You are on page 1of 17

Denise Lardner Carmody · John Tully Carmody

w wielkich religiach świata
przekład Ewa Łukaszyk

Wydawnictwo WAM Kraków 2011

wydawnictwowam.wydawnictwowam.pl DZIAŁ HANDLOWY tel. Obecne tłumaczenie ukazuje się za zgodą Oxford University Press © Wydawnictwo WAM. Kopernika 26 • 31-501 Kraków . 2011 Redakcja naukowa dr Elżbieta Przybył-Sadowska Korekta Dariusz Godoś Projekt okładki Sebastian Stachowski ISBN 978-83-7505-732-4 WYDAWNICTWO WAM ul.pl www. 12 62 93 446-447 faks 12 62 93 261 e. 12 62 93 254-256 • faks 12 43 03 210 e-mail: handel@wydawnictwowam.pl Drukarnia Wydawnictwa WAM ul. 12 62 93 260. 12 62 93 200 • faks 12 42 95 003 e-mail: wam@wydawnictwowam.pl KSIĘGARNIA INTERNETOWA tel. Kopernika 26 • 31-501 Kraków tel.Tytuł oryginału MYSTICISM Holiness East and West Copyright © 1996 by Denise Lardner Carmody and John Tully Carmody Mysticism – Holiness East and West was originally published in English in 1996 This translation is published by arrangement with Oxford University Press Pierwsze wydanie książki ukazało się w języku angielskim w 1996 r.

HINDUIZM Ogólne wprowadzenie Wedy Upaniszady Joga Wedanta Bhakti Podsumowanie 3. BUDDYZM Ogólne wprowadzenie Oświecenie Gautamy Therawada Mahajana Wadżrajana Buddyzm dewocyjny Podsumowanie 4. WPROWADZENIE 7 9 9 12 18 24 28 32 36 41 41 47 52 58 63 69 76 81 81 87 93 102 108 116 123 131 131 135 143 151 156 162 167 Sceny z albumu mistycznego Teorie mistycyzmu Robocza definicja mistycyzmu Religie światowe Rozumienie dialektyczne Ujęcie akademickie i osobiste O tej książce 2. TRADYCJE CHIŃSKIE I JAPOŃSKIE Ogólne wprowadzenie Konfucjanizm Klasyczny taoizm Buddyzm chiński Chińska religia ludowa Shintō Podsumowanie .Spis treści WSTĘP 1.

6 Spis treści 5. MISTYCYZM W KULTURACH ORALNYCH Ogólne wprowadzenie Tradycje Indian północnoamerykańskich Tradycje Indian Ameryki Łacińskiej Tradycje australijskich Aborygenów Tradycje afrykańskie Podsumowanie 9. TRADYCJE MUZUŁMAŃSKIE 8. TRADYCJE CHRZEŚCIJAŃSKIE 175 175 181 190 197 207 217 228 233 233 240 245 253 261 269 275 281 281 290 298 306 313 325 331 335 335 339 344 348 352 357 359 359 364 372 378 383 Ogólne wprowadzenie Nowy Testament Okres patrystyczny Średniowiecze Późne średniowiecze Nowożytność Podsumowanie Ogólne wprowadzenie Mahomet Koran Wczesny sufizm Późniejszy sufizm Okres nowożytny Podsumowanie 7. TRADYCJE ŻYDOWSKIE Ogólne wprowadzenie Okres biblijny Judaizm rabiniczny Okres średniowieczny Okres nowożytny Nowoczesny mistycyzm żydowski Podsumowanie 6. KONKLUZJA Bezpośrednie doświadczenie Ostateczna rzeczywistość Mistycyzm Wschodu i Zachodu Implikacje osobiste Indeks .

Wstęp Niniejsza książka stanowi wprowadzenie do studiów nad mistycyzmem w religiach świata. co może wnieść mistycyzm do ich własnego życia. Kalifornia luty 1995 D. buddyzmie. chrześcijaństwie. islamie.C. jak i do studentów. które pracowały nad jej drukiem. religiach Chin i Japonii.C J. Santa Clara. Dostarczamy w niej teorii mistycyzmu oraz szkicujemy jego ogólne kontury w hinduizmie. Australii i Afryce. judaizmie.L.T. . a także w tradycyjnych kulturach religijnych ludów nieposługujących się pismem w Ameryce Północnej i Południowej. Powinna ona trafić zarówno do zwykłego czytelnika. w jaki sposób czytelnicy mogliby się zastanawiać nad tym. a także do licznych osób w Oksfordzie. Sugerujemy także. Nasze podziękowania kierujemy do Helen McInnis i Cynthii Read z Oxford University Press za sponsorowanie tej książki.

czego doświadczył. mistrz promienieje dumą. Przedstawiając chłopca reszcie plemienia. W obręb świętej przestrzeni wdziera się czarny niedźwiedź. i udaje się na kilka dni odosobnienia w głębi puszczy. Wódz prosi go o przeprowadzenie ceremonii uświęcającej wejście Czarnego Niedźwiedzia w okres dorosłości. Wyrusza na poszukiwanie wizji. chłopak opowiada o tym. tak jak on. Zapamiętaj jego przesłanie. Chłopiec przygląda mu się w skupieniu.1 Wprowadzenie Sceny z albumu mistycznego Idąc za wielowiekowymi tradycjami swojego plemienia. Powróciwszy do swojego nauczyciela. Zwierzę zatrzymuje się i zdaje mu się swobodnie przyglądać. z godnością”. kim zgodnie z wolą świętych sił ma się stać jako dorosły człowiek. Mistrz jest zadowolony: „Czarny Niedźwiedź to będzie twoje nowe imię. pozwalając. oczekuje na rozstrzygające objawienie. Kiedy niedźwiedź zbiera się do odejścia. Żyj bez lęku. . dramatycznego doświadczenia. że ich męskość pozostanie nieokreślona. które ukaże. co też nauczyciel czyni z wielką godnością. Nieotrzymanie wizji mogłoby oznaczać. który był jego nauczycielem. zaprzepaszczona. Nadchodzi ono czwartego dnia. chłopak słyszy w głębinach swojego umysłu słowa: „Nie obawiaj się niczego. i próbując utrzymać swojego ducha w czystości. by samotność zawładnęła jego duszą. indiański chłopak wkraczający w wiek dojrzewania otrzymuje ostatnie instrukcje od starszego człowieka. Poszcząc. Poruszaj się niczym wódz”. że będą musieli żyć wśród kobiet. aby duch tego wielkiego brata pozostał przy tobie. Idź przez świat bez pośpiechu. Módl się gorąco. Poszukiwanie wizji było przełomowym doświadczeniem dla wielu indiańskich chłopców.

jeśli doświadczająca tego osoba czuje się wciągnięta w bezpośrednie spotkanie z ostateczną rzeczywistością. a mężczyźni czynili to po polowaniu lub działaniach wojennych. Oślepiony światłością. Młodzi mężczyźni uczyli się tajników zabijania. Rabin jest cieleśnie obecny w synagodze. dokonujące się w sposób bardziej naturalny u młodych dziewcząt rozpoczynających menstruację. o Twój lud”. z samym fundamentem wszystkiego. w każdej dyskusji dotyczącej mistycyzmu wiele zależy od przyjętej definicji. kształtujące duszę zmaganie z wielką burzą lub namiętna miłość obnażająca strukturę świata czy też dialog z osobowym bóstwem w głębokiej modlitwie może się przeistoczyć w mistyczny moment. Wyobraźmy sobie inną scenę. Te dwie moce rozpoczynania i kończenia życia miały charakter biegunowy i powinny być ściśle rozdzielone. Rani to Jego serce. moi bracia i siostry. Nagle jest z powrotem na ziemi. Wsłuchując się w swoją duszę. gdzie Pan Wszechrzeczy wysłuchuje wszelkich skarg swojego ludu. że poszukiwanie wizji. Wychodzimy z założenia. Czuje. ale było mniej dramatyczne od walki. że został przeniesiony do wrót nieba. intensywne doświadczenie kobiecej płodności. Wie o naszej prośbie. gdyż schylał się nisko przez długi czas. medytacji zen. nie wiem dokładnie jak. że może już dostrzec kilka promieni boskiej chwały. Dlatego też kobiety udawały się w odosobnienie podczas miesiączkowania. Z tego punktu widzenia mistycyzm w mniejszym stopniu zależy od szczegółów danego doświadczenia – poszukiwania wizji. czuje ból pleców. Przez intensywność modlitwy opuścił samego siebie. Czy zatem nadejście każdej z tych mocy lub też osiągnięcie dorosłości mogło być okazją do doświadczenia mistycznego? Jak zobaczymy. jaką muszą przejść chłopcy. wręcza petycję: „Zatroszcz się o mój lud. tańca rytualnego.10 Mistycyzm w wielkich religiach świata Wejście w dorosłość. Jednakże jego duch dostał skrzydeł. Pan zatroszczy się o nas. Trwajcie w wierze. co istnieje. Młode indiańskie kobiety poznawały tajemnice płodności. aurę zdolną do porwania wrażliwych jednostek do samego jądra świętości. przemawia do ludzi: „W jakiś sposób. dokąd to „porywa” osobę doświadczającą tego stanu. U wrót nieba anielski stróż mierzy go wzrokiem i pozwala mu wejść. do pierwotnej rzeczywistości odpowiedzialnej za istnienie świata. Porusza się w stronę niebiańskiego tronu. Każda z mocy miała własną mistykę. mogło być okazją do samotności i refleksji pogłębiającej ich poczucie samych siebie. spostrzeżenia ostatecznej doskonałości dziecięcego ucha – w większym zaś od tego. tak blisko. co się w ten sposób dokonuje. Przypo- . Chasydzki rabin zatopił się w modlitwie za swój cierpiący naród. Czekajcie. Zgromadzenie może się przyglądać jego pokłonom.

Siedzi w spokoju w pozycji lotosu. jak to czynił rabin. Tam rabin zostaje przeistoczony. co czynili jego słynni poprzednicy: bierze na plecy cierpienia swojego ludu i zanosi je przed oblicze Pana. Wszystko to. jej plecy są proste. nie przywiązując wagi do rzeczy. Niech Pan będzie naszym Panem. niech imię Pana będzie błogosławione (Księga Hioba). owada od samej mniszki. zebrana w sobie. Pozostawiła daleko za sobą swój koan (medytacyjną formułę). który troszczy się o was o wiele lepiej niż wy sami moglibyście się o siebie zatroszczyć”. aby wewnętrzna wiedza. Wprowadzenie 11 mnijcie sobie naszych przodków na pustyni. Trwajcie w wierze. oczekujących na wejście do Ziemi Obiecanej. Mniszka nie doświadcza tej intuicji z mocą oświecenia. jak Bóg ocalił Izaaka od ostrza noża. spycha kroplę wody z koniuszka brązowego liścia. wrodzony stan Buddy w jej umyśle. to czyż nie jesteśmy ubożsi od rabina? Kto w takim razie mieszka w przydrożnym zajeździe. co się wydarza. jakie unoszą się w strumieniu jej świadomości. jeśli nie mamy dokąd uciec. nabiera sensu. mogłoby być zawarte w tej kropli. do boskiego miejsca. Modlitwa rabina jest mistyczna w tym sensie. upadek tej kropli zostaje zarejestrowany jako coś na kształt miniaturowego trzęsienia ziemi. Bóg wziął. jak bardzo cierpi ta mała cząstka Narodu Wybranego. Tym. jaką Bóg tka za pomocą historii. Można jego wizję nazwać fantazją albo symbolem odzwierciedlającym podróż jego duszy lub czymkolwiek innym. w którym wszystko. Wszelkie ciało jest jak trawa. kiedy ból staje się nie do zniesienia? Jeśli nie umiemy odpowiedzieć na te pytania. ciężar ciała doskonale wyważony. Jest stracona dla świata. do źródła wszelkiego stworzenia. a kto w pałacu pamięci? A teraz wyobraźmy sobie mniszkę buddyjską z Chin. Zapewnia. była coraz bliższa zamanifestowania się. Nie czuje. oczy półprzymknięte i utkwione gdzieś w przestrzeni. Przypomnijcie sobie. Nie należy traktować rabina protekcjonalnie. że Bóg wie. na którym żerował. Bóg dał. Jest skupiona. co składa się na egzystencję. medytującą zgodnie ze swoją tradycją.1. „cała w jednym punkcie”. ale nie należy umniejszać jej znaczenia. Nic nie wymaga oddzielenia kropli od liścia. Po prostu siedzi. Nie poddawajcie się rozpaczy. Nasze życie przemija. jakiego spostrzegła. liścia od owada. Dlatego też kiedy mały zielony robaczek. Gdzie umieszczamy centrum wszechświata? Gdzie mieścimy swój płacz. by cały jej duch wywracał się do góry nogami i przenosił ją w najdalej wysunięty . że przenosi go do centrum wszechświata. chociaż nie podróżuje w wyobraźni. pozwalając. W tej historii chasydzki rabin czyni to samo. staje się cząstką wielkiej tkaniny. jakby nasz pogląd na świat z końca XX wieku przerastał jego w oczywisty sposób.

Taki człowiek odnajduje więcej piękna. Mircea Eliade. nawet jeśli dość zaawansowanym. Konfiguracja większości buddyjskich doświadczeń szczytowych jest prostsza. Ale instynktownie wyczuwa. zaczyna od istotnego zastrzeżenia: Żadna definicja nie może być jednocześnie treściwa i wystarczająco szeroka. aby zawrzeć wszystkie doświadczenia. Gdyby mniszka bezpośrednio doświadczyła ostatecznej rzeczywistości. „Mysticism”. temperatura niższa. których opisaliśmy. odczuwając wewnętrzne światło. W takiej postaci. Nie ma też czarnego niedźwiedzia przychodzącego jako „krewniak”. to. by doświadczająca tego osoba nie mogła już nigdy więcej w nie powątpiewać. jakie w myśl nauk buddyjskich świeci wewnątrz wszystkich rzeczy. a często też nieodwracalnie się zmienia. wprowadzeniem. że to jest możliwe. Dlatego też Louis Dupré. red. Przerywa swoją medytację trochę głębiej przeświadczona o tym. tak że niemożliwy jest już powrót do wcześniejszych doświadczeń. Nie ma „Pana Wszechrzeczy” wysłuchującego modlitw w niebiańskim pałacu. a także wyłoniły się wszędzie nowe. Większość buddyjskich opisów oświecenia przedstawia ostateczną rzeczywistość w kategoriach bezosobowych. niż mogłoby to objąć adekwatnie jakiekolwiek ujęcie ogólne. Inge zestawił dwadzieścia pięć definicji.R. moglibyśmy nazwać jej medytację mistyczną. które w taki czy inny sposób były opisywane jako mistyczne. dając oparcie większej liczbie definicji pojęcia mistycyzmu. w: The Encyclopedia of Religion. ich ton spokojniejszy. niż mu się zdawało. że przybliżyła się o mały krok do dnia. więcej radości. przystępując do przeglądu definicji mistycyzmu w The Encyclopedia of Religion. W 1899 dziekan W. nadal jest przygotowaniem. 1 Louis Dupré. jak to zostało opisane. by uczynić pokrewieństwo pomiędzy istotami ludzkimi a zwierzętami czymś tak wyrazistym. Od tego czasu badania nad religiami świata znacznie się posunęły. co dzieje się z ludźmi takimi jak ci. czego doświadczyła. Teorie mistycyzmu Istnieje więcej teorii dotyczących tego. ale przemiana może być równie głęboka. że buddyjska zasada powstrzymywania pragnień prowadzi do najwyższego spokoju. rzekomo mistyczne kulty1. . w którym może się to wydarzyć.12 Mistycyzm w wielkich religiach świata punkt mądrości. Przez tę przemianę świat osoby dostępującej szczytowego czy też mistycznego doświadczenia zasadniczo.

New York 1976. ale niezależnie od nazwy jest ona tym samym dla ludzi Wschodu i Zachodu. Macmillan. jednakże trudno je objąć prostą definicją z dwóch zasadniczych powodów. że ostateczna rzeczywistość. B. red. łącznie z dynamicznym nakierowaniem na ostateczną rzeczywistość. t. s. z jaką istota ludzka ma nieustannie do czynienia (choć może nigdy z tak wielką intensywnością jak w momentach mistycznych). co można by nazwać „transcendentalnymi” czynnikami w świadomości ludzkiej. w jaki ją uzasadniają i stosują2. Teorie esencjalistyczne kładą nacisk na tożsamość doświadczeń szczytowych. s. 715-724. History of”. Voegelin. Por. Philosophical Library. toteż niełatwo jest sprowadzić ten fakt fenomenologiczny do krótkiej definicji”. 4. niewierzącymi. z początkiem hasła Ninian Smart. czy też określić dowolnym równoważnym terminem. Harper & Row. Nasze własne ujęcie tego. . Teorie esencjalistyczne często zakładają lub wręcz twierdzą. 245. New York 1958. czy też mówiąc ogólniej. 2 Huston Smith przedstawia tę teorię ze znawstwem i gracją. Insight: A Study of Human Understanding. Lonergan. jakie człowiek byłby skłonny ujmować w kategoriach mistycyzmu. którzy nazywają siebie teistami. Por. debata na temat Schuona pomiędzy Smithem i Richardem C.1. 5. oraz Beyond the Postmodern Mind. dla tych. Smith wiele zawdzięcza twierdzeniom Frithjofa Schuona. New York 1967. Po drugie. New York 1982. W konsekwencji te teorie skłaniają się ku założeniu. Nie ma żadnego artykułu zbiorczego. Louisiana State University Press. „makropedycznego”. że natura ludzka nie zmienia się zasadniczo w zależności od kultury i okresu historycznego. wierzącymi w Boga. jest zawsze i wszędzie ta sama. Crossroad. Bushem w: „Journal of the American Academy of Religion” 44. 419-420: „Doświadczenie mistyczne jest najwyższą formą doświadczenia religijnego. 1976. numinalnym. W ostatecznym rozrachunku odrzucają jednakże empirystyczny pogląd na Macmillan. jak i dla tych. Tę ostateczną rzeczywistość można nazwać „Bogiem” lub „zasadą istnienia”. Po pierwsze. „Mysticism. Por. s. oraz E. Zwolennicy esencjalistycznej teorii mistycyzmu mogą się od siebie znacznie różnić sposobem. Mogą przypisywać większą lub mniejszą wartość historycznym i kulturowym zmiennym. które mają być opracowane i wydane odpowiednio przez University of Toronto Press i Louisiana State University Press. pochodzą z prac filozoficznych Bernarda Lonergana i Erica Voegelina. zwłaszcza t. Baton Rouge 1974. Order and History. 10. mistycy często opisują swoje doświadczenie częściowo w kategoriach doktryn uznawanych za prawdziwe. ale nie ma jednego zestawu doktryn nieodmiennie kojarzonych z mistycyzmem […]. dotyczącego mistycyzmu w najnowszej (piętnastej) edycji The New Encyclopaedia Britannica. Paul Edwards. Por. Obecnie przygotowuje się dzieła zebrane obu autorów. którzy nazywają siebie ateistami. jego książka Forgotten Truth: The Primordial Tradition. New York 1987. uczciwiej jest zapewne pogrupować teorie mistycyzmu w dwóch szerokich dziedzinach: esencjalistycznej i empirystycznej. istnieje spora różnica pomiędzy doświadczeniem mistycznym a doświadczeniem profetycznym. w: The Encyclopedia of Philosophy. Wprowadzenie 13 Chociaż zakres terminu wydaje się rzeczywiście rozciągać w nieskończoność.

że mistyk hinduski przeżywa zasadniczo to samo doświadczenie co mistyk żydowski lub chrześcijański. zgodnie z którym nie ma esencji. To założenie nie jest ani nowe. nie ma wielkiego sensu mówić o stanach „czystej świadomości” czy o doświadczeniach wyłaniających się spoza ram językowych. trzeba zlokalizować i uchwycić układ relacji.14 Mistycyzm w wielkich religiach świata rzeczywistość. Penner wyłożył z wielką mocą to. a także samej rzeczywistości. Dlatego też empiryści podchodzą z nieufnością do twierdzeń. wynika z tego. Empirystyczne teorie mistycyzmu3 zajmują przeciwstawną pozycję. zarówno bezpośredniej. Katza zawierają wypowiedzi reprezentatywne dla stanowiska empirystów. . co esencjaliści byliby skłonni uznawać za przypadłość. co się dzieje w momentach mistycznych. W eseju zatytułowanym The Mystical Illusion (Złudzenie mistyczne) Hans H. które wszyscy ludzie mogą podzielać. New York 1978. że nie ma bezpośredniego doświadczania świata ani „innych ludzi inaczej niż poprzez relacje społeczne. oraz Mysticism and Religious Traditions. co nazywamy postawą empirystyczną: Podstawowe założenie tego eseju głosi. a także do szczególnych awersji tejże jednostki. Empiryści przykładają większą wagę do języka. Dla zwolenników tego drugiego poglądu to. kiedy badacze skupiają uwagę na religii czy mistycyzmie. Jeśli ustanawiamy tę zasadę. ani rewolucyjne. Esencjaliści sądzą. muzułmańskich. Jeśli trzymamy się mocno tej zasady. wpływu lokalnej kultury na naturę ludzką. urasta do wyższej rangi i ustanawia przeważającą część znaczenia doświadczenia mistycznego. że w chwilach swoich doświadczeń mistycznych hinduiści. jak i ostatecznej. to aby to znaczenie wyjaśnić. niż ma to miejsce w poglądzie esencjalistycznym. Jednakże często zapomina się o nim. Por. Co za tym idzie. które je «zapośredniczają»”. jest w większym stopniu powiązany ze szczegółami doświadczenia. New York 1983. czasu historycznego i innych aspektów kultury jednostki. Tezą tego 3 Dwa tomy wydane przez Stevena T. żydzi i wszyscy inni przeżywają zasadniczo to samo. niż do jakiegoś jądra czy podstawowego podobieństwa. W większym stopniu niż esencjaliści są skłonni do rozróżniania buddyjskich. chrześcijanie. jaki je zapośrednicza. że jeśli doświadczenie mistyczne ma jakieś znaczenie. Oxford University Press. Mysticism and Philosophical Analysis. taoistycznych czy indiańskich momentów mistycznych. Ten pogląd dotyczący tego. empiryści są ostrożniejsi w dokonywaniu uogólnień dotyczących całej historii religii. Oxford University Press. możliwej do odnalezienia zawsze i wszędzie. zasadniczej tożsamości.

dz. czymś nierzeczywistym. Dla empirystów właśnie te kulturowe różnice są kluczem i może w ogóle nie być żadnego jądra ludzkiego podobieństwa czy esencji. jakie każdy adekwatny pogląd na doświadczenie religijne.. prostoduszny czy oparty na przeoczeniu złożoności lub niuansów. reprezentatywnego teoretyka. że człowiek może osiągnąć lub popaść w wyjątkowe stany. który częstokroć uznaje za wysoce wartościowy. wymagałoby obszernego wprowadzenia i analizy. jakie stworzyli badacze mistycyzmu. wyrafinowane spory pomiędzy teoretykami zmagają się z faktem. Czy ten fakt przechyla szalę na korzyść empirystów. lecz uderza raczej w teoretyczne kategorie i robocze metodologie. druga natomiast różnorodność. możemy jednak ograniczyć się do tego. W rzeczy samej. fałszywą kategorią. prezentuje punkt widzenia „naiwny”. Penner zmierza do stwierdzenia. s. jakie stanowią przedmiot studiów nad mistycyzmem. Sprawiedliwe potraktowanie każdego uznanego. co opisaliśmy do tej pory: jedna z grup badaczy akcentuje tożsamość. 89. nie musi być czymś nierzeczywistym ani iluzorycznym. cyt. Hans H. w jakiej są one esencjalistyczne. w: Mysticism and Religious Traditions. nad którą warto byłoby się rozwodzić. Dyskusja dotyczy interpretacji tych przekazów. The Mystical Illusion. naturę człowieka czy ostateczną rzeczywistość musi przyjąć i pogodzić ze sobą. Dla esencjalistów różnice kulturowe są mniej znaczące niż zasadniczy zrąb podobieństwa między ludźmi. Penner. uważa je za złudne. czy też jedynie zmusza esencjalistów do większej ostrożności. która zniekształciła ważny aspekt religii4. którymi zajmujemy się w tej książce. Ludzie sporządzający te relacje naginają je do pojęć właściwych ich teologii i kulturze. wywodzącego się zarówno spośród esencjalistów. Wprowadzenie 15 eseju jest stwierdzenie. Szkicując to zagadnienie szerokimi pociągnięciami pędzla. dowodzącym. że z pozoru żadna „relacja” nie pojawia się bez teorii. że może znaleźć się na niezwykłym poziomie świadomości. tacy jak Mistrz Eckhart i Jan od Krzyża. zależy od tego. Niewielu spośród teoretyków. jak i empirystów. o czym mówią jogini czy zachodni mistycy. że to. kto jest arbitrem i jakie rozumienie doświadczenia mistycznego. że „mistycyzm” jest złudzeniem. W tej mierze. 4 . Jego krytyka nie podważa faktów ani przekazów. natury ludzkiej i ostatecznej rzeczywistości prezentuje. Żadna z grup nie może zaprzeczać licznym relacjom napływającym z religii światowych.1.

Musimy także dostrzec różnice w ich doświadczeniach. jakie rytuały ukształtowały daną osobę. jak i ludzkiego doświadczenia rzeczywistości ostatecznej. na ile każda osoba. Znaczenie debaty pomiędzy esencjalistami i empirystami zależy w ogromnym stopniu od obserwatora. wówczas niewielką rolę odegrają tu zastrzeżenia. Musimy dopuścić możliwość. Nie chcemy jednakże przeczyć. wnosząc do niej specyficzne jakości. jakie żywiła ona . które mówią. że chińscy i żydowscy mistycy mają wystarczająco wiele wspólnego. w miarę jak będziemy przytaczać pewną liczbę danych z ogromnego zasobu. pozwolimy. by to nas upoważniało do podciągnięcia ich pod ten sam zespół definicji i kategorii. obustronnej wymiany pomiędzy nimi. tego. jest w mniejszym lub większym stopniu niepodobna do żadnej innej ludzkiej istoty. że obie grupy mają wiele zasług i że nasze wysiłki będą zmierzały do ustanowienia dialektyki. jakie wynikają z odrębnych języków. które wydają się mieć ogólnoludzki charakter. co się wydarzyło. buddyjska i każda inna kolejno wypełniła barwami naszą roboczą definicję. zaproponujemy roboczy opis mistycyzmu z dostatecznym materiałem w postaci przymiotników i przysłówków. Nie chcemy wcale zaprzeczać. jakie wyrażają czasowniki. że każde doświadczenie mistyczne jest jedyne w swoim rodzaju. wyrazić objawiającej mu się rzeczywistości ani uzmysłowić sobie. geografii i innych czynników kontekstualnych. Czyniąc to wszystko. sfery czy wymiaru leżącego poza światem doczesnym. kto lub co i w jakim celu w niej zadziałało. Jeśli jest on bardziej zainteresowany transcendentnym charakterem doświadczeń mistycznych lub przejawia większą wrażliwość na te aspekty. aby mistyka hinduistyczna. jakiego dostarcza każda z religii światowych. co święte czy boskie. W takim wypadku różnice kulturowe mogą wydawać się drugorzędne. które zwykle towarzyszą temu rzeczownikowi. Jeśli jednak obserwator jest bardziej zainteresowany tym. Krótko mówiąc. wyzwania i półtony. że mistyk nie jest w stanie w pełni odzwierciedlić tego. Wskazują one na zasadniczą tożsamość zarówno natury ludzkiej. Następnie. przynajmniej na tyle. że śmiertelna natura człowieka czy zmaganie się z cyklami przyrody lub też inne czynniki. pozwalają na przeprowadzenie paralelizmów pomiędzy okresami historycznymi i strefami geograficznymi.16 Mistycyzm w wielkich religiach świata Skoro to my mamy być w chwili obecnej arbitrami. będziemy jednakże honorować przypuszczenia lub pewniki teoretyków z obu obozów. aby zapoczątkować pewną grę z pojęciem mistycyzmu oraz z tymi wszystkimi działaniami i namiętnościami. przyznajmy z całą szczerością. teologii. jaka je osiąga lub go dostępuje.

wówczas w naszym rozumieniu nie ma mistycyzmu. w której żyje mistyk. mistycy mogą się długo rozwodzić. co mu się przydarzyło i co to doświadczenie implikuje. w głębokim znaczeniu spotkania z czymś lub kimś przerastającym ludzką zdolność rozumienia. co odnosi się w takim samym stopniu do chrześcijan co do australijskich Aborygenów. jest czymś. Oczywiście kultura. Doświadczenie mistyczne samo w sobie jest po części odzwierciedleniem tego. może się zdarzyć. co by wyrastało ponad kulturę. co jednocześnie uważają za transcendentne od początku do końca i co. mistyków twierdzi inaczej. Gdy nie ma tajemnicy. Jednak wielu. że mowa się załamuje.1. Praktyczne konsekwencje wynikające z przyjętego przez nas punktu widzenia na to. Wprowadzenie 17 przeświadczenia co do natury. być może nawet zasadniczo je kształtuje. opisując. co. który. Jeśli ktoś sądzi. Nasz punkt widzenia jest taki. Żadne doświadczenie transcendencji nie przydarza się przecież człowiekowi żyjącemu poza kulturą lub myślącemu poza konkretnym językiem. a może większość. A zatem wszystkie doświadczenia mistyczne muszą się w jakiś sposób różnić. Każde jest niepowtarzalne. że może całkiem dobrze opisać to. ponieważ stanowi zasadniczy komponent czy też aspekt każdego doświadczenia. nie może być wyrażone w ludzkich pojęciach. na jaką wskazują dane dotyczące doświadczeń mistycznych. wówczas właśnie te szczególne cechy i wyróżniki okażą się ważniejsze niż jakakolwiek transcendencja. w jaki sposób teorie mistycyzmu różnią się między sobą. Boga. jakie mogłyby wyzwolić to doświadczenie od redukcyjnego potencjału wnoszonego przez empiryzm. że transcendencja jest istotna. ale też nawet i ono nie jest zupełnie adekwatne. jakie skłonni bylibyśmy nazwać mianem mistycznego. Oczywiście. po- . według przeświadczeń mistyka. że istnieje wyłącznie komponent uwarunkowany kulturowo i że nie ma tu niczego. wówczas nie doświadczył niczego. co niewysłowione. jak namiętnie podkreślają. co zaliczylibyśmy do doświadczeń mistycznych. W naszej opinii ta niepowtarzalność. Wielu z nich utrzymuje. nawet jeśli w ostatecznym rozrachunku jest nierozerwalnie związany z kulturą i osobowością danego mistyka pomimo możliwych paralel pomiędzy kulturami. z jaką empiryzm zakłada lub stwierdza. zabarwia jego poczucie tego. W ten sposób wielu mistyków wskazuje na wymiar. to znaczy mocy. ani też jeszcze innych cech charakterystycznych. nie przekreśla dążenia do transcendencji lub poznania ostatecznej rzeczywistości. że stosowniejsze jest milczenie. chwaląc lub wyrażając lęk przed tym. jaźni i własnej wspólnoty religijnej.

Za każdym razem kryterium pozwalającym rozsądzić. że niektórzy mistycy żydowscy mogą być bliżej spokrewnieni z pewnymi mistykami muzułmańskimi niż z innymi mistykami żydowskimi. Oznacza to. że hinduscy i żydowscy mistycy są bardziej podobni do siebie nawzajem niż do innych Hindusów i Żydów niebędących mistykami. tak aby czytelnik nie popadł w łatwowierność i brak sceptycyzmu. na ile uprawnione jest poszukiwanie specyficznych cech wyróżniających mistyków żydowskich. Ostatecznie zachęcamy więc do postawy nielękającej się przyznać. że obecnie badacze religii światowych muszą się jeszcze wiele nauczyć o mistycyzmie i dlatego nie powinni wykluczać żadnej rozsądnej możliwości rzucenia nowego światła na ten problem. na jakich opiera się interpretacja esencjalistyczna. Robocza definicja mistycyzmu Jaką roboczą definicję mistycyzmu proponujemy po tej zachęcie do równowagi i otwartości umysłu? Sugerujemy następującą: „bezpośrednie doświadczenie ostatecznej rzeczywistości”5. inteligentne. prowokujące. gdyż dane uzasadniają takie porównanie. w jaki sposób nasze przedsięwzięcie różni się od tego. co wewnątrz. Oznacza to także. jak i z umysłów badających mistycyzm. co na zewnątrz doświadczenia mistycznego – zarówno w stosunku do danych. przynajmniej potencjalnie mogą więc rzucić wiele światła.18 Mistycyzm w wielkich religiach świata winny pozostać wyważone i sprawiedliwe zarówno w stosunku do tego. Dlatego też zalecamy pewną otwartość umysłu i wielkoduszność. ale możemy także opowiedzieć się za hipotezą. ale też nie obawiał się przyjąć bogactwa płynącego zarówno z danych o mistycyzmie. „Ostateczna rzeczywistość” Ten opis wykrystalizował się podczas naszej refleksji nad tym. jak bardzo mistycy są związanymi z własnym miejscem i czasem. jest to. czy też z ogółem Żydów. z własną tradycją religijną. a różne stanowiska teoretyczne równie interesujące. które stanowisko teoretyczne jest bardziej owocne. Moglibyśmy pójść dalej i mówić o tym. że nasze studium pozostaje ostrożne i skłania do sceptycyzmu w stosunku do twierdzenia. jak i tego. na co wskazują dane i jak wiele światła może na nie rzucić dana teoria. jak i do uszczegółowień. co zapoczątkował Bernard McGinn w pracy The Presen5 . które przypominają nam. że nasze studium zachęca do porównań mistyków hinduskich i żydowskich. Dane są różnorodne. pozwalających na odróżnienie ich od mistyków muzułmańskich i chrześcijańskich.

bywa częstokroć mniej ostateczne od tego. że dla badaczy czy zwykłych czytelników pragnących uzyskać ce of God: A History of Western Christian Mysticism. zwłaszcza s. świadomości i woli. szablon. por. Zatem Tao. . „świętość” lub jakikolwiek inny termin. pozostał siłą nieosobową miast stać się bóstwem osobowym. którzy. W zachodnich tradycjach religijnych najczęściej pojawiającym się terminem jest „Bóg”. chrześcijanom i muzułmanom. że „ostateczna rzeczywistość” spodoba się wszystkim żydom. zainteresowanie McGinna Lonerganem. nie pragnąc przez to wskazać na zasadę leżącą poza siecią istniejących bytów ani też nie chcąc dokonywać wyboru pomiędzy bytem a niebytem. „Tao”. że Indianie. przy czym to słowo jest naznaczone osobistym zabarwieniem. Wprowadzenie 19 może oznaczać „Boga”. zwłaszcza widzianym przez pryzmat prac Jamesa R. Jest to definicja robocza: model. ważne w religiach chińskich. Buddyści mówią paradoksalnie o ostatecznej rzeczywistości. z czym. Pan czczony przez Żydów. że Chińczycy lub Japończycy. niezależne od niczego innego. Price’a. xii-xx. s. W tradycjach religijnych Wschodu to. oznaczało raczej sposób działania natury („Drogę”) niż sposoby działania (obyczaje) przodków. Allah czczony przez muzułmanów jest za każdym razem ośrodkiem nieograniczonej mądrości. „nirwanę”. jaki ukuli ludzie religijni. W tym momencie krytycznym nie możemy twierdzić. hipoteza stanowiąca punkt wyjścia. New York 1991. ważny w hinduizmie. 473. Por. Jednakże nasze rozumienie ostatecznej rzeczywistości może objąć wszystko to. Afrykanie czy rdzenni Australijczycy będą zadowoleni z tego terminu. by mówić o tym. z jaką ma do czynienia szaman bądź wróżbita podczas ekstazy. 265-343. przyciąć nasz szablon w pewnych miejscach. Ojciec czczony przez Jezusa. The Foundations of Mysticism. stworzyli świat i stanowią jego najgłębszą część. Nie twierdzimy również. najbardziej niezawodne. co osobowe. jako substytutu czy też wyjaśnienia dla duchów bądź bogów.1. naturę Buddy czy też takość. co nieuwarunkowane. buddyści lub hinduiści będą uszczęśliwieni terminem „ostateczna rzeczywistość” ani że bez zastrzeżeń połączą go ze wszystkimi stanami mistycznymi. a rozciągać w innych. jest podstawą natury i chociaż wielu hinduskich myślicieli indyjskich połączyło go z takimi bóstwami jak Wisznu i Śiwa. miłości. mają do czynienia buddyści osiągający oświecenie: nirwanę. t. jak sądzą. W miarę jak napływają dane. będziemy musieli dostosować nasz model. wartościowe. Chcemy po prostu powiedzieć. Nie twierdzimy. istniejące w stopniu najwyższym. Crossroad. co nieosobowe. Brahman. jak twierdzą. McGinn odnosi się na tych stronicach i w towarzyszących im przypisach do wspaniałej bibliografii najnowszych prac teoretycznych na temat mistycyzmu. l.

sceptyczny cytat z Hansa Pennera. Druga część naszej roboczej definicji mistycyzmu. Brahman) było najskrytszym bytem. jest podobnie skromna i ogólna. że to (Bóg. „Bóg” jest kimś żyjącym – mówiącym. co oni sami widzieli. poruszającym się. do jakiego pretendują mistycy. zdroworozsądkowo. czego się doświadcza. Brahmana). nawet w obrębie tradycji opartych na piśmie. jakie oferuje buddyjska praktyka medytacyjna. jak rozkładają się akcenty w ich definicji własnego mistycyzmu. pocieszającym. słyszeli lub czuli. Na całym świecie w relacjach mistyków nacisk jest położony na to. Mistycy spotykają ostateczną rzeczywistość (Boga. co. „bezpośrednie doświadczenie”. nimi zawładnęło. tworzy poczucie zjednoczenia ujawniającego samą ich naturę – prawo do tego. Niezależnie od tego. bezpośrednio z jego osobistej wartości. nie pozostawiają wątpliwości. . grożącym. W rzeczy samej. o czym jedynie czytali lub słyszeli od starszych. Podobnie. Nirwana stała się nazwą tego. stają się jej świadomi. nirwana nie jest po prostu czymś. Nie rozumują na podstawie założeń. zostają przez nią uwzniośleni i przekształceni. Rozświetliła ich umysły bądź ogrzała ich serca bezpośrednio. na to. W tym centrum. jak to mogą czynić filozofujący teologowie (na przykład analizując relacje między Bogiem a duchem ludzkim lub zastanawiając się. o czym Budda mówił dawno temu. jest to kłopotliwe wyrażenie. Nie mówią o czymś. relacje mistyków w oczywisty sposób nie są jedynie kreatywną egzegezą znaczących tekstów. w jaki sposób zasada natury jest powiązana z wielością naturalnych zjawisk). Co wreszcie możemy powiedzieć o słowie „bezpośrednie”? Jak sugerował ostrożny. ostateczna rzeczywistość daje światło. Relacje mistyków podkreślają zazwyczaj. aby osiągnąć jakieś konkluzje. że ostateczna rzeczywistość omija pośredników. Dla mistyka-teisty „Bóg” stał się żywy. czy czyniącym cokolwiek innego. książka i ta osoba usunęły się z centrum. wszelki szczególny autorytet.20 Mistycyzm w wielkich religiach świata przegląd mistycyzmu „ostateczna rzeczywistość” jest niezłym opisem tego. Tutaj. pochodzi z tego doświadczenia. by powiedzieć. pogrążają się w niej. rozkazującym. jak twierdzą mistycy. będącym zarazem ośrodkiem doświadczenia i samych mistyków. Analogicznie. najbardziej rzeczywistą rzeczywistością samego mistyka lub mistyczki (a zarazem świata i wszystkiego). czego doświadczył mistyk podczas oświecenia. Jeśli zaczęli od książki czy też trzymając ręce innej osoby. że chodzi o coś. na początku. rozumiemy je zupełnie dosłownie. świętość. co przydarzyło im się osobiście.