andere ion niet. Als je onderscheid tussen twee ionen moet maken. Zouten Samenvatting Scheikunde VWO 3 . 2. Met neerslagreacties kan je ionensoorten uit een oplossing verwijderen door een zout toe te voegen dat een slecht oplosbaar zout vormt met het ion dat je wilt verwijderen. Meestal is van de nieuwe zouten één zout slecht oplosbaar en één zout goed oplosbaar. De site voor samenvattingen en meer! 3. zodanig dat het zout ongeladen is. Formules om stoffen weer te geven: Soort formule: Molekuulformule Geeft het aantal van elke atoomsoort in een molekuul weer Bij: Molekulaire stof. Au Structuurformule Geeft de bouw van een molekuul met atoombindingen weer Molekulaire stof O H H Elektronenformule Structuurformule met niet-bindende elektronenparen Molekulaire stof of zouten Ca2+Cl-2 Verhoudingsformule Geeft de verhouding tussen de positief en negatief geladen ionen in een zout weer. metalen Voorbeeld: H2O.nl/ 1.

Ten opzichte van alkanen missen alkenen 2 H-atomen.als er al een ander achtervoegsel is. De n in de formule is het aantal C atomen. Dat zijn stoffen die voornamelijk uit koolstof (C) en waterstof (H) bestaan. Bij destillatie wordt een mengsel van stoffen aan het koken gebracht. De dubbele binding wordt bij de naamgeving van alkanen weergegeven doordat de stamnaam eindigt op –een in plaats van op –aan. Gevolgen van het broeikasseffect zijn klimaatverandering. Alkanolen Alcoholen zijn koolwaterstoffen die een OH-groep bevatten (hydroxylgroep). De plaats van de dubbele groep wordt aangegeven met een plaatsnummer. Bij de verbranding van fossiele brandstoffen komt het broeikasgas CO2 vrij. ozon en chloorfluorkoolwaterstoffen. Met destillatie kun je vloeistoffen van elkaar scheiden.nl/ Organische verbindingen De site voor samenvattingen en meer! Steenkool. koolstofdioxide. Ook kernenergie is een alternatief. smeltende ijskappen en daardoor dreigende overstromingen. Het destillaat van ruwe aardolie wordt opgevangen in vijf verschillende fracties met verschillende kooktrajecten. zonne-energie. De verschillende stoffen koken bij verschillende temperaturen. biogas en bioalcohol en biodiesel. Alternatieven voor fossiele brandstoffen zijn aardwarmte. Alkanen zijn verzadigde koolwaterstoffen. Alkenen hebben als kenmerkende eigenschap dat ze snel reageren met broom. Ruwe aardolie wordt gedestilleerd om verschillende brandstoffen te winnen. Als er meerdere dubbele bindingen voorkomen wordt dit weergegeven met een numeriek voorvoegsel voor de uitgang (-dieen). Stoffen waarvan de moleculen dubbele bindingen bevatten. Benzine bevat alkanen. De naam “koolwaterstof” is een synoniem voor “organische verbinding”. Als in een alkaanmolecuul slechts één H-atoom vervangen is door een OH-groep. dieselolie. De moleculen van Alkoxyalkanen bevatten één R-O-R groep. De molekuulformule wordt dan: C3H8. De fossiele brandstoffen bestaan voornamelijk uit koolwaterstoffen. Fossiele brandstoffen zijn heel lang geleden ontstaan uit plantenresten. De gassen worden op verschillende momenten opgevangen en weer tot vloeistof afgekoeld. maar met dezelfde molecuulformule. De karakteristieke groep –OH wordt weergegeven met het achtervoegsel –ol of het voorvoegsel hydroxy. stookolie en kerosine. Deze stoffen krijgen in de naamgeving het achtervoegsel –yn. Met de formule kun je uitrekenen hoeveel H atomen er dan bij horen. spreken we van een alkanol. Dat wordt opwarmen van de aarde door broeikasgassen wordt broeikaseffect genoemd. stikstofoxiden. Vandaar de term “organisch”. Alkanen die uit lange ketens bestaan. Alkoxyalkanen krijgen als voorvoegsel alkoxy-. Isomeren zijn verschillende stoffen met verschillende structuurformules.schoolsamenvatting. kunnen „geknipt‟ worden in meerdere kleinere alkanen. Alkenen zijn onverzadigde koolwaterstoffen. Broeikasgassen vormen een soort deken om de aarde en houden de warmte vast. Dit proces wordt kraken genoemd.http://www. Het destillatieproces wordt hierom gefractioneerde destillatie genoemd. De ene stof zal dus eerder van vloeistof in een gas veranderen. Alkanen: Er is meer vraag naar benzine dan dat er door destillatie van ruwe aardolie kan worden gemaakt. Alkenen Alkenen zijn koolwaterstoffen die de algemene formule CnH2n. Een voorbeeld van een alkaan is propaan. Alkynen Alkynen zijn koolwaterstoffen die een drievoudige binding tussen twee koolstofatomen bevatten. aardolie en aardgas zijn fossiele brandstoffen. benzine. omdat de bindingen tussen de Catomen alleen uit enkele bindingen bestaan. Alkoxyalkanen zijn isomeer met alkanolen. Hierdoor wordt de temperatuur op aarde hoger. maar mengsels van stoffen waarvan de kookpunten dicht bij elkaar liggen. Andere broeikasgassen zijn waterdamp. Propaan heeft 3 C atomen. Daarom wordt benzine ook chemisch gemaakt. De brandstoffen die uit ruwe aardolie gewonnen worden zijn: lpg. op basis van verschil in kookpunt. Alkoxyalkanen behoren tot de groep ethers. Alkanen zijn koolwaterstoffen met de algemene formule CnH2n+2. windenergie. Alkenen kunnen in een mengsel van verschillende koolwaterstoffen aangetoond worden met broomwater. methaan. worden onverzadigde koolwaterstoffen genoemd. Dit komt door een dubbele binding tussen twee C-atomen. Bij de destillatie van aardolie ontstaan geen zuivere stoffen. Er horen dan : 2xn+2=2x3+2=8 H-atomen bij. Samenvatting Scheikunde VWO 4 .

2. Samenvattend schema organische verbindingen: (Zie ook BINAS 66D) klasse Alkanen Karakteristieke groep voorvoegsel achtervoegsel -aan (methaan.schoolsamenvatting. Bij vetharding reageert een olie met waterstof zodat er een vast vet ontstaat. De karakteristieke groep van een ester is COO. Bij de naamgeving wordt voor de stamnaam het voorvoegsel cyclo. ethanal.die één HC=O groep bevat.of een corboxylgroep in het molecuul voorkomt.gebruikt. Cyclische koolwaterstoffen worden cycloalkanen genoemd. Als er behalve een aminegroep ook nog een hydroxyl. ethanol. Carbonzuren worden gekenmerkt door de groep. De karakteristieke groep heet de amino groep. ethaan. propanal. spreken we van een alkaanamine. De heengaande reactie waarbij een ester en water ontstaan wordt verestering genoemd en de teruggaande reactie waarbij een ester door water wordt ontleed. Als in een molecuul één carboxylgroep aanwezig is. Als bij een ester loog (OH-) wordt toegevoegd. Een molecuul met een –NH3 groep wordt een amine genoemd. vindt er verzeping plaats. Bij de naamgeving moet je een ester opsplitsen in een alkylgroep (alkyl) en een zuurrest (-oaat): alkylalkanoaat. Cycloalkanen en alkenen zijn dus isomeren. Carbonzuren kunnen als een zuur reageren. Bij ingewikkelde esters moet je de omschrijving geven van de alcohol en het zuur waar de ester uit is ontstaan. Een vetzuur is een organisch zuur met een hele lange alkylketen. butheen…) -yn (ethyn. wordt de stof een aldehyde genoemd. Een stof. Het achtervoegsel van een aldehyde is –al. Als een molecuul één aminogroep bevat. Alkenen en Cycloalkanen kunnen dezelfde molecuulformule hebben. Bij deze reactie ontstaat naast een ester ook water. wordt in plaats van het achtervoegsel –amine het voorvoegsel amino. propanol…) -al (methanal. buthyn…) -OH Hydroxy-ol (methanol. Bij de vorming van esters stelt zich een evenwicht in tussen de heengaande en de teruggaande reactie. Cycloalkanen Sommige koolwaterstoffen zijn ringvormig. Vetten ontstaan uit verzadigde vetzuren en oliën ontstaan uit onverzadigde vetzuren. wordt een alkanal genoemd. butanal…) Voorbeeld Alkenen Alkynen Alkanolen Alkanalen (aldehyde) Samenvatting Scheikunde VWO 5 . Een HC=O groep kan alleen bij een primair koolstofatoom aanwezig zijn. wordt hydrolyse genoemd. Aminen kunnen als een base reageren. Er kan dan een zeep ontstaan. propyn. Het achtervoegsel wordt dan –amine. spreken we van een alkaanzuur. De karakteristieke groep wordt weergegeven met het achtervoegsel –zuur.3-propaantriol) en vetzuren.gezet. de carboxylgroep.http://www. Esters zijn stoffen die gevormd worden uit de reactie tussen een alkanol en een zuur. Een eetbaar vet of een eetbare olie is een ester van glycerol (1. propeen. maar hebben een verschillende molecuulstructuur.nl/ Aldehyden / Alkanalen De site voor samenvattingen en meer! Als de moleculen van een stof een HC=O groep bevatten. propaan…) -een (etheen.

Ethyl-. etc -oaat Esters Alkoxyalkanen R-O-R* cycloalkanen ringvormig methoxyethoxypropoxybuthoxy… etc Cyclo-   R = restgroep bestaande uit C. propaanamine…) alkylen -CH3 Methyl- -CH2-CH3 Ethyl- -CH2-CH2-CH3 Propyl- Isopropylof Methylethyl- Halogeen- -Cl. -Br. ethaanamine. propanon. butanon…) -zuur (methaanzuur. maar kan anders zijn dan R* Samenvatting Scheikunde VWO 6 . ethanon. ChloorBroomFluorJoodMethyl-. -F of -I.nl/ Alkanonen (ketonen) De site voor samenvattingen en meer! -on (methanon.schoolsamenvatting. R* = ook een restgroep. propaanzuur…) Carbonzuren Aminen -NH2 Amino- -amine (methaanamine. ethaanzuur.http://www.en H-atomen.

Samenvatting Scheikunde VWO 7 . stroomsterkte.http://www. Rekenen in de scheikunde: Getallen kan je schrijven als machten van 10. Eerst de stamnaam vinden. chloor. Vervolgens schrijf je de naam van de zijgroep voor de stamnaam. temperatuur. heb je meer significante cijfers. Eenheden die bij dezelfde grootheid horen kan je in elkaar omrekenen. Voorbeeld substitutiereactie: Alkanen kunnen in het licht met halogenen reageren. waterstof en water worden geaddeerd. Bij het omrekenen moet je op de voorvoegsels letten. 4. mol (mol). seconde (s). moet je het nummer van het C-atoom waar de zijgroep aan vastzit voor de zijgroep zetten. Als er meerdere zijgroepen voorkomen. moet je bij de alfabetische volgorde aanhouden en moet je als dat nodig is een voorvoegsel gebruiken (zoals di-. jood. Dat is de naam van de langste keten. Behalve broom kunnen ook de stoffen fluor. 2. Hierbij moet de nummering altijd zo laag mogelijk zijn. Broom bindt zich vervolgens aan de koolstofatomen. Waterstofatomen worden niet als zijgroepen gezien. 3. Hierbij worden waterstofatomen vervangen voor halogeenatomen. Van de basisgrootheden zijn andere grootheden af te leiden. Als je nauwkeurigere meetapparatuur gebruikt.). Als je gaat rekenen met meetwaarden. Basiseenheden: meter (m). Bij een additiereactie ontstaat maar één reactieproduct. Als de zijgroep niet aan het eerste C-atoom vastzit. kilogram (kg). waardoor een groter molekuul ontstaat. De voorvoegsels staan in BINAS tabel 66C.nl/ De site voor samenvattingen en meer! Systematische naamgeving van organische stoffen: Bij het opstellen van de systematische naam van een koolwaterstof. massa.00001 = 10-5 Het aantal significante cijfers zijn het aantal cijfers die wat betekenen voor de nauwkeurigheid van een meting. Grootheden worden uitgedrukt in eenheden. moet je 1. Bij deze substitutiereactie ontstaan halogeenalkanen en waterstofhalogeniden. candela (K). Voorbeeld additiereactie: Additie van boom aan etheen. tri-. Substitutiereactie: Bij een substitutiereactie wordt een atoom of een groep atomen door een ander atoom of groep atomen vervangen. hoeveelheid stof. Additiereactie: Bij een additiereactie bindt een molekuul zich aan een molekuul met een dubbele of drievoudige binding. mag het antwoord niet meer significante cijfers hebben dan de meetwaarde met het kleinste aantal significante cijfers dat je hebt gebruikt. tijd. Bij een additiereactie springt de dubbele binding open.schoolsamenvatting. ampère (A). 100 000 = 105 0. Basisgrootheden: lengte. enz.

Als van een atoom verschillende isotopen bestaan.http://www.schoolsamenvatting.1 x 1000 x 1000 = 100000 mg μg mg g kg : 1000 : 1000 : 1000 Hetzelfde kun je met volumes doen: Voorbeeld: Bereken hoeveel liter er in 120000 mm3 zitten. Berekening: 0. Samenvatting Scheikunde VWO 8 . Rekenvoorbeeld: De site voor samenvattingen en meer! x 1000 x 1000 x 1000 Voorbeeld: Bereken hoeveel mg er in 0. mega. De ionmassa is gelijk aan de atoommassa omdat de massa van een atoom vrijwel alleen bepaald wordt door de massa van de kern. micro. Berekening: 120000 mm3 = 120000 : 1000 : 1000 = 0.nl/ Voorbeelden van voorvoegsels: kilo. In formulevorm: Dichtheid = Massa Volume of = m V ρ = dichtheid (g/l) m = massa (g) V=volume (l) Rekenen met atomen De massa van een atoom wordt uitgedrukt in een atoommassa-eenheid. wordt de gemiddelde atoommassa weergegeven. De gemiddelde atoommassa hangt af van de verhouding waarin de isotopen in de natuur voorkomen. Deze eenheid wordt weergegeven met de letter u. milli.1 kg = 0. van ml naar l moet ik nog een keer : 1000 doen. De massa veranderd niet als er één elektron meer of minder aanwezig is.12 l : 1000 : 1000 : 1000 Dichtheid: De dichtheid is een maat voor de hoeveelheid materie die zich in een bepaalde ruimte bevindt. kan je dus de molecuulmassa uitrekenen.1 kg zitten. Uitwerking: Van kg naar g moet ik x 1000 doen. van g naar mg moet ik nog een keer x 1000 doen. 3 x 1000 x 1000 x 1000 μl = mm 3 ml = cm 3 l = dm 3 m Uitwerking: Van mm3 naar ml moet ik : 1000 doen. De molecuulmassa bereken je door de massa van de atomen waar het molecuul uit bestaat op te tellen. Als je de molecuulformule van een stof weet. In tabel 40A en 99 van Binas staat bij alle elementen de atoommassa genoemd.

noteren we de concentratie op de volgende manier: [C6H12O6] = 0. Als de molariteit van een oplossing gevraagd wordt. dan ben je gebonden aan de eenheden mol/l. Molariteit (M): De molariteit van een oplossing is het aantal mol opgeloste stof in een liter oplossing.02 x 1023 (deeltjes/mol) aantal deeltjes = n×N A Molaire massa: Als 1 molecuul van een bepaalde stof een massa van M u heeft. Afhankelijk van de gekozen eenheden kan je concentratie uitdrukken in molariteit.en volumepercentage of ppm (parts per million).4 dm3/mol1. Dit is voor alle gassen gelijk. Als in een oplossing per liter 0. Constante van Avogadro = NA = 6.nl/ De site voor samenvattingen en meer! Het massapercentage van een element in een ontleedbare stof doe je met de volgende formule: Massapercentage = massa van het element totale massa van de stof ×100% Omdat de massa van een molecuul erg klein is. C6H12O6. molair en het symbool M gebruikt. De hoeveelheid deeltjes per mol is per definitie 6 x 1023. dan heeft 1 mol van die stof een massa van M gram. is opgelost. De eenheid die bij de chemische hoeveelheid hoort is de mol.02 x 1023 /mol In formulevorm: n = chemische hoeveelheid (mol) NA = 6. is een nieuwe grootheid ingevoerd. Bij standaardomstandigheden geldt: Vm = 22. De termen concentratie en molariteit worden door elkaar gebruikt.http://www. Als eenheid wordt mol/l.schoolsamenvatting. Bij concentratie is de keuze uit eenheden groter. In formulevorm: M= n V M = Molariteit (mol/l) n = chemische hoeveelheid (mol) V = volume (l) Concentratie: Bij het berekenen van de concentratie van een bepaalde stof in een oplossing.1 mol zoutzuur per liter water. Druk = p= p0 =1. bereken je hoeveel gram of mol van de gevraagde stof zich in 1 liter oplossing bevindt. De molaire massa van die stof is dan M g/mol.01325*105 Pa De wet van Avogado: Gelijke volumes van gassen bevatten evenveel deeltjes bij gelijke temperatuur en druk.23 mol glucose. molair of het symbool M.23 mol l-1.1 M oplossing van zoutzuur in water bevat 0. Molair volume (Vm): Het volume dat 1 mol gas inneemt. Deze grootheid wordt de chemische hoeveelheid (n) genoemd. Bijvoorbeeld: een 0. Samenvatting Scheikunde VWO 9 . Met behulp van de molaire massa kan je de chemische hoeveelheid omrekenen in massa en omgekeerd: M= m n M = Molaire massa (g/mol) m = massa (g) n = chemische hoeveelheid (mol) Standaardomstandigheden: Temperatuur = T = 273K. massa.

05 × 10 deeltjes M 197.0 g/mol Uit het schema kunnen we aflezen wat de manier is waarop we dat kunnen berekenen: We moeten de massa delen door de molaire massa en die weer delen door NA.schoolsamenvatting.nl/ Algemene gaswet: De site voor samenvattingen en meer! p×V T = n×R p = druk (Pa) V = volume (m3) T = temperatuur (K) n = chemische hoeveelheid (mol) R = gasconstante (8. massa.02×1023 22 = = 3. bijvoorbeeld bij gassen van verschillende temperaturen.0 Samenvatting Scheikunde VWO 10 . chemische hoeveelheid en volume gas in elkaar omrekenen. drukken of volumes moet de volgende vergelijking gebruikt worden: p1 ×V1 T1 p ×V2 = 2 T2 1= situatie 1 2= situatie 2 Deze vergelijking is afgeleid van de algemene gaswet. Met het volgende schema kan je de grootheden volume.http://www. Gegeven: molaire massa van goud = 197.8145 J/(mol*K)) Voor berekeningen aan gassen in verschillende situaties. In formuleform: aantal deeltjes = massa    molaire massa    NA = m×NA 10×6. Voorbeeld bij het rekenen met atomen: Bereken uit hoeveel deeltjes er 10 g goud bestaat.

Controleer je antwoord en let op het aantal significante cijfers. Stel de reactievergelijking op. 5. als we 1 .4 x 3 = 52.schoolsamenvatting. Reken de hoeveelheid gegeven stof om in mol. =17.80·103 kg/ m3. Om de verhouding in mol uit de reactievergelijking te halen. 2.00 l×0. 7.4 mol ethanol De molverhouding was 3 mol water uit 1 mol ethanol. Bereken uit het aantal mol gegeven stof en de verhouding in mol van stap 3 het aantal mol van de gevraagde stof. M (ethanol) = 46. 6. 3. 2.06 g/ mol 1. Om uit te rekenen hoeveel stof verdwijnt of ontstaat bij een reactievergelijking moet je een aantal stappen volgen: 1. 3. 80 × 10 g/l (de eenheden zijn al vermeld en het kleinst aantal significante cijfers van de gegevens is 2) Samenvatting Scheikunde VWO 11 .4 mol ethanol beschikbaar. 2 mol × 46. dus kan er maximaal 17. Leid uit de reactievergelijking de verhouding in mol af tussen de gegeven en gevraagde stof. Een voorbeeld: Hoeveel liter water ontstaat er. 06 g/mol = 30 l water 3 0. V(ethanol) = n(ethanol) × M(ethanol) ρ(ethanol) = 52. Reactievergelijking: 2C H O(l) + 5O (g)  4CO (g) + 6H O(l) 2 6 2 2 2 Gegeven hoeveelheid V(ethanol)= 1 l Gevraagde hoeveelheid: V(water) = ? l Verhouding in mol tussen ethanol en water: 2 ethanol : 6 water = 1:3 n= m M en vul voor m in: m=V×ρ  n(ethanol)= 3 1. 4. 4.nl/ De site voor samenvattingen en meer! Chemisch rekenen De coëfficiënten van een reactievergelijking kan je ook lezen als de verhouding in mol waarin de stoffen met elkaar reageren.06 g/mol V(ethanol)×ρ(ethanol) M(ethanol) n(ethanol)= 5. Reken het aantal mol gevraagde stof om in de gevraagde grootheid en eenheid. Er is 17.80×10 g/l 46. Kijk van welke stof de hoeveelheid is gegeven en van welke stof de hoeveelheid wordt gevraagd.http://www. moet je bij oplossingen ook de ionen die niet meedoen aan de reactie opschrijven met de juiste coëfficiënt ervoor.2 mol water ontstaan.00 liter ethanol (C2H6O(l))verbranden? Gegevens: ρ (ethanol) = 0.

Hierbij keren de staarten zich naar elkaar toe en steken de ionkoppen naar buiten waarbij ze gehydrateerd worden. vormen de stearaationen groepjes (micellen). Aan de naam van een hydraat kan je de formule afleiden en omgekeerd. Dit gaat alleen als de vloeistof nieuwe waterstofbruggen kan vormen. maar wel in micellen. Stoffen die slecht met water kunnen mengen worden hydrofoob genoemd. Detergentia verlagen de grensvlakspanning. wordt een klein beetje negatief en het atoom dat minder hard aan het elektronenpaar trekt. Hard water vormt met zeep een neerslag en schuimt niet. De eenheid van de hardheid van water is de Duitse Hardheid (ºD of DH). worden detergens genoemd. Samenvatting Scheikunde VWO 12 . worden hydraten genoemd.en smeltpunt van een polaire stof in het algemeen hoger dan van een apolaire stof. De calciumionen te laten neerslaan met soda. bijvoorbeeld H2 of O2. trekken beide atomen even hard aan het gemeenschappelijke elektronenpaar. Dit soort binding wordt een polaire atoombinding genoemd. is per zout verschillend. worden de vrije ionen door watermoleculen omringd.http://www. kunnen in het algemeen goed met elkaar mengen. De grootte van de plaatselijke lading wordt weergegeven met δ. slaat calciumcarbonaat neer.schoolsamenvatting. Zacht water bevat bijna geen calciumionen.5H2O (s) Zepen zijn zouten die oplosbaar zijn in water. wordt een beetje positief. Als je hard water verwarmt. Kopersulfaatpentahydraat heeft bijvoorbeeld de formule CuSO4. Het atoom dat het hardst aan het elektronenpaar trekt. Hard water is water dat veel calciumionen bevat. De meeste vuildeeltjes kunnen geen waterstofbruggen vormen en kunnen dus niet in water oplossen. Bij een atoomverbinding tussen twee verschillende niet-metaalatomen is dit anders. Waterstofbruggen zijn vrij sterke bindingen. De geladen kop kan goed gehydrateerd worden. Het water te verwarmen. 4. Een molecuul met een polaire atoombinding heeft twee elektrische polen. Door de vaste stof te verwarmen. maar is in zijn geheel neutraal. Het ene atoom trekt in het algemeen harder aan het gemeenschappelijke elektronenpaar dan het andere atoom. Waterstofbruggen of H-bruggen zijn bindingen die voorkomen tussen moleculen waarin O-H of N-H groepen voorkomen. Hierdoor verkalken ketels en verwarmingselementen van wasmachines en koffiezetapparaten. Een polaire atoombinding is op te vatten als de geleidelijke overgang van de atoombinding naar de ionbinding. Zepen bestaan meestal uit natrium of kaliumionen en stearaationen. De calciumionen af te schermen van het water met speciale stoffen. Als het wateroppervlak vol is. Daardoor wordt wasgoed niet schoon als je alleen met water wast. Als een zout in water oplost. Calciumionen uit te wisselen tegen natriumionen met een ionenwisselaar.en δ+. Dit wordt hydratie genoemd. Stearaationen bevinden zich dan ook meestal aan het wateroppervlak waarbij de koolwaterstofstaart door het oppervlak naar buiten steekt. Vanderwaalsbindingen zijn veel minder sterk. Als je een vloeistof met water wilt mengen. Hierbij is het H atoom van de ene OH (of NH) groep gebonden aan het O (of N) atoom van de andere OH (of NH) groep. Stoffen waarbij tussen de moleculen alleen vanderwaalsbindingen aanwezig zijn. moeten de waterstofbruggen tussen de watermoleculen verbroken worden. Het zout bevat dan water wat kristalwater wordt genoemd. Het molecuul wordt hierdoor aan de ene kant een beetje positief en aan de andere kant een beetje negatief. Hierdoor is het kook. De vanderwaalsbindingen tussen dipoolmoleculen is groot. Dit soort moleculen worden dipoolmoleculen of dipolen genoemd. maar wel als je zeep gebruikt. Dit komt doordat bij het indampen van een zoutoplossing soms water wordt ingebouwd. 2. Er hoeven dan zo min mogelijk waterstofbruggen verbroken te worden. Micellen zijn kleine gebiedjes waar geen dipoolmoleculen zijn en kunnen moleculen opnemen die niet met water kunnen mengen. Hard water kan je ontkalken door: 1. verliest een zout zijn kristalwater en veranderen de eigenschappen van de vaste stof. maar voor de koolwaterstofstaart moeten veel waterstofbruggen verbroken worden. Stearaationen bestaan uit een geladen kop en een lange koolwaterstofstaart.nl/ Water De site voor samenvattingen en meer! Bij een atoombinding tussen twee dezelfde atomen. Het gemeenschappelijke elektronenpaar hoort dan iets meer bij het ene atoom dan bij het andere. De hoeveelheid kristalwater die kan worden ingebouwd. Stoffen die goed met water kunnen mengen worden hydrofiel genoemd. Zeep heeft invloed op de grensvlakspanning van water. De formule van stearaat is C17H35COO-. Sommige zouten kunnen water bevatten en sommige zouten kunnen water opnemen. Stoffen die grensvlak-actief zij. waarbij δ (delta) een waarde heeft tussen 0 en 1. Zouten die kristalwater bevatten. 3.

Met andere woorden: de hoeveelheid katalysator aan het begin en eind van de reactie is gelijk. vindt er een hergroepering plaats van de atomen. de temperatuur 3. Samenvatting Scheikunde VWO 13 . De katalysator wordt wel gebruikt.van: 1. welke stof reageert (een inerte stof of een zeer reactieve) 6. Enzymen zijn biologische katalysatoren die de chemische reacties versnellen. of er licht aanwezich is (alleen bij lichtgevoelige reacties) Bij het botsende deeltjes model wordt aangenomen dat een reactie alleen kan optreden als deeltjes hard genoeg tegen elkaar aan botsen. 4. Hoe de reactiesnelheid van de concentratie afvalt wordt weergegeven in een reactiesnelheidsvergelijking. de aanwezigheid van een katalysator 5. De snelheid van een reactie hangt af.nl/ De site voor samenvattingen en meer! Reactiesnelheid De reactiesnelheid is de concentratieverandering van een stof per seconde (mol l-1 s-1). 2. Voorbeeld: In speeksel versnelt het enzym amylase de vertering van koolhydraten. De reactiesnelheid is dan afhankelijk van het product van de concentraties van de twee deeltjes.http://www. wordt dit een tweede orde reactie genoemd. de verdelingsgraad (de verhouding oppervlak/volume) 4. komen elkaar vaker tegen en botsen harder  vaker botsingen en ook vaker effectief  reactiesnelheid omhoog Verdelingsgraad groter  oppervlak waar reactie plaatsvindt is groter  grotere kans op effectieve botsing  reactiesnelheid omhoog Een katalysator is een stof die een reactie laat versnellen zonder daarbij zelf verbruikt te worden. Dit wordt een effectieve botsing genoemd. wordt een reactiemechanisme genoemd. Als de reactiesnelheid afhangt van twee deeltjes. 3. de concentratie 2. 1.schoolsamenvatting. Als de reactiesnelheid afhangt van slechts één deeltje. wordt dit een eerste orde reactie genoemd. De stap die het langzaamst verloopt. maar niet verbruikt. Eerste orde reactievergelijking: s = k  [X] voor reacties als X  producten Tweede orde reactievergelijkingen: s = k  [X][Y] 2 voor reacties als X + Y  producten voor reacties als 2X  producten s = k  [X] k = reactiesnelhiedsconstante LET OP: de eenheden van s en k zijn bij een eerste orde reactie anders dan bij een tweede orde reactie! Bij sommige reacties loopt de reactie in verschillende stappen. Concentratie omhoog  meer reagerende stof aanwezig per volume  grotere kans op effectieve botsing per seconde per volume  reactiesnelheid omhoog Temperatuur omhoog  deeltjes bewegen sneller. Dus: Katalysator aanwezig  reactiesnelheid omhoog. Een overzicht van de verschillende stappen waar een reactie uit bestaat. wordt de snelheidsbepalende stap genoemd. Als een botsing hard genoeg is.

schoolsamenvatting. De tijd die nodig is om evenwicht te bereiken nadat twee stoffen bij elkaar zijn gevoegd. Een zuur-base reactie is een reactie waarbij een deeltje een H+ ion afstaat (het zuur) aan een deeltje dat een H+ ion kan opnemen (de base). De temperatuur is een factor die de richting van een omkeerbare reactie kan beïnvloeden. Een zuur-base reactie stel je op door: 1. 3.ionen. Bij het zuur van een zuur-base koppel hoort de geconjugeerde base en bij de base hoort het geconjugeerde zuur.  Bij een verdelingsevenwicht verdeelt een stof zich over twee vloeistoflagen. Inventariseer welk zuur en welke base aanwezig zijn 2. R (aq) B (aq) Er zijn drie verschillende soorten dynamische evenwichten. Je kunt een evenwicht laten aflopen door één van de stoffen uit het evenwichtssysteem permanent af te voeren. Lakmoes wordt rood van een zure oplossing en blauw van een basische oplossing. Ook wel protonacceptor genoemd. Bij een dynamisch evenwicht verlopen twee tegengestelde reacties tegelijkertijd met dezelfde snelheid. Samenvatting Scheikunde VWO 14 . Dit is het geval bij evenwichten tussen gassen en evenwichten in oplossingen. verstoor je het evenwicht.  Smaakt zuur. Doordat de concentraties veranderd zijn. door afgifte van H+ van zuur aan H2O. Een zuur-base koppel is een combinatie van een zuur en een base die één H+ van elkaar verschillen.  Heeft een pH die kleiner is dan 7 Een base opgelost in water:  vormt OH. Uit de reactieproducten kunnen de beginstoffen weer terug worden gevormd. De concentraties van de stoffen hoeven echter niet aan elkaar gelijk te zijn. Ook wel protondonor genoemd Een base kan H+ ionen opnemen. Een dynamisch evenwicht wordt met twee pijlen weergegeven. Zuren en basen Een zuur kan H+ ionen (=protonen) afstaan. lopen de heen en teruggaande reacties niet meer even snel en stelt zich een nieuw dynamisch evenwicht in.  voelt zeepachtig aan  Heeft een pH die groter is dan 7 Lakmoes is een indicator waarmee aangetoond kan worden of een oplossing zuur of basisch is. Ga na hoeveel H+ het zuur kan afstaan en hoeveel H+ de base kan opnemen. De reactie vindt plaats aan het oppervlak van één van de stoffen.http://www. zoals bij een vaste stof die met een stof in een oplossing reageert.  Bij homogene evenwichten bevinden de reagerende stoffen zich in dezelfde fase. door ionisatie of door opname van H+ uit H2O. wordt de insteltijd genoemd. zijn tegelijkertijd aanwezig. Schrijf de reactievergelijking op. Verstoring en aflopen van het evenwicht: Als bij een dynamisch evenwicht de concentraties van de stoffen verandert. Alle stoffen die bij de reactie betrokken zijn.nl/ De site voor samenvattingen en meer! Dynamisch evenwicht Omkeerbare reacties zijn reacties die twee kanten op kunnen. Bij omkeerbare reacties kan een dynamisch evenwicht ontstaan.  Bij heterogene evenwichten bevinden de reagerende stoffen zich in meerdere fasen. Een zuur opgelost in water:  Vormt H3O+ ionen. De concentraties van de stoffen veranderen daarbij niet.

nl/ De site voor samenvattingen en meer! pH / zuurgraad    De pH is een manier om de zuurheid van een oplossing in een getal uit te drukken. is de reactiesnelheid laag. Als de activeringsenergie van een reactie hoog is. Bij een exotherme reactie ligt het niveau van de beginstoffen hoger dan het niveau van de reactieproducten. Voor energie geldt de wet van energiebehoud: energie kan niet verdwijnen of ontstaan. De pH bepaald door de concentratie van H3O+ (aq) ionen. (mol/l) pOH = -log[OH ] pH en pOH in elkaar omrekenen: - pOH + pH = 14 Waterconstante Deze formule geldt alleen bij een temperatuur van 298 K. De waterconstante is de evenwichtsconstante van de volgende reactie: 2H O(l) 2 + + H O (aq) + OH (aq) 3 - Kw = [H3O (aq)]  [OH (aq)] Titratie: Titratie is een kwantitatieve analysemethode waarmee je experimenteel de molariteit van een zuur of een base kan berekenen. Bij titratie zijn twee oplossingen nodig die met elkaar kunnen reageren. (mol/l) Ook hoe basisch een oplossing is. kunnen we in een getal uitdrukken: in de pOH De pOH wordt bepaald door de concentratie van OH. Bij een endotherme reactie is dit andersom. Samenvatting Scheikunde VWO 15 . Een reactie moet altijd op gang gebracht worden.in oplossing. Bij een endotherm energie-effect wordt energie uit de omgeving opgenomen door de stof.ionen in een oplossing. In een energiediagram wordt het energieverloop van een reactie weergegeven.http://www. Formule voor berekenen van de pH: pH = -log[H3O ] pOH   + [H3O+] = concentratie H3O+ in oplossing. Formule voor het berekenen van de pOH: [OH-] = concentratie OH. Bij een exotherm energie-effect wordt door de stof energie aan de omgeving afgegeven. de activeringsenergie (Uact). Bij de niveaus moet je de reactievergelijking schrijven. oplossen en fase-overgangen treedt een energie-effect op. Een energie-effect kan endotherm op exotherm zijn. De pH wordt ook wel “zuurgraad” genoemd. Energie en evenwicht Bij reacties. Om de concentratie te kunnen berekenen. moet je de hoeveelheden van de oplossingen die je bij elkaar doet kunnen meten en van één van de oplossingen moet de concentratie bekend zijn. Dit gebeurt door een bepaalde hoeveelheid energie toe te voegen.schoolsamenvatting. Een katalysator verlaagt de activeringsenergie en daardoor wordt de reactiesnelheid hoger.

De coëfficiënten van reactievergelijkingen worden als exponenten geschreven. Samenvatting Scheikunde VWO 16 . Als de concentratiebreuk niet meer gelijk is aan de evenwichtsconstante.http://www. K is afhankelijk van de temperatuur. Bij gassen wordt vaak gewerkt met de partiële-drukbreuk in plaats van de concentratiebreuk. 3 p(N )x p(H ) 2 2 = Kp Voorbeeld partiële-drukbreuk: 2 p(NH ) 3 Als je aan een evenwicht een stof toevoegt. De verdelingsconstante (Kv) wordt gebruikt om uit te rekenen hoe een stof zich verdeelt over verschillende vloeistoffen. De evenwichtsconstante wordt bij gassen vaak aangegeven met Kp. DUS NIET vaste stoffen(s) en vloeistoffen(l)!! Voorbeeld opstellen concentratiebreuk: 2NH (g) 3 N (g) + 3H (g) 2 2 3 [N (g)] x [H (g)] 2 2 =K 2 [NH (g)] 3 Partiële druk: De bijdrage van één gas. Ca(OH) (s) 2 2+ Ca (aq) + 2 OH (aq) 2+ 2 [Ca (aq)] x [OH (aq)] = Ks In BINAS tabel 46 staan oplosbaarheidsproducten van zouten vermeld. worden de concentraties van de stoffen met elkaar vermenigvuldigd. omdat de druk makkelijker te bepalen is dan de concentratie. Voorbeeld: jood verdeelt zich over een laag water met daarop een laag wasbenzine: I (aq) 2 I (wb) 2 [I (wb)] 2 = Kv [I (aq)] 2 Het oplosbaarheidproduct (Ks) wordt gebruikt om uit te rekenen welk deel van een stof oplost in een vloeistof. Opstellen van de concentratiebreuk: Deel de concentratie van de stoffen die links van de reactiepijl door de concentratie van de reactieproducten die rechts van de reactiepijl staan. In de concentratiebreuk worden alleen stoffen meegenomen waarvan de concentraties kunnen veranderen.schoolsamenvatting. of het volume vergroot moet je met de concentratiebreuk nagaan met de partiële drukbreuk of er nog steeds evenwicht is. Eén van de twee reacties verloopt dan sneller. aan de totale druk. is er geen evenwicht meer. Dat zijn dus gassen (g) en oplossingen (aq).nl/ De concentratiebreuk (K=…) De site voor samenvattingen en meer! Evenwichtsvoorwaarde: Er is er sprake van evenwicht als de waarde van de concentratiebreuk gelijk is aan de evenwichtsconstante K. Let op het volgende:    Als er meerdere stoffen aan één kant van de pijl staan. in een mengsel van gassen.

De Kz van een stof is bekend.10 Kz Hiermee kan je x uitrekenen. Verwaarlozen mag als het aantal deeltjes dat ioniseert minder is dan 10% van het aantal deeltjes dat aanwezig was. Samenvatting Scheikunde VWO 17 .schoolsamenvatting.10 . wordt x in de noemer verwaarloosd. pH berekenen uit evenwichts voorwaarde (Kz): Met de evenwichtsvoorwaarde kan je de concentratie van de H3O+ ionen berekenen en daarmee dus de pH van de oplossing van dat zuur in water. Controle in Binas tabel 49: zuur moet links boven de base staan. evenwichtsreactie met (geconjungeerd) zuur     Algemene vergelijking: B (aq) + H O(l) Voorbeeld: F (aq) + H O(l) - 2 HF(aq) + OH (aq) 2 + BH (aq) + OH (aq) Binas tabel 49: basen met Kb < 1 zijn zwak Bij evenwicht geldt: K = + [HB ] [OH ] [B] =K b (Kb staat in Binas tabel 49) Een zuur-base reactie loopt als:  er een sterk zuur of een sterke base aanwezig is.  als links van de pijl een sterker zuur en een sterkere base staan dan rechts van de pijl.10 M oplossing: + 2 [H O ] [Z ] x 3 K= = = Kz [HZ] 0. De vergelijking wordt dan: x = 0.http://www. Dan loopt de reactie altijd.     Algemene vergelijking: HZ (aq) + H O(l) 2 Voorbeeld: C H COOH (aq) + H O(l) 6 5 2 + H O (aq) + Z (aq) 3 + H O (aq) + C6H5COO (aq) 3 Binas tabel 49: zuren met Kz < 1 zijn zwak + [H O ] [Z ] 3 Bij evenwicht geldt: K = = Kz [HZ] + - (Kz staat in Binas tabel 49) Sterke base:  Ionisatie bij oplossen in water: aflopende reactie   Voorbeeld: NaOH(s)  Na (aq) + OH (aq) Binas tabel 49: basen met Kb >> 1 zijn sterk Zwakke base:  Splitst niet volledig in water. Bij de berekening druk je het aantal deeltjes dat ioniseert uit in x.nl/ Sterke en zwakke zuren en basen De site voor samenvattingen en meer! Er bestaan sterke en zwakke zuren en er bestaan sterke en zwakke basen.x 2 Om de vergelijking te vereenvoudigen. evenwichtsreactie met (geconjungeerde) base. Sterk zuur:  Splitst in water volledig: aflopende reactie. moet ook bekend zijn. De concentratiebreuk wordt dan bij een 0.   Voorbeeld: HCl(aq) + H O(l)  H O (aq) + Cl (aq) 2 3 + - Binas tabel 49: zuren met Kz >> 1 zijn sterk Zwak zuur:  Splitst niet volledig in water. want die staat in Binas tabel 49 en het aantal mol dat voor de reactie aanwezig is. Als laatste moet je controleren of je x in de noemer mocht verwaarlozen.

kan afgeleid worden uit de zuur.nl/ Zuren en basen in de praktijk De site voor samenvattingen en meer! Bij het oplossen van niet-metaal oxiden (zoals CO2) in water. Een buffer kan je maken door een oplossing van een zwak zuur te mengen met zijn geconjugeerde base. Hierdoor ontstaat een zure oplossing.schoolsamenvatting. wordt een amfolyt genoemd. De pH van een buffermengsel wordt bepaald door de verhouding in mol waarin het zwakke zuur is gemengd met de geconjugeerde base. Bufferoplossingen zijn oplossingen waarvan de pH niet verandert als je een klein beetje zuur of een base toevoegt. die niet met elkaar reageren. Dit komt omdat een bufferoplossing zowel een zwak zuur als een zwakke base bevat. Een stof dat als een zuur en als een base kan reageren.http://www. ontstaat een zwak zuur. Samenvatting Scheikunde VWO 18 . Er moet wel voldoende veel van het zuur en de base aanwezig zijn in de oplossing. Een buffer ontstaat ook als je een overmaat van een oplossing van een zwak zuur laat reageren met een sterke base of een overmaat van zwakke base met een sterk zuur. Of een oplossing van een amfolyt in water zuur of base is. Dit wordt een zuur-base koppel genoemd.en baseconstante van de amfolyt. Ook niet als je de oplossing verdunt.

schoolsamenvatting. 6. Tel de twee halfreacties op. Schrijf de halfreactie van de oxidator op. 3. Het opstellen van een redoxreactie doe je op de volgende manier: 1. 4.ion REDUCTOR 2 + Samenvatting Scheikunde VWO 19 . Een batterij is een voorbeeld van een elektrochemische cel. Hierbij moet je halfreacties opstellen. waarbij je het aantal elektronen kloppend moet maken 7. Ga na of de oxidator kan reageren met de reductor. Halfreacties zijn reacties waarin elektronen voorkomen. Schijf de toestandsaanduidingen op in de redoxreactie. Inventariseer welke deeltjes aanwezig zijn. Bij een redoxreactie zijn de reductor en de oxidator voor de pijl altijd sterker dan de geconjugeerde reductor en de geconjugeerde oxidator na de pijl. De sterkste oxidator staat bovenaan en de sterkste reductor staat onderaan. Bij de halfreactie van een reductor ontstaat een geconjugeerde oxidator en bij de halfreactie van een oxidator ontstaat een geconjugeerde reductor. Dit levert energie.http://www. 2. De electronen worden door de metaaldraad van de ene halfcel naar de andere geleid. Een positief geladen electrode noemen we kathode.nl/ Redoxreacties De site voor samenvattingen en meer! Een redoxreactie is een reactie waarbij elektronen worden overgedragen. De kathode staat electonen af an de oplossing en de anode neemt electronen op uit de oplossing. Een redoxreactie verloopt alleen als de reductor rechtsonder de oxidator staat. Reductor: Een deeltje dat elektronen afstaat Oxidator: Een deeltje dat elektronen opneemt. een negatief geladen electrode heet anode. Ga na welke deeltjes oxidator en/of reductor zijn. Een halfcel is een zoutoplossing met daarin een electrode. Schrijf de halfreactie van de reductor op. In de electrochemische cel vindt een redoxreactie plaats. Een elektrochemische cel (of galvanische cel) is een gesloten stroomkring die bestaat uit twee halfcellen. Schematisch ziet een electrochemische cel er als volgt uit: e- e- REDUCTOR 1 OXIDATOR 2 eee- OXIDATOR 1 e- - + ion . moet je weten of het deeltje elektronen kan opnemen of afstaan waarbij er een bestaand deeltje ontstaat. Om te weten te komen of een deeltje een reductor of een oxidator is. De twee halfcellen worden verbonden door een zoutbrug (of een membraan) en een metaaldraad. In tabel 48 van Binas staat een hele lijst met reductoren en oxidatoren en de bijbehorende halfreacties. 5.

Door de oxidator worden elektronen uit de positieve elektrode opgenomen. Een membraan is een scheidingswand die bepaalde deeltjes kan doorlaten.http://www. Omdat er bij elektrolyse elektronen zijn betrokken. IJzer dat ongeveer 5% koolstof bevat wordt ruw ijzer genoemd en wordt onder andere gebruikt voor het maken van putdeksels. Als hier een oxidator wordt bijgevoegd. Via de zoutbrug kunnen ionen die zorgen voor ladingtransport van de oxidator naar de reductor gaan. Redoxreacties in de praktijk IJzer is een onedel metaal dat veel gebruikt wordt omdat het relatief goedkoop is. Als hier een oxidator wordt bijgevoegd. Bij corrosie bij kamertemperatuur is ook (ionenhoudend) water nodig. Elektrolyse is een ontledingsreactie door middel van een gelijkstroom. De elektronen kunnen via de metaaldraad van de negatieve elektrode naar de positieve elektrode gaan.nl/ De site voor samenvattingen en meer! Een zoutbrug is een buis die gevuld is met een elektrolytoplossing. Het proces waarbij ijzer gemaakt wordt uit ijzererts en koolstof. Bij de negatieve elektrode is dus een overschot aan negatieve elektronen. De elektroden worden door de sterkste oxidator uit de elektrolyt opgenomen. ontstaat er een aldehyde. ontstaat er een carbonzuur. Elektroden die bij de reactie mee reageren. Via een zoutbrug of een membraan kan ionentransport plaatsvinden. Hierdoor wordt de stoombron gesloten. worden aantastbare elektroden genoemd en elektroden die bij de reactie niet mee reageren.schoolsamenvatting. Roestvrijstaal is staal dat gemengd is met grote hoeveelheden chroom en nikkel. een vloeistof met vrije ionen (elektrolyt) en twee staafjes van metaal of koolstof (elektroden) die contact malen met het elektrolyt nodig. Bij een tertiair alcohol zit de OH-groep aan een tertiair koolstofatoom. Een tertiair alcohol reageert niet als reductor. Corrosie is de reactie van metalen met zuurstof waarbij metaaloxiden ontstaan. IJzer wordt gewonnen uit ijzererts. Staal roest vrij snel. Als een voorwerp met een laagje zink wordt bedekt. Bij een secundair alcohol zit de OHgroep aan een secundair koolstofatoom. Elektrolyse wordt in de chemische industrie gebruikt voor het produceren van zeer onedele metalen uit gesmolten zoutoplossingen en voor het bedekken van een voorwerk met een laagje metaal. Aan de elektrode zitten dus te weinig elektronen. Sommige alkanolen kunnen als reductor optreden. Aan de elektrode zitten dus te veel elektroden. heeft een negatieve lading. worden onaantastbare elektroden genoemd Bij elektrolyse wordt soms gebruik gemaakt van een membraan. Dit gebeurt met de reductoren koolstof of koolstofmonooxide. Bij een primair alcohol zit de OH-groep aan een primair koolstofatoom. Men kan corrosie tegengaan door het metaal af te schermen van zuurstof door een beschermende laag of door een opofferingsmetaal te plaatsen waar de zuurstof makkelijker meer reageert. De sterkste reductor uit de elektrolyt geeft elektronen af aan de positieve elektrode. ontstaat er een keton. De elektrode die met de plus van de spanningsbron is verbonden. wordt staal genoemd. Samenvatting Scheikunde VWO 20 . Dat is een oplossing die ionen bevat. Als er bij een aldehyde een oxidator wordt bijgevoegd. In metaalertsen zitten veel metaaloxiden. Om van ijzererts ijzer te maken. wordt dit galvaniseren genoemd. De elektrode die met de min van de spanningsbron is verbonden. Een keton reageert niet als reductor. moeten eerst de ijzeroxiden uit de erts gehaald worden. De reductor geeft elektronen af aan de negatieve elektrode. IJzer dat voor minder dan 2% uit koolstof bestaat. is het ook een redoxreactie. heeft een positieve lading. Voor elektrolyse zijn een gelijkspanningsbron. vindt plaats in hoogovens.

Samenvatting Scheikunde VWO 21 . treedt er een tetraëdrische omringing op. kan er cis-trans isometrie voorkomen.  Bij een evenwichtsreactie blijven er altijd beginstoffen aanwezig.  Ze hebben dezelfde molecuulformule. gaat het licht onverhinderd door. Hierdoor wordt alleen licht in één bepaalde trillingsrichting doorgelaten. Isomeren: Stoffen die dezelfde molecuulformule maar een verschillende structuurformule hebben Configuratie: De ruimtelijke rangschikking van atomen Stereoisomeren: Moleculen die alleen in ruimtelijke structuur verschillen Een asymmetrisch C atoom: Een C atoom met vier verschillende groepen om zich heen Als aan weerszijde van een starre binding verschillende groepen voorkomen.  Een beginstof is in overmaat aanwezig en kan niet helemaal weg reageren. waardoor weer andere bijproducten ontstaan. Het rendement wordt uitgedrukt in een percentage van de theoretische opbrengst.  Als beide groepen aan dezelfde kant zijn gebonden. Om een mengsel te zuiveren zijn er verschillende scheidingsmethoden mogelijk. In elke schil kunnen maar een bepaald aantal elektronen. komt er geen licht door de tweede polarisator. Bij een polarimeter gaat ongepolariseerd licht (licht met trillingsrichtingen naar alle kanten) door een polarisator. bevinden de overige vier bindingen zich in een plat vlak. Dit wordt een kwalitatieve scheidingsmethode genoemd. De bindingshoeken zijn 180º.  De beginstoffen zelf zijn onzuiver.nl/ Chemische technieken De site voor samenvattingen en meer! In de praktijk is de opbrengst van een reactie nooit gelijk aan de theoretische opbrengst. wordt dit de transvorm genoemd. Een racemisch mengsel is een mengsel van twee spiegelbeeldisomeren die met een molverhouding 1:1 gemengd zijn.of nevenreacties op. Aan de hand van de werkelijke opbrengst kan je het rendement van een productieproces vaststellen. Bij het maken van een product is het vaak een probleem dat er een mengsel ontstaat. Met een polarimeter kunnen optische isomeren van elkaar onderscheiden worden. Een racemisch mengsel verandert de trillingsrichting van het licht niet.http://www. Dubbele en drievoudige bindingen zijn starre bindingen. De bindingshoeken zijn dan 120º. ingewikkelde moleculen (zoals organische stoffen) komen vaak optische isomeren voor. wordt dit de cisvorm genoemd.  Er treden volg. Als je een tweede polarisator 90º draait ten opzichte van de eerste. dwz ze kunnen de trillingsrichting van licht draaien. Optische isomeren  Hebben een asymmetrisch koolstofatoom  zijn optisch actief. maar draaien de trillingsrichting van licht op een andere manier. Stereochemie Bij het atoommodel van Rutherford bestaat een atoom uit een kern met daaromheen verschillende schillen met elektronen. Als de tweede polarisator in dezelfde richting staat als de eerste. Van stoffen die opgebouwd zijn uit grote. Chromatografie is een scheidingsmethode die wordt gebruikt om uit te zoeken welke stoffen aanwezig zijn. omdat er niet vaak een symmetrievlak in dit soort moleculen voorkomt.schoolsamenvatting. Dit heeft verschillende oorzaken:  Bij de reactie ontstaan verschillende reactieproducten. De elektronen die in de buitenste schil zitten worden de valentie-elektronen genoemd.5º. Als twee koolstofatomen gebonden zijn met een dubbele binding. Als twee koolstofatomen gebonden zijn met een drievoudige binding. dus niet bewegelijk. Na de eerste polarisator komt het licht bij een tweede polarisator. Dit komt door verontreinigingen.  Als beide groepen aan weerszijden zijn gebonden. bevinden de overige twee bindingen zich in elkaars verlengde.    Als een koolstofatoom wordt omringd door vier enkele bindingen. Bij een chromatogram wordt met de verdelingsconstante de verhouding van de oplosbaarheid van een stof in de mobiele fase en de stationaire fase gegeven. Dit is gepolariseerd licht. De bindingshoeken zijn dan 109.

Het woord polymeer komt uit het Grieks: poly is veel en meros is deel. Rubber ontstaat ook uit additiepolymerisatie. Die chemische reactie wordt polymerisatiereactie genoemd. Hierdoor krijgt rubber na uitrekking weer zijn oorspronkelijke vorm.schoolsamenvatting. Dit zijn dwarsverbindingen tussen de polymeren. Thermoharders: Thermoharders blijven hard als je ze verwarmd. Hierbij wordt water afgesplitst.http://www. Polyesters en polyamiden worden gevormd door de condensatiepolymerisatie van een hydroxyzuur of door de condensatiepolymerisatie van een diol met een dizuur. Hierbij ontstaat een polymeer door afsplitsing van water. Dit soort stoffen worden elastomeren genoemd. Er bestaan twee soorten plastics: Thermoplasten: Thermoplasten worden zacht als je ze verwarmd en worden weer hard als je ze afkoelt. Polyester wordt gevormd door de polymerisatie van een hydroxyzuur of door de polymerisatie van een diol met een dizuur. De elasticiteit van rubber wordt veroorzaakt door crosslinks. De koolstofatomen kunnen hierdoor een nieuwe binding vormen en worden aan elkaar gekoppeld. (condensatiepolymerisatie) Samenvatting Scheikunde VWO 22 .nl/ Polymeren De site voor samenvattingen en meer! Monomeren zijn eenvoudige grondstoffen die. Bij condensatiepolymerisatie komt meestal water vrij. lange ketens vormen. Deze vorm van polymerisatie wordt additiepolymerisatie genoemd. Monomeren bevatten een dubbele binding die bij een reactie openspringt. Een andere vorm van polymerisatie is condensatiepolymerisatie. Plastics: stoffen die uit polymeren bestaan. Die lange ketens van monimeren worden polymeren genoemd. als ze aan elkaar worden gekoppeld door chemische reacties.

Door de tertiaire structuur heeft een enzym een specifieke katalytische werking. Onder invloed van zonlicht.2. worden disachariden genoemd. worden de ionbindingen verbroken worden. De spiraalstructuur wordt veroorzaakt door waterstofbruggen. Glucose wordt in de groene delen van een plant gemaakt. Een vetzuur is een organisch zuur met een hele lange alkylketen. daar waar chlorofyl aanwezig is. Glucose is een monomeer en zetmeel is een polymeer. De eiwitsynthese in een cel wordt gestuurd door de chromosomen. Vetten ontstaan uit verzadigde vetzuren en oliën ontstaan uit onverzadigde vetzuren. Bij vetharding reageert een olie met waterstof zodat er een vast vet ontstaat. Daarnaast hebben we ook nog kleine hoeveelheden mineralen en vitaminen nodig. In voedsel zitten ook voedingsvezels die ervoor zorgen dat het maagdarmkanaal goed blijft functioneren.3-propaantriol) en vetzuren. Koolhydraten en vetten leveren energie doordat ze in het lichaam worden verbrand. Voorbeelden van koolhydraten zijn glucose en zetmeel. Bij het koppelen van twee aminozuren ontstaat een dipeptide. Een eetbaar vet of een olie is een ester van glycerol (1.http://www. Dit wordt denatureren genoemd. chlorofyl+zonlicht   6 CO2 (g) + 6 H2O (l)  C6H12O6 (aq) + 6 O2 (g)  Eiwitten zijn polymeren die ontstaan uit aminozuren. Er zijn drie te onderscheiden structuren bij eiwitten:  Primaire structuur: de volgorde van de aminozuren in een eiwit  Secundaire structuur: de spiraalstructuur (helix) waar een eiwit uit kan bestaan. (vb: chromosoom)  Tertiaire structuur: als Helixen gevouwen of gekronkeld zijn door zwavelbruggen of ionbindingen. Glucose wordt ook wel een monosacharide genoemd en zetmeel een polysacharide. Chromosomen bestaan uit twee polyesterketens die door H bruggen aan elkaar zijn gebonden.en een carboxylgroep en kan dus nog verder reageren zodat er een polypeptide ontstaat. Een dipeptide heeft nog een amino.nl/ Voedingschemie De site voor samenvattingen en meer! De hoofdbestanddelen van ons voedsel zijn koolhydraten. Zetmeel wordt gevormd door de koppeling van glucose onder afsplitsing van water. Stoffen waarbij twee monosachariden met elkaar reageren onder afsplitsing van water. Samenvatting Scheikunde VWO 23 . wordt uit water en CO2 . Hierdoor verliest een eiwit zijn ruimtelijke structuur. Een enzym is een eiwit. Eiwitten zijn bouwstoffen en worden gebruikt voor de opbouw van cellen.  Quaternaire structuur: complexen van verschillende eiwitten Als een eiwit verwarmd wordt. vetten en eiwitten. glucose (C6H12O6) en zuurstof gemaakt.schoolsamenvatting.

Bij een kwantitatieve analyse wordt gekeken hoeveel er van een bepaalde stof aanwezig is. kan je afleiden uit het verschil in elektronegativiteit tussen de niet-metaalatomen en de ruimtelijke bouw van het molecuul. Hiermee kan je zien hoe vaak fragmenten van een bepaalde massa voorkomen. Een massaspectrometer werkt volgens het volgende principe: een deeltje krijgt een snelheid in een bepaalde richting en wordt er vervolgend een kracht op het deeltje uitgeoefend loodrecht op de bewegingsrichting. hoe lager het energieniveau. Hoeveel een deeltje afbuigt. Door het oppervlak onder de grafief van een chromatogram te bepalen. Eerst bereken je hoeveel energie het kost om de beginstoffen te ontleden in niet-ontleedbare stoffen. ook wel kolom genoemd. Bij de overgangsmetalen. Het model waarbij de elektronen van een atoom ingedeeld worden over verschillende energieniveaus lijkt op het schillenmodel. Met een massaspectrometer wordt een massaspectrum gemaakt. zijn geen dipoolmoleculen. Vanwege de wet van behoud van energie is de reactiewarmte de som van deze ontledings. maar heeft het tegenovergestelde teken. De elektronen om een atoom kunnen ingedeeld worden in groepen. hoe lang een geinjecteerde stof in de stationaire fase blijft. die er een grafiek van maakt. meet de retentietijd en de hoeveelheid stof die op dat moment uit de kolom komt. De ontledingswarmte is de reactiewarmte van het ontleden van één mol stof in de niet-ontleedbare stoffen.en ontledingsenergie. De dipoolsterkte van een molecuul wordt uitgedrukt in het dipoolmoment.http://www. Uit de temperatuurverandering en de soortelijke warmte van het water kan je de reactiewarmte berekenen. In het laagste energieniveau kunnen maximaal twee elektronen voorkomen en in de daarop volgende energieniveaus maximaal acht.nl/ Atoombouw en reacties De site voor samenvattingen en meer! De ionisatie-energie is de energie die nodig is om één elektron uit een deeltje te verwijderen. kan je de hoeveelheid stof uitrekenen. Een molecuul waarbij een polaire atoombinding aanwezig is. De elektronen in elke groep hebben een verschillende ionisatie-energie. De reactiewarmte is de warmte die vrijkomt bij een exotherme reactie. In die buis zit de stationere fase. De ontledingswarmte is even groot als de vormingswarmte. De detector. Deze verdeling van elektronen over de niveaus is bij alle atomen gelijk. Dipool moleculen zijn aan de ene kant een beetje positief en aan de andere kant een beetje negatief geladen. De detector geeft die gegevens door aan een plotter. Hierdoor buigt het deeltje af.schoolsamenvatting. De energieniveaus worden ook wel schillen genoemd. De waardes van dipoolmomenten zijn te vinden in tabel 55 van Binas. aan het eind van de kolom. Vervolgens bereken je hoeveel energie het kost om de reactieproducten te vormen uit niet-ontleedbare stoffen. Hiermee kan je de structuur van een onbekende stof achterhalen. De vormingswarmte is de reactiewarmte van de vorming van één mol stof uit de niet-ontleedbare stoffen. hangt af van de massa van het deeltje. de lanthaniden en de actiniden is de opvulling van de niveaus op een andere manier. De gasstroom voert door een lange buis. komt overeen met het nummer van de periode waarin een element in het periodiek systeem staat. De tijd. Samenvatting Scheikunde VWO 24 . Of een molecuul een dipool molecuul is. Hoe hoger de ionisatie-energie. Elektronen worden hierdoor ingedeeld in verschillende energieniveaus. kan een dipool molecuul zijn.en vormingsenergieën. Dat is een stof waaraan andere stoffen zich kunnen adsorberen. Analysetechnieken Bij een kwalitatieve analyse wordt gekeken welke stoffen aanwezig zijn. Die tijd wordt retentietijd genoemd. De reactiewarmte kan je berekenen met behulp van de vormings. De reactiewarmte kan je experimenteel bepalen door de warmte die vrijkomt op te laten nemen door een bekende hoeveelheid water. Gaschromatografie (kwalitatief en kwantitatieve analyse): Bij een gaschromatograaf vormt een stof die geanalyseerd moet worden een verdelingsevenwicht over de mobiele fase (een gasstroom) en de stationaire fase (een vaste stof). Het aantal energieniveaus dat gevuld is. Massaspectrometrie (kwalitatieve analyse): Met behulp van massaspectrometrie kan je de structuurformules van ingewikkelde verbindingen bepalen. is een karakteristieke eigenschap van die stof. De stof wordt met een injectiespuit in de gasstroom gebracht. Moleculen waarbij het dipoolmoment 0 is.

In een chemische fabriek kunnen twee soorten processen voorkomen:  Bij een continu proces is er continue aanvoer van beginstoffen en continue afvoer van eindproducten.  Men maakt gebruik van duurzame energiebronnen zoals wind. zout en chloor zijn belangrijke industriële producten.  Opslaan en afvoeren van het hoofdproduct.  Het afval wordt niet gedumpt. Een stof kan bepaalde golflengten uit licht absorberen. De kenmerken van productieprocessen waarbij sprake is van duurzame ontwikkeling zijn:  Men verbruikt de natuurlijke grondstoffen in hetzelfde tempo als waarin ze worden aangemaakt. Bij een toevallige fout wordt bijvoorbeeld iets verkeerd afgelezen.nl/ De site voor samenvattingen en meer! Absorptiespectrometrie (kwantitatieve analyse) Bij absorptiespectrometrie worden stoffen geïdentificeerd met behulp van licht. Door grondstoffen te hergebruiken en gebruik te maken van hernieuwbare grondstoffen kunnen de natuurlijke grondstoffen langer meegaan.http://www.  Zuivering van de stofstroom waarbij de hoofdproducten gescheiden worden van de bijproducten. Dit wordt het absorptiespectrum van een stof genoemd. Met behulp van een spectrofotometer kan je ook de concentratie van een stof bepalen.schoolsamenvatting. Door de stijgende welvaart zijn er steeds meer grondstoffen nodig en wordt er steeds meer afval geproduceerd. Samenvatting Scheikunde VWO 25 .  Het afzonderen van beginstoffen en weer toevoegen aan de reactor bij evenwichtsreacties (recirculeren). Welke golflengte geabsorbeerd wordt door een stof is te achterhalen met een spectrofotometer. Chemische industrie Bij een chemische fabriek worden grote hoeveelheden stoffen gemaakt. Bij systematische fouten is de manier waarop het experiment wordt uitgevoerd niet goed.  Reactie in de reactor met eventueel een katalysator. De belangrijkste scheidingsmethoden die gebruikt worden in de chemische industrie zijn:  Extractie: scheiding op basis van oplosbaarheid in extractiemiddel  Adsorptie: scheiding op basis van verschil in adsorptie  destillatie: scheiding op basis van verschil in kookpunt  filtratie: scheiding op basis van verschil in aggregatietoestand  bezinken: scheiding op basis van zwaartekracht  indampen: scheiding op basis van verschil in vluchtigheid  membraanfiltratie: scheiding op basis van verschil in deeltjesgrootte Ammoniak. De hoeveelheid natuurlijke grondstoffen die we tot onze beschikking hebben als mensen is beperkt. Bij experimenten moet je eerst een ijklijn te maken van de stof die je wilt onderzoeken. Om ervoor te zorgen dat het milieu hier zo min mogelijk schade ondervindt. water en zonne-energie.  Verwerken van het afval.  Bij een batchproces worden reactieproducten in porties gemaakt. In een blokschema wordt schematisch weergegeven wat er in een fabriek allemaal gebeurd. Bij een experiment kan je systematische en toevallige fouten maken.  Voorbewerking om de stoffen geschikt te maken voor de reactie. Dit kan met behulp van de wet van Lambert-Beer of door experimenten. omdat ze als grondstof voor andere producten dienen. maar zo bewerkt dat het geschikt is voor hergebruik. De stappen die bij een groot chemisch proces altijd voorkomen zijn:  Aanvoer en opslag van grondstoffen in silo‟s of tanks. De reactor wordt gevuld en na de reactie weer leeggemaakt. moet er aan duurzame ontwikkeling gedaan worden.

Als twee siliciumatomen twee zuurstofatomen gemeenschappelijk hebben. Bij drie gemeenschappelijke zuurstofatomen ontstaat een lagenstructuur. maar niet bestaan uit koolstofatomen. vormen ze ketens.http://www. Zeolieten kunnen ook als katalysator gebruikt worden. Zeolieten zijn een bijzondere groep van de aluminiumsilicaten. Eerst wordt zwavel verbrand waarbij zwaveldioxide ontstaat. Hierbij ontstaat eerst stikstofmonooxide. De positieve ionen kunnen makkelijk uitgewisseld worden door andere positieve ionen. Samenvatting Scheikunde VWO 26 . Stikstofmonooxide wordt vervolgens omgezet in stikstofdioxide en salpeterzuur. Salpeterzuur wordt in de chemische industrie gemaakt uit ammoniak. Dit komt omdat zeoliet extra negatief geladen is.schoolsamenvatting. omdat veel siliciumatomen vervangen zijn door aluminium. Zwaveldioxide wordt met behulp van een katalysator omgezet in zwaveltrioxide. Hierdoor kunnen positieve ionen zich goed hechten aan zeolieten.nl/ Bijzondere stoffen De site voor samenvattingen en meer! Silicaten zijn polymeren die lijken op koolstofpolymeren. Als silicium in silicaten gedeeltelijk vervangen is door aluminium. worden dit aluminiumsilicaten genoemd. Silicaten zijn opgebouwd uit SiO4 eenheden. Zwaveltrioxide reageert met water tot zwavelzuur. Het productieproces van zwavelzuur bestaat uit drie stappen. Bij vier gemeenschappelijke zuurstofatomen ontstaat een netwerk. Zeolieten kunnen gebruikt worden als ionenwisselaar.

6 Algemene gaswet 10 Alkanalen 5. 10 Groepen 1 Samenvatting Scheikunde VWO 27 . 24 Atoom 1 Atoomnummer 1 Atoomrest 1 Atoomrooster 1 Avogadro 9 Continu proces 25 Concentratie 9 Concentratiebreuk 16 Corrosie 20 Covalentie 1 Crosslinks 22 D Denatureren 23 Destillatie 4.6 Chemische hoeveelheid 9. 17 Energieniveaus 24 Enzym 23 Enzymen 13 Extractie 25 Esters 5.6 Alkanolen 5. 10 Chemische industrie 25 Chemisch rekenen 11 Chromatografie 21 Cis-vorm 21 Cis-Trans-isomerie 21 Condensatiepolymerisatie 22 Configuratie 21 G Gaschromatografie 24 Galvaniseren 20 Geconjungeerde base 17 Gefractioneerde destillatie 4 Glucose 9. 12.6 Analysetechnieken 24 Asymetrisch C atoom 21 Atoombinding 2 Atoombouw 1.schoolsamenvatting.6 Ethers 5. 25 Dichtheid 8 Dipolen 12 Dipoolmolekulen 12 Duitse hardheid 12 Duurzame ontwikkeling 25 Dynamisch evenwicht 14 E Edelgassen 1 Eenheden 7 Eerste orde reactie 13 Effectieve botsing 13 Eiwitten 23 Elastomeren 22 Elektrochemische cel 19 Elektrolyse 20 Elektronen 1 Elektronenformule 3 Elektronenparen 2 Elektrovalentie 2 Energie en evenwicht 15 Energiediagram 15 Evenwichtsvoorwaarde 16.6 Amfolyt 18 Aminen 5. 29 Grootheden 7.6 Alkoxyalkanen 5.nl/ De site voor samenvattingen en meer! Index VWO samenvatting Scheikunde A Aardwarmte 4 Absorptiespectrometrie 25 Activeringsenergie 15 Additiereactie 7 Additiepolymerisatie 22 Adsorptie 25 Aflopende reactie 17 Alkalimetalen 1 Alkanen 4 Alkenen 4 Alkynen 5.6 Aldehyden 5.http://www.6 B Base 14 Batchproces 25 Batterij 19 Benzine 4 Bezinken 25 Bioalcohol 4 Biodiesel 4 Biogas 4 Botsendedeeltjesmodel 13 Bufferoplossingen 18 Broeikaseffect 4 Broeikasgas 4 Broomwater 4 F Filtratie 25 Fossiele brandstoffen 4 C Carbonzuren 5.

25 L Lakmoes 14 Q Quaternaire structuur 23 M Massagetal 1 Massapercentage 9 Massaspectrometrie 24 Membraanfiltratie 25 Mengsel 4. 26 Kern 1 Kernenergie 4 Kooktrajecten 4 Koolhydraten 13. 25 Ionisatie-energie 24 Ionbinding 2. 21 Metaalbinding 1 Metaalrooster 1 Metalen 1 Molair volume 9 Molaire massa 9.schoolsamenvatting. 5 Oxidator 19. 23 Omkeerbare reacties 14 Ontkalken 12 Ontledingsreactie 20 Ontledingswarmte 24 Onverzadigde koolwaterstoffen 4.http://www. 2 Kristalwater 12 Kwantitatieve analyse 15. 10 Molariteit 9. 23 Opbrengst 21 Oplosbaarheidsproduct 16 Optische isomeren 21 Organische verbindingen 4. 24. 5. 15 Molekulaire stoffen 1 Molekuulformule 3. 20 I IJzer 20 Indampen 2. 17 PH berekenen 17 POH 15 Polyesters 22 Polyamiden 22 Polymeren 22 Plastics 22 Polarimeter 21 Polymerisatiereactie 22 Polypeptide 23 Primaire structuur 23 Protonen 1 K Katalysator 13. 15. 23 Ionen 2 Ionentransport 20 Ionrooster 2 Isomeren 4. 25. 3 Neutronen 1 Niet-metalen 1 Samenvatting Scheikunde VWO 28 .6 Romeins Cijfer 2 Rutherford 26 Ruwe aardolie 4 N Neerslagreactie 2.nl/ H Halogenen 1 Halfreacties 19 Hard water 12 Hergroepering 13 Hydratie 12 Homogene evenwichten 14 Hoogovens 20 Hetrogene evenwichten 14 Hydrolyse 5 De site voor samenvattingen en meer! O Olie 4. 5 Onverzadigde vetzuren 5. 23 Kraken 4 Kristalrooster 1. 21 P Partiële druk 16 Perioden 1 Periodiek systeem der elementen 1 PH 14. 4 Molekuulrooster 1 Monomeren 22 R Racemisch mengsel 27 Reactiesnelheid 16 Reactiesnelheidsvergelijking 16 Reactiemechanisme 16 Reactiewarmte 30 Redoxreacties 23 Reductor 23 Rekenen in de scheikunde 7 Rekenen met atomen 8 Ringvorming 5.

14. 21 Verdelingsevenwicht 14. 18 Zuur 5. 3 Snelheidsbepalende stap 13 Staal 20 Standaardomstandigheden 9 Stereoisomeren 21 Structuurformule 1.http://www. 17. 23 Wet van avogadro 9 Wet van energiebehoud 15 Windenergie 4 T Tetraëdrische omringing 21 Tertiaire structuur 23 Thermoplasten 22 Thermoharders 22 Titratie 15 Toevallige fouten 25 Tweede orde reactie 13 Z Zeolieten 26 Zepen 12 Zonne-energie 4. 17. 11 Slecht oplosbaar zout 2. 7 Vrije elektronen 1 W Water 2. 12 Verdelingsconstante 16. 12 Waterconstante 15 Waterstofbruggen 12. 3 Verschil in kookpunt 4. 25 Zoutbrug 19. 23 Vetharding 5. 5.nl/ S Salpeterzuur 26 Samengestelde ionen 2 Scheiden 4 Scheidingsmethoden 25 Secundare structuur 23 Silicaten 26 Significante cijfers 7.schoolsamenvatting. 20 Zouten 1 Zouten bereiden 3 Zuivere stoffen 4 Zuren en basen 14. 17 Zuurgraad 15 Zwavelzuur 26 V Valentie 2 Valentie-elektronen 21 Vanderwaalsbindingen 1. 23 Voedingschemie 23 Vormingswarmte 24 Voorvoegsels 4. 18 Zuur-base reactie 14. 25 Verzadigde koolwaterstoffen 4 Verzeping 5 Vet 5. 24 Verestering 5 Samenvatting Scheikunde VWO 29 . 23 Vetzuur 5. 3 Substitutiereactie 7 Systematische fouten 25 Systematische naamgeving 7 De site voor samenvattingen en meer! Verhoudingsformule 2. 6.