You are on page 1of 4

Jolanta Majewska-Waluś

Rola słuchu fonematycznego w procesie czytania i pisania
Człowiek jest istotą społeczną i jako taka podejmuje róŜnorodne działania, by kontaktować się z innymi ludźmi. Jednym ze sposobów takiego kontaktowania się jest mowa. L.Kaczmarek definiuje ją jako akt w procesie językowego porozumiewania się w słowie, gdzie nadawca przekazuje informację, a odbiorca ją odbiera. Autor wskazuje, Ŝe wyróŜnić moŜna w nim cztery składniki: język, mówienie, tekst oraz rozumienie. Prawidłowy przebieg tego procesu, zarówno ze strony nadawcy jak i odbiorcy, uwarunkowany jest między innymi jakością percepcji słuchowej. Jedną z własności percepcji słuchowej jest zdolność prawidłowego róŜnicowania dźwięków mowy ludzkiej. Nazywana jest ona słuchem fonematyczno – fonetycznym (mownym). Termin słuch fonematyczny jest bardzo róŜnie definiowany. J.T. Kania pod pojęciem tym rozumie umiejętność oceny bodźców akustycznych z punktu widzenia komunikacji językowej. W swej definicji podkreśla znaczenie wyodrębniania i identyfikowania istotnych elementów dźwięków mowy (słuch fonetyczny zaś wiąŜe się z identyfikacją, róŜnicowaniem, utoŜsamianiem oraz wymawianiem poszczególnych dźwięków mowy). I. Styczek twierdzi, Ŝe dzięki słuchowi fonematycznemu dźwięki mowy poza swoimi właściwościami fizycznymi, mają charakter bodźców językowych. I tu upatruje się znaczenia słuchu fonematycznego w rozwoju mowy. Problemy ze słuchem fonematycznym są bardzo często przyczyną zaburzeń mowy – - dzieci mają problem z artykulacją, gdyŜ wzorce kinestetyczno-ruchowe powstają pod kontrolą słuchu fonematycznego. Zła wymowa zaburza prawidłowy rozwój mowy, moŜe powodować, Ŝe jest on opóźniony. Zasób słów jest wtedy ubogi, dziecko z trudem przyswaja sobie długie wyrazy, jego mowę charakteryzują agramatyzmy. Zaburzenia słuchu fonematycznego są przyczyną trudności w: • rozumieniu złoŜonych instrukcji i poleceń słownych, • zapamiętywaniu i powtarzaniu trudnych wyrazów i dłuŜszych zdań, • tworzeniu opowiadań. • rozróŜnianiu wyrazów „podobnych brzmieniowo”, a to utrudnia lub moŜe nawet uniemoŜliwić odbiór mowy. Dzieci z zaburzonym słuchem fonematycznym nie dostrzegają w pełni piękna mowy, a wymowa ich jest bezbarwna, monotonna. Właściwy poziom rozwoju językowego dziecka ( odpowiednio bogate słownictwo, sprawne posługiwania się nim) warunkuje moŜliwość nabycia nowych umiejętności – czytania i pisania. Są one ze sobą integralnie powiązane, jednakŜe najpierw dziecko nabywa umiejętność czytania. Nauka pisania odbywa się na tzw. śladzie czytania. Czytanie i pisanie to niezwykle złoŜone umiejętności. A. Brzezińska zwraca uwagę, Ŝe proces ich kształtowania polega na jednoczesnym rozwijaniu szeregu umiejętności cząstkowych( np. rozpoznawanie znaków wzrokowych i słuchowych, kojarzenie ich ze sobą), a takŜe wielu właściwości psychicznych, tak intelektualnych jak i emocjonalno – motywacyjnych. Słuch fonematyczny odgrywa powaŜną rolę w początkowej nauce czytania i pisania, przy poznawaniu dźwięków, których brzmienie odpowiada nowym literom - elementom tekstu. Głównym celem uczenia się czytania i pisania jest opanowanie kolejnego narzędzia poznawania świata (jest nim przecieŜ takŜe i mowa). Nasuwa się więc wniosek, Ŝe słuch fonematyczny ma ogromne znaczenie w procesie poznawania świata.

1

Ogromną trudnością jest dla tych dzieci przejście na kolejny etap doskonalenia pisma – samodzielne zapisywanie własnych myśli. jaki ona oznacza. Dzieje się dlatego. Bez właściwie prowadzonej terapii pedagogicznej jedynie odwzorowywanie liter i wyrazów moŜe przychodzić takim dzieciom bez większych trudności. która wykształca się przez systematycznie prowadzony proces nauczania. Nie jest to moŜliwe bez prawidłowej percepcji dźwięków wchodzących w skład zapisywanego słowa. Ŝe czytanie wiąŜe się z rozpoznawaniem symboli (drukowanych lub pisanych). co w konsekwencji moŜe pociągnąć za sobą niepowodzenia szkolne. Jeśli u dziecka występuje wada wymowy. tempo czytania moŜe być bardzo spowolnione. nie będzie w stanie opanować umiejętności czytania. które słuŜą jako bodziec do przywołania nagromadzonych w toku Ŝycia znaczeń i tworzeniu zupełnie nowych znaczeń. podnieść jego tempa. W kolejnych klasach uczniowie z zaburzonym słuchem fonematycznym przekręcają wyrazy. Celem nauki pisania w pierwszym roku jest więc wiązanie dźwięku słowa z jego obrazem graficznym i ruchami niezbędnymi do zapisania go. Uczniowie ci praktycznie nie są w stanie zautomatyzować procesu pisania. Łukasik (powołując się na Miles A. Pozostałe etapy kształtowania mowy pisanej są dla nich źródłem niepowodzeń i frustracji. Dziecko przyporządkowuje odpowiednie litery dźwiękom wchodzącym w skład słowa. Niezwykle istotnym elementem umiejętności czytania jest rozumienie tekstu. następnie odbywa się wyodrębnienie w nim poszczególnych fonemów w znaki literowe i wreszcie zapis serii zróŜnicowanych znaków graficznych. a częściowo odgadują. Ŝe dziecko przy nauce czytania napotyka powaŜne trudności. Dziecko. które następnie zapisuje. Pisanie jest umiejętnością. Ćwiczenia w pisaniu pod dyktando mają miejsce juŜ w II semestrze klasy pierwszej. Znaczne opóźnienia funkcji słuchowych powodują. a następnie dokonywać syntezy w dźwiękową całość. JeŜeli problemy te nie zostaną dostatecznie wcześnie zauwaŜone. by pomóc sobie. Kolejnym etapem jest pisanie ze słuchu. co wpływa negatywnie na zapamiętanie i rozumienie tekstu. zaburzona jest intonacja i akcent zdaniowy. ale i uświadamia sobie głośno dźwięk. Badacze wskazują na istotną zaleŜność między rozwojem mowy ustnej a pismem. a dziecko nie zostanie poddane terapii pedagogicznej. gdyŜ pisanie dokonuje się przy współudziale narządów mowy. Takie trudności pojawiają się zwykle w klasie pierwszej i manifestują uporczywym głoskowaniem utrudniającym lub nawet uniemoŜliwiającym rozumienie czytanego tekstu. Czytający ogromny wysiłek skupia na technicznej stronie tego procesu. dziecko najczęściej pisze tak jak mówi i stąd duŜa liczba błędów w piśmie. Według B. Wtedy to właśnie najczęściej ujawniają się ogromne problemy z pisaniem u dzieci z zaburzonym słuchem fonematycznym. kiedy to dziecko pisząc (odwzorowując) wymawia głośno dźwięki.S. mylą wyrazy podobne brzmieniowo. poniewaŜ słuchowe wyobraŜenia elementów mowy ustnej i odpowiadające im ruchy narządów mowy są podstawą do kształtowania się elementarnych procesów mowy pisanej. Stąd ogromna rola prawidłowo ukształtowanego słuchu fonematycznego. MoŜna to zaobserwować zwłaszcza w początkowym etapie nauki pisania. Robi to po to. gdyŜ nie tylko wówczas widzi literę. musi przekładać poszczególne znaki graficzne na odnośne dźwięki mowy. Istotą trudności w czytaniu jest więc trudność w dokonywaniu syntezy. czytanie jest nierytmiczne. Jest to dość skomplikowany proces i juŜ drobne opóźnienia w analizie i syntezie słuchowej powodują zakłócenie róŜnicowania poszczególnych dźwięków oraz ich scalania (złoŜenia przeliterowanych dźwięków w całość). kiedy to słowo powinno być zapisane bezpośrednio po usłyszeniu go (bez przyglądania się wzorowi juŜ zapisanemu). zmieniają głoski lub opuszczają pojedyncze głoski oraz sylaby. Sawy umiejętność tę zapoczątkowuje analiza dźwięków potoku słownego. 2 . czytają je częściowo. które uczy się czytać. Tinker) wyjaśnia.

problemy z róŜnicowaniem i – j. B. sz. których podstawowym załoŜeniem programowym jest właśnie nauka i czytania i pisania. W klasach początkowych. mają problemy z koncentracją uwagi. Ŝe nie bez znaczenia jest tu trening w rozpoznawaniu własnych dźwięków mowy oraz dźwięków innych osób. tabliczki mnoŜenia. języków obcych (oraz wszelkich ciągów wyrazowych np. • trudności ze zmiękczeniami. Przekłada się to na praktykę i począwszy od klasy trzeciej uczniowie z zaburzeniami słuchu fonematycznego radzą sobie z czytaniem. czy rodzice oraz nauczyciele. Nowak zwraca takŜe uwagę na to. symptomy nieprzystosowania społecznego. • wstawianie dodatkowych liter (y). Uczniowie ci bywają nadwraŜliwi. trudności wychowawcze. Charakteryzuje ich niepokój psychiczny i motoryczny. Stąd konieczność szybkiej i właściwej diagnozy. Rocławski wykazuje. Autorka powołując się na H. psychologiczne i społeczne. a podłoŜem ich są czynniki niezaleŜne od chęci i woli dziecka. • opuszczanie końcówek wyrazów. mogą sami w jakiś sposób wpływać na kształtowanie lub rozwój słuchu fonematycznego. J. przekorni. Nasuwa się jeszcze pytanie.Podczas pisania wyrazów. W przypadku powaŜnych zburzeń pisane przez dzieci wyrazy mogą być tak zniekształcone. • pismo fonetyczne. • mylenie kolejności liter w wyrazie. cz. dni tygodnia. Dzieje się tak dlatego. B. z. Doskonałym podsumowaniem przedstawionych rozwaŜań jest stwierdzenie J. Ŝe dzieci te często mają takŜe gorszą pamięć słuchową i w związku z tym trudniej uczą się wierszy. Spionek zwraca uwagę takŜe na inną ciekawą zaleŜność. Ŝe aŜ trudne do odczytania. • opuszczanie słów.E. Ŝe dany wyraz nie odpowiada zapamiętanemu obrazowi graficznemu i dokonują poprawek). a następnie odpowiednio poprowadzonej terapii pedagogicznej. mogą spowodować róŜne reakcje nerwicowe. mogą teŜ być zupełnie odmienne od dyktowanych (mogą mieć zmienioną treść). poniewaŜ pierwsze niepowodzenia szkolne mogą być przyczyną zniechęcenia dziecka do nauki. nazw miesięcy). Słuchowe scalenie dźwięków przy czytaniu jest mimo wszystko łatwiejsze od róŜnicowania dźwiękowego przy pisaniu ze słuchu. U dzieci z trudnościami w czytaniu i pisaniu często obserwuje się zakłócenia emocjonalne. którzy nie są terapeutami. • ubezdźwięcznianie. to w starszych klasach pomagają sobie w czasie dyktand pamięcią wzrokową (spostrzegają. • opuszczanie spółgłosek (wczoraj – czoraj). Nowak: „Problematyka słuchu fonematycznego oraz trudności w czytaniu i pisaniu jest waŜnym zagadnieniem ze względu na wynikające z nich konsekwencje pedagogiczne. niepowodzenia w tym zakresie decydują o dalszych losach szkolnych dziecka”. Podkreśla teŜ rolę ćwiczeń ortofonicznych oraz muzycznych.E. c. • opuszczanie samogłosek (drugi – drgi). 3 . • niekończenie zdań. których dziecko nie widzi ujawniają się zaburzenia w zakresie analizy i syntezy słuchowej. natomiast nadal bardzo źle piszą ze słuchu. Sawa wskazuje na najczęściej pojawiające się błędy w pracach tych dzieci: • mylenie liter dźwiękopodobnych (s. rz). JeŜeli nie mają zaburzeń funkcji wzrokowych.

Badanie i kształtowanie słuchu fonematycznego. Nasze dziecko uczy się mowy. Logopedia.. Warszawa 1987 WSiP Kania J. Warszawa 1982 WSiP Kaczmarek L.. Słuch fonemowy i fonematyczny.. JeŜeli dziecko źle czyta i pisze. Pedagogiczne problemy słuchu fonematycznego u uczniów z trudnościami w czytaniu i pisaniu. Szkice logopedyczne. Lublin 1977 Wydawnictwo Lubelskie Łukasik S. Warszawa 1982 WSiP Styczek I.. Język polski w klasie 1.. Warszawa 1979 PWN 4 .Bibliografia Brzezińska A. Gdańsk 1999. Warszawa1990 WSiP Nowak J. Bydgoszcz 1992 Wydawnictwo Uczelniane WSP w Bydgoszczy Sawa B.T... (red).E. Uniwersytet Gdański Styczek I. (red). Przewodnik metodyczny. Warszawa 1987 WSiP Rocławski B. Czytanie i pisanie – nowy język dziecka.