KEMIJA

SKRIPTA ZA DRŽAVNU MATURU

izradila:

Kristina Kučanda ,
PMF-Kemijski odsjek, Preddiplomski studij kemije, 1. godina 2010/11.

Autor: Kristina Kučanda, PMF-Kemijski odsjek, Preddiplomski studij kemije, 1. godina 2010/11. kristina-kucanda@hi.t-com.hr

prema: Ispitni katalog za državnu maturu u šk. god. 2010./2011., Kemija, NCVVO

Objavljeno na: www.drzavna-matura.com

Kontakt : info@drzavna-matura.com

Skripta se može koristiti samo za individualne potrebe korisnika uz poštivanje svih autorskih i vlasničkih prava. Zabranjeno je mijenjati, distribuirati, prodavati, licencirati ili koristiti sadržaj u komercijalne ili bilo koje druge svrhe bez dozvole autora. Skripta se koristi na vlastitu odgovornost i autori se ne mogu smatrati odgovornima za bilo kakvu štetu koja na bilo koji način može nastati korištenjem. Zagreb, 2010.

Sadržaj
Uvod ................................................................................................................................................ 1 Napomena uz "predizdanje" ........................................................................................................... 1

1 i. ii.

ELEKTRONSKA KONFIGURACIJA I PERIODIČNOST SVOJSTAVA ELEMENATA ...................... 2 elektronska konfiguracija ............................................................................................... 2 atomski polumjer, energija ionizacije, elektronski afinitet, elektronegativnost ........... 4 ostala fizikalna i kemijska svojstva ................................................................................. 5

iii.

Zadaci .............................................................................................................................................. 6 Rješenja ........................................................................................................................................... 7

iv.

izoelektronske čestice .................................................................................................... 7

Zadaci .............................................................................................................................................. 7 Rješenja ........................................................................................................................................... 8 Zadaci*............................................................................................................................................. 8 Rješenja* ......................................................................................................................................... 8

2

VRSTE KEMIJSKIH REAKCIJA ................................................................................................ 9
Zadaci ............................................................................................................................................ 11 Rješenja ......................................................................................................................................... 13

3

REDOKSI ............................................................................................................................ 14
Zadaci ............................................................................................................................................ 18 Rješenja ......................................................................................................................................... 18

4

KISELINE, BAZE I SOLI ........................................................................................................ 20
Zadaci ............................................................................................................................................ 22 Rješenja ......................................................................................................................................... 23

5

VRSTE I JAKOST KEMIJSKIH VEZA ...................................................................................... 25
Zadaci ............................................................................................................................................ 27 Rješenja ......................................................................................................................................... 29

6

VSEPR teorija ..................................................................................................................... 30
Kako nacrtati prostornu strukturu?............................................................................................... 33 Zadaci ............................................................................................................................................ 34

Rješenja ......................................................................................................................................... 35

7

KRISTALNE STRUKTURE ..................................................................................................... 37
Zadaci ............................................................................................................................................ 40 Rješenja ......................................................................................................................................... 41

8

ELEKTROKEMIJA ................................................................................................................ 42
Zadaci ............................................................................................................................................ 44 Rješenja ......................................................................................................................................... 46

9 i. ii.

RAČUNANJE U KEMIJI: MJERNE JEDINICE, VELIČINE I FORMULE ..................................... 48 pretvaranje mjernih jedinica ........................................................................................ 48 veličine koje je potrebno poznavati ............................................................................. 49 bitne formule................................................................................................................ 51

iii.

Primjer pametnog baratanja formulama ...................................................................................... 55 Primjer za Hessov zakon ................................................................................................................ 56 Primjer određivanja empirijske formule ....................................................................................... 57 Razrjeđivanje otopina.................................................................................................................... 57 Miješanje kiseline i lužine .............................................................................................................. 58 Zadaci ............................................................................................................................................ 59 Rješenja ......................................................................................................................................... 69

DODATAK 1: RAZNE BOJE I PROMJENE BOJA ........................................................................... 72 DODATAK 2: KEMIJSKE FORMULE I NAZIVI .............................................................................. 75 DODATAK 3: KEMIJSKE FORMULE I SVOJSTVA TVARI IZ SVAKODNEVNE UPOTREBE .............. 77
Zahvale .......................................................................................................................................... 79

.

com 1 Uvod Namjena ove skripte je obuhvatiti najbitnije točke gradiva na koje treba obratiti pozornost pri pripremi za državnu maturu iz kemije. U vedini skripte (osim dodatka Razne boje i promjene boja u kojem ilustrira sadržaj) boja teksta upuduje na težinu gradiva: zelenom je označeno osnovno gradivo koje bi svi trebali bar donekle poznavati za pozitivnu ocjenu. autorica . Napomena uz "predizdanje" Ova djelomično dovršena skripta ne sadržava neke planirane dijelove. osobito ne maturantima koji nisu imali prikladnu nastavu kemije u srednjoj školi. i objaviti u novom izdanju skripte. Sve stavke koje obuhvada sadržane su u Ispitnom katalogu. Namjera mi je obraditi ga do proljetnih praznika 2011. premda nije ni posve isključeno.drzavna-matura. ali NE obuhvada sve stavke iz Ispitnog kataloga jer ih je zbog njegove opsežnosti i još uvijek prisutnih nejasnoda nemogude u ovim okvirima obuhvatiti. nudedi tehnike za lakše pamdenje i razumijevanje te upozoravajudi na česte greške. narančastom ono nešto naprednije (za više ocjene). razreda. nego kao nadopuna srednjoškolskim udžbenicima i drugim sredstvima. prvenstveno gradivo 4. a tamnocrvenom najnaprednije gradivo (za one koji žele znati više – nije vjerojatno. Ova skripta NIJE namijenjena da posluži kao jedini izvor za učenje za maturu. da de se takvo gradivo pojaviti na maturi).

com 2 1 ELEKTRONSKA KONFIGURACIJA I PERIODIČNOST SVOJSTAVA ELEMENATA periodni sustav koji se dobije s ispitom: – ima: simbole elemenata.. redne brojeve.. i. oksidacijske brojeve. perioda i skupina. podjelu na metale i nemetale. nazive blokova. pomodne oznake za odčitavanje elektronske konfuguracije. relativne atomske mase – nema: nazive elemenata. elektronska konfiguracija – treba znati samo za elemente prve 4 periode: 1s 2s 3s 4s 3d 4p 2p 3p .drzavna-matura.

H = 1s1 He = 1s2 Li = 1s2 2s1 = [He] 2s1 B = 1s2 2s2 2p1 = [He] 2s2 2p1 Ne = 1s2 2s2 2p6 = [He] 2s2 2p6 Sc = 1s2 2s2 2p6 3s2 3p6 4s2 3d1 = [Ar] 4s2 3d1 Zn = 1s2 2s2 2p6 3s2 3p6 4s2 3d10 = [Ar] 4s2 3d10 Kr = 1s2 2s2 2p6 3s2 3p6 4s2 3d10 4p6 = [Ar] 4s2 3d10 4p6 – iznimke: Cr = [Ar] 4s1 3d5 Cu = [Ar] 4s1 3d10 (neki smatraju da je pravilnije prvo pisati 3d a onda 4s elektrone. Li+ = 1s2 ( = [He] ) Ca2+ = 1s2 2s2 2p6 3s2 3p6 ( = [Ar] ) Al3+ = 1s2 2s2 2p6 ( = [Ne] ) anioni  elektronskoj konfiguraciji atoma dodaje se odgovarajudi broj sljededih elektrona npr.com 3 npr.drzavna-matura. oba redoslijeda bi trebala biti prihvatljiva) – i za njihove ione: kationi  od elektronske konfiguracije atoma oduzima se odgovarajudi broj zadnje dodanih elektrona npr. H– = 1s2 ( = [He] ) .

d (prijelazne metale) i f (lantanoide i aktinoide) elemente ignoriramo) energija ionizacije: energija potrebna za izbijanje elektrona iz atoma (u plinovitom stanju. ΔE = Ei  što je manja. a tek onda 3d elektroni Fe = [Ar] 4s2 3d6 Fe2+ = [Ar] 3d6 Fe3+ = [Ar] 3d5 Cu = [Ar] 4s1 3d10 Cu+ = [Ar] 3d10 Cu2+ = [Ar] 3d9 ii. a druga. = energija potrebna za izbijanje sljededeg elektrona iz kationa) X(g)  X+(g) + e–. elektronegativnost atomski polumjer (razmatramo prvenstveno s i p elemente bez plemenitih plinova. elektronski afinitet. atomski polumjer. atom lakše tvori katione . to je prva energija ionizacije.drzavna-matura. treda itd. elektronski afinitet.com 4 O2– = 1s2 2s2 2p6 ( = [Ne] ) P3– = 1s2 2s2 2p6 3s2 3p6 ( = [Ar] ) opdenito. energija ionizacije. elementi najlakše (najčešde) tvore ione čija je elektronska konfiguracija jednaka elektronskoj konfiguraciji po rednom broju najbližeg plemenitog plina – kationi prijelaznih elemenata: prvo odlaze 4s. elektronegativnost energija ionizacije.

nemetalna svojstva i reaktivnost nemetala. atom lakše tvori anione elektronegativnost: veličina ovisna o energiji ionizacije i elektronskom afinitetu koja pokazuje relativnu (u odnosu na ostale elemente) težnju da atom tvori anione ili katione (što je veda.com 5 elektronski afinitet: energija potrebna za izbijanje elektrona iz jednovalentnog aniona (u plinovitom stanju. bazičnost oksida. hidrida i halogenida (f elemente ignoriramo) gustoda. kiselost oksida. = – energija koja se oslobodi kad atom primi elektron) X–(g)  X(g) + e–. ostala fizikalna i kemijska svojstva tvorenje aniona. metalna svojstva i reaktivnost metala.drzavna-matura. periode imaju manji elektronski afinitet od elemenata ravno ispod sebe jer su njihovi atomi vrlo mali pa "redovni" elektroni jače odbijaju dodatni elektron. kovalentni karakter oksida. ionski karakter oksida. što je manja. dakle najvedi elektronski afinitet u periodnom sustavu ima klor a ne fluor iii. lakše tvori anione. što je veda razlika elektronegativnosti između elemenata u vezi. elementi berilijeve i dušikove skupine imaju osobito nizak elektronski afinitet jer imaju popunjene valentne s orbitale odnosno polupopunjene valentne p orbitale. tališta. ΔE = Eea  što je vedi. hidrida i halogenida tvorenje kationa. p–elementi 2. energija ionizacije i elektronski afinitet ne mijenjaju se kroz periodni sustav posve pravilno – najvažnije iznimke: elementi borove i kisikove skupine imaju manju prvu energiju ionizacije od prethodedih elemenata berilijeve odnosno dušikove skupine jer se njihovom ionizacijom izbija jedini p elektron vanjske ljuske odnosno ostaju 3 nesparena p elektrona (polupopunjene p orbitale). veza je polarnija odnosno više ionskog karaktera. lakše tvori katione) odnosno ima negativan ili pozitivan oksidacijski broj u spojevima. plemenitim plinovima ne određuje se elektronegativnost jer ne tvore spojeve ili ih ne tvore dovoljno *atomski polumjer. vrelišta .

As D. As B. B D. As ispravno poredani prema rastudem polumjeru? A. Cr C. Na. Be. N C. As D. Si 7. S 3. S 6. S. Li. Li. P. Mg D. Koje svojstvo se u periodnom sustavu smanjuje slijeva nadesno i povedava odozgo prema dolje? A. P C. Al B. P. Ca 5. energija ionizacije D. B. Koji od navedenih elemenata je najelektronegativniji? A. K C. Be C. Koji od navedenih elemenata ima elektronsku konfiguraciju vanjske ljuske s 2p4? A. Koji je točni redoslijed kad se atomi Li. Na . Li. Kojim su redom atomi P. Be. B. Be. As. S. P. B. Koji od navedenih atoma ima najmanju prvu energiju ionizacije? A.com 6 Zadaci 1. Na B. K C. S. S. Na poredaju po porastu atomskog polumjera? A. As. B C. Br 8. B. Koji od navedenih atoma ima najvedi atomski polumjer? A. Na. O D. Na B. talište 4. Li B. Se 2. Oksid kojeg od navedenih elemenata je najviše ionski? A.drzavna-matura. elektronegativnost C. Be. Br B. Ge D. Li. C D. polumjer atoma B. Ca B.

b) Fe2+  K. popunjena vanjska (valentna) ljuska) izoelektronski s nekoliko aniona i kationa (nastalih iz atoma koji se nalaze do tri mjesta ispred odnosno iza njega u periodnom sustavu – uvijek gledati u periodni sustav elemenata kad se rješavaju zadaci s izoelektronskim česticama!) – kationi su uvijek manji od izoelektronskih atoma (protoni iz jezgre jače privlače manji broj elektrona). izoelektronske čestice – čestice koje imaju isti broj elektrona (NE u jezgri nego u elektronskom omotaču) – atomi – neutralni (broj elektrona = broj protona) – kationi – pozitivno nabijeni ioni (broj elektrona < broj protona) Xn+ – anioni – negativno nabijeni ioni (broj elektrona > broj protona) Xn– – najčešde je atom plemenitog plina (najstabilnija elektronska konfiguracija.drzavna-matura. to mu je polumjer vedi Zadaci 1. 8. P3–. Ca2+. 7.com 7 Rješenja 1. 3. što je vedi nabojni broj aniona. 6. d) Mg+  Na ? Stavi znak nejednakosti u kvadratid između njih (i samo između njih) da označiš odnos veličina njihovih polumjera. Cl–. 2. 5. D C A B C A B D iv. . c) S–  Br. Sc3+. Zn2+. S2–. 2. to mu je polumjer manji – anioni su uvijek vedi od izoelektronskih atoma (protoni iz jezgre slabije privlače vedi broj elektrona). Koje su od navedenih čestica izoelektronske: a) O–  F. K+. a izoelektronske čestice poredaj po veličini od najmanje prema najvedoj: Ar. što je vedi nabojni broj kationa. Prekriži česticu koja nije izoelektronska s ostalima. 4.

Sc3+. a 2. Poveži molekule s izoelektronskim ionima. b. b) NO2–. Zn2+. a) O– F. d. d) SO2 2. e. a) CH4 b) C2H6 c) CO2 d) N2O4 e) N2 Rješenja* 1. c __ N2H62+ __ C2O42– __ NH4+ __ C22– __ NO2+ .drzavna-matura. S2–. Ca2+. c) NH2–. d) Mg+ Na – izoelektronske mogu biti i čestice koje se sastoje od više atoma (molekule i višeatomni ioni) – gleda se zbroj elektrona atoma od kojih se čestica sastoji minus nabojni broj (uzimajudi u obzir predznak nabojnog broja!). njihove odnose veličina teže je predvidjeti. K+. Cl–. Ar. ali uglavnom vrijedi isto pravilo Zadaci* 1.com 8 Rješenja 1. a. P3– 2. Koja od navedenih čestica je izoelektronska s NO2+? a) N2O.

ali ne sve. ΔH°r = 80 kJ/mol *vedina rekacija za koje je potrebna povišena temperatura su endotermne. mnoge samo imaju veliku energiju aktivacije (energija potrebna da reakcija započne ≠ promjena energije u reakciji)! 2. po promjeni energije (u termodinamici) – egzotermne – u njima se oslobađa energija. gorenje magnezija: Mg(s) + ½O2(g)  MgO(s) – povratne – u stanju ravnoteže u reakcijskoj smjesi je prisutna znatna količina i produkata i reaktanata (konstanta ravnoteže između 0. ravnoteža je pomaknuta daleko prema produktima (konstanta ravnoteže veda od 100). u stanju ravnoteže u reakcijskoj smjesi je prisutna zanemariva količina reaktanata.01 i 100). gorenje metana (zemnog plina): CH4(g) + 2O2(g)  CO2(g) + 2H2O(g). pišu se s povratnom strelicom ili N2O4(g) npr.com 9 2 VRSTE KEMIJSKIH REAKCIJA 1. pišu se s "normalnom" strelicom → npr.drzavna-matura. po složenosti reaktanata i produkata – sinteza – od jednostavnijih tvari nastaju složenije npr. reakcijska entalpija je pozitivna npr. ΔH°r = –890 kJ/mol – endotermne – u njima se "troši" (veže) energija. reakcijska entalpija je negativna npr. dimerizacija dušikova(IV) oksida: 2NO2(g) 3. produkti imaju nižu energiju od reaktanata. tlak) može se znatno utjecati na omjer prisutnih produkata i reaktanata. po stupnju ravnoteže – nepovratne – "idu do kraja". produkti imaju višu energiju od reaktanata. promjenom uvjeta (temperatura. sinteza nitrobenzena . žarenje modre galice: CuSO4×5H2O(s)  CuSO4(s) + 5H2O.

hidroliza estera: hidroliza soli slabih kiselina ili baza – anion slabe kiseline ili kation slabe baze reagira s vodom tako da nastane ta kiselina ili baza te hidroksilni anion ili oksonijev kation (vidi u poglavlju Kiseline. termički raspad kalcijeva karbonata: CaCO3(s) CaO(s) + CO2(g) (Δ je oznaka za žarenje.com 10 sinteza amonijeva klorida NH3(g) + HCl(g)  NH4Cl(s) – analiza – složenije tvari se rastavljaju na jednostavnije – piroliza – povišenom temperaturom bez prisutnosti kisika npr. iz FeCl3) – fotoliza – djelovanjem svjetlosti npr. iz CH3COONa) Fe3+ + 2H2O  Fe(OH)2+ + H3O+ (npr. h = Planckova konstanta 6. elektroliza vode: 2H2O(l)  2H2(g) + O2(g) . fotoliza srebrova klorida AgCl(s) ½Cl2(g) + Ag(s) (hν = energija kvanta svjetlosnog zračenja (ν = frekvencija. baze i soli) CH3COO– + H2O  CH3COOH + OH– (npr.drzavna-matura.62×10–34 Js)) – elektroliza – djelovanjem električne struje npr. umjesto toga se može pisati i +ΔT za povišenje temperature) – hidroliza – uz pomod vode npr.

nisu sve postojede reakcije redoks–reakcije. po promjeni zasidenosti (organske reakcije) – eliminacija – smanjenje zasidenosti (povedanje nezasidenosti) – oduzimanjem atoma nastaje dvostruka ili trostruka veza – adicija – povedanje zasidenosti – dodavanjem atoma na trostruku ili dvostruku vezu nastaje dvostruka ili jednostruka – supstitucija – jedan atom se zamjenjuje drugim. po smjeru putovanja elektrona (redoks–reakcije) – oksidacija – otpuštanje elektrona – povedanje oksidacijskog broja – redukcija – primanje elektrona – smanjenje oksidacijskog broja *u svakoj redoks reakciji odvijaju se jednako i oksidacija i redukcija!. kiselo–bazne reakcije = neutralizacija vidi poglavlje Kiseline. U kojoj od navedenih reakcija dolazi do promjena oksidacijskog broja? .com 11 elektroliza taline natrijeva klorida: NaCl(l)  Na(l) + ½Cl2(g) 4. ne dolazi u svim kemijskim reakcijama do promjene oksidacijskog broja vidi poglavlje Redoksi 5. baze i soli Zadaci 1. pri čemu se ne mijenja zasidenost 6. za svaku posebno mogude je napisati samo jednadžbu polurekacije koja sadrži elektrone *naravno.drzavna-matura.

CrO3  CrOF3 B. neutralizacija D. D. Izravna sinteza klorbenzena iz benzena (uz FeCl3 kao katalizator) je: A. ni I. hidroliza C. Koji od navedenih procesa su egzotermni? I. adicija B.drzavna-matura. ni II. SO3  SO42– D. saponifikacija 5. VO3–  VO2+ B. Koja od navedenih promjena je oksidacija? A. samo I. Cr3+  Cr(OH)4– C. 2K2CrO4 + H2SO4 → K2Cr2O7 + K2SO4 + H2O D. oduzimanje kristalne vode barijevom kloridu dihidratu A. H2SO4 + Na2CO3 → Na2SO4 + H2O + CO2 C. 2H2SO4 + Cu → CuSO4 + 2H2O + SO2 2. i II. Reakcija u kojoj karboksilna kiselina reagira s alkoholom i nastaje organski spoj i voda zove se: A. CrO2–  CrO42– C. eliminacija C. NO3–  NO2– 4. 2CrO42–  Cr2O72– D. 6. Cr3+  CrO42– 3. esterifikacija B.com 12 A. samo II. H2SO4 + 2NH3 → (NH4)2SO4 B. supstitucija . B. i I. U kojoj od navedenih reakcija se krom reducira? A. gorenje etana II. C.

A 3. B 4.com 13 D. A 6.drzavna-matura. A 5. C . D 2. redukcija Rješenja 1.

oksidira se Kako izjednačiti redoks? Prvo odrediti kojim se sve elementima mijenja oksidacijski broj (ako se smanjuje  redukcija. reducira se reducens (redukcijsko sredstvo) – da bi reducirao nešto drugo. a jednom vezom s vodikom koji je manje elektronegativan Oksidacija Otpuštanje elektrona (Na  Na+ + e–). dakle s ukupno 3 veze s kisikom koji je elektronegativniji. osim u hidridima metala (I. F2O II) – vodik: vedinom I. odrediti . i II. superoksidima –1/2. ako povedava  oksidacija) i za koliko (ako nije odmah vidljivo. ugljik u HCOOH (mravlja kiselina) ima oksidacijski broj 2 jer je vezan s dvije veze s jednim kisikom i još jednom vezom s drugim kisikom. jednadžbe samo oksidacije ili samo redukcije sadrže elektrone i nazivaju se jednadžbe polureakcija oksidans (oksidacijsko sredstvo) – da bi oksidirao nešto drugo. Redukcija pRimanje elektrona (Na+ + e–  Na) oksidacija je povedanje oksidacijskog broja (a redukcija smanjenje) pri redoks–reakciji uvijek se događa i oksidacija i redukcija (ukupni porast oksidacijskog broja nečega jednak je ukupnom smanjenju oksidacijskog broja nečeg drugog). a za svaku vezu s manje elektronegativnim oduzima 1 (za vezu s istim elementom se ne dodaje ni ne oduzima). npr.drzavna-matura. skupine) –I – zbroj svih oksidacijskih brojeva u molekuli = 0 – zbroj svih oksidacijskih brojeva u ionu = nabojni broj tog iona *najopdenitije pravilo: svakom elementu se za svaku vezu s elektronegativnijim elementom dodaje 1 u oksidacijski broj.com 14 3 REDOKSI = redukcijsko–oksidacijske reakcije  reakcije u kojima se mijenja oksidacijski broj  nisu sve kemijske reakcije redoksi! one koje nisu (u kojima se nijednoj tvari ne mijenja oksidacijski broj). ali ne bi smjelo biti greška označiti "običnom") – elementarne tvari: 0 – kisik: vedinom –II (osim u: peroksidima –I. izjednačavamo "običnim" "brojanjem atoma" – oksidacijski broj (obično se označava rimskom brojkom.

a onda izjednačiti brojeve istih atoma: broj elektrona u polureakciji jednak je promjeni oksidacijskog broja (promjena oksidacijskog broja jednog atoma × koliko ima takvih atoma) (ponekad je zgodniji jedan način. zatim izjednačiti naboje elektronima: zbroj svih naboja s jedne strane (polu)reakcije je uvijek jednak zbroju svih naboja s druge strane (polu)reakcije – u svakoj polureakciji sudjeluje onoliko elektrona koliko je potrebno da se to postigne 2. U jednadžbama polureakcija: 1. eventualno dodajudi ione koji su prisutni u početnoj jednadžbi a ne sudjeluju u polureakcijama. ali ne nužno.drzavna-matura. Prema tome napisati jednadžbe polureakcija (oksidacije i redukcije). Te po potrebi spojiti ione u odgovarajude tvari.com 15 oksidacijske brojeve svih atoma s obje strane jednadžbe). način gledanja: prvo izjednačiti broj istih atoma s jedne i s druge strane strelice. način gledanja: prvo dodati elektrone. Na kraju uvijek provjeriti da u konačnoj jednadžbi ima jednako svih istih atoma s obje strane i da je zbroj naboja s obje strane isti (najčešde. ali sve se može riješiti pomodu bilo kojeg pa je dovoljno shvatiti i uvježbati jedan) Zatim pomnožiti jednadžbe polureakcija tako da se u oksidaciji otpusti onoliko elektrona koliko se u redukciji primi te ih zbrojiti (pri čemu se elektroni "pokrate"). 0). ponekad drugi. Primjer (korak po korak): Al + Cl2  AlCl3 +3 0 0 –1 III –I Al + Cl2  AlCl3 O: Al  Al3+ R: Cl2  Cl– O: Al  Al3+ R: Cl2  2Cl– O: Al  Al3+ + e– R: Cl2 + e–  2Cl– O: Al  Al3+ + 3e– /×2 .

com 16 R: Cl2 + 2e–  2Cl– O: 2Al  2Al3+ + 6e– R: 3Cl2 + 6e–  6Cl– /×3 2Al + 3Cl2  2Al3+ + 6Cl– 2Al + 3Cl2  2AlCl3 Nakon što se uvježba.drzavna-matura. obično se sve piše samo kao: Al + Cl2  AlCl3 O: Al  Al3+ + 3e– R: Cl2 + 2e–  2Cl– 2Al + 3Cl2  2AlCl3 /×2 /×3 2Al + 3Cl2  2Al3+ + 6Cl– Redoksi u kiselim ili lužnatim vodenim otopinama – redoksi u kiselom (prisutna je kiselina ili kisela sol): nikad se u jednadžbi (polu)reakcije ne može nadi OH– (lužnato!) nego samo H2O i H+ (H+ se stavlja na istu stranu gdje su elektroni) – redoksi u lužnatom (prisutna je lužina ili lužnata sol): nikad se u jednadžbi (polu)reakcije ne može nadi H+ (kiselo!) nego samo H2O i OH– (OH– se stavlja na suprotnu stranu od elektrona) (vodu se uvijek može dodati s one strane gdje nedostaje kisika ili vodika. ponekad je potrebno malo kombiniranja) Primjer u kiselom: K2Cr2O7 + HBr  CrBr3 + Br2 + H2O + KBr O: 2Br–  Br2 + 2e– /×3 R: Cr2O72– + 6e– + 14H+  2Cr3+ + 7H2O Cr2O72– + 6Br– + 14H+ 2Cr3+ + 3Br2 + 7H2O K2Cr2O7 + 14HBr  2CrBr3 + 3Br2 + 7H2O + 2KBr Primjer u lužnatom: NaNO3 + NaOH + Zn  NH3 + Na2ZnO2 + H2O O: Zn + 4OH–  ZnO22– + 2H2O + 2e– /×4 R: NO3– + 8e– + 6H2O  NH3 + 9OH– 4Zn + 7OH– + NO3–  4ZnO22– + 2H2O + NH3 4Zn + 7NaOH + NaNO3  4Na2ZnO2 + 2H2O + NH3 .

drzavna-matura. i u kiselom i u lužnatom) H+ O: H2O2  O2 + 2H+ + 2e– R: H2O2 + 2e– + 2H+  2H2O OH– O: 4HO2–  3O2 + 4e– + 2H2O R: HO2– + H2O + 2e–  3OH– – disproporcioniranje – ista tvar se i oksidira i reducira P4 + OH–  PH3 + H2PO2– O: P4 + 8OH–  4H2PO2– + 4e– /×3 R: P4 + 12e– + 12H2O  4PH3 + 12OH– 4P4 + 12OH– + 12H2O  4PH3 + 12H2PO2– P4 + 3OH– + 3H2O  PH3 + 3H2PO2– – sinproporcioniranje – ista tvar je i produkt oksidacije i produkt redukcije IO3– + I– + H+  I2 O: 2IO3– + 12H+  10e– + I2 + 6H2O R: 2I–  2e– + I2 /×5 2IO3– + 12H+ + 10I–  6I2 + 6H2O IO3– + 6H+ + 5I–  3I2 + 3H2O – "složeni" redoksi – više tvari se oksidira ili se više tvari reducira – ukupan broj elektrona koji sudjeluje u redukcijama mora biti jednak ukupnom broju elektrona koji sudjeluje u oksidacijama CrI3 + KOH + Cl2  K2CrO4 + KIO4 + KCl + H2O + KI O: Cr3+ + 8OH–  CrO42– + 3e– + 4H2O /×2 O: I– + 8OH–  IO4– + 8e– + 4H2O R: Cl2 + 2e–  2Cl– /×7 2Cr3+ + 24OH– + I– + 7Cl2  2CrO42– + IO4– + 14Cl– + 12H2O 2CrI3 + 24KOH + 7Cl2  2K2CrO4 + KIO4 + 14KCl + 12H2O + 5KI .com 17 – redoksi s vodikovim peroksidom (može se i oksidirati i reducirati.

8 – 4.com 18 Zadaci 1. 6/1 D.drzavna-matura. Kad se jednadžba MnO4– + NO2– + H+  Mn2+ + NO3– + H2O izjednači najmanjim cjelobrojnim koeficijentima. 1/1 B. u kojem su međusobnom omjeru koeficijenti Br–/ClO3–? A. koji je koeficijent ispred H+? A. 4 C. 6 C. ClO3– B. Br2 2) Kad se jednadžba reakcije izjednači. Br– C. Cl2 D. Kad se jednadžba __ClO3– + __I– + __H+  __Cl– + __I2 + __H2O izjednači. 3/1 C. 2 4 6 8 Rješenja 1. _Sn (aq) + _NO3–(aq) + _H+(aq)  _Sn4+(aq) + _NO(g) + _H2O(l) Koliki je koeficijent uz H+(aq) kad se jednadžba izjednači najmanjim cjelobrojnim koeficijentima? A. C. koliki je odnos koeficijenata H+/I2? A. 2/1 B. 3/1 D. D. neki drugi 2. B . 2 B. 8 D. 5/1 2– 5. __ S + __ H2O  __SO2 + __H+ + __e– Koliki je koeficijent ispred H+ kad se jednadžba polureakcije izjednači najmanjim cjelobrojnim koeficijentima? A. ClO3 + Br–  Cl2 + Br2 1) Što je redukcijsko sredstvo? A. B. 1 B. 2/1 C. 16 2+ 3. A 2. 6 D.

B .drzavna-matura. D 4.com 19 3. 1) B. 2) D 5.

BAZE I SOLI – Arrheniusova teorija: kiseline – u vodenoj otopini povedavaju koncentraciju H+ (vodikovih kationa tj. HCl.com 20 4 KISELINE. Ca(OH)2(aq) hidroksidi – tvari koje sadrže hidroksidne OH– ione – sve što ima OH u svojoj formuli a ne spada u organske tvari baze – tvari koje kad bi bile u vodenoj otopini. npr. H3PO4(aq) lužine – u vodenoj otopini (aq) povedavaju koncentraciju OH– (hidroksidnih) iona – sadrže OH u svojoj formuli.drzavna-matura. vidi dalje) ( lužine < hidroksidi < baze ) – Brønsted–Lowryeva teorija: kiseline – daju H+ baze – primaju H+ reakcija između kiseline i baze: H+ prelazi s čestice kiseline na česticu baze – iz kiseline nastaje konjugirana baza. NE HF). = H3O+ oksonijevih) iona – sadrže H u svojoj formuli. HBr. NH3 je baza. Ca(OH)2(s) – razlika između lužine i baze (u ovoj teoriji) je samo to što lužine moraju biti u aq. protona. npr. a iz baze konjugirana kiselina HSO4–(aq) + PO43–(aq)  SO42–(aq) + HPO42–(aq) kiselina baza konjugirana baza konjugirana kiselina najčešde je jedna od tih čestica voda: HNO3(aq) + H2O(l)  NO3–(aq) + H3O+(aq) K B KB KK NH3(aq) + H2O(aq)  NH4+(aq) + OH–(aq) B K KK KB – jake kiseline: halogenovodične (HI. HNO3. HClO4 . H2SO4. bile bi lužine (čak i ako nisu stvarno topljive u vodi). a baze su u bilo kojem stanju (kiseline se također odnose na sva stanja) – baze ne sadrže nužno OH (npr. npr.

com 21 – jake baze: hidroksidi alkalijskih metala (najčešde: NaOH. CaO. KOH).. Zn(OH)2. FeO. sol jake kiseline i slabe baze = kisela (ono što je jače prevladava  ). piše se za svaki ion koji potječe iz slabe kiseline ili slabe baze – hidrolizom aniona iz slabe kiseline nastaje ta kiselina i OH–.drzavna-matura. – amfoterne tvari: mogu biti kiseline ili baze. Al(OH)3 (i Al i Al2O3). dakle reagiraju u kiselo–baznim reakcijama i s uobičajenim kiselinama i s uobičajenim bazama – npr.. očito. kiselina + baza  sol + voda = neutralizacija KOH(aq) + HCl(aq)  KCl(aq) + H2O(l) . sol slabe kiseline i slabe baze = ovisi koja je jača (čiji pK je dalji od 7 – kiseline imaju pK manji od 7. ovisno s kojim tvarima reagiraju. BaO. hidroksidi zemnoalkalijskih metala (najčešde Ca(OH)2) – sve ostalo što ima H ili OH (a da nije organski spoj – karboksilne kiseline imaju OH ali su. N2O5. SO3 (središnji element je uvijek jednakovalentan (jednak oksidacijski broj) u oksidu i odgovarajudoj kiselini) – bazični oksidi – njihovim otapanjem u vodi nastaju lužine (ili bi nastajale da su topljivi) – oksidi metala: MgO. kiseline!. a baze vedi) – kad se piše hidroliza soli. Fe2O3. Cr(OH)3 2Al(s) + 6HCl(aq)  2AlCl3(aq) + 3H2(g) 2Al(s) + 2NaOH(aq) + 6H2O(l)  2Na[Al(OH)4] + 3H2(g) kiselo–bazne reakcije 1. P2O5. a ugljikovodici u "normalnim" kiselo–baznim reakcijama uopde ne reagiraju) smatrajte slabim kiselinama/bazama (amonijak i amini su također baze makar nemaju OH) pH vrijednost = logaritam koncentracije H+ pomnožen s –1 (da bude u svim "normalnim" slučajevima pozitivan)  što ima više H+. SO2. a kationa iz slabe baze ta baza i H+ (vidi u poglavlju Vrste kemijskih reakcija – hidroliza) – kiseli oksidi – njihovim otapanjem u vodi nastaju kiseline – oksidi nemetala: CO2. sol jake kiseline i jake baze = neutralna ("poništavaju se"). pH je manji manji pH = kiselije pH < 7  kiseline pH > 7  lužine pH vodenih otopina soli: sol slabe kiseline i jake baze = bazična. H2O.

NH3 D.com 22 zapravo se reakcija odvija samo između H+ i OH– iona. CH4 2. s ako je netopljiva) + vodik Mg(s) + 2HBr(aq)  MgBr2(aq) + H2(g) i reakcijama dvostruke izmjene – od dvije topljive soli unakrsnom izmjenom iona nastaje jedna topljiva i jedna netopljiva AgNO3(aq) + KCl(aq)  AgCl(s) + KNO3(aq) – kiselo–bazni indikator = tvar koja poprima različitu boju pri pH iznad odnosno ispod određene vrijednosti ("jedne boje je u kiselom. Ar C. K+(aq) + OH–(aq) + H+(aq) + Cl–(aq)  H2O(l) + K+(aq) + Cl–(aq) (osim ako nastaje netopljiva sol: Ba2+(aq) + 2OH–(aq) + 2H+(aq) + SO42–(aq)  BaSO4(s) + 2H2O(l) ) 2. veličine i formule Zadaci 1.drzavna-matura. pa se svaka neutralizacija može pisati: H+(aq) + OH–(aq)  H2O(l) npr. soli se mogu dobiti i redoks–reakcijama: 1. kiselina + bazični oksid  sol + voda 2HNO3(aq) + Ag2O(s)  2AgNO3(aq) + H2O(l) 3. metal + nemetal  sol(s) 2Fe(s) + 3Cl2(g)  2FeCl3(s) 2. Od otopina navedenih soli iste koncentracije. kiseli oksid + baza  sol + voda CO2(g) + Ca(OH)2(aq)  CaCO3(s) + H2O(l) osim kiselo–baznim reakcijama. primjeri i zadaci za računanje dane su u poglavlju Mjerne jedinice. CO2 B. a ostali se samo formalno prerasporede (u stvarnosti se ni ne prerasporede jer nisu u kristalnoj rešetci nego u vodenoj otopini pa su ionako izmiješani). metal + kiselina  sol(aq ako je topljiva. druge u lužnatom") – složena slaba organska kiselina ili baza čiji konjugirani oblik ima različitu boju – promjene boja indikatora dane su u dodatku Razne boje i promjene boja – ostale forumule. koja je najviše lužnata? . Otapanjem koje od navedenih tvari u vodi nastaje kisela otopina? A.

2 × 10–8 H2PO4–(aq) + H2O(l)  H3PO4(aq) + OH–(aq). NaCl B. koja je najkiselija? A. BaO B.10 mol/dm 3. MgCl2 C. A D D A C D B . 6. H2O(l) C. NH4Cl D. Među vodenim otopinama navedenih soli koncentracije 0. K = 1. 2.com 23 A. NH4Br C. 7. SO2 D. KNO3 D. koja je najkiselija? A. 4. Vodena otopina koje od navedenih soli (koncentracije 1. 5. NaCN C. NaNO2 C. NaCl B. BaO2 C. Vodena otopina koje od navedenih soli je najkiselija? A. NH4Cl D.6 × 10–7 Koja je konjugirana baza H2PO4–? A. K = 6. Reakcije dihidrogenfosfatnog iona u vodi: H2PO4–(aq) + H2O(l)  HPO42–(aq) + H3O+(aq). H3PO4(aq) 5. 3. AlCl3 7.drzavna-matura. NH4NO2 6. OH–(aq) D.0 mol/dm 3) ima pH manji od 7? A. NH4C2H4O2 B. Među otopinama navedenih oksida jednake koncentracije. SO3 4. KNO3 B. NaNO2 3. HPO42–(aq) B. NaO2CCH3 Rješenja 1. KF D.

drzavna-matura.com 24 .

ali i veze među atomima koji se malo razlikuju po elektronegativnosti imaju svojstva nepolarnih veza. ali CCl4 nije iako sadrži 4 polarne C–Cl veze jer su one u prostoru simetrično raspoređene (tetraedar). OH–. PO43–. sve dvoatomne molekule osim onih elementarnih tvari su očito polarne – kovalentni spoj = spoj koji sadrži samo kovalentne veze – ionski spoj ≠ spoj koji sadrži samo ionske veze! – višeatomni ioni (NH4+. potpuno kovalentne su samo molekule elementarnih tvari.) unutar sebe su povezani kovalentnim vezama. metalna – kovalentna veza može biti nepolarna (posve nepolarna veza je samo među istovrsnim atomima... CH3Cl je polarna molekula. H2O i NH3 su polarne jer su oko središnjeg atoma osim atoma vodika raspoređeni i slobodni elektronski parovi pa raspored nije simetričan (a analogno tome i SO2. 3 Cl=O i 1 Cl–O) – metalna veza je veza isključivo među atomima metala – istovrsnim ili raznovrsnim (legure) – ionsku vezu tvore atomi koji se međusobno jako razlikuju po elektronegativnosti (tipično metal–nemetal međusobno jako udaljeni u periodnom sustavu).com 25 5 VRSTE I JAKOST KEMIJSKIH VEZA – osnovne vrste veza među atomima: ionska. CH3COO–. Cr2O72–. a kovalentnu istovrsni atomi i atomi koji se međusobno manje razlikuju po elektronegativnosti (tipično dva nemetala ili nemetal–elektronegativni metal) – granica između ionskih i kovalentnih spojeva nije čvrsta (što je razlika elektronegativnosti veda spoj je više ionski..drzavna-matura.9 . orijentacijskom približnom granicom može se smatrati razlika elektronegativnosti 1. a polarna bi bila i CBrClFI. ali XeF4 je nepolarna jer su i elektronski parovi simetrični. SO42–. C–H) i polarna (među atomima koji se više razlikuju po elektronegativnosti) – polarna veza ≠ polarna molekula! – polarne molekule su one koje imaju polarne veze koje nisu centralno simetrično raspoređene (ne "poništavaju" se naboji) – npr. CO je polarna molekula a CO2 nije.).. a s drugim ionima ionskom vezom – npr. NH4ClO4 se sastoji od NH4+ i ClO4– iona te jedna formulska jedinka sadrži jednu ionsku i 11 kovalentnih veza (4 N–H. a potpuno ionski spojevi ne postoje). kovalentna. npr. svrstavaju se po svojstvima.

. najpoznatiji je dijamant (i grafit se najčešde tu ubraja. u NaCl nego u KI. jača je u MgO nego u NaCl. to su tališta spojeva viša – jakost kovalentne veze: također su krade veze (manji zbroj polumjera) jače. ali nije tipičan kovalentni kristal jer ima slojeve slobodnih elektrona (kao u metalima.com 26 – najvažnije razlike u svojstvima vedine spojeva kovalentni tališta (i vrelišta) niska ionski visoka metali velik raspon. uglavnom viša nego kovalentni a niža nego ionski električna vodljivost topljivost u vodi (i polarnim otapalima) slaba slaba za molekule koje nisu jako polarne dobra u talinama i vodenim otopinama uglavnom dobra dobra praktički nikakva (kemijska reakcija ≠ otapanje) topljivost u nepolarnim otapalima (npr.drzavna-matura. utjecaj naboja je značajniji nego utjecaj polumjera) – što je ionska veza jača. kloroform) uglavnom dobra uglavnom slaba praktički nikakva (kemijska reakcija ≠ otapanje) – jakost ionske veze može se predvidjeti po formuli gdje je k konstanta proporcionalnosti. visoka tališta – primjeri kovalentnih kristala su malobrojni. trostruke veze su jače (i krade) od dvostrukih a dvostruke od jednostrukih – tališta i vrelišta kovalentnih spojeva NE ovise o jakosti kovalentne veze nego o jakosti međumolekulskih privlačenja (koja ovise o polarnosti) i masi molekula – viša tališta i vrelišta imaju polarniji spojevi i spojevi vede molarne mase – kovalentna veza je usmjerena u prostoru.. a ionska i metalna nisu – ionski kristali = kristali ionskih spojeva – kovalentni kristali ≠ kristali kovalentnih spojeva – u kovalentnim kristalima je vrlo velik broj atoma međusobno povezan kovalentnim vezama – vrlo velika tvrdoda. q1 i q2 naboji iona a r minimalni razmak među njima (zbroj njihovih polumjera). zato dobro vodi električnu struju) među slojevima kovalentno vezanih atoma) . dakle ionska veza je jača među manjim ionima vedeg naboja (npr.

PH3.com 27 – kristali vedine kovalentnih spojeva (i plemenitih plinova) nazivaju se molekulski i na okupu ih drže međumolekulska privlačenja (molekule nisu međusobno povezane kovalentnim vezama!) – mala tvrdoda.drzavna-matura. parovi nukleotida u DNA međusobno su povezani vodikovim vezama) – van der Waalsove sile (dipol–dipol interakcije) – među polarnim molekulama – Londonove sile (inducirani dipol–inducirani dipol interakcije) – vrlo slaba privlačenja među nepolarnim molekulama (i atomima plemenitih plinova) – kad ih ne bi bilo. U kojem nizu čestica su sve veze unutar njih kovalentne? A.) ili među različitim dijelovima iste molekule (prvenstveno duže organske molekule s više funkcionalnih skupina.. HF zato imaju viša vrelišta nego što bi se očekivalo prema analognim H2S. Koja od navedenih dvoatomnih molekula sadrži najkradu vezu? . N ili F) i drugog atoma vodika – između istovrsnim (npr. HBr C. NH4Br. Veza između kojeg od navedenih parova atoma ima najizraženiji ionski karakter? A. Al–N C. elementarni nemetali i nepolarne molekule mogli bi biti samo u plinovitom stanju Zadaci 1. NaI D. Al–Se D. HCl. Londonove sile – vodikova veza – najjače međumolekulsko privlačenje. H2O. Al. po dvije molekule karboksilnih kiselina se međusobno povezuju u dimere) ili raznovrsnim molekulama (npr.. CH3CH2OH–H2O zbog čega se etanol jako dobro miješa s vodom. PCl3 B. H2S. N2H4. kao što su proteini. SiCl4. Al–O 3. van der Waalsove sile. BCl3. npr. I2. NH3. Al–As B. As4 2. niska tališta (često sublimiraju. NH3–H2O zbog čega je amonijak jako topljiv u vodi. O3. između atoma vodika vezanog uz jako elektronegativni atom (O. jod) – osnovne vrste međumolekulskih interakcija (nisu prave veze! jer su mnogo slabije): vodikova veza.

O2. OSIM: A.drzavna-matura. koje veze su vodikove veze? A. F2 B. samo 2 C. visoko talište C. Na slici. visoka električna vodljivost B. N2. O2. F2 D. 1 i 3 D. samo 1 B. O2 C.com 28 A. O2. vrelište . F2 poredaju po porastu jačine veze? A. netopljivost u organskim otapalima 7. NH4NO3 C. 1. S2 4. N2. O2 C. Sva od navedenih svojstava tekudina povedavaju se porastom jakosti međumolekulskih sila. O2. F2. K2CrO4 5. Sve navedeno su osobine vedine ionskih tvari u čvrstom stanju OSIM: A. 2 i 3 8. topljivost u vodi D. F2 D. H2SO4 B. N2. N2 B. N2 6. NaOCl D. Koji je točan redoslijed kad se molekule N2. Koja od navedenih čestica sadrži samo kovalentne veze? A. F2.

A 7. D 3. tlak para D. B 8. D 6.drzavna-matura. A 5. viskoznost Rješenja 1. C .com 29 B. entalpija isparavanja C. A 4. A 2.

com 30 6 VSEPR teorija – raspored kovalentno vezanih atoma u prostoru opisuje se pomodu VSEPR teorije (teorija odbijanja elektronskih parova valentne ljuske) – osnovni raspored u prostoru ovisi o tome koliko je "stvari" vezano uz središnji atom (pri čemu je jedna "stvar" jedan atom (bez obzira je li veza jednostruka ili višestruka) ili jedan elektronski par ili jedan nespareni elektron) – "stvari" se raspoređuju tako da budu što udaljenije jedna od druge (zamisliti kako bi se rasporedio takav broj jednakih balona zavezanih skupa) iza ravnine papira ispred ravnine papira u ravnini papira broj "stvari" 1 prostorni oblik linearna 2 linearna 3 planarna 4 tetraedar .drzavna-matura.

pa se svi mogudi rasporedi oko jednog središnjeg atoma mogu prikazati (najbitnije strukture su uokvirene. za oblik koji u prostoru zauzimaju ostale "stvari" (atomi) postoji određeni naziv.com 31 5 trostrana bipiramida 6 oktaedar – ako je jedna ili više "stvari" elektronski par (ili nespareni elektron).drzavna-matura. a one koje nemaju praktično značenje precrtane. parova (ili nesparenih elektrona) 0 1 2 3 4 1 linearna H2 H–H 2 linearna BeCl2 linearna –CN –C N: He He: . dani su jednostavni primjeri za sve za koje postoje): broj "stvari" od toga el.

com 32 3 planarna BCl3 planarna kutna SO2 linearna NO 4 tetraedar CH4 trostrana piramida planarna kutna H2O linearna HCl Ar NH3 5 lin trostrana bipiramida oblik ljuljačke SF4 T–oblik ClF3 linearna XeF2 earna PCl5 .drzavna-matura.

za molekule koje potječu iz tetraedra oni su približno (ne treba znati brojke. planarni kvadratni oblik). smisleno povezati atome u molekulu (vodik je jednovalentan!. nego poredak i uočiti da te razlike nisu osobito velike ali ni zanemarive): Kako nacrtati prostornu strukturu? npr. središnji atom je najčešde onaj koji je jedini takav i/ili onaj najvedeg atomskog broja). ugljik gotovo uvijek četverovalentan.com 33 6 linearna oktaedar SF6 kvadratna piramida planarna kvadratna T–oblik ClF5 XeF4 – VSEPR teorija kaže da se međusobno najjače odbijaju slobodni elektronski parovi. a najslabije vezni elektronski parovi – zbog toga se nevezni elektroni (slobodni elektronski parovi i nespareni elektroni) najprije smještaju u međusobno što udaljenije položaje (vidi npr. valentnih elektrona. također iz istog razloga su kutevi među neveznim elektronima te između neveznog elektrona i vezanog atoma malo vedi od onih danih u prvoj tablici. HSO4– – napisati Lewisovom simbolikom (pripisati svakom atomu njegov broj "točkica" tj. ali npr.drzavna-matura. dodati određeni broj elektrona anionu odnosno oduzeti kationu) O H O S O . a kao posljedica toga su kutevi među atomima vezanim uz atom koji ima i nevezne elektrone malo manji od onih danih u prvoj tablici – točne kuteve nije mogude samim time jednostavno predvidjeti.

kod koje čestice se svi njeni atomi nalaze u istoj ravnini? 1) CH3+ 2) CH3– A.. samo 2 C. samo 1 B. ni 1 ni 2 2.. i 1 i 2 D. Prema VSEPR teoriji. – S okružuju 4 veze  tetraedar – lijevi O dvije veze i dva nevezna para  kao u molekuli vode. Koja od navedenih čestica ima isti prostorni oblik kao NH3? . raspored može biti samo linearan . i prema tome odrediti prostorni raspored.drzavna-matura.. planarna kutna – ostali O imaju po jednu vezu i dva ili tri nevezna para – ako je samo jedna veza.com 34 O – odrediti koliko je "stvari" oko svakog atoma i koliko je od toga veza a koliko neveznih (parova) elektrona (osim za vodik jer za nj postoji samo jedna mogudnost).. i što jasnije ga nacrtati raznim vrstama crtica Zadaci 1.

SF4 5. Koja tvrdnja je točna za najstabilniju Lewisovu strukturu CS2? A. C. ClF3 B. U kojoj od navedenih čestica središnji atom nije okružen s točno 8 valentnih elektrona? A. Središnji atom je S. Kad tvori kovalentne veze. koji od navedenih atoma može imati više od 8 valentnih elektrona? A. Cl 4. Napiši Lewisove i prostorne formule za: A. H B. N C. PCl4+ D. Središnji atom nema oktet valentnih elektrona. BF4– B. CO32– C. NO3– D. F D. ClF4– Rješenja 1. A 3.com 35 A. D 4. A 2. NCl3 C. D . D. Nema neveznih parova valentnih elektrona. SO32– B. B.drzavna-matura. 6. SO3 3. ClF2+ C. Sve veze su dvostruke.

prostorne (Lewisove mogu biti iste.com 36 5. samo zadnja s običnim crticama): . .drzavna-matura. . B 6.

D = a jednog atoma = plošna dijagonala = prostorna dijagonala kocke. M = molarna masa) udio prostora koji zauzimaju atomi (Ks = koeficijent slaganja): udio prazinina = 1 – udio prostora koji zauzimaju atomi KB = koordinacijski broj (broj atoma kojima je atom okružen) 1) temeljni tipovi kristalnih struktura izgrađenih od istovrsnih atoma a) kubična kristalna rešetka volumen kocke: V = a3 i. nego razumjeti i pamtiti izgled jedinične delije (ionako ju treba znati nacrtati) oznake: r = polumjer atoma. NA = Avogadrova konstanta. V = volumen jedinične delije. Va = volumen volumen kugle: Va = 4/3r3π (volumen atoma računa se prema volumenu kugle) Z = broj atoma u jednoj deliji gustoda: (Ar = relativna atomska masa. jednostavna (primitivna) . a = duljina brida jedinične delije. u = unificirana atomska jedinica mase.com 37 7 KRISTALNE STRUKTURE preporuka: ne učiti napamet formule i brojeve. d = a kocke.drzavna-matura.

a atom u sredini pripada jednoj deliji pa je: Z = 1/8 × 8 + 1 = 2 svaki atom "dotiče" 8 atoma pa je: KB = 8 iii. može se smatrati da se susjedni atomi "dotiču" na bridovima kocke pa je: a = 2r svaki atom dijeli 8 susjednih delija pa je: Z = 1/8 × 8 = 1 svaki atom "dotiče" 6 atoma pa je: KB = 6 ii.drzavna-matura. prostorno (volumno) centrirana središta atoma nalaze se na vrhovima kocke i u središtu kocke. susjedni atomi se "dotiču" na prostornoj dijagonali pa je: 4r = D = a  a = 4r/ svaki atom na vrhovima dijeli 8 susjednih delija. a atom u sredini plohe pripada dvjema delijama pa je: .com 38 središta atoma nalaze se na vrhovima kocke. susjedni atomi se "dotiču" na plošnoj dijagonali pa je: 4r = d = a  a = 4r/ =2 r svaki atom na vrhovima dijeli 8 susjednih delija. plošno centrirana središta atoma nalaze se na vrhovima kocke i u središtima strana kocke.

3 gore i 3 dolje pa je : KB = 12 Z = 2×1/2 + 2×6×1/6 + 3 = 6 – plošno centrirana kubična i heksagonska kristalna rešetka se nazivaju "guste" jer imaju najvedi (jednaki) koeficijent slaganja (najvedi koordinacijski broj.drzavna-matura.com 39 Z = 1/8 × 8 + 6 × 1/2 = 4 svaki atom "dotiče" 12 atoma (4 u istoj ravnini. K = kation  anion i anion odnosno kation i kation se u kristalnoj rešetki međusobno ne "dotiču" (istovrsni naboji se odbijaju) nego se uvijek "dotiču" anion i kation (naboji različitog predznaka se privlače) Z = broj formulskih jedinki u jednoj deliji – struktura CsCl . također) 2) temeljni tipovi struktura binarnih spojeva – kubična kristalna rešetka (V = a3) A = anion. svaki atom "dotiče" 6 atoma u istoj ravnini. 4 gore i 4 dolje) pa je: KB = 12 b) heksagonska kristalna rešetka volumen heksagonske prizme: V = B×c = 6a2 /4 × c = a2c /2 susjedni atomi se "dotiču" na bridu baze prizme pa je: a = 2r jednaka gustoda slaganja kao i kod plošno centrirane kubične.

Polumjer atoma Po je 190 pm. Polumjer atoma Mo je 136 pm. gustodu polonija. udio praznog prostora u kristalu molibdena.com 40 kad su anion i kation približno jednake veličine. duljinu brida elementarne delije. gustodu molibdena. Radioaktivni metal polonij kristalizira po tipu primitivne kubične strukture. b.drzavna-matura. c. Izračunaj: a. rešetka se sastoji od dviju plošno centriranih rešetaka "uguranih" jednu u drugu tako da su ioni jedne između iona druge. duljinu brida elementarne delije. b. . 2. anion i kation se "dotiču" na bridu a = 2r(A) + 2r(K) Z = 4 = 4A + 4K KB = 6 Zadaci 1. anion i kation se "dotiču" na prostornoj dijagonali D=a = 2r(A) + 2r(K) Z = 1 = 1A + 1K KB = 8 – struktura NaCl kad je kation znatno manji od aniona. Kristalna struktura molibdena je karakterizirana volumno centriranom kockom. Izračunaj: a. rešetka se sastoji od dviju primitivnih rešetaka "uguranih" jednu u drugu tako da su ioni jedne u središtima delija druge.

1. Z = 4  plošno centrirana 4. AgCl. b) 278 pm 6. volumno centrirana).63 5. b) 10. c) 32% 3. 6. Koliki je osni omjer c/a? 5. kristalizira po tipu rešetke NaCl. a) 314 pm. Duljina stranice baze elementarne delije kobalta iznosi 250. a) 380 pm. a) 384 pm. b) 7. b) gustodu talijevog(I)klorida izraženu u g cm–3. Kristalna struktura kobalta opisana je gustom heksagonskom slagalinom. Gustoda AgCl je 5.9 g/cm3. Srebrov klorid. polumjer atoma nikla 0. 4. TlCl.com 41 3. Izračunaj: a) duljinu brida elementarne delije AgCl b) najmanju udaljenost između središta iona Ag+ i Cl–. kristalizira po tipu rešetke CsCl.1 pm. Talijev(I) klorid. a gustoda 8. Odredi tip kubične kristalne rešetke nikla (jednostavna.125 nm.353 nm.32 g/cm3 2. Rješenja 1.85 g/cm 3. a duljina brida kubične kristalne rešetke nikla 0. Najmanja udaljenost između središta Tl+ i Cl– iona je 333 pm.3 g/cm3. Eksperimentalno je ustanovljeno: gustoda nikla je 8. b) 6. plošno centrirana.57 g cm–3.drzavna-matura. Izračunaj: a) duljinu brida delije TlCl. a) 555 pm.03 g cm–3 .

drzavna-matura.com

42

8 ELEKTROKEMIJA
sve reakcije u elektroliznim i galvanskim člancima su redoks–reakcije Katoda Redukcija Anoda Oksidacija (uvijek – i u elektrolizi i u galvanskim člancima!) u elektrolizi: kationi putuju prema katodi (pozitivni su pa trebaju primiti elektrone  katoda je negativna elektroda pa privlači pozitivne katione), anioni prema anodi (negativni su pa trebaju otpustiti elektrone  anoda je pozitivna elektroda pa privlači negativne anione) elektroliza vode: A(+): 2H2O → O2 + 4e– + 4H+ K(–): 2H2O + 2e– → H2 + 2OH– /×2 6H2O → 2H2 + O2 + 4OH– + 4H+ 4H2O 2H2O(l) → 2H2(g) + O2(g) pri elektrolizi vodene otopine kiseline (npr. H2SO4) ili lužine (npr. NaOH) ne mogu nastati "suprotni" ioni (OH– u kiselom, H+ u lužnatom), nego umjesto toga na toj elektrodi reagira "vodeni" dio kiseline ili lužine: za kiselinu: K: 2H+ + 2e–  H2 za lužinu: A: 4OH–  O2 + 4e– + 2H2O (druga polureakcija i ukupna reakcija su iste kao za elektrolizu vode) elektroliza vodenih otopina kationa alkalijskih i zemnoalkalijskih metala (i aluminija) i složenih (višeatomskih) aniona je zapravo elektroliza vode – na onoj elektrodi na kojoj bi se pri elektrolizi taline iste tvari izlučivala tvar koja potječe iz nekog od tih iona, umjesto toga se izlučuje vodik (katoda) odnosno kisik (anoda) primjeri:
elektroliza vodene otopine: Na2SO4(aq) AlCl3(aq) Cu(NO3)2(aq) produkti na katodi H2, OH– H2, OH– Cu(s) produkti na anodi O2, H+ Cl2(g) O2, H+

zato treba uvijek paziti za elektrolizu, osobito halogenida (npr. NaCl, KI, AlBr3...), radi li se o talini ili o vodenoj otopini!

drzavna-matura.com

43

standardni redukcijski potencijal (E°) – znači da je određen za reakciju redukcije – što je pozitivniji, redukcija je spontanija (ako je pozitivan, redukcija je spontanija od redukcije vodika, što znači događa se u vodenoj otopini, a ako je negativan, redukcija se ne događa u vodenoj otopini nego se umjesto toga reducira vodik (elektroliza vode!)); za oksidaciju (reakciju u obrnutom smjeru) mu treba obrnuti predznak Voltin niz ( = elektrokemijski niz = niz standardnih redukcijskih potencijala metala): – kationi alkalijskih metala (od donjih – najreaktivnijih – prema gornjima) –||– zemnoalkalijskih metala –||– –||– aluminija i nekih prijelaznih metala (cink, kadmij, krom...) 0 (H+) kationi "poluplemenitih" i "plemenitih" metala (redom najvažniji primjeri): Cu2+, Ag+, Pd2+, Pt2+, Au3+ + reaktivniji metali se "bolje osjedaju" u "izreagiranom" (ionskom) obliku, a manje reaktivni u metalnom – reaktivniji metal (s manjim redukcijskim potencijalom) "istiskuje" manje reaktivan (s vedim redukcijskim potencijalom) iz otopine njegovih iona (npr. ako se bakrena žica stavi u otopinu srebrova nitrata, na žici se izlučuju "pahuljice" srebra, a otopina poplavi od Cu2+ iona) – pri čemu zbog kretanja elektrona nastaje električna struja ako se uzme po komad oba metala i povežu vodičem (metalna žica) i elektrolitskim mostom (otopinom ili gelom koji provode električnu struju jer sadrže ione) da se zatvori strujni krug (to je galvanski članak) procesi u galvanskim člancima su obrnuti od procesa u elektrolizi: u elektrolizi električna struja daje energiju za nespontane procese (E° negativan), a u galvanskim člancima spontani procesi (E° pozitivan) uzrokuju električnu struju – i elektrode su obrnute nego u elektrolizi: katoda je pozitivna, anoda je negativna – elektroni putuju kroz žicu (vodič I. reda) od anode (gdje nastaju oksidacijom) do katode (gdje su potrebni za redukciju), a kroz elektrolitski most (vodič II. reda) anioni putuju u suprotnom smjeru da bi obje otopine ostale neutralne prikazi galvanskog članka (na primjeru Daniellijevog članka): – jednadžbe polureakcija: A(–): Zn(s)  2e– + Zn2+(aq)

drzavna-matura.com

44

K(+): Cu2+(aq) + 2e–  Cu(s) – zbirna jednadžba reakcije: Zn(s) + Cu2+(aq)  Zn2+(aq) + Cu(s) – shematski prikaz: Zn(s)|Zn2+(aq)||Cu2+(aq)|Cu(s) (piše se slijeva nadesno redom kako putuju elektroni, dakle od onog što se oksidira preko onog u što se oksidira preko onog što se reducira do onog u što se reducira; jednostruke crte označavaju granice između elektroda i otopine a dvostruka elektrolitski most) – skica (crtež):

V = voltmetar; ako je umjesto V izvor električne struje (

), onda je to elektrolizni

članak i smjerovi kretanja e– i aniona te naboji elektroda su obrnuti, sve ostalo jednako

(za računanje u elektrokemiji pogledati Mjerne jedinice, veličine i formule – c–VII. i XIII.)

Zadaci 1. Tijekom elektrolize taline soli, kationi se kredu prema A. anodi i reduciraju B. anodi i oksidiraju C. katodi i reduciraju D. katodi i oksidiraju 2. Koja reakcija se zbiva na katodi tijekom elektrolize vodene otopine KCl? A. K+(aq) + e–  K(s) B. 2H2O(l) + 2e–  H2(g) + 2OH–(aq)

drzavna-matura.com

45

C. 2Cl–(aq)  Cl2(g) + 2e– D. 2H2O(l)  O2(g) + 4H+(aq) + 4e– 3. Točna/e tvrdnja/e o galvanskim člancima je(su): 1) oksidacija se odvija na anodi 2) elektroni se kredu od katode prema anodi A. samo 1 B. samo 2 C. i 1 i 2 D. ni 1 ni 2 4. U elektrokemijskim člancima katoda je uvijek elektroda na kojoj: A. se odvija oksidacija. B. se odvija redukcija. C. nastaju pozitivni ioni. D. nastaju negativni ioni. 5. Na broj molova metala izlučenog tijekom elektrolize utječe sve navedeno OSIM: A. jakost struje B. vremensko trajanje elektrolize C. naboj iona D. molarna masa 6. Tijekom elektrolize razrijeđene vodene otopine sumporne kiseline, što nastaje na anodi? A. vodik B. sumporovodik C. kisik D. sumporov dioksid 7. Koji od navedenih metala je najreaktivniji? A. srebro B. olovo C. željezo D. cezij

B 3. Kojoj se elektrodi tijekom rada članka povedava masa i zašto? Rješenja 1. n(OH–) = 1. Ako struja od 0.drzavna-matura. Napiši jednadžbe polureakcija na: i. Izračunaj standardni potencijal članka. D 8. 2I–  I2 + 2e–. C. plavo obojenje (zbog reakcije joda sa škrobom).744 V Ni2+ + 2e–  Ni E˚ = –0. anodi ii. a) i. izračunaj množinu svakog nastalog produkta. C 2. mjehuridi pina (H2) c) n(I2) = 5. n(H2) = 5.12×10–2 mol 9. c) katodi.200 A protječe kroz 25. b) 0.236 V A.508 V. a) 3Ni2+(aq) + 2Cr(s)  2Cr3+(aq) + 3Ni(s). Galvanski članak temelji se na polureakcijama: Cr3+ + 3e–  Cr E˚ = –0. Napiši i izjednači jednadžbu ukupne reakcije koja se odvija u tom članku. 9. ii. jer se na njoj izlučuje metalni nikal . B. D 6. ii. katodi B.0 minuta.6×10–3 mol. 2H2O + 2e–  H2 + 2OH– b) i.com 46 8. Provodi se elektroliza vodene otopine NaI koncentracije 1. C 7.0 mL otopine 90. A 4. katodu C.6×10–3 mol.0 mol/dm3 s dodatkom fenolftaleina i škroba. A. Opiši što se može opaziti (vizualno) uz: i. B 5. ružičasto obojenje (fenolftalein zbog nastanka OH–). anodu ii.

com 47 .drzavna-matura.

1.com 48 9 RAČUNANJE U KEMIJI: MJERNE JEDINICE.4 Lmol–1 = 1. ako se radi o plinu 1.00 mol + 1. 1 min = 60 s 1 pm = 10–12 m iz koje možemo napraviti razlomke kojima (jer su jednaki 1) možemo bilo što množiti. množimo tako da se odgovarajude jedinice pokrate: isto možemo postupati i sa složenim jedinicama: 1) 1 km = 1000 m.04 mol – za pretvaranje mjernih jedinica možemo napisati definicijsku jednakost.04 mol = 1. a mnogima bi mogao biti jednostavniji (ista stvar. pretvaranje mjernih jedinica (način pretvaranja mjernih jedinica koji se uglavnom ne uči u našim školama. nego ih treba pomodu ostalih podataka u zadatku prvo pretvoriti. npr. VELIČINE I FORMULE i.00 mol + 0.00 L / 22.00 mol + 1. a zbrajati i oduzimati možemo samo iste s istima npr. potencirati i dijeliti (kratiti).00 L ne možemo zbrojiti. 1 h = 3600 s . npr.000 kg + 1 g = 1000 g + 1 g = 1001 g 1.drzavna-matura. malo drukčiji pristup)) – mjerne jedinice pri računanju možemo tretirati isto kao nepoznanice u jednadžbi (i jedno i drugo su slova  ) – možemo ih množiti.

što se onda često i zaboravi.com 49 2) 1 kg = 103 g..022 ∙ 1023 (čestica) 1 mol H2O = 18.4 L plina (korišteno u jednom od početnih primjera) .02 g H2O 1 mol plina = 22.. i pomodu njih provesti čitavi računi. ali vedinom je preporučljivije računati s veličinama a brojeve i pripadajude jedinice uvrstiti tek u konačni izraz jer je tako manje pisanja – uvijek s brojevima uvrštavati i mjerne jedinice (a ne ih napisati tek uz rezultat.drzavna-matura. 1 m3 = 106 cm3 mogu se napisati i jednakosti kao što su 1 mol = 6. a na tome se gube bodovi!) – to je najbolja kontrola za mogude zabune! ii. veličine koje je potrebno poznavati jedinice temeljne SI veličine duljina (l) masa (m) vrijeme (t) jakost električne struje (I) temperatura (T) količina tvari (n) metar (m) kilogram (kg) sekunda (s) amper (A) stupanj (K) mol (mol) ostale veličine jedinice .

drzavna-matura. Q. entalpija ili rad (E. toplina. H.com 50 površina (S) volumen (V) gustoda (ρ) tlak (p) naboj (q) napon ili električni potencijal (U ili E) energija. W) relativna atomska masa (Ar) relativna molekulska masa (Mr) molarna masa (M) molarni volumen plina (Vm) maseni udio (w) množinski udio (x) volumni udio (φ) množinska koncentracija (c) masena koncentracija (γ) molalnost (b) m2 m3 kg/ m3 (ili češde g/ cm3) paskal Pa = kg/ m s2 kulon C = As volt V = kg m2 / A s3 džul J = kg m2/ s2 = Pa m3 g/ mol L/ mol mol/ dm3 g/dm3 mol/ kg prefiks oznaka red veličine piko nano mikro mili centi deci deka hekto kilo mega p n μ m c d da h k M 10–12 10–9 10–6 10–3 10–2 10–1 101 102 103 106 .

m=masa otopljene tvari. bitne formule (uz ispit su dane konstante i periodni sustav. opda plinska jednadžba (opda jednadžba stanja idealnog plina) nije potrebno pamtiti plinske zakone. V=volumen otopine (ne pobrkati s formulom za gustodu! koja je motopine/ Votopine) V. oni se svi lako mogu izvesti iz opde plinske jednadžbe tj. molalnost . ali pametnom upotrebom broj formula koje se mora pamtiti može biti vrlo mali) I.drzavna-matura. sve što se može izračunati pomodu njih može se i pomodu opde plinske jednadžbe iz opde plinske jednadžbe i izraza za množinsku koncentraciju lako se može izvesti izraz za osmotski tlak (p=icRT) pa ni njega nije potrebno posebno pamtiti (samo uočiti da je bitan i faktor disocijacije i kao i za ostala koligativna svojstva) paziti da je J (dio mjerne jedinice za R) = Pa m3. a koncentracija je obično zadana u mol/dm3 odnosno volumen u dm3 ili cm3 pa treba pretvoriti jedinice! (također tlak može biti zadan u kPa ili hPa) II.com 51 iii. množinska i masena koncentracija c=množinska koncentracija. gustoda IV. ali ne i formule. n=množina otopljene tvari. V=volumen otopine γ=masena koncentracija. odnos množine i drugih veličina (zadnji izraz je izveden iz izraza za množinsku koncentraciju pa ga nije potrebno tu pamtiti) III.

Faradayevi zakoni elektrolize prvi Faradayev zakon elektrolize q=naboj. samo treba znati da se ΔT od tališta oduzima a vrelištu dodaje) VII.drzavna-matura. po čemu formula postaje logična: ukupni preneseni naboj = naboj jednog elektrona × broj elektrona koji sudjeluju u reakciji) drugi Faradayev zakon elektrolize: ako se elektroliza provodi u dva ili više serijski spojenih elektrolizera.com 52 motapala≠motopine osim za vrlo razrijeđene otopine u kojima je masa otopljene tvari zanemarivo mala (najčešde najmanje 103 puta manja od mase otapala) – paziti na grame/kilograme! VI. t=vrijeme z=broj elektrona u jednadžbi polureakcije u kojoj nastaje 1 čestica tvari čija se množina uvrštava n=množina F=Faradayeva konstanta (zgodno je znati da je F=NA∙e  umnožak Avogadrove konstante i elementarnog naboja e=1. I=jakost električne struje. sniženje tališta i povišenje vrelišta i=faktor disocijacije (broj čestica koje u otopini nastaju disocijacijom 1 čestice otopljene tvari.602∙10–19 C. za molekulske tvari je jednak 1 a za jednostavne ionske tvari je jednak broju iona od kojih se forumulska jedinka sastoji) b=molalnost K=Kf=krioskopska konstanta  za sniženje tališta K=Kb=ebulioskopska konstanta  za povišenje vrelišta (formule su potpuno iste. množine tvari izlučene na elektrodama istom množinom elektriciteta odnose se obrnuto proporcionalno broju izmijenjenih elektrona u reakcijama: .

namjestiti tako da se pri zbrajanju zadanih jednadžbi pokrate sve tvari osim onih koje su u jednadžbi za koju treba izračunati entalpiju (iste tvari koje se pri zbrajanju jednadžbi nalaze sa suprotnih strana strelice se krate odnosno oduzimaju). reakcijska entalpija = entalpija stvaranja produkata – entalpija stvaranja reaktanata ovo se čak ni ne mora nazvati formulom jer je logično ako se "nestajanje" reaktanata shvati kao njihovo od–stvaranje (suprotan proces od stvaranje) pa se zato mijenja predznak njihovih entalpija paziti na množenje entalpije stvaranja svake tvari sa stehiometrijskim koeficijentom (to je broj koji piše ispred čestice u jednadžbi) te tvari u jednadžbi rekacije za koju se računa entalpija! (entalpije stvaranja su zadane za 1 mol tvari (što se vidi jer je jedinica kJ/mol).) IX. množinski i volumni za volumni (φ) i množinski (x) udio je potpuno isto samo umjesto masa volumeni (V) odnosno množine (n) X. ako se množi ili dijeli negativnim brojem reaktanti i produkti se međusobno zamijene.drzavna-matura. udjeli – maseni. najpreglednije je sve pisati u "tablicu" jednadžba 1 + jednadžba 2 jednadžba za koju treba izračunati entalpiju \×A \×B reakcijska entalpija za jednadžbu 1 reakcijska entalpija za jednadžbu 2 \×A \×B reakcijska entalpija za jednadžbu za koju treba izračunati entalpiju . iskorištenje (umjesto množine može i masa ili volumen i sl. ako ne piše drukčije) Hessov zakon (izračunavanje reakcijske entalpije iz reakcijskih entalpija drugih reakcija): jednadžbe reakcija mogu se tretirati kao matematičke jednadžbe – množiti i dijeliti brojevima tako da se pomnoži ili podijeli svaki stehiometrijski koeficijent u jednadžbi. pomnožiti sve reakcijske entalpije istim brojevima kojima su pomnožene odgovarajude jednadžbe te i njih zbrojiti.com 53 (može se izvesti iz prvog zakona) VIII.

x. .drzavna-matura. pozitivni ili negativni) paziti na agregatna stanja (pisati ih). aA + bB + .. isparavanja itd. a standardne entalpije se odnose na standardna stanja tj. Y. X. A. dakle napisan je za redukciju... a mijenja predznak za reaktant koji se oksidira (otpušta elektrone) . razlika potencijala (galvanskog članka) logika: E je standardni redukcijski potencijal... produkti u jednadžbi. . su reaktanti. ali u tom slučaju je bolje poraditi na matematici) – isto tako i pOH i pK (p znači logaritam pomnožen s –1) Kw je ionski produkt vode = konstanta ravnoteže za reakciju H+ + OH–  H2O pomnožena s [H2O] XII. stanja u kojima su tvari pri "normalnim" (sobnim) uvjetima) XI. .... ista tvar u različitom agregatnom stanju u termokemiji nije ista! (postoje reakcijske entalpije taljenja. pH vrijednost je logaritam ravnotežne koncentracije vodikovih iona pomnožen s –1 paziti da se uvrštava koncentracija H+ u mol/dm3 a ne s nekom drugom mjernom jedinicom obrat (izračunavanje koncentracije H+ iz pH): [H+] = 10–pH mol/dm3 (treba pamtiti samo u slučaju apsolutnog nepoznavanja logaritama iz matematike.. konstanta ravnoteže (po koncentraciji tvari u ravnotežnom stanju) xX + yY + . b. . pa ostaje istog predznaka za reaktant koji se u reakciji reducira (prima elektrone).. a manja što ima više reaktanata svakako pisati mjerne jedinice uz koncentracije jer koncentracijska konstanta ima svoju jedinicu! XIII.. y.com 54 (A i B su cijeli brojevi ili razlomci.. a.. njihovi stehiometrijski koeficijenti – formula je logična jer je Kc veda što u ravnoteži ima više produkata. B.

rješavanje dvojnih razlomaka).com 55 ako se traži moguda reakcija. M (a može se. i ponavlja taj postupak. ili uz malo zdravorazumske logike preobličiti tako da se može zamijeniti. uz matematičko sređivanje izraza (kradenje. E mora biti pozitivno tj. što vede za što bolju reakciju! XIV.drzavna-matura. masa atoma (ili molekule) = relativna atomska (ili molekulska) masa × unificirana atomska jedinica mase Primjer pametnog baratanja formulama izračunavanje molalnosti (b) vodene otopine određene tvari iz poznate množinske koncentracije (c) i gustode (ρ) te otopine – pogleda se postoji li još neki "skriveni" zadani podatak: poznato je o kojoj se tvari radi. dok se ne dođe do konačnog izraza u kojem je sve što treba uvrstiti poznato: . dakle mogu se iz periodnog sustava očitati relativne atomske mase i izračunati molarna masa tvari. da bi bilo krade. dakako. ali to nam u ovom slučaju nije potrebno) – zapišu se formule za sve što je poznato: (tvar = otopljena tvar. za c se podrazumijeva da je koncentracija otopljene tvari u otopini) (uokvireno je samo da se lakše vidi što je u tim formulama poznato) – zapiše se formula za ono što je nepoznato: – gleda se što se u formuli za nepoznato može zamijeniti izrazom iz formule za poznato. izračunati i molarna masa vode.

a jednom kad se uvježba ovakav tip izvođenja i dobro poznaju sve osnovne formule (s razumijevanjem što koje slovo u njima znači!).drzavna-matura.com 56 (obično ima više mogudnosti za redoslijed zamjena i sve su ispravne dokle god daju smislen konačni izraz) (paziti što se odnosi na otapalo a što na otopinu.) – u konačni izraz uvrste se brojevi s mjernim jedinicama (uz po potrebi odgovarajude pretvaranje) – ako je nešto krivo. a nije vjerojatno da de išta biti osjetno teže od ovog primjera  Primjer za Hessov zakon Iz reakcijskih entalpija za reakcije: C(s) + O2(g) CO2(g) ΔrH1 = –393 kJ mol–1 ΔrH2 = –283 kJ mol–1 CO(g) + 1/2O2(g) CO2(g) izračunamo reakcijsku entalpiju za reakciju: C(s) + 1/2O2(g) CO(g) –393 kJ mol–1 \ × (–1) –283 kJ mol–1 \ × (–1) C(s) + O2(g) CO2(g) CO2(g) + CO(g) + 1/2O2(g) . vjerojatno de se vidjeti po tome što se jedinice nede dobro pokratiti – i izračuna – bez panike: možda izgleda teško. ali uz malo vježbe nije preteško. može se pomodu njih izračunati jako puno tipova zadataka. što na sastojak a što na smjesu i sl.

38% – empirijska formula pokazuje najmanji odnos brojnosti različitih atoma a ne njihovih masa pa treba masene udjele "prevesti" na množine. to je najlakše učiniti tako da se zamisli uzorak od 100 g – u njemu ima onoliko grama svakog elementa koliki je postotak njegov maseni udio (m(sastojak)=w(sastojak)×m(ukupno)) – dijeljenjem s molarnom masom (n=m/M) elementa izračuna se množina svakog elementa i one se postave u međusobni omjer: – podijeli se svaki član omjera s najmanjim članom (u ovom slučaju s 1.). super. vodika 1.29% – 57. pogreške zbog zaokruživanja i sl. množe se svi članovi istim cijelim brojem tako da se dobiju najmanji mogudi cijeli brojevi (koeficijenti u empirijskoj formuli su uvijek najmanji mogudi cijeli brojevi) – i napokon: C : O : H : Na = 1 : 3 : 1 : 1 empirijska formula: CO3HNa = (presložimo u smisleni redoslijed) = NaHCO3 Razrjeđivanje otopina kiseline (ili lužine ili nekog iona) vodom .181) – ako se dobiju lijepi cijeli brojevi ili ovako nešto vrlo slično cijelim brojevima (ne moraju biti točno cijeli brojevi! jer je mogude da su sastavljači zadatka koristili molarne mase na drukčiji broj znamenaka.190%. Odredi empirijsku formulu spoja. kisika 57.drzavna-matura.com 57 C(s) + 1/2O2(g) CO(g) ? C(s) + O2(g) + CO2(g) CO2(g) CO(g) + 1/2O2(g) CO(g) –393 kJ mol–1 283 kJ mol–1 –110 kJ mol–1 C(s) + 1/2O2(g) Primjer određivanja empirijske formule Maseni udio ugljika u spoju je 14.29%. ako ne.19% = 27.14% – 1.14%. a ostalo je natrij. – izračunamo maseni udio "ostalog": w(Na) = 100% – 14.

bilo početni volumen. a 2 na konačnu otopinu): – upotrijebimo formulu za vezu množine i množinske koncentracije: pa je: – konačni volumen je zbroj početnog volumena i volumena dodane vode pa je: iz čega se može dobiti bilo početna koncentracija.drzavna-matura. a čega preostaje . bilo volumen vode koji je potrebno dodati (odnosno iz toga konačni volumen).10 mol/dm3 i 170 mL natrijeve lužine koncentracije 0. bilo konačna koncentracija. ovisno što se traži a što je zadano (za kombiniranje s masenom koncentracijom i drugim veličinama vidi Primjer pametnog baratanja formulama) Miješanje kiseline i lužine Pomiješa se 50 mL sumporne kiseline koncentracije 0.com 58 – bududi da se dodaje samo čista voda. konačna otopina sadrži jednaku množinu kiseline kao i početna otopina pa možemo pisati (kroz cijeli primjer indeks 1 se odnosi na početnu.03 mol/dm3. Koliki je pH dobivene otopine? – napisati jednadžbu kemijske reakcije H2SO4 + 2NaOH  Na2SO4 + 2H2O – iz jednadžbe odčitati odnose množina kiseline i lužine koje međusobno reagiraju (omjer stehiometrijskih koeficijenata) – izračunati množine iz zadanih veličina – pogledati što se u reakciji posve potroši. u kojoj nema kiseline.

drzavna-matura.8×1022 D.6 *napomena: postupak vrijedi samo ako je završna c(H+) ili c(OH–) koja se dobije veda od otprilike 10–5 mol/dm3 i ako su koncentracije kiseline i lužine dovoljno male da se može zanemariti volumen vode nastale neutralizacijom.0×1023 B.92 g C. 6.com 59 sa 0.00 mol/dm3 potrebno za pripremu 150 mL HCl koncentracije 1.07 g D.0026 mol = 0.4 g C12H22O11? A. Koliko ima atoma vodika u 3. 6.3×1023 C. Ako se zagrijavanjem iz 1.0050 mol H2SO4 bi reagiralo 2 × 0.34 g B.50 g 2.60 mol/dm3? .0024 mol H2SO4 – izračunati ukupni volumen! V = V(NaOH) + V(H2SO4) = 50 mL + 170 mL = 220 mL = 0. koliko bezvodne H2C2O4 preostane? A.0050 mol = 0. 1. a onda iz pH + pOH = 14 po potrebi i ono drugo pH=–log(0.010 mol NaOH  više nego što ima.0051 mol NaOH bi reagiralo 1/2 × 0. znači sav NaOH reagira s 0.022)=1.50 g H2C2O4×2H2O istjera sva kristalna voda. 3. ali takvi bi na ovoj razini trebali biti svi zadaci Zadaci 1.220 dm3 – izračunati koncentraciju preostalih H+ ili OH– iona (množina preostale kiseline ili lužine × broj H+ ili OH– iz jedne molekule kiseline ili lužine / ukupni volumen) – iz toga izračunati pH ili pOH. 1. Koliko je mililitara HCl koncentracije 8.0051 mol = 0. 1. 0.0026 mol H2SO4  preostaje 0. 0.0×1021 3.0050 mol – 0.

30.9 kJ energije? A.31 D. Mg3P2O8 5. –601. koliko je iskorištenje reakcije? A.5 mol H2 dobije 0.0 mL 4. Razlika potencijala članka na slici pri standardnim uvjetima je: . Mg2P2O7 D.5 mol N2 reagira s 0.025 mol/dm3? A.0 mL B.com 60 A. 24. Analizom je ustanovljeno da je maseni udio magnezija u spoju 21. +300.8%.8 mL D. +601. 12. MgPO2 B. –300. 12.60 B.25 mol NH3. 75% B. fosfora 27. Amonijak se dobiva prema sljededoj jednadžbi: N2(g) + 3H2(g)  2NH3(g) Ako se kad 0.0 mL C. MgPO3 C. Koja je empirijska formula tog spoja? A.drzavna-matura.15 g MgO(s) oslobodi 300.7%. 33% D.8 kJ∙mol–1 B.9 kJ∙mol–1 C. 18.8 kJ∙mol–1 7. 50% C.9 kJ∙mol–1 D. a ostalo je kisik. 10.69 C. 1. 3.40 8. Koja je standardna entalpija stvaranja MgO(s) ako se dok pri standardnim uvjetima gorenjem magnezija nastane 20. 25% 6. Koliki je pH otopine KOH koncentracije 0.

14 / 115 B. 1. 0. Koji je razlomak jednak masenom udjelu dušika u amonijevom dihidrogenfosfatu? A. 28 / 132 D. MnO3 10.25 mol C2H5OH(g) pri 200K i 105Pa? A. 14 / 210 11. 15 L .com 61 A. 8 L C. Etanol gori u suvišku kisika. MnO2 C. MnO B. Oksid mangana sadrži 2. pri čemu nastaje ugljikov dioksid i voda prema sljededoj izjednačenoj jednadžbi: C2H5OH(g) + 3O2(g)  2CO2(g) + 3H2O(g) Koja od ponuđenih vrijednosti je najbliža volumenu CO2(g) koji nastaje izgaranjem 0. 10 L D. Koja je empirijska formula tog oksida? A.36 V 9.28 V B. 28 / 115 C.drzavna-matura. Mn2O3 D. 5 L B. 2.76 V C.32 V D. 0.29 g mangana po gramu kisika.

Prema podacima u tablici izračunaj E0 za reakciju Ga(s) + 3Tl+(aq) 3Tl(s) + Ga3+(aq) A. reagira s permanganatnim ionom prema sljededoj izjednačenoj jednadžbi: 5H2C2O4(aq) + 2MnO4–(aq) + 6H+(aq)  2Mn2+(aq) + 10CO2(g) + 8H2O(l) Koliko je mililitara otopine KMnO4 koncentracije 0.0154 mol/dm3 potrebno za reakciju s 25.2×1024 13.1×1021 C. –0.drzavna-matura. 33. 7.479 V . 0.5 mL C. 1078 kJ B.0 mL otopine H2C2O4 koncentracije 0. 1797 kJ C.479 V B.4 mL 14. 4.193 V C. 18. 0.193 V D. 20 B.5 mL B. 8. Oksalna kiselina. 84. H2C2O4.0208 mol/dm3? A.8 mL D. 3234 kJ D. –0.2×1022 D.0 g HOOC(CH2)4COOH? A. 5390 kJ 15. 13. Prema reakciji 2N2H4(l) + N2O4(l)  3N2(g) + 4H2O(g) ΔH = –1078 kJ koliko se energije oslobodi tijekom nastanka 140 g N2(g)? A.com 62 12. Koliki je ukupni broj atoma u 1.

Silicijev karbid. prema jednadžbi: SiO2 (s) + 3C(s)  SiC(s) + 2CO(g) Koliko bi se najviše grama SiC moglo dobiti iz 2.00 g C? A.drzavna-matura. 1. 6. SiC.0 mol/dm3) i Cd2+(aq) (c=1. Maseni udio dušika u (N2H5)2SO4 je: A.0 × 1022 B. Koliko ima molekula ozona u 3. Prema standardnim redukcijskim potencijalima u tablici. odvijat de se koja/e reakcija/e? 1) Ni(s) + Pb2+(aq)  Pb(s) + Ni2+(aq) 2) Ni(s) + Cd2+(aq)  Cd(s) + Ni2+(aq) A.2 % 18.33 B. dobiva se zagrijavanjem SiO2 i C na visoke temperature.2 × 1023 D.20 g O3? A.26 C.59 D.00 . 6. 4.0 × 1023 19. Komad metalnog nikla uronjen je u otopinu koja sadrži Pb2+(aq) (c=1.0 × 1022 C.0 mol/dm3). 2. ni 1 ni 2 17. i 1 i 2 D. 3.5 % D. 51. samo 2 C. samo 1 B.00 g SiO2 i 2. 10. 17. 4.8 % B.3 % C. 34. 1.com 63 16.

B. dobije se 4. Pet kuglica metala ima ukupnu masu 1. 24.784 g srebra? A. 5 D.6 C.15 mol/dm3 je potreban za reakciju s 0.43 mL D. 25.15 mol/dm 3.278 mL. 4. 7 21.32 mL C.74 mL B. CuSO4 D.com 64 20. Kolika je gustoda metala (g/mL)? .66 g hidratiziranog natrijevog sulfata.3 mL 22. C. NaBr C.25 g i ukupni volumen 0. Pripremljene su vodene otopine navedenih tvari koncentracije 0. Iz 7. 6. Za reakciju 2CCl4(g) + O2(g)  2COCl2(g) + 2Cl2(g) ispravan izraz za konstantu ravnoteže Kc je: A. Srebro reagira s nitratnom kiselinom prema jednadžbi: 3Ag(s) + 4HNO3(aq)  3AgNO3 (aq) + NO(g) + 2H2O(l) Koliki volumen HNO3(aq) koncentracije 1. Na2SO4 × xH2O. Koja od njih ima najviše vrelište? A. D. Koliko iznosi x? A. 8.2 B. 0. CaCl2 B.06 g bezvodnog Na2SO4.drzavna-matura. CH3OH 23. 3.

0. 1. a tekudine B 1. –1. –0. 0. 0. Koliki je standardni redukcijski potencijal za M2+(aq)? A.15 mol Au D.410 V C. 22.075 mol Au C.660 g/cm3. Koji volumen tekudine A ima istu masu kao 80.10 mol Ag. 40.10 mol Au B. tako da ista struja protječe kroz svaku otopinu.drzavna-matura. 0.09 V B. 0.1 mol/dm3 elektrolizirane su u aparaturi na slici.50 D.10 g modre galice (CuSO4×5H2O)? .0 cm3 B.410 V D. Cu(NO3)2 i Au(NO3)3 koncentracija 0. ako je gustoda tekudine A 0. 4.900 C.0 cm3 C. 160 cm3 D.09 V 26. 0. 0. 0. Vodene otopine AgNO3.20 mol Ag.1 mol bakra. koliko se izluči srebra i zlata? A. 0.348 B. 0.05 mol Ag.com 65 A. 97. Koliko ima molekula vode u 0. Standardni redukcijski potencijal za Cu2+(aq) je 0.75 V.067 mol Au 27.34 V. 0. Za elektrokemijski članak s reakcijom Cu2+(aq) + M(s)  Cu(s) + M2+(aq) je E˚ = 0.05 mol Ag.5 25.59 g/cm3? A. Ako se izluči 0.0 cm3 tekudine B. 193 cm3 28.

1. 30. 70.0 % C. 18 B. 0. Za neutralizaciju 25.4. 1.7 × 10–24 32. 1.25 30.686 D. 1. 2N2O4 + N2H4  6NO + 2H2O Kolika je maksimalna masa NO (u gramima) koja se može dobiti iz 15. Mg(OH)2 je magnezijevo mlijeko koje se koristi za neutralizaciju suviška želučane kiseline (HCl).4 × 1022 D.0 odnosno 205. 3.0343 C. Kolika je masa jedne molekule vode u gramima? A. 1. 50.3047 mol/dm3 31. 0. Prirodni talij sastoji se od dva stabilna izotopa. Koliko se molova želučane kiseline može neutralizirati s 1.drzavna-matura. 2.2 × 1021 B.23 mL NaOH(aq) nepoznate koncentracije.1447 mol/dm3 C. 14. 0. Koliki je udio Tl–205? A. Tl–203 and Tl–205 (atomske mase: 203.com 66 A.00 g Mg(OH)2? A.2 × 1023 29.4 × 1021 C.00 mL H2SO4(aq) koncentracije 0.07617 mol/dm3 B.0 × 10–23 D. 2. 0.68 g N2H4? .0 % B. 0.1050 mol/dm3 utrošeno je 17.0 % D.1 × 10–21 C. Koja je koncentracija NaOH(aq)? A.5 g N2H4 i 4. 0.0) i ima prosječnu atomsku masu 204.1524 mol/dm3 D.0 % 33. 0.0171 B.

33. 16. 0.091 V C. samo II.1 mL 35.108 mol/dm3) je potreban za neutralizaciju 25.6 mL C. ni I. i I.drzavna-matura.04 C. .com 67 A. 37. 0.2 D. i II. Cr2+(aq) + Fe3+(aq)  Cr3+(aq) + Fe2+(aq) II.427 V 2) Prema standardnim redukcijskim potencijalima u tablici. D.091 V D. 67.2 mL D. –0. ni II. 26 34.145 mol/dm3)? A. 1) Prema standardnim redukcijskim potencijalima u tablici. Cu2+(aq) + Fe2+(aq)  Cu+(aq) + Fe3+(aq) A.8 mL B. standardni potencijal članka (E˚) za reakciju Zn(s) + 2Tl+(aq)  Zn2+(aq) + 2Tl(s) je: A. 5. B.427 V B. –0. koja reakcija/e je(su) spontana/e? I.0 mL KOH (c=0. 4. 15. C.38 B. Koliki volumen H2SO4 (c=0. samo I.

60 D. Prema jednadžbi: N2O3(g) + 6H2(g)  2NH3(g) + 3H2O(g) koliko molova NH3(g) može nastati reakcijom 0. Formulska jedinka berila sadrži 3 atoma berilija.20 B. Molarna masa berila je: A.73 mol . 3.20 B. 270 g/mol D. Kolika je koncentracija nitratnih iona u dobivenoj smjesi? A.00 mol/dm3? A.2 37. 100 mL otopine kalcijeva nitrata koncentracije 0. 10. 139 38.0500 mol/dm3 40. 0. 2. 0.50 L otopine koncentracije 1.0800 mol/dm3 D. 7.com 68 36. 0. 69.29 mol B. Koliki volumen (u mL) koncentrirane sumporne kiseline (c=18.100 mol/dm3.180 mol/dm3 B. 0.4 D. 0.87 mol H2(g)? A. 537 g/mol C.drzavna-matura. C3H8 + 5O2  3CO2 + 4H2O Kolika je ukupna masa (u gramima) produkata izgaranja 2. Maseni udio berila u beriliju je 5.4 C.44 mol C.130 mol/dm3 C. 14. 0.60 C. 6.20 g propana u suvišku kisika? A. 950 g/mol B.0 mol/dm3) je potreban za pripremu 2.22 mol N2O3(g) i 0.250 mol/dm3 pomiješano je s 400 mL dušične kiseline koncentracije 0. 179 g/mol 39. 0.03%.

2 kJ 43. Izračunaj ∆H˚ za reakciju: 2NH3(g)  N2(g) + 3H2(g) A. –3661.0×10–3 C. Elektroliza vode: 2H2O(l)  2H2(g) + O2(g) Koliko molova H2(g) može nastati prolaskom 4.1 kJ D. 1.drzavna-matura. A 6.5 C. –818. 8. –46. 129.2 B.8×1021 elektrona? A.00×10–3 B. Standardna entalpija stvaranja NH3(g) je –46.6×10–2 42.1 mol 41. –92.com 69 D. C 2. 2. A .1 kJ C. A 4. 92. 4. B 3. izračunaj promjenu entalpije za raspad natrijevog hidrogenkarbonata (u kJ po molu CO2): 2 NaHCO3(s)  Na2CO3(s) + H2O(g) + CO2(g) A. C 5.0×10–3 D.2 kJ B.1 kJ/mol.2 D. –1766. 1.6 Rješenja 1. 46. Prema podacima u tablici.

C 13.com 70 7. C 25. C 18. B 16. A 35. 2) A 36. A 19. A 9.drzavna-matura. D 24. D 31. D 27. C 26. B 14. D 33. 1) A. C 32. D . C 34. B 15. A 23. B 12. D 28. C 22. A 29. D 37. A 11. A 17. B 30. C 10. D 8. D 21. A 20.

com 71 38. A 41. D 43. B 39. B 42. A 40. A .drzavna-matura.

crveni ili crni (alotropske modifikacije) C crn (grafit) ili (dijamant) (ili tamnocrven do tamnoljubičast (fulereni)) – obojeni anioni u vodenim otopinama MnO4– ljubičasto/ružičasto Cr2O72– narančasto CrO42– žuto – obojeni kationi prijelaznih metala u vodenim otopinama Cr3+ zeleno Mn2+ blijedoružičasto Fe3+ žuto Fe2+ zeleno Co2+ ružičasto Ni2+ zeleno Cu2+ plavo .com 72 DODATAK 1: RAZNE BOJE I PROMJENE BOJA – boje plamena Li+ crveno Na+ žuto K+ ljubičasto Ca2+ narančastocrveno Rb+ crveno Sr2+ tamnocrveno Cs+ plavo Ba2+ zeleno Cu2+ zeleno Ag+ narančasto – boje elementarnih tvari u standardnom stanju (osim plinova) Cu crvenosmeđi. Au žuto.drzavna-matura. I2(s) tamnoljubičast/crn (u vodenoj otopini smeđi) S žut P bijeli. ostali metali (i polumetali) sivi Br2(l) smeđi.

AgBr svijetložuto. zeleno u neutralnom. alkini) permanganata (ljubičasta) – Fehlingov ili Trommerov reagens: lužnata otopina Cu2+ iona (plavo) + aldehid ili reducirajudi šeder (glukoza ili fruktoza)  talog Cu2O (crvenosmeđi) – Tollensov reagens: lužnata otopina AgNO3 i amonijaka + aldehid ili reducirajudi šeder (glukoza ili fruktoza)  srebrno zrcalo – biuret reakcija: lužnata otopina Cu2+ iona (plavo) + bjelančevine (polipeptidi)  ljubičasto – ksantoproteinska reakcija: bjelančevine (koje sadrže aromatske aminokiseline) + koncentrirana HNO3  žuto – pH indikatori – metiloranž: crven u kiselom.drzavna-matura. ali postaju plinovi pri relativno malo povišenoj temperaturi – promjene boja kao dokaz prisutnosti određenih organskih spojeva – nezasideni spojevi (alkeni. zelen pa plav u lužnatom . narančast u neutralnom.com 73 – obojeni talozi (netopljivi spojevi) (osim onih koji poprimaju boju prema kationu ili anionu koji sadrže) AgCl bijelo. ljubičast u neutralnom. AgI žuto PbCl2 bijelo. PbBr2 bijelo. plav pa zelen pa žut u lužnatom – univerzalni indikator: crven pa narančast u kiselom. PbI2 jako žuto HgI2 jako narančastocrveno – obojeni plinovi (ostali bitni plinovi su bezbojni) Cl2 žutozelen NO2 crvenosmeđi *Br2 smeđi *I2 ljubičast *=nisu plinovi pri standardnim uvjetima. žut u neutralnom. plavo u lužnatom – ekstrakt crvenog kupusa: crven u kiselom. žut u lužnatom – fenolftalein: ružičast u lužnatom bromnu vodu (smeđa) i otopinu kalijevog – bromtimolplavo: žuto u kiselom.

com 74 – lakmus: plavi pocrveni u kiselom. crveni poplavi u lužnatom .drzavna-matura.

HCl(g)  u plinovitom tj.atni per......itna hipo. HCl(aq)  u vodenoj otopini = klorovodična kiselina) b) kiseline koje sadrže kisik (oksokiseline) od najmanjeg do najvedeg oksidacijskog broja središnjeg elementa kiselina službeni naziv HClO HClO2 H2SO3 HNO2 HClO3 HNO3 H2SO4 H2CO3* H3PO4 HClO4 hipokloritna kloritna sulfitna nitritna kloratna dušična sulfatna karbonatna fosfatna perkloratna hrvatski naziv hipoklorasta klorasta sumporasta dušikasta klorna nitratna sumporna ugljična fosforna perklorna ClO – anion naziv iona naziv soli službeni naziv hrvatski naziv hipo... HSO3 hidrogensulfit) anion s dva H  dihidrogen....com 75 DODATAK 2: KEMIJSKE FORMULE I NAZIVI Kiseline i anioni/soli (osjenčane su jake kiseline) a) kiseline koje ne sadrže kisik kiselina službeni naziv HF HCl HBr HI H2S fluoridna kloridna bromidna jodidna sulfidna fluorovodična klorovodična bromovodična jodovodična sumporovodična F – – – hrvatski naziv anion naziv iona fluoridni kloridni bromidni jodidni sulfidni naziv soli fluorid klorid bromid jodid sulfid službeni naziv hrvatski naziv naziv iona naziv soli Cl Br I– S halogenidna halogenovodična halogenidni halogenid 2– (S nije halogeni element.. čistom stanju = klorovodik....na per.drzavna-matura. (H2PO4 dihidrogenfosfat) – 2– – – – Baze i kationi (osjenčani su dobro topivi hidroksidi koji daju jake lužine) baza (hidroksid) LiOH NaOH KOH Be(OH)2 Mg(OH)2 Ca(OH)2 kation Li + + naziv hidroksida ili iona litijev natrijev kalijev alkalijskih metala = M + Na K + Be 2+ 2+ berilijev magnezijev kalcijev zemnoalkalijskih metala = M 2+ Mg Ca 2+ . HSO4 hidrogensulfat.at *=zapravo ne postoji ugljična kiselina.asta naziv iona hipo.... HCO3 hidrogenkarbonat...it – ClO2 2– SO3 – NO2 – ClO3 – NO3 2– SO4 2– CO3 3– PO4 – ClO4 –itna –asta –itni –it –atna –na –atni –at per. (HPO4 hidrogenfosfat.itni naziv soli hipokloritni kloritni sulfitni nitritni kloratni nitratni sulfatni karbonatni fosfatni perkloratni hipoklorit klorit sulfit nitrit klorat nitrat sulfat karbonat fosfat perklorat hipo..atna per. postoje samo njene soli anion s jednim H  hidrogen. ali naziv se daje po istom principu) (npr.

*= NH4OH zapravo ne postoji nego je riječ o vodenoj otopini amonijaka NH3(aq) Ba Al 3+ 2+ 3+ aluminij je u 3. skupini u periodnom sustavu prijelaznih metala  uglavnom 2+.com 76 Sr(OH)2 Ba(OH)2 Al(OH)3 Sr 2+ 2+ stroncijev barijev aluminijev željezov(II) željezov(III) kromov(III) manganov(II) kobaltov(II) niklov(II) bakrov(II) bakrov(I) cinkov* srebrov* živin(II) živin(I) amonijev "složeni kation" ne potječe od metala nego od amonijaka. * = za Zn i Ag nije nužno pisati cinkov(II) i srebrov(I) jer su samo te valencije mogude ali nije ni greška + Mn Co Ni 2+ 2+ 2+ + Cu Cu Zn 2+ + 2+ Ag Hg 2+ Hg2 NH4OH* NH4 + Alkani/ugljikovodične osnove naziva organskih spojeva broj C atoma 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 naziv metan etan propan butan pentan heksan heptan oktan nonan dekan . nije velika zabluda pamtiti da su 2+ svi osim Cr i Ag 3+ + 2+ 2+ 2+ 3+ + Fe Fe Cr 3+ 2+ (jedina (uobičajena) mogudnost za te metale) te Fe i Cu (uz Fe i Cu ).drzavna-matura.

2. kisela zelena galica = željezov(II) sulfat heptahidrat FeSO4×7H2O  hidratna sol. mramor = kalcijev karbonat CaCO3 (*kreda = smjesa CaCO3 i CaSO4) modra galica = bakrov(II) sulfat pentahidrat CuSO4×5H2O  hidratna sol. formaldehid = metanal HCHO aceton = propanon CH3OCH3 octena kiselina = etanska kiselina CH3COOH  slaba kiselina . kisela bordoška juha = smjesa modre galice i gašenog vapna kiselina iz akumulatora = sumporna kiselina H2SO4  jaka kiselina.com 77 DODATAK 3: KEMIJSKE FORMULE I SVOJSTVA TVARI IZ SVAKODNEVNE UPOTREBE soda bikarbona = natrijev hidrogenkarbonat NaHCO3  slabo lužnata sol soda = natrijev karbonat Na2CO3 (*kristalna soda = natrijev karbonat dekahidrat Na2CO3×10H2O)  jako lužnata sol kaustična soda = natrijev hidroksid NaOH  jaka lužina kuhinjska sol = natrijev klorid NaCl solna kiselina = klorovodična kiselina HCl  jaka kiselina živo vapno = kalcijev oksid CaO  bazični oksid gašeno vapno = kalcijev hidroksid Ca(OH)2  jaka baza/lužina (slabo do umjereno topljiv) vapnenac. oksidans. dobro topljiva. dobro topljiva (*ali u otopinama Fe2+ brzo prelazi u Fe3+).drzavna-matura. higroskopna (dehidratacijsko djelovanje – oduzima vodu) "peroksid" = vodikov peroksid H2O2  jaki oksidans (*ali može biti i reducens) jodna tinktura = vodena otopina joda I2(aq) zemni plin = pretežno metan CH4  zapaljiv plin plin u kudanstvu = smjesa propana CH3CH2CH3 i butana CH3CH2CH2CH3  zapaljiv plin kloroform = triklormetan CHCl3 "alkohol" (i onaj u pidima i onaj za čišdenje/dezinfekciju) = etanol CH2CH3OH glicerol = propan–1.3–triol CH2OH–CHOH–CH2OH "eter" = dietileter CH3CH2OCH2CH3 formalin = vodena otopina formaldehida.

zasidene  masti. ne pobrkati s benzEnom koji je aromatski ugljikovodik) masti i ulja = esteri glicerola i tri (iste ili različite. barem jedna nezasidena  ulja) više masne kiseline sapuni = natrijeve ili kalijeve soli viših masnih kiselina kuhinjski šeder = saharoza (C12H22O11) .drzavna-matura.com 78 benzin = smjesa ugljikovodika (prvenstveno lančastih alkana.

I. gimnazija Zagreb.. prof. izv.. sc. Višnji Vrdoljak. viši asist. na ustupljenim materijalima (slike i zadaci u poglavlju Kristalne strukture)  dr.drzavna-matura. na pregledu skripte i sugestijama  dr. savjetnik. Kemijski odsjek Prirodoslovno–matematičkog fakulteta u Zagrebu.com 79 Zahvale  Snježani Liber. prof. Krunoslavu Užarevidu. sc. na ustupljenim materijalima (slike u poglavlju Elektronska konfiguracija i periodičnost svojstava elemenata) autorica . Kemijski odsjek Prirodoslovno–matematičkog fakulteta u Zagrebu.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful