Instytut Budownictwa Mechanizacji i Elektryfikacji Rolnictwa w Warszawie

Aleksander Muzalewski

Zasady doboru maszyn rolniczych

Kryteria oceny racjonalności doboru oraz wykorzystania wybranych maszyn i urządzeń rolniczych w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich (PROW 2007-2013) pod kątem działania „Modernizacja gospodarstw rolnych”

Warszawa 2008

Dyrektor Instytutu
prof. dr hab. in . Andrzej Myczko

Autor p. 7.1 w rozdziale IV
mgr in . Tadeusz Domasiewicz – kierownik Zakładu Mechanizacji Chowu Zwierząt IBMER

Recenzenci wydania I
doc. dr hab. in . Edmund Lorencowicz – AR Lublin prof. dr hab. in . Jan Pawlak – IBMER, UW-M Olsztyn

ISBN 978-83-89806-21-5
Wydanie II poprawione

Opracowanie redakcyjne
mgr in . El bieta Bień

Druk
Zakład Promocji IBMER 02-532 Warszawa, ul.Rakowiecka 32 tel. 0-25 542 11 70
Copyright by Instytut Budownictwa, Mechanizacji i Elektryfikacji Rolnictwa

2

Treść WPROWADZENIE .............................................................................................................5 I. ZASADY RACJONALNEJ MECHANIZACJI GOSPODARSTW ROLNYCH .....7 1. Racjonalna mechanizacja gospodarstw rolnych ...........................................................7 2. Czynniki doboru maszyn.............................................................................................8 3. Czynniki wpływające na wydajność prac maszynowych .............................................9 4. Podział maszyn ze względu na zastosowanie w gospodarstwie..................................11 II. METODA OCENY RACJONALNOŚCI WYPOSA ANIA GOSPODARSTW W ŚRODKI MECHANIZACJI .....................................................................................13 1. Zało enia oceny........................................................................................................13 2. Algorytmy oceny ......................................................................................................14 3. Dobór maszyn a terminowość zabiegów agrotechnicznych .......................................17 3.1. Terminowość zabiegów agrotechnicznych ........................................................17 3.2. Kryterium agrotechniczne ................................................................................18 3.3. Zasady doboru kombajnów zbo owych – kryterium agrotechniczne..................19 III. METODY I WSKAŹNIKI OCENY DOBORU WYBRANYCH ŚRODKÓW TRANSPORTOWYCH .............................................................................................23 1. Ciągniki rolnicze.......................................................................................................23 1.1. Technologiczna metoda doboru ciągników do gospodarstwa rolnego...............23 1.2. Wskaźnikowa metoda oceny doboru ciągników do gospodarstwa rolnego ........24 1.3. Kryteria oceny doboru ciągników rolniczych....................................................25 1.4. Ciągniki sadownicze ........................................................................................27 1.5. Ciągniki na tereny górskie................................................................................28 2. Przyczepy rolnicze....................................................................................................29 2.1. U ytkowanie przyczep w gospodarstwach rolnych............................................29 2.2. Zasady doboru przyczep rolniczych oraz metoda i kryteria oceny.....................30 3. Ładowacze i ładowarki rolnicze ................................................................................34 3.1. Ładowacze ciągnikowe.....................................................................................34 3.2. Ładowarki samobie ne.....................................................................................35 4. Podnośniki widłowe..................................................................................................38 4.1. Podnośniki widłowe ciągnikowe.......................................................................38 4.2. Wózki widłowe podnośnikowe ..........................................................................38 IV. WSKAŹNIKI OCENY DOBORU I WYKORZYSTANIA WYBRANYCH MASZYN, NARZĘDZI I URZĄDZEŃ ROLNICZYCH.........................................40 1. Maszyny, narzędzia i urządzenia stosowane w uprawach polowych ..........................40 1.1. Uwagi do metody oceny racjonalności zakupu maszyn .....................................40 1.2. Pługi ................................................................................................................42 1.3. Brony talerzowe ...............................................................................................43 1.4. Agregaty podorywkowe ....................................................................................43 1.5. Aktywne maszyny uprawowe ............................................................................44 1.6. Agregaty do uprawy przedsiewnej....................................................................45 1.7. Rozsiewacze nawozów mineralnych .................................................................46 1.8. Rozrzutniki obornika ........................................................................................46

3

.................................1.13.......................................53 1.............................63 6......................................... Maszyny i urządzenia stosowane w sadownictwie....50 1...................4.. Sieczkarnie polowe.. Przyczepy zbierające silosowe............................84 Nakłady pracy ciągników w technologiach produkcji roślinnej ..............76 ZAKOŃCZENIE .......................................................59 4.....20..............................................................................89 4 ..2...................74 7.......... System GPS ..................18.............................54 1...............54 1.............2......... Maszyny stosowane w warzywnictwie ................................................. Maszyny do zbioru buraków cukrowych ........................................................................17..................................................... Stacje paszowe ............................ Przyczepy zbierające (zbieracze) do siana i słomy.................................................. Zasady doboru opryskiwaczy sadowniczych .................................78 ZAŁĄCZNIKI ............... Opryskiwacze polowe.15...................................77 LITERATURA ............47 1...............65 6.......................................79 Wyposa enie rolnictwa w ciągniki............................. Ocena racjonalności doboru dojarek i schładzarek mleka .................................................................... Kosiarki rotacyjne oraz przetrząsarki i zgrabiarki karuzelowe ......82 Zwięzłość gleby..............9.........................................56 1.............................51 1.....12............................... przyczepy i ładowacze.....................14............ Maszyny i urządzenia do uprawy i zbioru roślin energetycznych.........................56 2...........3.....................85 Tolerancja oceny doboru maszyn do gospodarstw rolnych ...................................69 7.............................87 Tolerancja oceny doboru kombajnów zbo owych ......... Maszyny i urządzenia do przygotowania i zadawania pasz .....................1................................................rolnictwo precyzyjne .......65 6..16.....19.61 5................73 7................................................ Siewniki zbo owe ....................................................................52 1.......................................................11................................................................................................................................................................................................ Suszarnie ziarna............................... Prasy zbierające.....................................................66 7............................50 1........ Kombajny zbo owe..................................................................1.......... Wozy asenizacyjne .........57 3........................................55 1.......................... Wozy paszowe ....69 7....................... Maszyny i urządzenia stosowane w produkcji zwierzęcej........................... Maszyny do zbioru ziemniaków ............................ Maszyny do zbioru i obróbki owoców.....................................................................................................................................80 Wybrane wyniki badań IBMER ........................................................................... Siewniki punktowe.......................................................49 1...........................................................10..........

poprawę warunków utrzymania zwierząt. w tym pod względem ich kosztów. Tę racjonalność nale y pojmować jako efektywne u ytkowanie technicznych środków pracy generujące określone korzyści dla gospodarstwa. W przypadku kryterium ekonomicznego sprawdzane jest dostosowanie wydajności maszyny lub mocy ciągnika do skali i intensywności prowadzonej działalności produkcyjnej. Realizacja projektu w gospodarstwie powinna przyczynić się do poprawy ogólnych wyników gospodarstwa. poprawę bezpieczeństwa ywności. jak równie do polepszenia warunków i bezpieczeństwa pracy rolników. Suma powy szych wymiernych i bezpośrednio niewymiernych efektów nowoczesnej mechanizacji powinna przewa ać nad kosztami jej stosowania. Mo emy wtedy stwierdzić. Pomoc przyznaje się na przedsięwzięcia modernizacyjne uzasadnione ekonomicznie. a tak e w produkcji zwierzęcej. ciągnika bądź urządzenia powinno przyczynić się na przykład do poprawy: organizacji produkcji. skali i jakości produkcji do potrzeb rynku. Powy sze wskaźniki opracowano dla ciągników i innych środków transportowych oraz dla maszyn. oraz zapewniające osiągnięcie i zachowanie powy szych celów. Składane przez rolników do Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (ARiMR) wnioski o dofinansowanie inwestycji w ramach działania „Modernizacja gospodarstw rolnych” podlegają weryfikacji. Spełnienie obu tych wymagań mo e świadczyć o racjonalności doboru sprzętu rolniczego do gospodarstwa i jest jedną z podstawowych przesłanek pozytywnej oceny projektu. w produkcji roślin „energetycznych”. narzędzi i urządzeń stosowanych w typowych pracach polowych. Powy sze zało enia były podstawą opracowania zasad doboru sprzętu do gospodarstw rolnych. obsady zwierząt lub wielkości produkcji rolniczej. a tak e do zmniejszenia niekorzystnego oddziaływania techniki rolniczej na środowisko.Wprowadzenie W listopadzie 2007 r. w tym do doju i schładzania mleka oraz do przygotowania i zadawania pasz. w warzywnictwie i sadownictwie. uruchomiono działanie „Modernizacja gospodarstw rolnych” w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich (PROW) 2007-2013. w tym algorytmy i kryteria oceny racjonalności doboru oraz wykorzystania wybranych maszyn i urządzeń rolniczych pod kątem działania „Modernizacja gospodarstw rolnych”. W niniejszej publikacji przedstawiono wytyczne dotyczące wyposa ania gospodarstw w sprzęt rolniczy. terminowości realizacji zabiegów polowych. Projekty modernizacyjne będą tak e obejmowały zakup ciągników. dostosowanie profilu. 5 . Publikacja zawiera wskaźniki eksploatacyjne i/lub wskaźniki racjonalnego wykorzystania. maszyn i urządzeń rolniczych. Wprowadzenie do gospodarstwa nowej maszyny. ochrony środowiska lub bezpieczeństwa pracy. jakości wykonania prac maszynowych. w tym od areału poszczególnych upraw. e zakup maszyny jest racjonalny. względnie wskaźniki doboru sprzętu do gospodarstw w zale ności od skali produkcji. Celem tego działania jest wsparcie finansowe inwestycji mających na celu poprawę konkurencyjności gospodarstw rolnych poprzez modernizację technicznej infrastruktury produkcyjnej. w tym między innymi do wzrostu wartości dodanej brutto. W pierwszym przypadku weryfikowana jest przydatność maszyny do wymagań stosowanych w gospodarstwie technologii produkcji rolniczej. między innymi pod względem zakresu rzeczowego i kryterium ekonomicznego.

a tak e na podstawie doświadczeń ekspertów z innych placówek naukowych oraz producentów. wyników badań własnych Instytutu Budownictwa. przedstawicieli handlowych i u ytkowników sprzętu rolniczego. nowoczesnych technologii produkcji rolniczej. e zawarte w publikacji praktyczne wskaźniki. Mamy nadzieję. 6 .Zaproponowane wartości wskaźników doboru poszczególnych rodzajów oraz typów sprzętu rolniczego ustalono na podstawie specjalistycznej literatury krajowej i zagranicznej. Mechanizacji i Elektryfikacji Rolnictwa (IBMER). W przygotowaniu materiału wykorzystano tak e merytoryczne sugestie i pytania kierowane do IBMER przez rolników. jak równie wzięto pod uwagę brak praktycznej mo liwości intensywnego u ytkowania większości rodzajów środków mechanizacji w warunkach znacznego rozdrobnienia polskiego rolnictwa. której wyciąg jest dostępny między innymi na stronach internetowych Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi (MRiRW) oraz ARiMR [Muzalewski 2007a]. pracowników ARiMR. a tak e grono pozostałych zainteresowanych. ocenie mo liwości skorzystania z funduszy unijnych oraz na etapie przygotowywania wniosków. Przy określaniu wartości wskaźników racjonalnego doboru maszyn do gospodarstw rolnych uwzględniono zarówno mo liwość zapewnienia dostępu w miarę szerokiej grupy rolników do zmechanizowanych. Zaproponowano równie zmodyfikowaną i uszczegółowioną metodykę oceny doboru ciągników do gospodarstw rolnych. W porównaniu z wersją internetową w obecnej publikacji zamieszczono wskaźniki racjonalnego wyposa enia gospodarstw dla szerszej grupy maszyn i urządzeń. Opracowanie mo e być tak e przydatne w praktyce rolniczej jako narzędzie ułatwiające wprowadzanie racjonalnego postępu technicznego w polskim rolnictwie. Niniejsze opracowanie adresowane jest do potencjalnych beneficjentów działania „Modernizacja gospodarstw rolnych” oraz do pracowników ARiMR oceniających wnioski o przyznanie pomocy w tym działaniu. obejmującej tak e wybrane środki stosowane w transporcie rolniczym. Niniejsze publikacja została opracowana na bazie materiału zawartego w ekspertyzie wykonanej w IBMER. parametry i zalecenia będą przydatne przy ocenie prawidłowości doboru maszyn.

) koszty utrzymania maszyn są tym mniejsze. Koszty wykonania prac maszynowych są pochodną ilości i wartości znajdującego się na wyposa eniu gospodarstwa sprzętu rolniczego oraz bie ących kosztów jego u ytkowania. konieczność dosuszania wilgotnego ziarna). jak to jest niezbędne z uwagi na wymagania agrotechniki roślin i organizacji produkcji. ale kosztowny sprzęt rolniczy. z uwagi na ryzyko przeinwestowania gospodarstwa ponad jego mo liwości akumulacji i odtwarzania posiadanych zasobów. im bardziej jest wykorzystany potencjał eksploatacyjny poszczególnych maszyn. aby koszty związane z utrzymaniem posiadanego sprzętu rolniczego. Z powy szego wynika. e przy doborze maszyn do gospodarstwa nale y przede wszystkim pamiętać o zasadzie dostosowania inwestycji do skali produkcji – maszyny i ciągniki powinny z jednej strony umo liwić wykonanie prac polowych w optymalnych terminach agrotechnicznych. Racjonalna mechanizacja gospodarstw rolnych Racjonalnie dobrany i u ytkowany park ciągnikowo-maszynowy usprawnia realizację zabiegów produkcyjnych zgodnie z wymaganiami agrotechnicznymi .. a z drugiej strony liczba i wydajność posiadanych zestawów ciągnikowo-maszynowych nie mo e być zbyt du a. nawo enie. Dotyczy to głównie zbiorów i siewów. na które nale y zwrócić uwagę przy wyposa aniu gospodarstw w środki mechanizacji. a kończąc na transporcie i odpowiednim przechowywaniu płodów rolnych. a tak e mo e być powodem innych strat lub nadzwyczajnych kosztów (np. Ograniczone mo liwości inwestycyjne oraz konieczność obni ania kosztów produkcji wskazują na potrzebę zachowania umiaru przy planowaniu wyposa ania gospodarstwa w zbyt liczny i wydajny. Realizacja tego celu zale y między innymi od właściwego doboru maszyn. Zasady racjonalnej mechanizacji gospodarstw rolnych 1. W przeliczeniu na jednostkę pracy (godz. Powy sze uwagi wskazują na to. którego przekroczenie powoduje obni kę plonu lub jakości. a więc im bardziej intensywnie są one w ciągu roku u ytkowane. dostosowanego do skali produkcji. ale te innych zabiegów agrotechnicznych. w tym 7 . Wyrazem tego przeinwestowania jest tak e brak mo liwości racjonalnego wykorzystania maszyny. W produkcji roślinnej charakteryzującej się naturalnym procesem wegetacji. poprzez siew. Obecnie te mo liwości znacznie się poprawiły wskutek dopłat bezpośrednich oraz wsparcia modernizacji rolnictwa z programów unijnych. Mo liwość odtwarzania posiadanego przez gospodarstwo parku ciągnikowo-maszynowego zale y od relacji pomiędzy wartością produkcji a ponoszonymi na tę działalność nakładami. pielęgnację i zbiór. e inwestować w maszyny nale y tak du o. ha. Okresy agrotechniczne. a jego koszty nie obcią ają gospodarstwa ponad mo liwości bie ącego odtwarzania posiadanego sprzętu. jak i rozwoju gospodarstwa. co przekłada się na wzrost kosztów mechanizacji i spadek opłacalności produkcji. Wypracowany w gospodarstwie dochód powinien z jednej strony zapewnić byt rodzinie. Jakość wykonania zabiegów – dla plonowania roślin i zapewnienia odpowiedniej jakości zebranych płodów rolnych konieczne jest wykonanie wszystkich prac z jak najwy szą starannością. zarówno w celu odtwarzania zu ytych zasobów. w mo liwie krótkim okresie czasu. szt.okresy agrotechniczne i jakość wykonania zabiegów. Powy sze stwierdzenie zawiera kilka istotnych elementów.I. niezmiernie wa ne jest dostosowanie terminu i czasu wykonania poszczególnych prac maszynowych do wymagań roślin. a równocześnie tak mało. t. w tym kolejnymi fazami rozwoju roślin. Ka dą z uprawianych roślin cechuje optymalny termin wykonania kolejnych zabiegów. poczynając od uprawy gleby przed siewem. a z drugiej powinien umo liwić inwestowanie w nowy sprzęt rolniczy i inne środki trwałe.

rezultat dysproporcji w rozwoju i w sile ekonomicznej poszczególnych jednostek. ale stosunkowo tanie maszyny. Jest on głównym wyró nikiem skali produkcji. wyposa enie gospodarstw w sprzęt rolniczy. które stosunkowo wcześnie osiągnęły etap zaawansowanej mechanizacji. Ró nice w poziomie wyposa enia w ciągniki i maszyny rolnicze to tak e. Rolnicy dą ą jednak do samowystarczalności pod względem wyposa enia w sprzęt rolniczy i korzystają z usług najczęściej tylko przy zbiorze plonów. Czynniki doboru maszyn Jak wykazują liczne badania. Na „luksus” dysponowania pełnym i wydajnym zestawem maszyn mogą sobie pozwolić jedynie bardzo du e. wartość i wydajności maszyn oraz liczba i moc stosowanych ciągników są bardzo zró nicowane pomiędzy poszczególnymi gospodarstwami. Gospodarstwo o niewielkiej skali produkcji zwykle nie jest w stanie wypracować dochodów umo liwiających sfinansowanie bogatego zestawu maszyn. który oddziałuje na poziom umaszynowienia gospodarstw jest forma mechanizacji wa niejszych prac polowych (indywidualna. czyli jest niezbędna dla efektywnej realizacji produkcji. Mała skala produkcji ogranicza tak e mo liwości racjonalnego wykorzystania maszyn. Gospodarstwo korzystające z usług mechanizacyjnych nie musi posiadać kompletnego zestawu maszyn. Czynnikiem najbardziej ró nicującym gospodarstwa pod względem wyposa enia w środki mechanizacji jest niewątpliwie wielkość (areał) gospodarstwa. Zakup maszyn jest wtedy uzasadniony. co jest istotne w niesprzyjających warunkach pogodowych oraz w krótkich okresach agrotechnicznych. nie obcią ały nadmiernie gospodarstwa i nie podwa ały ekonomicznej sensowności prowadzonej działalności. dochodowe. Konieczny jest zatem kompromis pomiędzy potrzebą spełnienia wymagań agrotechnicznych poszczególnych zabiegów produkcyjnych a wydajnością i kosztami eksploatacji zastosowanych maszyn. Ta pierwsza grupa. Swoboda dysponowania własną maszyną jest gwarancją szybkiego jej zastosowania. Argumentem uzasadniającym posiadanie własnych maszyn mo e być np. Gospodarstwa o utrwalonej pozycji na rynku. gdy maszyna ma zapewniony odpowiedni front pracy (skala produkcji i świadczonych usług) w działalności przynoszącej dochód. Innym czynnikiem. czego wyrazem są nadmiernie wysokie koszty ich eksploatacji oraz niska opłacalność prowadzonej działalności. zgłasza dzisiaj popyt na wydajne maszyny nowej generacji. a mo e przede wszystkim. zdecydowanie większych i rozwiniętych gospodarstw. która nie ma zapewnionego dostatecznego frontu pracy w gospodarstwie. usługowa lub zespołowa).wynikające ze spłaty kredytów i odsetek. podczas gdy mniejsze i słabsze ekonomicznie gospodarstwa znajdują się na etapie wyposa ania w sprzęt podstawowy. Pochopne inwestowanie w sprzęt rolniczy mo e doprowadzić do nadmiernego zadłu enia gospodarstwa. to jest to najczęściej sprzęt u ywany. w odpowiednim momencie. zwłaszcza w odniesieniu do producentów rolnych z regionów o rozdrobnionej strukturze agrarnej. Jeśli ju decydują się na zakup maszyn specjalistycznych. kilkusethektarowe jednostki. a więc tańszy. wybierają prostsze. a tak e jej specjalizacji. chocia i one w wielu przypadkach wybierają tańszą usługę zamiast inwestować w drogą specjalistyczną maszynę. mniej wydajne. nawet o podobnym profilu produkcji. wyró niają się dzisiaj bogatym zestawem sprzętu rolniczego. okopowe). w tym udziałem upraw pracochłonnych (np. rodzaje. Obserwowane w ramach poszczególnych grup obszarowych gospodarstw zró nicowanie wyposa enia technicznego jest natomiast pochodną struktury produkcji. 2. Z powy szych względów mniejsze gospodarstwa. niedostępność usług. a takie dominują w polskim rolnictwie. a w konsekwencji do utraty płynności finansowej i zdolności finansowania bie ących wydatków produkcyjnych. w tym liczba. względnie ich wysoki koszt lub zawodność. 8 .

stan i masa zbieranego plonu. czasu niezbędnego do przygotowania maszyny do pracy oraz na obsługę po zakończeniu dnia roboczego. wydajności eksploatacyjnej (praktycznej) poszczególnych maszyn. Oznacza ona zdolność do wykonania określonej ilości pracy w ciągu dnia roboczego. - - Ogół tych czynników. od kombajnu. sadzeniaki). materiał siewny). a kombajnowy zbiór zbo a o plonie 6 t/ha zajmuje więcej czasu ni zbiór zbo a o plonie 3 t/ha. rzeźba terenu. w tym minimalizacji kosztów prac maszynowych. Czynniki wpływające na wydajność prac maszynowych Poszczególne rodzaje i typy maszyn charakteryzują się określoną wydajnością pracy zale ną między innymi od szerokości i prędkości roboczej. Jest ona zdecydowanie ni sza od wydajności efektywnej (czasami nawet o połowę).Szczególne. 9 . w tym: typ gleb – głównie ze względu na ich zwięzłość wpływającą na opór stawiany narzędziom uprawowym i wymaganą klasę uciągu współpracujących z tymi narzędziami ciągników oraz warunki klimatyczne. e podstawowe znaczenie z punktu widzenia racjonalnego doboru i wykorzystania sprzętu rolniczego. a tak e odpowiednia regulacja i stan techniczny maszyny. Są one charakteryzowane między innymi przez: Czynniki przyrodnicze. 3. gdy dodatkowo zale y między innymi od: wielkości i kształtu pól (straty czasu na uwrociach). a mo na by wymienić jeszcze inne. Z tego powodu np. specyficzne potrzeby gospodarstw. trzeba się liczyć z nieuniknionym spadkiem wydajności o 11-38% w stosunku do warunków pracy agregatów ciągnikowo-uprawowych na terenie płaskim. ze względu na liczbę i wydajność maszyn oraz moc ciągników determinowane są indywidualnymi warunkami gospodarowania. rozłogu gospodarstwa. opłacalność wprowadzania postępu technicznego zale na między innymi od relacji kosztu mechanizacji do zasobów i kosztu robocizny. Czynniki topograficzne: ukształtowanie (rzeźba) terenu. Rzeźba – ukształtowanie terenu. wpływa na racjonalność doboru środków mechanizacji do poszczególnych gospodarstw rolnych. Jednak przy określaniu potrzeb w zakresie umaszynowienia gospodarstwa celowe jest uwzględnienie tzw. ma skala produkcji. spodziewane wymierne i niewymierne efekty modernizacji. woda. czyli osiąganą podczas nieprzerwanej pracy maszyny na polu. przerw w pracy (awarie i usterki. sprawnej organizacji odbioru płodów rolnych. dawki stosowanych środków (nawozy. względnie transportu na pole środków produkcji (nawozy. Czynniki ekonomiczne: stan dotychczasowego wyposa enia gospodarstwa w środki mechanizacji oraz mo liwość realizacji inwestycji maszynowych. a szczególnie orki. Na tzw. stan dróg dojazdowych. a zwłaszcza poziom i częstotliwość opadów deszczu w okresach prac polowych. chemikalia. w tym liczby działek oraz ich odległości od siedliska (czas przejazdów jałowych). czynniki losowe). Trzeba przy tym podkreślić. liczba działek wchodzących w skład gospodarstwa oraz ich odległość od siedliska (rozłóg). przeszkody terenowe. związana z powierzchnią gospodarstwa (areałem u ytków rolniczych (UR)) oraz strukturą i intensywnością produkcji (udział upraw pracochłonnych oraz poziom nakładów czynników produkcji). Podczas zabiegów uprawowych na zboczach o pochyleniu do 8o. np. wielkość i kształt pól. wydajność efektywną. w warunkach konkretnego gospodarstwa. w tym na wydajność agregatów ciągnikowo-maszynowych niezbędną do sprawnej realizacji prac. orka gleby zwięzłej trwa dłu ej ni gleby piaszczystej. największy wpływ wywiera: rodzaj i wilgotność gleby oraz jej zakamienienie.

a razem z liczbą dni dyspozycyjnych w okresie agrotechnicznym . e gospodarstwo o rozproszonej strukturze. 10 . co obrazuje tabela 1. 32 minuty (przejazdy tam i z powrotem).07 ha/dzień. szczególnie gdy obrys pola jest nieregularny. Zwiększenie odległości dojazdu do pola z 0. wydłu a czas pracy maszyn o ok.5% w odległości 10 km i więcej.0 ha. zaorana w ciągu dnia powierzchnia jest mniejsza tylko o 0. „łatwe” bądź „trudne” warunki gospodarstwa. ale ju w przypadku pracy kombajnu zbo owego o wydajności roboczej 2 ha/godz. W przypadku orki z wydajnością 0. w tym powierzchnia i topografia pól.33 ha/godz. Agregaty ciągnikowo-maszynowe i samobie ne kombajny osiągają mniejszą wydajność na polach małych z uwagi na większy udział czasu nawrotów i innych przejazdów jałowych w czasie roboczym maszyny. Wielkość pola. Podczas doboru ciągników do gospodarstwa nale y zwrócić uwagę na to. na których pracują maszyny.17 ha. Przy 10godzinnym dniu pracy oznacza to spadek wydajności eksploatacyjnej o około 5. orka pola o powierzchni 20 ha jest o 25 do 40% wydajniejsza ni pola 1 ha. Dlatego np.. Zwięzłość gleby jest tym czynnikiem. względnie nale y skorzystać z dodatkowego najmu usług. Warunki naturalne gospodarstwa. który w największym stopniu wpływa na wydajność maszyn do uprawy gleby oraz klasę uciągu współpracującego z maszyną ciągnika. Nale y w tym miejscu zauwa yć.5 do 5 km. Podobnie zbiór zbo a kombajnem z pola o powierzchni 20 ha jest o około 15-45% wydajniejszy ni z pola 1 ha. e 8. im mniejsza jest powierzchnia poszczególnych pól (działek) oraz im bardziej są one oddalone od gospodarstwa. w zale ności od zwięzłości gleby i szerokości roboczej pługa.na zdolność maszyny do wykonania określonej pracy w tym okresie. aby zagwarantować wykonanie wszystkich prac w zalecanym terminie. a z drugiej na koszty. e podstawowy ciągnik w gospodarstwie powinien zapewnić mo liwość pracy w najtrudniejszych warunkach glebowych z dostatecznie du ymi narzędziami uprawowymi dostosowanymi do skali produkcji. lekkie) mogą wynosić nawet 50%. z uwagi na wydajność prac maszynowych. W gospodarstwie o niekorzystnym układzie tych czynników wydajność zestawów maszynowych powinna być odpowiednio wy sza.Odległość pola od gospodarstwa.3%. Układ tych czynników determinuje tzw. Zwięzłość gleby. Wydajność maszyn istotnie maleje na powierzchniach mniejszych ni 1. z działkami (polami) poło onymi w znacznej odległości od siedliska. Z uwagi na sprawną realizację prac nale y przyjąć. Ró nice w wydajności orki ró nych rodzajów gleb (cię kie.6% gospodarstw w Polsce ma przynajmniej jedną działkę poło oną w odległości co najmniej 5 km od gospodarstwa. Wpływ rozproszenia działek na obni enie dziennej i sezonowej wydajności agregatów maszynowych jest tym większy. ta powierzchnia zmniejsza się a o 1. Równie w przypadku nakładania się terminów wykonania zabiegów agrotechnicznych (w okresie spiętrzenia prac polowych) moce wykonawcze posiadanych środków mechanizacji powinny być odpowiednio wy sze. a 3. wpływają z jednej strony na wydajność. powinno dysponować zestawem maszyn i ciągników o około 10-15% wydajniejszym w stosunku do gospodarstwa o zwartej strukturze obszarowej. Ogół tych czynników rzutuje na ilość pracy mo liwej do wykonania w ciągu dnia roboczego.

np. gdy mogą być wykorzystywane na całym areale gruntów ornych. kombajny do zbioru zbó . Są to więc maszyny o potencjalnie du ej rocznej wydajności. a tak e wybrane maszyny związane z uprawą pewnych grup roślin (np. w tym równie maszyny o nietypowej konstrukcji (np. Zalicza się do nich przede wszystkim większość maszyn do zbioru płodów rolnych. których głównym zadaniem jest odtworzenie zdolności produkcyjnych gleby i zapewnienie warunków do rozwoju roślin. Charakteryzują się one du ym zró nicowaniem funkcjonalnym i konstrukcyjnym. siewy zbó i roślin technologicznie podobnych siewnikami uniwersalnymi. ziemniaków. Zdaniem autora sprzętem specjalistycznym są tak e opryskiwacze. nawo enie mineralne i organiczne. zgarniacze i zbieracze kamieni). nawozów Wielkość pól Kształt pól Liczba działek Odległość dojazdu do pól Stan dróg dojazdowych do pól Opady deszczu w okresach prac polowych Stan techniczny maszyny Źródło: Opracowanie własne Łatwe Lekkie Optymalna Brak Płaska Mały Niskie Niskie ponad 2 ha Prostokątny do 3 Mała Dobry Brak Dobry Trudne Cię kie Za du a/mała Du e Pofałdowana Du y Wysokie Wysokie do 1 ha Nieregularny powy ej 3 Du a Zły Częste Zły 4. Znajdują one zastosowanie w następujących rodzajach prac polowych: podstawowa uprawa roli (orka oraz zabiegi po niwnej i przedsiewnej uprawy roli). względnie rzadkim zastosowaniu. Podział maszyn ze względu na zastosowanie w gospodarstwie Do maszyn podstawowych lub ogólnouprawowych zaliczamy te. W tej grupie nale y tak e wymienić maszyny o bardzo specyficznym. Ich zastosowanie ogranicza się zwykle do zbioru jednego rodzaju roślin. Nazwa tej grupy maszyn wywodzi się równie stąd. okopowych) i z tego powodu 11 . zielonek i siana). siewniki punktowe. sadzarki). względnie u ytków rolnych gospodarstwa. trudne) z uwagi na wydajność prac zmechanizowanych Czynniki doboru maszyn Rodzaj gleby Wilgotność gleby w trakcie wykonywania zabiegów Zakamienianie pola Rzeźba terenu Stan zachwaszczenia upraw Plony płodów rolnych Dawki środków produkcji. Są to więc maszyny o wąskiej specjalizacji i najczęściej o stosunkowo niewielkim wykorzystaniu w ciągu roku. Maszyny te są zazwyczaj najdro sze (np. zielonek. Najwa niejszą grupę wśród maszyn specjalistycznych stanowią maszyny do zbioru roślin (zbó i roślin technologicznie podobnych.Tabela 1. Zastosowanie maszyn specjalistycznych jest zwykle ograniczone do uprawy jednej lub wąskiej grupy roślin. głębosze. a ich u ycie jest niezbędne w większości rodzajów upraw. e zwykle stanowią one podstawę wyposa enia ogółu gospodarstw rolnych. bądź chowu określonego gatunku zwierząt. buraków. z uwagi na specyfikę wykonywanych nimi zabiegów chemicznej ochrony roślin. Wybrane czynniki określające warunki gospodarstwa (łatwe.

Odrębną i bardzo zró nicowaną grupę sprzętu rolniczego stanowią maszyny mające zastosowanie w produkcji zwierzęcej oraz cała gama maszyn. 12 . narzędzi i urządzeń przeznaczonych do mechanizacji prac w warzywnictwie i sadownictwie. jak równie rozwiązania nowoczesne i wydajne. ale kosztowne. Nieracjonalne wykorzystanie tych maszyn powoduje zwiększenie kosztów produkcji. W prawie ka dej z tych grup maszyn (podstawowe. w tym tak e w usługach lub w ramach zespołowego u ytkowania maszyn. ale proste lub małowydajne konstrukcje. specjalistyczne.najbardziej obcią ają gospodarstwo kosztami stałymi. Maszyny uzupełniające słu ą głównie do transportu oraz przeładunków środków produkcji i płodów rolnych oraz ró nego rodzaju obróbki uzyskanych płodów rolnych. Decyzja o ich zakupie powinna być poprzedzona szczególnie wnikliwą analizą mo liwości efektywnego wykorzystania. Od mo liwości finansowych i warunków gospodarstwa oraz wymogów prowadzonej działalności zale y wybór określonego typu maszyny. uzupełniające) znaleźć mo na relatywnie tanie.

Nale y zauwa yć. w działaniu „Modernizacja …”. e przyjęte do porównań wskaźniki opracowano z nale ytą dokładnością oraz e zachowano warunek porównywalności gospodarstw. W wyniku powy szych zało eń określono normatywne (minimalne) wykorzystanie większości rodzajów środków mechanizacji na stosunkowo niskim poziomie. z uwagi na uniknięcie ryzyka zara enia upraw polowych lub sadowniczych chorobami grzybowymi. wzięto pod uwagę: liczbę dni dyspozycyjnych w sezonie wyznaczających nieprzekraczalny. - Ponadto dla większości rodzajów maszyn i urządzeń rolniczych przyjęto stosunkowo długi okres ich eksploatacji wynoszący 20-25 lat./rok względnie ha/rok itp. W przypadku wybranych grup środków mechanizacji bardziej u ytecznym sposobem oceny racjonalności ich doboru do gospodarstw jest zastosowanie metody wskaźnikowej. np. z określonymi dla podobnej grupy gospodarstw wskaźnikami stanowiącymi kryterium tej oceny. mo liwie wysokiego wykorzystania potencjału eksploatacyjnego maszyn i urządzeń w gospodarstwie rolnym1. Zało enia oceny Zasadniczym sposobem oceny racjonalności zakupu maszyn i ciągników rolniczych w ramach projektów realizowanych w działaniu „Modernizacja gospodarstw rolnych” (PROW 2007-2013) jest porównanie intensywności u ytkowania tych środków mechanizacji z przyjętą wartością kryterialną. jak spełnienie podstawowych wymagań agrotechnicznych.II. okres czasu na wykonanie poszczególnych prac polowych. w tym zwłaszcza dotyczących terminowości prac i ich jakości. z uwagi na minimalizację kosztów mechanizacji. Przy określaniu wskaźników racjonalnego doboru maszyn rolniczych do gospodarstw.) sprzętu rolniczego przy zało onym okresie jego eksploatacji. takie np. w tym minimalnego (normatywnego) wykorzystania maszyn. 13 . z punktu widzenia ekonomiki gospodarowania. są tak e inne aspekty procesu produkcyjnego. czasami w ciągu jednego dnia. a z drugiej strony. Miarą tego kryterium jest roczne wykorzystanie (w godz. Natomiast z punktu widzenia zało onych celów programu rozwoju i modernizacji rolnictwa wa ne jest tak e umo liwienie dostępu szerszej grupy rolników (beneficjentów programów pomocowych UE) do zmechanizowanych. nie uwzględnia się mo liwości dodatkowego ich wykorzystania w usługach sąsiedzkich. e w ocenie racjonalności wyposa ania gospodarstw w sprzęt rolniczy i jego u ytkowania równie istotne. potrzebę wykonania wybranych prac w bardzo krótkim czasie. Polega ona między innymi na porównaniu poziomu wyposa enia gospodarstwa w powy sze środki mechanizacji. nowoczesnych technologii produkcji rolniczej. Metoda oceny racjonalności wyposa ania gospodarstw w środki mechanizacji 1. zapewnienie. gdy nie przewidują tego warunki przyznawania pomocy w ramach tego działania. e potencjał ten mo e być wykorzystany tylko w 50-75% wartości normatywnych. Takie podejście pozwala na pośrednią ocenę intensywności u ytkowania maszyn przy zało eniu. celem zwiększenia dostępności rolników do techniki rolniczej i nowoczesnych rozwiązań w tym zakresie zało ono. Uzasadnieniem dla takiego podejścia jest potwierdzony między innymi wynikami badań IBMER brak praktycznej mo liwości pełnego wykorzystania 1 W ocenie doboru maszyn i ciągników rolniczych do gospodarstw rolnych. ze względów agrotechnicznych. w porównaniu do dotychczas zalecanego. a w szczególnych przypadkach nawet mniej.

W drugim. w opracowaniach IBMER [Muzalewski 2007b] i Lorencowicza [2007]. W innym przypadku pomoc oferowana w ramach programu PROW 2007-2013 trafi wyłącznie do gospodarstw największych. pojemność lub wydajność. a następnie porównanie tych wielkości z wartością kryterialną. moc. WRN). [Ammann 2005]. Zaproponowane wartości wskaźników racjonalnego (minimalnego) wykorzystania poszczególnych rodzajów. II). np.potencjału eksploatacyjnego większości rodzajów środków mechanizacji w warunkach znacznego rozdrobnienia polskiego rolnictwa [Muzalewski 2007a]. 2005]. obsady zwierząt lub np. gdy pozostałe nie będą mogły zagwarantować odpowiedniego wykorzystania maszyn. intensywnością u ytkowania sprzętu. maszyn i urządzeń rolniczych. [Kogler i in. a w części przypadków tak e kryteria dodatkowe (uzupełniające). [Lorencowicz 2007]. 2006] badań własnych IBMER doświadczenia ekspertów z instytutów naukowych. z uwagi na poziom kosztów maszynowych.: szerokość robocza. zostały ustalone na podstawie: danych literaturowych krajowych [Muzalewski 2007b]. W niniejszej publikacji takie wskaźniki opracowano dla 380 rodzajów i typów ciągników. liczby i mocy ciągników u ytkowanych w gospodarstwie. oraz w produkcji zwierzęcej. obejmującej tak e warzywnictwo i sadownictwo. bądź wyposa enia gospodarstwa w sprzęt rolniczy. jak równie oszacowanie potencjalnej ilości wykonanej maszyną pracy. Algorytmy oceny Do oceny racjonalności zakupu i u ytkowania maszyn w gospodarstwach rolnych zaproponowano dwa algorytmy. Zadaniem oceniającego jest oszacowanie potencjalnego wykorzystania maszyny WR w gospodarstwie. a typ przez podstawowe parametry robocze. a w części przypadków tak e typów maszyn i urządzeń rolniczych. Ustalone wartości wykorzystania rocznego lub wykorzystania w okresie eksploatacji maszyn są najczęściej kompromisem pomiędzy terminowością wykonania prac a po ądaną. [Banasiak 1999] i zagranicznych [KTBL 1994. I). 2. Istotą tego algorytmu jest zastosowanie do powy szej oceny wskaźników minimalnego wykorzystania. 14 . a tak e producentów. W podstawowym algorytmie (Algorytm I) do oceny racjonalności zakupu maszyny/urządzenia wykorzystuje się opracowane dla konkretnych rodzajów oraz typów środków mechanizacji wartości wskaźników stanowiących kryterium oceny. dla konkretnych rodzajów oraz typów maszyn i urządzeń. względnie ustalenie np. Do obliczenia wartości kryterialnej (granicznej) wykorzystuje się typowe wskaźniki eksploatacyjne maszyn zawarte np. Do oceny racjonalności zakupu i u ytkowania tej grupy maszyn zaproponowano kryteria podstawowe. wa niejszych grup środków mechanizacji i urządzeń stosowanych w produkcji roślinnej. Rodzaj maszyny jest określony przez jej nazwę. Algorytm I Algorytm I opracowano dla wybranych. dealerów i u ytkowników sprzętu rolniczego. uniwersalnym algorytmie (Algorytm II) oceny racjonalności zakupu sprzętu rolniczego konieczne jest zarówno obliczenie wartości wskaźnika będącego kryterium oceny (np.

odpowiednio w ha/godz.. Tak obliczone wykorzystanie maszyny WR nale y następnie porównać z wartością graniczną WRN.. Szersze omówienie wskaźnikowej metody doboru sprzętu do gospodarstw rolnych oraz stosowanych kryteriów oceny tego doboru zawiera rozdział II pt. w tym zawierający uzasadnienie dla przyjętych wskaźników wykorzystania lub wyposa enia. minimalna powierzchnia odpowiednich upraw lub u ytków zielonych (w ha)./rok). A W07 . „Metody i wskaźniki oceny doboru wybranych środków transportowych”. zale ną nie tylko od parametrów roboczych (typu) maszyny. Kryteriami oceny doboru tej grupy środków mechanizacji są np.. w ha)./rok itp. nasycenia gospodarstwa mocą ciągników. od warunków pracy./godz.wydajność eksploatacyjna maszyny.Kryteria podstawowe: minimalne wykorzystanie maszyny WRN wyra ane najczęściej w ha/rok. Do oceny racjonalności doboru do gospodarstwa środków transportu rolniczego zastosowano metodę wskaźnikową. a w części przypadków w godz. szt. ustalić wydajność eksploatacyjną maszyny W07 (np. a z ilorazu tych dwóch wielkości nale y obliczyć potencjalne roczne wykorzystanie maszyny WR (np. w godz. stanowiącą eksploatacyjne kryterium oceny racjonalności zakupu i u ytkowania maszyny.. stan średnioroczny) przypadająca na 1 maszynę lub urządzenie. a w określonych przypadkach w t/rok.ilość pracy w gospodarstwie – najczęściej wyra ana w ha/rok. 15 . względnie minimalna liczba zwierząt (obsada. wskaźniki: wyposa enia w ciągniki. liczby przyczep do liczby ciągników. W tym algorytmie w celu oceny racjonalności zakupu i u ytkowania maszyn nale y: określić potencjalną ilość pracy A (np.). plonu itp.. ale tak e np. Algorytm II Algorytm II stosuje się do oceny doboru pozostałych środków mechanizacji (innych ni wymienione w tej publikacji 380 rodzajów i typów maszyn i urządzeń rolniczych). WR = gdzie: A W07 (godz./rok lub t/rok. itp. przyczepy lub ładowacze w zale ności od powierzchni gospodarstwa. w ha/godz. t/godz. Kryterium dodatkowe: Dla kilku specyficznych grup maszyn i urządzeń zamieszczono oddzielny komentarz dotyczący zasad doboru tego sprzętu./rok). jaką mo na wykonać w gospodarstwie danym rodzajem maszyny. szt. .

zalecany (nie dłu szy ni ) okres eksploatacji maszyny. godz. Uwa amy. a nie jako „sztywne” kryteria opiniowania wniosków. Nale y jednak zauwa yć. Zgodnie z powy szą uwagą podane w opracowaniu wartości wskaźników minimalnego wykorzystania maszyn WRN są wielkościami przeciętnymi dla ogółu gospodarstw i typowych warunków pracy oraz dla standardowych rozwiązań konstrukcyjnych i właściwości eksploatacyjnych maszyn. godz. e nale y akceptować zakupy tych maszyn..współczynnik korekcyjny./rok) T gdzie: WRN TH T k .potencjał eksploatacyjny maszyny w okresie trwania. wykorzystania maszyny są ustalone z pewnym przybli eniem dla przeciętnych warunków gospodarowania.8 ⋅ WR N 2 Szersze uzasadnienie tego stanowiska zamieszczono w załączniku 5 16 . W związku z tym podstawą do pozytywnej oceny racjonalności wyposa enia gospodarstwa w określony rodzaj sprzętu rolniczego powinno być spełnienie warunku: WR ≥ 0./rok. e w działaniu „Modernizacja gospodarstw rolnych” nale y uznawać za zasadne dofinansowanie zakupów tych środków mechanizacji. Nale y je więc traktować z 20% marginesem tolerancji. jak równie szacunek np. . .minimalne wykorzystanie maszyny w roku. Mo na zało yć. wartości obliczonych kryteriów – to obliczane (wg algorytmu II) wartości wskaźników minimalnego wykorzystania maszyn. e zarówno wartości przyjętych lub obliczonych kryteriów.20%”. lata. Dlatego uwa amy. minimalnego wykorzystania maszyn w roku WRN (ha/rok). Z praktycznego punktu widzenia oznacza to. e ten 20% margines tolerancji obejmuje typową zmienność szeregu czynników wpływających na racjonalności doboru sprzętu rolniczego do gospodarstw rolnych oraz na ocenę tego doboru2.Godzinowe wykorzystanie kryterialne (minimalne wykorzystanie w roku) WRN oblicza się według poni szego wzoru: N WR = k ⋅ TH (godz. których wykorzystanie w gospodarstwie WR nie ró ni się od wykorzystania kryterialnego (minimalnego) WRN bardziej jak o 20%. . wykorzystanie maszyny – to szacunek potencjalnego wykorzystania maszyny w gospodarstwie WR (w ha/rok). których potencjalne wykorzystanie WR jest nawet o 20% ni sze od wykorzystania kryterialnego (minimalnego) WRN. Procedura oceny W przypadku obu algorytmów warunkiem pozytywnej oceny wniosku o dofinansowanie maszyny jest zagwarantowanie wykorzystania maszyny w gospodarstwie na poziomie nie ni szym od podanego jako kryterium oceny. Wyjaśnienia terminów: - wartości przyjętych kryteriów – to podane w niniejszym opracowaniu wartości wskaźników np. e margines błędu oszacowania tych wielkości zawiera się w granicach +/.

3-05%. a wykorzystaniem minimalnym WRN. Opóźnienie ich siewu o 10-14 dni. [Budzyński 2006] straty te mogą wynosić od 0. w stosunku do optymalnego 17 . 0.5% do nawet 2% na ka dy dzień opóźnienia: ./rok itp. Dotyczy to zwłaszcza przedsiewnej uprawy gleby i siewu. Według ró nych autorów [Karwowski 1998]. a tak e zbioru płodów rolnych. Decyzja o podjęciu szczegółowej analizy wniosku jest tym bardziej uzasadniona im mniejsza jest ró nica pomiędzy potencjalnym wykorzystaniem WR maszyny w gospodarstwie. b) Propozycja zakupu mniejszej. a w określonych przypadkach w t/rok.1998]. w stosunku do zalecanego (WRN). lata. czy sadzenia w okresie przekraczającym termin agrotechniczny. godz. Opóźnienie wykonania poszczególnych zabiegów w stosunku do ich optymalnego terminu powoduje obni kę plonu roślin uprawnych lub jest przyczyną jego strat.W przypadku. 0. 3. szt. Ryzyko obni ki plonu mo e powstać na skutek opóźnienia siewu. czy wydajność tak dobranej maszyny jest wystarczająca z uwagi na długość okresu agrotechnicznego (liczbę dni/godzin dyspozycyjnych) na wykonanie określonych zabiegów (kryterium agrotechniczne).5-0. a zarazem tańszej maszyny. a ostatecznie o opłacalności prowadzonej działalności produkcyjnej.zalecany (nie dłu szy ni ) okres eksploatacji maszyny. dla ziemniaków – ok.7%.5%.ilość pracy w gospodarstwie – najczęściej wyra ana w ha/rok. mo liwe są kolejne dwa rozwiązania: a) Szczegółowa analiza danych zawartych we wniosku z uwzględnieniem specyficznych warunków gospodarstwa. z gwarancją mo liwie wysokiej ich jakości i niskich strat.8%. Terminowość zabiegów agrotechnicznych Park maszynowy gospodarstwa powinien zapewnić terminowe i zgodne z wymaganiami agrotechnicznymi wykonanie prac.. Powy sze czynniki współdecydują o racjonalności zakupu maszyn.) TH gdzie: A T TH k . 0. .1. jak równie dodatkowe wyjaśnienia rolnika.1%.dla yta – ok. której wydajność i potencjał eksploatacyjny bardziej będą odpowiadały potrzebom gospodarstwa. w tym np. Wydajność eksploatacyjną W07 tej maszyny wyznaczamy ze wzoru: W07 = k ⋅A⋅T (ha/godz. W tym przypadku podstawą oceny mogą być zarówno dane zawarte we wniosku. . dla pszenicy – ok. . takich czynników jak wymienione w tabeli 1 (s. 11). [Dreszer i in. a dla buraków cukrowych – ok. W tym przypadku nale y jednak sprawdzić. dla pszen yta 0. Dobór maszyn a terminowość zabiegów agrotechnicznych 3.. wpływających na wydajność pracy maszyny lub na moc ciągnika. Do roślin szczególnie wra liwych na niewłaściwe warunki i termin siewu zalicza się kukurydzę i buraki cukrowe. 0.współczynnik korekcyjny. zabiegów chemicznej ochrony roślin. gdy dofinansowanie zakupu maszyny nie mo e być udzielone ze względu na zbyt niskie jej wykorzystanie.6-1.potencjał eksploatacyjny maszyny w okresie trwania. dla rzepaku nawet do 2%.

czasami przez kilka dni. ze względu na nieterminowość zabiegu. e w zale ności od rodzaju uprawianych roślin. a tak e opryskiwaczy polowych i sadowniczych. Z powy szych względów decydując się na zakup maszyny nie nale y kierować się wyłącznie ekonomiką jej u ytkowania. . . Określa ono liczbę dni w sezonie agrotechnicznym./rok.ilość pracy dla określonego rodzaju maszyny. do oceny racjonalności zakupu i u ytkowania sprzętu rolniczego zaleca się tak e zastosować kryterium agrotechniczne./dzień. tj. . W skrajnie niekorzystnych warunkach pogodowych. niezebrane wystarczająco szybko zbo e wylega i przerasta chwastami. godz. a wilgotne i kiepskiej jakości ziarno nadaje się co najwy ej na paszę. Du e straty. mogą powstać podczas zbioru zbó [Sørensen 2003]. w wyniku np.maksymalna liczba godzin pracy maszyny w okresie agrotechnicznym. . Opóźnienie niw w latach o niekorzystnym przebiegu warunków atmosferycznych wpływa na pogorszenie parametrów jakościowych ziarna. dni/sezon lub dni/rok. Kryterium agrotechniczne W przypadku określonych rodzajów prac i stosowanych w nich maszyn. warunków glebowych i przebiegu pogody opóźnienie terminu siewu o 10-14 dni powoduje obni kę plonu o 6-15%. zmniejsza plon o 7-16% w wyniku mniej korzystnych warunków wilgotnościowych gleby i skrócenia okresu wegetacyjnego. co wydatnie obni a dochodowość uprawy.). buraków i kukurydzy uniemo liwiają wjazd cię kich maszyn na pole. ha/godz. siewników i maszyn do przedsiewnej uprawy gleby.2. co wpływa negatywnie na ich przezimowanie i plon ziarna. ha/sezon lub ha/rok. ale trzeba te pamiętać o wspomnianych powy ej produkcyjnych konsekwencjach wyboru maszyny. wzajemną zale nością pomiędzy wydajnością a wykorzystaniem maszyny i kosztami jej eksploatacji. na niektórych polach w ogóle zrezygnowano ze zbioru. rzepak oraz zbo a ozime wykształcają słabszy system korzeniowy i są mniej rozkrzewione.liczba godzin pracy maszyny w ciągu dnia roboczego. 18 .wydajność eksploatacyjna maszyny. zastosowania kombajnu o zbyt małej wydajności lub zbyt długiego oczekiwania na usługę. L Z L D ⋅ LG gdzie: W07 A LZ LG LD . a czasami więcej. Tę metodę mo na polecić przy ocenie racjonalności u ytkowania zwłaszcza kombajnów zbo owych. w tym na wzrost jego wilgotności i pora enie grzybami. Z powy szych względów minimalna wydajność maszyny powinna być na tyle wysoka. Szacuje się.terminu. Jednak opady deszczu w okresie jesiennych zbiorów ziemniaków. aby mo na było zdą yć z wykonaniem określonej ilości prac w nieprzekraczalnym okresie: W07 ≥ A A = (ha/godz. godz. Do tej długości okresu agrotechnicznego nale y dostosować liczbę i wydajność stosowanych maszyn. W wyniku źle doprawionej gleby i opóźnionego siewu. Przekroczenie optymalnego okresu zbioru zbó .liczba dni dyspozycyjnych w sezonie. Mniejsze ryzyko strat z uwagi na nieterminowość występuje przy zbiorze buraków. W deszczowe niwa 2006 r. Warto zauwa yć. 3. a mokra gleba utrudnia prawidłowe odsiewanie ziemniaków lub oczyszczenie korzeni buraków. e nieterminowy zbiór zbó skraca tak e czas niezbędny na uprawę po niwną i na prawidłowe przygotowanie pola do siewu ozimin. zwiększa straty plonu na skutek osypywania się dojrzałego ziarna. w ciągu których poszczególne zabiegi w produkcji roślinnej powinny zostać wykonane bez ryzyka obni enia plonu roślin lub jego start w trakcie zbioru..

ha/sezon. pogorszenia jakości na skutek pora enia grzybami. co nie gwarantuje opłacalności uprawy. wilgotnym roku z du ą ilością opadów. e wydajność kombajnu powinna być tak dobrana. Do tej długości okresu agrotechnicznego powinna być dostosowana wydajność i liczba kombajnów w gospodarstwie – na najtrudniejszy okres niwny. ha/godz. Niemieccy specjaliści na podstawie wieloletnich statystyk doszli do wniosku. Nawet w trudnym. godz. Unika się wtedy ryzyka strat ziarna i pogorszenia jego jakości z powodu opadów deszczu.LD = 11 (10÷12) dni.3./sezon. nie zawsze czyniąc to z nale ytą starannością i jakością. 9-1000.LG = 9 (8÷10) godzin. a nale y je zakończyć przed rosą wieczorną około 18-1900. ale równocześnie kombajn będzie mniej wykorzystany. w ciągu których zebrane ziarno nie wymaga dosuszania. Podobne zalecenia stosowane są tak e w polskich warunkach. Jeśli przyjmiemy wy szą wydajność kombajnu.). w których ziarno mo e być zebrane bez większego ryzyka strat ziarna z tytułu opadu deszczu . Łączna liczba godzin pracy kombajnu w sezonie agrotechnicznym (11 dni) wynosi więc: LZ = LD × LG = 11 × 9 = ok. A – powierzchnia zasiewów zbo a i rzepaku. LZ – maksymalna liczba godzin pracy kombajnu w okresie agrotechnicznym. 100 godzin/sezon. Sposób doboru kombajnu zbo owego Liczba dni dyspozycyjnych w sezonie. 3. Zasady doboru kombajnów zbo owych – kryterium agrotechniczne Kombajn zbo owy powinien być kupiony na najtrudniejszy sezon niwny. gdy liczy się jego czas i zysk. dą y do jak najszybszego zebrania zbo a z poszczególnych pól.Przykładem podejścia do oceny racjonalności zakupu i u ytkowania sprzętu rolniczego z wykorzystaniem kryterium agrotechnicznego jest analiza doboru kombajnu zbo owego. chcąc zaspokoić potrzeby zleceniodawców./rok) w okresie LD okresu agrotechnicznego. 19 . Liczba godzin pracy kombajnu w ciągu dnia roboczego . Nie zebrane na czas ziarno traci na wartości. Zbo e mo na zacząć kosić dopiero po obeschnięciu porannej rosy. gdy przy du ej liczbie klientów ka dy z nich chce w tych warunkach mieć jak najszybciej zebrane zbo e.. wówczas skróci się czas zbioru zbo a z powierzchni A. Natomiast usługodawca. Raczej nie mo na w tym okresie liczyć na terminową i pewną usługę. porastanie w kłosach itp. aby podstawowe zbo a zostały zebrane w ciągu 10-12 dni. Przy czym LZ określa tak e wykorzystanie kombajnu WR (godz. czyli około godz. Z powy szych względów minimalna wydajność kombajnu powinna być na tyle wysoka. LZ gdzie: W07 – wydajność eksploatacyjna kombajnu. zwykle około 10-12 dni jest korzystnych do sprawnego zbioru podstawowych zbó .). aby uniknąć nadzwyczajnych strat ziarna lub dodatkowych kosztów spowodowanych opadami deszczu (konieczność dosuszania ziarna. W rezultacie jest to około 8-10 (9) godzin pracy kombajnu w ciągu dnia roboczego. aby mo na było zdą yć ze zbiorem zbó z areału A w sezonie agrotechnicznym liczącym 10-12 dni: W07 ≥ A (ha/godz. W czasie tych 100 godzin zbo e powinno być zebrane.

(średnio 0. Aby przy powy szej intensywności u ytkowania zapewnić pełne wykorzystanie zdolności przerobowej kombajn powinien być u ytkowany przez okres: T= TH 3000 = = 30 (lat). chocia w ich przypadku ewentualne konsekwencje przekroczenia terminu wykonania prac nie są a tak znaczące jak dla kombajnów zbo owych. kombajnu o określonej wydajności Wydajność godzinowa kombajnu wynosi 0. normatywy. o której dofinansowanie występuje beneficjent programu. przy wykorzystaniu 300-375 godz. e istotnym czynnikiem wpływającym na zasadność zakupu maszyny o określonej 20 . e przy zakupie kombajnu do gospodarstwa nale y tak dobrać wydajność tej maszyny. Z drugiej strony nale y pamiętać.9 ha/godz. czy maszyna. wskaźniki) i przeprowadzonej analizy (metoda oceny). Jedyne straty z jakimi mo na się wówczas liczyć to straty ziarna spowodowane osypywaniem się dojrzałego ziarna przy zbytnim przedłu aniu niw.8-1. Agrotechnicznym kryterium doboru kombajnu jest więc graniczny. dla którego roczne wykorzystanie maszyny powinno wynosić 200-300 godz.). = 90 ha/rok. Dą ąc do mo liwie pełnego wykorzystania zdolności przerobowej maszyny.0 ha/godz. np. Oznacza to wykorzystanie kombajnu przez około 100 godz. × 0. e eksploatacyjna racjonalność u ytkowania maszyny. Z drugiej strony. będzie racjonalnie u ytkowana. W świetle powy szej analizy mo emy stwierdzić./rok. nie zawsze pokrywa się z racjonalnością procesu produkcyjnego.). oznacza z jednej strony intensywne wykorzystanie maszyny. w którym ta maszyna ma zastosowanie. W firmach usługowych przyjmuje się nawet szybsze tempo amortyzowania (8-10 lat). która zapewnia opłacalność zbioru zbo a wyniesie: WR[HA] = A = LZ × W07 = 100 godz./rok. za racjonalne uznaje się takie u ytkowanie kombajnu.Przykład nr 1 Wyznaczenie racjonalnego wykorzystania eksploatacyjnej W07 (ha/godz. aby czas zbioru zbó i rzepaku nie przekroczył 1012 dni. Jak ocenić racjonalność ? Jak podejść do oceny racjonalność zakupu kombajnów i innych maszyn w programie PROW 2007-2013? Zadaniem pracownika ARiMR jest ocena. w zale ności od plonu ziarna (6-7 t/ha). który powinien zamknąć się w 10-12 dniach. aby jego zdolność przerobowa została wykorzystana w mo liwie krótkim okresie. z uwagi na tempo postępu technicznego. Racjonalnie. 10-15 lat. Tak więc minimalna powierzchnia wykorzystania kombajnu zbo owego. gdzie: WR[HA] – powierzchnia wykorzystania kombajnu. WR 100 gdzie: TH – potencjał eksploatacyjny. Podobne kryteria zostały przyjęte tak e dla pozostałych wa niejszych rodzajów prac polowych w uprawie innych roślin. nieprzekraczalny okres niw./rok.9 ha/godz. ha/rok. który dla kombajnów zbo owych wynosi 3000 godzin. a często nawet więcej. nie mo na zapomnieć. na podstawie dostępnych danych (wniosek. które jest gwarantem jej u ytkowania przy mo liwie niskich kosztach eksploatacji.

a do obliczeń przyjąć wartość średnią lub maksymalną z podanych. rzepaku i roślin o podobnej technice zbioru: WR[HA] = A = 80 ha/rok . .około 20-25 lat. producenta. tzn. szerokość robocza.wykorzystanie (ilość pracy) kombajnu w godz. Potencjał eksploatacyjny kombajnów zbo owych wynosi TH = 3000 godz. Jego wartość jest tak e zale na od jakości wykonania. Powierzchnia upraw zbó i roślin technologicznie podobnych (np.9 2) Obliczenie wykorzystania normatywnego WRN Dane do obliczeń: . wyra ony w godzinach – TH (godz. z uwzględnieniem pewnej zmienności +/-10% areału uprawy w kolejnych latach (w stosunku do podanej we wniosku). plonu i rodzaju zbieranej kombajnem rośliny./rok W07 0.zalecany (nie dłu szy ni ) okres eksploatacji maszyny T od momentu zakupu a do pełnego jej zu ycia. Obliczenia: T 3000 WR N = H = = 150 godz. Dane do oceny Typ maszyny i jej podstawowe parametry eksploatacyjne (moc.THA (ha).9 = 135 ha/rok. Jest to parametr charakterystyczny dla danego rodzaju maszyn.) lub w hektarach pracy . O racjonalności zakupu i u ytkowania maszyny przesądza więc bilans kosztów zastosowanej maszyny oraz jej wpływu na efekt produkcyjny.. - B. wyczerpania potencjału (technicznego zasobu pracy) . Nale y wziąć pod uwagę aktualną i docelową powierzchnię uprawy. Wydajność kombajnu nale y przyjąć w miarę mo liwości odpowiednio do wielkości pola. 21 .9 ha/godz. co wynika z zasady stosowania płodozmianu i ró nej wielkości pól w obrębie gospodarstwa.wydajności i potencjale eksploatacyjnym są tak e wymagania (długość okresów agrotechnicznych) poszczególnych technologii produkcji roślinnej./rok. kombajn zbo owy o wydajności W07 = 0. A. np.potencjał eksploatacyjny nowej maszyny. rzepak) w gospodarstwie beneficjenta programu.: WR = A 80 = = 89 godz. Tok postępowania 1) Ocena potencjalnego wykorzystania kombajnu w gospodarstwie na podstawie danych zawartych we wniosku: . T 20 WR[HA]N = WRN⋅W07 = 150 ⋅ 0. a więc marki. wydajność).powierzchnia wykorzystania kombajnu w sezonie (roku) równa powierzchni zasiewów zbó .

./rok.67 lub 0. WR = 150 godz. WR = 100 godz./rok = 80 ha/rok W07 = 80⋅25/3000 = 0. miałby wówczas. Z powy szych przykładowych danych wynika. e kombajn nie będzie dostatecznie intensywnie wykorzystany (WR mniejsze od WRN o 41%).80 ha/godz. WR = 120 godz.80 ha/godz. mo liwość spełnienia warunku WR ≥ WRN. W tym celu nale y wyznaczyć tę wydajność według poni szego wzoru: W07 = A⋅T TH dla T = 20 lat ⇒ dla T = 25 lat ⇒ dla T = 30 lat ⇒ W07 = 80⋅20/3000 = 0. czyli porównanie potencjalnego wykorzystania kombajnu WR = 89 godz. e w zale ności od przyjętego okresu eksploatacji T (20. Wniosek – ocena Z porównania potencjalnego wykorzystania WR kombajnu z zalecanym dla tego rodzaju maszyn wykorzystaniem normatywnym WRN wynika.. 3) Dobór kombajnu zbo owego o wydajności dostosowanej do skali produkcji Je eli wnioskodawca zdecydowałby się na zakup kombajnu o mniejszej wydajności. o 41%.Sprawdzenie warunku intensywności u ytkowania: WR ≥ WRN../rok z wykorzystaniem normatywnym WRN = 150 godz. 22 .67 ha/godz./rok = 80 ha/rok Z powy szych obliczeń wynika./rok = 80 ha/rok W07 = 80⋅30/3000 = 0. W tym przypadku mo na zaproponować wnioskodawcy (rolnikowi) rozwiązanie alternatywne – zakup mniej wydajnego kombajnu.53. tj.53 ha/godz. 25 lub 30 lat) wydajność kombajnu powinna wynosić odpowiednio 0. 0./rok. e wykorzystanie kombajnu w gospodarstwie WR jest mniejsze od wykorzystania normatywnego WRN a o 61 godz. w związku z czym nale y negatywnie zaopiniować wniosek o dofinansowanie jego zakupu.

względnie jest powodowane czynnikami koniunkturalnymi W końcowym etapie planowania wyposa enia gospodarstwa w środki mechanizacji celowe jest tak e przyjęcie 5-10% ich nadwy ki. Pozostaje tak e mo liwość usługowego wykonania wybranych prac maszynowych.III. corocznej zmienności zapotrzebowania gospodarstwa na pracę środków mechanizacji. Polega ona na zamianie wybranych maszyn na bardziej wydajne oraz na zastosowaniu ciągników o większej mocy lub w większej ich liczbie. Metody i wskaźniki oceny doboru wybranych środków transportowych 1. Zastosowanie powy szej. konieczna jest dodatkowa korekta projektu. ich wydajność itp. Konieczne jest tak e uwzględnienie zaanga owania ciągników w pracach ogólnogospodarczych. Istotny wpływ na racjonalność doboru ciągników do gospodarstwa ma równie wspomniany wy ej najem usług maszynowych oraz zakres usług świadczonych przez gospodarstwo własnymi środkami mechanizacji. w tym równie mocy i liczby ciągników. W przypadku spiętrzenia prac. Nale y ponadto pamiętać o cyklicznej. karty takie nale y tak e sporządzić dla działalności związanej z obsługą produkcji zwierzęcej. obejmujących między innymi zaopatrzenie w środki produkcji i zbyt płodów rolnych oraz prace podwórzowe. To zró nicowanie najczęściej wynika z zasady stosowania płodozmianu i związanej z nią rotacją upraw poszczególnych roślin pomiędzy polami o niejednakowej wielkości. Taki sposób doboru środków mechanizacji jest przydatny zwłaszcza przy urządzaniu nowych gospodarstw (od podstaw). W karcie podaje się między innymi sposoby wykonania poszczególnych czynności. ciągników i maszyn w kolejnych dekadach. po to. w tym związanej ze zmianą profilu lub skali produkcji. Jest ona zbyt pracochłonna. z uwzględnieniem wszystkich realizowanych czynności [Pawlak 1997]. o określonym areale u ytków rolnych oraz kierunku i strukturze produkcji. Ciągniki rolnicze 1. technologicznej metody doboru ciągników do gospodarstwa daje mo liwość precyzyjnego określenia nie tylko potrzebnej ich liczby i mocy. ale tak e oszacowania przybli onego ich wykorzystania w warunkach konkretnego gospodarstwa. Jest ono powodowane pewnym zró nicowaniem struktury upraw w poszczególnych latach. liczbę dni i godzin dyspozycyjnych zale ną od wymagań poszczególnych roślin uprawnych. wymaga szczegółowej analizy prowadzonych w gospodarstwie działalności produkcyjnych. Na podstawie tak szczegółowych danych określa się nakłady pracy osób.1. Oprócz produkcji roślinnej. 23 . Z zestawienia nakładów pracy z ka dej działalności ustala się zapotrzebowanie na łączną liczbę ciągników według kategorii mocy (lub klas siły uciągu) oraz liczbę poszczególnych maszyn i narzędzi. Jest to metoda polegająca na opracowaniu szczegółowych kart technologicznych dla ka dej z działalności. liczbę i rodzaj zastosowanych agregatów ciągnikowo-maszynowych. powodującego wystąpienie nadmiernego zapotrzebowania na ciągniki oraz siłę roboczą w krótkich przedziałach czasu. aby zapewnić terminową realizację prac polowych w przypadku wystąpienia niekorzystnych warunków atmosferycznych. Bywa on równie stosowany przy planowaniu modernizacji gospodarstw. Technologiczna metoda doboru ciągników do gospodarstwa rolnego Dokładne zaplanowanie liczby i mocy ciągników do gospodarstwa rolnego. Pomimo swej dokładności. powy sza metoda nie wydaje się jednak właściwa do zastosowania przez pracowników ARiMR przy ocenie wniosków o dofinansowanie zakupu ciągników i maszyn w ramach działania „Modernizacja gospodarstw rolnych”. a dodatkowo wymaga du ego doświadczenia z zakresu organizacji gospodarstw i technologii produkcji rolniczej oraz dobrej znajomości miejscowych warunków.

z uwzględnieniem wyników badań IBMER3 oraz ocen ekspertów [PSR 2003a]. 3 Badania działalności mechanizacyjnej grupy 43-80 gospodarstw w latach 1992-2002 24 . e w gospodarstwach o podobnym areale u ytków rolnych występuje dość du e zró nicowanie zarówno liczby posiadanych ciągników. Wartości wskaźników wyposa enia rolnictwa krajowego w ciągniki rolnicze. Spośród wy ej wymienionych. do oceny racjonalności doboru ciągników do gospodarstw rolniczych proponuje się następujący zestaw wskaźników: liczba ciągników.1. 2005]. Potwierdzają to między innymi badania IBMER. preferowaną formą mechanizacji. Pomimo tych zastrze eń. Jest to spowodowane między innymi ró ną siłą ekonomiczną poszczególnych gospodarstw. a gospodarstw objętych badaniami IBMER – tabela III i IV (załącznik). kW/ha UR. jak i na 100 ha u ytków rolnych. jak równie ich mocy. nasycenie gospodarstwa mocą ciągników. [Szeptycki i in.maksymalna moc pojedynczego ciągnika w gospodarstwie. Z analizy statystycznych danych PSR 2002 oraz badań IBMER wynika. w ramach grup obszarowych gospodarstw posiadających ten rodzaj środka energetycznego. poziomem rozwoju. Polega ona na porównaniu osiągniętego w ramach modernizacji gospodarstwa poziomu wyposa enia w ciągniki. Przyjęte do porównań i oceny kryterialne wskaźniki wyposa enia gospodarstw w ciągniki rolnicze opracowano na podstawie analizy danych Powszechnego Spisu Rolnego (PSR) 2002. kierunkiem produkcji itp. z określonymi dla danej grupy obszarowej gospodarstw wskaźnikami stanowiącymi kryterium tej oceny. e są to wielkości przeciętne. Poziom tych nakładów jest wypadkową liczby ciągników oraz ich mocy i stopnia zaanga owania w działalności rolniczej. e liczba ciągników znajdujących się na wyposa eniu poszczególnych gospodarstw zale y przede wszystkim od areału posiadanych przez te gospodarstwa u ytków rolnych. łączna moc ciągników w gospodarstwie. Wskaźnikowa metoda oceny doboru ciągników do gospodarstwa rolnego Z powy szych względów do oceny racjonalności zakupu i u ytkowania ciągników rolniczych proponuje się metodę wskaźnikową. oraz dodatkowo . Natomiast wyra one w kW/ha nasycenie mocą ciągników wyraźnie maleje w miarę wzrostu powierzchni poszczególnych gospodarstw. Równie wyra one w kilowatogodzinach (kWh) nakłady pracy ciągników są dodatnio skorelowane z areałem gospodarstw. Nale y jednak podkreślić. w tym poziomem mechanizacji prac rolnych. Przyjęcie tego rodzaju wskaźników do oceny wyposa enia gospodarstw w ciągniki powinno umo liwić pracownikom ARiRM identyfikację tych przypadków. [Kruczkowski 2005].2. Ta zmienność ma wyraźny związek z terytorialnym rozkładem gospodarstw według ich średniego areału. 2004]. czy te w danym regionie. [Muzalewski 2003. prezentuje tabela I (załącznik). [Pawlak 2005]. które znacząco odstają od przeciętnych w danej grupie obszarowej gospodarstw. kW/gospodarstwo. które nie odzwierciedlają rzeczywistego rozrzutu wartości tych wskaźników w poszczególnych grupach gospodarstw. z których wynika. a zarazem prosta w zastosowaniu do oceny racjonalności projektów obejmujących zakup ciągników. sztuk/gospodarstwo. zaproponowana wy ej grupa wskaźników wydaje się najbardziej u yteczna. Zaznacza się tak e logiczna tendencja wzrostu średniej mocy ciągników (kW/ciągnik) oraz łącznej ich mocy (kW/gospodarstwo) wraz ze zwiększeniem areału gospodarstw. Mo na więc stwierdzić. e w polskim rolnictwie istnieje du e zró nicowanie w wyposa eniu w ciągniki i to zarówno w przeliczeniu na 100 gospodarstw. kW/gospodarstwo.

1-4.9 1. a w przypadku gospodarstw wielkoobszarowych. W przypadku gospodarstw bardzo du ych.8-3. nale y mieć tak e na uwadze mo liwości jego dalszego rozwoju.3 1. Jest to więc inwestycja perspektywiczna. liczba ciągników nie powinna w większości przypadków przekraczać wartości podanych w tabeli 2.1-2. Dla większości producentów rolnych zakup ciągnika to inwestycja. aby do podstawowej oceny wniosków o dofinansowanie zakupu ciągników stosować zamieszczony w tabeli 2 zestaw wskaźników racjonalnego wyposa enia gospodarstw w ciągniki rolnicze. Tabela 2. Z powy szych względów proponuje się.8 1.1 W ocenie doboru ciągników do gospodarstw o powierzchni do 100 ha nie nale y uwzględniać pojazdów w wieku 20 i więcej lat. które w du ej części są gospodarstwami rodzinnymi.2 0.8-1. kW/ha 30-45 45-70 80-120 112-168 144-216 172-258 210-310 286-430 400-600 510-765 660-990 4.4-1. 1./gospod. z uwagi na kwotę anga owanych w to przedsięwzięcie środków finansowych.9 3. 1 1-2 2-3 3-4 3-4 4-5 4-5 5-6 6-7 7-8 9-10 Maksymalna moc ciągnika kW 30-45 34-51 38-58 44-66 52-78 63-94 78-117 90-135 104-156 126-190 140-210 Wskaźniki nasycenia gospodarstwa mocą ciągników kW/gosp.8 2.3-5.ciągników o du ym stopniu zu ycia.7-2. obejmująca na przykład: powiększenie obszaru gospodarstwa.1-1.3. nie będzie najczęściej mo liwa bez posiadania odpowiednio licznego i wydajnego parku ciągnikowego. W gospodarstwach o powierzchni powy ej 300 (500) ha wartości wskaźników wyposa enia w ciągniki rolnicze nale y traktować z du ym marginesem tolerancji. Zamieszczone w niej wartości wskaźników powinny stanowić punkt odniesienia do oceny racjonalności zakupu ciągników w projektach realizowanych w określonym regionie kraju. która musi uwzględniać plany przyszłego rozwoju gospodarstwa. względnie zmianę profilu produkcji lub zwiększenie jej intensywności. aby przy ocenie doboru ciągników w działaniu „Modernizacja gospodarstw rolnych” uwzględnić około 20% nadwy kę mocy ciągników w stosunku do aktualnych potrzeb gospodarstwa.6 3.5-3. W gospodarstwach do 300 ha. do 500 ha. a dokładniej . Przewidywana modernizacja gospodarstwa. którą trudno będzie powtórzyć za kilka lat.4-4. Wskaźniki wyposa enia gospodarstw w ciągniki w zale ności od areału u ytków rolnych (UR) Grupy gospodarstw ha UR 5-10 10-20 20-35 35-50 50-75 75-100 100-150 150-300 300-500 500-750 750-1000 Źródło: Obliczenia własne Liczba ciągników szt. korzystającymi z pomocy pracowników najemnych w ograniczonym zakresie.do 12 lat.3 2.9-1. powy ej 1000 ha .5 0. powy szą granicę proponujemy obni yć do 15 lat. Wynika to między 25 .2 2.Dokonując doboru ciągników do gospodarstwa i oceniając ten dobór w ramach działania „Modernizacja gospodarstw rolnych”. Kryteria oceny doboru ciągników rolniczych Na podstawie przeprowadzonej analizy i wyników badań proponujemy.

z uwagi na liczbę i wydajności maszyn oraz moc współpracujących z nimi ciągników. Ró nice w klasie uciągu podstawowego ciągnika pomiędzy gospodarstwami dysponującymi skrajnie ró nymi glebami mogą być nawet dwukrotne. a poziomem zmechanizowania. Przy tym nie znajdzie uzasadnienia dofinansowanie zakupu bardzo du ego ciągnika (np. o średniej lub du ej skali produkcji. Natomiast du y udział okopowych w strukturze gruntów ornych oznacza. Równie gospodarstwa z dominującym udziałem zbó .innymi z istotnego związku pomiędzy kierunkiem i stosowanymi technologiami produkcji. w tym z produkcją zwierzęcą. w tym przede wszystkim: zwięzłością gleby. usuwanie i pryzmowanie obornika itp. Jak wcześniej stwierdzono (patrz pkt. do 30 ha). Dlatego w przypadkach dyskusyjnych konieczne jest przeprowadzenie bardziej wnikliwej analizy wniosku o dofinansowanie zakupu ciągnika. W trakcie oceny doboru ciągników do gospodarstwa nale y między innymi zwrócić uwagę na strukturę u ytków rolnych gospodarstwa oraz na strukturę zasiewów. o wysokich wymaganiach na przykład co do czasu zbioru. przygotowanie i zadawanie pasz objętościowych oraz słomy. a wynik tak przeprowadzonej oceny nale y traktować z pewnym marginesem błędu (około 20%). rozłogiem gospodarstwa oraz strukturą upraw i specjalizacją produkcji. zwykle są wyposa one w mniejszą liczbę ciągników. a zwłaszcza prowadzące chów bydła mlecznego. liczba ciągników jest odpowiednio większa. W ramach tej analizy nale y uwzględnić specyficzne potrzeby gospodarstw. po to. niszowej. Zaproponowana metoda wskaźnikowej oceny doboru ciągników do gospodarstw jest znacznie łatwiejsza w zastosowaniu. stosujące uproszczone technologie uprawy i siewu. zwłaszcza ozimych. ale te mniej dokładna. Dotyczy to zwłaszcza produkcji nietypowej. rzeźbą terenu. będą często wymagały ciągników o wy szej mocy. o wydajności dostosowanej do skali produkcji. gdy w większości typowych przypadków nie wymaga ono maszyn o tak znacznym zapotrzebowaniu na siłę uciągu. W wielokierunkowych przedsiębiorstwach rolnych. I.tabela VII i VIII). z uwagi na zakres wykonywanych czynności produkcyjnych. Na tym etapie szczegółowej analizy i oceny doboru ciągników do gospodarstw pomocne mogą być informacje zawarte w załączniku do niniejszego opracowania. e podstawowy ciągnik w gospodarstwie powinien zapewnić mo liwość pracy w najtrudniejszych warunkach glebowych z dostatecznie du ymi narzędziami uprawowymi. wymagają najczęściej dodatkowego ciągnika o małej lub średniej mocy do prac związanych z codzienną obsługą stada – zbiór i transport zielonki. e zawsze mogą być przypadki szczególne i odstępstwa od reguły. Gospodarstwa o typowo zbo owym kierunku produkcji. ale powinny one być uzasadnione specyficznymi wymaganiami realizowanej produkcji. ale o du ej mocy. Gospodarowanie na trwałych u ytkach zielonych (łąki i pastwiska) zwykle nie wymaga znacznego nakładu pracy i mocy posiadanych ciągników. aby zdą yć na czas z po niwnym przygotowaniem roli do siewu i siewem ozimin. Gospodarstwa hodowlane.2 i I. Oczywiście. w tym dotyczące zapotrzebowania na moc ciągników w wa niejszych pracach uprawowych w zale ności od zwięzłości gleby (załącznik . Podczas doboru ciągników do gospodarstwa i oceny tego doboru nale y zwrócić uwagę. które w konsekwencji mogą powodować konieczność zastosowania 26 . organizacją gospodarstw i formą ich własności.tabela VI) oraz nakładów pracy ciągników w uprawie poszczególnych rodzajów roślin (załącznik . warunkami agroklimatycznymi. e w okresie jesiennych zbiorów gospodarstwo potrzebuje znacznego potencjału ciągników. o mocy 100 kW) przez gospodarstwo o małym lub średnim areale (np. potrzeby te determinowane są indywidualnymi warunkami gospodarowania i specyfiką prowadzonej działalności. w tym z liczbą i mocą u ytkowanych ciągników. do współpracy z wydajnymi maszynami uprawowymi i agregatami uprawowo-siewnymi. ni metoda z wykorzystaniem kart technologicznych.3).

Opryskiwacze zaczepiane (1000-2000 l) wymagają relatywnie mniejszych ciągników (35-45 kW). a do maszyn o pojemności 600-800 l . 1. a do sadowniczych rozdrabniaczy gałęzi o szerokości 1. Nale y o tym pamiętać przy doborze ciągnika do sadów poło onych na zboczach. nale y pielęgnacja roślin i gleby.5-1.6-3.8 m – ciągnik o mocy 30-45 kW. Dotyczy to zwłaszcza zabiegu chemicznej ochrony. W takim gospodarstwie drugi ciągnik jest zwykle niezbędny do szybkiej zwózki zebranych owoców w warunkach ryzyka wystąpienia przymrozków. Gospodarstwa z plantacjami krzewów i wiśni. na których planowany jest kombajnowy zbiór owoców. bez trawiastej okrywy ście ek przejazdowych. Do współpracy z opryskiwaczami zwieszanymi o pojemności 300-400 l konieczny jest ciągnik o mocy 35-45 kW. Najbardziej energochłonne maszyny w sadownictwie to opryskiwacze i kosiarko-rozdrabniacze. więc to one determinują dobór mocy ciągnika [Wawrzyńczak 2000]. przy których niezbędny jest ciągnik.ciągnik o mocy 60-75 kW. szybki zbiór i dostawa du ej partii ziemniaków jadalnych. Takie podejście do oceny projektów inwestycyjnych będzie wymagało od pracowników ARiMR bardzo wnikliwej analizy danych zawartych w „Planie rozwoju gospodarstwa” stanowiącym załącznik do wniosku o udzielenie dofinansowania projektu w ramach działania „Modernizacja gospodarstw rolnych”. liczbę niezbędnych zestawów (ciągnik+opryskiwacz) dobiera się do powierzchni sadu i wydajności oprysku. Do pracy w młodych sadach. zbiory i transport owoców. Zapotrzebowanie na moc do przetaczania agregatów na terenach pochyłych jest znacznie zwiększone podczas jazdy pod górę.5 m z małym promieniem skrętu. umo liwiającą mu ruch z prędkością około l km/godz. szczelną kabiną z filtrami powietrza. Nale y równie pamiętać. moc i typ ciągników nale y dobrać do wykonywanych w tych gospodarstwach specyficznych prac i wysokich wymagań co do terminowości zabiegów agrotechnicznych. nawo enie. Zwykle w sezonie agrotechnicznym opryskiwacze są na stałe zagregowane z ciągnikami. bez konieczności pracochłonnego podłączania maszyny do ciągnika. powinny mieć do dyspozycji ciągnik wyposa ony w przekładnię z biegami pełzającymi. W tych przypadkach racjonalność zakupu ciągnika powinna być uzasadniona wysokością potencjalnych strat z tytułu nieterminowego wykonania prac maszynowych lub potencjalną dochodowością uprawy danej rośliny. a tak e w sadach poło onych na wzniesieniach. 27 . Ponadto konieczność wykonywania częstych zabiegów opryskiwania skłania sadowników do zakupu ciągników z klimatyzowaną. Ciągniki sadownicze W przypadku gospodarstw sadowniczych lub warzywniczych liczbę.2 -1. aby w razie wystąpienia zagro enia natychmiast wykonać opryskiwanie drzew. e ciągniki zwę one są mniej stabilne i nie nadają się do celów transportowych na drogach publicznych. Najczęściej 1 zestaw wystarcza na 10-12 ha jednego gatunku drzew lub krzewów. warzyw lub innych produktów do odbiorcy hurtowego). Do podstawowych zabiegów w produkcji owoców. szczególnie z bardzo obcią onymi przyczepami. Do kosiarko-rozdrabniaczy sadowniczych o szerokości roboczej 1. zabiegi ochrony przed chorobami i szkodnikami.0 m niezbędny jest ciągnik o mocy 20-40 kW. Z uwagi na konieczność wykonania oprysku jednego gatunku w ciągu jednego dnia. niezbędny jest ciągnik z przednim napędem.agregatów ciągnikowo-maszynowych o du ej wydajności (np. Liczbę potrzebnych ciągników mo e tak e determinować znaczna odległość (4-5 km) sadu lub kilku odrębnych sadów. Ście ki przejazdowe w sadach intensywnych i na plantacjach towarowych krzewów jagodowych narzucają konieczność u ycia wąskich ciągników sadowniczych o szerokości 1.4.

5 tys. Gospodarstw o powierzchni powy ej 10 ha jest tylko 8. na obszarach górskich znajdowało się ponad 188 tys. a zwłaszcza orki.7%). e na terenach górskich rolnicy coraz częściej rezygnują z typowej uprawy gleby i roślin polowych na rzecz u ytkowania łąk i pastwisk oraz hodowli zwierząt. Agregaty z napędem na dwie osie poruszają się po stokach trawiastych ze zmniejszonym poślizgiem kół. 2005]. W tym miejscu nale y podkreślić. (29%) posiadało ciągniki [PSR 2003b]. Podczas tych prac trzeba się liczyć ze spadkiem wydajności o 11-38% w porównaniu z warunkami pracy agregatów ciągnikowo-uprawowych w terenie płaskim. z których blisko 54 tys. stawianym ciągnikom i samobie nym środkom energetycznym pracującym w terenach górzystych. Podyktowane jest to koniecznością posiadania nadwy ki mocy z tytułu pracy w pochyłym terenie. gospodarstw. niezawodnym sprzęgłem i układem hamulcowym oraz odpowiednio dobranym zapasem energii napędu. Włączenie napędu przedniej osi zwiększa sprawność uciągu ciągników nawet powy ej 20%. Podstawowym wymogiem trakcyjnym. Na polskim rynku dostępne są tak e nieliczne modele ciągników o obni onym środku cię kości i o większym od standardowego rozstawie kół. 4. Umo liwiają one pracę na u ytkach rolnych usytuowanych na zboczach o nachyleniu do 25-30°. tj. dzięki czemu zwiększa się przyczepność ciągnika do podło a i zmniejsza ryzyko utraty przyczepności. zwane samojezdnymi nośnikami górskimi lub wielozadaniowymi transporterami rolniczymi. jest napęd na dwie osie. zmniejszając ryzyko wywrotki ciągnika.. ni w pozostałych regionach kraju. zwłaszcza podczas jazdy z przyczepą w dół stoku. Powy sze czynniki ograniczają mo liwości efektywnego i wydajnego u ytkowania sprzętu rolniczego. Do pracy na bardziej stromych zboczach nale y wybrać specjalistyczne ciągniki górskie. występowanie gleb zwięzłych i zakamienionych. Radykalnie skraca się te droga jego hamowania (nawet o 50%) i zwiększa manewrowość agregatów dzięki mniejszej średnicy zawracania. Do zrealizowania pełnego zakresu prac wymaganych w typowym gospodarstwie górskim o areale do 50 ha wystarczają ciągniki o mocy silnika w zakresie 35-50 kW (48-68 KM) [Szeptycki i in. mo na osiągnąć na polach le ących na zboczach o pochyleniu do 8o.5%) i podkarpackim (19. dolnośląskim (19. Zadowalającą jakość zabiegów uprawowych. Przedni napęd wpływa te znacząco na poprawę bezpieczeństwa pracy. Na tych terenach gospodarstwa posiadające grunty na 6 i więcej działkach stanowią blisko 1/4 ogółu (24. Stateczność tradycyjnych ciągników mo na poprawić.5% gospodarstw poło onych na terenach górskich.74 ha UR. podczas gdy w całym rolnictwie o połowę mniej (12.1. Tradycyjny ciągnik powinien zachować stateczność na stoku o nachyleniu do 12°.0%). Powierzchnia przeciętnego gospodarstwa górskiego wynosi zaledwie 2. mocując dodatkowe obcią niki i zwiększając rozstaw kół. stawiających większy opór podczas wykonywania prac uprawowych. Nadrzędnym kryterium wyboru maszynowego wyposa enia górskich technologii jest jednak bezpieczeństwo operatorów u ytkowanego sprzętu. 28 . Ciągniki na tereny górskie Największe obszary na terenach górzystych zajmowane są przez gospodarstwa rolnicze w województwach: małopolskim (53% powierzchni u ytków rolnych).4%). Eksploatowane w warunkach górskich ciągniki powinny charakteryzować się obni onym środkiem cię kości. a równie ze względu na częstsze. Na ucią liwość gospodarowania na terenach górskich wpływa tak e strukturalne rozdrobnienie i rozproszenie działek oraz utrudniona dostępność do nich. a tak e ze wzrostem zu ycia paliwa. W 2002 r.5. Ciągnik przeznaczony do pracy w terenach górskich powinien dysponować mocą o 30-35% większą ni ciągnik w analogicznym gospodarstwie poło onym na terenach nizinnych.

ich liczba jest w dalszym ciągu niewystarczająca. ładowności środków przewozowych.30 przyczepy/ciągnik. Jest to szczególnie istotne np. Mimo zauwa alnego na przestrzeni ostatnich kilkunastu lat postępu w zakresie wyposa enia gospodarstw w środki przewozowe.9 przyczep na gospodarstwo – tabela II (załącznik). Stosowane do tych prac maszyny.2. jak kombajny. samochodowych.uniwersalna lub wywrotka. ale tak e odpowiednio dobrany zestaw środków przewozowych. w okresie niw.06 przyczepy na 1 ciągnik. Liczba tych środków w przeliczeniu na 100 ciągników wyniosła w 2002 r. zielonek. 29 . okopowych. dobrze zmechanizowanych gospodarstwach prawie na ka dy u ytkowany w nich ciągnik przypada 1 przyczepa rolnicza . Liczba ta zale y między innymi od wydajności maszyny do zbioru. samojezdne sieczkarnie polowe .90. Te gospodarstwa nale ą do grupy gospodarstw silniejszych ekonomicznie. Współcześnie coraz większy zakres prac przewozowych związanych z zaopatrzeniem gospodarstwa w środki produkcji oraz z odbiorem zwierząt. w tym zwłaszcza o większym areale u ytków rolnych.12. U ytkowanie przyczep w gospodarstwach rolnych Do sprawnego funkcjonowania rozwojowego gospodarstwa rolnego niezbędny jest nie tylko nowoczesny i wydajny park ciągnikowo-maszynowy. Z tego względu mo liwość intensywnego ich wykorzystania w typowym gospodarstwie jest znacznie ograniczona. warzyw i owoców przejmują firmy zajmujące się handlem lub przetwórstwem produktów rolnych. mleka.92. W tych jednostkach przyczepy są wykorzystywane nawet powy ej tysiąca godzin rocznie. rodzaju zbieranego i transportowanego ładunku. gospodarstw w liczbie 676 tys. przy czym w gospodarstwach z grupy 15-20 ha . a łącznie z przyczepami samochodowymi wskaźnik ten osiąga wartość 1. Pewne uzupełnienie niedoboru przyczep transportowych w Polsce stanowią rozrzutniki obornika. sadzeniaków.53. ale tylko uzupełniającymi środkami produkcji. tylko 465 tys. Przyczepy posiadało w 2002 r. a w grupie gospodarstw powy ej 100 ha średnio 6. wydłu ają czas zbioru i zwiększają jego koszty. powodowane brakiem odpowiedniej liczby środków przewozowych do odbioru zebranego materiału. Wskaźnik liczby przyczep przypadających na ka de gospodarstwo posiadające ten rodzaj środka transportowego wynosi przeciętnie 1. Znajdują one zastosowanie zwłaszcza w mniejszych gospodarstwach do transportu np. by droga maszyna do zbioru pracowała bez przestojów. Natomiast dla gospodarstw rolnych przyczepy ciągnikowe są wa nymi.1. 37. W rozwiniętych. a koszty ich eksploatacji stosunkowo wysokie.to środki bardzo drogie. Z danych GUS [PSR 2003c] wynika. e są to przewa nie gospodarstwa o powierzchni ponad 20 ha. przyczep ciągnikowych i 50 tys. Przestoje tych maszyn. a razem z przyczepami rolniczymi . Konieczne jest zatem zapewnienie takiej liczby środków przewozowych. w których wskaźnik liczby przyczep do liczby ciągników wynosi przeciętnie 0.2. W gospodarstwach większych (powy ej 50 ha) na ka dy ciągnik przypada 1 przyczepa rolnicza. kiedy liczy się ka da przyczepa do przewozu płodów rolnych z pola do gospodarstwa. W małych gospodarstwach (do 5 ha) wartość powy szego wskaźnika wynosi 0. wydajności urządzeń przeładunkowych w miejscu składowania oraz od odległości przejazdów [Pawlak 2006]. Przyczepy rolnicze 2. ziarna. a tak e zbioru okopowych i zielonek na kiszonkę. Pewnym rozwiązaniem jest powszechna współpraca sąsiedzka. obejmująca wzajemne wypo yczanie przyczep lub nawet zestawów transportowych (ciągnik z przyczepą) w okresach spiętrzenia prac przewozowych. W przypadku gospodarstw małoobszarowych zapewnienie we własnym zakresie odpowiedniej liczby przyczep transportowych jest z reguły niemo liwe. bel słomy i siana.

głównymi czynnikami determinującymi dobór rodzaju i wielkości przyczepy są: masa i rodzaj przewo onych ziemiopłodów oraz innych materiałów. Dlatego. równie przy ocenie doboru przyczep do gospodarstw rolnych uznajemy za zasadne zastosowanie metody wskaźnikowej.7 t. ładowności przyczepy do siły uciągu.660 (580-800) godz. co przy zało eniu jej eksploatacji przez okres 20 lat oznacza normatywne wykorzystanie przez 300 godzin w roku. a więc o typowych zadaniach przewozowych. a) Zakładamy. 2. Natomiast czynnikami ograniczającymi ten dobór jest liczba i siła uciągu (a pośrednio moc) posiadanych ciągników oraz mo liwości finansowe gospodarstwa. e w warunkach rolnictwa polskiego potencjał pracy typowej przyczepy rolniczej wynosi około 6000 godzin. względnie uniwersalna przyczepa skrzyniowa./rok [Kowalik. Trudność pojawia się jednak przy próbie oszacowania tego wykorzystania w warunkach konkretnego gospodarstwa. podobnie jak w przypadku ciągników. ładowności przyczepy do powierzchni gospodarstwa. Grześ 2006]./rok i tylko w nielicznych przypadkach przekracza 250 godz. na ka dy u ytkowany w nich ciągnik powinna przypadać co najmniej 1 przyczepa rolnicza – tabela 3. Przyjmuje się. odległość przewozów. a pośrednio do mocy u ytkowanych ciągników. Tak zdefiniowane graniczne (minimalne) wykorzystanie przyczep rolniczych mogłoby stanowić punkt odniesienia do oceny racjonalności ich doboru i u ytkowania. które samodzielnie zajmują się dostawą buraków cukrowych lub ziemniaków do punktu skupu. z uwzględnieniem indywidualnych uwarunkowań rolniczo-produkcyjnych i topograficznych. w tym równie w ramach działania „Modernizacja gospodarstw rolnych”. w liczbie 0. krotność zadań przewozowych. a dla 25 lat – 240 godzin. z uwzględnieniem indywidualnych warunków rolniczo-produkcyjnych oraz mo liwości finansowych./rok. e w 41 gospodarstwach rodzinnych o areale od 8 do 150 ha przeciętne wykorzystanie przyczep rolniczych kształtuje się na poziomie 125 godz.33 do 2 przyczep/ciągnik). a w grupie powy ej 1000 ha . Badane gospodarstwa posiadały średnio po 2. W grupie gospodarstw o powierzchni 200-1000 ha średnie wykorzystanie tych środków przewozowych wynosi 490 (150-640) godz. Obecnie na rynku dostępna jest równie szeroka oferta 30 . e w modernizujących się gospodarstwach rolnych o przeciętnych warunkach oraz strukturze i poziomie produkcji. W większych gospodarstwach przyczepy są u ytkowane znacznie intensywniej.lub dwuosiowa. Najczęściej będzie to wywrotka (najlepiej trójstronna).Wyniki badań IBMER wskazują. Konieczność zastosowania do tego celu szczegółowych kart technologicznych wyklucza praktyczną mo liwość tego sposobu weryfikacji wniosków przez pracowników ARiMR. Dotyczy to zwłaszcza tych jednostek. Przy powy szej ocenie proponujemy kierować się trzema zasadami weryfikującymi dostosowanie: liczby przyczep do liczby u ytkowanych w gospodarstwie ciągników.4 przyczepy (od 1 do 6) o przeciętnej ładowności 4. jedno. Celem oceny jest weryfikacja dostosowania wielkości przyczepy do potrzeb przewozowych gospodarstwa. wydajność maszyn zbierających. Jak wcześniej wspomniano. Zasady doboru przyczep rolniczych oraz metoda i kryteria oceny W typowym rodzinnym gospodarstwie rolnym zakup pierwszej lub kolejnej przyczepy dokonywany jest na podstawie praktycznej wiedzy i doświadczenia rolnika.2.93 przyczepy na ka dy u ytkowany ciągnik (od 0./rok.

o powierzchni do 20-30 ha. nowoczesne kombajny osiągają wydajność wynoszącą nawet 30 i więcej ton ziarna w ciągu 1 godziny.0 1.specjalistycznych przyczep skorupowych o ładowności 7-24 ton i pojemności 6-31 m3.3 1. relacja liczby posiadanych przez te gospodarstwa przyczep do liczby ciągników nie powinna być wy sza jak 1. W tym 31 . e w sprzyjających warunkach zbioru i przy du ych plonach ziarna.3 W uzasadnionych przypadkach wskaźnik liczby przyczep do liczby ciągników mo e mieć wartości wy sze od 1. Do sprawnego odbioru od kombajnu ziarna zbó .3 1. Znajdują one zastosowanie głównie w firmach transportowych i w bardzo du ych gospodarstwach rolnych do przewozu roślin okopowych oraz zbó i kukurydzy.0 1.0-1.3 1. podczas gdy np.5 1. rzepaku i kukurydzy z pól oddalonych od gospodarstwa o 2 do 3 km. o ładowności dostosowanej do wydajności kombajnu. a najczęściej i przyczep. łatwiej jest zapewnić niezbędną liczbę zestawów transportowych. Przy zbiorze zbo a z dalej poło onych pól liczba niezbędnych zestawów transportowych wzrasta do 3-4. najczęściej wystarczą 2 lub 3 przyczepy. o rozproszonej strukturze – z du ą liczbą odrębnych działek. plonu roślin i sposobu rozładunku.0-1. zarówno w transporcie wewnętrznym (polegospodarstwo-pole).0-1./gospod.0-1.0-1./gospod. W zale ności od indywidualnych uwarunkowań rolniczo-produkcyjnych i topograficznych. W du ych gospodarstwach rolnych.I) Grupy gospodarstw ha UR 5-10 10-20 20-35 35-50 50-75 75-100 100-150 150-300 300-500 500-750 750-1000 Źródło: Obliczenia własne Liczba ciągników szt. o wy szych od przeciętnych odległościach transportowych.33. z du ą liczbą zadań przewozowych i masy przewozowej. 1 1-2 2-3 3-4 3-4 4-5 4-5 5-6 6-7 7-8 9-10 Liczba przyczep szt. Największe z podanych w tabeli 3 wartości wskaźnika liczby przyczep dotyczą gospodarstw: wysokotowarowych.0-1. jak i zewnętrznym (gospodarstwo-rynek).3 1. u ytkujących tylko 1 lub 2 ciągniki. względnie powinny to być przyczepy o większej ładowności. z du ym udziałem okopowych.5. warzywniczych).1 do 1. 1 1-2 1-3 2-4 3-5 4-6 4-6 5-6 6-8 8-9 10-12 Wskaźnik liczby przyczep do liczby ciągników 1. Warto zwrócić uwagę.0-1.3 1.5-2.3 1.0-2. w tym gospodarstw specjalistycznych (np.0-1. do sprawnego odbioru ziarna od kombajnu niezbędne są 2 lub 3 przyczepy. sadowniczych. Wskaźniki doboru przyczep rolniczych (cz.0-1.3 1. W tych przypadkach wartość powy szego wskaźnika wyniesie odpowiednio 2/1 = 2 lub 3/2 = 1. dysponujących większą liczbą ciągników. Tabela 3. Dotyczy to przede wszystkim mniejszych gospodarstw.

z uwagi na fakt niepełnego wykorzystywania jej ładowności przy przewo eniu płodów rolnych – tabela 4. przy u yciu sieczkarni samobie nych. b) Dostosowanie ładowności przyczepy do siły uciągu. 7 dni po 75 t/dzień. gdy odległość pomiędzy polem a gospodarstwem przekracza 4 do 5 kilometrów. c) Dostosowanie ładowności przyczepy do powierzchni u ytków rolnych gospodarstwa Pomocniczym kryterium oceny zasadności doboru przyczepy do konkretnego gospodarstwa rolnego jest powierzchnia u ytkowanych gruntów rolnych – tabela 4. Podmioty świadczące usługi tymi wydajnymi maszynami najczęściej oferują równoczesny odbiór od sieczkarni i przewóz zebranego materiału do gospodarstwa (na pryzmę) własnymi przyczepami technologicznymi. 32 . Zwykle cukrownia uzgadnia z plantatorem określony termin oraz tona dostawy buraków. z uwzględnieniem odległości przejazdów. niektóre cukrownie zapewniają odpłatny odbiór buraków. Kwestia sprostania tym wymaganiom urasta obecnie do rangi problemu. przystosowanymi do przewozu materiałów objętościowych. Dopuszcza się około 30% nadwy kę wielkości przyczepy w stosunku do mocy posiadanych ciągników. a pośrednio do mocy u ytkowanych ciągników Ładowność oraz objętość skrzyni ładunkowej to podstawowe cechy. Ładowność przyczepy i wynikające z niej zapotrzebowanie na siłę uciągu (klasę) współpracującego ciągnika nie powinny być większe ni siła uciągu największego z u ytkowanych w gospodarstwie ciągników. nale y dostosować wydajność (w tonokilometrach na dzień) zestawów transportowych oraz wydajność maszyn do załadunku. e wraz ze wzrostem powierzchni gospodarstwa zwiększa się ilość masy (ton) i pracy przewozowej (tonokilometry). według których dokonuje się doboru środków przewozowych do transportu ró nych materiałów. Dla sporej grupy plantatorów oznacza to konieczność przewozu buraków do cukrowni oddalonej o kilkadziesiąt. w tym punktów odbioru buraków.przypadku gwarancją efektywnej pracy kombajnu jest organizacja sprawnego odbioru i transportu ziarna. rodzaju ogumienia przyczepy. Zwykle do współpracy z samobie ną sieczkarnią potrzeba od 2 do 3 zestawów transportowych (ciągnik z przyczepą technologiczną) a nawet więcej. a w konsekwencji zwiększa tak e się zapotrzebowanie gospodarstwa na bardziej liczne i o wy szej ładowności zestawy transportowe. Moc ciągnika jest w du ym stopniu skorelowana z jego siłą uciągu. W praktyce ciągniki o podanych w tabeli 4 zakresach mocy silnika charakteryzują się siłą uciągu niezbędną do pokonania oporów przetaczania w pełni obcią onej przyczepy. obejmujący ich załadunek wraz z oczyszczeniem korzeni oraz transport. a nawet o 100 kilometrów. co praktycznie jest mo liwe tylko z wykorzystaniem samochodów cię arowych. Podany w tabeli szeroki zakres mocy ciągników do współpracy z przyczepami o określonej ładowności wynika z ró nych warunków pracy zestawów transportowych (pochylenie terenu. rodzaj podło a). Do prac wymagających wyjątkowo licznych i wydajnych zestawów transportowych zalicza się tak e zbiór zielonek. w tym kukurydzy na kiszonkę. Do takiego planu dostaw. Przy niedostatku środków transportowych w poszczególnych gospodarstwach. w związku z likwidacją poszczególnych cukrowni. np. z zastosowaniem przyczep o du ej ładowności. Kluczowe znaczenie ma tak e odpowiedni dobór zestawów przewozowych oraz organizacja ich pracy przy dostawie buraków do cukrowni. a tak e stopnia jej obcią enia. Naturalne jest.

2 (5.5 (3. w których u ytkowanie poszczególnych typów przyczep jest najbardziej powszechne i uzasadnione.II) Ładowność t do 2 2-4 4-6 6-8 8-10 10-12 12-14 14-16 16-18 18-20 20-22 22-24 Objętość ** m3 1.1-12 (18. jak i transport zewnętrzny. Zadania te obejmują zarówno transport wewnętrzny (pole-gospodarstwo-pole).5 (18. Nadrzędną miarą oceny racjonalności doboru i organizacji u ytkowania przyczep rolniczych jest sprawność realizacji zadań przewozowych gospodarstwa rolnego. e uniwersalnym kryterium oceny racjonalności doboru zestawów transportowych do gospodarstwa i poszczególnych technologii jest wzajemna relacja pomiędzy korzyściami wynikającymi z faktu zastosowania wydajnych zestawów transportowych a kosztami ich posiadania i bie ącego u ytkowania. 33 .5) 14-16 (22) 15 (21) 18 (25) 20 (28) 22 (31) Moc ciągnika kW 16-22 24-32 35-45 45-60 55-75 65-85 73-95 80-110 90-120 95-130 105-140 110-150 Areał gospodarstwa ha ka de gospodarstwo posiadające ciągnik powy ej 35 powy ej 100 powy ej 200 powy ej 500 powy ej 1000 ** w nawiasach podano objętość przyczepy z nadstawkami Źródło: Obliczenia własne Zamieszczone w tabeli zakresy ładowności przyczep i areału gospodarstw powinny ułatwić rolnikom wstępny dobór tych środków przewozowych do gospodarstwa. jak równie mogą stanowić pomocnicze.5 (17.0) 1.2 (8.0) 3.2) 8-12. z uwagi np. Trzeba jednak podkreślić.7-4. ale nie przesądzające kryterium oceny tego doboru. o czym nale y pamiętać przy doborze zestawów transportowych gospodarstwa.6-3.0) 10-14. na wielkość zadań przewozowych oraz moc posiadanych ciągników. Wskaźniki doboru przyczep rolniczych (cz. Niemniej raczej nie nale y się spodziewać. 14-16 ton znalazła racjonalne zastosowanie w gospodarstwie o powierzchni 20 lub 50 ha.Kryterium dostosowania wielkości przyczepy do areału gospodarstwa wskazuje te grupy obszarowe gospodarstw. które wynikają z wymagań procesów technologicznych oraz powiązań gospodarstwa z rynkiem.1) 2. Mamy więc tutaj na uwadze efektywność całego procesu produkcyjnego.0-2. Tabela 4.9) 5. aby przyczepa o ładowności np. związany z zaopatrzeniem gospodarstwa w środki produkcji oraz ze zbytem płodów rolnych.9-5.9 (9.

dostosowana do większości typów ciągników stosowanych w polskim rolnictwie. jak i na polu. Zasadność zakupu ładowacza ciągnikowego determinowana jest ilością prac za. jak i do okresowego usuwanie obornika z obory lub chlewni z głęboką ściółką. W większości rozwiązań ładowacz czołowy jest na stałe zamontowany na ciągniku. Stosunkowo du a wydajność tych urządzeń wynika z mo liwości swobodnego operowania chwytakiem zamontowanym na końcu obrotowego wysięgnika. np. Ładowacze ciągnikowe wyposa a się w ró nego rodzaju osprzęt. Istnieją tak e ładowacze z ramą wsporczą i mechanizmem pozwalającym na łatwy demonta ładowacza. dzięki czemu zmniejszone zostają dynamiczne obcią enia przedniej osi. a tak e z tłumikiem drgań wysięgnika. pobranie beli słomy i jej transport do obory. Intensywna eksploatacja ładowaczy czołowych mo e powodować przyspieszone zu ycie przedniej osi (du e obcią enia w trakcie pracy z ładowaczem). Ze względu na wymiary ładowacza z ciągnikiem. zwłaszcza w gospodarstwie prowadzącym chów zwierząt. manewrowanie tym zestawem jest mocno ograniczone wewnątrz budynków gospodarczych.1. Ponadto są one stosowane do załadunku rozsiewaczy wapna i nawozów. bez konieczności manewrowania samym ciągnikiem. du y wybór oraz uniwersalność zastosowań . do formowania pryzmy na gnojowni i załadunku obornika na rozrzutnik. mając na względzie ucią liwość i pracochłonność wykonywanych prac. e gospodarstwa utrzymujące powy ej 10-15 SD zwierząt powinny być wyposa one w jeden z prostszych i tańszych typów ładowaczy. Ładowacze ciągnikowe mogą pracować jako przyczepiane lub zawieszane. widły i chwytaki do bel słomy i sianokiszonki. w ły ki do materiałów sypkich. Ładowacze ciągnikowe Ładowacz ciągnikowy to niezastąpione urządzenie dla prawie ka dego gospodarstwa rolnego.3. Ładowacz uwalnia rolnika od większości cię kich prac za. do zbioru kamieni z pola. W 34 . załadunku buraków z pryzmy na przyczepy. Zakres zastosowań tych urządzeń jest bardzo szeroki. Uwa a się. widły do obornika i do palet. w tym np. Warunek jest jeden – gospodarstwo musi posiadać ciągnik. lepszym rozwiązaniem jest ładowacz czołowy. w pracach remontowo-budowlanych. wybieraki kiszonki. korzeni buraków z pryzmy na przyczepy. przynajmniej w najprostszych rozwiązaniach tych urządzeń. a ich oferta jest bardzo szeroka. w tym np. W przypadku prac załadunkowych wymagających równoczesnego manewrowania ciągnikiem. w wyniku częstej zmiany kierunku jazdy podczas prac załadunkowych. a w wielu przypadkach nie jest nawet mo liwy wjazd do tych budynków. Do najwa niejszych zalet ładowaczy czołowych nale y zaliczyć ich niewygórowaną cenę. do ró nych prac związanych z przemieszczaniem słomy. do załadunku obornika na rozrzutniki. Ładowacze zaczepiane oraz zawieszane na trójpunktowym układzie zawieszenia ciągnika predysponowane są głównie do prac stacjonarnych. czy te do przegarniania ziarna w magazynach płaskich.mo liwość wykorzystania zarówno w obejściu. kiszonki i siana. łopaty lub szufli. Słu ą one do codziennego usuwania odchodów zwierzęcych z korytarzy gnojowych. wykonywanych wcześniej ręcznie przy u yciu wideł.i rozładunkowych w gospodarstwie. Nieporównywalnie zwiększa się tak e wydajność tych prac. Ładowacze i ładowarki rolnicze 3.i rozładunkowych. a tak e sprzęgła ciągnika. Trudno w związku z tym odmówić rolnikowi zasadności zakupu ładowacza. W zale ności od typu ładowacza i wielkości ciągnika mogą one operować ładunkami o masie od 300 do 2500 kg – tabela 5. Największą popularnością w Polsce cieszą się ładowacze czołowe.

z odpowiednio wydajnym układem hydrauliki zewnętrznej./rok.i rozładunkowych. Z eksploatacyjnego punktu widzenia kryteriami wyboru ładowarek samobie nych są: zakres zastosowań. W gospodarstwach z dwoma lub większą liczbą ciągników mo e to być bardziej uniwersalny ładowacz czołowy./rok (załącznik. zasięg ramienia roboczego. Grześ 2006]. wykorzystanie roczne.3-3.0-3. w tym udźwig. Tabela 5.2. urządzenia o du ym udźwigu i wysokości podnoszenia wymagają ciągników o większej mocy. 3. przestrzeń w miejscu dokonywania prac przeładunkowych wymiary wjazdów i korytarzy w budynkach inwentarskich. przeznaczonym do pomocniczych prac w gospodarstwie. o ró norodnych zastosowaniach. Mniejsze ciągniki wyposa a się w dodatkowy przeciwcię ar.0 2./rok [Kowalik. W badanych w latach 1992-2002 przez IBMER 41 gospodarstwach o areale 8-150 ha UR przeciętne wykorzystanie ładowaczy ciągnikowych wynosiło 65 godz.0 2. W grupie 200-1000 ha wykorzystanie tych urządzeń wynosiło 400-1000 godz. a w grupie powy ej 1000 ha 400-800 godz.9 3.5-3.5-3. mocach silników i parametrach roboczych.5 3. W większych gospodarstwach ładowacze u ytkowane są znacznie intensywniej. charakteryzowanego maksymalnym udźwigiem i wysokością podnoszenia ładunków. parametry maszyny. z uwagi na mo liwość odłączenia od ciągnika. Ładowarki samobie ne Samobie ne ładowarki rolnicze stanowią bardzo urozmaiconą gamę maszyn.5 3. Wskaźniki doboru ładowaczy ciągnikowych Udźwig kg 350 500 350-400 500-550 500-850 1000-1400 1500-1650 2200-2400 Wysokość podnoszenia m 2.9 4.0 3.9-4. V). Z uwagi na stateczność układu ciągnik – ładowacz czołowy. wysokość podnoszenia. Jest on najczęściej montowany na drugim. tab. SD – sztuki du e Źródło: Szacunki własne Wybór typu i modelu ładowacza. uniwersalne ładowarki kołowe oraz ładowarki teleskopowe.przypadku gospodarstwa z jednym ciągnikiem będzie to ładowacz zawieszany.0-3.3 Rodzaj zawieszany zaczepiany Moc ciągnika kW 22-35 45 20-37 28-55 35-50 44-60 (90) 70-120(180) 60-125 Minimalna obsada zwierząt lub areał gospodarstwa * SD. ha 10-15 SD 20-50 ha 40-100 ha 75-150 ha 100-250 ha 200 ha czołowy * Wartości orientacyjne. z reguły mniejszym ciągniku. a więc cię szych i stabilniejszych. a z drugiej – od typu posiadanego ciągnika. zale y z jednej strony od dominującego w gospodarstwie rodzaju prac za. Nale ą do nich niewielkie ładowarki podwórzowe. magazynach. 35 .

Te czynniki wpływają na wielkość maszyny. Podstawowe kryteria doboru ładowarki podwórzowej do gospodarstwa. Z ekonomicznego punktu widzenia powinny być u ytkowane równie intensywnie jak ciągniki. Istotnym kryterium doboru ładowarki do gospodarstwa jest jej budowa i parametry techniczne. a kończąc na pracach porządkowych.9 m. rozrzutnika. łamanej pod du ym kątem.z uwagi na wymiary bram i wjazdów do budynków oraz wysokość podnoszenia (załadunek wozu paszowego. Natomiast masa podnoszonych ładunków i rodzaj pracy determinują rodzaj napędu (stosowane są trzy rozwiązania z zakresu hydrauliki jazdy) i moc maszyny [Klukowski 2007]. Potencjał pracy tych maszyn wynosi około 9000 godzin. jej wysokość . gdzie ze względu na swe gabaryty nie mo e pracować ciągnik z ładowaczem. Podstawowe zalety ładowarek podwórzowych to du a zwrotność. Stabilność tych maszyn zmienia się wraz ze stopniem skrętu i wysokością unoszonego cię aru. to przede wszystkim przestrzeń w miejscu dokonywania prac przeładunkowych.z uwagi na szerokość przejazdów. a przez to mo liwość prowadzenia prac na wąskim obszarze. Wysięgnik ładowarki mo na wyposa yć w kilkanaście łatwo wymienialnych przystawek do ró nego rodzaju prac w gospodarstwie rolnym. a wysokość 1. Najmniejsze modele tych maszyn mają szerokość zaledwie 0. a w okresie 20 lat przez 7300 godzin. Najmniejsze modele ładowarek podwórzowych (15-25 kW) mogą być efektywnie u ytkowane w gospodarstwach z obsadą 25-30 SD. Ich podstawowym zastosowaniem jest usuwanie obornika z korytarzy gnojowych. oborach. 3. Jest to mo liwe np. Równie często są one wykorzystywane do dostarczania pokarmu zwierzętom. Maksymalna szerokość typowych ładowarek podwórzowych przeznaczonych do prac wewnątrz budynków inwentarskich nie przekracza 1. a tak e do prac remontowo-budowlanych oraz porządkowych na terenie gospodarstwa. wymiary bram i korytarzy w budynkach inwentarskich.8 m.7-1. poczynając od usuwania obornika i dowo enia paszy. wycinania i przewo enia bloków kiszonki. wpływająca na jej stabilność. a nawet mogą wje d ać do poszczególnych boksów. Ma tu znaczenie zarówno szerokość maszyny . Mogą unosić ładunki o masie do 500-900 kg na wysokość ok. Przy obsłudze takiego stada zwierząt ładowarka będzie codziennie wykorzystywana przez około 1 godzinę.9 m. magazynach oraz rodzaj i ilość wykonywanej pracy. maszyny tego typu mogą swobodnie poruszać się w ciasnych chlewniach. ale tak e z przegubowej ramy. Cena najmniejszych ładowarek samobie nych jest porównywalna z ceną ciągników. 36 .2 m. Ładowarka samobie na zastępuje w tym przypadku ciągnik przy wszelkich pracach w obejściu. Większe modele wyposa one są w silniki o mocy do 35-45 kW i podnoszą ładunki o masie 1500-2100 kg na wysokość do ok. w tym dowo enia i rozwijania bel słomy i siana. Są to maszyny drogie. stajniach. 1. przy codziennej obsłudze stada zwierząt. Dzięki tym cechom.8-0. Du a zwrotność tych maszyn wynika nie tylko z małych rozmiarów. Wa nym parametrem jest szerokość maszyny. Są to narzędzia pracy do szybkiego wykonywania najcię szych prac w obejściu. wyró niające się kompaktowymi wymiarami i zwrotnością. przyczepy).15 m. Hydrauliczny napęd wszystkich kół pozwala na bezstopniową regulacje prędkości jazdy oraz na błyskawiczną zmianę jej kierunku.Ładowarki podwórzowe Ładowarki podwórzowe to niewielkie czterokołowe maszyny zwane „Hoftrakami” (z niem. Napędzane są silnikami o mocy 15-20 kW. w roku przez 365 godzin. ganków w pomieszczeniach gospodarskich. Wykorzystywane są głównie w budynkach inwentarskich. ciągniki podwórzowe).

załadunek i rozładunek du ych bel słomy. Są to maszyny szersze 1.2 3.8 2. SD – sztuki du e Źródło: Szacunki własne 37 . a masa wywrotu 2100-3200 kg. prace remontowo-budowlane w gospodarstwie rolnym. Ładowarki teleskopowe Są to maszyny o mocy silnika najczęściej 70-110 kW.Ładowarki kołowe Grupę ładowarek o większych wymiarach. Dobór tych parametrów zale y od charakteru wykonywanych prac. o du ym udźwigu i zasięgu teleskopowego ramienia. a tak e przy przeładunku materiałów w bardzo du ych gospodarstwach i firmach usługowych. załadunek i magazynowanie płodów rolnych oraz np. Dobierając tę maszynę do gospodarstwa zwraca się uwagę głównie na udźwig wysięgnika teleskopowego i jego zasięg oraz moc silnika. Tabela 6.0-2.6 3. w magazynach zbo owych.0 Minimalna obsada zwierząt * lub areał gospodarstwa SD ha 25-30 50-75 150-200 75 200 500 500 1000 1000 podwórzowe kołowe teleskopowe * Wartości orientacyjne.4 3.4-3. Typowy zakres zastosowań tej grupy maszyn obejmuje: stertowanie oraz transport. przy zaopatrywaniu du ych instalacji do produkcji biogazu.4-3.. W polskim rolnictwie stosowane są najczęściej w gospodarstwach wielkoobszarowych o powierzchni powy ej 800-1000 ha. Z uwagi na wysoką cenę i potencjał pracy.2 m.2-3.0 6. Mogą być tak e wyposa one w wysięgnik teleskopowy. załadunek obornika oraz formowanie pryzmy kiszonki. W ograniczonym zakresie mogą być tak e stosowane do prac przeładunkowych na polu.0-3. pasz.9 1.8-5. W wersjach rolniczych mogą one unosić ładunki najczęściej o masie 2-4 ton.9-3.7-1. mocy i wydajności pracy stanowią typowe ładowarki kołowe.0-7. Według badań Kowalika i Grzesia [2006] w gospodarstwach powy ej 1000 ha ta grupa maszyn jest wykorzystywana przez 800-1330 godzin w roku. ze sztywnym podwoziem i kierowanymi wszystkimi kołami. Moc ich silników zawiera się zwykle w przedziale 35-75 kW. Z uwagi na rozmiary.6 m. ta grupa ładowarek wykonuje prace głównie poza budynkami gospodarczymi. nawozów.8 m i wy sze 2.0-8. na wysokość 4-8 m.0 2. ziarna itp.0 5. Znajdują zastosowanie przede wszystkim w przedsiębiorstwach rolnych zajmujących się obrotem towarowym. Wskaźniki doboru ładowarek samobie nych Rodzaj ładowarki Moc silnika kW 15-25 25-35 30-40 35-45 45-55 55-75 55-75 75-95 95-115 Maksymalny udźwig kg 500-900 700-1000 1500-2100 2000-2400 2400-2600 2600-3200 2000-3000 3600-4100 3000-4000 Wysokość podnoszenia m 1. te wysokowydajne maszyny są przeznaczone do wykonywania regularnie przeprowadzanych i powtarzających się prac. przy wysokości podnoszenia (wysypu) do 3.4-1. W zale ności od modelu maszyny maksymalny poziomy zasięg teleskopowego ramienia wynosi 5-13 m.

Z uwagi na ograniczoną wydajność. 4. Wózki widłowe podnośnikowe Wózki widłowe podnośnikowe to urządzenia przeznaczone do podnoszenia ładunków na znaczną wysokość (od 2. prowadzący działalność związaną z posiadaniem sporego magazynu. a podnośniki tylne – na trójpunktowym układzie zawieszenia ciągnika.2. Umo liwiają podnoszenie ładunków umieszczonych w skrzyniopaletach. b) technologia zbioru owoców lub warzyw. na paletach i w pojemnikach. Udźwig tych urządzeń zawiera się w przedziale od 600 kg do nawet 1400 kg.5 do kilkunastu metrów). które u ytkuje ciągnik rolniczy oraz stosuje technologię zbioru owoców lub warzyw do skrzyniopalet lub do innych pojemników przystosowanych do przemieszczania na zębach podnośnika.i rozładunkowych.4. Zwykle są one montowane na ciągnikach małej i średniej mocy (od 22 kW do 45 kW). w tym zestawiania ich jeden na drugim w stosy. Często w celu zwiększenia ładowności zestawu transportowego na ciągnikach o większej masie i mocy montowane są jednocześnie oba te urządzenia. a w ograniczonym zakresie tak e w klasycznych gospodarstwach rolnych. zwłaszcza w porównaniu z ceną ładowarek samobie nych i terenowych wózków podnośnikowych oraz mo liwość wykorzystania posiadanego ciągnika do specjalistycznych prac za. budynków produkcyjnych i w bezpośrednim ich otoczeniu.8 m do 2. Urządzenia te znacząco zmniejszają ucią liwość pracy ludzkiej i zwiększają jej wydajność przy za. względnie innych płodów rolnych do skrzyniopalet lub do innych pojemników przystosowanych do transportu na podnośniku widłowym. Zasadniczą zaletą tych urządzeń jest relatywnie niska cena. a tak e do załadunku i rozładunku przyczep oraz samochodów cię arowych. względnie ustawiania ich na półkach kilkukondygnacyjnych regałów. u ytkowanie podnośników widłowych jest uzasadnione w mniejszych gospodarstwach sadowniczych. w skrzyniopaletach lub kontenerach. w którym produkty są składowane na paletach. Ciągnikowe podnośniki widłowe mogą być racjonalnie wykorzystywane w ka dym gospodarstwie sadowniczym (głównie sady jabłoniowe) i warzywniczym. a tak e wiśni lub malin na soki i wywo enia ich z uliczek przejazdowych oraz do ich załadunku na przyczepy [Rabacewicz 2000]. powszechnie u ytkowanych w gospodarstwach sadowniczych i warzywniczych. Podnośniki czołowe są podwieszane na wsporniku osi przedniej ciągnika.od 1. Cechą wózków widłowych podnośnikowych jest ich zdolność do przemieszczania „standaryzowanych” ładunków w pionie. Ciągnikowe podnośniki widłowe są powszechnie wykorzystywanym środkiem transportu do podwo enia skrzyniopalet w czasie zbioru jabłek. przemieszczanie ich na niewielkie odległości. a następnie składowanie tych ładunków na niskich przyczepach sadowniczych lub na typowych przyczepach rolniczych.1. Kryteria oceny racjonalności doboru: a) u ytkowanie ciągnika. Podnośniki widłowe 4. Podnośniki widłowe ciągnikowe Ciągnikowe podnośniki (ładowacze) widłowe przeznaczone są do prac załadunkoworozładunkowych przede wszystkim w sadownictwie i warzywnictwie.i rozładunku oraz przemieszczaniu zebranych owoców i warzyw. Na zakup wózka widłowego powinni decydować się wyłącznie u ytkownicy gospodarstw specjalistycznych. a wysokości podnoszenia . a tak e do ich przemieszczania na niedu e odległości w obrębie magazynów. Znajdują one zastosowanie w 38 .7 m.

na nierównym podło u. Pewną niedogodnością związaną z u ytkowaniem wózków elektrycznych jest konieczność zakupu wydajnego prostownika do ładowania baterii akumulatorów oraz stała ich konserwacja. przeznaczone są prawie wyłącznie do gospodarstw wysokoprodukcyjnych. np. po betonowej posadzce magazynu. Kompaktowe rozmiary oraz ogromna zwrotność tych wózków (mogą zawracać prawie w miejscu) predysponują je do pracy w wąskich korytarzach i ciasnych magazynach. W dobrze przewietrzanych magazynach mo na tak e stosować wózki spalinowe zasilane gazem propan-butan.5 tony. 39 . lepiej nadają się nieco większe wózki spalinowe (na gaz lub olej napędowy) wyposa one w ogumienie terenowe. „widlaki”. Typowe wózki podnośnikowe podnoszą ładunki na wysokość 2. transport i ustawianie palet skrzyniowych jedna na drugiej w przechowalni ziemniaków (jadalnych lub sadzeniaków). przewo enie ustawionych na paletach skrzynek pomidorów i innych warzyw pomiędzy szklarniami a sortownią.sortowniach i przechowalniach owoców. czyli tzw.5-6 m. wózki akumulatorowe. odbiór palet ze skrzynkami kalafiorów z linii sortującej i załadunek na samochody cię arowe. Przykładowe zastosowania: dowo enie i odbieranie skrzyniopalet z linii sortującej jabłka oraz składowanie jabłek w chłodniach. Z uwagi na wysoki koszt zakupu oraz znaczny potencjał eksploatacyjny (około 9000 godzin). a następnie układanie palet w przechowalni lub ich załadunek na środki transportowe. Do pracy na zewnątrz pomieszczeń produkcyjnych. a wózki specjalizowane nawet wy ej. ziemniaków. tzw. Do pracy w pomieszczeniach zamkniętych przeznaczone są przede wszystkim wózki z napędem elektrycznym. a nawet do obsługi gospodarstw drobiarskich. W zastosowaniach rolniczych najczęściej stosuje się wózki o udźwigu 1. warzyw. Wózki elektryczne to maszyny o bardzo zwartej konstrukcji.0-1. samojezdne czołowe wózki podnośnikowe. Natomiast z uwagi na niewielki prześwit oraz małą średnicę kół jezdnych wózki elektryczne powinny się poruszać prawie wyłącznie po równym i utwardzonym podło u. mieszalniach pasz.

14 maszyn i narzędzi stosowanych w produkcji roślinnej podstawową wartością kryterialną jest minimalne wykorzystanie w roku WRN.. ale jego wartość jest tak e zale na od jakości wykonania. Normatywne potencjały eksploatacyjny poszczególnych rodzajów i typów maszyn oraz urządzeń rolniczych są publikowane w specjalistycznych wydawnictwach krajowych i zagranicznych. Maszyny.. t. jaki ma fabrycznie nowa maszyna do momentu jej pełnego eksploatacyjnego zu ycia (kasacji). lata.IV. godz. resursem lub normatywnym wykorzystaniem w okresie trwania. potencjałem u ytkowym. Potencjał eksploatacyjny . W przypadku maszyn i narzędzi stosowanych do uprawy gleb cię kich lub zakamienionych wartość potencjału pracy THA będzie mniejsza od wartości przeciętnej o około 25%. narzędzia i urządzenia stosowane w uprawach polowych 1. rzadziej liczbą hektarów wykonanej pracy.WR Potencjalne wykorzystanie maszyny WR (ha/rok) szacuje się na podstawie struktury i powierzchni poszczególnych upraw w gospodarstwie. k – współczynnik korekcyjny. T – zalecany okres eksploatacji. Potencjał eksploatacyjny maszyny nazywany jest w ró nych publikacjach: zdolnością przerobową. itp. Dla wybranych maszyn ich potencjał pracy został podany w jednostkach powierzchni wykonanej pracy – THA (ha). z uwagi na szybsze tempo zu ywania się elementów roboczych. THA Potencjał eksploatacyjny maszyny to miara jej zdolności do wykonania określonej ilości pracy (godz.TH . T gdzie: TH – potencjał eksploatacyjny maszyny wyra any najczęściej liczbą godzin pracy. Podstawowe kryterium oceny Dla wymienionych w punktach 1. W07 – wydajność eksploatacyjna. Potencjalne wykorzystanie maszyny . wyra one w hektarach wykonanej w ciągu roku pracy. Jest to parametr charakterystyczny dla danego rodzaju maszyn.) w typowych warunkach oraz przy prawidłowej obsłudze i przeprowadzaniu bie ących napraw. 40 . e wartość THA została określona dla przeciętnych warunków pracy. W tym przypadku wykorzystanie minimalne tych maszyn WRN zale y tylko od zało onego okresu eksploatacji maszyny T oraz od przyjętej wartości współczynnika korekcyjnego k. Uwagi do metody oceny racjonalności zakupu maszyn Ocenę racjonalności zakupu i u ytkowania maszyny dokonuje się przez porównanie potencjalnego wykorzystania maszyny w gospodarstwie WR z ustaloną dla danego rodzaju i typu maszyny wartością wskaźnika stanowiącego kryterium oceny – kryterium podstawowe lub dodatkowe. Jest to całkowity zasób pracy. Trzeba jednak zwrócić uwagę. a więc marki producenta. technicznym zasobem pracy.2-1.1. ha. ha/godz. narzędzi i urządzeń rolniczych 1. lub ha. szt. To wykorzystanie zostało określone dla poszczególnych rodzajów i typów maszyn według poni szej formuły: WR = N k ⋅ TH ⋅ W07 (ha/rok). z uwzględnieniem krotności wykonywania zabiegów agrotechnicznych. Wskaźniki oceny doboru i wykorzystania wybranych maszyn.

e w warunkach rozdrobnionego rolnictwa polskiego większość środków mechanizacji jest u ytkowana nawet powy ej 30 lat. zaproponowano tak e kryterium dodatkowe (uzupełniające). mających zastosowanie w niezbyt du ych gospodarstwach rolnych. zakresu zastosowania poszczególnych rodzajów maszyn. Wprowadzenie tego współczynnika ma na celu zwiększenie dostępności maszyn dla szerszej grupy potencjalnych beneficjentów programu PROW 20072013. regulacje maszyny.T Do obliczeń minimalnego wykorzystania większości rodzajów maszyn przyjęto okres eksploatacji wynoszący od 20 do 25 lat. W rezultacie wydajność eksploatacyjna większości rodzajów maszyn rolniczych wynosi 60-70% wydajności efektywnej i jest zale na m. Współczynnik korekcyjny . Najni sze wartości tego współczynnika przyjęto dla modeli maszyn o wydajności najmniejszej w danej grupie. Z reguły dłu sze okresy trwania.8 ⋅ WR N Uwagi dodatkowe W ocenie wyposa enia gospodarstwa w środki mechanizacji nie nale y uwzględniać maszyn i urządzeń starszych ni 20 lat. względnie krotności wykonywanych nimi zabiegów agrotechnicznych. ani eli tylko dla u ytkowników gospodarstw o bardzo du ej skali produkcji. w tym oceny stopnia jej wykorzystania. nawroty i przejazdy jałowe na polu. od właściwej organizacji pracy maszyny oraz od rozmiarów pól i ich odległości od gospodarstwa. Zalecany okres eksploatacji .in. względnie areał uprawy odpowiednich do rodzaju maszyny roślin lub powierzchnia łąk itp. dotyczących wybranych rodzajów i typów maszyn. areał gruntów ornych.5÷0.W07 Wydajność eksploatacyjna określa ilość wykonanej pracy w czasie obejmującym: pracę efektywną. e w celu oszacowania wartości kryterium dodatkowego przyjęto określone zało enia dotyczące np. 41 . Dodatkowe kryterium oceny W celu uproszczenia procesu oceny zasadności zakupu maszyn. okres ten ograniczono do 15 lat. co w wielu przypadkach stwarza mo liwość uznania za zasadny zakup tych maszyn nawet przez stosunkowo niewielkie gospodarstwa rolne.75) obni enie progu minimalnego wykorzystania maszyny WRN w stosunku do wymagań normatywnych. W związku z tym podstawą pozytywnej oceny racjonalności wyposa enia gospodarstwa w określony rodzaj sprzętu rolniczego powinno być spełnienie warunku: WR ≥ 0. obsługę codzienną i przygotowanie maszyny do pracy. wskazującą tylko z pewnym przybli eniem na powierzchniowe (w ha) wykorzystanie maszyny w gospodarstwach. Z powy szych względów wartość tego kryterium nale y traktować jako „orientacyjną”.k Uwzględnienie w obliczeniach współczynnika korekcyjnego powoduje adekwatne do jego wartości (0. w podanym zakresie zmienności. przejazdy transportowe z gospodarstwa na pole i z pola na pole oraz czas niezbędnych przerw pracy operatora maszyny. W nielicznych przypadkach. Nale y zauwa yć. Miarą tego kryterium jest odpowiadający wartości kryterium podstawowego np. Tolerancja oceny Zgodnie z wcześniejszymi uwagami oraz wyjaśnieniami zawartymi w załączniku 5 w ocenie doboru maszyn do gospodarstw rolnych nale y uwzględnić 20% tolerancję oceny. Nale y zauwa yć. przewidziano dla maszyn o mniejszej wydajności. usuwanie usterek technologicznych i technicznych na polu.Wydajność eksploatacyjna .

7-skib. 5-skib.59 0.83 cię kie Źródło: Obliczenia własne na podstawie [KTBL 2004] 42 .in.i trzyskibowego pługa obracalnego wartość współczynnika k obni ono odpowiednio do 0. w zale ności od wielkości pola i mocy współpracującego ciągnika Rodzaj gleb średnie Ciągnik kW 83 105 120 160 175 200 1 ha 0.57 0. Wydajność orki 5-skibowym pługiem zagonowym zawieszanym gleb średnich i cię kich.80 0.75 0.59 0.68 0.5 0.4 i 0.76 0.79 0. od wielkości pola.72 0. 2-skib.79 0.77 0.ny areał tanie w gruntów roku WRN ornych* Okres eksploatacji Potencjał Współeksploaczynnik tacyjny korekcyjny Typy pługów T THA k kW 2-skib.6.70 0.6 0. ha Dla dwu. 5-skib. Potencjał eksploatacyjny pługów i pozostałych narzędzi stosowanych do uprawy gleb cię kich i zakamienionych jest o około 25% ni szy. Wskaźniki wykorzystania pługów Moc ciągnika Minimalne Minimalwykorzys.73 0.4 0.) na polu: 2 ha 5 ha 10 ha 20 ha 0.76 0.57 0.76 0. Nale y ponadto zwrócić uwagę na zró nicowanie wydajności orki w zale ności np.8 * Minimalna powierzchnia gruntów ornych przy zało eniu.7 0. Tabela 8.66 0.61 0. Tego rodzaju pługi są zalecane m.74 0.79 0. Takie tereny występują w Polsce południowej (tereny faliste). rodzaju gleby i mocy ciągnika . e orkę łącznie z podorywką i orką przykrywająca obornik wykonuje się przeciętnie 1.8 0. Obracalne 3-skib.Dodatkowe – minimalny areał gruntów ornych. Pługi Tabela 7.71 0. ha/rok .80 0. co tak e nale y uwzględnić przy ocenie ich wykorzystania.5-krotnie w ciągu roku. gdzie rozdrobnienie gospodarstw jest szczególnie du e. Obracalne półzawieszane 6-skib.8 0.61 Wydajność eksploatacyjna W07 (ha/godz.Podstawowe – minimalne wykorzystanie w roku WRN. 22-30 33-45 44-60 60-81 37-52 59-66 66-81 103-125 125-140 155-200 ha/rok 8 21 39 56 16 45 80 133 160 187 ha 5 14 26 37 10 30 53 88 107 125 lata 25 25 25 25 25 20 20 15 15 15 ha 700 1050 1400 1750 1000 1500 2000 2500 3000 3500 0.68 0.77 0. W tych warunkach mo liwości odpowiednio wysokiego wykorzystania środków mechanizacji rolnictwa są ograniczone.3 0.76 0.tabela 8.79 0.2. Zagonowe 3-skib.8 0.66 0.76 0. 4-skib. 4-skib. Kryteria oceny: .8 0.1. do stosowania na terenach zagro onych erozją wodną.

5 0. na których bardzo dobrze mieszają resztki po niwne z glebą i spulchniają jej wierzchnią warstwę. zwłaszcza po zbiorze rzepaku i kukurydzy oraz do doprawiania roli po orce. Brony talerzowe Tabela 9.5-krotnym zabiegu. 1.5 0.2 3.1 2. a więc roślin po zbiorze których wymagana jest uprawa ścierniska. Średnie zapotrzebowanie na moc współpracującego ciągnika wynosi od 20-25 kW do 32-37 kW na 1 m szerokości roboczej. w zale ności od warunków pracy (zwięzłość gleby.6 3.25 0. 5 6 7 9 11 13 13 Moc ciągnika kW 48-75 59-88 75-110 105-135 105-162 118-191 118-191 Minimalne Minimalna wykorzyspowierztanie w chnia zaroku siewów* WRN ha/rok ha 21 14 33 22 45 30 99 66 135 90 162 108 180 120 Okres eksploatacji T lata 20 20 20 15 15 15 15 Potencjał eksploatacyjny THA ha 1050 1300 1500 1850 2250 2700 3000 Współczynnik korekcyjny k 0. rzepaku i kukurydzy.25 0.8 3. co wraz ze znaczną szerokością roboczą (nawet 6 m i więcej) daje bardzo du ą wydajność powierzchniową. Wskaźniki wykorzystania bron talerzowych Szerokość robocza m 1. głębokość pracy).6 0. Wskaźniki wykorzystania agregatów podorywkowych Szerokość robocza m 2.5 Typ brony 2-sekc.9 4. zakłada się 1-2-krotne (średnio 1.5 0.4.3 2.0 3.9 0. Na glebach zwięzłych bardziej odpowiednie do uprawy ścierniska są cię kie brony talerzowe. „V” Moc ciągnika kW 26 44-60 52-74 62-81 81-105 105-115 Minimalne Minimalna wykorzyspowierztanie w chnia roku zasiewów* N WR ha/rok ha 15 10 21 14 34 22 64 43 98 65 135 90 Okres eksploatacji T lata 30 27 25 25 20 20 Potencjał eksploatacyjny THA ha 1800 2300 2800 3200 3900 4500 Współczynnik korekcyjny k 0. 43 .8 2. Właściwe efekty pracy kultywatorów podorywkowych uzyskuje się przy pracy z prędkością 10-12 km/godz.3.7 4.5-krotne) wykonanie zabiegu w ciągu roku.9 0.1.4 0.6 4-sekc.0 Liczba zębów szt.3 0. W zale ności od rodzaju borny talerzowe są najczęściej wykorzystywane do uprawy ściernisk.4 6.9 * Powierzchnia zasiewów zbó . Uzyskanie tak du ych wydajności wymaga zastosowania ciągnika o odpowiednio wysokiej sile uciągu i mocy.8 0.. Agregaty podorywkowe Tabela 10.5 5. Agregaty podorywkowe są szczególnie polecane do uprawy ściernisk na glebach lekkich i średniozwięzłych. „X” * Areał gruntów ornych przy 1.

0. z zębami zagiętymi do przodu.7 Wydajność eksploat. nazywa się równie kultywatorami wirnikowymi. rurowe. Wskaźniki wykorzystania bron i kultywatorów wirnikowych Szerokość robocza m 2. Najpopularniejszą grupę wśród aktywnych maszyn uprawowych stanowią brony wirnikowe – tabela 11.4 0.27 1.5 3.7 0.5 4.92 1. jako agregaty uprawowo-siewne. Aktywne maszyny uprawowe Brony z aktywnymi elementami roboczymi są przeznaczone głównie do uprawy gleb cię kich.07 1. W07 ha/godz.75 2.0 Moc ciągnika kW 60-95 65-100 65-105 70-110 100-120 115-125 115-130 Minimalne wykorzystanie w roku WRN ha/rok godz.45 Tabela 12.7 Wydajność eksploat.5.8 2. których zadaniem jest przede wszystkim wyrównanie i zagęszczenie spulchnionej wirnikami gleby przed 44 ./rok 36 51 40 53 45 54 63 68 90 84 163 129 187 127 Okres eksploatacji T lata 20 20 20 20 20 15 15 Potencjał eksploatacyjny THA ha 1800 2000 2250 2500 3000 3500 4000 Współczynnik korekc.1.47 Podstawowym obszarem zastosowania bron aktywnych jest przedsiewna uprawa gleby.7 0. rototilery – tabela 12. jak równie w zestawie z nabudowanym siewnikiem. W tym zabiegu są one równie często stosowane jako maszyny pracujące samodzielnie. Elementami roboczymi tych maszyn są zęby (no e. Rzadziej stosowaną grupą aktywnych maszyn uprawowych są brony rotacyjne./rok 40 56 63 68 90 82 123 94 140 90 210 120 280 114 Okres eksploatacji T lata 20 20 20 20 20 15 15 Potencjał eksploatacyjny THA ha 2000 2500 3000 3500 4000 4500 6000 Współczynnik korekc.70 0. Cię sze odmiany tych maszyn. Wskaźniki wykorzystania bron rotacyjnych Szerokość robocza m 1. k 0.6 0.5 6.5 3.0 3.55 1.0 Moc ciągnika kW 60-80 70-95 80-110 90-125 100-140 120-170 140-200 Minimalne wykorzystanie w roku WRN ha/rok godz. W warunkach. W07 ha/godz.10 1. 0.5 0. Brony aktywne nie są natomiast zalecane do pracy na glebach lekkich z uwagi na ryzyko zniszczenia jej struktury. stopki) zamontowane na poziomo obracającym się wale. w których praca narzędziami biernymi jest niemo liwa lub utrudniona. Ich elementami roboczymi są no e zamontowane na wirnikach obracających się wokół osi pionowej. obrotowe elementy robocze bron zapewniają dobre kruszenie i mieszanie gleby. typu Crosskill i inne).6 0.5 4.25 2.75 0.7 0.4 0. k 0. Tabela 11. czyli tzw.5 0.72 0.84 0. Maszyny te wyposa one są tak e w wały (strunowe.4 0.4 0.7 0.0 3.0 2.0 4. rzadziej średnich.0 2.30 1.92 1. dłuta.

a w ograniczonym zakresie . 520 (440-650) kg/m w zale ności od rodzaju zastosowanego wału ugniatającego.siewem oraz utrzymywanie zadanej głębokości pracy brony. 1. 2000 kG do ponad 3000 kG.4 0. Średnia masa bron wirnikowych wynosi ok.6 4.7 0. Agregaty do uprawy przedsiewnej Tabela 13. Z uwagi na wymaganą moc współpracującego ciągnika i poziom cen aktywnych maszyn uprawowych są one przeznaczone głównie dla du ych gospodarstw rolnych.5 0.9 5. Wskaźniki wykorzystania agregatów do uprawy przedsiewnej Szerokość robocza m 1. W ocenie potencjalnego wykorzystania aktywnych bron uprawowych nale y przede wszystkim uwzględnić areał zasiewów rzepaku i zbó ozimych. w tym równie wyrównanie niestarannie wykonanej orki. z uwagi na krótki czas między zbiorem przedplonu i siewem rośliny następczej.5 0.7 0. których nie da się odpowiednio doprawić narzędziami biernymi.8 2. maszyny te pracują nawet po 20 godzin na dobę (w systemie zmianowym).8 * Powierzchnia gruntów ornych przy przeciętnie 1.7 0. najlepiej z napędem na obie osie.5 metrowa maszyna potrafi w sezonie wykonać pracę na kilkuset hektarach.8 0.5-krotnym przedsiewnym zastosowaniu agregatu 45 .5 0. Dodatkowo mo na tak e wziąć pod uwagę zastosowanie rototilerów w uprawie po niwnej.8 3. W zale ności od typu maszyny. głębokości pracy i warunków glebowych współpracujący ciągnik powinien dysponować mocą od 25 do nawet 45 kW na ka dy metr szerokości roboczej maszyny. W porównaniu z biernymi agregatami uprawowymi. napędzane od WOM maszyny aktywne wymagają mocniejszych i większych (cię szych i stabilniejszych) ciągników.wiosenną uprawę przesuszonych cię kich gleb. Do napędu tych maszyn po ądany jest zatem ciągnik o mocy od co najmniej 60-200 kW.6 Zestaw narzędzi kultywator +2 wały wał +kultywator +2 wały Moc ciągnika kW 25-33 30-35 35-45 40-59 60-63 60-74 70-88 88-103 100-118 Minimalne Minimalny wykorzysareał tanie w gruntów roku WRN ornych* ha/rok ha 12 8 18 12 21 14 28 19 46 31 63 42 74 49 131 87 149 100 Okres eksploatacji T lata 30 30 30 25 25 20 20 15 15 Potencjał eksploatacyjny THA ha 900 1050 1250 1400 1650 1800 2100 2450 2800 Współczynnik korekcyjny k 0. Obecnie są one coraz częściej stosowane w gospodarstwach posiadających du e areały zbó i rzepaku. z podnośnikiem o udźwigu od ok. gwarantujących sezonowe wykorzystanie na obszarze co najmniej 100 ha. a rototilerów ok.2 4. 400 (340-640) kg na metr szerokości. W gospodarstwach wielkoobszarowych jedna 4 lub 4.6.1 2. W celu zapewnienia terminowego siewu. zwłaszcza na glebach cię szych. Zakup najmniejszych około 2-metrowych modeli aktywnych maszyn uprawowych przez średnie i małe gospodarstwa limitowany jest przede wszystkim mocą posiadanych ciągników (nie mniej ni 60 kW).3 3.5 2. Aktywne brony uprawowe ułatwiają i przyspieszają przygotowanie pola do siewu. Alternatywnym rozwiązaniem mo e być zespołowy zakup i u ytkowanie maszyny.

1.7. Rozsiewacze nawozów mineralnych

Tabela 14. Wskaźniki wykorzystania rozsiewaczy nawozów mineralnych
Pojemność zbiornika l 300 400 400 600 800 1000 1200 1500 2000 2500 3000 Okres Potencjał Współ- WydajMinimalne Licz- SzeroMinimalny Moc wykorzyseksploa- eksploa- czynnik ność areał ba kość ciągnika tanie w tacji tacyjny korek- eksplou ytków tarcz robocyjny atacyjna roku rolnych* cza N T k W07 WR TH szt. m kW ha/rok ha lata godz. ha/godz. 1 8-12 18-22 24 25 0,50 1,2 8 1 8-12 18-22 29 25 0,50 1,5 10 2 10-15 33-37 37 20 0,60 1,2 12 2 10-15 37-48 70 15 0,70 1,5 23 2 12-18 51-59 91 15 0,70 1,9 30 1000 2 12-18 55-63 124 12 0,70 2,1 41 2 12-18 59-66 158 12 0,80 2,4 53 2 15-21 74-103 196 10 0,80 2,4 65 2 15-21 96-103 227 10 0,80 2,8 76 2 18-24 118-132 296 10 0,90 3,3 99 2 18-24 132-147 324 10 0,90 3,6 108

* Powierzchnia u ytków rolnych w gospodarstwie nawo onych nawozami mineralnymi przeciętnie 3krotnie w ciągu roku

Wydajność pracy rozsiewaczy określono dla jednorazowego wysiewu nawozów mineralnych w ilości 200-300 kg/ha masy nawozu, tj. w dawce ok. 60-120 kg NPK/ha w czystym składniku. Łączny poziom nawo enia mineralnego w gospodarstwach prowadzących intensywną produkcję roślinną mo e wynosić nawet 350-450 kg NPK/ha w czystym składniku, tj. około 700-900 kg/ha wysianego nawozu. Tę ilość nawozu rozsiewa się przeciętnie 3-4 krotnie w ciągu sezonu. Nale y jednak zauwa yć, e w statystycznym polskim gospodarstwie rolnym poziom nawo enia mineralnego jest zdecydowanie ni szy, gdy według danych GUS w 2006 r. wynosił tylko 122 kg NPK/ha w czystym składniku, w tym w poszczególnych województwach od 71 do 171 kg NPK/ha.
1.8. Rozrzutniki obornika

W przypadku rozrzutników obornika warto zwrócić uwagę na to, e zwłaszcza w mniejszych gospodarstwach są one stosowane - poza głównym przeznaczeniem - jak uniwersalny środek transportu (zwózka bel słomy, okopowych, zielonek itp.). Daje to mo liwość zwiększenia ich rocznego wykorzystania. Przy sprawnym, zmechanizowanym załadunku obornika na rozrzutnik głównym czynnikiem limitującym wydajność pracy tej maszyny jest odległość pola od gospodarstwa (pryzmy obornika). Dojazd z gospodarstwa na pole i z powrotem zajmuje od kilku do kilkudziesięciu minut, podczas gdy załadunek maszyny i rozrzucanie obornika na polu – około 20-30 minut. Z tego względu eksploatacyjna wydajność rozrzutnika podczas nawo enia pola oddalonego o 4-5 km mo e być nawet 2.krotnie ni sza, ani eli pola oddalonego tylko o 1 km. Na ten aspekt u ytkowania rozrzutnika nale y tak e zwrócić uwagę podczas doboru maszyny do gospodarstwa i oceny wniosku.

46

Tabela 15. Wskaźniki wykorzystania rozrzutników obornika
ŁadowMoc ność ciągnika Minimalne wykorzystanie w roku WRN ha/rok 3,3 4,9 7,4 10,3 14,1 t/rok 68 110 166 267 356 Okres eksploatacji T lata 25 25 20 20 20 Potencjał eksploatacyjny TH godz. Współczynnik korekcyjny k 0,60 0,70 0,70 0,75 0,75 Wydajność eksploatacyjna W07 ha/godz. 0,11 0,14 0,17 0,22 0,30

Typ

1-osiowy 1-osiowy 2-osiowy Tandem Tandem, 4bębnowy

t 2,5 3,5 4,0 6,0 8,0

kW 22 35 37 40 74

1250

Najprostszą metodą oceny racjonalności wykorzystania rozrzutników obornika jest porównanie ilości wyprodukowanego w gospodarstwie obornika ze wskaźnikiem WRN wykorzystania minimalnego wyra onego w t/rok. Kryteria oceny: - Podstawowe – minimalne wykorzystanie w roku WRN, ha/rok - Dodatkowe – produkcja obornika, t/rok
1.9. Wozy asenizacyjne

Potencjał eksploatacyjny (TH) wozów asenizacyjnych wyra a się liczbą wozów wywiezionej na pola gnojowicy lub gnojówki. W warunkach rolnictwa polskiego potencjał ten szacuje się na 8000 wozów. Minimalne wykorzystanie tych maszyn w roku (WRN) mo na więc określić zarówno liczbą wozów wywiezionej w roku gnojowicy/gnojówki (wozów/rok), jak równie jej ilością (m3/rok). Przy ocenie racjonalności zakupu wozu asenizacyjnego o określonej pojemności nale y oszacować ilość wyprodukowanych w gospodarstwie w ciągu roku ciekłych nawozów naturalnych, a następnie porównać z ustaloną dla danego typu wozu wartością kryterialną WRN ( m3/rok). Mo na te posłu yć się wskaźnikami pomocniczymi. Jednym z tych wskaźników jest liczba krów mlecznych (według stanu średniorocznego) w stadzie bydła chowanego w cyklu zamkniętym4. W tym przypadku danej liczbie krów i strukturze całego stada odpowiada określona liczebność poszczególnych grup wiekowych zwierząt w stadzie oraz łączna produkcja gnojówki lub gnojowicy przez to stado zwierząt. Przy zastosowaniu tego podejścia na jedną krowę mleczną (według stanu średniorocznego) przypada około 48,5 m3 gnojowicy wyprodukowanej przez całe stado w cyklu zamkniętym (chów bezściółkowy), względnie 9,4 m3 gnojówki (chów na płytkiej ściółce). Analogiczne wskaźniki dla stada trzody chlewnej w zamkniętym cyklu produkcyjnym5 wynoszą: - chów bezściółkowy - 7,4 m3 gnojowicy na 1 tucznika według stanu średniorocznego, - chów na płytkiej ściółce - 5,6 m3 gnojówki na 1 tucznika według stanu średniorocznego.
4

Przeciętna struktura stada bydła mlecznego w cyklu zamkniętym: krowy mleczne 45%, jałówki w wieku od 1 do 2 lat 22%, jałówki w wieku od 0,5 do 1 roku 22%, cielęta w wieku do 0,5 roku 10% 5 Przeciętna struktura stada trzody chlewnej w cyklu zamkniętym: knury – 0,6%, maciory – 8,4 %, tuczniki od 5 do 6 m-ca ycia – 28,1%, warchlaki od 2 do 4 miesięcy ycia – 29,8%, prosięta do 2 miesięcy ycia – 33,1%

47

Tabela 16. Wskaźniki wykorzystania wozów asenizacyjnych
Objętość zbiornika Moc ciągnika Okres Poten- Współeksplocjał czynnik atacji eksplo- korek- Liczba Ilość atacyj- cyjny wozów gnojowi gnojowi ny T k -cy/gno-cy/gnojówki jówki

Minimalne wykorzystanie N w roku WR

Liczba krów w Liczba tuczników stadzie bydła w stadzie trzody mlecznego* chlewnej* System utrzymania zwierząt bezściółkowy szt. 14 20 39 49 78 89 133 160 213 płytka ściółka szt. 71 102 199 248 397 454 681 817 1089 bezściółkowy szt. 90 130 252 315 505 577 865 1038 1384 płytka ściółka szt. 119 171 333 417 667 762 1143 1371 1829

m3 2,5 3 4 5 7 8 10 12 16

kW 22 25 32 38 52 59 73 87 114

lat 15 15 12 12 12 12 10 10 10

szt.

0,5 0,6 0,7 0,7 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8

szt./rok m3/rok 267 320 467 467 533 533 640 640 640 667 960 1867 2333 3733 4267 6400 7680 10240

8000

* Struktura stada według cyklu zamkniętego

Wywóz gnojowicy, podobnie jak obornika, jest czynnością bardzo czasochłonną, z uwagi na stosowane dawki (15-30 m3/ha) i konieczną do wywiezienia na pole znaczną ilość ciekłego nawozu. Dla określonej dawki (w m3/ha) wydajność nawo enia gnojowicą limitowana jest przede wszystkim pojemnością wozu i odległością pola od gospodarstwa (tabela 17). W przypadku wozu o pojemności 2,5 m3 wzrost odległości gospodarstwo-pole z 1 km do 4 km ogranicza wydajność tego zabiegu ponad dwukrotnie (z 7,9 m3/godz. do 3,49 m3/godz., tj. z 0,39 ha/godz. do 0,17 ha/godz.), a dla wozu o pojemności 5 m3 blisko dwukrotnie. Zastosowanie wozu o pojemności 5 m3, zamiast 2,5 m3, zapewnia skrócenie czasu pracy o 3443%, a więc wzrost wydajności o 57-66%, w zale ności od odległości pola względem gospodarstwa. Tabela. 17. Wpływ odległości transportowej i pojemności wozu asenizacyjnego na wydajność nawo enia gnojowicą pola o powierzchni 2 ha w dawce 20 m3/ha
Pojemność wozu m3 2,5 5,0 5,0 m3 2,5 m3 Odległość gospodarstwo - pole 1 km 4 km Czas pracy godz. 2,53 1,67 Skrócenie o 34 % Wydajność m3/godz. 7,9 12,0 ha/godz. 0,39 0,60 Czas pracy godz. 5,73 3,27 Skrócenie o 43 % Wydajność m3/godz. 3,5 6,1 ha/godz. 0,17 0,31 4 km 1 km Wzrost czasu pracy % 226 196 × Spadek wydajności % 56 49 ×

Zwiększenie o 66%

Zwiększenie o 57%

Źródło: Obliczenia własne
48

25 1.60 0.60 0.Podstawowe – minimalne wykorzystanie w roku WRN. Współczynnik korekcyjny k 0. wypełnionego wozu w pofałdowanym terenie i rozlewanie gnojowicy na pochyłych polach. rzepaku i motylkowych.75 Wydajność eksploatacyjna W07 ha/godz. Wskaźniki wykorzystania siewników zbo owych Minimalne Minimalna wykorzyspowierztanie w chnia zaroku siewów* WRN ha/rok 13 16 20 39 49 80 ha 10 14 20 45 60 100 Okres eksploatacji T lata 25 25 25 25 25 20 Potencjał eksploatacyjny TH godz. 1.Dodatkowe – powierzchnia zasiewów zbó .5 2.70 1. Transport cię kiego. e zasiewy poplonów mogą stanowić około 33% łącznej powierzchni gruntów ornych gospodarstwa. wymaga zastosowania odpowiednio du ego ciągnika. minimalna powierzchnia zasiewów zbó .7 3.15 1.65 0. 0. W szacunku potencjalnego wykorzystaniu siewników zbo owych nale y tak e uwzględnić mo liwość zastosowania tych maszyn do siewu poplonów.45 0.55 Szerokość robocza Moc ciągnika m 2.40 0.50 0.0 kW 28 28-35 35-44 55-60 55-60 75-90 1400 * Minimalna powierzchnia zasiewów bez uwzględnienia powierzchni zasiewów poplonów W przypadku siewników zbo owych dodatkowym kryterium oceny racjonalności zakupu i u ytkowania sprzętu jest ustalona arbitralnie.70 0. Przyjmuje się. Kryteria oceny: . Siewniki zbo owe Tabela 18. ha/rok .10.0 4. rzepaku i roślin o podobnej technice siewu. na podstawie obserwacji i wyników badań własnych oraz opinii ekspertów. ha 49 . Przy doborze wozu asenizacyjnego do gospodarstwa nale y tak e wziąć pod uwagę warunki terenowe (nachylenie terenu) oraz siłę uciągu i moc przeznaczonego do współpracy ciągnika.Z powy szych względów gospodarstwo z działkami znacznie oddalonymi od siedliska (zbiornika gnojowicy) powinno dysponować wozem asenizacyjnym o większej pojemności. ni to wynika ze wskaźników zawartych w tabeli 16.5 6.0 4.

33 ⋅ AZ (ha/godz.75 0.2 6 6 8 * Siewnik mechaniczny 800 800 Kryteria oceny: .areał zasiewów buraków cukrowych lub kukurydzy przyjęto arbitralnie.1. Wskaźniki wykorzystania siewników punktowych Szerokość robocza Liczba sekcji Minimalne Minimalny wykorzysareał Moc tanie w buraków. Opryskiwacze polowe Zwykle wydajność (pojemność i szerokość robocza) opryskiwacza powinna umo liwić wykonanie zabiegu chemicznej ochrony roślin największej z upraw w ciągu 1 dnia (ok.2 36. co wią e się zwykle z koniecznością stosowania większej ni przeciętna liczba oprysków.75 m szt. 50 .0 7 20 40 8 30 45 Okres eksploatacji T lata 25 20 20 25 20 20 WspółPotencjał Wydajność czynnik eksploaeksploatakorektacyjny cyjna cyjny TH W07 k godz.11.12.60 0.2 18. 1.5 – graniczny czas oprysku jednego gatunku roślin uprawnych.95 1. Przy zało eniu wy szych od przeciętnych plonów. minimalna powierzchnia zasiewów AZ (ha) będzie odpowiednio ni sza od podanej w tabeli. np. 0. ha/godz.2 46.65 0.60 0. 7.33 – zało ony udział największej plantacji w strukturze zasiewów. godz. Siewniki punktowe Tabela 19. ha/rok . Dla innej od zało onej struktury zasiewów wydajność opryskiwacza nale y dobrać pod kątem największej z upraw. Siewniki do buraków 3* 6 3 6 6 12 Siewniki do kukurydzy 3 4 4. ha Wartości kryterium dodatkowego . Intensywna uprawa roślin polowych często wymaga większej od wy ej przyjętej liczby zabiegów chemicznej ochrony. 0. a ogółu pól w ciągu 3-4 dni.5 godz. ciągnika roku kukurydzy WRN kW ha/rok ha 35 35 55 33 45 60 14. AZ – powierzchnia zasiewów. 4-5. z uwzględnieniem ocen ekspertów.70 0.70 0.90 1..).). ha.4 49.70 0.70 0. ha/godz. 7. 7.4 25.Dodatkowe – areał zasiewów buraków cukrowych lub kukurydzy.5 gdzie: W07 – wydajność eksploatacyjna opryskiwacza. W związku z powy szym minimalna wydajność opryskiwacza dla gospodarstwa powinna wynosić co najmniej: W07 = 0.30 1.Podstawowe – minimalne wykorzystanie w roku WRN.

40 0.60 4.20 1.54 1.70 1.45 0.4 50 48 16 3 54 63 21 4.22 3.20 1000 * Zało enie: Zabieg chemicznej ochrony ka dej z roślin uprawnych jest wykonywany przeciętnie 3.3 1.50 0.1 45 39 13 2.Dodatkowe – powierzchnia zasiewów AZ (ha) 1.05 3. Największa jednorodna uprawa zajmuje do 33% powierzchni zasiewów (gruntów ornych) gospodarstwa. Wskaźniki wykorzystania kosiarek rotacyjnych Minimalne PowierzwykorzysMoc chnia łąk ciągnika tanie w roku 3-kośnych WRN ha m kW ha/rok 1.65 37 22 7.90 1200 Rotacyjne kosiarki bębnowe (górnonapędowe) zaleca się stosować na łąkach o niskiej kulturze.65 0. Współ.10 1.55 0.) 140 180 60 Szerokość robocza Okres eksploatacji T lata 25 24 23 22 21 20 20 20 20 Potencjał eksploatacyjny TH godz.5 (3-sekc.15 0. z du ą liczbą kretowisk.15 0. zakamienionych.Wydajność czynnik eksploatakorekcyjny cyjna k W07 ha/godz.75 1. Kosiarki rotacyjne oraz przetrząsarki i zgrabiarki karuzelowe Tabela 21.70 0.70 0. Są one wyraźnie tańsze od kosiarek dyskowych (dolnonapędowych) i bardziej trwałe.70 1.60 0.5 30 17 5.65 0.krotnie w ciągu sezonu agrotechnicznego. 1.00 0.6 1.70 0.90 0.70 Wydajność eksploatacyjna W07 ha/godz.60 0.5 83 96 33 8.75 2.35 25 11 3. Wskaźniki wykorzystania opryskiwaczy polowych Pojemność zbiornika l 300 400 600 800 1000 1500 2000 3000 4000 Minimalne Minimalna wykorzys.60 0.70 0.13.80 2. Współczynnik korekcyjny k 0. Cechuje je du a odporność na zapychanie ciętym materiałem nawet w trudnych warunkach zbioru.50 5.75 3.9 45 36 12 2. Kryteria oceny: .powierzSzerokość chnia zatanie w robocza roku siewów * AZ WRN m ha/rok ha 10 27 9 12 33 11 15 51 17 15 69 23 18 90 30 18 142 47 21 168 56 24 210 70 24 243 81 Okres eksploatacji T lata 20 20 18 17 16 15 15 15 15 Potencjał eksploatacyjny TH godz. 0.70 0.57 0.Tabela 20. 51 .Podstawowe – minimalne wykorzystanie w roku WRN (ha/rok) .7 1.50 0. Są one przeznaczone do pracy głównie w mniejszych gospodarstwach.

8 × 1.25 0.65 0. 0.7 20 123 13.33 4. 52 .6 20 188 20.2 1.75 Wydajność eksploatacyjna W07 ha/godz.Natomiast kosiarki dyskowe wyró nia mniejsza masa (w odniesieniu do 1 m szerokości roboczej) oraz mniejsze zapotrzebowanie na moc współpracującego ciągnika.65 0.15 1.67 2.2 0.2 1.7 25 78 8.65 0.7×2.70 0.6 2. 0.2 1300 1300 1500 1500 Wielkogabarytowe Na potencjalne wykorzystanie pras zbierających składa się zarówno zbiór siana z 2-3 pokosów oraz zbiór słomy pokombajnowej.8×0.Dodatkowe – powierzchnia łąk 3-kośnych.55 0.8 Potencjał eksploatacyjny THA ha 1500 2000 2500 3000 3500 4000 5000 Współczynnik korekcyjny k 0.45×0.5×1.5 1.50 0.70 0.6 20 140 15.35 * Zało ono 3-krotny zbiór siana w ciągu roku.8×0.63 3. a szerokość robocza dochodzi do 3.22 2. Prędkość pracy tych maszyn mo e osiągać nawet 15-20 km/h.6 0.7 0.0 1.Podstawowe – minimalne wykorzystanie w roku WRN.60 0. Wskaźniki wykorzystania pras zbierających Rodzaj prasy Wymiary beli m Wysokiego stopnia zgniotu Zwijające 0.36×1.95 1.7 ha/godz.33 1.2 Minimalne wykorzystanie w roku WRN ha/rok 20 31 39 44 68 116 168 Okres u ytkowania T lata 25 25 25 25 20 20 20 Potencjał eksploatacyjny TH godz.14.5 × 1.7×1. ha 1.2 × 1.65 0.2 3. Wskaźniki wykorzystania przetrząsarek i zgrabiarek karuzelowych Szerokość robocza m 3 4 5 6 7 8 10 Minimalne Powierzchnia Okres wykorzystanie łąk 3eksploatacji w roku kośnych* T WRN ha/rok ha lata 25 30 3.3 1.65 1 1.2×0. Tabela 22. w tym 3-krotne przetrząsanie i zgrabianie siana podczas ka dego zbioru Kryteria oceny: .3 25 44 4. Prasy zbierające Tabela 23.6 0. zwłaszcza na równych i dobrze utrzymanych łąkach.9 25 60 6.5 m. W przypadku pras zwijających i wielkogabarytowych mo na tak e uwzględnić wykorzystanie tych maszyn do zbioru miskantusa uprawianego na cele energetyczne. 1300 WspółWydajność czynnik eksploatakorekcyjny cyjna k W07 0. Dlatego ich podstawową zaletą jest mo liwość uzyskiwania wy szych wydajności pracy ni kosiarek bębnowych. ha/rok .

ha.Dodatkowe – suma powierzchni łąk 2 lub 3-kośnych. AZB – powierzchnia zbó .8 7.55 0. 53 . Wskaźniki wykorzystania przyczep zbierających Objętość skrzyni ładunkowej m3 10 12 15 20 25 28 40 Minimalne Powierzchnia łąk przy wykorzyszbiorze siana tanie w z 3 pokosów roku Ł WRN ha/rok 17 21 26 38 46 50 63 ha 5. ha/rok . Przyczepy zbierające (zbieracze) do siana i słomy Tabela 24.45 0.Dodatkowe – powierzchnia łąk 3-kośnych Ł (ha) oraz areał zbioru słomy pokombajnowej. Coraz rzadziej maszyny te wykorzystuje się tak e do zbioru słomy po zbiorze zbó . powierzchni zbioru miscantusa 1.85 1. gdzie: Ł – powierzchnia łąk.12 1. ha. ha Najczęściej przyczepy zbierające są wykorzystywane do zbioru siana z 2-3 pokosów.7 13 15 17 21 Okres u ytkowania T lata Potencjał eksploatacyjny TH godz. ha/rok .68 0.0 8. Współczynnik korekcyjny k 0. powierzchni uprawy zbó oraz np.60 25 1600 0.03 1. W tym gospodarstwie zasadne jest stosowanie przyczepy zbierającej o pojemności 12-15 m3.40 Moc ciagnika kW 22 25 30 38 45 52 70 * Średni plon siana z trzech pokosów 2.64 t/ha Kryteria oceny: . Przykład nr 2 W gospodarstwie posiadającym 5 ha łąk koszonych 3-krotnie w ciągu roku oraz 10 ha zbó .Podstawowe – minimalne wykorzystanie w roku WRN. łączna powierzchnia jej wykorzystania w ciągu roku wynosi: WR = 3×5 ha + 10 ha = 15 + 10 = 25 ha. 0.Podstawowe – minimalne wykorzystanie w roku WRN.Kryteria oceny: . Obliczenie powierzchni potencjalnego wykorzystania przyczepy zbierającej: WR = Ł×3 + AZB (ha).krotność zbioru siana w ciągu roku. z których słoma jest zbierana przyczepą zbierającą. 3 – liczba pokosów . Przy zastosowaniu przyczepy wyłącznie do zbioru siana kryterium racjonalności jej zakupu będzie powierzchnia łąk koszonych 3-krotnie.70 Wydajność eksploatacyjna * W07 ha/godz.15.

0 7.6 38.90 2.0 46.0 98.8 92.3 106. ** Wydajności podano dla plonów zbó 4-4. ha W ocenie wykorzystania przyczep (zbieraczy) silosowych nale y tak e uwzględnić mo liwość ich zastosowania do zbioru innych zielonek.4 114. WRN podstawowe .6 58.55 1. korekcyjny k 0. z uwzględnieniem 20-35% tolerancji oceny – wyjaśnienia wg załącznika 6.5 4. a tak e jako wydajne przyczepy objętościowe podczas zbioru kukurydzy na kiszonkę.).65 0. Przyczepy zbierające silosowe Tabela 25.77 0.7 170. Wskaźniki wykorzystania kombajnów zbo owych Moc silnika kW Zespół niwny (heder) m Minimalne wykorzystanie w roku.0 199.Dodatkowe – powierzchnia łąk przy zało eniu zbioru zielonki z 3 pokosów.0 5.2 4. Współcz.5 48. Wskaźniki wykorzystania przyczep zbierających silosowych* Objętość Minimalne Powierzchnia skrzyni wykorzysłąk przy Moc zbiorze siana ładun.krotnego zbioru lucerny.2 40.kombajn z szarpaczem słomy.praca w terenie pofałdowanym lub podgórskim. kukurydza na ziarno itp.7 25 25 25 25 25 24 23 22 21 20 3000 0.69 0.0 139.1 99.5 86. np.70 0.6 1.7 57.6 6.7 1.35 1. 54 .5 5.0 64.2 78.3 152.0 4.7 71.40 1.0 61.2 105.korek.6 41.17.6 45.7 73.70 0.25% ha/rok .65 1.4 51.0 43.35% Okres eksploatacji T lata Potencjał Współcz. 1.5 37.7 35.Podstawowe – minimalne wykorzystanie w roku WRN.minimalne wykorzystanie w roku WRN (ha/rok) równe powierzchni zbioru zbó i roślin technologicznie podobnych (rzepak.85 1.20% .7 46.4 57.9 * Szerokość zespołu niwnego podano jako wielkość orientacyjną.4 88.6 84.7 42. Tolerancja oceny: 20% . 30-35% .standardowa.3 110.2 136.05 1. Wydajeksploa.9 119.2 1.6 122.0 7.70 0.5 127. 1.5 149. ** wydajności dla plonu jednego pokosu 5.3 68.0 123.0 159. TH k W07 h ha/h 75 80 90 100 125 150 175 220 250 300 3.5 54.70 Wydajność eksploatacyjna ** W07 ha/godz.4 3.65 0.ciągnika tanie w roku WRN z 3 pokosów kowej m3 21 25 28 35 40 kW 70 75 90 130 150 ha/rok 54 64 74 85 92 ha 18 21 25 28 31 Okres u ytkowania T lata Potencjał eksploatacyjny TH godz.3 80. do 3-4.5 t/ha podwiędnietej zielonki Kryteria oceny: .30% .5 53.60 0. 25% .5 43.5 129.16.1 70.6 66.3 50. Kombajny zbo owe Tabela 26.5 t/ha Kryterium oceny .1. ha/rok .06 25 1600 * Przyczepy z rotorem ładującym i no ami docinającymi do zbioru podwiędniętych zielonek na sianokiszonkę.ność ekstacyjny cyjny ploatac.

gdzie: Ł – powierzchnia łąk. rzepak 3-3. Przy zbiorze zbó wydajności eksploatacyjne są o około 5% wy sze. 55 . Wskaźniki wykorzystania sieczkarni polowych Rodzaj sieczkarni Ciągnikowe* 1-rz. 2-rz. Wydajności uzyskiwane na polach 10-20 ha i większych są o około 5-10% wy sze ni na polach o powierzchni 4-5 ha. 1. a grochu i łubinu o około 40% ni sze.75 0. ha 2 – liczba pokosów .25 m ** Samobie ne* 4-rz. 6-rz.58 0. W przypadku kombajnów o du ej szerokości roboczej spadki wydajności podczas pracy na małych polach mogą być znacznie większe.3 8.50 0.75 Wydajność eksploatacyjna W07 ha/godz.06 1. Nale y przyjąć. ha AK – powierzchnia kukurydzy na kiszonkę. TH ha 150 250 375 300 godz.70 0.18. Szczegółowe zestawienie wydajności eksploatacyjnych kombajnów o ró nej mocy.75 * Sieczkarnie ciągnikowe . 3-rz. ich plonu i wielkości pół zamieszczono w publikacji „Ekspertyza – racjonalność zakupu maszyn” (Załącznik 4. 4-rz. rzepaku i kukurydzy na ziarno o około 5% ni sze. Współczynnik korekcyjny k 0. ** Sieczkarnia z hederem bezrzędowym W ocenie wykorzystania sieczkarni nale y uwzględnić areał uprawy kukurydzy na kiszonkę oraz mo liwość najczęściej 2-krotnego zbioru traw łąkowych na sianokiszonkę (w tym przypadku sieczkarnia musi być dodatkowo wyposa ona w podbieracz).70 0.5 t/ha. 8-rz. e przy wzroście plonów zbó z 4-4.w godzinach. 2.5 t/ha do 6 t/ha wydajność pracy kombajnu zmniejszy się o około 5-7%. Na małych 1-2 ha polach wydajność zbioru zbó jest o około 10-20% ni sza od podanych w tabeli. Wydajności dla większych od wymienionych plonów roślin są wyraźnie ni sze.65 ha/godz. samobie ne . Kombajny do zbioru zbó .25 0.34 3000 0. Łączne potencjalne wykorzystanie sieczkarni wynosi: WR = 2ף + AK (ha).potencjał eksploatacyjny podany w ha.krotność zbioru trwa łąkowych na kiszonkę.5 t/ha. od podanych w tabeli. z uwagi na ograniczoną przepustowość zespołu młócąco-separującego oraz konieczność częstszego opró niania zbiornika maszyny na środki transportowe. w zale ności od rodzaju zbieranych roślin.77 1.Wydajności kombajnu zbo owego podano jako średnią dla stosunkowo dobrych plonów zbó i roślin technologicznie podobnych (zbo a 4-4. Minimalne Moc wykorzysciągnika tanie w roku (silnika) WRN kW 50 70 90 90 kW 150 200 250 300 350 ha/rok 2. uwzględniając krajową strukturę zasiewów tych roślin.4 6.9 5. kukurydza na ziarno 6-7 t/ha).12 1. s. 94). 6-rz.8 ha/rok 63 87 119 126 151 Okres eksploatacji T lata 25 25 25 25 lata 25 20 20 20 20 Potencjał eksploatacyjny THA. 0. 0. Sieczkarnie polowe Tabela 27.65 0.

15 t 20 1800 0.45 2-rz.5 0.korek.67 38 20 1600 Wyorywacz 3-rz.eksploa. 3..13 7. 1. 32 m 350 0.13 0.7 0.. Maszyny do zbioru ziemniaków Tabela 28.2 0.5 0.7 0.eksploatacyjny cyjna k W07 ha/godz.6 0. Wskaźniki wykorzystania maszyn do zbioru ziemniaków Rodzaje i typy maszyn Rozdrabniacz łęcin Kopaczka przenośnikowa Kopaczka ładująca Parametry robocze (liczba rzędów.8 Kryterium oceny: powierzchnia uprawy ziemniaków.. Maszyny do zbioru buraków cukrowych Tabela 29. je eli maszyna jest wyposa ona w przystawki do zbioru wymienionych warzyw.9 0.7 0..eksploataciagnika Rodzaje i typy tanie w tacji tacyjny cyjny cyjna (silnika) maszyn roku WRN T TH k W07 kW ha/rok lata godz. Wskaźniki wykorzystania maszyn do zbioru buraków cukrowych Minimalne Okres Potencjał Współcz.3 7. 7 t 55-65 20 0.5 t 40-50 25 0. 3-3.1 0. ha/godz. 1-rz. 4-rz.20 11 3 6-rz.7 0. 90-100 0.7 0.5-3 t 35-40 25 0. 24 m3 300 0. 2.00 187 Parametry robocze (liczba rzędów.7 0.1 6.6 22.20 14.. 0. 25 0. 35 0.1. a w szczególnych przypadkach dodatkowo powierzchnia uprawy cebuli lub warzyw korzeniowych.55 103 Kombajn do buraków 15 4000 6-rz..25 t Kombajn do 1-rz..7 15 2000 0.2 10.5 70 12. 6 t ziemniaków samobie ny 4-rz.4 0.2 4. 1-rz.19. 4-rz. 1-rz.7 0. 70 0. Wydajność korek..20.32 18 Ogławiacz 6-rz.6 22 40-45 60 110 30-35 45-50 60 90 180-200 330 2. zbiornik) 56 ..3 Kombajn do 2000 1-rz.5 t 2-rz. Wydajność Moc wykorzys.7 1.11 5.2 t ziemniaków 1-rz. 70 0.7 25 50 Okres eksploatacji T lata 20 25 20 Potencjał eksploatacyjny TH godz.12 0.eksploa.7 0.70 131 3 samobie ny 6-rz.25 0. 2.0 Ogławiacz 3-rz.7 0.17 0.22 0. 6 t Kombajn do 2-rz. Minimalne Moc wykorzystaciągnika nie w roku (silnika) WRN kW ha/rok 45 4. 16 m 205 0. 400 800 1800 Współcz..65 36 Kopaczka ładująca 3-rz.7 0.7 0.6 8. zbiornik) 2-rz..3 buraków 2-rz.17 0. 2-rz.35 0.0 12.45 0. 1..30 17 Wyorywacz 6-rz.

przepustowość) nale y: ./rok).oszacować ilość ziarna wyprodukowanego w gospodarstwie.0 6. a w rezultacie psuje i traci na wartości.) suszarni (najlepiej według specyfikacji technicznej lub według tabel 31 i 32) zakładając. porcjowa).5 1.7 6000 Suszarnia ziarna porcjowa 20 0. Ps 57 . .5 2. Suszarnie ziarna Przy zakupie suszarni do gospodarstwa nale y uwzględniać konieczność szybkiego wysuszenia. Dlatego przepustowość suszarni musi być dostosowana do wydajności zbioru i stopnia jego zawilgocenia.0 2.obliczyć czas suszenia ziarna. pojemności jej komory suszącej. Tabela 30. e ziarno będzie miało stosunkowo wysoką wilgotność początkową (w pewnym przybli eniu przepustowość suszarni jest wprost proporcjonalna do jej pojemności). mocy cieplnej układu wymaganego obni enia wilgotności od wartości początkowej do końcowej.0 0.0 Minimalne wykorzystanie w roku WRN godz. czasami z dnia na dzień.2. 0. a nasiona rzepaku 6%.przyjąć mo liwie niską przepustowość Ps (t/godz. zwiezionej z pola partii wilgotnego ziarna. . ładowność.obliczenie czasu suszenia poszczególnych rodzajów ziarna) W celu oceny racjonalności zakupu suszarni o określonych parametrach technicznych i roboczych (objętość. które potencjalnie mo e wymagać dosuszenia Z (t/rok).0 1. Tymczasem wilgotność zebranej z pola np.0 4. kukurydzy mo e wynosić nawet 30-35%.0 6. Dobowa wydajność procesu suszenia ziarna i nasion zale y między innymi od: typu suszarni (przepływowa. rodzaju suszonego materiału (wielkości ziaren) i in.5 1. czyli wykorzystanie suszarni w roku: WR = Z (godz.7 3300 Źródło: Obliczenia własne na podstawie [KTBL 1994] Ocena racjonalności zakupu suszarni Metoda 1 (szczegółowa .0 4. Suszarnia ziarna przepływowa 20 0. Mokre ziarno łatwo się zagrzewa. Przechowywane w silosach ziarno zbó i kukurydzy nie mo e mieć większej wilgotności jak 14%. zwłaszcza przy podwy szonej temperaturze otoczenia. Wskaźniki eksploatacyjne suszarni ziarna Typ suszarni ziarna Przepustowość suszarni Ps t/godz./rok t/rok 105 210 210 420 840 1260 58 115 173 115 230 460 690 Okres eksploatacji T lata Współczynnik korekcyjny k Potencjał eksploatacyjny TH godz.

obliczenie przeciętnego czasu suszenia ziarna) .6 Objętość komory suszarniczej (m3) 9./rok).5 1.3 5.1 4.0 0.oszacowanie łącznego poziomu produkcji ziarna zbó i kukurydzy oraz nasion rzepaku niezale nie od struktury zasiewów tych roślin – razem Z (ton/rok).9 23 7.8 1.0 2.z uwagi na kilkakrotną ró nicę przepustowości (t/godz.4 Źródło: Materiały firmowe Metoda 2 (szacunkowa . Przepustowości suszarni porcjowych (producent A).0 2.8 4.5 1. ./rok lub 210 godz.7 1. Przepustowości przykładowych suszarni porcjowych dwóch producentów (A i B) dla ró nych rodzajów suszonego ziarna i jego wilgotności./rok zale nie od typu suszarni).przyjęcie przeciętnej dla danego typu suszarni przepustowości W (t/godz.7 1.7 17. niezale nie od wilgotności początkowej i końcowej oraz od rodzaju suszonego ziarna i nasion. Ps (t/godz.) (wg specyfikacji technicznej.5 11 3. Tabela 31.porównać obliczoną sumę WR (t/rok) z wartością normatywną (kryterium oceny) WRN według tabeli 30 (115 godz. .5 6. .1 1. PS i porównanie z wykorzystaniem normatywnym WRN według tabeli 30.3 17 5.8 Źródło: Materiały firmowe Tabela 32.7 12 4.) w zale ności od rodzaju suszonego ziarna i jego wilgotności początkowej oraz wymaganej wilgotności końcowej.obliczenie rzeczywistego wykorzystania suszarni: WR = Z (godz.8 3. 58 .4 1.3 2. Ps (t/godz.3 1. danych podanych przez beneficjenta lub w oparciu o przykładowe dane zawarte w tabelach 31 i 32).0 4.6 2. Przepustowości suszarni porcjowych (producent B).2 4.) Rodzaj ziarna Pszenica Rzepak Kukurydza Kukurydza Obni enie wilgotności z 18% do 14% z 12% do 6% z 28% do 14% z 35% do 14% Objętość komory suszarniczej (m3) 7 2.3 29 8. w zale ności od pojemności suszarni przedstawiono w poni szych tabelach.7 0.9 3.8 2. łączne wykorzystanie suszarni nale y obliczyć jako sumę czasów suszenia poszczególnych rodzajów ziarna.) Rodzaj ziarna Pszenica Rzepak Kukurydza Obni enie wilgotności z 19% do 15% z 13% do 7% z 30% do 15% 5 2. Warunkiem zakwalifikowania zakupu suszarni do dofinansowania z programu PROW jest spełnienie warunku: WR ≥ WRN.9 2.8 2.

Jednak sama powierzchnia nie mo e być wyłącznym kryterium zasadności stosowania systemu GPS. zwykle pobiera się po jednej próbce z ka dego hektara. a tak e niejednakowym jej odczynem (pH) lub wilgotnością. posiadających pola o wyraźnej zmienności glebowej. w których stosuje się wysokie dawki nawozów mineralnych. K a tak e pod kątem odczynu pH. względnie znajdują się na etapie badań. umo liwia efektywniejsze wykorzystanie nawozu.rolnictwo precyzyjne W praktycznym rolniczym zastosowaniu system GPS (satelitarny system geograficznego pozycjonowania) jest obecnie wykorzystywany głównie do precyzyjnego nawo enia mineralnego (w tym na uwrociach pól) i wapnowania oraz do równoległego prowadzenia maszyn podczas prac polowych. Inne obszary zastosowań GPS w rolnictwie mają jak dotychczas ograniczony zasięg. przez zastosowanie nowoczesnych rozsiewaczy współpracujących z systemem GPS. Glebę z poszczególnych fragmentów pola nale y zbadać na zawartość P. Ta zmienność objawia się zró nicowaniem zawartości gleby np. gdy rośliny otrzymują tylko tyle nawozu ile są w stanie pobrać z gleby. Progi wykorzystania WRN (w ha) systemu GPS do nawo enia precyzyjnego w uprawie wybranych roślin wynoszą: - Buraki cukrowe (P 140 kg/ha. Te dane zostają następnie przetworzone do postaci mapy aplikacyjnej z zalecanymi dawkami nawozu lub wapna na poszczególnych fragmentach pola.75 = 60–76 ha Ziemniaki (100 kg/ha P i 180 kg/ha K) → (152-167 ha)×0. Taka technika aplikacji nawozów ogranicza tak e szkodliwe oddziaływanie jego nadmiaru na środowisko.3. e systemy satelitarnego sterowania maszyn rolniczych mogą być racjonalnie stosowane w gospodarstwach o powierzchni minimum 100 ha. Zwiększenie precyzji pracy maszyn rolniczych daje największe efekty w uprawach intensywnych. a tak e o większym zró nicowaniu gleby. w fosfor (P) lub potas (K). Na podstawie wyników tych badań sporządzana jest cyfrowa mapa pola z zaznaczoną zmiennością właściwości gleby. System precyzyjnego nawo enia jest zalecany głównie dla bardzo du ych gospodarstw. o mniejszej zmienności warunków glebowych. Nawo enie precyzyjne GPS Zasadą nawo enia precyzyjnego jest dostosowanie ilości rozsiewanych nawozów do rozpoznanej lokalnej zmienności glebowej (lub roślinnej) w obrębie pola. Ponadto system GPS z odpowiednim oprogramowaniem wykorzystuje się powszechnie do tworzenia dokładnych map pól. w związku z czym jego nadmiar nie przedostaje się do wód gruntowych i powierzchniowych. Wynika to z kosztu sytemu i oprzyrządowania oraz konieczności stosowania maszyn przystosowanych do zmiennego dozowania nawozów w trakcie pracy maszyny. poprzez dostosowanie jego ilości do zasobności gleby i potrzeb roślin. Zwiększenie precyzji pracy podczas nawo enia mineralnego. System GPS . K 200 kg/ha) → (80-102 ha)×0. Uwa a się.75 = 114–125 ha 59 . Na polach mniejszych. Na polach bardzo du ych. Najpierw nale y określić kształt i wielkość pola przy u yciu systemu GPS oraz wyznaczyć za pomocą tego systemu miejsca pobrania próbek gleby. Oszczędności z tego tytułu szacuje się nawet na 15-25% przy równoczesnym wyrównaniu plonu roślin. mo na pobierać większą liczbę próbek.

System ma zwłaszcza zastosowanie podczas rozsiewania nawozów mineralnych (szerokość robocza wynosi nawet 40 m). automatyczne sterowanie ruchem pozwala operatorowi ciągnika lub kombajnu na większe skupienie się na kontroli jakości pracy maszyny. Prowadzenie równoległe z wykorzystaniem GPS System oparty na GPS umo liwia równoległe prowadzenie ciągnika z maszyną. Korzyścią jest tak e bardziej wyrównane plonowanie roślin. minimalny próg wykorzystania systemu nawo enia precyzyjnego GPS wynosi około 90 ha (60-125 ha w zale ności od rodzaju uprawy. względem poprzedniego przejazdu agregatu. K 160 kg/ha) → (144-149 ha)×0. agregatami ścierniskowymi. a w rezultacie wzrost wydajności pracy. Ponadto. K 180 kg/ha) → (128-134 ha)×0. Przeciętny. Prostsze rozwiązania jedynie informują traktorzystę o wielkości odchylenia względem optymalnego toru jazdy (wspomaganie prowadzenia). względnie dla bardziej zaawansowanych technicznie i dro szych systemów nawet +/. względnie pozostawiania „omijaków”. a nowocześniejsze systemy automatycznie utrzymują tor jazdy (sterowanie automatyczne).- Rzepak (P 115 kg/ha.75 = 108–112 ha Warzywa w uprawie polowej → (80-120 ha)×0. zwiększenie prędkości przejazdów. 60 . najprostsza wersja systemu (wspomaganie prowadzenia) mo e być z powodzeniem stosowana w intensywnych gospodarstwach gwarantujących jego wykorzystanie w ilości 70-90 ha/rok. Podstawowa. Według doniesień literaturowych i materiałów firmowych. rozlewania gnojowicy i rozrzucania obornika. Jest to szczególnie istotne podczas pracy maszyn o du ych szerokościach roboczych. rzepaku i kukurydzy oraz w warzywnictwie i szkółkarstwie. Jest to ju mo liwe w jednostkach produkcyjnych posiadających np.75 = 96–100 ha Kukurydza na ziarno (P 120 kg/ha. Dokładność prowadzenia wynosi od +/-15-20 cm (dla systemu podstawowego) do +/-5-10 cm. oszczędności z tytułu dokładnego prowadzenia agregatu ciągnikowo-maszynowego podczas powy szych zabiegów wynoszą około 5-7% wartości nakładów. w odległości równej wprowadzonej do sterownika szerokości roboczej maszyny. w stosunku do optymalnej linii jazdy. Podstawową zaletą systemu jazdy równoległej jest unikanie nakładania się szerokości roboczych kolejnych przejazdów. 35-45 ha u ytków zielonych nawo onych 2-3 krotnie gnojowicą. Precyzyjne systemy automatycznego prowadzenia są wykorzystywane dodatkowo podczas siewu zbó .2-3 cm.75 – współczynnik korekcyjny uwzględniający między innymi korzystne efekty środowiskowe. np. w tym poziomu nawo enia mineralnego).75 = 60–90 ha gdzie: 0. Minimalny próg rocznego wykorzystania (WRN) systemu prowadzenia równoległego GPS wynosi około: (70-90 ha)×0. Te ostatnie rozwiązania muszą współpracować z odpowiednio nowoczesnymi ciągnikami lub kombajnami. poruszających się po polu przy braku ście ek technologicznych. wykorzystanie szerokości roboczej maszyny.75 = 50-67 ha. a tak e podczas pracy szerokimi narzędziami uprawowymi.

względnie specjalnych sadzarek. Przystawki do cięcia wierzby montowane do 0. 5 cm). Kosiarki rotacyjne ze spulchniaczem pokosu Prasy zwijające Prasy do du ych bel prostopadłościennych 1-rzęd. Prace uprawowo-pielęgnacyjne wykonuje się typowym sprzętem do prac polowych. Maszyny i narzędzia do uprawy i zbioru wierzby energetycznej Sadzenie najczęściej wykonuje się ręcznie (nawet na bardzo du ych plantacjach) lub mechanicznie. łańcuchowe piły spalinowe Kosiarki do wierzby z tarczą tnącą 0. Sadzarki chwytakowe 4-rzęd.45-0. Zbiór mo na przeprowadzać corocznie (wysokość pędów 2-3 m. wydajność) Moc ciągnika/ silnika kW Wierzba 2-rzęd.1-0. W Polsce brakuje natomiast specjalistycznych maszyn do zbioru wierzby. Sieczkarnie do kukurydzy ciągnikowe 2-rzęd. Sieczkarnie do kukurydzy ciągnikowe 2-rzęd. 2 cm). Specjalistyczne sadzarki do wierzby 4-rzęd.75 ha/godz. co 2 lata (5-6 m. Sadzarki półautomatyczne 4-rzęd. sieczkarni samobie nych 0. Sieczkarnie samobie ne Przyczepy objętościowe Źródło: Szacunki własne 20-25 35-45 45-60 50-90 2-3 25-40 40-50 90 250 350 90 120 Minimalna powierzchnia wykorzystania WRN ha/rok 4 10 40 80 1 1 3 5 70 100 35 50 5 4 10 2 20 40 5 10 50 90 100 5 Maszyny i urządzenia do uprawy.4. grubość ok.35-0.60 ha/godz. 2-rzęd. Maszyny i urządzenia do uprawy i zbioru roślin energetycznych Tabela 33. które tną 2-3 m pędy wierzby na 20 cm odcinki (zrzezy) bezpośrednio przed ich wysadzeniem. Chwytakowe sadzarki do wierzby 2 i 4-rzędowe były do niedawna produkowane w Polsce. zbioru i obróbki roślin energetycznych 20-25 35-45 45-50 40-50 75-90 40-50 90 150 250 300 W ocenie powierzchni wykorzystania powy szych maszyn nale y tak e uwzględnić mo liwość ich u ycia w uprawie typowych roślin polowych. Specjalistyczne ciągnikowe maszyny do zbioru wierzby w postaci zrębków lub całych łodyg Przyczepy objętościowe do zwózki zrębków Miskantus 2-rzęd. 3-4 cm) lub co 3 lata (5-7 m. za pomocą sadzarek chwytakowych. Minimalna powierzchnia wykorzystania maszyn i narzędzi do uprawy oraz zbioru roślin energetycznych Parametry robocze (liczba rzędów. Wykaszarki spalinowe. W ciągu pierwszych dwóch lat zbiór powinien 61 .15 ha/h 1-rzęd.

). Pędy jednoroczne zbiera się tak e w celu pozyskania materiału rozmno eniowego do nowych nasadzeń. której zbiór wykonywany jest najczęściej przy u yciu wykaszarek lub pilarek spalinowych. kosiarki tarczowe oraz w formie usługowej ciągnikowe ścinarki zrębkujące lub sieczkarnie samobie ne ze specjalistycznymi przystawkami ścinającymi. wykorzystuje się najczęściej narzędzia ręczne lub maszyny ciągnikowe (sieczkarnie i kosiarki). Dostęp do innych stosowanych w Europie specjalistycznych maszyn do zbioru 2-3 letniej wierzby (w postaci zrębków lub całych łodyg) jest ograniczony. Zbiór maszynowy – Najbardziej znaną maszyną do zmechanizowanego zbioru wierzby jest przystawka (heder) HS-2 montowana do sieczkarni samobie nej firmy Claas. coraz częściej ww.6 (0.być wykonywany co roku. Sporadycznie wykorzystuje się tak e stare modele zmodernizowanych kosiarek listwowych (no ycowych). Maszyny i urządzenia do uprawy i zbioru miskantusa oraz ślazowca pensylwańskiego Sadzenie rizomów miscantusa przeprowadza się półautomatyczną sadzarką do ziemniaków lub ręcznie.7 ha/godz. względnie bardzo wysoką cenę. w tym kosy plecakowe. a w związku z tym konieczność zastosowania wielu przyczep objętościowych do transportu zebranego materiału z pola do gospodarstwa (kotłowni). Do załadunku bel sprasowanego miskantusa na środki transportowe stosuje się ładowacze ciągnikowe lub samojezdne (teleskopowe). spalinowe lub elektryczne) o wydajności > 4-5 do 20 m3/h. W ograniczonym zakresie wierzbę 1-2 roczną mo na tak e zbierać sieczkarniami do kukurydzy (ciągnikowe lub samojezdne). Do załadunku gałęzi wierzby na środki transportowe u ywane są typowe ładowacze chwytakowe. a rozsady ślazowca sadzarką chwytakową tarczową. Według przybli onych szacunków roczne wykorzystanie tej sieczkarni powinno wynosić co najmniej 200-300 ha.Obecnie na rynku pojawiły się proste konstrukcje kosiarek do wierzby z tarczowym zespołem tnącym. Zbiór miskantusa najczęściej przeprowadza się dwuetapowo z wykorzystaniem kosiarki oraz prasy zbierającej.3 do 0. Ta maszyna jest w zasadzie przeznaczona tylko do u ytkowania usługowego. Ścięte pędy wierzby (o długości 5-7 m) są układane ręcznie oraz ładowaczami ciągnikowymi w stertach. które ścinają i rozdrabniają (zrębkują) pędy wierzby oraz wyrzucają zrębki na przyczepę objętościową. Ścięte pędy zbiera się lub wią e się w wiązki. z wykorzystaniem ciągnikowej lub samojezdnej sieczkarni do kukurydzy (0. aby uzyskać rozkrzewienie się wierzby. Zbiór miskantusa i ślazowca mo na tak e wykonać jednoetapowo. o średnicy pędów do 2 cm. Maszyny ciągnikowe . a później rozdrabnia za pomocą rozdrabniarki (rębarki) do gałęzi. Zbiór ręczny – W Polsce dominują niedu e plantacje wierzby. Do zbioru wierzby 2-3 letniej (średnica pędów 6-7 cm) zwykle wykorzystuje się w Polsce proste narzędzia ręczne.Kosy spalinowe (wykaszarki) wyposa one w tarcze tnące. Do zbioru miskantusa wykorzystuje się typowe prasy zwijające lub formujące du e bele prostopadłościenne.75) ha/godz. Wadą tego sposobu zbioru jest du a objętość rozdrobnionej na sieczkę masy roślinnej. który łamiąc sztywne łodygi trawy ułatwia jej zbiór i prasowanie. Narzędzia ręczne . 62 . Osiąga ona wydajność zbioru od 0. względnie pilarki spalinowe.5-0. głównie z uwagi na ich jednostkową (na zamówienie) lub prototypową produkcję. Do zbioru wierzby jednorocznej. Do rozdrabniania pędów na zrębki stosuje się rębarki (rozdrabniacze gałęzi ciągnikowe. a po przeschnięciu są zwo one do gospodarstwa lub odbiorcy zewnętrznego. Kosiarka powinna być wyposa ona w spulchniacz pokosu (kondycjoner).

a) jw.5 kW 1.00 0. b) jw. rozsada rwana Sadzarka chwytakowa/ tarczowa.50 Rodzaj maszyny 15 15 15 15 15 1.5 ha/dzień) 0. 4-sekc. cz.5. a) jw. a) uprawy gęsto nasadzane b) uprawy rosnące w du ych rozstawach a) jw. 2-rzęd. rozsada z tac wielokomórkowych (multiplatów) Sadzarka karuzelowa do rozsady (multiplaty) Sadzarka chwytakowa/ tarczowa.20 2. 2-sekc. mniejsze ilości jednorazowo.33 0.5 t/h 7-10 10-14 2.wykorzystatry nie w roku robocze WRN ha/rok 3-7.45 0. wykorzystanie zale ne od stanu gleby zbiór na świe y rynek. b) jw. b) jw.5-2. a) jw. 2-sekc.60 0.45-0.10 63 .5 kW 0.10 0.35-0. korzenie sadzonek bez ziemi (rozsada rwana) Sadzarka chwytakowa/ tarczowa. 2-rzęd. 3.5 Siewnik pneumatyczny Siewnik pneumatyczny Siewnik mechaniczny Siewnik mechaniczny Sadzarka karuzelowa do rozsady.40 0. 8-12 2-rzęd.55-1.5 kW 4-8 4-8 4-8 10-15 5 25 3-4 10-15 15 50 t 100 t 100 t 5-8 8-11 12-16 5-10 10-20 4-8 b) jw. b) jw.30 Okres Wydajność eksplo eksploatacyjna -atacji W07 T lata ha/godz. Wskaźniki wykorzystania maszyn stosowanych w warzywnictwie.90 0. 5-7 4-rzęd.0 t/h 7.08-0. 3-rzęd.15-0. a) jw. 7. du o dni pracy zbiór na dłu sze przechowywanie 15 15 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 15 15 0.1 kW 1.5 t/h 5.60 0. 2-rzęd. 15 0.5 6-13 13-20 3-5 5-7 7-10 10-14 3-5 Uwagi a) jeden lub dwa główne gatunki wysiewu b) więcej gatunków do wysiewu w ró nych terminach a) jw.5-3. 2-rzęd. 2-rzęd.33 0.10 (1.50 0.50-0.17-0.66 0.75 kW 1. 0. b) jw. 1-rzęd. 6-sekc.I Minimalne Parame. 15 0.5-10 4-sekc.60 0.30-0. 1-rzęd.5 kW 1. 4-rzęd.30-0. Maszyny stosowane w warzywnictwie Tabela 34.5-5 4-sekc.80 0. rozsada rwana Agregat do formowania redlin i zagonów Kombajn do zbioru marchwi Niszczarka naci Ogławiarka marchwi Niszczarko-ogławiarka naci Kombajn do zbioru kapusty Sortownik do marchwi Myjka szczotkowa do warzyw Wywrotnica skrzyniopalet 2-sekc.

zb. 0.5 0. zb. 2.5 3 0. korekcyjny k 0.7 5 0.6 Wsp.5 m 1.5) t/h 4 4 (5.5 (4.6 0.eksploatatry tcyjny tanie w roku robocze TH WRN ha/rok ha 12-rzęd. 1.8 Okres eksploatacji T lata 20 20 25 25 25 25 25 15 25 20 1. ze zbiornikiem lub przenośni Maszyna do cięcia i układania kapusty w wałach Kopaczka marchwi ze 1-rzęd. 6.2) t/h 64 . 7 rzęd.5-1. i sadzenia Maszyna do układania folii 4-rzęd.6 t 2-rzęd.8 m 0.Tabela 35. Wskaźniki wykorzystania maszyn stosowanych w warzywnictwie.2 t/h 0. cz.8 20 2-3 30 60 500 1200 2400 0.6 0.09 0.28-0.5 Pakowaczka do marchwi i 5 kg Wyorywacz porów Maszyna do obrywania 1-rzęd.8 m 1. brukselki Kosiarko-ładowacz do warzyw liściastych z przenośnikiem rozładunkowym Maszyna do układania folii pod sadzonki Maszyna do układania folii 2-rzęd.35 * 2 0. i sadzenia 24 600 0. kalafiorów Kombajn do zbioru fasoli Kombajn do zbioru fasoli Kombajn do zbioru kapusty 1-rzęd.6 0. 1-rzęd. 1.5 20 20 20 Tabela 36.5 0.II Minimalne Potencjał Paramewykorzys.6 0.3 1-2 3. Wskaźniki wykorzystania maszyn stosowanych w produkcji cebuli Maszyny do cebuli Sadzarka dymki automatyczna (+ 1 osoba) Obcinacz szczypioru ciągnikowy Kopaczka cebuli ciągnikowa Zbieracz cebuli z przenośnik.85 m 8-wałkowy 12-wałkowy Minimalne wykorzys.6 0.9 5 0.2 m 1.5 2 0. ładującym Stół selekcyjny z obcinarką szczypioru. 2-3 0.2 t 18 18 12 24 14 14 7 6-7 (320 t) 2 12 600 600 500 1000 600 600 300 5000 h 200 400 0.. stacjonarny * w zale ności od średnicy dymki Parametry robocze 5.. zbiornikiem 1.19 Wydajność eksploatacyjna ha/godz.6 0. Rodzaj maszyny Platforma jezdna do zbioru kalafiorów z przenośnikiem Kombajn do zb.Wydajność ekstanie w roku WRN ploatacyjna W07 ha/rok ha/godz. 1-rzęd.07-0.6 0.17-0.

8-1. 1.) Wywrotnica skrzyniopalet Zbieracz opadłych jabłek.5-4 2-3 15 15 15 15 25 25 1-1. Do zbioru cebuli mo na tak e wykorzystać kopaczki i kombajny do ziemniaków po odpowiedniej modyfikacji zespołu kopiącego.do agrestu Kombajn samobie ny do: .5-11 11-16 25-32 32-40 4-8 5-15 7-20 1 2 100 t 500 t Minimalne wykorzystanie w roku WRN uwagi a) terminy dojrzewania odmian zbli one b) terminy dojrzewania odmian dalekie a) jw. 2 t/godz.5 30-40 40-50 25-40 6. 65 .0 m szerokość rob.5 0.2 1000 t powy ej 30 ha sadu 100 t 100 -200 t ** Zbiór wielokrotny. 6 kW 8-10 10-12 6.do agrestu Kombajn do wiśni zaczepiany Kombajn do wiśni samobie ny Kombajn do malin Kosiarka 1. zwłaszcza przy bardzo wysokich plonach cebuli. 1 ha/godz.8 ha/godz.3 km/godz.5-2 o wydajności od 2 (t/godz. a) jw. typ maszyny ha/rok Kombajn zaczepiany do: .1.5-9. 15 do 30 ha sadu 20 15 2. nawet do kilkunastu razy w czasie jednego sezonu.5 jabłek 1.6 m sadownicza. Maszyny i urządzenia stosowane w sadownictwie 6. a) jw. 3 do 15 ha sadu od ok. Tego typu rozwiązania są oferowane przez producentów sprzętu do zbioru ziemniaków. Maszyny do zbioru i obróbki owoców Tabela 37.porzeczek i aroni .Uzasadnieniem zakupu stołu selekcyjnego z obcinarką szczypioru jest du a pracochłonność tego zabiegu.25-0. b) jw.0 0. 0. śliwek od ok.2-0. 1.45 ha/godz. Okres eksploatacji T lata 15 Wydajność eksploatacyjna W07 ha/dzień 1-1. wynoszących na nawadnianych plantacjach nawet 60 t/ha. b) jw. wielkość plantacji w ha w zale ności od uprawianych gatunków ** zabieg wykonywany 5-6 krotnie w ciągu roku w międzyrzędziach do owoców du ych do wiśni. 20 20 2-5 t/godz. Niemniej na większych plantacjach cebuli (ju od 2-3 ha) zaleca się stosowanie maszyn specjalistycznych. Wskaźniki wykorzystania maszyn do zbioru i obróbki owoców Nazwa. 2. Otrząsarka linowa Otrząsarka hydrauliczna Sortownik 1-1. b) jw.5-2 t/godz. 0.porzeczek i aroni . 6.5 t/godz.

ha 0. Większe. ha/godz. Wydajność eksploatacyjna opryskiwaczy sadowniczych i zalecana minimalna powierzchnia sadu Pojemność opryskiwacza dm3 300-400 1000 1500 2000 Zalecana powierzchnia sadu* ha do 3 od 3 od 8 od 10 Dawka oprysku 500 l/ha Powierzchnia Wydajność oprysku w eksploataczasie 8 godzin cyjna W07 ha/godz.35 10.6 1. do południa i wieczorem).oprysku w czasie cyjna W07 8 godzin ha/godz. a opryskiwacze 1500 i 2000 l od około 10 ha jednego gatunku (tab. parch jabłoni. tO – czas oprysku w ciągu dnia (do 8-9 godzin). na który składają się czasy: efektywnego oprysku sadu.0 Dawka oprysku 1000 l/ha Wydajność Powierzchnia eksploata. pojemne opryskiwacze (1000 l) zaleca się stosować w gospodarstwach posiadających co najmniej 4 ha sadu. Opryskiwacze zwieszane (300-400 l) są przeznaczone do niewielkich sadów o powierzchni do 2-3 ha. Tabela 38. 8-9 godzin pracy. godz. nawrotów. Zasady doboru opryskiwaczy sadowniczych W sadownictwie stosuje się opryskiwacze zawieszane o pojemności zbiornika 300-400 l oraz opryskiwacze zaczepiane o pojemności 1000.8 1. Obecnie w u yciu dominują opryskiwacze 1000 l. Te gospodarstwa dysponują często zapasowym zestawem do oprysku na wypadek awarii posiadanego sprzętu.. napełniania zbiornika i przygotowania środka chemicznego. Ta liczba godzin pracy opryskiwacza mo e jeszcze ulec ograniczeniu z uwagi np. regulacji maszyny itp. W07 – wydajność eksploatacyjna opryskiwacza.8 1. Liczba opryskiwaczy niezbędnych do terminowego oprysku sadu zale y od jego powierzchni i struktury gatunkowej oraz stosowanych dawek oprysku.85 6. t O ⋅ W07 gdzie: LO – liczba opryskiwaczy o określonej pojemności (wydajności). ha 0.4 1.6.4 0. ha. AS – powierzchnia jednorodnego gatunku drzew. który utrudnia przeprowadzenie skutecznego zabiegu. W du ym. W uproszczeniu tę liczbę opryskiwaczy mo na wyznaczyć ze wzoru: LO = AS .45 11.2.38). Terminowość i czas oprysku Sadownik musi mieć mo liwość opryskania jednego gatunku drzew w ciągu dnia (ok. specjalistycznym gospodarstwie sadowniczym wielkość i liczbę opryskiwaczy dobiera się pod kątem gatunku zajmującego największą powierzchnię. gruszy). 66 . krzewów.15 9. przejazdów pomiędzy gospodarstwem a sadem. 1500 i 2000 l. co wynika z agrotechniki zapobiegania określonych chorób (np. na pojawienia się wiatru.05 8. 8 godzin w ciągu dnia).95 7.6 1.55 4.50 12.2 * Powierzchnia gatunku drzew wymagających oprysku w ciągu jednego dnia Źródło: Obliczenia własne Wydajność eksploatacyjna zabiegu opryskiwania = ilość pracy (w ha) wykonana w czasie eksploatacyjnym (np.

Przy doborze opryskiwacza nale y tak e mieć na uwadze mo liwości rozwojowe gospodarstwa. a w konsekwencji dzienne wydajności oprysku zale ą między innymi od gatunku i wielkości drzew.35 ha/godz. wśród których do najwa niejszych zalicza się: stosowana dawka oprysku. l/min.Przykład nr 3 Powierzchnia sadu jabłoniowego 20 ha. l/ha. l. kW. Obecnie zaleca się dawki kilkusetlitrowe (250-750 i sporadycznie 1000 l/ha). 67 . jest tym mniejsza. pojemność zbiornika opryskiwacza. ni pozostałe gatunki. jaką w ciągu dnia mo na opryskać przy u yciu jednego opryskiwacza. W jabłoniach 4 letnich i starszych zwykle stosuje się dawkę 500 l/ha. km. czereśnie lub np. stąd opryskiwanie tych drzew zajmuje więcej czasu i wymaga zastosowania wydajnych opryskiwaczy o pojemności 1000-2000 l. W młodszych jabłoniach 1-3 letnich. co jednak wiązało się z koniecznością częstego napełniania zbiornika i ograniczało wydajność powierzchniową oprysku (ha/godz.). co zwłaszcza w bardzo du ych sadach wymaga zastosowania większej liczby lub bardziej wydajnych opryskiwaczy. Na wydajność eksploatacyjną opryskiwacza wpływa szereg czynników. dawka 500 l/ha. Powierzchnia sadu.. Niezbędna liczba opryskiwaczy wynosi: LO = 20 = 1. Do gatunków wymagających du ych dawek oprysku nale ą między innymi: jabłonie. o mniejszym rozkrzewieniu potrzeba mniejszych dawek.5 m oraz wiśnie. Mniejsze dawki cieczy roboczej stosuje się do oprysku niskich drzew. Stosowane dawki. Dawka oprysku Dawniej stosowano du e dawki cieczy. nawet 1500 i 2000 l/ha. U ycie zbyt słabego ciągnika ogranicza wydajność opryskiwania. Wzrost odległości pomiędzy sadem a miejscem napełniania zbiornika wodą wydłu a czas przejazdów transportowych.85 ⇒ 2 opryskiwacze. Wysokie i rozgałęzione drzewa wymagają wy szych dawek. w celu zapewnienia przeprowadzenia terminowego zabiegu w przypadku awarii jednej z maszyn. o słabo rozwiniętej koronie.35 W du ych sadach (kilkadziesiąt hektarów) wyznaczona niezbędna liczba opryskiwaczy powinna być zwiększona o 1. gdy du o mocy wymaga napęd przystawki wentylatorowej. grusze. do których zaliczamy miedzy innymi skarlałe odmiany jabłoni o wysokości do 2. wydatek pompy. wydajność eksploatacyjna oprysku 1. a w konsekwencji zmniejsza dzienną (eksploatacyjną) wydajność oprysku. Czas oprysku zale y te od mocy współpracującego ciągnika. czas zabiegu do 8 godzin. 8 ⋅ 1. opryskiwacz 1000 l. odległość sadu od źródła wody. gęsta leszczyna. moc współpracującego ciągnika. im wy sza jest dawka oprysku oraz mniejsza pojemność zbiornika maszyny.

10 zabiegów chemicznej ochrony drzew i krzewów (tab. W rezultacie w 20-hektarowym sadzie jabłoniowym roczne nakłady pracy opryskiwaczy 1000 l mogą wynosić od 300 do 500 godzin pracy czasu eksploatacyjnego. Ale te opryskiwacze są mało popularne wśród rolników.Pojemność opryskiwacza W sadach nie mo na zastosować du ego ciągnika. Tabela 39. w zale ności od dawki oprysku. W jabłoniach znaczną część zabiegów wykonuje się prewencyjnie: na parcha 12-15 oprysków i dodatkowo na szkodniki. Do wąskich sadów zaleca się ciągniki o mocy do 45 kW i z konieczności nieco mniejsze. W małych sadach 2-3 ha powinno się stosować opryskiwacze zawieszane. Przeciętna liczba oprysków i nakładów pracy ciągników w uprawach sadowniczych Gatunek Jabłka Grusza Śliwa Wiśnia Czereśnia Brzoskwinia Malina Agrest Porzeczka Borówka Truskawka Leszczyna Plon (t/ha) t/ha 30-35 15-20 15-20 10-20 10-25 10-20 6-10 5-9 6-15 4-10 do 10 1-4 Liczba oprysków 20 10 8 10 10 10 10 6 5-7 5 10 5 Nakłady pracy ciągników godzin 41-58 35-46 26-33 70-72 100 36 42 51 28-38 38 40 10 Źródło: Opracowania własne na podstawie [Stachura 2006] 68 . e mają one wystarczającą pojemność i wydajność do terminowego oprysku drzew. jak równie fakt. Z informacji uzyskanych od producentów i dealerów opryskiwaczy oraz od sadowników wynika. 39). który mógłby współpracować z pojemnym i wydajnym opryskiwaczem. o pojemności 300-400 l. z uwagi na ucią liwość zawieszania maszyny na ciągniku i konieczność zaanga owania do tej czynności 2 osób. e obecnie ten typ sprzętu wychodzi praktycznie z u ycia. W pozostałych gatunkach wykonuje się od 5-6 do ok. razem do 20 i więcej zabiegów. tak jak to ma miejsce w uprawach polowych. Do terminowego oprysku 20 ha sadu zaleca się zastosowanie 2 opryskiwaczy. Pojemność i wydajność eksploatacyjną opryskiwacza ogranicza moc i gabaryty współpracującego ciągnika oraz mo liwość poruszania się agregatu w wąskich międzyrzędziach. Wykorzystanie opryskiwaczy sadowniczych Towarowa produkcja sadownicza wymaga du ej liczby zabiegów chemicznej ochrony drzew. a ogół sadowników wybiera opryskiwacze zaczepiane. mniej wydajne opryskiwacze. Przemawia za tym zarówno rachunek ekonomiczny u ytkowania tych maszyn. Obecnie sadownicy stosują przede wszystkim ciągniki o mocy do 60-65 kW. a nawet więcej przy znacznym rozproszeniu i odległości sadu od siedliska gospodarstwa.

Dojarnie ró nią się ilością i usytuowaniem stanowisk udojowych. Zaletą dojarek bańkowych jest ich niski koszt zakupu. wydajność mleczną krów. Jednak nie zapewniają one pełnej higieny mleka (zasysanie brudnego powietrza z obory) i pracując przy najwy szym dopuszczalnym podciśnieniu wywołują największe jego wahania pod strzykami.1. Dój krów w oborze wolnostanowiskowej odbywa się w dojarniach. tandem. Ocena racjonalności doboru dojarek i schładzarek mleka Przy doborze urządzeń do doju i przechowywania mleka nale y uwzględnić przede wszystkim: system utrzymania.7. pije wodę a tak e wypoczywa. wyposa onych w urządzenia do doju. zwanych dojarnią. W systemie stanowiskowym ka da krowa ma wydzielone stanowisko. zwanym obszarem paszowym. Do doju krów w oborze uwięziowej stosuje się dojarki bańkowe lub dojarki rurociągowe (przewodowe). częstotliwość i system odbioru mleka. Rozró niamy dwa główne systemy utrzymania krów mlecznych: stanowiskowy (uwięziowy) i wolnostanowiskowy. W systemie wolnostanowiskowym krowy pobierają paszę przebywając na korytarzu. Ich instalacja wymaga niewielkich przeróbek w oborze. Tego typu dojarki są powszechnie stosowane w oborach o obsadzie od 20 do 100 krów mlecznych. Dojarki rurociągowe umo liwiają znaczne ograniczanie robocizny podczas pozyskiwania mleka. Ich wadą jest konieczność transportu baniek do schładzarki oraz trudne warunki higienicznego pozyskiwania mleka. Zwięzłą charakterystykę ró nych typów dojarni przedstawiono w tabeli 40. słu ących wyłącznie do wypoczynku albo w kojcach grupowych wypełnionych ściółką. Dój krów odbywa się równie na stanowisku. równoległa oraz karuzelowa. Ze względu na usytuowanie stanowisk udojowych rozró niamy następujące podstawowe typy dojarni: rybia ość. Jest to jedna z przyczyn mastitis. na którym pobiera paszę. Maszyny i urządzenia stosowane w produkcji zwierzęcej 7. Z powy szych względów dojarki bańkowe zalecane są tylko dla gospodarstw o liczbie krów mlecznych nie większej ni 30 sztuk. monta u i eksploatacji. 69 . Dój krów odbywa się w wydzielonych pomieszczeniach. a wypoczywają albo w wydzielonych boksach. W dojarkach rurociągowych udojone mleko transportowane jest do schładzarki rurociągami. wielkość stada. W dojarkach bańkowych udojone mleko gromadzone jest w bańce. a następnie z bańki jest przelewane do schładzarki.

monta u i eksploatacji jednego stanowiska udojowego Zalecana wielkość stada Rybia ość Równoległa Tandem Karuzelowa – dojarz wewnątrz średnia lub du a z boku dojarz stoi w miejscu a platforma z krowami się przesuwa pojedyncze pojedyncze Karuzelowa – dojarz zewnątrz mała między zadnimi nogami dojarz stoi w miejscu a platforma z krowami się przesuwa pojedyncze pojedyncze średnia z boku mała między zadnimi nogami du a z boku średnia mała du a grupowe grupowe pojedyncze grupowe lub grupowe lub pojedyncze grupowe grupowe jednoczesne jednoczesne tak tak nie nie nie tak tak tak nie tak mały dowolna mały dowolna średni maks. in. Tabela 41. 180 Ka dy z typów dojarni mo e się ró nić między sobą m. Dobór urządzeń udojowych w zale ności od wielkości stada w systemie stanowiskowym Rodzaj dojarki Dojarka bańkowa Dojarka rurociągowa 1–9 1 lub 2 bańkowa 10 . 100 du y min.70 niezalecana 4–6 aparatów udojowych 70 – 100 niezalecana 6–8 aparatów udojowych niezalecana niezalecana 70 . liczbą stanowisk udojowych oraz wyposa eniem.Tabela 40. 120 du y min. Poni ej przedstawiono dobór urządzeń udojowych w zale ności od wielkości stada dla stanowiskowego (uwięziowego) i wolnostanowiskowego systemu utrzymania krów. 3 lub 4 niezalecana bańkowa 2–3 3–6 aparaty aparatów udojowe udojowych 50 .49 2.19 2 lub 3 bańkowa Liczba krów 20 .29 30 . Charakterystyka ró nych typów dojarni Typ dojarni → Opis ↓ Mo liwość obserwacji krów na stanowiskach udojowych Zakładanie aparatu udojowego Odległość jaką pokonuje dojarz przy zakładaniu aparatu udojowego Wchodzenie krów na stanowisko udojowe Wychodzenie krów ze stanowisk udojowych Czas przebywania grupy krów na stanowiskach udojowych zale y od krowy najdłu ej dojącej się Mo liwość obserwacji krów wchodzących na stanowiska udojowe i wychodzących z nich Koszt zakupu.

Tabela 42. Dobór dojarni w zale ności od wielkości stada w systemie wolnostanowiskowym
Rodzaj dojarni Rybia ość tradycyjna Rybia ość z wyjściem jednoczesnym Równoległa Tandem Liczba krów 1 – 19 20 - 39 40 - 59 60 - 79 80 - 99 100 – 119 Liczba stanowisk udojowych * 1×3 niezalecana niezalecana 1×3 2×3 niezalecana niezalecana 2×3 2×4 2×4 1×8 2×4 2×6 2×5 1 × 10 2×5 2×8 2×6 2×6 2×5 2 × 10 2×8 2×8 niezalecana

* Liczby w kratkach oznaczają liczbę stanowisk udojowych np.: dojarnia tandem 2 × 4 to dojarnia z 8 stanowiskami udojowymi usytuowanymi po 4 stanowiska z dwóch stron kanału dojarza a dojarnia równoległa 1 x 8 to dojarnia z 8 stanowiskami udojowymi usytuowanymi tylko po jednej stronie kanału dojarza.

Tabela 43. Dobór dojarni w zale ności od wielkości stada w systemie wolnostanowiskowym
Rodzaj dojarni Rybia ość tradycyjna Rybia ość z wyjściem jednoczesnym Równoległa Karuzelowa dojarz wewnątrz Karuzelowa dojarz zewnątrz Liczba krów 120 -139 140 - 159 160 - 179 180 -199 200 - 249 250 -300 Liczba stanowisk udojowych * 2 × 12** 2 × 10 2 × 10 16 niezalecana 2 × 12 2 × 12 18 niezalecana 2 × 16** 2 × 16** 20 niezalecana 2 × 20** 2 × 20** 24** niezalecana 2 × 24** 2 × 24** 32** niezalecana nie zalecana 2 × 30*** 40**

niezalecana

niezalecana

niezalecana

24**

32**

40**

* Objaśnienie jak pod tabelą 42. ** Dojarnię obsługują 2 osoby. *** Dojarnię obsługują 3 osoby.

Dobierając dojarki i dojarnie zgodnie z wytycznymi zawartymi w tabelach powodujemy, e czas doju wszystkich krów w stadzie nie będzie dłu szy ni półtorej godziny. Jest to o tyle wa ne, e czas przebywania krów w poczekalni w oczekiwaniu na dój nie powinien być dłu szy ni jedną godzinę. Tam gdzie stado mo na podzielić na grupy i organizacja pracy na to pozwala mo na dobrać mniejszą dojarnię.

71

Schładzarki mleka

Dobierając schładzarkę nale y uwzględnić częstotliwość odbioru mleka z gospodarstwa. Aktualnie najpowszechniejszy jest odbiór co drugi dzień a więc przy dwukrotnym doju w ciągu doby schładzarka powinna pomieścić mleko z czterech dojów. Nadal wiele mleczarni odbiera mleko raz dziennie, a tylko w niewielu przypadkach mleko odbierane jest po ka dym doju lub co trzy dni. Schładzarek o takiej samej pojemności, ale przeznaczonych do chłodzenia mleka z większej liczby dojów, np. czterech, nie mo na stosować do chłodzenia mleka z mniejszej liczby dojów, np. dwóch, gdy wyposa one są w agregat chłodniczy o mniejszej wydajności, niezapewniający schłodzenia mleka w wymaganym czasie. Pojemność schładzarki dobieramy odpowiednio do maksymalnego jedno- lub dwudobowego udoju w ciągu roku, dodając ok. 10% rezerwy. Tak postępujemy w przypadku posiadania pełnej obsady i ustabilizowanej wydajności krów. Najczęściej jednak zakupu schładzarki dokonujemy nie mając pełnej obsady, a ponadto zamierzamy podnieść średnią wydajność mleczną krów. Je eli planujemy, e nastąpi to nie później ni w ciągu roku, wówczas mo emy posłu yć się następującym wzorem
VS = 1,1 ⋅ n⋅q ⋅ D ⋅ Ws , 365

gdzie:
VS n q D Ws

– pojemność nominalna schładzarki, l, – liczba krów przy pełnej obsadzie, - średnia roczna wydajność krowy w stadzie, l/szt., – liczba dni przechowywania mleka, dni, – wskaźnik sezonowości udojów (dla stad powy ej 50 krów mo na przyjąć 1,2 a dla mniejszych odpowiednio większy).

Obecnie zaleca się schładzarki zbiornikowe o chłodzeniu bezpośrednim otwarte lub zamknięte. Schładzarki zamknięte nie mają pokrywy, a tylko otwór kontrolny i wyposa one są obowiązkowo w myjnię. Zaleca się schładzarki wyposa one w instalacje do odzysku ciepła. Zaleca się równie stosowanie dodatkowo płytowych wymienników ciepła do wstępnego chłodzenia mleka. Zaletą wymienników jest to, e po pierwsze bardzo szybko obni ają temperaturę mleka i po drugie tak ochłodzone mleko, wpływając do zbiornika magazynującego, nie podwy sza temperatury mleka w nim znajdującego się, a ponadto, je eli jako czynnik chłodzący stosowana jest zimna woda z wodociągu, to odzyskane ciepło od mleka mo emy wykorzystać w gospodarstwie. Tabela 44. Dobór pojemności schładzarki mleka w zale ności od mleczności i wielkości stada krów oraz liczby dni przechowywania mleka
Średnia mleczność krów l/rok 7000 6000 Liczba dni przechowywania mleka dni 2 1 2 1 Obsada krów mlecznych 20 1010 510 870 440 40 60 80 100 5060 2530 4340 2170

Pojemność schładzarki (l) 2030 3040 4050 1010 1520 2030 1740 2610 3470 870 1300 1740

72

7.2. Maszyny i urządzenia do przygotowania i zadawania pasz

Tabela 45. Wskaźniki minimalnej obsady zwierząt dla maszyn i urządzeń do przygotowania i zadawania pasz
Rodzaj maszyny, urządzenia Pojemność m3 1,5 2,0 2,5 3,0 4,0 2,0 2,5 3,0 4,0 5,0 1,2 1,6 2,3 3,0 2,0 4,0 6,0 3,0 5,5 Minimalna wielkość stada krów przy zadaniu paszy w ciągu dnia: 2 krotnym 3 krotnym 20 55 50 70 60 90 70 110 100 150 20 65 50 80 65 95 85 125 105 160 28 42 38 57 55 81 72 108 32 48 64 96 100 150 50 75 80 120 Okres eksploatacji T lata 15 15 12 10 10 15 15 12 10 10 15 15 15 15 15 15 15 15 15

Wycinak kiszonki no owy

Wybierak kiszonki szczękowy

Wybierak kiszonki ze skrzynią ładunkową i podajnikiem do zadawania paszy Wóz do załadunku i rozdrabniania bel oraz zadawania paszy Wóz do rozdrabniania bel i zadawania siana lub słomy

Tabela 46. Wskaźniki minimalnej obsady zwierząt dla maszyn i urządzeń do przygotowania i zadawania pasz
Rodzaj maszyny, urządzenia Elektryczny przecinak bel Stacjonarny rozdrabniacz bel Ciągnikowy rozcinacz bel słomy, siana Rozwijacz i rozrzutnik słomy ciągnik Rozdrab. bel słomy z rzutnikiem, elektr. 0,6-0,9 Śrutownik tłoczący 0,8-1,2 bijakowy ssąco-tłoczący 1,0-1,6 o wydajności (t/h) 1,5-2,0 500 750 Mieszalnik pionowy 1000 o ładowności (kg) 1500 2000 Moc kW 1,5 5 40 40 5 7,5 11 15 18 2,2 2,2 2,2 2,2 3 Minimalna obsada zwierząt SD 25 25 25 45 25 25
80 100 300

WykorzysOkres Potencjał tanie roczne eksploat. eksploat. 0,7×TH WRN T godz./rok lata godz. 50 15 700 60 20 1200 60 20 1200 60 20 1200 50 14 700 Minimalną obsadę zwierząt przypadających na 1 śrutownik lub mieszalnik wyra ono liczbą tuczników w wieku od 5-6 m-cy, według stanu średniorocznego, w stadzie trzody chlewnej chowanej w cyklu zamkniętym.

25 60 100 150 200

73

słoma). Przy tym zało eniu pojemność wozu mieszającego do zadawania TMR powinna wynosić od 0. k . Wariant B (tab.objętość pełnoporcjowej dawki paszy (TMR).85. co odpowiada około 40 do 55 kg TMR na 1 krowę wysokomleczną.02 m3/krowę. a⋅k gdzie: VWP . dla grupy 50 krów wysokomlecznych ywionych taką samą ilością i rodzajem paszy zasadne jest zastosowanie wozu paszowego o pojemności 7.liczba krów w grupie ywieniowej. bez wyró niania oddzielnych grup ywieniowych. LKG . 74 . 47) . Przykładowo. zale nie od ilości skarmianej paszy i systemu mieszającego. k = 0.8.współczynnik korekcyjny PROW. słoma. Współczynnik korekcyjny k = 0. składająca się przykładowo z następujących komponentów: kiszonka z kukurydzy.W mniejszych i średnich stadach o obsadzie do 50-70 krów wóz paszowy dobiera się zwykle pod kątem jednokrotnego przygotowania i zadania paszy dla całego stada krów. w których stado krów zgrupowane jest w jednej oborze.4 m3. w łącznej ilości od około 40 do ponad 50 kg/krowę wysokomleczną. dla wozów ze ślimakowym systemem mieszającym a = 0. dla wozów łopatowych a = 0. Jest to zwłaszcza istotne podczas sporządzania mieszanek o du ym udziale suchej masy (siano. Wozy paszowe Wozy paszowe stosuje się w ywieniu bydła w systemie TMR. Objętość wozu mo e tak e uwzględniać potrzeby pokarmowe krów zasuszonych oraz w okresie przejściowym. Ponadto jest to szczególnie istotne w gospodarstwach. sianokiszonka z traw. Wariant A (tab.współczynnik uwzględniający 20-30% naddatek nominalnej pojemności wozu. W rezultacie do obsługi mniejszych i średnich stad krów konieczny jest wóz paszowy o objętości dostosowanej do jednokrotnego przygotowania i zadania paszy całemu stadu krów.pojemność wozu paszowego mieszającego.8-13. e większość wozów napełnia się tylko częściowo (nie wykorzystując w pełni ich pojemności nominalnej). Ten 20-30% naddatek spowodowany jest tym. 47) .3. Natomiast po uwzględnieniu współczynnika k = 0.14 +/-0.Najczęściej wóz paszowy nale y dobrać pod kątem jednokrotnego zadania całodniowej dawki paszy TMR dla największej grupy ywieniowej (grupa krów ywionych taką samą ilością i rodzajem paszy). gdy oddzielne zadawanie paszy dla dwóch mniejszych grup.16 m3 na krowę w grupie ywieniowej. Gdy stosowany jest system dwukrotnego zadawania TMR w ciągu dnia. po jej uzupełnieniu o odpowiednie komponenty. pasza treściwa i dodatki paszowe. aby mo liwe było skuteczne rozdrobnienie i wymieszanie paszy.85 uwzględnia zdolności rozwojowe gospodarstwa.85 pojemność tego wozu mo e wynosić 8.7. w zale ności od wydajności mlecznej krów i składu mieszanki.7. dP . m3. Taka organizacja ywienia usprawnia obsługę zwierząt i oszczędza czas pracy rolnika. a . wówczas wystarczy wóz o połowę mniejszy. w tym mo liwy wzrost liczebności stada krów. Jest to pełnoporcjowa mieszana dawka ywieniowa.5÷11. wywołuje niepotrzebny stres u zwierząt oczekujących na przygotowanie i zadanie drugiej porcji mieszanki. sucha sianokiszonka.12 m3 do 0.4 m3. Pojemność wozu paszowego obliczamy według wzoru: VWP = L KG ⋅ dP (m3). Zadawanie paszy tym krowom wykonuje się tym samym wozem – końcówką pozostałej w zbiorniku mieszanki. która wynosi średnio 0.

75 .0. B .krowy zasuszone i w okresie przejściowym.krowy mleczne. 0. odległość silosu. e pomiędzy gospodarstwami o zbli onej liczbie krów mlecznych. W tym przypadku ogół krów otrzymuje mniejszą.15%) Wyszczególnienie Liczba krów mlecznych w grupie ywieniowej Minimalna obsada krów. bydło opasowe) powinna być przygotowana i zadana oddzielnie. sposób załadunku wozu itp. podstawową dawkę paszy (np. C . 15% .jednokrotne zadanie paszy w średnich i du ych stadach krów – dla dwóch oddzielnych grup ywieniowych.W du ych stadach krów jeden wóz paszowy wykorzystuje się do obsługi kilku grup ywieniowych. 25-30 kg/sztukę lub mniej.02 m3/krowę).jednokrotne zadanie paszy w stadach o obsadzie do 65 krów. Trzeba jednak zauwa yć. mogą występować spore ró nice w doborze optymalnej wielkości i rodzaju wozu paszowego. A – grupa ywieniowa krów mlecznych. stanowiące ok. W ocenie wniosków o dofinansowanie zakupu wozów paszowych nale y przyjąć upraszczające zało enie. 47) . W przypadku stada krów o zró nicowanych wymaganiach pokarmowych (kilka mniejszych grup ywieniowych) mo na tak e zastosować ywienie w systemie PMR (dawka częściowa).14 +/.09 m3/krowę). e w du ych stadach krów mlecznych znajdują się co najmniej 2 grupy ywieniowe. Ogół powy szych czynników wpływa na dobór wozu paszowego do określonego stada krów z punktu widzenia efektywnej organizacja pracy podczas przygotowania i zadawania paszy. młodzie . Na du ych fermach bydła mlecznego najbardziej efektywnym systemem ywienia krów jest podzielenie ich na 4 (6) grup ywieniowych: - okres zasuszenia właściwego i okres przejściowy (razem około 15% krów w stadzie). Tabela 47. 2 (4) grupy krów w laktacji. zwłaszcza treściwej (ręcznie lub z komputerowych stacji paszowych).08-0. według stanu średniorocznego* A B C Pojemność wozu (m3) 3 15 16 5 25 27 7 35 37 74 8 40 43 86 9 45 48 96 10 50 54 108 12 60 64 128 14 70 150 16 80 172 20 100 214 * struktura stada: 85% . Wariant C (tab. a krowy o wy szych wymaganiach otrzymują indywidualnie brakującą ilość paszy. rodzaj i postać komponentów mieszanki paszowej.Mieszanka dla pozostałego bydła (jałówki. Pojemność wozu powinna być dostosowana do grupy zwierząt o największych wymaganiach ywieniowych. W tym przypadku do obsługi całego stada wystarczy wóz o mniejszej pojemności ni by to wynikało z liczebności całego stada. przy czym dla ka dej grupy nale y sporządzić oddzielną mieszankę. Mieszanka TMR dla obu grup jest przygotowywana i zadawana oddzielnie. +/-15% zale nie od wielkości i objętości dawki (0. 85% średniorocznej obsady krów. wymiary obory. Dobór wozu paszowego (mieszającego lub mieszająco-rozdrabniającego) do grup ywieniowych i stada krów (liczby krów +/. Powodowane jest to między innymi takimi czynnikami jak: potrzeby pokarmowe (wydajność mleczna) i struktura stada krów. w przypadku wozów paszowych o poziomym mieszadle łopatowym minimalna liczba krów przypadająca na 1 wóz paszowy powinna być o około 13% mniejsza. wielkość wrót i ganków przejazdowych.

7. LL – liczba loch według stanu średniorocznego. Zwierzęta muszą być wyposa one w transpondery (elektroniczne czipy). a to mo e oznaczać 100-120 loch stanu średniorocznego (w cyklu zamkniętym). Dostępne na rynku stacje paszowe są przystosowane do obsługi: . sK = 30 (+/-5). 2 ⋅ sL gdzie: PL – liczba komputerowych stacji paszowych dla loch. zwykle 1 program zarządzający steruje pracą 4 stacji. Stosując stacje paszowe rolnik ma mo liwość kontroli. Pracą systemu zarządza program zainstalowany w przenośnym lub stacjonarnym komputerze. Stacje paszowe dla loch są stosowane w Polsce sporadycznie i to wyłącznie na du ych fermach. U ytkowanie stacji pozwala na zmniejszenie czasochłonności pracy podczas zadawania paszy. czy cała zadana dawka paszy została spo yta.25 cieląt (stacja pojenia cieląt i zadawania paszy).40-50 (60) loch w boksie. Tabela 48. wydajności mlecznej krowa otrzymuje dokładnie odmierzoną ilość paszy (w kilku porcjach w ciągu dnia). . dzięki którym są one identyfikowane przez czytnik stacji paszowej. Stacje paszowe Komputerowe stacje paszowe stosuje się do automatycznego ywienia krów. a tak e cielaków i loch paszą treściwą.4. ale praktycznie zaleca się 25-30 krów na 1 stację (krowy są utrzymywane w systemie wolnostanowiskowym). Dobór komputerowych stacji paszowych do grup zwierząt Gatunek zwierząt Liczba zwierząt przypadająca na 1 stację paszową ⇒ Krowy 30 (+/-5) Cielęta 25 Lochy 50* (+/-10) * Liczba loch w boksie. Istotą tego sposobu ywienia jest dostosowanie ilości skarmianej paszy treściwej do wydajności (potrzeb) poszczególnych zwierząt. sK – liczba krów na 1 stację. sL = 50 (+/-10). co uniemo liwia racjonalne stosowanie stacji paszowych. LK – liczba krów mlecznych według stanu średniorocznego utrzymywanych w systemie wolnostanowiskowym. sL – liczba loch na 1 stację.25-50 krów. sK gdzie: PK – liczba komputerowych stacji paszowych dla krów. • Stacje paszowe dla loch: PL = LL . 76 . • Stacje paszowe dla krów mlecznych: PK = LK . za pośrednictwem komputerowego programu. co oznacza. . Zwierzę nie dostanie więcej paszy ni to wynika z jego indywidualnych potrzeb. W zale ności od np. e cyklu zamkniętym na 1 stację przypada około 100 loch. W większości krajowych gospodarstw zajmujących się chowem trzody chlewnej lochy są utrzymywane w niewielkich kojcach (na 6-10 sztuk).

a w szerszej skali . Z opracowania skorzystać mogą nie tylko rolnicy starający się o dofinansowanie projektów modernizacyjnych w ramach PROW 2007-2013. narzędzia i urządzenia rolnicze. Celem podejmowanych przedsięwzięć modernizacyjnych jest poprawa opłacalności działalności rolniczej oraz zwiększenie dochodowości poszczególnych gospodarstw. 77 . narzędzi oraz urządzeń do gospodarstw rolnych.Zakończenie PROW 2007-2013 stwarza szansę na rozwój gospodarstw rolnych przez dofinansowanie projektów obejmujących między innymi modernizację parku ciągnikowo-maszynowego. ekonomicznie uzasadnionego wyposa ania gospodarstw rolnych w ciągniki. Zawarte w pracy wskaźniki i parametry doboru środków mechanizacji do gospodarstw rolnych oraz kryteria oceny tego doboru zostały ustalone dla przeciętnych warunków gospodarowania i dla typowego przebiegu poszczególnych procesów produkcyjnych. w przekonaniu autora około 20%. względnie wskazano na czynniki wpływające na racjonalność doboru i u ytkowania maszyn. jak równie kryteria i wskaźniki oceny tego doboru. e dobór maszyn do gospodarstw będzie dokonywany w sposób przemyślany. Powy sze cele będą mogły być zrealizowane pod warunkiem. Opracowanie zawiera zarówno wytyczne i zasady racjonalnego doboru ciągników. Jest ono kierowane do rolników przygotowujących wnioski o dofinansowanie projektów w działaniu „Modernizacja gospodarstw rolnych” oraz do pracowników ARiMR weryfikujących te wnioski pod kątem dostosowania planowanych inwestycji maszynowych do profilu i skali produkcji. stanowiących punkt wyjścia do właściwej oceny zasadności zakupu maszyn. e kompetentna i umiejętna ocena wniosków w zakresie racjonalności doboru sprzętu rolniczego do gospodarstw nie mo e ograniczać się do mechanicznego stosowania zawartych w tej publikacji wskaźników. ale tak e pozostali producenci rolni planujący inwestycje mechanizacyjne. Zgodnie z zało eniem. W trakcie tej oceny zawsze trzeba dodatkowo zwrócić uwagę na uwarunkowania lokalne i specyfikę poszczególnych gospodarstw. Uwa amy. z uwzględnieniem zarówno wymagań procesu technologicznego. jak równie kryterium eksploatacyjnego. Tam. wartości tych wskaźników i kryteriów nale y traktować z pewnym marginesem tolerancji. wartości wskaźników zostały podane dla przypadków szczególnych. maszyn.wzrost konkurencyjności polskiego rolnictwa. Uzyskany w ramach działania „Modernizacja gospodarstw rolnych” zwrot części kosztów zakupu środków mechanizacji ułatwi producentom rolnym dostęp do najnowszych osiągnięć z zakresu techniki rolniczej i umo liwi wprowadzanie nowoczesnych technologii. gdzie to było mo liwe. Podane w opracowaniu praktyczne wytyczne i wskaźniki doboru stanowią bowiem uniwersalne narzędzie do racjonalnego. Powinna ona natomiast polegać na przyjęciu tych wskaźników jako wielkości orientacyjnych. racjonalny. maszyny. W tym ostatnim przypadku nale y mieć na uwadze przede wszystkim dostosowanie wyposa enia gospodarstw w techniczne środki pracy do skali produkcji. Opracowanie stanowić mo e materiał pomocniczy zwłaszcza przy ocenie wniosków budzących kontrowersje co do zasadności planowanych zakupów środków mechanizacji w warunkach konkretnego gospodarstwa rolnego.

1999. SGGW. GUS. V Stachura W. 2006. Vol. In ynieria Rolnicza nr 13 Kruczkowski M. wyd. 1998. Poradnik u ytkowania techniki rolniczej w tabelach. i in. KTBL-Taschenbuch Landwirtschaft. SGGW. Stan i kierunki rozwoju techniki oraz infrastruktury rolniczej w Polsce. Warszawa (s. Warszawa Pawlak J. Poradnik PROW. Bydgoszcz. Poradnik dla producentów .. Środki transportowe w rolnictwie polskim. Wpływ wykorzystania maszyn rolniczych na koszty mechanizacji w gospodarstwach rolniczych o ró nej powierzchni. Atr express nr 16 Praca zbiorowa. urządzeń i ciągników rolniczych w ramach oceny ekonomiczno-technicznej dokonywanej w Działaniu „Inwestycje w gospodarstwach rolnych” Sektorowego Programu Operacyjnego „Restrukturyzacja i modernizacja sektora ywnościowego oraz rozwój obszarów wiejskich 2004-2006” oraz „Modernizacja gospodarstw rolnych" Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich 2007-2013. Wykorzystanie ciągników i maszyn samojezdnych w rolnictwie polskim. Atr express nr 23 Kogler F. Muzalewski A. Brwinów Szeptycki A. Grześ Z. 1998. 2003. Środki techniczne do zbioru i transportu jabłek. Darmstadt KTBL 2004. Agricultural Engineering International: The CIGR Journal of Scientific Research and Development. Analiza rynku i parku ciągnikowego krajowego rolnictwa . Biznes-Press Dreszer K. Katalog norm i normatywów. Rośliny sadownicze [w] Pruszek P. I/787) KTBL 1994. 2006. 2000. Warszawa Karwowski T. Hasło Ogrodnicze nr 9 SGGW Praca zbiorowa 1999. IBMER. Problemy In ynierii Rolniczej nr 4(50) Pawlak J. Gieroba J. In ynieria Rolnicza nr 4(59) Muzalewski 2007a. 2000. 2005. Betriebsplanung Landwirtschaft 2004/2005. Podstawy zespołowego u ytkowania maszyn. Österreichisches Kuratorium für Landtechnik und Landetwicklung ÖKL Kowalik I. i zespół 2005. Rolnictwo na terenach górskich i terenach o słabszych warunkach glebowych 2002. 2006. GUS. 2004.Warszawa Pawlak J. Ekspertyza.G. GUS. Technika Rolnicza nr 6 Muzalewski A. 1999. 2003. Warszawa Wawrzyńczak P. 2006. ÖKL . Efektywność wybranych czynników produkcji nasion rzepaku ozimego. maszyny i inne środki transportu w gospodarstwach rolnych. KTBL. 2006. Samobie ne ładowarki rolnicze. Wybór ciągnika dla gospodarstwa sadowniczego. Kombajnowy zbiór zbó . FAT-Berichte nr 643 Banasiak J. Roszkowski A. Warszawa PSR 2003c. 2005.dok. 2005. Wrocław Budzyński W. 2007b. Maschinenkosten 2006. 2007. CODR. IBMER. PWN.Richtwerte für die Maschinenselbstkosten 2006. Warszawa PSR 2003b. Ekonomika mechanizacji i energetyzacji rolnictwa. Systematyka i charakterystyka gospodarstw rolnych 2002. 2007. Workability and machinery sizing for combine harvesting. Warszawa Muzalewski A.. IBMER. Warszawa Rabacewicz J. Wyposa enie w ciągniki według PSR 2002. Warszawa Sørensen C.2004. IBMER.. Koszty eksploatacji maszyn (nr 22). Ciągniki. Warszawa Klukowski J. KTBL. IBMER. Hasło Ogrodnicze nr 8 78 .Rzepak. Katalog norm i normatywów. IBMER. Darmstadt Lorencowicz E. Przygotowanie sposobów oceny racjonalności zakupu maszyn. 1997. Agrotechnologia. IBMER. Warszawa PSR 2003a.Literatura Ammann H. Analiza i ocena wyposa enia gospodarstw w ciągniki oraz ich u ytkowania. II. APRA.

Załączniki 79 .

/gosp.9 137.8 336.3 91.96 1.5 1.31 1.68 17.01 2.12 Średnia moc ciągnika kW/ciągn 32.73 3.3 10.1000 1000 ha i > Liczba ciągników tys.6 53.6 163. Grupy obszarowe gospodarstw ha UR Ogółem do 1 1-2 2-3 3-5 5–7 7 – 10 10 – 15 15 – 20 20 – 30 30 – 50 50 – 100 100 – 200 200 – 500 500 .04 1.14 1.73 3.0 42.1 194.7 28.84 4.6 198.0 0.7 61.07 1.2 26.2 30.0 169.9 2.38 0.41 21.9 50.9 170.0 11.50 1.85 2.5 31.99 0.0 34.4 2.2 70.5 59. szt 1364.6 97.3 25.6 29.05 1.77 3.1 1.1 158.56 1.4 27.9 87.3 12.27 2.2 Nasycenie mocą ciągników ** kW/ha UR 3.9 34.27 1.0 180.46 Nasycenie mocą ciągników** kW/gosp 41.4 92.16 3.26 10.na 1 gospocych ciągniki darstwo** szt.4 26.9 78.1 561.4 86.3 58.02 1.Załącznik 1 Wyposa enie rolnictwa w ciągniki.7 29.2 30.2 9.77 0.15 63.1 56. 2003c] 80 .03 1. 1062.5 Liczba Liczba gospodarstw ciągników posiadają. Wyposa enie rolnictwa polskiego w ciągniki rolnicze w 2002 r.2 42.7 146. przyczepy i ładowacze Tabela I.32 6.6 68.6 27.1 123.4 28.86 2.2 49.47 5.71 9.7 38.3 26.0 1258.8 32.0 59.4 10.1 113.2 54.7 216.6 ** w gospodarstwach posiadających ciągniki Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS [PSR 2003a.

53 108 94 1.3 1.9 1.56 0. 2003c] 81 .91 Liczba ładowaczy.9 1. tys.02 0.03 0. szt.01 0.30 155 125 1.3 19.Tabela II. w tym w grupach gospodarstw według ha UR Ogółem 10–15 15-20 20-30 30-50 > 100 45 6 7.6 33.36 0.3 1.15 17.44 137 96 1.74 94 49 1.90 0.4 43.21 33. Przyczepy i ładowacze w polskim rolnictwie w 2002 r.80 0.0 1. Liczba przyczep na 1 gospodarstwo * Wskaźnik liczby przyczep do liczby ciągników 726 465 1. tys.05 8.6 40.01 0.42 0.0 32.7 17. tys.13 1.11 44.9 8.27 34.31 * wskaźnik liczby przyczep na ka de gospodarstwo posiadające przyczepy ** wskaźnik liczby ładowaczy na ka de gospodarstwo posiadające ładowacz Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS [PSR 2003a. tys.82 63 26 2. Liczba gospodarstw posiadających przyczepy.63 92 56 1.12 0.36 1.07 0. Liczba gospodarstw posiadających ładowacze.4 1.30 21.0 1.20 0.28 Liczba przyczep.23 0.21 5-10 1-5 Wyszczególnienie 50-100 33 11 3. szt.01 0.04 0. Liczba ładowaczy na 1 gospodarstwo ** Wskaźnik liczby ładowaczy do liczby ciagników 209 200 1.0 5.03 40.07 9.5 1.63 0.

średnio 2.2 16. d) Nale y zwrócić uwagę. w celu usprawnienia zbioru i transport płodów rolnych z pola do gospodarstwa. 20 letnich 82 .5 92 3.59 6. np./gosp.9 109 2./ha UR godz. Pomimo znacznego zu ycia stare ciągniki nie są złomowane. nie nale y uwzględniać starych.6 106 2. W okresie niw lub zbioru okopowych liczy się ka dy ciągnik z przyczepą. gdy zwykle ma on zastosowanie do ró nych prac pomocniczych w gospodarstwie.6 2002 46.3 26.9 96 2.1 lata Wykorzystanie zdolności przerobowej w okresie T Źródło: Badania własne z lat 1992-2002 a) b) c) 86. w którym przy określonym wykorzystaniu rocznym maszyny zostanie wykorzystana jej pełna zdolność przerobowa (potencjał eksploatacyjny) Wykorzystanie zdolności przerobowej w okresie T = określa przewidywane zu ycie potencjału eksploatacyjnego maszyny w przewidywanym okresie jej u ytkowania. względnie przy obsłudze produkcji zwierzęcej. Przewi.0 1999 40. T b) Teoretyczny okres eksploatacji c) d) a) ha UR szt.6 21. Charakterystyka wyposa enia oraz u ytkowania ciągników w 41 gospodarstwach rolnych – wyniki badań IBMER z lat 1992-2002 Wyszczególnienie Średnia powierzchnia gospodarstw Liczba ciągników Średnia moc ciągnika Nasycenie mocą Nasycenie mocą Nakłady pracy ciągników Średnie wykorzystanie.4 429 1.dalszy okres eksploatacji dywany łączny okres eksploat.6 1993 28. e stosunkowo du a. liczba ciągników w poszczególnych gospodarstwach (w 2002 r./100 ha kW kW/gosp.7 366 2.4 121 2.1 91 3.0 366 1.9 96 2. gdy są te potencjalnym źródłem części wymiennych dla nowszych jednostek podobnego typu. w tym w usługach Wiek w 2002 r. Kupując nowy ciągnik rolnik nie pozbywa się starego i mocno wysłu onego.2 30.7 27.40 39.34 8. a tak e w okresach spiętrzenia prac polowych.09 39. Z powy szych względów w analizie i ocenie wyposa enia gospodarstwa w ciągniki rolnicze i ocenie racjonalności zakupu nowego ciągnika.9 382 3.Załącznik 2 Wybrane wyniki badań IBMER Tabela III. W badanych gospodarstwach niektóre ciągniki miały nawet po 35-40 lat./rok % 1992 27.8 31.5 10.66 5.3 30.3 % Przewidywany dalszy okres eksploatacji = deklarowany przez rolnika dalszy okres u ytkownika Łączny okres eksploatacji (T) = wiek maszyny + przewidywany dalszy okres eksploatacji Teoretyczny okres eksploatacji = okres czasu. a mogłoby się wydawać nawet nadmierna w stosunku skali produkcji.75 45.37 41. szt. kW/ha UR godz.34 8.66/gospodarstwo) jest po części rezultatem u ytkowania starych i mocno wyeksploatowanych jednostek.2 109 2. szt.

3 14.2 14.9 14.6 14.50 50 .) lata 18. gdy wykonując pomocnicze zadania w gospodarstwie.6 18.i starszych jednostek.8 16.6 Przewidywany okres eksploatacji lata 26 22 23 26 20 25 26 25 Średnie wykorzystanie godz.0 16.5 Źródło: Obliczenia własne Tabela V.6 17.4 12.Teoretycztanie zdol. Charakterystyka wyposa enia oraz u ytkowania wybranych maszyn w gospodarstwach rolnych Wyszczególnienie kombajny zbo owe kombajny do zbioru ziemniaków i buraków prasy zbierające siewniki zbo owe opryskiwacze ciągnikowe rozrzutniki obornika przyczepy rolnicze ładowacze ciągnikowe Średnia liczba maszyn szt. 18 65 98 72 52 55 18 29 403 Średnia moc Wiek Łączny okres eksploatacji T lata 27 30 29 26 29 24 25 25 27 Wykorzys. nie konkurują one o podstawowe prace z nowymi.7 18.6 15.Wykorzys. 26 19 24 43 37 19 94 37 Wiek (w 2002 r.157 Razem/średnio kW 30 34 39 44 43 45 54 56 42 lata 17./rok % 38 319 72 36 335 84 31 388 93 28 428 92 35 344 82 33 362 71 21 566 119 25 473 97 31 387 86 ha UR 7.wyniki badań IBMER z lat 1992-2002 Grupy gospodarstw Liczba ciągników szt./rok 63 39 31 26 39 35 122 65 Źródło: Badania własne z lat 1992-2002 83 .7 .0 11. Ciągniki w gospodarstwach rolnych .30 30 .75 75 .0 14.10 10 . Tabela IV.ny okres tanie ności prze.0 20.eksploaroczne robowej tacji WR lata godz.1 9.40 40 .20 20 .100 100 .

2-1.9 1. nale y zwrócić uwagę.75-1. zu ycie paliwa.5 7-11 7-11 7-11 2-7 2-7 3-7 2-5 2-5 Rodzaj gleby lekka średnia cię ka kW/m 18-30 27-55 50-110 10-23 18-42 32-73 12-25 20-38 40-75 4-9 8-18 17-37 7-12 10-20 19-36 2-4 4-6 5-10 14-21 19-33 32-50 10-17 15-27 26-44 8-15 12-25 23-43 7-8 8-10 10-11 10-11 11-13 13-16 5-13 9-26 13-39 kW/rząd 0. 5-9 5-7 7-9 7-9 7-11 6-10 5-7 5-7 4.2 84 . klasa uciągu (masa i moc) współpracującego z maszyną ciągnika.9-2.7 2. Tabela VI. Zapotrzebowanie na moc współpracującego z maszyną (narzędziem) ciągnika w poszczególnych rodzajach prac polowych. w zale ności od typu gleby prezentuje tabela VI.2 1. od którego zale y wydajność prac uprawowych. o wydajności dostosowanej do skali produkcji.7 1. Zapotrzebowanie mocy ciągnika przy pracach uprawowych i siewie (w kW na 1 metr szerokości roboczej lub na 1 rząd) Rodzaj pracy/maszyna/narzędzie Pług Kultywator Podorywka Brona talerzowa Brona łopatkowa Brona zębowa Glebogryzarka Brona aktywna wirnikowa Brona aktywna rotacyjna Siewnik rzędowy Siewnik rzędowy pneumatyczny Siew bezpośredni Siewnik punktowy mechaniczny Siewnik punktowy pneumatyczny Źródło: [KTBL 2004] Prędkość robocza km/godz.7-2.2 1. i oceny tego doboru.7-3. W zale ności od wymaganej wydajności prac uprawowych ró nice w klasie uciągu i mocy podstawowego ciągnika pomiędzy gospodarstwami dysponującymi skrajnie ró nymi glebami mogą być nawet dwukrotne. Podczas doboru ciągników do gospodarstwa.5-3.5-1.5-7 4-8 5-10 9-15 5-10 5-10 Głębokość pracy cm 20-30 15-25 10-15 7-10 7-9 2. e podstawowy ciągnik w gospodarstwie powinien zapewnić mo liwość pracy w najtrudniejszych warunkach glebowych z dostatecznie du ymi narzędziami uprawowymi. a tak e tempo zu ywania się elementów roboczych maszyn.Załącznik 3 Zwięzłość gleby Zwięzłość gleby jest tym czynnikiem.

nie zawsze jest mo liwe optymalne zestawienie ciągnika i maszyny.) Buraki cukrowe (zbiór ogławiaczem i wyorywaczem) Buraki cukrowe (zbiór kombajnem 10-rzęd. peluszka. zwięzłość gleby. organizację prac polowych i wzajemny dobór ciągnika i maszyny. ich odległość względem siedziby gospodarstwa.Załącznik 4 Nakłady pracy ciągników w technologiach produkcji roślinnej Nakłady pracy ludzi. co niezmiernie wa ne. zwłaszcza w okresach spiętrzenia prac polowych. Produkcja okopowych wymaga 2-3. [SGGW 1999] Plon t/ha 3-6 3-6 3-6 2-4 2-4 20-35 20-35 30-45 30-45 30-45 40-70 20-50 5-8 Nakłady pracy ciągników godz. W części przypadków 85 . które dysponuje jednym lub dwoma ciągnikami. bobik Ziemniaki (zbiór kopaczką) Ziemniaki (zbiór kombajnem 1-rzęd. Do czynników wpływających na poziom tych nakładów nale y zaliczyć tak e wielkości poszczególnych pól./ha 12-14 12-14 11-13 13-15 12-16 43-52 52-58 55-70 32-38 14-15 21-26 25-47 15-30 Wyniki badań prowadzonych przez IBMER w latach 1992 -2002 wskazują. e rzeczywisty poziom nakładów czasu (h) i pracy (kWh) ciągników w poszczególnych technologiach produkcji polowej często znacznie odbiega od wielkości normatywnych . maszyn i ciągników w produkcji roślinnej są zró nicowane w zale ności od rodzaju uprawianej rośliny. których pochodną jest plon roślin uprawnych. sposób zmechanizowania zabiegów oraz. ukształtowanie terenu. Tabela VII. a taka produkcja siana łąkowego. które charakteryzują się stosunkowo niskim zaanga owaniem pracy ciągników zaliczają się zwłaszcza zbo a i rośliny technologicznie podobne. W gospodarstwie.) Buraki cukrowe (zbiór kombajnem 6-rzęd.krotnie większego nakładu pracy ciągników i maszyn.tabela VIII. Normatywne nakłady czasu pracy ciągników w uprawie poszczególnych rodzajów roślin Rodzaj uprawy Pszenica ozima yto i pszen yto Zbo a jare Rzepak Groch. środki chemicznej ochrony roślin). a tak e od poziomu nakładów środków plonotwórczych (nawozy. Typowe czasy pracy ciągników na realizację czynności maszynowych w poszczególnych technologiach produkcji roślinnej przedstawia tabela VII. Do upraw.) Kukurydza na kiszonkę (zbiór sieczkarnią samobie ną) Sianokiszonka z traw (zbiór zbieraczem pokosów) Siano (zbiór zbieraczem pokosów) Źródło: [Lorencowicz 2007].

5 5.5 Średnia moc u ytych ciągników kW 48 39 47 41 27 26 23 50 48 38 51 38 47 36 Nakłady pracy ciągników godz.5 7 7.ciągnik o du ej mocy współpracuje z maszyną lub przyczepą o znacznie mniejszym zapotrzebowaniu na siłę uciągu.)) Kukurydza na kiszonkę (sieczkarnia ciągnikowa) Sianokiszonka (sieczkarnia samobie na) Kukurydza na kiszonkę (sieczkarnia samobie na) Mieszanka jara Pszenica jara Pszenica ozima Zbo a jare Kukurydza ziarno Zbo a ozime Pszen yto ozime Siano (kosiarka+zbieracz pokosów) Źródło: Wyniki badań IBMER z lat 1992-2002 Powierzchnia pola ha 3.0 3. Nakłady pracy ciągników w uprawie poszczególnych rodzajów roślin w wybranych gospodarstwach o areale 30-55 ha UR Rodzaj uprawy Buraki (kombajn 1-rzęd.7 6.2 17 9 9 8.8 14./ha 53 46 44 41 35 32 29 24 21 19 17 16 14 10 kWh/ha 2870 1876 2013 1692 954 864 722 1203 1042 767 841 636 669 320 86 .) Ziemniaki (kombajn 1-rzęd.5 1. Tabela VIII.3 10 13.) Ziemniaki (kombajn 1-rzęd.

lata. Zró nicowanie warunków pracy maszyn w poszczególnych gospodarstwach Specyficzne potrzeby gospodarstw. która przy określonej strukturze zasiewów zale y między innymi od stosowanej technologii produkcji. Jest ono powodowane pewnym zró nicowaniem struktury zasiewów w poszczególnych latach. w tym na wartość wskaźników tzw. b). W rezultacie gospodarstwo zwykle dysponuje pewną nadwy ką potencjału maszyn (ich liczby lub wydajności) w stosunku do potrzeb wynikających z przeciętnej struktury i powierzchni upraw. Nale y ponadto pamiętać o cyklicznej. Trudność w precyzyjnym oszacowaniu potencjalnego wykorzystania maszyny w gospodarstwie wyłącznie na podstawie danych zawartych we wniosku o przyznanie pomocy.Załącznik 5 Tolerancja oceny doboru maszyn do gospodarstw rolnych Konieczność uwzględnienia 20% marginesu tolerancji. Wykorzystanie minimalne maszyny WRN obliczamy wg wzoru: WR N = k ⋅ TH ⋅ W07 (ha/rok) T gdzie: TH – potencjał eksploatacyjny maszyny wyra any najczęściej liczbą godzin pracy.75 wartości normatywnych). 39-40). c). względnie jest powodowane czynnikami koniunkturalnymi.5-0. To zró nicowanie najczęściej wynika z zasady stosowania płodozmianu i związanej z nią rotacją upraw poszczególnych roślin pomiędzy polami o niejednakowej wielkości. minimalnego wykorzystania maszyny. b). Zró nicowanie właściwości eksploatacyjnych podobnych typów maszyn i urządzeń rolniczych. k – współczynnik korekcyjny (przyjęty dla PROW 2007-2013 na poziomie 0. 87 . a dalej na ocenę tego doboru. Trzeba w tym miejscu podkreślić. h. w tym poziomu zmechanizowania oraz krotności wykonywania zabiegów itp. Te warunki wpływają na racjonalność doboru środków mechanizacji do poszczególnych gospodarstw. W07 – wydajność eksploatacyjna. ze względu na liczbę i wydajności maszyn oraz moce ciągników determinowane są indywidualnymi warunkami gospodarowania. Zró nicowanie warunków pracy maszyn w poszczególnych gospodarstwach. Potencjalne wykorzystanie maszyny w gospodarstwie Sposób oszacowania potencjalnego wykorzystania maszyny w gospodarstwie omówiono w publikacji „Ekspertyza – racjonalność zakupu maszyn” (str. e oszacowana wartość potencjalnego wykorzystania maszyny WR jest wielkością przybli oną. w ocenie racjonalności doboru maszyn do gospodarstw. wynika z kilku podstawowych przyczyn: a). corocznej zmienności zapotrzebowania gospodarstwa na pracę środków mechanizacji. T – okres eksploatacji. a). ha/h.

określania ró nych kategorii mocy (maksymalna. stan i zachwaszczenie upraw) organizacyjnymi (np. w tym ciągników. wilgotność roślin w czasie zbioru). produkcyjnymi (plony płodów rolnych. z uwagi na specyficzne rozwiązania konstrukcyjne. pojemność zbiornika.na zdolność maszyny do wykonania określonej pracy w tym okresie. kształt i wielkość pól.) oraz eksploatacyjnych. w tym zwłaszcza wydajności maszyny. Nale y jednak zauwa yć. wyposa enie opcjonalne. 88 . moc silnika). Zasadę uwzględnienia 20% marginesu tolerancji nale y stosować przy ocenie racjonalności doboru wszystkich rodzajów środków mechanizacji. Zró nicowanie właściwości eksploatacyjnych podobnych typów maszyn rolniczych Jednym z pierwszych kroków podczas weryfikacji wniosku i oceny racjonalności zakupu maszyny jest identyfikacja jej rodzaju i typu (modelu). opady deszczu w okresie prac polowych. wydajnością pracy. Zró nicowanie powy szych warunków pomiędzy poszczególnymi gospodarstwami wpływa więc na wydajność prac maszynowych. topograficznymi (rzeźba/pofałdowanie terenu. Ponadto. c). zale na nie tylko od jej parametrów technicznych (np. jej wilgotność i zakamienienie. Ta niejednoznaczność wynika ze stosowania przez poszczególnych producentów niejednakowych norm pomiaru mocy silników. a pośrednio na zmienną wartość wskaźników minimalnego wykorzystania określonego typu maszyny. podstawowych parametrów technicznych. Ogół tych czynników rzutuje na ilość pracy mo liwą do wykonania w ciągu dnia roboczego. liczba i odległość działek). Powy sze ró nice ograniczają mo liwość precyzyjnego określenia zarówno wydajności środków mechanizacji. W rezultacie ró nice mocy u ytecznej poszczególnych pojazdów rolniczych mogą wynosić nawet kilkanaście procent pomimo deklarowanej w ich specyfikacji technicznej identycznej mocy silników. a razem z liczbą dni dyspozycyjnych w okresie agrotechnicznym . mogą ró nić się np. Wielkością zmienną jest natomiast wydajność maszyny. maszyn i urządzeń rolniczych. umo liwiająca określenie parametrów technicznych (np. e wyra ony w godzinach pracy potencjał pracy maszyny TH ma wartość stałą. taki parametr jak moc silnika ciągnika lub kombajnu zbo owego. kombajnów.Przyjmujemy. znamionowa). e maszyny o podobnej specyfikacji ww. dostępność środków transportowych do odbioru płodów rolnych od kombajnów). dawki środków produkcji. moc współpracującego ciągnika itp. szerokość robocza. głębokość prac uprawowych. a tak e z braku szczegółowych informacji o zastosowanej normie pomiaru lub kategorii mocy. nie zawsze jest jednoznacznym wyró nikiem właściwości eksploatacyjnych danego sprzętu. liczba elementów roboczych. jak i wskaźników ich racjonalnego doboru do gospodarstw rolnych. Te warunki pracy maszyn rolniczych charakteryzowane są między innymi następującymi czynnikami: przyrodniczymi (rodzaj/zwięzłość gleby. ale równie od warunków pracy. szerokość robocza. moc silnika itp.

s. uszkodzeń i zanieczyszczeń ziarna. ich plonu i wielkości pół zamieszczono w publikacji „Ekspertyza – racjonalność zakupu maszyn” (Załącznik 4. celem zapewnienia określonej wydajności zbioru. który pobiera więcej mocy ni maszyny z napędem mechanicznym. 94). Zmniejszają one co prawda jednostkowe naciski na glebę. wilgotności w trakcie zbioru. Ponadto oferowane obecnie kombajny wyposa one są w standardzie w klimatyzację. czasami na podstawie szerokości roboczej zespołu niwnego. z potencjalną powierzchnią wykorzystania maszyny w gospodarstwie. ni jeszcze kilka lat temu. Jednak producenci najczęściej nie podają wartości tego parametru w specyfikacji technicznej kombajnów6. celem ograniczenia emisji szkodliwych składników spalin do atmosfery. Głównym parametrem determinującym wydajność efektywną kombajnu zbo owego jest jego przepustowość. Wymogi tej normy mogą być dotrzymane między innymi przez intensywne schładzanie powietrza doładowującego. będące pochodną mocy silnika i wydajności eksploatacyjnej W07 (ha/h). Poza tym większość nowoczesnych kombajnów jest sprzedawana z napędem hydrostatycznym.Załącznik 6 Tolerancja oceny doboru kombajnów zbo owych Oceniając dobór do gospodarstwa kombajnu zbo owego porównuje się jego minimalne wykorzystanie w roku WRN (ha/rok). Szczegółowe zestawienie wydajności eksploatacyjnych dla kombajnów o ró nej mocy. Określa ona zdolność kombajnu do wymłócenia określonej masy zbo a (słomy i ziarna) w jednostce czasu przy dopuszczalnym (minimalnym) poziomie strat. od rodzaju zbieranego zbo a (łatwość wymłacania oraz stosunek masy ziarna do słomy). e z początkiem 2008 roku wprowadzono w Polsce obowiązek stosowania silników zgodnych z wymaganiami normy Tier IIIa. głównie na podstawie mocy silnika. a tym samym zwiększają tak e zapotrzebowanie na moc silnika. Dodatkowym czynnikiem obni ającym moc przekazywaną na zespoły młócąco-separujące jest powszechne stosowanie opon radialnych. oraz zale y ona tak e od warunków terenowych. zachwaszczenia łanu zbo a. w zale ności od rodzaju zbieranych roślin. z pewnym przybli eniem. współczesny kombajn musi obecnie dysponować wyraźnie mocniejszym silnikiem. Ogół powy szych czynników (zró nicowanie warunków zbioru. wzrost mocy silników) uzasadnia stosowanie 20% tolerancji w ocenie racjonalności doboru kombajnu do gospodarstwa i do określonego areału zbó . W tej sytuacji o przepustowości i wydajności kombajnu wnioskujemy pośrednio. Przepustowość kombajnu wyra ana jest w kg/s. z uwagi np. separującego i czyszczącego. W rezultacie. Wią e się to jednak z obni eniem mocy u ytecznej silnika. 89 . Kombajny do zbioru zbó . Trzeba jednak zauwa yć. a zwłaszcza od poprzecznego nachylenia terenu. ale podnoszą o kilka procent opory przetaczania kombajnu po polu. zale na od rozwiązań konstrukcyjnych i parametrów technicznoeksploatacyjnych zespołów: młócącego. na konieczność zastosowania wydajnego wentylatora chłodzącego. 6 Jest to zresztą wielkość zmienna zale na np. która równie ma określone zapotrzebowanie na moc silnika.

przy danej prędkości roboczej. względnie zbiór z mniejszą prędkością. niwnych są wielkościami orientacyjnymi. e jego prędkość robocza nie powinna przekraczać 6-8 km/h. Szerokość zespołu niwnego dobiera się głównie w zale ności od wysokości osiąganych plonów zbó . a przez czołowych producentów rolnych gospodarujących na lepszych glebach i/lub stosujących zaawansowane. Zapotrzebowanie mocy na rozdrabnianie słomy wynosi 10-16 (20) kW w zale ności od typu kombajnu i rozdrabniacza. Obni a się równie stabilność oraz przepustowość i wydajność kombajnów. a zwłaszcza na zboczach o pochyleniu powy ej 10-15% jakość pracy kombajnów zbo owych ulega znacznemu pogorszeniu.konieczność cięcia zbo a niepełną szerokością hedera.ograniczoną mocą silnika prędkość jazdy podczas ruchu pod górę. aby minimalizować straty ziarna na wytrząsaczach oraz sitach czyszczących. Wzrastają straty i zanieczyszczenia ziarna wynikające z nierównomiernego obcią enia zespołów wydzielających i czyszczących. e w większości przypadków ró nica pomiędzy minimalną powierzchnią wykorzystania. Kombajn zbo owy osiąga ni sze wydajności pracy w terenie pochyłym z uwagi na: . Zbiór zbó w terenie pofałdowanym W terenie pofałdowanym. Dlatego wę sze z oferowanych do danego modelu kombajnu hedery stosowane są przez rolników uzyskujących wy sze od przeciętnych plony zbó . powodowane przesuwaniem się masy słomy i ziarna w kierunku pochylenia kombajnu. a więc stosunkowo niskie plony zbó . 90 . W przeciwnym przypadku efektywna wydajność zbioru zbó zmniejsza się o 15-20%. Z powy szych względów mniejsza od typowej (jak w tabeli 26) szerokość zespołu niwnego mo e być jedynym z argumentów uzasadniających zastosowanie obni onych kryteriów w ocenie racjonalności doboru kombajnu do gospodarstwa. z uwagi na ograniczoną przepustowość kombajnu. e nowe kombajny są kupowane nie przez rolników uzyskujących przeciętne. Nale y zwrócić uwagę. Trzeba jednak dodać. Biorąc pod uwagę powy sze argumenty nale y obni yć kryterium oceny doboru kombajnów zbo owych wyposa onych w rozdrabniacz słomy łącznie o 25%. Napęd tego urządzenia pochłania w du ych kombajnach 7-10%. Taką nadwy ką mocy powinien dysponować silnik kombajnu. a w mniejszych około 10-13% mocy generowanej przez silnik.Szerokość zespołu niwnego (hedera) Podane w tabeli 26 szerokości zespołów przeciętnymi dla danej mocy kombajnu. a opcjonalnie w dodatkowy rozrzutnik słomy i plew. wyznaczoną według mocy silnika lub według szerokości roboczej zespołu niwnego. W tym przypadku zapewnienie optymalnej przepustowości kombajnu. intensywne technologie uprawy zbó o plonie rzędu 5-8 t/ha. jest mo liwe przy mniejszej szerokości zespołu niwnego. A trzeba przy tym dodać. a wydajność eksploatacyjna o 10-15%. Zasadniczym ograniczeniem jest w tym przypadku określona przepustowość (i moc) kombajnu oraz fakt. aby utrzymać zało oną wydajność zbioru. . zamiast standardowego 20% marginesu tolerancji oceny wykorzystania w roku. Przy tak wysokich plonach zbiór zbó wykonywany jest z mniejszą wydajnością powierzchniową. Rozdrabniacz (szarpacz) słomy Obecnie większość kombajnów jest standardowo wyposa ona w rozdrabniacz słomy. powinna się zawierać w standardowym 20% marginesie tolerancji oceny. zwiększa natomiast zapotrzebowanie na moc. e kombajn o określonej mocy silnika i przepustowości mo e być wyposa ony w hedery o ró nej szerokości.

3 + [200 − 175 ] ⋅ [152 . 1) na podstawie zawartych w tabeli danych lub mo na obliczyć na podstawie tych danych według wzoru: W R N = W R N (1 ) + [N − N(1) ]⋅ [WR N (2 ) − WR N (1) ] N (2 ) − N (1) gdzie: WRN – minimalne wykorzystanie kombajnu o mocy N. Według tabeli 29 kombajn o mocy bezpośrednio ni szej od N = 200 kW ma moc N(1) = 175 kW. Proponujemy. Dodatkowo w warunkach rolnictwa podgórskiego i górskiego zmniejszenie wydajności eksploatacyjnej kombajnów zbo owych powodowane jest ponadto: . N – moc silnika kombajnu. N(2) – moc silnika kombajnu o mocy bezpośrednio wy szej od N. kW. w celu zapewnienia zbioru zbó w stosunkowo krótkim okresie agrotechnicznym. 91 .6 ha/rok 220 − 175 Minimalne wykorzystanie kombajnu o mocy silnika 200 kW wynosi w przybli eniu 140 ha/rok. WRN(1) – minimalne wykorzystanie kombajnu o mocy bezpośrednio ni szej od N..7 ha/rok.3 ] = 139.3 ha/rok. . rozdrobnienie pól. co zmniejsza liczbę dni dyspozycyjnych w okresie niw. z uwagi na wolniejsze i ostro niejsze wykonywanie nawrotów na krańcach pola w celu zachowania stabilności kombajnu. aby dla kombajnów u ytkowanych w terenach pofałdowanych i podgórskich stosować specjalne kryteria oceny ich doboru. dla którego wyznaczane jest WRN. aby w tym przypadku stosować 30-35% tolerancję oceny wykorzystania kombajnów.małą powierzchnią pól. warunki i odległość dojazdu). ha/rok. Ogół powy szych czynników przemawia za tym. w zale ności od lokalnych warunków pracy (np. Tereny podgórskie charakteryzują się równie większą częstotliwością i poziomem opadów deszczu. Wyznaczenie minimalnego wykorzystania kombajnu o określonej mocy silnika Wartość wskaźnika minimalnego wykorzystania WRN kombajnu o niewymienionej w tabeli 29 mocy silnika mo na interpolować graficznie (rys. Minimalne wykorzystanie kombajnu (1) wynosi WRN(1) = 123. a kombajnu (2) WRN(2) = 152.konieczność częstszego zatrzymywania maszyny i rozładunku nie do końca wypełnionego ziarnem zbiornika.7 − 123 . stopień nachylenia zboczy. WRN(2) – minimalne wykorzystanie kombajnu o mocy bezpośrednio wy szej od N. kW. Przykład: Wyznaczyć minimalne wykorzystanie WRN kombajnu o mocy silnika N = 200 kW. ha/rok. a o mocy bezpośrednio wy szej N(2) = 220 kW. kW. aby zmniejszyć obcią enie silnika i mechanizmów napędowych.stratami czasu. W tych trudnych warunkach potrzebne są maszyny o wy szej od typowej mocy i wydajności. ha/rok. N(1) – moc silnika kombajnu o mocy bezpośrednio ni szej od N. a w związku z tym większą liczbą nawrotów oraz trudniejszymi warunkami dojazdu do pól. W R N = 123 .

6×0. 1.65 = 90.7 ha/rok WRN(-35%) = 139.30% (praca kombajnu w terenie pofałdowanym) WRN(-30%) = 139.Minimalne wykorzystanie kombajnu o mocy silnika 200 kW z uwzględnieniem tolerancji oceny: . Graficzne wyznaczenie minimalnego wykorzystania WRN kombajnu w zale ności od mocy silnika 92 .25% (dla kombajnów z szarpaczem słomy) .75 = 104.80 = 111.7 ha/rok 220 210 200 190 180 170 160 150 140 130 120 110 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 60 80 Wykorzystanie minimalne.35% (praca kombajnu w terenie podgórskim) WRN(-20%) = 139.6×0. kW Rys.20% (tolerancja standardowa) .70 = 97. WrN (ha/rok) WRN = 140 ha/rok N = 200 kW 100 120 140 160 180 200 220 240 260 280 300 Moc silnika kombajnu.6×0.6×0.7 ha/rok .7 ha/rok WRN(-25%) = 139.