ΜΑΡΤΙΟΣ - ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΜΑΪΟΣ 2011

Ναυτική Επιθεώρηση
ΤΕΥΧΟΣ 576 - ΤΟΜΟΣ 171ος

ΤΡΙΜΗΝΙΑΙΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΠΙΤΕΛΕΙΟΥ ΝΑΥΤΙΚΟΥ • ΤΕΥΧΟΣ 576 • ΤΟΜΟΣ 171ος

100
χρόνια
Tαχ. Γραφείο

K.E.M.Π.ΑΘ.

Μάρτιος - Απρίλιος - Μάιος 2011

ΕΝΤΥΠΟ ΚΛΕΙΣΤΟ ΑΡ. ΑΔΕΙΑΣ 1918/04 Κ.Ε.Μ.Π.ΑΘ.
ΠΟΛΕΜΙΚΟ ΝΑΥΤΙΚΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΝΑΥΤΙΚΟΥ
Μαρκόνι 20, 104 47 ΑΘΗΝΑ
ΚΩΔΙΚΟΣ 1451

ΤΡΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚΔΟΣΗ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΠΙΤΕΛΕΙΟΥ ΝΑΥΤΙΚΟΥ

Περιεχόμενα
Αντιναύαρχος Δημήτριος Ελευσινιώτης Π.Ν.

Commander Chas. N. Robinson

Χαιρετισμός Α/ΓΕΝ στην αναμνηστική
έκδοση για τα 100 χρόνια του Αβέρωφ

Μετάφραση Αντιναύαρχος (ε.α.) Ι. Παλούμπης Π.Ν.

7

ΗλίαΣ ΝταλούμηΣ

Εισαγωγή

9

Δρ. Ζήσης Φωτάκης

Τεχνολογία, ναυτοσύνη και ιστορική συνέχεια:
Η περίπτωση του θωρακισμένου
καταδρομικού Γεώργιος Αβέρωφ
13

67

Έφεδρος Ανθπχος (Ο) Παναγιώτης Γέροντας Π.Ν.

Ιστορία του Θωρακισμένου
Καταδρομικού Γεώργιος Αβέρωφ

93

ΗλίαΣ ΝταλούμηΣ

Αντιναύαρχος ε.α. Ιωάννης Παλούμπης Π.Ν.

Ο Ναύαρχος Παύλος Κουντουριώτης

The Naval Annual 1914:
Ο Βαλκανικός Πόλεμος.
Επιχειρήσεις των Στόλων Ελλάδος
και Τουρκίας

35

Ο Αβέρωφ μέσα από
τον φωτογραφικό φακό

113

Αρχιπλοίαρχος ε.α. Παναγιώτης Γ. Αλούρδας Π.Ν.

Τα ναυπηγικά χαρακτηριστικά
του Θ/Κ Αβέρωφ

ΕΤΟΣ 88ο - ΤΕΥΧΟΣ 576 - ΤΟΜΟΣ 171ος
ΜΑΡΤΙΟΣ - ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΜΑΪΟΣ 2011
ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟΥ:
Υπηρεσία Ιστορίας Ναυτικού
Μαρκόνι 20 Βοτανικός - Αθήνα 10447
ΤΗΛ: 210-3484 233 • ΤΗΛ./ΦΑΞ: 210-3484 234
e-mail: yin1935@gmail.com
ΠΑΡΑΓΩΓΗ:
Βιβλιοσυνεργατική ΑΕΠΕΕ
ISSN 1105-6061
ΙΔΙΟΚΤΗΤΗΣ: ΓΕΝΙΚΟ ΕΠΙΤΕΛΕΙΟ ΝΑΥΤΙΚΟΥ
ΕΚΔΟΤΗΣ:
Υποναύαρχος Αθ. Παναγόπουλος Π.Ν.
Δ/ΝΤΗΣ ΣΥΝΤΑΞΗΣ:
Αρχιπλοίαρχος Βελ. Παππάς Π.Ν.

53

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΥΛΗΣ:
Αντιπλοίαρχος Μεν. Ανδριανόπουλος Π.Ν.
Υποπλοίαρχος (Ε) Σοφ. Μιχαηλίδου Π.Ν.
Σημαιοφόρος (Ε) Σπ. Σκουρτσίδης Π.Ν.
ΔΙΕΚΠΕΡΑΙΩΣΗ - ΣΥΝΔΡΟΜΕΣ: ΤΗΛ. 210-3484 243
Ανθυπασπιστής (ΤΗΛ) Νικ. Γαλάτης
Ετήσια Στρατ. Προσωπικού ε.ε. και ε.α., και
Πολιτικού Προσωπικού (Πολεμικού Ναυτικού):
10€
Eτήσια Ιδιωτών, Νομικών Προσώπων
12€
Ετήσια Εξωτερικού
40$ ΗΠΑ
Τιμή Τεύχους:
3€
ΓΝΩΣΤΟΠΟΙΗΣΗ: Οι απόψεις που εκφράζονται στη
«Ν.Ε.», είναι προσωπικές και δεν δεσμεύουν το Γενικό
Επιτελείο Ναυτικού, ούτε και ερμηνεύουν την πολιτική
ή τις αποφάσεις του.

ΕΞΩΦΥΛΛΟ Επιμέλεια: ΗΛΙΑΣ ΝΤΑΛΟΥΜΗΣ
ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ Φωτογραφία: Αθανασιοσ Παναγόπουλος, Αύγουστος 2010

Τύπος: Θωρακισμένο καταδρομικό
Ναυπήγηση: Cantiere Navale Fratelli Orlando,
Livorno, Ιταλία. Έναρξη: 1907, Καθέλκυση:
12.03.1910, Ένταξη: 16.05.1911.
Διαστάσεις: Μήκος: 140,82, πλάτος: 21,06, μέγιστο βύθισμα: 7,52 m.
Εκτόπισμα: 9.960 t κανονικό, 10.118 t με πλήρη
φόρτο.
Πρόωση: 2 τετρακύλινδρες παλινδρομικές ατμομηχανές τριπλής εκτόνωσης, με 22 λέβητες
Belleville και ισχύ 19.000 hp. 2 έλικες. Η κανονική χωρητικότητά του σε καύσιμο (άνθρακα)
ήταν 660 t και η μεγίστη 1.500 t.
Ταχύτητα: 22,5 κόμβοι. Το 1940 είχε μειωθεί
στους 16.
Οπλισμός: 1911-1926: Πυροβόλα: 4 (2x2) Armstrong των 9,2 in (234 mm)/45. 8 (2x4) Armstrong των 7,5 in (190 mm)/45. 16 (1x16)
Armstrong των 3in (76 mm ή 14 pdr). 2 (1x2)
αντιαεροπορικά Vickers των 3in (76 mm). 4
(1x4) των 47 mm (1 pdr). Τορπίλες: 3 τορπιλοσωλήνες υποβρύχιοι (2 πλευρικοί και 1 πρυμναίος) των 18 in (457 mm).
1926-1952: Πυροβόλα: 4 (2x2) Armstrong των 9,2
in (234 mm)/45. 8 (2x4) Armstrong των 7,5 in
(190 mm)/45. 8 (1x8) Armstrong των 3in (76
mm ή 14 pdr), 4 (1x4) αντιαεροπορικά Vickers των 3in (76 mm). 4 (1x4) αντιαεροπορικά
Bofors των 40mm. 6 (1x6) αντιαεροπορικά
Rheinmetall των 37mm. Προβολείς: 2 των 36
in (91.44 cm).
Θωράκιση: Στο σκάφος 8 – 20 cm. Στους πύργους/γέφυρα 17,8 cm. Στις αναχορηγίες του
κυρίου οπλισμού 25,3 cm.
Πλήρωμα: 670.

2

3

Χαιρετισμός Α/ΓΕΝ
στην αναμνηστική
έκδοση για
τα 100 χρόνια
του Αβέρωφ

Φέτος συμπληρώνονται 100 χρόνια από την ύψωση της σημαίας, τον κατάπλου στις ελληνικές θάλασσες και την ένταξη του Θωρακισμένου Καταδρομικού Αβέρωφ στον Ελληνικό Στόλο.
Το σημαντικό αυτό πλοίο, παράλληλα με το φιλόδοξο και ουσιώδες ναυτικό εξοπλιστικό πρόγραμμα που εξελίσσετο, υποστηριζόμενο από το Ελληνικό κράτος και τον εθνικό ευεργέτη Γεώργιο
Αβέρωφ, αντανακλούσε την πίστη της πολιτικής και της στρατιωτικής ηγεσίας, δηλαδή ότι η άμυνα
της πατρίδας απαιτούσε ένα ισχυρό Ναυτικό.
Συγχρόνως εξεδήλωνε την εμπιστοσύνη του ελληνικού λαού προς τα μόνιμα στελέχη και τα πληρώματα του Πολεμικού Ναυτικού τα οποία θα επάνδρωναν τα πλοία, που η πατρίδα θα τους εμπιστευόταν.
Η εμπιστοσύνη του ελληνικού λαού δικαιώθηκε πολύ γρήγορα. Μόλις ένα χρόνο μετά την άφιξη
του Αβέρωφ, το Πολεμικό Ναυτικό πρωταγωνίστησε στους Βαλκανικούς Πολέμους και αναδείχθηκε
σε κύριο παράγοντα εκδίωξης των Οθωμανών από τη Βαλκανική χερσόνησο, ύστερα από 600 χρόνια
παραμονής τους σ’ αυτήν, ενώ παράλληλα απελευθερώνονταν περιοχές και νησιά της χώρας μας.
Με τις εξαιρετικές μαχητικές του αρετές, καθοδηγούμενος από την αδάμαστη ορμητικότητα του
Ναυάρχου Παύλου Κουντουριώτη, ο Αβέρωφ ελευθέρωσε το Αιγαίο και έγινε το διαρκές σύμβολο της
ελληνικότητας του Αρχιπελάγους.
Ο Αβέρωφ ως αρχηγίδα του Στόλου δεν έπαψε να πρωτοστατεί στο Αιγαίο και με την παρουσία του
να επηρεάζει τη διαδρομή της ελληνικής ιστορίας ακόμα κι όταν η τεχνολογική εξέλιξη τον ξεπέρασε.
Κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και την αποδημία του Στόλου στη Μέση Ανατολή συμβόλισε, μαζί
με τα άλλα πλοία του Πολεμικού και του Εμπορικού Ναυτικού, την ελεύθερη πατρίδα.
Η επιστροφή του το 1944 μεταφέροντας την αυτοεξόριστη ελεύθερη ελληνική κυβέρνηση επικύρωσε την ήττα των φασιστικών δυνάμεων και την πολυπόθητη ελευθερία της χώρας ύστερα από
εκατόμβες θυσιών και ποταμούς αίματος.
Έκτοτε σηματοδοτούσε το υψηλό φρόνημα για τα στελέχη του ΠΝ και αποτελεί σύμβολο ελευθερίας για τον ελληνικό λαό.
Αυτόν ακριβώς τον ρόλο υπηρετεί και ως πλοίο Μουσείο από τα μέσα της δεκαετίας του 1980, όχι
μόνο για το Ναυτικό, αλλά για όλους τους Έλληνες που τον επισκέπτονται. Ιδιαίτερα για την νεολαία,
η δόξα του πλοίου αποτελεί πόλο έλξης και κίνητρο εκμάθησης της ναυτικής ιστορίας του τόπου.
Για τα σημερινά στελέχη του Πολεμικού Ναυτικού αποτελεί σύμβολο μνήμης και υπενθύμισης του
χρέους μας προς την ιστορία και την πατρίδα μας.
Αντιναύαρχος Δημήτριος Ελευσινιώτης ΠΝ
Αρχηγός Γενικού Επιτελείου Ναυτικού

6

7

Ο Αβέρωφ σε μια από τις πρώτες του φωτογραφίες μετά τον κατάπλου του στην Ελλάδα, έξω από το λιμάνι του Πειραιά.
(Φωτογραφία Αναστάσιου Γαζιάδη, Φωτογραφικό Αρχείο Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος)

Εισαγωγή
Του Ηλία Νταλούμη

8

9

Ο Αβέρωφ στη σημερινή του θέση. (Ηλίας Νταλούμης)

Τα 100α γενέθλια ενός πλοίου είναι ένα ασυνήθιστο φαινόμενο. Όταν μάλιστα το πλοίο αυτό έχει
συνδεθεί με την ιστορία ενός λαού, τότε το γεγονός αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Ο λόγος βεβαίως
για τα 100 χρόνια του θωρακισμένου καταδρομικού Γεώργιος Αβέρωφ.
Μιλώντας για τον Αβέρωφ, δύο πράγματα
θα πρέπει να έχουμε πάντοτε υπ’ όψη μας. Δύο
πράγματα που είναι άμεσα συνδεδεμένα με την
ύπαρξή του αλλά και με τη σύγχρονη ελληνική
Ιστορία. Το ένα είναι ότι όταν αποκτήθηκε, η
Ελλάδα βρισκόταν υπό τον Διεθνή Οικονομικό
Έλεγχο (ΔΟΕ) και οι εξοπλιστικές δαπάνες γίνονταν με φειδώ και περίσκεψη. Η οικονομική
δυσπραγία – μάλλον ενδημικό φαινόμενο για
την ελληνική Οικονομία – τον συνόδευσε σε ολόκληρο τον επιχειρησιακό του βίο. Τα πυρομαχικά
του αγοράστηκαν «με το σταγονόμετρο». Ας μην
ξεχνάμε ότι τα πρώτα του πραγματικά πυρά ο

10

Αβέρωφ τα έκανε στη ναυμαχία της Έλλης. Δεν
είναι και λίγες οι φορές που οι επισκευές των
μηχανών του ματαιώθηκαν επειδή απλώς δεν
υπήρχαν χρήματα. Ευτυχώς υπήρξε ο εκσυγχρονισμός του (1925 – 1927) κι έτσι επιβίωσε ως τις
ημέρες μας.
Το άλλο πράγμα είναι η τύχη του. Το ότι μετά
τον παροπλισμό του δεν οδηγήθηκε σε κάποιο
διαλυτήριο πλοίων, αν και τα χρήματα που θα
εισπράττονταν θα ήσαν αρκετά, οφείλεται και σ’
αυτήν. Άλλωστε είναι διαπιστωμένο ότι αρκετές
φορές στη διατήρηση ενός πλοίου παίζει ρόλο
και η τύχη. Δεν αρκεί, με άλλα λόγια, μόνον η
ιστορία του.
Απλό, κι οπωσδήποτε καταλυτικό, το παράδειγμα του Άρη του Τσαμαδού. Ένα μπρίκι που
ναυπηγήθηκε το 1807. Πήρε μέρος, εντατικά
και με επιτυχία, στον Αγώνα της Ανεξαρτησίας.
Αγοράστηκε από τον Καποδίστρια κι εντάχθηκε

στο Ναυτικό (ως το 1879 με το όνομα Αθηνά).
Χρησιμοποιήθηκε ως «Ναυτική Σχολή» – πρόδρομο της Σχολής Ναυτικών Δοκίμων – και ως
Σχολή Υπαξιωματικών. Τα τελευταία χρόνια του
19ου αιώνα και τα πρώτα του 20ου, σχεδόν όλοι
αναγνώριζαν την ιστορική – κι όχι μόνον – αξία
του Άρη. Κάποιοι όμως τον θεώρησαν αναλώσιμο. Έτσι λοιπόν φρόντισαν να γιορτάσουν
την 100στή επέτειο της κήρυξης του Αγώνα
της Ανεξαρτησίας, βυθίζοντας τον Άρη κοντά
στη νησίδα Κυρά, λίγο έξω από το Ναύσταθμο
Σαλαμίνας.
Στην περίπτωση του Αβέρωφ η τύχη ήταν με
το μέρος του. Από την αρχή. Αμέσως μετά τη ναυμαχία της Έλλης το πλήρωμά του, του κόλλησε
το παρατσούκλι: «Ο Τυχερός Μπάρμπα Γιώργης».
Καθόλου αδικαιολόγητα. Το πλοίο είχε εκτεθεί σε
σοβαρούς κινδύνους χωρίς να πάθει, ουσιαστικά, το παραμικρό. Πράγμα που επαναλήφθηκε
και στη ναυμαχία της Λήμνου. Το ίδιο και κατά
τις επιχειρήσεις του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου και
της Μικρασιατικής Εκστρατείας.
Όμως ο Αβέρωφ στάθηκε τυχερός όχι μόνον
απέναντι στους εχθρούς αλλά και απέναντι στους
εσωτερικούς αντιπάλους. Όπως, για παράδειγμα,
κατά το Κίνημα του 1935. Όντας το ισχυρότερο
πλοίο των κινηματιών – πρακτικά το αρχηγείο
τους – βομβαρδίστηκε από αεροπλάνα των
κυβερνητικών, χωρίς επιτυχία.
Σίγουρα πάντως ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος
ήταν αυτός που κατέδειξε, με τον πιο περίτρανο
τρόπο, πόσο τυχερό πλοίο είναι ο Αβέρωφ. Και
αν δεχτούμε την αναποτελεσματικότητα των
βομβαρδισμών της ιταλικής Regia Aeronautica,
οι καταστρεπτικές επιδρομές της γερμανικής
Luftwaffe δεν αφήνουν και πολλά περιθώρια
απόρριψης του παράγοντα τύχη του Αβέρωφ.
Αρκεί να θυμηθούμε την βύθιση των Ψαρών και
της Ύδρας, την αχρήστευση του Βασιλέα Γεωργίου – για να περιοριστούμε στα αντιτορπιλικά –
και των πολλών άλλων μικρότερων πολεμικών
αλλά και εμπορικών πλοίων. Να θυμηθούμε,

ακόμα, πως όταν στασίασε το πλήρωμά του, τον
πέρασαν μέσα από τα ναρκοπέδια του Σαρωνικού χωρίς να γνωρίζουν τους διαύλους. Και
η τύχη συνόδεψε τον Τυχερό Μπάρμπα Γιώργη
στη Μέση Ανατολή και στον Ινδικό, όπου βρέθηκε.
Η παρουσία του Αβέρωφ στις τελετές ενσωμάτωσης των Δωδεκανήσων δεν ήταν ζήτημα
τύχης. Κι αυτή έχει τα όριά της. Ήταν το φυσικό
επακόλουθο. Πώς μπορούσε άλλωστε να λείπει
από την ολοκλήρωση της σύγχρονης Ελλάδας;
Αν μη τι άλλο του το χρωστούσαν. Στο κάτω –
κάτω της γραφής είχε συμβάλει καθοριστικά σ’
αυτήν.
Στις σελίδες που ακολουθούν προσπαθούμε
να αναδείξουμε κάποια στοιχεία της προσωπικότητας του θωρακισμένου καταδρομικού Γεώργιος
Αβέρωφ.
Ο Δρ. Ζήσης Φωτάκης, λέκτορας Ναυτικής
Ιστορίας στη Σχολή Ναυτικών Δοκίμων έχει ως
αντικείμενο την: «Τεχνολογία, ναυτοσύνη και
ιστορική συνέχεια: Η περίπτωση του θωρακισμένου καταδρομικού Γεώργιος Αβέρωφ».
Το θέμα του Αντιναυάρχου ε.α. Ιωάννη
Παλούμπη ΠΝ είναι: «Ο Ναύαρχος Παύλος Κουντουριώτης». Μια μεγάλη προσωπικότητα του
σύγχρονου Ελληνισμού που μεγαλούργησε με
τον Αβέρωφ.
«Τα ναυπηγικά χαρακτηριστικά του Θ/Κ Αβέρωφ» μας αποκαλύπτονται από τον Αρχιπλοίαρχο εα Παναγιώτη Γ. Αλούρδα ΠΝ.
Στη συνέχεια, με τη βοήθεια του Αντιναυάρχου ε.α. Ιωάννη Παλούμπη ΠΝ, γνωρίζουμε την
άποψη των ξένων. Ο Chas. N. Robinson, στο The
Naval Annual του 1914, είχε γράψει: «Ο Βαλκανικός Πόλεμος. Επιχειρήσεις των Στόλων Ελλάδος
και Τουρκίας».
Ο Ανθυποπλοίαρχος Παναγιώτης Γέροντας
μας αφηγείται την «Ιστορία του Θωρακισμένου
Καταδρομικού Γεώργιος Αβέρωφ»
Τέλος ο υπογράφων παρουσιάζει τον «Αβέρωφ μέσα από τον φωτογραφικό φακό».

11

Τεχνολογία,
ναυτοσύνη και
ιστορική συνέχεια:
Η περίπτωση
του θωρακισμένου
καταδρομικού
Γεώργιος Αβέρωφ
Του Δρ. Ζήση Φωτάκη, λέκτορα Ναυτικής
Ιστορίας στη Σχολή Ναυτικών Δοκίμων

12

13

Η ναυτική ιστορία ενός έθνους αποτελεί, αναπόδραστα, ένα σύνθετο γνωστικό πεδίο, καθώς
εκφράζει αθροιστικά κοινωνικούς, οικονομικούς, διπλωματικούς, οπλικούς, στρατηγικούς
και επιχειρησιακούς παράγοντες στην πορεία
του χρόνου. Παρά όμως την πολυπλοκότητα
του γνωστικού αυτού αντικειμένου εμφανίζεται
ενίοτε και σε απλούστερες μορφές που δεν στερούνται ενδιαφέροντος ή βάθους. Για παράδειγμα, η επίδοση και οι ιδιαιτερότητες της δράσης
ορισμένων μονάδων του στόλου αποδίδουν,
ενίοτε, κομβικά σημεία της ναυτικής ιστορίας. Η
περίπτωση της εκατονταετούς ζωής του θωρακισμένου καταδρομικού Γεώργιος Αβέρωφ επιβεβαιώνει του λόγου το αληθές.

Η αγορά του Αβέρωφ, τα τεχνικά
χαρακτηριστικά του και η
αξιοποίησή τους κατά τους
Βαλκανικούς Πολέμους
Η αγορά του Αβέρωφ δεν αποτέλεσε έμπνευση
της στιγμής αλλά υπήρξε καρπός μακρόχρονων
ζυμώσεων που είχαν ως αντικείμενο τη βέλτιστη δυνατή συγκρότηση της δομής δυνάμεως
του ελληνικού πολεμικού ναυτικού. Οι ζυμώσεις
αυτές αποκρυσταλλώθηκαν το 1909 στο ότι
τα στρατηγικά, τεχνολογικά και επιχειρησιακά
δεδομένα ενός ενδεχόμενου ναυτικού πολέμου
στις ελληνικές θάλασσες απαιτούσαν την ένταξη
στον ελληνικό στόλο θωρηκτής μονάδας μεγάλης ταχύτητας για να μπορεί να καλύπτει ευχερέστερα όλα τα επιμέρους θέατρα ναυτικών
επιχειρήσεων.1 Η υλοποίηση του στόχου αυτού
αναλήφθηκε από το Κίνημα στου Γουδή (1909)
και συγκεκριμένα από τον πλοίαρχο Δαμιανό, τον
Υπουργό Ναυτικών της φιλικής προς το Κίνημα
κυβέρνησης Μαυρομιχάλη, και τον τμηματάρχη

1 Fotakis, Z., Greek Naval Strategy and Policy, 1910-1919, (Routledge: London and New York, 2005), σελ. 16-17. Ελληνικό
Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο, Αρχείο Δούσμανη, Φάκελο
4, Μελέτη 314, Αθήνα 7 Αυγούστου

14

υλικού του Υπουργείου αυτού, πλοίαρχο Γούδα.2 Οι δύο άνδρες προώθησαν την αγορά του
Αβέρωφ, του τρίτου πλοίου της σειράς Πίζα που
ναυπηγούσε ο ναυπηγικός οίκος Orlando, στο
Λιβόρνο της Ιταλίας, για το Ιταλικό Ναυτικό.3 Η
πρόθεση ορισμένων ελληνικών ναυτικών προσωπικοτήτων να προμηθευθεί το ελληνικό Πολεμικό Ναυτικό dreadnought αντί του Αβέρωφ4
καθώς και οι προσπάθειες της τουρκικής πλευράς να αποκτήσει η ίδια τον Αβέρωφ δεν είχαν
αποτέλεσμα.5 Η αγορά του Αβέρωφ υπήρξε αντίθετη και στη γερμανική πολιτική στην περιοχή,
καθώς αυτή, σε συνδυασμό με την επικράτηση
του Κινήματος στου Γουδή, ενέτεινε τις επιθετικές δυνατότητες της Ελλάδας και απομάκρυνε
την επιδιωκόμενη από τους Γερμανούς πώληση
γερμανικών ναυτικών μονάδων στη χώρα μας.6
Το Αβέρωφ τελικά αγοράσθηκε στην τιμή
των 22.300.000 χρυσών δραχμών, μια τιμή που
ήταν κατά δύο εκατομμύρια χαμηλότερη από
το ποσό που κατέβαλε η ιταλική κυβέρνηση για
το αδελφό πλοίο Πίζα.7 Το τίμημα της αγοράς
του Αβέρωφ εμφανίζεται ακόμα πιο ελκυστικό,
καθώς επέτρεπε την πραγματοποίηση σημαντικών μετατροπών στο αρχικό του σχέδιο, ώστε
να εξυπηρετηθούν καλύτερα οι ελληνικές ανάγκες.8 Το ένα πέμπτο της απαιτούμενης δαπάνης
καλύφθηκε από το κληροδότημα του ζάπλουτου
Έλληνα Αιγυπτιώτη Γεωργίου Αβέρωφ, που είχε
προβλέψει κι αυτή ακόμα την ανάγκη του πενόμενου, μα εθνικά φιλόδοξου, ελληνικού βασιλείου στο γύρισμα του 20ου αιώνα. Απόρροια της

2 Σκριπ, Ο Ναυτικός Πόλεμος του 1912-1913 (Αθήνα, 1914), σελ.
12
3 Σταθάκης, Ν., Θ/Κ “Γ.ΑΒΕΡΩΦ”, Χρονικό του Θωρηκτού της
Νίκης (Εκδόσεις Πολεμικού Ναυτικού: Αθήνα, 1987), σελ. 61
4 Θεοφανίδης, Ι., Ιστορία του Ελληνικού Ναυτικού 1909-1913 (2η
έκδοση, Σακελλάριος: Αθήνα, 1925), σελ. 30
5 Σταθάκης, Θ/Κ “Γ.ΑΒΕΡΩΦ”, σελ. 61
6 Fotakis, Greek Naval Strategy and Policy, 1910-1919, σελ. 23.
Μεταξάς, Ι., Το Προσωπικό του Ημερολόγιο, τομ. 3, σελ. 40
7 Σταθάκης, Θ/Κ “Γ.ΑΒΕΡΩΦ”, σελ. 61
8 Ministère des Affaires Etrangères, Nouvelle Série, Grèce,
Φάκελος 39, Arene προς Pichon, Αθήνα 10 Μαΐου 1910

Η καθέλκυση του Αβέρωφ, στις 12 Μαρτίου 1910, ήταν ένα σημαντικό γεγονός όχι μόνο για το Πολεμικό Ναυτικό αλλά
και για τα ναυπηγεία Orlando στο Λιβόρνο. (Φωτογραφικό αρχείο Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος).

δωρεάς του υπήρξε και η ονομασία του πολεμικού αυτού πλοίου.
Το ελληνικό θωρακισμένο καταδρομικό καθελκύσθηκε στις 12 Μαρτίου 1910 και παραλήφθηκε στις 16 Μαΐου 1911, λόγω των χρονοβόρων μετατροπών που χρειάστηκε να γίνουν από
το αρχικό σχέδιο. Αμέσως μετά την παραλαβή
του, εστάλη στην Αγγλία για να αντιπροσωπεύσει τη χώρα μας στις εορτές στέψης του Γεωργίου Ε΄, στο Πόρτσμουθ αλλά και για να εφοδιαστεί με πυρομαχικά. Με κυβερνήτη όμως τον
πλοίαρχο Δαμιανό προσάραξε σε ύφαλο στις 19
Ιουνίου 1911 και χρειάστηκε να δεξαμενιστεί.
Το ατυχές αυτό γεγονός έδωσε αφορμή για την
εκδήλωση της πρώτης από τις στάσεις που γνώρισε το πλοίο στις αρχικές δεκαετίες του βίου
του. Λόγω της δυσαρέσκειας του πληρώματος,
ο Δαμιανός αντικαταστάθηκε από τον πλοίαρχο
Παύλο Κουντουριώτη που πέτυχε να αποκαταστήσει ταχύτατα την τάξη. Η επιτυχία του αυτή
τον βοήθησε να αναδειχθεί στόλαρχος του

Πολεμικού Ναυτικού κατά τους Βαλκανικούς
Πολέμους.
Την 1η Σεπτεμβρίου 1911 ο Αβέρωφ κατέπλευσε στον Πειραιά και λίγο αργότερα κατευθύνθηκε με τον υπόλοιπο ελληνικό στόλο στον
Παγασητικό όπου έλαβαν χώρα μεγάλα γυμνάσια
υπό την εποπτεία της Αγγλικής Ναυτικής Αποστολής. Κατά τη διάρκεια αυτών επισημάνθηκαν
σημαντικά περιθώρια βελτίωσης του ελληνικού
στόλου γενικότερα και του Αβέρωφ ειδικότερα,
μιας και σκοπός ήταν να χρησιμεύσει το πλοίο
αυτό ως πρότυπο εσωτερικής οργάνωσης.9 Στο
έτος που μεσολάβησε από τα μεγάλα γυμνάσια
του στόλου στο Βόλο ως την έναρξη του Πρώτου Βαλκανικού Πολέμου σημειώθηκαν εργώδεις
προσπάθειες εκγύμνασης του Πολεμικού Ναυτικού. Ο Αβέρωφ μάλιστα θεωρήθηκε αναγκαίο
να σταλεί για επισκευές στην Μάλτα από την
9 Σταθάκης, Θ/Κ “Γ.ΑΒΕΡΩΦ”, σελ. 61. Fotakis, Greek Naval
Strategy and Policy, σελ. 34

15

Ο Αβέρωφ και τα θωρηκτά Σπέτσαι – αριστερά – και Ψαρά, στο Βόρειο Αιγαίο σε περιπολία κατά τη διάρκεια των Βαλκανικών Πολέμων. (Φωτογραφικό αρχείο Θ/Κ Αβέρωφ).
Τα θωρηκτά Ύδρα – σε πρώτο πλάνο – και Σπέτσαι ήσαν οπωσδήποτε απαρχαιωμένα την περίοδο των Βαλκανικών
Πολέμων. (Φωτογραφικό αρχείο Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος).

εντατική χρήση που του έγινε τότε. Τελικά όμως
δεν εστάλη λόγω της πολιτικής ρευστότητας στα
Βαλκάνια και τον κόσμο.10
Παρά την εντατική εκγύμναση του Αβέρωφ
δεν έγιναν γυμνάσια πραγματικών πυρών πριν
τους Βαλκανικούς Πολέμους, καθώς ήταν εφοδιασμένο με τα μισά μόνο από τα προβλεπόμενα αποθέματα πυρομαχικών του, μέχρι και τον
πρώτο ενάμιση μήνα του Α΄ Βαλκανικού Πολέμου. Η κατασκευή των υπόλοιπων πυρομαχικών
καθυστέρησε λόγω των ιδιαίτερα απαιτητικών
ποιοτικών προδιαγραφών που έθεσαν οι ελληνικές ναυτικές αρχές και, πιθανόν, λόγω των κερδοσκοπικών τάσεων των Βρετανών κατασκευαστών
τους.11 Συνέπεια της ελλιπούς πυροβολικής εκγύμνασης του πληρώματος του Αβέρωφ υπήρξε η

10 Ακρόπολις, Επιθεώρησις της Σχολής των Δοκίμων υπό του
κ. Τώφφνελ, 5 Μαΐου 1911, σελ. 3
11 Fotakis, Greek Naval Strategy and Policy, σελ. 46. Cambridge
University Library, Vickers Ltd. MSS, Φάκελος 1008, Zaharoff
προς Vickers, 1 Σεπτέμβριος 1911. Σκριπ, Ο Ναυτικός Πόλεμος του 1912-1913, σελ. 60

16

εμπλοκή στα κλείστρα των πυροβόλων του πλοίου στην κρισιμότερη καμπή της ναυμαχίας της
Έλλης.12
Στο ξεκίνημα των Βαλκανικών Πολέμων και
καθ’ όλη τη διάρκειά τους ο Αβέρωφ υπήρξε η
ισχυρότερη και πλέον σύγχρονη ναυτική μονάδα
μεταξύ των εμπολέμων. Το πυροβολικό του αποτελούνταν από 4 πυροβόλα των 23,4 εκατοστών
σε δύο δίδυμους πύργους κατά το διάμηκες από
πλώρης μέχρι πρύμνης και 8 πυροβόλα των 19
εκατοστών σε 4 δίδυμους πύργους, δύο σε κάθε
πλευρά στο μέσο και 14 ταχυβόλα των 7.5 εκατοστών.
Κάθε πύργος ήταν ανεξάρτητος από τους
άλλους, είχε δική του αποθήκη πυρομαχικών
και μέσα ανέλκυσής των. Με τη διασπορά αυτή
των πύργων επιτεύχθηκε επωφελής αμυντική και
επιθετική διάταξη του πυροβολικού του Αβέρωφ,
καθώς μπορούσε να συγκεντρώσει 8 ταχυβόλα

12 Σταθάκης, Θ/Κ “Γ.ΑΒΕΡΩΦ”, σελ. 348

κατά πλευρά, ανά τέσσερα από κάθε διαμέτρημα
σε εκ παρατάξεως ναυμαχία.
Διέθετε επίσης, σε περίπτωση δίωξης ή
φυγής από το πεδίο της μάχης, ανά έξι ταχυβόλα από τα οποία τα δύο ήταν των 23,4 εκατοστών. Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι με την
έναρξη της ναυμαχίας το πλήρωμα κάθε πύργου τάσσονταν στις προκαθορισμένες θέσεις
μάχης, καλυμμένο και προστατευμένο από
θώρακες.
Οι θωρηκτές πόρτες του κεντρικού τεθωρακισμένου διαμερίσματος του σκάφους έκλειναν
ερμητικά, ενώ οι πυροβολητές κάθε πύργου
μάχονταν αγνοούντες τα διαδραματιζόμενα
στους άλλους πύργους. Εάν η τύχη των όπλων
ήταν δυσμενής για έναν από τους πύργους του
Αβέρωφ αγνοούνταν το γεγονός αυτό στους
υπόλοιπους και οι άνδρες που μάχονταν μέσα σ’
αυτούς δεν επηρεάζονταν από την ηθική εντύπωση που αναπόδραστα θα δημιουργούνταν
από τη γνώση της καταστροφής των άλλων
πυροβόλων του πλοίου και του θανάτου των
συντρόφων τους.
Ο Αβέρωφ διέθετε επίσης τρεις υποβρύχιους

τορπιλοβλητικούς σωλήνες. Δύο πλευρικούς κι
έναν πρυμναίο. Την άμυνα του πλοίου αποτελούσε ζώνη χαλύβδινου θώρακα άριστης κατασκευής, που εκτείνονταν σε όλο το μήκος του
σκάφους από πρώρας έως πρύμνης, είχε πάχος
8 ιντσών στο μέσο του, λεπτύνονταν κανονικά
και αποκτούσαν πάχος 3.5 ιντσών στην πλώρη
και την πρύμνη. Η ζώνη αυτή στο μέσο του πλοίου συνεχίζονταν από κεντρική και περίκλειστη
θωράκιση που εκτείνονταν μέχρι το ανώτατο
κατάστρωμά του και της οποίας το πάχος από 8
ίντσες ελαττώνονταν κανονικά μέχρι του ανώτατου σημείου της σε 6.5 ίντσες. Η κεντρική αυτή
θωράκιση αποτελούσε το οχυρό του πλοίου στο
οποίο κατέφευγε το πλήρωμά του κατά τη διάρκεια της ναυμαχίας και το οποίο περιέκλειε κάθε
ουσιώδες κινητήριο ή μαχητικό μέσο του πλοίου. Εξαιτίας της αμυντικής διάταξης του Αβέρωφ
δεν υπέστη το πλήρωμά του μεγάλες ανθρώπινες
απώλειες στις ναυμαχίες της Έλλης (3 Δεκεμβρίου 1912) και της Λήμνου (5 Ιανουαρίου 1913).
Μάλιστα, με την εξαίρεση του ανθυποπλοιάρχου
Γκούρα Μάμουρη, όλοι όσοι τραυματίσθηκαν ή
φονεύθηκαν κατά τις ναυμαχίες αυτές βρίσκο-

17

Ο Αβέρωφ κατά τη διάρκεια κάποιου δεξαμενισμού του. διακρίνεται καθαρά η έξοδος του πρυμνιού τορπιλοσωλήνα.
(Φωτογραφικό αρχείο Θ/Κ Αβέρωφ).

Ο Αβέρωφ – στην άκρη δεξιά – μαζί με άλλα πλοία του Στόλου, στο Φάληρο κατά τη διάρκεια κάποιας Ναυτικής Εβδομάδας. Η φωτογραφία έχει τραβηχτεί από το Ναυτικό Όμιλο, στην Καστέλα του Πειραιά. Η έλλειψη στέμματος στη σημαία
σημαίνει ότι η φωτογράφηση έγινε πριν το 1935. (Φωτογραφικό αρχείο Θ/Κ Αβέρωφ).

νταν εκτός του οχυρού. 13
Κι ενώ η θωράκιση και ο τορπιλικός εξοπλισμός του σκάφους κατέστησαν σταδιακά παρωχημένοι, καθώς δεν υπέστησαν σοβαρές τροποποιήσεις από τη ναυπήγησή του και μετά,14
το πυροβολικό του Αβέρωφ τροποποιήθηκε
σημαντικά σε τρεις, κυρίως, επιμέρους φάσεις. Η
πρώτη αφορούσε τις επισκευές των ζημιών που
υπέστησαν τα πυροβόλα του Αβέρωφ στους Βαλκανικούς πολέμους. Οι επισκευές αυτές έλαβαν
χώρα στο Ναύσταθμο Σαλαμίνας, την επαύριο
των Βαλκανικών Πολέμων. Η δεύτερη αφορούσε, κυρίως, την τοποθέτηση στους πύργους των
πυροβόλων των 23,4 εκατοστών, υδραυλικών
κινητήρων ανοίγματος κλείστρων και έγινε στη

σης και απόστασης μεταβιβάζονταν αυτόματα
από τον κατευθυντήρα μέχρι και τους πύργους.
Με τον τρόπο αυτό περιορίζονταν σημαντικά τα
ανθρώπινα σφάλματα και επιτυγχάνονταν ακόμα
πιο συγκεντρωτική και ακριβής βολή.16
Αξίζει τέλος να σημειωθεί ότι με την εμφάνιση
του αεροπορικού όπλου, από τον Α΄ Παγκόσμιο
Πόλεμο και μετά, αντικαταστάθηκαν σταδιακά
τα ελαφρά ταχυβόλα του Αβέρωφ από αντίστοιχα
αντιαεροπορικά. Η αντικατάσταση αυτή αναπόδραστα τροποποίησε και τους τομείς πυρός του
πυροβολικού του πλοίου.17
Ο τύπος του Αβέρωφ υπήρξε αναμφίβολα
ενδιαφέρων και μάλλον υπερείχε των αντιπάλων

13 Σταθάκης, Θ/Κ “Γ.ΑΒΕΡΩΦ”, σελ. 62. Σκριπ, Ο Ναυτικός Πόλεμος του 1912-1913, σελ. 9-11
14 Σταθάκης, Θ/Κ “Γ.ΑΒΕΡΩΦ”, σελ. 334-336

18

Μάλτα το 1920. Η τρίτη και κυριότερη φάση της
τροποποίησης του πυροβολικού του Αβέρωφ
έλαβε χώρα κατά τη μετασκευή του πλοίου στη
Γαλλία μεταξύ του 1925 και του 1927 όπου έγιναν
εκτεταμένες αλλαγές στο Σύστημα Διεύθυνση
Βολής του.15
Οι αλλαγές αυτές είχαν ως αποτέλεσμα την
επίτευξη αποτελεσματικής πειθαρχίας πυρός,
αφού η υπόδειξη γινόταν πλέον άμεσα από τον
κατευθυντήρα, τον οποίον και ακολουθούσαν
οι πύργοι και η πυροδότηση εκτελούνταν κατά
ομοβροντίες, συγκεντρωτικά από τον κατευθυντήρα, για όλους συγχρόνως τους πύργους. Άλλο
βασικό πλεονέκτημα των αλλαγών αυτών ήταν
ότι υπολογίζονταν με ακρίβεια όλες οι απαιτούμενες διορθώσεις βολής, τα δε στοιχεία διόπτευ-

15 Ο.π., σελ. 310-311, 349

16 Ο.π., σελ. 352
17 Ο.π., σελ. 324-325. Φωκάς Δ.Γ., Έκθεσις επί της Δράσεως

του Β. Ναυτικού κατά τον Πόλεμον 1940-1944 (Ιστορική
Υπηρεσία Βασιλικού Ναυτικού: Αθήνα, 1953) τομ. Α,
σελ. 62

τουρκικών θωρηκτών. Πρέπει όμως να σημειωθεί ότι το πλοίο αυτό δεν ήταν αρκετά ισχυρό
για μάχη εκ παρατάξεως. Η θωράκισή του ήταν
ανάλογη προς τον οπλισμό του. Η μεγάλη του
δε ταχύτητα, 24 κόμβοι, συντέλεσε στην ασθενέστερη θωράκισή του. Αν επρόκειτο να έχει
απέναντί του πυροβόλα των 30 ή των 36 εκατοστών, που έφεραν τα dreadnought της εποχής,
θα ήταν δυνατό να διατρηθεί εύκολα ο θώρακάς
του, ακόμα και από μεγάλες αποστάσεις κατά τις
οποίες τα πυροβόλα του δεν θα μπορούσαν καν
να βάλουν ή κι αν έβαλαν, η βολή τους δε θα ήταν
δραστική.18
Παρόμοιο πρόβλημα αντιμετώπιζε ο Αβέρωφ
και από το κύριο πυροβολικό των, πρώην γερμανικών, τουρκικών θωρηκτών Μπαρμπαρός και

18 Σκριπ, Ο Ναυτικός Πόλεμος του 1912-1913, σελ. 12

19

Το πλήρωμα του Αβέρωφ φωτογραφημένο στο πρόστεγο του πλοίου. Από τη στολή των αξιωματικών μπορούμε να
συμπεράνουμε ότι η φωτογράφηση έγινε πριν το 1938. (Φωτογραφικό αρχείο Θ/Κ Αβέρωφ).

Τοργκούτ και είναι γεγονός ότι κατά την έναρξη
της ναυμαχίας της Έλλης έγινε ανεπιτυχής προσπάθεια από τα τουρκικά θωρηκτά αξιοποίησης
του μεγαλύτερου βεληνεκούς του κύριου οπλισμού των.19
Το πώς αντιμετώπισε η ελληνική ναυαρχίδα
την τουρκική πρόκληση στη ναυμαχία αυτή είναι
γνωστό. Δεν είναι όμως εξίσου γνωστό ότι η αντιμετώπιση αυτή αποτελούσε την εφαρμογή της
Ναυτικής Τακτικής που διδάσκονταν στη Σχολή
Ναυτικών Δοκίμων το ακαδημαϊκό έτος 19101911, από τον υποπλοίαρχο Πελοπίδα Τσουκαλά.
Πιο συγκεκριμένα, ο Τσουκαλάς υποστήριζε

19 Ο.π., σελ. 255

20

ότι αν ο Αβέρωφ ήθελε οπωσδήποτε να ναυμαχήσει θα πρέπει να πλησιάσει «…εις την απόστασιν
εις ην η βολήν του θα είναι αποτελεσματική κατά
του θώρακος του Τουρκικού. Θα εισέλθη δηλαδή
εις την επικίνδυνον δι’ αυτόν ακτίναν του αντιπάλου
πριν ή το Τουρκικόν εισέλθη εις την επικίνδυνον
ακτίνα του Αβέρωφ. Η μεγάλη επομένως απόστασις
είναι μειονεκτική δια τον Αβέρωφ και πρέπει όσο το
δυνατόν ταχύτερον να την ελαττώση. Οσονδήποτε
παράδοξος κι αν φαίνεται ο τρόπος ούτος, είναι ο
μόνος παρουσιάζων πιθανότητας επιτυχίας διότι
είναι ο μόνος επιτρέπων την πλεονεκτικήν χρησιμοποίησιν του καλύτερού του πυροβολικού.
Όπως συχνότατα συμβαίνει εις τον πόλεμον,
η θαραλλέα αυτή λύσις είναι και η φρονιμοτέρα,
διότι η έντασις του πυρός είναι πραγματική προ-

στασία. Δια ταύτης παύει το εχθρικόν πυρ, ενώ ο
θώραξ εν μέρει μόνον μας προφυλάσσει, αφού δεν
είναι δυνατόν να υπάρχη παντού. Προφανώς η υπεροχή του πυροβολικού του Αβέρωφ δεν θα θέσει
στιγμιαίως εκτός μάχης τα πυροβόλα του Τουρκικού, από σχετικώς όμως μικράς αποστάσεως τα
πλείστα των βλημάτων του θα είναι επιτυχή και
θα παραγάγουν το αποτέλεσμα δρακός άμμου ήν
δέχεται είς εις το πρόσωπον. Οι Τούρκοι σκοπευταί
θα εκθαμβωθώσι και η βολή των θα γίνει αβεβαία,
πριν ή προφθάσουν να αναλάβουν την ψυχραιμίαν των, το πυρ θα έχει επιτελέσει το έργον του.
Ούτω η υπεροχή του πυρός θα γίνεται έτι μάλλον
και μάλλον καταφανής δια να επιφέρη την ολοτε
λή διακοπήν του εχθρικού πυρός…..Δια την ειδικήν περίπτωσιν του Αβέρωφ, υπάρχει εις επιπλέον
σοβαρός λόγος εκλογής μικρών αποστάσεων, ο
οπλισμός του δια πυροβόλων των 19 εκατοστών
άτινα μόνον από μικράς αποστάσεως δύνανται να
έχωσι αποτελεσματική βολήν κατά πλοίου ισχυρώς
τεθωρακισμένου.»20
Ολοκληρώνοντας την επιχειρηματολογία
του υπέρ μιας εξαιρετικά επιθετικής χρήσης του
πυροβολικού του Αβέρωφ ο Τσουκαλάς προέτρεψε εμφαντικά τον μέλλοντα ηγέτη του Πολεμικού
Ναυτικού με τα ακόλουθα λόγια «Ας σημειώσωμεν
επίσης ότι η εμφάνιση ναυτικής τινός προσωπικότητας εσημειώθη πάντοτε από τις σμικρότερες των
αποστάσεων. Ο λόγος είναι απλούς. Ο επιθυμών να
κερδίσει ριψοκινδυνεύει.»21
Πιθανότατα επηρεασμένος από την επιχειρηματολογία του Τσουκαλά ο Κουντουριώτης,
που είχε άλλωστε διατελέσει διοικητής της Σχολής Ναυτικών Δοκίμων, λίγους μόλις μήνες πριν
την έκδοση του εγχειριδίου του Τσουκαλά,22 την
ακολούθησε πιστά στην ναυμαχία της Έλλης
αποσπώντας τον Αβέρωφ από τον υπόλοιπο
20 Τσουκαλάς, Π., Μαθήματα Ναυτικής Τακτικής (Σχολή Ναυτικών Δοκίμων: Πειραιάς, 1910-1911), σελ. 128-129
21 Ο.π., σελ. 129
22 Μεζιβίρης, Γ., Τέσσαρες Δεκαετηρίδες εις την Υπηρεσία του
Βασιλικού Ναυτικού, (Αθήνα, 1971), σελ. 4

ελληνικό στόλο και καταδιώκοντας μόνος του
τον αντίπαλο στόλο από εξαιρετικά μικρές αποστάσεις, μέχρι τον επανάπλου του τελευταίου
πίσω από τα Στενά, στο ασφαλές ορμητήριο του
Ναγαρά.
Ο εξαιρετικά ριψοκίνδυνος χαρακτήρας
της καταδίωξης του τουρκικού στόλου από τον
Αβέρωφ στη ναυμαχία αυτή και η σχετική αντίδραση που γεννήθηκε στην Αθήνα, οδήγησε τον
Κουντουριώτη στο να χειρίσει συντηρητικότερα τον Αβέρωφ κατά τη ναυμαχία της Λήμνου,
τηρώντας μεγάλες σχετικά αποστάσεις από τον
αντίπαλο.
Και στη δεύτερη ναυμαχία η ελληνική ναυαρχίδα εξανάγκασε τον τουρκικό στόλο να υποχωρήσει με μεγάλες ζημιές, εκτελώντας μαιάνδρους
εκατέρωθεν της τουρκικής γραμμής ούτως ώστε
οι πύργοι και των δύο πλευρών του να έχουν
τομέα βολής. Η έκταση όμως των ζημιών που προκάλεσε στον αντίπαλο, στη ναυμαχία της Λήμνου,
δεν πήρε ολοκληρωτικές διαστάσεις λόγω της
μειωμένης ρηκτικής ικανότητας των βλημάτων
του Αβέρωφ, απόρροια της μεγάλης απόστασης
που το χώριζε από τα αντίπαλα πλοία.23

Η πολεμική δεκαετία
Αύγουστος 1913 – Ιούλιος 1923
Οι δυνατότητες του Αβέρωφ πριν την έκρηξη των
Βαλκανικών Πολέμων αλλά και η πανηγυρική
επιβεβαίωση αυτών κατά τη διάρκειά τους, όχι
μόνο στις προαναφερθείσες ναυμαχίες αλλά και
στις άλλες επιχειρήσεις που αυτό συμμετείχε,24
οδήγησαν τον τότε πρωθυπουργό της Ελλάδας
23Υπάρχει μία εξαιρετικά πλούσια βιβλιογραφία σχετικά με την
εξέλιξη των δύο ναυμαχιών. Δείτε, μεταξύ άλλων, Σκριπ, Ο
Ναυτικός Πόλεμος του 1912-1913, σελ. 242-260, 289-307 &
Θεοφανίδης, Ιστορία του Ελληνικού Ναυτικού 1909-1913, σελ.
150-160, 180-196. Τσουκαλάς, Μαθήματα Ναυτικής Τακτικής,
σελ. 127. Σταθάκης, Θ/Κ “Γ.ΑΒΕΡΩΦ”, σελ. 363
24 Μεταξύ άλλων το Σκριπ, Ο Ναυτικός Πόλεμος του 1912-1913,
και το Θεοφανίδης, Ιστορία του Ελληνικού Ναυτικού 19091913 βρίθουν από σχετικές αναφορές. Για μια ευσύνοπτη
παρουσίαση των κυριότερων εξ αυτών βλέπε Σταθάκης,
Θ/Κ “Γ.ΑΒΕΡΩΦ”, σελ. 295-297

21

Ελευθέριο Βενιζέλο, τον Υπουργό Ναυτικών Κωνσταντίνο Δεμερτζή και τον αρχηγό της δεύτερης
Αγγλικής Ναυτικής Αποστολής στην Ελλάδα,
υποναύαρχο Mark Kerr, να προσανατολισθούν
στην αγορά δύο (Βενιζέλος) ή τριών (Δεμερτζής,
Kerr) παρόμοιων πλοίων.25
Η επικείμενη όμως ένταξη στον τουρκικό
στόλο δύο, τουλάχιστον, dreadnought, η προτίμηση της μεγάλης πλειονοψηφίας των Ελλήνων
αξιωματικών του Ναυτικού για τον τύπο αυτό
του πλοίου και η διπλωματική σημασία της πρόσκτησης dreadnought από το Πολεμικό Ναυτικό
οδήγησε την κυβέρνηση Βενιζέλου σε αγωνιώδη
αναζήτηση θωρηκτών, πολύ ισχυρότερων από τη
ναυαρχίδα του ελληνικού στόλου.26
Εν αναμονή της ένταξης στον ελληνικό στόλο το καλοκαίρι του 1914 των δύο αμερικανικών pre-dreadnought που αγόρασε η ελληνική
κυβέρνηση, αλλά και των δύο dreadnought που
είχε αυτή παραγγείλει σε γερμανικά και γαλλικά
ναυπηγεία, το θωρακισμένο καταδρομικό Αβέρωφ συνέχισε να αποτελεί την κύρια δύναμη
κρούσης του Πολεμικού Ναυτικού. Αποτέλεσε
επίσης ιδεώδη κινούμενο στόχο για την επιθετική εξάσκηση του ελληνικού ελαφρού στόλου
και της ναυτικής αεροπορίας. Σε αυτήν απέδιδε
ιδιαίτερη έμφαση η Αγγλική Ναυτική Αποστολή
και η κυβέρνηση Βενιζέλου, καθώς εξυπηρετούσε την αντιμετώπιση της απειλής του ολοένα
ενισχυόμενου τουρκικού θωρηκτού στόλου και
τη στενότερη ναυτική συνεργασία της Ελλάδας
με την Αντάντ στους νευραλγικούς χώρους της
Κεντρικής και της Ανατολικής Μεσογείου.27
Η έναρξη του Α΄ Παγκόσμιου Πολέμου και η
πρώτη διετία αυτού αποτέλεσαν για τον Αβέρωφ
μια εργώδη περίοδο, κύρια έκφανση της οποίας
ήταν η συμμετοχή του στη φρούρηση της εξό-

δου των Δαρδανελίων, τους τελευταίους μήνες
του 1914 – μαζί με τον ελληνικό στόλο και μοίρα
του αγγλικού – από τον αντίπαλο γερμανο-τουρκικό στόλο που καιροφυλακτούσε πίσω από τα
Στενά.28 Επιπλέον, συνεχίστηκαν τα εντατικά
ναυτικά γυμνάσια του Αβέρωφ, ενώ λειτούργησε
και ως θαλαμηγός προσωπικοτήτων. Συχνά περιέπλεε την Πελοπόννησο ως την Κόρινθο κι από
εκεί παραλάμβανε προσωπικότητες, που είχαν
φτάσει οδικώς, για να τις μεταφέρει στην Κέρκυρα. Το σύνολο των λειτουργιών αυτών καταπονούσαν το πλοίο.29
Η ανεμπόδιστη κατάληψη της Ανατολικής
Μακεδονίας από τους Γερμανο-Βουλγάρους το
καλοκαίρι του 1916 και η εκδήλωση του Κινήματος της Εθνικής Άμυνας, το Σεπτέμβριο του ίδιου
έτους, έθεσε σε τροχιά σύγκρουσης τις από καιρό
γερμανόφιλα ουδετερόφιλες αρχές του ελληνικού κράτους, με την Αντάντ.
Η ναυτική πίεση της τελευταίας επί του ελληνικού κράτους κορυφώθηκε τον Οκτώβριο του
1916 όταν μοίρα του γαλλικού στόλου κατέλαβε
το Ναύσταθμο Σαλαμίνας και πέτυχε τον παροπλισμό των θωρηκτών του ελληνικού στόλου,
του Αβέρωφ συμπεριλαμβανομένου. 30
Μετά την αποπομπή από τον ελληνικό θρόνο
του Βασιλιά Κωνσταντίνου από τους συμμάχους,
την επανένωση της Ελλάδας υπό το Βενιζέλο
και την έξοδό της στον πόλεμο στο πλευρό της
Αντάντ ο ελληνικός στόλος επαναδραστηριοποιήθηκε.31
Η αριθμητική ανεπάρκεια όμως των πληρωμάτων του, λόγω του εθνικού διχασμού οδήγησε,
μεταξύ άλλων, στο να αρχίσει ο Αβέρωφ να αποκτά πολεμική οργάνωση μόλις τον Απρίλιο του
1918. Την 12η Ιουλίου 1918 το ελληνικό θωρακισμένο καταδρομικό κατέπλευσε στο Μούδρο,

25 Fotakis, Greek Naval Strategy and Policy, σελ. 35, 83-84
26 Ο.π., σελ. 87-97
27 Ο.π., σελ. 51-65, 78-82 & Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό
Αρχείο, Αρχείο Οικονόμου, Φάκελος 1, Ημερολόγιο Γυμνασίων Αύγουστος-Νοέμβριος 1914

28 Fotakis, Greek Naval Strategy and Policy, σελ. 106-109
29 Σταθάκης, Θ/Κ “Γ.ΑΒΕΡΩΦ”, σελ. 363
30 Fotakis, Greek Naval Strategy and Policy, σελ. 129-131
31 Ο.π., σελ. 134-135, 141-142

22

Ο Αβέρωφ αγκυροβολημένος στο Ναύσταθμο Σαλαμίνας, στις αρχές της δεκαετίας του 1930. (Φωτογραφικό αρχείο Θ/Κ
Αβέρωφ).

23

όπου αποτέλεσε μαζί με αγγλικά και γαλλικά
θωρηκτά, τη θωρηκτή δύναμη της συμμαχικής
μοίρας του Αιγαίου στην οποία συμμετείχαν,
μεταξύ άλλων, και τέσσερα ελληνικά αντιτορπιλικά τύπου Αετός.
Σκοπός της μοίρας αυτής ήταν ο αποκλεισμός των Δαρδανελλίων και η παρεμπόδιση της
εξόδου του Goeben και των ρωσικών θωρηκτών
του Ευξείνου Πόντου που πιστεύονταν ότι θα
έπεφταν στα χέρια των Γερμανών μετά την έκρηξη της Ρωσικής Επανάστασης.32 Παρά πάντως
την ομαλή ένταξη και λειτουργία των ελληνικών
αντιτορπιλικών στη συμμαχική μοίρα η θέση
του Αβέρωφ σ’ αυτή ήταν λιγότερο αρμονική.33 Η
καλή του εσωτερική οργάνωση δεν μπόρεσε να
αντισταθμίσει το πρόβλημα συντονισμού του με
τις θωρηκτές μονάδες των Συμμάχων, καθώς το
Αβέρωφ ήταν μεν ταχύτερο απ’ αυτές υστερούσε

όμως σε πυροβολική ισχύ.34
Το ευτυχές για το συμμαχικό στρατόπεδο
πέρας του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου υπήρξε
απαρχή νέων αγώνων για τη χώρα μας και στην
προσπάθεια αυτή το θωρακισμένο καταδρομικό
Αβέρωφ δεν υστέρησε.
Η αρχή του νέου αυτού σταδίου στην ιστορία του Αβέρωφ τοποθετείται την 31η Οκτωβρίου 1918, όταν εισέπλευσε με τη συμμαχική μοίρα του Αιγαίου στη Θάλασσα του Μαρμαρά. Τον
επόμενο Μάρτιο ο ελληνικός στόλος έπλευσε
στη Μαύρη Θάλασσα για να βοηθήσει την αποχώρηση από την Ουκρανία και την Κριμαία, ελληνικών στρατευμάτων και πληθυσμών. Ο Αβέρωφ
αγκυροβόλησε παρά το φαρόπλοιο της Οδησσού, τη μέρα που καταλήφθηκε η πόλη από τους
Μπολσεβίκους. Στη συνέχεια κατέπλευσε στη
Σεβαστούπολη όπου παρέμεινε για μία εβδομά-

δα. Από εκεί το ελληνικό πλοίο απέπλευσε επειγόντως για τη Σμύρνη όπου έλαβε ενεργό μέρος
στην κατάληψη της πόλης από τον Ελληνικό
Στρατό τη 2α Μαΐου 1919.35
Από τον Οκτώβριο του 1919 έως τον Ιούνιο
του 1920 ο Αβέρωφ βρέθηκε στον αγγλικό ναύσταθμο της Μάλτας όπου εκτελέστηκαν εσπευσμένα εκτεταμένες επισκευές των μηχανών
του. Στις 20 Ιουνίου 1920 αγκυροβόλησε στο
Ναύσταθμο Σαλαμίνας κι από κει ταξίδευσε στη
Σμύρνη και την Κωνσταντινούπολη. Τον Ιούλιο
του ίδιου έτους μετέφερε το Βασιλιά Αλέξανδρο
στη νεοαποκτηθείσα Ανατολική Θράκη, συμμετείχε μάλιστα και στην επιχείρηση κατάληψης της
Ραιδεστού. Λίγους μήνες αργότερα επανέφερε
από την εξορία στην Αθήνα το Βασιλιά Κωνσταντίνο, μετά το θάνατο του Βασιλιά Αλεξάνδρου
και την ήττα των Βενιζελικών στις εκλογές της 1ης
Νοεμβρίου του ίδιου έτους.
Κατά την περίοδο 1921-1922 ο Αβέρωφ χρησιμοποιήθηκε ως ναυαρχίδα του Πρώτου Στόλου με ορμητήριο την Κωνσταντινούπολη και
είχε ως κύρια ευθύνη την διενέργεια περιπολιών
στη Μαύρη Θάλασσα. Κατά τη διάρκεια αυτών
βομβάρδισε τη Σαμψούντα την 25η Μαΐου 1922.
Μετά την κατάρρευση του ελληνικού μετώπου στη Μικρά Ασία ο Αβέρωφ εβλήθη ανεπιτυχώς από τους Τούρκους στην Πάνορμο, όπου
ήταν αγκυροβολημένος στις 4 Σεπτεμβρίου
1922. Την επόμενη μέρα βομβάρδισε την Αρτάκη
και το χωριό Αϊντιντζίκ, προασπίζοντας την επιβίβαση του υποχωρούντος Ελληνικού Στρατού
και στις 14 του ίδιου μήνα ο Αβέρωφ απέπλευσε
για τελευταία φορά από το ορμητήριό του στην
Κωνσταντινούπολη.
Αμέσως μετά την αναχώρηση του πλοίου
από την Πόλη εκδηλώθηκε κίνημα αξιωματικών
σε αυτό. Ο κυβερνήτης, ο ύπαρχος κι ο οπλονόμος φυλακίστηκαν στα διαμερίσματά τους και το

32 Σταθάκης, Θ/Κ “Γ.ΑΒΕΡΩΦ”, σελ. 297
33 Fotakis, Greek Naval Strategy and Policy, σελ. 142

34 Πετρόπουλος, Ν., Αναμνήσεις και Σκέψεις ενός Παλιού Ναυτικού, τόμ. 1, (Αθήνα, 1962), σελ. 21

35 Σταθάκης, Θ/Κ “Γ.ΑΒΕΡΩΦ”, σελ. 297-298

Τέλεση λειτουργίας στο επίστεγο του Αβέρωφ. Σύμφωνα με τα όσα αναγράφονται στην φωτογραφία το πλοίο βρίσκεται
στο Port Sudan και η η ημερομηνία είναι 15 Αυγούστου του 1941. (Φωτογραφικό αρχείο Θ/Κ Αβέρωφ).

24

επιτελείο του πλοίου ανέλαβε τη διοίκησή του.
Αργότερα αποβίβασαν τους έγκλειστους βαθμοφόρους και επέβη του πλοίου ως κυβερνήτης
ο αντιπλοίαρχος Γ. Χατζηκυριάκος. Η πολεμική
προσπάθεια του Αβέρωφ ολοκληρώθηκε στο
διάστημα μεταξύ της 31ης Μαρτίου και της 23ης
Ιουλίου 1923 όταν ο ελληνικός στόλος κατέπλευσε στο Βόλο όπου συνεχίσθηκε η πολεμική του
προπαρασκευή και προετοιμάζονταν ο βίαιος
είσπλους του στα Δαρδανέλια. Η υπογραφή της
Συνθήκης της Λοζάνης όμως έθεσε τέρμα στον
πόλεμο μεταξύ της Ελλάδας και της Τουρκίας
απομακρύνοντας το ενδεχόμενο αυτό.36 Ενδεικτικό πάντως της σοβαρότητας της προσπάθειας που καταβλήθηκε τότε είναι το γεγονός ότι
ο Αβέρωφ σημείωσε ρεκόρ ταχυβολίας, καθώς
επιτεύχθηκε επίδοση κάτω των 20 δευτερόλεπτων κατά ομοβροντία στα γυμνάσια του Βόλου
το 1923.37

Ο Αβέρωφ
στον Μεσοπόλεμο, 1923 – 1940
Τα χρόνια του Μεσοπολέμου αποτέλεσαν μια
μεταβατική περίοδο για το Πολεμικό Ναυτικό
και ο Αβέρωφ δεν θα μπορούσε να αποτελέσει
εξαίρεση. Δεδομένης της εξακολουθητικής απειλής για την ελληνική κυριαρχία στο Αιγαίο από
την πιθανότητα επαναφοράς στην ενέργεια του
τουρκικού καταδρομικού μάχης Yavouz (πρώην
Goeben) και κατόπιν σχετικής γνωμοδότησης
του ειδικά μετακληθέντα στην Ελλάδα Άγγλου
υποναυάρχου Webb, αποφασίστηκε η πραγματοποίηση ευρείας μετασκευής στο πλοίο που
τελικά πραγματοποιήθηκε στη Γαλλία, όπως ήδη
αναφέρθηκε.38
Εκτός του εκσυγχρονισμού του Συστήματος
Διεύθυνσης Βολής του Αβέρωφ πολύ σημαντι36 Ο.π., σελ. 297-298, 363-364
37 Ο.π., σελ. 310
38 The National Achives, ADM. 116/2264, Enclosure I to British
Naval Mission Letter no. 1A of 14th February 1925, σελ. 8,
10-13, 18-20

25

Ο Αβέρωφ, με παραλλαγή, φωτογραφημένος στη Βομβάη το 1941. (Φωτογραφικό αρχείο Θ/Κ Αβέρωφ).

κή υπήρξε η εισαγωγή της πετρελαιοκίνησης, η
παρεπόμενη αντικατάσταση ορισμένων από τις
αρχικές του μηχανές που κινούνταν με κάρβουνο
και η κατάργηση των δύο από τις τρεις καπνοδόχους που έχει.39 Ανανεωμένο μετά την μετασκευή

39 Σουρβίνος, Κ., «Το Πρόγραμμα Εξοπλισμού του Πολεμικού
Ναυτικού, 1824-1989», Ναυτική Επιθεώρησις, 459 (1989),
σελ. 214

26

του, το θωρακισμένο καταδρομικό Αβέρωφ πρωτοστάτησε στις περισσότερες ασκήσεις του ελληνικού στόλου μέχρι και την ψήφιση του Ναυτικού
Προγράμματος του 1931.40
Το πρόγραμμα αυτό προέβλεπε την ενίσχυση
του ελαφρού στόλου και της ναυτικής αεροπορί-

40 Σταθάκης, Θ/Κ “Γ.ΑΒΕΡΩΦ”, σελ. 364

ας, ως την αποτελεσματικότερη απάντηση στην
απειλή του μάχιμου πια Yavouz. Τα στενά όμως
οικονομικά περιθώρια του ελληνικού προϋπολογισμού, που υπαγορεύονταν από την ανάγκη της
αποκατάστασης των προσφύγων και της αντιμετώπισης της διεθνούς οικονομικής κρίσης, απαιτούσαν την πραγματοποίηση οικονομιών στο
Πολεμικό Ναυτικό, ώστε να εξοικονομηθούν τα
αναγκαία κονδύλια για την εφαρμογή του Ναυ-

τικού Προγράμματος του 1931.41 Μέσα στο πλαίσιο αυτό περιορίστηκαν οι κινήσεις του Αβέρωφ.
Ενδεικτικό είναι ότι ακόμα και οι αυλοί των λεβήτων του δεν αντικαταστάθηκαν τα χρόνια εκείνα,
παρά τη μεγάλη φθορά τους, που απαιτούσε την
αντικατάστασή τους ήδη από το 1934.42
Η δραστηριότητα του Αβέρωφ κατά τη διάρκεια του Μεσοπολέμου δεν εξαντλήθηκε σε ναυτικά γυμνάσια. Την επαύριο της υπογραφής της
συνθήκης της Λοζάνης συμμετείχε στην καταστολή του κινήματος των στρατηγών Λεοναρδόπουλου και Γαργαλίδη. Μια δωδεκαετία αργότερα πρωτοστάτησε στο βενιζελικό κίνημα της
1ης Μαρτίου 1935 κατά τη διάρκεια του οποίου
βομβαρδίστηκε, ανεπιτυχώς, από την κυβερνητική αεροπορία.
Η αποψίλωση του Στόλου από βαθμοφόρους
και κατώτερα στελέχη, που έλαβε χώρα για πολιτικούς λόγους αμέσως μετά την καταστολή του
βενιζελικού αυτού κινήματος, οδήγησε στο να
περιέλθει ο Αβέρωφ σε κατάσταση εφεδρείας
με το μεγαλύτερο μέρος του πληρώματός του
να μεταφέρεται στον Ελληνικό Στρατό. Την ίδια
περίπου εποχή παραλήφθηκε νέου τύπου πυρίτιδα για το πυροβολικό του και αποφασίσθηκε
η δοκιμή της με πραγματοποίηση πραγματικών
πυρών από το θωρακισμένο καταδρομικό.
Καθώς ρυμουλκούσαν το πλοίο στο πεδίο
βολής, το Δεκέμβριο του 1935, λόγω της θαλασσοταραχής που ενέσκηψε, τα ρυμουλκά αντιμετώπισαν σοβαρό πρόβλημα και ο Αβέρωφ
έμεινε ακυβέρνητος και λίγο έλειψε να εξοκείλει
στις ακτές της Αίγινας. Ευτυχώς επενέβησαν τα
ισχυρά ρυμουλκά Ταξιάρχης και Αίας, που κατόρθωσαν τελικά να ρυμουλκήσουν τον Αβέρωφ σε

41 Εκδοτική Αθηνών, Ιστορία του Ελληνικού Έθνους: Νεότερος
Ελληνισμός από το 1913 ως το 1941 (Αθήνα, 1978) σελ. 300301, 328-331
42 Γενικά Αρχεία του Κράτους, Αρχείο Μεταξά, Φάκελος 121,
Συνοπτικό Υπόμνημα επί του Ναυτικού Προγράμματος
1935. Φωκάς, Έκθεσις επί της Δράσεως του Β. Ναυτικού, σελ.
25

27

υπήνεμο όρμο της Σαλαμίνας.
Την τελευταία τετραετία πριν την είσοδο της
Ελλάδας στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ο Αβέρωφ
επανήλθε στην ενέργεια και εκτέλεσε, μεταξύ
άλλων, και ορισμένους, μακρούς, επίσημους πλόες. Ο πρώτος απ’ αυτούς ήταν στο Πρίντεζι της
Ιταλίας το Νοέμβριο του 1936 για την μεταφορά
στην Ελλάδα των σορών του βασιλικού ζεύγους
Κωνσταντίνου και Σοφίας. Λίγους μήνες αργότερα (Απρίλιος-Ιούνιος 1937) ο Αβέρωφ ταξίδεψε
στην Αγγλία για να συμμετάσχει στις εορταστικές εκδηλώσεις της στέψης του νέου Άγγλου
μονάρχη. Τον Οκτώβριο της ίδιας χρονιάς κατέπλευσε στην Κωνσταντινούπολη μεταφέροντας
τον Ιωάννη Μεταξά σε επίσημη επίσκεψη στην
Τουρκία.43
Παρά όμως την επαναδραστηριοποίησή του,
η αλήθεια είναι ότι ο Αβέρωφ τις παραμονές του
Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου δεν βρισκόταν σε καλή
κατάσταση. Η μέγιστη ταχύτητά του δεν υπερέβαινε τους 16 κόμβους, λόγω της φθοράς των
λεβήτων του44 και, γενικότερα, η μαχητική του
ικανότητα είχε πέσει στο 1/3 του αρχικού δυναμικού της.45 Αυτός ήταν κι ο λόγος που ο Μεταξάς, σε συνομιλία του με τον Άγγλο πρέσβη τον
Ιανουάριο του 1939, ζήτησε αγγλικές πιστώσεις
για να αντικατασταθεί ο Αβέρωφ από ανάλογη,
σύγχρονη ναυτική μονάδα.46

Από το Αιγαίο στις Ινδίες:
Ο Αβέρωφ στον Β΄ Παγκόσμιο
Πόλεμο και μεταπολεμικά
Στο ξεκίνημα του ελληνο-ιταλικού πολέμου ο
Αβέρωφ στάθμευε στο Ναύσταθμο Σαλαμίνας

Στιγμές χαλάρωσης του πληρώματος στο επίστεγο του Αβέρωφ, πιθανώς στο Port Said της Αιγύπτου μετά την επιστροφή του πλοίου από τις Ινδίες. (Φωτογραφικό αρχείο Θ/Κ Αβέρωφ).

28

43 Σταθάκης, Θ/Κ “Γ.ΑΒΕΡΩΦ”, σελ. 364-365. Πετρόπουλος,
Αναμνήσεις και Σκέψεις ενός Παλαιού Ναυτικού, τομ. Α, σελ.
70, 76-77
44 Φωκάς, Έκθεσις επί της Δράσεως του Β. Ναυτικού, τομ. Α, σελ.
25
45 Καββαδίας, Ε., Ο Ναυτικός Πόλεμος του 40 (Πυρσός: Αθήνα,
1950), σελ. 117
46 T.N.A., ADM 116/4200, Waterlow προς Halifax, Αθήνα, 16
Ιανουαρίου 1939

και λειτουργούσε ως Αρχηγείο Στόλου. Μετά
το βομβαρδισμό του Ναυστάθμου από ιταλικά αεροπλάνα, την 1η Νοεμβρίου του 1940, το
πλοίο μεταστάθμευσε στον όρμο της Ελευσίνας
όπου και παρέμεινε καθ’ όλη τη διάρκεια του
πολέμου.47 Η κατάληψη των ιταλοκρατούμενων
Δωδεκανήσων, στην οποία είχε προγραμματιστεί
να συμμετάσχει κι αυτό, δεν επιχειρήθηκε ποτέ
καθώς η επιχείρηση δεν βρήκε σύμφωνες τις
αγγλικές ναυτικές αρχές.48
Την 18η Απριλίου 1941, όταν πια η Γερμανία
και η Βουλγαρία είχαν μπει κι αυτές στον πόλεμο
εναντίον της Ελλάδας και τα γερμανικά στρατεύματα πλησίαζαν στην Αθήνα, ο Αβέρωφ άφησε το
αγκυροβόλιό του κι έπλευσε για τη Σούδα. Είχαν
προηγηθεί μερικά εικοσιτετράωρα αλληλοαναιρούμενων διαταγών, διοικητικής ολιγωρίας και
άκρατων φημών περί εγκατάλειψης του πλοίου
και του πληρώματός του στους προελαύνοντες
εχθρούς ή αυτοβύθισής του. Οι φήμες αυτές
οδήγησαν σε στάση την πλειοψηφία των επιβαινόντων στον Αβέρωφ. Της στάσης ηγήθηκε ο
πλωτάρχης Δαμηλάτης και είχαν πρωτοστατήσει
ο σημαιοφόρος Ηλιομαρκάκης κι ο ιερέας του
πλοίου.49 Λίγο μετά την άφιξη του Αβέρωφ στη
Σούδα, στις 19 Απριλίου, το πλοίο εντάχθηκε
στην αγγλική νηοπομπή A.S. 129 και κατέπλευσε
στην Αλεξάνδρεια στις 23 του ίδιου μήνα.50
Η περιπέτεια του ελληνικού θωρακισμένου
καταδρομικού αντανακλά τη χαοτική κατάσταση
της κυβέρνησης των Αθηνών, λίγο πριν την κατάληψη της πόλης από τα γερμανικά στρατεύματα.
Εξηγείται όμως και από την επιφυλακτικότητα της
ελληνικής ναυτικής ηγεσίας ως προς την ικανότητα του Αβέρωφ να φτάσει σώο στην Αλεξάνδρεια αλλά και τη δυνατότητα ικανοποιητικής
συμβολής του στο συμμαχικό αγώνα στη Μέση
47 Σταθάκης, Θ/Κ “Γ.ΑΒΕΡΩΦ”, σελ. 365
48 Φωκάς, Έκθεσις επί της Δράσεως του Β. Ναυτικού, τομ. Α, σελ.
120
49 Ο.π., σελ. 423-431
50 Σταθάκης, Θ/Κ “Γ.ΑΒΕΡΩΦ”, σελ. 365

29

Ανατολή. Όπως χαρακτηριστικά σημειώνει ο τότε
Αρχηγός Στόλου ναύαρχος Καββαδίας:
«Ο Αβέρωφ πάλι θα ήτο αναμφιβόλως ο στόχος
εναέριων και υποβρύχιων επιθέσεων και η ελεεινή
κατάστασις της αναχρονισμένης στεγανής υποδιαιρέσεως του σκάφους αυτού, ούτινος τα δύο εν
τω Ιταλικώ ναυτικώ πανομοιότυπα είχον βυθιστεί
κατά τον προηγούμενον πόλεμον ( σ.σ. Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο) εντός ολίγων λεπτών από παλαιάς
τορπίλλας των 45, έδιδον λαβήν εις δισταγμόν εις
τε τον Α.Γ.Ε.Ν. και εις εμέ κατά πόσον έδει να διακινδυνεύσωμεν τοιαύτην θυσίαν διά να προσθέσωμεν
εις τον εκπατριζόμενον στόλον εν πλοίον, το οποίον
ουδεμίαν άλλην αξίαν από την του κειμηλίου είχε
δι’ ημάς».51
Τους πρώτους δύο μήνες της παραμονής
του Αβέρωφ στην Αλεξάνδρεια το πλοίο χρησιμοποιήθηκε ως έδρα του Υπουργείου Ναυτικών
της εξόριστης ελληνικής κυβέρνησης.52 Έγιναν
σκέψεις και για την αποστολή του στην Αμερική
για τη διενέργεια αναγκαίων επισκευών και μετασκευών.53 Τελικά αποφασίστηκε από τις αγγλικές ναυτικές αρχές να πλεύσει στο Πορτ Σουδάν
για βασική επιθεώρηση μηχανών και στη συνέχεια να κατευθυνθεί στη Βομβάη για ορισμένες
μετασκευές όπως η τοποθέτηση αντιμαγνητικού
καλωδίου στη γάστρα και δεξαμενισμό.
Η απόφαση αυτή προκάλεσε αναβρασμό στο
πλήρωμα, τον οποίο υποδαύλισε ο σημαιοφόρος
Ηλιομαρκάκης, που επιθυμούσε την πολεμική
του αξιοποίηση στη Μεσόγειο αλλά και τη θαλπωρή του Ελληνισμού της Αιγύπτου. Ο κυβερνήτης όμως του πλοίου, πλοίαρχος Κοντογιάννης,
συνέλαβε τον Ηλιομαρκάκη με αιφνιδιαστική
ενέργεια, τον απομάκρυνε από το πλοίο και έτσι

51 Καββαδίας, Ο Ναυτικός Πόλεμος του 40, σελ. 254
52 Φωκάς Δ.Γ., Έκθεσις επί της Δράσεως του Β. Ναυτικού κατά
τον Πόλεμον 1940-1944 (Ιστορική Υπηρεσία Βασιλικού Ναυτικού: Αθήνα, 1954) τομ. Β, σελ. 18
53 Τσάλλης, Κ.Δ., Το «Καταδρομικόν» Αβέρωφ εις την Μέσην και
Άπω Ανατολήν κατά την διάρκειαν του Β Παγκοσμίου Πολέμου.
Από Μάϊον 1941 – Φθινόπωρον 1942 (1985), σελ. 3

30

το ταξίδι του Αβέρωφ προς το Πορτ Σουδάν εκτελέστηκε απρόσκοπτα.
Στις 2 Ιουλίου του 1941 ο Αβέρωφ αγκυροβόλησε στο Πορτ-Τεουφίκ του Σουέζ όπου παρέμεινε για είκοσι μέρες και συνέβαλε στην αντιαεροπορική άμυνα της περιοχής. Στις 25 του ίδιου
μήνα αγκυροβόλησε στο Πορτ-Σουδάν και τη
βδομάδα που ακολούθησε έλαβαν χώρα εντατικές επιθεωρήσεις των μηχανών και των μηχανημάτων του. Στις 10 Σεπτεμβρίου του ίδιου έτους
το Αβέρωφ αγκυροβόλησε στη Βομβάη. Μετά
από ένα σύντομο δεξαμενισμό του εκεί, ασχολήθηκε ως το τέλος του έτους με συνοδείες νηοπομπών και περιπολίες στον Ινδικό Ωκεανό και τον
Περσικό κόλπο.54
Ο Αβέρωφ απέπλευσε από τη Βομβάη την 9η
Ιανουαρίου και μέχρι τη 15η εκτέλεσε περιπολία
στον Περσικό Κόλπο. Κατά τον πλου όμως αυτό
σημειώθηκε αντιπειθαρχική κίνηση του προσωπικού της μηχανής, που απαιτούσε την αποφυλάκιση ενός θερμαστή. Η κίνηση αυτή κατεστάλη άμεσα μετά από αποφασιστική ενέργεια του
ύπαρχου του πλοίου αντιπλοιάρχου Σπανίδη. Ο
κυβερνήτης όμως του πλοίου, πλοίαρχος Μάτεσης, απασχολούσε συνεχώς τον Αρχηγό Στόλου
ζητώντας μεταθέσεις ανεπιθύμητων ανδρών του
πληρώματος. Έδειχνε να μην αντιλαμβάνεται ότι
με τον τρόπο αυτό ενθάρρυνε καθένα, που προτιμούσε την Αλεξάνδρεια από τη Βομβάη, να γίνει
κι αυτός ανεπιθύμητος και να πετύχει μετάθεση.
Η αποψίλωση μάλιστα των τάξεων των
θερμαστών, της κατά τεκμήριο δυσκολότερης
ειδικότητας των πλοίων – πολεμικών και εμπορικών – έφτασε σε τέτοιο σημείο που χρειάστηκε να χρησιμοποιηθούν αρχικά Σουδανέζοι και
αργότερα Ινδοί θερμαστές, με όλα τα σχετικά
μειονεκτήματα. Δεν ήταν λοιπόν παράδοξο που
ο ναύαρχος Καββαδίας έσπευσε να τοποθετήσει
στη θέση του Μάτεση τον πλοίαρχο Πετρόπου54 Φωκάς, Έκθεσις επί της Δράσεως του Β. Ναυτικού τομ. Β, σελ.
38-47. Σταθάκης, Θ/Κ “Γ.ΑΒΕΡΩΦ”, σελ. 366

λο, εκμεταλλευόμενος την αίτηση του Μάτεση
να αντικατασταθεί στην κυβέρνηση του πλοίου.55
Ο Πετρόπουλος ανέλαβε καθήκοντα κυβερνήτη του Αβέρωφ την 21η Μαρτίου 1942 και αμέσως άρχισε την αναδιοργάνωσή του με εντατικούς ρυθμούς. Μέσα σε μικρό χρονικό διάστημα
έλαβε χώρα μεγάλος αριθμός επιθεωρήσεων του
προσωπικού και του υλικού του πλοίου καθώς
και ικανός αριθμός γενικών γυμνασίων. Μάλιστα
την 11η Απριλίου 1942 το Αβέρωφ απέπλευσε
για εκτέλεση πυρών κυρίου οπλισμού (δεν είχαν
πραγματοποιηθεί από πενταετίας) και δοκιμές
μεγίστης ταχύτητας. Η αναπόδραστη κόπωση
που προκλήθηκε στο πλήρωμα και τους αξιωματικούς του πλοίου από την εντατικοποίηση
της εκγύμνασης, καθώς και μια άστοχη ενέργεια
του κυβερνήτη εις βάρος ενός προφυλακισμένου πρότακτου, δημιούργησε μεγάλη αναταραχή στον Αβέρωφ. Η αναταραχή δεν κατασίγασε
παρά μόνο με την παρέμβαση των αγγλικών ναυτικών αρχών, την αντικατάσταση του Πετρόπουλου από το Μάτεση και την καταδίκη – από αρμόδιο ναυτοδικείο αξιωματικών, υπαξιωματικών και
ναυτών, που πρωταγωνίστησαν σε αυτήν.56
Όπως χαρακτηριστικά επισημάνθηκε «Η επί
του Αβέρωφ… εκραγείσα ανταρσία ήτο σκληρόν
πλήγμα εις την προσπάθειαν, ην κατεβάλλομεν,
διότι κατέρριψε το γόητρον, όπερ επιχειρούμεν να
εμπνεύσωμεν εις τους συμμάχους μας επί της δυνατότητος και ικανότητος ημών, δεδομένου ότι μέχρι
της εποχής εκείνης ήμεθα πλούσιοι εις επιδείξεις
ανταρσιών και πολλοί πτωχοί εις έργα πολεμικά.»57
Ο Αβέρωφ επέστρεψε στο Πόρτ Σάϊδ στις 23
Νοεμβρίου 1942. Ο ναύαρχος Σακελλαρίου δεν
φαίνεται να εμπιστευόταν την ικανότητα του
πλοίου να προσφέρει αρκετά στο συμμαχικό

55 Φωκάς, Έκθεσις επί της Δράσεως του Β. Ναυτικού τομ. Β,
σελ. 94. Καββαδίας, Ο Ναυτικός Πόλεμος του 40, σελ. 410
56 Ο.π., σελ. 109-111. Σταθάκης, Θ/Κ “Γ.ΑΒΕΡΩΦ”, σελ. 366
57 Φωκάς, Έκθεσις επί της Δράσεως του Β. Ναυτικού τομ. Β,
σελ. 111

αγώνα.58 Ο δε ναύαρχος Καββαδίας αξιολόγησε
τη συνολική πολεμική προσφορά του Αβέρωφ
κατά την αποδημία του στόλου ως εξής:
«Βεβαίως εις Μέσην Ανατολήν θα αντικαθίστα
βαρύ εύδρομον εις σοβαράς νηοπομπάς μακράν
εχθρικής αεροπορίας. Δυστυχώς, παρά τας προσδοκίας μας, δεν κατορθώθη η αναλεβήτωσίς του
και η πολεμική του απόδοσις περιωρίσθη εις μερικάς συνοδείας εις Ινδικόν Ωκεανόν και την αποτελεσματικήν συμβολήν εις την Α/Α άμυναν του εκάστοτε ορμητηρίου του, λόγω όμως ανικάνων κυβερνητών μας εδημιούργει μόνον ζητήματα. Η τελευταία
υπηρεσίαν ην προσήνεγκεν, ήτο να επανέλθη κυριολεκτικώς ως πλωτόν εδωδιματοπωλείον, ενταχθέν
εις την Βρετανικήν δύναμιν απελευθερώσεως της
Ελλάδος, φέρων και σήμα Έλληνος αντιναυάρχου, δια τον οποίον οι σύμμαχοί μας εφρόντισαν
να ειδοποιήσουν πολλαπλώς εις την διαταγήν της
«Επιχειρήσεως Μάννα» ότι ουδεμίαν διοίκησιν επί
των πλοίων των εξασκεί.»59
Ήταν φανερό ότι τεχνολογικοί και, ως ένα
βαθμό, και οργανωτικοί λόγοι εμπόδιζαν τον
Αβέρωφ να επιδείξει στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, πολεμικές αρετές ανάλογες με αυτές της
νεότητάς του. Μολοταύτα αυτό δε σημαίνει ότι
το ελληνικό θωρακισμένο καταδρομικό στερούνταν χρησιμότητας. Αντίθετα, από το Νοέμβριο
του 1942 ως τις 26 Αυγούστου του 1944 το πλοίο
παρέμεινε στο Πόρτ Σάϊδ και χρησίμευσε ως
έδρα του Αρχηγού Στόλου μέχρι τον Ιανουάριο
του 1944.
Λειτούργησε επίσης ως κέντρο εκπαίδευσης
νεοσυλλέκτων και φιλοξένησε σχολές ειδικοτήτων. Η πλειοψηφία βέβαια των επιβαινόντων σε
αυτό περιέπεσε, για μία ακόμη φορά, σε βαρύ
πειθαρχικό παράπτωμα όταν όχι απλά προσχώρησε αλλά ποδηγέτησε τις εκδηλώσεις του Κινήματος του Ναυτικού στο Πόρτ Σάϊδ τον Απρίλιο
του 1944. Όμως, κι αυτή η κρίση ξεπεράστηκε
58 Ο.π., σελ. 137
59 Καββαδίας, Ο Ναυτικός Πόλεμος του 40, σελ. 254

31

γρήγορα κι αναίμακτα και μπόρεσε ο Αβέρωφ να
αποτελέσει, όπως ήδη αναφέρθηκε, κύριο φορέα
διοίκησης και διοικητικής μέριμνας της επιχείρησης επαναπατρισμού του ελληνικού στόλου και
της απελευθέρωσης της Ελλάδας τον Οκτώβριο
του 1944, λόγω του μεγέθους του και των εν γένει
δυνατοτήτων του.60
Μετά την απελευθέρωση, στο πρώτο μισό
του 1945, το παλαίμαχο ελληνικό πολεμικό μετέφερε τον αντιβασιλέα, Αρχιεπίσκοπο Δαμασκηνό
σε ταξίδια γεμάτα συμβολισμό στη Θεσσαλονίκη
και στη Ρόδο, όπου κατά τη δήλωσή του, έγινε
«ο αρραβώνας της ένωσης των Δωδεκανήσων με
την Ελλάδα».
Μέχρι την άφιξη στην Ελλάδα του καταδρομικού Έλλη, το 1951, ο Αβέρωφ συνέχισε να
στεγάζει την έδρα και το επιτελείο του Αρχηγού
60 Σταθάκης, Θ/Κ “Γ.ΑΒΕΡΩΦ”, σελ. 366-367. Φωκάς, Έκθεσις επί
της Δράσεως του Β. Ναυτικού τομ. Β, σελ. 374, 409, 452-456

Στόλου. Την επόμενη χρονιά παροπλίσθηκε. Το
1957 ρυμουλκήθηκε στον Πόρο μπροστά από το
κεντρικό Προγυμναστήριο όπου και παρέμεινε
έως τη δεκαετία του 1980. Το 1986 ρυμουλκήθηκε στο λιμάνι της Ζέας και στη συνέχεια στη
σημερινή του θέση, στον Φλοίσβο του Φαλήρου.

Επίλογος
Στη μακρόχρονη ιστορία του, το θωρακισμένο
καταδρομικό Αβέρωφ γνώρισε στιγμές δόξας
αλλά και στιγμές λιγότερο ένδοξες. Πέραν αυτών
υπήρξαν κι αρκετές δύσκολες ώρες. Οι περισσότερες από αυτές οφείλονταν είτε στη συχνή ανεπάρκεια των οικονομικών πόρων του Πολεμικού
Ναυτικού είτε σε διχαστικές εκδηλώσεις πολιτικού περιεχομένου, ανεξαρτήτως της ευγένειας ή
μη των κινήτρων τους. Το παζλ αυτό αντανακλά,
σε αδρές γραμμές, την Ελλάδα του 20ου αιώνα.
Την Ελλάδα που τόσο βοήθησε ο Αβέρωφ να
αποκτήσει τα τωρινά της σύνορα.

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ

Ο Ζήσης Φωτάκης γεννήθηκε στο Βόλο το 1973. Υπότροφος και απόφοιτος του Πανεπιστημίου Αθηνών (Πτυχίο Ιστορίας, 1995) συνέχισε τις σπουδές του με υποτροφία του Ι.Κ.Υ
στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης απ’ όπου και έλαβε μεταπτυχιακό τίτλο στην Οικονομική
και Κοινωνική Ιστορία της Νεότερης Ευρώπης (1997) και διδακτορικό δίπλωμα στη Ναυτική Ιστορία (2003). Τόσο κατά τη διάρκεια των σπουδών του όσο και μετά την αποφοίτησή
του ο Δρ Φωτάκης τιμήθηκε με ικανό αριθμό διακρίσεων στην Ελλάδα και το εξωτερικό, με
σημαντικότερη τη βράβευση της μονογραφίας του “Greek Naval Strategy and Policy, 19101919” (Routledge, 2005) από την Ακαδημία Αθηνών (2009). Έχει διδάξει σε ΑΕΙ και ΑΣΕΙ και
τον Ιούνιο του 2010 διορίσθηκε λέκτορας Ναυτικής Ιστορίας στη Σχολή Ναυτικών Δοκίμων.

32

33

Ο Ναύαρχος
Παύλος
Κουντουριώτης
Του Αντιναυάρχου ε.α. Ιωάννη Παλούμπη ΠΝ

34

35

Η σκιαγράφηση της προσωπικότητάς του θα
ήταν πρόκληση και μόνο από το γεγονός πως
υπήρξε ο πρώτος Πρόεδρος της Ελληνικής
Δημοκρατίας για έξι περίπου χρόνια και διετέλεσε δύο φορές Αντιβασιλέας, μέσα στην πιο
ταραγμένη δεκαετία της ιστορίας της Ελλάδας,
από το 1919 έως το 1929. Η επιλογή αυτή αποτέλεσε την αναγνώριση του κύρους και του κοινού
σεβασμού προς το πρόσωπο του μεγαλύτερου
Ναυάρχου της Ελλάδας, μετά τη συγκρότησή της
ως κράτους το 1828. Παράλληλα αποδεικνύει
την εμπιστοσύνη που ενέπνεε η σωφροσύνη και
ο πατριωτισμός του, που τον ανύψωσαν πάνω
από τις πολιτικές σκοπιμότητες, τις έριδες, τους
διχασμούς και τα αλλεπάλληλα στρατιωτικά
κινήματα της εποχής.
Ο χαρακτήρας κάθε ανθρώπου εκτός από τα
κληρονομικά του χαρακτηριστικά διαμορφώνεται και από το περιβάλλον στο οποίο γεννιέται
και τις συνθήκες μέσα στις οποίες μεγαλώνει και
αντιλαμβάνεται τα πρώτα του ερεθίσματα από
τον κόσμο.
Ο Κουντουριώτης γεννήθηκε το 1855 στην
Ύδρα, μόλις 30 χρόνια μετά την κορύφωση της
ελληνικής επανάστασης. Στην Ύδρα, τότε, ζούσαν ακόμη πολλοί ναυτικοί του ’21 και το λιμάνι
της έσφυζε από ιστιοφόρα, πολλά από τα οποία
ανήκαν στους θρυλικούς ναυμάχους της επανάστασης και είχαν κυβερνηθεί απ’ αυτούς.
Ο πατέρας του Θεόδωρος, ήταν γιος του
Γεωργίου Κουντουριώτη που είχε διατελέσει
Πρόεδρος του Εκτελεστικού για μεγάλο χρονικό
διάστημα τα δύσκολα χρόνια της δεκαετίας του
1820, όταν ο ελληνισμός πάλευε για τη λευτεριά
του. Εκεί, στο αρχοντικό του παππού του, που
δεσπόζει ψηλά στη δυτική πλευρά της Ύδρας
ταυτίστηκε με το υδραίικο περιβάλλον κι έγινε η
προσωποποίηση της παράδοσης των ηρωικών
χρόνων, συνεχιστής των μπουρλοτιέρηδων, κληρονομώντας όλες τις αρετές και τις αδυναμίες της
μεγάλης εκείνης γενιάς που συνδύαζε τα ασυμβίβαστα. Τη φρόνηση, με τη γενναιότητα που άγγιζε

36

Ναύαρχος Παύλος Κουντουριώτης (1855-1935). Αρχηγός
του Στόλου κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους. Στη φωτογραφία υπάρχει ιδιόχειρη αφιέρωση του Ναυάρχου προς
τον αρχιμανδρίτη του Στόλου Δ. Δάφνο σε ανάμνηση
των ναυμαχιών της Έλλης και της Λήμνου. (Φωτογραφικό
αρχείο Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος).

τα όρια του παράλογου, το μυαλό με την καρδιά.
Η καταγωγή και η οικογενειακή παράδοση τον οδήγησαν αναπόφευκτα στις τάξεις του
Πολεμικού Ναυτικού. Το 1873 κατατάσσεται στο
Ναυτικό Σχολείο, πρόδρομο της μετέπειτα Σχολής Ναυτικών Δοκίμων, το 1877 αποφοιτά και τον
επόμενο χρόνο ονομάζεται Σημαιοφόρος.
Τον Μάιο του 1886 παίρνει το πρώτο του
βάπτισμα πυρός. Όντας Υποπλοίαρχος και έχοντας υπό τις διαταγές του τις κανονιοφόρους Α
και Β, εισπλέει κατόπιν διαταγής στον Αμβρακικό, για να κάμει αισθητή την παρουσία του ελληνικού Ναυτικού σ’ αυτή την κλειστή σαν λίμνη
θάλασσα, τα παράλια της οποίας μοιράζονταν
Ελλάδα και Τουρκία. Κατά τον είσπλου βάλλεται

Το επιτελείο του ευδρόμου Ναύαρχος Μιαούλης επί του καταστρώματος του πλοίου. Βοστώνη, 5-18.10.1900. Στη μέση
διακρίνεται ο Κυβερνήτης, Αντιπλοίαρχος Π. Κουντουριώτης. Στο κάτω μέρος της φωτογραφίας υπάρχουν οι υπογραφές των εικονιζομένων. (Φωτογραφία αγνώστου. Φωτογραφικό αρχείο Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος).

συγχρόνως από τα πυροβολεία του φρουρίου
της Πρέβεζας, από τουρκικά στρατεύματα που
ήταν εκεί στρατοπεδευμένα και από μια τουρκική
φρεγάτα που ναυλοχούσε στην περιοχή. Ανταποδίδει τα πυρά. Μετά το πέρας της στρατιωτικής
οπερετικής περιπέτειας, που αποκλήθηκε και
ειρηνοπόλεμος και που στοίχισε πολύ στη χώρα
σε κόστος και διεθνές κύρος, διατάσσεται να επαναπλεύσει στο Ναύσταθμο.
Ένα χρόνο αργότερα, το 1887, η κυβέρνηση
παρήγγειλε τα τρία θωρηκτά: Ύδρα, Σπέτσες και
Ψαρά.
Το 1890 νυμφεύθηκε την Αγγελική Πετρα-

κοκκίνου, κόρη του πλουσίου Χιώτη, η οποία
όμως δεν έζησε να τον δει στις μέρες της δόξας
του αργότερα. Πέθανε πολύ νωρίς, το 1903, σε
ηλικία μόλις 38 ετών και ετάφη στον οικογενειακό τάφο της οικογένειας Κουντουριώτη στην
Ύδρα. Ο ίδιος δεν έπαψε ποτέ να την θυμάται και
κάθε φορά αναφερόταν σ’ αυτήν με συγκίνηση
και νοσταλγία. Όπως διηγείτο ο Παντελής Χορν,
εκλεκτός συγγραφέας και φίλος της οικογένειας
Κουντουριώτη, που υπηρετούσε στον Αβέρωφ
κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους, ως Μάχιμος
Υποπλοίαρχος.
Ο Κουντουριώτης απέκτησε τρία παιδιά: Τη

37

Γενική κλήση πληρώματος του Θωρακισμένου Καταδρομικού Αβέρωφ στην πρύμνη. Διακρίνονται μεταξύ άλλων ο
Ναύαρχος Π. Κουντουριώτης, ο Κυβερνήτης, Αντιπλοίαρχος Σ. Δούσμανης και ο ιερέας του Στόλου, αρχιμανδρίτης Δ.
Δάφνος. (Φωτογραφία Α. Γαζιάδη. Φωτογραφικό αρχείο Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος).

Λουκία, τη Δέσποινα και τον Θεόδωρο, ο οποίος
γεννήθηκε το 1897 και σταδιοδρόμησε μετέπειτα
ως αξιωματικός του Πολεμικού Ναυτικού. Πολύ
αργότερα παντρεύτηκε σε δεύτερο γάμο την
Ελένη Γερ. Κούππα με την οποία δεν απέκτησε
παιδιά.
Τον Ιανουάριο του 1897 ως Πλωτάρχης,
Κυβερνήτης του ατμομυοδρόμωνα Αλφειός,
διατάσσεται να μεταβεί μαζί με άλλα πλοία στην
Κρήτη προς υποστήριξη του χριστιανικού πληθυσμού του νησιού, μαζί με το εκστρατευτικό σώμα
του Συνταγματάρχη Τιμολέοντα Βάσσου.
Για την περίοδο εκείνη αναφέρεται, ότι υπέβαλε πρόταση στο Υπουργείο να εισδύσει με
μερικά πλοία της επιλογής του στα Δαρδανέλια
και να επιτεθεί στον τουρκικό στόλο. Τέτοια άδεια
δεν του δόθηκε και οι επικριτές του βρήκαν την
ευκαιρία να τον ψέξουν για «παραφροσύνη».
Αντίθετα οι φίλοι του βρήκαν την πρόταση «αξιοθαύμαστα τολμηρή». Σ’ αυτήν πάντως, είναι

38

εμφανή τα κατάλοιπα της κληρονομιάς από τους
θρυλικούς μπουρλοτιέρηδες του τόπου καταγωγής του.
Τον Απρίλιο του ίδιου χρόνου μετά την έναρξη του ελληνο-τουρκικού πολέμου συμμετέχει,
ως κυβερνήτης πάντα του Αλφειού, στις επιχειρήσεις της Μοίρας του Αιγαίου στα παράλια της
τουρκοκρατούμενης Πιερίας. Μαζί με τα τορπιλοβόλα 14 και 16 ενεργεί καταδρομική επιχείρηση με ναυτικό αποβατικό άγημα στη Σκάλα
Λεπτοκαρυάς και πυρπολεί αποθήκες εφοδίων
του οθωμανικού στρατού. Κατά την επιχείρηση
φονεύεται ο Κυβερνήτης του τορπιλοβόλου 16,
Ανθυποπλοίαρχος Εμμανουήλ Αντωνιάδης ο
οποίος γίνεται έτσι, ο πρώτος νεκρός απόφοιτος
της νεοσύστατης Σχολής Ναυτικών Δοκίμων που
λειτουργεί από το 1884. Στους νεκρούς προστίθενται επίσης δύο ναύτες και ένας πολίτης κάτοικος
της περιοχής. Από την καταδρομική αυτή ενέργεια στις 12 Απριλίου 1897 έχουν διασωθεί έξι

τουρκικές σημαίες που πάρθηκαν σαν λάφυρο
και βρίσκονται στο Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος.
Το 1900, Αντιπλοίαρχος πλέον Κυβερνήτης
του ευδρόμου Ναύαρχος Μιαούλης, προτείνει στο
Υπουργείο Ναυτικών και εγκρίνεται, να εκτελέσει
το εκπαιδευτικό ταξίδι των Ναυτικών Δοκίμων με
το πλοίο του στην Αμερική. Το ταξίδι πραγματοποιείται από 3 Ιουλίου έως 22 Νοεμβρίου. Για τον
χρόνο που πραγματοποιείται και τον τύπο του
πλοίου αποτελεί επικίνδυνη περιπέτεια και η
μεταφορά των Ναυτικών Δοκίμων συνιστά ανάληψη υψίστης ευθύνης. Ο Κουντουριώτης επιδεικνύει σπάνια ναυτικά προσόντα διαπλέοντας τον
Ατλαντικό δύο φορές, σχεδόν αποκλειστικά με
πανιά, για εξοικονόμηση καυσίμων. Στην Αμερική
γίνεται ενθουσιωδώς δεκτός από την ελληνική
ομογένεια της Βοστώνης.
Το 1908 ως Πλοίαρχος τοποθετείται υπασπιστής του Βασιλέως Γεωργίου Α΄. Γι’ αυτή του την
τοποθέτηση εκτιμώνται η σοβαρότητα του χαρακτήρα του, η αφοσίωσή του στους θεσμούς, η
σύνεση και η σωφροσύνη που επιδεικνύει σε μια
ταραγμένη εποχή, κατά τη διάρκεια της οποίας
η ψύχραιμη αποτίμηση της θέσης της χώρας και
ο προσδιορισμός των εθνικών στόχων αποτελεί
εναγώνια ζητούμενο στο πολιτικό και το στρατιωτικό περιβάλλον.
Το 1910 ως Πλοίαρχος τίθεται επικεφαλής
της «Μοίρας Γυμνασίων» του στόλου, θέση στην
οποία παραμένει μέχρι το 1912.
Τον Σεπτέμβρη του 1912 ο Παύλος Κουντουριώτης έφθασε μπροστά στην ιστορία όταν ακριβώς η πατρίδα τον είχε μεγάλη ανάγκη. Βρέθηκε
εκεί κι έγινε ο Σωτήρας της.
Αξίζει εδώ να παρατεθεί ένα τηλεγράφημα
που απέστειλε ο Τούρκος Υπουργός των Ναυτικών στον Ναύαρχο Αρχηγό του τουρκικού στόλου, για να γίνει αντιληπτό ποια ιδέα είχαν οι αντίπαλοι για τον έλληνα Αρχηγό του Στόλου.
«Επί του Αβέρωφ θα επιβαίνει, όπως πληρο-

φορούμαι, ως γενικός αρχηγός του ελληνικού
στόλου, ο Κουντουριώτης, άριστος αξιωματικός, με πείρα, με θάρρος, με πατριωτισμό και
πλείστες άλλες ναυτικές αρετές. Ο Κουντουριώτης είναι εκ των αρίστων αξιωματικών.
Ο Υπουργός των Ναυτικών
Μαχμούτ Μουκτάρ.»
Οι Βαλκανικοί είναι ίσως οι ενδοξότεροι πόλεμοι τους οποίους έχει διεξαγάγει το ελληνικό κράτος από της απελευθερώσεώς του και ο Παύλος
Κουντουριώτης αναδείχθηκε αναμφίβολα στο
ψηλότερο ναυτικό σύμβολο της νεώτερης Ελλάδας.
Οι γεωπολιτικές συνθήκες που οδήγησαν τις
τρεις σλαβικές χριστιανικές χώρες των Βαλκανίων να συμπήξουν συμμαχία εναντίον της κυριάρχου Οθωμανικής Αυτοκρατορίας έχουν εκτεθεί
σε άλλα άρθρα και παρεμβάσεις της παρούσας
έκδοσης. Ο μόνος στρατηγικός παράγοντας που
έλειπε από τους συμμάχους και για τον οποίον
έγινε δεκτή η Ελλάδα στη συμμαχία ήταν το
Ελληνικό Ναυτικό. Ήταν η μόνη συμμαχική δύναμη που μπορούσε να αποκόψει τις οθωμανικές
στρατηγικές εφεδρείες και να τις ακινητοποιήσει
στα λιμάνια της Μικράς Ασίας. Εάν οι περίπου
250.000 Οθωμανοί έφεδροι κατόρθωναν να διαπεραιωθούν στη Μακεδονία και να αντιπαρατεθούν στα μέτωπα των μαχών είναι πολύ πιθανόν
ότι θα ήταν διαφορετική η εξέλιξη του πολέμου.
Θα πρέπει να σημειωθεί ότι τα υποτυπώδη έως
ανύπαρκτα οδικά και σιδηροδρομικά δίκτυα της
εποχής δεν επέτρεπαν την έγκαιρη μετακίνηση
μεγάλων στρατιωτικών μονάδων και ρεύματος
εφοδίων δια ξηράς. Έτσι λοιπόν οι Σλάβοι της
Βαλκανικής υποχρεώθηκαν να κάνουν δεκτή την
Ελλάδα στη συμμαχία τους παρά τις αντικρουόμενες επιδιώξεις που είχε καθένας για τα εδάφη
της Μακεδονίας που θα απελευθερώνονταν από
την οθωμανική αυτοκρατορία.
Η αποστολή της επίτευξης απόλυτης κυριαρχίας στο Αιγαίο αναλαμβανόταν με δισταγμό

39

από το Πολεμικό Ναυτικό, λόγω της αριθμητικής
υπεροχής του Τουρκικού Ναυτικού. Υπεροχής
που επιβεβαιωνόταν με κάθε επιτελική σύγκριση
δυνάμεων και παρά την πρόσφατη ένταξη στον
ελληνικό στόλο του νεότευκτου σύγχρονου και
ισχυρού, θωρακισμένου καταδρομικού Αβέρωφ.
Σε πολεμικό συμβούλιο που συγκλήθηκε τον
Σεπτέμβριο του 1912 υπό την προεδρία του Πρωθυπουργού Ελευθερίου Βενιζέλου και στο οποίο
ήταν παρόντες όλοι οι υψηλόβαθμοι αξιωματικοί του Ναυτικού και αξιωματούχοι της κυβέρνησης, καθώς και ο έχων αναλάβει πρόσφατα τα
καθήκοντα του Αρχηγού του Στόλου, Πλοίαρχος
Παύλος Κουντουριώτης1, έγινε ανασκόπηση
των δυνατοτήτων των ναυτικών μονάδων και
παρατέθηκαν τα στοιχεία της σύγκρισης των
δύο στόλων. Εκτοπίσματα, ταχύτητες, αριθμός
και διαμέτρημα πυροβόλων, πάχη θωρακίσεων,
πληρώματα, τα πάντα τέθηκαν κάτω από λεπτομερειακή εξέταση και διατυπώθηκαν γνώμες και
απόψεις που συνέτειναν στο ό,τι ο στόλος, λογικά, απαιτούσε ενίσχυση εν όψει της δύσκολης
αποστολής του. Ο πρωθυπουργός επηρεασμένος από την παράθεση των δυσμενών στοιχείων
δυσφορούσε. Όταν κλήθηκε ο Κουντουριώτης να
σχολιάσει τη ροή και τα συμπεράσματα της συζήτησης, εξέφρασε την εδραιωμένη πεποίθησή του
ότι ο ελληνικός στόλος θα έβγαινε νικητής σε απ’
ευθείας αντιπαράθεση με τον τουρκικό, διότι τα
στελέχη του θα αγωνίζονταν με αυταπάρνηση
και υψηλό ηθικό.
Ο Πρωθυπουργός ανακουφίστηκε από την
παρέμβαση του Αρχηγού και ένιωσε ελεύθερος
να προχωρήσει στα σχέδιά του. Για την επίδραση
που είχε στον Πρωθυπουργό η στάση του Κουντουριώτη εκείνη την ημέρα, είναι χαρακτηριστική η επιστολή που του έστειλε ο Ελ. Βενιζέλος
21 χρόνια μετά, την επέτειο της ναυμαχίας της

1 Ο Κουντουριώτης προήχθη σε Υποναύαρχο λίγο μετά τον
απόπλου του Στόλου από το Φάληρο και η προαγωγή του
γνωστοποιήθηκε τηελγραφικώς.

40

Έλλης, την 3η Δεκεμβρίου 1933.
Φίλτατε Ναύαρχε.
Είκοσι ένα χρόνια κλείουν σήμερα από την
ημέρα, που με την ναυμαχία της Έλλης εξησφάλισες την κατά θάλασσαν υπεροπλίαν της Ελλάδος και των συμμάχων της και έτσι εξησφάλισες
την τελικήν νίκην των. Όλοι οι Έλληνες σου είμεθα ευγνώμονες διά την νίκην σου αυτήν. Περισσότερον από όλους εκείνος, που γνωρίζει, ότι
χωρίς την αδάμαστον αποφασιστικότητά σου
και την πίστην σου εις την κατά θάλασσαν νίκην
μας, δεν θα απεφασίζαμεν να λάβωμεν μέρος
εις τον πρώτον Βαλκανικόν Πόλεμον, με αποτέλεσμα ότι, αν μεν νικούσαν οι Σέρβοι και οι
Βούλγαροι, τα όριά μας θα έμεναν οριστικώς
εις την Μελούνα ή το πολύ θα έφθαναν στον
Αλιάκμονα, αν δε νικούσαν οι Τούρκοι, η ζωή
των ομογενών της Αυτοκρατορίας θα απέβαινεν ανυπόφορος.
Με εξαίρετον τιμήν και αγάπην
Ελευθ. Κ. Βενιζέλος
Ο ελληνικός στόλος αποπλέοντας από το
Φάληρο στις 5 Οκτωβρίου 1912 έπαιρνε μαζί
του βαρύ το φορτίο των ελπίδων του ελληνικού
λαού. Αυτό επέβαλε να εξασφαλίσει την απόλυτη θαλάσσια κυριαρχία στο Αιγαίο και στο Ιόνιο,
γεγονός που θα σήμαινε την πλήρη απαγόρευση
των θαλασσίων επικοινωνιών για τις οθωμανικές
μεταφορές και την απρόσκοπτη και ασυνόδευτη
εκτέλεση των μεταφορών μονάδων και εφοδίων
που θα απαιτούσε η εξέλιξη των στρατιωτικών
επιχειρήσεων των τεσσάρων συμμάχων στρατών.
Τονίζοντας τη συμβολή του Πολεμικού Ναυτικού με κανένα τρόπο δεν επιχειρείται να υποβαθμισθεί η συμβολή του Στρατού. Κανένας δεν
μπορεί να παραβλέψει τον ηρωισμό που επέδειξαν στα πεδία των μαχών ξηράς τα στρατευμένα παιδιά της Ελλάδας. Κανένας δεν μπορεί να
αγνοήσει την ορμή που έμοιαζε περισσότερο
με ξέσπασμα και που σάρωνε στο διάβα της τις

O Υποναύαρχος Παύλος Κουντουριώτης, Αρχηγός του Στόλου κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους. (Φωτογραφία Α. Γαζιάδη.
Φωτογραφικό αρχείο Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος).

τουρκικές φρουρές και τις εστίες αντιστάσεως.
Δεν γεννάται καμία αμφιβολία για την τακτική
αξία των μαχών, για τα περάσματα, τους λόφους,
τα ποτάμια, τις οχυρές θέσεις. Δεν παραγνωρίζεται καθόλου η ψυχολογική αλλά και η ουσιαστική

αξία της απελευθέρωσης χωριών και πόλεων και
η δικαιολογημένη προβολή του ενθουσιασμού
και της συγκίνησης των τοπικών πληθυσμών που
υποδέχονταν τα ελληνικά απελευθερωτικά στρατεύματα.

41

Ο πρωταγωνιστής, όμως, που έκρινε την
έκβαση του πολέμου και που ουσιαστικά εκδίωξε του Οθωμανούς από τα Βαλκάνια ύστερα από
απόλυτη κυριαρχία τους σ’ αυτά, μεγαλύτερη
από πέντε αιώνες, πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι
ήταν ο Ναυτικός αγώνας του Αιγαίου. Ο ελληνικός στόλος ήταν εκείνος που κράτησε αδρανείς
και αχρησιμοποίητες τις τουρκικές εφεδρείες στα
λιμάνια της Μικράς Ασίας, τόσο απαραίτητες για
τους Οθωμανούς στην κρίσιμη περίοδο του πρώτου Βαλκανικού Πολέμου.
Η μεγάλη, η στρατηγική νίκη του πολέμου,
κερδίθηκε στη θάλασσα. Ήταν αυτή που εάν
χανόταν, μοιραία θα είχε άλλη εξέλιξη η ροή του
πολέμου και η ιστορία θα ήταν διαφορετική.
Στο παρόν σημείωμα λόγω περιορισμών διατιθέμενου χώρου θα αναφέρω μόνο σε μορφή
τίτλων τις ναυτικές επιχειρήσεις εκείνες που συνέτειναν περισσότερο στην επίτευξη ναυτικής κυριαρχίας και βοήθησαν τις επιχειρήσεις του Στρατού. Ως τέτοιες είναι γνωστές οι συγκρούσεις των
δύο στόλων στο ακρωτήριο της Έλλης και νοτιοδυτικά της Λήμνου, στις 3 Δεκεμβρίου 1912 και
5 Ιανουαρίου 1913 αντιστοίχως. Αντίθετα είναι
σχετικά άγνωστες οι επιχειρήσεις αποκλεισμού
των παραλίων της Ηπείρου και της Αλβανίας και
η αποκοπή των ιταλικών και αυστροουγγρικών
εμπορικών πλοίων τα οποία συντηρούσαν το
ρεύμα ανεφοδιασμού του οθωμανικού στρατού,
που υπερασπιζόταν τα Ιωάννινα.
Γνωστές είναι επίσης οι επιχειρήσεις απελευθέρωσης όλων των νησιών του Βορείου και Ανατολικού Αιγαίου από ναυτικά αποβατικά αγήματα
και στις περιπτώσεις της Λέσβου και της Χίου, σε
συνδυασμό με στρατιωτικές δυνάμεις. Άξιος μνείας και πολύ σημαντικός ήταν ο αγώνας δρόμου
μεταξύ των βουλγαρικών στρατιωτικών δυνάμεων και του ελληνικού στόλου για την κατάληψη

της χερσονήσου του Αγίου Όρους. Η επιχείρηση
αυτή που διεξήχθη την 1η Νοεμβρίου από το
αντιτορπιλικό Θύελλα κατ’ αρχήν και τα Αβέρωφ,
Πάνθηρ και Ιέραξ αργότερα, διέσωσε το Άγιο
Όρος από πολλές περιπέτειες που ενδεχομένως
θα δημιουργούνταν, αν προλάβαιναν τα σπεύδοντα βουλγαρικά στρατεύματα να το καταλάβουν.
Δύο επιχειρήσεις που φανέρωναν το πνεύμα
ηρωισμού με το οποίο το ναυτικό πολεμούσε τον
προαιώνιο εχθρό ήσαν :
– Στις 18 Οκτωβρίου 1912 η διείσδυση στη
Θεσσαλονίκη του τορπιλοβόλου 11 με Κυβερνήτη τον Υποπλοίαρχο Ν. Βότση, που κατέληξε στον
τορπιλισμό και βύθιση του τουρκικού θωρηκτού
Φετχί Μπουλέντ.
– Στις 9 Νοεμβρίου 1912 η διείσδυση στο
Αϊβαλί του τορπιλοβόλου 14 με Κυβερνήτη τον
Υποπλοίαρχο Περ. Αργυρόπουλο, ο τορπιλισμός
και βύθιση τουρκικής κανονιοφόρου που ναυλοχούσε εκεί.
Τέλος θα ήθελα να αναφέρω δύο δευτερεύουσες επιχειρήσεις ως προς τα αποτελέσματά
τους, οι οποίες όμως καταγράφηκαν ως παγκόσμιες πρωτιές και διατηρούν τη σημασία τους για
το Πολεμικό Ναυτικό:
– Στις 9 Δεκεμβρίου 1912 εκτελέσθηκε η
πρώτη παγκοσμίως βολή τορπίλης σε πολεμική
επιχείρηση, από το υποβρύχιο Δελφίν σε κατάδυση εναντίον του τουρκικού ευδρόμου Μετζιτιέ. Κυβερνήτης ήταν ο Πλωτάρχης Στέφανος
Παπαρρηγόπουλος.
– Στις 24 Ιανουαρίου 1913 εκτελέσθηκε η
πρώτη παγκοσμίως πτήση υδροπλάνου ναυτικής αεροπορίας επ’ ωφελεία ναυτικής δυνάμεως. Πιλότος ήταν ο Λοχαγός Μιχ. Μουτούσης και
παρατηρητής ο Σημαιοφόρος Αριστ. Μωραϊτίνης.
Στις επιχειρήσεις του Ναυτικού δέσποζε η
προσωπικότητα του Αρχηγού και η προτροπή

 Κωνσταντίνος Ηλιάδης (Αθήνα 1903-1991): Προσωπογραφία ναυάρχου Παύλου Κουντουριώτη. Ελαιογραφία,
115x70cm, (Συλλογή Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος).

42

43

του για επίδειξη ακραίου επιθετικού πνεύματος
στις όποιες συναντήσεις με τον εχθρό.
Δεν είναι δύσκολο να προσπαθήσεις να σκιαγραφήσεις την προσωπικότητα του αρχιτέκτονα
της νίκης των Βαλκανικών Πολέμων, του Ναυάρχου Παύλου Κουντουριώτη. Είναι απλό, γιατί κι
ο ίδιος ήταν απλός. Λιτός και απέριττος, σχεδόν
ασκητικός, έδειχνε βαθιά αποστροφή προς τις
επιδείξεις και τις κοσμικές εκδηλώσεις. Διατηρούσε ακλόνητη πίστη στον Θεό και πίστευε πως
κάθε ενέργεια πρέπει να ξεκινά πάντοτε από την
επίκληση της Θείας βοήθειας.
Αντιφατικός στη συμπεριφορά, συνειδητοποιημένος αριστοκράτης ως απόγονος υψηλής
γενιάς αρχόντων της Ύδρας, ήξερε να προσεγγίζει και να μιλά καλύτερα απ’ τον καθένα τη γλώσσα του λαού, των αγαθών νησιωτών που συγκροτούσαν τα πληρώματά του, τα οποία διοίκησε
στη ζωή του. Μιλούσε αρβανίτικα απ’ ευθείας
στην ψυχή των ανδρών του και παρά το γεγονός
ό,τι επέβαλε σκληρή πειθαρχία σε όλους, τους
υπ’ αυτόν, αξιωματικούς και ναύτες, ήταν αγαπητός, γιατί πρώτος αυτός έδινε το παράδειγμα της
προσήλωσης στο καθήκον και της αγάπης, μέχρι
θυσίας, προς την πατρίδα.
Από τη διεξαγωγή των ναυτικών επιχειρήσεων των Βαλκανικών Πολέμων θα ήθελα να σχολιάσω τρία μόνο σημεία που χαρακτηρίζουν την
ιδιοσυγκρασία του Ναυάρχου και περιγράφουν
μόνα τους, πολύ εύγλωττα τον χαρακτήρα και την
προσωπικότητά του.
Σημείο 1ο. Η επιλογή του ορμητηρίου του
στόλου. Το 1897 ο Στόλος του Αιγαίου ναυλοχούσε στο ορμητήριο των Ωρεών της Μαγνησίας με
στόχο να βρίσκεται πλησιέστερα στο θέατρο
των επιχειρήσεων που δικαιολογημένα θεωρείτο το κεντρικό βόρειο Αιγαίο. Το 1912 τα επίσημα σχέδια του Επιτελείου προέβλεπαν και πάλι
τους Ωρεούς, ενώ μεγάλη συζήτηση γινόταν για
τον όρμο της Αγίας Μαρίνας στον νότιο Ευβοϊκό
ώστε να συντομευθούν οι οδοί επικοινωνίας με
τον Ναύσταθμο. Κανείς δεν περίμενε την απο-

44

φασιστική επιλογή του αρχηγού. Θέτοντας πάνω
απ’ όλα την εκπλήρωση της αποστολής του, που
την έβλεπε αποκλειστικά σε μια αποφασιστική
σύγκρουση με τον τουρκικό στόλο, παραβλέποντας το πλήθος των αντιθέτων επιχειρημάτων
και παραμερίζοντας τα πολλά μειονεκτήματα
που συνεπαγόταν η επιλογή του, πλέει αποφασιστικά, καταλαμβάνει τη Λήμνο και εγκαθίσταται
στον ασφαλέστατο από καιρικές συνθήκες όρμο
του Μούδρου, πενήντα μόλις μίλια από την έξοδο των στενών των Δαρδανελίων. Με την κίνηση
αυτή επιδεικνύει ένα άκρως επιθετικό πνεύμα.
Η μεγαλοφυής και ορμητική επιλογή του
Ναυάρχου πιθανόν να ενήργησε εκφοβιστικά για
τις τουρκικές ναυτικές δυνάμεις οι οποίες βράδυναν αδικαιολόγητα κατά δύο περίπου μήνες να
ανταποκριθούν και να επιχειρήσουν την έξοδό
τους από την Προποντίδα και τα Δαρδανέλια.
Πολύ αργότερα στις δεκαετίες του ’20 και του
’30 έγινε πολύς λόγος και χύθηκε πολύ μελάνι για
τη διεκδίκηση της πατρότητας της ιδέας χρησιμοποιήσεως του Μούδρου ως ορμητηρίου του
στόλου. Ο ίδιος ο Κουντουριώτης, ολύμπιος κι
απόμακρος, δεν έλαβε ποτέ μέρος σ’ αυτή τη διελκυστίνδα τοποθετήσεων και αντεγκλήσεων. Στη
στρατιωτική δεοντολογία είναι γνωστό πως σημασία έχει ποιος αναλαμβάνει την ιστορική ευθύνη
μιας αποφάσεως και όχι ποιος την εισηγείται, αν
υποθέσουμε πως κάποιος άλλος την εισηγήθηκε.
Σημείο 2ο. Η διεξαγωγή των δύο αποφασιστικών ναυμαχιών της Έλλης και της Λήμνου.
Ο χειρισμός του ελληνικού στόλου, ουσιαστικά
δηλαδή της ναυαρχίδας Αβέρωφ και της Μοίρας
των θωρηκτών Ύδρα, Σπέτσαι και Ψαρά απέδειξε μιαν ακατάσχετη ορμητικότητα και επιθετικό
πνεύμα συνοδευόμενο από περιφρόνηση προς
τον θάνατο, που σπάνια συναντάται και λίγο απέχει από το να επικρίνεται από τις Επιτελικές Σχολές
Πολέμου. Ιδιαίτερα στην πρώτη ναυμαχία, κατά
τη φάση της καταδίωξης του τουρκικού στόλου,
είναι γεγονός πως ο Αβέρωφ πέρασε μέσα στο
βεληνεκές των επάκτιων πυροβολείων και αν

Ο Ελευθέριος Βενιζέλος και ο Ναύαρχος Π. Κουντουριώτης επί του αντιτορπιλικού Σφενδόνη, κατευθύνονται προς τη
Θεσσαλονίκη. Εκεί, ο Ελευθέριος Βενιζέλος θα ηγηθεί του κινήματος της Εθνικής Άμυνας και θα σχηματίσει προσωρινή
κυβέρνηση. Σεπτέμβριος 1916. (Φωτογραφία αγνώστου. Φωτογραφικό αρχείο Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος).

δεχόταν ένα σοβαρό πλήγμα ασφαλώς τα πράγματα θα είχαν διαφορετική εξέλιξη. Στη φάση
αυτή όταν λόγω υπερθέρμανσης των πυροβόλων του Αβέρωφ ελαττώθηκε η ταχυβολία του,
ο Ναύαρχος πήρε τη μεγάλη απόφαση. Με την
ταχύτητα του πλοίου στο ψηλότερο σημείο, τα
22 καζάνια να αποδίδουν τη μεγίστη ισχύ τους,
στόχευε την τουρκική ναυαρχίδα και έπλεε «πάση
δυνάμει» να την εμβολίσει, να την κόψει στα δύο.
Έφθασε μέχρις αποστάσεως 2.600 μέτρων. Οι
Τούρκοι έφευγαν και δεν πίστευαν. Χώθηκαν τρομαγμένοι στα στενά απ’ όπου δεν ξαναβγήκαν για
ένα μήνα. Μετά από χρόνια ο Ναύαρχος διηγιόταν
σε κάποιους φίλους του για εκείνη τη στιγμή:
«Είδα εκείνη την ώρα σαν όραμα πάνω
στους δύο κάβους των Στενών τον παππού μου
και τον Μιαούλη, να μου κάνουν νόημα και να

με καλούν. Και όρμησα πάνω τους»
Σημείο 3ο. Εφαρμογή των αρχών του πολέμου. Τη νύχτα της Πρωτοχρονιάς προς τη 2η του
Γενάρη του 1913 (παλαιό ημερολόγιο), μέσα σε
πολύ δυσμενείς καιρικές συνθήκες θύελλας με
καταιγίδες, το θωρακισμένο καταδρομικό Χαμιδιέ
διέλαθε απαρατήρητο και ανεντόπιστο κινήθηκε
στο Αιγαίο, ως επιδρομικό.
Στις 2 Ιανουαρίου το πρωί ξημερώθηκε έξω
απ’ το λιμάνι της Σύρου, όπου βομβάρδισε το
εξοπλισμένο εμπορικό «Μακεδονία» το οποίο
βρισκόταν εκεί λόγω βλάβης πηδαλίου.
Η επιχείρηση θεωρήθηκε από τον Ναύαρχο
σαν μια καλά προσχεδιασμένη παραπλανητική
κίνηση εκ μέρους του τουρκικού ναυαρχείου,
που απέβλεπε να παρασύρει κάποιο τμήμα του
ελληνικού στόλου να αποσπασθεί από τον Μού-

45

δρο και να κυνηγήσει το επιδρομικό. Εν προκειμένω μόνο ο Αβέρωφ είχε αυτή τη δυνατότητα
λόγω ταχύτητας. Πράγματι η ελληνική κυβέρνηση θορυβήθηκε και συνέστησε στον αρχηγό
του στόλου να επιληφθεί αποσπώντας Μοίρα
του στόλου υπό τον Αβέρωφ. Ο Κουντουριώτης
έχοντας την υποψία ότι επρόκειτο για τουρκικό
τέχνασμα και εφαρμόζοντας με σταθερότητα την
αρχή του πολέμου «εμμονή στον σκοπό» αρνήθηκε να συμμορφωθεί, πείθοντας την κυβέρνηση
να αναστείλει τη διαταγή της.
Σε τρεις μέρες, την 5η Ιανουαρίου, ο τουρκικός στόλος εξέπλευσε των Στενών και κινήθηκε
προς τον Μούδρο για να συναντήσει τον ελληνικό. Η ναυμαχία της Λήμνου επέφερε το τελειωτικό πλήγμα στον τουρκικό στόλο και κρίθηκε
από την ευστοχία των ελληνικών πυρών αυτή τη
φορά. Διήρκεσε μόνο 20 λεπτά και στη συνέχεια
εξελίχθηκε σε μια άτακτη φυγή των τουρκικών
πλοίων προς τα Στενά, έχοντας τα θωρηκτά μόλις
επιπλέοντα με πυρκαγιές, σημαντικές ζημιές πολλούς νεκρούς και τραυματίες.
Στον δεύτερο Βαλκανικό πόλεμο ο στόλος
υπό την καθοδήγηση του Κουντουριώτη προσέφερε και πάλι σημαντικές υπηρεσίες στην απελευθέρωση της Θράκης με την απόλυτη κυριαρχία στα παράλιά της.
Μετά το ένδοξο πέρας των Βαλκανικών Πολέμων ο Κουντουριώτης προάγεται σε Αντιναύαρχο
και γίνεται ο πρώτος που θα καταλάβει αυτό το
βαθμό στο Πολεμικό Ναυτικό. Η προαγωγή του
εκείνη έγινε:
«...δι εξαιρετικάς εν πολέμω υπηρεσίας,
παρασχεθείσας υπ’ αυτού τη Πατρίδι, εν τη
εκτελέσει των καθηκόντων του, ως αρχηγού
του στόλου του Αιγαίου»
Το καλοκαίρι του 1915 ο Κουντουριώτης επιβαίνων του Αβέρωφ επισκέφθηκε την Κρήτη η
οποία είχε συνενωθεί με την Ελλάδα κατά τη διάρκεια των Βαλκανικών Πολέμων. Η υποδοχή που

46

του επιφυλάχθηκε στα Χανιά είχε τόσο ενθουσιασμό, παλμό και συγκίνηση, που άφησε εποχή.
Στη συνέχεια παραμένοντας Ναύαρχος εν
ενεργεία, διετέλεσε Υπουργός των Ναυτικών
στην κυβέρνηση Στ. Σκουλούδη από τον Οκτώβριο του 1915 έως τον Ιούνιο του 1916. Κατά την
υπουργική του θητεία αποδεικνύεται εξαιρετικά
προσεκτικός και σώφρων στη διαχείριση των
εθνικών θεμάτων, σε αντίθεση με την ορμητικότητα που είχε επιδείξει ως αρχηγός στόλου. Διαφώνησε με την κυβέρνηση στην οποία μετείχε
στο θέμα της ουδετερότητας και υποστήριξε τη
συμμαχία με την Αντάντ.
Θα ήθελε να τονίσω ένα σημείο που σκιαγραφεί καθαρά την ψυχοσύνθεση και την προσωπικότητα του Ναυάρχου.
Ο Κουντουριώτης ήταν φιλοβασιλικός, όσο κι
αν αυτό ακούγεται παράδοξο κι αντιφατικό. Αγαπούσε τον θεσμό σαν μια εγγύηση της ενότητας
και της συνέχειας του κράτους και ο σεβασμός
του στον θρόνο ήταν αποτέλεσμα της φλογερής
φιλοπατρίας του χωρίς κανένα ίχνος προσωπολατρείας.
Είναι γεγονός πως ο Βασιλεύς Κωνσταντίνος έτρεφε μεγάλη συμπάθεια προς το πρόσωπό του, λόγω της προϋπηρεσίας του Ναυάρχου
ως υπασπιστή του πατέρα του, Γεωργίου. Παρά
ταύτα όταν ο Ναύαρχος θεώρησε το 1916 ότι
το καθήκον προς την πατρίδα τον καλούσε να
λάβει θέση στο πλευρό του μεγάλου πολιτικού
Ελευθερίου Βενιζέλου δεν δίστασε στιγμή και
τάχθηκε ολόψυχα, ως μέλος της τριανδρίας της
Δημοκρατικής Άμυνας, (Βενιζέλος, Κουντουριώτης, Δαγκλής) στην επαναστατική κυβέρνηση της
Θεσσαλονίκης.
Στο σημείο αυτό είναι επιβεβλημένο να
παρατεθεί ένα απόσπασμα από επιστολή του
Ελευθερίου Βενιζέλου που γράφτηκε την 30η
Αυγούστου 1916 και στην οποία διαφαίνεται η
εκτίμηση που έτρεφε ο Εθνάρχης στο πρόσωπο
του Ναυάρχου, όπως άλλωστε και ολόκληρος ο
ελληνικός λαός:

Αθήναι 30 Αυγούστου 1916.
Φίλτατε Ναύαρχε.
Τα πράγματα φθάνουν εις το απροχώρητον. Μετά την παραίτησιν του κ. Ζαΐμη και την
συγκρότησιν της νέας κυβερνήσεως και την
υπό των Βουλγάρων ουσιαστικήν κατάληψιν
της Καβάλλας δεν πρέπει να μας μένη καμμία
αμφιβολία.
…………………………………………..
Ναύαρχε ! Κάμε τον σταυρόν σου εις το
όνομα του Θεού. Σε εξορκίζω προς τούτο. Άλλη
οδός σωτηρίας δεν έμεινε δια την Ελλάδα. Δεν
έχομεν το δικαίωμα ούτε σεις ούτε εγώ ν’ αφήσωμεν να συμπληρωθή η καταστροφή, χωρίς
να επιδιώξωμεν την σωτηρίαν.
Εάν, φίλτατε ναύαρχε, αρνηθήτε να κινηθήτε, εν καθήκον μου υπολείπεται. Να καταγγείλω
εις το έθνος τον όλεθρον εις τον οποίον σύρεται και να δηλώσω ότι, μη έχων την δύναμιν να
αποτρέψω τον όλεθρον, αλλά και μη θέλων να
παρίσταμαι σιωπηλός μάρτυς της καταστροφής και της ατιμώσεως, φεύγω οριστικώς από
την Ελλάδα.
Ναύαρχε ! Εις χείραν πάλιν Κουντουριώτη
κρέμεται η σωτηρία του έθνους, εφ’ όσον είνε
ακόμη καιρός.
Με αισθήματα εξόχου τιμής και αδελφικής
αγάπης, υμέτερος
(Υπογραφή)
Ελευθέριος Βενιζέλος»
Μεγάλες και ιστορικές στιγμές του έθνους,
όπως διαγράφονται από την ιδιωτική αλληλογραφία δύο μεγάλων ανδρών, που ζούσαν, αγωνίζονταν και ανέπνεαν για το έθνος και την ελληνική
πατρίδα.
Έγινε έτσι συμπαραστάτης του δημιουργού
της μεγάλης Ελλάδας καθ’ όλη τη μέχρι το 1920
επική περίοδο των ελληνικών θριάμβων προσφέροντας στο κίνημα της Θεσσαλονίκης την πανελλήνια αποδοχή του. Ούτε προσωπικές συμπάθειες, ούτε οικογενειακές καταβολές, τον εμπόδισαν

Επιστολή του Ελευθερίου Βενιζέλου της 30ης Αυγούστου
1916 προς το Ναύαρχο Παύλο Κουντουριώτη. (Αρχείο
ΕΛΙΑ).

μπροστά σ’ αυτό που πίστεψε ύψιστο συμφέρον
για την πατρίδα.
Στις 14 Ιουνίου 1917 επιστρέφοντας στην
Αθήνα μαζί με την κυβέρνηση Βενιζέλου αναλαμβάνει το Υπουργείο των Ναυτικών και αναστυλώνει το ηθικό των ανδρών του κλάδου, που
τόσο είχε ταλαιπωρηθεί από τις περιπέτειες των
αγγλο – γαλλικών κατασχέσεων και καταλήψεων
Το 1919 καταλαμβάνεται από το όριο ηλικίας

47

πολιτικών του αντιπάλων, ότι τον Δεκέμβριο του
1921 επιχειρούν απόπειρα δολοφονίας εναντίον
του, με αποτέλεσμα τον τραυματισμό του.
Μετά την Μικρασιατική καταστροφή και την
απομάκρυνση του Βασιλέως Γεωργίου Β΄ η κοινή
εμπιστοσύνη και ο σεβασμός τον φέρουν και πάλι
για δεύτερη φορά στο αξίωμα του Αντιβασιλέα.
Τον Μάρτιο του 1924 μετά την ανακήρυξη
της αβασίλευτης Δημοκρατίας η εθνοσυνέλευση του αναθέτει προσωρινά τα καθήκοντα του
Προέδρου της Δημοκρατίας.
Τον Μάρτιο του 1926 με την κήρυξη της
δικτατορίας του Πάγκαλου διαμαρτύρεται, παραιτείται, αποχωρεί και πηγαίνει να ιδιωτεύσει στην
Ύδρα. Είναι χαρακτηριστικό το απόσπασμα της
επιστολής που του αποστέλλει ο Πάγκαλος την
ίδια ημέρα της επιβολής της Δικτατορίας, παρακαλώντας τον να αποσύρει την παραίτησή του:

Επιστολή Θεοδώρου Πάγκαλου της 26ης Μαρτίου 1926
προς το Ναύαρχο Παύλο Κουντουριώτη. (Αρχείο ΕΛΙΑ).

και στις 2 Δεκεμβρίου αποχωρεί από την ενεργό
υπηρεσία του Ναυτικού τιμής ένεκεν ως Ναύαρχος, με την ήρεμη γαλήνη του ανδρός που πρόταξε πάντα το καθήκον προς την πατρίδα έναντι
όποιας προσωπικής επιδίωξης.
Μετά τον θάνατο του Βασιλέως Αλέξανδρου
η γενική εκτίμηση και αποδοχή στο πρόσωπό του
τον ανεβάζει στο αξίωμα του Αντιβασιλέα, στο
οποίο παρέμεινε μέχρι τις εκλογές της 1ης Νοεμβρίου 1920.
Αποτελεί χαρακτηριστικό της ποιότητας των

48

Πρόεδρος Υπουργικού Συμβουλίου
26 Μαρτίου 1926
Σεβαστέ μου κ. Πρόεδρε
………………………………………..
Κύριε Πρόεδρε θεωρώ καθήκον μου να επικαλεσθώ τον εγνωσμένον πατριωτισμόν σας
όπως δεχθήτε να αποσύρετε την παραίτησίν
σας την οποίαν άλλωστε δεν εκάμαμε γνωστήν
ούτε εδημοσιεύσαμε.
Εν ανάγκη μπορείτε να μείνετε 5 – 6 ημέρες
ή και οριστικώς εν Ύδρα διότι ελπίζω ότι εντός 2
ή τριών το πολύ μηνών θα ρυθμίσωμεν δι εκλογών την κατάστασιν οπότε πλέον αν δεν θέλετε
θα μπορείτε να αποσυρθήτε οριστικώς με την
γαλήνην της συνειδήσεως πλήρη ότι επιτελέσατε το καθήκον σας εις τας κρισίμους αυτάς
στιγμάς.
(Υπογραφή)
Θεόδωρος Πάγκαλος»
Στις 26 Αυγούστου του 1926 ο Δικτάτορας
ανατρέπεται και ο Κουντουριώτης επανέρχεται
στην Προεδρία της Δημοκρατίας. Είναι η εποχή

που γίνεται δεύτερη απόπειρα δολοφονίας του
έξω από το Δημαρχείο των Αθηνών.
Τον Μάιο του 1929 η εθνοσυνέλευση τον
εκλέγει τακτικό Πρόεδρο της Δημοκρατίας. Σε
πολύ λίγο χρονικό διάστημα έχουμε ένα ακόμα
δείγμα του ιδεαλισμού του Παύλου Κουντουριώτη. Μόλις αντιλαμβάνεται τα πρώτα συμπτώματα
προσβολής του από ασθένεια Πάρκινσον παραιτείται την 10η Δεκεμβρίου 1929, επτά μόνο μήνες
μετά την εκλογή του.
Στέλνει μήνυμα στον Ελευθέριο Βενιζέλο
μέσω του πρέσβη αδελφού του:

με βαθύ στρατηγικό και τακτικό ένστικτο, πολιτικός, διπλωμάτης, ανθρωπιστής, με διαίσθηση και
ενόραση. Αν θα έπρεπε με δυο λόγια να περιγράψουμε τον χαρακτήρα του Ναυάρχου Παύλου
Κουντουριώτη θα αναφέραμε την σεμνότητα και
την αγάπη του προς τον Θεό, την πατρίδα και το
Ναυτικό. Είχε συνείδηση του ενδόξου παρελθόντος της οικογενείας του και αγωνιούσε να φανεί
αντάξιος των προγόνων του. Ποτέ δεν ζήτησε τα
αξιώματα που κατέλαβε.
Χαρακτηριστική είναι η πρώτη παράγραφος
της διαθήκης του:

«Παραιτήθηκα γιατί αυτό επέβαλε το εθνικό συμφέρον. Τα χέρια μου άρχισαν να τρέμουν.
Όταν θα ήρχοντο να μα επισκέπτονται οι ξένοι
πρέσβεις θα το αντιλαμβάνοντο. Οι σκέψεις
και οι κρίσεις τους θα ήσαν δυσμενείς δια την
πατρίδα.»

«Έζησα πιστός εις την Χριστιανικήν θρησκείαν και εις την Ανατολικήν Ορθόδοξον
εκκλησίαν. Ηγάπησα δι’ όλης της ψυχής μου
την πατρίδαν μου. Κατά το μέτρον των δυνάμεών μου και τη βοήθεια του Θεού εξετέλεσα
το καθήκον μου. Ατενίζω ήρεμος την κρίσιν της
ιστορίας.»

Αποσύρεται οριστικά από τα κοινά περιοριζόμενος σε απλή ζωή μεταξύ του σπιτιού του
στο Παλαιό Φάληρο και της αγαπημένης του
Ύδρας.
Στις 22 Αυγούστου 1935 έδυσε ήσυχα και
ήρεμα και κατά την επιθυμία του η σορός του
μεταφέρθηκε στον πέτρινο τάφο που είχε ο ίδιος ετοιμάσει κάτω από το αρχοντικό του στην
Ύδρα, να αγναντεύει το πέλαγος που τόσο αγάπησε και μέσα στο οποίο μεγαλούργησε. Μπρος
στον ανοιχτό τάφο τον μεγάλο Ναύαρχο αποχαιρέτησε ο τότε Αρχηγός του Στόλου Ναύαρχος Σακελλαρίου οι τελευταίες λέξεις του οποίου
ήταν «...Απέρχεσαι ακόμη του κόσμου τούτου με
την βιβλική σου ευσέβειαν και ευλάβειαν προς την
πίστιν των πατέρων μας, δικαίως κατακτήσας τον
τίτλον του αγίου.»
Ο Ναύαρχος Παύλος Κουντουριώτης υπήρξε
μία από τις πλέον ευγενικές φυσιογνωμίες του
πανθέου των θαλασσινών ηρώων του ελληνισμού. Έχοντας την ορμητικότητα των ναυμάχων
του 1821 ήταν γεννημένος ναύτης, προικισμένος

Οι Αξιωματικοί του Ναυτικού θυμούνται
πάντα με σεβασμό τον μεγάλο Ναύαρχο που
σφράγισε με τη δική του αξιοπρεπή και ωφέλιμη
παρουσία την ελληνική ιστορία του 20ου αιώνα.
Όπως δε συνηθίζαμε εμείς οι παλαιότεροι, όταν
τα καράβια του Ναυτικού παρέπλεαν την πόλη
της Ύδρας απένεμαν τιμητικό χαιρετισμό με
σήμανση «Γενικής Ακινησίας» προς τον πέτρινο
σταυρό του λιτού τάφου του Ναυάρχου. Σ’ αυτές
τις στιγμές, με το πλήρωμα παρατεταγμένο σε
στάση προσοχής, λες και βλέπαμε τον Ναύαρχο αλλοπαρμένο στη γέφυρα του Αβέρωφ, που
άφριζε σκίζοντας τα κύματα, μέσα σε λάμψεις
κανονιοβολισμών και βροχή οβίδων, να αντικρίζει τους προγόνους του να σκιαγραφούνται στα
βουνά και στους κάβους της Μικράς Ασίας και να
τον καλούν κοντά τους, προς τον θάνατο και τη
δόξα.
Στ’ αυτιά μας ηχούσαν τα ίδια τα λόγια του
Ναυάρχου, να υπαγορεύουν το θρυλικό του
σήμα, προς τα πλοία του στόλου:

49

«Με την δύμαμιν του Θεού και τας ευχάς
του Βασιλέως μας και εν ονόματι του Δικαίου,
πλέω μεθ’ ορμής ακαθέκτου, με την πεποίθησιν
της νίκης, εναντίον του εχθρού του γένους.
Κουντουριώτης»

525, 2000, σ. 225-230.
Παΐζης – Παραδέλης Κ., «Το Πολεμικό Ναυτικό. Ο Ναύαρχος Παύλος Κουντουριώτης» Επτά Ημέρες, Καθημερινή, 7/7/1996, σ. 32.
Σκαράκης Ν., Χρόνια Θύελλας και πάθους : Ναύαρχος Παύλος Κουντουριώτης, Πειραιάς 1990.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Σολιώτης Χ., «Οι οδηγίες Μάχης του Κουντουριώτη στις

Βάρφης Κ., «Αφιέρωμα για τον Παύλο Κουντουριώτη»,
Ναυτική Επιθεώρηση, τ. 452, 1988, σ. 33-36.

ναυμαχίες του 1912 – 13», Ναυτική Επιθεώρηση, τ.
424, 1983, σ. 311-324.

Λισμάνης Δ, «Ευλαβείς ιστορικές μνήμες που παρα-

Φωκάς Δ., «Ο Ναύαρχος Παύλος Κουντουριώτης ο νικη-

δειγματίζουν», Ναυτική Επιθεώρηση, τ. 419, 1983,

τής της Έλλης», Διάλεξη στην Αθηναϊκή Λέσχη, Ανάτυπο, Αθήναι 1956.

σ. 1-3.
Λισμάνης Δ., «65 χρόνια από το θάνατο του Ναυάρχου
Παύλου Κουντουριώτη», Ναυτική Επιθεώρηση, τ.

ΕΛΙΑ. Κατάλοιπα Παύλου Κουντουριώτη. Υποφάκελος
1.1

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ

Ο Γιάννης Παλούμπης γεννήθηκε στην Αθήνα το 1939. Τις γυμνασιακές του σπουδές τις έκαμε στο Α΄ Γυμνάσιο Αρρένων της Αθήνας στην Πλάκα. Εισήλθε στη Σχολή Ναυτικών Δοκίμων
το 1955 και απεφοίτησε το 1959 ως Σημαιοφόρος. Υπηρέτησε σε πλοία και υπηρεσίες του
Στόλου. Το 1969 κατόπιν εξετάσεων επελέγη να φοιτήσει στο Naval Postgraduate School
Monterey California, USA για απόκτηση ειδικότητας Μηχανολόγου Όπλων. Απεφοίτησε το
1972 και επέστρεψε στην Ελλάδα, όπου τοποθετήθηκε στη Διοίκηση Ταχέων Σκαφών. Από
το Αμερικανικό Πανεπιστήμιο έλαβε τα πτυχία Bachelor, Master, Engineer στην ηλεκτρολογία
και ηλεκτρονικά. Έλαβε μέρος στις 8ωρες ειδικές εξετάσεις του Εθνικού Μετσοβίου Πολυτεχνείου και ανεγνώρισε το δίπλωμά του ως Μηχανολόγου Ηλεκτρολόγου.
Τον Μάιο του 1973, λόγω της συμμετοχής του στο Κίνημα του Ναυτικού εναντίον της
δικτατορίας, συνελήφθη και αποτάχθηκε από το ΠΝ. Εργάσθηκε στην ΙΒΜ Ελλάς και μετά την
πτώση της δικτατορίας επανήλθε στις τάξεις του ΠΝ ως μηδέποτε απομακρυνθείς.
Τον Νοέμβριο του 1974 επελέγη από τον τότε Υπουργό Εθνικής Άμύνας, μαζί με δύο
ακόμη πρώην αποτάκτους Αξιωματικούς του ΠΝ και συμμετέσχε στην προσαγωγή στην Κέα
των πέντε πρωτεργατών της δικτατορίας. Το 1975 κατέθεσε ως μάρτυς κατηγορίας στη δίκη
των βασανιστών της δικτατορίας για τα βασανιστήρια τα οποία υπέστη κατά την κράτησή
του στο ΕΑΤ/ΕΣΑ.
Το 1976 απεστάλη στη Γαλλία (Παρίσι και Χερβούργο) ως συντονιστής της παραλαβής
και επόπτης οπλισμού των εκεί ναυπηγουμένων τεσσάρων πυραυλακάτων. Στη συνέχεια
πέρασε από διάφορες θέσεις στο ΠΝ. Διοικητής Μοίρας Πυραυλακάτων, Επιστολέας Διοίκησης Ταχέων Σκαφών, Κυβερνήτης Αντιτορπιλικού, Διευθυντής Ναυτικών Όπλων Ναυστάθμου Σαλαμίνας.
Το 1986 τοποθετήθηκε Διοικητής Στολίσκου Ταχέων Σκαφών, αργότερα Διευθυντής Κλάδου Διοικητικής Μέριμνας του ΓΕΝ και μετέπειτα Διοικητής Αντιτορπιλικών και Φρεγατών.
Το 1989 προήχθη σε Υποναύαρχο και τοποθετήθηκε Υπαρχηγός του ΓΕΝ και το 1991
προήχθη σε Αντιναύαρχο και τοποθετήθηκε Α΄ Υπαρχηγός ΓΕΕΘΑ, απ’ όπου αποστρατεύθηκε
τον Φεβρουάριο του 1992.
Μετά την αποστρατεία του εργάσθηκε σε διάφορες θέσεις του ιδιωτικού τομέα.

50

51

Τα ναυπηγικά
χαρακτηριστικά
του Θ/Κ Αβέρωφ
Του Αρχιπλοιάρχου εα
Παναγιώτη Γ. Αλούρδα ΠΝ

Όποιος χάνεται μέσα
στις αντιλήψεις της δικής του
εποχής, έχει την τάση
να εκλαμβάνει πάντοτε το νεώτερο
ως το καλύτερο και γι’ αυτό
του είναι αδύνατο να πράξει
κάτι εξαιρετικό.
Carl von Clausewitz

52

53

Κατανομή Βαρών Πλήρους Φόρτου
Σκάφος (hull)

Θωρηκτό

Φρεγάτα

32,0 %

35,0 %

Θωράκιση (armor)

24,0 %

0,0 %

Οπλισμός (armament)

17,0 %

8,0 %

Εγκατάσταση Πρόωσης (propulsion plant)

9,5 %

20,0 %

Εξοπλισμός (outfit)

3,5 %

22,0 %

14,0%

15,0 %

Καύσιμο (fuel)
Πίνακας 1

φόρτου (full load). Το κανονικό εκτόπισμα που
ήταν και το εκτόπισμα δοκιμών περιλάμβανε
μέρος μόνο του φόρτου καυσίμου, το 30% μέχρι
το 50% της μέγιστης ποσότητας που μπορούσαν
να χωρέσουν οι αποθήκες (δεξαμενές) του πλοίου. Το βάρος αυτό του καυσίμου αναφερόταν ως
ονομαστικό (legend).
Το κανονικό εκτόπισμα του Αβέρωφ αναφέ-

Η καθέλκυση του Αβέρωφ. (Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος)

Η περίοδος του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα
είναι η περίοδος κατά την οποία η ναυπηγία από
εμπειρική τέχνη εξελίσσεται σε τεχνολογία και
περιλαμβάνει όλους τους τομείς της εφηρμοσμένης επιστήμης που απαιτούνται για την σχεδίαση
και την κατασκευή πλοίων. Είναι η εποχή που η
μηχανή αντικαθιστά το ιστίο και ο χάλυβας αντικαθιστά το ξύλο. Στις αρχές του 20ου αιώνα, όταν
κατασκευάσθηκε ο Αβέρωφ, η ναυπηγία έχει προχωρήσει σημαντικά και χρησιμοποιεί πλέον υπολογισμούς αντί εμπειρικούς κανόνες και εικασίες.

Εισαγωγή
Το πλοίο Γεώργιος Αβέρωφ, αν και είναι γνωστό
ως θωρηκτό (battleship), ανήκει στην πραγματικότητα στην κατηγορία των θωρακισμένων
καταδρομικών (armoured cruiser), incrociatore
corazzato όπως αναγράφεται στα ιταλικά σχέδια
του. Ο Αβέρωφ ναυπηγήθηκε στα Ναυπηγεία
Orlando στο Livorno της Ιταλίας. Σχεδιαστής
ήταν ο μηχανικός Giuseppe Orlando. Το θωρηκτό είναι της κλάσης Pisa με αδελφά πλοία τα
Amalfi και Pisa, τα οποία υπηρέτησαν στο Ιταλικό

54

Ναυτικό (Regia Marina). Οι Ιταλοί ναυπηγοί ήταν
πρωτοπόροι στην σχεδίαση των πρώτων θωρακισμένων ατμοπλοίων (ironclads), και των θωρηκτών πλοίων pre-dreadnought και dreadnought.
Ο Αβέρωφ ανήκει στην μεγάλη κατηγορία των
πλοίων pre-dreadnought.

ρεται στα σχέδιά του ως 10.200 tons και αποτελεί στρογγύλευση του εκτοπίσματος των 10.118
tons που αντιστοιχεί στην ίσαλο σχεδίασης. Το
ονομαστικό βάρος καυσίμου που έφερε ήταν 660
tons άνθρακα, και το συνολικό 1.542 tons.
Στον παραπάνω Πίνακα 1 φαίνεται ενδεικτικά,
για λόγους αναγωγής και σύγκρισης, η κατανομή
των βαρών του εκτοπίσματος πλήρους φόρτου

Σχέδιο 1 Εγκάρσιες Τομές Θ/Κ Αβέρωφ

Σχεδίαση πολεμικών πλοίων
στις αρχές του 20ου αιώνα
Η σχεδίαση πολεμικών πλοίων στις αρχές του
20ου αιώνα ήταν, όπως και σήμερα, μία επαναληπτική διεργασία, η οποία βασιζόταν σχεδόν
πάντοτε σε μία προγενέστερη επιτυχημένη σχεδίαση. Το σημείο εκκίνησης ήταν ο οπλισμός που
έπρεπε να φέρει το νέο πλοίο, δηλαδή κυρίως ο
τύπος, το διαμέτρημα και ο αριθμός των πυροβόλων, και ο οποίος αντιστοιχούσε σε ένα συγκεκριμένο βάρος. Η σχεδίαση της κλάσης Pisa βασίσθηκε στην προγενέστερη σχεδίαση του θωρηκτού Regina Elena (14.317 tons – 144,5 m).
Όλα τα πλοία γραμμής, θωρηκτά ή καταδρομικά, χαρακτηριζόταν από δύο εκτοπίσματα, το
κανονικό (normal) και το εκτόπισμα πλήρους

55

Θ/Κ ΑΒΕΡΩΦ ΚΥΡΙΕΣ ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΥΔΡΟΣΤΑΤΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ
Μήκος Μεταξύ Καθέτων

130,000 m

Μήκος Ολικό

140,060 m

Μήκος Ισάλου Σχεδίασης

137,200 m

Πλάτος επί των Νομέων

21,000 m

Μέγιστο Πλάτος (μετά εξωτερικού περιβλήματος)

21,058 m

Ύψος Εξωτερικού Καταστρώματος στο Μέσον (από την βασική γραμμή)

12,30 m

Βύθισμα Σχεδίασης στη Πρυμναία Κάθετο (από την βασική γραμμή)

7,400 m

Βύθισμα Σχεδίασης στη Πρωραία Κάθετο (από την βασική γραμμή)

6,900 m

Βύθισμα Σχεδίασης στο Μέσον (από την βασική γραμμή)

7,150 m

Διαγωγή Πρυμναία

0,500 m

Πρυμναίο Βύθισμα (από την τρόπιδα)

7,433 m

Πρωραίο Βύθισμα (από την τρόπιδα)

6,933 m

Μέσον Βύθισμα (από την τρόπιδα)

7,183 m

Όγκος Γάστρας

9.738 m3

Όγκος Γάστρας (μετά εξωτερικού περιβλήματος και παρελκομένων)

9.862 m3

Εκτόπισμα Κανονικό (μετά εξωτερικού περιβλήματος και παρελκομένων)

10.118 t

Εκτόπισμα ανά 1 cm βυθίσεως άνωθεν της Ισάλου Σχεδίασης

18,950 t

Επιφάνεια Μέγιστου Νομέα

131,950 m2

Επιφάνεια Μέγιστου Νομέα (μετά εξωτερικού περιβλήματος)

132,700 m2

Επιφάνεια Ισάλου

1838,900 m2

Επιφάνεια Ισάλου (μετά εξωτερικού περιβλήματος)

1847,000 m2

Κατακόρυφη θέση του Κέντρου Αντώσεως

4,201 m

Διαμήκης απόσταση του Κέντρου Πλευστότητας από την Πρυμναία Κάθετο

58,220 m

Διαμήκης απόσταση του Κέντρου Αντώσεως από την Πρυμναία Κάθετο

59,496 m

Εγκάρσια Μετακεντρική Ακτίνα
Διαμήκης Μετακεντρική Ακτίνα

Το σχήμα του Αβέρωφ είναι χαρακτηριστικό της
εποχής, έχει εμβολοφόρο πρώρα, πρύμνη καταδρομικού και ελαφρά ελάττωση του πλάτους
άνω της ισάλου γραμμής (εσοχή - tumble home).
Οι ναυπηγικές γραμμές (εγκάρσιες τομές) φαίνονται στο Σχέδιο 1 και οι κύριες διαστάσεις και
τα υδροστατικά χαρακτηριστικά στον Πίνακα 2.
Ληφθεί υπόψη ότι η πρωραία κάθετος ορίζεται
στην αρχή της ισάλου σχεδίασης και η πρυμναία
κάθετος ορίζεται στον άξονα του πηδαλίου.
Ο Αβέρωφ είναι κατασκευασμένος από κοινό
ναυπηγικό χάλυβα, πλην της θωράκισης. Οι
συνδέσεις μεταξύ ελασμάτων και ενισχυτικών
γίνονταν εξ ολοκλήρου με καρφώσεις και τα
υλικά κατασκευής (ελάσματα, ενισχυτικά και
καρφιά) υποβάλλονταν σε δοκιμές αντοχής. Για

Το ιταλικό θωρακισμένο καταδρομικό Pisa, αδελφό του
Αβέρωφ, σε φωτογραφία του 1932. Ο πλωριός ιστός
προστέθηκε τη δεκαετία του 1920. (Ναυτικό Μουσείο της
Ελλάδος)

τα πολεμικά πλοία της εποχής γίνονταν υπολογισμοί διαμήκους αντοχής σε κάμψεις θετικές και
αρνητικές (hogging, sagging) και χρησιμοποιούνταν διαμήκη ενισχυτικά, κυρίως εντός των
διπυθμένων.
Έχει τρία συνεχή καταστρώματα: Το άνω ή
εξωτερικό κατάστρωμα (piano di coperta), το
κύριο ή κατάστρωμα μάχης (piano di batteria) και
το κάτω ή κατάστρωμα διαδρόμου (corridoio). Το

Σχεδιάγραμμα του Αβέρωφ από το Brassey’s Naval and Shipping Annual του 1924. (Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος)

162,300 m
124,800 tm

Βρεχόμενη Επιφάνεια Γάστρας

2680,00 m2

Βρεχόμενη Επιφάνεια Συνολική

Σχήμα πλοίου – κατασκευή

4,761 m

Ροπή Μεταβολής της Διαγωγής κατά 1 cm
Βρεχόμενη Επιφάνεια Παρελκομένων

ενός θωρηκτού της αρχής του 20ου αιώνα και
μίας φρεγάτας του τέλους του 20ου αιώνα. Στο
βάρος του οπλισμού της φρεγάτας περιλαμβάνεται το σύνολο του συστήματος μάχης.

150,00 m2
2830,00 m2

Λόγος Μήκους προς Πλάτος

6,515

Λόγος Πλάτους προς Βύθισμα

2,932

Συντελεστής Γάστρας

0,499

Πρισματικός Συντελεστής

0,565

Συντελεστής Μέσης Τομής

0,876

Συντελεστής Ισάλου Επιφανείας

0,640

Συντελεστής Λυγηρότητας

6,400

Πίνακας 2

56

57

Τομή στον Νομέα 12 Πρύμα Θ/Κ Αβέρωφ.

τέσσερις λέβητες) και στο Σχέδιο 4 η τομή του
στο νομέα 12 πρύμα, που είναι εντός του μηχανοστασίου (φαίνονται οι δύο κύριες μηχανές).
Σχεδιάγραμμα των Amalfi - Pisa από το Brassey’s Naval and Shipping Annual του 1924. (Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος)

Μέση Τομή Θ/Κ Αβέρωφ.

κάτω κατάστρωμα, που αποτελεί την οροφή του
μηχανοστασίου και των λεβητοστασίων, κάμπτεται στα άκρα του κατά το εγκάρσιο και κατά το
διάμηκες για λόγους προστασίας του εσωτερικού
του πλοίου, όπως θα δούμε παρακάτω.
Τα διπύθμενα αποτελούν βασικό στοιχείο της
κατασκευής, φέρουν διαμήκη ενισχυτικά, έχουν
ύψος 1,10 m και είναι στεγανά σε μήκος 57,0 m.
Το στεγανό τους τμήμα χωρίζεται σε 36 δεξαμε-

Στο Σχέδιο 2 φαίνεται η διαμήκης τομή του
πλοίου, στο Σχέδιο 3 η μέση τομή του, που είναι
εντός του πρυμναίου λεβητοστασίου (φαίνονται

νές συνολικής χωρητικότητας 1093 m3, κάποιες
από τις οποίες χρησιμοποιούνταν ως δεξαμενές
τροφοδοτικού ύδατος για τους λέβητες.

Ευστάθεια – στεγανή υποδιαίρεση
Το μετάκεντρο, το μετακεντρικό ύψος και οι
πρώτοι υπολογισμοί ευστάθειας εμφανίζονται
στα βιβλία της ναυπηγικής τέχνης και επιστήμης
την δεκαετία του 1730. Την δεκαετία του 1860
άρχισε να διαπιστώνεται η σημασία της καμπύλης στατικής ευστάθειας στην ευστάθεια και
αξιοπλοΐα των πλοίων. Στις αρχές του 20ου αιώνα
γίνονταν συστηματικοί υπολογισμοί της καμπύλης στατικής ευστάθειας και του μετακεντρικού
ύψους σε όλες τις πιθανές καταστάσεις φόρτου
ενός πολεμικού πλοίου. Δεν υπήρχαν κριτήρια,

Διαμήκης Τομή Θ/Κ Αβέρωφ.

58

59

Το βρετανικό θωρακισμένο καταδρομικό HMS Leviathan.
(Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος)

αλλά γίνονταν σύγκριση των καμπύλων στατικής
ευστάθειας του πλοίου με αυτές άλλων πλοίων
που είχαν ικανοποιητική συμπεριφορά κατά την
λειτουργία τους.
Οι επιτυχημένες σχεδιάσεις είχαν καμπύλες
στατικής ευστάθειας που εκτείνονταν μέχρι τις 70
μοίρες, ο μέγιστος μοχλοβραχίονας επαναφοράς
ήταν 1 m και εμφανίζονταν στις 35 μοίρες και το
μετακεντρικό ύψος ήταν 1 m (όλες οι τιμές είναι
μέσοι όροι). Για τον Αβέρωφ η καμπύλη στατικής
ευστάθειας στο κανονικό εκτόπισμα και με κατακόρυφη θέση του κέντρου βάρους στα 8,0 m,
που αντιστοιχεί σε μετακεντρικό ύψος 0,962 m,
υπολογίσθηκε και φαίνεται στην Εικόνα 1 είναι
ο μοχλοβραχίονας επαναφοράς σε m και Heel η
κλίση σε μοίρες.

Εικόνα 1 Καμπύλη Στατικής Ευστάθειας Θ/Κ Αβέρωφ

60

Στις αρχές του 20ου αιώνα οι υπολογισμοί για
την ευστάθεια των πλοίων μετά από βλάβη ήταν
περιορισμένοι λόγω της πολυπλοκότητας τους.
Η εκπόνηση τέτοιων υπολογισμών έγινε δυνατή
μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο με την βοήθεια
υπολογιστών. Βέβαια όλα τα πολεμικά πλοία
κατασκευαζόταν με στεγανή υποδιαίρεση ικανή
να αντιμετωπίζει, όχι μόνο ναυτιλιακούς κινδύνους, αλλά και τις βλάβες της μάχης.
Ο Αβέρωφ έχει δεκατρείς (13) στεγανές εγκάρσιες φρακτές που εκτείνονται από την τρόπιδα
μέχρι το κάτω κατάστρωμα, επίσης έχει στεγανές
διαμήκεις φρακτές (μία σε κάθε πλευρά) μεταξύ
της πλευρικής θωράκισης και των αποθηκών
άνθρακα. Τα διπύθμενα, όπως προαναφέρεται,
αποτελούν μέρος της στεγανής υποδιαίρεσης του
πλοίου και παρέχουν προστασία σε περίπτωση
βλάβης του εξωτερικού περιβλήματος.

Αντίσταση – πρόωση
Στις αρχές του 20ου αιώνα ο υπολογισμός αντίστασης των πλοίων γίνεται πλέον με την χρήση
μοντέλων με βάση τον νόμο του Froude. Για τα
πλοία γραμμής, θωρηκτά ή καταδρομικά, το όριο
της μέγιστης ταχύτητας ήταν η ταχύτητα που αντιστοιχούσε στην τιμή 1,10 του λόγου Taylor (ή στην
τιμή 0,3272 του αριθμού Froude). Η ταχύτητα των
22,5 knots του Αβέρωφ αντιστοιχεί σε λόγο Taylor
1,06 (0,3155 αριθμός Froude). Ενδεικτικά αναφέρεται ότι το βρετανικό θωρηκτό HMS Dreadnought (18.110 tons - 160,6 m) είχε ταχύτητα 21
knots που αντιστοιχούσε σε λόγο Taylor 0,92.
Η αντίσταση του Αβέρωφ υπολογίσθηκε με
την βοήθεια των σειρών Taylor (Σχετικό 18). Επίσης έγιναν υπολογισμοί για την αντίσταση παρελκομένων και την αντίσταση αέρα καθώς και για
τους συντελεστές πρόωσης. Η αντίσταση παρελκομένων και η αντίσταση αέρα είναι περίπου το
25% της αντίστασης γυμνής γάστρας. Οι μεθοδικές σειρές Taylor για τον υπολογισμό της αντίστασης πλοίων αναπτύχθηκαν από τον ναύαρχο
Taylor την δεκαετία του 1900 με βάση τις γραμμές

Το βρετανικό θωρηκτό HMS Dreadnought είναι ένα πλοίο σταθμός στην παγκόσμια ναυτική ιστορία. (Ναυτικό Μουσείο
της Ελλάδος)

του θωρακισμένου καταδρομικού HMS Leviathan
της κλάσης Drake (14.150 tons - 162,6 m).
Ληφθεί υπόψη ότι στις αρχές του 20ου αιώνα
η έντονη ρύπανση των υφάλων, λόγω της μη
ύπαρξης αποτελεσματικών αντιρρυπαντικών
χρωμάτων, προκαλούσε σημαντική μείωση της
ταχύτητας (η αύξηση της αντίστασης λόγω της
ρύπανσης έφθανε το 50% σε ένα χρόνο παραμονής του πλοίου στην θάλασσα). Επίσης η μέτρηση της ταχύτητας γινόταν με αναμέτρηση ή σε
συγκεκριμένη απόσταση, συνήθως ενός μιλίου,
η λεγόμενη μέτρηση μιλίου.

Εγκατάσταση πρόωσης
Από την δεκαετία του 1880 οι λέβητες, οι παλινδρομικές ατμομηχανές και οι έλικες αποτελούν
πλέον την εγκατάσταση πρόωσης κάθε πολεμικού πλοίου. Η εγκατάσταση πρόωσης του
πλοίου αποτελείται από είκοσι δύο (22) λέβητες
Belleville και δύο (2) παλινδρομικές ατμομηχανές. Οι λέβητες Belleville, γαλλικής προέλευσης,
ήταν οι πρώτοι υδραυλωτοί λέβητες της εποχής
και μπορούσαν να αναπτύξουν πιέσεις μέχρι και

21 ατμόσφαιρες (21 atm = 309 PSI). Οι λέβητες
είναι τοποθετημένοι σε τρία λεβητοστάσια (6 στο
πρωραίο, 8 στο μεσαίο και 8 στο πρυμναίο).
Οι κύριες μηχανές είναι κατακόρυφης διάταξης, τριπλής εκτόνωσης με τέσσερις (4) κυλίνδρους, έναν υψηλής πίεσης, έναν μέσης πίεσης
και δύο χαμηλής πίεσης και είναι τοποθετημένες
στο μηχανοστάσιο η μία δίπλα στην άλλη.
Η συνολική ενδεικνυομένη ισχύς των μηχανών είναι 19.000 IHP (14.168 kW). Λαμβανομένου
υπόψη ότι οι μηχανές αυτές έχουν μηχανικό βαθμό απόδοσης 0,94, προκύπτει ότι η μέγιστη ισχύς
ανά άξονα είναι 8.930 SHP (6.659 kW).
Οι κύριες μηχανές μέσω αξόνων μήκους 35
m και διαμέτρου (ελάχιστη) 420 mm στρέφουν
κατευθείαν, χωρίς την παρέμβαση μειωτήρων,
έλικες διαμέτρου 5,2 m. Μεταξύ κυρίων μηχανών
και αξόνων παρεμβάλλονται ωστικοί τριβείς. Οι
άξονες έχουν μηδενική κλίση ως προς το οριζόντιο επίπεδο και σχηματίζουν γωνία 1,3 μοίρες
ως προς το επίπεδο διαμήκους συμμετρίας του
πλοίου, δηλαδή η μεταξύ τους γωνία επί ενός
οριζοντίου επιπέδου είναι 2,6 μοίρες. Ο μέγιστος

61

Στοιχεία Ελίκων Θ/Κ ΑΒΕΡΩΦ
Διάμετρος Έλικας (D)

5,200 m

Διάμετρος Πλήμνης

1,390 m

Αριθμός Πτερυγίων (Z)

3

Βήμα σταθερό μέχρι την ακτίνα των 1,275 m

6,250 m

Βήμα αυξανόμενο αναλογικά από την ακτίνα των 1,275 m έως το άκρο
Μέσο Βήμα (P)

από 6,250 m σε 6,550 m
6,394 m

Λόγος Μέσου Βήματος προς Διάμετρο (P/D)

1,23

Προβεβλημένη Επιφάνεια

6,282 m2

Ανεπτυγμένη Επιφάνεια

8,115 m2

Λόγος Ανεπτυγμένης Επιφάνειας (EAR)

38,20%

Λόγος πλάτους πτερυγίου, μέσος (mean blade width ratio)

0,273

Λόγος πάχους πτερυγίου (blade thickness ratio)

0,045

Κύρτωση Πτερυγίου (rake)

592 mm ή 14,5 ο

Πίνακας 3

αριθμός στροφών ανά λεπτό (RPM) των κυρίων
μηχανών και των ελικοφόρων αξόνων είναι 130.
Η περιστροφή των ελίκων ήταν της δεξιάς δεξιόστροφη και της αριστερής αριστερόστροφη.

Έλικες
Το σχήμα της πρύμνης και οι χαμηλές στροφές
των παλινδρομικών ατμομηχανών επέτρεπαν την
εγκατάσταση των αξόνων με μηδενική κλίση και

Εικόνα 2 Καμπύλες Ελίκων Θ/Κ Αβέρωφ

62

την χρήση ελίκων μεγάλης διαμέτρου και μικρής
επιφάνειας, με αποτέλεσμα υψηλές αποδόσεις
ελίκων, που ξεπερνούσαν το 70%. Τα τρία πτερύγια των ελίκων συνδέονταν πάνω στη πλήμνη με
κοχλίες που έδιναν την δυνατότητα αντικατάστασης του πτερυγίου σε περίπτωση βλάβης.
Τα χαρακτηριστικά των ελίκων του Αβέρωφ
φαίνονται στον Πίνακα 3 και οι καμπύλες (που
έχουν υπολογισθεί σύμφωνα με το Σχετικό 25)
στην Εικόνα 2, KT είναι ο συντελεστής ώσης, KQ
ο συντελεστής ροπής, NO ο βαθμός απόδοσης σε
ελεύθερη ροή και J ο συντελεστής προχώρησης.
Επισημαίνεται ο πολύ χαμηλός λόγος ανεπτυγμένης επιφάνειας (38,2%), κάτι το οποίο
ήταν τότε σύνηθες. Οι έλικες σε συνδυασμό με
τις παλινδρομικές ατμομηχανές είχαν λόγο ανεπτυγμένης επιφάνειας από 35% έως 40%, με την
εισαγωγή των ατμοστροβίλων, την αύξηση των
στροφών και την μείωση της διαμέτρου, ο λόγος
ανεπτυγμένης επιφάνειας αυξήθηκε στη περιοχή
του 60%. Επίσης η χρήση ελίκων με τρία πτερύγια
ήταν σχεδόν ο κανόνας.
Στο κανονικό εκτόπισμα του Αβέρωφ οι έλικες απορροφούσαν την μέγιστη ενδεικνυομένη

ισχύ των μηχανών (19.000 IHP) στις 125 RPM και
έδιναν στο πλοίο ταχύτητα 22,5 knots. Σύμφωνα
με το διάγραμμα Burrill (Σχετικό 19) η σπηλαίωση στη ράχη της έλικας (back cavitation) ήταν
χαμηλή και δεν ξεπερνούσε το 3,5%. Οι έλικες
λειτουργούσαν σε συντελεστή προχώρησης (J)
περί το 1,0.
Οι καμπύλες ισχύος του Αβέρωφ (ενδεικνυομένη IHP και ρυμουλκήσεως EHP) για το κανονικό εκτόπισμα φαίνονται στην Εικόνα 3. Η ισχύς
ρυμουλκήσεως είναι για γυμνή γάστρα (άνευ των
παρελκομένων).

Καταναλώσεις – ακτίνα ενέργειας
Οι καταναλώσεις των πολεμικών πλοίων με
παλινδρομικές ατμομηχανές και καύσιμο τον
άνθρακα στις αρχές του 20ου αιώνα κυμαίνονταν
περί τις 1,50 lbs/IHP-hr (0,90 kg/kW-hr).
Οι ακτίνες ενεργείας του Αβέρωφ έχουν υπολογισθεί με βάση την μέγιστη ποσότητα άνθρακα που μπορούσαν να χωρέσουν οι 38 αποθήκες
του, που είναι 1.542 tons (3.400.000 lbs) και φαίνονται στον Πίνακα 4.

Πηδάλιο – παρελκόμενα
Ο Αβέρωφ έχει ένα πηδάλιο μη ζυγοσταθμισμένο.
Για τα θωρηκτά και τα καταδρομικά της εποχής
ο λόγος της πλευρικής επιφάνειας του πηδαλίου
προς την πλευρική επιφάνεια του πλοίου κάτωθεν
της ισάλου κυμαινόταν από 1/40 έως 1/50. Για τον
Αβέρωφ με πλευρική επιφάνεια πηδαλίου 20 m2
και πλευρική επιφάνεια πλοίου κάτωθεν ισάλου
σχεδίασης 924 m2 ο λόγος αυτός είναι 1/46.

Ακτίνες Ενεργείας Θ/Κ ΑΒΕΡΩΦ
Ταχύτητα (knots) Ειδική κατανάλωση (lbs/IHP-hr)

Εικόνα 3 Καμπύλες Ισχύος Θ/Κ Αβέρωφ

Ο Αβέρωφ έχει παρατροπίδια τριγωνικού
σχήματος πλάτους 550 – 600 mm που εκτείνονται
σε μήκος 40 m στο μέσον τμήμα της γάστρας. Οι
τριβείς των ελικοφόρων αξόνων του θωρηκτού
εκτός πλοίου στηρίζονται σε δύο βραχίονες
(struts) που έχουν εσωτερική γωνία 72 μοιρών.

Θωράκιση
Από το τέλος της δεκαετίας του 1890 η θωράκιση των περισσοτέρων πλοίων γινόταν με χάλυβες
που είχαν κατασκευασθεί με την μέθοδο Krupp.
Οι χάλυβες Krupp ήταν δύο φορές πιο αποτελεσματικοί από τους κοινούς χάλυβες, δηλαδή
είχαν την ίδια αντοχή σε διείσδυση με κοινούς
χάλυβες διπλάσιου πάχους. Η θωράκιση του Αβέρωφ είναι από χάλυβα Krupp.
Τα πάχη της θωράκισης στα πλευρά είναι 203

Ενδεικνυόμενη Ισχύς (IHP)

Ακτίνα Ενεργείας (nm)

14

1,6

3.535

8.416

18

1,42

8.204

5.253

22,5

1,5

19.000

2.684

Πίνακας 4

63

mm (8 in) στη μέση και 83 mm (3,25 in) στα άκρα,
στο κατάστρωμα 50 mm (2 in), στους πύργους
των πυροβόλων 203 mm (8 in) και στην γέφυρα μαζί με τον πύργο πυροβολικού 178 mm (7
in). Το κατάστρωμα που έχει θωράκιση είναι το
κάτω, όπως φαίνεται και στα σχέδια των εγκαρσίων τομών, και η θωράκιση καλύπτει τα κεκλιμένα κατά τριάντα μοίρες (30 degrees) άκρα του
καταστρώματος. Το κεκλιμένο τμήμα του καταστρώματος τερματίζεται εκεί που τελειώνει η
πλευρική θωράκιση κάτωθεν της ισάλου, για να
παρέχει επιπλέον προστασία στους εσωτερικούς
χώρους του πλοίου σε περίπτωση διάτρησης της
πλευρικής θωράκισης.
Επί του κυρίου καταστρώματος και επί του
κάτω καταστρώματος η πλευρική θωράκιση
κάμπτεται προς τα έσω και σχηματίζει ένα περίκλειστο προστατευμένο χώρο, το οχυρό (citadel),
που παρείχε προστασία στο προσωπικό κατά τη
διάρκεια της μάχης.

Επίλογος

ταχύτητας του πλοίου προς την τετραγωνική ρίζα του
μήκους ισάλου επί την επιτάχυνση της βαρύτητας g (9,81
m/sec ), σε συνεπείς μονάδες. Fr = V/(gL)
2

1/2

Technical Memorandum No. 1, Subdivision of Ships and

ισάλου προς την κυβική ρίζα του όγκου (∇) εκτοπίσμα-

Stability after Extensive Flooding, Bureau of Ships,

τος, σε συνεπείς μονάδες. L/∇

1/3

Ευχαριστίες
Ευχαριστώ τον Κυβερνήτη του Θ/Κ Αβέρωφ Πλοίαρχο Σ.
την βοήθεια τους και την διάθεση των σχεδίων, επίσης

II. The Marine Screw Propeller and Propulsion of

ευχαριστώ τους ναυπηγούς κκ Ν. Βουτυρά και Ε. Στάθη

Ships, G. S. Baker, Charles Birchall & Sons, Ltd., 1951

για την βοήθεια τους στους υπολογισμούς και την επε-

Wake of Merchant Ships, Svend Aage Harvald, The Dan-

ξεργασία των στοιχείων.

64

ish Technical Press, 1950
A Reanalysis of the Original Test Data for the Taylor Stan-

Strategy of Propeller Design, T. E. Hannan, Thomas Reed
Publications Limited, 1971
The 3-Bladed JD-CPP Series, C. Chu, Z. L. Chan, Y. S. She
and V. Z. Yuan, 4th Lips Propeller Symposium, October 1979
A Review of Intact Ship Stability Research and Criteria,
C. Kuo and Y. Welaya, Ocean Engineering Vol. 8, pp.
65-84, Pergamon Press Ltd.,1981
Conway’s All the World’s Fighting Ships 1860-1905, Conway Maritime Press Ltd., 1979
Conway’s All the World’s Fighting Ships 1906-1921, Conway Maritime Press Ltd., 1985
Θ/Κ «Γ. Αβέρωφ» Χρονικό του Θωρηκτού της Νίκης,
Νίκου Α. Σταθάκη, Π.Ν.,1987
The Evolution of Engineering in the Royal Navy – Vol-

Βιβλιογραφία

dard Series, Morton Gertler, Navy Department – The

ume 1 : 1827-1939, Peter M. Rippon, Spellmount

On the Stability of Monitors Under Canvas, E. J. Reed,

David W. Taylor Model Basin, 1954

Ltd., 1988

Chief Constructor of the Navy, Transactions of

Propeller Cavitation : Further Tests on 16in. Propeller

Τα Πλοία του Πολεμικού Ναυτικού 1829 – 1999, Αντιναυ-

Models in the King’s College Cavitation Tunnel, L.

άρχου ε.α. Κ. Παΐζη–Παραδέλλη Π.Ν., Αστραία, 1999

Shipbuilding in Iron and Steel: A Practical Treatise,

C. Burrill and A. Emerson, Transactions of the North

Warships – From the Galley to the Present Day, Angus

E. J. Reed, Chief Constructor of the Navy, John

East Coast Institution of Engineers and Shipbuilders,

Konstam, Leo Marriot, George Grant, Gramercy

Murray,1869

Vol. 79, 1963

Books, 2001

Institution of Naval Architects, Vol. 9,1868

Navy, John Murray, 1869
A Treatise on Naval Architecture and Ship-Building,
Commander Richard W. Meade USN, J. B. Lippincott
& Co., 1869
The Modern Warship, Edward L. Attwood, Cambridge
University Press, 1913
War-Ships - A Text-Book on the Construction, Protection,

Τεχνική του Πλοίου, Τόμος Πρώτος, Ναυπηγία, Βασ. Ε.
Φραγκούλη, 1966
Τεχνική του Πλοίου, Τόμος Δεύτερος, Ναυτικαί Μηχαναί,
Βασ. Ε. Φραγκούλη, 1967
Τεχνική του Πλοίου, Τόμος Τρίτος, Λέβητες, Βασ. Ε. Φραγκούλη, 1968

Birth of the Battleship – British Capital Ship Design 18701881, John Beeler, Caxton Editions, 2003
Warrior to Dreadnought – Warship Development 18601905, D. K. Brown, Caxton Editions, 2003
Ships and Science – The Birth of Naval Architecture in the
Scientific Revolution 1600-1800, Larrie D. Ferreiro,

Italian Warships of World War 1, Aldo Fraccaroli, Ian Allan

The MIT Press, 2007

Ltd., 1970

Stability, Turning, etc., of War Vessels, Edward L.
Attwood, Longmans, Green and Co., 1917
The Naval Constructor, George Simpson, D. Van Nostrand
Company, 1918
Steam Engines, E. M. Shealy, McGraw-Hill Book Company
Inc., 1919

Ο αριθμός Froude (Froude Number) είναι ο λόγος

S. Baker, Charles Birchall & Sons, Ltd., 1948
Ship Design, Resistance and Screw Propulsion – Volume

Modern History of Warships, William Hovgaard, Conway

feet. Tq = V/L1/2

I. The Design of Ship Forms and Their Resistance, G.

Χαραλαμπόπουλο ΠΝ και το προσωπικό του πλοίου για

Επεξηγήσεις

(V) προς την τετραγωνική ρίζα του μήκους (L) ισάλου σε

U.S. Government Printing Office, 1947
Ship Design, Resistance and Screw Propulsion – Volume

Our Iron-Clad Ships, E. J. Reed, Chief Constructor of the

μήκους είναι ο λόγος της ταχύτητας του πλοίου σε knots

Department, Admiralty, 1942

Συντελεστής Λυγηρότητας είναι ο λόγος του μήκους

Η προσπάθεια από ελλιπή στοιχεία να δώσω μία
περιγραφή των ναυπηγικών χαρακτηριστικών
του θωρακισμένου καταδρομικού Αβέρωφ με
ανάγκασε να ανατρέξω στα τεχνικά βιβλία του
τέλους του 19ου και της αρχής του 20ου αιώνα. Η
αναδρομή αυτή μου δημιούργησε θαυμασμό για
τα επιτεύγματα των μηχανικών της εποχής εκείνης, μέσα από τα οποία η σχεδίαση και η κατασκευή των θωρηκτών πλοίων είναι αναμφίβολα
το μεγαλύτερο, και μου έφερε στον νου τη ρήση
του μεγάλου θεωρητικού του πολέμου ως παρότρυνση, ότι ακόμα και στο πεδίο της τεχνολογίας
το παρελθόν έχει να μας διδάξει πολλά.

Ο λόγος Taylor (Taylor Quotient) ή λόγος ταχύτητας

dell Incorporated, 1933
B.R. 298(42) Stability of Ships, Naval Construction

Maritime Press Ltd.,1920
Detail Design of Marine Screw Propellers, Douglas H.
Jackson, Sir Isaac Pitman & Sons, Ltd., 1920
Marine Propellers, S. W. Barnaby, E. & F. N. Spon, Ltd., 1921
The Speed and Power of Ships, D. W. Taylor, Press of Rans-

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ

Ο Αρχιπλοίαρχος (ε.α.) Παναγιώτης Γ. Αλούρδας Π.Ν. αποφοίτησε από τη Σχολή Ναυτικών
Δοκίμων το 1980. Υπηρέτησε στο αντιτορπιλικό Βέλος, στη φρεγάτα Λήμνος, στο Ναύσταθμο
Κρήτης, στο Ναύσταθμο Σαλαμίνας, στο Ναυτικό Κλιμάκιο Σκαραμαγκά, στο Δ΄ Κλάδο του
ΓΕΝ, στο Ναυτικό Κλιμάκιο Ρωσίας, στη Διεύθυνση Εξοπλισμών του ΓΕΝ και στο Ναυτικό Κλιμάκιο Ελευσίνας. Το 1989 αποφοίτησε από το ΜΙΤ με τα πτυχία του Ναυπηγού και του Μηχανολόγου Μηχανικού. Από τα εικοσιπέντε έτη της υπηρεσίας του ως Αξιωματικός τα δώδεκα
υπηρέτησε σε θέσεις της Διεύθυνσης Εξοπλισμών. Υπήρξε εκπρόσωπος του ΠΝ στο ΝΑΤΟ
και τη ΔΕΕ (WEU) σε θέματα τεχνολογικής σχεδίασης πολεμικών πλοίων. Επίσης διετέλεσε
βοηθός καθηγητή στη ΣΝΔ στο μάθημα της Ναυπηγίας πλέον της δεκαετίας. Αποστρατεύτηκε μετά από αίτηση του το 2005 και εργάζεται στα Ναυπηγεία Ελευσίνας.

65

The Naval Annual
1914: Ο Βαλκανικός
Πόλεμος.
Επιχειρήσεις
των Στόλων Ελλάδος
και Τουρκίας
Του Commander Chas. N. Robinson
Μετάφραση Αντιναύαρχος (ε.α) Ι. Παλούμπης ΠΝ

66

67

Προς το παρόν1, δεν έχει καταγραφεί καμία ακριβής και λεπτομερής περιγραφή των ναυτικών
επιχειρήσεων που έλαβαν χώρα κατά τη διάρκεια
του αγώνα μεταξύ της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και των τεσσάρων Βαλκανικών Δυνάμεων.
Κατά τη διάρκεια των επομένων εχθροπραξιών
μεταξύ της Βουλγαρίας και των Συμμάχων της
δεν υπήρξαν κάποιες σημαντικές κινήσεις στόλων. Παράλληλα είναι επιθυμητό να καταγραφούν τα πολεμικά γεγονότα που έλαβαν χώρα
στη θάλασσα, διότι αν και αμφισβητείται ότι
παρουσιάζουν νέες λύσεις σε σημαντικά τακτικά
προβλήματα, η όλη αλληλουχία των συμβάντων
αποτέλεσε μία ακόμη επιβεβαίωση της αξίας της
θαλασσίας ισχύος. Για μία ακόμη φορά επιβεβαιώθηκε η σημασία της πολεμικής προετοιμασίας
από την περίοδο της ειρήνης.
Αν και εκείνη την περίοδο οι Τούρκοι βρίσκονταν σε εχθροπραξίες με την Ιταλία, όταν ο νέος
κίνδυνος άρχισε να αποτελεί απειλή αποδείχθηκαν αρκετά ανέτοιμοι να τον αντιμετωπίσουν.
Όταν οι Έλληνες ανέλαβαν ναυτική δράση οι
οθωμανικές δυνάμεις δε μπόρεσαν να προστατεύσουν αποτελεσματικά τα συμφέροντά τους
στο Αιγαίο, ούτε να εξασφαλίσουν στα στρατεύματά τους το συντομότερο πέρασμα από τη
Μικρά Ασία. Από την άλλη πλευρά οι Έλληνες
επέδειξαν πρωτοβουλία και ορμητικότητα επιφέροντας σκληρά και έγκαιρα χτυπήματα όπως θα
γίνει εμφανές από την αφήγηση που ακολουθεί.
Οι ναυμαχίες που έλαβαν χώρα δεν ήταν σημαντικές από τη ναυτική ή την επαγγελματική σκοπιά, καθώς περιορίσθηκαν σε απλές αψιμαχίες,
στις οποίες χρησιμοποιήθηκαν οι απλούστεροι
σχηματισμοί, αντηλλάγησαν λίγα σήματα και
λίγες ή καθόλου προσπάθειες δεν έγιναν για τον
έλεγχο του πυρός. Ούτε τα τορπιλοβόλα απέδωσαν τόσα, όσα λογικά αναμένονταν λαμβάνοντας
υπ’ όψιν τους αριθμούς και τους τύπους των σκα1 Οι σημειώσεις αυτές γράφτηκαν αμέσως μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους.

68

φών και στις δύο πλευρές.
Είναι απαραίτητο, για την πληρότητα αυτών
των σημειώσεων, να εμβαθύνουμε περισσότερο
από μία απλή ματιά στις συνθήκες που οδήγησαν στον πόλεμο μεταξύ της Τουρκίας και των
συνασπισμένων Βαλκανικών Κρατών. Η εξέγερση
στην Αλβανία, οι περιπλοκές με το Μαυροβούνιο
και τη Βουλγαρία, οι συγκρούσεις με τα ελληνικά
συνοριακά φυλάκια και η συνέχιση του πολέμου
με την Ιταλία, συνετέλεσαν στη δημιουργία μιας
πολύ κρίσιμης κατάστασης. Υπήρξαν αναφορές
ότι η Βαλκανική Συμμαχία με πρόσχημα την υπεράσπιση των συμφερόντων των ομοεθνών τους
που βρίσκονταν υπό την Οθωμανική Αυτοκρατορία ήλπιζε να εκμεταλλευθεί την ταραχώδη περίοδο και είχε ως αληθινό της στόχο την εκδίωξη
των Τούρκων από την Ευρώπη.
Στην Οθωμανική Αυτοκρατορία κυκλοφορούσαν φήμες ότι στη Βουλγαρία και τη Σερβία
γίνονταν μυστικές προετοιμασίες για πόλεμο. Οι
φήμες ενισχύονταν από τις μεγάλες συγκεντρώσεις οθωμανικών στρατευμάτων στη Μικρά Ασία
κοντά στα Δαρδανέλια και στις Δυτικές επαρχίες
της αυτοκρατορίας.
Γενικά στις αρχές Σεπτεμβρίου 1912 επικρατούσε κατάσταση μεγάλης έντασης.
Το γεγονός ότι η Βουλγαρία, η Σερβία, το
Μαυροβούνιο και η Ελλάδα ενεργούσαν σε συμφωνία μεταξύ τους αναδείχθηκε καθαρά από την
ταυτόχρονη έκδοση, στις 30 Σεπτεμβρίου, διαταγών επιστρατεύσεως των στρατών ξηράς των
τεσσάρων χωρών και του Ελληνικού Ναυτικού.
Η Οθωμανική κυβέρνηση απάντησε με επιστράτευση του στρατού την 1η Οκτωβρίου και συγχρόνως δέσμευσε την αναχώρηση ενός αριθμού
ελληνικών εμπορικών πλοίων που βρέθηκαν σε
τουρκικά λιμάνια με το πρόσχημα ότι χρειάζονταν για τη μεταφορά στρατευμάτων.
Οι Μεγάλες Δυνάμεις έκαμαν παραστάσεις
προς την Τουρκία και τα Βαλκανικά κράτη για τη
διατήρηση της ειρήνης, αλλά όλες τους οι προσπάθειες για μεσολάβηση απεδείχθησαν χωρίς

O απόπλους του Ελληνικού Στόλου από τον όρμο του Φαλήρου την 5η Οκτωβρίου του 1912. (Φωτογραφικό αρχείο Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος).

αποτέλεσμα, διότι στις 8 Οκτωβρίου το Μαυροβούνιο κήρυξε τον πόλεμο. Στις 17 Οκτωβρίου
ακολούθησαν η Βουλγαρία και η Σερβία και αμέσως μετά η Ελλάδα, ενώ η Τουρκία απάντησε με
παρόμοια διακήρυξη. Κατά παράδοξο τρόπο,
λαμβάνοντας υπ’ όψιν ότι η κατάσταση πολέμου
με την Ιταλία ίσχυε ακόμη, διάταγμα επιστρατεύσεως του Τουρκικού Ναυτικού εκδόθηκε την 12η
Οκτωβρίου. Έξι μέρες αργότερα συνομολογήθηκε ειρήνη με την Ιταλία στη βάση της επίσημης
αναγνώρισης εκ μέρους της Τουρκίας της ιταλικής κυριαρχίας επί της Λιβύης. Κατά την έναρξη
του πολέμου συνέβησαν γεγονότα αποφασιστικής σημασίας με ταχύτητα που δεν αναμενόταν,
καθιστώντας φανερή την εξαιρετική προετοιμασία για τον αγώνα και την αποτελεσματικότητα
από την πλευρά των συμμάχων και τη συνηθισμένη έλλειψη ετοιμότητας από τον ανταγωνιστή
τους. Σε ό,τι αφορά τους αντικειμενικούς στόχους
των τεσσάρων συμμαχικών στρατών ξηράς ο
ακόλουθος πίνακας δείχνει πως οι Τούρκοι κατελήφθησαν εξ απήνης.

8 Οκτωβρίου: Το Μαυροβούνιο κηρύσσει τον
πόλεμο.
17 Οκτωβρίου: Η Σερβία, η Βουλγαρία και η
Ελλάδα κηρύσσουν πόλεμο.
18 Οκτωβρίου: Οι Μαυροβούνιοι αποκόπτουν
και πολιορκούν το Scutari.
23 Οκτωβρίου: Οι Βούλγαροι πολιορκούν την
Αδριανούπολη.
26 Οκτωβρίου: Οι Σέρβοι καταλαμβάνουν το
Liscub.
8 Νοεμβρίου: Η Θεσσαλονίκη παραδίδεται
στους Έλληνες.
12 Νοεμβρίου: Η Τουρκία ζητεί ανακωχή.
3 Δεκεμβρίου: Ανακωχή συμφωνείται μεταξύ
της Τουρκίας και των τριών βαλκάνιων συμμάχων πλην της Ελλάδας.
Οι επιχειρήσεις στην ξηρά είναι πέραν του
σκοπού αυτών των σημειώσεων εκτός των περιπτώσεων που διεξήχθησαν με τη βοήθεια ναυτικής δυνάμεως, αλλά ο ανωτέρω πίνακας αναδεικνύει πόσο γρήγορα τα πράγματα κινήθηκαν
μετά την έναρξη του πολέμου. Το χρονικό που

69

O Τουρκικός Στόλος στα στενά του Βοσπόρου. Διακρίνονται τα τουρκικά πλοία Αβνί–Ιλάχ, Μεσουντιέ, Μεμδουχιέ και
Σελιμιέ. (Φωτογραφικό αρχείο Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος).

ακολουθεί εξιστορεί τα κύρια ναυτικά γεγονότα του πολέμου και ιδιαίτερα αυτά που φαίνονται να έχουν επηρεάσει τα αποτελέσματά του.
Έχει συναχθεί από διάφορες πηγές, καθώς και
από εφημερίδες βρετανικές και ξένες, οι οποίες
συνεισέφεραν τα περισσότερα. Σε κάποια έκταση
κατέστη δυνατόν να διασταυρωθεί από επίσημα
σήματα και αναφορές ανταποκριτών, που παρακολουθούσαν τα γεγονότα απ’ τη μία ή την άλλη
πλευρά.
Οι εκπλήξεις του πολέμου δεν περιορίσθηκαν
στις επιχειρήσεις ξηράς. Με τη σύναψη ειρήνης,
με την Ιταλία, η ναυτική κατάσταση άλλαξε ολοσχερώς. Το τουρκικό ναυτικό δεν ήταν πλέον
καταδικασμένο σε αδράνεια στη θάλασσα του
Μαρμαρά, αλλά μπορούσε τουλάχιστον να επιχειρήσει μια επιβεβαίωση της δύναμής του και
να κάμει αισθητή την παρουσία του. Υπήρχε κάθε
λόγος για ένα τολμηρό κτύπημα. Ήταν ουσιαστικό για την Τουρκία να έχει μία ελεύθερη και ανεμπόδιστη διαπεραίωση προς την Ευρώπη από
τα λιμάνια της Μικρά Ασίας, όπου, στην περιοχή

70

της Σμύρνης είχε συγκεντρώσει μια πολύ μεγάλη δύναμη για να αποκρούσει μια πιθανή Ιταλική
απόβαση. Αποκτώντας τον θαλάσσιο έλεγχο του
Αιγαίου, θα μπορούσε να συντομεύσει την απόσταση της μετάβασης των στρατευμάτων της και
αποβιβάζοντάς τα στη Μακεδονία θα ήταν δυνατόν στο συντομότερο χρόνο να τα προωθήσει
στα θέατρα του πολέμου. Η Ελλάδα μόνη από
τα συμμαχικά κράτη είχε στόλο - μη δοκιμασμένο – και βεβαίως χωρίς την υπεροχή την οποία
είχαν οι Ιταλοί και την οποία είχαν εξασκήσει με
τόση ικανότητα. Δεν υπήρχε ουσιαστική διαφορά
μεταξύ των δύο αντιπάλων ναυτικών δυνάμεων
και, τουλάχιστον σε ό,τι αφορούσε την ονομαστική τους ισχύ, εξισορροπούσαν πολύ καλά η μία
την άλλη. Το πλεονέκτημα, εάν υπήρχε κάποιο,
ήταν προς το μέρος των Τούρκων. Ούτε θα μπορούσε η Ελλάδα να παραλείψει να αποδεχθεί
την πρόκληση για την κυριαρχία των θαλασσών.
Ήταν σημαντικό γι αυτήν όχι μόνο να διασφαλίσει την προστασία των ακτών της, αλλά και να
είναι ελεύθερη να επιχειρεί μεταξύ των νησιών

Οι κάτοικοι του Μούδρου υποδέχονται τις πρώτες λέμβους από τα πολεμικά πλοία στις 11.10.1912. Η φωτογραφία
δωρίθηκε από τον Υποπλοίαρχο Γ. Κρίτσα στον Υποναύαρχο Αρχηγό Π. Κουντουριώτη σε ανάμνηση του ιστορικού
γεγονότος. (Φωτογραφικό αρχείο Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος).

και στις Μακεδονικές παραλίες.
Προφανώς όλα οδηγούσαν σε ένα αγώνα
μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας για την εξασφάλιση
της κυριαρχίας στο Αιγαίο και ο κύριος αντικειμενικός στόχος του τουρκικού στόλου θα έπρεπε
να είναι η ναυτική δύναμη του εχθρού. Θα γίνει
φανερό, ότι είτε λόγω άτολμων επιτελείων, ή της
απουσίας οποιουδήποτε σχεδίου, ή για κάποιο
άλλο λόγο, το τουρκικό ναυτικό δεν χρησιμοποιήθηκε κατ’ αυτόν τον τρόπο. Προς έκπληξη
πολλών, η Ελλάδα με ένα μόνο αποτελεσματικό
πλοίο, το «Γεώργιος Αβέρωφ», το οποίο το χρωστούσε στον πατριωτισμό ενός ευεργέτη, φάνηκε
ικανή να αποκτήσει και να διατηρήσει την υπεροχή στο Αιγαίο Πέλαγος.
Μοναδικό χαρακτηριστικό της κατάστασης
ήταν ότι κάθε μία από τις αντιτιθέμενες δυνάμεις
που κατείχαν ναυτική δύναμη βρέθηκε να κυριαρχεί σε μία μόνο από τις τρεις θάλασσες που
συνόρευαν με τις επιχειρήσεις ξηράς. Η Ελλάδα
από τα λιμάνια της στην Πάτρα και στην Κέρκυ-

ρα μπορούσε να εξασκεί τοπικό θαλάσσιο έλεγχο
στην Αδριατική και προς Δυσμάς, είτε μέσα στον
Αμβρακικό, ή έξω από τα λιμάνια του Αγίου Ιωάννη της Μεδούης και του Δυρραχίου. Κατά τον ίδιο
τρόπο η Τουρκία κατείχε το ίδιο πλεονέκτημα στα
ανατολικά της θάλασσας του Μαρμαρά και στη
Μαύρη Θάλασσα, εκτός εάν η Ελλάδα μπορούσε
να παραβιάσει τα Δαρδανέλια με το στόλο της και
να καταγάγει μια αποφασιστική νίκη. Αμφισβητήσιμη η θαλάσσια κυριαρχία ήταν μόνο το Αιγαίο
και φυσικά το πέρασμα δια θαλάσσης προς τη
Μακεδονία, από τη Σμύρνη και άλλα λιμάνια της
Μικράς Ασίας θα μπορούσε να επιτευχθεί μόνο
με ναυμαχία. Βέβαια τα στρατεύματα που ήταν
συγκεντρωμένα σ’ αυτή την περιοχή θα μπορούσαν να μεταφερθούν με σιδηρόδρομο στο Haidar Pasha, τον τερματικό σταθμό της Σμύρνης,
ο οποίος διακλαδίζεται προς Angora και Kara
Hissar, όπου ενώνεται με την κυρία γραμμή που
συνδέει τη Σμύρνη με το Eregli.
Το μάθημα της ναυτικής εμπειρίας θα έπρεπε

71

O Ελληνικός Στόλος εν πλω. (Φωτογραφικό αρχείο Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος).

να έχει πείσει τους τούρκους ότι ο κύριος αντικειμενικός τους σκοπός ήταν η ναυτική δύναμη
του αντιπάλου και θα έπρεπε να τους προτρέψει
να καταβάλλουν τις μέγιστες προσπάθειές τους
να καταστρέψουν ή να καταστήσουν ανίκανο το
ελληνικό ναυτικό ως πρώτο βήμα των περαιτέρω επιχειρήσεων. Ακόμη και αν αποτύγχαναν,
τα νικημένα υπολείμματα του στόλου τους θα
μπορούσαν να κρατήσουν τα Δαρδανέλια, προστατευμένα από τα επάκτια πυροβολεία και τα
ναρκοπέδια, έτσι δεν θα περιέρχονταν σε καθόλου χειρότερη θέση από την απόπειρα.
Αλλά η ιστορία επίσης διδάσκει ότι τα έθνη
δεν κάνουν πάντοτε το προφανές, ή το πλέον
συνετό βήμα στα ναυτικά ζητήματα.
Ούτε θα μπορούσε κανείς να αρνηθεί πως ο
ρόλος που ο τουρκικός στόλος μπορούσε να παίξει στη Μαύρη Θάλασσα στις βουλγαρικές ακτές,
φαινόταν να προσφέρει κάτι που να μπορούσε να

72

θεωρηθεί εξισορροπητικό πλεονέκτημα. Η Βουλγαρία ήταν ο πλέον ισχυρός εχθρός για την Τουρκία από στρατιωτικής απόψεως. Εάν η Βουλγαρία
ηττάτο στην ξηρά, θα ήταν πολύ πιθανόν ότι οι
σύμμαχοί της θα είχαν πολύ λίγο όφελος από τις
μεμονωμένες επιτυχίες τους. Επομένως το να διεξαγάγεις επιχειρήσεις στις βουλγαρικές ακτές και
να απειλείς μια αρκετά ισχυρή δύναμη, θα ήταν
πράγματι ένας καλός ρόλος για να παίξεις. Αναμφισβήτητα υπήρχαν σημεία που ευνοούσαν αυτή
την πορεία της δράσεως. Τα στρατεύματα γι αυτό
το σκοπό θα μπορούσαν να συγκεντρωθούν από
τους στρατώνες της Μικράς Ασίας και μέσω του
Haidar Pasha να προωθηθούν στη θάλασσα του
Μαρμαρά. Από εκεί θα μπορούσαν να μεταφερθούν σε πολλά σημεία των βουλγαρικών ακτών
όπου η απόβαση μιας αξιοπρεπούς δύναμης
θα δημιουργούσε διαφορετικά δεδομένα στην
εξέλιξη του πολέμου. Έλλειψη μεταγωγικών δεν

υπήρχε καθώς η Τουρκία έχει εμπορική ναυτιλία
που περιλαμβάνει, σύμφωνα με τους πίνακες του
Lloyd 141 ατμόπλοια που συναθροίζουν 120,412
τόνους. Σ’ αυτή την επιχείρηση θα μπορούσαν
να χρησιμοποιηθούν και τα ελληνικά εμπορικά
πλοία στα οποία είχε επιβληθεί εμπάργκο από
την έναρξη του πολέμου. Τέλος στην επιλογή
της ακτής θα λαμβάνονταν υπ’ όψιν ότι μόνο
τα λιμάνια της Βάρνας και του Burgas διέθεταν
κάποια προστασία από φρούρια και ένα αδύναμο στολίσκο τορπιλοβόλων. Οι Ιταλοί είχαν δώσει
αρκετά δείγματα για το πώς τέτοιες αποβατικές
επιχειρήσεις θα έπρεπε να διεξάγονται και πως
τα μεταφορικά θα έπρεπε να χρησιμοποιούνται
σε συνδυασμό με ναυτικές δυνάμεις. Εάν λοιπόν
αποβιβαζόταν μία δύναμη στην ξηρά ή ακόμη
αν είχε υπάρξει προσποίηση μιας τέτοιας επιχείρησης θα ήταν πολύ πιθανόν ότι θα αποσχιζόταν
ένα μεγάλο τμήμα του Βουλγαρικού στρατού και
θα ανακουφιζόταν η πίεση στο μέτωπο της Θράκης. Ήταν επομένως ουσιαστικό για την επιτυχία
μιας τέτοιας επιχείρησης να εκτελείτο άμεσα και
κατά πάσαν πιθανότητα η Τουρκία δεν θα είχε
ποτέ τους άντρες να διαθέσει, όπως βέβαια ποτέ
δεν είχε την ενεργητικότητα και την αποφασιστικότητα να εκπονήσει ένα τέτοιο σχέδιο και να το
εφαρμόσει. Έτσι η πιθανή απειλή μιας τέτοιας
επιχείρησης, που θα αποδείκνυε την ανεκτίμητη
αξία της ναυτικής υπεροχής, έστω προσωρινής
και τοπικής, δεν είχε καμία επίδραση στη διεξαγωγή του πολέμου.
Η Ελλάδα από την άλλη πλευρά είχε ορίσει
πολύ καθαρά την αποστολή του στόλου της.
Πρώτος αντικειμενικός στόχος ήταν να περιορίσει τα τουρκικά πλοία στη θάλασσα του Μαρμαρά ή να τα καταστρέψει εάν εξετίθεντο σε
ναυμαχία. Με αυτό τον τρόπο θα εμπόδιζε την
μεταφορά στρατευμάτων δια θαλάσσης από τα
λιμάνια της Μικρά Ασίας σε εκείνα της Ευρώπης
και έτσι βοηθούσε ουσιαστικά τις συμμαχικές
επιχειρήσεις στην ξηρά. Μόλις θα αποκτούσε τη
ναυτική υπεροχή στο Αιγαίο δεν θα προστάτευε

μόνο τις ακτές της από εχθρικές επεμβάσεις αλλά
θα μπορούσε να καταλάβει τα τουρκικά νησιά
με την ησυχία της, θα μπορούσε να βοηθήσει τις
μετακινήσεις των στρατευμάτων εναντίον των
τουρκικών πόλεων Ιωάννινα, Θεσσαλονίκη και
θα μπορούσε να διεξαγάγει επιδρομές στις νότιες ακτές της Μακεδονίας όπου ο σιδηρόδρομος
από την Κωνσταντινούπολη μέσω του Δεδεαγάτς (Αλεξανδρούπολη) και του Liscub περνάει
σε κάποια σημεία όχι μακριά από τη θάλασσα.
Καταστρέφοντας αυτή τη γραμμή θα μπορούσε
να καθυστερήσει ή να εμποδίσει την αποστολή
ενισχύσεων προς τις ανατολικές επαρχίες της
Αλβανίας. Τα πλεονεκτήματα της απόκτησης
ναυτικής υπεροχής γίνονταν έτσι αρκετά φανερά και καμία αληθινή προσπάθεια δεν έγινε από
τους τούρκους να τα αμφισβητήσουν.
Αυτή λοιπόν ήταν η κατάσταση των πραγμάτων στην έναρξη του πολέμου. Ο τουρκικός
στόλος ήταν ανατολικά των Δαρδανελίων, με το
κύριο τμήμα του να ναυλοχεί στη γειτνίαση της
Κωνσταντινουπόλεως. Ο ελληνικός στόλος βρισκόταν στον Πειραιά έχοντας κάποια μικρά πλοία
ανατολικά της Θεσσαλονίκης και μερικά τορπιλοβόλα στην περιοχή των Ιονίων νήσων ή στον
Πατραϊκό κόλπο. Η σύνθεση και η μαχητική ικανότητα των ναυτικών δυνάμεων των δύο πλευρών μπορεί τώρα να περιγραφεί εν συντομία.
Από τις πέντε Δυνάμεις που ενεπλάκησαν
στον πόλεμο, ούτε η Σερβία ούτε το Μαυροβούνιο είχαν καμία ναυτική δύναμη και αυτή
της Βουλγαρίας αποτελείτο από μια μικρή
κανονιοφόρο, τη Nadiezda, 715 τόνων, που είχε
κατασκευαστεί στο Μπορντό το 1898, και έξι
Creusot τορπιλοβόλα, εκτοπίσματος 100 τόνων
και ταχύτητας 26 κόμβων, που είχαν κατασκευαστεί το 1907 – 10 και τρία παλαιότερα σκάφη
των 97 τόνων με ταχύτητα 20 κόμβων. Όλα αυτά
τα σκάφη έφεραν τρία πυροβόλα των 3 λίτρων
και τρεις τορπιλοσωλήνες αλλά η εκπαίδευση και
η εμπειρία των πληρωμάτων τους θα πρέπει να
ήταν μικρή. Ούτε οι στόλοι της Τουρκίας και της

73

Ο Ελληνικός Στόλος

Ο Τουρκικός Στόλος
ΟΠΛΙΣΜΟΣ

ΟΝΟΜΑ

ΤΥΠΟΣ

17

6 - 11in / 8 - 4,1
in / 8 - 3,4 in

Αβέρωφ

9.901

17

6 - 11in / 8 - 4,1
in / 8 - 3,4 in

Ύδρα

Θωρακισμένο
Καταδρομικό
Θωρηκτό

Thames 1874
Ανακατασκευή
Γένοβα 1902

9.120

17,5

2 - 9,2 in /
12 - 6 in

Σπέτσαι

Θωρηκτό

Ψαρά

Θωρηκτό

Ναυκρατούσα

Τορπιλοβόλο
Αντιτορπιλικό
Τορπιλοβόλο
Αντιτορπιλικό
Τορπιλοβόλο
Αντιτορπιλικό
Τορπιλοβόλο
Αντιτορπιλικό
Τορπιλοβόλο
Αντιτορπιλικό
Τορπιλοβόλο
Αντιτορπιλικό
Τορπιλοβόλο
Αντιτορπιλικό
Τορπιλοβόλο
Αντιτορπιλικό
Τορπιλοβόλο
Αντιτορπιλικό

ΟΝΟΜΑ

ΤΥΠΟΣ

ΝΑΥΠΗΓΗΣΗ
ΚΑΘΕΛΚΥΣΗ

ΕΚΤΟΠΙΣΜΑ

Χαϊρεντίν
Μπαρμπαρόσα

Θωρηκτό

Vilhemshaven
1891

9.901

Τουργκούτ Ρεΐς

Θωρηκτό

Stetin (Vulcan)
1891

Μεσουδιέ

Θωρηκτό

ΤΑΧΥΤΗΣ

Ασάρ-ί-Τεφίκ

Θωρηκτό

La Seyne
1868

4.613

13

2 - 9,2 in /
6 - 6 in

Φετχί Μπουλέντ

Θωρηκτό

Blackwall
1869

2.720

13

4 - 9 in / M.L.R.

Χαμιδιέ

Θωρακισμένο
καταδρομικό

Elswick
1903

3.800

22,2

2 - 6 in / 8 - 4,7
in

Σφενδόνη

Μετζιτιέ

Θωρακισμένο
καταδρομικό

Φιλαδέλφεια
1903

3.432

22,2

2 - 6 in / 8 - 4,7
in

Λόγχη

Μπερκ-ι-Σατβέτ

Κανονιοφόρος
Τορπιλοβόλο

Κίελο Γερμανία
1906

740

22

2 - 4 in / 6 - 6 pr

Νίκη

Πείκ-ί-Σεβκέτ

Κανονιοφόρος
Τορπιλοβόλο

Κίελο Γερμανία
1906

740

22

2 - 4 in / 6 - 6 pr

Ασπίς

Ζαντιγκιάρ Μιλέτ

Τορπιλοβόλο
Αντιτορπιλικό

Elbimg (Schichau)
1909

610

35

2 – 3,4 in

Δόξα

Μουαβενέτ-ί-Μιλέτ

Τορπιλοβόλο
Αντιτορπιλικό

Elbimg (Schichau)
1909

610

35

2 – 3,4 in

Βέλος

Μοχαμέτ-ί-Βατάν

Τορπιλοβόλο
Αντιτορπιλικό

Elbimg (Schichau)
1909

610

35

2 – 3,4 in

Μουχούμ-ί-Χαμιγέτ

Τορπιλοβόλο
Αντιτορπιλικό

Elbimg (Schichau)
1909

610

35

2 - 3,4 in

Σαμσούν

Τορπιλοβόλο
Αντιτορπιλικό

Μπορντώ (Creusot)
1907-8

280

28

1 - 9 pr / 6 - 3 pr

Μπασρά

Τορπιλοβόλο
Αντιτορπιλικό

Μπορντώ (Creusot)
1907-8

280

28

1 - 9 pr / 6 - 3 pr

Τασός

Τορπιλοβόλο
Αντιτορπιλικό

Μπορντώ (Creusot)
1907-8

280

28

1 - 9 pr / 6 - 3 pr

Γιαρ Χισάρ

Τορπιλοβόλο
Αντιτορπιλικό

Μπορντώ (Creusot)
1907-8

280

28

1 - 9 pr / 6 - 3 pr

4 σκάφη

Τορπιλοβόλα

Sestri Ponente
(Ansaldo)
1906

165

27

2 - 1 pr

4 σκάφη

Τορπιλοβόλα

Μπορντώ (Creusot)
1906

97

26

2M

74

Θύελλα

Αετός

Λέων

Τορπιλοβόλο
Αντιτορπιλικό

Πάνθηρ

Τορπιλοβόλο
Αντιτορπιλικό

Ιέραξ

Τορπιλοβόλο
Αντιτορπιλικό

Κεραυνός

5 σκάφη

Τορπιλοβόλο
Αντιτορπιλικό
Τορπιλοβόλο
Αντιτορπιλικό
Τορπιλοβόλα

Δελφίν

Υποβρύχιο

Νέα Γενεά

ΝΑΥΠΗΓΗΣΗ
ΕΚΤΟΠΙΣΜΑ ΤΑΧΥΤΗΣ
ΚΑΘΕΛΚΥΣΗ
Livorno
9.956
24
1910
St. Nazaire
4.808
16
1889
Χάβρη
4.808
16
1889
Χάβρη
4.808
16
1890
Poplar (Yarrow)
350
30
1906
Poplar (Yarrow)
350
30
1906
Poplar (Yarrow)
350
30
1906
Poplar (Yarrow)
350
30
1906
Stetin (Vulcan)
350
30
1906
Stetin (Vulcan)
350
30
1906
Stetin (Vulcan)
350
30
1906
Stetin (Vulcan)
350
30
1906
Birkenhead
980
32
(Cammel Laird)
1911
Birkenhead
980
32
(Cammel Laird)
1911
Birkenhead
980
32
(Cammel Laird)
1911
Birkenhead
980
32
(Cammel Laird)
1911
Elbing (Schichau)
750
32,5
1912
Elbing (Schichau)
750
32,5
1912
Stetin (Yulcan)
85
16
1885
Crensot (Schneider)
400
14
1911

ΟΠΛΙΣΜΟΣ
4 - 9,2 in / 8 - 7,5 in
3 - 10,6 in / 5 - 5,9 in
3 - 10,6 in / 5 -5,9 in
3 - 10,6 in / 5 -5,9 in
2 τορπ/νες 21 in / 2 12 pr / 4 - 6 pr
2 τορπ/νες 21 in / 2 12 pr / 4 - 6 pr
2 τορπ/νες 21 in / 2 12 pr / 4 - 6 pr
2 τορπ/νες 21 in / 2 12 pr / 4 - 6 pr
2 τορπ/νες 21 in / 2 12 pr / 4 - 6 pr
2 τορπ/νες 21 in / 2 12 pr / 4 - 6 pr
2 τορπ/νες 21 in / 2 12 pr / 4 - 6 pr
2 τορπ/νες 21 in / 2 12 pr / 4 - 6 pr
4 τορπιλ/νες 21 in /
4,4 in
4 τορπιλ/νες 21 in /
4 - 4 in
4 τορπιλ/νες 21 in /
4 - 4 in
4 τορπιλ/νες 21 in /
4 - 4 in
4 τορπιλ/νες 21 in /
4 - 4 in
4 τορπιλ/νες 21 in /
4 - 4 in
4 τορπιλ/νες 21 in /
4 - 4 in
5 τορπιλοσωλήνες

75

Η κατάληψη της Καβάλλας από τον Eλληνικό Στόλο. (Φωτογραφικό αρχείο Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος).

Ελλάδας είχαν κάποια αξιόλογη σύνθεση.
Το τουρκικό ναυτικό είχε ένα ένδοξο παρελθόν και διέθετε παράδοση νικών, αλλά παρά το
γεγονός ότι σε όλους τους πολέμους στους οποίους η Οθωμανική Αυτοκρατορία είχε χρησιμοποιήσει τη ναυτική της δύναμη είχε σημαντικά
αποτελέσματα, τα μαθήματα δεν δίδαξαν ποτέ
τους Τούρκους κάτι που να μπορούσε να χαρακτηρισθεί ως ναυτική παράδοση. Ούτε ποτέ ο
Τούρκος επέδειξε κάποια πραγματική επιδεξιότητα στα ναυτικά έργα, ή σημάδια αυτής της
ουσιαστικής ενεργητικότητας ή ετοιμότητας
προσόντων που απαιτείται για κάποιο μεγάλο
επίτευγμα στη θάλασσα. Η βρετανική επαγγελματική βοήθεια και συμβολή ζητήθηκαν και
δόθηκαν χωρίς αντάλλαγμα, όταν είχε αναγνωρισθεί η ανάγκη ολοκληρωτικής αναδιοργάνωσης,
αλλά πολύ λίγο βοηθά να έχεις τους καλύτερους
συμβούλους εάν η συμβουλή δεν λαμβάνεται
υπ’ όψιν και δεν ακολουθείται. Ένα ναυτικό που
έχει παραμεληθεί για ένα τέταρτο του αιώνα δεν

76

μπορεί να γίνει αποτελεσματικό χωρίς τη συνεχή
και συνεπή επιβολή οργανωτικής δομής και την
διοικητική ικανότητα για κάτι περισσότερο από
δύο ή τρία χρόνια. Ο Υποναύαρχος A.H. Limpus
C.B. διαδέχθηκε τον Υποναύαρχο H.P. Williams ως
ναυτικός σύμβουλος της τουρκικής κυβερνήσεως τον Απρίλιο του 1912 και με τη συμπαράσταση ενός επιτελείου αξιωματικών συνέχισε τη δουλειά που άρχισε ο Sir Douglas Gramble το 1908.
Με το ξέσπασμα του Βαλκανικού Πολέμου αυτοί
οι αξιωματικοί συνέχισαν τα καθήκοντά τους του
συμβούλου, όπως είχαν κάνει και κατά τη διάρκεια των εχθροπραξιών με την Ιταλία, αλλά περιορίσθηκαν σε διοικητική εργασία στην ξηρά και
σε καμία περίπτωση δεν έλαβαν ενεργό μέρος
στις πραγματικές επιχειρήσεις. Κάποιες πρόοδοι
στην πειθαρχία και στον τρόπο χειρισμού των
πλοίων ήσαν εμφανείς, αλλά και μόνο οι δυσκολίες της εκπαίδευσης με τόσο διαφορετικό υλικό
– Αγγλικό, Γερμανικό, Γαλλικό, Αμερικανικό και
Ιταλικό – θα εμπόδιζαν ένα ναυτικό με λίγη εμπει-

Τα θωρηκτά Ύδρα, Σπέτσαι και Ψαρά ακολουθούν τον Αβέρωφ. Η φωτογραφία έχει ληφθεί από τη πρύμνη του Αβέρωφ.
(Φωτογραφικό αρχείο Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος).

77

Tο θωρηκτό Σπέτσαι αγκυροβολημένο στο Τσάγεζι (το λιμάνι της Αμφίπολης) του Στρυμωνικού κόλπου εκτελεί έμμεσο
βομβαρδισμό κατά των υποχωρούντων βουλγαρικών στρατευμάτων. Η βολή κατευθύνεται από παρατηρητή αξιωματικό του Στρατού που βρίσκεται στην κορυφογραμμή, η οποία φαίνεται στη φωτογραφία. Δεξιά διακρίνεται ένα
αντιτορπιλικό τύπου Θύελλα. (Φωτογραφικό αρχείο Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος).

ρία. Είναι αλήθεια αμφίβολο εάν οι Τούρκοι διαθέτουν τις απαιτούμενες ικανότητες για ναυτικά
έργα. Μερικοί αξιωματικοί, λεγόταν, πώς έδιναν
αξιοσημείωτες ελπίδες, αλλά ο μεγάλος όγκος
δεν επεδείκνυε ούτε ικανότητα ούτε τόλμη. Είναι
πολύ λίγο χρήσιμο υπ’ αυτές τις συνθήκες ότι
οι ναύτες μπορεί να ήταν, όπως ομολογείται ότι
ήταν, πρόθυμοι και εξαιρετικοί μαχητές από πολλές απόψεις. Εάν αυτοί οι άνδρες είναι Τούρκοι ή
στην πραγματικότητα οι απόγονοι θαλασσινών
λαών που κατακτήθηκαν από τους Τούρκους, δεν
είναι ένα ερώτημα που χρειάζεται να συζητηθεί.
Είναι βέβαιο πάντως, ότι όταν οι ηγέτες της Τουρκίας εκτίμησαν την αξία του στόλου, ενοικίασαν
τις υπηρεσίες άλλων φυλών να εκπαιδεύσουν
τους ναύτες τους και να πολεμήσουν με τα πλοία
τους. Επί μακρό χρονικό διάστημα αυτό το σχέδιο εφαρμοζόταν με επιτυχία και δεν χρειαζόταν
ο έλεγχος μιας σύγκρουσης με υπέρτερη δύναμη, όπως η Ιταλία, να αποδείξει το αποτέλεσμα
σειράς ετών παραμέλησης και κακής διοίκησης.
Κατά τη διάρκεια του πολέμου με την Ιταλία,
υπήρξε ένα ξεκαθάρισμα των παλιών και αναπο-

78

τελεσματικών πλοίων και ένα τμήμα αυτών που
παρέμειναν ενεργά, είτε συνελήφθησαν ή καταστράφηκαν στη μάχη. Μία καλή εκτίμηση αυτών
που απέμειναν περιλαμβάνει μόνο τέσσερα ή
πέντε θωρηκτά, δύο θωρακισμένα καταδρομικά,
οχτώ αντιτορπιλικά και έξι ή επτά τορπιλοβόλα.
Από αυτά τα πλοία τα πλέον ισχυρά από απόψεως οπλισμού ήταν τα δύο πρώην Γερμανικά
θωρηκτά «Χαϊρεντίν Μπαρμπαρόσα» και «Τουργούτ Ρεΐς» που αγοράσθηκαν το 1910 ως υποθετικό αντιστάθμισμα στην αγορά του «Γεώργιος
Αβέρωφ».
Υπήρχαν επίσης τα θωρηκτά «Μεσουδιέ»
ναυπηγημένο στο Thames το 1874 και το «Ασάρι-Τεφίκ» ναυπηγημένο στη La Seyne το 1868. Και
τα δύο αυτά πλοία είχαν ανακατασκευαστεί, είχαν
αντικαταστήσει τους λέβητες και είχαν ανανεώσει
τον οπλισμό τους, το πρώτο στη Γένοβα το 1901
και το δεύτερο στο Κίελο το 1906. Απ’ αυτά τα
τέσσερα πλοία τα δύο πρώτα έφεραν έξι πυροβόλα των 11 in Krupp και οχτώ πυροβόλα των 4 in
το καθένα. Το «Μεσουδιέ» έφερε δύο πυροβόλα
των 9,2 in και 12 πυροβόλα των 6 in και το «Ασάρ-

ι-Τεφίκ» έφερε τρία πυροβόλα των 5,9 in και επτά
πυροβόλα των 4,7 in. Ναυμαχώντας ως Μοίρα
αυτά τα τέσσερα πλοία μπορούσαν να εκτελούν
χειρισμούς με περίπου 12 κόμβους, αλλά σ’ αυτή
την ταχύτητα τα δύο πρώην γερμανικά είχαν
αρκετούς κόμβους διαθέσιμους για επιτάχυνση.
Αυτή η Μοίρα θα έπρεπε με αρκετή βεβαιότητα
να μπορεί να υπερισχύσει τριών Ελληνικών 5.000
τόνων πλοίων παράκτιας άμυνας τύπου «Ύδρα»,
αλλά δεν είχαν ούτε την ταχύτητα ούτε το βεληνεκές των πυροβόλων του «Γεώργιος Αβέρωφ».
Ως αντιστάθμισμα εναντίον αυτού του πλοίου
υπήρχαν τα δύο ωραία θωρακισμένα καταδρομικά «Χαμιδιέ» και «Μετζιτιέ» ναυπηγημένα αντίστοιχα στην Αγγλία και Αμερική. Αυτά τα χρήσιμα
πλοία με δύο πυροβόλα των 6 in και οχτώ των
4,7 in το καθένα και ταχύτητα από 21 έως 23
κόμβους θα μπορούσαν να υπολογίζονται ότι
ταιριάζουν στη γραμμή μάχης σε οποιαδήποτε
συμπλοκή μεταξύ των δύο στόλων. Προφανώς
κάποια από τα παλαιότερα τεθωρακισμένα πλοία
είχαν διατεθεί ως πλοία διασποράς σε εξωτερικά
λιμάνια από τότε που οι Ιταλοί βύθισαν το «AvniIllah», ένα ανακατασκευασμένο θωρηκτό 2.500
τόνων στο λιμάνι της Βηρυτού τον Φεβρουάριο
του 1912. Το «Φετχί Μπουλέντ», ένα παρόμοιο
θωρηκτό τορπιλίσθηκε από τους Έλληνες στη
Θεσσαλονίκη τον Οκτώβριο. Σε πλοία εκτοξεύσεως τορπιλών η Τουρκική αποτελεσματική δύναμη είχε ελαττωθεί λόγω του πολέμου σε τέσσερα
γερμανικά αντιτορπιλικά του 1909 και τέσσερα
γαλλικά ελαφρώς παλαιότερα, ενώ τα έξι ή επτά
τορπιλοβόλα που είχαν παραμείνει ήταν είτε γαλλικά ή ιταλικής ναυπήγησης.
Οι Έλληνες είναι ένα ναυτικό έθνος και έχουν
μια εναλλασσόμενη ναυτική ιστορία. Παρήγαγαν
ικανούς ναυτικούς διοικητές όπως τον Κανάρη
και τον Μιαούλη των οποίων τα ονόματα μνημονεύονται στο στόλο, σε παλαιά όμως πλοία,
τα οποία θα έπρεπε να αντικατασταθούν από
πλέον σύγχρονα. Ήταν αμφίβολο εάν το ελληνικό ναυτικό θα επεδείκνυε έμπνευση από το

πνεύμα αυτών των άξιων ναυτικών και θα ανακάλυπτε ευκαιρίες να επιδείξει αρετές ανάλογες
με εκείνων ή εάν, όπως στον τελευταίο ελληνοτουρκικό πόλεμο,2 θα υιοθετείτο μια πολιτική
αναποτελεσματική χωρίς τόλμη και πρωτοβουλία. Η πρόσφατη ανάπτυξη και αναδιοργάνωση
του ελληνικού ναυτικού ήταν πραγματικά πλήρης
και η πρακτική εξάσκηση του αξιόμαχου στόλου
έδειξε την έμπνευση και την εμπειρία των βρετανών αξιωματικών που ήταν επικεφαλής της
διοίκησης.
Τον Απρίλιο του 1911 ο Υποναύαρχος
Lioned G. Tufnell ορίσθηκε ναυτικός σύμβουλος
της ελληνικής κυβέρνησης μαζί με ένα αριθμό
βρετανών αξιωματικών του ναυτικού ως βοηθούς του. Στις σωστές οδηγίες και την επιδέξια
εκπαίδευση αυτών των εκπαιδευτών θα πρέπει
να αποδοθεί σημαντικό μέρος της επιτυχίας του
ελληνικού ναυτικού. Προ της ενάρξεως του πολέμου ο Ναύαρχος Tufnell είχε βγάλει τον στόλο για
δύο ταξίδια διάρκειας 6 μηνών το καθένα, κατά
τα οποία εκτέλεσαν ασκήσεις στους χειρισμούς,
στο πυροβολικό, τα σήματα, γενική οργάνωση
και τη μεταφορά και αποβίβαση στρατευμάτων.
Έχει λεχθεί ότι ο Ναύαρχος Tufnell έγραψε ο ίδιος
το σηματολόγιο για το ελληνικό ναυτικό. Χωρίς
αμφιβολία οι έλληνες θα αντιλαμβάνονταν ως
μειωτική διάκριση το γεγονός ότι ενώ οι βρετανοί σύμβουλοι του τουρκικού ναυτικού επιτρέπονταν να είναι εν ενεργεία Αξιωματικοί, ενώ αυτοί
που προθυμοποιούνταν να υπηρετήσουν στην
Αθήνα υποχρεώνονταν να παραιτηθούν. Εν πάση
περιπτώσει, στη λήξη της θητείας του Ναυάρχου
Tufnell και του επιτελείου του, ένα νέο συμβόλαιο
υπογράφηκε στο οποίο καθοριζόταν ότι οι αντικαταστάτες τους θα πρέπει να είναι αξιωματικοί
εν ενεργεία και οι νέοι σύμβουλοι ήταν πράγματι.
Πριν να φύγει από το Υπουργείο των Ναυτικών
τον Μάιο του 1913 ο Ναύαρχος Tufnell εξέφρασε

2 Εννοεί τον πόλεμο του 1897

79

τον θαυμασμό του για τις υπηρεσίες που προσφέρθηκαν από τον στόλο κατά τον πόλεμο και
την ικανότητα που επέδειξαν οι αξιωματικοί τόσο
στα πλοία όσο και στην διοικητική δουλειά στην
ξηρά. Ο Ναύαρχος παρασημοφορήθηκε κατά την
αναχώρησή του από τον Βασιλέα των Ελλήνων
με τον Σταυρό του Μεγάλου Ταξιάρχη Βασιλικής
Τάξεως του Σωτήρος.
Από την γενναιοδωρία και τον πατριωτισμό
του κ. Γεωργίου Αβέρωφ αποκτήθηκε ένα όμορφο θωρακισμένο καταδρομικό, που ναυπηγήθηκε στην Ιταλία, το 1910-11. Στη διάρκεια του
πολέμου τοποθετήθηκε παραγγελία για ναυπήγηση ενός αδελφού πλοίου αντί να αγορασθεί
ένα άλλο πλοίο του ιδίου τύπου έτοιμο, γεγονός
που θα πρέπει να προκάλεσε αίσθημα απογοήτευσης. Το επόμενο όμως καλό πράγμα που
συνέβη ήταν ότι η Ελλάδα βγήκε στις αγορές
και απέκτησε τέσσερα χρήσιμα αντιτορπιλικά
τα οποία είχαν κατασκευαστεί για την Αργεντινή
από τον Οίκο Cammel Laird και τα οποία έφθασαν στον Πειραιά αμέσως μετά την κήρυξη του
πολέμου.
Δύο άλλα αντιτορπιλικά που φτιάχτηκαν στη
Γερμανία μεταβιβάσθηκαν περίπου τον ίδιο χρόνο. Πρόσθετα απ’ αυτά τα πλοία οι Έλληνες είχαν
αρκετές παλαιές κανονιοφόρους οι οποίες μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν στην Αδριατική,
οχτώ παλαιότερα αντιτορπιλικά, τέσσερα ή πέντε
τορπιλοβόλα και ένα υποβρύχιο. Από την εμπορική της ναυτιλία η Ελλάδα είχε επίσης τη σημαντική βοήθεια πολλών βοηθητικών και μεταγωγικών και δεν παρέστη ανάγκη σε καμία στιγμή να
ενοικιάσει ούτε ένα πλοίο με ξένη σημαία.
Μόλις έφτασε ο χρόνος των επιχειρήσεων,
οι Έλληνες έκαμαν αισθητή τη ναυτική τους
παρουσία και ετοιμότητα γεγονός που έδειξε ότι
δεν είχαν μόνο επωφεληθεί από την εκπαίδευσή
τους, αλλά είχαν εκπονήσει ένα σχέδιο του ναυτικού πολέμου και εννοούσαν να το εφαρμόσουν.
Ο στόλος ήταν οργανωμένος σε δύο Μοίρες, μία
μικρότερη που αποτελείτο από οχτώ κανονιοφό-

80

Το αντιτορπιλικό Ασπίς συνοδεύει νηοπομπή με την IV Mεραρχία του Ελληνικού Στρατού προς τη Θεσσαλονίκη,
23.03.1913. (Φωτογραφικό αρχείο Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος).

ρους υπό τον Πλοίαρχο Δαμιανό, για υπηρεσία
στον κόλπο της Άρτας3 και στις ακτές της Ηπείρου. Η μεγαλύτερη και περισσότερο ισχυρή αποτελείτο από το «Αβέρωφ», «Σπέτσαι», «Ύδρα», και
«Ψαρά», δέκα τέσσερα αντιτορπιλικά, πέντε τορπιλοβόλα και ένα υποβρύχιο, με ένα αριθμό βοηθητικών και μεταγωγικών συμπεριλαμβανομέ-

3 Εννοεί τον Αμβρακικό κόλπο

νων ενός νοσοκομειακού, μιας ναρκοθέτιδας και
δύο σκαφών παραγωγής αποσταγμένου νερού,
υπό τις διαταγές του Υποναυάρχου Παύλου Κουντουριώτη. Ο Βασιλεύς Γεώργιος επισκέφτηκε
τα πλοία αυτής της Μοίρας την Παρασκευή 18
Οκτωβρίου (νέο ημερολόγιο) και ευχήθηκε στα
πληρώματα «Στην ευχή του Θεού». Την ίδια νύχτα
τα πλοία έφυγαν από τον Πειραιά για τη Λήμνο
με σφραγισμένους φακέλους διαταγών. Έφθασαν
την Κυριακή στις 20 στον κόλπο του Μούδρου

και αποβίβασαν ένα άγημα το οποίο μετά μια
σύντομη συμπλοκή με τη φρουρά κατέλαβε το
νησί στις 21. Συνεχίζοντας την ίδια τακτική τα
ακόλουθα νησιά κατελήφθησαν τις επόμενες
λίγες μέρες – Θάσος, Σαμοθράκη, Ίμβρος και
Τένεδος.
Η νήσος Λήμνος ευρίσκεται σε απόσταση
μόλις σαράντα μιλίων από την είσοδο των Δαρδανελίων και στον Μούδρο οι Έλληνες εξασφάλισαν μια βολική βάση από την οποία επιτηρούσαν

81

Το τορπιλοβόλο 11. (Φωτογραφικό αρχείο Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος).

την είσοδο των Στενών. Τα λοιπά νησιά ευρίσκονται λίγο πλησιέστερα στην Ευρωπαϊκή ακτή.
Από εκείνη την ημέρα ένα μεγάλο τμήμα των
πολεμικών πλοίων παρέμεναν έξω από τα Δαρδανέλια και εμπορικά πλοία που έβγαιναν από
τη θάλασσα του Μαρμαρά εύρισκαν πάντοτε τα
ελληνικά τορπιλοβόλα περίπου πέντε μίλια από
το στόμιο, όπου ελάμβαναν χώρα νηοψίες των
υπόπτων πλοίων για λαθρεμπόριο.
Πίσω από το προπέτασμα αυτών των πλοίων
που συνδέονταν και με την Αθήνα με ασύρματο,
κινήσεις μεταγωγικών κλπ μπορούσαν να γίνονται ελεύθερα χωρίς την παραμικρή ενόχληση.
Έτσι για να βοηθήσει τις επιχειρήσεις εναντίον της Ελασσόνας, μια δύναμη αποβιβάστηκε στον κόλπο της Κατερίνης, περίπου 20 μίλια
βορειότερα από τα σύνορα, για να αποκόψει την
οπισθοχώρηση της φρουράς προς τη Θεσσαλονίκη. Την νύχτα της 31 Οκτωβρίου μια εξαιρετικά
θαρραλέα και καλώς εκτελεσμένη επιχείρηση
έλαβε χώρα στον λιμένα της Θεσσαλονίκης, όπου
το Τουρκικό πλοίο διασποράς «Φετχί Μπουλέντ»
τορπιλίσθηκε από το «No 11» τορπιλοβόλο με
Κυβερνήτη τον Υποπλοίαρχο Ν. Βότση. Ακολουθεί η επίσημη αναφορά που έφτασε με τον ασύρματο στο Υπουργείο Ναυτικών από τον κόλπο
της Κατερίνης με ημερομηνία 1η Νοεμβρίου.

82

«Απέπλευσα σήμερα το πρωί από το λιμάνι
του Λιτοχώρου, στον κόλπο της Θεσσαλονίκης
και κατέπλευσα στη σκάλα του Ελευθεροχωρίου όπου παρέμεινα μέχρι τις 9 το βράδυ. Από
εκεί έπλευσα προς τη Θεσσαλονίκη. Οι προβολείς ερεύνης του φρουρίου Καρά Μπουρνού
σάρωναν το πέρασμα, αλλά κατόρθωσα να
περάσω απαρατήρητος και συνέχισα με μεγίστη ταχύτητα εισπλέοντας στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης στις 11.20.
Είδα ένα τουρκικό θωρακισμένο πλοίο
αγκυροβολημένο στα δεξιά του λιμένος όπου
συνήθως αγκυροβολούν τα πολεμικά πλοία.
Κοντά στο πλοίο διασποράς ήταν αγκυροβολημένο ένα ρωσικό πολεμικό καθώς και άλλα
πολεμικά. Ελάττωσα ταχύτητα και πλησίασα
χωρίς να έχω εντοπισθεί, τηρώντας ευθεία
στην πλώρη του τουρκικού πλοίου. Στις 11.35 σε
απόσταση 150 μέτρων πυροδότησα την πρώτη
τορπίλη. Έχοντας ακόμη μικρή ταχύτητα, αλλά
στρέφοντας ελαφρά αριστερά πυροδότησα μια
δεύτερη τορπίλη, αναπόδισα τις μηχανές και
ανέπτυξα μεγίστη ταχύτητα ανάποδα. Πριν να
εκραγεί η τορπίλη αντιλήφθηκα ότι το πολεμικό
είχε πληγεί. Έγειρε ξαφνικά δεξιά. Τότε ακριβώς
πυροδότησα μια τρίτη τορπίλη, η οποία δεν
πέτυχε τον στόχο της και χτύπησε τους βρά-

χους στην άκρη του λιμένος, εκραγείσα με τόσο
φοβερό κρότο που νόμισα ότι τα κανόνια του
φρουρίου είχαν ανοίξει πυρ κατά του πλοίου
μου. Τότε η έκρηξη της πρώτης τορπίλης έλαβε
χώρα. Παρατήρησα ξαφνική εμφάνιση φώτων
επάνω στο Τουρκικό πολεμικό, άκουσα συριγμούς να καλούν τους ναύτες σε συναγερμό και
είδα την πτέρυγα των αξιωματικών να φωτίζεται.
Η τορπίλη χτύπησε το πολεμικό λίγο πρώρα
από την καπνοδόχο στη δεξιά πλευρά. Ένα σύννεφο καπνού εκτινάχθηκε και το πλοίο άρχισε
να βυθίζεται με την πλώρη έξω από το λιμάνι.
Πέρασα πάλι το φρούριο του Καρά Μπουρνού
το οποίο είχε αντιληφθεί την παρουσία μας διότι άναψε τους προβολείς ερεύνης. Αλλά κατόρθωσα να περάσω χωρίς να γίνω αντιληπτός.
Συνέχισα την πορεία μου προς την Κατερίνη
και έφτασα στις 4 να αναλάβω πάλι την αποστολή μου, της προστασίας της αποβίβασης
των πυρομαχικών και εφοδίων για τα τμήματα
του στρατού.
(Υπογραφή) Βότσης»
Το «Φετχί Μπουλέντ» το οποίο κατεστράφη
όπως ήδη έχει περιγραφεί ήταν ένα παλαιό αλλά
με ανανεωμένο οπλισμό Θωρηκτό εκτοπίσματος
2.700 τόνων. Το μεγαλύτερο μέρος του πληρώματος σώθηκε, μόνον επτά άτομα απωλέσθηκαν και
παρασύρθηκαν στο βυθό μαζί με το πλοίο.
Δύο ακόμη νησιά κατελήφθησαν από την
Μοίρα του Ναυάρχου Κουντουριώτη τον Νοέμβριο. Την Τετάρτη 20 Νοεμβρίου τα ακόλουθα
πλοία κατέπλευσαν στη Μυτιλήνη: «Αβέρωφ»,
«Σπέτσαι», «Ύδρα» και «Ψαρά» (θωρηκτά),
«Ιέραξ», «Ασπίς», «Βέλος», «Νίκη» και «Νέα Γενεά»
(Αντιτορπιλικά). Μαζί ήταν ο στολίσκος των τορπιλοβόλων, το πλοίο εφοδιασμού «Κανάρης» και
τρία μεταγωγικά. Η «Νέα Γενεά», ένα σκάφος που
δωρίθηκε στο Ελληνικό Έθνος από τους Έλληνες
της Αμερικής, μόλις είχε συνενωθεί με τον στόλο.
Στις 7.30 στάλθηκε στη στεριά ένας Αξιωματικός
να απαιτήσει την παράδοση της νήσου, αλλά η

φρουρά είχε αποσυρθεί στο εσωτερικό. Ένα αποβατικό άγημα τότε κατέλαβε την πόλη και ύψωσε
την Ελληνική Σημαία. Την Κυριακή 24 Νοεμβρίου
η νήσος Χίος επίσης καταλήφθηκε κατόπιν αποβατικής ενέργειας που έλαβε χώρα στο Κοντάρι
στα νότια της πόλης του Κάστρου, υπό την προστασία των πυροβόλων της Μοίρας. Οι πολιτικοί
αξιωματούχοι απομακρύνθηκαν από τις δύο
νήσους και στρατιωτικές δυνάμεις τοποθετήθηκαν επί κεφαλής των διοικήσεων. Οι επιχειρήσεις
διήρκεσαν μέχρι τις 22 Δεκεμβρίου για τη Μυτιλήνη και μέχρι τις 2 Ιανουαρίου για τη Χίο οπότε
οι Τούρκοι παραδόθηκαν και η αντίσταση στην
κατάληψη των νησιών έπαψε.
Στο μεταξύ η Θεσσαλονίκη είχε παραδοθεί
στους Έλληνες στις 8 Νοεμβρίου και δύο μέρες
αργότερα έφτασαν οι δυνάμεις που έστειλαν οι
Βούλγαροι και οι Σέρβοι να βοηθήσουν στην
κατάληψή της. Καθώς η Βουλγαρική Μεραρχία
ήταν απαραίτητη στο Δεδεαγάτς, οι Έλληνες
ανέλαβαν να την μεταφέρουν σ’ αυτό το λιμάνι.
Η δύναμη αποτελείτο από την πρώτη Ταξιαρχία
της Έβδομης Μεραρχίας του Βουλγαρικού στρατού, και περιελάμβανε τα 13ο και 26ο συντάγματα
πεζικού με μία ίλη ιππικού και αρκετές πυροβολαρχίες πολυβόλων. Η δύναμη επιβιβάστηκε σε
δέκα εννέα εμπορικά πλοία και συνοδευόμενη
από την Ελληνική ναυτική Μοίρα απέπλευσε
από τη Θεσσαλονίκη το πρωί της 27ης Νοεμβρίου
και την επομένη νωρίς το πρωί κατέπλευσε στο
Δεδεαγάτς, όπου τα στρατεύματα αποβιβάσθηκαν στην ξηρά σε λίγες ώρες. Ο τρόπος με τον
οποίο αυτή η επιχείρηση διεξήχθη αποδεικνύει την εξαιρετική οργάνωση του Ναυτικού και
η ταχύτητα με την οποία τα μεταγωγικά και τα
συνοδά πλοία συγκεντρώθηκαν στη Θεσσαλονίκη ανέδειξε την αφθονία των μέσων που διέθετε
η ελληνική εμπορική ναυτιλία. Κάθε λεπτομέρεια
είχε προβλεφθεί και η δράση για κάθε περίπτωση είχε σχεδιαστεί, περιλαμβανομένου και ενός
υδροφόρου πλοίου που μετέφερε νερό για τα
άλογα.

83

Ενώ τα στρατεύματα αποβιβάζονταν, ένα
μήνυμα του ασυρμάτου από τα ελληνικά πλοία
που περιπολούσαν στα Δαρδανέλια ανέφερε ότι
ένα από τα επάκτια πυροβολεία έβαλε εναντίον
του Δόξα αλλά χωρίς να του προξενήσει καμία
ζημιά. Ότι αυτές οι επιχειρήσεις έλαβαν χώρα
χωρίς προσκόμματα παρέχει ένα μάθημα της
αξίας της ναυτικής ισχύος και της τοπικής υπεροχής που επιβλήθηκε επιτυχώς επ’ ωφελεία των
συμμάχων.
Κατά τη διάρκεια αυτών των δύο μηνών, τα
τουρκικά πλοία δεν παρουσιάσθηκαν στα Δαρδανέλια, αλλά χρησιμοποιήθηκαν στη Μαύρη
Θάλασσα.
Την 1η Δεκεμβρίου τα τουρκικά πλοία έφθασαν στα Δαρδανέλια και αναφέρθηκε ότι, υπακούοντας σε επείγουσες παραστάσεις, ο στόλος
έπρεπε να ναυμαχήσει την Ελληνική Μοίρα. Αν
και στις 4 Δεκεμβρίου είχε συναφθεί ανακωχή με τις τρεις βόρειες δυνάμεις, η Ελλάδα δεν
συμμετείχε σ’ αυτή και οι ναυτικές επιχειρήσεις
συνεχίζονταν. Στις 11 του μηνός αναφέρθηκε ότι
όλα τα εύφλεκτα υλικά απομακρύνθηκαν από τα
τουρκικά πλοία. Τρεις μέρες αργότερα, το Σάββατο 14 Δεκεμβρίου τα ελληνικά αντιτορπιλικά
«Σφενδόνη» και «Λόγχη» υπό τη διοίκηση του
Πλοιάρχου Ηπίτη περιπολούσαν έξω από την
είσοδο των Δαρδανελίων όταν συνάντησαν ένα
τουρκικό αντιτορπιλικό και αμέσως τέθηκαν σε
καταδίωξή του. Τα επάκτια πυροβολεία άνοιξαν
πυρ και το τουρκικό πλοίο προσέτρεξε στην προστασία τους.
Τότε εμφανίστηκε το τουρκικό καταδρομικό
«Μετζιτιέ», έξω από τα Στενά και τα δύο αντιτορπιλικά επιτέθηκαν εναντίον του μαζί με άλλα δύο,
τα «Θύελλα» και «Ναυκρατούσα», ενώ συγχρόνως μία δεύτερη Μοίρα αποτελούμενη από τα
«Βέλος», «Δόξα» και «Νέα Γενεά» φάνηκε στον
ορίζοντα από τη γειτονική Τένεδο. Το «Μετζιτιέ»
έχοντας εκπληρώσει το σκοπό του, δηλαδή τη
διαπίστωση ότι ο ελληνικός στολίσκος που απέκλειε τα Στενά βρισκόταν σε εγρήγορση, απο-

84

σύρθηκε όπως και το μικρότερο σκάφος υπό την
προστασία των επακτίων φρουρίων.
Μία ακόμη αψιμαχία στην οποία τα βαρύτερα
πλοία έλαβαν μέρος συνέβη στις 16 Δεκεμβρίου.
Από την τουρκική αφήγηση φάνηκε ότι η Μοίρα βγήκε από τα Δαρδανέλια λίγο μετά τις 8 το
πρωί και κατά τη διάρκεια μιας μάχης που κράτησε μία και μισή ώρα αντάλλαξαν κανονιές με
τα ελληνικά πλοία από μια απόσταση από 3.500
έως 8.500 υάρδες. Τα τουρκικά πλοία αποσύρθηκαν στα Δαρδανέλια, ισχυριζόμενα ότι είχαν
προξενήσει ζημιές στο «Γεώργιος Αβέρωφ». Μια
πλήρης εξιστόρηση, που επιβεβαιώθηκε επίσημα
από τις ελληνικές αρχές, παραχωρήθηκε στους
«The Times» από τον Υποπλοίαρχο K. Gofton
– Salmond R.N. ένα από τα μέλη της ελληνικής
ναυτικής αποστολής και έχει ως ακολούθως: «Η
αποκαλούμενη ναυμαχία ήταν μόνο μια σύντομη αψιμαχία με διάρκεια λίγων λεπτών. Στις 9.30
το πρωί ο τουρκικός στόλος αποτελούμενος από
τέσσερα Θωρηκτά και καταδρομικά εννέα τορπιλοβόλα αντιτορπιλικά και έξι απλά τορπιλοβόλα,
εμφανίστηκε στην είσοδο των Στενών. Τα μικρά
σκάφη παρέμειναν εκεί και τα τέσσερα μεγαλύτερα πλοία βγήκαν από τα Στενά και τηρούμενα
πλησίον των ακτών έστριψαν προς βορρά. Ο
ελληνικός στόλος αποτελούμενος επίσης από
τέσσερα τεθωρακισμένα πλοία ερχόμενα από
τη νήσο Ίμβρο τήρησαν πορεία με βορειο-ανατολική διεύθυνση έτσι ώστε να αποκόψουν την
προχώρηση των Τούρκων. Ο «Αβέρωφ» διαθέτοντας υπεροχή ταχύτητας έπλευσε αποσπώμενος
από τα υπόλοιπα τρία πλοία τα οποία σχημάτισαν γραμμή μετώπου και ανέμεναν τον εχθρό να
έλθει. Στις 9.30 το πρωί τα τουρκικά πλοία άνοιξαν πυρ από απόσταση 15,000 γυαρδών. Στις
10 το πρωί ο ελληνικός στόλος άνοιξε πυρ από
απόσταση 8,000 γυαρδών. Στις 10.04 ο τουρκικός
στόλος άλλαξε πορεία 160 μοίρες και επέστρεψε
όσο γρηγορότερα ήταν δυνατόν με διαλυμένο
σχηματισμό στα Στενά στα οποία εισέπλευσαν
περίπου στις 10.30 το πρωί. Έτσι ο συνολικός

Το Μακεδονία, επίτακτο επιβατηγό ατμόπλοιο της «Εθνικής Ατμοπλοΐας». (Φωτογραφικό αρχείο Ναυτικού Μουσείου της
Ελλάδος).

χρόνος που κάθε στόλος βρισκόταν υπό πυρ δεν
υπερέβη τη μισή ώρα και πιθανόν ήταν μόνο 20
λεπτά. Τα τορπιλοβόλα δεν έλαβαν μέρος στη
δράση η οποία εξελίχθηκε σε αψιμαχία και πιθανόν έλαβε χώρα μόνο για να καθησυχάσει την
κοινή γνώμη της Κωνσταντινούπολης».
Αν και οι δύο πλευρές ισχυρίσθηκαν ότι νίκησαν και οι Τούρκοι επέστρεψαν στο αγκυροβόλιό
τους με τα πληρώματα να ζητωκραυγάζουν και
τις μπάντες να παιανίζουν δεν ήταν τίποτε περισσότερο από μία άδοξη και μη αποφασιστική αψιμαχία. Η σκόπευση ήταν φτωχή και από τις δύο
πλευρές αλλά οι Έλληνες ήταν, αν όχι τίποτε άλλο,
υπέρτεροι στους χειρισμούς και στην πρωτοβουλία. Τα τουρκικά πλοία πρακτικώς δεν επλήγησαν
και κατάφεραν μόνο να χτυπήσουν με μερικά
βλήματα τον Αβέρωφ επάνω στον οποίο προξενήθηκαν διάφορες ζημιές. Αυτό συνέβη όταν
το ελληνικό καταδρομικό πλησίασε σε μικρή
απόσταση και εκτόξευσε μία τορπίλη η οποία
αστόχησε. Θα έπρεπε τότε να είχε βυθιστεί από
το πυκνό πυρ των τουρκικών πλοίων, αλλά δεν
βυθίστηκε. Το τελικό αποτέλεσμα της δράσης
ήταν ότι οι Τούρκοι αποσύρθηκαν στην προστασία των φρουρίων τους, ενώ ο αποκλεισμός των
Δαρδανελίων συνεχίστηκε.
Μία ακόμη έξοδος από τα Στενά επιχειρήθη-

κε την Κυριακή 22 Δεκεμβρίου. Τα «Τουργκούτ
Ρεΐς» και το «Μετζιτιέ» με τρία αντιτορπιλικά
εμφανίστηκαν στην διεύθυνση της Τενέδου.
Μόλις εμφανίστηκε η ελληνική Μοίρα τα τουρκικά πλοία επέστρεψαν στο λιμάνι. Τίποτε σημαντικό δεν αναφέρθηκε μέχρι τις 18 Ιανουαρίου, όταν
έλαβε χώρα αυτό που φαίνεται να αποτέλεσε την
κυρία σύγκρουση των δύο στόλων. Στις 9.50 το
πρωί αυτής της ημέρας ο Ναύαρχος Κουντουριώτης τηλεγράφησε με ασύρματο:
«Ολόκληρος ο τουρκικός στόλος έχει εξέλθει
από τα Στενά. Προτιθέμεθα να τον συναντήσουμε. Ο Τουρκικός στόλος περιλαμβάνει τα Θωρηκτά «Χαϊρεντίν Μπαρμπαρός»«Τουργκούτ Ρεΐς»,
«Μεσουδιέ», «Ασάρ-ι-Τεφίκ», το καταδρομικό
«Χαμιδιέ» και δέκα τρία τορπιλοβόλα-αντιτορπιλικά και απλά τορπιλοβόλα. Ο ελληνικός στόλος
αποτελείται από τα Θωρηκτά «Ύδρα», «Σπέτσαι»,
«Ψαρά», το Θωρακισμένο καταδρομικό «Γεώργιος Αβέρωφ» και οχτώ Αντιτορπιλικά».
Σύμφωνα με την αναφορά δράσεως που
τηλεγράφησε ο Διοικητής της Τενέδου η συμπλοκή άρχισε στις 11.25 το πρωί και μετά ένα τέταρτο
της ώρας ο τουρκικός στόλος άρχισε να αποσύρεται προς τα βορειο-δυτικά της Τενέδου. Στις
1.10 το μεσημέρι τα τουρκικά θωρηκτά έστριψαν
προς τα Στενά, ακολουθούμενα από το «Γεώργι-

85

Το τουρκικό καταδρομικό Hamidiye στην Κωνσταντινούπολη, η δεκαετία του 1930. (Φωτογραφικό αρχείο Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος).

ος Αβέρωφ», που αντάλλασσε πυρά μαζί τους
σε μια απόσταση περίπου τριών μιλίων. Καθώς
ο «Γεώργιος Αβέρωφ» πλησίαζε τα τουρκικά
πλοία, αυτά αύξησαν ταχύτητα και στις 2.30 η
δράση έληξε καθώς ο «Γεώργιος Αβέρωφ», εάν
συνέχιζε την καταδίωξη, θα εισερχόταν στο βεληνεκές των πυροβόλων των επάκτιων φρουρίων.
Εισπλέοντας στα Δαρδανέλια τα «Μπαρμπαρός»
και «Τουργκούτ Ρεΐς» φαίνονταν να έχουν πυρκαγιές και στις 5.10 το απόγευμα ο Ναύαρχος
Κουντουριώτης έστειλε το ακόλουθο μήνυμα με
ασύρματο:
«Νικήσαμε τον εχθρικό στόλο ο οποίος έπλεε
προς τη Λήμνο και τον καταδιώξαμε μέσα στα
Στενά όπου κατέφυγε σε αταξία. Η μάχη κράτησε τρεις ώρες. Είχαμε μόνο έναν άνδρα ελαφρά
τραυματισμένο και το «Γεώργιος Αβέρωφ» υπέστη ασήμαντες ζημιές. Η μαχητική μας ικανότητα

86

παραμένει ακέραια».
Συμπεραίνονταν και πολύ σωστά, ότι οι τουρκικές αρχές διακινδυνεύοντας αυτή τη ναυμαχία,
είχαν μείνει με την εντύπωση ότι ο ελληνικός στόλος μπορεί να είχε αποχωρήσει από την περιοχή
των Στενών σε καταδίωξη του τουρκικού καταδρομικού «Χαμιδιέ», το οποίο μετά τις επισκευές
του απέπλευσε από τα Στενά στις 14 Ιανουαρίου,
με δική του πρωτοβουλία και χωρίς να λάβει σχετική άδεια από το Υπουργείο των Ναυτικών, σε
μία περιπετειώδη επιδρομή στην οποία θα αναφερθούμε αργότερα. Ο Τούρκος ναύαρχος όμως
έκανε λάθος καθώς ο Ναύαρχος Κουντουριώτης
δεν έστειλε κανένα πλοίο σε καταδίωξη του καταδρομικού και σε εκείνο το χρόνο εμφανίζεται να
αγνοεί την διαφυγή του καθώς συμπεριλαμβάνει
το όνομά του στον κατάλογο εκείνων που έλαβαν
μέρος στη δράση της 18ης Ιανουαρίου. Προφα-

νώς οι έλληνες εξέλαβαν το αδελφό του πλοίο
«Μετζιτιέ» ως το ελλείπον καταδρομικό.
Οι Έλληνες παρέμειναν συγκεντρωμένοι έξω
από τα Στενά και όταν οι τούρκοι επιχείρησαν να
βγουν ακολούθησε μία συμπλοκή από μεγάλη
απόσταση μέχρι που οι τελευταίοι επέστρεψαν
στο αγκυροβόλιό τους. Ο Υποναύαρχος Κουντουριώτης για μία ακόμη φορά αποδείχθηκε
ένας τολμηρός και ικανός αξιωματικός και θα
πρέπει να επαινεθεί ο εξαιρετικός χειρισμός
των ελληνικών πλοίων κατά τη διάρκεια και των
δύο ναυμαχιών. Σε κάθε περίπτωση τα τουρκικά
πλοία γυρνούσαν σχεδόν αμέσως στην προστασία των επάκτιων οχυρών τους. Παρ’ όλα ταύτα
ήταν σε κάθε περίπτωση υπέρτερα σε αριθμούς
και σε βάρος πυρός και θώρακος από τα ελληνικά
πλοία.
Η σκόπευσή τους όμως έμοιαζε να ήταν
ακόμα άσχημη, ενώ εκείνη των ελλήνων είχε
βελτιωθεί. Σχεδόν καμία ζημιά δεν υπέστησαν
τα ελληνικά πλοία και ούτε ένα κανόνι τους δεν
τέθηκε εκτός υπηρεσίας. Ο «Γεώργιος Αβέρωφ»
έκανε θαυμάσιους χειρισμούς και πολέμησε
εξαιρετικά. Λαμβάνοντας υπ’ όψιν ότι ο στόλος
ήταν συνεχώς εν πλω μέρα και νύχτα με πίεση
στα καζάνια από τις αρχές Οκτωβρίου αποδεικνύει πόσο εργάσθηκαν οι επιστασίες των πλοίων, ιδίως εάν σκεφτούμε την έλλειψη εμπειρίας
που είχαν προηγουμένως. Ο Πλοίαρχος Γκίνης,
δεύτερος στην ιεραρχία επιβαίνων του Σπέτσαι
και ο Αρχιεπιστολέας του Ναυάρχου Πλοίαρχος
Δούσμανης, επίσης, επέδειξαν εξυπνάδα και ικανότητα. Από τις επίσημες αναφορές καθίσταται
φανερό ότι όλες οι προμήθειες πυρομαχικών και
εφοδίων έφθαναν κανονικά κατά τακτά διαστήματα από τα λιμάνια των βάσεων και η ασύρματη
τηλεγραφία αποδείχθηκε ανεκτίμητη καθ’ όλη τη
διάρκεια της εκστρατείας.
Αναφορές από την Κωνσταντινούπολη γι’
αυτή τη συμπλοκή αναφέρουν ότι ο κεντρικός
πύργος του «Βαρβαρόσα» υπέστη βλάβες και
όλοι οι άνδρες της ομοχειρίας του πύργου σκο-

τώθηκαν ή τραυματίστηκαν. Το θωρηκτό «Τουργκούτ Ρεΐς» υπέστη ζημιές αλλά κανένα άλλο
πλοίο δεν χτυπήθηκε. Οι τουρκικές απώλειες
αναφέρθηκε ότι ανήλθαν σε τέσσαρις αξιωματικούς και τριάντα έξι άνδρες νεκρούς καθώς και
164 τραυματίες. Αυτοί οι αριθμοί είναι γνωστό
τώρα ότι ήταν υπερβολικοί.
Το «Ασαρ-ι-Τεφίκ» απωλέσθηκε αργότερα
στο Καρά Μπουνού στη Μαύρη Θάλασσα όπου
προσάραξε τον Φεβρουάριο και λογίσθηκε ως μη
διασώσιμο ναυάγιο.
Έχει ήδη αναφερθεί ότι το καταδρομικό
«Χαμιδιέ» στις 14 Ιανουαρίου διέφυγε από την
ελληνική Μοίρα και γλίστρησε έξω από τα Στενά.
Έπλευσε απ’ ευθείας προς την Σύρο, όπου βρήκε το ελληνικό βοηθητικό ατμόπλοιο «Μακεδονία» που εκτελούσε επισκευές. Το «Μακεδονία»
μετά τον κανονιοβολισμό του αυτοβυθίστηκε
για να αποφύγει την κατάληψη. Το «Χαμιδιέ» επίσης κατέστρεψε ένα εργοστάσιο πυρίτιδας, μία
αποθήκη άνθρακος και τον σταθμό ηλεκτρικής
ισχύος της πόλης. Φεύγοντας από τη Σύρο το
καταδρομικό έφτασε στις 2 το πρωί της 19ης στο
Πόρτ Σάϊντ και μετά την εκεί ανθράκευση και τον
ανεφοδιασμό πέρασε το κανάλι του Σουέζ προς
την Ερυθρά Θάλασσα. Κατέπλευσε στο Σουέζ την
24η και έφυγε την επόμενη μέρα για έναν ταξίδι
στην Ερυθρά Θάλασσα από την οποία δεν επέστρεψε μέχρι τις 9 Φεβρουαρίου.
Αφού εξετέλεσε ύδρευση επέστρεψε μέσω
της διώρυγας και ανοίχτηκε στη Μεσόγειο,
πέρασε από τη Βηρυτό και μπήκε στο λιμάνι
της Μάλτας την 15η λόγω, όπως αναφέρθηκε,
ισχυρής θαλασσοταραχής. Του επετράπη να
επισκευάσει κάποιες μικρές ζημιές που προκλήθηκαν από την καταιγίδα και απέπλευσε
μετά 24 ώρες σε ένα μοναχικό και πάλι ταξίδι κατά τη διάρκεια του οποίου επισκέφθηκε
διάφορα λιμάνια και προμηθεύτηκε αρκετές
ποσότητες άνθρακα και προμηθειών για να
μπορεί να συνεχίσει σύμφωνα με το Διεθνές
Δίκαιο των Εθνών. Στις 11 Μαρτίου εμφανί-

87

στηκε έξω από το Δυρράχιο και έβαλε μερικά
βλήματα στο ελληνικό στρατόπεδο στην ξηρά,
αλλά προφανώς χωρίς αποτέλεσμα. Την επόμενη ημέρα βρέθηκε έξω από τον Άγιο Ιωάννη
της Μεδούης. Σ’ αυτό το στίγμα βομβάρδισε
μερικά ελληνικά μεταγωγικά που μετέφεραν
σερβικά στρατεύματα από τη Θεσσαλονίκη να
βοηθήσουν τους Μαυροβούνιους στο Scutari.
Η δράση του «Χαμιδιέ» εμφανίζεται να σταματά
προσωρινά, εάν όχι τελείως, μ’ αυτό το επεισόδιο. Το καταδρομικό έφυγε μετά για την Αλεξάνδρεια όπου αναφέρεται ότι έφτασε στις 16
Μαρτίου. Την επομένη έφυγε και φαίνεται ότι
έκαμε ανθράκευση από ένα ιταλικό πλοίο έξω
από τη Βηρυτό. Στις 8-9 Απριλίου διέρχεται και
πάλι στην Ερυθρά Θάλασσα και περίπου τον
ίδιο χρόνο μία ελληνική μοίρα αποτελούμενη
από το «Ύδρα» με δύο αντιτορπιλικά, συνοδευόμενη από ένα ανθρακοφόρο έφτασε στο Πόρτ
–Σάϊντ με σκοπό να εμποδίσει το καταδρομικό
να ξαναμπεί στη Μεσόγειο. Η βάση του στην
Ερυθρά Θάλασσα λέγεται ότι ήταν το Kamaran,
στην Αραβική ακτή, αλλά τον Ιούνιο επισκέφτηκε την Hodeida και τον Ιούλιο έλαβε εντολές να
επιστρέψει στην Κωνσταντινούπολη. Καθυστέρησε όμως και πέρασε πάλι τη διώρυγα στις 24
Αυγούστου και έφυγε για τα Δαρδανέλια μετά
από απουσία επτά μηνών. Από την τουρκική
πλευρά η απουσία έγινε αισθητή ιδίως στην
ναυμαχία της 18ης Ιανουαρίου όταν αποστέρησε τον στόλο από δύο πυροβόλα των 6-in και
οκτώ πυροβόλα των 4,7-in. Ενώ στην ελληνική πλευρά δεν υπήρχαν αρκετά σκάφη για να
διατεθούν σε καταδίωξή του χωρίς να αφήσουν τα Δαρδανέλια αφρούρητα. Λέγεται ότι
ο Ύπαρχος του «Χαμιδιέ» ήταν ένας βρετανός
αλλά ο κυβερνήτης του, ο Ραούφ Βέης, ασφαλώς επέδειξε μεγάλο θάρρος και ευρηματικότητα στην τολμηρή αυτή επιδρομική ενέργεια.
Είχε υπηρετήσει στο επιτελείο του Sir Douglas
Gamble. Παρόλον ό,τι μετά την επιστροφή του
έγινε αντικείμενο κολακευτικών σχολίων από

88

τον Τύπο και λαϊκών πανηγυρισμών, φαίνεται
ότι δεν κατελήφθη από έπαρση και δεν εφθάρη
από αυτό. Λέγεται ότι θα τοποθετηθεί κυβερνήτης στο νέο θωρηκτό που ολοκληρώνεται στα
ναυπηγεία του Armstrong, το οποίο η τουρκική
κυβέρνηση αγόρασε πρόσφατα από τη Βραζιλία και θα πρέπει να έχει σπουδαίο μέλλον στο
οθωμανικό ναυτικό.
Δεν είναι απαραίτητο να εξιστορήσουμε
λεπτομερώς τις επιχειρήσεις της μικρότερης
ελληνικής Μοίρας. Αυτή η Μοίρα ενισχύθηκε
στην αρχή του πολέμου με ένα ζεύγος κανονιοφόρων και τα πλοία της εισήλθαν στον κόλπο της Άρτας4 με σκοπό να βοηθήσουν στον
αποκλεισμό της Πρέβεζας και της Αλβανικής
ακτής. Μισός κόλπος ανήκε στους Έλληνες και
ο είσπλους της δύναμης αποσκοπούσε στην
απόκτηση του ελέγχου της θαλάσσιας έκτασης
με στόχο την παροχή συνδρομής στη αριστερή
πτέρυγα του στρατού στην προώθησή του προς
τα Ιωάννινα.
Η Πρέβεζα κυριεύθηκε στις 2 Νοεμβρίου και
αργότερα μία μεραρχία του στρατού μεταφέρθηκε με μεταγωγικά και αποβιβάστηκε στους Αγίους Σαράντα, απέναντι από το βόρειο άκρο της
Κέρκυρας. Η Μοίρα αυτή διεξήγαγε επιχειρήσεις
με τον στρατό μέχρι της παραδόσεως των Ιωαννίνων στις 6 Μαρτίου. Δεν έλαβε χώρα σύγκρουση
στη θάλασσα σ’ αυτή την περιοχή αλλά η Μοίρα
που διεξήγαγε τον αποκλεισμό επέδειξε μεγάλη δραστηριότητα στην καταστολή διεξαγωγής
λαθρεμπορίου και αργότερα στη μεταφορά των
Σερβικών στρατευμάτων στα λιμάνια της Αδριατικής Θάλασσας.
Λόγω της προσέγγισης στην Κωνσταντινούπολη των συμμαχικών στρατευμάτων και της
ανησυχίας για ταραχές που θα μπορούσαν να
προκληθούν από τα υποχωρούντα χωρίς ηθικό
τουρκικά στρατεύματα, αποφασίσθηκε νωρίς τον

4  Αμβρακικός κόλπος

Το τουρκικό θωρηκτό Barbaros Hayreddin, στη Θεσσαλονίκη τον Ιούνιο του 1911. (Φωτογραφικό αρχείο Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος).

Νοέμβριο από τις κύριες ευρωπαϊκές Δυνάμεις,
με τη συγκατάνευση των τουρκικών αρχών, να
αποσταλούν πολεμικά πλοία στην πόλη να παράσχουν ναυτική προστασία στους ομοεθνείς των

και στο λαό, εάν γινόταν αναγκαίο. Στα βρετανικά πλοία που βρέθηκαν στην περιοχή των Δαρδανελίων εκείνη την περίοδο συμπεριλαμβάνονταν τα οχτώ θωρηκτά του 3ου Στολίσκου Μάχης

89

με τα δύο προσαρτημένα σ’ αυτά καταδρομικά,
επιπροσθέτως των πλοίων του στόλου της Μεσογείου και των πλοίων που προσωρινά βρέθηκαν
στην περιοχή.
Τα καταδρομικά «Hampshire» και «Weymouth» επελέγησαν να περάσουν τα Δαρδανέλια προς την Κωνσταντινούπολη και έφτασαν έξω
από την τουρκική πρωτεύουσα στις 11 Νοεμβρίου και στις 5 Νοεμβρίου αντίστοιχα.
Τα πλοία των άλλων Δυνάμεων που διατάχθηκαν να πλεύσουν στην πρωτεύουσα μέσα
στο μήνα περιλάμβαναν τα γαλλικά «Leon Gambetta» και «Victor Hugo», τα ιταλικά «Emmanuelle
Filiberto» και «Coatit» τα οποία ακολουθούνταν
από το «Benedetto Brin» στις 19 Νοεμβρίου, τα
αυστριακά «Aspern» και «Admiral Spaun» τα
γερμανικά «Goeben» και «Vineta», τα ρωσικά
«Rotislav» και «Kagul» και το ισπανικό «Reina
Regente». Το πρωί της 18ης Νοεμβρίου μία διεθνής δύναμη περίπου 3000 αξιωματικών και
ανδρών αποβιβάστηκε, 497 εξ αυτών προερχομένων από τα «Hampshire» και «Weymouth». Η
δύναμη παρέμεινε στην ξηρά μέχρι περίπου το
τέλος του μήνα αλλά ευτυχώς καμία ανεπιθύμητη
εξέλιξη δεν έλαβε χώρα. Η διεθνής Μοίρα όμως
παρέμεινε στην Θάλασσα του Μαρμαρά για
κάποιο ακόμα χρονικό διάστημα.
Μία διάσκεψη ειρήνης άρχισε τις εργασίες
της στο παλάτι του St. James στις 16 Δεκεμβρίου 1912, αλλά καθώς οι όροι που προτάθηκαν
από την Τουρκία δεν έγιναν αποδεκτοί από τους
συμμάχους, η ανακωχή καταγγέλθηκε στις 29
Ιανουαρίου και εχθροπραξίες ξανάρχισαν στις 3
Φεβρουαρίου. Στις 20 Φεβρουαρίου οι Δυνάμεις
απέσυραν τα πολεμικά τους πλοία από την Κρήτη και η νήσος πέρασε στα χέρια των Ελλήνων,
όταν ο ελληνικός στόλος επισήμως την κατέλαβε. Στις 15 Απριλίου κλείσθηκε συμφωνία μεταξύ
Βουλγαρίας και Τουρκίας για την κατάπαυση των
εχθροπραξιών, η οποία περιείχε τον όρο ότι ο
τουρκικός στόλος δεν θα εμπόδιζε τον εφοδιασμό του βουλγαρικού στρατού. Στο μεταξύ, στις

90

28 Μαρτίου οι Δυνάμεις απαίτησαν να διακοπούν
οι επιχειρήσεις εναντίον του Scutari για να επιτραπεί στον άμαχο πληθυσμό να φύγει και όταν
το Μαυροβούνιο αρνήθηκε, αποφασίσθηκε να
πραγματοποιηθεί ναυτική επίδειξη στην Αδριατική. Στις 5 Απριλίου μία διεθνής Μοίρα αποτελούμενη από ένα γαλλικό, ένα γερμανικό, δύο ιταλικά, τρία αυστριακά και δύο βρετανικά πολεμικά
πλοία υπό την διοίκηση του Αντιναυάρχου (τώρα
Sir) Cecil Burney έφθασε έξω από το Antivari και
στις 10 Απριλίου κήρυξε ναυτικό αποκλεισμό της
ακτής. Παρόλον ότι κανένα ρωσικό πλοίο δεν
συμμετείχε στον αποκλεισμό η ρωσική κυβέρνηση συμφωνούσε μ’ αυτόν. Στις 22 Απριλίου το
Scutari παραδόθηκε και καθώς η κυβέρνηση του
Μαυροβουνίου δεν έδειξε καμία τάση οπισθοχώρησης στις απαιτήσεις των Δυνάμεων, φαινόταν
πιθανόν ότι θα λάμβανε χώρα στρατιωτική επέμβαση. Πλην όμως στις 4 Μαΐου ο Βασιλεύς Νικόλαος αποφάσισε να υποχωρήσει και το φρούριο
παραδόθηκε σε μία διεθνή δύναμη αποτελούμενη από 100 Γερμανούς, 200 Γάλλους, 200 Αυστριακούς, 200 Ιταλούς και 300 Βρετανούς ναύτες και
πεζοναύτες υπό την διοίκηση του Αντιναυάρχου
Burney. Παρόλον ότι υπογράφηκε ειρήνη στις 30
Μαΐου, η διεθνής δύναμη παρέμεινε στο Scutari
για μερικούς ακόμα μήνες.
Με την επακολουθήσασα έναρξη εχθροπραξιών μεταξύ της Βουλγαρίας και των συμμάχων
της μέχρι την ειρήνη του Βουκουρεστίου της 10ης
Αυγούστου, δεν είναι αναγκαίο να ασχοληθούμε
σ’ αυτές τις σημειώσεις, καθώς οι επιχειρήσεις
έλαβαν χώρα στην ξηρά. Ο ελληνικός στόλος
παρέμεινε στη βάση της Λήμνου παρακολουθώντας τα Δαρδανέλια και υποστηρίζοντας τις
κινήσεις του στρατού γύρω από το Δεδεαγάτς.
Όταν στην έναρξη του πολέμου μία καινούργια ναυτική σύγκρουση συμβαίνει είναι φυσικό
να αναμένεις ότι κάτι που φάνηκε να λείπει ή ήταν
απροσδόκητο θα μπορούσε να μας υποχρεώσει
να τροποποιήσουμε τα μαθήματα του παρελθόντος. Από το παραπάνω χρονικό, σύντομο όπως

Το τουρκικό θωρηκτό Torgut Reis, στη Θεσσαλονίκη τον Ιούνιο του 1911. (Φωτογραφικό αρχείο Ναυτικού Μουσείου της
Ελλάδος).

υποχρεωτικά είναι, δεν φαίνεται να υπάρχουν
αρκετά δεδομένα από τα οποία να συνάγουμε
ακριβή συμπεράσματα. Οι επιχειρήσεις σ’ αυτόν
τον πόλεμο όπως και στον προηγούμενο μεταξύ της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και της Ιταλίας θα μπορούσαν να διδάξουν κάτι για την
επίδραση που μπορεί να έχει η ναυτική δύναμη
όταν χρησιμοποιηθεί επιδέξια, συγκεκριμένα να
υποχρεώσει τον εχθρό να καταφύγει στα λιμάνια
του. Θα μπορούσε επίσης να μας πει κάτι για τους
περιορισμούς της ναυτικής δύναμης. Ενώ η Ιταλία ήταν ικανή να περιορίσει το τουρκικό ναυτικό
στα λιμάνια του μακριά από τις ανοιχτές θάλασσες και να επιβάλλει ένα αποκλεισμό, ο οποίος
διασφάλιζε την ανενόχλητη μεταφορά των στρατευμάτων της και την ασφάλεια του εμπορίου
της, η εξάσκηση μόνης της ναυτικής της ισχύος
ήταν ανίκανη να επιφέρει ένα αποφασιστικό
αποτέλεσμα. Μόνο η σταδιακή εξασθένηση της
αντίστασης στη Λιβύη μπορούσε να το κάνει.
Κατά παρόμοιο τρόπο σε σχέση με τον Βαλκανικό
Πόλεμο, ενώ το ελληνικό ναυτικό ήταν ικανό να
βοηθήσει τα κοινά συμφέροντα της συμμαχίας

και η βοήθειά του ήταν μεγάλης αξίας, δεν μπορούσε από μόνη τη δική του δραστηριότητα να
επιφέρει το αποτέλεσμα που επιτεύχθηκε από τις
μάχες στην ξηρά.
Αυτό που είναι βέβαια αλήθεια είναι ότι αυτές
οι μάχες θα μπορούσαν να καταλήξουν διαφορετικά, εάν η πίεση του ελληνικού στόλου δεν είχε
εμποδίσει τη μεταφορά στρατευμάτων και ενισχύσεων από τη Μικρά Ασία. Η εξάσκηση λοιπόν
της ναυτικής ισχύος έδειξε ότι παρέχει υλικό πλεονέκτημα και έχει σημαντική επίδραση στις επιχειρήσεις της ξηράς. Επάνω σε ερωτήματα τακτικής
ή σχεδιασμού, κανένα καινούργιο συμπέρασμα
δεν μπορεί να συναχθεί από τέτοιες μικρές επιχειρήσεις, εκτός από την τεράστια αξία της ασύρματης τηλεγραφίας η σημασία της οποίας αποδείχθηκε με τη χρήση της από τον Έλληνα ναύαρχο.
Πολλή μεγάλη σημασία δεν πρέπει να αποδοθεί
στη διαφυγή και τα κατορθώματα του Χαμιδιέ.
Ήταν μόνο η αδυναμία του ελληνικού στόλου που
επέτρεψε τέτοια επιδρομή, η οποία επιπροσθέτως δεν θα μπορούσε να έχει κανένα ουσιαστικό
αποτέλεσμα στην πρόοδο του πολέμου.

91

Ιστορία
του Θωρακισμένου
Καταδρομικού
Γεώργιος Αβέρωφ
Του Έφεδρου Ανθυποπλοιάρχου (Ο)
Παναγιώτη Γέροντα ΠΝ

92

93

Το θωρακισμένο καταδρομικό Αβέρωφ, έχει
καταξιωθεί στη συνείδηση του ελληνικού λαού
ως μέγιστο εθνικό σύμβολο και η ιστορία του έχει
συνδεθεί στενά με την εθνική μας ιστορία κατά
το πρώτο ήμισυ του 20ου αιώνα. Ήταν η ναυαρχίδα του ελληνικού στόλου στους νικηφόρους
Βαλκανικούς Πολέμους και η παρουσία του ήταν
συνεχής σε όλα τα πολεμικά δρώμενα της χώρας
μέχρι και το πέρας του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
Η σημαία δεν έχει υποσταλεί για εκατό χρόνια και
είναι το μοναδικό ελληνικό έδαφος το οποίο δεν
υποδουλώθηκε ποτέ στον ξένο κατακτητή.
Στην ιστορία του Ελληνισμού ξεχωρίζουν
διάφορες προσωπικότητες οι οποίες τάζουν την
περιουσία τους και την ίδια τους τη ζωή στην
εθνική υπόθεση. Διαπνέονται από ένα ειλικρινές
και ασυμβίβαστο πατριωτικό αίσθημα. Σε αυτή
την κατηγορία ανήκει και ο Γεώργιος Αβέρωφ.
Ο εθνικός ευεργέτης Γεώργιος Αβέρωφ
γεννήθηκε στο Μέτσοβο της Ηπείρου την 15η
Αυγούστου του 1818. Σε νεαρή ηλικία μετέβη
στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου, όπου επιδόθηκε
στο εμπόριο. Η πρώτη του εμπορική επιτυχία είχε
να κάνει με πώληση χρυσονημάτων. Μετά από
αυτήν την τεράστια επιτυχία, ο Γεώργιος Αβέρωφ
προχώρησε σε διευρυμένες εμπορικές επιχειρήσεις και χάρη στο επιχειρηματικό του δαιμόνιο,
ό,τι άγγιζε μεταβαλλόταν σε χρυσό.
Η εθνική του δράση ξεκίνησε αρκετά νωρίς
και ήταν πολυδιάστατη. Αρχικά συντρέχει την
ελληνική κοινότητα στην Αλεξάνδρεια με την
ανέγερση νοσοκομείου για τους άπορους ομογενείς και την ίδρυση παρθεναγωγείου και γυμνασίου. Στην συνέχεια διαθέτει 1.500.000 δραχμές
της εποχής εκείνης στο Μέτσοβο για κοινωφελή
έργα. Αργότερα προσφέρει 500.000 φράγκα για
την αποπεράτωση του Εθνικού Μετσοβίου Πολυτεχνείου. Αναλαμβάνει τις δαπάνες ανεγέρσεως
της Σχολής Ευελπίδων και των Εφηβείου Αθηνών
(φυλακές ανηλίκων), ενώ έδωσε 1.000.000 δραχμές για την αναμαρμάρωση του Παναθηναϊκού
Σταδίου για τους Ολυμπιακούς Αγώνες που θα

94

Το ιταλικό θωρακισμένο καταδρομικό Amalfi, αδελφό πλοίο του Αβέρωφ. Οι ομοιότητες, προπαντός όμως οι διαφορές,
ανάμεσα στα δύο πλοία είναι εμφανείς. (Φωτογραφικό αρχείο Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος).
Εθνικός ευεργέτης Γεώργιος Αβέρωφ. (Φωτογραφικό
αρχείο Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος).

γίνονταν στην Αθήνα.
Το κληροδότημα που άφησε υπέρ του Ταμείου Εθνικού Στόλου, που είχε ιδρυθεί το 1900 επί
κυβερνήσεως Θεοτόκη, αξίας 2.500.000 χρυσών
δραχμών, ήταν κεφαλαιώδες για την ναυπήγηση
πολεμικού πλοίου. Το πλοίο αυτό, που θα έπαιρνε το όνομα του εθνικού ευεργέτη, ήταν προορισμένο να συνδέσει τη μοίρα του με αυτή του
Ελληνισμού και να καταστεί σύμβολο της εθνικής
ανδρείας και ναυτοσύνης.
Το θωρηκτό Αβέρωφ, όπως συνήθως το
αποκαλούμε, είναι ακριβέστερα θωρακισμένο
καταδρομικό ή εύδρομο κατά την ορολογία της
εποχής (σε αντιδιαστολή με τα ελαφρά εύδρομα,
όπως για παράδειγμα το ελαφρύ εύδρομο Έλλη)
αγοράστηκε στις 30 Νοεμβρίου 1909. Ήταν το
τρίτο της ίδιας σειράς με τα Pisa και Amalfi που
ναυπήγησε ο οίκος Orlando στο Λιβόρνο για το
Ιταλικό Ναυτικό. Το μετέπειτα Αβέρωφ προσφέρθηκε πρώτα στους Τούρκους, με τους οποίους
όμως δεν κατέληξαν σε συμφωνία για λόγους
οικονομικούς. Στη συνέχεια προσφέρθηκε στους
Έλληνες από τους οποίους και τελικά αγοράστηκε.

Ο Αβέρωφ καθελκύστηκε στις 12 Μαρτίου
1910 και παρελήφθη στις 16 Μαΐου του 1911.
Μετά την παραλαβή του, με κυβερνήτη τον
πλοίαρχο Ι. Δαμιανό, έπλευσε με προορισμό την
Αγγλία για να πάρει μέρος στις εορτές στέψης του
Γεωργίου Ε΄, στο Πόρτσμουθ και για να εφοδιαστεί με πυρομαχικά. Προσάραξε όμως σε ύφαλο
και χρειάστηκε να δεξαμενιστεί. Τότε δημιουργήθηκαν σοβαρά επεισόδια απειθαρχίας. Αυτό
είχε ως συνέπεια ο κυβερνήτης του πλοίου να
αντικατασταθεί από τον, πλοίαρχο τότε, Παύλο
Κουντουριώτη, ο οποίος αποκατέστησε ταχύτατα
την τάξη. Στις 20 Αυγούστου απέπλευσε από την
Αγγλία και έφθασε στο Φάληρο την 1η Σεπτεμβρίου 1911. Έτυχε ενθουσιώδους υποδοχής από τον
ελληνικό λαό, ο οποίος σαν να συναισθανόταν ότι
αυτό το πλοίο θα συντρόφευε τους αγώνες του
Έθνους για περισσότερο από μισό αιώνα.

Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι
Η Ελλάδα των Βαλκανικών Πολέμων από κάθε
άποψη ήταν τελείως διαφορετική από την Ελλάδα των προηγούμενων ατυχών πολεμικών περιπετειών, με αποκορύφωμα την ήττα του 1897.
Οι Ένοπλες Δυνάμεις της χώρας είχαν εισέλθει

σε μια περίοδο βαθύτατης αναδιοργάνωσης. Το
Πολεμικό Ναυτικό συμμετείχε ενεργά σε αυτή
την φάση της αναδιοργάνωσης. Ο Στόλος βρισκόταν σε γυμνάσια υπό την αρχηγία του Ναυάρχου Τόφνελ. Ο Αβέρωφ, τα τρία παλαιά θωρηκτά Ύδρα, Σπέτσαι και Ψαρά, οκτώ αντιτορπιλικά
τύπου Νίκη και Θύελλα, που είχαν ναυπηγηθεί
το 1906, μαζί με δύο ή τρία βοηθητικά αποτέλεσαν τον λεγόμενο «Στόλο του Αιγαίου» υπό την
αρχηγία του πλοιάρχου Παύλου Κουντουριώτη.
Στη συνέχεια προσετέθησαν τα αντιτορπιλικά
Νέα Γενεά και Κεραυνός και αργότερα τα αντιτορπιλικά Λέων, Πάνθηρ, Αετός και Ιέραξ. Αυτά τα
τέσσερα τελευταία επειδή δεν κατέστη δυνατόν
να προμηθευτούν τορπίλες και έμειναν χωρίς το
βασικό τους όπλο καθ’ όλη τη διάρκεια του πολέμου, ονομάζονταν τότε «ανιχνευτικά». Παρά τις
όποιες ελλείψεις του, το Πολεμικό Ναυτικό ήταν
καθ’ όλα έτοιμο να αγωνιστεί για τις τύχες του
Ελληνισμού, ενώ το ηθικό ήταν ακμαιότατο, αφού
όλοι ανεξαιρέτως πίστευαν στην τελική νίκη.
Στις 5 Οκτωβρίου 1912 η Ελλάδα και τα υπόλοιπα βαλκανικά κράτη κήρυξαν τον πόλεμο
κατά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Την ίδια
μέρα, κατά τη διάρκεια επίσκεψης του Πρωθυ-

95

Μια γνωστή, όσο και εντυπωσιακή, φωτογραφία του Αβέρωφ, που κυκλοφόρησε αμέσως μετά τις ναυμαχίες της Έλλης
και της Λήμνου. Φέρει τις υπογραφές των αξιωματικών του πλοίου. (Φωτογραφικό αρχείο Υπηρεσίας Ιστορίας Ναυτικού).
Ο Αβέρωφ, πιθανότατα στο Φάληρο, πριν τον απόπλου στις 5 Οκτωβρίου 1912. Η συγκέντρωση τόσο του πληρώματος
όσο και του επιτελείου του πλοίου – ξεχωρίζει ο αρχιμανδρίτης Δ. Δάφνος – στο επίστεγο, δείχνει ότι αυτός που ετοιμάζεται να κατέβει την κλίμακα είναι κάποιος επίσημος. Ίσως να είναι ο βασιλιάς Γεώργιος Α΄, που όντως παραβρέθηκε
στη σχετική τελετή. (Φωτογραφικό αρχείο Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος).

πουργού Ε. Βενιζέλου και του Υπουργού Ναυτικών Ν. Στράτου για να ευχηθούν στον Στόλο την
νίκη, αναγνώσθηκε το Διάταγμα της προαγωγής
του Κουντουριώτη σε Υποναύαρχο.1

1 Κατόπιν ο Υπουργός επιδίδει εις τον Πλοίαρχον Κουντουριώτη το Β. Διάταγμα της προαγωγής του εις Υποναύαρχον. Το
αναγιγνώσκει με την ηχηράν του φωνήν ο Υποπλοίαρχος
Παπαλεξόπουλος και αμέσως κατόπιν επαίρεται εις τον πρωραίον ιστόν του Αβέρωφ το ναυαρχικόν σήμα,υπό τους ήχους
των χαιρετιστηρίων κανονιοβολισμών. Τα πληρώματα και οι
Αξιωματικοί ζητωκραυγάζουν και χαιρετίζουν την απαραίτητον, την δικαίαν, την ελπιδοφόρον προαγωγήν του Αρχηγού
των. Ο Πρωθυπουργός και ο Υπουργός σφίγγουν θερμά το
χέρι του νέου Ναυάρχου και τον εναγκαλίζονται «Σας εύχομαι
να γυρίσετε Αντιναύαρχος» του λέγει ο Στράτος. Ο Ναύαρχος
είναι συγκινημένος και άφωνος. (Δ. Φωκά Ο Στόλος του Αιγαίου 1912-3 Έργα και Ημέραι).

96

Με την έναρξη του πολέμου ο Στόλος του
Αιγαίου κατευθύνθηκε και κατέλαβε την Λήμνο,
την 8η Οκτωβρίου, πραγματοποιώντας το όραμα
του Ναυάρχου Παύλου Κουντουριώτη για την
δημιουργία προκεχωρημένης Ναυτικής Βάσης
η οποία θα απέκλειε τον οθωμανικό στόλο στα
Δαρδανέλια.
Αφού κατέλαβε τη νήσο Λήμνο και οργάνωσε
την Ναυτική Βάση εκεί, ο Ναύαρχος Κουντουριώτης ενήργησε στενό αποκλεισμό του υπέρτερου
σε υλικό οθωμανικού στόλου και κατέλαβε το ένα
μετά το άλλο τα νησιά του Αιγαίου, που ήταν κατά
μήκος των μικρασιατικών ακτών.
Καταναυμάχησε τον οθωμανικό στόλο δύο
φορές. Στη Ναυμαχία της Έλλης, στις 3 Δεκεμ-

βρίου 1912 και στη Ναυμαχία της Λήμνου στις
5 Ιανουαρίου 1913. Σε αυτές τις δύο πολύ σημαντικές νίκες για την κυριαρχία στο Αιγαίο και την
έκβαση του Α΄ Βαλκανικού Πολέμου, έλαμψαν η
ιδιοφυΐα του Παύλου Κουντουριώτη και οι ικανότητες του Αβέρωφ.
Στη συνέχεια ο Αβέρωφ συμμετείχε σε διάφορες αποστολές όπως η μεταφορά Βουλγαρικού Στρατού από την Θεσσαλονίκη στο Δεδέαγατς (Αλεξανδρούπολη). Κατά τον Β΄ Βαλκανικό
Πόλεμο υποστηρίζει τον Ελληνικό Στρατό που
δέχεται επίθεση από τους Βουλγάρους στο Τσάγεζι (Λιμάνι Αμφίπολης) , διενεργεί αποκλεισμό
στις ακτές της Θράκης και της Μακεδονίας μαζί
με άλλα ελληνικά πολεμικά. Μαζί με το θωρηκτό Ύδρα και τα αντιτορπιλικά Λέων, Λόγχη,
Ασπίς και το εξοπλισμένο εμπορικό Μυκάλη,
συμμετείχε σε εικονική απόβαση στην Καβάλα
με αποτέλεσμα την φυγή των Βουλγάρων και

την κατάληψη της πόλης από ελληνικό ναυτικό
άγημα.

Η Μεγάλη Κρίση και ο Α΄
Παγκόσμιος Πόλεμος( 1914-1919)
Την νικηφόρο περίοδο των Βαλκανικών Πολέμων διαδέχθηκε η ιδιαίτερα κρίσιμη περίοδος
για το ελληνικό κράτος, η οποία συνήθως ονομάζεται από τους ιστορικούς «Εθνικός Διχασμός». Είχε να κάνει με την διάσταση που προέκυψε μεταξύ των δύο πρωτεργατών της ελληνικής εποποιίας των Βαλκανικών Πολέμων, του
Ελευθέριου Βενιζέλου και του Βασιλιά Κωνσταντίνου. Ο πρώτος υποστήριζε ότι ήταν σκόπιμο
η Ελλάς να εισέλθει στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο
στο πλευρό της Αντάντ (Entente). Ο δεύτερος
υποστήριζε ότι έπρεπε να παραμείνει ουδέτερη. Ο Πρωθυπουργός Ελευθέριος Βενιζέλος
πίστευε ότι τα συμφέροντα της Ελλάδας θα

97

Μπορεί η φωτογραφία να μην είναι τεχνικά άψογη, αποτυπώνει όμως μια σημαντική ιστορική στιγμή. Ο Αβέρωφ είναι
αγκυροβολημένος στον Βόσπορο, μπροστά από τα ανάκτορα του Ντολμά Μπαχτσέ – το μεγάλο λευκό κτίριο στην
πλώρη του πλοίου – το 1921. Η φωτογραφία έχει τραβηχτεί από κάποιο άλλο πλοίο εξ’ ου και τα ρέλια – οι μαύρες
γραμμές – και η τέντα στο πάνω μέρος της φωτογραφίας. (Φωτογραφικό αρχείο Υπηρεσίας Ιστορίας Ναυτικού).

εξυπηρετούντο με μια δυναμική εμπλοκή στον
πόλεμο, στο πλευρό των Άγγλων και των Γάλλων. Αντιθέτως ο Βασιλιάς Κωνσταντίνος, όντας
πεπεισμένος για την υπεροπλία των Γερμανών,
θεωρούσε ότι η Ελλάδα έπρεπε να παραμείνει
ουδέτερη.
Αυτή η διάσταση απόψεων θα οδηγήσει σε
μία δραματική πόλωση, η οποία δεν θα αργήσει
να δηλητηριάσει κάθε έκφραση της δημόσιας
ζωής στην Ελλάδα και θα έχει ως τελικό δραματικό αποτέλεσμα την δημιουργία δύο κέντρων
εξουσίας. Το ένα στην Αθήνα και βασιλικό και
το άλλο στην Θεσσαλονίκη και βενιζελικό. Σε
αυτήν την περίοδο θα πραγματοποιηθούν πολλές επεμβάσεις από τις Μεγάλες Δυνάμεις, οι
οποίες εν πολλοίς θα απειλήσουν όλα όσα κατάφερε ο ενωμένος Ελληνισμός τα προηγούμενα

98

χρόνια.2 Τελικά η Ελλάς θα εισέλθει στον πόλεμο
στο πλευρό της Αντάντ και ο Ελληνικός Στρατός
θα νικήσει τους Βουλγάρους στη μάχη του Σκρα
το 1918.
Τον Σεπτέμβριο του 1916, οι Γάλλοι, στο
πλαίσιο της πίεσης που ασκούσαν η Αγγλία και
η Γαλλία στον Βασιλιά Κωνσταντίνο να παραιτηθεί και να εισέλθει η Ελλάς στον πόλεμο
στο πλευρό της Αντάντ, είχαν καταλάβει τον
ελαφρό ελληνικό στόλο, δηλαδή την Έλλη, 14
αντιτορπιλικά, 5 τορπιλοβόλα, 2 υποβρύχια και
8 βοηθητικά. Τα θωρηκτά Κιλκίς και Λήμνος και
το θωρακισμένο καταδρομικό Αβέρωφ, είχαν
παροπλισθεί στον Ναύσταθμο. Διατηρούσαν
2 Ιστορία του Ελληνικού Έθνους Εκδοτική Αθηνών Τόμος ΙΕ
σελ 34-38

Ο Αβέρωφ εκτελεί πυρά. Σύμφωνα με κάποιες πληροφορίες πρόκειται για τα πυρά που εκτελέστηκαν στη Μεσόγειο, το
1927, αμέσως μετά την ολοκλήρωση του εκσυγχρονισμού του πλοίου, προκειμένου να δοκιμαστεί το Σύστημα Διεύθυνσης Βολής. (Φωτογραφικό αρχείο Υπηρεσίας Ιστορίας Ναυτικού).

μόνο το ένα τρίτο των πληρωμάτων τους, ενώ
τους είχαν αφαιρεθεί τα κλείστρα των πυροβόλων, οι τορπίλες και τα πυρομαχικά. Μετά την
εγκατάσταση της κυβέρνησης της Θεσσαλονίκης στην Αθήνα, το 1917, ξεκίνησε η ανασυγκρότηση του στόλου με την συγκρότηση νέων
πληρωμάτων. Κατά προτεραιότητα των τεσσάρων θηρίων και του Αβέρωφ.
Με την λήξη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου η
Ελλάς ήταν στις νικήτριες δυνάμεις. Στον Μούδρο της Λήμνου υπεγράφη η ανακωχή μεταξύ
των Συμμάχων της Αντάντ και της ηττηθείσης
Οθωμανικής Αυτοκρατορίας (17/30 Οκτωβρίου
1918). Ο Αβέρωφ κατέπλευσε με τη συμμαχική
δύναμη στο Βόσπορο. Την 14η Νοεμβρίου του
1918 αγκυροβόλησε μπροστά στο σουλτανικό
ανάκτορο του Ντολμά Μπαχτσέ, προκαλώντας
τον ακράτητο ενθουσιασμό στους Έλληνες της

Κωνσταντινούπολης.3, 4 Ήταν πραγματικά μια
σημαντική στιγμή στην ιστορία του Έθνους,
καθώς μετά από τόσους αιώνες Έλληνες έμπαιναν θριαμβευτές στην πάλαι ποτέ πρωτεύουσα
του Βυζαντίου.
Στη συνέχεια ο Αβέρωφ συμμετείχε στην
ατυχή συμμαχική εκστρατεία στην Μεσημβρινή
Ρωσία (1918-1920) εναντίον των Μπολσεβίκων. Ο
Αβέρωφ κατέπλευσε στην Οδησσό, σε ενίσχυση
του Κιλκίς και αργότερα στην Σεβαστούπολη. Στη
συνέχεια επανέπλευσε στην Κωνσταντινούπολη

3 Ιστορία του Ελληνικού Έθνους Εκδοτική Αθηνών Τόμος ΙΕ
σελ 38-46
4 Φθόνο όμως στους Τούρκους που είχαν σκέψεις να βυθίσουν
τα ελληνικά θωρηκτά Αβέρωφ και Κιλκίς που βρίσκονταν
στην Κωνσταντινούπολη (Αμπεδήν Βέη: Η απόπειρα τορπιλισμού Αβέρωφ και Κιλκίς εις Κωνσταντινούπολιν. Ναυτική
Επιθεώρησις, Έτος ΙΒ΄, 1928, Τόμος XV, Τεύχος 74.)

99

Το αποβατικό άγημα του Αβέρωφ, ποζάρει στον φωτογραφικό φακό, κατά τη διάρκεια των μεγάλων ετήσιων γυμνασίων
του Στόλου του 1931. (Φωτογραφικό αρχείο Υπηρεσίας Ιστορίας Ναυτικού).

επειδή η κυβέρνηση θεωρούσε απαραίτητο να
βρίσκεται ο Αβέρωφ εκεί.

Μικρασιατική εκστρατεία
και καταστροφή (1919-1922)
Η Μικρασιατική εκστρατεία ακόμη και σήμερα είναι ένα ιστορικό γεγονός που στιγματίζει
το σύγχρονο ελληνικό κράτος. Η αποτυχημένη
έκβασή της ξερίζωσε τον ελληνισμό της Μ. Ασίας που η ύπαρξή του εκεί μαρτυρείται από τα
μυκηναϊκά χρόνια. Το πλήθος των προσφύγων
που κατέφθασε στην δοκιμαζόμενη Ελλάδα και η
ανάγκη άμεσης αποκατάστασης και ένταξής τους
στον κοινωνικό ιστό του κράτους, δημιούργησε
έντονα οικονομικά, πολιτικά και κοινωνικά προβλήματα. Προβλήματα τα οποία ξεπεράστηκαν

100

με δυσκολία κατά την ταραχώδη περίοδο του
Μεσοπολέμου.
Μετά την διάσκεψη της ειρήνης των Παρισίων το 1919 η περιοχή της Ζώνης Σμύρνης επιδικάστηκε στην Ελλάδα και στις 2 Μαΐου 1919 αποβιβάστηκε στην Σμύρνη η Ι Ελληνική Μεραρχία.
Στις 20 Απριλίου του 1919 ο Αβέρωφ αποπλέει
από την Κωνσταντινούπολη με προορισμό την
Σμύρνη. Ελληνικά στρατεύματα επιβιβάστηκαν
σε μεταγωγικά και συγκεντρώθηκαν στο λιμάνι
των Ελευθερών, ενώ μοίρα από τέσσερα αντιτορπιλικά θα τα συνόδευε. Τμήματα του αγήματος
που αποβίβασε στην Σμύρνη ο Αβέρωφ κατέλαβαν τα τουρκικά πυροβολεία που βρίσκονταν
κατά μήκος της κορυφογραμμής του όρους
Πάγος και στην είσοδο του κόλπου της Σμύρνης.

Η κατάληψη του παραλιακού φρουρίου έγινε υπό
την προστασία του αντιτορπιλικού Θύελλα που
ήρθε από το Αϊβαλί και μετέφερε στους κατοίκους της Σμύρνης την πληροφορία ότι τα παράλια είχαν καταληφθεί από ελληνικές δυνάμεις.
Ο Αβέρωφ και το θωρηκτό Κιλκίς κατά τις επιχειρήσεις του Στόλου το 1919, βρίσκονταν αγκυροβολημένα στο λιμάνι της Κωνσταντινούπολης
παρ’ όλο που οι Σύμμαχοι είχαν κηρύξει την περιοχή ουδέτερη ζώνη. Τα ελληνικά πλοία ξεκινώντας από την Κωνσταντινούπολη διενεργούσαν
επιδρομές στα τουρκικά παράλια του Εύξεινου
Πόντου και της Προποντίδας.
Καθοριστική ήταν η συνεισφορά του θρυλικού Αβέρωφ στις επιχειρήσεις κατάληψης της
Ραιδεστού τον Ιούλιο του 1920. Μετά από σχετικό
ραδιοτηλεγράφημα του Αρχηγού του Επιτελείου
Παγκάλου5 και ενώ το αντιτορπιλικό Ιέραξ είχε
ήδη εμπλακεί σε ανταλλαγή πυρών με τουρκικά
πυροβόλα ο Αβέρωφ διενήργησε σφοδρότατη
επίθεση με τα πυροβόλα του, με αποτέλεσμα
την εξουδετέρωση του εχθρικού πυροβολικού.
Κατόπιν το 3ο Πεζικό Σύνταγμα κατέλαβε τις
πρώτες εχθρικές θέσεις, ενώ λόγω της πίεσης
των πυροβόλων του Στόλου εξουδετερώθηκαν
και τα τελευταία εχθρικά πυροβόλα και η πόλη
καταλήφθηκε οριστικά.
Στις 7 Ιουνίου 1922 και ενώ ήδη η ελληνική
θέση στην Μ. Ασία ήταν ιδιαίτερα δυσχερής, το
Πολεμικό Ναυτικό διενήργησε μια εξαιρετική
επιχείρηση βομβαρδισμού της Σαμψούντας. Ο
Αβέρωφ με Κυβερνήτη τον Πλοίαρχο Ι. Ηπίτη μαζί
με τα αντιτορπιλικά Πάνθηρ και Ιέραξ καθώς και
τα εξοπλισμένα ατμόπλοια Αδριατικός και Νάξος
διενήργησαν εκτεταμένο βομβαρδισμό της Σαμψούντας όπου ισοπεδώθηκαν το διοικητήριο της
πόλης, ένας μιναρές, η κατοικία του διοικητή, το
5 «Αποπειρόμεθα απόβασιν 4χιλιομέτρ. ανατολικώς πόλεως
Ραιδεστού. Παρακαλώ πλησιάσατε όπως προστατεύσετε
ταύτην.» (Ανθχος Ι. Μελισσηνός ΠΝ: Το Κιλκίς κατά τους μήνας
Ιούνιον, Ιούλιον και Αύγουστον του 1920. Ναυτική Επιθεώρησις, Έτος IB-1928, Τόμος XVI, Τεύχος 78,σελ 433.

Εκτέλεση πυρών από το αντιαεροπορικό πυροβολικό
του Αβέρωφ, λίγο πριν την είσοδο της Ελλάδας στον Β΄
Παγκόσμιο Πόλεμο. (Φωτογραφικό αρχείο Υπηρεσίας Ιστορίας Ναυτικού).

Τελωνείο, οι παρακείμενες αποθήκες όπλων και
πυρομαχικών, ο μεγάλος στρατώνας στον λόφο
Τσαρτσαμπά, όλες οι αποβάθρες, τα ελλιμενισμένα πλοία και φορτηγίδες, καθώς και οι μεγάλες
δεξαμενές πετρελαίου και βενζίνης που βρίσκονταν κοντά στο λιμάνι. Ακόμη κατεστράφησαν
ολοσχερώς, τουλάχιστον επτά εχθρικές πυροβολαρχίες.
Ο Στόλος προστάτευσε αποτελεσματικά την
αποχώρηση του Ελληνικού Στρατού το 1922.
Τα θωρηκτά Κιλκίς, Λήμνος το εύδρομο Έλλη και
άλλα ελληνικά πολεμικά έπλευσαν από την Σμύρνη στην χερσόνησο της Ερυθραίας , την οποία
έπρεπε να προστατεύσουν από τον εχθρό μέχρι
την πλήρη αποχώρηση του Ελληνικού Στρατού
από το Τσεσμέ. Με συνεχείς περιπολίες τα ελληνικά πολεμικά προστάτευαν τις διόδους διαφυγής

101

Ο Αβέρωφ αγκυροβολημένος πιθανώς στο Port Said, κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. (Φωτογραφικό αρχείο
Θ/Κ Αβέρωφ).

του Ελληνικού Στρατού. Τα μεσάνυκτα μάλιστα
της 29ης Αυγούστου τα ελληνικά πλοία άνοιξαν
πυρ κατά εχθρικής φάλαγγας, με αποτέλεσμα να
την διασκορπίσουν, ενώ τις πρώτες πρωινές ώρες
έτρεψαν σε φυγή Τσέτες ιππείς.
Ούτε η ορειβατική πυροβολαρχία των Τούρκων η οποία κατέλαβε την κορυφογραμμή από
το φρούριο της Σμύρνης μέχρι την κορυφή «Δύο
Αδέλφια» πτόησαν τα ελληνικά πολεμικά. Πρώτα
τα πυροβόλα της Έλλης και μετά του θωρηκτού
Κιλκίς, οδήγησαν σε πλήρη πτώση του ηθικού του
εχθρού, ο οποίος δεν έβαλε ούτε κατά του Κιλκίς που είχε πλησιάσει πολύ κοντά στις εχθρικές
θέσεις. Το αντιτορπιλικό Νίκη μάλιστα πλησίασε
πολύ κοντά στις τουρκικές θέσεις, με αποτέλεσμα
σε μια από τις επιχειρήσεις απομάκρυνσης προσφύγων, στη νησίδα Σαχίμπ, να βρει το θάνατο ο

102

κυβερνήτης του, Πλωτάρχης Δ. Χατζίσκος, από
σφαίρα στο κεφάλι.
Μέχρι και την 4η Σεπτεμβρίου ο Στόλος προστάτευε τα ελληνικά στρατιωτικά τμήματα που
αποχωρούσαν και βοηθούσαν την επιβίβαση των
προσφύγων σε διάφορα πλωτά μέσα. Η ανακωχή
των Μουδανιών, στις 28 Σεπτεμβρίου 1922, ήταν
ο δραματικός επίλογος της τραγωδίας του Ελληνισμού της Μ. Ασίας.

Η περίοδος του
Μεσοπολέμου(1922-1940)
Η περίοδος του Μεσοπολέμου στην Ελλάδα
υπήρξε ταραχώδης με πολλά στρατιωτικά κινήματα. Δυστυχώς ο Εθνικός Διχασμός και η πόλωση μεταξύ των βενιζελικών και αντιβενιζελικών,
συνέχιζε να δηλητηριάζει την δημόσια ζωή και

Αγνοούμε το λόγο για τον οποίο έχει σημάνει ακινησία, τόσο στον Αβέρωφ όσο και στο πλοίο απ’ όπου τραβήχτηκε η
φωτογραφία. Αυτό που γνωρίζουμε είναι ότι το γεγονός που αποθανατίζεται εδώ συνέβη το 1948. (Φωτογραφικό αρχείο
Υπηρεσίας Ιστορίας Ναυτικού).

οδηγούσε τους βαθύτατα πολιτικοποιημένους
Αξιωματικούς να επεμβαίνουν στην πολιτική
ζωή του τόπου. Η αρχή έγινε με την επανάσταση
του Στρατού και του Στόλου τον Σεπτέμβριο του
1922 με ηγέτες τους Συνταγματάρχες Ν. Πλαστήρα και Σ. Γονατά και τον Πλοίαρχο Δ. Φωκά.
Τα οικονομικά προβλήματα που αντιμετώπιζε η χώρα την περίοδο εκείνη έθεσε σε δευτερεύουσα μοίρα τα εξοπλιστικά προγράμματα.
Ακόμα και ο Αβέρωφ δεν θα μπορούσε να αποτελεί εξαίρεση. Παρόλα αυτά το θρυλικό πολεμικό
εκσυγχρονίστηκε, από το 1925 έως το 1927, στα
ναυπηγεία Société des Forges et Chantiers de la
Méditerranée στην πόλη La Seyne της νότιας Γαλλίας. Τα κυριότερα σημεία του εκσυγχρονισμού
αφορούσαν το Σύστημα Διεύθυνση Βολής και

την εισαγωγή της πετρελαιοκίνησης.
Πέρα από γυμνάσια και επισήμους πλόες το
θωρακισμένο καταδρομικό Αβέρωφ συμμετείχε
στην καταστολή του κινήματος των Υποστράτηγων Λεοναρδοπούλου και Γαργαλίδη το 1923,
ενώ πρωτοστάτησε και στο βενιζελικό Κίνημα
του 1935. Κατόπιν το θρυλικό πλοίο λόγω της
δίωξης των αντιφρονούντων Αξιωματικών, συνεπεία του προαναφερθέντος κινήματος, πέρασε
σε κατάσταση εφεδρείας.
Στη συνέχεια ο Αβέρωφ επαναδραστηριοποιήθηκε με γυμνάσια και επίσημους πλόες. Όμως
τις παραμονές του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου το
πλοίο δεν ήταν και στην καλύτερη δυνατή κατάσταση επειδή δεν είχαν πραγματοποιηθεί οι αναγκαίες επισκευές.

103

Οπωσδήποτε εδώ ο Αβέρωφ δεν είναι ο πρωταγωνιστής. Πρόκειται όμως για μια πολύ ενδιαφέρουσα φωτογραφία.
Αφενός δείχνει πώς ήταν ο Ναύσταθμος Σαλαμίνας στις 11 Δεκεμβρίου 1949, γιατί τότε τραβήχτηκε η φωτογραφία.
Αφετέρου φαίνεται ξεκάθαρα η δεσπόζουσα σιλουέτα του Αβέρωφ σε σχέση με τα υπόλοιπα πλοία που εικονίζονται.
(Φωτογραφικό αρχείο Υπηρεσίας Ιστορίας Ναυτικού).

Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος
(1936-1945)
Ο Στόλος τις παραμονές του Β΄ Παγκοσμίου
Πολέμου ήταν αρκετά αποδυναμωμένος λόγω
των οικονομικών δυσχερειών του κράτους.
Με αυτές τις συνθήκες δεν έγιναν οι αναγκαίες
μετασκευές στα πλοία του και θύμα αυτής της
ανεπάρκειας υπήρξε και ο Αβέρωφ. Οι αυλοί
λεβήτων του πλοίου θα έπρεπε να είχαν αλλαχθεί από το 1934! Τελικά παραγγέλθηκαν μόλις
το 1939 στο Βέλγιο, όπου και βρέθηκαν εκεί κατά
την εισβολή των Γερμανών…6

6 Αντιναύαρχος Ε. Καββαδίας: Ο Ναυτικός Πόλεμος του 1940
όπως τον έζησα.Αναμνήσεις 2 Μαρτίου 1935-25 Μαρτίου
1943. σελ 117.

104

Την 1η Νοεμβρίου του 1939 ο Αβέρωφ πέρασε υπό την άμεση διοίκηση του Αρχηγού Στόλου,
Υποναυάρχου Καββαδία, μαζί με τα 10 αντιτορπιλικά. Το θρυλικό θωρακισμένο καταδρομικό είχε,
λόγω κακής κατάστασης των λεβήτων του, μέγιστη ταχύτητα μόλις 16 κόμβους. Το πλήρωμα του
Αβέρωφ που βρισκόταν συνέχεια εν όρμω χρησιμοποιείτο ως «Μεταβατικό» για την συμπλήρωση κενών στο προσωπικό των αντιτορπιλικών.
Παράλληλα το πλήρωμα του Αβέρωφ εκπαιδευόταν και εκτελούσε πυρά στο Σαρωνικό. Επίσης επί
του Αβέρωφ λάμβανε χώρα και το τελικό στάδιο
εκπαίδευσης των σημαιοφόρων και των δοκίμων
4ης τάξεως.
Κατά την διάρκεια των σφοδρών βομβαρδισμών από τους Γερμανούς (6 – 12 Απριλίου 1941)

Είναι 6 Δεκεμβρίου του 1959 και στον Πόρο, όπου ήταν αγκυροβολημένος ο Αβέρωφ, γιορτάζεται η 47η επέτειος των
ναυμαχιών των Βαλκανικών Πολέμων. (Φωτογραφικό αρχείο Υπηρεσίας Ιστορίας Ναυτικού).

στην περιοχή Πειραιώς – Κερατσινίου – Ελευσίνας, ο Αβέρωφ, που βρισκόταν αγκυροβολημένος στην Ελευσίνα, κατέρριψε ένα αεροσκάφος7.
Αναφέρει χαρακτηριστικά ο Ναύαρχος Καββαδίας: «Έμεινα πολύ ικανοποιημένος από την
πρώτην αυτήν οκτάωρον μάχην, δια να χρησιμοποιήσω την πραγματικήν έκφρασιν, του αγκυρο-

7 Ο Ιερεύς του Στόλου Αρχιμανδρίτης Παπανικολόπουλος,
ακάλυπτος και φέρων άμφια, διήρχετο ηρέμα προ των ομοχειριών, ευλογών τα πυροβόλα πολλάκις ενώ ταύτα έβαλλον.
Εις μίαν στιγμήν ευρέθησαν δύο αεροσκάφη άνωθεν του Αβέρωφ και χαμηλά. Διετάχθησαν τα Βίκερς να βάλωσι. Φαίνεται
ότι εβλήθη το εν εξ αυτών, διότι απεμακρύνθη ως πυριφλεγής
σφαίρα και έπεσε μετά εκρήξεων επί της Σαλαμίνος. Το εν
των ταχυβόλων μόλις είχεν ευλογηθή και το θρησκόληπτον
πλήρωμα απέδωκεν εις αυτό την επιτυχίαν(Ε. Καββαδίας…
σελ 253)

βολημένου πλοίου κατά συστηματικού εναντίον
του βομβαρδισμού και η ανωτέρω διδομένη
ωραία εικών θα επαναλαμβάνεται στερεοτύπως
εις πάσαν Γερμανικήν αεροπορικήν επίθεσιν κατά
του πλοίου ακόμη και εις τους μετά τινας μήνας
σφοδρούς βομβαρδισμούς εν Αλεξανδρεία και
Σουέζ... το πλήρωμα του Αβέρωφ ενεφάνιζε
πάντοτε εν ώρα κινδύνου σοβαρότητα και ήρεμον αποφασιστικότητα. Η πειθαρχία του πυρός
ήτο αρίστη. Είχομεν μόνον 700 φυσίγγια δια τα 4
ταχυβόλα Βίκερς των 76,το μοναδικόν,ως είπομεν,
πραγματικόν Α/Α πυροβόλον μας και έδει να γίνεται χρήσις αυτού μόνον επί πραγματικής απειλής,
πράγμα αρκετά δύσκολον».
Την 12η Απριλίου πάρθηκε η εσφαλμένη απόφαση, όπως απέδειξε η άμεση αναίρεσή της, να

105

εγκαταλειφθεί το θρυλικό πλοίο στην Ελευσίνα
γιατί θεωρήθηκε καταδικασμένο. Διετάχθη η
άμεση εκκένωσή του και η αφαίρεση του Α/Α
οπλισμού του. Το πλήρωμα του Αβέρωφ έλαβε
φύλλα πορείας για την Σχολή Πυροβολικού. Την
επομένη όμως διετάχθη η άμεσος ανασυγκρότηση του Αβέρωφ8
Βίαιος ήταν ο απόπλους του Αβέρωφ για

8 Ο Αβέρωφ πάλιν θα ήτο αναμφιβόλως ο στόχος εναέριων
και υποβρυχίων επιθέσεων και η ελεεινή κατάστασης της
αναχρονισμένης στεγανής υποδιαιρέσεως του σκάφους
αυτού,ούτινος τα δύο εν τω Ιταλικώ Ναυτικώ πανομοιότυπα
είχον βυθισθή κατά τον προηγούμενον πόλεμον εντός ολίγων λεπτών από παλαιάς τορπίλλας των 45,έδιδον λαβήν εις
δισταγμόν εις τε τον Α.Γ.Ε.Ν και εις εμέ κατά πόσον έδει να
διακινδυνεύσωμεν τοιαύτην θυσίαν δια να προσθέσωμεν εις
τον εκπατριζόμενον Στόλον εν πλοίον,το οποίον ουδεμίαν
άλλην αξίαν από την του κειμηλίου είχε δια ημάς (Ε. Καββαδίας…σελ 254)
Με πραγματικήν ψυχικήν οδύνην διηύθυνα τας εργασίας
εκκενώσεως του πλοίου, βλέπων να κατστρέφεται εντός
ολίγων ωρών παν ότι εδημιουργήθη με κόπους και μόχθους
ολοκλήρου διετίας.Το απόγευμα της ιδίας ημέρας (12 Απριλίου) το πλήρωμα,με τους σάκκους επ’ώμου, μετέβαινε δια
να φιλοξενηθή εις την Σχολή Πυροβολικού, αι αποθήκαι
είχον εκκενωθή, τα κειμήλια εστάλησαν εις το Εθνολογικόν
Μουσείον και συνεπληρούτο η αφαίρεσις των ΑΑ ταχυβόλων
R.M 37/60. Μετ’ολίγον ο Αβέρωφ της προηγουμένης νυκτός
ήτο εγκαταλελειμένον σκάφος άνευ ψυχής. Παρέμεινε μόνον
ένδον μικρά φρουρά και αι ΑΑ ομοχειρίαι του πλοίου. Η έδρα
του ΑΣ μετεφέρθη εις την ΣΠ.
Την επομένην 13 Απριλίου (Κυριακή των Βαΐων) ειδοποιήθην
λίαν ενωρίς από τον Κυβερνήτην μου Πλοίαρχο Ζαρόκωστα
να κατέλθω επειγόντως εις το πλοίον, διότι απεφασίσθη η εκ
νέου επάνοδος αυτού. Έσπευσα πλήρης χαράς δια να διευθύνω τας εργασίας της νεκραναστάσεως του πλοίου. Το πλήρωμα ανεκλήθη, τα υλικά και τα τρόφιμα επανήλθον εις τας
αποθήκας των. Τα ΑΑ ταχυβόλα ετοποθετήθησαν και πάλιν
εις τας προτέρας των θέσεις. Τα πάντα ήσαν έτοιμα μέχρι
της μεσημβρίας της επομένης 14 Απριλίου (Μ.Δευτέρας).
Εν μόνον δεν επανήλθεν εις την προτέραν του θέσιν. Το
ηθικόν του πληρώματος, το οποίον η εκκένωσις του πλοίου
είχε πλήξει ανεπανορθώτως.(Αναφορά Αντιπλοιάρχου Β.Ν
Α.Παπαβασιλείου)
Ο Αρχηγός του Στόλου,πάλιν, με την πεποίθησιν ότι το προσωπικόν του θάρρος θα επεβάλλετο εις όλους τους υπ’αυτόν,
δια να δύναται να επιβαίνει διαδοχικώς από του ενός αντιτορπιλλικού εις το άλλο και να τα εμψυχώνει με την εκεί
παρουσίαν του, αφήνει τον Αβέρωφ που ήτο η μόνιμος έδρα
του, εγκαθιστά το επιτελείον του εις τον Σκαραμαγκά, και
επιτρέπει εις το μη απαραίτητον προσωπικόν της Αρχηγίδος
του να διανυκτερεύει εις την ξηράν – πράγμα που θα έχει
οδυνηράς κατόπιν επί του Αβέρωφ συνεπείας (Υποναυάρχου Α.Σακελλαρίου: Η Θέσις της Ελλάδος εις τον Δεύτερον
Παγκόσμιον Πόλεμον)

106

Η φωτογραφία έχει τραβηχτεί στις 6 Δεκεμβρίου 1959. Οι μαθητές της Σχολής Ναυτοπαίδων – σημερινή Σχολή Μονίμων
Υπαξιωματικών Ναυτικού – είναι παραταγμένοι πάνω στον Αβέρωφ. (Φωτογραφικό αρχείο Υπηρεσίας Ιστορίας Ναυτικού).

την Αλεξάνδρεια. Μετά την αποβίβαση του ΑΣ,
του Αρχιεπιστολέα και Κυβερνήτη του πλοίου,
Πλοιάρχου Ζαρόκωστα, και την αντικατάστασή του από τον Πλοίαρχο Βλαχόπουλο, στις 16
Απριλίου, το κλίμα μεταξύ του πληρώματος

του πλοίου δεν ήταν καλό. Μόνο όταν ανακοινώθηκε η διαταγή για τον απόπλου του
θωρηκτού το κλίμα έδειξε να φτιάχνει. Στις 16
Απριλίου όμως ανακοινώθηκε η αναβολή του
απόπλου της νηοπομπής όπου θα ήταν και το

θωρηκτό Αβέρωφ και ο νέος Κυβερνήτης μαζί
με τον Ύπαρχο και τον Διευθυντή Πυροβολικού
άρχισαν να συζητούν μυστικά την αχρήστευση
του πλοίου.Η κατάσταση χειροτέρευσε όταν ο
Κυβερνήτης και Ύπαρχος του πλοίου απέβησαν

107

του πλοίου.9
Έτσι ξέσπασε βίαιη κίνηση του πληρώματος με αρχηγό τον Σημαιοφόρο Ηλιομαρκάκη
και αίτημα τον άμεσο απόπλου του Αβέρωφ.
Την κίνηση την υιοθέτησαν οι Αξιωματικοί του
πλοίου και προσχώρησε και ο αρχαιότερος των
Αξιωματικών, Πλωτάρχης Δαμηλάτης. Η Ηγεσία
του Ναυτικού δεν κατάφερε να εμποδίσει τον
απόπλουν του θρυλικού πλοίου και ο Α/ΓΕΝ
έστειλε το ακόλουθο σήμα στον Αβέρωφ: «Ο
Θεός μαζί σας. Συνεννοούμαι με συμμάχους δια
πλουν σας.»
Ο Αβέρωφ εντάχθηκε σε νηοπομπή μαζί με
το πλωτό συνεργείο Ήφαιστος, τα υποβρύχια
Γλαύκος και Κατσώνης, το αντιτορπιλικό Κουντουριώτης και τα τορπιλοβόλα Ασπίς και Νίκη. Η
νηοπομπή κατέπλευσε στην Αλεξάνδρεια την 23η
Απριλίου 1941.
Στην συνέχεια αποφασίστηκε να μεταφερθεί
ο Αβέρωφ στο Πορτ-Σουδάν για να απελευθερωθεί αγκυροβόλιο στην Αλεξάνδρεια και να συμμετάσχει σε περιπολίες στον Ινδικό Ωκεανό.10 Όταν

9 Από το Υπουργείον των Ναυτικών, όπου συνήντησεν
επ’ολίγον και τον ΑΓΕΝ και τον ΑΣ, ο Πλοίαρχος Βλαχόπουλος
δεν κατώρθωσε να λάβη διαταγάς σχετικώς με τον Αβέρωφ,
του οποίου έβλεπε ματαιούμενον τον απόπλουν κατόπιν της
επικρατούσης εις τας Αθήνας γενικής συγχύσεως. Αργότερον
έκπληκτος συνήντα εκεί τον Ύπαρχον του πλοίου, Αντιπλοίαρχον Παπαβασιλείου, όστις όχι μόνον είχε εξέλθει εις την
ξηράν παρά την διαταγήν του Κυβερνήτου του, αλλά και του
εδήλωνεν ότι μολονότι αι αρχικαί του προθέσεις απέβλεπον
εις το ν’ ακολουθήση το πλοίον, λόγοι οικογενειακοί τον ηνάγκαζον τώρα να παραμείνη εις τας Αθήνας.(Δ.Φωκά: Έκθεσις
επί της δράσεως του Βασιλικού Ναυτικού κατά τον πόλεμο
1940-1944,τόμος Α,σελ424)
10 Αλλά εκ των πραγμάτων εφαίνετο ότι η επιθυμία μας δεν
επρόκειτο να ευοδωθή. Ο Άγγλος Ναύαρχος δεν είχεν ανάγκην του πλοίου αυτού. Παρ’όλα ταύτα αι πιέσεις εξηκολούθουν. Μετά πάροδον χρόνου μας εσημάνθη η απροσδόκητος και χαρμόσυνος είδησις η οποία ετοιχοκολλήθη και εορτάσθη εις το καρέ των Αξιωματικών. Ο Ναύαρχος Somerville
δέχεται ευχαρίστως το πλοίον εις τας Ινδίας. Ανώτερος Αξιωματικός εξεφράσθη ως εξής: Τους καταφέραμε, επί τέλους,
τους χαζούς. Εις την απομάκρυνσιν του Αβέρωφ προφανώς
συνέτεινε και ο πονοκέφαλος τον οποίον έδιδε το πλοίον εις
τας Βρεταννικάς Αρχάς, ως και η ευκαιρία η οποία εδόθη εις
αυτούς να απελευθερώσουν πολύτιμον αγκυροβόλιον εις
τον λιμένα της Αλεξανδρείας(Αντιπλοιάρχου ε.α Κ.Τσάλη,Το
Καταδρομικό Γ. Αβέρωφ1941-2,σελ4)

108

Ο Αβέρωφ στα παλιά του λημέρια. Στον Δίαυλο του Ναυστάθμου Σαλαμίνας, ρυμουλκούμενος προκειμένου να δεξαμενιστεί για καθαρισμό υφάλων. (Φωτογραφικό αρχείο Υπηρεσίας Ιστορίας Ναυτικού).

όμως κοινοποιήθηκε η διαταγή, εκδηλώθηκε
δυσαρέσκεια στο πλήρωμα. Ο Σημαιοφόρος Ηλιομαρκάκης κάλεσε το πλήρωμα σε στάση αλλά
οι προτάσεις του δεν έγιναν δεκτές από αυτό. Με
τις αποφασιστικές ενέργειες του Κυβερνήτη του
πλοίου, Πλοιάρχου Κοντογιάννη, ο Σημαιοφόρος
Ηλιομαρκάκης συνελήφθη και η στάση κατεστάλη εν τη γενέσει της. Ο Αβέρωφ κατευθύνθηκε
προς το Σουέζ, στο Πορτ-Σουδάν κατόπιν στο
Άντεν (25 Αυγούστου) και τέλος στην Βομβάη

(10 Σεπτεμβρίου).
Στην Βομβάη ο Αβέρωφ παρέμεινε ένα δωδεκάμηνο και κατά το διάστημα αυτό εξήλθε του
όρμου τρεις φορές. Η περιοχή αυτή υπήρξε ειρηνική και το θρυλικό πλοίο παρέμενε σε απραξία.
Ξεχειλίζουν από πικρία τα λόγια του Αντιπλοιάρχου ε.α Κ. Τσάλη «Δεν παρήλθε όμως χρόνος πολύς
ότε το σανατόριον Αβέρωφ (κατά τον χαρακτηρισμόν του Πλοιάρχου Κοντογιάννη) μετονομάσθη
από GEORGEOS AVEROF εις GORGEOUS NEVER

OFF. Ούτω ημείς οι Έλληνες Αξιωματικοί εγελοιοποιήθημεν, υφιστάμενοι την ειρωνείαν των ξένων,
πράγμα λίαν λυπηρόν εις βάρος της Πατρίδος μας.
Το δε,ά λλοτε ποτέ δοξασθέν κομψόν και αγαπητόν
καταδρομικόν μας εταπεινώθη χωρίς το ίδιον να
πταίη. Η καρδιά του, ασφαλώς, επληγώθη.»
Από την Βομβάη ο Αβέρωφ εκτέλεσε περιπολία στον Περσικό Κόλπο από την 9η μέχρι 15η
Ιανουαρίου του 1942 και ύστερα παρέμεινε σε ακινησία λόγω κακής κατάστασης της μηχανής του.

109

Στις 13 Μαΐου 1942 ξέσπασε ανταρσία από
ναύτες του πληρώματος Αβέρωφ λόγω της αψυχολόγητης ενέργειας του Κυβερνήτη, Πλοιάρχου
Πετρόπουλου, να χειροδικήσει επί ενός ναύτη.
Ακολούθησαν ναυτοδικεία στα οποία ενεπλάκησαν και Βρεταννικές Αρχές.
Στη συνέχεια λόγω ελλείψεως πληρωμάτων
αποφασίστηκε ο Αβέρωφ να παραμείνει σε ακινησία μέχρι πέρατος των επισκευών του. Μέρος
του πληρώματός του χρησιμοποιήθηκε για την
επάνδρωση των νέων αντιτορπιλικών και κορβετών που θα αποκτούσε το Ναυτικό. Ο Αβέρωφ
επέστρεψε στο Πορτ-Σάιδ στις 23 Νοεμβρίου
1942, όπου εγκαταστάθηκαν επ’ αυτού το Αρχηγείο Στόλου και Σχολές Ειδικοτήτων.
Το πλήρωμα του Αβέρωφ συμμετείχε στη
Στάση του Ναυτικού τον Απρίλιο του 1944 προβαίνοντας σε διάφορες ανάρμοστες ενέργειες11.
Τελικά οι στασιαστές παραδόθηκαν αμαχητί στις
29 Απριλίου.
Στις 13/10 ο Αβέρωφ με Κυβερνήτη τον
Πλοίαρχο Θεόδωρο Κουντουριώτη, υιό του
θρυλικού Ναυάρχου, απέπλευσε από την Αλεξάνδρεια με προορισμό την Ελλάδα. Ήταν στο
πλαίσιο της «Επιχείρησης Μάννα», της επιστροφής στην πατρίδα του απόδημου Στόλου.
Συγκινητική είναι η περιγραφή του Αντιναυάρχου Δ. Φωκά: «Είχε πλέον σημάνει η ποθητή ώρα.
Ο Αβέρωφ επί κεφαλής του κυρίου μέρους της
ναυτικής δυνάμεως, απέπλευσεν από τον Πόρο
την μεσημβρίαν της 17ης Οκτωβρίου. Η ιστορική
ελληνική Ναυαρχίς, κυβερνωμένη κατ’ ευτυχή
σύμπτωσιν από τον υιόν του ενδόξου Ναυάρχου

11 Αι στασιαστικαί επιτροπαί,κατευθυνόμεναι από αναρχικούς
πυρήνας, εμφανίζονται τώρα ιταμαί εις το προσκήνιον και,
χωρίς αντίδρασιν, επιβάλλονται εις τα πληρώματα και
ασκούν πίεσιν και επί των Αξιωματικών. Ζητούν από τους
τελευταίους να υπογράψουν και αυτοί τα πρωτόκολλα. Εξαναγκάζουν τον Κυβερνήτη και τον Ύπαρχον του Αβέρωφ να
αποβούν του πλοίου, καθώς και τον Διοικητήν και Υποδιοικητήν του στρατοπέδου Έλλη απομακρυνθούν από την
θέσιν των. (Δ.Φωκά,Έκθεσις επί της δράσεως του Βασιλικού
Ναυτικού κατά τον πόλεμο 1940-1944, τόμος Β, σελ 374)

110

Κουντουριώτη, έπλεεν υπερήφανος, δια να τερματίση την έντιμον θητείαν της εις την αίγλην μιας
ακόμη καλλινίκου επιστροφής. Ολίγον κατόπιν, το
φωτεινόν απόγευμα της ιδίας ημέρας, ο απόδημος στόλος, μετά μακράν αλλ’ ένδοξον απουσίαν
ηγκυροβόλει θριαμβευτικώς εις την αγκάλην του
Φαλήρου. Ερρίγησαν τα νερά της Σαλαμίνος και η
έως χθες δουλωμένη Πατρίς, ύστερα από δάκρυα
πολλά θλίψεως, υπεδέχετο τώρα με δάκρυα χαράς
τα νικηφόρα της πλοία.
Την επομένην το πρωί εις το ορμίσκον του Αγίου
Γεωργίου απεβιβάζετο επισήμως η ελληνική Κυβέρνησις και ο Αρχηγός του Στόλου και εν μέσω του λαϊκού ενθουσιασμού και της πανδήμου συγκινήσεως
ανήρχοντο εις τας λυτρωθείσας Αθήνας.».

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

επιχειρήσεις του Στόλου εις τον κόλπον της Σμύρνης.

Εκθέσεις Πεπραγμένων – Αναφορές Αξιωματικών Περί-

Ναυτική Επιθεώρησις, Ιανουάριος – Φεβρουάριος

οδος 20-10-40 μέχρι καταρρεύσεως, ΥΙΝ.
Ημερολόγιο Πολέμου ΓΕΝ 1939 – 1944.

1923.
Πλωτάρχου Κ. Κοντογιάννη: Επιχειρήσεις με το αντιτορ-

Αντιναυάρχου Δ.Φωκά: Έκθεσις επί της δράσεως του Β.

πιλλικόν Λόγχη. Ναυτική Επιθεώρησις, Ιούνιος 1928.

Ναυτικού κατά τον Πόλεμον 1940-1944. Τόμοι Α &

Υποπλοιάρχου Δ. Κώνστα: Η κατάληψις της Σμύρνης και

Β. Εκδόσεις ΥΙΝ, 1953.
Αντιναυάρχου Δ.Φωκά: Ο Στόλος του Αιγαίου 1912-1913,
Έργα και Ημέραι. Εκδόσεις ΥΙΝ, 1940
Αντιναυάρχου Ε.Καββαδία: Ο Ναυτικός Πόλεμος του
1940 όπως τον έζησα. Εκδόσεις Πυρσός, 1950.

η συμμετοχή της Λήμνου εις αυτήν. Ναυτική Επιθεώρησις, Μάιος 1928.
Πλοιάρχου Δ. Λούνδρα: Το αντιτορπιλικόν Ναυκρατούσα
κατά το έτος 1919. Ναυτική Επιθεώρησις, Σεπτέμβριος 1928.

Υποναυάρχου Α. Σακελλαρίου: Η Θέσις της Ελλάδος εις

Ανθυποπλοιάρχου Ι. Μελισσηνού: Το Κιλκίς κατά τους

τον Δεύτερον Παγκόσμιον Πόλεμον. Εκδόσεις Π.

μήνας Ιούνιον, Ιούλιον και Αύγουστο του 1920. Ναυ-

Δημητράκου.

τική Επιθεώρησις. Οκτώβριος 1928.

Κ. Σβολόπουλου: Η Ελληνική Εξωτερική Πολιτική 19001945. Βιβλιοπωλείο της Εστίας.

Ο Αβέρωφ ως σύμβολο ναυτικής και
πολεμικής καταξίωσης του Έθνους
(1946-σήμερα)

Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. Εκδοτική Αθηνών,1977.

Το 1947 ο Αβέρωφ συμμετείχε στους εορτασμούς για την Απελευθέρωση των Δωδεκανήσων. Το θρυλικό πλοίο είχε πλέον γεράσει και
είχε έρθει η ώρα της ενδόξου αποστρατείας.
Το 1952 διετάχθη ο παροπλισμός του. Έως το
1956 παρέμεινε στο Ναύσταθμο Σαλαμίνας,
ενώ κατά την περίοδο 1956 – 1983 βρισκόταν
πρυμνοδετημένος στον Πόρο, μπροστά από
τις εγκαταστάσεις της Σχολής Ναυτοπαίδων,
που αργότερα ονομάσθηκε Υπαξιωματικών. Το
1984 το Πολεμικό Ναυτικό αποφάσισε να τον
αποκαταστήσει και να μετατραπεί σε μουσείο.
Από το 1985 ως σήμερα οι εργασίες αποκατάστασης του πλοίου έχουν χρηματοδοτηθεί ως
επί το πλείστον από δωρεές της Κυπριακής
Δημοκρατίας, της οικογένειας Λάτση και του
ιδρύματος Ωνάση.
Το θωρακισμένο καταδρομικό Αβέρωφ βρίσκεται σήμερα αγκυροβολημένο στο Φαληρικό,
στη θέση «Τροκαντερό» και λειτουργεί ως Πλοίο
Μουσείο. Είναι ανοικτό στο κοινό και αποτελεί
ένα υπεραιωνόβιο σύμβολο ναυτικής, πολεμικής
και εθνικής καταξίωσης.

Εγκυκλοπαιδικό Λεξικό Υδρία

Εγκυλοπαιδικόν Λεξικόν Ηλίου
Εγκυκλοπαιδικό Λεξικό Ελευθερουδάκη
Αντιναυάρχου Κ. Παίζη – Παραδέλη. Τα Πλοία του Πολε-

Υποπλοιάρχου Α. Παπαβασιλείου: Η δράση της Έλλης
κατά τας πολεμικάς επιχειρήσεις του Στόλου εις τον
κόλπο της Σμύρνης. Ναυτική Επιθεώρησις. Ιούλιος
– Αύγουστος 1928.
Πλωτάρχου Χ. Παπαδημητρίου: Το τορπιλοβόλον Δάφνη κατά το έτος 1921 – 1922. Ναυτική Επιθεώρησις,
Φεβρουάριος 1928.

μικού Ναυτικού 1829-1999. εκδόσεις Αστραία, 1999.

Σ. Ι. Χαρατσή: Η Πρώτη Επέμβαση, Η Άγνωστη Δράση

Ν. Α. Σταθάκη: Θ/Κ Γ. ΑΒΕΡΩΦ, Χρονικό του Θωρηκτού

του Ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού στην Εκστρα-

της νίκης. Εκδόσεις Πολεμικού Ναυτικού, 1987.

τεία της Μεσημβρινής Ρωσίας 1918-1920. Ναυτικό

Αρχιπλοιάρχου Γ. Π. Κρέμου – Richard Arnold-Baker: ΑΒΕΡΩΦ, Το πλοίο που άλλαξε την πορεία της ιστορίας.
Εκδόσεις Ακρίτας, 1990.
Αντιναυάρχου Ι. Παλούμπη: Βαλκανικοί Πόλεμοι – Ο Ναυτικός Αγώνας (1912 – 1913). Ναυτικό Μουσείο της
Ελλάδος, Πειραιάς 2005.
Π. Χορν: Από όσα ενθυμούμαι. Πως κατελήφθη η Ίμβρος.
Ναυτική Ελλάς. Ιούλιος 1998.
Υποπλοίαρχου Κ. Κοντογιάννη: Σελίδες από τις πολεμικές

Μουσείο της Ελλάδος, 1997.
Αντιπλοιάρχου Κ .Δ. Τσάλη: Το Καταδρομικόν Αβέρωφ
εις την Μέσην και Άπω Ανατολήν κατά την διάρκειαν του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, Από Μάιον 1941
– Φθινόπωρον 1942.
Αντιναυάρχου Αναστασίου Κ. Δημητρακόπουλου: Βιογραφικό Λεξικό των Αποφοίτων της Σχολής Ναυτικών Δοκίμων, Οι τάξεις εισόδου 1884-1950, τόμοι Α
& Β. Γενικό Επιτελείο Ναυτικού, Αθήνα 2006.

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ

Ο Παναγιώτης Γέροντας γεννήθηκε το 1984 στην Αθήνα. Είναι απόφοιτος της Κλασσικής
Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και έχει ασχοληθεί με μεταφράσεις και επιμέλεια
αρχαίων κειμένων στον εκδοτικό οίκο. Ομιλεί άριστα την αγγλική γλώσσα (Proficiency –
Cambridge) καθώς και την ιταλική (CELI – Universita di Perugia), ενώ έχει και γνώση χρήσης
ηλεκτρονικών υπολογιστών (Keycert IT).Υπηρετεί στην Υπηρεσία Ιστορίας Ναυτικού με την
ιδιότητα του Βοηθού Τμηματάρχη στα Ιστορικά Αρχεία.

111

Livorno, ναυπηγεία Orlando, 12 Μαρτίου 1910: Στιγμιότυπο από την καθέλκυση του θωρακισμένου καταδρομικού
Γεώργιος Αβέρωφ. (Αρχείο Θ/Κ Αβέρωφ).

Ο Αβέρωφ μέσα από
τον φωτογραφικό
φακό
Του ΗΛΙΑ ΝΤΑΛΟΥΜΗ

112

113

Το θωρακισμένο καταδρομικό Γεώργιος Αβέρωφ
ξεκίνησε τη ζωή του ως σκάφος «Χ». Ένα πλοίο
της ίδιας κλάσης με τα Pisa και Amalfi, που είχε
παραγγείλει το Ιταλικό Ναυτικό. Αν και η τελική
εξωτερική εμφάνιση του Αβέρωφ διέφερε αρκετά
απ’ αυτήν των δύο ιταλικών, εντούτοις τα βασικά
χαρακτηριστικά και των τριών ήσαν τα ίδια.
Οι συζητήσεις για την απόκτηση του ναυπηγούμενου σκάφους «Χ» ανάμεσα στο ναυπηγείο
Cantiere Navale Fratelli Orlando του Livorno και
την ελληνική κυβέρνηση είχαν αρχίσει την άνοιξη
του 1909 και συνεχίζονταν με πολύ αργό ρυθμό
και το καλοκαίρι. Στις 15 Αυγούστου εκείνης της
χρονιάς εκδηλώθηκε, ως γνωστόν, το Κίνημα
στου Γουδή. Η επιβολή του είχε ως αποτέλεσμα
– ανάμεσα στα άλλα – και την επιτάχυνση των
διαπραγματεύσεων, οι οποίες και ολοκληρώθηκαν τον Οκτώβριο του 1909, με την υπογραφή
της σχετικής σύμβασης. Εδώ πρέπει να σημειωθεί
ότι εκείνο το φθινόπωρο είχαν αρχίσει να ενδιαφέρονται για το σκάφος «Χ» και οι Τούρκοι, οι
οποίοι μάλιστα είχαν εκδηλώσει την πρόθεση να
πληρώσουν υψηλότερο τίμημα.
Το κόστος του ήταν της τάξης των 950.000
χρυσών λιρών Αγγλίας ή 23.650.000 δραχμές και
αποτελούσε το μεγαλύτερο εμπόδιο στην πρόοδο των διαπραγματεύσεων. Δεν πρέπει να μας
διαφεύγει ότι τότε η Ελλάδα βρισκόταν υπό τον
έλεγχο της Διεθνούς Οικονομικής Επιτροπής, η
οποία όχι απλώς ήλεγχε αυστηρότατα τον κρατικό προϋπολογισμό, κυριολεκτικά τον κατάρτιζε.
Ήταν μια εξουσία που είχε αποκτήσει μετά τον
πόλεμο του 1897 και την πτώχευση που είχε προηγηθεί. Τελικά η λύση βρέθηκε με τη χρησιμοποίηση της κληρονομιάς του Γεωργίου Αβέρωφ, λίγο
παραπάνω από 300.000 χρυσές λίρες, και την
κάλυψη του υπολοίπου από το Ταμείο Εθνικού
Στόλου και τον κρατικό προϋπολογισμό.
Ακριβώς γι’ αυτόν το λόγο στις 12 Μαρτίου
1910, όταν το πλοίο καθελκύστηκε, του δόθηκε
το όνομα Γεώργιος Αβέρωφ. Πρώτος του κυβερνήτης ορίστηκε ο πλοίαρχος Ι. Δαμιανός. Αμέσως

114

μετά την παραλαβή, και την ύψωση της σημαίας,
στις 16 Μαΐου 1911, το πλοίο έπλευσε προς τη
Μ. Βρετανία προκειμένου να συμμετάσχει στις
εκδηλώσεις που γίνονταν στο Portsmouth με
την ευκαιρία της στέψης του βασιλιά Γεωργίου
Ε΄. Εκεί παρέλαβε και τα πυρομαχικά του. Σε μια
όμως μεθόρμισή του, στις 19 Ιουνίου 1911, προσάραξε σε αβαθή του Spithead. Αν και οι ζημιές
ήσαν μάλλον ασήμαντες, το πλοίο χρειάστηκε να
δεξαμενιστεί προκειμένου να γίνουν οι απαραίτητες επισκευές.
Την ίδια περίοδο μέλη του πληρώματος, κατά
τις εξόδους τους, προκάλεσαν διάφορα επεισόδια με τους ντόπιους, ενώ πάνω στο πλοίο σημειώθηκαν κρούσματα απειθαρχίας. Τα πρώτα ήσαν
αποτέλεσμα της αδυναμίας επικοινωνίας των
ναυτών με τους κατοίκους της περιοχής, ενώ τα
δεύτερα είχαν ως αφορμή το αγγλικό τυρί!
Μέλη του κατωτέρου πληρώματος θεώρησαν
ότι το τυρί που τους προσφέρονταν στα γεύματα ήταν χαλασμένο. Η διαμαρτυρία τους πολύ
γρήγορα ξεπέρασε τα επιτρεπόμενα όρια και
χρειάστηκε η απειλή όπλων για τον κατευνασμό
των πνευμάτων. Οι πρωταίτιοι συνελήφθησαν και
καταδικάστηκαν από το ναυτοδικείο στην Ελλάδα, ενώ κυβερνήτης ανέλαβε ένας άνθρωπος
που θα ταυτιζόταν με την ιστορία του Αβέρωφ.
Ο πλοίαρχος Παύλος Κουντουριώτης. Να πούμε
ότι το εν λόγω τυρί δεν ήταν καθόλου χαλασμένο.
Ήταν απλώς βρετανικό, τύπου cedar, του οποίου η ιδιόμορφη εμφάνισή του και, προπαντός η
γεύση του, ήταν εντελώς άγνωστη στους Έλληνες
ναύτες του 1911.
Ο Κουντουριώτης αποκατάστησε την τάξη
κι έτσι ο Αβέρωφ απέπλευσε από τη Μ. Βρετανία
στις 20 Αυγούστου. Κατά το ταξίδι του στην Ελλάδα έγιναν εντατικά, κι όλων των ειδών, γυμνάσια.
Δεν εκτελέστηκαν όμως πυρά, αν και οι πυροβολητές έκαναν όλες τις προβλεπόμενες κινήσεις.
Ο λόγος της μη εκτέλεσης πυρών ήταν ότι τα
πυρομαχικά που είχαν παραληφθεί ήσαν και τα
μοναδικά που υπήρχαν ως απόθεμα στο Ναυτικό!

Livorno, ναυπηγεία Orlando, 12 Μαρτίου 1910: Σ:τιγμιότυπο από την καθέλκυση του θωρακισμένου καταδρομικού
Γεώργιος Αβέρωφ. (Αρχείο Θ/Κ Αβέρωφ).

Δεδομένου λοιπόν ότι η κατάσταση με την Τουρκία οδηγούνταν σε πόλεμο και ότι δεν υπήρχαν
κονδύλια για αγορά άλλων, ο Κουντουριώτης
προτίμησε να μην αφήσει το πλοίο με μειωμένο
φόρτο. Τελικά τα πυροβόλα του Αβέρωφ έβαλαν
για πρώτη φορά στις 3 Δεκεμβρίου 1912, κατά τη
ναυμαχία της Έλλης...
Όπως όλοι γνωρίζουμε ο Κουντουρίωτης,
όντας υποναύαρχος Αρχηγός του Στόλου, επιβαίνοντας του Αβέρωφ νίκησε στις ναυμαχίες της
Έλλης (3 Δεκεμβρίου 1912) και Λήμνου (5 Ιανουαρίου 1913). Στις ναυμαχίες αυτές δεν κρίθηκε
μόνον η κυριαρχία στο Αιγαίο, πράγμα που είναι
προφανές. Χάρη σ’ αυτές τις μεγάλες στρατηγικές
νίκες η Τουρκία αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τις
ευρωπαϊκές της κτήσεις.
Ο Αβέρωφ μετά τα «Νοεμβριανά», το 1916,
κατασχέθηκε από τους Γάλλους και δεν αποδόθηκε στο Ναυτικό παρά μετά την επίσημη είσοδο της Ελλάδας στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο στο
πλευρό της Entente. Στις 13 Νοεμβρίου 1918,

κατέπλευσε μαζί με πλοία των άλλων συμμαχικών στόλων στην Κωνσταντινούπολη, όπου έγινε
δεκτός με ενθουσιασμό από τους εκεί Έλληνες.
Κατά τη Μικρασιατική Εκστρατεία ήταν αρχηγίδα του Α΄ Στόλου με βάση την Κωνσταντινούπολη. Την περίοδο εκείνη, μεταξύ άλλων, υποστήριξε την απόβαση της ελληνικής μεραρχίας
στη Ραιδεστό και την Καλλίπολη. Την περίοδο
1925 – 1927 έκανε, στη Γαλλία, εκσυγχρονισμό.
Τότε του προστέθηκε, στον πλωριό ιστό, σύστημα διεύθυνσης βολής και κατευθυντήρας. Ο
Αβέρωφ παρέμεινε πάντα εν ενεργεία και ήταν
αρχηγίδα του Στόλου.
Μετά την εκδήλωση της γερμανικής επίθεσης, τον Απρίλιο 1941, υπήρξαν σκέψεις να
αυτοβυθιστεί καθώς ήταν περασμένης ηλικίας.
Ευτυχώς ένας σημαιοφόρος μαζί με τον αρχιμανδρίτη Διονύσιο Παπανικολόπουλο – τον παπά
του πλοίου – συνέγειραν το πλήρωμα και πήραν
τον Αβέρωφ, από τον κόλπο της Ελευσίνας που
ήταν αγκυροβολημένος, και απέπλευσαν με τελι-

115

κό προορισμό τη Μέση Ανατολή. Πέρασαν μέσα
από τα ναρκοπέδια του Σαρωνικού – με μοναδικούς οδηγούς την τύχη και την πίστη τους στην
ελευθερία – κι έβαλαν πλώρη για την Κρήτη.
Καθώς παρέπλεαν τις Φλέβες τους προσέγγισε
μια βενζινάκατος με τον κυβερνήτη του πλοίου,
ο οποίος όταν εκδηλώθηκε η στάση βρισκόταν
στο ΓΕΝ. Έτσι την επομένη, 19 Απριλίου 1941,
έφτασε στη Σούδα με λειψό πλήρωμα αλλά με
τον κυβερνήτη του. Εκεί εντάχθηκε στη βρετανική νηοπομπή AS129, με την οποία κατέπλευσε
στην Αλεξάνδρεια, στις 23 Απριλίου 1941.
Την περίοδο από Αύγουστο 1941 μέχρι Νοέμβριο 1942 στάλθηκε στη Βομβάη, όπου χρησιμοποιήθηκε σε συνοδείες νηοπομπών στον Ινδικό
Ωκεανό. Μετά την επιστροφή του στην Αίγυπτο
αγκυροβόλησε στο Port Said. Εκεί βρισκόταν τον
Απρίλιο του 1944 όταν εκδηλώθηκε η στάση στις
Ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις. Στασίασαν και μέλη
του πληρώματος του Αβέρωφ τα οποία τελικά
παραδόθηκαν στις 29 Απριλίου.
Μια, ακόμα, μεγάλη ημέρα στην ιστορία του
Αβέρωφ ήταν η Τρίτη 17η Οκτωβρίου 1944. Εκείνη την ημέρα ο Αβέρωφ με κυβερνήτη τον πλοίαρχο Θεόδωρο Κουντουριώτη, γιο του ναυάρχου
Κουντουριώτη, κατέπλευσε στο Φάληρο μεταφέροντας μέλη της ελληνικής κυβέρνησης και τον
πρωθυπουργό Γεώργιο Παπανδρέου. Τον Μάιο
του 1946 μετέφερε τον αντιβασιλέα αρχιεπίσκοπο Δαμασκηνό στη Ρόδο, για τις πανυγηρικές
εκδηλώσεις επ’ ευκαιρία της ενσωμάτωσης της
Δωδεκανήσου.
Στην συνεχεία παρέμεινε ακινητοποιημένος

στο Ναύσταθμο Σαλαμίνας, χρησιμοποιούμενος
ως έδρα του Αρχηγείου του Στόλου. Αυτό έως
το 1952, όταν ο Αρχηγός του Στόλου ύψωσε το
σήμα στο καταδρομικό Έλλη, που είχε μόλις ενταχθεί στον Στόλο. Τότε ο Αβέρωφ μεθορμίσθηκε
σε σημαντήρα (τσαμαδούρα), πάντα μέσα στο
Ναύσταθμο, έως το 1957. Τότε ρυμουλκήθηκε
και πρυμνοδέτησε στον Πόρο, στο σημερινό
ομώνυμο Κέντρο Εκπαίδευσης του Ναυτικού,
όπου τότε ήταν Σχολή Ναυτοπαίδων κι αργότερα ονομάστηκε Σχολή Μονίμων Υπαξιωματικών
Ναυτικού.
Στον Πόρο παρέμεινε, συντηρούμενος στοιχειωδώς έως το1980, οπότε το Ναυτικό αποφάσισε την αποκατάστασή του και τη μετατροπή του
σε μουσείο. Η απόφαση αυτή άρχισε να υλοποιείται το 1986 οπότε στον Αβέρωφ έγιναν εκτεταμένες ελασματουργικές εργασίες, δεξαμενισμός κι
αποκαταστάσεις κάποιων βασικών διαμερισμάτων του. Μετά από αυτά ρυμουλκήθηκε στον Πειραιά, στο λιμάνι της Ζέας, και στη συνέχεια στη
σημερινή του θέση στον Φλοίσβο του Φαλήρου.
Οι προσπάθειες για αποκατάσταση του πλοίου
είναι συνεχείς και σήμερα πια ο Αβέρωφ παρουσιάζει στον επισκέπτη του μια εικόνα αντίστοιχη
της ιστορίας του.
Να κλείσουμε με μία παρατήρηση: Ο Αβέρωφ
είναι το μοναδικό πλοίο που σώζεται, σ’ ολόκληρο τον κόσμο, που πήρε μέρος στις δύο παγκόσμιες συρράξεις του 20ου αιώνα. Όμως αρκετά
λόγια ειπώθηκαν ως τώρα. Ας αφήσουμε τον
φωτογραφικό φακό να μας δείξει τα όσα κατέγραψε στα 100 χρόνια που πέρασαν.

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ

Ο Ηλίας Νταλούμης γεννήθηκε το 1948 στον Πειραιά, όπου και κατοικεί. Σπούδασε Διοίκηση
Επιχειρήσεων (στην ΑΣΟΕΕ), Ναυτιλιακά (στο Λονδίνο) και Δημοσιογραφία (επίσης στο Λονδίνο). Έχει εργαστεί σε περιοδικά, εφημερίδες και ραδιοφωνικούς σταθμούς. Σήμερα είναι
διευθυντής σύνταξης του περιοδικού ΝΑΥΤΙΚΗ ΕΛΛΑΣ και αρχισυντάκτης του περιοδικού
ΑΜΥΝΑ & ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΑ. Η ιστορική έρευνα είναι ένα από τα χόμπι του.
Μια σαφώς «στημένη» αλλά άκρως συμβολική φωτογραφία. Ο πλωριός ιστός του Αβέρωφ φωτογραφημένος από τη
γέφυρα του πλοίου με επηρμένο το – περίφημο μετά τη ναυμαχία της Έλλης – σήμα «Ζ». (Αρχείο Θ/Κ Αβέρωφ).

116

117

Έχει μόλις ολοκληρωθεί ο αγιασμός και στην εξέδρα των επισήμων ετοιμάζονται για το σπάσιμο της σαμπάνιας, που
διακρίνεται δεξιά. (Αρχείο Θ/Κ Αβέρωφ).

Η τελετή έχει μόλις ολοκληρωθεί και οι επίσημοι αποχωρούν. Διακρίνεται στη μέση – με το ημίψηλο και του μούσι – ο
πρεσβευτής της Ελλάδας στην Ιταλία, Δημήτριος Μεταξάς. (Αρχείο Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος).

Το εξώφυλλο της πρόσκλησης του ναυπηγείου στην τελετή καθέλκυσης του Αβέρωφ. (Αρχείο Θ/Κ Αβέρωφ). 

118

119

Η καθέλκυση του Αβέρωφ όπως την παρουσίασε η εφημερίδα Χρόνος της 28ης Φεβρουαρίου 1910. Θυμίζουμε ότι η
ημερομηνία αυτή του Ιουλιανού ημερολογίου, που τότε ίσχυε στην Ελλάδα, αντιστοιχούσε στη 12η Μαρτίου του Γρηγοριανού, που ίσχυε στην Ευρώπη. (Δημοτική Βιβλιοθήκη Δήμου Αθηναίων).

120

Η παρουσίαση της καθέλκυσης του Αβέρωφ από την εφημερίδα Καιροί της 28ης Φεβρουαρίου 1910. (Δημοτική Βιβλιοθήκη
Δήμου Αθηναίων).

121

Μια, μάλλον άγνωστη, φωτογραφία από την καθέλκυση του Αβέρωφ. (Αρχείο Θ/Κ Αβέρωφ).

122

123

Σύμφωνα με το όσα αναγράφονται πάνω στη φωτογραφία, αυτή έχει τραβηχτεί το καλοκαίρι του 1910 κι απεικονίζει
τον Αβέρωφ σ’ ένα αρκετά προχωρημένο στάδιο των εργασιών ολοκλήρωσής του. (Αρχείο Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος).

Ο Αβέρωφ, πριν την ύψωση της ελληνικής σημαίας – αυτό δείχνει η έλλειψή της – κατά τις δοκιμές του ναυπηγείου.
(Αρχείο Θ/Κ Αβέρωφ).

124

125

Μια πολύ καλή, όσο και ενδιαφέρουσα φωτογραφία που δείχνει τον Αβέρωφ με ιταλική σημαία! Σίγουρα δεν πρόκειται
για ένα από τα «αδελφά» του πλοία, Pisa και Amalfi, καθώς η εξωτερική τους εμφάνιση ήταν διαφορετική από αυτήν του
Αβέρωφ. Επομένως μπορούμε με σιγουριά να πούμε ότι η φωτογραφία έχει τραβηχτεί κατά τη διάρκεια των δοκιμών
του πλοίου από το ναυπηγείο. (Αρχείο Θ/Κ Αβέρωφ).

126

127

Ο Αβέρωφ κατά τη διάρκεια ανθράκευσης – αυτό δείχνει η ύπαρξη των εμπορικών πλοίων αλλά και του αντιτορπιλικού
τύπου Θύελλα, που διακρίνονται – πιθανότατα στον Μούδρο. (Αρχείο Θ/Κ Αβέρωφ).

Η άφιξη του Αβέρωφ στην Ελλάδα και η έκρηξη του ιταλο-τουρκικού πολέμου του 1911, υπήρξαν η αφορμή για δημοσιεύματα στον τύπο, όπως αυτό εδώ του Χρόνου της Παρασκευής 16ης Σεπτεμβρίου 1911. (Δημοτική Βιβλιοθήκη Δήμου
Αθηναίων).

128

Μπορεί η φωτογραφία να είναι κακή, όμως είναι άκρως ιστορική. Είναι τραβηγμένη – δυστυχώς άγνωστο από ποιον –
κατά τη διάρκεια κάποιας από τις ναυμαχίες των Βαλκανικών Πολέμων. (Αρχείο Θ/Κ Αβέρωφ).

129

Άλλη μια κακή αλλά ιστορική φωτογραφία του Αβέρωφ, ενώ εισέρχεται στον Μούδρο. Δεν έχουμε λόγο να αμφιβάλουμε
ούτε για τον τόπο ούτε για τον χρόνο που τραβήχτηκε. Αξίζει πάντως να προσεχτεί ότι τα πυροβόλα είναι στραμμένα
προς την πλευρά του φωτογράφου… (Αρχείο Θ/Κ Αβέρωφ).

Μια μάλλον γνωστή φωτογραφία του Αβέρωφ κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους. Θα πρέπει να συνόδευε μια νηοπομπή
οπλιταγωγών, που διακρίνονται στο βάθος. Όσο για τις βολές των πυροβόλων Armstrong των 3 ιντσών, κρίνοντας από
το πλήρωμα, θα πρέπει να είναι χαιρετιστήριες. (Αρχείο Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος).

Ο Αβέρωφ καταπλέει στον Όρμο του Φαλήρου, πράγμα που συνάγεται από το βουνό στο βάθος που αναμφίβολα είναι
ο Υμηττός. Το άγνωστο είναι πότε. Το μόνο που μπορεί να ειπωθεί είναι ότι, κρίνοντας από τα λευκά που φορά το πλήρωμα, είναι καλοκαίρι. (Αρχείο Θ/Κ Αβέρωφ).

130

131

Ναυμαχία της Έλλης. Βασίλειος Χατζής (Καστοριά 1870 – Αθήνα 1915), ελαιογραφία 400x165 cm. (Ναυτικό Μουσείο της
Ελλάδος).

132

133

Ο Αβέρωφ έχει μόλις αγκυροβολήσει σε κάποιο, άγνωστο σε μας, αγκυροβόλιο. Όπως φαίνεται η υποδοχή του είναι
θερμή και το πλήρωμα την απολαμβάνει. (Αρχείο Θ/Κ Αβέρωφ).

Οι ζημιές που είχε ο Αβέρωφ στις δύο ναυμαχίες των Βαλκανικών Πολέμων ήσαν, κυριολεκτικά, ασήμαντες. Ιδού
κάποιες από αυτές. (Αρχείο Θ/Κ Αβέρωφ).

134

135

Σ’ αυτήν εδώ την φωτογραφία οι παρατηρήσεις είναι δύο. Οι τέντες στο πλοίο, άρα είναι καλοκαίρι, και οι ατμάκατος –
αριστερά – που σώζεται έως σήμερα και βρίσκεται πάνω στον Αβέρωφ. (Αρχείο Θ/Κ Αβέρωφ).

136

Η φωτογραφία αυτή του Αβέρωφ είναι γνωστή από μια άλλη έκδοσή της, με τις υπογραφές των αξιωματικών του πλοίου.
(Αρχείο Θ/Κ Αβέρωφ).

137

Μια πολύ ενδιαφέρουσα φωτογραφία του Αβέρωφ που έχει τραβηχτεί – όπως φαίνεται από τη σημαία αριστερά – από
κάποιο βρετανικό πολεμικό. Το άλλο ενδιαφέρον της φωτογραφίας είναι το αεροπλάνο που υπερίπταται. Ο τόπος είναι
άγνωστος. Ο χρόνος, σαφώς, μετά το 1918. (Αρχείο Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος).

Η χειρόγραφη λεζάντα της φωτογραφίας τα λέει όλα. «Ο Αβέρωφ προ της Κωνσταντινουπόλεως». Εμείς δεν έχουμε
να προσθέσουμε τίποτα περισσότερο από το ότι η φωτογραφία είναι τραβηγμένη από το θωρηκτό Κιλκίς ή Λήμνος.
(Αρχείο Θ/Κ Αβέρωφ).

Μια πολύ ενδιαφέρουσα φωτογραφία του Αβέρωφ, την περίοδο 1917 – 1922. Δυστυχώς δεν γνωρίζουμε περισσότερα
στοιχεία γι’ αυτήν. (Αρχείο Θ/Κ Αβέρωφ).

138

139

Ο Αβέρωφ σε κάποιο άγνωστο αγκυροβόλιο μαζί με άλλα πλοία. Δεξιά και πίσω του διακρίνεται ένα βρετανικό ελαφρύ
καταδρομικό τύπου Ceres ή D. Το πλοίο νοσοκομείο – το λευκό με τους σταυρούς – φέρει ελληνική σημαία. Πίσω του
διακρίνεται ένα γαλλικό θωρακισμένο καταδρομικό που μοιάζει να είναι το Ernest Renan, δεξιά υπάρχει ένα μη αναγνωριζόμενο θωρηκτό ή θωρακισμένο καταδρομικό. Απ’ όλα συνάγεται ασφαλώς ότι η φωτογραφία είναι της περιόδου
1918 –1922. (Αρχείο Θ/Κ Αβέρωφ).

140

Σύμφωνα πληροφορίες που συνόδευαν αυτήν την φωτογραφία, ο Αβέρωφ εικονίζεται να εκτελεί πυρά δοκιμών, αμέσως μετά τον εκσυγχρονισμό του το 1927. (Αρχείο Θ/Κ Αβέρωφ).

141

Μια σπάνια φωτογραφία που δείχνει τον Αβέρωφ μαζί με τα θωρηκτά Κιλκίς και Λήμνος. Είναι άγνωστος ο τόπος, όπως
και η ακριβής ημερομηνία, που θα πρέπει να είναι μεταξύ 1927 και 1931, χρονιά που παροπλίστηκε το Κιλκίς. (Αρχείο
Θ/Κ Αβέρωφ).

142

143

Ο νικητής των ναυμαχιών της Έλλης και της Λήμνου Παύλος Κουντουριώτης είναι Πρόεδρος της Δημοκρατίας, έχει
δεξιά του τον Πρωθυπουργό Ελευθέριο Βενιζέλο και αριστερά του τον Υπουργό Στρατιωτικών Θεμιστοκλή Σοφούλη.
Σίγουρα η φωτογράφηση έγινε σε κάποιο εορτασμό της επετείου των ναυμαχιών. Ως πιθανότερη ημερομηνία πρέπει
να θεωρείται η 3η Δεκεμβρίου 1929. (Αρχείο Θ/Κ Αβέρωφ).

144

Μια ωραία φωτογραφία του Αβέρωφ. Έχει τραβηχτεί ένα καλοκαίρι – η τέντα στο επίστεγο αυτό δηλώνει – της δεκαετίας
του 1930. Δυστυχώς δεν γνωρίζουμε και δε μπορούμε να προσδιορίσουμε την ακριβή ημερομηνία. (Αρχείο Ναυτικού
Μουσείου της Ελλάδος).

145

Ο Αβέρωφ, κάποιο καλοκαίρι της δεκαετίας του 1930, στην Κέρκυρα. (Αρχείο Θ/Κ Αβέρωφ).

Είναι Νοέμβριος του 1936 και ο Αβέρωφ βρίσκεται στο Πρίντεζι της Ιταλίας, προκειμένου να παραλάβει και να μεταφέρει στην Ελλάδα τις σoρούς του Κωνσταντίνου και της Σοφίας. (Αρχείο Θ/Κ Αβέρωφ).

Αναμνηστική φωτογραφία του πληρώματος του Αβέρωφ στο πρόστεγο του πλοίου. Όσο για όλα όσα αναγράφονται
πάνω στην φωτογραφία, δεν έχουμε κανένα λόγο να αμφιβάλουμε. (Αρχείο Θ/Κ Αβέρωφ).

146

147

Ναυμαχία της Λήμνου. Λουκάς Γεραλής (Μυτιλήνη 1875 – Αθήνα 1958), ελαιογραφία 360x160 cm. (Ναυτικό Μουσείο της
Ελλάδος).

148

149

Ο Αβέρωφ με μεγάλο σημαιοστολισμό, σε κάποιο μη αναγνωριζόμενο αγκυροβόλιο. Οι τέντες σε πρόστεγο και επίστεγο είναι αποδεικτικό ότι φωτογράφηση έγινε κάποιο καλοκαίρι της δεκαετίας του 1930. (Υπηρεσία Ιστορίας Ναυτικού).

Ο Αβέρωφ με μεγάλο σημαιοστολισμό, στις 20 Μαΐου 1937, στο Spithead, κατά τους εορτασμούς της ενθρόνισης του
Γεωργίου 6ου της Μ. Βρετανίας. (Αρχείο Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος).

Είναι πολύ πιθανό η φωτογραφία αυτή να αποτελεί συνέχεια της προηγούμενης. (Υπηρεσία Ιστορίας Ναυτικού).

Άλλη μια φωτογραφία του Αβέρωφ από το Spithead τον Μάιο του 1937. (Αρχείο Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος).

150

151

Μια σαφώς «στημένη» φωτογραφία που κυκλοφόρησε πριν
την είσοδο της Ελλάδας στον Β΄
Παγκόσμιο Πόλεμο. Δείχνει την
ομοχειρία ενός αντιαεροπορικού
πυροβόλου Vickers των 3in (76
mm), ναετοιμάζεται για βολή. Το
παράξενο είναι ότι τρεις από τους
εικονιζόμενους φέρουν χειμερινή
στολή, ενώ οι υπόλοιποι έξι θερινή! (Αρχείο Θ/Κ Αβέρωφ).

152

153

Ο Αβέρωφ με παραλλαγή, όταν ήταν στον Ινδικό Ωκεανό (Αύγουστος 1941 – Νοέμβριος 1942) και εκτελούσε συνοδείες
νηοπομπών. Οι τέντες σε πρόστεγο και επίστεγο ήσαν απαραίτητες καθώς στα υποφράγματα του πλοίου αναπτύσσονταν θερμοκρασίες που ξεπερνούσαν τους 45 βαθμούς Κελσίου. (Αρχείο Θ/Κ Αβέρωφ).

Ο αρχιμανδρίτης Διονύσιος Παπανικολόπουλος, ο ιερέας του Αβέρωφ κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, όντας ένας από
αυτούς που πρωτοστάτησαν στη σωτηρία του πλοίου τον Απρίλιο του 1941, αποτελεί τη δεύτερη – μετά τον Κουντουριώτη – εμβληματική μορφή στην ιστορία του πλοίου. Εδώ εικονίζεται κατά την τέλεση Θείας Λειτουργίας στο επίστεγο,
παρουσία μελών της ομογένειας της Αιγύπτου. (Αρχείο Θ/Κ Αβέρωφ).

Όταν ο Αβέρωφ βρισκόταν στον Ινδικό Ωκεανό επειδή στα λεβητοστάσια αναπτύσσονταν θερμοκρασίες πολύ υψηλές,
έγινε κάτι πρωτόγνωρο για το Πολεμικό Ναυτικό (συνηθέστατο όμως για το Βρετανικό): Είχαν προσληφθεί ντόπιοι ως
θερμαστές. Εδώ ένας από αυτούς κατά την εκτέλεση των θρησκευτικών του καθηκόντων. (Αρχείο Θ/Κ Αβέρωφ).

154

155

Λόγω των υψηλών θερμοκρασιών το πρόστεγο του Αβέρωφ χρησιμοποιούνταν – όταν οι συνθήκες το επέτρεπαν – και
ως τραπεζαρία πληρώματος. (Αρχείο Θ/Κ Αβέρωφ).

Όχι δεν είναι αλλοδαποί! Είναι Έλληνες ναύτες του Αβέρωφ μετά από ανθράκευση. Μια εργασία από την οποία όλο το
πλήρωμα – πλην του κυβερνήτη – έπαιρνε μέρος και …άλλαζε χρώμα. (Αρχείο Θ/Κ Αβέρωφ).

156

157

Το «νόστιμον ήμαρ»! Ο Αβέρωφ, στις 17 ή 18 Οκτωβρίου 1944, έξω από τον προλιμένα του Πειραιά. Μέγα πλήθος έχει
συρρεύσει για να δει το πλοίο-σύμβολο. Αν προσέξετε θα δείτε ότι εκεί που είναι η κλίμακα του πλοίου υπάρχει ένα
στρατιωτικό φορτηγό. (Αρχείο Θ/Κ Αβέρωφ).

Η ομοχειρία ενός αντιαεροπορικού πυροβόλου Bofors των 40mm, ποζάρει για μια αναμνηστική φωτογραφία. (Αρχείο
Θ/Κ Αβέρωφ).

Ο Αβέρωφ «στην τσαμαδούρα» στο Port Said. Αξίζει να προσεχτεί το αερόστατο της αεράμυνας, αριστερά. (Υπηρεσία
Ιστορίας Ναυτικού).

158

Ο Αβέρωφ αγκυροβολημένος στο λιμάνι του Πειραιά. Δεξιά διακρίνεται το Βασάνειο κτίριο της Σχολής Ναυτικών Δοκίμων και αριστερά – πίσω από τον ιστό – το Χατζηκυράκειο Ορφανοτροφείο Θηλέων. Σύμφωνα με τις υπάρχουσες
πληροφορίες η φωτογραφία είναι του 1948. (Υπηρεσία Ιστορίας Ναυτικού).

159

Ο Αβέρωφ στη Ζέα, στον Πειραιά, το 1986. (Υπηρεσία Ιστορίας Ναυτικού).

160

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful