You are on page 1of 18

Ch¬ng

este − lipit

1

Mïi th¬m cña hoa chñ yÕu do c¸c este t¹o nªn

 ThÕ nµo lµ este, lipit ? 3

Este no ®¬n chøc ®îc t¹o thµnh tõ axit no ®¬n chøc vµ ancol no ®¬n chøc cã c«ng thøc cÊu t¹o Cn H2n +1COOCn H 2n +1 1 1 2 2 (n1 ≥ 0. Nh vËy. trong ®ã R lµ gèc hi®rocacbon hoÆc H . R' lµ gèc hi®rocacbon. H2SO4 ®c Æ C2H5OH + CH3COOH ← CH3COOC2H5 + H2O  → etyl axetat 2SO4 → CH3COOH + HO− [CH2]2− CH− t . lipit trong ®êi sèng. Tªn cña este RCOOR' gåm gèc R céng thªmtªn gèc axit RCOO tªn ' (®u«i “at”).H← ®c CH3  Æ  | + H2O CH3 o o CH3COO− [CH2]2− CH− 3 CH | CH3 isoamyl axetat C¸c hîp chÊt etyl axetat. khi thay nhãm OH ë nhãm cacboxyl cña axit cacboxylic b»ng nhãm OR th× ®îc este. danh ph¸p XÐt c¸c ph¶n øng : t .. Este ®¬n chøc cã c«ng thøc chung lµ RCOOR'. tÝnh chÊt vµ mét sè øng dông cña este. CH2=CH− COOCH3 : metyl acrylat .. TÝnh chÊt vµ øng dông cña este. Bµi 1 Este BiÕt kh¸i niÖm este. isoamyl axetat thuéc lo¹i hîp chÊt este. ThÝ dô : CH3COOC2H5 : etyl axetat . 4 . n2 ≥ 1) hay cã c«ng thøc ph©n tö CnH2nO2 (víi n = n1 + n2 + 1 ≥ 2). I. Kh¸i niÖm . .

. So víi c¸c axit ®ång ph©n hoÆc ancol cã cïng khèi lîng mol ph©n tö hoÆc ph©n tö cã cïng sè nguyªn tö cacbon th× este cã nhiÖt ®é s«i vµ ®é tan trong níc thÊp h¬n h¼n. TÝnh chÊt vËt lÝ C¸c este lµ chÊt láng hoÆc chÊt r¾n ë ®iÒu kiÖn thêng vµ chóng hÇu nh kh«ng tan trong níc. CH3[CH2]3CH2OH (M=88) s«i ë 1320 tan Ýt trong níc. TÝnh chÊt ho¸ häc 5 . etyl butirat vµ etyl propionat cã mïi døa . Së dÜ cã sù kh¸c nhau nhiÒu vÒ ®é tan vµ nhiÖt ®é s«i gi÷a este víi axit vµ ancol lµ do este kh«ng t¹o ®îc liªn kÕt hi®ro gi÷a c¸c ph©n tö este víi nhau vµ liªn kÕt hi®ro gi÷a c¸c ph©n tö este víi c¸c ph©n COOCH rÊt kÐm. ThÝ dô : CH3 CH2CH2COOH (M=88) s«i ë 163. CH tö níc C H 3 2 6 C¸c este thêng cã mïi ®Æc trng : isoamyl axetat cã mïi chuèi 5 chÝn .II.. CH COOCH CH CHCH 3 2 2 3 CH 3 CH 3 CH 3 H×nh 1.. Isoamyl axetat cã mïi th¬m cña chuèi III. Benzyl axetat cã mïi th¬m cña hoa nhµi H×nh 1.50C Tan nhiÒu trong níc. CH3COOC2H5 (M=88) s«i ë 77OC kh«ng tan trong níc. geranyl axetat cã mïi hoa hång.1.2.

Trong èng nghiÖm thø nhÊt. Gi¶i thÝch : − Trong èng nghiÖm thø nhÊt ®· x¶y ra ph¶n øng : t . §iÒu chÕ C¸c este thêng ®îc ®iÒu chÕ b»ng c¸ch ®un s«i hçn hîp gåm ancol vµ axit cacboxylic. H2SO4 CH3COOC2H5 + H2O ← CH3COOH + C2H5OH  →  o Ph¶n øng thuËn nghÞch nªn este vÉn cßn vµ t¹o thµnh hai líp chÊt láng. l¾p èng sinh hµn kh«ng khÝ ®ång thêi ®un nãng nhÑ (cã thÓ ®un c¸ch thuû) trong kho¶ng 5 phót. IV.Este dÔ bÞ thuû ph©n trong m«i trêng axit hoÆc baz¬. L¾c ®Òu c¶ hai èng nghiÖm. este cßn cã ph¶n øng cña gèc hi®rocacbon. ThÝ nghiÖm : Cho vµo hai èng nghiÖm mçi èng 2 ml etyl axetat. chÊt láng vÉn ph©n thµnh hai líp . 6 . chÊt láng trë thµnh ®ång nhÊt. sau ®ã thªm vµo èng thø nhÊt 1 ml dung dÞch H 2SO4 20%. − Trong èng nghiÖm thø hai ®· x¶y ra ph¶n øng : t CH3COOC2H5 + NaOH  CH3COONa + C2H5OH → o Ph¶n øng x¶y ra mét chiÒu nªn este ®· ph¶n øng hÕt. cã axit H2SO4 ®Æc lµm xóc t¸c (ph¶n øng este ho¸). trong èng nghiÖm thø hai. Ngoµi ra. ChÊt láng trong c¶ hai èng nghiÖm ®Òu t¸ch thµnh hai líp. vµo èng thø hai 1 ml dung dÞch NaOH 30%. Ph¶n øng thuû ph©n este trong dung dÞch kiÒm cßn ®îc gäi lµ ph¶n øng xµ phßng ho¸.

pha s¬n (butyl axetat). 7 . kh«ng ®éc... chiÕt chÊt h÷u c¬ (etyl axetat) . geranyl axetat. cã mét sè este kh«ng ®iÒu chÕ ®îc b»ng ph¬ng ph¸p nµy mµ cã ph¬ng ph¸p ®iÒu chÕ riªng.. øng dông  Do cã kh¶ n¨ng hoµ tan tèt nhiÒu chÊt nªn mét sè este ®îc dïng lµm dung m«i ®Ó t¸ch. poli(metyl metacrylat). hoÆc dïng lµm keo d¸n. H 2SO4 RCOOH + R’OH ← RCOOR’ + H2O  →  0 Tuy nhiªn. mÜ phÈm (linalyl axetat..t .. xt CH3COOCH=CH2 V.  Mét sè este cã mïi th¬m.. ThÝ dô : Vinyl axetat (CH3COOCH=CH2) ®îc ®iÒu chÕ b»ng ph¶n øng céng hîp gi÷a axit axetic vµ axetilen : CH3COOH + CH≡ CH 0 t. . ®îc dïng lµm chÊt t¹o h¬ng trong c«ng nghiÖp thùc phÈm (benzyl fomiat. etyl fomiat.)..).. …  Mét sè polime cña este ®îc dïng ®Ó s¶n xuÊt chÊt dÎo nh poli(vinyl axetat).

D.   2. víi n ≥ 2. c) Este no. D.H×nh 1. B. 4 . e) S¶n phÈm cña ph¶n øng gi÷a axit vµ ancol lµ este. 3 . H·y ®iÒn ch÷ § (®óng) hoÆc S (sai) vµo « trèng bªn c¹nh c¸c c©u sau : a) Este lµ s¶n phÈm cña ph¶n øng gi÷a axit vµ ancol. CH3COOC2H5. B. Khi X t¸c dông víi dung dÞch NaOH sinh ra chÊt Y cã c«ng thøc C2H3O2Na.3. m¹ch hë cã c«ng thøc ph©n tö CnH2nO2. ®¬n chøc. 5. C. S¬ ®å mét sè øng dông cña este Bµi tËp 1. HCOOC3H7. −    d) Hîp chÊt CH3COOC2H5 thuéc lo¹i este. 2 . 3. C2H5COOCH3. b) Este lµ hîp chÊt h÷u c¬ trong ph©n tö cã nhãm − COO . Ph¶n øng thuû ph©n cña este trong m«i trêng axit vµ m«i trêng baz¬ kh¸c nhau ë ®iÓm nµo ? 8 . øng víi c«ng thøc ph©n tö C4H8O2 cã bao nhiªu este ®ång ph©n cña nhau ? A. C«ng thøc cÊu t¹o cña X lµ A. HCOOC3H5. 4. C. ChÊt X cã c«ng thøc ph©n tö C4H8O2.

etyl axetat. ViÕt c«ng thøc cÊu t¹o cña X vµ tÝnh khèi lîng cña Z. phÇn lín lipit lµ c¸c este phøc t¹p. Tªn cña X lµ A. metyl axetat. D. 9 .5. propyl fomiat. §èt ch¸y hoµn toµn 7.4 gam níc.4 gam este X ®¬n chøc thu ®îc 6.2 gam ancol X vµ mét lîng muèi Z. Kh¸i niÖm vÒ lipit Lipit lµ nh÷ng hîp chÊt h÷u c¬ cã trong tÕ bµo sèng. (C15H31COO)3C3H5 : tripanmitoylglixerol (tripanmitin).. a) X¸c ®Þnh c«ng thøc ph©n tö cña X. b) §un 7. VÒ mÆt cÊu t¹o..4 gam X trong dung dÞch NaOH võa ®ñ ®Õn khi ph¶n øng hoµn toµn thu ®îc 3. Thuû ph©n este X cã c«ng thøc ph©n tö C4H8O2 trong dung dÞch NaOH thu ®îc hçn hîp 2 chÊt h÷u c¬ Y vµ Z trong ®ã Z cã tØ khèi h¬i so víi H 2 b»ng 23. kh«ng hßa tan trong níc nhng tan nhiÒu trong dung m«i h÷u c¬ kh«ng ph©n cùc. steroit vµ photpholipit.72 lÝt khÝ CO2 (®ktc) vµ 5. I.  BiÕt tÝnh chÊt ho¸ häc vµ øng dông cña chÊt bÐo. B.. C. ThÝ dô :(C17H35COO)3C3H5 : tristearoylglixerol (tristearin) . Bµi 2 lipit  BiÕt kh¸i niÖm vÒ lipit vµ ph©n lo¹i lipit. 6. bao gåm chÊt bÐo (cßn gäi lµ triglixerit). metyl propionat. s¸p. (C17H33COO)3C3H5 : trioleoylglixerol (triolein) .

h×nh thµnh b»ng c¸ch bít ®i nhãm –OH cña ph©n tö RCOOH 1 10 . axit panmitic (CH3[CH2]14COOH). dÇu l¹c.II. gµ.4. C«ng thøc cÊu t¹o chung cña chÊt bÐo : R1COO − C H2 R2COO − C H R3COO − CH2 (trong ®ã R1... R3 lµ gèc hi®rocacbon. Kh¸i niÖm ChÊt bÐo lµ trieste cña glixerol víi axit bÐo. ChÊt bÐo 1. cã thµnh phÇn chÝnh lµ chÊt bÐo. lîn.. gäi chung lµ triglixerit hay lµ triaxylglixerol1 Axit bÐo lµ axit ®¬n chøc cã m¹ch cacbon dµi. M« h×nh ph©n tö chÊt bÐo Mì bß. dÇu võng.. kh«ng ph©n nh¸nh. Axyl là tªn cña nhãm R-CO. axit oleic (cisCH3[CH2]7CH=CH[CH2]7COOH)... dÇu «-liu. R2. C¸c axit bÐo thêng cã trong chÊt bÐo lµ : axit stearic (CH3[CH2]16COOH). cã thÓ gièng nhau hoÆc kh¸c nhau) | | H×nh 1. dÇu cä.

Mét sè nguån cung cÊp chÊt bÐo tõ thùc vËt vµ ®éng vËt 2. thÝ dô (C17H33COO)3C3H5. hexan.… Khi cho vµo níc. chøng tá chóng nhÑ h¬n níc. ph¶n øng xµ phßng ho¸ vµ ph¶n øng ë gèc hi®rocacbon. vµo b¸t sø ®ùng dung dÞch NaOH. víi dung dÞch axit H2SO4 lo·ng sÏ x¶y ra ph¶n øng thuû ph©n : ( CH3[CH2 ]16 COO)    → C H + 3H2 O←   3CH3 [CH2 ] COOH + C3 H5 (OH )  16 3 3 3 5 t o. chÊt bÐo ë tr¹ng th¸i láng hoÆc r¾n. Khi trong ph©n tö cã gèc hi®rocacbon no.5. nªn chóng cã tÝnh chÊt cña este nãi chung. thÝ dô tristearin. clorofom. a) Ph¶n øng thuû ph©n : §un chÊt bÐo. H + tristearin gtlixerol b) Ph¶n øng xµ phßng ho¸ axit stearic Cho mét lîng chÊt bÐo r¾n. Khi trong ph©n tö cã gèc hi®rocacbon kh«ng no. ®un s«i nhÑ hçn hîp trong kho¶ng 30 phót 11 . nhng tan nhiÒu trong c¸c dung m«i h÷u c¬ nh benzen. dÇu hoÆc mì ®Òu næi. TÝnh chÊt ho¸ häc VÒ cÊu t¹o. TÝnh chÊt vËt lÝ ë nhiÖt ®é thêng. Mì ®éng vËt hoÆc dÇu thùc vËt ®Òu kh«ng tan trong níc.Dõa l¹c lîn H×nh 1. thÝ dô tristearin. thÝ dô (C17H35COO)3C3H5. nh tham gia ph¶n øng thuû ph©n trong m«i trêng axit. chÊt bÐo ë tr¹ng th¸i r¾n. 3. chÊt bÐo lµ trieste. chÊt bÐo ë tr¹ng th¸i láng.

råi sôc dßng khÝ hi®ro (xóc t¸c Ni) trong nåi kÝn sau ®ã ®Ó nguéi. §Ó nguéi hçn hîp. c) Ph¶n øng céng hi®ro cña chÊt bÐo láng Khi ®un nãng chÊt bÐo láng. ChÊt bÐo lµ thøc ¨n quan träng cña con ngêi. thÊy cã líp chÊt r¾n mµu tr¾ng nhÑ næi lªn trªn. t → ( CH3[CH2]16COO) 3 C3H5 + 3NaOH  3CH3[CH2]16COONa + C3H5(OH)3 0 tristearin glixerol natri stearat V× muèi nµy ®îc dïng lµm xµ phßng nªn ph¶n øng trªn ®îc gäi lµ ph¶n øng xµ phßng ho¸. Ni 4. thu ®îc chÊt láng ®ång nhÊt. thÝ dô triolein (C17H33COO)3C3H5. nªn nÕu dïng l¹i dÇu mì nµy lµ kh«ng ®¶m b¶o vÖ sinh an toµn thùc phÈm. ®ã lµ muèi natri cña axit bÐo. Nã lµ nguån dinh dìng quan träng vµ cung cÊp phÇn lín n¨ng lîng cho c¬ thÓ 12 . khÐt) mµ ta gäi lµ hiÖn tîng mì bÞ «i. øng dông ChÊt bÐo cã rÊt nhiÒu øng dông trong ®êi sèng. khuÊy nhÑ sau ®ã gi÷ yªn hçn hîp. dÇu mì còng bÞ oxi ho¸ mét phÇn thµnh an®ehit. Nguyªn nh©n cña hiÖn tîng nµy lµ do liªn kÕt ®«i C=C ë gèc axit kh«ng no cña chÊt bÐo bÞ oxi ho¸ chËm bëi oxi kh«ng khÝ t¹o thµnh peoxit. Sau khi ®· ®îc dïng ®Ó r¸n. chÊt nµy bÞ ph©n huû thµnh c¸c an®ehit cã mïi khã chÞu vµ g©y h¹i cho ngêi ¨n.®ång thêi khuÊy ®Òu. DÇu mì ®Ó l©u thêng cã mïi khã chÞu (h«i. thu ®îc khèi chÊt r¾n lµ tristearin do ®· x¶y ra ph¶n øng : → (C17H33COO)3C3H5 (láng) + 3H2  175 − 190o C (C17H35COO)3C3H5(r¾n) (láng) (r¾n) Ph¶n øng nµy ®îc dïng trong c«ng nghiÖp ®Ó chuyÓn ho¸ chÊt bÐo láng (dÇu) thµnh mì r¾n thuËn tiÖn cho viÖc vËn chuyÓn hoÆc thµnh b¬ nh©n t¹o vµ ®Ó s¶n xuÊt xµ phßng. Rãt thªm 10 – 15 ml dung dÞch NaCl b·o hoµ vµo hçn hîp.

ChÊt bÐo lµ g× ? DÇu ¨n vµ mì ®éng vËt cã ®iÓm g× kh¸c nhau vÒ cÊu t¹o vµ tÝnh chÊt vËt lÝ ? Cho thÝ dô minh ho¹. Trong thµnh phÇn cña mét sè lo¹i s¬n cã trieste cña glixerol víi axit linoleic C17H31COOH vµ axit linolenic C17H29COOH. cã thÓ ®îc dïng ®Ó t¸i chÕ thµnh nhiªn liÖu. Trong c«ng nghiÖp. DÇu ¨n vµ mì b«i tr¬n cã cïng thµnh phÇn nguyªn tè. 13 . ®å hép. 3. Nh÷ng ph¸t biÓu nµo sau ®©y lµ kh«ng ®óng ? A. 2.0 ml dung dÞch KOH 0. chÊt bÐo cßn ®îc dïng trong s¶n xuÊt mét sè thùc phÈm kh¸c nh m× sîi. ChÊt bÐo kh«ng tan trong níc. B. ChÊt bÐo cha sö dông ®Õn ®îc tÝch luü trong c¸c m« mì. Trong chÊt bÐo lu«n cã mét lîng nhá axit tù do. Sè miligam KOH dïng ®Ó trung hoµ lîng axit tù do trong 1 gam chÊt bÐo gäi lµ chØ sè axit cña chÊt bÐo. Bµi tËp 1. TÝnh chØ sè axit cña mÉu chÊt bÐo trªn.1M. H2O vµ cung cÊp n¨ng lîng cho c¬ thÓ. 4.ho¹t ®éng. D. ChÊt bÐo kh«ng tan trong níc. ChÊt bÐo cßn lµ nguyªn liÖu ®Ó tæng hîp mét sè chÊt kh¸c cÇn thiÕt cho c¬ thÓ. 5. C. TÝnh chØ sè xµ phßng ho¸ cña mÉu chÊt bÐo cã chØ sè axit b»ng 7 chøa tristearoylglixerol cßn lÉn mét lîng axit stearic. Ngoµi ra.…DÇu mì sau khi r¸n. Tæng sè miligam KOH ®Ó trung hoµ hÕt lîng axit tù do vµ xµ phßng ho¸ hÕt lîng este trong 1 gam chÊt bÐo gäi lµ chØ sè xµ phßng ho¸ cña chÊt bÐo.8 gam chÊt bÐo cÇn 3. §Ó trung hoµ 2. mét lîng lín chÊt bÐo dïng ®Ó ®iÒu chÕ xµ phßng vµ glixerol. ViÕt c«ng thøc cÊu t¹o thu gän cña c¸c trieste cã thÓ cã cña hai axit trªn víi glixerol. ChÊt bÐo lµ este cña glixerol vµ axit cacboxylic m¹ch cacbon dµi. chÊt bÐo bÞ oxi ho¸ chËm t¹o thµnh CO2. kh«ng ph©n nh¸nh. Nhê nh÷ng ph¶n øng sinh ho¸ phøc t¹p. nhÑ h¬n níc nhng tan nhiÒu trong dung m«i h÷u c¬. Nã cßn cã t¸c dông b¶o ®¶m sù vËn chuyÓn vµ hÊp thô c¸c chÊt hoµ tan ®îc trong chÊt bÐo.

chÊt diÖt khuÈn vµ chÊt t¹o h¬ng. Glixerol ®îc hÊp thô trùc tiÕp. I.T liÖu Sù chuyÓn ho¸ lipit trong c¬ thÓ ngêi ChÊt bÐo lµ mét trong nh÷ng thµnh phÇn c¬ b¶n trong thøc ¨n cña con ngêi. Nhê cã c¸c enzim xóc t¸c. chÊt bÐo cung cÊp nhiÒu n¨ng lîng h¬n chÊt ®¹m. Xµ phßng 1. H2O vµ gi¶i phãng n¨ng lîng cung cÊp cho ho¹t ®éng cña c¬ thÓ. ë thµnh ruét. Ph ¬ng ph¸p s¶n xuÊt 14 .. chÊt tÈy mµu. Ngoµi ra. ë ®©y. chÊt bÐo bÞ oxi ho¸ thµnh CO2. glixerol vµ axit bÐo kÕt hîp l¹i thµnh chÊt bÐo míi. chÊt ®êng tõ 2 − 3 lÇn. Thµnh phÇn chñ yÕu cña xµ phßng thêng lµ muèi natri cña axit panmitic hoÆc axit stearic. cã thªm mét sè chÊt phô gia. Bµi 3 kh¸i niÖm vÒ xµ phßng vµ chÊt giÆt röa tæng hîp  BiÕt kh¸i niÖm vÒ xµ phßng vµ chÊt giÆt röa tæng hîp. Kh¸i niÖm Xµ phßng lµ hçn hîp muèi natri hoÆc muèi kali cña axit bÐo. trong xµ phßng cßn cã chÊt ®én (lµm t¨ng ®é cøng ®Ó ®óc thµnh b¸nh)... chÊt bÐo bÞ thuû ph©n thµnh glixerol vµ axit bÐo. Khi bÞ oxi ho¸ chËm trong c¬ thÓ nhê c¸c enzim xóc t¸c. 2.  BiÕt ph¬ng ph¸p s¶n xuÊt xµ phßng vµ chÊt giÆt röa tæng hîp. cßn axit bÐo ®îc mËt chuyÓn thµnh d¹ng tan dÔ dµng hÊp thô ®îc qua mao tr¹ng cña ruét vµo thµnh ruét. V× chÊt bÐo kh«ng tan trong níc nªn chóng kh«ng thÓ thÊm qua thµnh ruét ®Ó ®i nu«i c¬ thÓ. ChÊt bÐo míi ®i vµo m¸u vµ vµo m« mì.

ngêi ta ®· tæng hîp nhiÒu hîp chÊt kh«ng ph¶i lµ muèi natri cña 15 . C¸c muèi cña axit bÐo næi lªn ®îc lÊy ra sau ®ã ®îc trén víi c¸c chÊt phô gia råi Ðp thµnh b¸nh. xµ phßng cßn ®îc s¶n xuÊt theo s¬ ®å sau : Anka n ThÝ dô : axit cacboxylic muèi natri cacboxylic o H×nh 1. xt 2CH3[CH2]14CH2CH2[CH2]14CH3  4CH3[CH2]14COOH → 2CH3[CH2]14COOH + Na2CO3 → 2CH3[CH2]14COONa + H2O + CO2 II. ChÊt giÆt röa tæng hîp 1. Mét gãc ph©n xëng cña nhµ m¸y s¶n xuÊt xµ phßng cña axit O2. t (R− COO)3C3H5 + 3NaOH  3R− COONa + C3H5(OH)3 → o Hçn hîp c¸c muèi natri cña axit bÐo sinh ra ë tr¹ng th¸i keo. mì ®éng. ngêi ta ®un chÊt bÐo víi dung dÞch kiÒm trong c¸c thïng kÝn ë nhiÖt ®é cao.Muèn ®iÒu chÕ xµ phßng. Ngµy nay. PhÇn dung dÞch cßn l¹i ®îc ®em t¸ch lÊy glixerol dïng trong nhiÒu lÜnh vùc kh¸c. thùc vËt vµo viÖc s¶n xuÊt xµ phßng vµ ®¸p øng yªu cÇu ®a d¹ng cña ®êi sèng. Kh¸i niÖm §Ó h¹n chÕ viÖc khai th¸c dÇu. t .7. §Ó t¸ch muèi nµy ra khái hçn hîp. ngêi ta thªm muèi ¨n vµo hçn hîp.

da.9). Ph ¬ng ph¸p s¶n xuÊt ChÊt giÆt röa tæng hîp ®îc tæng hîp tõ c¸c chÊt lÊy tõ dÇu má.. Nh÷ng hîp chÊt nµy ®îc gäi lµ chÊt giÆt röa tæng hîp.. 2.. ThÝ dô. 16 . muèi natri ®o®exylbenzensunfonat lµ thµnh phÇn chÝnh cña chÊt giÆt röa tæng hîp ®îc ®iÒu chÕ theo s¬ ®å : DÇu má axit ®o®exylbenzensunfon ic Na CO natri ®o®exylbenzensunfonat 2 3 C12H25−C6H4SO3H → C12H25−C6H4SO3Na axit ®o®exylbenzensunfonic natri ®o®exylbenzensunfonat H×nh 1.axit cacboxylic nhng cã tÝnh n¨ng giÆt röa nh xµ phßng. ChÊt giÆt röa tæng hîp III. do ®ã vÕt bÈn ®îc ph©n t¸n thµnh nhiÒu phÇn nhá h¬n vµ ®îc ph©n t¸n vµo níc (xem h×nh 1.8. T¸c dông tÈy röa cña xµ phßng vµ chÊt giÆt röa tæng hîp Muèi natri trong xµ phßng hay trong chÊt giÆt röa tæng hîp cã kh¶ n¨ng lµm gi¶m søc c¨ng bÒ mÆt cña c¸c chÊt bÈn b¸m trªn v¶i.

 c) Khi ®un nãng chÊt bÐo víi dung dÞch NaOH hoÆc KOH ta ®îc xµ phßng. C¸c muèi cña axit ®o®exylbenzensunfonic l¹i tan ®îc trong níc cøng. 4. Ghi § (®óng) hoÆc S (sai) vµo « trèng bªn c¹nh c¸c c©u sau : a) Xµ phßng lµ s¶n phÈm cña ph¶n øng xµ phßng ho¸.a) b) H×nh 1. do ®ã kh«ng nªn dïng xµ phßng ®Ó giÆt röa trong níc cøng (níc cã nhiÒu ion Ca . Xµ phßng lµ g× ? 2.  b) Muèi natri hoÆc kali cña axit h÷u c¬ lµ thµnh phÇn chÝnh cña xµ phßng. a) ViÕt ph¬ng tr×nh ho¸ häc cña c¸c ph¶n øng x¶y ra khi thùc hiÖn ph¶n øng xµ phßng ho¸ lo¹i mì trªn. 5. Mg ). CÇn bao nhiªu kg chÊt bÐo chøa 89% khèi lîng tristearin (cßn 11% t¹p chÊt tr¬ bÞ lo¹i bá trong qu¸ tr×nh nÊu xµ phßng) ®Ó s¶n xuÊt ®îc 1 tÊn xµ phßng chøa 72% khèi lîng natri stearat. Mét lo¹i mì ®éng vËt chøa 20% tristearoyl glixerol. gi¶ sö hiÖu suÊt cña qu¸ tr×nh ®¹t 90%. do ®ã chÊt giÆt röa tæng hîp cã u ®iÓm h¬n xµ phßng lµ cã thÓ giÆt röa c¶ trong níc cøng. 2+ 2+ Bµi tËp 1. d) Tõ dÇu má cã thÓ s¶n xuÊt ®îc chÊt giÆt röa tæng hîp. 30% tripanmitoyl glixerol vµ 50% trioleoyl glixerol (vÒ khèi lîng). Nªu nh÷ng u ®iÓm vµ h¹n chÕ cña viÖc dïng xµ phßng so víi dïng chÊt giÆt röa tæng hîp.   3. S¬ ®å qu¸ tr×nh lµm s¹ch vÕt bÈn cña xµ phßng C¸c muèi panmitat hay stearat cña c¸c kim lo¹i ho¸ trÞ II thêng khã tan trong níc.9. b) TÝnh khèi lîng muèi thu ®îc khi xµ phßng ho¸ 1 tÊn mì trªn b»ng dung dÞch NaOH. 17 .

− ChÊt ®én Na2SO4 lµm cho bét t¬i xèp. I.4H2O hoÆc NaClO. ngoµi thµnh phÇn chÝnh thêng lµ muèi cña axit ankylbenzensunfonic cßn cã kho¶ng 20% chÊt ho¹t ®éng bÒ mÆt.T liÖu Thµnh phÇn cña bét giÆt Trong bét giÆt. − C¸c enzim lµm xóc t¸c cho viÖc ph¸ vì vµ lo¹i trõ c¸c chÊt bÈn cã nguån gèc protein. víi R lµ gèc hi®rocacbon. tÝnh chÊt cña este vµ lipit. cßn l¹i lµ c¸c chÊt phô gia gåm : − C¸c muèi silicat. CÊu t¹o. − ChÊt tÈy tr¾ng lµ nh÷ng chÊt oxi ho¸. Bµi 4 luyÖn tËp este vµ chÊt bÐo Cñng cè kiÕn thøc vÒ este vµ chÊt bÐo . photphat t¹o m«i trêng baz¬ yÕu ®Ó lo¹i trõ tÝnh axit cña chÊt bÈn. Kh¸i niÖm Khi thay nhãm OH cña nhãm cacboxyl trong ph©n tö axit cacboxylic b»ng nhãm OR ta ®îc hîp chÊt este. ph©n lo¹i. KiÕn thøc cÇn nhí 1. thÝ dô natri peborat NaBO3. 18 . tÈy ®îc mµu nhng kh«ng ¶nh hëng ®Õn v¶i vµ phÈm nhuém. §Æc ®iÓm cÊu t¹o : Trong ph©n tö este cña axit cacboxylic cã nhãm COOR. − ChÊt t¹o huúnh quang ®Ó t¹o vÎ tr¾ng h¬n. − H¬ng liÖu ®Ó t¹o c¶m gi¸c dÔ chÞu cho quÇn ¸o ®· giÆt.

C17H35COOCH2 | C15H31COOC H | C17H35COOCH2 19 . 2. 2. Bµi tËp 1. So s¸nh chÊt bÐo vµ este vÒ : Thµnh phÇn nguyªn tè.Este no. ®¬n chøc cã c«ng thøc ph©n tö CnH2nO2 víi n≥ 2. 3. ®Æc ®iÓm cÊu t¹o ph©n tö vµ tÝnh chÊt ho¸ häc. Khi thuû ph©n (xóc t¸c axit) mét este thu ®îc glixerol vµ hçn hîp axit stearic (C17H35COOH) vµ axit panmitic (C15H31COOH) theo tØ lÖ mol 2 : 1. xóc t¸c axit : 0 RCOOR1 + H2O t . H2SO4 RCOOH + R1OH to  Ph¶n øng xµ phßng ho¸ : RCOOR1 + NaOH  → o RCOONa + R1OH t (R− COO)3C3H5 + 3NaOH  3R− COONa + C3H5(OH)3 →  Ph¶n øng hi®ro ho¸ chÊt bÐo láng : (CH3[CH2]7CH=CH[CH2]7COO)3C3H5 [CH2]16COO)3C3H5 + 3H2  (CH3) → to . TÝnh chÊt ho¸ häc  Ph¶n øng thuû ph©n. Khi ®un hçn hîp 2 axit cacboxylic víi glixerol (axit H2SO4 lµm xóc t¸c) cã thÓ thu ®îc mÊy trieste ? ViÕt c«ng thøc cÊu t¹o cña c¸c chÊt nµy. Este cã thÓ cã c«ng thøc cÊu t¹o nµo sau ®©y ? A. ChÊt bÐo lµ trieste cña axit bÐo cã m¹ch cacbon dµi víi glixerol nªn cã ®Çy ®ñ tÝnh chÊt hãa häc cña este nãi chung. C17H35COOCH2 | C17H35COOC H | C17H35COOCH2 B.Ni II.

Thuû ph©n hoµn toµn 8.7 g mét este ®¬n chøc X thu ®îc 3. C5H8O2.4 gam mét este A no.92 gam glixerol. m. C4H8O2. 88%.4 gam hçn hîp X gåm axit axetic vµ etyl axetat t¸c dông võa ®ñ víi 150 gam dung dÞch natri hi®roxit 4%. a) T×m c«ng thøc ph©n tö cña A. B. TÝnh gi¸ trÞ cña a.7 g níc. D. B. Lµm bay h¬i 7.7 %. C17H35COOCH2 | C17H33COOC H | C15H31COOCH2 D. PhÇn tr¨m khèi lîng cña etyl axetat trong hçn hîp b»ng A. 22 %.C. C. C«ng thøc ph©n tö cña X lµ A.6 gam mét ancol Y.4 gam A víi dung dÞch NaOH ®Õn khi ph¶n øng hoµn toµn thu ®îc s¶n phÈm cã 6. C. 3. Khi thuû ph©n a gam mét este X thu ®îc 0. 40. D. B. 6.02 gam natri linoleat C17H31COONa vµ m gam muèi cña natri oleat C17H33COONa.8 gam muèi. ®¬n chøc thu ®îc mét thÓ tÝch h¬i b»ng thÓ tÝch cña 3. 8. 20 . C17H35COOCH2 | C15H31COOC H | C15H31COOCH2 4. C.36 lÝt khÝ CO2 (®ktc) vµ 2. 7. 10. D. b) Thùc hiÖn ph¶n øng xµ phßng ho¸ 7. C2H4O2. 5. ViÕt c«ng thøc cÊu t¹o cã thÓ cã cña X.2 gam khÝ oxi ë cïng ®iÒu kiÖn nhiÖt ®é. etyl fomiat. T×m c«ng thøc cÊu t¹o vµ tªn gäi cña A. etyl axetat. m¹ch hë X víi 100 ml dung dÞch KOH 1M (võa ®ñ) thu ®îc 4. 59. §èt ch¸y hoµn toµn 3. propyl axetat. ¸p suÊt.3 %. etyl propionat. Tªn gäi cña X lµ A. C3H6O2.8 gam este ®¬n chøc.