You are on page 1of 68

przegląd

morski
ISSN 1897-8436

MIESIĘCZNIK | LUTY 2010 | NR 2 (032)

str. 9

PERSPEKTYWY
ŻEGLUGI ARKTYCZNEJ
KONCEPCJA UŻYCIA OKRĘTÓW PODWODNYCH str. 4| MIĘDZYNARODOWY
KODEKS OCHRONY STATKU I OBIEKTU PORTOWEGO str. 44
POLITYKA I GOSPODARKA MORSKA POLITYKA
TECHNIKA I GOSPODARKA MORSKA
I UZBROJENIE
str.|24

Bezzałogowe
Koncepcja użycia patrolowe jednostki
okrętów podwodnych nawodne
TECHNIKA I UZBROJENIE
str.|4
Europejskie uniwersalne
PRAWO MORSKIE okręty transportowo-
-desantowe (cz. II)

str.|28

str.|52

Nowe rozwiązania
w zakresie żeglugi
na Zalewie Wiślanym

Redaktor prowadzący: Informacje o kolportażu: Elżbieta Toczek


kmdr ppor. dr Mariusz Konarski tel.: CA MON 840-400, +4822 684 04 00
tel.: CA MON 266-207; 262-413, Zastępca dyrektora, sekretarz redakcji
Zespół e-mail: bandera@mw.mil.pl „Polski Zbrojnej”: Wojciech Kiss-Orski
Redaktor merytoryczny: dr Jan Brzozowski, tel.: CA MON 840-222, (0-22) 684-02-22;
redakcyjny mjr Grzegorz Predel tel.: CA MON 845-186 e-mail: wko@redakcjawojskowa.pl
Dyrektor Redakcji Wojskowej Opracowanie stylistyczne: Reklama: reklama@redakcjawojskowa.pl
redaktor naczelny: Marek Sarjusz-Wolski Katarzyna Kocoń, Teresa
tel.: CA MON 845-365, 845-685; faks: 845-503 Wieszczeczyńska, Urszula Zdunek Zdjęcie na okładce: Marian Kluczyński
Zastępca dyrektora: ppłk Lech Mleczko Skład i łamanie: Daniela Bartkiewicz
tel.: CA MON 845-685, Kolportaż i reklamacje: Bellona SA Druk: Drukarnia Wydawnictw Specjalnych
e-mail: lech.mleczko@redakcjawojskowa.pl +4822 457-04-37, 687-90-41, CA MON 879-041 Sztabu Generalnego WP
„Przegląd Morski” ukazuje się od grudnia 1928 roku.
¢ POLITYKA I GOSPODARKA MORSKA
przegląd
Koncepcja użycia okrętów podwodnych
kmdr por. Mariusz Pelc, ppor. mar. Krzysztof Pająk................................. 4
morski
LUTY 2010 | NR 2 (032)
Perspektywy żeglugi arktycznej
dr Michał Łuszczuk . ................................................................................... 9
Szanowni Czytelnicy!
O przyszłości Marynarki Wojennej – ad verbum Numer otwiera arty-
kmdr por. Tomasz Przybylski, kmdr por. Robert Władzikowski............ 16 kuł kmdr. por. Mariu-
sza Pelca i ppor. mar.
¢ technika i uzbrojenie Krzysztofa Pająka
o potrzebie posiada-
Bezzałogowe patrolowe jednostki nawodne
nia okrętów podwod-
ppłk w st. spocz. dr inż. Jerzy Garstka .................................................. 24
nych w strukturach
Europejskie uniwersalne okręty transportowo-desantowe (cz. II) MW. Autorzy zwracają uwagę na zmianę
kpt. mar. Krzysztof Szczyrbowski............................................................ 28 hierarchii zagrożeń występujących na
akwenach morskich, gdzie priorytetem
staje się walka z terroryzmem. Z kolei
¢ szkolenie i wychowanie
dr Michał Łuszczuk przedstawia perspek-
tywy żeglugi arktycznej. Autor omawia moż-
Zmiany w przepisach dotyczących żołnierzy zawodowych (cz. II)
liwości i uwarunkowania związane
płk Piotr Pabisiak-Karwowski.................................................................. 34
z wykorzystaniem istniejących szlaków
Oświadczenie o stanie majątkowym żeglugowych. Polemika wokół artykułu
płk Tomasz Piekarski ............................................................................... 40 kmdr. por. Tomasza Przybylskiego oraz
kmdr. por. Roberta Władzikowskiego „Jaka
¢ PRAWO MORSKIE Marynarka Wojenna?” wymusiła na auto-
rach replikę, w której podają argumenty,
Międzynarodowy Kodeks Ochrony Statku i Obiektu Portowego
którymi kierowali się, gdy formułowali swoje
mgr inż. Alicja Mrozowska..................................................................... 44 opinie.O bezzałogowych patrolowych jed-
Nowe rozwiązania w zakresie żeglugi na Zalewie Wiślanym nostkach nawodnych USV informuje płk
kmdr por. dr Dariusz R. Bugajski............................................................. 52 w st. spocz. dr inż. Jerzy Garstka. Skonstru-
owano bezzałogowe szybkie jednoski
¢ SIŁY MORSKIE INNYCH PAŃSTW motorowe wyposażone w odpowiedni
moduł uzbrojenia. Autor przedstawia
Z życia flot ich konstrukcje i zastosowanie. Nowe roz-
kmdr por. Maciej Nałęcz.......................................................................... 55 wiązania prawne w zakresie żeglugi na Zale-
wie Wiślanym prezentuje natomiast kmdr
¢ Historia morska
por. dr Dariusz R. Bugajski. Podkreśla, że
w dalszym ciągu nie rozwiązano do końca
Polskie związki z Cowes
problemu polskiej i międzynarodowej
kmdr ppor. rez. Zdzisław Kryger ............................................................. 58
żeglugi na tym akwenie. Państwa uwadze
polecam także pozostałe, równie interesu-
jące artykuły polemiczne podejmujące
tematykę morską.
Życzę przyjemnej lektury i zapraszam do
dzielenia się swoimi uwagami oraz przemy-
śleniami na łamach naszego czasopisma.
Aleje Jerozolimskie 97, 00-909 Warszawa, tel.: CA MON 845 365, +4822 6845365,
+4822 6845685, www.polska-zbrojna.pl, e-mail: sekretariat@redakcjawojskowa.pl kmdr ppor. dr
Mariusz Konarski
Treści numeru są dostępne na stronie internetowej www.polska-zbrojna.pl
redaktor prowadzący

2010/02 przegląd morski 


polityka i gospodarka morska A jednak potrzebne

kmdr por. Mariusz


Pelc
Dywizjon Okrętów
Podwodnych
Absolwent AMW.
W latach 2002–
–2006 dowodził ORP
„Sęp” obecnie jest
dowódcą ORP
„Orzeł”.

Koncepcja użycia
ppor. mar. Krzysztof
Pająk
okrętów podwodnych
Dywizjon Okrętów
Podwodnych W mediach trwa dyskusja nad przyszłością Sił Zbrojnych RP,
Absolwent AMW. w tym Marynarki Wojennej. Wskazuje się na potrzeby sił morskich
Obecnie jest
dowódcą działu oraz problemy, z którymi się one borykają. Marynarka Wojenna od
obserwacji lat nie pozyskała żadnej nowej jednostki. Tymczasem zmieniła się
technicznej na ORP
„Orzeł”. hierarchia zagrożeń.

W
ostatnich latach w Ma- wą przestępczością oraz proliferacją
rynarce Wojennej zli- broni masowego rażenia2.
kwidowano dziesiątki
jednostek, a pozyskano Definiowanie potrzeb
jedynie dwie amerykańskie fregaty ty- Polska aktywnie uczestniczy w dzia-
pu Oliver Hazard Perry oraz cztery nor- łaniach morskich NATO – bierze udział
weskie okręty podwodne klasy Kob- w różnych międzynarodowych opera-
ben1. W tym czasie zmieniły się uwa- cjach. Działanie w nowych realiach
runkowania działań marynarek wojen- światowego bezpieczeństwa oraz ko-
nych na całym świecie – w hierarchii
zagrożeń występujących na akwenach 1 P. Janowski: Wodowanie Gawrona. „Nowa Technika
morskich priorytetowe stały się walka Wojskowa” 2009 nr 10, s. 94.
z terroryzmem, piractwem, działania 2 R. Czulda: Nowe wyzwania i zagrożenia na obsza-

asymetryczne, walka z międzynarodo- rach morskich. „Przegląd Morski” 2009 nr 1, s. 41.

 przegląd morski 2010/02


nąć niespodziewanie – przykładem może być
gruzińsko-rosyjski konflikt zbrojny w sierpniu
2008 roku. W razie pojawienia się „starego” za-
grożenia nie będzie czasu na szkolenie załóg,
modernizację czy pozyskiwanie nowych okrę-
tów podwodnych.
Znaczenie
Umieszczenie polskich okrętów podwodnych
na końcu listy potrzeb polskiej Marynarki Wo-
jennej może doprowadzić do powolnego rozpa-
du tego rodzaju sił morskich. Dywizjon Okrę-
tów Podwodnych funkcjonuje od ponad 77 lat,
przetrwał II wojnę światową, jest jedną z najstar-
szych jednostek w Wojsku Polskim. Bezcenne
wielopokoleniowe doświadczenie w służbie na
okrętach podwodnych, mimo nie najnowszego
wyposażenia, pozwala polskim podwodnikom
rywalizować i w pełni współpracować z załoga-
mi okrętów podwodnych państw NATO. Prze-
rwanie bogatych tradycji okrętów podwodnych
byłoby stratą nie do ocenienia i prawdopodob-
ARCHIWUM AUTORA

nie nie do nadrobienia w przyszłości. O unikal-


ności okrętów podwodnych może świadczyć
fakt, że polska Marynarka Wojenna wyróżnia ta-
kie rodzaje sił morskich, jak4:
– okręty podwodne;
nieczność reagowania na obecne zagrożenia wy- – okręty nawodne;
magają innych niż dotychczas zdolności flot oraz – lotnictwo morskie;
właściwości jednostek. Wśród palących potrzeb – artylerię nabrzeżną;
polskiej Marynarki Wojennej wymienia się ko- – piechotę morską;
nieczność zakupu jednostek przeznaczonych do – jednostki rozpoznawcze, inżynieryjne che-
udziału w operacjach sojuszniczych na oddalo- miczne, łączności, WE;
NOTATKA – służby ratownicze, hydrograficzne,
W razie typowego konfliktu nie będzie czasu na szkolenie załóg, moderniza- logistyczne i inne.
cję czy pozyskanie nowych okrętów podwodnych. Jako podstawowe zadania okrętów
podwodnych wymienia się: niszczenie
nych akwenach oraz do kontrolowania polskiej pojedynczych okrętów i jednostek nawodnych,
wyłącznej strefy ekonomicznej3. Prawdopodob- niszczenie okrętów i jednostek transportowych
nie te potrzeby skłaniają do rezygnacji z okrę- ze składów zespołów i grup taktycznych oraz
tów podwodnych jako nieprzydatnych w obec- prowadzenie rozpoznania i naprowadzania sił
nych uwarunkowaniach, nieekonomicznych i nie- własnych na wykryte siły przeciwnika. Zadania
zbyt przydatnych do wykonywania nowych za- te można skutecznie wykonywać głównie dzię-
dań w ramach działań morskich NATO. Choć
obecnie zagrożenie konfliktami lokalnymi, re- T. Przybylski, R. Władzikowski: Jaka Marynarka Wojenna? „Prze-
3

gionalnymi oraz globalnymi nie jest tak duże, to gląd Morski” 2009 nr 8, s. 7–10.
nie można zakładać, że zostało ono wyelimino- R. Miecznikowski: Taktyka Marynarki Wojennej. Taktyka ogólna
4

wane. Konflikty takie mogą bowiem wybuch- marynarki wojennej. AMW, Gdynia 1997, s. 17.

2010/02 przegląd morski 


polityka i gospodarka morska A jednak potrzebne

ki takiej właściwości okrętów podwodnych, jak


skrytość działania. W większości przypadków
warunkuje ona bojowe wykorzystanie tych jed-
nostek. Skrycie operujący pojedynczy klasyczny
okręt podwodny może stworzyć realne zagroże-
nie i zadać poważne straty nawet dużej lotniskow-
cowej grupie operacyjnej. Właśnie z powodu za-
grożenia stwarzanego przez tzw. cichych zabój-
ców, jak określa się okręty podwodne, marynar-
ki wojenne największych potęg morskich – USA,
Francji i Wielkiej Brytanii – duże znaczenie przy-
pisują zabezpieczeniu swoich okrętów przed nie-
spodziewanym atakiem podwodnym. Prawdopo-
dobnie również z tego powodu państwa NATO
już wiele lat temu podjęły współpracę z Dywi-
zjonem Okrętów Podwodnych. Polskie jednost-
ki podwodne aktywnie uczestniczyły w wielu
międzynarodowych ćwiczeniach, m.in w: „Bal-
tic Porpoise”, „BALTOPS”, „DANEX”, „Crown
Eagle”, „Brilliant Mariner”, SQUADEX, „Joint
Maritime Course”, „KEFTACEX”, „Cooperati-
ve Banners”.
Światowe tendencje
Oprócz standardowych zadań okręty podwod-
ne podejmują mniej typową skrytą działalność – nych klasy 214 przez takie państwa, jak Grecja,
prowadzą rozpoznanie, przewożą ładunki, desant Turcja, Portugalia i Korea Południowa6, a klasy
oraz uczestniczą w ewakuacji grup specjalnych Scorpene – przez Chile, Malezję, Indie oraz Bra-
i pojedynczych osób. Okręty podwodne brały zylię7. Indie pozyskały natomiast atomowy okręt
NOTATKA
podwodny INS „Arihant” po wcześniej-
Okręty podwodne podejmują takie niestandardowe działania, jak roz- szym wypożyczaniu atomowego okrę-
poznanie, przewożenie ładunków i osób, desant oraz ewakuacja grup spe- tu podwodnego projektu 917U8 od Ro-
cjalnych. sji. Warto przypomnieć, że na Bałtyku
oprócz polskich, szwedzkich i niemiec-
udział również w operacjach NATO. Dla przykła- kich okrętów podwodnych nadal stacjonują okrę-
du, w latach 2005–2008 OORP „Kondor” i „Bie- ty podwodne Rosji (dwie jednostki typu Kilo
lik” uczestniczyły w operacji NATO pod krypto- i jedna typu Łada).
nimem „Active Endavour”, mającej na celu za- Użycie okrętów podwodnych jest obecnie jed-
pewnienie bezpieczeństwa żeglugi i zapobiega- nym z najbardziej skutecznych sposobów odstra-
nie aktom terroru na Morzu Śródziemnym5. Nie- szania okrętów nawodnych przeciwnika, ich nisz-
pokoją zatem propozycje ograniczania tego ro-
dzaju sił morskich, a nawet rezygnacji z niego, co
jest niezrozumiałe ze względu na to, że w strate- http://www.kondor.mw.mil.pl/index.php?akcja=active/.
5

gii większości marynarek wojennych zakłada się T. Witkiewicz: U-Booty pod obcymi banderami. „Przegląd Morski”
6

2009 nr 4, s. 24–29.
utrzymywanie, modernizowanie oraz pozyskiwa-
M. Dura: Scorpene nowy okręt na nowe czasy. „Morze Statki
7
nie kolejnych okrętów podwodnych. O wielkości i Okręty” 2009 nr 9, s. 4.
popytu na nowe jednostki może świadczyć licz- Indie dołączyły do «klubu». „Nowa Technika Wojskowa” 2009 nr 8,
8

ba zakupionych i zamówionych okrętów podwod- s. 8.

 przegląd morski 2010/02


Okręty podwodne w porcie
małym do działań okrętów podwodnych. Rze-
czywiście średnia głębokość morza nieprzekra-
czająca 55 m może być czynnikiem utrudniają-
cym użycie okrętów podwodnych9. Bałtyk jest
jednak akwenem specyficznym. Charakteryzu-
je się zmiennością stanów pogody we wszyst-
kich porach roku10, co ułatwia działanie okrę-
tów podwodnych, oraz zmienną i nietypową cha-
rakterystyką rozkładu prędkości rozchodzenia
się dźwięku w wodzie, a to z kolei często stwa-
rza niemal idealne warunki do operowania okrę-
tów podwodnych, bo uniemożliwia ich wykry-
cie (rys.). W zasadzie Bałtyk jest akwenem za-
mkniętym, z przejściem na Morze Północne
i dalej na Atlantyk przez wąskie i płytkie cieśni-
ny duńskie11. Specyfika połączenia z wszech-
oceanem powoduje, że w praktyce cały transport
morski odbywa się przez akweny między Pół-
wyspem Jutlandzkim a Skandynawią. Jest to
więc obszar o podstawowym znaczeniu dla bez-
ARCHIWUM AUTORA

pieczeństwa gospodarki wszystkich państw bał-


tyckich12.
Okręty podwodne mogą w położeniu podwod-
nym skrycie stawiać miny morskie. Takie zdol-
ności znacznie zwiększają potencjalne zagroże-
czenia oraz powstrzymywania i zakłócania że- nie stwarzane przez okręty podwodne. Miny
glugi. Przekonano się o tym miedzy innymi pod- morskie mogą zagrozić okrętom i żegludze nie-
czas brytyjsko-argentyńskiej wojny o Falklandy mal w każdym miejscu na Bałtyku. Z kolei za-
w 1982 roku. W wyniku trafienia dwiema torpeda- istnienie zagrożenia stwarzanego przez okręty
mi i zatopienia argentyńskiego krążownika ARA podwodne lub miny morskie skrycie postawio-
„General Belgrano” przez brytyjski okręt podwod- ne przez tego typu jednostki spowodowałoby pa-
ny HMS „Conqueror” cała argentyńska flota mu- raliż żeglugi na Bałtyku lub gigantyczny wzrost
siała się wycofać do portu i przestała w jakiekol- kosztów transportu morskiego. Poderwanie się
wiek sposób zagrażać brytyjskim działaniom. jednostki na minie morskiej w cieśninach duń-
skich prawdopodobnie spowodowałoby ogrom-
Bojowe wykorzystanie ny wzrost kosztów ubezpieczeń, wymusiłoby
O zagrożeniu bezpieczeństwa żeglugi mówi działania przeciwminowe w całym rejonie oraz
się nie tylko wtedy, gdy zostanie stwierdzona
obecność okrętu podwodnego na określonym
akwenie, lecz także gdy istnieje prawdopodo- 9 W zależności od źródła średnia głębokość Bałtyku wynosi od 52
bieństwo, że taka jednostka może prowadzić do 55 m.
10 D. Rossa-Kilian: Wielostronna współpraca w regionie Morza Bał-
w tym rejonie działalność bojową. Nawet praw-
tyckiego na przełomie XX i XXI wieku. Toruń 2009, s. 24–25.
dopodobna obecność okrętu podwodnego na 11 Istnieje również drugie połączenie Morza Bałtyckiego z Atlanty-
określonym akwenie determinuje zatem charak- kiem – przez Kanał Białomorski i Morze Białe. Ze względu na ogra-
ter żeglugi oraz rodzaj jednostek, które mogą niczoną głębokość, nieprzekraczającą 3 m, kanał nie stanowi jed-
być użyte podczas działań bojowych. nak alternatywnej drogi transportu morskiego.
Przeciwnicy okrętów podwodnych wysuwają 12 Maritime transportation In the Baltic Sea. Draft HELCOM The-

argument, że Bałtyk jest morzem płytkim i zbyt matic Assessment in 2006. Helsinki 2006, s. 1–2.

2010/02 przegląd morski 


polityka i gospodarka morska A jednak potrzebne

1415 1425 1435 1445 1455 1465 1475 1485 może bowiem efektywnie szkolić własny perso-
0 nel w zwalczaniu okrętów podwodnych. Po wyj-
10 ściu z prestiżowego grona państw posiadających
okręty podwodne flota Królestwa Danii, mimo
20
dużych nakładów finansowych, prawdopodob-
30 nie będzie miała trudności z utrzymaniem do-
tychczasowego poziomu wyszkolenia w zakre-
40
sie taktyki, a także możliwości i sposobów dzia-
50 łania okrętów podwodnych oraz sił ZOP.
60
Coraz częściej zdarza się, że małymi okrętami
lub pojazdami podwodnymi dysponują organiza-
OPRACOWANIE WŁASNE

70 cje przestępcze (w tym przemytnicze) i terrory-


80 styczne. Na polskich wodach tego rodzaju poten-
styczeń maj cjalne zagrożenie może pojawić się wraz z roz-
marzec wrzesień
wojem gospodarki morskiej, np. podczas budo-
wy gazoportu. Nie bez znaczenia jest fakt, że ga-
Przykłady rozkładu prędkości rozchodzenia zowce, które będą dostarczały gaz do polskiego
się dźwięku w wodzie w rejonie południowego portu, mogą stać się łatwym celem ataku. Jest to
Bałtyku w styczniu, marcu, maju i we wrześniu. bardziej prawdopodobne na obszarach przybrzeż-
nych i ograniczonych, w których bliska odległość
zmusiłoby jednostki handlowe do korzystania do brzegu ułatwia działanie potencjalnym gru-
tylko z regularnie sprawdzanych torów wodnych. pom terrorystycznym oraz ogranicza manewro-
Ponieważ znaczna część transportu morskiego, wanie i osiąganie pełnej prędkości przez jednost-
nie tylko polskiego, lecz także innych państw ki tego typu. W takich warunkach przeprowadze-
bałtyckich, odbywa się drogą morską, koniecz- nie ataku na gazowiec będzie możliwe dzięki
ne są siły i środki zdolne przeciwdziałać tego ro- wykorzystaniu szybkich łodzi, śmigłowców, nur-
dzaju zagrożeniom oraz zapobiegać im. ków lub małych pojazdów podwodnych. Ze
względu na bezpieczeństwo oraz charakter ła-
Przeciwdziałanie dunku jednostki tego typu prawdopodobnie bę-
Najskuteczniejszą metodą zwalczania okrętów dą wymagały konwojowania, a być może rów-
podwodnych jest użycie innych okrętów podwod- nież osłony okrętu podwodnego. Potrzebne są
nych, czyli działanie w środowisku i przestrze- więc siły i środki, które będą zdolne skutecznie
ni, w której działa przeciwnik. Błędne jest zało- przeciwdziałać podobnym zagrożeniom.
żenie, że lotnictwo i okręty ZOP13 zapewnią wy-
starczającą ochronę przed coraz nowszymi okrę- Konkluzja
tami podwodnymi. Ćwiczenia sił ZOP bez udzia- Polska ze względu na swoje położenie geopo-
łu okrętów podwodnych są mało efektywne. lityczne, musi być realnie zdolna do przeciw-
O tej zasadzie zapomnieli Duńczycy – zgodnie działania wszelkim zagrożeniom, nawet takim,
z ich doktryną obronną z 2005 roku po 95 latach które w obecnym środowisku bezpieczeństwa
wykorzystywania okrętów podwodnych Królew- wydają się mało prawdopodobne. Oby o prze-
ska Marynarka Wojenna zrezygnowała z tych strodze włoskiego filozofa Niccola Machiavel-
jednostek14. Obecnie duńska marynarka, aby lego: Bycie nieuzbrojonym pociąga za sobą wie-
efektywnie przeprowadzić ćwiczenia wykrywa- le złych rzeczy, w tym powszechną pogardę, nie
nia okrętów podwodnych, mimo posiadania no- przypomniano sobie zbyt późno. ¢
woczesnych nawodnych i powietrznych sił ZOP,
jest zmuszona zapraszać do udziału w tych ćwi- 13ZOP – zwalczanie okrętów podwodnych.
czeniach sojusznicze okręty podwodne, a cza- 14http://www.forsvaret.dk/FKO/ENG/DEFENCE%20AGREEMENT/
sem nawet je wynajmować. Tylko w ten sposób NAVY/Pages/default.aspx/.

8 przegląd morski 2010/02


Północne szlaki polityka i gospodarka morska

ARCHIWUM AUTORA
Perspektywy żeglugi
arktycznej
dr Michał Łuszczuk Morskie odkrycia geograficzne na obszarze Arktyki, fascynujące,
Uniwersytet Marii
Curie-Skłodowskiej
choć często także okupione ludzkimi tragediami, stanowią jedną
w Lublinie z ciekawszych kart w historii tego regionu.

T
Pracownik naukowy
Zakładu Stosunków empo procesów zachodzących się topi. Taki stan rzeczy niepokoi tym
Międzynarodowych w regionie arktycznym, spo- bardziej, że odsłonięta powierzchnia
Wydziału Politologii wodowanych ociepleniem kli- morza nie odbija promieniowania sło-
UMCS.
matu, najsugestywniej obra- necznego w takim stopniu jak pokrywa
zują zmiany grubości i rozległości po- lodowa. Przeciwnie, łatwiej je pochła-
krywy lodowej na Oceanie Arktycznym. nia. Temperatura wody zwiększa się
Z systematycznych obserwacji wynika, więc, a tym samym nasila proces top-
że coraz mniej jest grubego, wielolet- nienia lodu. Według najnowszych da-
niego lodu, a ten odtwarzany w czasie nych National Snow and Ice Data Cen-
miesięcy zimowych jest cieńszy i łatwiej ter (NSIDC), obszar zajmowany przez

2010/02 przegląd morski 


polityka i gospodarka morska Północne szlaki

1982 2007

2010–2030 2040–2060 2070–2090


Źródło: UNEP/GRID-Arendal Maps and Graphics Library. http://maps.grida.no/go/graphic/ the-decrease-of-arctic-sea-ice-minimum-ex-
tent-in-1982-and-2007-and-climate-projections/.

Rys. 1. Zmiany obszaru pokrywy lodowej w latach 1982–2007 oraz prognozowane na XXI wiek

pola lodowe w połowie września ubiegłego roku duże możliwości rozwoju żeglugi arktycznej na
wyniósł 5,10 mln km2, i był o prawie o 25% mniej- krótszych dystansach (tab.) oraz na wynikające
szy niż średnia z lat 1979–2000 (rys. 1)1. z tego oszczędności paliwa. W kontekście dyskusji
o wzroście temperatury za kołem podbiegunowym
Nowe możliwości
O tym, co oznaczają te zmiany w praktyce, prze-
konują ostatnie wydarzenia. Na przełomie sierpnia 1 W 2007 roku było go mniej o 970 tys. km2, a w 2008 roku –
i września ubiegłego roku dwa niemieckie trans- o 580 tys km2. Naukowcy twierdzą, że mniejsze niż w ubiegłych la-
portowce, „Beluga Fraternity” i „Beluga Foresight”, tach topnienie lodu arktycznego było skutkiem odmiennego niż we
wcześniejszych latach układu ciśnień oraz wynikającej z tego od-
pokonały szlak wzdłuż północnych wybrzeży Ro-
miennej cyrkulacji atmosferycznej. Powstałe wiatry, przenosząc lód
sji – Północną Drogę Morską. Podobnie jak latem
w kierunku Syberii, uniemożliwiały jego wypływanie poza Ocean Ark-
2007 roku, kiedy za w pełni dostępne zostało uzna- tyczny. Dominujące w dwóch wcześniejszych latach wiatry przyczy-
ne Przejście Północno-Zachodnie, świat usłyszał niały się do „uciekania” lodu przez cieśninę Frama, znajdującą się
o żeglownych przejściach wolnych od lodu. W róż- na wschód od Grenlandii. Zob.: Arctic sea ice extent remains low.
nych debatach i komentarzach zaczęto wskazywać http://nsidc.org/news/press/20091005 _minimumpr.html/.

10 przegląd morski 2010/02


Odległości [w km] między portami w zależności od trasy żeglugi (kolorem szarym wyróżniono
najkrótszy wariant trasy)

Kanał Przejście Północno- Przejście Pólnocno- Kanał Sueski


Trasa
Panamski -Zachodnie -Wschodnie i cieśnina Malakka

Londyn–Jokohama 23 300 15 930 13 841 21 200


Marsylia–Jokohama 24.030 16 720 17 954 17 800
Marsylia–Singapur 29 484 21 600 23 672 12 420
Marsylia–Szanghaj 26 038 19 160 19 718 16 460
Rotterdam–Singapur 28 994 19 900 19 641 15 750
Rotterdam–Szanghaj 25 588 17 570 15 793 19 550
Hamburg–Seattle 17 110 15 270 13 459 29 780
Rotterdam–Vancouver 16 350 14 330 13 445 28 400
Rotterdam–Los Angeles 14 490 15 790 15 252 29 750
Gioia Tauro–Hongkong 25 934 24 071 21 556 14 093
Barcelona–Hongkong 25 044 23 179 20 686 14 693
Nowy Jork–Szanghaj 20 880 17 030 19 893 22 930
Nowy Jork–Hongkong 21 260 18 140 20 982 21 570
Nowy Jork–Singapur 23 580 20 310 23 121 18 770
Opracowanie własne na podstawie: S.A. Christensen: Are the northern sea routes really the shortest? „DIIS Brief” 2009. http://www.diis.
dk/ graphics/Publications/Briefs2009/sac_northern_searoutes.pdf/.

oraz o nowej zimnej wojnie o surowce i szlaki trans- głównie statków badawczych, dalekomorskich
portowe w Arktyce warto zweryfikować możliwo- statków rybackich, tankowców oraz gazowców
ści rozwoju żeglugi morskiej na obszarze Arktyki LPG, a także wycieczkowców, coraz śmielej pły-
(żeglugi arktycznej). nących na Północ, zwłaszcza w stronę Grenlan-
Wbrew potocznym wyobrażeniom w tym re- dii (jednostki specjalistyczne zazwyczaj są dobrze
gionie świata już od kilkudziesięciu lat rozwija przygotowane do warunków arktycznych, nato-
się w miarę regularna żegluga, o różnym natęże- miast statki pasażerskie często niedostatecznie);
niu, zależnie od akwenu. Pojęcie żeglugi arktycz- • transarktyczną (tranzytową) – obejmującą przej-
nej obejmuje różnego rodzaju żeglugę, m.in.2: ście przez obszary arktyczne podczas pokonywa-
• kabotażową – odbywającą się między porta- nia tras łączących porty znajdujące się na Oceanie
mi jednego państwa leżącymi w obrębie Arkty- Atlantyckim i Oceanie Spokojnym (rozwój tego ro-
ki, niekoniecznie nad samym Oceanem Arktycz- dzaju usługi jest najbardziej oczekiwany).
nym. Jej przykładem jest żegluga na Północnej Obecnie uzasadnione wydaje się zbadanie per-
Drodze Morskiej (PDM)3; spektyw rozwoju dwóch arktycznych szlaków że-
• wewnątrzarktyczną – łączącą porty państw glugowych, łączących Ocean Atlantycki z Oceanem
znajdujące się na obszarze Arktyki. Jako przykład Spokojnym (rys. 2). Chodzi o położone wzdłuż wy-
tej formy żeglugi można wskazać wdrażaną od
2007 roku koncepcję Arctic Bridge – połączenia 2 Arctic Marine Shipping Assessment 2009 Report. Arctic Council,
między rosyjskim Murmańskiem a kanadyjskim http://pame.arcticportal.org/images/stories/PDF_Files/AMSA_
Churchill; 2009_Report_2nd_print.pdf/.
• wejścia na wody arktyczne jednostek płyną- 3 K. Kubiak: Rosyjska żegluga arktyczna. „Przegląd Morski” 2008

cych z portów spoza obszaru Arktyki. Dotyczy to nr 4, s. 4–9.

2010/02 przegląd morski 11


polityka i gospodarka morska Północne szlaki

łamaczy), nie można bezpośrednio przekładać na


pozytywną ocenę żeglowności całości szlaków. Na-
leży bowiem uwzględnić następujące zastrzeżenia:
Przejście
Północno-
1. Przejścia będą dostępne jedynie w okresie
-Zachodnie Przejście
nieco dłuższego niż dotychczas lata arktycznego,
Północno- gdy wyższa temperatura uniemożliwi ponowne
-Wschodnie tworzenie się lodu. Podczas zimy przejścia nadal
będą pokryte lodem – jednorocznym, zapewne ła-
twiejszym do skruszenia przez lodołamacze.
2. Niektóre leżące bliżej lądu odcinki tras wcho-
dzących w skład północnych przejść są zbyt wą-
skie lub zbyt płytkie dla dużych jednostek. Będą
one musiały więc korzystać z tras znajdujących
Źródło: UNEP/GRID-Arendal Maps and Graphics Library. http:// się dalej na północ i dłużej pokrytych lodem.
maps.grida.no/go/graphic/arctic-sea-routes-northern-sea-route- 3. Rozpad pokrywy lodowej sprawia, że topnie-
and-northwest-passage/. jący pak lodowy dryfuje, niekiedy bardzo dyna-
Rys. 2. Arktyczne szlaki żeglugowe przez micznie, a to, podobnie jak góry lodowe i ich odła-
przejścia Północno-Wschodnie i Pólnocno- my, bezpośrednio zagraża statkom. Z obserwacji
-Zachodnie wynika, że z powodu wiatrów i prądów morskich
kry gromadzą się w obszarze wąskich kanałów
brzeży euroazjatyckich Przejście Północno-Wschod- Przejścia Północno-Zachodniego, blokując dogod-
nie (w tym Północną Drogę Morską) oraz biegną- niejsze do nawigacji fragmenty trasy. Topnienie lo-
ce wzdłuż północnych wybrzeży Ameryki Północ- du nie wpływa zatem na dostępność tego szlaku.
nej, głównie przez kanadyjski Archipelag Arktycz- 4. W związku ze zmianami klimatycznymi wa-
ny, Przejście Północno-Zachodnie. Wskazuje się runki meteorologiczne w regionie arktycznym bę-
także szlak przebiegający przez centralne akweny dą coraz mniej przewidywalne w krótkiej perspek-
Oceanu Arktycznego, ale ta droga morska jest ra- tywie. Utrudni to planowanie regularnych trans-
czej wizją odległej przyszłości, wszelkie prognozy portów drogą morską oraz będzie wymagało stwo-
jej dotyczące należy uznać za przedwczesne4. rzenia odpowiednich systemów informacyjnych,
Na podstawie analizy danych oraz fachowych a także infrastruktury zabezpieczającej szlaki5.
opracowań można wyróżnić cztery podstawowe 5. Z danych Bjerknes Centre for Climate Re-
grupy czynników, które będą wpływały na perspek- search wynika, że prawdopodobnie na wodach mórz
tywy żeglugi w regionie arktycznym. Są to uwa- arktycznych będzie więcej sztormów. Na północ od-
runkowania: naturalne, infrastrukturalne, ekono- suną się zjawiska dotychczas obserwowane nad
miczne oraz polityczne. W artykule pominięto za- Oceanem Atlantyckim, takie jak huragany. Będzie
gadnienia dotyczące warunków, jakie muszą speł- to zarówno zwiększało stopień ryzyka żeglugi, jak
niać statki. i utrudniało potencjalną eksploatację złóż z szelfu
kontynentalnego, których transport ma stanowić
uwarunkowania naturalne ważny segment żeglugi arktycznej. W efekcie tych
Obejmują one zarówno skutki zmian klimatycz- zjawisk zapewne intensywniejsze będą procesy ero-
nych, jak i zagadnienia związane z ochroną zaso-
bów naturalnych. Z uwzględniającej ten kontekst
4 Zob.: E.J. Molenaar, R. Corell: Arctic Shipping, Background Paper.
oceny zakresu dostępności wskazanych tras, np. dla
Arctic TRANSFORM, http://arctic-transform.org/download/ShipBP.
większości statków transportowych, wynika wiele pdf/.
ograniczeń. Te zaś skłaniałyby raczej do większej 5 Zob.: Opening the Arctic Seas: Envisioning Disasters and Framing

powściągliwości w prognozowaniu. Faktu, że PDM Solutions. Costal Response Research Centre Report, University of
już od kilkudziesięciu lat jest wykorzystywana New Hampshire, Durham, January 2009. http://www.crrc.unh.edu/
w okresie letnim (choć przy stałym wsparciu lodo- workshops/arctic_spill_summit/arctic_summit_report_final.pdf/.

12 przegląd morski 2010/02


zji, już dzisiaj niszczące nabrzeża np. na Alasce. jonach, w których nadal panują surowe warunki.
Wbrew pozorom czynnik ten ma istotne znaczenie Zbudowanie i wyposażenie portów oraz wytycze-
dla funkcjonowania szlaku żeglugowego. nie i zabezpieczenie torów wraz z koniecznymi
6. Niezbędne jest oszacowanie szeroko rozumia- dla ich funkcjonowania obiektami, urządzeniami
nych ekologicznych następstw żeglugi w Arktyce. i instalacjami potrwa jednak dziesiątki lat i będzie
Jest to konieczne ze względu na opracowanie, a na- wymagało determinacji. Tę zaś mogą osłabiać nie
stępnie egzekwowanie uregulowań prawnych, ma- tylko uwarunkowania naturalne, lecz także eko-
jących na celu zminimalizowanie negatywnego od- nomiczne i polityczne.
działywania żeglugi na środowisko. Już obecnie,
mimo jeszcze niezbyt nasilonej żeglugi, można po- Uwarunkowania ekonomiczne
dać przykłady degradacji. Fauna i flora arktyczna6 Wykorzystywanie potencjalnych transportowych
jest w wysokim stopniu wrażliwa na zmiany wa- szlaków morskich w celach komercyjnych jest uza-
runków środowiska. O tym aspekcie nie można za- leżnione od licznych czynników, często wzajemnie
pominać, planując aktywność człowieka wokół bie- powiązanych, m.in. wielkości i typu ładunku, tona-
guna północnego. żu i wielkości jednostek, czasu podróży, warunków
nawigacyjnych, uwarunkowań prawnych oraz pro-
Uwarunkowania infrastrukturalne blemów bezpieczeństwa żeglugi czy szeroko rozu-
Wyrażane są opinie, że zapewnienie infrastruk- mianego bezpieczeństwa na morzu.
tury koniecznej dla efektywnej i bezpiecznej że- Po pierwsze, w żegludze komercyjnej ważny jest
glugi na obszarach arktycznych na początku XXI nie tylko dystans, liczy się także czas i ryzyko.
wieku jest tylko kwestią czasu, W przypadku Arktyki oznacza to,
pieniędzy oraz woli zaintereso- Poziom wiedzy że krótsze trasy wcale nie muszą
wanych. Takie poglądy wydają
o warunkach żeglugi, być szybsze, a tym samym bar-
się zbytnim uproszczeniem, nie- dziej bezpieczne i tańsze. Z ba-
docenianiem problemu. zwłaszcza nawigacji, dań wynika, że czas pokonania
Wiedza o warunkach żeglugi, Przejścia Północno-Zachodnie-
zwłaszcza nawigacji w regionie w regionie arktycznym go, nawet przy umiarkowanie
arktycznym, wciąż jest niedosta- jest niski. korzystnych warunkach nawiga-
teczna. Brakuje wiarygodnych cyjnych, wcale nie jest krótszy
map niektórych akwenów oraz kompleksowych sys- niż rzeczywisty czas podróży obecnie wykorzy-
temów wspomagających żeglugę w Arktyce. Tyl- stywanymi szlakami przez kanały Panamski czy
ko nieliczne statki są zdolne bez nadmiernego ry- Sueski. Mniejsze nie są również koszty paliwa7.
zyka wyruszać na Północ. Koszty zwiększenia licz- W przypadku Przejścia Północno-Wschodniego
by takich statków są ogromne. Nader skromne są należy również uwzględniać wysokie opłaty za
wykwalifikowane zasoby ludzkie konieczne do roz- obowiązkową asystę lodołamaczy.
woju żeglugi arktycznej. Odcinki szlaków północ- Po drugie, należy rozważyć ryzyko związane
nych biegną w oddaleniu od siedzib ludzkich, to zaś z wyborem żeglugi przez przejścia arktyczne. Ar-
ma nie tylko ogólne znaczenie dla powodzenia ca- gumentowanie, że trasy arktyczne są bezpieczne,
łego przedsięwzięcia, lecz także konkretne dla już ponieważ znajdują się daleko od Somalii czy wód
prowadzonej żeglugi (np. w kontekście ewentual- indonezyjskich należy uznać za mało poważne.
nych działań poszukiwawczych i ratowniczych –
SAR). Wymienione uwarunkowania unaoczniają
A. Blanco-Bazán: Specific Regulations for Shipping and Environ-
6
faktyczną skalę trudności.
mental Protection in the Arctic: The Work of the International Mari-
Doświadczenie zdobywane podczas eksplora- time Organization. „The International Journal of Marine and Coastal
cji obszarów arktycznych oraz rozwój technolo- Law” 2009 nr 24 , s. 381–386.
giczny z pewnością będą sprzyjały tworzeniu Por.: S. A. Christensen: Are the northern sea routes really the
7

kompleksowej infrastruktury na liczących kilka shortest? „DIIS Brief” 2009. http://www.diis.dk/ graphics/Publica-
tysięcy kilometrów trasach przebiegających w re- tions/Briefs2009/sac_northern_searoutes.pdf/.

2010/02 przegląd morski 13


polityka i gospodarka morska Północne szlaki

Lodołamacze – amerykański „Healy” i kanadyjski


„Louis S. St-Laurent” – podczas wspólnych poszu-
kiwań granic szelfu arktycznego w 2009 roku
Extended Continental Shelf Project, USGS

W przypadku żeglugi komercyjnej, zwłaszcza nie- grożeniom w przyszłości, supertankowce ropo-


których jej segmentów, ryzyko i efektywność łą- nośne zaczęto wyposażać w podwójny kadłub.
czą się z terminowością, tej zaś na obszarze Oce- Po czwarte, rozwój żeglugi transarktycznej nie
anu Arktycznego jeszcze długo nie da się zagwa- oznacza bezpośrednich zysków dla nielicznych
rantować. mieszkańców północnych skrajów Euroazji czy
Po trzecie, należy uwzględnić koszty związane Ameryki (prawdopodobnie nie będzie korzystny
z ubezpieczeniami. Są one istotne podczas kalku- także dla rdzennych mieszkańców Arktyki). Za-
lowania opłacalności zmian szlaków żeglugo- pewne trzeba będzie uwzględnić pośrednie zyski
wych. Obecne straty z tytułu wypadków podczas z eksploatacji złóż z szelfu kontynentalnego oraz
żeglugi są stosunkowo małe w skali globalnej. Ta- żeglugi wewnątrzarktycznej czy kabotażowej8.
kie zdarzenie jak utrata przez koncern Mazda fa- Jak szybko będą to rzeczywiste dochody, trudno
brycznie nowych ponad 4,7 tys. aut, które zosta- przewidzieć. Pamiętając jednak o losach PDM
ły zniszczone podczas 85-stopniowego przechy- w czasach radzieckich czy późniejszych9, nale-
łu statku ro-ro MV „Cougar Ace” w lipcu 2006 żałoby zachować pewną ostrożność. Nie sposób
roku niedaleko Alaski, może być przestrogą. War- nie zapytać także o to, jakie znaczenie nie tyle
to przypomnieć podjętą na przełomie lat 60. i 70. dla gospodarki globalnej, ile gospodarki półkuli
XX wieku próbę oceny opłacalności korzystania południowej będzie miało ewentualne zwiększo-
z Przejścia Północno-Zachodniego przez amery- ne wykorzystanie szlaków arktycznych. Analizy
kański tankowiec, a jednocześnie największy wskazują, że zyskają głównie porty zlokalizowa-
w historii lodołamacz – SS „Manhattan”. Okaza- ne w Azji Północno-Wschodniej kosztem portów
ło się, że transport morski tą drogą był nieopła- leżących w południowo-wschodniej części tego
calny, dlatego wybudowano rurociąg w poprzek kontynentu oraz na Półwyspie Indyjskim. Być
Alaski. Właśnie z tego miejsca 20 lat temu zała-
dowano do tankowca MT „Exxon Valdez” ropę 8 D. Mager: Cilmate Change, Conflicts and Cooperation in the Arctic:
wydobytą ze złóż na Morzu Beauforta. Wypadek Easier Access to Hydrocarbons and Mineral Resources? „The Internati-
tego tankowca w Zatoce Księcia Williama dopro- onal Journal of Marine and Coastal Law” 2009 nr 24, s. 352.
wadził do ogromnej katastrofy ekologicznej – ska- 9 Zob.: M. Nałęcz: Północna Droga Morska. „Kwartalnik Bellona”

żono 1900 km wybrzeża. Aby zapobiec takim za- 2009 nr 2, s. 45–53.

14 przegląd morski 2010/02


może właśnie dlatego zmianami zachodzącymi atację Arktyki (dotyczy to w zasadzie wszystkich
w Arktyce zainteresowały się Chiny. aspektów żeglugi morskiej), muszą być zaktualizo-
wane i rozwinięte12. Rada Arktyczna, niesłusznie
Uwarunkowania polityczne uznawana za przestarzałe i niewydolne forum dys-
Żegluga na obszarze Arktyki jest uwarunkowa- kusji, powinna przedstawiać propozycje niezbęd-
na czynnikami politycznymi i prawnomiędzynaro- nych rozwiązań oraz aktywizować pozaarktycznych
dowymi10. Stopniowe „otwieranie się” Oceanu Ark- uczestników stosunków międzynarodowych zain-
tycznego uświadomiło światu, że Arktyka nie jest teresowanych tym regionem.
ziemią niczyją. Jest to region morski, to zaś ozna-
cza, że w odniesieniu do niego stosowane są takie Podsumowanie
same zasady prawnomiędzynarodowe jak w stosun- Jako uzupełnienie wymienionych uwarunkowań
ku do wszystkich innych akwenów na świecie. rozwoju przyszłej żeglugi w regionie arktycznym
W oenzetowskiej konwencji o prawie morza, która należy wskazać jeszcze trzy zmienne, w zasadzie
weszła w życie w 1994 roku, określono – tak pre- nieprzewidywalne. Obecnie nie można ocenić, ja-
cyzyjnie, jak na to pozwoliły pań- kie będą skutki większego ruchu
stwa zaangażowane w jej powsta- Żegluga transarktyczna statków na szlakach arktycznych,
nie – wszelkie aspekty korzysta- jakie będą następstwa większej
nia z obszarów morskich. Prze- nie jest ani tania, emisji zanieczyszczeń pochodzą-
strzeganie tej konwencji zależy ani bezpieczna. cych ze statków oraz w jaki spo-
jednak od odpowiedzialności oraz sób będzie eksploatowany szelf
woli jej sygnatariuszy – konwencję podpisały kontynentalny. Niewątpliwie żegluga w Arktyce
wszystkie państwa arktyczne, z wyjątkiem Stanów będzie się rozwijała. Niektóre jej segmenty – naj-
Zjednoczonych. Z tego punktu widzenia sytuacja bardziej dochodowe, czyli związane z transportem
w Arktyce, nieposiadającej odrębnego statusu praw- surowców z nowo odkrywanych zasobów oraz tu-
nomiędzynarodowego, jaki ma Antarktyda, jest rystyką – zapewne szybciej niż inne. Ponieważ
względnie stabilna i przewidywalna. opłacalność eksploatacji zależy od cen ropy i kosz-
Zauważalne w ostatnich latach napięcia wokół tów związanych z ubezpieczeniem, te zaś zależą
Arktyki zostały wywołane wyłącznie przez pań- od infrastruktury zapewniającej bezpieczną żeglu-
stwa, a ściślej – przez interpretowanie wybranych gę oraz od efektywności reżimów prawnych wspie-
ich zachowań na scenie międzynarodowej11. rających bezpieczeństwo morskie w Arktyce, do-
W mediach nagłaśniane są takie zdarzenia, jak chodzi do swoistego sprzężenia zwrotnego. Nale-
oflagowanie przez Rosjan bieguna na głębokości ży mieć nadzieję, że degradacja Arktyki nie będzie
ponad 4000 m, kanadyjskie ćwiczenia wojskowe postępowała zbyt szybko i że na czas uda się roz-
na dalekiej północy czy duńskie i kanadyjskie na- winąć bezpieczną żeglugę arktyczną, korzystną dla
jazdy na sporną wysepkę Hans. wszystkich. 
Niezrozumienie mechanizmów polityki między- Opracowanie powstało podczas pobytu naukowego w Fridtjof Nansen
narodowej sprawia, że spory dotyczące delimitacji Institutt, wspieranego przez Islandię, Liechtenstein i Norwegię dzięki do-
granic w Arktyce, podobnie jak w innych miejscach finansowaniu ze środków Mechanizmu Finansowego Europejskiego
na świecie, często są niewłaściwie interpretowane, Obszaru Gospodarczego oraz Norweskiego Mechanizmu Finansowego
a badania naukowe prowadzone na potrzeby proce- w ramach Funduszu Stypendialnego i Szkoleniowego. Wyłączną
dur wyznaczenia granic szelfu kontynentalnego są odpowiedzialność za treść opracowania ponosi autor.
postrzegane jako zagarnianie złóż niczyich na za-
R. Tarnogórski: Roszczenia do arktyki – aspekty polityczne
10
sadzie, kto pierwszy ten lepszy. Ten fałszywy ob-
i prawne. „Biuletyn Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych”
raz nie ułatwia ustalenia nie tyle stref wpływów, ile 2009 nr 21, s. 1–2.
reżimów prawnych, kompleksowo regulujących za- Zob.: K. Kubiak: Interesy i spory państw w Arktyce. Wrocław 2009.
11

sady aktywności człowieka wokół bieguna północ- Por.: A. Chircop: The Growth of International Shipping in the Arc-
12

nego, w tym żeglugi. Aby obecne regulacje gwa- tic: Is a Regulatory Review Timely? „The International Journal of
rantowały bezpieczną dalszą eksplorację i eksplo- Marine and Coastal Law” 2009 nr 24, s. 355–380.

2010/02 przegląd morski 15


polityka i gospodarka morska Niejasna przyszłość

kmdr por. Tomasz


Przybylski
Departament
Transformacji MON
Absolwent
WSMW (1987).
Służył w 3 FO i DMW,
obecnie jest
starszym specjalistą
w  Departamencie
Transformacji MON.

Autorzy artykułu Jaka Marynarka Wojenna? odpowiedzieli


na polemikę podjętą na łamach naszego czasopisma.

O przyszłości
kmdr por. Robert
Władzikowski
Departament
Transformacji MON
Absolwent
AMW (1997). Służył
w 3 FO i COM, Marynarki Wojennej
– ad verbum
obecnie jest
starszym specjalistą
w Departamencie
Transformacji MON.

S
zanowny Panie kmdr. Mirosła- ca, sierpniowa publikacja wynikała wy-
wie Ogrodniczuku! Szanowny łącznie z troski o przyszłość naszego ro-
Panie kmdr. ppor. Tomaszu dzaju sił zbrojnych. Uznaliśmy przy tym,
Witkiewiczu! Szanowni Czy- że powstało już wystarczająco dużo ar-
telnicy „Przeglądu Morskiego”! tykułów, w których za obecny stan floty
Odpowiadając na artykuły, które uka- obwinia się czynniki, na które Marynar-
zały się w grudniowym numerze „Prze- ka Wojenna nie miała i nie ma absolut-
glądu Morskiego” musimy jeszcze raz nie żadnego wpływu. W przeciwieństwie
przypomnieć, jaki był powód napisania do takich opinii uważamy, że Marynar-
przez nas tekstu Jaka Marynarka Wo- ka Wojenna zawsze miała pewne możli-
jenna? Wbrew temu, co się nam zarzu- wości aktywnego kreowania swojej przy-

16 przegląd morski 2010/02


Fregata rakietowa
ORP „Gen. K. Pułaski” Założenia
A nalizując argumenty zawarte w artykułach pole-
micznych, zauważamy, że być może główne tezy
naszego pierwotnego tekstu nie do końca były dla
wszystkich czytelne. Z tego powodu w skrócie przy-
taczamy je jeszcze raz. W naszym tekście staraliśmy
się wskazać trzy główne kwestie. Po pierwsze: po-
wszechna jest opinia, że katalog zagrożeń bezpie-
czeństwa państwa uległ zmianie i klasyczny konflikt
zbrojny na Bałtyku jest obecnie mało prawdopodob-
ny. Po drugie: naszym zdaniem powstrzymanie de-
gradacji stanu Marynarki Wojennej wymaga określe-
nia dla niej właściwych priorytetów rozwojowych.
Po trzecie: kluczem do sukcesu jest zrozumienie uwa-
runkowań finansowych i odpowiednie wydatkowanie
skromnych środków przeznaczonych na jej rozwój.

szansę skłonić do wymiany poglądów. Tekst nie


powstał więc z pobudek osobistych. Jego jedy-
nym celem była chęć zapoczątkowania pożytecz-
MARIAN KLUCZYŃSKI

nej intelektualnej wymiany myśli.


W tym miejscu wyrażamy też uznanie dla au-
torów polemik za podjęcie dyskusji w tak waż-
nej dla nas wszystkich kwestii – zapewnienia ist-
nienia i rozwoju Marynarki Wojennej RP. Szanu-
jemy Panów opinie i jesteśmy pewni, że wymia-
szłości. Naszym zdaniem było i jest to możliwe na poglądów, do której dochodzi obecnie na ła-
pod warunkiem zmiany sposobu myślenia, które- mach PM wniesie jakiś wkład w rozwój tego ro-
go początki sięgają poprzedniej epoki i który zu- dzaju sił zbrojnych. Dyskusję uznamy za zwień-
pełnie nie przystaje do obecnej rzeczywistości. czoną sukcesem nie wtedy, gdy nasze argumen-
ty zostaną uznane przez wszystkich. Chodzi nam
Powody o to, by bogaty zbiór różnych koncepcji przyczy-
Nasz tekst od początku był pomyślany również nił się do stworzenia nowoczesnej wizji MWRP.
jako swoista prowokacja intelektualna mająca spo- Zależy nam również na tym, by szersze grono
wodować rozpoczęcie konstruktywnej dyskusji. czytelników sięgnęło do wymienionej w przypi-
Z tego powodu musieliśmy zastosować formę, któ- sach literatury fachowej. Uważamy, że wiedza
ra nie mogła przejść bez echa. Zauważyliśmy, że zawarta w tych publikacjach powinna być bar-
od dłuższego czasu na łamach „Przeglądu Mor- dziej wykorzystywana w procesie planowania
skiego” nie dochodziło do ożywionych polemik1. rozwoju i codziennym funkcjonowaniu marynar-
Żadnej reakcji środowiska nie wywołały publika- ki wojennej.
cje kmdr. por. rez. Krzysztofa Kubiaka Okręt
strażniczy2 ani nawet Biały słoń3, w którym autor 1 Ostatnia ożywiona polemika miała miejsce za sprawą artykułu
ocenił jako kontrowersyjną decyzję utworzenia M. Dury: Koniec niszczycieli min? „Przegląd Morski” nr 10/2005,
Nadbrzeżnego Dywizjonu Rakietowego i zakupu s. 59–77.
dla niego wyposażenia za niebagatelną sumę po- 2 K. Kubiak: Okręt strażniczy. „Przegląd Morski” nr 3/2007,

nad 600 mln złotych. Po przemyśleniu zdaliśmy s. 13–18.


sobie sprawę, że tylko ostre sformułowania mają 3 K. Kubiak: Biały słoń. „Przegląd Morski” nr 7/2008, s. 4.

2010/02 przegląd morski 17


polityka i gospodarka morska Niejasna przyszłość

Wyjaśniając nasze intencje, zaznaczamy po- stwo budować wspólnie z innymi krajami w ra-
nownie, że publikowane opinie są wyłącznie wy- mach sojuszu lub partnerstwa regionalnego.
nikiem naszych osobistych przemyśleń i docie- Dla zobrazowania tej kwestii posłużymy się przy-
kań naukowych, a nie głosem instytucji, w której kładem. W artykule opublikowanym na łamach
aktualnie pełnimy służbę. Nie ukrywamy przy PM kmdr por. dr inż. Henryk Karwan wykazuje,
tym, że doświadczenie wyniesione ze służby że zgodnie z teorią prowadzenia działań OPM dla
w Departamencie Transformacji pozwala bez wąt- zapewnienia skutecznej obrony na torach wodnych,
pienia na szersze spojrzenie na wiele aspektów w strefie obrony MW i aby brać udziału w działa-
rozwoju Sił Zbrojnych RP. niach sojuszniczych potrzebujemy 24 (sic!) okrę-
tów typu Kormoran II4. Już dziś wiemy, że do
Katalog zagrożeń 2024 roku ze względów finansowych możemy li-
Oceny środowiska bezpieczeństwa od wielu lat czyć na pozyskanie co najwyżej trzech, co stano-
wskazują, że w dającej się przewidzieć przyszło- wi 12,5% potrzeb. Oznacza to, że za pomocą tych
ści ryzyko wybuchu klasycznej wojny diametral- sił będziemy w stanie samodzielnie zrealizować
nie się zmniejszyło. Znacznie wzrosła natomiast tylko niewielką część potencjalnych zadań. Pozo-
groźba wystąpienia innych zagrożeń, w którym stałe z nich powinny być więc wykonywane przy
przeciwstawiać powinna się także marynarka wo- pomocy innych środków. Takie rozumowanie
jenna. Wśród nich eksperci (a nie my, jak zazna- powinno stanowić podstawę do przygotowywania
czyliśmy w tekście) wymieniają: terroryzm, pro- wariantów działania. O ich wyborze powinna de-
liferację broni masowego rażenia i środków jej cydować analiza własnych możliwości, sytuacji
przenoszenia, zorganizowaną międzynarodową politycznej, kosztów i efektów itp. Jednym z roz-
przestępczość, działania asymetryczne, klęski ży- wiązań może być wejście we współpracę z innym
wiołowe, migracje transgraniczne itd. (Nie jest państwem lub państwami i utworzenie wspólnej
więc prawdą, jak nam zarzucono, że wśród za- jednostki OPM. Innym – skoncentrowanie się cał-
grożeń dostrzegamy jedynie migracje transgra- kowicie lub w części na inicjatywach politycznych
niczne i przestępczość zorganizowaną). tak, by to one doprowadziły do pożądanego efek-
NOTATKA
tu końcowego, czyli zabezpieczenia
Przede wszystkim powinniśmy zabezpieczyć się przed następstwami naj- akwenu. W przypadku każdego z tych
bardziej prawdopodobnych zagrożeń za pomocą adekwatnych środków. wariantów w rozwiązanie kwestii, która
z pozoru dotyczyła początkowo wyłącz-
Naszym zdaniem przewartościowanie w hierar- nie struktur militarnych, zaangażowane musiałyby
chii wyzwań powinno wpływać na zmianę prio- być jednak Ministerstwo Spraw Zagranicznych
rytetów oraz na kierunki rozwoju MW. Innymi i inne działy administracji rządowej.
słowy – nie negujemy faktu, że jakiś rodzaj okrę- Powyższe rozważania są z oczywistych powo-
tów jest przydatny, bo ma olbrzymią wartość bo- dów dość uproszczone. Mamy jednak nadzieję,
jową. Staramy się tylko wskazać, że w naszej sy- że doprecyzowały one nasz punkt widzenia
tuacji przede wszystkim powinniśmy zabezpie- w kwestii przewartościowania zagrożeń i możli-
czyć się przed następstwami najbardziej prawdo- wości przeciwdziałania im.
podobnych zagrożeń za pomocą adekwatnych
środków. Nie bagatelizujemy możliwości wystą- Selekcja priorytetów
pienia mniej prawdopodobnych zagrożeń, ale su- Drugą kwestią, którą staraliśmy się w tekście
gerujemy, że w celu ich neutralizacji powinniśmy wykazać, jest to, że wypracowanie właściwej wi-
przede wszystkim łączyć nasze siły z sąsiadami. zji przyszłej MW jest możliwe po wyselekcjono-
Kwestią otwartą i wymagającą dogłębnych stu- waniu priorytetowych zdolności, umożliwiających
diów jest rozstrzygnięcie, czy sami powinniśmy neutralizację współczesnych zagrożeń. Wyboru
zapewnić pełne spektrum środków zaradczych.
Być może należałoby wyspecjalizować się w kon- H. Karwan: Koncepcja wojny minowej (cz. I). „Przegląd Morski”
4

kretnych dziedzinach, a nasze ogólne bezpieczeń- nr 7/2008, s. 4.

18 przegląd morski 2010/02


tego powinno się dokonać na podstawie chłodnej A jakie są polskie realia? W lutym 2009 roku
kalkulacji potrzeb w zestawieniu z naszą sytuacją podczas konferencji Wojsko Polskie – model 2018
geopolityczną i możliwościami (finansowymi, szef Zarządu Planowania Strategicznego – P5
osobowymi, organizacyjnymi itp.). Priorytetowe SGWP gen. dyw. Mieczysław Gocuł przedstawił
zdolności można oczywiście zidentyfikować na wizję modernizacji Sił Zbrojnych, zgodnie z któ-
wiele różnych sposobów. My zdecydowaliśmy się rą na zaspokojenie wszystkich potrzeb moderni-
na zaprezentowanie zestawu tabel, zawierających zacyjnych w ciągu dziesięciu lat rząd powinien
pewne sformułowania, które mogą być dyskusyj- przeznaczyć 165 mld złotych. Prognozy finanso-
ne5. W naszej opinii nie ma to wpływu na wyni- we mówią jednak, że realne możliwości państwa
kające z nich wnioski końcowe. mogą spowodować ogranicze-
W tabelach zostały wymienione W rozważaniach na nie tej sumy do 60, a nawet do
zagrożenia charakterystyczne 30 mld9. W pesymistycznym
dla całego obszaru euroatlantyc-
temat rozwoju Marynarki wariancie na modernizację ca-
kiego, bez podziału na Bałtyk Wojennej nie można już łych Sił Zbrojnych będą przypa-
i pozostałe regiony, ponieważ dały 3 mld zł rocznie.
operacje realizowane w ramach dłużej puszczać wodzy Mając na uwadze te dane
Sojuszu mają podobny charakter fantazji. uznaliśmy, że w rozważaniach
jak potencjalne działania prowa- na temat rozwoju Marynarki
dzone na Bałtyku, lecz inną gradację i prawdopo- Wojennej nie można już dłużej puszczać wodzy
dobieństwo wystąpienia6. Optymalnie byłoby dys- fantazji. Należy stąpać twardo po ziemi, nawet je-
ponować okrętami, które mogłyby działać zarów- żeli wnioski płynące z takich kalkulacji wydać
no tam, jak i tu. się mogą nieakceptowalne. Co prawda, wbrew ob-
Zastosowaliśmy uproszczenia, by nie odejść serwowanym od dłuższego czasu trendom moż-
zbytnio od podkreślenia samej potrzeby priory- na nadal snuć marzenia o potędze w nadziei,
tetyzacji7. Określenie najważniejszych zdolności
powinno pozwolić na zdefiniowanie ogólnych
cech sił MW. Ze względu na ograniczenia arty- Zgadzamy się, że gdyby się chciało być konsekwentnym, do tabeli
5

kułu w tabeli nr 3 musieliśmy dokonać pewnych należałoby dodać inne rodzaje uzbrojenia do zwalczania celów na-
uproszczeń. W rzeczywistości uszczegółowienie wodnych i podwodnych, ale to uczyniłoby ją mało czytelną.
Zainteresowanych zachęcamy do przeczytania książki K. Rokiciń-
6
cech powinno być efektem procesu analityczne- skiego: Zagrożenia asymetryczne w regionie bałtyckim. Według au-
go zespołów fachowców z różnych dziedzin – od tora dla regionu bałtyckiego należy przyjąć następującą gradację
taktyków i specjalistów zajmujących się siłow- zagrożeń asymetrycznych: zorganizowana przestępczość, nielegalna
niami okrętowymi po specjalistów z dziedziny imigracja, terroryzm, proliferacja broni masowego rażenia, piractwo.
finansów. My usiłowaliśmy zwrócić uwagę czy- Patrz: K. Rokiciński: Zagrożenia asymetryczne w regionie bałtyc-
telników na systemowe podejście do selekcji prio- kim. BelStudio, Warszawa 2006, s. 207.
Dobrym przykładem podobnego sposobu myślenia może być roz-
7
rytetów. Całkowicie pominęliśmy również dane
wiązanie przedstawione przez G. Gilberta w artykule The Navy as a
dotyczące liczby potrzebnych jednostek oraz ich Force for Good: A Future Force Structure for the Australian Navy.
tonażu itp., ponieważ jest to etap ogólnych roz- Został tam zaprezentowany katalog scenariuszy odpowiadających
ważań. zagrożeniom, do których przyporządkowano prawdopodobieństwo
(od 1 do 4) zdarzenia i jego konsekwencje (stopień oddziaływania
Finansowanie od 1 do 4). Iloczyn dwóch szacunkowych wartości daje ryzyko, które
Jak już wspomnieliśmy, w artykule staraliśmy z kolei może stanowić podstawę do określenia priorytetowych zdol-
się zwrócić uwagę na to, że środowisko bezpie- ności, które powinny posiadać siły MW i okręty. G. Gilbert: The Navy
as a Force for Good: A Future Force Structure for the Australian Na-
czeństwa, w którym żyjemy ulega dynamicznym
vy, Security Challenges, vol. 4, nr 3. Australia 2008, s. 63–82.
zmianom. Efektem tego jest również ogólna ten- 8 Dane liczbowe na ten temat zawiera publikacja K. Rokicińskiego:

dencja do ograniczania wydatków na siły zbroj- Bezpieczeństwo obszarów morskich na początku XXI wieku. AON,
ne, co skutkuje między innymi zmniejszaniem „Zeszyty Naukowe” – dodatek, Warszawa 2007.
stanów osobowych marynarek wojennych8. 9 A. Goławski: Wojsko Polskie 2018.

2010/02 przegląd morski 19


polityka i gospodarka morska Niejasna przyszłość

że w końcu któraś z ekip politycznych się opamię- nie ono Straży Granicznej, to tylko ona uzyska środ-
ta, przywróci właściwy poziom finansowania ki na jego realizację. Podobnie będzie z kwestią kon-
i „kupi” nam wymarzone okręty (np. okręt pod- troli informacyjnej nad cywilną sytuacją morską
wodny). Rzeczywistość pokazuje jednak, że nikłe (w NATO określanej jako MSA)12. Rezygnacja
są nadzieje na to, aby nastąpiło to szybko10. z prowadzenia tych wynikających z jednego z trzech
W związku z tym, naszym zdaniem, to sama Ma- głównych celów Polski w zakresie aktywności na
rynarka Wojenna powinna aktywniej kreować swo- morzu w okresie pokoju działań znacznie zawęzi
ją przyszłość przez poszukiwanie alternatywnych, spektrum zadań wykonywanych przez MW13.
ale realnych rozwiązań. Nie stawiamy i nigdy nie Sugerując konieczność zwiększenia aktywności
stawialiśmy tezy, że środki przeznaczane na roz- MW w tych obszarach, pragnęliśmy zwrócić
wój MW są odpowiednie. Oczywiście powinny być uwagę, że jest to sposób uzyskania ewentualnych
większe, jednak realia są takie, jakie są. W związ- dodatkowych środków na rozwój lub, w wariancie
ku z tym jeszcze ważniejsze jest, by skromne fun- pesymistycznym, na przetrwanie. Działalność ta
dusze w kontekście współczesnych potrzeb były umożliwia także zintensyfikowanie działań wno-
wydatkowane w sposób przemyślany. szących wkład w budowę regionalnych struktur bez-
Po przypomnieniu głównych założeń naszego pieczeństwa opartych na wspólnych zdolnościach.
artykułu pora przejść do odpowiedzi na kilka wąt- Przy założeniu, że izolacja naszego kraju na arenie
pliwości wyrażonych przez naszych adwersarzy. międzynarodowej w sposób znaczący zmniejsza
poziom naszego bezpieczeństwa, naturalna staje się
Wyłączna strefa ekonomiczna
Nasz tekst wzbudził spore emocje u obu auto-
10 Już obecnie deficyt finansów publicznych jest bardzo wysoki. Ist-
rów polemiki w związku z zaprezentowaną w nim
nieje także zagrożenie przekroczenia w przyszłości progów ostroż-
sugestią potrzeby zwiększenia roli MWRP w pol- nościowych stosunku długu publicznego do PKB. Ekonomiści wyli-
skiej wyłącznej strefie ekonomicznej (EEZ). czyli, że w 2010 roku deficyt może sięgnąć 8% PKB. Prognozuje się
Oczywiście zakres zaangażowania MW w EEZ również, iż w roku 2011 nastąpi przekroczenie przez relację długu
w okresie pokoju jest kwestią dyskusyjną. Po ana- publicznego do PKB progu 55% i jest niemal pewne, że nie obędzie
lizie argumentów kmdr. Mirosława Ogrodniczu- się bez działań konsolidujących finanse publiczne. Nie wiadomo
ka można by się zgodzić nawet, że strefa ta po- także, czy realne jest utrzymanie wysokości nakładów na SZRP
winna być domeną Straży Granicznej, a nie MW. w wymiarze 1,95% PKB. Przewidywania te wskazują wyraźnie, że
w ciągu najbliższych kilku lat środki przeznaczane na rozwój mary-
Przyjęcie takiego rozwiązania spowoduje jednak,
narki wojennej będą bardzo ograniczone.
że w niedalekiej przyszłości to właśnie Straż Gra- 11 Artykuł 27 ustawy odnosi się do stosowania przez służby pań-

niczna uzyska środki na pozyskanie średniej wiel- stwowe morskiej procedury Renegade. W realizację tych i innych
kości jednostek patrolowych. Właściwa ochrona podobnych procedur mogą zostać zaangażowane siły MW. Patrz:
EEZ wymaga bowiem ich posiadania przez nasz ustawa z 4 września 2008 roku o ochronie żeglugi i portów mor-
kraj – nie ze względu na udział w wojnie śledzio- skich (DzU z 2008, nr 171, poz. 1055).
wej, ale konieczność szybkiej i skutecznej reak- 12 W UE przedsięwzięcia związane z uzyskaniem pełnego wspólne-

go obrazu sytuacji na morzu realizowane są w ramach programu


cji na całe spektrum najbardziej prawdopodob-
MARSUR. Również w rejonie Bałtyku w ostatnich latach pojawił się
nych współczesnych zagrożeń, których ryzyko
szereg inicjatyw, których uczestnicy dążą do uzyskania pełnego ob-
wystąpienia w EEZ będzie niestety wzrastać wraz razu cywilnych aktywności na morzu (np. inicjatywa szwedzko-fiń-
ze zwiększeniem się zaangażowania naszego kra- ska SUKFIN czy szwedzko-fińsko-hiszpańska SUKFIS). Wszystkie te
ju w działania na arenie międzynarodowej. O tym, działania mają na celu eliminację całego spektrum wymienianych
że zagrożenia te są dostrzegane, świadczy uchwa- w tekście współczesnych zagrożeń. We wszystkie z nich poważnie
lenie w 2008 roku ustawy o ochronie żeglugi zaangażowane są marynarki wojenne – przyp. aut.
i portów morskich, która jest konsekwencją raty- 13 Niestety wiele wskazuje na to, że próba zastosowania do realiza-

cji tych zadań okrętów typu Orkan czy Górnik nie będzie efektywna
fikacji przez Polskę kodeksu ISPS11.
ze względu na ich ograniczenia konstrukcyjne i wysokie koszty eks-
Po wprowadzeniu budżetu zadaniowego osiągnię- ploatacji. Dodatkowo z symulacji sytuacji kryzysowych wynika, że
cie pełnego bezpieczeństwa w EEZ będzie jednym nasz system reagowania powinien zostać zmieniony (system dyżu-
z wyszczególnionych w nim zadań. Jeżeli przypad- rów bojowych) – przyp. aut.

20 przegląd morski 2010/02


konieczność pogłębiania współpracy w ramach na nie tylko w celu egzekwowania sankcji i ogra-
regionu bałtyckiego, UE i NATO. Optymalna jest niczeń żeglugi, ale żeby zapewnić pełną kontrolę
sytuacja, gdy oprócz wniesienia materialnego wkła- statków wchodzących w obszar odpowiedzialno-
du w taką współpracę istnieje możliwość udziału ści dowódcy morskiego16. Wyjaśniamy więc, że
w kreatywnym rozwiązywaniu problemów doty- w naszym tekście skrót MIO nie był użyty dla do-
czących społeczności międzynarodowej. słownego określenia operacji blokadowych czy em-
Aby jednak odgrywać jakąkolwiek rolę na are- barga, ale w kontekście posiadania przez okręty
nie międzynarodowej trzeba zdobyć uznanie sojusz- czy siły morskie zdolności do prowadzenia sku-
ników za dotychczasowy wkład i działania we- tecznej kontroli czy też ochrony żeglugi.
wnątrz kraju. Z tego wynika, naszym zda- NOTATKA
niem, konieczność poważnego angażo- Obecnie głównym priorytetem MW powinno być osiągnięcie pełnej zdolno-
wania się MW we własnej EEZ i w za- ści do ciągłego uczestniczenia w operacjach sojuszniczych na oddalonych
kresie MSA. Na uwagę zasługują również akwenach.
działania, których efektem mogłoby być
rozwijanie specjalności narodowej w ramach współ- W NATO również uznano, że definicja MIO uży-
pracy bałtyckiej i Sojuszu. Przy stosunkowo nie- ta w ATP 71 jest obecnie zbyt wąska i powinna zo-
wielkich nakładach można by było zapewnić: stać rozszerzona o wymienione powyżej zadania.
– nowoczesne okręty rozpoznania elektronicz- Przykładem praktycznej realizacji działań z tego za-
nego i elementy pozyskiwania danych dla MSA; kresu jest morska operacja bezpieczeństwa (Mari-
– okręty dowodzenia obroną przeciwminową; time Security Operation – MSO) pk. „Active En-
– okręty strażnicze i ochrony sił (Force Protec- deavour”, podczas której realizowanych jest szereg
tion Ship)14. działań definiowanych jako MIO’s.
Operacje MIO Główny priorytet
Jak wiadomo, współczesne marynarki wojen- Całkowicie zgadzamy się z opinią, że obecnie
ne są od dłuższego czasu poważnie angażowane głównym priorytetem MW powinno być osiągnię-
w działania określane jako policyjne. Należą do cie pełnej zdolności do ciągłego uczestniczenia
nich między innymi misje związane są z kontro- w operacjach sojuszniczych na oddalonych akwe-
lą przewozu określonych typów towarów oraz nach. W tym celu potrzebujemy odpowiednich
zwalczaniem innych nielegalnych działań na mo- okrętów. Bez wątpienia najlepsze są nowe i no-
rzu. Siły morskie wykrywają, śledzą, zatrzymują wocześnie wyposażone jednostki. Wbrew temu,
i kontrolują podejrzane jednostki pływające. Wy- co sugerują w swoich tekstach autorzy obu pole-
korzystują do tego specjalnie wyszkolone grupy mik, nigdy nie negowaliśmy tego faktu. Jak już
boardingowe, które są przerzucane z okrętu za po- wspomnieliśmy, obecne realia ekonomiczne kra-
mocą szybkich łodzi lub śmigłowców. Są to ju i prognozy na przyszłość nie napawają jednak
w ostatnich latach standardowe działania podczas optymizmem co do możliwości realizacji takie-
operacji sojuszniczych prowadzonych na morzu go scenariusza. Jak zatem osiągnąć tę zdolność
(np. „Active Endeavour” czy „Atalanta”). bez zakupu nowych okrętów?
Takie dokumenty, jak DD3.1 – Regulamin Ma- Naszym zdaniem jednym z możliwych przej-
rynarki Wojennej czy PDNO-07-A083 Procedury ściowych rozwiązań jest np. szybki remont
działań morskich. Działania połączone15 nie wy- (modernizacja) posiadanych obecnie fregat lub jed-
szczególniają osobnego określenia dla tego rodza-
ju aktywności floty. W związku z tym w polskiej 14 Pełny opis powstałej niszy i propozycja jej wypełnienia znajduje
się w książce K. Kubiaka: Przemoc na oceanach. Współczesne pi-
literaturze przedmiotu dla ich określenia dość po-
ractwo i terroryzm morski. Wydawnictwo Trio i CEN, Warszawa
wszechnie stosuje się skrót MIO. W takim kontek- 2009.
ście użyto go na przyład w artykule komandorów 15 Patrz: Podręcznik normalizacji obronnej. PDNO-07-A083, 2006.

Kościelskiego i Milera Bałtyk – akwen potencjal- 16 M. Kościelski, R. Miler: Bałtyk – akwen potencjalnych operacji

nych operacji NCAGS: MIO – może być prowadzo- NCAGS. „Przegląd Morski” nr 8/2009.

2010/02 przegląd morski 21


polityka i gospodarka morska Niejasna przyszłość

nej z nich. Powinno to umożliwić uzyskanie tegii, umożliwiającej możliwie największe zmniej-
podstawowych zdolności do prowadzenia ciągłych szenie kosztów ponoszonych przez kadrę służącą
działań w zespołach NATO w operacjach o charak- w restrukturyzowanych strukturach. Taki trud nig-
terze policyjnym. Być może w podstawowym wa- dy nie został jednak podjęty. W rezultacie wkrótce
riancie fregaty nie musiałyby na przykład posiadać może zaistnieć konieczność przeprowadzenia zmian
w ogóle uzbrojenia ZOP czy rakiet woda-woda17. pod presją i w krótkim terminie, co okazałoby się
Miejsce tego sprzętu mogłyby zająć odpowiedniej znacznie bardziej bolesne.
wielkości łodzie półsztywne i specjalnie wyszkolo- Nawet w optymistycznym wariancie Gawron mo-
ne grupy boardingowe. Zgadzamy się, że z powo- że rozpocząć działania dopiero około 2017 roku.
du technologii zastosowanej na tych okrętach dzia- Jak więc będzie do tego czasu wyglądało prezento-
łanie fregat w misjach zagranicznych będzie kosz- wanie na morzu naszej wiarygodności sojuszniczej?
towne. Nie mamy jednak wyjścia i jeżeli chcemy Czy mają to nadal robić Kobbeny, których użytecz-
poważnie zaistnieć w działaniach sojuszniczych, ność na oddalonych akwenach jest przez wielu ana-
musimy szybko przygotować do nich przynajmniej lityków uznawana, jako – delikatnie mówiąc – pro-
jeden okręt. Uważamy, że problem z fregatami nie blematyczna21? Wszystko wskazuje na to, że szyb-
wynika wyłącznie z tego, że są one obecnie w kiep- ki remont fregaty jest jedynym i do tego znacznie
skim stanie technicznym. Już podczas ich pozyski- spóźnionym rozwiązaniem. Na Gawrona można li-
wania powinno być jasne, że aby zapewnić ich czyć być może w dłuższej perspektywie czasu. Po-
efektywne wykorzystanie, będzie konieczne doko- zbawione emocji analizy wskazują jednak, że ze
nywanie w przyszłości kosztownych remontów względu na realne potrzeby i możliwości finanso-
i serwisowanie. Wydaje się także, że podczas sa- we powinien on być na razie oddany do użytku nie
mej procedury transferowej przeoczono również in- w pełnej wersji, ale w standardzie OPV.
ne kwestie, czego skutki się obecnie kumulują.
Innymi potencjalnym rozwiązaniem może być Geografia, wojna, narzędzia
adaptacja jednostek cywilnych lub budowa tanich W naszym artykule zaprezentowaliśmy rów-
patrolowców. Kmdr Mirosław Ogrodniczuk twier- nież szereg opinii, że z powodu ograniczeń geo-
dzi, że jest to drogie i nieskuteczne wyjście. Naszym graficznych, rozwoju technologii i celów ewentu-
zdaniem, specjaliści DMW i Sztabu Generalnego alnego przeciwnika w przypadku wystąpienia kla-
powinni się jednak lepiej przyjrzeć tej możliwości. sycznego konfliktu rola marynarek wojennych na
W 2006 roku stocznia Gryfia podpisała kontrakt na Bałtyku będzie niewielka. Operacje będą głów-
budowę pięciu patrolowców dla norweskiej Straży nie prowadzone na lądzie w związku z tym bar-
Granicznej za sumę 160 mln złotych za wszystkie
jednostki18. W latach 2006–2007 w Gdańsku po- 17 Jest to tylko jeden z głosów w dyskusji, która powinna być prze-
wstały dwa kadłuby jeszcze większych jednostek prowadzona w celu właściwego rozstrzygnięcia takiego dylematu.
patrolowych dla Królewskiej Marynarki Wojennej Gdybyśmy poszli dalej tym torem myślenia, być może modernizacja
okrętów projektu okazałaby się błędna, ponieważ doposażone po-
Danii19. Wynika z tego, że naszemu przemysłowi
winny zostać właśnie fregaty – przyp. aut.
okrętowemu byłoby chyba łatwiej sprostać przygo- 18 http://www.portalmorski.pl/caly_artykul.php?ida=3358/.

towaniu podobnego okrętu niż budowie korwety. 19 Zdjęcia jednostki dostępne na: http://www.als-foto.

Uważamy, że osiągnięcie i zachowanie zdolno- dk/13651190/.


ści do prowadzenia działań na oddalonych akwe- 20 Nawet jeśli miałoby to być związane ze spłaszczeniem struktur

nach od lat było na tyle priorytetowe, że powinno dowodzenia, spisaniem kilku kolejnych okrętów na straty i dalszą
być osiągnięte i utrzymywane za pomocą wszelkich konsolidacją jednostek brzegowych. W tym miejscu chcemy uprze-
dzić ewentualny kolejny zarzut. Oczywiście z jednej strony ochrona
środków, nawet gdyby ceną miało być dokonanie
miejsc pełnienia służby powinna leżeć w interesie dowódców, jed-
w MW poważnych zmian organizacyjnych. Na tym
nak obiektywnie patrząc, struktura MW w stosunku do jej możliwo-
polega bowiem rzeczywista priorytetyzacja w osią- ści od lat wymaga racjonalizacji. Zapewniamy, że nasza ocena nie
ganiu celów20. Zdajemy sobie sprawę, że nie jest to wynika jedynie z tego, że pełnimy służbę w Warszawie – przyp. aut.
proste, ale z pewnością możliwe do osiągnięcia. 21 J. Walczak: Modernizacja (?) Marynarki Wojennej, czyli co nas

Wymaga precyzyjnie przemyślanej kilkuletniej stra- czeka w 2018 roku. „Nowa Technika Wojskowa” nr 12/2009, s. 93.

22 przegląd morski 2010/02


dzo poważnie należy przemyśleć sens inwestowa- osiemdziesiątych. Nadal posiadamy prawie wszyst-
nia w niektóre podklasy okrętów. Wspomina kie występujące wówczas podklasy okrętów i spe-
o tym również adm. floty rez. Roman Krzyżelew- cjalistyczne jednostki brzegowe (lub ich ekwiwa-
ski w swoim artykule w miesięczniku „Armia”22. lenty pod zmienionymi nazwami). Znacznie zmie-
Bardziej szczegółowych wyjaśnień w tej kwestii niły się oczywiście ilości, ale struktura została.
udzieliliśmy podczas rozmowy z panem Toma- Jeszcze raz należy przypomnieć, że w czasach
szem Falbą, która ukazała się w październikowym Układu Warszawskiego nasza MW była przygo-
numerze magazynu „Nasze Morze”23. towywana do zupełnie innych zadań niż te, które
Zgadzamy się, że rozwój MW w istotny sposób powinna wykonywać po wejściu do NATO.
jest uzależniony od właściwej relacji między siłami Zagrożenia są inne i należy im się przeciwstawiać
zbrojnymi a politykami. Siły Zbrojne stanowią naj- za pomocą odmiennych środków zorganizowa-
ważniejszy komponent zestawu sił i środków mają- nych w różny sposób. Dostrzegły to już niemalże
cych na celu zagwarantowanie akceptowalnego po- wszystkie marynarki europejskie. W naszym wy-
ziomu bezpieczeństwa państwa. Są jednym z wielu obrażeniu chodzi dokładnie o to, co pokazał kmdr
narzędzi polityki bezpieczeństwa i jako takie Mirosław Ogrodniczuk na przykładzie floty bry-
muszą być zharmonizowane z pozostałymi elemen- tyjskiej. Zgadzamy się całkowicie, że klarowna
tami systemu. „Użytkownik” tego narzędzia zobli- wizja powinna być wszelkimi sposobami lobbo-
gowany jest do przedstawienia spójnego celu dla wana przez nasze środowisko gdziekolwiek słu-
systemu bezpieczeństwa oraz określenia roli i za- żymy. W dotychczasowych działaniach trudno
dań poszczególnych jego elementów, nie zapomi- jest nam się jednak jej doszukać, co właśnie skło-
nając oczywiście o zapewnieniu ich finansowania. niło nas do napisania tekstu do PM.
Należy zdawać sobie jednak sprawę ze złożono- Frontalny atak z użyciem argumentów, z których
ści warunków, w jakich zapadają decyzje politycz- może wynikać, że MW nie popełniła żadnych błę-
ne. Nie tylko Siły Zbrojne korzystają ze środków dów, nasuwa pytania: jeśli było tak dobrze, to dla-
budżetowych. W sytuacji gdy w dłuższej perspek- czego w efekcie końcowym jest tak źle? Czy wszyst-
tywie zagrożenie jest oceniane jako niskie, ratowa- kiemu winne są jedynie brak pieniędzy i politycy?
nie ZUS-u, wydatkowanie środków unijnych, opie- Właśnie stawianie takich pytań próbowaliśmy spro-
ka zdrowotna, rozwój czy edukacja w naturalny wokować. Zdajemy sobie sprawę z tego, że błędów
sposób będą priorytetami. W tej sytuacji tym waż- nie popełnia tylko ten, który nic nie robi. My pod-
niejsza jest jakość przepływu informacji między jęliśmy działanie, bierzemy odpowiedzialność za na-
siłami zbrojnymi a organami władzy państwowej. sze słowa. W tym sensie cała dyskusja jest być mo-
Wykonawca nie może mieć najmniejszych wątpli- że ceną, którą płaci MW za decyzje lub zaniecha-
wości co do wspólnie realizowanego celu i treści nia z przeszłości. Można zadowolić się oczywiście
stawianych mu zadań. Powinien jednak również stwierdzeniem, że ostatnie ogniwo systemu wyko-
rzetelnie informować o faktycznej możliwości ich nywało tylko zadania, które stawiały mu (bądź nie),
realizacji oraz rzeczywistych, a nie „wymarzonych” instancje wyższe i że to one są całkowicie odpowie-
potrzebach w tym zakresie. Ma to szczególne zna- dzialne za efekt końcowy. Jest to prawdą, jednak ma-
czenie, gdyż stanowi podstawę do zmiany pozio- jąc świadomość, że te zadania w rzeczywistości skła-
mu finansowania, wielkości, struktury i wyposa- dały się ze „wstawek” dostarczanych przez podwy-
żenia, a także ewentualnego przeniesienia części konawców, chyba trudno jest być z siebie do końca
zadań na inne podmioty (narzędzia) w systemie zadowolonym. Z całym należytym szacunkiem dla
bezpieczeństwa państwa. doświadczenia dowódczego i operacyjnego zachę-
camy do dostrzeżenia tych faktów. 
Pointa
Na przełomie XX i XXI wieku MW nie podjęła
próby zmiany priorytetów rozwojowych, czego wi- 22 Patrz: R. Krzyżelewski: Bałtyk morzem pokoju? „Armia”

docznym efektem jest obecny skład naszej floty, któ- nr 5/2009.


rej struktura nie zmieniła się znacząco od końca lat 23 T. Falba: Gotowi do kłótni. „Nasze Morze” nr 10/2009.

2010/02 przegląd morski 23


Technika i Uzbrojenie Zwiększyć możliwości ochrony

ppłk w st. spocz.


dr inż. Jerzy Garstka
Absolwent WAT.
Doktorat uzyskał na
Wydziale
Mechanicznym
Politechniki
Wrocławskiej. Był
m.in. kierownikiem
Pracowni Minowania

SEA STAR AERONAUTICS


i Ośrodka Naukowej
Informacji Wojskowej
w Wojskowym
Instytucie Techniki
Inżynieryjnej.

Bezzałogowe
patrolowe jednostki
nawodne
Zagrożenie od strony morza okrętów na kotwicowiskach, redach,
torach wodnych i w portach, a także w warunkach asymetrycznego
pola walki (z udziałem płetwonurków bojowych, miniaturowych OP
i terrorystów) wciąż jest duże.

C
oraz liczniejsze zagrożenia są zwłaszcza ataki kombinowane z mo-
terrorystyczne na wodach rza i lądu (ataki z powietrza z użyciem
przybrzeżnomorskich spowo- szybowców oraz miniaturowych samolo-
dowały, że w siłach morskich
wielu państw, także w polskiej Mary- 1 O skuteczności użycia do celów terrorystycznych łodzi
motorowych wypełnionych materiałami wybuchowymi
narce Wojennej, podjęto prace rozwojo-
przekonano się w październiku 2000 roku po ataku na
we nad systemami ochrony portów dobrze strzeżony port Aden. W wyniku ataku na zacu-
i okrętów na kotwicowiskach przed za- mowany amerykański niszczyciel USS „Cole” (DDG 67)
grożeniem z morza. śmierć poniosło 17 żołnierzy, a 39 zostało rannych.
Nawet dobrze strzeżone porty mogą być Sam okręt stał się niezdolny do samodzielnego pływa-
zaatakowane przez terrorystów1. Groźne nia i został przetransportowany do USA do remontu.

24 przegląd morski 2010/02


tów okazały się mało skuteczne). Taka forma ata- wania zagrożonych akwenów. Zasięg USV jest ogra-
kowania portów, baz i jednostek nawodnych jest niczony horyzontem radiowym. Można nimi jed-
efektywna, ponieważ siły ochrony mogą okazać się nak sterować zdalnie (radiowo) ze śmigłowców oraz
niewystarczające do przeciwdziałania uderzeniu. z załogowych bądź bezzałogowych statków po-
Taki stan rzeczy zmusza do zorganizowania ochro- wietrznych (te ostatnie mogą spełniać funkcje re-
ny zewnętrznej, głównie od strony morza. Jedną tlanslatorów). W opracowaniu bezzałogowych po-
z form takiej ochrony jest ciągłe patrolo-
NOTATKA
wanie wód przybrzeżnomorskich – na to-
Odpowiednio uzbrojone i wyposażone bezzałogowe szybkie łodzie motoro-
rach wodnych i podejściach do portów, we mogą zwiększyć możliwości okrętów działających w strefach przybrzeżno-
w samych portach (bazach MW) i na re- morskich dzięki zapewnieniu tym jednostkom bezpieczeństwa oraz poszerze-
dach. Nieprzerwane patrolowanie wyma- niu ich zakresu oddziaływania.
ga jednak angażowania wielu jednostek
patrolowych. Wykorzystywanie wyłącznie załogo- jazdów nawodnych przodują firmy izraelskie (USV
wych jednostek patrolowych wiąże się z pewnymi Protector i jego pochodne) oraz amerykańskie ( pro-
ograniczeniami – czasem trwania, monotonią wy- gram „Spartan Scout”, w którego ramach ma być
konywanego zadania oraz małą odpornością czyn- opracowana cała rodzina wielozadaniowych pojaz-
nika ludzkiego na wyższe stany morza. Bardziej dów nawodnych USV, m.in. dla okrętów LCS dzia-
przydatne okazują się bezzałogowe pojazdy nawod- łających w strefie przybrzeżnej). US Navy od daw-
ne – USV (Unmamanned Surface Vehicle). na wykorzystuje USV – w wersji Sea OWL dla fre-
gat typu IHP USS „Nicholas” oraz w odmianie pa-
Bezzałogowe jednostki patrolowe trolowej3.
USV zaczęto stosować i rozwijać po zakończe-
niu zimnej wojny i zmianie koncepcji użycia flo- Izraelski Protector
ty wojennej. Zrezygnowano z podejmowania na Najbardziej udanym projektem USV jest izrael-
dużą skalę operacji konwojowych na rzecz wspie- ski Protector (fot.) firmy Rafael Armament Deve-
rania operacji desantowych oraz konfliktów pro- lopment Authority Ltd4. Ta wielozadaniowa,
wadzonych na wodach przybrzeżnych. W tego ro- w wysokim stopniu autonomiczna bezzałogowa
dzaju operacjach istotne znaczenie mają działa- jednostka nawodna, o długości 9 m, jest zbudowa-
nia asymetryczne – okręty znajdujące się na wo- na w technologii stealth i napędzana silnikiem wy-
dach przybrzeżnych (w portach, na redach i to- sokoprężnym oraz pędnikami strugowodnymi.
rach wodnych) stają się celami ataków wykony- Z użyciem śmigłowca lub bezzałogowego statku
wanych z wykorzystaniem szybkich łodzi moto- powietrznego może ona patrolować, z prędkością
rowych wypełnionych materiałami wybuchowy- do 43 w., obszary odległe nawet o ponad 100 Mm
mi, min morskich oraz płetwonurków. Nawet no- od portu wyjściowego. Po przejściu w tryb pracy
woczesne okręty, wyposażone w wysokiej klasy automatycznej może nadzorować tereny przy-
środki rozpoznania oraz obrony pasywnej i ak- brzeżne oraz wody wewnętrzne, a także w ogra-
tywnej, mają ograniczone możliwości przeciw-
działania takim zagrożeniom2. K. Jurek: Bezzałogowe jednostki pływające Draco. „Przegląd Mor-
2

Problem ten rozwiązano, używając bezzałogo- ski” 2008 nr 8, s. 48; N. Brown: USV wychodzi na scenę. „Jane’s
wych pojazdów nawodnych przeznaczonych do Navy International” styczeń 2004, s. 14–19; M. Hewish: Zdalnie
działań w operacjach typu harbour protection kontrolowane działania na wodach przybrzeżnych. „Jane’s Interna-
i force protection. tional Defense Review” październik 2004, s. 54–56.
USV w nowych zadaniach, „Jane’s International Defense Review”
3
Bazą dla tego typu USV są standardowe łodzie
luty 2003, s. 48–49; UUV i USV. „Naval Forces” marzec 2006,
motorowe RHIB (Rigid-Hull Inflatable Boat), s. 44–51; M. Dura: Jakie bpm dla naszej Marynarki Wojennej?
o długości 9–11 m, wyposażone – w zależności od „Raport WTO” 2007 nr 1, s. 62.
prowadzonej misji – w odpowiedni moduł uzbroje- Debiut Protectora w Hajfie. Raport targowy z MSPO 2004 z wrze-
4

nia. Uzbrojone stanowią przydatny środek do ochro- śnia 2004 r., s. 20; Łódź bezzałogowa. „Raport WTO” 2003 nr 10,
ny sił własnych oraz bezpieczny system do patrolo- s. 60.

2010/02 przegląd morski 25


Technika i Uzbrojenie Zwiększyć możliwości ochrony

wanym akwenie (np. po basenach portowych). Ope-


rator na stanowisku kierowania, umieszczonym na
okręcie lub na lądzie, za pomocą kamery termowi-
zyjnej może, oprócz prowadzenia obserwacji, skie-
rować uzbrojenie robota (drona) we wskazane miej-
sce. Zgodnie z zasadami robotyki (urządzenie nie
może samoczynnie wyrządzać szkody człowieko-
wi) komendę o otwarciu ognia wydaje tylko opera-
tor obsługujący system5. W wersji seryjnej pokład
Protectora pokryto specjalnym tworzywem, które
pochłania fale elektromagnetyczne (technologia ste-
alth), zmniejszając echo radarowe jednostki6.

Rafael
Amerykańskie USV
Izraelska bezzałogowa jednostka nawodna W amerykańskim programie „Spartan Scout”
Protector podczas służby patrolowej przewidziano opracowanie różnych wielozada-
niowych bezzałogowych jednostek nawodnych,
niczonym zakresie prowadzić misje rozpoznaw- wyposażonych w liczne moduły.
cze. USV Protector alarmuje operatora znajdują- W pierwszej kolejności mają być opracowane
cego się na stanowisku kierowania, że jego głowi- USV z modułami ISR/FP, które wejdą do służby
ca wykryła podejrzany obiekt na powierzchni mo- w US Navy. Już w grudniu 2002 roku testowano
rza. Na życzenie odbiorcy producent może zamon- je w okolicy bazy OP w Groton, a w listopadzie
tować całość na innego typu łodzi, o długości 9– 2003 roku w Zatoce Perskiej na krążowniku USS
–11 m, a także zmienić rodzaj uzbrojenia. Protec- „Gettysburg”. Ten ostatni wchodził w skład gru-
tor był eksponowany przez firmę Rafael podczas py osłonowej lotniskowca USS „Enterprise”.
Międzynarodowego Salonu Przemysłu Obronne- W lipcu 1997 roku podczas operacji IMO nad Za-
go w Kielcach w 2004 roku. Izraelczycy wyko- toką Perską po raz pierwszy wykorzystano bez-
rzystują USV do ochrony portu i redy Hajfy, licząc załogowy pojazd nawodny Sea OWL. Operował
na częściowe zmniejszenie zaangażowania załóg on z pokładu fregaty typu OHP USS „Nicholas”
okrętów patrolowych (typu Dvora, Super Dvora (FFG-47)7.
i Dabur) w dalekie oraz niebezpieczne misje w po- Z reguły każdy nawodny USV ma system nawi-
bliżu granicy libańskiej. Protector z sukcesem zo- gacyjny (minimum z GPS), głowicę optoelektro-
stał przetestowany w US Navy, a chęć jego naby- niczną, system zdalnego sterowania oraz systemy
cia wyraziły siły morskie Singapuru. transmisji danych, które pozwalają w czasie rze-
W konstrukcji Protectora zintegrowano ze sobą czywistym przekazywać obraz na stanowisko kie-
kilka znanych systemów. Na półsztywnej szybkiej rowania. To standardowe wyposażenie pozwala za-
łodzi motorowej typu RHIB – w prototypie o dłu- równo na prowadzenie nawigacji i kierowanie ru-
gości 11 m – zainstalowano stelaż ze stalowych ru- chem pojazdu, jak i na rozpoznanie podejrzanych
rek, na którym zamocowano system obserwacji – jednostek. W programie „Spartan Scout” propo-
mały radar nawigacyjny, GPS, kamerę wideo oraz nowane są rozwiązania jednostek o większych
głowicę optoelektroniczną Toplite z dalmierzem la- możliwościach – z zamontowanymi dodatkowymi
serowym do wykrywania i identyfikowania celów. sensorami (mały radar, sonar – w modułach MIW,
Na dziobie, przed systemem obserwacyjnym, na
zdalnie sterowanym stanowisku zamontowano ka-
W. Łuczak: Robot w roli strażnika morskiego. „Raport WTO” 2004
rabin maszynowy kalibru 7,62 mm (zamiennie ka-
5

nr 10, s. 46.
libru 12,7 mm), mini-Typhoon typu MK 49 mod. 0 6 M. Dura: Zabezpieczenie portów od strony morza. „Raport WTO”

o masie 150 kg. Taki pływający robot może auto- 2008 nr 2, s. 57, 59; tenże: „Raport WTO” 2007 nr 1, s. 62–63.
matycznie poruszać się po wcześniej zaprogramo- 7 Tamże.

26 przegląd morski 2010/02


wynosi 10 i 20 w. odpowiednio do elementów
Proponowane warianty o masie 800 i 400 kg), a także sonar z aktywną an-

U czestnicy programu „Spartan Scout” – firmy


Northrop Grumman, Raytheon i Team One USA
przewidują opracowanie czterech typów modułów
teną holowaną8.
W Europie
uzbrojenia: Od 2006 roku brytyjska firma QinetiQ reklamu-
– SR/FP [Intelligence Surveilence and Reconnaissn- je swój bezzałogowy USV UFRC (Unmanned Fast
ce (Force Protection)] – moduł rozpoznawczy Reconnaissance Craft). Pojazd ten jest wyposażo-
i ochrony sił własnych; ny w systemy łączności, głowicę optoelektronicz-
– MIW (Mine Warfare) – moduł do zwalczania min; ną i – opcjonalnie – w karabin maszynowy. W cza-
– ASW (Anti-Submarine Warfare) – moduł do zwal- sie badań testowych, aby polepszyć właściwości
czania OP; stealth, pojazd wyposażono w trzy odbijacze kąto-
– ASuW (Anti-Surface Warfare) – moduł uderzenio- we. Podobny do UFRC pod względem konstrukcji
wy do zwalczania celów lądowych. jest USV Sea Star. Z badań morskich wynika, że
pojazd ten może być wykorzystywany nie tylko do
ASW), a także uzbrojeniem (rakiety, karabiny ma- ochrony portów, ale także do patrolowania kotwi-
szynowe – w modułach ISR/FP i ASuW). cowisk i torów wodnych. Ta propozycja konstruk-
Wsparcie działań okrętów typu LCS (Littoral cyjna wymaga jednak dopracowania i uwzględnie-
Combat Ships) zmusiło do opracowania jednostek nia w wyposażeniu systemu AIS (systemu automa-
nawodnych USV z modułem ASW (do zwalczania tycznego wskazywania miejsca i parametrów ruchu
OP). Rezultaty dotychczasowych badań morskich każdej jednostki).
nad zaadaptowaniem USV Spartan do działań ASW Federalne Biuro ds. Obronności i Zaopatrzenia
nie satysfakcjonują jednak potencjalnych użytkow- (Bundesamt für Wehrtechnik und Beschaffung –
ników. Trudno więc mówić o wspólnej uniwersal- BWB) zawarło z koncernem Rheinmetall kontrakt
nej platformie dla programu „Spartan Scout”. Do na opracowanie łodzi bezzałogowej wart 1,3 mln
celów ASW od podstaw zaprojektowano pojazd euro. W ramach prac badawczych Rheinmetall zin-
USV Draco – amerykański General Dynamic Ro- tegruje roboty z konstrukcją szybkiej łodzi patrolo-
botic Systems po raz pierwszy zaprezentował tę kon- wej Watercat M8, której producentem jest Marine
strukcję na konferencji UDT „Pacific 2006”. Po- Alutech Oy Ab z Finlandii. Jednostka ma długość
jazd, o długości 12,2 m (docelowo – 10,9 m) i wy- około 8 m, masę 2 t i może osiągnąć maksymalną
porności własnej 7700 kg, może transportować mo- prędkość 35 w. Zmodyfikowana Watercat M8 ma
duły wyposażeniowe o masie do 2276 kg (zanurze- być zdolna do wykonywania działań autonomicz-
nie – 3,6 m). Kształt kadłuba zapewnia stabilność nych i/lub pod nadzorem załogi. Łódź będzie kie-
jednostki przy stanie morza do 4 stopni. Podwójny rowana zdalnie lub poruszać się po wcześniej za-
napęd wodnostrumieniowy o zmiennym wektorze programowanej trasie.
ciągu zapewnia dobre właściwości manewrowe Użytkowaniem tego typu jednostek jest zaintere-
i maksymalną prędkość do 35 w. Robot może au- sowana Deutsche Marine. Bezzałogowe łodzie mo-
tonomicznie działać w czasie do 24 godz. Ponie- gą być wykorzystywane do rozpoznania, patrolo-
waż wszystkie ważniejsze układy zostały zdublo- wania akwenów morskich, przechwytywania ob-
wane (dotyczące napędu, zasilania oraz sterowania cych jednostek oraz do podejmowania lub detono-
i kontrolowania), znacznie zwiększyła się nieza- wania dryfujących min morskich, tym samym do
wodność konstrukcji oraz jej odporność na uszko- zabezpieczania działania zespołów okrętów9. 
dzenia typowo eksploatacyjne oraz wynikające
z oddziaływania przeciwnika. USV Draco został
wyposażony w integralny zestaw środków obser- 8 K. Jurek: Bezzałogowe... s. 49–50; http:/www.gdrs.com/about/

wacji technicznej oraz wymienne systemy wyposa- profile/pdfs/UDT Pacific 2006/.


żenia, takie jak: sonar z opuszczaną anteną, sonar 9 Łodzie bezzałogowe dla Bundesmarine. „Raport WTO” 2009 nr 1,

z pasywną anteną holowaną (prędkość holowania s. 68.

2010/02 przegląd morski 27


Technika i Uzbrojenie Nowe konstrukcje

Europejskie
uniwersalne okręty
kpt. mar. Krzysztof
SZCZYRBOWSKI
Centrum Operacji
transportowo-
-desantowe (cz. II)
Morskich
Absolwent AMW
(1999). Zawodową
służbę wojskową
rozpoczął Uniwersalne jednostki transportowo-desantowe wyróżniają się
w dywizjonie
ścigaczy, następnie dużymi możliwościami – na ich pokładach mogą bazować barki
został skierowany dokujące, poduszkowce oraz śmigłowce. Dzięki zastosowaniu
do sztabu 9 FOW
do komórki uzbrojenia modułowego lub kontenerowego okręty te mogą być
rozpoznawczej. dostosowywane do wykonywania specyficznych misji oraz
W kolejnych latach
został oficerem
zapewniać siłom lądowym odpowiednie zabezpieczenie
operacyjnym. logistyczne, a także bezpieczeństwo.

N
Od 2006 roku jest
młodszym a początku lat 80. XX wie- rych źródłach wyróżnia się okręty dwóch
specjalistą ku marynarka wojenna typów: San Giorgio i San Giusto.
w Ośrodku Włoch rozpoczęła prace stu- Pod koniec lat 90. ubiegłego roku wło-
Planowania dyjne nad okrętami desanto- ska marynarka zmodernizowała wszyst-
Dowodzenia
i Oficerów
wymi, które miały zastąpić używane kie okręty tego typu. Zlikwidowano dzio-
Łącznikowych COM. okręty typu De Soto Country oraz An- bową furtę wjazdową oraz zdemontowa-
drea Doria. Wybrano projekt jednostki no armatę OTO Melara, co pozwoliło na
z dużą ładownią i rampą rufową oraz po- wydłużenie pokładu lotniczego. Obecnie
kładem dla śmigłowców. Od początku jednostki dysponują lądowiskami dla pię-
zakładano, że nowe jednostki będą uni- ciu śmigłowców wielkości EH-101 lub
wersalne i oprócz funkcji typowo bojo- CH-47. Zwiększono także możliwości de-
wych (okrętów desantowych), będą peł- santowe – zbudowano pomost dla barek
niły role jednostek szkolnych lub jedno- desantowych. Wprowadzono zmiany
stek wsparcia działań ratowniczych czy w uzbrojeniu obronnym – armaty kalibru
operacji pokojowych. 25 mm wymieniono na armaty kalibru 20
mm oraz dodano dwie wyrzutnie poci-
Włochy sków przeciwlotniczych Stinger.
Pierwsze dwa okręty tego typu – „San Okręty typu San Georgio są przezna-
Giorgio” L-9892 i „San Marco” L-9893 czone głównie do załadunku, transporto-
– wcielono do linii w 1987 i 1988 roku wania i wyładunku żołnierzy ze sprzętem
(rys.). Po pozytywnej ocenie eksploata- na nieprzygotowany brzeg (tab. 1). Mogą
cyjnej w 1991 roku zamówiono trzecią przetransportować 349 żołnierzy z peł-
jednostkę tego typu – „San Giusto” nym ekwipunkiem i 1200 t ładunku (po-
L-9894. Weszła ona do służby w 1994 ro-
ku, ale już ze zmienionym wariantem wy- 1 J. Cieślak: Włoski okręt desantowy San Giusto. „Mo-
posażenia1. W związku z tym w niektó- rze, Statki i Okręty” 2002 nr 5, s. 12.

28 przegląd morski 2010/02


Tabela 1. Dane taktyczno-techniczne wybranych włoskich okrętów transportowo-desantowych
typu San Giorgio („San Giorgio” L-9892, „San Marco” L-9893, „San Giusto” L-9894)
Dane taktyczno-techniczne Uzbrojenie i wyposażenie
Wyporność [t] 7660 artyleryjskie 2 × 20 mm
Wymiary [m] 137/20/5 2 × 12,7 mm
Prędkość [w.] 20
Zasięg [Mm] 7500 przy dodatkowe 2 × wrplot t. Stinger
16 w. 3 × kutry desantowe MTM217
3 kutry desantowe MTP 96
Autonomiczność 30 dób lądowiska dla 3 śmigłowców SH-3D lub CH-47
Załoga 198 osób
Możliwości ładunkowe – 349 żołnierzy z pełnym ekwipunkiem oraz 1200 t ładunku (pojazdy, kontenery).
Lądowiska dla pięciu śmigłowców wielkości EH-101 lub CH-47.

Marina Militare
Schemat okrętu typu San Giorgio

jazdy, kontenery). Na całej długości kadłuba, pod wiła w stoczni Bazan (obecnie Izar) pierwszą jed-
pokładem lotniczym znajduje się ładownia desan- nostkę nowego typu – nazwano ją „Galicia”
towa, zakończona na wysokości pawęży rufowej (L51). Zamówienie na budowę drugiej jednost-
rampą desantową. W opcji załadunku wyłącznie ki – „Castilla” (L52) – złożyła w tej samej stocz-
pojazdów kołowych jest ona opuszczona i wówczas ni w 1997 roku2.
okręt stanowi klasyczną jednostkę typu ro-ro. Dzię- „Galicia” weszła do służby w 1998 roku, a jej
ki możliwości podnoszenia i składania rampy jed- bliźniacza jednostka, „Castilla”, w 2000. Okręty
nostka może przenosić 63-tonowe kutry desantowe są przystosowane do przewożenia batalionu woj-
typu MTM 217 lub mniejsze,14-tonowe kutry ty- ska (543 żołnierzy) z pełnym ekwipunkiem oraz
pu MTP--96. Kadłub okrętów ma długość 137 m, 72 osób obsługi lotniczej. Mogą równocześnie
jest zbudowany ze stali okrętowej i podzielony na transportować do 130 pojazdów lub 33 czołgi ty-
11 przedziałów wodoszczelnych oraz 5 pokładów. pu Leopard 2 (tab. 2). Powierzchnia ładunkowa
tych jednostek wynosi 1000 m2. Do przewożenia
Hiszpania ludzi i sprzętu służy sześć barek desantowych
W 1991 roku Hiszpania włączyła się do pro-
wadzonych przez Holandię prac nad nowym pro-
jektem okrętu desantowego. W 1994 roku zamó- 2 http://www.naval-technology.com/projects/galicia/.

2010/02 przegląd morski 29


Technika i Uzbrojenie Nowe konstrukcje

Tabela 2. Dane taktyczno-techniczne wybranych hiszpańskich okrętów transportowo-


-desantowych typu Galicia („Galicia” L51 i „Castilla” L52)
Dane taktyczno-techniczne Uzbrojenie i wyposażenie
Wyporność [t] 13 900 artyleryjskie 2 × 20 mm Oerlikon
Wymiary [m] 166,2/25/5,8 2 × zestaw obrony bezpośredniej typu Merokka
Prędkość [w.] 19
Zasięg [Mm] 6000 przy dodatkowe 6 × LCU lub LCVP
12 w. 4 śmigłowce typu SH-3 Sea King
Autonomiczność 6 tygodni lub 6 Agusta Bell AB 212

Załoga 115 osób


Okręty są przystosowane do transportowania batalionu wojska (543 żołnierzy) z pełnym ekwipunkiem
oraz 72 osób obsługi lotniczej. Równocześnie mogą przewozić do 130 pojazdów lub 33 czołgów podstawowych
Leopard 2. Powierzchnia ładunkowa jednostek wynosi 1000 m2. Pokład lotniczy, o wymiarach 150 m2,
jest przystosowany do stałego bazowania dwóch śmigłowców.

okrętów w akcjach humanitarnych oraz opera-


cjach pokojowych.
Francja
Ze względu na interesy narodowe francuska ma-
rynarka wojenna (Marine Nationale) jest zaangażo-
wana na całym globie. Zadania przed nią stawiane
Armada Espanola

wymagają, aby posiadała w swoim składzie nowo-


czesne i uniwersalne okręty transportowo-desanto-
we. Obecnie Francja eksploatuje cztery jednostki
dwóch nowych typów: Mistral i Foudre.
Fot. 1. „Galicia” – widok od rufy, dobrze widoczna Okręty desantowe typu Foudre zaprojektowa-
rampa rufowa no z zamiarem uzupełnienia starszych i mniej-
szych jednostek typu Ouragan – jako okręty do
typu LCU lub typu LCVP. Barki znajdują się w za- transportowania francuskich sił szybkiego reago-
nurzalnym doku o powierzchni 885 m2 (fot. 1). wania. Pierwszy okręt – „Foudre” – zamówiono
W odróżnieniu od innego typu okrętów trans- 5 listopada 1984 roku. Budowę następnych dwóch
portowo-desantowych „Galicia” i „Castilla” po- jednostek, zamówionych w 1986 roku, w 1988
siadają hangar dla czterech śmigłowców SH-3 Sea roku wstrzymano. Sześć lat później wznowiono
King lub sześciu maszyn Agusta Bell AB 212 (do- budowę drugiej jednostki, z trzeciej zrezygnowa-
celowo dla tych jednostek przewidziano śmigłow- no ze względu na cięcia budżetowe. Okręty te są
ce NH-90). Okręty są uzbrojone w hiszpańskie przstosowane do transportowania 350 żołnierzy
zestawy obrony bezpośredniej typu Merokka 2B z pełnym ekwipunkiem, sześciu–siedmiu czoł-
oraz działka Oerlikon kalibru 20 mm. Autono- gów typu Leclerc lub AMX-30, 15 pojazdów roz-
miczność działania jednostek wynosi sześć tygo- poznawczych AMX-10RC, 30 samochodów cię-
dni. Już we wstępnych założeniach projektowych żarowych oraz 22 samochodów terenowych. Kon-
przyjęto, że jednostki oprócz zadań desantowych figurację tę może zmienić i w razie potrzeby okrę-
będą wykonywały zadania transportowe i logi- ty mogą przetransportować 470 żołnierzy oraz
styczne na rzecz kontyngentów hiszpańskich ma- 22 pojazdy pancerne. Ogólna wielkość transpor-
rines. Dobrze wyposażony szpital okrętowy, z łóż- towa jednostek wynosi 1100 t. Mogą one także
kami dla 50 osób, pozwala na wykorzystywanie służyć jako jednostki transportowe lub logistycz-

30 przegląd morski 2010/02


Tabela 3. Dane taktyczno-techniczne wybranych francuskich okrętów transportowo-desantowych
Dane taktyczno-techniczne Uzbrojenie i wyposażenie
Foudre („Foudre” L 9011, „Siroco” L 9012)
Wyporność [t] 12 000 artyleryjskie 3 × 30 mm Breda-Mauser
Wymiary [m] 168/22/5,2 4 x 12,7 mm Browning
Prędkość [w.] 21
Zasięg [Mm] 11 000 przy dodatkowe cztery śmigłowce Super Puma
15 w. lub dwa Super Frelon
do 10 małych barek desantowych typu CTM
Autonomiczność 30 dób
lub dwie średnie typu CDIC
Załoga 210 osób

Okręt może transportować 350 żołnierzy desantu, 6–7 czołgów AMX-30, 15 pojazdów rozpoznawczych
AMX-10RC, około 30 samochodów ciężarowych i 22 samochody terenowe oraz 27 przyczep lub, w innej
konfiguracji, 470 żołnierzy i 22 pojazdy pancerne – łącznie około 1100 t ładunku. Znajduje się na nim hangar
o powierzchni 1080 m2 dla dwóch ciężkich lub czterech średnich śmigłowców.

Mistral (Mistral L9013, Tonnerre L9014)


Wyporność [t] 32 300 artyleryjskie 2 × 30 mm Breda-Mauser
Wymiary [m] 199/32/6,3 4 × 12,7 mm M2-HB Browning
Prędkość [w.] 19
Zasięg [Mm] 10 700 przy dodatkowe 2 × 2 wyrzutnie rakiet plot Simbad
15 w. 4 × CTM
lub 2 × LCAC

Opracowanie własne (2)


Autonomiczność 45 dób lądowisko dla 6 śmigłowców
Załoga 160 osób

Okręty przeznaczone do transportowania 450 żołnierzy i 40 czołgów typu Leclerc. Można na nim dodatkowo
zaokrętować 150-osobowy sztab. Przewidziano również szpital z dwoma blokami operacyjnymi i 20 salami.
Z jednostek może operować do 35 śmigłowców lekkich.

ne – przewozić do 1800 t ładunku (tab. 3). Dzię-


ki bogato wyposażonym szpitalom okrętowym,
z dwoma salami operacyjnymi, mogą być wyko-
rzystywane w operacjach pokojowych i humani-
tarnych3.
Okręty mają długość 168 m i pełną wyporność
17 200 t. Pozwoliło to na umiejscowienie w środ-
kowej i rufowej części jednostki wewnętrznego
doku z opuszczaną furtą. Jego długość wynosi
Marine Nationale

122 m, szerokość – 13,5 m, a całkowita powierzch-


nia – 1732 m2. Zmieści się w nim 10 małych ba-
rek desantowych typu CTM lub dwie średnie bar-
ki typu CDIC, standardowo jedna barka typu
CDIC oraz cztery typu CTM. W razie potrzeby
Fot. 2. MISTRAL ma zwiększyć możliwości transportowe
sił francuskich do dowolnego zakątka globu ziemskiego. 3 http://www.netmarine.net/eng/index.htm/.

2010/02 przegląd morski 31


Technika i Uzbrojenie Nowe konstrukcje

w doku można umieścić okręt patrolowy typu typu NH90, Puma lub 35 mniejszych – typu AS 665
P400 lub holownik typu RR2000. Tigre czy AS 532 U2 Cougar. Standardowa grupa
Podczas załadunku lub wyładunku dok jest na- lotnicza obejmuje po osiem śmigłowców NH90
pełniany wodą za pomocą systemu zbiorników ba- i Tigre. Pokład lotniczy ma powierzchnię 5200 m2.
lastowych, zwiększających zanurzenie kadłuba. Nad Wydzielono na nim sześć lądowisk dla śmigłowców.
dokiem na śródokręciu znajduje się zakryty pokład Na okrętach znajduje się hangar o powierzchni
ładunkowy, a nad nim – pokład śmigłowcowy, 1800 m2. Śmigłowce z hangaru na pokład można
o łącznej powierzchni 1080 m2, z dwoma stanowi- transportować za pomocą dwóch wind MacGregor.
skami startowymi dla śmigłowców. W hangarze,
umiejscowionym na dolnym pokładzie nadbudów- Rosja
ki dziobowej, mogą bazować cztery średnie śmi- W przyszłości nie można wykluczyć uczestnic-
głowce Super Puma (zamiast nich z okrętu mogą twa Rosji w operacjach stabilizacyjnych oraz poko-
operować dwa ciężkie śmigłowce Super Frelon). jowych misjach Unii Europejskiej. Po rozpadzie
Na rufie dok jest zakryty dodatkowym, niższym, Układu Warszawskiego i latach niedofinansowania
trzecim lądowiskiem, o powierzchni 400 m2. Mo- sił zbrojnych Rosja zmieniła pogląd na użycie sił
że ono także służyć jako platforma do przewożenia morskich. W przyjętej doktrynie obronnej zapowie-
ładunków lub być usunięte – wówczas dok jest od- dziano: powrót Rosji na morza i oceany w celu za-
kryty. Do załadunku przewidziano żuraw okrętowy znaczenia swojej obecności i interesów. W wypo-
o udźwigu 37 t oraz umieszczony pod nadbudów- sażeniu sił morskich tego kraju znajdują się jednak
ką podnośnik, o udźwigu 52 t, łączący pokłady). okręty stanowiące spuściznę po byłym ZSSR, któ-
W ostatnich kilku latach do służby w Marine re nie spełniają wymagań misji prowadzonych przez
Nationale wprowadzono dwa okręty typu Mistral współczesne siły morskie.
(fot. 2). Jednostki te są przeznaczone do transpor- Pod koniec lat 90. ubiegłego wieku w prasie za-
towania i desantowania grupy bojowej liczącej chodniej ujawniono rysunek koncepcyjny nowego
450 żołnierzy z pełnym wyposażeniem. Na krótsze okrętu transportowo-desantowego i kilka głównych
dystanse można zaokrętować 900 żołnierzy. Na po- parametrów konstrukcyjnych. Okręt, o oznaczeniu
kładzie jednocześnie można transportować do projektowym 1171.1, nazwano „Ivan Gren”. Zało-
40 czołgów typu Leclerc (czyli batalion) lub ważą- żono, że jednostka będzie miała 6000 t wyporno-
cy tyle samo inny sprzęt na powierzchni ładunko- ści, długość – 120 m oraz szerokość – 16,5 m. Za-
wej 2650 m2. sięg okrętu oszacowano na 3500 Mm przy prędko-
Jednostki typu Mistral mogą w zatapialnym do- ści 16 w. (tab. 4). Załoga ma liczyć 100 marynarzy,
ku transportować cztery barki desantowe typu a okręt być przystosowany do transportowania 300
CTM (Chaland de Transport de Materiel) lub dwa żołnierzy z 13 czołgami T-80 lub T-90. Możliwo-
poduszkowce desantowe typu LCAC (Landing ści ładunkowe określono na 1500 t. Jednostka nie
Craft Air Cushioned). Na każdej barce typu CTM będzie miała masztów, a na rufie znajdzie się lądo-
można przetransportować 200 żołnierzy lub 90 t wisko dla śmigłowców. Nie określono, czy na okrę-
ładunku, natomiast na barce typu LCAC – 75 t. cie będzie dok lub hangar dla śmigłowców.
Jednostki typu Mistral są także wykorzystywane Ze źródeł rosyjskich wynika, że budowę okrę-
jako pływające stanowiska dowodzenia. Przewidzia- tu rozpoczęto w 2007 roku w Bałtijsku. Nie ujaw-
no na nich pomieszczenia o powierzchni 850 m2, co niono, kiedy jednostka wejdzie do służby.
pozwala na zaokrętowanie 150-osobowego sztabu.
Na powierzchni 750 m2 z 20 pomieszczeniami roz- Tendencje ogólne
budowano szpital okrętowy z dwoma blokami ope- Na podstawie dostępnych informacji o opraco-
racyjnymi. W razie potrzeby powierzchnię tę moż- wywanych projektach można wnioskować, że no-
na zwiększyć, montując kontenerowe bloki szpital- we jednostki będą miały porównywalne wyporno-
ne na pokładzie śmigłowcowym4. Okręty typu Mi- ści – około 20 000 t. Umożliwi to transportowanie
stral zostały przeznaczone głównie do transporto-
wania śmigłowców. Mogą one zabrać aż 16 maszyn 4 http://www.defense.gouv.fr/marine/.

32 przegląd morski 2010/02


Tabela 4. Dane taktyczno-techniczne rosyjskiego okrętu transportowo-desantowego typu Ivan Gren
Dane taktyczno-techniczne Uzbrojenie i wyposażenie
Wyporność [t] 6000 artyleryjskie 1 × 100 mm
Wymiary [m] 120/16/3,6
Prędkość [w.] 18
Zasięg [Mm] 3500 przy rakietowe 2 × WM – 18, 18-prowadnicowe wyrzutnie
16 w. niekierowanych pocisków rakietowych

opracowanie własne
Autonomiczność 30 dób kalibru 140 mm,
2 × wyrzutnia rakiet plot. t. Igła;
Załoga 100 lądowisko dla śmigłowca
Okręt będzie mógł zabrać w wariancie desantowym 300 żołnierzy desantu i 40 BRT
(lub 13 czołgów). Maksymalnie zdolności ładunkowe określono na 900 żołnierzy, a ładunek na 1500 t.

w pasie do 1000 km od wybrzeży wszystkich


mórz i oceanów5, to wyraźnie widać, jak duże są
możliwości politycznego oddziaływania od stro-
ny morza.
Ustalenie nowej hierarchii zagrożeń zmusiło si-
ły morskie do pozyskania okrętów nowego typu –
uniwersalnych okrętów transportowo-desantowych.
Internet

Ich gabaryty umożliwiają, z jednej strony, długo-


trwałe operowanie w wyznaczonym rejonie, z dru-
Fot. 3. Okręt transportowo-desantowy IVAN giej – zapewniają znaczne możliwości ładunkowe.
GREN – projekt Okręty tego typu mogą zabierać na pokłady po 500
żołnierzy desantu z pełnym ekwipunkiem oraz to-
znacznych sił, mogących operować z ich pokładów, warzyszącym im sprzętem ciężkim. Jednocześnie
oraz przewożenie czołgów, środków pancernych zachowują znaczne możliwości załadunku/wyła-
lub, zamiennie, pomocy humanitarnej bądź zaopa- dunku, nawet na pełnym morzu. W operacjach po-
trzenia. Są to okręty uniwersalne. Ich atuty – lądo- kojowych istotnym elementem jest możliwość nie-
wisko dla śmigłowców, zanurzalny dok oraz moż- sienia pomocy humanitarnej oraz udzielania pomo-
liwość zabierania na burtę dodatkowego sprzętu de- cy medycznej.
santowo-transportowego – pozwalają na prowadze- Obecnie marynarki wojenne dążą do dyspono-
nie operacji bez konieczności angażowania dodat- wania siłą ,,z morza”, w mniejszym zakresie zaś
kowych sił. Dzięki znacznym rozmiarom okręty te, ,,siłą na morzu”. Samo przeniesienie punktu cięż-
w zależności od charakteru misji, mogą być dozbra- kości działań sił morskich na ląd wynika z faktu, że
jane w uzbrojenie kontenerowe lub inne niezbędne losy wojen i konfliktów decydują się na lądzie – ja-
moduły, m.in. rozpoznawcze, wojny minowej oraz ko przykład można wskazać wojnę w Zatoce Per-
przeciwlotnicze. skiej. Jednocześnie wyraźnie zarysowują się siły
Z obecnych koncepcji użycia sił morskich wy- morskie w nowym kształcie, posiadające w swoim
nika, że nawet w czasie pokoju, operując na ,,mo- wyposażeniu nowoczesne, wielozadaniowe okręty
rzu otwartym”, siły te stanowią jedyny rodzaj sił transportowo-desantowe,
zbrojnych mogący demonstrować wolę politycz- Wnioski z analizy problemu mogłyby być pod-
ną określonego państwa w dowolnym punkcie stawą do opracowania koncepcji tego rodzaju okrę-
globu, nie naruszając praw i przepisów między- tów na potrzeby polskiej Marynarki Wojennej. 
narodowych. Jeśli dodatkowo uwzględnić, że po-
nad 70% ludności świata, 80% państw oraz pra- 5 J. Lok, T.L. Valmas: Skirting the waves. „Jane’s International De-

wie cały potencjał przemysłowy świata lokuje się fense Review” sierpień 2002, s. 44.

2010/02 przegląd morski 33


TRENDY Złoty
Szkolenie jubileusz
i wychowanie Ku profesjonalizacji

Zmiany w przepisach
dotyczących żołnierzy
płk Piotr Pabisiak-
-Karwowski
Ministerstwo Obrony
Narodowej
zawodowych (cz. II)
Najnowsza nowelizacja tak zwanej ustawy pragmatycznej miała na
Absolwent Wydziału
Prawa i Administracji
celu między innymi dostosowanie przepisów do uwarunkowań
Uniwersytetu funkcjonowania armii zawodowej.

W
Warszawskiego
(1989). tej części artykułu zo- 3) dowódca okręgu wojskowego, do-
Po przeszkoleniu staną omówione kolej- wódca korpusu, komendant akademii
rozpoczął zawodową
służbę wojskową
ne zmiany wprowadzo- wojskowej, dowódca dywizji i flotylli,
w Biurze Prasowym, ne w tak zwanej ustawie dowódca Garnizonu Warszawa – w od-
a następnie pragmatycznej. niesieniu do stanowisk służbowych do
w Departamencie 13. Zmieniono podmioty właściwe do stopnia etatowego majora (komandora
Prawnym MON. wyznaczania na stanowiska służbowe podporucznika) włącznie w podległych
Zajmował wiele
oraz zwalniana z tych stanowisk. jednostkach wojskowych;
stanowisk
służbowych – od Dotychczasowe przepisy określające 4) dowódca brygady, skrzydła, komen-
radcy prawnego, podmioty właściwe do wyznaczania dant wyższej szkoły oficerskiej, dowód-
przez zastępcę i zwalniania żołnierzy zawodowych opie- ca pułku, batalionu oraz dowódca zaj-
i szefa oddziału, rały się na zasadzie centralizacji upraw- mujący stanowisko służbowe zaszerego-
głównego nień. Profesjonalizacja Sił Zbrojnych wane do stopnia etatowego co najmniej
specjalistę, po
zastępcę dyrektora wymaga jednak decentralizacji kompe- podpułkownika (komandora poruczni-
departamentu. tencji. Przyjęto zatem, że podmiotami ka) – w odniesieniu do stanowisk służ-
W lutym 2007 r. właściwymi do wyznaczania na stano- bowych do stopnia etatowego kapitana
został wyznaczony na wiska służbowe i zwalniania z nich są: (kapitana marynarki) włącznie w podle-
stanowisko dyrektora 1) minister obrony narodowej – w od- głych jednostkach wojskowych;
Departamentu
Prawnego MON.
niesieniu do stanowisk służbowych 5) dyrektor Departamentu Kadr Mi-
o stopniach etatowych pułkownika (ko- nisterstwa Obrony Narodowej, który de-
mandora) i generała (admirała) oraz do cyzje w tych sprawach wydaje w imie-
tych, na które wyznacza na podstawie niu ministra obrony narodowej – w od-
przepisów odrębnych ustaw; niesieniu do stanowisk służbowych do
2) szef Sztabu Generalnego Wojska stopnia etatowego podpułkownika (ko-
Polskiego, dowódca rodzaju sił zbroj- mandora porucznika) włącznie w pozo-
nych, dowódca operacyjny sił zbrojnych, stałych, niewymienionych jednostkach
szef Inspektoratu Wsparcia Sił Zbroj- wojskowych.
nych, komendant główny Żandarmerii Ponadto wprowadzono instytucję tzw.
Wojskowej i szef Inspektoratu Wojsko- porozumienia, w ramach której zwol-
wej Służby Zdrowia – w odniesieniu do nienie żołnierza zawodowego z dotych-
stanowisk służbowych do stopnia etato- czas zajmowanego stanowiska służbo-
wego podpułkownika (komandora po- wego w jednostce wojskowej, w której
rucznika) włącznie w podległych jed- zajmował stanowisko, i wyznaczenie na
nostkach wojskowych; stanowisko w innej jednostce wojsko-

34 przegląd morski 2010/02


wej może nastąpić na podstawie porozumienia druga, pierwsza i mistrzowska. Posiadanie przez
podmiotu, który zwalnia ze stanowiska oraz pod- żołnierza zawodowego odpowiedniej klasy kwa-
miotu, który wyznacza na stanowisko, jeżeli ma- lifikacyjnej umożliwi mu ubieganie się o przy-
ją uprawnienia do wyznaczania na stanowiska znanie określonego dodatku pieniężnego, co bę-
i zwalniania z nich, przy zachowaniu przyzna- dzie stanowiło realną zachętę do podejmowania
nych przez ustawę kompetencji. czynności związanych z podnoszeniem pozio-
mu wyszkolenia i pogłębianiem wiedzy specja-
Awans pionowy i poziomy listycznej na zajmowanym stanowisku służbo-
14. Wprowadzono instytucję przeprowadzania wym. Wysokość i zasady przyznawania tego do-
przeglądów kadrowych. datku zostaną określone w rozporządzeniu mi-
Rozwiązanie to wynikało z potrzeby właściwe- nistra obrony narodowej.
go wykorzystania zasobów osobowych w ramach 17. Rozszerzono uprawnienia do kierowania
kierowania polityką kadrową w Siłach Zbrojnych. żołnierzy zawodowych do wykonywania zadań
Przeglądy te będą dokonywane przez podmioty służbowych poza jednostką wojskową.
właściwe do wyznaczania żołnierzy zawodowych Dotychczasowe przepisy normujące kwestie
na stanowiska służbowe. kierowania żołnierzy zawodowych do wykony-
15. Ustalono, że doświadczenie oraz przebieg wania zadań służbowych w innej jednostce woj-
służby wojskowej będzie uwzględniany przy wy- skowej przyznawały kompetencje z tym związa-
znaczaniu na stanowiska służbowe. ne dowódcy jednostki wojskowej wyłącznie do
NOTATKA
kierowania żołnierzy na okres do trzech
Posiadanie przez podoficera lub szeregowego zawodowego odpowiedniej miesięcy. W celu umożliwienia skiero-
klasy kwalifikacyjnej umożliwi mu ubieganie się o przyznanie określonego wania żołnierza zawodowego do innej
dodatku pieniężnego. jednostki wojskowej na dłuższy okres
ustalono, że będzie mogło to nastąpić
Oprócz spełnienia warunków określonych na czas nie dłuższy niż sześć miesięcy w ciągu
w ustawie, będzie brany pod uwagę także model roku kalendarzowego. Rozwiązanie to stworzy
przebiegu służby oraz wymogi zawarte w karcie możliwość czasowego zaangażowania żołnierza
opisu stanowiska służbowego, jak również do- zawodowego w przedsięwzięcia służbowe zgod-
tychczasowe doświadczenie i przebieg służby nie z potrzebami Sił Zbrojnych, których czas re-
wojskowej. Szczegółowy tryb realizacji tych czyn- alizacji przekracza okres kwartału i mieści się
ności określi minister obrony narodowej w dro- w granicach do pół roku, z pozostawieniem na
dze rozporządzenia. stanowisku służbowym w dotychczasowej jed-
16. Wprowadzono klasy kwalifikacyjne dla żoł- nostce wojskowej. Zapewni to trwałość kadencji
nierzy korpusu podoficerów i szeregowych zawo- na stanowisku służbowym, przy jednoczesnym
dowych. stosowaniu zasady dyspozycyjności żołnierza za-
Należy zauważyć, że obowiązujące dotych- wodowego.
czas przepisy nie normowały kwestii związanych
z podnoszeniem przez żołnierzy z korpusu pod- Prowadzenie dokumentacji
oficerów i szeregowych zawodowych poziomu 18. Doprecyzowano przepisy dotyczące prowa-
wyszkolenia wojskowego oraz pogłębianiem dzenia ewidencji wojskowej.
wiedzy specjalistycznej na zajmowanym stano- Należy wskazać istotne znaczenie dla prowa-
wisku służbowym. W wyniku omawianej nowe- dzenia ewidencji wojskowej możliwości jej od-
li ustalono, że żołnierzom z tego korpusu, któ- twarzania w przypadku zniszczenia lub zaginię-
rzy podejmą czynności w tej dziedzinie, będą cia. Brak procedur określających postępowanie
nadawane klasy kwalifikacyjne po zdaniu egza- w takich sytuacjach rodzi wiele problemów. Re-
minu przed komisją egzaminacyjną, powołaną guły postępowania dotyczące odtwarzania ewi-
przez uprawniony podmiot wojskowy. Przyjęto, dencji wojskowej określi minister obrony naro-
że będą cztery klasy kwalifikacyjne, tj. trzecia, dowej w drodze rozporządzenia. Ponadto, ze

2010/02 przegląd morski 35


Szkolenie i wychowanie Ku profesjonalizacji

niezbędne uznano precyzyjne określenie w roz-


porządzeniu ministra obrony narodowej sposo-
bu dokumentowania otrzymywanej przez żołnie-
rza zawodowego oceny niedostatecznej oraz nie-
przystąpienia do tego sprawdzianu z przyczyn
innych niż określone w ustawie. Regulacja ta
ujednolici postępowanie podmiotów związane
z dokumentowaniem wyników sprawdzianów
sprawności fizycznej oraz zapewni realną ochro-
nę uprawnień żołnierzy zawodowych w razie nie-
ścisłości w dokumentacji.
20. Doprecyzowano i uszczegółowiono przepi-
sy dotyczące zasad zwrotu kosztów pomocy
udzielonej przez właściwe podmioty w związku
z pobieraniem nauki lub skierowaniem żołnierza
zawodowego na naukę w przypadku zwolnienia
z zawodowej służby wojskowej z przyczyn leżą-
cych po stronie zwalnianego żołnierza.
Zmiana ta uwzględnia następujące przesłanki
obligatoryjnego zwolnienia z zawodowej służby
MARIAN KLUCZYŃSKI

wojskowej:
1) otrzymanie w dwóch kolejnych latach oce-
ny niedostatecznej ze sprawdzianu sprawności fi-
zycznej lub nieprzystąpienie w dwóch kolejnych
latach do tego sprawdzianu;
PROFESJONALNIE WYSZKOLENI ŻOŁNIERZE są w sta- 2) niezłożenie w nakazanym terminie oświad-
nie w krótszym czasie wykonać powierzone im zadanie.
czenia o stanie majątkowym;
3) złożenie niezgodnego z prawdą oświadcze-
względu na fakt, że adres zamieszkania żołnie- nia lustracyjnego.
rza zawodowego nie zawsze jest tożsamy z jego Te przesłanki zwolnienia z zawodowej służby
adresem zameldowania, zwiększono zakres pro- wojskowej będą implikować obowiązek zwrotu
wadzonej ewidencji wojskowej o ten element. Za- kosztów poniesionych przez wojsko w związku
pewni to kompletność danych, niezbędnych do z podnoszeniem przez żołnierza zawodowego
prowadzenia ewidencji wojskowej. kwalifikacji. Rozwiązanie to zapewni spójność
19. Upoważniono ministra obrony narodowej przepisów prawa dotyczących zasad zwrotu kosz-
do określenia sposobu dokumentowania otrzyma- tów pomocy udzielonej przez właściwe podmio-
nej przez żołnierza zawodowego oceny niedosta- ty w przypadku zwolnienia z zawodowej służby
tecznej lub nieprzystąpienia do sprawdzianu ze wojskowej z przyczyn leżących po stronie zwal-
sprawności fizycznej. nianego żołnierza zawodowego.
Podkreślić w tym miejscu należy, że otrzyma-
nie w dwóch kolejnych latach oceny niedosta- Dodatkowa praca żołnierzy
tecznej ze sprawdzianu sprawności fizycznej lub 21. Uszczegółowiono przepisy dotyczące pra-
nieprzystąpienie w dwóch kolejnych latach do cy zarobkowej lub prowadzenia działalności go-
tego sprawdzianu, chyba że żołnierz zawodowy spodarczej przez żołnierzy zawodowych.
został zwolniony z tego sprawdzianu w przewi- Wskazać należy, że żołnierzowi zawodowemu
dzianych przez ustawę okolicznościach, stanowi nie wolno podejmować (jakiejkolwiek) pracy za-
przesłankę obligatoryjnego zwolnienia z zawo- robkowej oraz prowadzić działalności gospodar-
dowej służby wojskowej. W związku z tym za czej, zarówno w ramach stosunku pracy (na pod-

36 przegląd morski 2010/02


stawie umowy o pracę), jak i działalności w in- cję realizacji zadań i sposób ich finansowania –
nych formach, w tym przewidzianych przez ko- dowódcy, kierując się wątpliwościami, odmawia-
deks cywilny i kodeks spółek handlowych. Za- ją wydania zezwolenia żołnierzom zawodowym
kaz ten dotyczy podejmowania pracy zarobko- na wykonywanie pracy zarobkowej, chociaż
wej w jednostce wojskowej, w której żołnierz za- z punktu widzenia potrzeb danej jednostki woj-
wodowy zajmuje stanowisko służbowe oraz skowej byłoby to możliwe i celowe. Dlatego też
w jednostce podległej, jak również poza tymi wprowadzono przepis jednoznacznie dopuszcza-
jednostkami. jący wykonywanie pracy zarobkowej w tej samej
Tylko pod wskazanymi warunkami dowódca lub podległej jednostce wojskowej, w której żoł-
jednostki wojskowej, w której żołnierz zawodo- nierz zawodowy pełni służbę, niebędącej jednost-
wy zajmuje stanowisko służbowe, może zezwo- ką budżetową, na podstawie innego tytułu niż
lić jemu na wykonywanie pracy zarobkowej lub umowa o pracę.
prowadzenie działalności gospodarczej. Jedno- Rozwiązanie to powinno umożliwić podejmo-
cześnie ustawa enumeratywnie wymienia wa- wanie i kontynuowanie pracy zarobkowej przez
runki, jakim zgoda ta ma odpo- żołnierzy zawodowych pełnią-
wiadać, aby możliwe było udzie- W zamian za czas służby cych zawodową służbę wojsko-
lenie wspomnianego zezwole- przekraczający wą w jednostkach organizacyj-
nia. Do warunków tych należą: nych niefinansowanych bezpo-
niekolidowanie z wykonywa- czterdzieści godzin średnio ze środków budżeto-
niem zadań służbowych przez wych (uczelnie wojskowe, pla-
żołnierza zawodowego, dodatni
w tygodniu żołnierzowi cówki naukowo-badawcze, in-
wpływ na podnoszenie jego przysługuje czas wolny stytuty, jednostki badawczo-
kwalifikacji; nienaruszenie pre- rozwojowe, samodzielne pu-
stiżu zawodu żołnierza zawodo- od służby w takim samym bliczne zakłady opieki zdro-
wego oraz rodzaj prowadzonej wymiarze. wotnej itp.). Pozwoli również
działalności gospodarczej, któ- na utrzymanie na dotychczaso-
ry nie może dotyczyć wyrobów ujętych w prze- wym poziomie zaangażowania żołnierzy zawo-
pisach odnoszących się do klasyfikacji wyrobów dowych, zwłaszcza w działalność naukowo-ba-
obronnych oraz dostaw, robót budowlanych dawczą i dydaktyczną.
i usług na zamówienie jednostek wojskowych. Wprowadzono także możliwość wskazywa-
Dowódca jednostki wojskowej, udzielając takie- nia przez ministra obrony narodowej żołnierzy
go zezwolenia, ma obowiązek zbadania i roz- zawodowych do składów rad nadzorczych lub
strzygnięcia, czy wymienione ustawowe warun- rad naukowych podmiotów zaliczonych do prze-
ki są spełnione. mysłowego potencjału obronnego, z wyłącze-
Jak wynika z dotychczasowej praktyki, jest niem zarządów spółek prawa handlowego. Jest
wręcz regułą, że żołnierze zawodowi nie podej- to nieodzowne ze względu na konieczność uzu-
mują pracy zarobkowej w jednostkach wojsko- pełniania składu tych organów o osoby mające
wych, w których zajmują stanowisko służbowe. odpowiednią wiedzę i kwalifikacje, co we wła-
Jest to bowiem oceniane przez dowódców jako ściwy sposób zapewni ochronę interesów Skar-
naruszenie ustawowego warunku niekolidowania bu Państwa.
pracy z wykonywaniem zadań służbowych przez
żołnierza. Ponadto prowadzi do finansowania Czas służby i odpoczynku
uposażeń żołnierzy zawodowych i ich wynagro- 22. Uszczegółowiono przepisy normujące czas
dzeń z tytułu podjęcia pracy zarobkowej ze środ- służby żołnierzy zawodowych.
ków budżetowych, co mogłoby być postrzegane Wprowadzone zmiany mają na celu wyelimi-
w kategoriach naruszenia prawa lub dyscypliny nowanie dotychczasowych wątpliwości interpre-
finansów publicznych. Istnieją również sytuacje, tacyjnych. Utrzymując dotychczasowe zasady mó-
w których – ze względu na specyficzną organiza- wiące o tym, że wymiar czasu służby żołnierzy

2010/02 przegląd morski 37


Szkolenie i wychowanie Ku profesjonalizacji

zawodowych jest określony ich zadaniami służ- leżności pieniężne. W tym czasie będą mu bo-
bowymi oraz że zadania te powinny być ustalane wiem przysługiwały świadczenia określone
przez przełożonych w sposób pozwalający na ich w ustawie z 28 listopada 2003 roku o świadcze-
wykonanie w ramach czterdziestu godzin służby niach rodzinnych (DzU z 2006 r. nr 139, poz. 992
w tygodniu, a wykonywanie zadań służbowych z późn. zm.).
nie może przekroczyć przeciętnie czterdziestu Przyjęto również, że w przypadku, gdy urlop
ośmiu godzin w tygodniu w czteromiesięcznym wychowawczy będzie trwał do dwunastu mie-
okresie rozliczeniowym, doprecyzowano upraw- sięcy, żołnierz zawodowy będzie pozostawał na
nienia związane z zasadą, że w zamian za czas ostatnio zajmowanym stanowisku służbowym.
służby przekraczający czterdzieści godzin w ty- Natomiast w przypadku dłuższego okresu urlo-
godniu żołnierzowi przysługuje czas wolny od pu wychowawczego będzie on przenoszony do
służby w takim samym wymiarze. rezerwy kadrowej bez prawa do uposażenia i in-
Doprecyzowano również kwestie dotyczące nych należności pieniężnych.
prawa do dwudziestoczterogodzinnego nieprze- Po zakończeniu lub zrezygnowaniu przez żoł-
rwanego odpoczynku w okresie siedmiu dni oraz nierza zawodowego z urlopu wychowawczego
obowiązku prowadzenia ewidencji czasu służby w czasie jego trwania, jeżeli nie będzie możliwo-
potwierdzającej wykonywanie przez żołnierza ści wyznaczenia go na stanowisko służbowe, bę-
zawodowego zadań ponad określoną normę. dzie on pozostawał w rezerwie kadrowej na okres
23. Wprowadzono urlop aklimatyzacyjny dla nie krótszy niż sześć miesięcy, ale już z prawem
żołnierzy zawodowych po zakończeniu przez nich do należności pieniężnych.
pełnienia służby poza granicami państwa. Ponadto należy zauważyć, że okresu urlopu wy-
Celem nowych rozwiązań jest wprowadzenie chowawczego trwającego ponad trzy lata w cza-
urlopu aklimatyzacyjnego, przysługującego żoł- sie pełnienia zawodowej służby wojskowej nie bę-
nierzowi zawodowemu skiero- Wymiar urlopu dzie się zaliczać do okresów, od
wanemu do służby poza grani- których jest uzależnione nabycie
cami państwa po zakończeniu aklimatyzacyjnego nie prawa do emerytury wojskowej
służby w ramach skierowania, na podstawie ustawy z 10 grud-
w wymiarze jednego dnia robo- może przekroczyć nia 1993 roku o zaopatrzeniu
czego za każde rozpoczęte dzie- dwudziestu dwóch dni emerytalnym żołnierzy zawodo-
sięć dni pełnienia służby poza wych oraz ich rodzin (DzU
granicami państwa. Jednocze- roboczych. z 2004 r. nr 8, poz. 66 z późn.
śnie ustalono, że wymiar urlopu aklimatyzacyj- zm.). Natomiast wskazany okres urlopu wycho-
nego nie może przekroczyć dwudziestu dwóch wawczego będzie uprawniać do zwiększenia pod-
dni roboczych. Urlop ten zastąpi urlop zdrowot- stawy wymiaru emerytury wojskowej o 0,7%.
ny, zapewniając wyraźne i jednoznaczne rozróż- Należy podkreślić, że wprowadzone rozwią-
nienie tych urlopów. zanie uwzględnia wnioski i oczekiwania żołnie-
24. Wprowadzono urlop wychowawczy dla żoł- rzy zawodowych, zwłaszcza żołnierzy zawodo-
nierzy zawodowych. wych – kobiet, i będzie stanowić istotny instru-
Rozwiązanie to ma charakter prorodzinny, a je- ment w kształtowaniu właściwych postaw na
go celem jest ochrona macierzyństwa i rodziciel- rzecz ochrony rodzin wojskowych. Umożliwia
stwa. Wprowadzona zmiana zakłada, że żołnierz ono także optymalne zrównoważenie potrzeb Sił
zawodowy będzie miał prawo do urlopu wycho- Zbrojnych oraz zapewnia niezbędną pomoc ro-
wawczego na zasadach określonych w kodeksie dzinom żołnierzy zawodowych wychowującym
pracy. Dotychczas pragmatyka służbowa żołnie- małe dzieci.
rzy zawodowych nie przewidywała takiego urlo-
pu. Żołnierzowi zawodowemu korzystającemu Świadczenia medyczne
z urlopu wychowawczego nie będzie jednak (po- 25. Zmieniono niektóre uprawnienia dotyczą-
za wyjątkami) wypłacane uposażenie i inne na- ce ochrony zdrowia żołnierzy zawodowych.

38 przegląd morski 2010/02


Ustalono, że żołnierze zawodowi będą objęci
corocznymi bezpłatnymi badaniami profilaktycz- Istotny element
nymi na zasadach określonych w przepisach usta-
wy z 27 czerwca 1997 roku o służbie medycyny D odatek motywacyjny dla podoficerów i szerego-
wych zawodowych będzie stanowić element
pracy (DzU nr 96, poz. 593 z późn. zm.). motywacyjnego systemu uposażeń dla żołnierzy za-
Żołnierzom zawodowym w trakcie szkoleń wodowych, którego opracowanie i wprowadzenie
i ćwiczeń poligonowych (rejsów) będą przysłu- przewidziano w Programie profesjonalizacji Sił
giwać bezpłatne świadczenia zdrowotne oraz Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej na lata 2008–
bezpłatne zaopatrzenie w leki dopuszczone do –2010, przyjętym przez Radę Ministrów na posie-
obrotu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, dzeniu 5 sierpnia 2008 roku.
objęte wykazami leków podstawowych i uzupeł-
niających, o których mowa w ustawie z 27 sierp- oficerów starszych dla każdego stopnia etatowe-
nia 2004 roku o świadczeniach opieki zdrowot- go przewidziano po cztery grupy uposażenia.
nej finansowanych ze środków publicznych (DzU W przypadku stanowisk służbowych przezna-
z 2008 r. nr 164, poz. 1027 z późn. zm.), oraz czonych dla podoficerów i szeregowych funkcjo-
w leki recepturowe, a także w leki umieszczone nuje natomiast zasada, że jedynym wyznaczni-
w wykazie produktów leczniczych oznaczonych kiem wysokości uposażenia zasadniczego tych żoł-
symbolem OTC i wyrobów medycznych wyda- nierzy zawodowych jest stopień etatowy zajmo-
wanych bezpłatnie osobom uprawnionym, sta- wanego stanowiska służbowego – dla każdego
nowiącym załącznik do rozporządzenia ministra stopnia etatowego przewidziano tylko jedną gru-
obrony narodowej wydanego na podstawie usta- pę uposażenia. Ogranicza to podoficerom i szere-
wy z 21 listopada 1967 r. o powszechnym obo- gowym zawodowym możliwość uzyskania wyż-
wiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (DzU szego uposażenia zasadniczego w ramach pełnie-
z 2004 r. nr 241, poz. 2416 z późn. zm.). nia służby na stanowiskach służbowych zaszere-
Bezpłatne zaopatrzenie żołnierzy zawodowych gowanych do tego samego stopnia etatowego.
w produkty lecznicze i wyroby medyczne będzie W związku z tym do systemu uposażeń żoł-
finansowane z części budżetu państwa, której dys- nierzy zawodowych wprowadzono nowy stały
ponentem jest minister obrony narodowej. Ponad- dodatek motywacyjny, którym zostaną objęci
to żołnierzom zawodowym będą przysługiwać podoficerowie i szeregowi. Dodatek ten połączy
bezpłatne świadczenia stomatologiczne oraz bez- możliwość motywowania żołnierzy zawodowych
płatne szczepienia ochronne – finansowane z bu- do co najmniej dobrego wykonywania obowiąz-
dżetu państwa, z części, której dysponentem jest ków służbowych oraz podnoszenia kwalifikacji,
minister obrony narodowej. co spowoduje otrzymywanie wyższych uposa-
Zakres świadczeń stomatologicznych oraz wy- żeń bez konieczności zmiany stanowiska służ-
kaz szczepień ochronnych dla żołnierzy zawodo- bowego (tzw. awans poziomy). Warunkiem
wych określi minister obrony narodowej w dro- otrzymania dodatku będzie bowiem uzyskanie
dze rozporządzeń. bardzo dobrej oceny w opinii służbowej oraz kla-
sy kwalifikacyjnej w specjalności wojskowej
System motywacyjny właściwej dla zajmowanego stanowiska służbo-
26. Wprowadzono dodatek motywacyjny dla wego. Zakłada się, że dodatek ten będzie przy-
podoficerów i szeregowych zawodowych. znawany żołnierzowi zawodowemu po raz pierw-
Obowiązujące dotychczas zasady ustalania szy po wydaniu opinii służbowej, nie wcześniej
wysokości uposażeń zasadniczych żołnierzy za- jednak niż po trzech latach pełnienia zawodowej
wodowych zajmujących stanowiska służbowe służby wojskowej. Szczegółowe warunki otrzy-
przewidziane dla oficerów różnicują stawki upo- mywania tego dodatku oraz jego wysokość –
sażenia zasadniczego w ramach stanowisk ozna- wzorem obowiązujących dodatków specjalnych
czonych takim samym stopniem etatowym, na i służbowych – zostaną określone w rozporzą-
przykład w grupie stanowisk przewidzianych dla dzeniu ministra obrony narodowej. 

2010/02 przegląd morski 39


Szkolenie i wychowanie Właściwie wypełnić

płk Tomasz
Piekarski
Komenda Główna
Żandarmerii Wojskowej
Absolwent WSOSK,
Akademii
Ekonomicznej
w Poznaniu i studiów
podyplomowych
w SGH. Zawodową
służbę wojskową
rozpoczął
w 1 Warszawskiej 

SYLWIA GUZOWSKA
BPanc na
stanowisku
dowódcy plutonu.
Następnie pełnił
obowiązki dowódcy
kompanii i szefa

Oświadczenie
logistyki batalionu.
W Komendzie
Głównej ŻW był
młodszym

o stanie majątkowym
specjalistą,
specjalistą,
a następnie szefem
Wydziału Planowania
Budżetowego.
Od października Wystarczy minimum dobrej woli oraz chęć skorzystania
2007 r. jest szefem z udostępnionych materiałów pomocniczych, by w łatwy sposób
Oddziału Oświadczeń
Majątkowych.
wywiązać się z ustawowego obowiązku.

O
świadczenia o stanie mająt- nym dokumentem. Zamieszczone są one
kowym, choć składane co- na stronie internetowej Żandarmerii Woj-
rocznie i to już od kilku lat, skowej (www.zw.wp.mil.pl) i zawierają
nadal sprawiają problemy. szczegółowy opis formularza oraz jedno-
Wielu żołnierzy, bez względu na posia- znaczne wskazówki pozwalające uniknąć
dany stopień wojskowy i zajmowane sta- pojawiających się błędów i pułapek.
nowisko służbowe, ma trudności z ich Umożliwiają także wypełnienie i wydru-
prawidłowym wypełnieniem. kowanie oświadczenia.
Podstawowym warunkiem wywiązania O czym należy pamiętać?
się z obowiązku złożenia oświadczenia
jest zapoznanie się z opracowanym przez Termin do końca marca
Oddział Oświadczeń Majątkowych po- Oświadczenie o stanie majątkowym na-
radnikiem oraz przykładowo wypełnio- leży wypełnić zgodnie ze stanem faktycz-

40 przegląd morski 2010/02


nym i złożyć do 31 marca każdego roku według
stanu majątkowego z 31 grudnia roku poprzednie-
Formalne wymagania
go. Wszystkie wypełnione załączniki oświadcze- Oświadczenie majątkowe składa się na druku
nia powinny być podpisane przez zobowiązanego określonym w rozporządzeniu prezydenta RP
z podaniem miejscowości i daty oraz przesłane z 23 lipca 2003 roku w sprawie określenia wzorów
na adres komendanta głównego Żandarmerii Woj- oświadczeń o prowadzeniu działalności gospodar-
skowej (01-163 Warszawa, ul. Ostroroga 35) zgod- czej i o stanie majątkowym (DzU nr 143 z 2003 r.,
nie z zarządzeniem nr 2/MON ministra obrony poz. 1387). Należy wypełnić czytelnie wszystkie
z 18 stycznia 2008 roku w sprawie szczegółowych pola, w sposób niepozostawiający żadnych wątpli-
warunków i trybu składania oświadczeń majątko- wości interpretacyjnych oraz formalnych. Jeśli nie-
wych żołnierzy zawodowych. które z punktów oświadczenia nie odnoszą się do
składającego oświadczenie, należy dokonywać
Nierzadko wiele emocji wpisów odpowiednio: „nie posiadam”, „nie naby-
wzbudzaJĄ interpretacja pojęć łem”, „nie jestem”, „nie prowadzę”. Dotyczy to sy-
tuacji, gdy na przykład nie posiadamy mienia ru-
użytych przez ustawodawcę
chomego o wartości powyżej 10 tysięcy złotych.
we wzorze oświadczenia Niedopuszczalne jest natomiast wykreślanie ca-
oraz zasadY wypełniania łych punktów i stron w oświadczeniu, jeżeli we
wzorze nie ma stosownych poleceń.
dokumentów.

Warto pamiętać o terminie granicznym 31 mar- skowej żołnierzy zawodowych, wpisujemy da-
ca, gdyż artykuł 58 ustęp 3 ustawy o służbie woj- ne dotyczące majątku odrębnego oraz objętego
skowej żołnierzy zawodowych nie przewiduje żad- małżeńską wspólnością majątkową. Problema-
nych odstępstw czy to z tytułu wyjazdu w celu tykę tę reguluje artykuł 31 kodeksu rodzinnego
pełnienia służby poza granicami kraju, czy i opiekuńczego, który określa, że z chwilą za-
z powodu choroby lub innych niedogodności. Ter- warcia małżeństwa powstaje między małżonka-
min ten jest uważany za dotrzymany, jeśli oświad- mi, z mocy ustawy, wspólność majątkowa
czenie zostanie złożone najpóźniej w tym dniu (wspólność ustawowa) obejmująca przedmioty
i ostemplowane do wysłania w kancelarii insty- majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez
tucji (jednostki wojskowej, okrętu, portu, amba- oboje małżonków lub przez jednego z nich (ma-
sady) lub miejscowej poczty. jątek wspólny).
Oświadczenie, zgodnie z paragrafem 2 punkt Do majątku wspólnego, zgodnie z cytowanym
2 i 3 zarządzenia nr 2/MON, po nadaniu klauzu- aktem prawnym, należą przede wszystkim:
li „zastrzeżone” przesyła się zapakowane w dwie – pobrane wynagrodzenie za pracę oraz docho-
koperty. Na zewnętrznej umieszcza się adresata, dy pochodzące z innej działalności zarobkowej
z lewej strony u góry napis „Oświadczenie mająt- każdego z małżonków;
kowe”, a na wewnętrznej: – dochody z majątku wspólnego, jak również
– stopień, imię i nazwisko, z majątku osobistego każdego z małżonków;
– imię ojca, – środki zgromadzone na rachunku otwartego
– numer PESEL, lub pracowniczego funduszu emerytalnego każ-
– zajmowane stanowisko służbowe, dego z małżonków.
– nazwę lub numer jednostki organizacyjnej, W oświadczeniu nie podajemy majątku oso-
w której służy składający oświadczenie. bistego każdego z małżonków, do którego na-
leżą:
Jaki majątek – przedmioty majątkowe nabyte przed powsta-
W oświadczeniu o stanie majątkowym, zgod- niem wspólności ustawowej (wniesione do mał-
nie artykułem 58 ustęp 1 ustawy o służbie woj- żeństwa);

2010/02 przegląd morski 41


Szkolenie i wychowanie Właściwie wypełnić

– przedmioty majątkowe nabyte przez współ- w 2008 roku powierzchnię różną od wykazanej
małżonka żołnierza drogą dziedziczenia, zapisu w 2009 roku, chyba że dokupiono lub dobudowa-
lub darowizny, z wyraźnym wskazaniem współ- no część nieruchomości.
małżonka;
– przedmioty i środki pieniężne uzyskane z ty- Posiadane zasoby
tułu odszkodowania za uszkodzenie ciała lub utra- Do zasobów pieniężnych zaliczamy zarówno
tę zdrowia lub z tytułu zadośćuczynienia za do- gotówkę, jak i posiadane środki pieniężne w for-
znaną krzywdę; nie dotyczy to jednak renty na- mie bezgotówkowej. Do bezgotówkowych środ-
leżnej poszkodowanemu małżonkowi z powodu ków pieniężnych zaliczamy m.in. pieniądze zgro-
całkowitej lub częściowej utraty zdolności do pra- madzone na rachunkach bankowych i lokatach
cy zarobkowej albo z powodu zwiększenia jego bankowych oraz powierzone funduszom inwe-
potrzeb lub ograniczonych możliwości poprawy stycyjnym (jednostki uczestnictwa) itd. Ponie-
sytuacji w przyszłości; waż mowa jest ogólnie o „środkach pienięż-
– przedmioty majątkowe uzyskane z tytułu na- nych”, należy przyjąć, że chodzi również o za-
grody za osobiste osiągnięcia współmałżonka; soby pieniężne posiadane w kraju i za granicą.
– prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa Aby informacja była pełna, trzeba podać infor-
własności przemysłowej oraz macje dotyczące posiadanych
inne prawa twórcy, należące do Osoby składające wierzytelności, na przykład
współmałżonka; kwot pożyczek udzielonych in-
– przedmioty majątkowe na- oświadczenie często nym osobom.
byte w zamian za składniki ma- zapominają wykazać Zobowiązanie pieniężne to
jątku osobistego, chyba że prze- zobowiązanie do świadczenia
pis szczególny stanowi inaczej. posiadanie określonych wyrażonego w pieniądzu
W oświadczeniu majątkowym składników majątku (zarów­no w walucie polskiej,
zatem należy obowiązkowo wy- jak i obcej). Ujawnieniu podle-
kazać wszystkie składniki ma- ruchomego. gają kredyty i pożyczki zacią-
jątku wspólnego, w tym także – gnięte zarówno w bankach i in-
w dziale VII – wynagrodzenie za pracę oraz do- nych instytucjach oszczędnościowo-kredyto-
chody z innej działalności zarobkowej współmał- wych, jak i od osób prywatnych oraz pozostałe
żonka żołnierza składającego oświadczenie ma- (np. z funduszów zakładowych). W oświadcze-
jątkowe. niu należy ujawnić instytucję (lub osobę), wo-
Wpisując w oświadczeniu dane o posiadanych bec której osoba składa­jąca oświadczenie ma
nieruchomościach, należy dokładnie określić: zobowiązanie oraz jego wysokość, którą nale-
– powierzchnię całkowitą domu (mieszkania, ży określić kwotowo. Należy również wskazać
gospodarstwa rolnego, działki budowlanej); warunki, na jakich zostało one udzielone oraz
– dokładny adres, pod którym znajduje się nie- w związku z jakim zdarzeniem. Nie wystarczy
ruchomość; zatem poinformować o zaciągnięciu kredytu
– tytuł prawny posiadania (własność, współ- i jego wysokości, ale obowiązkowo trzeba okre-
własność małżeńska, inna forma własności – ślić, jaki bank (instytucja) udzielił tego kredy-
współwłasności). tu, kiedy zaciągnięto zobowiązanie i jakie są:
Większość błędów popełnianych przy wpisy- okres spłaty, wysokość raty miesięcznej, kwota
waniu danych o posiadanych nieruchomościach pozostała do spłaty w dniu składania oświad-
wynika z niestaranności. Należy zatem sięgać po czenia, w związku z jakim zdarzeniem, czyli na
dokumenty źródłowe, takie jak akty notarialne, przykład na budowę (remont) domu, na zakup
oraz sprawdzać z danymi wpisanymi w oświad- samochodu itp. Jeżeli zaciągnięto kilka kredy-
czeniu złożonym rok wcześniej. tów, należy wyszczególnić wysokość i warun-
Niedopuszczalna jest sytuacja, że ten sam dom ki, na jakich został zaciągnięty każdy z nich,
lub działka mają w oświadczeniu złożonym a nie łącznie.

42 przegląd morski 2010/02


Do składników mienia ruchomego zalicza się
wszelkie ruchome przedmioty majątkowe (zwłasz-
cza zabytkowe meble, dzieła sztuki, samochody
osobowe lub inne pojazdy, łodzie żaglowe i moto-
rowe, zbiory) o wartości jednostkowej przekracza-
jącej szacunkowo 10 tysięcy złotych. Pojęcie „rze-
czy ruchome” obejmuje także takie obiekty, jak
domki kempingowe i te, które nie są związane
z gruntem w sposób trwały – tym samym należy
zaliczyć je do ruchomości. Rozporządzenie naka-
zuje, by w przypadku pojazdów mechanicznych
określić markę, mo­del i rok ich produkcji.
Wartość poszczególnych przedmiotów należy
podać według kryteriów rynkowych. Ponieważ
Należy wykazać
takie oszacowanie jest dokonywane przez osobę Nie można pomijać w oświadczeniu informacji
składającą oświadczenie i jedynie na potrzeby te- o otrzymaniu należności pieniężnych za pełnienie
go oświadczenia, wskazane jest określenie war- służby poza granicami państwa. Należności te nie
tości rzeczy w rozsądnym przybliżeniu (chyba że są wprawdzie przychodem podlegającym opodat-
jest znana dokładna wartość rzeczy). Jeśli podat- kowaniu i w związku z tym nie są ujawniane w ze-
nik w jednym roku oświadcza posiadanie samo- znaniu podatkowym, ale obowiązkowo należy je
chodu, to w kolejnym oświadczeniu powinien wykazać.
również go wykazać bądź wskazać przyczynę,
dla której zaniechał jego wykazania (dział VII deł, na przykład ze stosunku pracy, umowy zle-
oświadczenia). cenie i o dzieło, powinien je wykazać odrębnie
W dziale VII „Inne dane o stanie majątkowym” dla każdego źródła.
należy wpisać uposażenie. W punkcie tym pod- Obowiązuje zasada, że wykazane dochody po-
legają ujawnieniu dochody niewymienione w in- winny odzwierciedlać informację zawartą w ze-
nych punktach oświadczenia, których źródłem są znaniu podatkowym.
między innymi: W dziale tym proponuje się również wpisać przy-
1. stosunek służbowy, stosunek pracy, w tym chody osiągnięte w danym roku z tytułu odpłatne-
spółdzielczy stosunek pracy, członkostwo w rol­ go zbycia nieruchomości lub mienia ruchomego.
niczej spółdzielni produkcyjnej lub innej spół- Wprawdzie przepisy ustawy nie nakładają na oso-
dzielni zajmującej się produkcją rolną, praca na­ by składające oświadczenia majątkowe obowiązku
kładcza, emerytura lub renta; wykazania w dziale VII tych przychodów, ale po-
2. działalność wykonywana osobiście (umowy danie informacji stworzy przejrzysty, kompletny ob-
cywilnoprawne); raz majątku, co ułatwi analizę dokumentów.
3. dochody współmałżonka;
4. najem lub dzierżawa; Refleksja
5. darowizny; Stosując wymienione zasady, szybko i spraw-
6. prawa majątkowe (w tym prawa autorskie); nie wypełnimy oświadczenie majątkowe, nie na-
7. odsetki od kapitałów pieniężnych; rażając się na konieczność składania korekt do-
8. inne źródła. kumentów oraz udzielania szczegółowych wy-
W dziale VII proponuje się wpisać m.in. przy- jaśnień.
chody osiągnięte w danym roku z tytułu odpłatne- Należy pamiętać, że podanie w oświadczeniu
go zbycia nieruchomości lub mienia ruchomego. o stanie majątkowym nieprawdy lub zatajenie
W oświadczeniu wykazuje się dochody osią- prawdy podlega karze pozbawienia wolności
gnięte w całym roku podatkowym, a nie miesięcz- do lat 3 zgodnie z artykułem 233 paragraf 1 ko-
nie. Jeśli żołnierz osiągnął dochody z kilku źró- deksu karnego. 

2010/02 przegląd morski 43


PRAWO MORSKIE Płaszczyzny działania

Międzynarodowy
Kodeks Ochrony
mgr inż. Alicja
Mrozowska
Przedsiębiorstwo
Statku i Obiektu
Portowego
Poszukiwań Złóż Ropy
i Gazu Petrobaltic S.A.
Pełnomocnik
ds. Systemów
Morskich Niebezpieczne zdarzenia z udziałem jednostek pływających
Przedsiębiorstwa wpłynęły na zwiększenie intensywności prac nad wdrożeniem
Petrobaltic SA.
przepisów i procedur mających na celu zapewnienie
bezpieczeństwa na morzu.

E
fektem prac nad zwiększeniem 545(13) Measures to prevent acts of pi-
poziomu bezpieczeństwa że- racy and armed robbery against ship1,
glugi na morzu było wprowa- o zapobieganiu aktom piractwa i zbroj-
dzenie Międzynarodowego nemu rozbojowi przeciwko statkom. Ko-
Kodeksu Ochrony Statku i Obiektu lejną rezolucję – A. 584 (14) – Między-
(International Ship Security and Port narodowa Organizacja Morska uchwali-
Facility Code), tzw. kodeksu ISPS, za- ła 20 listopada 1985 roku. Wskazano
wierającego wymagania oraz zalecenia w niej, że aktom przemocy i użycia bro-
dotyczące ochrony. ni należy zapobiegać, zwiększając po-
ziom bezpieczeństwa statku oraz ochro-
Kalendarium prac ny pasażerów i załóg. Rok później,
Liczne niebezpieczne zdarzenia zwią- 26 września 1986 roku, wszedł w życie
zane ze statkami – incydenty rabunko- okólnik MSC2/Circ. 443, dotyczący tech-
we oraz ataki terrorystyczne (m/v „San- nik ochrony przed bezprawnym działa-
ta Maria” – 22 stycznia 1962 roku, m/v niem w stosunku do pasażerów i załóg
„Achille Lauro” – 7 października statków. W dokumencie tym zwrócono
1985 roku, m/v „City of Poros” – 12 lip- uwagę na konieczność wdrożenia planów
ca 1988 roku, USS „Cole” – 12 paź- ochrony statków oraz obiektów porto-
dziernika 2000 roku, m/t „Limburg” – wych, a także osób odpowiedzialnych za
6 października 2002 roku) – świadczą ochronę na statku i w porcie. Międzyna-
o tym, że bezpieczeństwo jednostek
morskich i przebywających na ich po- 1 Została ogłoszona po wydarzeniach na statku
kładzie osób jest zagrożone. m/v „Achille Lauro”.
Instytucją, na której forum są porusza- 2 MSC – morski komitet bezpieczeństwa statków mor-

ne kwestie bezpieczeństwa na morzu oraz skich. Jest to techniczny komitet IMO, w którego skład
wchodzą wszyscy przedstawiciele państw członkow-
uchwalane regulacje prawne, jest Między-
skich IMO. Komitet zajmuje się zagadnieniami bezpie-
narodowa Organizacja Morska (Interna- czeństwa na morzu, m.in. budową i wyposażeniem stat-
tional Maritime Organization – IMO). ków, bezpieczeństwem nawigacji, procedurami bezpie-
W wyniku prac IMO 17 listopada czeństwa, a także wykonywaniem zadań określonych
1983 roku została przyjęta rezolucja A. w konwencjach przyjętych przez IMO.

44 przegląd morski 2010/02


rodowa Organizacja Morska przyjęła 1 marca wzmocnienia ochrony statków i obiektów porto-
1988 roku konwencję o przeciwdziałaniu bezpraw- wych oraz dyrektywę nr 2005/65/WE7z 26 paź-
nym aktom, zagrażającym bezpieczeństwu żeglu- dziernika 2005 roku dotyczącą wzmocnienia
gi morskiej wraz z protokołem w sprawie platform ochrony portów w celu: możliwego najpełniej-
(Suppression of Unlawful Acts Against the Safety szego zakresu ochrony przemysłu morskiego
of Maritime Navigation – SUA). i portowego należy wprowadzić środki ochrony
Tragiczne wydarzenia z 11 września 2001 ro- portów obejmujące każdy port w granicach okre-
ku stały się impulsem do kolejnych prac nad prze- ślonych przez Państwa Członkowskie, których to
pisami prawnymi, które wyznaczałyby ramy dotyczy, i tym samym zapewniając wsparcie środ-
ochrony przed zagrożeniami (atakami terrory- ków ochrony, podjętych w ramach stosowania
stycznymi mającymi kryminogenny charakter na- rozporządzenia WE 725.200 przez wzmocnienie
ruszeniami prawa) oraz zawierały narzędzia do ochrony na obszarach działalności portu.
zapewnienia bezpieczeństwa na lądzie, w powie- Polska ratyfikowała kodeks ISPS, podpisując
trzu i na wodzie. W 2001 roku Międzynarodowa 17 czerwca 2004 roku stosowną ustawę. Weszła
NOTATKA
ona w życie 4 sierpnia tego samego ro-
Instytucją zajmującą się bezpieczeństwem żeglugi na morzu i uchwalającą ku . 4 września 2008 roku zaczęła obo-
8

stosowne akty prawne jest Międzynarodowa Organizacja Morska – IMO. wiązywać ustawa o ochronie żeglugi
i portów morskich. Określała ona zada-
Organizacja Morska rozpoczęła prace nad po- nia wynikające z przepisów międzynarodowych,
prawkami do Międzynarodowej konwencji o bez- kodeksu ISPS oraz rozporządzenia nr 725/2004,
pieczeństwie życia na morzu, zwanej konwencją a także implementowała dyrektywę 2005/65/WE
SOLAS’743, odnoszącymi się do zagrożenia ter- w prawodawstwie Polski. Sprawy ochrony stat-
rorystycznego statków. W efekcie tych prac Mię- ków i obiektów portowych zostały uregulowane
dzynarodowa Organizacja Morska przyjęła zarządzeniami porządkowymi dyrektorów urzę-
12 grudnia 2002 roku poprawkę do konwencji
SOLAS’74, polegającą na dodaniu do niej roz-
działu XI-24 Środki specjalne dla wzmocnienia SOLAS – Safety of Life at Sea. Została uchwalona 1 listopada
3

1974 roku. Wprowadzenie konwencji w życie miało na celu zwiększenie


ochrony na morzu. Odnosił się on do kodeksu
bezpieczeństwa na morzu oraz ujednolicenie zasad obowiązujących
ISPS – kodeks ten zaczął obowiązywać od 1 lip- statki eksploatowane w żegludze międzynarodowej. Konwencja zawiera
ca 2004 roku – i wprowadzał obowiązek zainsta- 12 rozdziałów i 4 załączniki, w których określone są wymagania doty-
lowania na jednostkach sygnału alarmowania czące budowy, konstrukcji, wyposażenia w środki i urządzenia ratunko-
o niebezpieczeństwie (Ship Security Alert Signal we, przewozu ładunków, radiokomunikacji, bezpiecznej eksploatacji
SSAS), automatycznej identyfikacji statku statków, środków bezpieczeństwa dla jednostek szybkich, środków
(Automatic Identification Signal – AIS), a także zwiększenia bezpieczeństwa i ochrony na morzu, a także specjalnych
wydania przez administrację bandery dla każde- przepisów dla masowców i statków z napędem jądrowym.
Dodanie rozdziału XI-2 do konwencji SOLAS’74 umożliwiło szybkie
4
go statku tzw. zapisu historii statku (Continous wprowadzenie kodeksu ISPS oraz obowiązku jego przestrzegania.
Synopsis Record – CSR). W rozdziale zawarto W kodeksie ISPS określono, jakie jednostki pływające są zobowią-
5

wytyczne dotyczące statków5 i obiektów porto- zane do przestrzegania jego postanowień. Są to jednostki pływają-
wych eksploatowanych i obsługiwanych w żeglu- ce w żegludze międzynarodowej: statki pasażerskie, w tym pasażer-
dze międzynarodowej, mające na celu zwiększe- skie jednostki szybkie typu HSC (High Speed Craft), statki towarowe
nie bezpieczeństwa w transporcie morskim w ta- o pojemności brutto 500 i większej, w tym jednostki szybkie typu
kich obszarach, jak: środki ochrony, procedury HSC, oraz ruchome platformy wiertnicze MODU (Mobile Offshore
Drilling Unit).
prewencyjne oraz reagowanie na zagrożenie.
Rozporządzenie zobowiązuje państwa członkowskie do spełnienia
6
W celu zharmonizowania działań zmierzają- wymagań zawartych w rozdziale XI-2 konwencji SOLAS’74 – stoso-
cych do ochrony międzynarodowego transportu wania specjalnych środków w celu zwiększenia ochrony na morzu.
morskiego Komisja Europejska, na wniosek Par- WE (Wspólnota Europejska) – organizacja międzynarodowa, two-
7

lamentu Europejskiego, przyjęła 31 marca 2004 rząca podstawy współpracy w ramach Unii Europejskiej.
roku rozporządzenie nr 725/20046 w sprawie DzU nr 172 z 4 sierpnia 2004 r.
8

2010/02 przegląd morski 45


PRAWO MORSKIE Płaszczyzny działania

– wzoru potwierdzenia zgodności obiektu por-


Zapisy ustawy towego, międzynarodowego certyfikatu ochrony
Ustawa określa zasady ochrony żeglugi morskiej statku, tymczasowego międzynarodowego certy-
i portów morskich, w tym ochrony życia i zdrowia fikatu ochrony statku oraz warunków ich obowią-
osób znajdujących się na terenie portów mor- zywania;
skich, obiektów portowych lub na statkach, zgod- – wzoru zapisu historii statku.
nie z wymaganiami określonymi w:
1) „Międzynarodowej konwencji o bezpieczeń-
Istota kodeksu ISPS
stwie życia na morzu”, sporządzonej w Londynie Kodeks ISPS stanowi płaszczyznę międzyna-
dnia 1 listopada 1974 r. (Dz. U. z 1984 r. Nr 61, rodowej współpracy i odpowiedzialności rządów
poz. 318 i 319 oraz z 2005 r. Nr 120, poz. 1016), państw oraz władz lokalnych w zapewnianiu
wraz z Protokołem dotyczącym Międzynarodowej ochrony na morzu. Umożliwia:
konwencji o bezpieczeństwie życia na morzu, – gromadzenie i wymianę informacji związa-
1974, sporządzonym w Londynie dnia 17 lutego nych z ochroną;
1978 r. (Dz. U. z 1984 r. Nr 61, poz. 320 i 321 – podejmowanie środków zapobiegawczych wo-
oraz z 1986 r. Nr 35, poz. 177), zwanej dalej bec zagrożenia;
„Konwencją SOLAS”; – ustalanie poziomów ochrony;
2) „Międzynarodowym kodeksie dla ochrony stat- – podejmowanie odpowiednich działań oraz
ków i obiektów portowych”, przyjętym w dniu procedur postępowania w przypadku zmiany po-
12 grudnia 2002 r. Rezolucją Nr 2 Konferencji ziomów ochrony.
Umawiających się Rządów-Stron Międzynarodo- Kodeks obejmuje dwie części: A i B. W czę-
wej konwencji o bezpieczeństwie życia na morzu, ści A wyszczególniono wymagania, a w części
1974 (Dz. U. z 2005 r. Nr 120, poz. 1016), zwa- B – zalecenia. Administracje morskie poszcze-
nym dalej „Kodeksem ISPS”; gólnych państw mogą wprowadzić dodatkowe
3) rozporządzeniu (WE) nr 725/2004 Parlamentu wytyczne, dotyczące zwiększenia bezpieczeń-
Europejskiego i Rady z dnia 31 marca 2004 r. stwa jednostek. Dodatkowe zalecenia wprowa-
w sprawie wzmocnienia ochrony statków i obiek- dził m.in. Cypr – są one zawarte w okólniku
tów portowych (Dz. Urz. UE L 129 z 09.04.2004, nr 22/2006 Maritime Security-Monitoring the ap-
str. 6; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, plication of Regulation (EC) 725/2005 and ISPS
rozdz. 7, t. 8, str. 74), zwanym dalej „rozporządze- code by Cyprus flag ships. Wszystkie statki za-
niem (WE) nr 725/2004”. rejestrowane w tym państwie są zobligowane do
2. Ustawa reguluje sprawy ochrony statków wprowadzenia dodatkowych wymagań w stosun-
i obiektów portowych w zakresie nieobjętym prze- ku do swoich jednostek.
pisami rozporządzenia (WE) nr 725/2004. W kodeksie ISPS nie wskazano konkretnych
działań z zakresu ochrony, a jedynie wyznaczo-
Źródło: DzU nr 171 z 2008 r., poz. 1055. no ich ramy. Planowane przedsięwzięcia i pro-
cedury każdorazowo należy dostosować do in-
dywidualnych potrzeb statku. Jest to niezbędne
dów morskich. Dyrektorzy urzędów morskich podczas identyfikowania zdarzenia oraz podej-
w Gdyni9, Szczecinie10 i Słupsku11 wydali zarzą- mowania środków ochrony w celu zapobieżenia
dzenia porządkowe w sprawie:
– wytycznych do sporządzania oceny stopnia
ochrony oraz planów ochrony statku i obiektu por- 9 Zarządzenia porządkowe nr: 10/2004, 11/2004, 12/2004,
13/2004 i 14/2004 z 31 maja 2004 r.
towego; 10 Zarządzenia porządkowe nr: 1/2004, 2/2004, 3/2004, 4/2004
– listy obiektów portowych, dla których należy z 7 czerwca 2004 oraz 5/2004 z 25 czerwca 2004 r.
powołać oficerów ochrony obiektu portowego 11 Zarządzenia porządkowe nr: 2/2004 z 14 czerwca 2004 r.,

i wykonać plan ochrony; 3/2004 z 25 maja 2004r., 4/2004 i 5/2004 z 7 czerwca 2004 r.
– deklaracji ochrony; oraz 2/2005 z 18 kwietnia 2005 r.

46 przegląd morski 2010/02


sytuacjom zagrażającym bezpieczeństwu, takim w tym za wdrożenie i utrzymanie planu ochrony
jak terroryzm, piractwo, przemyt broni i narko- statku, a także łączności z oficerem ochrony ar-
tyków, przebywanie na pokładzie statku osób matora i oficerem ochrony obiektu portowego15.
nieupoważnionych (tzw. blind) oraz sabotaż. Obowiązki SSO w zakresie ochrony na statku
W kodeksie ISPS określono dodatkowe obo- obejmują m.in.:
wiązki armatorów, załóg statków oraz władz por- – przeprowadzanie inspekcji środków ochrony;
tów, a także wytyczne dotyczące obiektów porto- – informowanie CSO o brakach w systemie
wych. Armator: musi wyznaczyć oficera ochrony ochrony i powstałych niezgodnościach;
armatora CSO [Company Security Officer – – zapewnienie, by załoga statku uczestniczyła
przyp. A.M.] oraz oficera ochrony statku SSO w szkoleniach w zakresie ochrony;
[Ship Security Officer – przyp. A.M.] dla każde- – dokonywanie przeglądu planu ochrony stat-
go swojego statku12. Osoby te mają zapewnić ko- ku oraz zgłaszanie poprawek oficerowi ochrony
ordynowanie działań w zakresie ochrony między amatora;
obiektami lądowymi i jednostkami morskimi. Ko- – współdziałanie z oficerem ochrony obiektu
deks ISPS nakłada na armatora obowiązek iden- portowego16 podczas operacji przeładunkowych
tyfikowania funkcji kapitana: kapitan posiada nad- na terenie obiektu portowego.
rzędną władzę i ponosi odpowie- Niezbędnym elementem do
dzialność za podjęte decyzje Zgodnie z kodeksem opracowania i wdrożenia pro-
w odniesieniu do bezpieczeństwa cedur ochrony jest ocena ochro-
i ochrony statku13.
ISPS armatorzy mają ny statku. Dokonuje jej kompe-
W kodeksie ISPS zapisano: obowiązek wprowadzenia tentny personel, wyznaczony
Oficer Ochrony Armatora ozna- przez armatora. W jej przepro-
cza osobę wyznaczoną przez Ar- na statku funkcji oficera wadzeniu pomagają członkowie
matora do zapewnienia przepro- ochrony armatora (CSO) załogi statku należący do naj-
wadzenia oceny stanu ochrony, wyższego kierownictwa – kapi-
zadbania o to, by plan ochrony oraz oficera ochrony tan, starszy oficer pokładowy
statku został opracowany, przed- i maszynowy. Ich wiedza o kon-
statku (SSO).
stawiony do zatwierdzenia, a na- strukcji i specyfice funkcjono-
stępnie wdrożony i utrzymywany, a także do utrzy- wania jednostki jest niezbędna do przeprowa-
mywania łączności z oficerami ochrony obiektu dzania prawidłowej oceny.
portowego oraz oficerem ochrony statku14. W do- W ramach oceny ochrony statku określane są
kumencie sprecyzowano zadnia i obowiązki CSO. m.in.: ryzyko, słabe punkty systemu ochrony oraz
Wśród nich wymieniono m.in.: istniejące środki i procedury ochrony. Ocena
– zapewnienie przeprowadzania szkolenia na ochrony statku: jest zasadniczą i integralną czę-
statkach oraz wzmacnianie świadomości załogi ścią procesu opracowywania i aktualizacji planu
w zakresie ochrony; ochrony statku17.
– przekazywanie informacji o zagrożeniach, na Zgodnie z kodeksem ISPS plan ochrony statku
jakie statek może zostać narażony podczas eks- stanowi: plan opracowany dla zapewnienia sto-
ploatacji;
– organizowanie audytów wewnętrznych oraz
audytów państwa bandery; Kodeks ISPS, s. 43, p. 1.9.
12

– analizowanie powstałych podczas audytów Kodeks ISPS, s. 18, p. 6.1.


13

Kodeks ISPS, s. 14, p. 1.7.


niezgodności oraz podejmowanie działań w celu
14

Kodeks ISPS, s. 14, p. 2.1.6.


15
ich wyeliminowania. Port Facility Security Officer (PFSO) – osoba wyznaczona do
16
Zgodnie z kodeksem ISPS: Oficer ochrony stat- utrzymywania łączności z CSO i SSO, do opracowania i wdrażania
ku oznacza osobę na pokładzie statku, odpowie- planu ochrony obiektu portowego, a także monitoringu systemu
dzialną przed kapitanem, wyznaczoną przez Ar- ochrony na statku.
matora jako odpowiedzialną za ochronę statku, Kodeks ISPS, s. 19, p. 8.1.
17

2010/02 przegląd morski 47


PRAWO MORSKIE Płaszczyzny działania

Elementy planu ochrony statku

INFORMACJE PROCEDURY

informacje reagowania raportowania


systemy komunikacji
o armatorze w przypadku naruszenia ochrony
wewnętrznej
oraz zewnętrznej zagrożenia
zadań załogi statku
podstawowe dane w zakresie ochrony
ewakuacji na wypadek
statku oraz jego
kontrola osób i bagażu zagrożenia
przeznaczenie szkoleń, audytów
kontroli dostępu oraz przechowywania
identyfikacja, obszary ograniczonego do statku dokumentów i zapisów
zadania dostępu na statek
i odpowiedzialność przeszukania statku przeglądu
CSO, SSO, PFSO oraz aktualizacji SSP

opracowanie własne
oraz kapitana
testowania
oraz inspekcji
alarmy próbne,
urządzeń ochrony
szkolenia i testy
znajdujących się
systemu alarmowania
na statku

Rys. 1. Elementy planu ochrony statku


sowania na statku środków przewidzianych dla
Nazewnictwo ochrony znajdujących się na statku osób, ładun-
W kodeksie ISPS określono również specjalistyczne
ku, środku transportu ładunków, zapasów statko-
pojęcia, związane z systemem ochrony na statkach,
wych lub samego statku przed ryzykiem zdarzeń
takie jak:
naruszających ochronę18.
• ocena ochrony statku (Ship Security Assessment
Na każdym statku znajduje się plan jego ochro-
– SSA);
ny zatwierdzony przez administrację bandery
• plan ochrony statku (Ship Security Plan – SSP);
(rys. 1). Wniesienie do niego jakiejkolwiek po-
• poziomy zagrożenia:
prawki wymaga zatwierdzenia przez administra-
– poziom 1 – normalna eksploatacja (różni się od
cję bandery. SSP jest napisany w języku roboczym
poziomu, który istniał przed wprowadzeniem ko-
statku oraz w jednym z następujących języków:
deksu ISPS; zostają wprowadzone minimalne
angielskim, hiszpańskim lub francuskim. Plan ten
środki ochrony);
jest przechowywany w miejscu o ograniczonym
– poziom 2 – podwyższony (są stosowane dodat-
dostępie i zabezpieczony przed dostępem do nie-
kowe środki ochrony przed zagrożeniem przez
go osób nieupoważnionych.
określony czas, wynikający ze zwiększonego ry-
W planie ochrony statku określono newralgicz-
zyka zaistnienia zagrożenia atakiem terrory-
ne miejsca dostępu do statku oraz obszary ogra-
stycznym);
niczonego dostępu. Przedstawiono środki zapo-
– poziom 3 – wyjątkowy i najwyższy (stan, w któ-
biegające dostępowi osób nieupoważnionych,
rym są utrzymywane dalsze szczególne środki
a także sposoby weryfikowania osób przebywa-
ochrony przez określony czas, gdy zaistnienie
jących na pokładzie oraz ich bagażu. Omówiono
zagrożenia terrorystycznego jest prawdopodob-
procedury komunikowania oraz reagowania na
ne lub nieuchronne).
18 Kodeks ISPS, s. 14, p. 2.4.

48 przegląd morski 2010/02


wytyczne dotyczące zmiany poziomu ochrony.
Podano wytyczne dotyczące przeprowadzania na
Wymagane procedury
statku szkoleń i ćwiczeń w zakresie wdrażania W planie ochrony statku określono procedury
i utrzymywania systemu ochrony, a także doty- postępowania w sytuacjach zagrożenia, m.in. ta-
czące przechowywania dokumentów i zapisów kich jak: próba wdarcia się na pokład jednostki
związanych z funkcjonowaniem systemu ochro- lub przebywanie na niej osób nieupoważnionych,
ny na statku. Wyszczególniono zadania, zakresy znalezienie podejrzanego przedmiotu, otrzymanie
odpowiedzialności oraz zasady współdziałania informacji o podłożonym ładunku wybuchowym
oficera ochrony statku z oficerem ochrony arma- (metody przeszukiwania statku), ewakuacja oraz
tora i oficerem ochrony obiektu portowego. Po- użycie siły. Zawarto w nim także procedury doty-
dano również 24-godzinne adresy kontaktowe. czące przeprowadzania audytów wewnętrznych,
Aby usprawnić kontrolowanie jednostek, wpro- przeglądów planu ochrony, raportowania o naru-
wadzono różnego rodzaju narzędzia ochrony, m.in. szeniu ochrony, przeglądów środków ochrony oraz
monitoring dostępu do statku, czyli system telewi- uruchomienia i testowania systemu alarmowania
zji przemysłowej (Closed Circuit Television – o niebezpieczeństwie.
CCTV), oraz system sygnalizacji dźwiękowej
i świetlnej, informujący o otwarciu drzwi lub wła-
zów wejściowych (czujniki są zainstalowane w wy- dzono m.in.: współdziałanie przedstawicieli arma-
znaczonych miejscach). tora, statków i obiektów portowych ze służbami ad-
Urządzenia ochrony nie mogą jednak zastąpić ministracji państwowej RP21 oraz ratowniczymi,
czujności załogi i prowadzonej przez nią obser- funkcjonowanie systemu łączności, a także koordy-
NOTATKA nowanie działań w sytuacji zagrożenia
Procedury i środki ochrony nie mogą utrudniać normalnej eksploatacji statku (na statku m/v „Baltivia”22 symulowano
ani powodować przestoju statku w porcie. atak terrorystyczny).
Alarmy próbne na statku z udziałem
wacji oraz meldowania o każdym podejrzanym załogi powinny być przeprowadzane co najmniej
zachowaniu osób spoza załogi statku. Istotne zna- raz na trzy miesiące23. Podczas takich alarmów
czenie ma więc kształtowanie świadomości załóg wyznaczone osoby sprawdzają funkcjonowanie
statków i obsługi – uwrażliwianie ich na proble- sytemu ochrony na określonym obszarze oraz jed-
my bezpieczeństwa. Na każdą niebezpieczną sy- nostce. Dzięki regularnym szkoleniom załoga po-
tuację powinni natychmiast reagować. znaje swoje zadania i sposób postępowania
w przypadku zaistnienia niebezpiecznego zdarze-
Realizacja postanowień kodeksu ISPS nia. W celu lepszego zrozumienia systemu ochro-
Efektywności wdrażania planu ochrony statku ny oraz procedur zawartych w planie ochrony
służą systematyczne ćwiczenia. Powinny one od-
bywać się zgodnie z wytycznymi zawartymi 19Kodeks ISPS, s. 80, p. 13.7.
w części B kodeksu ISPS, dotyczącymi częstotli- 20Obowiązek zorganizowania ćwiczeń spoczywa na armatorze
wości przeprowadzania ćwiczeń, ich przebiegu i obiekcie portowym.
oraz omawianych zagadnień. 21W ćwiczeniach wzięli udział przedstawiciele: Biura Bezpieczeń-
Ćwiczenia z udziałem CSO, PFSO, SSO oraz stwa Narodowego, Ministerstwa Infrastruktury, Pomorskiego Urzę-
przedstawicieli odpowiednich urzędów Umawia- du Wojewódzkiego w Gdańsku, Policji, Państwowej Straży Pożarnej,
jących się Rządów, powinny być przeprowadza- Marynarki Wojennej, wojska, Akademii Marynarki Wojennej, Biura
ne co najmniej raz na rok kalendarzowy z prze- Ochrony Rządu, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Morskiej
rwą między ćwiczeniami nie przekraczającą Służby Poszukiwania i Ratownictwa, zarządów portów morskich
w Gdańsku i Gdyni, zarządzających obiektami portowymi oraz ar-
18 miesięcy19. matorów statków.
Polska administracja morska zorganizowała
20
22Prom samochodowo-pasażerski, kursujący na linii Gdańsk–Ny-
w październiku 2008 roku ćwiczenia pokazowe pod nashamn–Gdańsk.
kryptonimem „Baltivia 2008”. W ich trakcie spraw- 23Kodeks ISPS, s. 80, p. 13.6.

2010/02 przegląd morski 49


PRAWO MORSKIE Płaszczyzny działania

INMARSAT SYSTEM

ODPOWIEDNIE SŁUŻBY

nazwa statku, MMSI, pozycja,

opracowanie własne
czas, prędkość, kurs, itp.

potwierdzenie otrzymania sygnału


WYSYŁANIE CSO ARMATOR
SSAS

Rys. 2. Obieg informacji po wysłaniu ze statku sygnału SSAS


przeprowadza się alarmy próbne – teoretyczne ści wykonywanych przez załogę. Zapisy te są kon-
i praktyczne. Tematyka treningów jest zróżnico- trolowane przez administrację państwa bandery.
wana – chodzi o jak najlepsze przygotowanie za- Dotyczą:
łogi do wykonywania zadań w razie naruszenia – przeprowadzanych szkoleń, alarmów ćwi-
systemu ochrony na statku. W treningach powin- czebnych, testów systemu alarmowania w niebez-
ni uczestniczyć wszyscy członkowie załogi. Pod- pieczeństwie oraz okresowych przeglądów środ-
czas szkoleń załoga zapoznaje się z: ków ochrony;
– aktualnymi zagrożeniami; – przeprowadzonych audytów wewnętrznych,
– procedurami reagowania w sytuacjach zagro- przeglądów planu ochrony statku oraz ocen ochro-
żenia oraz w sytuacjach nieprzewidywalnych, nie- ny statku;
uwzględnionych w planie ochrony; – wprowadzonych poprawek do planu;
– wymaganiami w stosunku do różnych pozio- – zmian poziomów ochrony;
mów ochrony; – wystąpienia zagrożeń oraz incydentów naru-
– metodami rozpoznawania niebezpiecznych szających system ochrony;
przedmiotów i substancji; – systemów komunikowania w przypadku za-
– technikami ograniczania dostępu osób nie- istnienia zagrożenia dla statku.
upoważnionych oraz sposobami ich identyfiko- W kodeksie ISPS określono sposoby komuni-
wania; kowania w sytuacji niebezpie-
– zasadami postępowania Na każdym statku jest czeństwa. Na każdej jednostce
w przypadku znalezienia niezi- pływającej jest zamontowany
dentyfikowanego przedmiotu; zamontowany system system alarmowania o zaistnie-
– zasadami postępowania po alarmowy, informujący niu zagrożenia na statku (Ship
uzyskaniu informacji o podłożo- Security Alert System – SSAS).
nym na statku ładunku wybu- o zagrożeniu. Dwa przyciski alarmu znajdują
chowym; się w miejscach, które znają tyl-
– metodami przeszukiwania osób, bagażu oraz ko upoważnione osoby z załogi statku. Po akty-
statku; wowaniu przycisku jest wysyłany alarm do odpo-
– technikami komunikowania; wiednich odbiorców, m.in. do oficera ochrony
– zasadami wykorzystywania środków ochrony; armatora oraz podejmowane są stosowne działa-
– technikami kontrolowania, monitoringu i in- nia (rys. 2). Sygnał alarmu bywa nazywany
spekcji statku w zakresie ochrony. „cichym alarmem”, ponieważ nie jest kierowany
Zgodnie z kodeksem ISPS na statku muszą znaj- do wszystkich jednostek.
dować się tzw. zapisy – dowody podejmowanych Zgodnie z wymaganiami kodeksu ISPS wyko-
działań. Służą one m.in. do analizowania czynno- nywane są testy skuteczności funkcjonowania sys-

50 przegląd morski 2010/02


temu. Do tego celu służy specjalny oznakowany
przycisk lub przełącznik. W celu sprawdzenia re-
alizacji wymagań w systemie ochrony na statku Ocena Zatwierdzenie
Zewnętrzny
przeprowadzane są audity wewnętrzne (internal ochrony planu ochrony
audyt
audit). Przeprowadza je raz w roku oficer ochro- statku statku
ny armatora lub upoważniona osoba.
Międzynarodowy certyfikat ochrony statku Plan
Międzynarodowy certyfikat ochrony statku (In- ochrony
ternational Ship Security Certificate – ISSC) jest statku
Wdrożenie
wydawany dla określonej jednostki, pływającej SSP
w żegludze międzynarodowej. Stanowi potwier-
dzenie, że statek spełnia postanowienia kodeksu
ISPS (rys. 3).
Statek posiadający międzynarodowy certyfi- Wewnętrzny
kat ochrony statku jest poddawany audytom pań- audyt
stwa bandery (external audit) – audytowi odna-

opracowanie własne
wialnemu (raz na 5 lat) oraz pośredniemu (prze-
prowadzanemu między drugim a trzecim rokiem
po wystawieniu certyfikatu). Przeprowadza go Wydanie Międzynarodowego
inspekcja państwa bandery lub uznana organiza- Certyfikatu Ochrony Statku
cja ochrony24, upoważniona przez państwo ban-
dery do przeprowadzenia kontroli na statku
i sprawdzenia skuteczności funkcjonowania jego Rys. 3. Schemat wydawania certyfikatu
systemu ochrony. Po uzyskaniu pozytywnego wy- ochrony
niku państwo bandery wydaje międzynarodowy
certyfikat ochrony statku lub dokonuje wpisu na szczeblu władz państwowych (np. zmiana po-
przeprowadzenia weryfikacji pośredniej. ziomu ochrony), jak i przez kapitana statku. Ka-
pitan – odpowiada za bezpieczeństwo
NOTATKA
całej jednostki – jeśli uzna za stosowne,
Kodeks reguluje działania niezbędne do prawidłowego funkcjonowania sys-
temu ochrony – regularnie przeprowadzane szkolenia załóg statków oraz insty- może wprowadzić dodatkowe środki
tucji związanych z transportem towarów drogą morską. ochrony, niezależnie od obowiązujące-
go na statku poziomu ochrony. Wpro-
Statek operujący w żegludze międzynarodo- wadzenie osób funkcyjnych – SSO i CSO –
wej musi posiadać ważny międzynarodowy cer- usprawniło koordynowanie działań w zakresie
tyfikat ochrony statku. Certyfikat ten oznacza, ochrony oraz bieżącą łączność i wymianę infor-
że statek spełnia międzynarodowe wymagania macji. Przeprowadzone na statkach oceny stanu
w stosunku do systemu ochrony. Jednostka, któ- ochrony statku pozwoliły na określenie ryzyka
ra nie ma ważnego certyfikatu, może nie zostać zaistnienia niebezpiecznego zdarzenia. Plany
wpuszczona do portu. ochrony statku umożliwiają zidentyfikowanie jed-
nostki pływającej oraz zastosowanie określonych
Wnioski środków w zakresie ochrony. 
Kodeks ISPS umożliwia wprowadzenie środ-
ków w celu polepszenia ochrony na statkach. 24Zgodnie z ustawą o ochronie żeglugi i portów morskich z 4 wrze-
Określono w nim zadania i obowiązki armatorów, śnia 2008 roku jest to instytucja upoważniona przez ministra do
administracji państwowych oraz załóg statków. spraw gospodarki morskiej do działań w zakresie ochrony żeglugi
W kodeksie ISPS uregulowano działania w za- i portów morskich. Musi spełnić kryteria określone w załączniku
kresie ochrony, które mogą być podjęte zarówno nr 4 i 5 do wymienionej ustawy.

2010/02 przegląd morski 51


PRAWO MORSKIE Ślepy zaułek

Nowe rozwiązania
w zakresie żeglugi na
kmdr por. dr Dariusz
R. Bugajski
Akademia Marynarki
Wojennej
Zalewie Wiślanym
Absolwent AMW. Przed podpisaniem umowy polsko-rosyjskiej 1 września 2009 roku
W latach 1994– żegluga przez Cieśninę Piławską i na Zalewie Wiślanym była
–1997 dowodził
kutrem ZOP regulowana na podstawie nigdy niepublikowanego protokołu do
o numerze umowy dwustronnej o granicy państwowej z 16 sierpnia 1946 roku.

P
burtowym 173.
Obecnie jest
adiunktem rotokół z 1946 roku dopusz- nił się do tego również głośny rejs przez
w Wydziale czał żeglugę polskich statków Cieśninę Piławską (bez zgody administra-
Dowodzenia handlowych zmierzających do cji rosyjskiej) jachtu „Misia II” posła
i Operacji Morskich. Elbląga i z powrotem w cza- Edmunda Krasowskiego2.
sie pokoju. Fakt obowiązywania tego Na wiosnę 1991 roku podjęto nego-
aktu został potwierdzony w umowie cjacje ze stroną rosyjską w celu dopusz-
z 15 lutego 1961 roku o stosunkach czenia żeglugi międzynarodowej w cie-
prawnych na polsko-radzieckiej grani- śninie i na zalewie. Od tego czasu
cy państwowej i współpracy w spra- administracja rosyjska wielokrotnie
wach granicznych. zezwalała na żeglugę polską na tych wo-
dach i nierzadko pod różnymi, często
Nieco historii sprzecznymi pretekstami, żeglugę tę za-
W praktyce nie stosowano jednak wieszała. Jednocześnie polskie i rosyj-
ani postanowień protokołu z 1946 roku, skie ministerstwa spraw zagranicznych
ani umowy z 1961 roku. Doprowadziło wymieniały się projektami nowej umo-
to do niemal całkowitego zaniku funkcji wy o żegludze. Sprawa stała się jeszcze
portowych oraz przemysłu stoczniowego bardziej złożona, gdy w 2004 roku
w Elblągu, gdzie gałęzie te jeszcze przed Polska wstąpiła do Unii Europejskiej.
wojną dynamicznie się rozwijały1. W la- Wówczas, według Rosjan, wygasł pro-
tach PRL sprawę tę skrzętnie ukrywano.
Mimo potwierdzonego prawa do żeglugi 1 Kwestie terytorialne i żeglugowe związane z podzia-
nie respektowano polskich uprawnień łem byłych Prus Wschodnich i Zalewu Wiślanego mię-
w związku z militaryzacją obwodu kró- dzy Polskę a ZSRR szerzej omówiono w pracy: D.R. Bu-
lewieckiego, utworzonego ze względów gajski: Prawa żeglugowe okrętu w świetle prawa mię-
strategicznych – w celu szachowania nie- dzynarodowego. Warszawa 2009, s. 281–294.
pewnej jeszcze Polski. Dopiero po odna- 2 Po odzyskaniu suwerenności pierwszą jednostką

lezieniu w archiwach Ministerstwa Spraw polskiej bandery, która przeszła przez Cieśninę Piław-
ską – 23 czerwca 1990 roku – był jacht „Misia II” po-
Zagranicznych protokołu z 1946 roku
sła Edmunda Krasowskiego. Natomiast pierwszym
i ujawnieniu go w 1990 roku przez mini- polskim okrętem, który przepłynął do Elbląga, był ku-
stra Krzysztofa Skubiszewskiego problem ter ZOP pod dowództwem por. mar. Romana Miśnika.
żeglugi na zalewie powrócił do świado- Wizyta tej jednostki, w czerwcu 1993 roku, miała
mości polskiej opinii publicznej. Przyczy- uświetnić obchody Dni Morza oraz Dni Elbląga.

52 przegląd morski 2010/02


Akty normatywne Cieśnina Piławska
O becnie ruch statków do polskich portów na Za-
lewie Wiślanym jest regulowany na mocy umo-
wy między rządem Rzeczypospolitej Polskiej
BAŁTIJSK

a rządem Federacji Rosyjskiej o żegludze po Zale-

Y
wie Wiślanym z 1 września 2009 roku, zawartej na

N
A
5 lat, oraz rozporządzenia rządu Federacji Rosyjskiej

ŚL
nr 533 z 15 lipca 2009 roku o dopuszczeniu do ro-
W
I ROSJA
syjskiej części Zalewu Wiślanego statków pod
banderą państwa obcego, zmierzających do por-
L EW BRANIEWO
ZA
tów Rzeczpospolitej Polskiej lub z nich.

tokół z 1946 roku. Polskie Ministerstwo Spraw


Zagranicznych zaakceptowało rosyjskie stanowi- FROMBORK POLSKA
sko w sprawie wygaśnięcia protokołu, mimo że
umowa główna (o granicy) i protokół były zawar-

OPRACOWANIE WŁASNE
te bezterminowo. Brak efektów w rokowaniach
próbowano ukryć, wskazując na marginalne zna-
czenie żeglugi na zalewie w kontekście całości Warmia
skomplikowanych relacji polsko-rosyjskich.
Nieprzewidywalność Rosjan i brak perspekty-
wy rozwiązania sporu skutkowały podjęciem Cieśnina Piławska
w listopadzie 2006 roku decyzji o budowie kana-
łu przez Mierzeję Wiślaną. Budowę miano roz- Spraw Zagranicznych potrzebowało sukcesu.
począć w czwartym kwartale ubiegłego roku, W efekcie obecnie ruch statków do polskich por-
a zakończyć w 2012 roku. W listopadzie ubiegłe- tów na Zalewie Wiślanym jest regulowany przez
NOTATKA dwa akty: umowę między rządem Rze-
W 1992 roku zawarto traktat między rzeczypospolitą Polską a Federacją czypospolitej Polskiej a rządem Federa-
rosyjską o przyjaznej i dobrosąsiedzkiej współpracy, w którym uznano, że nie cji Rosyjskiej o żegludze po Zalewie
ma kwestii spornych w dwustronnych relacjach.
Wiślanym z 1 września 2009 roku,
zawartą na 5 lat (protokół z 1946 roku
go roku Ministerstwo Infrastruktury ogłosiło jed- był bezterminowy), oraz rozporządzenie rządu
nak, uznając problem żeglugi na Zalewie Wiśla- Federacji Rosyjskiej nr 533 z 15 lipca 2009 roku
nym za rozwiązany w rezultacie przyjęcia nowych o dopuszczeniu do rosyjskiej części Zalewu Wi-
regulacji, że budowa kanału przez mierzeję rozpocz- ślanego statków pod banderą państwa obcego,
nie się w 2017 roku. W praktyce oznacza to zmar- zmierzających do portów Rzeczpospolitej Pol-
nowanie dotychczasowych środków przeznaczo- skiej lub z nich.
nych na studium wykonalności projektu oraz wy- Pierwszy dokument dopuszcza żeglugę trans-
cofanie się chętnych z inwestycji na terenie portu graniczną statków morskich polskiej i rosyjskiej
w Elblągu. Można przyjąć, że projekt nie zostanie bandery, z wyjątkiem statków w niehandlowej
zrealizowany w przewidywalnej przyszłości. służbie państwowej (okręty, statki Straży Gra-
nicznej). Zastrzeżono w nim, że każda ze stron
Nowe regulacje może zamknąć granicę na zalewie ze wzglę-
Nieskuteczność dziewiętnastoletnich negocja- dów obronnych, bezpieczeństwa i ochrony
cji polsko-rosyjskich w sprawie żeglugi powodo- środowiska. Dla przypomnienia: protokół
wała coraz większe zniecierpliwienie oraz presję z 1946 roku pozwalał zawiesić żeglugę tylko
społeczeństwa, z drugiej strony – Ministerstwo w czasie wojny.

2010/02 przegląd morski 


PRAWO MORSKIE Ślepy zaułek

Drugi akt reguluje żeglugę statków państw jachty, które 11 września 2009 roku przeszły
trzecich wpływających do portów polskich przez z Fromborka do Królewca. MSZ potwierdziło
rosyjską część zalewu. Zgodnie z jego postano- również, że żaden statek bandery obcej nie sko-
wieniami, każde przejście statku bandery pań- rzystał do tej pory z rozwiązań zawartych w roz-
stwa trzeciego wymaga złożenia wniosku porządzeniu rządu Federacji Rosyjskiej (z 15 lip-
z 15-dniowym wyprzedzeniem przed przepły- ca 2009 roku).
wem i uzyskania zezwolenia. W praktyce ozna- W uzasadnieniu, że przyjęcie przez Polskę
cza to wyeliminowanie żeglugi nieregularnej, w umowie dwustronnej klauzuli, pozwalającej na
czyli właśnie państw trzecich. Akt ten jedynie zawieszenie żeglugi ze względów obronnych, bez-
może stanowić podstawę żeglu- pieczeństwa i ochrony środowi-
gi liniowej – w praktyce pol- Nowa umowa ska MSZ wskazuje, iż wstrzy-
skiej, i to z założeniem, że ar- z 1 września 2009 roku manie żeglugi ze wskazanych
mator pokona skomplikowaną względów może nastąpić dopie-
procedurę uzyskania pozwole- nie rozwiązuje w sposób ro po powiadomieniu drugiej
nia (w jego wydanie zaangażo- strony o takim zamiarze oraz
wane są: kapitanat portu trwały problemu żeglugi przeprowadzeniu stosownych
w Królewcu, ministerstwo na Zalewie Wiślanym. konsultacji. W konsekwencji ta-
obrony FR, terenowe organy kiego zapisu nie ma niebezpie-
bezpieczeństwa i Straży Granicznej, a także fe- czeństwa […] uzależnienia żeglugi od woli admi-
deralna służba ochrony środowiska). Podobnie nistracji rosyjskiej kierującej się niejasnymi prze-
jak w umowie, odmowa wydania zgody na słankami – zarówno procedury, jak i przesłanki
przepływ może być uzasadniona niezdefinio- dla wprowadzenia ewentualnych ograniczeń są
wanymi względami obronnymi, bezpieczeń- jasne, precyzyjnie określone oraz możliwe do kon-
stwa i ochrony środowiska. Przed 1 września trolowania przez stronę polską.
2009 roku żegluga międzynarodowa także była Nowe rozwiązania w zakresie żeglugi, przyję-
uzależniona od woli urzędników rosyjskich, któ- te we wrześniu ubiegłego roku, oraz dotychcza-
rzy często kierowali się niejasnymi przesłanka- sowe relacje z Federacją Rosyjską nie rozwiązu-
mi. Nie osiągnięto więc żadnego postępu. Pod- ją w sposób trwały problemu polskiej i między-
stawową wadą tego porozumienia jest oparcie narodowej żeglugi na Zalewie Wiślanym. Nawet
żeglugi międzynarodowej na akcie prawa we- jeśli przyjąć, że wymienione regulacje są respek-
wnętrznego i to tak niskiej rangi (w każdej chwi- towane, to zapewne już wkrótce pojawią się pro-
li może on zostać uchylony). blemy, które uniemożliwią tę żeglugę. Państwo
Nowe rozwiązania zweryfikowało samo Mini- rosyjskie nie jest bowiem zainteresowane trwa-
sterstwo Spraw Zagranicznych, odpowiadając na łym rozwiązaniem tej kwestii. Z perspektywy
interpelację posła Karola Karskiego (interpela- Kremla problemy rozwiązane przestają mieć zna-
cja nr 11883). Jan Borkowski, sekretarz stanu czenie, ponieważ nie można ich wykorzystać
w Ministerstwie Spraw Zagranicznych, 5 listo- w bieżącej grze politycznej. Federacja Rosyjska
pada ubiegłego roku stwierdził, że: żaden więk- zrobiła drobny ukłon w stronę Polski, ale wszyst-
szy statek pływający pod banderą polską nie sko- kie argumenty pozostawiła w swoim ręku. To Pol-
rzystał z rozwiązań zawartych w umowie z dnia ska ustąpiła, godząc się na klauzulę pozwalającą
1 września 2009 roku. Wynika to z faktu, iż uru- na zawieszenie żeglugi ze względów obronnych,
chomienie żeglugi towarowej i w szczególności bezpieczeństwa i ochrony środowiska. W tej sy-
pasażerskiej na Zalewie Wiślanym po czterolet- tuacji zupełnie niezrozumiała jest rezygnacja
niej przerwie wymaga czasu na odnowienie kon- Ministerstwa Infrastruktury z budowy kanału
taktów z partnerami żeglugowymi po obu stro- przez Mierzeję Wiślaną. Byłby to przecież jedy-
nach (podpisanie kontraktów, uzgodnienie for- ny skuteczny sposób uniezależnienia żeglugi pol-
malności itp.). W tym czasie granicę polsko-ro- skiej i międzynarodowej na Zalewie Wiślanym
syjską przekroczyły jedynie cztery jednostki – od Federacji Rosyjskiej. 

54 przegląd morski 2010/02


Aktualności siły MoRSKIE innych państw

Z życia flot
Stany Zjednoczone:
Kolejny lotniskowiec w budowie
kmdr por. Maciej
Nałęcz
Dowództwo Marynarki
Wojennej P odczas uroczystej ceremonii w stoczni Nor-
throp Grumman w Newport News w Wirgi-
nii 14 listopada ubiegłego roku położono stęp-
względu na zdwojenie najważniejszych syste-
mów, w tym napędowego.
USS „Gerald R. Ford” ma mieć wyporność
Absolwent Akademii
Marynarki Wojennej kę pod najnowszy lotniskowiec dla US Navy. Bę- 100 000 t, długość – 333 m, szerokość –
w Gdyni (1990) dzie on nosił imię 38. prezydenta Stanów Zjed- 41 m i osiągać prędkość ponad 30 w. Podsta-
i amerykańskiego noczonych Geralda R. Forda. wę systemu napędowego będą stanowiły dwa
Naval Staff College Lotniskowiec, o numerze CVN 78, będzie reaktory A1B.
w Newport (2003). pierwszym od lat 60. ubiegłego wieku tej klasy
okrętem nowego projektu. W porównaniu
z obecnymi konstrukcjami ma mieć mniej człon-
ków załogi, zostaną na nim także zastosowane
najnowsze technologie, w tym elektromagnetycz-
ny system startowy (w dotychczasowych konstruk-
cjach stosowano system parowy). Prace projek-
towe rozpoczęto pod koniec 2005 roku.
Nowy lotniskowiec o napędzie nuklearnym
wejdzie do służby w 2015 roku1. Zastąpi USS

US DoD
„Enterprise”, uważany w chwili powstania za
najdroższy okręt sił morskich USA, głównie ze

Trimaran po testach zdawczo-odbiorczych

U SS „Independence” – pierwszy z okrętów


strefy przybrzeżnej LCS (Littoral Combat
Ship), o aluminiowym kadłubie w kształcie tri-
Pierwszy okręt programu LCS – USS „Fre-
edom” – o jednokadłubowej konstrukcji wszedł
do linii już w 2008 roku. W pierwszy rejs opera-
marana, zakończył 19 listopada ubiegłego ro- cyjny ma wyjść w tym roku.
ku serię prób morskich. Trzy dni wcześniej W ramach programu LCS powstały dwa pro-
opuścił stocznię Austal USA w Mobile w sta- jekty okrętów strefy przybrzeżnej. Ostateczny
nie Alabama i rozpoczął dwudniowe testy, pro- zostanie wybrany po ocenie operacyjnej.
wadzone przez przedstawicieli marynarki. W planach założono budowę kilkudziesięciu
Eksperci stwierdzili, że okręt potwierdził okrętów. Co ciekawe, w prace mają być zaan-
wszystkie swoje zalety i zakładane charakte- gażowane obydwie obecnie konkurujące ze
rystyki oraz osiągnął przewidywaną maksy- sobą stocznie2.
malną prędkość 45 w. Miesiąc wcześniej pod-
czas prób stoczniowych na Zatoce Meksykań-
skiej jednostka osiągnęła prędkość 44 w. 1 Keel Laid for Newest U.S. Navy Aircraft Carrier.
i utrzymywała ją przez cztery godziny. Mary- http://www.defensenews.com/.
narka przejęła okręt podczas oficjalnej cere- 2 S. La Grone: LCS trimaran completes acceptance tri-

monii 16 stycznia tego roku. als. „Jane’s Navy International” z 24 listopada 2009 r.

2010/02 przegląd morski 55


siły MORSKIE innych państw Aktualności

Federacja Rosyjska:
Wkrótce nowy okręt desantowy

K aliningradzka stocznia Jantar planuje przekazanie si-


łom morskim w 2012 roku nowego okrętu desanto-
wego „Iwan Gren” projektu 11711. Obecnie (stan na 1 li-
Budowę „Iwana Grena” rozpoczęto w grudniu 2004 roku,
jednak aż do 2008 roku budowa nie nabrała odpowiednie-
go tempa ze względu na trudności finansowe. Siły morskie
stopada 2009 roku) scalony jest kadłub – do pozostałych wciąż mają nadzieję na nabycie sześciu takich okrętów.
sekcji dołączono sekcję dziobową okrętu, dzięki czemu Stocznia Jantar, założona w 1945 roku z wykorzysta-
jednostka zyskała odpowiedni kształt. W kolejnych fazach niem infrastruktury stoczni Schichau, specjalizuje się
budowy prowadzone będą prace wyposażeniowe oraz zo- w budowie jednostek cywilnych i wojennych średniej wiel-
staną skonstruowane nadbudówki. Wodowanie jednostki kości. Dotychczas zbudowano w niej 154 okręty wojenne
zaplanowano na 2011 rok. i ponad 500 statków cywilnych3.

Krążowniki wracają do służby

John Kristoffersen
S ą plany przywrócenia do służby dwóch krążowników ra-
kietowych o napędzie nuklearnym projektu 1144, typu
Kirow. „Admirał Łazariew” (dawniej „Frunze”) (na zdjęciu)
ku. Były to druga i trzecia jednostka z czterech zbudowa-
nych. Pierwszy z krążowników, „Admirał Uszakow” (dawniej
„Kirow”), wszedł do służby w 1980 roku, a wycofano go
i „Admirał Nachimow” (dawniej „Kalinin”), obecnie znajdują- z niej w 2004 roku ze względu na zły stan techniczny. Naj-
ce się w tzw. stałej konserwacji – w praktyce często oznacza młodszy z okrętów projektu – „Piotr Wielikij” (dawniej „Jurij
ona postępujące niszczenie i w rezultacie spisanie ze stanu Andropow”) – został zwodowany w 1989 roku, a do służby
floty – zostaną przy tym gruntownie zmodernizowane. wszedł dziewięć lat później. Jednostki zbudowano w Sankt
Okręty te, o wyporności pełnej ponad 24 000 t, weszły Petersburgu. Ostatnią z nich poddawano intensywnym pró-
w skład floty byłego ZSRR odpowiednio w 1984 i 1988 ro- bom na wodach Morza Bałtyckiego4.

Nowe pojazdy podwodne wkrótce w służbie

W stoczni Admiraltiejskije Wierfi (stocznie Admiralicji)


trwa budowa oceanicznego okrętu ratowniczego
„Igor Biełousow”. Jego wejście do służby zaplanowano na
Biestier ma służyć do udzielania pomocy okrętom pod-
wodnym, które uległy awarii i osiadły na dnie na głęboko-

2011 rok. W tym samym miejscu rozpoczęto próby mor- 3 Zariembo: Zawod «Jantar» sdast Minobarony RF k 2012 godu ko-
skie ratowniczego aparatu głębokowodnego Biestier, opra- rabl «Iwan Grien». http://www.rian.ru/.
cowanego w biurze konstrukcyjnym Lazuryt z Niżnego Now- 4 Rossija planirujet wosstaniwit dwa tjażełych kriejsiera kłassa «Ki-

gorodu. Kadłub aparatu wykonano z tytanu. row». http://www.navy.ru /.

56 przegląd morski 2010/02


ści do 500 m. Będzie także umożliwiał ewakuowanie per- na akwenach Morza Bałtyckiego na głębokościach około
sonelu. 100 m. Konsuł, opracowany w petersburskim biurze kon-
Pod koniec ubiegłego roku zakończono budowę załogo- strukcyjnym Małachit, ma masę 25 t. Będzie wykorzystywa-
wego aparatu podwodnego Konsuł. Przeprowadzono jego ny do operacji poszukiwania obiektów oraz prowadzenia ro-
intensywne próby, najpierw na uwięzi, a następnie morskie bót podwodnych. Załoga liczy dwóch–trzech operatorów5.

Nowa fregata
M imo że prace już trwają i wcześniej powstały ele-
menty pierwszej sekcji, w stoczni Siewiernaja
Wierf 27 listopada 2009 roku uroczyście rozpoczęto bu-
dowę drugiej z kolei, a pierwszej seryjnej fregaty projek-
tu 22350 dla marynarki wojennej Rosji. Okręt otrzyma
nazwę „Admirał Fłota Sowietskogo Sojuza Władimir Ka-
satonow”.
Pierwszy okręt projektu, budowany w Sankt Petersbur-
gu od 2006 roku, nosi nazwę „Admirał Fłota Sowietskogo
Sojuza Gorszkow”. Okręt ma być przekazany flocie już

US Navy
w 2011 roku.
Obecnie w stoczni Siewiernaja Wierf są budowane trzy
korwety rakietowe oraz okręt rozpoznania elektronicz- W 2007 roku rozpoczęto prace remontowe i moderniza-
nego. Wykonywany jest remont, połączony z moderniza- cyjne czterech korwet ze składu sił morskich Algierii, któ-
cją, niszczyciela „Wiceadmirał Kułakow” (na zdjęciu). re zostały zbudowane w czasach byłego ZSRR6.

FRANCJA:
DCNS podpisuje kontrakt z siłami morskimi

W listopadzie ubiegłego roku podpisano kontrakt, wart


1 mld euro, na zapewnienie zdolności operacyjnej
floty francuskich atomowych okrętów podwodnych, w tym
Umowa, określona na minimum pięć lat, obejmuje wy-
konywanie codziennych obsług i remontów sześciu okrę-
tów atomowych typu Rubis (przez 5 lat) oraz czterech stra-
czterech strategicznych, z międzykontynentalnymi rakie- tegicznych typu Triomphant (5,5 roku). W ramach tego sa-
tami balistycznymi na pokładzie. mego kontraktu strategiczny okręt podwodny „Le Terrible”
zostanie wyposażony w najnowsze francuskie pociski z gło-
wicą jądrową M51.
Wieloletnie umowy z przemysłem stoczniowym stanowią
nową strategią resortu obrony. Przynoszą oszczędności rzę-
du 15%, zapewniając stałe finansowanie i wykorzystanie si-
ły roboczej. Na utrzymanie w odpowiednim stanie i gotowo-
ści sprzętu we wszystkich rodzajach sił zbrojnych minister-
stwo zarezerwowało do 2010 roku kwotę 2,4 mld euro7.

5 «Admirałtiejskije wierfi» aktiwizirujut stroitielstwo głębokowodnych


apparatow. http://www.navy.ru/.
FRENCH Navy

6 «Siewiernaja wierf» zakładywajet nowyj friegat dla WMF – «Admi-

rał Fłota Kasatonow». http://www.navy.ru/.


7 J.A.C. Lewis: DCNS clinches $1.48bn French submarine mainte-

nance contract. „Jane’s Defence Weekly” z 24 listopada 2009 r.

2010/02 przegląd morski 57


Historia Morska Szczególne kontakty

kmdr ppor. rez.


Zdzisław KRYGER
Absolwent AMW
(1996) i Królewskiej
Akademii Marynarki
Wielkiej Brytanii
(2000). Pełnił służbę
wojskową na różnych
stanowiskach
w Marynarce
Wojennej. Służbę
wojskową zakończył
jako zastępca

Google eath
dowódcy okrętu-
muzeum „ORP
Błyskawica”.

Polskie związki
z Cowes
Polską Marynarkę Wojenną łączą szczególne więzi z niewielkim
angielskim miasteczkiem Cowes.

C
owes jest położone na wyspie nowano ją na Vectis. We wczesnym śre-
u wyjścia z wielkich portów dniowieczu na wyspę najeżdżali Juto-
Southampton i Portsmouth. wie, Saksonowie i Dunowie. Od czasu
W historii polskiej Marynar- przybycia Normanów w 1066 roku na
ki Wojennej miasteczko to zapisało się jej terenie nie stanęły już jednak żadne
w sposób trwały. W okresie przedwo- obce wojska, chociaż wyspa wielokrot-
jennym i w czasie wojny w tamtejszej nie była zagrożona inwazją. W źródłach
stoczni budowano okręty dla polskiej wskazuje się, że wzięła nazwę od piasz-
tzw. małej floty, samo miasto zaś nie- czystej mielizny położonej na zewnątrz
jednokrotnie było dla polskich maryna- portu, nazywanej cowe. Według innej
rzy bazą i domem. wersji, nazwa pochodzi od dwóch zam-
ków (niekiedy nazywanych cows), zbu-
Miasto i wyspa dowanych po obu stronach ujścia rzeki
Wyspa Wight, leżąca w centralnej Medina przez króla Henryka VIII, sta-
części kanału La Manche, w starożyt- nowiących część systemu ochrony wy-
ności nosiła nazwę Ynys yr wyth. Za brzeża. W 1816 roku miasteczko, po-
rządów cesarza Wespazjana przemia- łożone po zachodniej stronie estuarium,

58 przegląd morski 2010/02


zostało nazwane West Cowes, a w 1895 roku – zegarowego. Trzeci syn, Robert, skupił się na roz-
Cowes. woju metod budowy jednostek. Do 1860 roku ro-
Cowes, czerpiąc z osiągnięć złotego wieku pa- dzinnym interesem zarządzał syn Josepha –
ry i żelaza, stało się miejscem wypoczynku Lon- Hamilton. Później kontrolę nad firmą przejął syn
dyńczyków. Korzystając z rozwiniętej sieci ko- Johna – John Samuel White. Kierował stocznią
lei żelaznych, szybko i łatwo można było dotrzeć aż do śmierci, do 1915 roku. Mimo że nie był
do strefy kanału i dalej na wyspę – podróż inżynierem, za jego rządów zakład rozwijał się
z Londynu do Southampton trwała trzy godzi- najdynamiczniej. Potomkowie Johna Samuela,
ny, a rejs przez Solent kolejną godzinę. Najwięk- John Lee i Herbert Samuel, byli ostatnim poko-
szą popularność miasteczko zdobyło jednak leniem rodziny zajmującym się budownictwem
dzięki żeglarstwu. Pierwsze wyścigi zorganizo- okrętowym.
wano w nim pod koniec XVIII wieku1. Do dzi- W 1863 roku stocznia White’a zbudowała bocz-
siaj raz w roku do Cowes przybywają wielbicie- nokołowy slup „Keang Soo” dla rządu chińskie-
le tej dyscypliny sportu, aby uczestniczyć go. Okręt miał być flagową jednostką floty She-
w słynnych regatach. rarda Osborne’a, który współpracował z genera-
Ze względu na ograniczone możliwości prze- łem Gordonem podczas tłumienia powstania bok-
wozowe drogą lądową, do transportowania wę- serów. Okręt ten, o wyporności 1000 t, osiągają-
gla z północno-wschodnich rejonów
Wielkiej Brytanii do portów na zacho- NOTATKA

dzie kraju wykorzystywano drogę mor- Podczas II wojny światowej wyspa Wight ze swoimi instalacjami stocznio-
wymi i portowymi stanowiła ważny element brytyjskiego systemu obrony
ską wokół wschodniego i południowe- wybrzeża.
go wybrzeża. Niewielkie porty poło-
żone na trasie tych konwojów, m.in. Cowes, sta- cy prędkość 19 w., był najszybszą na świecie bocz-
nowiły bazę dla lekkich sił nawodnych operują- nokołową jednostką parową. Niestety nie dotarła
cych w rejonie kanału. Infrastruktura stocznio- ona do portu swojego przeznaczenia. Później
wa tych portów pozwalała zarówno na budowa- zakupił ją szogun Japonii – miała mu służyć ja-
nie niedużych okrętów, jak i remontowanie jed- ko jacht. Okręt nazwano „Kasuga”, jednak wła-
nostek pozostających w służbie. ściciel nigdy nie użył swojej jednostki. Obawiał
się bowiem choroby morskiej – jeśliby męczyły
Stocznia go jej objawy, mógłby stracić szacunek swoich
Historia przemysłu stoczniowego w Cowes łą- poddanych. „Kasuga” odegrał ważną rolę pod-
czy się z rodziną Johna White’a. Osiedliła się czas japońskiej wojny domowej. Jeszcze wiele lat
ona w tym miasteczku w drugim dziesięciole- po zakończeniu służby liniowej okręt był trakto-
ciu XIX wieku. Thomas, syn Johna White’a, wany jako pomnik narodowy.
przeniósł się do Cowes, aby w imieniu ojca za- W latach dwudziestych i trzydziestych XX wie-
rządzać dawną stocznią Naya, istniejącą od ku w stoczni budowano głównie jednostki han-
XVII wieku (drewniane jednostki pływające bu- dlowe. Kontynuowano jednak produkcję okrętów
dowano w Cowes już w XVI wieku). W później- bojowych. Powstały w niej m.in. trzy lidery –
szych latach zamknął dawną stocznię ojca w Bro- „Mendoza”, „La Rioja” i „Tucuman”, przezna-
adstairs Harbour w hrabstwie Kent i z rodziną czone dla argentyńskiej marynarki wojennej. Bry-
przeniósł się do Cowes. Zarządzał firmą do tyjska marynarka wojenna nie była skora do za-
1853 roku. Jego syn z pierwszego małżeństwa mawiania w stoczni większych jednostek. Wska-
Joseph specjalizował się w projektowaniu i bu-
dowie jachtów oraz kutrów. Drugi, John, zajmo-
wał się dynamiką. Aby prowadzić badania, zbu- W 1776 roku, pierwszym roku amerykańskiej wojny o niepodle-
1

dował w ogrodzie prymitywny zbiornik. Wyko- głość, odbyły się regaty w Cowes. Wielka Brytania odczuwała zagroże-
rzystywał go do sprawdzania swoich teorii – na- nie zarówno w koloniach, jak i na wodach kanału La Manche, dlatego
pędzał w nim modele za pomocą mechanizmu do wyścigu dopuszczono wyłącznie jednostki marynarki wojennej.

2010/02 przegląd morski 59


Historia Morska Szczególne kontakty

Obiecujący początek
R egularne kontakty brytyjskiej Admiralicji ze
stocznią White’ów sięgają lat trzydziestych
XIX wieku. W 1832 roku lord Belfast zamówił
w stoczni kuter – 20-tonowy bryg „Waterwitch”.
Okręt okazał się szybszy niż jego odpowiedniki słu-
żące w Royal Navy. Admiralicja była więc zmuszona
kupić jednostkę. Skierowała ją na wody zachodniej
Afryki z zadaniem zwalczania statków niewolniczych.

zywano na dawne ograniczenia, zgodnie z który-


mi okręty budowane w Cowes mogły mieć dłu-
gość maksymalnie 104 m. Punktem zwrotnym
okazało się zamówienie na dwa duże niszczycie-
le dla Polskiej Marynarki Wojennej (PMW) –
„Grom” i „Błyskawica”, złożone w stoczni
w 1935 roku2 (fot. 1).
W Cowes zbudowano, m.in. dla Royal Navy,
różnego typu niszczyciele: dwa typu J/K/N („Jer-
sey” i „Kingston”) o długości około 109 m (bliź-
niacze jednostki ORP „Piorun”), dwa typu
S („Success” i „Swift”), trzy typu V („Virago”,
„Vixen” i „Volage”), dwa typu C („Carysfort”
i „Cavalier”), jeden typu CO („Contest”) oraz dwa Fot. 1. ORP „Błyskawica” w budowie
typu CR („Creole” i „Crispin”) – wszystkie o dłu- Źródło: kolekcja autora
gości większej niż 110 m, oraz dwa typu Q („Qu-
iberon”, „Quickmatch”) – podobnej wielkości, rowe i urządzenia klimatyzacyjne. W 1972 roku
wynoszącej 109,2 m. W stoczni White’a zbudo- firma John Samuel White & Co została zakupio-
wano również liczne niszczyciele typu Hunt na przez American Company Elliot Turbomachi-
wszystkich trzech grup. nery Ltd. Dziesięć lat później ponownie wysta-
Największą ze zbudowanych w stoczni Cowes wiono ją na sprzedaż. Władze hrabstwa Isle of
jednostką marynarki wojennej był brytyjski szyb- Wight, niemogące znaleźć jednego nabywcy, zde-
ki stawiacz min HMS „Abdiel”, zbudowany cydowały się podzielić firmę na mniejsze zakła-
w latach 1939–1941, o wyporności standardowej dy. Wiele z nich prosperuje do dzisiaj.
2650 t i długości 127,4 m. Nigdy później na po-
chylniach stoczni nie znalazły się tak duże jed- Polskie akcenty
nostki wojenne. Większe rozmiary miały tylko W 1935 stocznia w Cowes otrzymała zamówie-
dwa dwuśrubowe statki pasażerskie, zamówione nie na zbudowanie niszczycieli „Grom” i „Błyska-
przez brytyjskie koleje. Nosiły one nazwy daw- wica” dla Polskiej Marynarki Wojennej. Fakt budo-
nych rzymskich wysp, z którymi utrzymywały wy dużych polskich niszczycieli „Grom” i „Błyska-
komunikację: „Jersey” (Cesarea) i „Guernsey” wica” w stoczni White’a jest powszechnie znany3.
(Sarnia).
Ostatnią jednostką zbudowaną dla Royal Navy
2 J. Groves: Cowes, The jevel of the Solent. An historical Account of
była fregata HMS „Arethusa”, zamówiona
Cowes Isle of Wight. Cowes 2004, s. 57–60.
w 1962 roku i ukończona trzy lata później. Fir- 3 Patrz m.in.: M. Twardowski: Niszczyciele typu Grom. Cz. 1, Gdańsk

ma White’a jako stocznia zakończyła działalność 2002, s. 3–44; S. Kudela: ORP „Błyskawica” – zarys historii okrętu.
w 1965 roku. Nadal budowano w niej turbiny pa- „Biuletyn Historyczny” 2007 nr 22, s. 17–49.

60 przegląd morski 2010/02


Złożenie zamówienia na dwie duże jednostki binowymi. Potem okazało się, że niszczyciel źle
w pewnym sensie przyczyniło się do uratowania reaguje na pracę steru. W czasie postoju w Ply-
mieszkańców Cowes i pozostałej części wyspy mouth stwierdzono, że ster stracił około 70% swo-
przed bezrobociem. Do zbudowania tak dużych jed- jej powierzchni. Okręt skierowano więc do stocz-
nostek potrzebna była siła robocza. Dla lokalnego ni w Cowes, gdzie przebywał do 4 lipca7.
przemysłu, wolno wychodzącego z kryzysu, miało
to niebagatelne znaczenie. Ścigacz S.1
W czasie wojny okręt dość często zachodził do Dla kontaktów Polskiej Marynarki Wojennej
macierzystej stoczni i na redę portu4. W trakcie jed- z Cowes istotne znaczenie miało także zamówienie
nej z takich wizyt ORP „Błyskawica” po raz kolej- w stoczni John Samuel White & Co. dwóch pierw-
ny przysłużył się miastu. W kwietniu 1942 roku, szych w historii polskich sił morskich ścigaczy tor-
idąc w eskorcie konwoju z Islandii, dostał się pedowych. Kontrakt na ich budowę podpisano
w obszar silnego sztormu. Żywioł spowodował 24 stycznia 1939 roku. Zamierzano również zbu-
pęknięcie kadłuba okrętu oraz awarię dwóch dować kolejne jednostki – już w stoczniach krajo-
z trzech kotłów. Naprawy, połączone ze zmiana- wych, na licencji. W chwili wybuchu wojny prace
mi w uzbrojeniu, miała przeprowadzić m.in. stocz- nad obydwiema jednostkami znajdowały się dopie-
nia John Samuel White & Co. W tym czasie Luft- ro w początkowej fazie. Przerwano więc ich budo-
waffe prowadziła silne naloty na instalacje porto- wę. Decyzję o kontynuowaniu prac można było pod-
we i stoczniowe w rejonie cieśniny Solent, rów- jąć dopiero po zawarciu 18 listopada 1939 roku for-
nież na Cowes. Gdy polski okręt stał w porcie, malnej umowy, stanowiącej podstawę funkcjono-
w jego pobliżu upadła bomba. Wyrzuciła w po- wania polskiej floty wojennej w Wielkiej Brytanii
wietrze trap, który uszkodził maszt i dalmierz. aż do końca wojny. Latem 1940 roku ustalono,
Niespełna dwa tygodnie później, w nocy z 4 na że Polacy przejmą tylko jeden z budowanych
5 maja, podczas bodaj najsilniejszego w czasie w Cowes okrętów, w zamian za drugi otrzymają
II wojny światowej nalotu na Cowes, ORP „Bły- dwa mniejsze ścigacze typu British Power Boat.
skawica” ogniem swojej artylerii przyczynił się Termin wprowadzenia do służby pierwszego
do zmniejszenia skuteczności niemieckiego bom- ścigacza, zaplanowany na 27 lipca 1940 roku,
bardowania. Niezaangażowana w obsługę dział kilkakrotnie przesuwano. Powodem były częste
część załogi pomagała gasić pożary na terenie alarmy przeciwlotnicze, opóźnione dostawy czę-
stoczni i miasta oraz niosła pomoc medyczną. ści, a ostatecznie nieszczęśliwy wypadek, który
Wdzięczni mieszkańcy wręczyli dowódcy okrę- wydarzył się na okręcie 15 października, zaled-
tu kmdr. por. Wojciechowi Franckiemu pamiąt- wie dzień po podniesieniu na nim bandery8. Osta-
kowy medal. Wydarzenie to przyczyniło się do
ugruntowania przyjacielskich stosunków, nie-
zmiennych do dzisiaj, między mieszkańcami mia- 4 Jedną z ważniejszych ku temu okazji było przezbrojenie niszczy-
ciela w uniwersalne armaty artylerii głównej. Okręt wszedł do stocz-
steczka a załogą niszczyciela.
ni 20 czerwca 1941 roku, a opuścił ją 2 listopada. Na jednostce za-
W czasie II wojny światowej ORP „Błyskawica” instalowano w miejsce siedmiu armat Boforsa 120 mm osiem ar-
wielokrotnie zachodził na redę lub do samego por- mat kalibru 102 mm, lepiej przystosowanych do prowadzenia ognia
tu, m.in. na przełomie listopada i grudnia 1943 ro- przeciwlotniczego. Usunięto również jedną potrójną wyrzutnię torpe-
ku w celu wykonania ponownego remontu5. dową, a zamiast niej zamontowano ręcznie naprowadzaną przeciw-
W grudniu okręt wyszedł z portu, aby udzielić po- lotniczą armatę kalibru 76 mm. Okręt otrzymał także bardziej efek-
mocy tonącej w pobliżu wyspy Wight jednostce pa- tywne wyposażenie radiolokacyjne oraz wewnętrzną instalację de-
magnetyzacyjną.
trolowej. Gdy eskortował ją do portu, sam odniósł 5 S.M. Piaskowski: Kroniki Polskiej Marynarki Wojennej 1918–
nieznaczne uszkodzenia na sztormowej fali6.
–1946, Tom 3, Albany 1990, s. 125.
Także w Cowes przebywał polski niszczyciel, 6 Tamże, s. 132.

gdy ogłoszono koniec wojny. W styczniu 1945 ro- 7 Tamże, s. 203.

ku podczas eskortowania konwoju „Us/Lst.3” 8 Podczas prób stoczniowych w wyniku zaczadzenia spowodowanego

ORP „Błyskawica” wykonał atak bombami głę- pożarem śmierć poniósł dowódca por. mar. pil. Janusz Sokołowski.

2010/02 przegląd morski 61


Historia Morska Szczególne kontakty

tecznie okręt wszedł do służby 31 stycznia ską banderę wojenną i że wszedł on w skład pol-
1941 roku, mimo że nadal nie był w pełni spraw- skiej Marynarki Wojennej11. Tym samym zapo-
ny. Przydzielono go do 3 Flotylli MGB (ściga- czątkowano służbę pod biało-czerwoną banderą
czy artyleryjskich), stacjonującej w Fowey. Jed- serii sześciu ścigaczy artyleryjsko-torpedowych
nostka otrzymała polskie oznaczenie S.1 i nie- budowanych przez stocznię w Cowes według
oficjalną nazwę „Chart”. projektu Vosper 1943. Okręty te, oznaczone
W drugiej połowie roku okręt przebywał w polskiej marynarce numerami od S.5 do S.10,
w Gosport, oczekując na przeholowanie do Co- wchodziły do służby od 3 maja do 31 paździer-
wes w celu wykonania remontu generalnego, po- nika 1944 roku. Teoretycznie stanowiły wzmoc-
łączonego z wymianą silników9. Z Gosport zo- nienie polskich lekkich sił nawodnych. Począt-
stał ostatecznie odholowany kowo budziły podziw polskich
w końcu lutego. Podczas bombardowania marynarzy siłą ognia oraz wy-
Jego remont trwał przez cały Cowes w nocy posażeniem elektronicznym.
1942 rok. Naprawy, wstępnie za- W codziennej działalności li-
planowane do końca maja, prze- z 4 na 5 maja 1942 roku niowej stwarzały jednak wiele
dłużyły się po jednym z majo- problemów. Znaczną część
wych nalotów na miasto. Bom- ORP „Błyskawica” bronił swojej niezbyt długiej służby
ba małego kalibru spadła na ha- miasta ogniem artylerii, spędziły w naprawach i na usu-
lę stoczniową, w której przeby- waniu licznych usterek. Przy-
wał ścigacz, przeszła przez jego a jego marynarze czyną kłopotów technicznych
kadłub, po czym wybuchła uczestniczyli w gaszeniu było przeciążenie konstrukcji
w hali, poważnie uszkadzając kadłuba nadmierną ilością wy-
jednostkę. Okręt pozostawał pożarów i udzielali posażenia. Postanowiono zdjąć
w zakładzie White’a przez na- wyrzutnie torpedowe i wzmoc-
stępnych kilka miesięcy. Ze pomocy medycznej. nić konstrukcję kadłuba. Okrę-
względu na ustalone priorytety stocznia przesu- ty utraciły więc swoje podstawowe uzbrojenie
wała zakończenie jego naprawy – na próby wy- i tymczasowo stały się jednostkami artyleryjski-
szedł dopiero 15 grudnia. W trakcie przejścia do mi12. Już 29 grudnia 1944 roku pięć z sześciu
Portsmouth okazało się, że niezbędna jest wymia- jednostek odesłano do Cowes. Ścigacz S.9 do-
na śruby. Wymieniono ją również w Cowes – pra- łączył do nich w styczniu 1945 roku po zakoń-
ce te wydłużyły postój jednostki do końca grud- czeniu szkolenia. Na czas remontu przeniesiono
nia 1942 roku. Na początku 1943 roku okręt nadal załogi na ląd, a z pokładów okrętów zdjęto wy-
stał w stoczni, oczekując na naprawę środkowe- rzutnie torpedowe w celu odciążenia kadłubów.
go silnika. W tym czasie kompletowana była za- W drugiej połowie kwietnia polska grupa ściga-
łoga i przeprowadzano stosowne próby. Z Cowes czy przeszła do Portsmouth – nowego miejsca
ścigacz wyszedł 18 stycznia i udał się do Ports- bazowania 8 Flotylli MTB (ścigaczy torpedo-
mouth oraz Gosport. Była to ostatnia wizyta S.1 wych). Tam na pokładach okrętów ponownie za-
w stoczni, w której został zbudowany. Już w listo- montowano wyrzutnie torpedowe. Do zakończe-
padzie 1943 roku ścigacz został zaliczony do ka-
tegorii „C” ze względu na zły stan. Oczekiwał
w Dover na decyzje co do swojej przyszłości. Ze względu na brak rozkazów Admiralicji interweniowało w tej
9

sprawie nawet kierownictwo marynarki wojennej.


Ostatecznie 15 kwietnia 1944 roku został wyco-
Archiwum Muzeum Marynarki Wojennej, Kolekcja Andrzeja Jara-
10
fany z linii i przeniesiony do drugiej rezerwy10.
czewskiego-Zaremba, Kronika Ścigacza. Sygn. 258K, poz.1, s. 1–23.

Ścigacze S.5 do S.10 11 Z. Wojciechowski: Polska Marynarka Wojenna 1939–1947. Wy-

bór dokumentów. T.1. Gdynia 1999, s. 438.


W zarządzeniu szefa kierownictwa marynar- 12 Ze względu na powoli wygasające działania na zachodnim morskim

ki wojennej nr 10 z 8 maja 1944 roku stwierdzo- teatrze działań wojennych nie przyniosło to większej szkody okrętom,
no, że 3 maja na ścigaczu S.5 podniesiono pol- tym bardziej że niektóre ścigacze nawet nie wyszły na patrol.

62 przegląd morski 2010/02


nia wojny ścigacze nie uczestniczyły w działa-
niach bojowych. Przekazano je do rezerwy,
a w październiku zwrócono Brytyjczykom.
Służba ścigaczy w składzie Polskiej Marynar-
ki Wojennej, choć krótka, stanowiła kolejny do-
wód bliskiej współpracy polskiej małej floty ze
stocznią na wyspie Wight i mieszkańcami mia-
steczka. W odróżnieniu od niszczycieli typu
„Grom” oraz ścigacza S.1, jakość wykonania jed-
nostek torpedowo-artyleryjskich budziła wątpli-

Google eath
wości załóg. Wynikało to z niedostosowania
przez konstruktorów wymiarów kadłuba do ma-
sy głównej jednostki napędowej oraz zainstalo-
wania zbyt dużej ilości uzbrojenia13. Specyfika portu
Niszczyciel eskortowy „Krakowiak”
W stoczni w Cowes powstał jeszcze jeden okręt,
P ołożone u ujścia rzeki Medina Cowes nadal jest
głównym portem wyspy Wight – zarówno jachto-
wym, jak i komercyjnym. Głębokość w porcie wynosi
który w czasie wojny służył pod biało-czerwoną
od 2 do 5 metrów, przy czym najmniejsza wykazywa-
banderą. Był to niszczyciel eskortowy ORP „Kra-
na – 1,6 m. Nabrzeża umożliwiają przyjęcie jedno-
kowiak”.
stek o maksymalnych wymiarach: długość – 95 m
Został zbudowany jako HMS „Silverton”
i szerokość – 13,5 m, oraz zanurzeniu– średnio
w latach 1939–1941. Był jednym z 36 niszczy-
5 m. Niewielkie rozmiary akwenu wewnątrz portu
cieli eskortowych brytyjskiego typu Hunt II, jed-
przez lata istotnie wpływały na wielkość jednostek
ną z czterech jednostek tego podtypu zbudowa-
budowanych w stoczni.
nych w stoczni White’a w Cowes. Był także
pierwszym z trzech okrętów tego podtypu
wypożyczonych w czasie wojny polskiej Mary- nia do Cowes, wspólnie z uzbrojonym trawlerem
narce Wojennej przez Brytyjczyków (przekaza- i trzema trałowcami brytyjskimi, konwoju 24 stat-
nie nastąpiło 20 kwietnia 1941 roku jeszcze ków. Wraz z ochranianymi statkami opuścił
przed zakończeniem budowy). Zalążek załogi Milford Haven 13 czerwca, a do portu przezna-
stanowili oficerowie i marynarze z niszczyciela czenia dotarł następnego dnia wieczorem. W trak-
OF „Ouragan”. Nową nazwę okręt otrzymał cie przejścia konwój był atakowany przez dwie
20 maja, a dwa dni później została na nim pod- grupy samolotów. Dzięki zdecydowanej akcji
niesiona polska bandera wojenna. Tego dnia okrętów ochrony straty były niewielkie. Sam
okręt rozpoczął kampanię14. „Krakowiak” zestrzelił na pewno jeden Ju 88,
Po zakończeniu wstępnego szkolenia w Scapa a drugi prawdopodobnie15.
Flow i przejściu do Plymouth, „Krakowiak” Z sukcesami okręt uczestniczył w kampanii
w składzie 15 Flotylli eskortował konwoje przy- śródziemnomorskiej. W marcu 1943 roku prze-
brzeżne. W grudniu 1944 roku wspólnie z bliź- szedł do Gibraltaru, a stamtąd na Morze Śród-
niaczym „Kujawiakiem” uczestniczył w akcji na
Lofotach. Do końca 1942 roku eskortował kon-
woje w strefie przybrzeżnej (w maju, wspólnie 13 Dostawy oryginalnie planowanych dla ścigaczy projektu Vospera
z brytyjskim niszczycielem zatopił w kanale silników włoskich Isotta-Fraschini zostały przerwane po przystąpie-
La Manche statek niemiecki i dwie jednostki niu Włoch do wojny. Zastosowane w zamian amerykańskie silniki
okazały się za ciężkie dla konstrukcji kadłuba.
eskortowe, natomiast w październiku uszkodził 14 Zarządzeniem szefa KMW nr 15/tj z 30 maja 1941 roku. Zob.:
dwa niemieckie patrolowce). Wielokrotnie S.M. Piaskowski: Kroniki Polskiej Marynarki Wojennej 1918–1946.
operował w pobliżu Cowes. Podczas postoju T. 2. Albany 1987, s. 174).
w Milford Haven otrzymał rozkaz przeprowadze- 15 S.M. Piaskowski: Kroniki... s. 45.

2010/02 przegląd morski 63


Historia Morska Szczególne kontakty

Fot. 2. ORP „Heweliusz” na redzie Cowes – sierpień 2008 roku


Źródło: fotografia własna.

ziemne, gdzie operował do końca roku. Eskorto- przygotowania do operacji w Normandii. Począt-
wał liczne konwoje, m.in. do Oranu, Algieru, kowo „Krakowiak” razem z podporządkowany-
Malty, Hajfy i Bizerty. W lipcu wspierał ogniem mi mu sześcioma trałowcami i jednostkami po-
artylerii desant na Sycylię. Operując z Aleksan- mocniczymi wykonywał zadanie trałowania po-
NOTATKA dejść do rejonu lądowania. Następnie
W czasie wojny w stoczni w Cowes zbudowano również sześć ścigaczy artyle- ostrzeliwał pozycje niemieckie na lą-
ryjsko-torpedowych dla polskiej Marynarki Wojennej. dzie. Od września do końca 1944 roku
pełnił patrole i służbę konwojową na
drii, w listopadzie 1943 roku uczestniczył w dzia- trasie między portami brytyjskimi a Ostendą
łaniach u wybrzeży wysp Dodekanezu – m.in. i Antwerpią. Po kolejnym remoncie, trwającym
w ostrzale niemieckich pozycji na wyspach Kos od listopada 1944 roku do marca 1945 roku, wró-
i Levitha oraz w jednym z rajdów w głąb archi- cił na wody kanału La Manche. W nocy z 25 na
pelagu Sporadów. W kwietniu 1944 roku powró- 26 marca, wspólnie z brytyjską fregatą „Riou”
cił na przybrzeżne wody brytyjskie. Po remon- i norweskim niszczycielem „Arendal”, zniszczył
cie, przeprowadzonym w Plymouth, rozpoczął zespół niemieckich ścigaczy. W maju wraz

64 przegląd morski 2010/02


z ORP „Ślązak” wszedł do niemieckiej bazy Wil- Trust. Towarzystwo kultywuje pamięć nie tylko
helmshaven. Po zakończeniu działań wojennych o okręcie, ale także o ludziach związanych z hi-
uczestniczył w niszczeniu przejętych niemiec- storią polskiej Marynarki Wojennej. W biulety-
kich okrętów podwodnych (operacja „Deadli- nie z 2008 roku zamieszczono krótką notę bio-
ght”). Został zwrócony Brytyjczykom 28 wrze- graficzną w związku ze śmiercią kontradmirała
śnia 1946 roku. brytyjskiej marynarki wojennej Józefa Bartosi-
ka, oficera PMW z czasów wojny.
Dzień dzisiejszy Także w 2007 roku członkowie Towarzystwa,
Wydarzenia nocy z 4 na 5 maja 1942 roku, wspólnie z ówczesnymi władzami hrabstwa
w których uczestniczył ORP „Błyskawica”, na Isle of Wight, przedstawili propozycję przetrans-
trwałe zapisały się w historii Cowes. Mimo upły- portowania ORP „Błyskawica” do Cowes
wu lat wciąż są żywe w pamięci mieszkańców. w 2012 roku w celu uczczenia 70. rocznicy obro-
Niewiele miejsc na świecie jest ny miasta. Do dowódcy Mary-
tak bogato udekorowanych bia- Na wyspie Wight narki Wojennej wysłano w tej
ło-czerwonymi flagami jak sprawie list17.
właśnie to brytyjskie miastecz- działa Towarzystwo O bliskich kontaktach pol-
ko. Dzieje się tak zawsze Przyjaciół skiej Marynarki Wojennej z Co-
w rocznicę jego obrony przez wes świadczy także udział okrę-
polski niszczyciel. Na rocznico- ORP „Błyskawica” tu hydrograficznego ORP „He-
we uroczystości zapraszani są weliusz” w zawodach żeglar-
polscy marynarze. Pierwszą po- (Friends of the ORP skich Cowes Week, które odby-
wojenną oficjalną wizytę pol- Błyskawica Society). ły się na przełomie lipca i sierp-
skie okręty złożyły w miastecz- nia 2008 roku. Polski okręt peł-
ku 3–4 maja 1992 roku. Zespół, w składzie nił tam honorową funkcję okrętu flagowego re-
ORP „Kaszub” i ORP „Wodnik”, pod dowódz- gat. Grupa oficerów z tej jednostki uczestniczy-
twem ówczesnego komandora Marka Brągo- ła m.in. w oficjalnych przyjęciach, w tym
szewskiego zakotwiczył na redzie Cowes, a za- z udziałem księcia Filipa.
łogi obydwu okrętów oraz osoby dodatkowo za- Przedstawione przykłady stanowią świadectwo
okrętowane uczestniczyły w obchodach święta. wyjątkowości kontaktów Cowes z polską Mary-
W kolejnych latach w rocznicowych uroczysto- narką Wojenną. Gdy w 1935 roku stocznia Whi-
ściach oprócz kombatantów brali również udział te’a przystępowała do budowy niszczycieli typu
przedstawiciele Marynarki Wojennej – m.in. Grom, zapewne nikt nie przewidywał, że za spra-
w 2007 roku do Cowes udał się dyrektor Mu- wą tych okrętów polsko-brytyjskie kontakty sta-
zeum Marynarki Wojennej w Gdyni oraz dowód- ną się tak bardzo emocjonalne. 
ca ORP „Błyskawica”.
Szczególny w historii kontaktów mieszkań-
ców Cowes z polskimi marynarzami był rok
Wojciech Roman Francki (1903–1996) był absolwentem Oficer-
16
2004. W kolejną rocznicę obrony miasta, 3 ma- skiej Szkoły Marynarki Wojennej z 1927 roku. W chwili wybuchu
ja, jedną z jego ulic nazwano: Francki Place. wojny dowodził ORP „Wilia”. Podczas kampanii norweskiej i ewaku-
W ten sposób upamiętniono komandora Wojcie- acji spod Calais jako dowódca ORP „Burza” wykazał się niezwykłym
cha Franckiego, oficera dowodzącego „Błyska- kunsztem morskim. Trzykrotnie dowodził ORP „Błyskawica”. Był ko-
wicą” w pamiętną noc 1942 roku16. mendantem Obozu Szkolnego w Bickleigh oraz dowódcą ORP „Bał-
Na wyspie od wielu lat działa Towarzystwo tyk” w Okehampton (tam zastał go koniec działań wojennych). Po
Przyjaciół ORP „Błyskawica” (Friends of the wojnie wyemigrował do Nowej Zelandii, a następnie osiadł w Austra-
lii. Czynnie uczestniczył w życiu organizacji polonijnych i kombatanc-
ORP Błyskawica Society). W 2007 roku jego kich. Jest uważany za jednego z najbardziej bojowych oficerów linio-
członkowie uczestniczyli w uroczystości wrę- wych Polskiej Marynarki Wojennej czasów wojny.
czenia okrętowi medalu International Maritime List kanclerza Rogera Mazilliusa, przewodniczącego Isle of Wight
17

Heritage Award, przyznanego przez World Ship Council, do dowódcy Marynarki Wojennej z 13 marca 2008 roku.

2010/02 przegląd morski 65


Przegląd Morski (The Navy Review)

Dear Readers,

this month, the opening article in Przegląd Morski (The Navy Review) is by Cdr Mariusz Pelec and SLt Krzysztof
Pająk on the need for submarines in the Navy structures. The writers point to the fact that there has been a change
in the hierarchy of threats present on the sea waters where the fight with terrorism becomes
a priority. The submarines, due to their capabilities such as secret operating may be of
special importance in this kind of warfare, being at the same time a counterpoise to the
greatest in numbers enemy in the case of conflict threat.

The perspectives of Arctic navigation are the subject for an article by Michał Łuszczuk.
He discusses possibilities and conditions related to the use of two Arctic sailing routes:
the Northeast Passage and the Northwest Passage. He further touches upon the issue
of threats to natural environment being the result of human exploration in that area.

The polemics around the article by Cdr Tomasz Przybylski and Cdr Robert Władzikowski
obliged them to write a reply where they analyze their opinions and present
arguments.

Col (Ret) Jerzy Garstka writes about patrol unmanned surface vehicles (USVs). New
concepts on the use of warships – particularly in asymmetrical operations – introduced
after the Cold War enforced the necessity to use new defense warfare means. As a result, unmanned fast motor
boats with adequate armament were constructed. The writer further features their concept, design and ways of
their use.

Cdr Maciej Nałęcz, as usual, reviews ship technology and armament news from the navies of other countries.

Last but not least, Cdr Dariusz R. Bugajski presents new legal regulations on navigation on the Vistula Lagoon. Quite
interesting is the fact that the problem of Polish and international navigation on this water still remains unsolved.

We hope that our readers shall find the remaining articles equally interesting.

Enjoy reading!
Editorial Staff tłumaczenie: anita Kwaterowska

warUnkI ZaMIeSZCZanIa praC


Materiały (w wersji elektronicznej) do „Przeglądu Morskiego” prosimy przesyłać na adres: Redakcja Wojskowa, Aleje
Jerozolimskie 97, 00-909 Warszawa lub przeglad-sz@redakcjawojskowa.pl. Opracowanie musi być podpisane imieniem
i nazwiskiem z podaniem stopnia wojskowego i tytułu naukowego. Należy również podać numery: NIP, PESEL, dowodu
osobistego oraz konta bankowego, a także dokładny adres służbowy, prywatny i urzędu skarbowego oraz numer telefonu,
datę i miejsce urodzenia, a także imiona rodziców. Ponadto należy dołączyć zdjęcie z aktualnym stopniem wojskowym.
W przypadku braku wymaganych danych nie będziemy mogli opublikować danego materiału. Redakcja przyjmuje
materiały opracowane w formie artykułów. Ich objętość powinna zawierać ok. 13 tys. znaków (co odpowiada 4 stronom
miesięcznika). Rysunki i szkice należy przygotować zgodnie z wymaganiami poligrafii (najlepiej w programie Ilustrator
lub Corel), zdjęcia w formacie tiff lub jpeg – rozdzielczość 300 dpi. Należy podać źródła, z których autor korzystał przy
opracowywaniu materiału. Niezamówionych artykułów redakcja nie zwraca. Zastrzega sobie przy tym prawo do
dokonywania poprawek stylistycznych oraz skracania i uzupełniania artykułów bez naruszania myśli autora. Autorzy
opublikowanych prac otrzymają honoraria według obowiązujących stawek. Oryginalne rysunki i zdjęcia zakwalifikowane
do druku honoruje się oddzielnie.
C h c e s z z o s t a ć ż o ł n i e r z e m ?

o d w i e d ź p o r t a l z b r o j n i . p l

r u s z a m y j u ż w l u t y m

M a s z p y t a n i a ?

z b r o j n i . p l o d p o w i e d z ą

z b r o j n i @ r e d a k c j a w o j s k o w a . p l