You are on page 1of 21

Celem polskich wojsk ą o wyzwolenie Eu

-
ropy ł ś walka o odzyskanie ojczy-
zny. ą obcym dowództwom, nie-
jednokrotnie ł ć ze swych pla-
nów i ć ę z ś organizacyjnymi.
P
rzygotowania do planowanej przez
Naczelne Dowództwo wojsk ali anc-
kich ofensywy na kontytencie euro-
pejskim nie ę ż polskich jed-
nostek ą na Wyspach Brytyj -
skich. Dotychczas - prócz lotnictwa - ni e
ł one okazji ć ę swoim wy-
szkoleni em bojowym, ś uczestnictwo
w kampanii w Europie ł przed ni-
mi ę walk o wyzwoleni e Polski .
Takie ż ł ł ż Naczelnego
Wodza, gen. Sikorskiego, a ą ł je jego
ę gen. Kazimierz Sosnkowski.
W ł ą po konferencj i
w Quebecu, na której sprecyzowane zosta-
ł alianckie plany ą operacji
"Overl ord", 21 ś 1943 r. , Naczelny
Wódz wydaje rozkaz nr 1230, ą
zasady dowodzenia jednostkami wojska na
tereni e Wielkiej Brytanii. Na jego podsta-
wie nowym ł ż wszystkich pol-
skich jednostek wojsk ą ą
cych na terenie Wielkiej Brytanii (poza in-
stytucjami i jedilOst kami ł
ś Naczelnemu Wodzowi lub
ministrowi obrony narodowej) zostaje mia-
nowany dowódca Jednostek Wojska
w Wielkiej Brytanii, gen. Janusz ł
ski , dotychczasowy dowódca Jednostek Te-
rytorialnych. Jego poprzednie dowództwo
przemianowane ł na Sztab Jedno-
stek Wojska w Wielkiej Brytanii, co jedno-
ś ł zakres ą do-
wódcy I Korpusu. Pozostaje nim nadal gen.
ł Boruta-Spiechowicz, którego
zadaniem jest przygotowanie I Korpusu do
ł ł ń na kontynencie. Od te-
go momentu staje ę on ą dyspo-
zycyjnym, przewidzianym na ę kor-
pusu w polu z ł ą sformowania na kon-
tynencie wszystkich jednostek
przewidzianych etatem. 21 ś 1943 r.
wydane ą ż rozkazy ą
ce zreorgani zowanie l Dywizj i Pancernej
. i l Dywizji Grenadierów (Kadrowej), któ-
ra ł przemi anowana na 2 ę
Grenadierów Pancernych ą
Zgodnie z ś ustal eni ami
... Manewry od-
ł polskich
w Szkocji na
transporterach
Bren Carrier.
(zbiory Z. Wawer)
T Pierwszy
sprawdzian dla
lotników polskich
- Bitwa o ę
(zbiory prywatne)
1801
1 Dywizja Grenadi erów (Kadrowa) ma
ć wszystkich ż ł z ą
A i C do 40 roku ż do l Dywizj i Pancer-
nej. Ż ł ci ą szeregi Brygady
Strzelców. ś w Dywi zji Pan-
cernej ę ę brygad
pancernych, ą ę dy-
wi zji do wymogów brytyjski ch. W ą
ź 1 Dywizja Pancerna otrzyma nowy
ę pancerny. ą ś na
nowy typ organi zacji ł jego do-
stawy, a i ż ą ę termin "Dnia D"
nie ę tu bez znaczenia.
1802
Na ą listopada 1943 r. ukazuj e
ę pierwszy rozkaz, ą w 1 Dy-
wizji Pancernej 3 ę Strzelców
Z ą naplywu ń mialy ć
ę do pelnych etatów. Utworzone
zostalyby wtedy: trzeci pulk pancerny, ba-
w ł dowództwo, bata-
li on strzelców ń
8 batali on strzelców, 9 batali on
strzelców oraz batali on broni
wsparcia. W ten sposób ń
ę ę faza reorgani zacj i
ż ą ę
tali on dragonów, parki i czo-
lówki naprawcze, a ż pod-
termin "Dnia D" ł ż 15 li stopada
nie ę tlt bez 1943 r. , rozkazem dowódcy
znaczenia. korpusu z 10 listopada 1943 r.,
l Dywi zj i Pancernej. Gen. Maczek ż
gna ą z dywizji ł ł
mi : Ż ą z prawdziwym smutki em
3 pulk pancerny i 14 ł kawalerii pan-
cernej [ ... l ę ę za ę i ś ę
nie, jaki e ich ł ś ż
ę obu ł by jak najszybciej ę
Iy ę w ę obok swych bardziej
ę ś towarzyszy broni".
Brygada Pancerna
3 listopada 1943 r. z ł oddzi a-
ł 1 Dywizji Pancernej zostaje utworzo-
na brygada pancerna, która przejmuje na-
ę i ę 16 Brygady Pancernej. W jej
ł ą szwadron sztabowy 10 Bry-
gady Kawalerii Pancernej , 3 pulk pancer-
ny, 14 ł kawalerii pancernej, 16 kompa-
nia warsztatowa, 16 kompani a zaopatrze-
nia oraz 16 kompania ą ś Wszystkie
ą ą ł ą skadrowane, a ich
stan ą wynosi 876 ż ł
16 Brygada Pancerna zostaje
ą w ł 2 Dywizji Grenadierów
Pancernych (Kadrowej) .
Na poligonach
Po tych zmianach organi zacyjnych we
wszystkich jednostkach I Korpusu rozpo-
czyna ę intensywne szkoleni e. Na pierw-
szy plan wysuwa ę przygotowani e do ope-
racji na kontynencie 1 Dywizji Pancernej,
dla której Brytyjczycy wyznaczyli termin go-
ś bojowej na maj 1944 r. ie ą
jednak ona ż do kwietni a 1944 r. pla-
nowanego ł
etatu, ż rozkazem
nr 550 Naczelny Wódz
podejmuje ę zre-
dukowania stanu 2 Dy-
wizji Grenadierów Pan-
cernych (Kadrowej), na-
ą przekazanie
wszystkich szeregowych
zdolnych do ł ż liniowej
do 1 Dywizji Pancernej.
Tak ę 1 Dywizja Pan-
cerna, po otrzymaniu uzupel-
ń w wyni ku reorganizacj i
2 Dywizj i Grenadierów Pancer-
nych (Kadrowej) oraz jednostek korpu-
ś zostanie ostatecznie zorganizowana
w ę ą skladzie: Kwatera ł
10 ł strzelców konnych - ł rozpo-
znawczy; 10 Brygada Kawalerii Pancernej
w ł dowództwo, 1 i 2 pul k pancer-
ny, 24 pul k ł 10 pul k dragonów;
3 Brygada Strzelców w ł dowódz-
two, batalion strzelców ń
8 i 9 batali on strzelców i samodzielny zwa-
dron ckm; artyleri a dywizyjna: dowództwo,
1 i 2 ł artylerii motorowej, l pulk artyle-
rii przeciwpancernej i l ł artylerii prze-
ciwlotniczej, saperzy, l batali on ł ą ś
ł warsztatowe, oddzialy zaopatrze-
ni a, ł sanitarne, l park materialowy,
ą Polowy, Poczta Polowa, obóz ł
ń 1 Dywizji Pancernej, 1 szwadron ł
gów zapasowych. Stan dywizj i wraz z pierw-
szym ł wynosi 885 oficerów
i 15210 szeregowych. Nie ż zapomi-
ć ż - ą w ł 21 Grupy Armii
- 1 Dywizja Pancerna znajdzie ę poza
ą I Korpusu.
... "Polska ą ż
ą - pla-
kat Zygmunta
i Leopolda Harr
z 1943 r.
(: bIOn' pn1\'a/lle)
Ć bo-
jowe ę ł ż
kobiety ą
ce w ł Pol-
skich ł Zbroj-
nych na Zacho-
dzie.
IAAN)
Prezydent
Rzeczypospolitej
ł ł Racz-
kiewicz ł
ę ż ł
1 Dywizji
Pancernej.
(zbiory Z. Wawer)
21 kwietnia 1944 r. rozkazem nr 560 Na-
czelny Wódz zmieni ż zadania oraz
kowo 20 maja 1944 r. , w ś za rozkazem
nr 560, w ą z ś ą gen. Ducha, by-
ę organizacji 2 Dywizj i
Grenadierów Pancernych
(Kadrowej) . Nadal jednak
ą ć w ni ej ę
organizacja dywizji ustalona
Naczel"y Wódz zmieni
ż zada"ia oraz
ę orga"izacji.
lego dowódcy l Dywizji
Grenadierów (z Francji),
Naczelny Wódz ą
ę nazwy 2 Dywi zji
Grenadierów Pancernych
rozkazem nr 1210, z tym tylko, ż w obec-
nej fazie organizacyj nej mi aly ć sfor-
mowane tylko dowództwa kadrowe do
szczebl a batali onu ą Pozostali ofi-
cerowie i szeregowi, do czasu ś uzu-
ń ż ą ę 2 Dy-
wi zji Grenadierów Pancernych (Kadrowej)
do pelnych etatów, mieli ć odkomen-
derowani do odpowiednich centrów wy-
zkolenia na kursy, ż i studi a. Dodat-
P
o kapitulacji Niemiec gen.
ł Maczek (oraz
praktycznie ł sztab 1 Dywizji
Pancernej) ł w oddanym
przez Brytyjczyków na kilka lat
na ę Polakom -
ę ż obozów koncentracyj-
nych - miasteczku Haren nad rze-
ą Ems. Haren ż nazy-
wali Polacy ... HMaczkowem".
(Kadrowej) na ę Grenadierów Pan-
cernych ą
Zoom
3 lipca 1944 r. Naczelny Wódz rozka-
zem nr 765 wprowadzi ż zmiany w pod-
ś wojska. Od tego czasu kierownic-
two wszystkich spraw ą z mobil i-
ą wyszkoleni em i fo rmowani em
jednostek przewidzianych w pierwszej fazie
Pl anu Rozbudowy Woj ska (" Plan P") zo-
staje powierzone dowódcy Jednostek Woj-
ska w Wielkiej Brytanii . Dowódca I Kor-
A Oznaka
1 O pulku strzel-
ców konnych,
ą
w ł 1 Dywizji
Pancernej .
(zbiory prywatne)
Szkocja
1943 r. Poligon
polskich oddzia-
ł spadochrono-
wych.
(AAN)
T ń
1943 r. Ć
ż ł 1 Dywi -
zji Pancernej na
ę przysto-
sowanym i prze-
widzianym do
planowanego na
w ł rok
ź ą
nia na ż
Francji.
(zbiory Z. Wawer)
1803
W okresie
wojny I Korpus
Polski przeszedl
wiele zmian
w strukturze.
(AAN)
ą ę
Polska" - plakat
Zygmunta i le-
opolda Harr na
ś ć polskich
ł bombowych
ą ł
w atakach po-
wietrznych na
ę
(zbiory prywatne)
T Polski spado-
chroniarz w typo-
wym ł
ochronnym na
szkockim poligo-
nie.
(AAN)
pusu utraci l ą ą ę
i ą ł ę ą dyspozycyjnym.
Dalsze zmiany organizacyjne ą
byly z pl anem rozbudowy wojska. Wpraw-
dzie nad ą Polskich ł Zbrojnych
na ź pracowano od chwili przyby-
cia polskich ł na Wyspy Brytyj-
skie, realnie jednak do tego tematu ż
ł ś ć dopiero ą 1943 r. Wów-
czas to Sztab Naczelnego Wodza, ą ę
z bliskim terminem inwazji na kontynent,
ł ą ć u ł brytyjskich i fran-
cuskich starania o uzyskanie zgody na mo-
ę obywatel i polskich ą
ę na terytorium Francji.
Brytyjskie Ministerstwo Wojny Ekono-
micznej ę ł polskie postu-
laty 27 lutego 1944 r.
W tym samym czasie
w Algierze ę roz-
mowy z ą francu-
ski m. Ostatecznie 29 maja
1944 r. w Londynie ę
no gen. Koenigowi projekt
polsko-francuskiej umowy
wojskowej, ą ą do
umów z 1939 r. i 1940 r. , a "ma-
ą ż ć przeprowadze-
ni e szerokiej akcji ą
na terenie Francji".
Pol ski e prace nad "Pl anem
P" (planem rozbudowy woj-
ska na okres ś
wy) ł do ą
ku lipca 1944 r. Na-
ę przekazany on
ł brytyjskiemu
War Office. ż
ę jednostek
ł ć na
kontynencie, plan
taki ł ż
10 lipca 1944 r.
Dwight Eisen-
hower. Plan zo-
ł podzielo-
ny ł na
trzy fazy. Tworzenie
polskich jednostek mi a-
ł ć ę na ż ś
wykorzystania polskich rezerw
ą ę na terenie Fran-
cji, Szwajcarii i ł oraz ł
kanów (dla 2 Korpusu). Ocenia-
no je na ł 36000 ż ł
w tym 1000 oficerów. W wylicze-
niu tym nie ę Pol a-
ków wcielonych do "Organizacji
Todt" i do ni emieckich batalio-
nów pracy.
Pierwsza faza
fo rmowani a wojska pol skiego
w Europie ł ć dowództwo
armii (Sztab Polowy Naczelnego Wodza)
bez jednostek broni i ł ż armii , I Kor-
pus Pancerny w ł dwóch dywizji
pancernych, 2 Korpus Piechoty w ł
dwóch dywi zj i, brygady strzelców oraz bry-
gady pancernej oraz ą Bryga-
ę ą Stan liczebny wojsk
ł wówczas ł 5900 oficerów
i 103 000 szeregowych.
Rozbudowa woj ska w drugiej fazie
ł ą ć przez wykorzystanie pol-
ski ego ł ludzkiego ą
ę na terenie III Rzeszy. ł danych
posiadanych przez Sztab Naczelnego Wo-
dza, rezerwy te oceni ano na ł
17000 oficerów, 40000 szeregowych
w obozach jenieckich, 1200000 robotni-
ków przymusowych oraz 300000 Pol aków
wcielonych do armii niemieckiej i "Orga-
nizacj i Todt". Z ż li czby zamie-
rzano ć do polskich jednostek ł
200000 ludzi, co ł w sumie ę
ą stan: dowództwo armii z jednost-
kami broni i ł ż trzy korpusy piechoty
Geden w Wielkiej Brytanii, dwa we ł
szech), korpus pancerny, ą dwie dy-
wizje pancerne, a ż ę wojsk po-
wietrzno-desantowych (w sumie 15000 ofi-
cerów i 300000 szeregowych).
ę trzeciej fazy przewidziano
dopiero po powrocie do Polski.
Gen. Sosnkowski, ą ż na-
ł ł ń ę stopniowy,
a w ą z tym trudny do przewidzenia,
ł ć ramowy plan ł
ł ń ą pod ę ł
zapotrzebowania, ą 43000 ż ł
nierzy, w tym 10000 dla 2 Korpusu, ą ł
ę ą ą ś ć ł ń ł
wojsk ą przygotowanie kadry wy-
szkoleniowej (centra wyszkole-
jako dowództwa taktycznego z elementami
ł ą ś (bez jednostek broni i ł ż
sformowanie ą w ramach prze-
widywanej pl anem Dywizji Grenadierów
nia) dla przewidywanych pla-
nem mobilizacyj nym "F" jed-
nostek do sformowani a oraz
dla ł potrzeb kra-
Do wykonania
ł ń potneb-
ne ł znaczne
ł
Pancernych) samodzielnego
zgrupowania bojowego; zorga-
ni zowanie ą dl a tych
ł Dywizji Grenadie-
rów Pancernych, które wyma-
ą ł szkole- jowych; ł wojska
ą (l Dywizja Pancerna, 2 Kor-
pus, l Samodzielna Brygada Spadochro-
nowa); ł szeregowymi Kwate-
ry Polowej Naczelnego Wodza; ł
nie Dowództwa l Korpusu Pancernego
ni a; sformowanie ł ł
Dywizji Grenadierów Pancernych; sformo-
wanie jednostek broni i ł ż dla l Korpu-
su Pancernego; sformowanie trzecich bry-
gad w dywizjach piechoty 2 Korpusu.
Do wykonania tych ł ż ń potrzebne
ł znaczne ł w ą
z tym ą polski w notach ł ą
dowi brytyjskiemu 23 ś 23 listopa-
da i 2 grudni a 1944 r. ł ę ustale-
nia zasad ą ochotniczego ś ń
ców Polaków z armii ni emi eckiej.
Uzyskanie takiej zgody ł ż
ś ć ą do ń 1944 r. ł
22000 ż ł co
pozwoli ć za-
ł ż I fazy "Planu P".
O wiele trudniej przed-
ł ę sprawa mobili-
zacji na terenie Francji.
Ze ę na nie-
Zoo m
ą ę ę ą Fran-
cj i oraz brak oficj alnej zgody na przepro-
wadzenie mobilizacji ze strony ą fran-
cuskiego i dowództwa ali anckiego, pobór
ł bardzo powoli. Mimo to zdo-
ł ć kilka ę ż ł
Akcja werbunkowa ł przerwana pod
koniec ś 1944 r. przez gen. Eisen-
howera, który ł ą rekruta-
ę ą we Francji, ą to cha-
osem, jaki ł ochot ników z ł
nych rejonów Francji ł na ł
ą wojsk. Stwierdzenie to wpraw-
dzi e nie ł pokryci a w fakt ach, ł
jednak ę wybiegiem poli tycznym.
Ostateczni e zasady ą Polaków
ł ustalone na konferencji ę
soj uszniczej , jaka ł mi ejsce 1 ź
dziernika 1944 r. w Brukseli . Stronie pol-
skiej ł mini ster Aleksander
ł W wyniku spotkani a usta-
lono, ż rekrut acja do wojska musi ć
charakter ochotni czy, z ż ż
ogólna liczba ł ą ę nie ż
ć ustalonej uprzedni o liczby
10000. ę ś ć ochotników ł ć
skierowana na ł Jednostek
Wojska w Wielkiej Brytanii.
W celu omówienia ń ą
nych z dalszymi pl anami rozbudowy Woj-
ska Polskiego oraz ł jednostek pol-
.... Wiele ś
bomb zrzucanych
przez polskie za-
ł bombowe na
ś przemy-
ł ł Rzeszy
opatrzonych ł
patriotycznymi
"dedykacjami" .
(zbiory prywatne)
T ł
Maczek oraz
ł Mont-
gomery podczas
ł ń bojowych
ł sprzymierzo-
nych w Norman-
dii w 1944 r.
ł polskie
ą
ne ł dowódz-
twu brytyjskiemu.
(zbiory prywatne)
T Oznaka 2 ł
ku pancernego
ą
w ł 1 Dywizji
Pancernej.
(zbiory prywatne)
1805
• Polski pilot
brytyjskiego
bombowca pod-
czas nocnego na-
lotu na Niemcy
w 1943 r.
(zbiory prywatne)
T Szlak bojowy
1 Dywizji Pan-
cernej gen.
Maczka ś ć
ę od Falaise
przez ę i Ho-
ę na tereny
Rzeszy. Do ś
w Bredzie nie
brak ś
uczestnictwa
Polaków w wyz-
walaniu miasta.
(zbiory Z. Wawer)
skich w walkach na froncie, 22 li stopada
1944 L szef Sztabu Naczelnego Wodza
ł ę z ę ą szefa Sztabu Impe-
ri alnego gen. Nye'em. W czasie rozmowy
gen. ń ą ł postulat zgrupo-
wania ł ś wojsk ą na terenie
ł Europy (Francja,
Belgia, Hol andi a) ą ż ł to
najkrótsza droga do kraju. W ą
z tym ł prze-
nie s i en i e
2 Korpusu z ł do Francji oraz zorga-
ni zowanie w Wielkiej Brytanii drugiej dy-
wizji pancernej, która po ł ą
z 1 ą ą gen. Maczka utwo-
ł na kontynencie I Korpus Pancerny.
Gen. Nye ł ę ę ą
ż ani Sztab Imperi alny ni e widzi ż
ś przerzucenia 2 Korpusu z ł do
Francji , ani War Office ni e jest zaintereso-
wane ą nowej polskiej dywizji
pancernej. ę ą ł tym,
ż - w ą z ę alianckimi na
kontynencie - okres potrzebny do ą ę
cia stanu ś bojowej nowych pol-
skich jednostek ł zbyt ł ł
danych brytyjskich, dl a ł zor-
gani zowania dywi zji pancernej potrzeba
ł ł roku). W zamian za to Sztab
Imperi alny ł stronie polskiej
wy tawienie dywizji piechoty. ł ona
(podobnie jak ł do istnieni a ba-
talion ł ą ś I Korpusu) ą ą ć ą
ś ć ą w czerwcu 1945 L Ter-
min ś bojowej brygady ł
wsparci a ł ż od przekazania
Mianowanie gen. ł ł Andersa
na stanowisko p.o. Naczelnego Wodza
w lutym 1945 L W niczym nie ł sy-
ę pancernego, którego
w danym momencie Brytyj-
czycy nie mogli ć
W wyniku tych rozmów,
6 grudnia 1944 L, szef Sztabu
Naczelnego Wodza ł
War Office niejest za-
interesowane organi-
ą nowej polskiej
tuacj i Wojska Polski ego. Sta-
ł ę ono coraz mniej
przydatnym, ę ś ni e-
wygodnym sojusznikiem ł
ali antów zachodnich. dywi1Ji pancernej.
gen. Gluchowskiemu opracowanie sto-
sownych planów formowania no-
wych jednostek.
Dowództwo Pol kich ł
Zbrojnych na Zachodzie, ą sobie
ę z ż jakie ł ze ą
postawa aliantów, ł ł ć sytu-
acji. ą do przeformowania jed-
nostek I Korpusu. Od 5 lutego 1945 L,
zgodnie z rozkazem nr 150 wydanym przez
gen. ń Dywizj a Grenadierów
Pancernych (Kadrowa) ł przemiano-
wana na 4 ę Piechoty, a 16 Bry-
gada Pancerna - na 16 Samodziel-
ą ę ą
W wyniku tego rozkazu ł ę na-
ę ą ł I Korpusu: dowództwo,
jednostki broni i ł ż jednostki szczebla
ś dla 1 Dywizji Pancernej, 4 Dy-
wizja Piechoty w ł 9 ł ł -
rozpoznawczy, l Brygada Grenadierów,
2 Brygada Strzelców Pieszych, 8 Brygada
Piechoty, 4 ł ę ż karabinów
maszynowych, artyleria dywizyjna, saperzy,
4 batalion ł ą ś ł zaopatrywa-
nia, ł warsztatowe, ł ż zdrowia
oraz 16 ł Brygada Pancerna.
Od 15 lutego 1945 r. ł w ż roz-
kazy ą 4 ę Piechoty. No-
wy etat przewidywal stan dywizji na 922 ofi-
cerów i 17721 szeregowych, a z pierwszym
ł - 1028 oficerów i 19668 sze-
regowych. W ł lutego stany dywizji
ł jednak zaledwie ą a wypo-
ż w ę - minimalne. Mimo to do-
wódca dywizji, ł Kazimierz Glabisz, zdo-
ł ł w ą trzech tygodni ć
ę ś ć jednostek. ę trudno-
ś napotkano przy organizacji brygad pie-
choty, ł ż warsztatowych, oraz ł ż
zdrowia. Dotkliwie ł ę ć bra-
ki kadr oficerskich i podoficerskich, a tak-
ż specjalistów we wszystkich dzit=dziinac::h.
13 marca 1945 r. stan
613 oficerów i 14742 szeJ • .w
a stan go-
ś bojowej w czerw-
cu. Wobec tego 20 marca 1945 r. szef Szta-
bu Naczelnego Wodza ł dowódcy
Jednostek Wojska w Wielkiej Brytanii do-
ć przeniesienia do 4 Dywizji Pie-
choty szeregowych ze wszystkich podle-
ł jednostek oraz z samodzielnej kom-
panii grenadierów oddanej do dyspozycji
przez ministra obrony narodowej. ł
ona ć dodatkowo wzmocniona spe-
cjalistami ze ł ż warsztatowo-napraw-
czych oraz ł ą ś I Korpusu i Jedno-
stek Wojska w Wielkiej Brytanii .
Istotnie, w ł kwietnia dywizja
ą ę ł ł stan. Co prawda w pierw-
szym okresie jej formowania - z uwagi na
ż procent ż ł z armii niemieckiej
Zoom
i "Organizacji Todt" - ł Gl abisz ł
spore ą ś co do jej ś bojo-
wej , jednak ł z jakim nowi rekruci
ł ę na ę bojowym, ą
ś ć jak najszybciej do akcj i przeciwko
Niemcom, ł mu ć zdanie.
Nie ł jednak dane
4 Dywizji Piechoty
ć w walkach.
Kapitul acja III Rzeszy, ja-
ka ą ł zanim ą
ę ł ona ś ć ą
ł ł jej ł w wy-
ł Europy.
Ostatnia Brygada
Tak ż ł Wojska Polskie-
go na Zachodzie rozkaz nr 150
ł ż utworzenie
brygady pancernej , 15 lutego
1945 r. ł ona ę
16 ł Brygady Pancer-
nej . Brytyjskie War Office nie prze-
ł jednak utworzenia brygady
pancernej o ł stanach, ż
16 Samodzielna Brygada Pancerna pozo-
stanie skadrowana, ł ą w lutym 1945 r.
70 oficerów i 1317 szeregowych na stan
etatowy ą 4417 ż ł ł
ona wprawdzie ć ł do
ł stanów po ą ę przez
4 ę Piechoty stanu przewidziane-
go etatem, nigdy jednak do tego nie do-
ł W ten sposób ł ń
ostatni etap realizacji pierwszej fazy "Pla-
nu P". W maju 1945 roku na Wyspach
Brytyjskich w formacjach ą ł ż
ł 70000 ż ł polskich, którzy pra-
ę ł ć na kontynencie. Nie ą ż
li ą ć tego przywileju.
.... "My nie ł
gamy o ś ć -
my o ą walczy-
my". Plakat le-
opolda i Zygmun-
ta Harr z 1944 r.
Na karabinowym
dzewcu ą
wyryte nazwy:
Warszawa, Wo-
gezy, Narwik, To-
bruk, Monte Cas-
sino, Ancona -
niektóre miejsca
walk ż ł
polskich.
(zbiory prywatne)
.... Ż ł
1 Samodzielnej
Brygady Spado-
chronowej na po-
ligonie w Wielkiej
Brytanii, podczas
forsowania prze-
szkody zabezpie-
czonej ą
(zbiory Z. Wawel)
T Holandia
1945 r. Uwolnione
przez ż ł
gen. Maczka
ł AK,
ę po
upadku Powstania
Warszawskiego,
ą ą w szeregi
ArmII Polskiej.
(zbiory Z. Wawel)
Po ń walk pod Falaise i krótkim odpoczynku polska
1 Dywizja Pancerna ł przez terytorium Belgii i Holandii,
w dalszy ś za Niemcami. ..
D
nia 31 sierpnia 1944 r.
ł dywizji w ś
gu za jednostkami
niemieckimi w kierunku na Ab-
beville ł ę po
zbudowanym przez polskich sa-
perów ś o nazwie Warsza-
wa. Twardy opór, jaki Niemcy
ą na Sommie ź ę
py Polaków. Abbeville zostanie
opanowane przez batalion strzel-
ę ż bój stoczy ona z niemiec-
ą 245 ą Piechoty, o opa-
nowanie Roulers, które zostanie
zdobyte 8 ś W tym sa-
mym czasie na przedpolach
Ruysselede ę ż walki prowa-
dzi 2 ł pancerny. Skierowane
dla jego wsparcia l ł pancer-
ny i 8 batalion strzelców wieczo-
rem 8 ś 1944 r. ą
miasto, ż ą tym samym
ców ń
z 3 Brygady Strzel-
ców dopiero ran-
kiem 3 ś
1944 r. , po ę ż
walkach o przepra-
31 sierpnia 1944 r.
ł dywi1ji
pnekroc'l;Yly Se-
ę
ę do bronione-
go w rejonie Aeltre
przez ą
712 ę Piecho-
ty ł Gandaw-
skiego. Zdobycie
wy. W trzy dni ź po opa-
nowaniu SI. Omer, 1 Dywizja
przekroczy ę francusko-
ą i zajmie Ypres, rozpo-
ą tym samym ę
ą w której Polakom po-
wierzone zostanie wyzwolenie
miast: Roulers, Hooglede i Gits,
bronionych przez niemiecki e
59 i 712 Dywizje Piechoty. Naj-
1808
przepraw na Kanale ż ę
trudniejsze ż przewidywano. Po
pierwszej bezowocnej próbie do
akcji wprowadzona zostanie ca-
ł 3 Brygada Strzelców. Jednak,
pomimo wsparcia natarcia
ogniem artylerii dywizyjnej, do-
skonale przygotowana niemiec-
ka obrona nie ł ę pod
ogniem Polaków.
Obrona drogi gandawskleJ
W trzy dni ź 1 Dywizja
Pancerna rozpocznie ubezpiecze-
nie magistrali drogowej i kolejo-
wej Gandawa-Antwerpia. Jedno-
ś 3 Brygada Strzelców
przejdzie do ł ę ś
Gandawy dla zluzowania ą
cej tam brytyjskiej 7 Dywizji Pie-
choty, a zarazem wyparcia Niem-
ców z ł ę ś miasta.
ę walki ć ę ą dwa
dni . Wypadki ą ę coraz
szybciej. 15 ś 1944 r. pol-
ska dywizja jest ż nad ł
Axel-Hulst, ą - po przegrupo-
waniu - 3 Brygada Strzelców
przekroczy ę ą
w rejonie Koewacht. Sukces opa-
nowania ł na kanale
Axel-Hulst przez 10 ł drago-
nów ę to pasmo
ę ś ć nie trwa jed-
nak ł O ś 17 ś
na pozycje dragonów zostaje skie-
rowane kontrnatarcie niemieckie.
Wobec braku broni przeciwpan-
cernej ł ę jest na
ł brzeg ł co
zmusi 3 ę Strzelców do
ś do obrony. Zostanie on
wycofany z akcji. Jednak naza-
jutrz batalionowi strzelców pod-
... Holandia
1944 r" oko-
lice Hooge-
Zwaluwe.
Zniszczone
przez Pola-
ków niemiec-
kie dzialo sa-
ż
Ferdinand.
W oddalonej
o zaledwie
2 kilometry
ś
Hollandsch
Diep ą
ę dwa mo-
sty - kluczo-
wy punkt
ś
w drodze na
Dordrecht
i Rotterdam.
(zbiory Z. WaweT)
... ź
nik 1944 r.
ł 1 Dy-
wizji Pancer-
nej na tere-
nie Holandii.
(zbiory Z. WaweT)
ń uda ę i ć no-
wy ł w rejonie Kijkuit.
W ą nocy, pod ł ogniem
niemieckiej artylerii, polscy sape-
nie przez ą rejonu Antwerpii
z ł niemieckich przypie-
ę zostanie zdobyciem
"mimochodem" Merxplas i Ba-
rzy ą most, po
którym przeprawio-
ne ą na drugi
brzeg: 9 batalion
Polscy ż ł
ć ę na
ziemi niemieckiej.
arle-Nassau. Ale
6 ź
1944 r. , po ę
Alphen, zbyt wysu-
ę w stosunku do trzeJców i 10 ł
strzelców konnych. 20 ś
po trzydniowych walkach obrona
niemiecka ł ę ę
Niemców wykorzysta 10 ł
strzelców konnych, który dojdzie
do ś SkaIdy, ą przy
tym kilka barek ą
niemieckich ż ł Ostatecz-
ne oczyszczenie terenu ę
portami Terneuzen i Walsoorden
Haven przypadnie trzem grupom
bojowym z 3 Brygady Strzelców.
ę ą 1 Dywizji
Pancernej ń ę Hulst
przez 10 ł dragonów.
innych jednostek alianckich 1 Dy-
wizja Pancerna zostanie zmuszo-
na do zatrzymania ę i utrzyma-
nia opanowanego terenu przez
ok. 3 tygodnie - do czasu przegru-
powania ę jednostek kanadyj-
skiego korpusu. Walki o ę
ł niemieckim drogi
z Tilburga do Bredy ą
ę dopiero 26 ź Bre-
da zdobyta zostanie 30 ź
nika 1944 r., a dywizja rozpocz-
nie przygotowania do sforsowa-
nia silnie bronionego ł
Mark, który zostanie przekroczo-
ny 3 listopada. Ostatni przyczó-
ł na ł brzegu Mo-
ł ę zy padnie 8 listopada, ń ą
tym samym ł 1 Dywizji
Pancernej na terenie Holandii.
Na ziemi niemieckiej
Trzeba ę ć kilka mie-
ę na ę ł ń na
terenie Rzeszy. Dywizj a, podpo-
ą kanadyjskiemu
II Korpusowi, 9 kwietnia 1945 L,
wraz z kanadyjskimi 2 i 4 ą
ą przekroczy ona Ren
w rejonie Rees, ą ę na
Emden. 14 kwietni a ł
polskie ą forsowanie
ł Kunsten. Walki ć ę
ą ę ć dni . Pokryty ę ą ą
ł i silnie ufortyfikowany
teren, broniony jest zaciekle
przez Niemców, ą
wszystko, by nie ś ć do
wkroczenia ali antów na teren
Rzeszy. Niemiecka obrona zosta-
je jednak ł Polscy ż ł
nierze ć ę ą ą na zie-
mi niemieckiej. Zmiana zadania
bojowego 1 Dywizji Pancernej
kieruje ą - miast na Emden - na
Wilhelmshaven, ł ą ro-
ą opór niemieckiej obrony.
Ta zmiana w alianckich planach
pozwoli ż ł 2 ł pan-
cernego ć obóz w Obe-
r1angen, w którym po Powstaniu
Warszawskim ł ę kobie-
ty, ż ł Armii Krajowej.
Pol ska dywizja rozpocznie
ł niemieckiej obrony
ł portu woj ennego Wil -
helmshaven 4 maja 1945 r. Na-
ę dnia na froncie zachod-
nim zostaje podpisane zawiesze-
nie broni. ł Wilhelmshaven
podda ę ą pol-
ą ę ł ń
a po ń wojny l Dywi-
zja Pancerna wraz z 1 Samodziel-
ą ą ą
ą ł ż ę w strefach okupa-
cyjnych Niemiec.
<III Holandia,
ń 1944 r.
ą ę
przez miej-
ą lud-
ś ć plachla
z ę
waniami dla
"wyzwolicieli
- Polaków".
(zbiory Z. WaweT)
T Polski
motocyklista
w ł ho-
lenderskich
kobiet.
(zbiory prywatne)
T Obóz je-
niecki dla ko-
bietw
Oberlangen
wyzwolony
przez ż ł
rzy gen.
Maczka.
ł
ę w nim
wiele kobiet,
które prze-
wieziono tu
po upadku
Powstania
Warszaw-
skiego. Nie-
którzy ż ł
rze ż
nawet swoje
ż
(zbiory Z. WaweT)
P

A

N

O

R

A

M

A

"
M
ie
li
i
m
y

w
s
p
a
n
i
a
l
e

o
d
d
v
a
l
y
,
w
s
p
a
n
ia
t
,
c
h

d
o
w
6
tk
ó
w

a
n
n
;
;

ą

w
y
c
h

i lo
tn
ic
z
.y
c
h
[
.
.. }
. H
l>
js
k
a

ą

p
r
u
z
E
u
r
o
p
f
l
4
c
h
o
d
·

ą

w
;
ta
llO

w
s
1
.fd
d
e

:t
n
i
e
o
p
i
s
a
n
y
m

e
n
t
u
r
j
a
u
n
m
a
.
H
l

F
r
a
n
c
ji
,

w
&
I
.

g
ii,

H
o
la
n
d
;
;
, L
u
k
s
e
m
b
u
r
g
u
,
W
S
1
#
h
ie

p
q
w
l
l
l
n
,a
l
o

ę
lO

s
a
m
o
"
,

G
e
n
e
r
a
l

D
w
i
g
h
l

E
is
e
n
h
o
w
e
r

2
4
p
u
.lk
u
b
n
6
w

ł

9
B
a
ta
lio
n

S
u
z
e
l
c
ó
w

1
-
e

e

.
A

o
f

C

,
t

\

f
\

o

r

ó

..

ł

-

..
-
;
1
.
.
.
.
.
.

.
r
;
"
"
,

.
.
,

,

ś

s
i
l
n
i,
b
o

m
a
m
y

w

ę

d
y
w
h
J
i

ą

S
p
l1
.f
/,
i
a
k
i
m

Ą

s
p
r
r
.
y
m
ie
r
u
n
i.

{
..
.

ą

d
o
p
ie
r
w
s
u
j

b
ilw
y

b
fd
.r
.ie
-
m
y

ą

r
a
c
h
u
n
k
u

z
a

c
a
l
e
S

l
a
t

ę

w
o
j
l
'Y
.
l
A

ł

.ta

K
u
/
-
n
o
,
z
a

;

V
I

s
e
/
I
d

;

ą

b
e
t
b
r
o
n
n
y
c
h

o
f
i
a
r
,
k
t
ó
r
e

z
g
i-

ę
ł

:t

ę

Z
A
b
o
r
c
y
.

ą

r
a
c
h
u
n
k
"

z
a

k
a
i
d
#
!
p
o
ls
k
i
e

f.y
c
ie
,
k

r
e

1
.P
b
r
a
li
N
i
e
m
c
y
"
,
G
e
ll
e
r
a
l
S
'm
,
;
s
l
a
w

M
a
c
z
e
k

ł

D
y
Y
.i
:
ji
S
tw
a
d
to
n

R
tg
u
b
c
:ji R
o
c
h
u

S
n
I'a
llro
n
4
a
n
o
k
i

ł

5
:lp
e
ro
w

1
0

ł

5
t
n
e
lc
ó
w
k
o
n
n
)
'th

I

p
u
l
k
a
n
)i
e
r
iip
r
z
c
c
illo
i
o
t
n
ic
z
e
j
1
p
u
lk
p
n
:
e
c
iw
p
a
n
c
e
rn
y

... ń
1943 r. Manewry
polskiej artylerii
na terenie
Szkocji.
(zbior)' Z. Wawer)
Manewry
1 Dywizji Pancer-
nej w okolicach
Cambridge (Wiel-
ka Brytania)
w 1943 r. Od le-
wej : Inspektor
Wyszkolenia Woj-
ska gen. dyw. Jó-
zel ą dowód-
ca I Korpusu gen.
brygady Mieczy-
ł Boruta-
Spiechowicz, do-
wódca kanadyj-
skiej 4 Dywizji
Pancernej oraz
Naczelny Wódz
gen. broni Kazi-
mierz Sosnkowski
(zbior)' Z. Wawer)
1812
Sytuacja Rzeczypospolitej na scenie ę
ł ę coraz bardziej skomplikowana. ł kraj, "wy-
zwolony" przez ę ą ł ę pod kon-
ą ZSRR. Mimo to, nigdy nie ś o zaprzestaniu
walki - ani na terenie Polski , ani poza ą ...

ę wam, Pola-
cy" - takie transparenty
ł ą do
wyzwalanych miasteczek Belgii i Ho-
landii ż ł 1 Dywizji Pancernej
gen. Maczka ...
"
Przed frontem ą ę od-
ł dywizji , które w ramach
3 brygady ą uderzenie ku ł
- ku brzegom morza, ż nowy kraj - Ho-
landia. A ł ś jej ę ś ć eksponowa-
dywizj i pancernej , ile na dobrze obranych
punktach ą nad ł tere-
nem i nad zalewami . Nazwami ś ę
ą te forty granicy belgijsko-holender-
skiej: fort SI. Ferdinand, fort SI. Nicolas,
fort SI. Livinins, fo rt St. Jacob, fort SI. Jo-
seph, fort SI. Jean, i ś do ł
Axel-Hulst, ł ś dopiero ż
przeszkody.
Mimo terenu ż fortami , od-
ł 3 brygady ł ą sobie z ni mi
ę i ą licznych ń z 712 Dywi -
na, wyrzucona jako prowin-
cja Zeeland na zachód od
ś rzeki Skaidy, które to
ś jest jeszcze ą Ja-
ko kresowa prowincja ma
Knma"dos; wysadzili
dodatkowo w pow;e-
trzejede" z silosów.
zji Piechoty, ą
w dniu 16 wieczorem grani-
ę ą
ą do ł Axel -
Hulst 9 baon strzelców pod-
Zeeland ł ś obronne z czasów
dawnych, pod ą fortów, których
ś ć polega ni e tyle na sile chro-
nów i ń ć ą sil-
nych w stosunku do lekkiego kali bru ł
suwa ę od ł pod miasto Axel, ale
utyka na szerokim zalewie, bronionym
ogni ami ze skraj u mi asta. Nie mamy tzw.
"ducks" ani ł szturmowych. 10 ł
dragonów, prowadzony bardzo ambitnie,
ale zbyt porywczo przez ł oficera,
ę ę dowódcy (pod ś ć ł
Zgorzelskiego, rannego pod Aeltre) forsu-
je ł pod Kijkutt, 5 km na wschód od
Axel i bez mostu, bez broni ę ż
a ł bez ł przeciwpancernych,
ę ę zbyt daleko poza ł Wy-
ą to Niemcy i przeciwuderze-
niem, wspartym sa-
mochodami pan-
cernymi i ż
nymi ł
ą dra-
gonów, ą im
ż straty (2 oficerów
i 78 dragonów) , mimo skutecznej
interwencji ognia ł artylerii
z ł brzegu. ł
ł ą bezsilne, bo wysoki ł
ż po drugiej stronie ż
wia ł ś
Ambitna próba ł ń ł
kiego przeskoczenia przeszkody nie ł
ę Trzeba ą ć na wodze temperamen-
ty dowódców ł i ą ć do
metodycznego ł [ .. . l
Pada port Terneusen, a ń naszej
ł ł ł szwadronu
10 ł strzelców konnych zatapia ę ć
ł barek ewakuacyjnych, ł
Bardzo cenne dla ż ł dywizji ł
objawy entuzjazmu ś szczególni e
miasta Axel, ś ć i ś ś ć ho-
woj ska, które ę ł z po-
wodu ł na ł ź
i nie ł ł ę od ł
nego zniszczenia. Na jednej
z tych barek ł ą ć do-
Komandosi wysadzili
dodatkowo w powie-
tnejeden Z silosów.
lenderska - te wszystkie bla-
ski wojenne, które ł
ą nieuchronne cienie.
Mimo tak wielkiej ż
w usposobieniach i zwycza-
wódca 712 Dywizji Pi echoty gen. Neu-
man, jak ź ń ą gdy reszt-
ki tej dywizji znowu ę ą na drodze
marszu dywizji . [ ... )
jach, ś ę holenderskiego,
ż ł polski witany ł z ś ą i entu-
zjazmem, ż ą wszystko, co go
ł nie tylko we Francji, ale i w ś
Ś ą
nej Fl andrii ; ł ę jakby we ł
kraju i ł ł za wszystko prawdziwym uczu-
ciem i ś ę gdy ł potrzeba.
W ś Axel 9 baon st rzelców, któ-
ry pierwszy ń ł od ł wal-
ą na ulicach miasta, i jego dowódca ł
Z. ł podbili na zawsze serca
ń co ę wyrazi ł po ń
czeniu ł ń wojennych, w ni ega- J J
ą dowodach ę • •
SI. Maczek .,Od podwody do czolga",
Ossolineum 1990, 5.170·172
<III W rozmowach
z aliantami za-
chodnimi ń
ski ą Rzeczy-
pospolitej ł
ę jak najostrzej
ć ę
ł ś
i granic Polski.
Pozycja Stalina
ł ę jed-
nak z dnia na
ń silniejsza -
w kwestii polskiej
zarówno Churchill
jak i Roosevelt
ą ą w obliczu
radzieCkiego dyk-
tatora.
(zbiory prywatne)
<III Oznaka bata-
lionu strzelców
ń
1 OP.
(zbiory prywatne)
T ł Crom-
well polskiej
1 Dyw. Pancernej.
(zbiory Z. Wawer)
__
ą z najbardziej
ł ś i symbolicznych
akcji zbrojnych polskiego
Podziemia ł udany zamach na szefa
warszawskiego SS, Hansa ę
"
ą 1943 r. ł ł do War-
szawy Himmler jednego ze swych
najbardziej zaufanych ł
gen. ę ł on zaledwie ł
30 lat, ale ą ż ł ę ł ć
ń ś
ś cywi lnej w in-
nych krajach okupowa-
nych przez Niemców,
szczególnie w Norwe-
gii.ZHimm-
!erem ł w ż ł stosunkach, ż -
jak ł ł - siostra Himmlera
ł jego ą .. .
Nasze akcje odwetowe w tym czasie za-
ł ć nerwami niemieckich
ę i aparat okupacyjny ł
objawy strachu w ę z ź pod-
ziemi a. Kutschera ł tedy ś ś
ś zadanie: za ą ę ł
ć polski opór. Innymi ł - ł uto-
ć ę w morzu krwi.
ą ł z ł ł do tego za-
dania, przede wszystkim w formie egzeku-
cji publicznych w nieznanych ą roz-
miarach. ę ę terroru praktykowali
Niemcy od czasu do czasu, ł na
wcielonych do Rzeszy ziemiach zachod-
nich. Kutschera ą ł ą stoso-
ć w Warszawie co-
dziennie i masowo. [ ... l
ł sobie spra-
ę ż ś ł ń
ł ę pod tym naci-
skiem, ś Kutschera doj-
dzie do przekonania, ż je-
go sposoby ą skuteczne, to
nic go ż nie powstrzyma od
ł ę terroru,
ł ą coraz ę ą
ś ć ofiar.
System jego ł na chwy-
taniu przypadkowych przechod-
niów. ł ich paruset,
ł ł nazwiska na rozlepionych
po ulicach afiszach i przez ł ś
ł temu niezmi enne
ś ż aresztowani zosta-
ą wypuszczeni na ś ć ś ro-
dziny ich ą nazwiska i kryjówki
ł podziemia. Kutschera ł ż
wykorzysta w ten sposób ę rodzi nne
i ł ą ś ć ą lu-
dzi do donosicielstwa. Ale ę ł w ra-
chubach. ż ę dnia odbywa-
ł ę znów publiczne egzekucj e w ł
ś dziennym, na ul icach stolicy. Ofia-
ry ż z Pawiaka z zagipsowanymi
ustami, aby ą nie ł ć
okrzyków patriotycznych. Moja ż
ł raz z dzieckiem
w wózku ą ą
gdzie przed ą ł ę
taka egzekucja. Trupy ż
ę ale chodnik zalany
ł ą a na murach wid-
ł ś ż ś kul. Doko-
ł ę ludzie i w ą
ki lku minut mi ejsce strace-
ni a pokryte ł kwiatami
i ł ą ś Dwa
ą takich
ofiar ł Kutschera ś na
sumieniu, nie ą o tajnych egzeku-
cjach, ą ę ę ś wob-
ę spalonego getta.
W tym stanie rzeczy ł ż
Kutschera musi za ą ę ą ć
ź terrorem na terror ł mo-
im zdaniem, jedynie skutecznym sposo-
bem. Nie ł ą ś ż z uwa-
gi na jego ą stanowi sko
wysokiego oficera Gestapo i jego ą
zania z Himml erem co naj mniej 200 Po-
laków ł ż za jego ś ć Li-
ł jednak na to, ż ę tak
notorycznego mordercy przekona jego
ę ę ż i jego nic ni e uchroni od
ś gdyby ł ć te same
metody. Nie ą ł ż na ą me-
ę ś ć Kutschery ocali ż wielu lu-
dziom i przyczyni ę do zahamowani a
ni emieckiej furii terroru, pomimo wiel-
kiej ceny, ą ś ł
.... Hans Kut-
schera ł "za-
ufanym" ę
kiem Reichsfiih-
rera SS Heinricha
Himmlera, spe-
ł ł
do Warszawy dla
"ujarzmienia"
ą ł
(zbiory prywatne)
A "Dla Ciebie
ł wszyscy
walczymy" - pla-
kat Zygmunta
i Leopolda Harr
z 1943 r.
.... Kontakty ż ł
nierzy polskiej
1 OP z ś ą
wyzwalanych te-
renów ł za-
wsze serdeczne.
(zbiory prywatne)
Nim jednak ł wyrok na Kutsche-
ę ł on ż ż ę ł
dzony, ś nie zaprze tani e mordów. Po
pewnym czasie ł drugie, bardziej
stanowcze, z zaznaczeniem, ż ś ą ł
ś w innych krajach okupowanych, to
nie uniknie jej w Polsce. [ ... J
ż mundury, zawsze jednak
bez oznak generalskich. Do biu-
ra ź ł w ż godzinach
i ę ł ę
Wykonano na ni ego trzy zamachy, z któ-
rych dwa ł Drugi z nich ł ą
na jednej z ł szos pod ą
Trzeba ł ć do-
ł tryb ż Kutsche-
ry, jego przyzwyczajenia,
ł dnia, ę do biu-
ra i ę ą jakich
zwykle ż ł i wiele jesz-
Nim jednak ł
wyrok na ę
ł 0" ż
ż ę ł
ś ranka dowódca
Kedywu ł wi ado-
ś ć ż Kutschera ś ł
ę w towarzystwie -
ł z zamiarem ę
ni a jednego dnia na polowa-
cze innych ł Nie ł to ł
ł on do ą kilka samocho-
dów. Jego ż ł czasem w ubraniach
ł czasem w mundurach wojsko-
wych, innym razem znów w mundurach po-
licji . On sam, jak ę ł ł prze-
niu. ł ć pod wieczór ą ą
ą ą ż dane, dowódca Ke-
dywu ą ł przygotowanie zasadzki.
Przez ł ą ś ć szosy ł ć
ą ę na ukos stalowa linka, ż
za jednym z ę Auto, które by na
Ś ą
ą ni espodziewanie ł mu-
ł ą ć ę po ni ej na skraj
szosy, do rowu. ą ą ć ę
ż ł wtedy, ki edy ę pew-
ś ć ż ż ż auto, na
które zasadzka zostala przy-
gotowana. Po obu stronach
szosy mi eli ę ć ż
rze z pistoletami maszynowy-
mi, aby z ą kiedy auto stoczy
ę do rowu, ć na ni e ń
Po zabiciu ą w samochodzie
mi eli ż ć ł ą ń jaka by
ł przy Ni emcach, i ich dokumenty oso-
bi ste, a potem jak ę ć do
wyznaczonego zawczasu schronieni a. Do-
kumenty osobiste zabierano zawsze, jako
materi alny dowód wykonani a wyroku.
Zasadzka ł starannie przygotowa-
na - lecz plan ę ni e ł Na ę sta-
ą ł obserwator w oczekiwaniu na Kutsche-
ę Drugi ż ł ą za ę
z ą ą ą ę ą
przez ę mial ą na dany znak
ą ą ć ę ć dokola drzewa
i ć ą Czekali ...
Obserwator zobaczyl dwa auta
ę ą z ś ą 80 km na
ę Kiedy ż ę na ty-
le, ż mógl ć ż to wóz
Kutschery, dal ł ł plan
jednak, jak ę ł oparty byl
na ł kalkul acji czasu. Drugi ż
nierz ni e ą ż ł ć linki. ł
sobie z tego ę w ostatni ej chwili
i ą za ą ę ć zada-
ni e, ę I ą ś ł drze-
wa, ł ni e ą ż czasu na jej umocowa-
nie, ł ę u jej ń ł ę ż
ł ł uderzenia dwu aut ł jed-
nak zbyt wielka: linka ę ł ę z drze-
wa ą uczepionego do niej kurczo-
wo ż ł na ś 20 metrów i ą
go ż Dowódca ł ł rozkaz
otwarcia ognia, ale oba wozy nie zatrzymu-
ą ę ę ł w ę Warszawy.
Trzeci i udany tym razem zamach od-
ł ę 1 lutego 1944 w samym sercu War-
szawy. ł akcja ł zaledwie J J
trzy minuty. • •
T. Bór-Komorowski "Armia Podziemna",
Bellona 1998,5. 182· 185
.... Oznaka ł
ku artylerii moto-
rowej , który
ł w ł
polskiej 1 Dywizji
Pancernej.
(zbiory prywatne)
Oznaka 2 ł
ku artylerii moto-
rowej 1 Dywizji
Pancernej.
(zbiory PrJ,,,atne)
..... .... .. ....... ... ... ... ... ... ..
Maj 1945 r.
Rozmowy z Niem-
cami przed przy-
ę przez
1 ę Pan-
ą kapitulacji
garnizonu w ł
helmshaven. Dru-
gi z prawej - por.
Janusz Barbarski.
(zbiory Z. Wawer)
. .. ............... ......... .. ..... .
T Ć
1 Dywizji Pancer-
nej na brytyjskim
poligonie we
ś 1943 r.
Szkolenie odby-
ł ę ę
innymi , na ame-
ń ł
gach typu
Sherman.
(zbiory Z. Wawel)
Postacie
ł ń (1895-1976)

ż z ł jak wielu z jego
pokolenia ł ż ę w wojsku ą ł war-
mii rosyjskiej w roku 1915, gdy po ń
czeniu ł oficerskiej ł ł
do artylerii konnej. Po roku 1917 ę do
1 Korpusu Polskiego na Wschodzie, a w la-
tach 1919/1920, ż w szeregach Wojska Pol-
skiego, bierze ł w walkach o Lwów
i w wyprawie ń w której traci oko.
Jako Kawaler Orderu Virtuti Militari, mimo oka-
Kierunek: Tobruk!
25 czerwca 1940 roku, po ę Francji SBSK
ł ewakuowana do El Latrun w Palesty-
nie. ł ą ś ć ą brygada ą ę
ł ż w sierpniu. Na ł 1940-1941 roku
ł do Afryki niemiecki Afrika Korps gen.
Rommla, który 13 kwietnia 1941 roku, po ę
ciu Bardii i Solum, wraz z ł ł
ą ł ę ż Tobruku. 25 sierpnia
1941 roku SBSK ł przetransportowana
ą ą by ć leczenia pozostaje w ł ż
W latach 1927-1929 kontynu-
uje studia, ę ą ł
francuskiej ż ł
Wojennej. W rok ż prze-
chodzi do Sztabu Generalne-
go Wojska Polskiego. Entuzja-
sta motoryzacji armii, zostaje
w roku 1935 ę ą dowód·
W 1944 rokll ł awan- ą Tobruku ł brytyj-
sowany na ł dywi-
;ji. W latach 1947-1949/(0-
ń ł generalnym
inspektorem Polskiego Kor-
P"S" Przysposobienia
skie. Wraz z batalionami au-
stralijskimi i ł
mi , jakie jej przydzielono,
3 ż 1941 roku
SBSK ę ł ż
dwudziestokilometrowy za-
chodni odcinek obrony.
i Rozmieszczenia.
cy Broni Pancernej, a w 1937 roku - ą
1 ł artylerii motorowej . ż do ś
1939 roku ę ł ż funkcje
szefa ł III Sztabu Naczelnego Wodza . •
Z Polski do Francji
Po ę ś 1939 roku przedziera ę
do Francji, gdzie otrzymuje od gen. Sikorskie-
go ę na stanowisko Szefa Broni Pan-
cernej Naczelnego Dowództwa, a w kwietniu
1940 roku przejmuje dowództwo Samodziel-
nej Brygady Strzelców Karpackich.
"Szczury Tobruku", bo taki przydomek nadano
ż ł SBSK, 10 grudnia 1941 roku ę ł
szturmem wzgórza Medauar i White Knoll oraz
ę ł wrogowi ę odwrotu. Na szczycie
ruin Tobruku ł ł ł flaga.
Brygada ł w Tobruku 25 % stanu. Stra-
ty ł zapewne znacznie ę ale za-
stosowanie wynalezionego przez porucznika
saperów Józefa Kosa w Szkocji detektorowe-
go wykrywacza min (Polish Mine Detector)
ł przed ś ą wielu ż ł Za
ę Tobruku 32 Polaków ł ż
Virtuti Militari, 774 - ż Walecznych i 20 -
wysokie odznaczenia brytyjskie. W listopadzie
1941 roku Naczelny Wódz ł gen. Ko-
ń ż Walecznych.
W ś za nieprzyjacielem Polacy zdo-
byli ę i skierowali ę do Gazali , kiedy
otrzymali rozkaz powrotu. W Afryce walczyli
jeszcze o ę i ę zanim 17 marca
1942 roku SBSK ł skierowana na odpo-
czynek do Aleksandrii. Brygada ł ę
nie w ł 3 Dywizji Strzelców Karpackich, któ-
ą ł gen. S. ń do 8 lipca
1943 roku. Po ś Naczelnego Wodza, gen.
Sikorskiego, prezydent Raczkiewicz ł
mu stanowisko szefa Sztabu Naczelnego Wo-
.1 dza. W 1944 roku ł awansowany na gene-
ł dywizji. W latach 1947-1949 ń ł
generalnym inspektorem Polskiego Korpusu
Przysposobienia i Rozmieszczenia, który ł
ć ś do ż cywilnego
114 tys. ż ł Polskich ł Zbrojnych. ł
w Wielkiej Brytanii 23 marca 1976 roku. Spo-
czywa na ń cmentarzu .
.... 12 listopada 1941 r. Wizyta Naczelnego
Wodza gen. Sikorskiego na pozycjach obsa-
dzonych przez Polaków w Tobruku. Z lewej -
szef Sztabu ł gen. Tadeusz Klimec-
ki , z prawej - dowódca SBSK gen. ł
ń
(zbiory prywaLll e)
Z "Instrukcji dla Ob. Rakonia": "Powstaje tajna orga-
nizacja wojskowa pod ą ą Walki Zbroj-
nej. [ ... ] Cel organizacji - ł ł ć w odbudowie
ń na drodze walki ę ż [ ... ] Drogi i formy
ł - prowadzenie akcji bojowo-dywersyjnej na
terenie Kraju". Józef ę (gen. K. Sosnkowski).
P
olski e Podziemie ł ę
od ą lawinowo. Po-
ł wiele organi zacj i
o charakterze wojskowym lub poli -
tyczno-wojskowym. ł ł liczne
ł partyzancki e, z których naj-
ę ł ł ł mjr. Hen-
ryka ń "Hubala". Jed-
nak ś Naczelnego Wodza ł
w kierunku ograniczeni a ś
niej walki z okupantem na rzecz sto-
sowania bi ernego oporu i szeroko
ę techni k ż Polska,
rozdarta przez nowych zaborców -
hitlerowskie Niemcy i ZSRR, skrwa-
wiona w wyniku ł ń wojny total-
nej , ł ę ć ł narodu.
Otwarta walka ł przedwczesna.
Zmiana ą ł po ś Nie-
miec na ZSRR. Ali anci zdecydowa-
li ę ć Stalina, a elementem
tej polityki ł ł latem
1941 r. "Wachlarza" i zaktywizowa-
ni e ł ń ż
nych przez ZWZ. Ostateczne upo-
ą spraw wa lki ż ą
ą ł pod koni ec 1942 r. , od mo-
mentu ł ż w strukturach
Armii Krajowej) J<j erownictwa Dy-
wersji czyli Kedywu.
W stolicy
Od ą szczególne miejsce na
mapie okupowanego kraju zajmowa-
ł Warszawa. To ona ł ton
wydarzeniom. Ulice Warszawy ł
ś licznych ć i potyczek,
które w ę ś ł ł przy-
padku lub wymuszone przez Niem-
ców. Warto ć ni ektóre
z nich. 27 ś 1941 r. gestapow-
cy zaskoczyli ki lku ł sztabu
obwodu "Powiat Warszawski AK"
z ł ą ż ą - mel-
dunkami wywiadowczymi . W czasie
rewi zji osobistej rzucili ę one na ge-
stapowców i - mimo ł ę
beznadziejnej sytuacji - wyrwali ę
z ł Inicjator akcji, por. Ma-
ri an ę "Grzegorz", ł
pierwszy ż Virtuti Militari nada-
ny przez Komendanta ZWZ-AK,
gen. Stefana Roweckiego "Grota".
W nocy z 7 na 8 ź
1942 r. w ki lku punktach ł War-
szawy wysadzono tory i ą By-
ł to ł akcja "Wieniec", w któ-
rej ł ę okupantowi
patrole saperskie poprzednika Ke-
... Kondukt pogrzebowy zastrze-
lonego przez ż ł Armii Kra-
jowej szefa warszawskiego SS
i policji Hansa Kutschery. Udany
zamach na wysoko postawionego
ę III Rzeszy ł do zrozu-
mienia okupantowi , ż Polacy nie
zaprzestali walki i nikt nie jest
"nietykalny" na terenie General-
nego Gubernatorstwa.
(AAN)
T Pistolet "Vis" Radom - ń
polskiej konspiracji.
(zbiory prywalIle)
1811
dywu - ą Odwetu ę
Warszawskiego AK. ł akcj e li-
kwidacyj ne konfidentów i pojedyn-
czych ż ł niemieckich, starcia
w obronie lokali konspiracyjnych, za-
machy bombowe. Te ostatnie ł ę
warszawskich Grup Szturmowych
Szarych Szeregów, Janka Bytnara
"Rudego". Przyjaciele z oddzialu zde-
cydowali o tym, ż trzeba go ć
ę ę ł zarówno komen-
dant ą Warszawski ej Szarych
w pewnym stopniu spe-
ś ą komunistycznej
Gwardii Ludowej.
Szeregów, ł Bro-
ł do pierw- niewski "Orsza", jak ż
szej serii ude- dowódca ł Dys-
Osobne mi ejsce zaj-
muj e akcja pod Arsena-
ł ń ą okres przej-
ń w warszaw- pozycyjnych, mjr Jan Ki-
skie Gestapo. werski ń
ś i ą ę
ł dywersyjnych Kedywu.
W ń marca 1943 r. Niemcy aresz-
towali ę hufca ł
1818
Konspiratorom ł
ę ć ś ć o przewiezie-
niu przez Niemców aresztowanego
kolegi z Pawiaka do siedziby Gestapo
na Szucha. Szybko zebrany ł pod
... Aleje Ujazdowskie w Warsza-
wie. Miejsce zamachu na Hansa
ę
(zbiory prywatne)
T "Polska Podziemna walczy" -
plakat Zygmunta i Leopolda Harr
z 1943 r.
(zbiory prywatne)
T Na terenie Polski ż
okupant nie ł ć ę
ł bezpiecznie.
(ADM)
Arsenalem, na trasie powrotu, 28 oso-
bowy ł Zasadzka ł ś ni e
ł udana. Walka z przypadkowymi
Niemcami ł zamiary konspi-
ratorów, samochód
z ę ź mimo
ł i obrzuceni a
butelkami ą
ni e ł ę ę
w ą ę i trzeba by-
ł zdecydowanego ataku,
ż ć aresztowanych.
Odwrót ł ę tak-
ż w ę dramatycznych
potyczek. Od ran zmarli
wkrótce Maciek Dawidowski
"Alek" i Tadeusz ż
"Buzdygan". Pochwyconego
Huberta Lenka iemcy zamor-
dowali . Nie udalo ę ż
ć przy ż ę
go na Szucha "Rudego". Wkrót-
ce Niemcy rozstrzelali na ń
cu Pawi aka 140 osób, ą ę
za ż ę
W wyniku ń odbitych ' wiad-
ków zorientowano ę ż Gestapo
posiada liczne dowody na ł
ś ć ą i ż polskiemu
Podziemiu grozi ż wsypa. Tak do-
ł do pi erwszej serii ń
w warszawskie Gestapo. Obok tego
ł dyspozycyjne Komendy
ł i ę Warszawskiego
AK ę ą ę likwi-
dowania agentów i konfidentów ż
nych ł ż niemieckich. Akcj i nada-
no kryptonim "C".
ą 1943 r. konspiracja ude-
ł w Warszawie w katów z Pawiaka.
Pierwszy, we ś zlikwidowany
ł Franz Bii rkJ . W kilka tygodni
ź - August Kretschmann, po-
tem Weffels, Friihwirth, Milke i kil-
ku innych. Wymienione akcje w ę
ś przeprowadzili ż ł
kompani i .,Agar · (an-
ty-Gestapo) Kedywu Komendy
ł AK, ą ę z Grup
Szturmowych Szarych Szeregów.
ź ą ą 1943 r. Podziemi e
ę ł uderzenia na niemiecki e
samochody policyjne Ordnungspo-
lizei, ą li cznych w tym cza-
sie lapanek i masowych ń
W grudniu 1943 r. ł decy-
zja uruchomienia akcji likwidacyj-
nych pod wspólnym kryptonimem
"GlÓwki". ę ł ona funkcjonariu-
szy administracji niemieckiej, a tak-
ż policji , wywi adu wojskowego,
ą Niemcom
ł ą ł
l SDAP i innych.
13 grudnia zlikwidowano Emila
Brauna, jednego z inicj atorów maso-
wych ł w Warszawie, autora
tajnego planu wysiedleni a ś
mi a ta. Akcja ł ę nieopodal
siedziby gubernatora dystryktu war-
szawskiego Fischera. Wykonawcami
akcj i byli ż ł "Pegaza".
Zamach na ę
ł ś ą jednak ą polskiego
Podziemi a ł zamach na szefa SS
i policji Srigadefiihrera SS ł l
Franza ę ł on ł
kiem specjalnie ł przez
Himmlera, by ć ą
ne miasto, jakim w oczach Niemców
ł Warszawa.
Konspiracja polska od grudnia
1943 r. ł ć kim
jest nowy szef formacji poli cyjnych.
O tatecznie komendant Kedywu Ko-
mendy ł AK, ł Emil A. Fiel-
dorf " il" ł rozkaz do prze pro-
wadzenia zamachu na ę od-
ł specjalnemu Kedywu KG
AK "Pegaz", dowodzonemu przez
kpI. Adama Borysa ł Ten z ko-
lei na ś wykonawców wy-
ł pierwszy pluton "Pegaza" pod
dowództwem kpr. ł Pietra-
szewicza "Lota". Otrzymali oni wspar-
Ż codzienne
Warunki do konspiracji ł
lepsze w Warszawie ż w Krako-
wie - stOlicy Generalnego Guber-
natorstwa.
(AAN)
T ł ł "granatowa"
ł wprawdzie w ł ż oku-
panta, lecz w jej szeregach znaj-
ł ę wielu agentów Armii
Krajowej.
(ADM)
T Samo ż przemieszczanie ę
na terytorium Generalnego Gu-
bernatorstwa - a przez to i ł ą
ś ć ę poszczególnymi
ś konspiracji - ł
z ą nieustanne ryzyko.
(AAN)
cie innych ł i ż
ł z grupy wywiadowczej.
Grupa uderzeniowa zwyczajem
poprzedni ch akcj i podzielona ł
na trzy ę ś ś wyko-
nawców zamachu, ą
i kierowców samochodów, którymi
miano ć z miejsca akcji.
Akcja ł ł przygoto-
wana. W ą ł tygodni rozpra-
cowano ę przejazdu Kutschery
na odci nku 140 m ę miej-
scem zamieszkania a dowództwem
SS i poli cj i w Alejach Ujazdowskich.
Zamach przeprowadzony ł
1 lutego 1944 r. ł godziny 8.50
rozstawione ł posterunki.
Przed 9.00 teren ł akcji
ł ś ł kontro-
ą ustawienie poszczególnych grup
wykonawców. O 9.06 wszystko rusza.
Pierwsza Maria ł
jecka "Kama", ą ż ż ą
pod dom Kutschery znajomy samo-
o B W I E S Z C Z E N I E.
Polakom zezwala .. na u!ywanie kolei
tylko w przeznaczonych cUa nlch pociqgach
osobowych ruchu publlcZne9o.
Kcddemu Polakowi, który u!ywa innych
pociqg6w Dl! wymlenlone, grozi zabranie
do pracy, wzgl4dnle ń za-
strzelenia, o 11e oeoby przemaczane do kon-
tron zostcmq zmuszone do u!ycia broni.
...... .... 11 ........ ' ... '.
la STamlUPTMIJIJI
1819
.."" . .. -
W telegraficznym skrócie
............................ .
ś niedawno o ę
wyczynie wojennym Polaka, kapi-
tana lotnictwa USA, który w cza-
sie bitwy o Midway ł bom-
bami ze swego samolotu dwa
polskie ę jeden lotniskowiec
i jeden transportowiec, ś
uszkodzil prawdopodobnie trzeci
ę - ą ż Dowództwo
lotnictwa USA ł w rozka-
zie kpt. Tokarza, ą
oficjalnie jego wielki sukces. Pra-
sa ń i polsko-amery-
ń ł szereg wzmianek
i wywiadów z kpt. Tokarzem,
ś ą jego ę
i ś ć ą Tokarz ma
obecnie 26 lat.
.. Dziennik Polski", 9 1X 1942 l.
.... ................... .
Od ł ż czasu ł
gazety, szczekaczki , plakaty i ulot-
ki ł ą nam ć ż Anglia
przed ą - na tylnych ł
kach, ż Anglia dla Stalina ł
ł Sikorskiego, ż Anglia zdra-
ł ę To ą Niemcy dla
"narodu parobków". ł co
innego ą ci sami Niemcy po
niemiecku, dla "narodu panów".
ą tam o ą sprzeczno-
ś i ź maskowanej wzajem-
nej ś Anglii i Rosji.
..Glos Polski", 10 VIII 1943 l.
W.:;I;m.9. .... ....... .. .. ............... .
Tragiczny splot ś czy
zbrodnicza ę wroga ę ł
bohaterski ż Tego, który ł
ę SYMBOLEM POLSKI
Ą który ą i zdecy-
ą ł ą ł Naród i ń
stwo Polskie ku odrodzeniu i lep-
szej ś jako ofiarny
i roztropny Sternik naszej Nawy
ń na falach wzburzo-
nego ą ż ę
wego. Jego ż energia
i ł ś ć Jego ą
rozum polityczny, Jego wielkie
ł Ojczyzny i ś
ł Go jako WODZA na
czele ę ą Na-
rodu Polskiego.
.. ś ć 8 VII 1943 l.
1820
Z ł czasu polska kon-
spiracja i partyzantka ą ż ulep-
ł swe struktury, upodabnia-
ą ę do regularnego wojska,
(AAN)
chód, przechodzi na ą ę uli-
cy. To umowny znak. Przejmuj e go
ż Dziembowska "Dewajtis".
Na ł odj azdu samochodu i ona
przechodzi przez ę Teraz Han-
na ń "Hanka",
ą kapel usz daje ł do
ę walki.
ę samochodowi z Kutsche-
ą ż ż swoim pojazdem ś
(Michal Issajewicz). ą na to
wykonawcy. ą "Lot"
i "Kruszynka" ł Poradzki).
Rozpoczyna ę kanonada, ż
zaczyna ć ż ł Zama-
chowcy ą ą ł Kutschery
i szybko ą dokumenty. Nie
ż ć ł
W wyniku ł "Lot", "Cichy",
"Olbrzym" i ś ą ranni. Ka-
nonada przybiera na sile. Zamachow-
cy ą ę ł (Kazimierz
Sott) rozpoczyna dramatyczne poszu-
kiwania bezpiecznego miejsca dla ran- ne ł Gestapo z Lublina, Ra-
nych. ż ż ą do umówionych wcze- domi a, Krakowa i Lwowa. Rozpo-
ś szpitali . Lecz tylko ż ranni zo- czyna ę poszukiwani e sprawców.
ą tam ę Zamachowcy Okupant jest ą ś ę ą na
ą ę ć do szpitala Prze- jednego z ż swoich dy-
mienienia ń na Pradze. Sa- gnitarzy. W odwecie Niemcy mor-
mochód postrzelany w akcji budzi na ą 300 ł ą zakaz
ulicy ę W szpitalu rannymi za- prowadzeni a po ś pojazdów
interesowali ę granatowi policjanci. przez Polaków. Jeden z Niemców
Tymczasem dwóch zamachowców " ł w tych dniach: ł
postanawia ć cenny dla ł ą z ą Jak
konspiracj i samochód na ę to - ę ni kt ż nie byl bezpiecz-
Most Ki erbedzia jest ż jednak ob- ny w Warszawie?! "
stawiony. ą ę potem Walka ł w nowe stadium.
ą z mostu w nurt ł Tak ą To dlatego w kil ka ę ź
ł i "Juno" (Zbigniew ę dowódcom wojskowym tak ł
Po akcji do Warszawy ą w sumie ł ć ę o wybu-
ś ą ę przez Niemców specjal- chu Powstania.
.: 194!-); ł .. .,.----_J --------.---------.. -
• ą byli tu ci Polacy, nie ę swoich rodaków" - mówi Szkot
z humorystycznego rysuknu zamieszczonego na ł tygodnika po-
wojennego Ż ł Polski ". Istotnie, ż ł Polscy pozostawili na
terenie Szkocji niezapomniany ś Wielu z nich ł tam na za-
wsze - jak gen. Maczek, który do ń ż ł w Edynburgu.
ć ż jednak propagandowy Ż ł Polski" nie ukazuje tu naj-
bardziej "chwalebnych" ł polskich - alkohol, hazard, rozpusta ...
(zbiOry prywallle)
Czuj duch Warszawo,
Patrz na lewo i prawo,
Czy ę nie ą na ulicy
Niemieccy "werbownicy".
Lecz przyjdzie taka chwila
Dla polskiego cywila,
Ż chwyci karabin do ę
ł za wszystkie ę I
..Nowy ń 19 IX 1942 r.
- y!!
ł miejsce tch6rzliwy napad
W ł Starego Miasta,
ż ą ł ę ś z Gestapo,
Nikczemny napad i basta I
Bowiem pan Oberscharffihrer,
Ż nie ł ć ż r6wno,
ł w ą ś tam ą ę
I ą ł ę ... ach, o g ...
Wnet ą ł ę
Najbardziej ż "Nazi"
I ł w ą ę ę
Wiecie, z Dunaju, ten Kazik.
Jest przewidziany na ś
ę siedzi do dyspozycji,
Zajmie ę nim ś
Dowódca SS i policji .
.. Demokrata" III 16, 21 11944 r.
1. Battledress wz. 1937/40 - na ł proporczyki w barwach danej ł ż • 2. Czarny naramiennik - honorowa
oznaka 1 DP za ś ć w kampanii ś i kampanii francuskiej • 3. Oznaka 1 Dywizji Pancernej • 4. ż
Virtuti Militari V kl. - zgodnie ze statutem ł ć noszony zawsze w ł ł • 5. Rynsztunek wz. 1937
• 6. Pistolet Colt 45 M 1911, regulaminowy • 7. Trzewiki oficerskie, przepisowe • 8. Serdak typu brytyjskiego - tzw.
"skóra" • 9. ę wzoru dla kierowców • 10. ł treningowy, fibrowy, dla wojsk pancernych, ą adap-
ę brytyjskiego ł górniczego • 11. ł AT Mk II, stalowy, w wersji motocyklowej • 12. ł Mk II, brytyjs-
ki, noszony w 1 Dywizji Pancernej ł przez piechurów i artylerzystów • 13. Spinacze wz. 1937