You are on page 1of 93

T.C.

MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI TALİM ve TERBİYE KURULU BAŞKANLIĞI

ORTAÖĞRETİM

FİZİK DERSİ
9. SINIF

ÖĞRETİM PROGRAMI

Ankara-2007

T.C. MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI TALİM ve TERBİYE KURULU BAŞKANLIĞI
FİZİK DERSİ ÖĞRETİM PROGRAMI

Ortaöğretim 9. Sınıf Fizik Dersi Özel İhtisas Komisyonu
Komisyon Başkanı: Prof. Dr. Bilal GÜNEŞ Komisyon Üyeleri Öğretim Elemanları
Prof. Dr. Bilal GÜNEŞ Gazi Üniversitesi, Gazi Eğitim Fakültesi, Fizik Eğitimi A.B.D. Prof. Dr. Haşim MUTUŞ İstanbul Üniversitesi, Fen Fakültesi, Fizik Bölümü Prof. Dr. Ömer Asım SAÇLI Bahçeşehir Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi Prof. Dr. Ömür AKYÜZ Yeditepe Üniversitesi, Eğitim Fakültesi Doç. Dr. Salih ATEŞ Abant İzzet Baysal Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Fen Bilgisi Eğitimi A.B.D. Yard. Doç. Dr. Ali ERYILMAZ Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Fizik Eğitimi A.B.D. Dr. Uygar KANLI Gazi Üniversitesi, Gazi Eğitim Fakültesi, Fizik Eğitimi A.B.D. Arş. Gör. Gökhan SERİN Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Fizik Eğitimi A.B.D.

Öğretmenler
Ayşe ARSLAN Uzman Öğretmen Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı Türkkan GÜLYURDU Uzman Öğretmen Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı Mehmet Akif SÜTCÜ Program Geliştirme Uzmanı Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı Seher ULUTAŞ Ölçme-Değerlendirme Uzmanı Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı

İÇİNDEKİLER 1. Sayfa Nu. Fizik Dersi Öğretim Programının Temelleri………………………………. 2

1.1. Fizik Dersi Öğretim Programının Felsefesi ve Vizyonu …………………....... 5 1.2. Fizik Dersi Öğretim Programının Gerekçesi ve İhtiyaç Analizi Çalışmaları..... 8 1.2.1.Fizik Dersi Öğretim Programları Uygulamalarının Tarihsel Gelişimi... 8 1.2.2. TTKB-Ortaöğretim Fizik Dersi Öğretim Programı Hakkında Raporların Değerlendirilmesi…….………………………………….. 10 1.2.3.EARGED Ortaöğretim Fizik Dersi Öğretim Programı İhtiyaç Belirleme Analiz Raporu…………………………………………….. 12 1.2.4. Dünya Ülkelerinde Fizik Dersi Öğretim Programları………………… 16 1.3. Fizik Dersi Öğretim Programının Yapısı…….……………………………….. 18 1.4. Fizik Dersi Öğretim Programının Temel Yaklaşımı…………………………. 19 1.4.1. Programın Öğrenme Yaklaşımı………………………………………. 19 1.4.2. Programın Ölçme ve Değerlendirme Yaklaşımı……………………… 22 2. Fizik Dersi Öğretim Programının Öğrenme Alanları…………………….. 24 2.1. Fizik Dersi Öğretim Programında Beceri Kazanımları................……… 25 2.2. Fizik Dersi Öğretim Programında Bilgi Kazanımları……………...…… 34 3. Fizik Dersi 9. Sınıf Öğretim Programının Ünite Organizasyonu…………. 36 1. Ünite: Fiziğin Doğası………………………………………..……. 39 2. Ünite: Enerji………………………………………………..….………. 44 3. Ünite: Madde ve Özellikleri……………………………………..………64 4. Ünite: Kuvvet ve Hareket……………………………………………… 69 5. Ünite: Elektrik ve Manyetizma………………………………………… 75 6. Ünite: Dalgalar………………………………………………………… 83 Kaynakça………………………………………………………………………….. 89 İletişim Bilgileri……………………………………………..…………………….. 91

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı "Türkiye’nin çocukları, Batı’nın teknolojisinin haraçgüzarı olarak değil, kendi icat ettikleri tekniklerle değerlerimizi yeryüzüne çıkarmalı dünyaya duyurmalıdır." Mustafa Kemal ATATÜRK

1. FİZİK DERSİ ÖĞRETİM PROGRAMININ TEMELLERİ
Günümüzde bilim ve teknolojide yaşanan hızlı gelişmeler dünyamızı sanki küçük bir yerleşim birimi hâline getirmiştir. Bilim ve teknolojideki yeniliklerin birbirini tetiklemesi sayesinde baş döndürücü gelişmeler meydana gelmiştir. Bilim ve teknolojideki bu hızlı değişim günümüz toplumunun ihtiyaç duyduğu nitelikli insan tanımındaki değişimi de beraberinde getirmiştir. Bu değişim nitelikli insan yetiştirmede fizik dersine düşen görevin ve dersin içeriğinin yeniden belirlenmesini zorunlu kılmıştır. Bilişim çağı da denilen günümüzde gelişen teknolojinin etkisiyle büyük bir bilgi patlaması gerçekleşmiş, her yıl katlanarak artan bilginin büyük bir güç olduğu anlaşılmış,ayrıca bilgiye erişim kolaylaşmıştır. Yapılan bir araştırmaya göre 2007 yılı için bir yılda üretilen bilgi büyüklüğünün 10 Exabyte (1 Exabyte 1024 Petabyte, 1 Petabyte=1024 Terabyte, 1
Terabyte=1024 Gigabyte) civarında olduğu tahmin edilmektedir. Bu bilginin büyüklüğünü

göstermek için dünyanın en büyük kütüphanesi ile kıyaslama yapabiliriz: ABD’nin Washington eyaletinde bulunan Kongre Kütüphanesi’nde 128 milyonun üzerinde basılı materyal bulunmaktadır. Bu materyaller yan yana dizilmiş olsa idi 850 km uzunluğa erişecek raflarda saklanması gerekmekteydi. Eğer dijital ortama aktarılmış olsa idi dünyanın en büyük kütüphanesindeki bilgi büyüklüğü yaklaşık 10 Terabyte yer tutacaktı. Bu noktadan hareketle bir yılda üretilen bilgiyi kütüphane gibi basılı materyallerde saklamamız gerekse idi her yıl Kongre Kütüphanesi gibi bir milyon yeni kütüphane kurmamız gerekecekti. Üretilen bilginin her yıl bir önceki yıla göre ortalama %30 arttığı gerçeği de göz önüne alınırsa dünyada üretilen bilginin kütüphane gibi ortamlarda saklanmasının mümkün olamayacağı ortadır. Bu bilgilerin tamamına yakını (~%92) hard diskler gibi manyetik ve optik ortamlarda saklanmaktadır. Dünya nüfusunun yaklaşık 6,5 milyar olduğunu ve her bireyin okur-yazar olduğunu kabul edersek sadece bir günde kişi başına üretilen bilgi miktarı yaklaşık 1,5 Gigabyte olmaktadır. Bu bilgileri zihinde tutmak için her bireyin günde binlerce sayfalık kitabı okuması gerekecekti. Bu durumda dahi her bir birey üretilen bilginin sadece 6,5 milyarda birine sahip olacaktı. Bu çarpıcı gerçekten de anlaşılacağı gibi günümüzde üretilen

2

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı bilgilerin tamamını öğrenciye aktarma olanağı bulunmamaktadır. Önemli olan anahtar kavramları öğrencilere vererek bilgiye ulaşma yollarını öğretmektir. Bilgiye ulaşmak için de İnternet ve bilgisayar gibi teknolojik ürünler kaçınılmaz hâle gelmiştir. Bu nedenle bilişim çağının en önemli gereksinimlerinden olan temel bilgi teknolojilerini ve iletişim becerilerini öğrencilere kazandırmak için bilişim ve iletişim becerilerine özel önem verilmiştir. Bu beceriye sahip öğrenci ihtiyaç duyduğu her konuda teknolojinin tüm olanaklarını kullanmak suretiyle sistematik bir hazırlık evresinden geçerek istediği bilgiye ulaşacak, bu bilgileri en etkin şekilde işleyerek yorumlayacak ve sunacaktır. Diğer taraftan öğrenme ve öğretme alanlarındaki bilimsel çalışmaların bulguları, öğrenme sürecinde her bireyin karşımıza hazır bulunuşluk düzeyinde ve zihninde bir kavramsal yapıya sahip olarak geldiğini göstermektedir. Öğrencinin öğrenme ortamına getirdiği bu kavramsal yapının bireyin öğrenmesine etki eden en önemli faktörlerden biri olduğu bilinmektedir. Ayrıca bu kavramsal yapının bireyin özelliklerinden, deneyimlerinden, çevresinden, öğretmenlerinden ve ders kitaplarından kaynaklanan eksik ve yanlış bilgiler ile kavram yanılgıları içerebildiği tespit edilmiştir. Özellikle kavram yanılgılarının giderilmesinin çok kolay olmadığı ve kavram yanılgıların öğrenmenin önündeki en büyük engellerden biri olduğu olgusu artık çoğu araştırmacı tarafından kabul görmektedir. Fizik dersinde anlamlı bir öğrenme; öğrencilerin ön bilgilerinin geçerliğinin kontrol edildiği, gerçek yaşamda karşılaştıkları bağlamların temel alındığı, öğrencinin her zaman zihinsel, çoğunlukla da fiziksel olarak etkin olduğu ve kavramsal değişmenin sağlandığı öğrenme ortamlarında gerçekleşmelidir. Ayrıca bu öğrenme ortamlarının öğrenciye yeni öğrenilen kavramın pekiştirebilmesi için fırsatlar sunması gerekmektedir. Ölçme ve değerlendirme yapılırken de dönem ortası ve sonunda uygulanan, sadece bilgiyi ve genelde sonucu ölçen geleneksel yaklaşım yerine bir hafta/bir dönem/bir yıl boyunca süren, öğrenmenin bir parçası olarak düşünülen, bilgiyi ölçerken beceriyi de ölçebilen bir yaklaşımın benimsenmesi zorunluluk hâlini almıştır. Ölçme ve değerlendirmedeki amaç sadece not vermek değil; hazır bulunuşluk düzeyini belirlemek, öğrenmenin gerçekleşip gerçekleşmediğini kontrol etmek ve öğrenme zorluklarının sebeplerini teşhis etmek olmalıdır. Bireysel farklılıkların belirginleştiği günümüzde öğrenmeyi ve bilgiye ulaşmayı öğrenmiş, üretken ve yaratıcı bireyler yetiştirmek başlıca hedef hâline gelmiştir. Bütün bu hızlı değişimler toplumsal yaşantımızı da büyük ölçüde değiştirmiş, toplumuzdaki değer

3

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı yargıları, toplumun bireyden ve bireyin toplumdan beklentileri büyük bir ivmeyle değişmeye başlamıştır. Bu değişimler okullardaki derslerin öğretim programlarının da değişimini, çağa uygun bir hâle getirilmesini ve geleceğe yönelik olmasını zorunlu kılmıştır. Gelişmiş ülkelerde öğretim programları ortalama her beş yılda bir günün ihtiyaçları doğrultusunda değiştirilmekte veya geliştirilmektedir. Fakat ülkemizde Ortaöğretim Fizik Dersi Öğretim Programı bilindiği gibi yirmi yılı aşkın bir süredir önemli bir değişikliğe uğramadan uygulanmaktadır. Buna ilave olarak öğrencilerin hangi düzeyde, hangi bilgi ve becerilere sahip olacağı konusunda amaç-hedefler ile kazanımların yer aldığı bir doküman hazırlanmamıştır. Hızlı değişimlere ayak uydurabilecek, esnek ve dinamik bir Fizik Dersi Öğretim Programı hazırlamak kaçınılmaz olmuştur. Hâlen uygulanmakta olan Lise Fizik Dersi Öğretim Programı’nın değerlendirilmesi amacıyla Milli Eğitim Bakanlığı, Eğitimi Araştırma ve Geliştirme Dairesi (EARGED) tarafından hazırlanan ihtiyaç belirleme çalışması ile Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı aracılığıyla illerde kurulmuş çalışma komisyonlarının göndermiş oldukları raporların sonucu, uygulanmakta olan Fizik Dersi Öğretim Programı’nda değişiklik yapılmasının zorunlu olduğu ortaya konulmuştur. Bu gerçekler ışığında ulusal ve evrensel gelişmeler, çağdaş öğrenme, ölçme ve değerlendirme yaklaşımları ile ülkemizde ve Dünya’da fizik dersi öğretim programlaına ilişkin alan taraması yapılarak 2007 yılı Fizik Dersi Öğretim Programı hazırlanmaya başlanmıştır.

4

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı

1.1. Fizik Dersi Öğretim Programı’nın Felsefesi ve Vizyonu
Öncelikle ülkemizde fizik dersi öğretim program geliştirme süreci irdelenmiştir. Bu amaçla cumhuriyet tarihi boyunca (1934-1998) yılları arasında yapılmış olan tüm fizik dersi öğretim programları incelenerek tarihsel gelişim ortaya konmuştur. Bu da fizik öğretim programlarına daha geniş bir çerçeveden bakma olanağı vermiştir. Ülkemizde ve dünyada fizik dersi öğretim programına ilişkin makale taraması yapılarak bilimsel çalışmalarda ortaya konulan ulusal ve evrensel düzeydeki tespit ve öneriler komisyon tarafından incelenmiş, elde edilen sonuçlar ışığında yeni öğretim programı hazırlanmaya çalışılmıştır. 2004 yılında uygulanmaya başlayan ilköğretim birinci kademe (4 ve 5. sınıf) ve 2005 yılında uygulanmaya başlayan ikinci kademe (6, 7 ve 8. sınıf) Fen ve Teknoloji dersi öğretim programları gözden geçirilmiştir. Bu programlarda öğrenilen anahtar kavramlar öğrencilerin ön bilgilerine önemli bir temel oluşturduğundan, fizik dersi öğretim programındaki bilgi kazanımları bu kavramları dikkate alarak işlenmeye başlanacak şekilde tasarlanmıştır. Fen ve Teknoloji dersi öğretim programındaki sarmal yaklaşımın yanı sıra Bilimsel Süreç Becerileri, Fen-Teknoloji-Toplum-Çevre kazanımları, Tutum ve Değerler yeni Fizik Öğretim Programı’na önemli yansımalarda bulunmuştur. Millî Eğitim Bakanlığına bağlı EARGED birimi tarafından fizik dersi için yapılmış olan ihtiyaç analiz çalışması irdelenmiştir. Bu çalışmada yer alan öğretmen, öğrenci ve veli görüşleri yeni öğretim programına önemli katkılar sağlamıştır. Tüm illerde müfettiş ve fizik öğretmenlerinden oluşan komisyonlar tarafından hazırlanan raporlar betimsel istatistik yoluyla irdelenmiştir. Bu raporlarda yer alan yüksek sıklıklı öneriler programın hazırlanması esnasında dikkate alınmıştır. 30 farklı ülkede (İngiltere, İrlanda, Avusturya, Belçika, Bulgaristan, Çekoslovakya, Ekvator, Finlandiya, Yunanistan, Almanya, Macaristan, İtalya, Hollanda, Norveç, Polonya, Portekiz, Güney Afrika, Slovakya, İspanya, İsviçre, ABD, Yeni Zelanda, Avustralya, Singapur, Malezya, Hong Kong, Kore, Japonya, Kanada ve Fransa) uygulanmakta olan fizik öğretim programı farklı kriterler açısından incelenmiştir. Özellikle uluslararası sınavlarda fizik ve fen alanlarında başarılı olan ülkelerin öğretim programlarında ortak olan bilgi ve beceri kazanımları, yaklaşım ve stratejiler ülkemiz gerçekleri de göz önünde bulundurularak programa yansıtılmaya özen gösterilmiştir.

5

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı Fizik Dersi Öğretim Programı’nda sarmal yapı esas alınmıştır. Dört yıllık lise boyunca 9. sınıfta tüm öğrencilerin fizik dersi alması öngörülürken, 10, 11 ve 12. sınıflarda ise sadece uygun alanları seçen öğrenciler fizik dersi alacaklardır. Dolayısı ile 9. sınıf fizik dersi diğer sınıflardan farklı bir yaklaşımla ele alınmıştır. Bu sınıfta tüm bireylerin yaşamları boyunca karşılaşması olası fizik olay ve olgularına ağırlık verilmiştir. Herkes için gerekli olan fizik konuları yaşam bağlantıları kurularak bu sınıfta verilmeye çalışılmıştır. 10, 11 ve 12. sınıflarda ise sarmal bir yaklaşımla ve yine yaşam bağlantısı kurularak gerekli olduğu düşünülen tüm fizik konuları mümkün olduğunca kavramsal düzeyde verilmeye çalışılacaktır. Temelde 2007 Fizik Dersi Öğretim Programı’nın iki katmanı bulunmaktadır: Bilgi ve Beceri Kazanımları. 9. sınıftaki bilgi kazanımlarının yer aldığı üniteler; ‘Fiziğin Doğası’, ‘Enerji’, ‘Madde ve Özellikleri’, ‘Kuvvet ve Hareket’, ‘Elektrik ve Manyetizma’ ile ‘Dalgalar’ isimlerini taşımaktadır. Bu ünitelerde yer alan bilgi kazanımlarının yanı sıra ‘Problem Çözme Becerileri (PÇB)’, ‘Fizik-Teknoloji-Toplum-Çevre (FTTÇ)’ kazanımları, ‘Bilişim ve İletişim Becerileri (BİB)’, ‘Tutum ve Değerler (TD)’ isimli beceri kazanımları da bulunmaktadır. Bu beceri kazanımları yukarıda sıralanan bilgi kazanımlarına çapraz olarak yedirilmiştir. Fizik Dersi Öğretim Programı’nda yaşam temelli yaklaşım (real life context-based) esas alınmıştır. 1600 yılının ortalarında Jan Amos Comennius, öğretime her birey tarafından gerçek yaşamda karşılaşılan ve mümkün olduğunca çok sayıda duyu organımıza hitap eden cisimlerle başlanması gerektiğini vurgulamış ve aradan geçen yaklaşık 400 yıllık sürede yapılmış olan birçok bilimsel çalışmada güncel yaşam bağlantılı öğretimin etkililiği ortaya konulmuş olmasına rağmen, yakın zamana kadar yaşam temelli yaklaşım öğretim programlarına yansıtılmamıştı. Yaşam temelli öğretim yaklaşımı; • İngiltere (the Salters Approach ve SLIP :Supported Learning in Physics Project), • • • • • Almanya, Finlandiya (ROSE: The Relevance of Science Education), İsrail (STEMS: Science, Technology Environment in Modern Society), ABD (ChemCom: American Chemical Society) ve Hollanda (PLON: Dutch Physics Curriculum Development Project)’da

6

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı yapılan büyük proje ve bilimsel çalışmalarda ayrıntıları ile incelenmiş olup öğrencilerin derse karşı ilgi ve motivasyonunu arttırdığı ortaya konmuştur. Yaşam temelli yaklaşımın fizik ve fen öğretim programına yansımasında özellikle Avustralya ve Yeni Zelanda öncülük etmiştir. Yaşam temelli yaklaşım ve Fizik-Teknoloji-Toplum-Çevre kazanımları birbiri ile iç içe geçmiş durumdadır. Her iki yaklaşım da soyut gibi algılanabilen fizik kavramları ile gerçek yaşam arasında bağ kurmaktadır. Yapılan çalışmalar sonucunda Avrupa ülkeleri daha çok yaşam temelli yaklaşıma ağırlık verirken, Amerika’lıların Bilim-Teknoloji-Toplum-Çevre kazanımlarına özel önem verdikleri sonucuna ulaşılmıştır. Bu öğretim programında yaşam temelli yaklaşım ile FTTÇ kazanımları birbirini tamamlayacak şekilde verilmiştir. Fizik dersinde karşılaşılan en büyük sorunların başında bilimsel hatalar ve kavram yanılgıları yer almaktadır. Yeni öğretim programına uygun yazılacak ders kitaplarında bilimsel hata ve kavram yanılgılarının en aza indirgenmesi için önlemler alınmıştır. Bu amaçla gerek ülkemizde gerekse yurt dışında yapılan bilimsel çalışmalar sonucu belirlenen ve yaygın olan kavram yanılgıları öğretim programında belirtilmiştir. Kavram yanılgıları öğrencilerin zihninde kolayca giderilememektedir, kavram yanılgılarının giderilebilmesi öğrencilerin zihinsel ve fiziksel olarak aktif katılımını gerektiren bir süreç gerektirir. Öğrencilerin sahip olabileceği olası kavram yanılgıları için öğretmenler ve kitap yazarları yeni öğretim programında belirgin şekilde uyarılmaktadır. Fizik Dersi Öğretim Programı’nın Vizyonu Fiziğin yaşamın kendisi olduğunu özümsemiş, karşılaşacağı problemleri bilimsel yöntemleri kullanarak çözebilen, Fizik-Teknoloji-Toplum ve Çevre arasındaki etkileşimleri analiz edebilen, kendisi ve çevresi için olumlu tutum ve davranışlar geliştiren, bilişim toplumunun gerektirdiği bilişim okuryazarlığı becerilerine sahip, düşüncelerini yansız olarak ve en etkin şekilde ifade edebilen, kendisi ve çevresi ile barışık, üretken bireyler yetiştirmektir. Fiziği yaşamın her alanında görebilen, fiziği vizyonda bahsedilen becerilerle öğrenen ve becerilerini de fizik bilgisi ile geliştirebilen yaratıcı bireylerin yetiştirilmesi hedeflenmektedir. Bu vizyona ulaşmak için yaşam temelli yaklaşım ile bilgi ve beceri kazanımlarımız Fizik Öğretim Programı’nın misyonunu oluşturmaktadır. Fizik Dersi Öğretim Programı’nın misyonunu ayrıntılı olarak incelemek için “Fizik Dersi Öğretim Programı’nın Öğrenme Alanları” bölümü okunabilir.

7

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı

1.2 .. FİZİK DERSİ ÖĞRETİM PROGRAMI’NIN GEREKÇESİ ve İHTİYAÇ ANALİZİ ÇALIŞMALARI 1.2.1. Fizik Dersi Programları Uygulamalarının Tarihsel Gelişimi
Ülkemizde uygulanan ve uygulanmakta olan fizik dersi öğretim programları incelendiğinde ilk çalışma 1934 yılında yapılmıştır. Takip eden yıllarda sırasıyla 1935, 1938 ve 1940 yıllarında fizik dersi öğretim programları hazırlanmıştır. Ancak bu programlar yalnızca konu başlıklarını içeren bir listedir. 1950’lerden başlayarak Batı ülkelerinde öğretim programlarını çağın gereklerine uygun hâle getirme çalışmaları başlatılmıştır. Bu gelişmeleri Milli Eğitim Bakanlığı da takip etmiş ve 1960’lı yıllarda fen eğitimini geliştirme çalışmaları başlatmıştır. Buradan hareketle çağdaş eğitim felsefesine uygun ve bilimsel yöntemlerle fen eğitiminin yapılmasına ve lise bazındaki fen programlarının uygulanmasına Ankara Fen Lisesi’nin 1964’te açılmasıyla başlanmıştır. Daha sonra 1967-1968 öğretim yılında, benzeri bir programın dokuz lisede pilot uygulamasına geçilmiş ve bu liselerde uygulanan fen programlarının değerlendirilmesi sonucunda, 100 lise ve 89 öğretmen okulunda 1971-1972 öğretim yılında uygulanmıştır. Bu tarihten itibaren yeni fen öğretim programları “modern fen”, eski programlar ise “klasik fen“ diye anılmaya başlanmıştır. Zamanla “modern fen” uygulayan lise, meslek lisesi ve teknik liselerin sayısı 843’e yükseltilmiştir. Bu aşamada “klasik fen” programı uygulayan liselerimizin sayısı ise 1445 idi. 1971-1972 Öğretim yılından 1985-1986 öğretim yılına gelinceye kadar liselerimizde biri “modern fen”, diğeri “klasik fen” olmak üzere iki farklı fen programı (dolayısıyla iki farklı fizik öğretim programı) uygulanmıştır. 1985 yılında bu ayrıma son verilerek tüm liselerimizde 1985-1986 öğretim yılından itibaren tek tip fen öğretim programlarının uygulanmasına geçilmiştir. Talim ve Terbiye Kurulunun 11.9.1985 tarih ve 173 sayılı, Eğitim ve Öğretim Yüksek Kurulunun 26.9.1985 tarih ve 19 sayılı Kararlarıyla lise ve dengi okullarda okutulan klasik ve modern fen dersleri öğretim programlarındaki farkın kaldırılması amacı ile denenip geliştirilmek üzere kabul edilen fizik, kimya ve biyoloji programlarının ise 1985-1986 öğretim yılında orta öğretim kurumlarında uygulanması kararlaştırılmıştır. Talim ve Terbiye Kurulu’nun 01.05.1992 tarih ve 128 sayılı Kararıyla sınıf geçme sistemi kaldırılıp yerine ders geçme ve kredi sistemi getirilmiştir. Bu sistemle birlikte 9. 8

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı sınıflara zorunlu Fen Bilimleri dersi konulmuş, Fizik dersi 1985 programının konuları da Fizik-1, Fizik-2, Fizik-3 adları ile seçmeli alan dersi hâline getirilmiştir. 1992-1993 öğretim yılında kredili sisteme geçilirken lise 1. sınıflar için Fen Bilimleri dersinin içinde yer alacak konular yeniden belirlenmiştir. Sadece bu öğretim programı hedefli ve davranışlı olarak yapılmıştır. Lise 2. sınıfta yer alan “ışık” konusu lise 3. sınıfa kaydırılmıştır. Lise 3.sınıftaki “yarı iletkenler” ve “atom çekirdeği (alfa, beta, gamma ışınları, Rutherford saçılma kanunu, çekirdeğin yapısı)” konuları çıkarılmıştır. Talim ve Terbiye Kurulunun 28.05.1996 tarih 260 sayılı Kararıyla ders geçme ve kredi sistemi de kaldırılıp yerine alan seçmeli sınıf geçme sistemi getirilmiştir. Bu sistemde lise 1 ortak sınıftır, tüm lise 1 öğrencileri aynı dersleri okumaktadır. Ders geçme ve kredili sistemde zorunlu olarak okutulan lise 1. sınıftaki Fen Bilimleri dersi kaldırılıp bu dersin müfredatında yer alan fizik konuları Fizik-1 adı altında programa alınmıştır. 1985 Programı’nda okutulan tüm Fizik konuları da lise 2 ve lise 3’ ün alan sınıflarına dağıtılmıştır. Talim ve Terbiye Kurulunun 07.06.2005 tarih ve 184 sayılı kararı ile ortaöğretimin yeniden yapılandırılması çalışmaları çerçevesinde liseler dört yıla çıkarılmıştır. Bu değişiklikten dolayı uygulanmakta olan lise fizik dersi öğretim programı, içerik açısından hiçbir değişiklik yapılmadan belirli bir mantık çerçevesinde 4 yıla yayılarak yeniden düzenlenmiştir. Talim ve Terbiye Kurulunun 14.07.2005 tarih ve 193 sayılı Kararı ile de uygulamaya konulmuştur. 1992 yılı ve sonrasında yapılan program değişikliklerinin hemen hemen hepsi, lise Fizik dersi 1985 müfredatını esas alan, sadece konuların sınıflara dağılımını değiştiren biçimsel değişikliklerdir. Cumhuriyet tarihi boyunca yapılan hiçbir fizik dersi öğretim programı (Sadece 1992 yılında yapılan Lise 1. sınıf Fen Bilimleri dersindeki fizik konuları hedef ve davranışlar içermektedir.) konu başlıkları listesinden öteye geçememiştir. Günümüzde amaçları, kazanımları, etkinlikleri, teknoloji ile ilişkisi, ölçme ve değerlendirme boyutları tanımlanmış çağdaş bir fizik programı hazırlanmasına ihtiyaç duyulmuştur.

9

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı

1.2.2. TTKB-Ortaöğretim Fizik Dersi Öğretim Programı Hakkında Raporlarının Değerlendirilmesi

Hazırlanacak öğretim programından yararlanacak olanların memnuniyeti yani beklentilerinin ve ihtiyaçlarının karşılanma düzeyi hazırlanmış olan programın kalitesiyle başarısını belirleyecektir. Bu bağlamda yeni ders programının hazırlanma aşamasında 9.-11. sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı ile ilgili olarak 24 Ekim 2003 tarih ve 11570 sayılı TTK Başkanlığının emirleri ile ülkemiz genelinde illerde oluşturulan komisyonlardan, kamu kuruluşları ile sivil toplum örgütlerinden raporlar gelmiştir. 78 il ile resmi ve sivil 10 kuruluştan gelen ve açık uçlu olan bu raporlar incelenmiş, ön plana çıkan vurgular “ilave edilmesi istenen konular, çıkarılması istenen konular, hafifletilmesi istenen konular, yer değiştirilmesi istenen konular, ders saatinin yeterliliği” vb. kriterler ışığında değerlendirilmiştir. Elde edilen veriler çalışmalarımızda kullanılmış olup özeti yüzdelikler ile beraber maddeler hâlinde aşağıda sunulmuştur. (Bu veriler, çalışmanın yapıldığı 2004 yılına ait olması nedeniyle üç yıl olan lise fizik öğretim programı ile ilgilidir. 2006-2007 öğretim yılında dört yıla çıkarılan programdaki konu dağılımlarını kapsamamaktadır.) İlave edilmesi istenen konular:
• Lise-1. sınıfa “Sıvıların basıncı ve kaldırma kuvveti” eklenmeli (%65,9) • Lise-2. sınıf “Kuvvet” konusunun sonuna “Basit Makineler” eklenmeli (%26,1) • Lise-1. sınıfa “Hareket” ile “Elektrik Akımı” eklenmeli (%12,5) • Lise-1. sınıfa “Vektörler” ve “Kuvvet” konuları konulmalı (%11,4)

Çıkarılması istenen konular
• Lise-3. sınıftaki “Işık Teorileri”, “Atom Teorisi ve Yüklerin Elektrik Alanda Hareketi” programdan çıkarılmalı (%21,6) • Lise-2. sınıftaki “Alternatif Akım ve Elektromanyetik İndüksiyon” konuları çıkarılmalı (%9) • Lise-1. sınıflarda deney sayısı azaltılmalı (%6,8)

Yer değiştirilmesi istenen konular
• • “Madde ve Elektrik” konusu Lise-1. sınıftan çıkarılıp Lise-2. sınıfa konulmalı (%30,7) “Manyetizma” ve “Elektromanyetik İndüksiyon” konuları Lise-2. sınıf programından çıkarılıp Lise-3. sınıf programına konulmalı (%20,5)

10

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı
• Lise-2. sınıfta “Enerji, İş ve Güç” konusu, “Yeryüzünde Hareket” ile “İmpuls ve Momentum” konularından önce verilmeli (%14,8)

Ders saatinin yeterliliği
• • • • • • Lise-1. sınıfın haftalık ders saati artırılmalı (%60,2) Lise-2. sınıf programı hafifletilmeli (%38,6) Lise-2. sınıf haftalık ders saati artırılmalı (%23,9)

Sınav sistemi ile uyumluluk
Lise-3. sınıf ÖSS’ye uyumlu olmalı (%42) Lise-2. sınıf konuları ÖSS’ye uyumlu olmalı (%18,2) Fizik ve matematik dersi konuları birbiriyle uyumlu ve eş zamanlı olmalı (%28,4)

11

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı

1.2.3. EARGED Ortaöğretim Kurumları Fizik Programı İhtiyaç Belirleme Analiz Raporu
Millî Eğitim Bakanlığı, Eğitimi Araştırma ve Geliştirme Dairesi (EARGED) Başkanlığı’nın 25.09.1996 tarih ve 10791 sayılı Bakan Onayı ile “Fizik Öğretim Programı’nı Geliştirme Komisyonu” kurulmuştur. Komisyon çalışmasının başlangıç aşamasındaki en önemli boyutunu “ihtiyaç belirleme” araştırması oluşturmaktadır. İhtiyaç belirleme çalışmalarına, Ankara’da belirlenen bazı okulların öğretmenlerine anket uygulanması ve zümre öğretmenlerinin belirlediği görüş ve önerilerin değerlendirilmesi ile başlanmıştır. Türkiye’nin 7 coğrafi bölgesinden ikişer il, bu illerde belirlenen liselerdeki öğretmen, öğrenci ve velilere anket uygulaması yapılmıştır. Bu çalışmalarda 342 öğretmen, 7541 öğrenci, 1500 öğrenci velisine ulaşılmıştır. Kapsam alanı içinde MEB’e bağlı 61 lise yer almıştır. Anket çalışmasının yanında altı farklı kurumun da görüş ve önerileri alınmıştır. İkinci, üçüncü ve dördüncü maddeler anket uygulaması olup frekansı yaklaşık %40 ve üzeri olan görüşlere yer verilmiştir. 1) Ankara il merkezinde çalışan fizik öğretmenlerinin “zümre kararlarıyla” belirledikleri görüş ve öneriler
• Öğrenciler deney yapmaya isteklidir. • Laboratuvar ve malzeme eksikliği vardır. • Konu sıralaması uygun değildir. • 10 ve 11. sınıflarda konu sayısı çok fazla olup müfredat yoğundur. • Deneyler kolay yapılabilir, günlük yaşama uygulanabilir olmalıdır. • Deney ve öğretmen kılavuzu hazırlanmalıdır.

2) Öğretmen anketine göre görüş ve öneriler
• Öğretmenlerin %77’si programdaki tüm konuların ele alınıp işlenişleriyle öğretmen

kılavuzunda verilmesini istemektedirler.
• Öğretmenlerin %54’ü öğretmen kılavuzunda ölçme ve değerlendirme çalışmasına ünite

ve konu sonunda yer verilmesini istemektedirler.
• Öğretmenlerin %52’i, fizik derslerinin laboratuarlarda, deneylerle işlenmemesinin en

önemli nedeni olarak mekân ve araç-gereç yetersizliğini belirtmişlerdir.

12

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı
• Öğretmenlerin % 58’i tüm deneylerin yapılış ve sonuçlarının verilmesini istemektedir. • Öğretmenlerin % 75’i öğrencilerin 9. sınıfta fizik dersinin işlenişi sırasında matematik

işlemlerinde yeterli seviyede olmadıklarını belirtmiştir.
• Öğretmenlerin % 54’ü öğrencilerin 10. sınıfta fizik dersinin işlenişinde matematik

işlemlerinde yetersiz olduğunu belirtmiştir.
• Öğretmenlerin % 64’üne göre öğrenciler fizik dersinde, sembolleri, birimleri, grafik,

şekil çizimi ve yorumlanması, ayrıca bağıntı kullanımı ve problem çözümünü yapmakta güçlük çekmektedir.
• Öğretmenlerin % 44’ü konuların günlük yaşamla ilişki kurularak işlenmediği ve

öğrenilmekte güçlük çekildiği için öğrencilerin fen alanına yönelmediklerini belirtmişlerdir.
• Öğretmenlerin % 70’i lise fizik derslerinin haftalık ders saatini yetersiz bulmaktadır.

3) Öğrencilere göre fizik dersi öğretim programı ile ilgili ihtiyaçlar
• Hiçbir konuda deney yapılmadığını belirten öğrencilerin oranı %41’dir. Deneylerden

yeteri kadar yararlanamama nedeni olarak, deneylerin öğretmen tarafından yapılmasını belirtmişlerdir.
• Fizik dersini sevenlerin oranı % 49’dur. Fizik dersini sevenler, sevme nedeni olarak;

konuları ilgi çekici, günlük yaşamla bağlantılı, öğrencinin seçeceği mesleğe katkısı olduğunda ve konuları deney yaparak öğrendiklerinde sevdiklerini ifade etmişlerdir. 4) Velilerin fizik dersi öğretim programı ile ilgili görüş ve önerileri
• Velilerin % 53’ü fizik dersinin gözlem ve deneyle yapılmasını istemişlerdir. • Velilerin % 49’u çocuğunun fizik dersine karşı az ilgili olduğunu ifade etmişlerdir. • Velilerin

%47’si

çocuğunun

tabiat

olaylarını

yeteri

kadar

açıklayabildiğini

belirtmişlerdir.
• Velilerin %55’i çocuğunun çevresindeki araç-gereçlerin yapısı ve çalışma prensipleri ile

kısmen açıklama yapabildiğini belirtmişlerdir.

13

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı

5) MEB Teftiş Kurulunun görüş ve önerileri
• Ders konularının listesinin hazırlanması, bundan bazılarının çıkarılması veya buna bazı

konuların eklenmesi ile konu listesine göre hazırlanmış ders kitaplarının izlenmesi şeklindeki program anlayışı terk edilmelidir.
• Fizik ders programı, ilköğretim Fen Bilgisi dersi programına ve yükseköğretim

kurumlarındaki programlara dayandığı için ilköğretim ve yükseköğretim kurumlarıyla işbirliği yapılmalıdır. 6) Ortaöğretim Genel Müdürlüğünün görüş ve önerileri
• Öğrenciler,

öğrendikleri

temel

bilgi

ve

becerilerle

“bilimsel

projeler”

geliştirebilmelidirler.
• Bilim ve teknoloji arasındaki ilişki açıklanarak bilim ve teknolojinin insan hayatındaki

yeri ve önemi kavratılmalıdır.
• Öncelikle

yurdun

enerji

ve

zenginlik

kaynaklarını

tanıtmak

ve

bunların

değerlendirilmesinde kendilerinin de sorumluluklarının olduğu hissettirilmelidir.
• Fizik olaylarını derinliğine incelemek için öğrencilere zemin hazırlanmalıdır. • Atom teorisi ve lazer gibi konular üzerinde ayrıntılı bilgiler verilmelidir.

7) Ticaret ve Turizm Öğretimi Genel Müdürlüğünün görüş ve önerileri
• 9. sınıfta deneye dayalı, günlük hayatla bağdaşır ve ilgi oluşturacak konular olmalıdır. • Matematik ve fizik ders konuları birbiriyle uyumlu olmalıdır.

8) Kız Teknik Öğretimi Genel Müdürlüğünün görüş ve önerileri
• Temel amaç fiziğin çok yaygın olan uygulamalarını daha iyi anlamalarına imkan

sağlayacak temel kavramları ve konuları öğretmek, fizik olayları üzerinde bizzat inceleme, gözlem ve deney yaptırmak olmalıdır.
• Normal liseler ile meslek liselerinde işlenen fizik konuları birbirinden farklı olmalıdır. • Meslek lisesinden mezun bir öğrenci bir muhasebeci veya bir terzi olabildiği gibi

bilimsel olaylardan haberdar, aydın ve teknoloji çağını yaşayan bir insan olabilmelidir. Bu nedenle öğrenciyi bu ders benim işime yaramaz mantığına sevk etmemek için öğrencilerin ilgisini çekecek konular okutulmalıdır.

14

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı 9) İl Milli Eğitim Müdürlüklerinin görüş ve önerileri
• Halen uygulanmakta olan programın davranışları öğrencileri ezbere itmektedir. • Grup çalışmalarına önem verilmelidir.

10) Özel okulların görüş ve önerileri
• Öğrenciler, doğadaki olayların “neden-sonuç” ilişkisini inceleyebilmelidir. • Öğrencilere genel fizik kültürü verilmelidir. • Fizik dersi öğretim programı içine astronomi ve yer bilimleri gibi üniteler eklenmelidir. • Fizik

eğitiminde

genel

ilke

öğrencilerin

araştırma,

soru

sorma,

sorgulama

alışkanlıklarının kazandırılması şeklinde olmalı, öğrenciye bilgiler matematiksel formüllerden ziyade fiziksel özü tartışılacak şekilde günlük yaşamla bağlantılı olarak verilmelidir.
• Diğer ülkelerin programları incelenmeli ve yeni gelişmeler her yıl eklenerek ders

programlarında yer almalıdır.
• Günlük yaşamda kullanılan teknolojik araçların iyi anlaşılması için mekanik aksamları

tanıtılmalıdır.
• Fiziğin tarihçesi ve felsefesi verilmelidir. Kitaplara bilim adamlarının yaşamları, önemli

güncel konular yerleştirilmelidir.

15

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı 1.2.4. Dünya Ülkelerinde Fizik Dersi Öğretim Programları Ulusal boyutta ihtiyaç analiz çalışması; EARGED tarafından yapılan ulusal ölçekli ihtiyaç belirleme çalışması, TTKB tarafından illerde oluşturulan komisyonlardan ve resmisivil kuruluşlardan alınan raporlar ve ulusal boyutta yapılan literatür taramasını içermektedir. Uluslararası boyutta ihtiyaç analiz çalışması ise; uluslararası boyutta yapılan literatür taraması ile farklı ülkelerin uygulamakta olduğu fizik öğretim programlarını kapsamaktadır. Farklı ülkelerin uygulamakta oldukları fizik öğretim programları incelendiğinde 30 farklı ülkenin (İngiltere, İrlanda, ABD, Kanada, Avustralya, Yeni Zelanda, Singapur, Hong Kong, Malezya, Belçika, Bulgaristan, Çek Cumhuriyeti, İspanya, Hollanda, Finlandiya, Slovakya, Avusturya, Ekvator, Macaristan, Güney Afrika, Norveç, Almanya, Yunanistan, Polonya, İtalya, Portekiz, İsviçre, Japonya, Kore ve Fransa) programına ulaşılmıştır. Bu ülkelerin bir kısmının öğretim programına İngilizce olarak doğrudan ulaşılmış, bazı ülkelerin fizik öğretim programı ile ilgili açıklama ya da tanıtım yazıları incelenmiştir. Fizik öğretim programını ayrıntıları ile incelediğimiz bazı ülkelerin fizik dersini uygulama ile ilgili ortak özellikleri tablo hâlinde verilmiştir. 1995 yılından beri Kanada, Avustralya, İrlanda ve Almanya’nın birçok eyaletinde öğretim programları yenilenirken, Malezya’da ise hâlen devam etmekte olan köklü bir reform hareketi göze çarpmaktadır. 17. sayfadaki tabloda bu değişimleri yaşayan ülkelerin yanı sıra dünyanın farklı coğrafi bölgelerinden (ABD, Kore vb.); TIMMS ya da PISA sınavlarında son yıllarda yüksek performans gösteren ülkelerin (Singapur gibi) ulaşılabilen ölçüde fizik öğretim programları çeşitli kriterler açısından değerlendirilmiştir. Tablonun sonunda ise programlarda dikkat çeken bazı önemli yanlar vurgulanmıştır. Tablodaki veriler ülkelerin programla ilgili dokümanlarında ve İnternet sayfalarında yer alan bilgilere ulaşabildiği ölçüde hazırlanmıştır.

16

İncelenen Kriterler

Ülke Düzey 9. sınıf 10. sınıf 11. sınıf 12. sınıf 9. sınıf

İrlanda

Avustralya

ABD Fiziksel Bilimler Dersi adı altında 9. sınıfta Fizik dersi konularını okumaya başlıyorlar. Fen (Fiziksel Bilimler, Yeryüzü Bilimi, Yaşam Bilimi) X X 4 4 3 3 X

Kore

Singapur X (14 yaş)

Hong Kong

Yeni Zelanda

Malezya 15 yaş

Öğrenciler fizik dersini almaya ne zaman başlıyor?

X X

X X

X X X X X 4/192 4/192 3/102 3/102 X

X X

Seçmeli fizik dersi ne zaman başlıyor?

Haftalık/yıllık ders saati sayısı

10. sınıf 11. sınıf 12. sınıf 9. sınıf 10. sınıf 11. sınıf 12. sınıf Var Kısmen Yok

X X

X X

X X 4/? 4/?

6 /120 6 /120 X X X X

X

Sarmal Yaklaşım

X Temel ve genişletilmiş olmak üzere iki bileşenden oluşuyor.

Var Herkes için fen/isteyen öğrenciler için fen ayrımı Yok

X

X

X

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı

1.3 . FİZİK DERSİ ÖĞRETİM PROGRAMI’NIN TEMEL YAPISI
Bu başlık altında; programı geliştirirken temel alınan kavram, görüş ve yaklaşımlardan bahsedilecektir. Program, öğrencilerin hepsinin eğitilebileceğini yani eğitilemeyecek öğrencinin olmadığını varsayar. Öğrenciyi öğrenmekten zevk alan, bazen sahip olduğu becerileri ile bilgilere erişebilirken bazen de sahip olduğu bilgiler ile becerilerini geliştirebilen, meraklı, yaratıcı ve kritik düşünebilen, öğreniminden en fazla kendisini sorumlu tutan bir birey olarak tanımlar. Fizik konularının, bilim ve teknolojinin en temel konularından biri olduğunu ve fizik dersini, fen ve teknoloji dersinin bir devamı olarak görür. Fizik alanının içeriği kadar becerilerin de önemli olduğunu vurgulamak için öğrenme alanları, bilgi ve beceri kazanımları olarak ayrılır ve bunlar birbirinin içerisine çapraz olarak yedirilir. Program sarmal bir yapıya sahiptir. Bu nedenle her bilgi kazanımı 9. sınıftan itibaren üst sınıflara doğru gidildikçe basitten karmaşığa, kolaydan zora, somuttan soyuta, yakından uzağa, genişletilerek ve derinleştirilerek verilmiştir. Öğrenmenin doğal ortamlarda ve ihtiyaç olduğunda daha kolay, anlamlı ve kalıcı olarak gerçekleşeceğini varsayar. Bundan dolayı klasik yaklaşımla fizik kavram ve kanunlarını öğrendikten sonra bunlara yaşamından örnekler aramak yerine direkt yaşamdaki olaylardan başlayıp fizik kavram ve kanunlarını öğrenmeyi ihtiyaç hâline getirir. Yani yaşam temelli bir yaklaşımı benimser. Bu yaklaşım fizik programının en temel anlayışıdır. Öğrenme yöntem ve yaklaşımlarından herhangi birini merkeze almaz. Hepsinin içerik, öğrenci, zaman ve olanaklara göre kullanılabileceğini varsayar. Anlamlı ve kalıcı öğrenmenin olması için öğrencinin zihinsel ve fiziksel olarak aktif olması, hızlı geri bildirimlerin önemini ve kavramsal gelişimi amaçlayan yaklaşımların kullanılması gerektiğini vurgular. Ölçme ve değerlendirmenin öğrenme sürecinin ayrılmaz bir parçası olduğunu bilir. Dolayısıyla otantik ölçümlerin yaygın olarak kullanılmasına çalışır. Ölçme ve değerlendirmenin yalnızca not verme amaçlı değil; aynı zamanda gruplama, tanılama ve dönüt verme amaçlı yapılması gerektiğini vurgular. Sınıflarımızda özel becerili ve özel ihtiyacı olan öğrencilerin de bulunabileceğini varsayıp öğrencilerin sıkılmaması ve dersten kopmaması için denge gözetilmiştir. Bu

18

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı öğrencilerin sınıfın bir parçası olarak öğrenimlerine devam etmelerinin hem kendilerinin hem de sınıfın genel başarısı için önemlidir. Bilgi kazanımlarına beceri kazanımları çapraz olarak yedirilerek öğrencilerin bilgiyi edinmeden önceki deneyim eksikliklerinin beceri kazanımları ile giderilmesi hedeflenmektedir. Bu yolla cinsiyetleri ve sosyo-ekonomik seviyeleri farklı olan öğrencilerin fizik başarılarındaki farkın ortadan kaldırılması beklenmektedir. Eğitimde kullanılan dilin ve teknoloji kullanımının önemine vurgu yapmak için bilişim ve iletişim beceri kazanımları oluşturulmuştur. Bu becerilerin gelişmesi sağlanırken aynı zamanda da bu beceriler ile fizik öğrenimi zenginleştirilmiştir.

1.4.

FİZİK DERSİ ÖĞRETİM PROGRAMININ TEMEL YAKLAŞIMI

1.4.1. Programın Öğrenme Yaklaşımı
Son yıllarda öğretim programlarında yapılan değişikliklerin ve yenilik hareketlerinin en önemli gerekçelerinden birisi de öğrenme ve öğretme süreçlerinde teknolojik ve bilimsel gelişmelere dayalı anlayış değişiklikleridir. Bireylerin öğrenmesi ile ilgili alanlarda yapılan araştırmaların sonuçları, anlamlı ve verimli öğrenme süreçleri hakkındaki bilimsel görüşlerin değişmesini sağlamıştır. Bu değişim, öğrenme kavramına yüklenen anlamın da değişmesine yol açmıştır. Öğrenmeyi öğrencilerin disiplinli talim ve uygulamaları sonucunda elde edilen fayda olarak görme anlayışından; öğrenmeyi zihinsel bir süreç olarak algılayan, anlama ve bilgileri değişik alanlara uygulayabilmenin önem kazandığı bir anlayışa geçilmiştir. Bu anlayış değişikliğine rağmen öğrenme teorileri bireyin nasıl öğrendiği sorusuna tam olarak cevap bulabilmiş değildirler. Fakat Gelişim Psikolojisi, Nöroloji, Bilişsel Psikoloji ve Fen Bilimleri Eğitimi alanlarındaki bilimsel çalışmaların bulguları, bazı alanların örneğin Tarih, Matematik ve Fen Bilimlerinin öğrencilere nasıl daha verimli bir şekilde öğretilebileceği konusunda ipuçları vermektedir. Öğrenmenin pasif bir süreç olmadığı ve bireyin öğrenme ortamına getirdiği ön bilgi düzeyinin zihinsel bir süreç olan öğrenme üzerindeki en önemli faktörlerden biri olduğu anlaşılmıştır. Ayrıca öğrenme bireye özgü bir süreç olmakla birlikte her bireyin bilişsel, duyuşsal ve fiziksel olarak etkin katılımını gerektirmektedir. Bireyin çevresi ile etkileşimi ve aktif katılımı

19

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı sonucunda sosyal olarak oluşturduğu bilginin benzer durumlarda uygulaması ve kullanması öğrenmeyi pekiştirmektedir. Hangi alanların nasıl daha verimli bir şekilde öğretilebileceği birçok faktöre bağlı olmakla birlikte; öğretilecek alanın doğası, öğrencilerin hazır bulunuşluk düzeyi, kullanılacak öğretim yöntemleri ve öğretmen yeterlikleri bu süreci çok yakından etkilemektedir. Genel olarak fen bilimleri özel olarak fizik dersinin verimli bir şekilde nasıl öğretilebileceği konusu son yıllarda en çok araştırılan konulardan biridir. Bu konudaki çalışmaların bulguları yeni Fizik Dersi Öğretim Programı’nın öğrenme ve öğretme yaklaşımının belirlenmesinde esas teşkil etmektedir. Fizik dersi öğretilirken ve öğrenilirken ilk olarak öğrenmenin pasif bir süreç olmadığının, öğrenme ve öğretme ortamına bireylerin boş zihinlerle gelmediğinin, bilginin öğretmenden öğrenciye doğrudan olduğu gibi aktarılmadığının bilinmesi ve kabul edilmesi gerekmektedir. Öğrenme sürecinde karşımızdaki her bireyin zihninde bir kavramsal yapıya sahip olduğu ve bu kavramsal yapının bireyin kendisinden, çevreden, öğretmenden ve ders kitaplarından kaynaklanan eksik ya da yanlış bilgiler veya kavram yanılgılarına sahip olabileceği bilinmektedir. Özellikle kavram yanılgılarının giderilmesinin çok kolay olmadığı ve kavram yanılgılarının öğrenmenin önündeki en büyük engellerden biri olabileceği bilgisi fizik dersinin öğretilmesi ve öğrenilmesi sürecinde dikkate alınması gereken en önemli unsurdur. Fizik dersinde öğrenme; öğrencilerin ön bilgilerinin geçerliğini kontrol edebileceği, gerçek yaşamda karşılaştıkları bağlamların temel alındığı ve öğrencinin etkin olarak katılabileceği etkinliklerden oluşan öğrenme ortamlarında gerçekleştirilmelidir. Ayrıca bu öğrenme ortamlarının öğrenciye yeni öğrenilen kavramı pekiştirebilmesi için fırsatlar sunması gerekmektedir. Bu bağlamda öğrencilerin Fizik Dersi Öğretim Programı’nda belirlenmiş olan kazanımları anlamlı bir şekilde yapılandırmaları ve bu kazanımları gerekli ortamlarda kullanabilmelerini sağlayacak en uygun öğretim yöntem veya yöntemlerini seçmek çok önemlidir. Bir konuda ne öğretileceği, nasıl öğretileceği ve nasıl ölçülüp değerlendirileceği birlikte düşünülmesi gereken konulardır. Fizik dersinde neyin öğretileceği öğretim programının bilgi ve beceri kazanımlarında belirtilmiştir. Bunların nasıl öğretilmesi gerektiği ise bu bölümde, nasıl ölçülüp değerlendirilmesi gerektiği ise bir sonraki bölümde tartışılacaktır.

20

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı Öğretim Yöntemleri Değişik öğrenme teorilerinin ana hatlarını temel alarak geliştirilen birçok öğretim yöntemi bulunmaktadır. Genel olarak öğrenci ve öğretmen merkezli olarak sınıflandırılabilecek bu yöntemlerin her birinin olumlu ve olumsuz yanları bulunmaktadır. Bu yöntemlerin içerisinde bir konunun en verimli şekilde hangi öğretim yönteminin kullanılarak öğretilebileceği, dersin ve konunun doğasına, öğrencilerin hazır bulunuşluk düzeyine, öğretmen yeterliliklerine ve ortamın fiziksel şartlarına bağlıdır. Öğrenme, öğretme ve fen bilimleri eğitimi alanlarındaki araştırmaların yanında fiziğin ve fizik konularının doğası bu dersin öğretiminde bazı yöntemlerin kullanımını ön plana çıkarmaktadır. Bu yöntemler öğrenme ve öğretme konusunda yukarıda belirtilen yaklaşımları dikkate alan, bireysel farklılıkları ön plana çıkaran, laboratuvar ve sınıf etkinliklerinde grup çalışmalarına yer veren yöntemlerdir. Bilimsel araştırma sürecinde izlenen basamakları dikkate alarak geliştirilen sorgulama ve araştırmaya dayalı öğretim yöntemleri (buluş, keşif ve sorgulayıcı araştırma yöntemi) ve kavramsal değişimi temel alan öğretim yöntemleri (kavramsal değişim metinleri, analojiler, 5E ve 7E) diğerlerine göre biraz daha öne çıkan öğretim yöntemlerdir. Bu yöntemlerin diğerlerine göre biraz daha fazla kullanılması fizik dersine ait kazanımların daha iyi öğrenilmesine, öğrencilerin daha düzenli kavramsal yapılara ve becerilere sahip olmasına neden olacaktır. Öğretmenlerden Beklenenler Fizik dersi öğretim programının öğrenme ve öğretme yaklaşımında öğretmen yeterliliklerinin önemli bir yeri vardır. Yeni anlayışla fizik öğretmenlerinin pedagojik formasyon bilgisine sahip olmasının yanında pedagojik alan bilgisine sahip olması da gerekmektedir. Araştırmalar bir konuda uzman olmakla o konunun birisine öğretilmesinde yardımcı olmanın ayrı ayrı şeyler olduğunu ortaya koymaktadır. Pedagojik alan bilgisi bir alanın diğer insanlara nasıl öğretilmesi gerektiği konusundaki bilgidir. Bu genel öğretim yöntemleri konusundaki bilgiden farklıdır. Pedagojik alan bilgisine sahip fizik öğretmeni bireylerin farklı motivasyon, öğrenme ve bilişsel stillere sahip olabileceklerini göz önünde bulundurmalıdır. Anlamlı öğrenmenin gerçekleşebileceği ve öğrencilerin öğrenilecek konu ile ilgili ön bilgi veya hazır bulunuşluk düzeylerini ortaya çıkarmalarını sağlayacak ortamlar oluşturmalıdır. Ayrıca öğretmenler konunun doğasını, öğrencilerin hazır bulunuşluk düzeyleri ve özelliklerini dikkate alarak en verimli öğretim yöntemini seçmeli ve öğrencilerin yeni kavramlarını farklı durumlara uygulamalarına fırsat vermelidir.

21

9. Sınıf Üniteler

Kitap Yazarlarından Beklenenler Ders kitabı yazarlarının öncelikle yapması gereken programı ayrıntıları ile inceleyip değerlendirmek, eğitim–öğretim ve ölçme-değerlendirme felsefesini tüm bileşenleri ile kavramaktır. Yeni yazılacak ders kitapları, bu programın eğitim-öğretim ve ölçme-değerlendirme felsefesini her boyutu ve bileşeni ile mutlaka yansıtmalıdır. Her ünitenin giriş kısmında öğrencilerin 9. sınıfa gelinceye kadar fen ve teknoloji dersinde konu ile ilgili olarak neler öğrendikleri, ünitenin amacı, öğrenilecek bilimsel kavramlar ve bu kavramları vermek için önerilen yaşam temelli konular programda açıkça belirtilmiştir. Üniteler işlenirken konuların ve etkinliklerin yaşam temelli bir bağlam üzerinden verilmesi hayati öneme sahiptir. Bu yaşam temelli yaklaşım programın odağını oluşturmaktadır. Tüm kazanımlar kitapta anlatılırken mutlaka yaşam temelli bir bağlamdan yola çıkılmalıdır. Program esnek bir yapıya sahip olduğundan, bu yaşam bağlantıları programda listelenen bağlamlar içinden seçilebileceği gibi farklı bağlamlar da seçilebilir. kazanımları tam olarak kapsamalıdır. Fizik Dersi Öğretim Programı sarmal bir yapıya sahiptir. Bu nedenle fizik konuları üst sınıflara doğru gidildikçe basitten karmaşığa, kolaydan zora, somuttan soyuta, yakından uzağa, genişletilerek ve derinleştirilerek ilerleyeceğinden; programdaki açıklamalar sütununda belirtilen sınırlılıklara mutlaka uyulmalıdır. Kazanımlarla ilgili olası kavram yanılgılarına açıklamalar sütununda yer verilmiştir. Ders kitaplarında bu kavram yanılgılarını gidermek için konu anlatımlarında ve etkinliklerde gerekli önlemler mutlaka alınmalıdır. Bunun yanında ders kitaplarının öğrencilerde bilimsel hata ve kavram yanılgılarına neden olmaması için özen gösterilmelidir. Ancak, programda kazanımların bağlamlardan yola çıkılarak kazandırılması esastır ve seçilecek bağlamlar ilgili

1.4.2. Programın Ölçme ve Değerlendirme Yaklaşımı
Öğrenme sürecinde olduğu gibi ölçme ve değerlendirme sürecinde de kullanılmak için birçok teknik bulunmaktadır. Bu tekniklerin her birinin olumlu yönleri ve sınırlılıkları vardır. Öğrenme ve öğretme sürecinde en uygun ölçme tekniğinin hangisi olduğuna karar vermek ölçmenin ne amaçla yapılacağına, dersin ve konunun doğasına, ne öğretileceğine ve nasıl öğretileceğine bağlı olarak değişmektedir. Fizik Dersi Öğretim Programı’nın ölçme ve

22

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı değerlendirme yaklaşımı; ölçme ve değerlendirme yapılırken dönem ortası ve sonunda uygulanan, sadece bilgiyi ve sonucu ölçen bir yaklaşımdan ziyade bir süreci ölçen, öğrenmenin bir parçası olarak düşünülen, bilgiyi ölçerken beceriyi de ölçebilen tekniklerin yoğun kullanılmasını gerektiren bir yaklaşımdır. Bu bağlamda not verme dışında ölçme ve değerlendirme üç amaçla yapılmalıdır. Bunlardan ilki ön bilgileri belirleme, planlama, gruplama ve rehberlik amacıyla yapılan tanıma amaçlı ölçme ve değerlendirmedir. Burada amaç öğrencilerin bu derste başarılı olması için gerekli bilgi ve beceriler niteliğindeki ön koşullara sahip olup olmadıklarını belirlemektir. İkincisi öğrenme sürecinde düşünmeyi ve öğrenmeyi izleme amaçlı bilgilendirici ölçme ve değerlendirmedir. Buradaki amaç eksikliklerin yeni konu ya da üniteye geçmeden önce giderilmesidir. Son olarak da öğrencinin öğrenme zorluklarını teşhis etmek için yapılan tanılayıcı ölçme ve değerlendirmedir. Bu ölçme ve değerlendirmeler mümkün olduğunca otantik ortamlarda (öğrenirken) ve performansa dayalı olarak gerçekleştirilmelidir. Ölçme ve değerlendirme tekniklerinin seçimi konusunda da öğrenilecek konunun yapısı, öğrenme ve öğretme sürecinde kullanılan yöntemin özellikleri, ölçme ve değerlendirmenin yapılış amacı bazı teknikleri diğerlerine göre biraz daha ön plana çıkarmaktadır. Ölçme ve değerlendirme farklı amaçlar için yapılırken bilgiyi ölçmek, beceriyi ölçmek için farklı, hem bilgiyi hem beceriyi aynı anda ölçmek için de farklı teknikler kullanılabilir. Genel olarak seçme (doğru-yanlış, çoktan seçmeli, eşleştirme...) ve tamamlama (boşluk doldurma, açık uçlu sorular...) tipi olarak iki grupta toplanabilen tekniklerin uygun amaç için uygun olanını seçebilme ve uygulayabilme konusunda öğretmenler karar verebilmelidir. Ayrıca öğrenmede bireysel farklılıkları dikkate alan, bireyin kendine has özelliklerini ortaya çıkararak ön bilgiler ile yeni bilgileri kendine özgü biçimde yapılandırıldığı kabul edilmektedir. Bu nedenle öğretim yöntemlerinin çeşitlendirilmesinin gerekliliğine inanarak ölçme ve değerlendirme sürecinde de öğrencilere bilgi, beceri ve tutumlarını sergileyebilecekleri çoklu ölçme ve değerlendirme fırsatlarının sunulması Fizik Dersi Öğretim Programı’nın ölçme ve değerlendirme yaklaşımını yansıtmaktadır.

23

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı

2. FİZİK ÖĞRETİM PROGRAMI’NIN ÖĞRENME ALANLARI
2007 Fizik 9. Sınıf Öğretim Programı’nın temel yapısı aşağıdaki modelde gösterilmiştir. Bu modelde; öğrenci, beceri kazanımları ve bilgi kazanımları, sırası ile ağaç, kök ve meyve ile temsil edilmektedir. Bilgi ve beceri kazanımlarının dönüşümlü olarak birbirini desteklediğini göstermek için ise su damlası kullanılmıştır.

Şekil 1: 2007 Fizik 9. Sınıf Öğretim Programı’nın Temel Yapısı

24

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı

2.1. Fizik Dersi Öğretim Programı’nda Beceri Kazanımları
Programda, beceriler de içeriğin bir parçası olup Fen ve Teknoloji programında olduğu gibi kazanımların yanına kodlanmıştır. Farklı öğretim programlarındaki beceriler, farklı başlıklar altında verilmektedir. Bu programda ise beceriler aşağıdaki dört alanda toplanmıştır. • Problem Çözme Becerileri: PÇB • Fizik-Toplum-Teknoloji-Çevre: FTTÇ • Bilişim ve İletişim Becerileri: BİB • Tutum ve Değerler: TD Ayrıntıları aşağıda listelenen kazanımlar ünitelerdeki ilgili kazanımlara çapraz olarak yedirilmiştir. Örneğin Enerji ünitesi ile ilgili olan
Yenilenebilir enerji kaynaklarını kullanmanın öneminin farkına varır (FTTÇ-3.b-e,h,k; BİB-1.a-d, 2.a; TD-2.c,d,g).

Kazanımında amaçlanan bilgi kazanımının yanında FTTÇ kazanımlarından 3.b, 3.c, 3.d, 3.e, 3.h ve 3.k, BİB kazanımlarından 1.a, 1.b, 1.c, 1.d, 2.a ve TD kazanımlarından 2.c, 2.d ve 2.g becerilerinin de öğrencilere kazandırılması amaçlanmıştır. Bu öğretim programına uygun yazılması beklenen kitaplarda bu minimum kazanımlar verilmelidir, yazarlar bunun dışında uygun gördüğü beceri kazanımlarını ek süre gerektirmeyecek şekilde kitaplara yansıtabilirler. 2.1.1. Problem Çözme Becerileri (PÇB) Bilimsel süreç becerileri, yaratıcı düşünme becerileri, eleştirel düşünme becerileri, analitik ve uzamsal düşünme becerileri, veri işleme ve sayısal işlem becerileri ve üst düzey düşünme becerileri bu başlık altında toplanmıştır. Problem Çözme Becerileri 1. Araştırılacak bir problem belirler ve bu problemi çözmek için plan yapar. a. Çözülecek problemi tanımlar. b. Ön bilgi ve deneyimlerini de kullanarak araştırmaya başlamak için çeşitli kaynaklardan bilgi toplar. c. Bilimsel bilgi ile görüş ve değerleri birbirinden ayırt eder. d. Belirlediği problem için test edilebilir bir hipotez kurar.

25

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı e. Söz konusu problem veya araştırmadaki bağımlı, bağımsız ve kontrol edilen değişkenleri belirler. f. Değişkenlerin ölçüleceği uygun ölçüm aracını belirler. g. Problem için uygun bir çözüm tasarlar. 2. Belirlediği problemin çözümü için deney yapar ve veri toplar. a. Uygun deney malzemelerini veya araç-gereçlerini tanır ve güvenli bir şekilde kullanır. b. Gerektiğinde amacını gerçekleştirecek araçlar tasarlar. c. Kurduğu hipotezi sınamaya yönelik düzenekler kurar. d. Hipotez test etme sürecinde kontrol edilen değişkenleri sabit tutarken, bağımsız değişkenin bağımlı değişken üzerindeki etkisini ölçer. e. Ölçümlerindeki hata oranını azaltmak için yeterli sayıda ölçüm yapar. f. Gözlem ve ölçümleri sonucunda elde edilen verileri düzenli bir biçimde birimleriyle kaydeder. 3. Problemin çözümü için elde ettiği verileri işler ve yorumlar. a. Deney ve gözlemlerden toplanan verileri tablo, grafik, istatistiksel yöntemler veya matematiksel işlemler kullanarak analiz eder. b. Analiz ve modelleme sürecinde sayısal işlem yaparken hesap makinesi, hesap çizelgesi, grafik programı vb. araçları kullanır. c. Verilerin analizi sonucunda ulaştığı bulguları matematiksel eşitlikler gibi modellerle ifade eder. d. Bulguları veya oluşturulan modeli yorumlar. e. Oluşturulan modeli değişik problemlerin çözümüne uyarlar. f. Problem çözümü esnasında yapılabilecek olası hata kaynaklarının farkına varır. g. Problem çözümlerinde matematiksel işlemleri kullanmayı yaşam tarzı hâline getirir. h. Araştırmanın sınırlılıklarını sonucu yorumlamada kullanır. i. Kendi bulgularını diğer bulgularla karşılaştırarak aralarında ilişki kurar.

26

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı 2.1.2. Fizik-Teknoloji-Toplum-Çevre (FTTÇ) Kazanımları Bu beceriler; Fizik ile toplum, teknoloji ve çevre arasındaki ilişkileri anlama, yorumlama ve geliştirmeyi sağlayan kazanımları içermektedir. Bu program FTTÇ kazanımlarını BilimTeknoloji-Toplum-Çevre kazanımlarının fizik bilimi için uyarlanmış hali olarak algılamaktadır. Fizik-Teknoloji-Toplum-Çevre Kazanımları 1. Fizik ve teknolojinin doğasını anlar. a. Fiziği tanımlar ve evrendeki olayları anlamaya yardımcı temel bilimlerden biri olduğunu kavrar. b. Fizik biliminin sınanabilir, sorgulanabilir, yanlışlanabilir ve delillere dayandırılabilir bir yapısı olduğunu anlar. c. Fizik bilimindeki bilgilerin ivmeli bir şekilde arttığını fark eder. d. Fizik bilimindeki bilimsel bir bilginin her zaman mutlak doğru olmadığının; belli şartlar ve sınırlılıklar içinde geçerli olduğunun farkına varır. e. Fizik bilimindeki bilimsel bilginin değişiminde delillerin, teorilerin ve/veya paradigmaların (bilim insanları tarafından ortaklaşa kabul edilen görüşlerin) rolünü açıklar. f. Fizik bilimindeki bilimsel bilginin değişiminin genellikle sürekli olduğunu fakat bazen de paradigma kayması şeklinde olabileceğini fark eder. g. Yeni bir delil ortaya çıktığında mevcut bilimsel bilginin test edilerek sınırlandığını, düzeltildiğini veya yenilendiğini fark eder. h. Anahtar fizik kavramlarının farkına varır (değişim, etkileşim, kuvvet, alan, korunum, ölçme, olasılık, kesinlik, ölçek, denge, madde-enerji ilişkisi, uzay-zaman yapısı, rezonans, entropi vb...). i. Fizik ile felsefe arasındaki ilişkiyi inceler. j. Teknolojiyi tanımlar ve teknolojik değişimin farkına varır. k. Teknolojik tasarımın bir süreç olduğunu ve çeşitli aşamalardan (tasarım özelliklerini belirlemek, ön-tasarım yapmak, iş bölümü yapmak, model ve simülasyondan faydalanmak, deneme üretimi ve ürünün değerlendirilmesi gibi) oluştuğunu anlar.

27

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı l. Teknolojinin kendi başına ne iyi ne de kötü olduğunu ancak ürünlerin ve sistemlerin kullanımı hakkındaki kararların istendik veya istenmedik sonuçlara yol açabileceğini fark eder ve örneklerle açıklar. m. İşlev, güvenlik, maliyet, estetik ve çevresel etkiler vb. açılardan hiçbir teknolojik tasarımın mükemmel olmadığını; kullanılan materyallerin özellikleri ve doğa kanunlarının teknoloji ürünlerini sınırlandırdığını anlar. n. Fizik ve teknolojiye farklı kültürlerden birçok kadın ve erkeğin katkıda bulunduğunu farkına varır. o. Fiziğin ve teknolojinin ilerlemesinde sürekli test etmenin, gözden geçirmenin ve eleştirmenin rolünü değerlendirir. p. Bilimsel ve teknolojik uygulamalar açısından fiziğin diğer bilim dallarıyla bağlantısını kurar. 2. Fizik ve teknolojinin birbirini nasıl etkilediğini analiz eder. a. Fizik ve teknoloji arasındaki etkileşimin tarihsel gelişimini inceler. b. Teknolojik bir yeniliğin, Fizik bilimindeki bilimsel bilgilerin gelişmesine yaptığı katkıyı örneklerle belirler ve açıklar. c. Fizikteki, bilimsel bir bilginin teknolojinin gelişmesine yaptığı katkıyı örneklerle belirler ve açıklar. d. Günlük yaşamdaki problemlerin çözümünde fizik ve teknoloji arasındaki ilişkinin önemini kavrar. e. Günlük yaşamda kullanılan teknolojik ürünlerin çalışma prensiplerini ve/veya işlevini bilimsel bilgiyi kullanarak açıklar. f. Teknolojik bir tasarım yapar ve bu süreçte kullanılan bilimsel bilgiyi açıklar. 3. Fizik ve teknolojinin birey, toplum ve çevre ile etkileşimini analiz eder. a. Bireyin, toplumun ve çevrenin fizik ve teknolojiyi nasıl etkilediğini açıklar. b. Fizik ve teknolojinin birey, toplum ve çevre üzerindeki (sosyal, kültürel, ekonomik, politik, ahlaki vb. konularda) geçmiş, günümüz ve gelecekteki olumlu ve olumsuz etkilerini inceler.

28

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı

c. Teknolojinin olumsuz etkilerine yine fizik ve teknolojideki gelişmelerle önlem alınabileceğini, bu etkilerin azaltılabileceğini veya giderilebileceğini anlar. d. Bireyin, toplumun ve çevrenin geleceğini etkileyebilecek fizik ve teknoloji temelli güncel tartışmalara katılır. e. Teknolojinin sağladığı faydaları; ekonomik, çevre ve sosyal maliyetleri dengelemesi bakımından karşılaştırır. f. Fizik biliminin uygulamaları ile etik değerler arasındaki ilişkiyi inceler. g. Fizik bilimindeki bilimsel fikirlerin ve uygulamalarının benimsenmesinde toplum içinde farklı görüşlerin olabileceğini fark eder. h. Çevre sorunlarında karar verilirken fizik bilimi ve teknolojinin toplum tarafından nasıl kullanıldığını gözlemler. i. Fizik bilimi ve teknolojideki araştırma projelerine kaynak sağlanmasının öneminden ve koşullarından haberdar olur. j. Fizik ve teknoloji temelli meslekler ile öğrendikleri fizik konuları arasında bağlantı kurar. k. Birey, toplum ve çevre ihtiyaçlarını dikkate alarak daha iyi bir yaşam için ilgili sosyal sorunlara fizik bilimi ve teknolojiyi kullanarak çözüm önerir. l. Birey, toplum ve çevre ile ilgili problemlere çözüm ararken bazı konularda şu anki fizik ve teknoloji bilgisinin yetersiz kaldığına örnekler verir. m. Uygun iletişim ortamlarından (kongre, toplantı, seminer, İnternet, televizyon, radyo vb.) faydalanılarak bilimsel ya da teknolojik sonuçları paylaşmanın önemini açıklar. n. Fizik ve teknolojideki önemli bir kilometre taşının, bilim dünyasını ve toplumu nasıl değiştirdiğini açıklar. o. Toplumların fizik ve teknolojik gelişmelerde rekabet içinde olduğunu fark eder. p. Fizik ve teknolojiye ülkemizin katkısını açıklar. r. Alet ve cihazların güvenli kullanımı için gerekli temel ilkeleri bilir. s. Ulusal ve uluslararası kalite tescil kuruluşlarının görevlerini bilir ve bunların ürünler üzerinde kullanılan ilgili sembollerini tanır.

29

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı 2.1.3. Bilişim ve İletişim Becerileri (BİB) Bilişim (bilgi teknolojileri), iletişim ve temel bilgisayar becerileri bu başlık altında toplanmıştır. Bilişim ve İletişim Becerileri 1. Bilgiyi arar, bulur ve uygun olanı seçer. a. Farklı bilgi kaynaklarını kullanır. b. Bilgi kaynaklarının güvenilir ve geçerli olup olmadığını kontrol eder. c. Çoklu arama kriterleri kullanır. d. Amacına uygun bilgiyi arar, bulur ve seçer. e. Bilişim becerilerini kullanacağı bir strateji geliştirir. 2. Amacına uygun bilgi geliştirir. a. Bilgileri sentezler ve yeni bilgiler elde eder. b. Geliştirdiği stratejileri amaca uygun şekilde uyarlar. c. Geliştirdiği stratejinin uygulama sürecini değerlendirir. 3. Bilgiyi en etkin şekilde sunar. a. Çıktıların doğru olduğu ve amaca uygun sunumlar hazırlar. b. Sunum hazırlarken metin, sayı, resim, grafik, şema veya tablo gibi mümkün olduğunca farklı formatları kullanır. c. Uygun teknolojik ortam ve ürünleri (İnternet, bilgisayar, projeksiyon, tepegöz, slayt, hologram, video vb.) kullanarak etkili bir sunum yapar. 4. İletişim becerileri geliştirir. a. Fizikle ilgili konuşmaları dikkatli bir şekilde ve ilgiyle dinler. b. Fizik kavram, terim ve yasalarını içeren makale veya diğer yazılı materyalleri okur ve anlar. c. Fizikle ilgili iletişimlerinde (sözlü, yazılı, görsel vb.) uygun terminolojileri kullanır.

30

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı d. Karmaşık bilgileri açık, anlaşılır ve öz olarak ifade eder. e. İletişim sürecinin etkililiğini değerlendirir. 5. Temel bilgisayar becerileri geliştirir. a. Fizikle ilgili uygulamalar için gerekli olan donanım becerilerini geliştirir. b. Fizikle ilgili yazılımların etkin bir şekilde kullanımı için işletim sistemi becerilerini geliştirir. c. Fizikle ilgili verileri işlemek ve sunmak için uygun ofis uygulamalarını (kelime işlemci, hesap çizelgesi, sunumcu, veri tabanı vb.) kullanır. d. Fiziğin öğrenilmesi ve öğretilmesi amacıyla geliştirilmiş paket programları kullanır. e. Fizik alanında bilgiye ulaşma, geliştirme ve paylaşmada gerekli İnternet becerilerini geliştirir. f. Soyut kavramları somutlaştırmak; pahalı, tehlikeli ve zor olan fiziksel etkinlikleri canlandırmak için basit simülasyon ve animasyonlar hazırlar.

31

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı 2.1.4. Tutum ve Değerler (TD) Kendini kontrol etme ve geliştirme becerileri, organizasyon ve çalışma becerileri ile bilimsel tutum ve değerler bu başlık altında toplanmıştır. Tutum ve Değerler 1. Kendine ve diğerlerine karşı olumlu tutum ve değerler geliştirir. a. İlgili, meraklı, içten, dürüst, açık fikirli ve girişimcidir/yaratıcıdır. b. Dışarıdan gelen yapıcı eleştirilere açıktır ve gerekeni yapar. c. Delillere göre karar verir. d. Kendisinin ve diğerlerinin yaptığı işi tarafsız ve eleştirel olarak değerlendirir. e. Uzun zamanlı hedeflere ulaşmak için kısa zamanlı hedefler belirler ve ulaşıp ulaşmadığını kontrol eder. f. Verimli çalışma becerileri geliştirir. g. Toplu olarak nasıl çalışılacağını planlar, gelişmelerin plana uygun olup olmadığını kontrol eder ve gerekiyorsa planları değiştirir. h. Gerektiğinde başkalarına yardım önerir veya yardım talep eder. i. Diğerlerinin görüşlerini dinler ve değer verir. j. Bilim insanlarının çalışmalarına değer verir. k. Bireysel olarak ve/veya diğerleri ile işbirliği içerisinde çalışır. l. Bireysel ve grup çalışmalarında kendi sorumluluklarını yerine getirir. m. Kendisinin ve diğerlerinin güvenliğine dikkat eder ve özen gösterir.

2. Fiziğe ve dünyaya karşı olumlu tutum ve değerler geliştirir. a. Fizikteki gelişmeleri takip ve taktir eder. b. Fiziğin ve teknolojinin bugünkü sınırlılıklarını bilir ve ona göre davranır. c. Yaşamındaki olaylarla ilgili karar verirken gerektiğinde fizikte öğrendiklerini uygular. d. Fizikteki gelişmelerin günlük yaşamımızdaki uygulamalarından dolayı çevresel, ekonomik

32

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı ve sosyal sonuçlarından haberdar olur. e. Bir çok meslek dalının fizik bilgisi içerdiği gerçeğinden yola çıkarak fiziğe değer verir. f. Ülkemizin kalkınmasında bilim ve teknolojinin önemini fark ederek bunları geliştirmek için kendini sorumlu hisseder. g. Çevresindeki canlı ve cansız varlıkları korur. h. Kaynakları tasarruflu kullanır ve/veya bu konuda başkalarını uyarır. 3. Yaşam boyu öğrenmeye karşı olumlu tutum ve değerler geliştirir. a. Yaşam boyu öğrenmenin gerekliliğinin farkına vararak sürekli öğrenmeye istek olur. b. Yaşam boyu öğrenmeye yönelik alışkanlıklar geliştirir. c. Bilimsel bilgininin sürekli geliştiğinin ve dolayısıyla kendi bilgilerini de sürekli geliştirmesi gerektiğinin farkına varır. d. Hedefine ulaşmak için yeni denemeler yapmakta ısrarcıdır. e. Öğrenme sürecinde karşılaştığı zorluklardan morali bozulmaz, bu zorlukları aşmaya çalışır. f. Öğrenmeyi öğrenir ve öğrenmekten zevk alır. g. Öğrenmekten veya öğrenmemekten öncelikle kendisini sorumlu tutar.

33

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı

2.2. Fizik Dersi Öğretim Programı’nda Bilgi Kazanımları
Liselerin dört yıla çıkarılması ile birlikte fizik dersinin liselerin birinci ve ikinci sınıflarında (9 ve 10. sınıflar) haftada ikişer saat, üçüncü ve dördüncü sınıflarında (11 ve 12. sınıflar) ise haftada üçer saat okutulması karara bağlanmıştır. Ayrıca 9. sınıftaki haftada iki saatlik fizik dersini bütün öğrencilerin alması 10, 11 ve 12. sınıflardaki fizik derslerini ise ilgili alanı seçen öğrencilerin alması kararlaştırılmıştır. Dolayısı ile 9. sınıfta fizik dersini bütün öğrencilerin alması ve bu sınıftan sonra bazı öğrencilerin bir daha hiç fizik dersi almayacak olması 9. sınıf fizik dersinin diğer sınıflardan biraz daha farklı bir yaklaşımla ele alınmasını zorunlu kılmıştır. Bu sınıfta tüm bireylerin yaşamları boyunca karşılaşması olası fizik konuları esas alınmıştır. Herkes için gerekli olan fizik konuları yaşam bağlantıları kurularak bu sınıfta verilmeye çalışılmıştır. 10, 11 ve 12. sınıflarda ise sarmal bir yaklaşımla ve yine yaşam bağlantısı kurularak gerekli olduğu düşünülen tüm fizik konuları mümkün olduğunca kavramsal düzeyde verilmeye çalışılacaktır. Herkes için fizik yaklaşımının benimsendiği, gerçek yaşam bağlantılarının kurulduğu ve bu sınıfta verilmeye çalışılan konu içeriklerine ait bilgi kazanımlarına beceri kazanımlarının çapraz yedirildiği bir program oluşturulmuştur. 9. sınıf Fizik Dersi Konu İçerikleri: 1. Fiziğin Doğası • • • • Fiziğin Uğraş Alanı Fiziğin Doğası Fizikte Modelleme ve Matematiğin Yeri Fizik, Günlük Yaşam ve Teknoloji

2. Enerji • • • • İş, Güç ve Enerji Enerji Dönüşümleri ve Enerjinin Korunumu Enerji Kaynakları Isı ve Sıcaklık

34

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı 3. Madde ve Özellikleri • • Maddelerin Sınıflandırılması ve Özellikleri Maddelerin Değişimi

4. Kuvvet ve Hareket • • • • Doğrusal Hareket Doğadaki Temel Kuvvetler Newton’un Hareket Yasaları Sürtünme Kuvveti

5. Elektrik ve Manyetizma • • • • Elektrik Akımı Potansiyel Farkı Direnç Elektrik Akımının Manyetik Etkisi

6. Dalgalar • • Dalgalarla İlgili Temel Büyüklükler Depremler

35

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı

3. FİZİK DERSİ 9. SINIF ÖĞRETİM PROGRAMI ÜNİTE ORGANİZASYONLARI

1. ÜNİTE: Fiziğin Doğası 2. ÜNİTE: Enerji 3. ÜNİTE: Madde ve Özellikleri 4. ÜNİTE: Kuvvet ve Hareket 5. ÜNİTE: Elektrik ve Manyetizma 6. ÜNİTE: Dalgalar

36

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı FİZİK ÖĞRETİM PROGRAMI 9. SINIF ÜNİTELERİ ve SÜRELERİ ÜNİTELER 1. ÜNİTE 2. ÜNİTE 3. ÜNİTE 4. ÜNİTE 5. ÜNİTE 6. ÜNİTE KAZANIM SAYISI 16 17 8 14 7 9 Genel Toplam= 71 DERS SAATİ 9 18 9 16 10 10 72 Kazanım Sayısı/Ders saati ORANI 1,78 0,94 0,89 0,88 0,70 0,90 0,99

Fiziğin Doğası Enerji Madde ve Özellikleri Kuvvet ve Hareket Elektrik ve Manyetizma Dalgalar

KİTAP FORMA SAYILARI • • Ortaöğretim 9. Sınıf fizik ders kitabının hacmi, A4 boyutlu kâğıda, 18-22 forma olarak öngörülmüştür. Her üniteye tahsis edilecek sayfa sayısının kitap hacmine oranı, yukarıdaki tabloda önerilen “DERS SAATİ” değerinin toplam ders saatine oranına uygun olmalıdır. Ancak, bu oranlar esas alınarak bulunan sayfa sayılarında, gerekli görüldüğü hâllerde ±%10 artırma/eksiltme yapılabilir. Öğretmen kaynak/kılavuz kitabı için herhangi bir hacim sınırlaması yoktur.

37

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı

Tablolarda Yer Alan Semboller
Tabloların “Açıklama” sütununda yer alan ifadeler aşağıdaki sembollerle ilgili konunun ya da kazanımların içeriği hakkında önemli bilgiler içermektedir. Bu semboller aşağıdaki şekilde tanımlanabilir:

: Ders İçi İlişkilendirme
İlgili kazanım ya da konunun diğer fizik üniteleri ile olan ilişkisini ifade eder. Örnek: :2.1 Fiziğin Doğası Ünitesi (1. Ünite), 4.2 kazanımı. (Enerji Ünitesi). Bu açıklamada Enerji ünitesinin 2.1 kazanımı ile Fiziğin Doğası Ünitesinin ilişkilendirilmektedir. 4.2 kazanımı

: Diğer Derslerle İlişkilendirme
İlgili kazanım ya da konunun diğer derslerle (kimya, biyoloji, coğrafya, matematik, 6-8. sınıf fen ve Teknoloji üniteler vb.) ile olan ilişkisini ifade eder. Örnek: 1.3 Öğrenciler 7. sınıf Fen ve Teknoloji dersinde iletkenin direncinin dik kesit, cins ve uzunluğa göre değişimini bir ampulün parlaklığını gözlemleyerek irdelemişti. Bu düzeyde ise voltmetre ve ampermetre kullanarak kuracakları bir elektrik devresi ile keşfeder.(Elektrik ve Manyetizma Ünitesi).

???: Kavram Yanılgısı
Semboller içerisinde özellikle öğrencilere hitap etmesi açısından önemli bir semboldür. Bu sembol ilgili kazanım ya da konuda literatürde yer alan kavram yanılgılarını ifade eder. Aşağıdaki örnek bir bardak sıcak çayın ısısı ya da ılık çayın ısısı ifadelerin “ısı” kavramının tanımı gereği bilimsel olarak hatalı olduğunu ve öğrencilerin bu yanılgıya düşmemeleri gerektiğinin vurgulanması gerektiğini ifade eder. Örnek: ??? 4.3 “Isı, bir sistemin iç enerjisidir.” ve “Bir bardak sıcak çayın ısısı, bir bardak ılık çayın ısısından yüksektir.” (Enerji Ünitesi). Örnekte görülen açıklamanın bilimsellikten uzak ve kavram yanılgısı içerdiği unutulmamalıdır.

[!]: Uyarı
Bu sembol, bir konu yada kazanımla ilgili olarak yapılan bir etkinlikte dikkat edilmesi gerek noktalar(örneğin elektrik deneyleri yapılırken güvenlik uyarısı vb.) ya da kavram yanılgısı olmasa da genellikle karıştırılan kavramların (örneğin, ısı-sıcaklık gibi) vurgulanmasını ifade eder. Örnek: [!] 2.1 Enerjinin kütle biçiminde de olabileceği E=mc2 ifadesi verilmeden vurgulanmalıdır (Fiziğin Doğası Ünitesi).

: Sınırlamalar
İlgili konu ya da kazanım verilirken hangi noktalarının bu düzeyde ya da hangi noktalarının üst sınıflara aktarılması gerektiğini; yani kazanımın sınırlarını çizmesi açısından önemlidir. 2.3 Newton’un Genel Çekim bağıntısı verilerek çekim kuvvetinin kütleye ve uzaklığa bağlılığı Örnek: irdelenecektir.(Kuvvet ve Hareket Ünitesi).

38

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı 1. Ünite : Fiziğin Doğası

Önerilen Süre : 9 Ders Saati A. Genel Bakış Öğrenciler genel olarak 6, 7 ve 8. sınıf Fen ve Teknoloji dersinde gözlem yapma, ölçme, çıkarım yapma, hipotez kurma, kurdukları hipotezi test etmek için deneyler tasarlama ve yapma gibi temel ve birleştirilmiş bilimsel süreç becerilerini edindiler. Ulaştıkları bilimsel bilginin açıklanmasında ve sunumunda modellerden yararlanma, uzunluk, kütle, zaman ve sıcaklık kavramlarını ölçmeyi ve birimleriyle ifade etmeyi öğrendiler. Bunlara ek olarak; 6. sınıfta bilimsel bilginin yeni kanıtlar ortaya çıkınca değişip geliştiğini atomun yapısını açıklamaya çalışan modelleri inceleyerek öğrendiler. Bilimdeki gelişmelerin teknolojinin gelişimine katkılarının farkına vardılar. 7 ve 8. sınıfta bilimin doğayı anlamayı ve bunun ürünü olan teknolojinin ise insan yaşamını kolaylaştırıp standardını yükseltmek amacını taşıdığını öğrendiler. Bu arada bilimin doğadaki bütün sorulara tam olarak cevap veremediğini, buna karşın başardığı teknolojik uygulamalarla geçerliliğini kanıtladığının farkına vardılar. 9. sınıfta yukarıdaki hususlar topluca ve sistemli olarak incelenecektir. Ayrıca fiziğin madde ve enerji arasındaki etkileşimi inceleyen ve doğadaki olaylara sistematik ve akılcı bir açıklama getirmeye çalışan en temel bir bilim dalı olduğunu, fiziğin doğasını, fizikte modelleme ve matematiğin yeri, fiziğin günlük yaşam ve teknoloji ile ilişkisini öğreneceklerdir. Fiziğin ve fen bilimlerinin doğası konusu bu alanların öğrenilmesinde ve anlaşılmasında önemli bir yere sahip olduğu için fen ve teknoloji ve fizik gibi derslerin başında okutulmasının uygun olabileceği düşünülmektedir. B. Ünitenin Amacı Bu ünitede öğrencilerin, i) fiziğin uğraş alanını, ii) fiziğin doğasını, iii) fizikte modelleme ve matematiğin yerini, iv) fizik, günlük yaşam ve teknoloji arasındaki ilişkiyi keşfetmeleri ve kavramaları amaçlanmıştır. Fiziğin doğasını çalışma şeklini iyi kavramış öğrencilerin fizik dersindeki kavramsal bilgi düzeylerini daha iyi geliştirmeleri ve beceri kazanımları ile bilgi öğrenme alanlarındaki kazanımlar arasındaki ilişkiyi daha kolay kurarak anlamlı öğrenmeyi gerçekleştirmeleri hedeflenmektedir. C. Kavramları Vermek için Kullanılabilecek Yaşamdan Örnekler (Bağlamlar) Kazanımlar en az bir bağlamın parçası olarak verilecek yani bağlam içerisinde kavram anlam kazanacaktır. İdeal olanı aynı kavramın birden fazla bağlam içerisinde verilmesidir. a) Eşit kollu terazi b) Dijital terazi c) Metre, mezura d) Saat, kronometre e) Mikroskop, teleskop, dürbün D. Öğrenilecek Bilimsel Kavramlar a) b) c) d) Gözlem yapma Temel ve türetilmiş büyüklükler Skaler ve vektörel büyüklükler Ölçmede hata

39

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı E. Öğrenci Kazanımları 1. ÜNİTE: FİZİĞİN DOĞASI
KAZANIMLAR 1. Fiziğin uğraş alanı ile ilgili olarak öğrenciler; AÇIKLAMALAR 1.2 Alt alanlar ; Mekanik, Elektrik, Manyetizma, Optik, Termodinamik, Atom fiziği, Nükleer fizik ve Katıhal fiziği ile sınırlandırılmalıdır. Alt alanların ayrıntılı açıklamalarına girilmeyecektir. 1.3 Fen ve Teknoloji dersi kapsamında ve/veya güncel yaşamdan örnekler verilir. [!] 2.2 Nicel ve nitel gözlemlerin birbirinin karşıtı olmadığı, aynı zamanda ikisinin de kullanılabileceği vurgulanmalı. 2.3 Fen ve Teknoloji dersinde öğrenilen türetilmiş büyüklükler dışındakilere girilmez. 2.3 ve 2.5 Kütle, zaman, uzunluk, sıcaklık ve akım şiddeti ölçümlerine girilecek; ışık şiddeti ve madde miktarı (mol) ölçümlerine girilmeyecek. [!] 2.4 Yaygın olarak kullanılan eşit kollu terazi, analog ve dijital banyo terazilerinin nasıl çalıştıkları açıklanır. [!] 2.6 Heisenberg belirsizlik ilkesi ve dolayısı ile olayın doğasından kaynaklanan hatalara girilmez. 2.7 Vektörel işlemlere girilmez. ??? 2. 8 “Tüm araştırmalarda tek bir bilimsel yöntem kullanılır.” [!] 2.8 Bu kazanım, PÇB kazanımlarının tamamını içerdiğinden bilimsel yöntemin aşamaları özet olarak verilmelidir. [!] 2.8 Fizik ilkeleri, kanunları ve teorileri keşfedilirken insanların hayal gücü ve yaratıcılığının etkisi göz ardı edilmemelidir. [!] 2.8 Fen ve Teknoloji dersi kapsamında ve/veya güncel yaşamdan örnekler verilir. :4.2 Enerji Ünitesi (2. Ünite), 2.1 kazanımı

1.1 ‘Fizik nedir?’ sorusuna cevap arar (FTTÇ-1.a,b,c,d; BİB-1.a-d). 1.2 Fiziğin, evrendeki nesne, olgu ve olayları değişik alt alanlarda incelediğinin farkına varır. 1.3 Fizikteki kanun ve teorilerin; kimya, biyoloji ve diğer bilim dallarındaki bazı olayları açıklamakta da kullanıldığına örnekler verir (FTTÇ-1.p; TD-2.e). 2. Fiziğin doğası ile ilgili olarak öğrenciler;

2.1 Gözlem (nitel ve nicel) ve deney yapmanın fizikteki yeri ve önemini açıklar (FTTÇ-1.b). 2.2 Fiziksel olayların nicel gözlemlerinin nitel gözlemlerinden daha kesin ve objektif olduğunu gözlemlere dayanarak fark eder (BİB-1.b). 2.3 Fizikteki büyüklükleri temel ve türetilmiş olarak sınıflandırır (FTTÇ-1.h). 2.4 Fizikteki temel büyüklükleri uygun ölçme aracı ve birim kullanarak ölçer (PÇB-1.f, 2.a; FTTÇ-1.h). 2.5 Temel büyüklüklerin birimlerini SI birim sisteminde tanımlayarak alt ve üst katlarına dönüştürür. 2.6 Yapılan her ölçümde hata olabileceğini ve bu hatanın ölçme yönteminden, ölçümü yapandan, ölçme aletinden ve ortamdan kaynaklandığını açıklar (PÇB-2.a,e, 3.f). 2.7 Fizikteki büyüklükleri skaler ve vektörel olarak sınıflandırır. 2.8 Fizik ilkelerine, kanunlara ve teorilere ulaşılırken bilimsel yöntemlerin kullanıldığının farkına varır (FTTÇ-1.e,f,g). 2.9 Belirlenen hipotezlerin ve teorilerin sınanması için deneyler yapıldığını ifade eder (PÇB-1.d, 2.c; FTTÇ-1.b). 3. Fizikte Modelleme ve Matematiğin Yeri ile ilgili olarak öğrenciler;

3.1 Fizik olaylarını açıklarken gerektiğinde modelleme ve matematiğin kullanıldığını örneklerle açıklar (PÇB-3.a,b,c; BİB-2.a). 3.2 Matematiğin; fizik yasa ve teorilerinin ifadelerinde vazgeçilmez bir dil olduğunu örneklerle açıklar (PÇB-3.a,b,c). 4. Fizik, Günlük Yaşam ve Teknoloji ile ilgili olarak öğrenciler;

4.1 Fiziğin teknolojik gelişmelerdeki, teknolojik gelişmelerin de fiziğin gelişimindeki etkilerinin farkına varır (FTTÇ2.a,b,c,d,e; TD-2.a,b, 3.c). 4.2 Örneklerle vücudumuzun çalışmasında, yakın çevremizde ve yaşantımızda önemli yer tutan fizik ilke ve yasalarını fark eder (FTTÇ-1.p; TD-2.c).
: Ders İçi İlişkilendirme, : Diğer Derslerle İlişkilendirme, ???: Kavram Yanılgısı, [!]: Uyarı,

: Sınırlamalar

40

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı F. Örnek Öğretim ve Değerlendirme Etkinlikleri Etkinlik Numarası Etkinlik Adı İlgili Olduğu Kazanımlar :1 : Sarkaç : 1.1; 2.1; 2.3; 2.5; 2.8; 2.9; 3.1; 3.2; 4.2

Etkinlikte Kullanılan Yöntem /Teknik: Sorgulayıcı Araştırma AMAÇ Öğrencilerin: • Bazı doğal fiziksel olayların açıklanmasında gözlem ve deney yapmaya ve sayısal verilere ihtiyaç olduğunu kavraması. • Gözlem, ölçme, bilgi ve veri toplama, verileri kaydetme, veri işleme ve model oluşturma, yorumlama, sonuç çıkarma ve sunma becerilerini kullanması, geliştirmesi. İÇERİK Bu araştırma, öğrencilerin çevrelerinde düzenli olarak meydana gelen ve gözlemleye bildikleri fiziksel olaylardan salınım hareketini yakından incelerken gözlem yapma, ölçme, bilgi ve veri toplama, verileri kaydetme, veri işleme, model oluşturma, yorumlama, sonuç çıkarma ve sunma becerilerini kullanma geliştirme amaçlanarak tasarlanmıştır. PLAN Araç ve Gereçler: Bir lastik top, saniyeyi gösteren bir saat veya kronometre, metre, eşit kollu terazi, naylon ip (5-6 metre uzunluğunda), makas, açıölçer, mıknatıslar, mili metrik grafik kâğıdı veya hesap çizelgesi kullanılabilecek bilgisayar ortamı. Not: Bilgisayar ortamında çalışma imkânı ve ön bilgisi olan öğrenciler için Kelime İşlemci/hesap çizelgesi yazılımları tablo veya grafik çizmek için kullanılabilir. Uyarı: Konu ile ilgili olarak yapılacak ilk etkinlikte sarkaç serbest bırakılmalı ve öğrenciye çarpmaması için gerekli önlemler alınmalı. Aşırı korku ve heyecana sahip öğrenciler ilk etkinliğe dahil edilmemelidir. MOTİVASYON Öğrencilere bu ders saatinde, çevremizde düzenli olarak meydana gelen ve gözlemleyebildikleri fiziksel olaylardan bir tanesini daha yakından inceleme fırsatı bulacakları söylenir. Bu ders salınım olayını yakından incelerken sınıf içi ve dışı etkinlikler ile ölçme, bilgi ve veri toplama, verileri kaydetme, veri işleme ve model oluşturma, yorumlama ve sonuç çıkarma ve sunma becerilerini kullanacakları belirtilir. İlave olarak yukarıda belirtilen becerilerin bilimsel bir çalışmanın önemli süreçlerinden oldukları ayrıca vurgulanmalıdır. MOTİVASYON/GİRİŞ ETKİNLİĞİ Bir lastik top ve sağlam bir naylon ip yardımıyla yaklaşık 2 metre uzunluğunda bir sarkaç oluşturulur. Topun yüksekliği yerden 1,60 m olacak şekilde sarkaç yüksek bir yere asılır. Düşey doğrultuda dengede olan sarkacın 1-2 metre uzağında durması için gönüllü bir öğrenci seçilir. Topun öğrencinin burun seviyesine kadar yaklaştırılıp bırakılacağı söylenir ve bu iş için gönüllü biri seçilir. (Uyarı: Topu ileriye doğru itmeyin sadece serbest bırakın).

41

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı Öğrencinin hareket etmemesi söylendikten sonra top bırakılır ve ileri geri salınım hareketi yapması sağlanır. Hem topun hem de öğrencinin hareketi dikkatli bir şekilde gözlemlenir. Öğrencilere aşağıdaki araştırma sorusu veya soruları sorulur: Topun karşısında durmak neden bu kadar güvenlidir ve size top neden çarpmaz? Top ilk bırakıldığı yükseklikten daha yükseğe çıkabilir mi? Topu salınım yapar halde bıraksak bundan sonraki hareketi için ne söyleyebilirsiniz? Topun ilk bırakıldığı noktadan en uzağa gidip tekrar aynı noktaya gelmesi (tam bir salınım yapması) ne kadar süre alıyor? 5- Topun tam bir salınım yapması için geçen süreyi etkileyebileceğini düşündüğünüz faktörler nelerdir? 5. Soru için muhtemel cevaplar şunlardır: sarkacın kütlesi, ipin uzunluğu, bırakma açısı, yerçekimi ivmesi, bırakma şekli, ortamın özellikleri vb. Ne Öğrenmek İstiyoruz? Yukarıdaki sorulara cevaplar alındıktan sonra, öğretmen öğrencileri her biri dört öğrenciden oluşan gruplara ayırır. Daha sonra öğretmen her bir gruba 5. soruda belirlenen faktörlerden ( sarkacın kütlesi, ipin uzunluğu, bırakma açısı, yerçekimi ivmesi) birini verir ya da öğrencilerden bunlardan birini seçmelerini ister.Her gruba, salınım süresi ile seçtiği faktör arasındaki ilişkiyi araştırması için bir deney tasarlaması gerektiği söylenir. TEMEL ETKİNLİK Grupların araştırmalarını bilimsel biçimde yürütebilmeleri için öğretmen öğrencilere yol gösterir. Her grupta deney düzeneğinin kurulması, araştırma sorusu oluşturulması,değişkenlerin belirlenmesi ve kontrol edilmesi, salınım süresine etkisi araştırılacak faktörün uygun bir şekilde değiştirilmesi ve deney yapılması, toplanan verilerin uygun bir şekilde tabloya kaydedilmesi ve verilerin analiz edilmesinden sonra değişkenler arasında belirlenen ilişkinin uygun bir şekilde ifade edilmesi (Örneğin, ipin boyu artarken salınım süresi de artmaktadır) konularında öğrencilere rehberlik etmelidir. Ne öğrendim? Gruplara, topladıkları verilerin analizi sonucunda ulaştıkları bulguları sınıfta sunarak diğer öğrencilerle paylaşmaları gerektiği belirtilir. GENİŞLETME Öğrencilerin çevrelerinde bu ve buna benzer olaylara örnekler vermeleri ve bu etkinlikte edindikleri bilgileri günlük yaşamda nasıl kullanabilecekleri konularında detaylı bilgi verilir. SONUÇ Bütün gruplar bulgularını öğretmen rehberliğinde sınıfla paylaşır. 1234-

42

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı Etkinlik Numarası Etkinlik Adı İlgili Olduğu Kazanımlar :2 : Sarkaç : 2.1; 2.3, 2.5; 2.8; 2.9; 3.1; 3.2

Etkinlikte Kullanılan Yöntem /Teknik: Performans Değerlendirme

ÖLÇME ve DEĞERLENDİRME: Yukarıdaki etkinlik veya araştırma sürecinin değişik evrelerinde öğrencilerin performansı aşağıdaki performans değerlendirme ölçeğine benzer bir ölçekle değerlendirilebilir. “Motivasyon Etkinliği”nin 5. Sorusu için örnek bir Derecelendirme Ölçeği (Rubrik) aşağıda verilmektedir. Topun tam bir salınım yapması için geçen süreyi etkileyebileceğini düşündüğünüz faktörler nelerdir? 5 Puan: 4 Puan: 3 Puan: 2 Puan: 1 Puan: 0 Puan: Olası cevapların hepsini belirtme (sarkacın kütlesi, uzunluğu, bırakma açısı, yerçekimi ivmesi, ortamın özellikleri vb.) Olası cevaplardan bir tanesini eksik belirtme Olası cevaplardan iki tanesini eksik belirtme Olası cevaplardan birini belirtme Hiçbirini belirtememe Sürece katılmama

43

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı 2. Ünite : Enerji

Önerilen Süre: 18 Ders Saati A. Genel Bakış Öğrenciler 6. sınıfta hareket enerjisi, elektrik enerjisi ve ısının; iletim, konveksiyon ve ışıma yoluyla taşınmasını öğrendiler. 7. sınıfta enerji; kinetik ve potansiyel enerji başlığı altında irdelenmiş, çekim potansiyel enerjisi ve esneklik potansiyel enerjisi potansiyel enerji çeşidi olarak vurgulanmıştır. Elektrik enerji kaynakları, enerji türü olarak ışıktan bahsedilmiştir. 8. sınıfta ise ısı ve sıcaklık, termometreler, enerji kaynağı olarak güneş ışığının fotosentez olayındaki rolü, elektrik enerjisi ve elektriksel güç anlatılmıştır. B. Ünitenin Amacı Bu ünitede öğrencilerin, i) enerji ile ilgili iş ve güç gibi temel kavramları kavramalarının ardından enerji tür ve biçimlerini anlamaları, enerjinin yoktan var edilemeyeceğinin, var olan enerjinin ise yok edilemeyeceğinin, sadece bir biçimden diğerine dönüşebileceğinin farkına varmaları, ii)yenilenebilir enerjinin öneminin ve avantajlarının farkına varmaları, iii) sıcaklık farkından dolayı cisimler arasında aktarılan enerji olan ısı’nın önemini kavramaları hedeflenmektedir. C. Kavramları Vermek için Kullanılabilecek Yaşamdan Örnekler (Bağlamlar) Kazanımlar en az bir bağlamın parçası olarak verilecek yani bağlamda kavram anlam kazanacak. Fakat ideali aynı kavramın birden fazla bağlam içerisinde verilmesidir. a. Enerji ve Çevre: Enerji kullanımı bu şekilde devam ederse çevreye çok daha fazla zararlı olacaktır. b. Enerji ve Nüfus: Nüfus artış hızı ile enerji tüketimi arasındaki bağlantı incelenir. c. Enerji ve Ekonomi: Enerji arz-talebinin enerji fiyatına olan etkisi. d. Enerji kullanan mükemmel bir makine olarak insan vücudu: Enerji dengesinin önemi e. İnsanlar, Isı ve Çevre: Vücut sıcaklığının sabit tutulmasının önemi, sıcak kanlı ve soğuk kanlı hayvanların karşılaştırılması. f. Sıcak ve soğuktan korunma D. Öğrenilecek Bilimsel Kavramlar a. b. c. d. e. İş, Güç, Enerji Mekanik Enerji (potansiyel ve kinetik enerji), Enerji Dönüşümleri ve Enerjinin Korunumu Verim Enerji Kaynakları: yenilenebilir ve yenilenemez enerji

44

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı E. Öğrenci Kazanımları 2. ÜNİTE: ENERJİ
KAZANIMLAR 1 İş, güç ve enerji ile ilgili öğrenciler; 1.1 İş kavramını, cisme uygulanan kuvvet ve kuvvetin uygulandığı cismin yer değiştirmesi cinsinden örneklerle açıklar (PÇB-1.c; BİB-1.a-d, 2.a, 4.c,d). 1.2 Enerji’nin farklı şekillerde tanımlanabileceğini fark eder (FTTÇ-1.d; BİB-1.a-d, 2.a, 4.c,d). 1.3 Güç kavramını iş ve aktarılan enerji cinsinden açıklar (PÇB-1.c; FTTÇ-1.d; BİB-1.a-d, 2.a, 4.c,d). 2 Enerji dönüşümleri ve enerjinin korunumu ile ilgili olarak öğrenciler; 2.1 Enerjinin; çekim potansiyel enerjisi, elektriksel, ses, elektromanyetik radyasyon, nükleer ve kütle gibi değişik biçimlerde bulunabileceğini belirtir (FTTÇ-3.d; BİB-1.a-d, 3.b,c). 2.2 Enerjinin en genel anlamda kendini mekanik enerji olarak gösterdiğini örneklerle açıklar (BİB-1.ad, 2.a, 4.c,d). 2.3 Enerjinin bir türden diğerine dönüşebileceğini örneklerle açıklar (FTTÇ-1.h; BİB-1.a-d, 2.a, 4.c,d). 2.4 Enerjinin bir cisim veya sistemden diğerine aktarılabileceğini fark eder (BİB-1.a-d). 2.5 Çevresi ile etkileşmeyen yalıtılmış bir sistemdeki enerji miktarının daima sabit kaldığını belirtir (BİB-1.a-d, 2.a, 4.c,d). 2.6 Harcanan enerjinin sürtünmeden dolayı tamamının işe dönüştürülemeyeceğini örneklerle açıklar (FTTÇ-2.d,e, 3.c). 2.7 Evrende toplam enerjinin daima sabit olduğunu ve dolayısı ile korunduğunu açıklar (BİB-4.c,d). 2.8 Yapılan işin harcanan enerjiye oranının verim olduğunu açıklar (FTTÇ-1.m; BİB-4.c,d; TD-1.f). 3 Enerji kaynakları ile ilgili öğrenciler; 3.1 Yenilenebilir ve yenilenemez enerji kaynaklarının avantaj ve dezavantajlarını karşılaştırır (FTTÇ3.b-e,h,k; BİB-1.a-d, 2.a; TD-2.c,d,g). 3.2 Yenilenebilir enerji kaynaklarını kullanmanın öneminin farkına varır (FTTÇ-3.b-e,h,k; BİB-1.a-d, 2.a; TD-2.c,d,g). 3.3 Enerji kaynaklarını tasarruflu kullanmayı ve bu konuda başkalarını uyarmayı alışkanlık haline getirir (TD-1.f,i,k, 2.h). 4 Isı ve sıcaklık ile ilgili öğrenciler; 4.1 Bir cismin ne kadar sıcak veya ne kadar soğuk olduğunun göstergesini sıcaklık olarak açıklar (PÇB-1.c; BİB-1.a-d, 2.a, 4.c,d). 4.2 Farklı termometre çeşitlerine örnekler verir (PÇB-1.f, 2.a,e; FTTÇ-2.d,e, 3.r; BİB-1.a-d,3.a-c). 4.3 Isı kavramını sıcaklık farkı ve aktarılan enerji cinsinden açıklar (PÇB-1.c; BİB-1.a-d, 2.a, 4.c,d). AÇIKLAMALAR ??? 1.1 “Bir cisme uygulanan kuvvet cismi harekete ettirmese de iş yapılır.” [!] 1.1 Bilimsel anlamda kullanılan iş tanımının güncel yaşamda halk arasında kullanılandan farklı olduğu belirtilir. İş yapılabilmesi için uygulanan kuvvetin hareket boyunca uygulanması gerektiği vurgulanır. [!] 1.2 “İş yapabilme yeteneği” olarak tanımlanan enerji, mekanik dışındaki olayları açıklamakta yetersiz kalabilmektedir, “değişiklik yapabilme yeteneği” veya başka şekillerde de tanımlanabilmektedir. Her fiziksel olayı içeren tek bir enerji tanımı yoktur. [!] 1.3 Güç kavramı yerine göre “ Birim zamanda aktarılan enerji” veya “birim zamanda yapılan iş” olarak tanımlanabilir. [!] 2.1 Enerjinin kütle biçiminde de olabileceği E=mc2 ifadesi verilmeden vurgulanmalıdır. 2.1 Elektromanyetik radyasyon, nükleer kavramlarının ayrıntılarına girilmeyecektir. :2.1 Fiziğin Doğası Ünitesi (1. Ünite), 4.2 kazanımı. [!] 2.5 Evrenin en büyük sistem olduğu vurgulanmalıdır. [!] 3.1 Enerji kaynaklarının yenilenebilir ve yenilenemez olarak sınıflandırıldığı hatırlatılır. [!] 4.1 Sıcaklık, bir sistemdeki rastgele hareket eden moleküllerin ortalama kinetik enerjinin bir göstergesi olduğu hatırlatılarak sıcaklığın bir enerji olmadığı özellikle vurgulanmalıdır. ??? 4.1 “Sıcaklık bir sistemdeki rastgele hareket eden moleküllerin ortalama kinetik enerjisidir.” ve “40̊ C sıcaklık, 20̊ C sıcaklığın iki katıdır.” [!] 4.2 Katı (metal çiftli,...), sıvı (cıvalı, alkollü,...) ve gazlı termometrelerin kullanım alanları belirtilir. ??? 4.3 “Isı, bir sistemin iç enerjisidir.” ve “Bir bardak sıcak çayın ısısı, bir bardak ılık çayın ısısından yüksektir.” [!] 4.3 Bir cismin ısısından bahsedilemeyeceği, ısıdan bahsedilebilmesi için cisimler veya cismin bölgeleri arasında mutlaka sıcaklık farkına bağlı olarak enerji aktarımı olması gerektiği belirtilmelidir.
: Sınırlamalar

: Ders İçi İlişkilendirme,

: Diğer Derslerle İlişkilendirme,

???: Kavram Yanılgısı,

[!]: Uyarı,

45

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı F. Örnek Öğretim ve Değerlendirme Etkinlikleri Etkinlik Numarası Etkinlik Adı İlgili Olduğu Kazanımlar :1 : Tüketilen Enerjilerin Kaynağı : 3.1; 3.2; 3.3

Etkinlikte Kullanılan Yöntem /Teknik: Çoklu Zekâ Öğrenme Kuramı Nöropsikolog ve gelişim uzmanı Gardner, geleneksel zekâ anlayışlarını inceledikten sonra 1970’li ve 1980’li yıllarda bireylerin bilişsel kapasitelerini araştırmış ve bu araştırmalar sonucunda zekâ olarak düşünülebilecek sekiz alan belirlemiştir. Bunlar:

Kaynak: http://www.cocukgelisim.com/cokluzeka.gif Ancak Gardner (1983) bu zekâ alanlarını tanımlarken, bu sayının insan yeteneklerinin çokluğunu ifade etmede yeterli olmadığına ve her zaman daha fazla alanlarının olabileceğine de işaret etmiştir. Şimdi bu zekâ alanlarına göre “Enerji” ünitesi ile ilgili örnek bir etkinlik sunalım.

46

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı

1. SÖZEL/DİLSEL ZEKÂ Sözcükler zekâsı ya da bir dilin temel işlemlerini açıkça kullanabilme yeteneğidir. Bu zekânın en belirgin özelliği okuma, yazma, dinleme ve konuşma ile iletişim sağlamadır. Sözeldil zekâsı kuvvetli olan bir öğrenci; normal öğrencilerden daha iyi yazar, uzun hikâyeler ve fıkralar anlatır. İsimler, yerler ve tarihler hakkında iyi bir hafızaya sahiptir. Yaşına göre iyi bir kelime haznesine sahiptir. Başkalarıyla yüksek düzeyde sözel iletişime girer. Tekerlemeleri, kelime oyunlarını ve kitap okumayı çok sever. Öğrendiği yeni kelimeleri anlamlarına uygun olarak konuşma veya yazı dilinde kullanır. Dinleyerek öğrenmeyi sever. Bu zeka alanına yatkın öğrenciler çeşitli kaynaklardan (İnternet, bilimsel makaleler vb.) yaptıkları araştırmaları ya da öğretmen tarafından sunulabilecek aşağıdaki metni dersin başında okurlar:
Nesilleri tükenmekte olan kutup ayılarının, foklarının avcılar dışında artık bir düşmanları daha var… Küresel Isınma ve buna bağlı olarak eriyen buzullar… Time dergisi, küresel ısınmaya karşı alınabilecek önlemleri açıklamalarıyla yayınladı. Tüm dünyada, küresel ısınmaya karşı hükümetlerin ve uluslararası kuruluşların alması gereken önlemler tartışılırken, ABD’de yayımlanan haftalık Time dergisi, bireylerin karbon emisyonlarını kısarak küresel ısınmayı yavaşlatabilmeleri için çeşitli öneriler içeren 51 maddelik bir liste yayımladı. Bunlardan bazıları: Yolculuğu paylaşın ve toplu taşıma kullanın: Çünkü araştırmalar otomobil kullananların yüzde 38’inin yalnız seyahat ettiğini gösteriyor. İşe gidip gelirken otomobille topluca seyahat edin. Ayrıca sera gazlarının yüzde 14’ü araçlar yüzünden atmosfere salınıyor. Otobüse binerek bu oran yarı yarıya azaltılır. Bekleme modu: Çünkü araştırmalar evlerde harcanan elektriğin yüzde 75’ini bekleme modunda tutulan televizyon ve bilgisayar gibi elektronik cihazların harcadığını ortaya koyuyor. Yazın pencere açın: Çünkü klima yerine bir pencere açarsanız yıllık 22.7 ton olan kişi başı karbon gazı salınımınızı 1,8 ton azaltırsınız. Geri dönüşümlü kâğıt: Çünkü geri dönüşümlü kâğıdın üretimi yüzde 60 enerji tasarrufu sağlıyor. Yılda 900 milyon ağaç kâğıt üretimi için kesiliyor. BM raporuna göre, 100 yıl içinde küresel ısınma yüzünden ortalama hava sıcaklığı 1.8 derece artacak. Denizler 59 cm. yükselecek ve İstanbul gibi kıyı şehirlerinin büyük bölümü sular altında kalacak. 3 milyar kişi su sıkıntısı çekecek ve 600 milyon insan kuraklık yüzünden ölümle burun buruna gelecek… Yukarıda bahsedilen önlemlerin dışında acaba daha başka çözüm yolları var mıdır? Bu çözüm yolarından biri de enerjiyi daha bilinçli tüketmek ya da enerji tüketimini azaltmak olabilir mi? Çünkü: daha az tüketim, ısınmaya yol açan kirli gazların atmosfere daha az salınması anlamına gelir mi?

Öğrenciler bu metin üzerinde fikir ve düşüncelerini ifade ettikten sonra aşağıdaki metin tartışılabilir:
Günümüz dünyasında tüketilen enerjinin yaklaşık % 85'i direkt satış amacıyla üretilen "ticari enerji" olup, kömür, petrol ve doğal gaz dünya enerji gereksiniminin yaklaşık dörtte üçünü karşılamaktadır. Kalan dörtte biri nükleer, hidrolik, odun, bitki ve hayvan artıkları gibi klasik biyoyakıt, yeni ve yenilenebilir kaynaklar ile karşılanır durumdadır. Enerji bütçelerinin ağırlıkla fosil yakıta dayanması nedeniyle fosil yakıt üretici ve satıcı ülkeler ile fosil yakıt alıcı ülkeler arasındaki ilişkiler, dünya stratejik dengesinin önemli unsurları olmuştur.

47

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı
Dünyada enerji talebinin karşılanmasında ana kaynakların fosil yakıtlar olması, fosil yakıtların yanma reaksiyonu ile değerlendirilmesi ve bu reaksiyonda karbondioksit (CO2) ile diğer zararlı emisyonların ortaya çıkması çevre sorunları oluşturmaktadır. Bugün dünyanın en önemli çevre sorunu olan global ısınmanın ana nedeni, artan CO2 emisyonu ile atmosferin sera etkisinin güçlenmesidir. Dünyada CO2 emisyonunu sınırlandırmak için çeşitli girişimler yapılmakla birlikte, henüz çare olacak sonuçlardan uzak bulunulmaktadır. 1990 yılı emisyonları baz olarak alınıp, bunun üzerine çıkılmaması ve emisyonun aşağıya çekilmesi istense de, Avrupa ülkeleri dışında bu kurala samimiyetle uyulduğu söylenemez. Fosil yakıtların aşırı kullanımı, teknolojinin onlara bağlı biçimde geliştirilmiş olması ve fosil yakıtlardan sağlanan birim enerji fiyatlarının düşük bulunması, CO2 artış sonucu ortaya çıkarmıştır.

Bu tartışmalar sonucunda öğrencilerin yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımının önemini kavramaları sağlanır. Yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımının küresel ısınma ile ilişkisi ayrıntılı olarak ortaya konur. 2. MANTIK-MATEMATİKSEL ZEKÂ Bu zekâ, sayılar ve akıl yürütme zekâsı soyut problemler çözme ve birbiri ile ilişkili kavramlar, düşünceler arasındaki karmaşık ilişkileri anlama yeteneğidir. MantıkMatematiksel zekası kuvvetli olan bir öğrenci ilişkisel düşünmeyi, problem çözmeyi mantık yürütmeyi sever. İlişkileri, örüntüleri yakalama peşindedir. Gruplayarak, sıralayarak ve soyutlayarak öğrenir. Deneysel çalışmalara ilgi duyar. Soru sormaya bayılır. Bu zeka alanına yatkın öğrenciler, Türkiye’nin birincil enerji üretim ve tüketim rakamlarını içeren tabloları (Tablo-1 ve Tablo-2.) inceleyerek Türkiye’nin elli yıl sonrasında ne gibi sorunlarla karşılaşabileceğini ve ne gibi çözüm önlemleri alınması gerektiğini tartışır. Daha sonra öğrenciler elde ettikleri sonuçları Aşağıda verilen EOM modeli ile hesaplanan verilerle karşılaştırarak tekrar yorumlamaya çalışır.

48

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı
TAŞKÖMÜRÜ (BinTon) 4642 4965 4813 4632 4405 4295 4051 3598 3970 4008 3539 3632 3605 3526 3461 3256 3038 2745 2762 2830 2789 2839 2248 2441 2513 2156 1990 2392 2494 2319 2059 1946 2170 LİNYİT (BinTon) 7754 8354 9150 11146 12176 15122 13127 14469 16476 17804 20956 26115 35869 42284 42896 35338 48762 44407 43207 48388 45685 51533 52758 53888 57387 65204 65019 60854 59572 51660 46168 43709 55282 67 34 29 23 29 22 31 5 336 722 888 Tablo 1: BİRİNCİL ENERJİ KAYNAKLARI ÜRETİMİ JEOTERMAL HAYVAN VE ASFALTİT PETROL DOĞAL GAZ HİDROLİK ELEKTRİK ISI RÜZGAR GÜNEŞ ODUN BİTKİ ART. TOPLAM 6 3 (BinTon) (BinTon) (10 m ) (GWh) (GWh) (BinTep) (GWh) (BinTep) (BinTon) (BinTon) (BinTep) 289 394 456 443 434 297 203 558 560 860 750 225 523 607 631 624 416 276 139 213 86 3511 3309 3095 2595 2713 2736 2831 2330 2363 2333 2203 2087 2110 2394 2630 2564 2876 3717 4451 4281 3892 3687 3516 3500 3457 3224 2940 2749 2551 2420 2375 2276 2281 15 18 22 34 23 16 45 8 40 68 457 297 99 174 212 203 198 200 200 182 206 253 565 731 639 312 378 561 708 980 2603 3356 5904 8375 8572 9335 10289 11348 12616 14167 11343 13426 12045 11873 18618 28950 17940 23148 22683 26568 33951 30586 35541 40475 39816 42229 34678 30879 24010 33684 35330 46084 39561 22 6 44 58 68 63 80 81 70 78 79 86 84 83 85 81 76 90 105 89 93 94 48 50 56 58 58 60 60 60 60 82 100 178 232 304 324 340 342 364 365 388 400 415 437 471 531 582 618 648 687 730 784 811 926 6 21 33 62 48 61 58 59 5 10 13 19 28 41 60 88 129 143 159 179 210 236 262 287 318 350 375 385 13847 14500 14562 14734 14989 15248 15506 15765 16023 16760 17086 17256 17368 17570 17693 17711 17815 17870 17970 18070 18171 18272 18374 18374 18374 18374 17642 16938 16263 15614 14991 14393 13819 9807 10088 10495 11002 11276 11750 12258 12839 12689 12607 12748 11978 11039 11343 11059 10987 10885 8030 7918 7772 7377 7074 6765 6666 6575 6396 6184 5981 5790 5609 5439 5278 5127 15650 16188 16473 16488 16893 17838 17321 17358 18299 19186 19313 20322 21935 23538 25077 24607 25754 25478 25501 26794 26441 26511 26719 27386 28209 29324 27659 26047 24576 24259 23783 24332 25185

YILLAR 1973 1974 1975 1976 1977 1978 1979 1980 1981 1982 1983 1984 1985 1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005*

GWh: Giga Watt Saat BinTep: ton eşdeğer

49

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı Tablo 2. BİRİNCİL ENERJİ KAYNAKLARI TÜKETİMİ
YILLAR 1973 1974 1975 1976 1977 1978 1979 1980 1981 1982 1983 1984 1985 1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005* TAŞKÖMÜRÜ (BinTon) 4595 5031 4959 5005 5057 4696 4898 4630 4522 5044 5336 5678 6189 6545 7220 7525 6825 8191 8824 8841 8544 8192 8548 10892 12537 13146 11362 15525 11176 18830 17535 18904 19421 LİNYİT (BinTon) 7642 8188 8973 10998 11675 13235 13882 15243 16179 17716 20663 25632 34767 42354 40653 33080 47557 45891 48851 50659 46086 51178 52405 54961 59474 64504 64049 64384 61010 52039 46051 44823 56577 ASFALTİT (BinTon) 290 394 456 443 434 297 203 558 560 861 750 225 523 607 631 624 409 287 139 197 102 0 66 34 29 23 29 22 31 5 336 722 738 PETROL (BinTon) 11995 12132 13503 14992 17230 17010 14796 15309 15090 16127 16705 16990 17270 18688 21239 21302 21732 22700 22113 23660 27037 25859 27918 29604 29176 29022 28862 31072 29661 29776 30669 31729 30016 15 18 22 34 23 16 45 8 40 68 457 735 1225 3162 3418 4205 4612 5088 5408 6937 8114 10072 10648 12902 15086 16339 17694 21374 22446 27314 DOĞAL GAZ (106 m3) HİDROLİK (GWh) 2603 3356 5904 8375 8572 9335 10289 11348 12616 14167 11343 13426 12045 11873 18618 28950 17940 23148 22683 26568 33951 30586 35541 40475 39816 42229 34678 30879 24010 33684 35330 46084 39561 22 6 44 58 68 63 80 81 70 78 79 86 84 83 85 81 76 90 105 89 93 94 JEOTERMAL ELEKTRİK ISI (GWh) (BinTep) 48 50 56 58 58 60 60 60 60 82 100 178 232 304 324 340 342 364 365 388 400 415 437 471 531 582 618 648 687 730 784 811 926 6 21 33 62 48 61 58 59 5 10 13 19 28 41 60 88 129 143 159 179 210 236 262 287 318 350 375 385 RÜZGAR (GWh) GÜNEŞ (BinTep) ODUN (BinTon) 13847 14500 14562 14734 14989 15248 15506 15765 16023 16760 17086 17256 17368 17570 17693 17711 17815 17870 17970 18070 18171 18272 18374 18374 18374 18374 17642 16938 16263 15614 14991 14393 13819 HAYVAN VE ELEKTRİK ELEKTRİK BİTKİ ART. İTHALATI İHRACATI TOPLAM (BinTon) (GWh) (GWh) (BinTep) 9807 10088 10495 11002 11276 11750 12258 12839 12689 12607 12748 11978 11039 11343 11059 10987 10885 8030 7918 7772 7377 7074 6765 6666 6575 6396 6184 5981 5790 5609 5439 5278 5127 96 332 492 621 1044 1341 1616 1773 2221 2653 2142 777 572 381 559 176 759 189 213 31 0 270 2492 3299 2330 3791 4579 3588 1158 464 636 -907 -506 -314 -589 -570 -696 -343 -271 -298 -285 -437 -433 -435 -588 -1144 -1798 24512 25535 27437 29695 32454 32571 30708 31973 32049 34388 35697 37425 39399 42472 46883 47910 50705 52987 54278 56684 60265 59127 63679 69862 73779 74709 74275 80500 75402 78331 83826 87818 91576

50

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı 3. GÖRSEL-UZAMSAL ZEKÂ Resimler ve imgeler zekâsı ya da görsel dünyayı doğru olarak algılama ve kişinin kendi görsel yaşantılarını yeniden yaratma yeteneğidir. Şekil, renk biçim ve dokunuşu ve bunları somut ürünlere dönüştürme yeteneklerini içerir. Görsel-uzamsal zekası kuvvetli olan bir öğrenci;Renklere karşı çok hassas ve duyarlıdır. Haritaları, çizelgeleri, diyagramları veya tabloları yazılı materyallerden daha kolay okur. Sanat içerikli etkinlikleri sever. Yaşına göre yüksek düzeyde beceri gerektiren figürleri ve resimleri çizer. Filmleri, slaytları ve benzeri diğer görsel sunuları izlemeyi sever. Okurken, kelimelere oranla resimlerden veya tablolardan daha çok öğrenir. Bu zeka alanındaki öğrenciler aşağıdaki tabloları, grafikleri ve istatistiksel verileri inceleyerek ilköğretim Fen ve Teknoloji derslerinden de hatırlayacakları yenilenebilir (Güneş ışığı, rüzgar, biyoyakıt, jeotermal, dalga ve akarsulardan olup, bunların dışında gel-git enerjisi, deniz dalga enerjisi, deniz ısıl enerjisi) ve yenilenemez enerji kaynaklarının tüketimleri konusunda tartışır ve aşağıdaki sorulara cevap bulmaya çalışır. • Yenilenebilir ve yenilenemez enerji kaynaklarının dünyada ve ülkemizdeki durumu nedir? • Yenilenemez enerji kaynaklarının tüketiminin ne gibi olumsuz etkileri vardır? • Niçin yenilenebilir enerji kaynaklarına ihtiyacımız vardır?

51

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı

52

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı 4. MÜZİKSEL/RİTMİK ZEKÂ Ses perdesi, ritim ve ton, bu üç öğeyi kullanarak beste yapma, şarkı söyleme ve çalgı aleti çalma gibi müzikal etkinlik yeteneklerini içerir. Müziksel-ritmik zekâsı kuvvetli olan bir öğrenci; şarkıların melodilerini çok iyi hatırlar. Bir müzik aletini çalar ya da çalmayı ister. Müzik dersini çok sever. Konuşurken veya hareket ederken elleri ve ayakları ile ritim tutar. Ders çalışırken farkında olmadan masaya vurarak ritim tutar. Çevresindeki seslere karşı aşırı duyarlı ve hassastır. Ders çalışırken veya bir şey öğrenirken müzik dinlemekten çok hoşlanır. Müziksel/ritmik zekâsı iyi olan ya da herhangi bir çalgı aleti çalabilen öğrencilerden enerji tüketimi ile ilgili bir parça hazırlamaları istenebilir ya da enerji tüketimini anlatan ve müzikler eşliğinde hazırlanmış bir sunu gösterilebilir. 5. BEDENSEL/KİNESTETİK ZEKÂ Bedensel zekâ tüm vücut ve ellerle ilgili bir zekâ türüdür. Başka bir deyişle, bu zekâ, vücut hareketlerini kontrol etmeyi ve yorumlamayı, fiziksel nesneleri kontrol etmeyi ve vücut ile zihin arasında bir uyum oluşturmayı sağlar. Bedensel-kinestetik zekâsı kuvvetli olan bir öğrenci; birden fazla sportif faaliyetlerde başarılıdır. Bir yerde uzun süre kaldığında hareket etmeye, kımıldamaya veya ritim tutmaya başlar. Başkalarının jestlerini, mimiklerini ve yüz ifadelerini kolaylıkla taklit eder. El becerileri gerektiren etkinliklerde çok başarılıdır Bir şeyi parçalarına ayırmayı ve tekrar birleştirmeyi çok sever. Bir şeyi en iyi yaparak ve yaşayarak öğrenir. Öğrenciler, uzmanlardan, İnternetten ve diğer bilimsel kaynaklardan edindikleri bilgilerden yola çıkarak, yenilenemez enerji kaynaklarının çevreye verdiği zararları ve yenilenebilir enerji kaynaklarına verilmesi gereken önceliği vurgulayan bir drama hazırlayarak sunarlar Örneğin aşağıdaki metin böyle bir dramanın ana çıkış noktası olabilir. Dünya genelinde tüketilen enerjinin sadece %2’si yenilenebilir enerji kaynaklarından karşılanmaktadır. Bu oran AB ülkelerinde %10 civarında iken Amerika’da %15’dir. Birçok gelişmiş ülke on yıl içerisinde yenilenebilir enerjinin kullanım oranını %10’un çok daha üzerine çıkarmak için çalışmalar sürdürmektedirler. Zamanla ve ülkelerin gelişmişlik düzeyi arttıkça yenilenebilir enerjinin tüketim oranının arttığını görüyoruz. Bunu tetikleyen en önemli gerekçeler yenilenemez enerji kaynaklarının tükeniyor olması ve çevreye verdiği zararlardır. 6. SOSYAL ZEKÂ Bu zekâ çevredeki bireylerle iletişim kurma, onları anlama, bu kişilerin ruh durumlarını ve yeteneklerini tanıma gibi davranışlara işaret eder. Sosyal zekâsı kuvvetli olan bir öğrenci; arkadaşlarıyla sosyalleşmeyi sever. Grup içerisinde doğal bir lider görünümündedir. Dışarıda iken kendi başının çaresine bakabilir. Başkaları ile birlikte çalışmayı sever. Başkaları daima onunla birlikte olmak ister. Başkalarını önemser. Empati yeteneği çok iyi gelişmiştir. Bir şeyi başkalarıyla işbirliği yaparak, onlarla paylaşarak ve onlara öğreterek öğrenmeyi sever. Öğrenciler gruplara ayrılarak yenilenebilir ve yenilenemez enerji kaynakları ile ilgili çevrelerindeki uzman kişilerle, kurumlarla röportaj yaparak sınıfta arkadaşlarına bir sunum yapar. Bu konuda öğrencilerin birbirleriyle rekabet içinde olmaları için münazara tekniği kullanılabilir. Yaptıkları araştırmalar sonucu gruplardan biri yenilenebilir enerji kaynaklarını savunurken; diğer grupta yenilenemez enerji kaynaklarını savunur. Sonuçta tüm sınıf enerji kaynaklarının neler olması konusunda genel bir yargıya varabilir.

53

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı 7. ÖZE DÖNÜK/İÇSEL ZEKÂ Gardner’a göre günlük yaşamdaki en önemli zekâdır. Kişinin kendisi ile ilgili bilgisinin olması ya da yaşamı ve öğrenmesi ile ilgili sorumluluk almasına işaret eden zekâdır. İçsel zekâsı kuvvetli olan bir öğrenci; Bağımsız olma eğilimindedir. Kendisinin zayıf ve güçlü yanlarını bilir. Hakkında çok fazla bahsetmediği en az bir ilgisi, hobisi veya uğraşısı vardır. Yaşamdaki amacının ne olduğuna ilişkin iyi bir anlayışa sahiptir Duygularını, hislerini ve düşüncelerini açıklıkla dile getirir. Yaşamındaki başarılarından ve başarısızlıklarından ders almasını bilir. Kendine güveni yüksektir. Bir önceki zekâ alanından farklı olarak öğrencilerden bazıları bireysel olarak yenilenebilir ve yenilenemez enerji kaynakları ve tüketimi ile araştırmalar yaparak bir sunum ya da proje hazırlayabilir. Hazırlanan sunum ya da proje sınıf tarafından tartışılır, enerji tüketimi konusunda yargıya varılır. 8. DOĞACI ZEKÂ Gardner tarafından açıklanan son zekâdır ve doğal çevreyi anlama, tanıma ile ilgilidir. Doğacı zekâ kişinin çevredeki bitki ve hayvan türlerini fark ettiklerinde ve alt türlerini sınıflandırma prensiplerini yaratabildiklerinde ortaya çıkmaktadır. Doğacı zekâsı kuvvetli olan bir öğrenci; çevre bilinci çok iyi gelişmiştir. Doğaya, hayvanat bahçelerine veya tarihsel müzelere olan gezileri çok sever. Doğa olaylarına karşı çok hassas ve duyarlıdır. Ekoloji, doğa, bitkiler, hayvanlar vb. gibi konuları işlerken çok meraklanır. Kuş beslemek, kelebek ve böcek koleksiyonu oluşturmak gibi doğa ile ilgili projelere katılmayı çok sever. Toprakla oynamayı ve bitki yetiştirmeyi çok sever. Ünite içeriği gereği doğayı ve doğadaki canlıları yakından ilgilendiren bir yapıya sahiptir. Bu zeka alanına yatkın öğrenciler, enerji kaynaklarının üretimi, tüketimi ile doğaya olan olumlu ya da olumsuz etkileri (küresel ısınma ve CO2 gazlarının giderek artması vb.) konusunda internetten, basın-yayın organlarından ya da sivil toplum kuruluşları (TEMA) gibi kurumlardan destek alarak araştırmalar yapar, bu tür enerji kaynaklarının üretildiği ya da tüketildiği alanlarda doğayı etkileyen yönleri göstermek için geziler düzenleyebilir.

54

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı Etkinlik Numarası Etkinlik Adı İlgili Olduğu Kazanımlar :2 : Enerji Dengesi: Beslenme ve Fiziksel Etkinlikler : 2.1; 2.3; 2.4 ve 4.2 (1. Ünite)

Etkinlikte Kullanılan Yöntem /Teknik: 5E Öğrenme Modeli Öğrenme; öğrencilerin dersi ve etkinlikleri tek taraflı dinleyip yazılı bilgileri okuyarak genelde pasif olduğu bir süreç değil, tam aksine becerilerini geliştirdiği, olayları değerlendirip analiz ettiği, denemeler yaptığı ve arkadaşları ile tartıştığı aktif bir süreçtir. Bu sürecin etkin şekilde yaşanmasına olanak veren 5E öğrenme modeli öğrencilerin aşamalı olarak belirli öğrenme etkinlikleri yaparak zamanla kendi anlayışlarının oluşmasına ve gelişmesine olanak tanır. Bu modele göre öğrenmenin 5 aşaması vardır: teşvik etme (engage), keşfetme (explore), açıklama (explain), genişletme (elaborate) ve değerlendirme (evaluate). Bu aşamalar her zaman birbirinden kesin çizgilerle ayrılmayabilir, aynı anda iki veya daha çok aşama uygulanabilir. 5E öğrenme modeline uygun etkinliğe başlamadan önce, etkinlik boyunca öğretmen ve gerektiğinde öğrenciler tarafından kullanılabilecek olan temel bilgiler verilmiştir. Bu temel bilgiler bu etkinliğe yaşam temelli bir bağlam oluşturması amacıyla verilmiştir. Bir Makine Sistemi Olarak İnsan Vücudu Enerji birimi olan Joule (jul), sıcaklık farkından dolayı aktarılan enerji olan ısı ve besinler için kalori olarak da gösterilebilir. 1 kalori=4.18 J’dür. Kalorinin iki ayrı tanımı vardır: 1) Küçük “k” harfiyle yazılan kalori, bir ısı birimidir ve 15 °C'deki bir gram suyun sıcaklığını 1 °C yükseltebilmek için gerekli olan ısı miktarını gösterir. 2) Büyük “K” harfiyle yazılan Kalori, büyük kalori ya da kilokalori (kcal) olarak da adlandırılır, 15 °C'deki bir litre suyun sıcaklığını 1 °C yükseltebilmek için gerekli olan ısı miktarını gösterir. Besinlerin enerji değerini ifade etmek için genellikle ikinci olarak tanımlanan kcal kullanılır, bu etkinlikte de bu tanım kullanılacaktır. 1 Kalori (kcal) = 1000 kaloridir. Bireylerin yaşamındaki en yakın ve tanıdık enerji kullanan makine gibi çalışan sistem insan vücududur. Bireylerin vücudunu tanıması ve vücudunda olan fiziksel, kimyasal ve biyolojik olayların farkına varması son derece önemlidir. İnsan vücudundaki oldukça karmaşık olan tüm olaylar aslında temel bir enerji girişi ve çıkışı prensibine dayanır. İnsan vücudu besinlerle aldığı enerjiyi uyuma, konuşma, yemek yeme, banyo yapma, televizyon seyretme, bilgisayar oynama, ders anlatma/dinleme, telefonda konuşma, yürüme, düşünme, stres, dans etme vb. gibi fiziksel etkinliklerle harcarlar. Yani vücudumuzda bir taraftan besinlerden alınan enerji girdisi varken diğer taraftan çeşitli fiziksel etkinliklerle enerji çıktısı mevcuttur. Bu arada çocuk ve ergenlerde fiziksel etkinlikler dışında büyümeleri için kemik, kas ve kan gibi yeni hücrelerin oluşumu içinde enerjiye ihtiyaç vardır. Ayrıca yine yağ depolanması için çocuk ve ergenlerde fazladan enerjiye ihtiyaç vardır. Alınan enerji (Ea): Vücudumuz tarafından harcanan enerjiyi karşılamak için besinlerden yararlanırız. Besindeki enerji içeren temel gıdalar karbonhidratlar, yağlar ve proteinlerdir. Pirinç, bulgur, makarna gibi tahıllar karbonhidrat açısından zengin olup 1gram karbonhidrat 4 kcal enerjiye sahiptir. Çok az tüketilmesi gereken yağlar vücudumuz için gerekli olan A, D, E ve K gibi vitaminleri taşıma görevi bulunduğundan az miktarda tüketilmesi önemlidir, 1 gram yağda 9 kcal enerji bulunmaktadır. Et, süt ve az miktarda hububat 55

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı ürünlerinde bulunan proteinler vücudumuzun yeni hücrelerinin oluşumunda kullanılır, 1 gram protein 4 kcal enerji değerine sahiptir. Sonuçta vücudumuz tarafından alınan enerji: Ea= Tüketilen besinlerin enerji değeri şeklinde ifade edilebilir. Harcanan Enerji(Eh): Yetişkin bir insan iki farklı şekilde enerji harcar: fiziksel etkinliklerle harcanan enerji ve vücudun nefes alma, vücut sıcaklığını dengeleme, kalp atışını sağlama gibi fiziksel etkinlikler dışında harcanan enerji. Vücudun bir gün boyunca, herhangi bir fiziksel etkinlik yapmadan, istirahat halindeyken, harcadığı enerjiye Temel Enerji Gereksinimi (Bazal Metabolik Oran) denir (EBMR). Kişiler uyuma, televizyon seyretme, yürüme, bisiklete binme, yüzme, koşma gibi fiziksel etkinliklerle de enerji harcar (Ef). Temel Enerji Gereksinimi olan EBMR değeri bir kişinin harcadığı toplam enerjinin %60 ile %70 oranını oluşturur. Temel enerji gereksinimi kişiden kişiye değiştiği gibi aynı kişide zamanla da değişebilir. Örneğin gençlerin, çocukların, hamile kadınların, uzun ve ince kişiler ile çok zayıf kişilerin temel enerji gereksinimi daha fazladır. Aynı şekilde bir kişinin yüksek ateşi olması, stresli olması, havanın çok sıcak veya soğuk olması temel enerji gereksinimini arttırırken, az besinler tüketerek aşırı diyet yapmak azaltır. Temel Enerji Gereksinimi için 10-18 yaş arası ergenlerde; Erkekler için: EBMR=17,5x kütle(kg)+651, Kızlar için: EBMR=12,2x kütle(kg)+756, eşitlikleri ile hesaplanabilir. Örneğin kütlesi 60 kg olan erkek öğrenci için temel enerji gereksinimi EBMR=17,5x60x+651=1701 kcal iken, aynı kütleye sahip kız öğrenci için bu değer 1488 kcal olacaktır. Temel Enerji Gereksinimi dışında kişiler fiziksel etkinliklerle de enerji harcarlar. Fiziksel etkinlikler yoluyla harcanan enerji kişinin harcadığı toplam enerjinin %20 ile %30 arasında bir oranını oluşturur. Yine fiziksel etkinliklerde harcanan enerji kişinin yaşına, kütlesine ve cinsiyetine göre değişebilir, bazı fiziksel etkinliklerde bir saat sürede harcanan ortalama enerji aşağıdaki tablodaki gibi verilebilir. Tablo: : Öğrencilerin belirli fiziksel etkinlikler sonucu bir saatte harcadıkları enerji değeri olup, bu değerler temel enerji gereksinimi değerlerini de içermektedir. Fiziksel Etkinlik Uyuma Televizyon seyretme, bilgisayarda oyun oynama, internet kullanma, müzik dinleme, konuşma, yemek yeme, banyo yapma Günlük ev işleri yapma, yürüme, alışveriş yapma Çim biçme, bisiklete binme, dans etme, tenis oynama Yüzme, basket oynama, koşma Bir Saatte Harcanan Enerji (kcal) 60 85

140 285 400

Sonuçta vücudumuz tarafından harcanan enerji temel enerji gereksinimi ile fiziksel etkinlik sonucu harcanan enerjilerin toplamı olacaktır. Eh=EBMR+Ef 56

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı Normal yaştaki kişiler için alınan enerji Ea ve harcanan enerji ise Eh’ dir, fakat büyüme çağında olan çocuklarda ve ergenlerde kemik, kas ve kan gibi yeni hücrelerin üretilmesi için büyüme enerjine (Eb) gereksinim vardır. Yine gençlerin vücudu normal gelişme evresinin bir parçası olarak alınan enerjinin bir kısmını yağ olarak depo eder (Ey), depo edilen bu yağlar daha sonra büyüme için kullanılabilir. Sonuçta yetişkinlerde tüketilen enerji Eh kadar olurken, çocuk ve ergenlerde tüketilen enerji Eh+Eb+Ey kadar olacaktır. Enerji Dengesi Bir kişi ister çocuk, ister ergen, isterse yetişkin olsun besinlerden aldığı toplam enerji; harcadığı toplam enerjiden büyükse kütlesi artarak kilo alacak, küçükse kütlesi azalarak kilo verecek ve eşitse kilo değişimi yaşamayacaktır. Bir bireyin besinlerden aldığı enerjinin çeşitli yollarla harcadığı enerjiye eşit olması durumuna enerji dengesi denir. Bu etkinlikteki amaç öğrencilerin tüm yaşamları boyunca bu enerji dengesini korumalarına yardımcı olmaktadır. Öğrencilere enerji dengesi sağlama bilincini kazandırmak çok önemlidir. Bu amaçla kendilerinin besinlerle aldıkları enerji ile fiziksel etkinliklerle harcadıkları enerji miktarını belirledikleri ve dengeli beslenmenin önemini kavrayacakları bir etkinlik yaptırılabilir. Teşvik Etme (Engage) Öğrencilere, canlılar enerjiye ihtiyaç duyar mı? Canlılar ihtiyaç duydukları enerjiyi nasıl karşılar? Hangi fiziksel etkinlikler enerji harcamamızı sağlar? Her fiziksel etkinlik süresince harcanan enerji aynı mıdır? Gibi ön bilgilerini yoklayıcı ve derse teşvik edici sorular yöneltilir. Besinlerin enerji değeri hakkında ne bildikleri sorulur. Hiç bir yönlendirme yapılmadan mümkün olduğunca fazla sayıda öğrenciden farklı besinlerin enerji değeri önerileri alınır. Aynı besinler için farklı enerji değeri önerileri tartışmaya açılır. Öğrencilere hafta içi ve hafta sonlarında hangi fiziksel etkinlikleri yaptıkları sorulur. Her bir etkinliğin bir saat süreyle yapılması durumunda kaç kcal enerji harcanacağı konusunda tahminleri alınır. Keşfetme (Explore) Öğrencilere sayfa 58’deki tablodan iki adet fotokopi dağıtılır. Bir hafta süre verilir ve biri hafta içi ve biri de hafta sonu olmak üzere iki farklı günde 24 saat boyunca yaptıkları fiziksel etkinlikleri ve sürelerini aşağıdaki tabloya yazmaları istenir. Bir hafta sonra tüm öğrencilerin her iki tabloyu da tamamlamaları sağlanır. Her bir öğrencinin yaptığı fiziksel etkinliğin bir saat yapılması durumunda harcanan enerji değeri tahtaya yazılır veya projeksiyon cihazı ile yansıtılır. Öğrencilerin tablodaki son sütunu uygun şekilde doldurmaları istenir. Öğretmen tarafından doldurulmuş olan örnek bir tablo öğrencilere gösterilerek tüm öğrencilerin doğru bir şekilde Kalori hesabı yapmaları sağlanır.

57

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı ADI ve SOYADI:.................................................................. TARİH: . . / . . / 20 . .

Aşağıdaki tabloya hafta içi / hafta sonu 24 saat boyunca yaptığınız fiziksel etkinliklerin adını ve karşısına sürelerini yazınız. Her bir etkinlik süresince harcadığınız enerjinin Kalori değeri için tabloyu doldurduktan sonra öğretmeninizden yardım alınız. SAAT YAPILAN FİZİKSEL ETKİNLİKLER ETKİNLİK SÜRESİ (SAAT) ENERJİ DEĞERİ (kcal)

06:00 07:00 08:00 09:00 10:00 11:00 12:00 13:00 14:00 15:00 16:00 17:00 18:00 19:00 20:00 21:00 22:00 23:00 24:00 01:00 02:00 03:00 04:00 05:00 TOPLAM -----------------------------------------

58

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı Bu fiziksel etkinlikler, temel enerji gereksinimi veya büyüme için harcanan enerjilerin nereden karşılandığı tekrar sorulur. Besinlerin enerji değerinin araştırılması istenir. Her öğrenciye üç farklı gıda ürünü üzerindeki etiketlerin incelenerek enerji değerlerini tablo halinde yazıp bir sonraki derste sınıfa getirmesi istenir.

Şekil: Bir süt ambalajından alınmış besin öğeleri tablosu. Yukarıdaki şekilde görüldüğü gibi etiket değerleri incelenerek benzer gruptaki besin ögelerinin enerji miktarı karşılaştırılır. Bunun için tüm sınıfın katkısı ile değişik besin öğelerinin belirli bir miktarının örneğin 100 mL süt veya bir bardak meyve suyu gibi aşağıdakine benzer bir tablo oluşturulur. Tabloda mümkün olduğunca fazla sayıda gıdaya yer verilmeye çalışılır. Tablo: Bazı Gıdaların Besin Öğeleri Tablosu. Gıda Greyfurt suyu Portakal suyu Elma suyu Süt Süt Süt ......... ......... ......... Miktarı 100 mL 100 mL 100 mL 100 mL 100 mL 100 mL Özelliği Yağsız Yağsız Yağsız Yağsız %1,5 yağlı %3,4 yağlı Enerjisi (kcal) 33 34,4 42,4 35 50 62,6 Enerjisi (kJ) 138 144 177 146 209 262

Sınıfta belirlenen enerji değerleri ile karşılaştırma yapılabilmesi için sayfa 60’daki tabloda bazı besinlerin 100 g tüketilmesi durumunda vücudumuz tarafından alınacak enerji miktarları verilmiştir.

59

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı
Tablo: Bazı Besinlerin Enerji Değerleri (kcal)
Sebzeler (100 g) Ispanak Domates Mantar Kuru soğan Bezelye Salatalık Patates(haşlanmış) Patates(kızarmış) Patates cipsi Fasulye Lahana Havuç Karnabahar Kereviz Taze mısır Biber Pancar Turp Pırasa Marul Maydanoz Enginar Patlıcan Şarküteri (100 g) Jambon Yumurta(haşlanmış) Yumurta(beyaz) Salam Sosis Krema Sucuk Pastırma Zeytin (siyah) Zeytin(yeşil) Kuruyemişler (100 g) Yer fıstığı Patlamış mısır Badem Fındık Kestane (haşlanmış) Kestane(kavrulmuş) Şam fıstığı Ceviz 582 386 598 634 131 245 594 651 182 158 185 450 322 240 452 250 207 144 Unlular (100 g) Makarna Talaş böregi Beyaz un Mısır unu Elmalı tart Kepek Yufka Beyaz ekmek Çavdar ekmeği Çikolatalı pasta Bisküvi Pandispanya 369 360 368 368 276 213 152 68 55 300 418 280 İçecekler (100 mL) Kakao (süt & şeker) Kahve (sade) Kolalı içecek Şekersiz çay Buzlu çay (Ice Tea) Portakal suyu Elma suyu 91 0 39 0 30 34 42 26 22 28 38 84 15 76 280 568 32 24 42 27 40 96 22 43 19 52 14 44 53 25 Kuru sebze (100 g) Pirinç Mercimek Fasulye Nohut Şekerli gıdalar (100 g) Çikolata Bal Üzüm pekmezi Kakao Şeker 528 315 293 289 385 363 340 340 360 Süt ürünleri (100 g) Yoğurt İnek sütü Ayran Beyaz peynir Kaşar peynir Lor peyniri Krem peynir Tulum peyniri Dil peyniri 62 61 37 235 404 85 349 257 290 Yağlar (100 g) Margarin Tereyağı Sıvı yağ İç yağı 720 717 884 758 Et ürünleri (100 g) Tavuk Kuzu pirzola Ördek Hindi Dana eti Biftek Koyun eti(az yağlı) Yağlı koyun eti Az yağlı sığır eti Yağlı sığır eti 215 263 404 160 223 156 247 310 225 301 Meyveler (100 g) Mandalina Üzüm Armut Ananas Elma Kayısı Muz Kiraz Vişne Şeftali Erik Portakal Limon İncir Çilek Karpuz Avokado Kavun 46 67 61 52 58 51 85 70 58 38 75 76 27 80 37 26 147 33

60

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı Öğrencilere şu ana kadar öğrenilenler kullanılarak bir gün boyunca tükettikleri katı ve sıvı gıdalardan aldıkları toplam enerjiyi ve bir gün boyunca yaptıkları fiziksel etkinliklerde harcadıkları enerjiyi hesaplamaları istenir ve kendilerine en az bir gün süre verilir. Açıklama (Explain) Öğrencilere fiziksel etkinliklerle harcanan enerjinin yanında nefes alıp verme, kalp atışını sağlama, vücut sıcaklığını koruma gibi temel gereksinimler için de enerji harcandığı ve buna temel enerji gereksinimi veya bazal metabolik oran denildiği açıklanır. Bunun dışında çocuk ve ergenlerin büyümesi için yine enerji harcandığı belirtilir. Ayrıca etkinlik öncesi verilen bilgilerden öğrencilerin ihtiyaç duyduğu bilgiler anlayacakları terimlerle açıklanmaya çalışılır. Bir kişinin gün boyu aldığı ve çeşitli yollarla harcadığı enerjinin eşit olmasına enerji dengesi denildiği tekrar vurgulanır. Enerji dengesinin çok önemli olduğu belirtilir. Besinlerle alınan enerjinin daha fazla olması durumunda kişilerin kilo alacağı, daha az olması durumunda da zayıflayacağı hatırlatılır. Öğrencilerin kendileri için bulduğu enerji değerleri kontrol edilerek her bir öğrencinin günlük aldığı ve harcadığı enerji karşılaştırılır ve dengeli beslenmesi için önerilerde bulunulur. Sağlıklı beslenme için aşağıdaki piramide benzer bir beslenmenin öneminden bahsedilir. Bu piramidin sadece bir öneri olduğu, bundan farklı beslenme piramitlerinin de bulunacağı ve üzerinde kesin olarak hemfikir olunan bir beslenme piramidi olmadığı vurgulanır. Sağlıklı beslenmede esas olan tüketilen besinlerin yüksek besin ve lif değerine karşın düşük kalorili olmalarıdır.

Şekil: Önerilen örnek bir sağlıklı beslenme piramidi

Piramidin tabanındaki sebze, meyve, fasulye ve baklagillerin yüksek oranda besin ve lif değerlerine karşın düşük kalori değerine sahip olduğu dolayısıyla en fazla tüketilmesi gereken yiyecekler olduğu vurgulanır. Günlük besin enerji miktarı olan kalori değerinin; %30-70 arasının yarısı pişmiş ve diğer yarısı çiğ olmak üzere sebzelerden, %20-50’sinin meyvelerden, %1030’unun fasulye ve baklagillerden, %5-10’unun ise tam tahıllar, çiğ kuruyemişler ve çekirdeklerden oluşması sağlıklı beslenme açısından son derece önemlidir. Makarna, beyaz ekmek, bisküvi, beyaz şeker gibi işlenmiş yiyeceklerden mümkün olduğunca uzak durulması gerekmektedir. Besinleri olduğunca doğal ve işlenmemiş olarak tüketmenin önemi vurgulanır. 61

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı Gelişme çağındaki çocukların piramitte tüketebilecekleri belirtilir.

önerilenden daha

fazla

hayvansal ürünleri

Vitamin ve minerallerinde vücudumuz için yaşamsal öneme sahip olduğu ancak bunların vücudumuz tarafından alınan enerjiye katkısı olmadığı belirtilir. Her öğrenciden gerek enerji dengesi açısından gerekse dengeli beslenme piramidi açısından kendi beslenme ve fiziksel etkinlik durumunu gözden geçirmeleri istenir. Enerji dengesi sağlamak için neler yapmaları gerektiğini yazmaları istenir. Genişletme (Elaborate) ve Değerlendirme (Evaluate) Enerji dengesinin gerek pozitif yönde (alınan enerji harcanan enerjiden büyük) gerekse negatif yönde (harcanan enerji alınan enerjiden büyük) bozulması durumunda vücutta ne gibi sağlık sorunları ile karşılaşacağı tartışmaya açılır. Harcanandan az enerjinin vücuda alınması durumunda ölümle sonuçlanacak ve geriye dönüşümü mümkün olmayan sağlık sorunları ile karşılaşacağı; harcanandan fazla enerjinin alınması durumunda ise başta obezite olmak üzere çok ciddi sağlık sorunları ile karşılaşılacağı vurgulanır. Yaşam boyu alışkanlık hâline getirilen düzenli fiziksel etkinliklerin sağlık üzerindeki olumlu etkisi açıklanır. Öğrencilere enerji dengesi cinsinden obezitenin nedenleri sorulur? Şişmanlık ve şişmanlığın daha ileri hali olan obezitenin başta kanser, kalp krizi ve şeker rahatsızlığı olmak üzere birçok hastalığa davetiye çıkardığı belirtilir. Yapılan araştırmalara göre ülkelerin gelişmişlik düzeyi arttıkça şişmanlık oranı da artmaktadır. Türkiye’de obezlerin oranı %15 civarında iken, Amerika’da bu oran %30’un üzerindedir. Obez olan ergenlerin %80’i yetişkinliklerinde de obez olmaktadır. Obezitenin ne gibi sağlık sorunlarına yol açabileceği sınıfta tartışılır. Yapılan araştırmalara göre şişmanlarda, normal kişileri oranla kalp krizi geçirme riski iki kat, şeker hastalığına yakalanma riski ise beş kat daha fazladır. Obezlerde ise normal kişilere göre, kolon kanserine yakalanma riski iki kat, kalp krizi geçirme riski üç kat ve şeker hastalığına yakalanma riski ise 88 kat daha fazladır. Obezite bunun dışında da daha birçok sağlık sorununa neden olmaktadır. Öğrencilere enerji dengesinin önemi hatırlatıldıktan sonra bu dengenin bozulması sonucu olan zayıflık, şişmanlık ve obezitenin telafisi mümkün olmayan sağlık sorunlarına neden olduğu vurgulanır. Uzun süre televizyon seyretmenin veya bilgisayar başında oturmanın şişmanlık ve obeziteye davetiye çıkarttığı vurgulanır. Öğrencilere bir kişinin hangi durumlarda zayıf, sağlıklı, şişman, obez veya ileri derecede obez olarak adlandırılabileceği sorulur. Bu sınıflandırmalar yapılırken bel çevresi ölçümü ve boy ile kütle ilişkileri esas alınarak çok sayıda kriter kullanılmaktadır. Bu amaçla Vücut Kütle İndeksi (BMI=Body Mass Index) denilen kriter de kullanılabilir; BMI=Kişinin kütlesi(kg)/boyu2(m2) Örneğin 76 kg kütleye sahip yetişkin bir kişinin boyu 1,78 metre ise BMI değeri, BMI=76/(1,78)2=23,99 kg/m2 olacaktır. BMI sınıflandırmasına göre bu kişi sağlıklı kütle aralığının üst sınırında yer almaktadır. BMI Değeri; 18,4 ve daha küçük ise zayıf, 18,5 ile 24,9 arasında ise sağlıklı, 25 ile 29,9 arasında ise şişman, 30 ile 39,9 ise obez, 40 ve daha yüksek ise ileri derecede obez, olarak adlandırılır. 62

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı Daha sonra her öğrencinin kendi BMI değerlerini hesaplamaları istenir. Sağlıklı kütle aralığında olanlara, durumlarını korumaları için, diğer aralıkta olanlara ise sağlıklı aralığa gelmek için yaşamları boyunca uygulayacakları bir strateji geliştirmeleri istenir. Gruplar halinde stratejiler sınıfta tartışılır. Tartışma sonucu öğrencilere sağlıklı bir yaşam için enerji dengesinin önemi hatırlatılır. Öğrencilere şu ana kadar tartışılan ve öğrenilen enerji dengesi ile ilgili bilgileri kullanarak kendilerinin 40 yaşındaki hâllerine yani geleceklerine bir mektup yazmaları istenir. Bu mektupta kendi geleceklerine “enerji dengesini sağlamak, aldıkları enerjiyi ve harcadıkları enerjiyi düzenlemek” için tavsiyelerde bulunmaları istenir. Bunun için öğrencilere yardımcı olacak aşağıdakine benzer bir mektup taslağı hazırlanarak her öğrenciye birer fotokopi dağıtılır ve bir sonraki derste toplanarak değerlendirileceği söylenir. Mektubun dört ana kritere göre değerlendirileceği öğrencilere açıkça belirtilir: 1. Uygun enerji dengesinin belirlenmesi, 2. Enerji dengesinin sürdürülmesi için yapılması gerekenler, 3. Tüketilen besinlerin enerji değerine düzenlemek için yapılması gerekenler ve 4. Harcanan enerji değerini düzenlemek için yapılması gerekenler. Değerlendirme yapıldıktan sonra, 40 yaşına kadar mümkünse saklamaları ve zaman zaman bu mektubu okuyarak kendi durumlarını kontrol etmeleri tavsiye edilerek mektuplar öğrencilere iade edilir. Bu mektup çerçevesi aşağıdaki gibi olabilir: Adı ve SOYADI:............................................ Tarih:........................................ Sevgili Ben, Şu anda 40 yaşındayım. Sağlıklı beslenmem için enerji dengesinin önemini biliyorum. Bu nedenle aldığım enerji ve harcadığım enerjiyi eşitlemem gerektiğinin farkındayım. Dengeli beslenmem nedeniyle besinlerden aldığım enerji olan sağlıklı enerji dengesi değeri .......... Kaloridir. Ben temel enerji gereksinimim ve fiziksel etkinliklerle aynı miktarda enerjiyi harcıyorum. Dolayısı ile sağlıklı bir kiloya sahibim. Enerji dengemi bundan sonra da korumak için şunları yapacağım:.......................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................ ....................................................................................................................... Aldığım besinlerin enerji değerini düzenlemek için şunları yapacağım:.......................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................ ....................................................................................................................... düzenlemek için şu fiziksel etkinlikleri Harcadığım enerji değerini yapacağım:.......................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................ .......................................................................................................................

63

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı 3.Ünite : Madde ve Özellikleri Önerilen Süre : 9 ders saati A. Genel Bakış Öğrenciler 6. sınıfta maddeleri atom ve moleküllerin oluşturduğunu, tek tür atomların oluşturduğu maddeye element farklı tür atomların oluşturduğu maddeye bileşik dendiğini işlediler. Maddelerin kimyasal ve fiziksel değişiklikle nasıl değiştiğini ve maddelerin katı, sıvı ve gaz hâllerini gördüler. Sıvı ve gazlar öteleme hareketi yaparken katıların yapmadığını tanıdılar. 7. sınıfta atomun daha da küçük parçacıklardan oluştuğunu ve bunların proton, nötron ve elektron olduğunu işlediler. Dalton atom modelinden-Bohr atom modeline kadar olan modeller işlenmiş, elektron bulutu modeli çok kısa tanıtılmış ve atom katmanlarındaki elektron dizilişleri açıklanmıştır. 8. sınıfta öğrenciler metal, ametal ve yarı metallerin benzer ve farklı özelliklerini (görünüm, sertlik, yumuşaklık, iletkenlik) karşılaştırdılar. Maddelerin ayırt edici özelliklerinden erime ısısı, buharlaşma ısısı ve öz ısı kavramlarını gördüler. B. Ünitenin Amacı Bu ünitede öğrenciler maddelerin hallerini, ortak ve ayırt edici özelliklerini inceleyeceklerdir. Aynı zamanda kendiliğinden başka elementlere dönüşen elementler olduğu gibi fisyon ve füzyon yoluyla da başkalaşan maddeler olduğu öğrenilecektir. C. Kavramları Vermek için Kullanılabilecek Yaşamdan Örnekler (Bağlamlar) Kazanımlar en az bir bağlamın parçası olarak verilecek yani bağlamda kavram anlam kazanacak. Fakat ideali aynı kavramın birden fazla bağlam içerisinde verilmesidir. a. Su Döngüsü b.Atom bombası c. Porselen yapımı d. Petrol Ürünlerinin Elde Edilmesi D. Öğrenilecek Bilimsel Kavramlar a. Kütle, hacim, katı ve sıvıların hacimlerinin ölçülmesi, yoğunluk, maddelerin ortak ve ayırt edici özellikleri b. Kimyasal ve fiziksel değişiklik, doğal radyoaktif elementler

64

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı

E. Öğrenci Kazanımları 3. ÜNİTE: MADDE VE ÖZELLİKLERİ
KAZANIMLAR AÇIKLAMALAR

1. Maddelerin sınıflandırılması ve özellikleri ile ilgili olarak öğrenciler; 1.1 Maddelerin ortak özelliğinin kütle ve dolayısıyla hacim olduğunu açıklar (BİB-3.a,b,c, 4.a,b,c,d). 1.2 Maddeleri hallerine göre sınıflandırır (PÇB-1.b,c,g; BİB-1.a,b,c,d). 1.3 Sıvı ve katı maddelerin hacimlerini ölçer (TD-1.h,i,k,l,m; PÇB-2.a,e,f). 1.4 Katı ve sıvı maddelerin yoğunluğunu kütle- hacim grafiklerinden yararlanarak hesaplar (PÇB3.a-e). 1.5 Maddelerin özelliklerinden hangilerinin ayırt edici olduğunu belirler (BİB-3.a,b,c, 4.a,b,c,d). 2. Maddelerin değişimi ile ilgili olarak öğrenciler; 2.1 Maddenin tanecik yapısında meydana gelen değişikliklere kimyasal, tanecik yapısının değişmediği değişikliklere de fiziksel değişiklik denildiğini belirtir (BİB-3.a,b,c, 4.a,b,c,d). 2.2 Doğadaki elementlerin büyük bir kısmının bir dış etki olmadıkça kalıcı olduklarını; radyoaktif elementlerin ise kendiliklerinden başka elementlere dönüşebileceklerini örneklerle açıklar (BİB-3.a,b,c, 4.a,b,c,d). 2.3 Fisyon ve füzyon olaylarında yeni çekirdeklerin oluştuğunu örneklerle açıklar (BİB-3.a,b,c, 4.a,b,c,d).

[!] 1.1 Bu kazanım makro ölçek düzeyinde ele alınmalıdır. Örneğin fotondan bahsedilmemelidir. [!] 1.2 Maddenin katı, sıvı ve gaz halleri hatırlatılarak plazma hali açıklanır. Öğrenciler, maddenin plazma halini ilk defa öğrendikleri için bu kavram üzerinde durulmalı ve günlük yaşamdan örnekler verilmelidir. Maddenin dört halinin öteleme hareketi yapıp yapmadıklarına göre, sıkıştırılıp sıkıştırılamadıklarına göre ve mıknatıstan etkilenip etkilenmediklerine göre sınıflandırılabileceği açıklanır. 1.3 Sıvılarda çözünmeyen, kum vb. katılar dışında, düzgün şekilli olanlar hesaplanır. Diğerleri ise dereceli silindir ile ölçülerek bulunur. Gazların ise bulundukları kabın hacmini aldığı vurgulanır. ??? 1.3 “Gazların hacimleri yoktur.” [!] 1.5 Maddenin farklı özellikleri (şekil, renk, tat, miktar vb.) dışında cinsine bağlı olarak yalnızca kendisine özgü bazı özellikleri vardır. En yaygın olanları yoğunluk, elektrik iletkenliği, ısı iletimi, erime sıcaklığı, kaynama sıcaklığı ve öz ısı, vb. dir. [!] 2.1 Maddenin taneciği atom, molekül veya iyon olabilir. Fiziksel değişiklikte maddenin hal, boyut, vb. özellikleri değişir. [!] 2.1 Fiziksel ve kimyasal değişikliklerle çekirdeklerin değişmediği; fakat bazı durumlarda çekirdeklerin de değişebileceği vurgulanır. [!] 2.1 Moleküllerin atomlardan; atomların ise çekirdek ve elektronlardan oluştuğu hatırlatılır. [!] 2.3 Fisyon ve füzyon olayları basit olarak açıklanarak ayrıntılarına girilmeyecektir.
[!]: Uyarı, : Sınırlamalar

: Ders İçi İlişkilendirme,

: Diğer Derslerle İlişkilendirme,

???: Kavram Yanılgısı,

65

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı

F. Örnek Öğretim ve Değerlendirme Etkinlikleri Etkinlik Numarası :1 Etkinlik Adı İlgili Olduğu Kazanımlar : Madde Türleri: Gördüğümüzü sınıflayabiliyor muyuz? : 1.2

Etkinlikte Kullanılan Yöntem /Teknik: Akran Öğretimi Öğrencilere üzerlerine A’dan E’ye kadar harflerin yazıldığı kâğıtlar dağıtılır. Bu harfleri öğrenciler çoktan seçmeli sorularda seçtikleri şıkları öğretmene göstermek için kullanacaklardır. Öğretmen 10-15 dakika katı, sıvı, gaz ve plazmanın benzer ve farklı özelliklerinden bahsettikten sonra aşağıdaki soruları çifterli olarak öğrencilere sırasıyla tepegöz ile gösterir. İlk soru olarak aşağıdaki soru tepegöze konur. 1.1. Bir maddenin kütle ve hacmini ölçerek bulunduğu madde halini (katı, sıvı, gaz, plazma) söyleyebilir miyiz? Neden? a. Evet b. Hayır 1.2. Çünkü a. Kütle ve hacim maddenin ortak özellikleridir. b. Kütle ve hacim maddenin ayırt edici özellikleridir. . Öğrencilerin soruyu okuyup ilk aşamasına verdikleri cevabı gösteren harfi kaldırmaları istenir. Daha sonra sorunun ikinci aşamasına verdikleri yanıtı gösterir şıkkı havaya kaldırırlar. İkinci aşamalarda birden fazla şık seçilebilir. Öğrencilerin verdikleri cevapların %90 dan fazlası doğru ise cevabın üzerinden geçip bir sonraki soru ile devam edilir. Yüzde 90 dan az ise farklı cevapları vermiş öğrencilerin birbirleri ile eşleşmelerini ister. Her öğrenci en az iki cümle kurmalıdır. Birincisi verdiği cevabın ne olduğunu ve neden seçtiğini söylemelidir. İkinci olarak ise arkadaşının verdiği cevabın (arkadaşının verdiği cevabı öğrendikten sonra) neden yanlış olduğunu söylemelidir. Bu süreç 2-3 dakikayı geçmemelidir. Sonra tekrar öğrencilerden her iki aşamaya da verdikleri cevapları kaldırmaları istenir. Hâlâ doğru cevap oranı %90 dan az ise gelen cevapların yanlış olanlarının toplandıkları kademeye göre öğrencileri yönlendirir ve toplu olarak doğru cevap söylenir. Bir sonraki soru çiftiyle derse devam edilir. Bu sorulara öğretmenlerimiz eklemeler ve çıkarmalar yaparak süreyi istedikleri kadar uzatıp-kısaltabilirler. Buradaki amaç öğrencilerin anlamadıkları yerlerde arkadaşları tarafından ikna edilmeleridir. 2.1. Odamızdaki bardağın içerisinde bulunan su hangi hâldedir (katı, sıvı, gaz, plazma)? Neden? A. Katı B. Sıvı C. Gaz D. Plazma 2.2. Çünkü: A. Öteleme hareketi yapar. B. Sıkıştırılabilir. C. Mıknatıstan her zaman etkilenir. D. Diğer. Yazınız:...........................................................................

66

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı

3.1. Soluduğumuz hava hangi hâldedir (katı, sıvı, gaz, plazma)? Neden? A. Katı B. Sıvı C. Gaz D. Plazma 3.2. Çünkü: A. Öteleme hareketi yapar. B. Sıkıştırılabilir. C. Mıknatıstan her zaman etkilenir. D. Hiçbiri 4.1. Kibrit alevi hangi hâldedir (katı, sıvı, gaz, plazma)? Neden? A. Katı B. Sıvı C. Gaz D. Plazma 4.2. Çünkü: A. Öteleme hareketi yapar. B. Sıkıştırılabilir. C. Mıknatıstan her zaman etkilenir. D. Hiçbiri 5.1. Ateş dumanı hangi hâldedir (katı, sıvı, gaz, plazma)? Neden? A. Katı B. Sıvı C. Gaz D. Plazma 5.2. Çünkü: A. Öteleme hareketi yapar. B. Sıkıştırılabilir. C. Mıknatıstan her zaman etkilenir. D. Diğer. Yazınız:...........................................................................

67

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı

Etkinlik Numarası Etkinlik Adı İlgili Olduğu Kazanımlar

:2 : Gazların Hacimleri Var mıdır? : 1.3

Etkinlikte Kullanılan Yöntem /Teknik: Üç Aşamalı Tanılama Soruları Bir önceki “Akran Öğretimi” etkinliğinde kullanılan sorulara üçüncü aşamaları ve birinci ve ikinci aşamalarında görüşlerini yazacakları bir boş şık ekleyerek güzel bir tanılama testi yapabilirsiniz. Burada “1.3.” kazanımda yalnızca katı ve sıvılardan bahsettiğimiz için öğrenciler “Gazların hacmi yoktur dolayısıyla ölçülemez.” diye bir düşünebilirler. Öğrenciler bunu ya da bilgi eksikliklerinden dolayı yapabilirler. Ama aynı zamanda kavram yanılgısı olarak da bunu savunabilirler. Bunun hatayla veya bilgi eksiklikleri ile yapılmayıp kavram yanılgısı ile yapıldığını anlamak için üç aşamalı soruları kullanabiliriz. 1.1. Gazların hacimlerini ölçebilir miyiz? Neden? A. Evet B. Hayır 1.2. Çünkü: A. Gazların hacimleri yoktur. B. Gazlar da madde olduğu için hacimleri vardır. C. Gazların hacimleri vardır fakat ölçülemez. D. Hiçbiri ise lütfen yazınız.......................................... 1.3. Yukarıdaki iki soruya verdiğiniz cevaptan emin misiniz? A. Evet B. Hayır Bir öğrenci kavram yanılgısı ile “Gazların hacimleri yoktur.” diyorsa birinci aşamada “B” şıkkını ikinci aşamada “A” şıkkını üçüncü aşamada da “A” şıkkını seçmesi gerekir. Bu, öğrencinin gazların hacimlerinin ölçülememesinin sebebinin gazların hacimlerinin olmaması olduğunu söylemesi ve söylediklerinden emin olduğunu gösterir. Söylediklerinden emin değilse büyük olasılıkla kavram yanılgısı değil, bilgi eksikliğidir. Birinci aşamada “B” şıkkını seçtikten sonra ikinci aşamada da “B” şıkkını seçtiyse büyük olasalıkla hatadır. Hata ve bilgi eksikliğini gidermek kolaydır fakat kavram yanılgısını klasik anlatımla düzeltmek çok zordur. Bunu tanılamak derste hangi yaklaşımın kullanılacağını belirleyeceği için çok önemlidir. G. Kullanılan Sabitler, Formüller ve Birimleri d = m/V; d: yoğunluk; m: kütle; V: hacim P = F/A; P: basınç; F: kuvvet; A: alan Fk = Vbx dsx g; Fk: kaldırma kuvveti; Vb : cismin batan kısmının hacmi; ds : cismin daldırıldığı sıvının yoğunluğu Kütlenin birimi olarak kg alt ve üst katları kullanılır. Hacim birimi olarak m3 alt ve üst katları kullanılır. Kuvvet birimi olarak newton (N) kullanılır. Alan birimi olarak m2 alt ve üst katları kullanılır.

68

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı

4. Ünite

: Kuvvet ve Hareket

Önerilen Süre : 16 ders saati A. Genel Bakış İlköğretim 4. sınıfta öğrenciler, çevrelerindeki hareketli varlıkları gözlemleyerek bunların hareket özelliklerini nitel olarak (duran, hızlanan, yavaşlayan, dönen vb. kelimelerle) tanıdılar. İtme ve çekmenin kuvvetle ilgisini birer kuvvet olduğunu, kuvvetin cisimlerin hareketi ve şekli üzerindeki etkilerini gördüler. 5. sınıfta doğada var olan çeşitli kuvvetleri, mıknatısların temel özelliklerini ve kullanıldıkları yerleri gördüler. Farklı yüzey/ortamlardaki sürtünme kuvvetlerini anlayarak; sürtünme kuvvetinin günlük yaşantımızdaki yeri ve önemini fark ettiler. 6. sınıfta ise öğrenciler; bir doğru üzerinde hareket eden cisimlerin süratlerini hesapladılar. Ayrıca kuvvetin nasıl ölçüldüğünü, dengelenmiş ve dengelenmemiş kuvvetlerin cisimlere etkilerini ve ağırlık kavramını da tanıdılar. 7. sınıfta sürtünme kuvvetinin kinetik enerjide meydana getireceği azalmayı enerji dönüşümleri ile açıkladılar. B. Ünitenin Amacı Öğrenciler ilköğretimde “kuvvet ve hareket” öğrenme alanı kapsamında daha çok temel kavramlar ve ilkeler üzerinde durdular. Dokuzuncu sınıfta ise bu konuların işlenmesinde basit aritmetik ve cebir bilgisi ile temel geometri becerilerinin de kullanılması öngörülmüştür. Dersin işlenişi sırasında yapılacak etkinlikler zorlayıcı olmaktan çok, konunun kavranmasını pekiştirici olacak şekilde seçilmiştir. C. Kavramları Vermek için Kullanılabilecek Yaşamdan Örnekler (Bağlamlar) Kazanımlar en az bir bağlamın parçası olarak verilecek yani bağlamda kavram anlam kazanacak. Fakat ideali aynı kavramın birden fazla bağlam içerisinde verilmesidir. a. Asansör b. Serbest düşme c. Vinç d. Kaldırma sistemleri e. Hava Yastıkları f. Roketler g. Buz Pateni D. Öğrenilecek Bilimsel Kavramlar Öğrenciler: Doğrusal hareketle ilgili olarak; konum, yer değiştirme, hız ve ivme kavramlarını, a. Newton Hareket Yasaları ile ilgili olarak; dinamik, eylemsizlik, etki-tepki kavramlarını, b. Sürtünme kuvveti ile ilgili olarak; kinetik ve statik sürtünme kavramlarını öğreneceklerdir.

69

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı E. Öğrenci Kazanımları 4. ÜNİTE: KUVVET VE HAREKET
KAZANIMLAR 1. Bir boyutta hareketle ilgili olarak öğrenciler; 1.1 Hareketin göreceli bir olgu olduğunu fark eder. 1.2 Konum, yer değiştirme ve hız kavramlarını açıklar (PÇB-1.a-h; FTTÇ-1.c; BİB-1.a,b,c,d , 4.c,d). 1.3 Düzgün doğrusal hareket için konum-zaman ve hız-zaman grafiklerini çizerek yorumlar (BİB-1; PÇB-3.a,b,c,d,e; BİB-4.c,d). 1.4 Düzgün doğrusal harekette konum-zaman grafiğinden yararlanarak hareketlinin hızını hesaplar (PÇB-3.e-i). 1.5 Düzgün doğrusal hareket için hız-zaman grafiğinden yararlanarak yer değiştirmesini hesaplar (PÇB-3.e-i). 1.6 Günlük yaşamdan örnekler vererek ivmeyi tanımlar (BİB-1.a,b,c,d , 4.c,d). 2. Doğadaki temel kuvvetlerle ilgili olarak öğrenciler; 2.1 Kuvvet kavramını örneklerle açıklar (BİB-1.a,b,c,d , 4.c,d). 2.2 Doğadaki dört temel kuvveti örnekler vererek açıklar (BİB-1.a,b,c,d , 4.c,d). 2.3 Doğada kütleler arasında var olan kütle çekim kuvvetini açıklar (BİB-1.a,b,c,d , 4.c,d). 3. Newton’un Hareket Yasaları ile ilgili olarak öğrenciler; 3.1 Dengelenmiş kuvvetlerin etkisindeki bir cismin hareketini deneyerek keşfeder (PÇB-1.b-g, 2.a-f, 3.a-h; BİB-3.a-c). 3.2 Bir cisme etkiyen net kuvvet ile cismin ivmesi arasındaki ilişkiyi deneyerek keşfeder (PÇB1.b-g, 2.a-f, 3.a-h; BİB-3.a-c). 3.3 Etkileşen iki cisim arasındaki kuvvetlerin ilişkisini deneyerek keşfeder (PÇB-1.b-g, 2.a-f, 3.a-h; BİB-3.a-c). 4. Sürtünme kuvveti ile ilgili olarak öğrenciler; 4.1 Sürtünme kuvvetinin bağlı olduğu etmenleri deneyerek keşfeder (PÇB-1.b-g, 2.a-f, 3.a-h; BİB-3.a-c). 4.2 Statik ve kinetik sürtünme kuvvetleri arasındaki farkı deneyerek keşfeder (PÇB-1.b-g, 2.a-f, 3.a-h; BİB-3.a-c).
: Ders İçi İlişkilendirme, : Diğer Derslerle İlişkilendirme, ???: Kavram Yanılgısı,

AÇIKLAMALAR [!] 1.1 Sabit ve hareketli gözlemci kavramlarını ifade ederken çok dikkatli olunmalı, evrende mutlak sabit bir referans noktasının bulunmayacağı vurgulanmalıdır. [!] 1.2 Sürat ve alınan yol kavramları hatırlatılarak; konum, yer değiştirme ve hız kavramlarının vektörel büyüklükler olduğu vurgulanmalıdır. ??? 1.2 “Alınan yol ile yer değiştirme aynıdır” ve “sürat ile hız aynıdır.” [!] 1. 6 İvmenin vektörel bir büyüklük olduğu vurgulanır. 2.2 Elektromanyetik kuvvet ile güçlü ve zayıf nükleer kuvvetler daha ileriki sınıflarda ayrıntılı inceleneceğinden bu kuvvetlerin ayrıntısına girilmez. 2.3 Newton’un Genel Çekim bağıntısı verilerek çekim kuvvetinin kütleye ve uzaklığa bağlılığı irdelenecektir. 4.1 ve 4.2. Sürtünme kuvveti için verilecek bağıntı sadece yatay düzlemde ve katı cisimler için kullanılacaktır.

[!]: Uyarı,

: Sınırlamalar

70

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı F. Örnek Öğretim ve Değerlendirme Etkinlikleri Etkinlik Numarası Etkinlik Adı İlgili Olduğu Kazanımlar :1 : Uçakla mı, Otomobille mi? : 1.2

Etkinlikte Kullanılan Yöntem /Teknik: Sorgulayıcı Araştırma Öğrencilere bir yolcu uçağı ile bir otomobilin ortalama hızları hakkında bilgileri olup olmadıkları ve uçakla yolculuk yapıp yapmadıkları sorulur. Bir şehirden diğerine otomobille ve uçakla gidildiğinde araçların kat ettiği mesafeler aynı mıdır? sorusu sorulur. Aşağıdaki araç-gereçler kullanılarak öğrencilerin soruya cevap aramaları sağlanır. Karayolu ve havayolu ulaşım şirketlerinden seçilen iki şehir arasındaki seyahat süresi bilgisine ulaşılır. Uçağın ortalama süratinin otomobilin ortalama süratine göre yaklaşık on kat fazla olduğu kabul edilebilir.
Kullanılan Araç ve Gereçler: 1- Türkiye karayolları haritası

2- Harita uzunluğuna uygun uzunlukta ip 3- Yapıştırıcı bant
4- Cetvel Deneyin Yapılışı:

1- Bir Türkiye karayolu haritası üzerinde bir şehirden diğer bir şehre ip ve yapıştırıcı bant kullanarak karayolu çizgisi takip edilmek suretiyle yol, ip uzunluğu ölçülerek bulunur. 2- Daha sonra cetvel ile harita üzerinde iki şehir arası (yer değiştirme vektörünün değeri) bulunur. 3- Bulunan iki değer karşılaştırılır. 4- Uçak ve otomobilin süratleri oranından da yararlanarak bu araçların bir şehirden diğer şehire varış sürelerinin oranını bulunuz. 5- Uçak ve otomobilin süratleri oranı ile bir şehirden diğer şehire varış süreleri oranını karşılaştırınız. Bu oranların eşit olmamasının nedeni nedir? Deney Sonu Değerlendirme: Öğrenciler varış süreleri oranını, otomobil ve uçak seyahat ücretleriyle karşılaştırarak tartışabilirler. Etkinlik Numarası Etkinlik Adı İlgili Olduğu Kazanımlar :2 : Hangimiz Daha Yükseğe Atacak Oyunu : 1.4; 1.5

Etkinlikte Kullanılan Yöntem /Teknik: Eğitsel Oyun Yere bir daire çizilir. Bu daire içine sırayla yarışmacılar girer ve tenis topunu düşey olarak var güçleriyle yukarıya atarlar. Top elden çıktığı anda yarışmacıyı izleyen hakem konumundaki öğrenci, elinde tuttuğu kronometreyi çalıştırır ve top yere düştüğünde durdurarak topun havada kalma süresini işler. Attığı top havada en fazla kalmış olan yarışmacı yarışı kazanmış olur. Öğrencilere aşağıdaki sorulara benzer sorular sorulur: 71

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı 1- Havada en uzun süre kalmış olan top niçin daha yükseğe çıkar? 2- Topu en yükseğe fırlatmış ve yarışmayı kazanmış olan öğrenci için topu en hızlı fırlatmış ve en güçlü diyebilir miyiz?. 3- Top havada iken topa etkiyen kuvvet/kuvvetler nelerdir? Etkinlik Numarası :3 Etkinlik Adı : Sürtünme Kuvvetinin Cismin Ağırlığı ve Yüzeyin Cinsiyle Olan İlişkisinin İncelenmesi İlgili Olduğu Kazanımlar : 4.1 Etkinlikte Kullanılan Yöntem /Teknik: Sorgulayıcı Araştırma Öğrencilerin hazır bulunuşluklarını yoklamak için aşağıdakilere benzer sorular sorulabilir: 1-Bir kutuyu hareket ettirdiğimiz kuvvetle iki kutuyu üst üste koyarak hareket ettirdiğimiz kuvvet arasında fark olur mu? Neden? 2-Bir ansiklopediyi masa üzerinde yatay konumda ve dikey konumda hareket ettirirken uygulanan kuvvetler arasında bir fark olur mu? Neden? Öğrenciler dörderli gruplara ayrılır ve aşağıda belirtilen aşamaları yaparlar. Kullanılan Araç ve Gereçler: 1-Tahta takoz (Özdeş, 2 adet) 2-Dinamometre (2 adet ) 3-Cam levha 4-Yarıklı kütle takımı Deneyin Yapılışı: 1. Tahta takozlardan biri masa üzerine yerleştirilir. 2. Takozun çengeline dinamometre takılarak takoz, hareket etmesini sağlayacak minimum kuvvetle çekilir. Dinamometreden okunan değer kaydedilir. 3. Aynı işlemler tahta takoz cam levha üzerine yerleştirilerek tekrar edilir. 4. Bu kez 2 takoz cam levha üzerine yerleştirilir. 5. Takozlardan birinin üzerine yarıklı kütle takımından kütleler konulur. 6. Her iki takoz şekildeki gibi dinamometre ile hareket etmelerini sağlayacak minimum kuvvetle çekilir. 7. Dinamometrelerden okunan değerler kaydedilir. 8. Takozlar değişik yüzeyleri zemine gelecek şekilde masa üzerine yerleştirilir. Dinamometreler takozların hareket etmelerini sağlayacak minimum kuvvetle çekilir.

72

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı 9. Dinamometrelerden okunan değerler kaydedilir. Deney Sonu Değerlendirme 1. Takozu masa yüzeyinde hareket ettirmek için uygulanan kuvvetle, cam levha üzerinde hareket ettirmek için uygulanan kuvvetin değeri aynı mıdır? Neden? 2. Her iki takozu birinin üzerinde kütleler varken aynı zeminde harekete geçirmek için uygulanan kuvvetin değeri aynı mıdır? Neden? 3. Takozları aynı zeminde farklı yüzeyleri üzerinde hareket ettirmek için uygulanan kuvvetin değeri aynı mıdır? Neden? 4. Yaptığınız deneye göre sürtünme kuvvetini etkileyen faktörler nelerdir? Etkinlik Numarası Etkinlik Adı :4 : Etki – Tepki Kuvvetlerinin İncelenmesi

İlgili Olduğu Kazanımlar : 3.3 Etkinlikte Kullanılan Yöntem /Teknik: Sorgulayıcı Araştırma Deneyde Kullanılan Araç ve Gereçler: 1. Dinamometre ( 2 adet ) 2. Bunzen kıskacı ( 2 adet ) 3. Üçayak ( 2 adet ) 4. İp ( 20 -30 cm) 5. Destek çubuğu ( 4 adet ) 6. Bağlama parçası ( 4 adet ) Deneyin Yapılışı : 1. Bunzen kıskaçlarına dinamometreler yatay konumda tutturularak şekildeki düzenek kurulur. 2. 30-40 cm uzunluğunda bir iple dinamometreler şekildeki gibi bağlanır. 3. Dinamometrenin biri sabit kalacak şekilde, diğer dinamometre doğrultuları değiştirilmeden geriye doğru çekilir. 4. Bu durumda her iki dinamometreden değerler okunarak kaydedilir. 5. Bu kez daha önce sabit olan dinamometre diğer dinamometre sabit kalmak şartıyla aynı doğrultuda geriye doğru çekilir. 6. Bu durumda her iki dinamometreden değerler okunarak kaydedilir.
Deney Sonu Değerlendirme

1. Birinci uygulamada dinamometrelerden okunan kuvvet değerleri aynı mıdır? Neden? 2. İkinci uygulamada dinamometrelerden okunan kuvvet değerleri aynı mıdır? Neden? 3. Yapılan deneye göre birbiri ile temas halindeki maddelerin birbirlerine uyguladıkları kuvvet için ne söylenebilir?

73

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı ÖLÇME ve DEĞERLENDİRME ETKİNLİĞİ A. Aşağıda ünite ile ilgili bilgiler içeren cümlelerde doğru olanların başına “D”, yanlış olanların başına “Y” yazınız. 1. 2. 3. 4. 5. ( ) Mekanik konuları statik, kinematik ve dinamik alt bölümlerine ayrılır. ( ) Konum-zaman grafiğinde eğri ile zaman ekseni arasında kalan alan, hız değişimini verir. ( ) Yatay ve buzlu bir yolda aynı cins ve boyda ayakkabıları olanı iki kişiden ağır olan hafif olanına göre daha kolay yürür. ( ) Her gün atmosferimize büyük bir hızla giren göktaşlarından çoğu yeryüzüne ulaşamaz. ( ) Sürtünme günlük yaşamımızı zorlaştırır.

B.Aşağıdaki cümlelerdeki boşluklara anlam bütünlüğünü bozmayacak uygun sözcükler yerleştiriniz. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Sürtünme kuvveti sürtünen yüzeylerin………..bağlı değildir. Bulunduğumuz yeri (konumu) tanımlamak için kullandığımız başlangıç noktasına ……………………………denir. Belli bir yükseklikte sabit hız ile giden uçağa etkiyen bileşke kuvvet ……… Konum-zaman grafiğinin eğimi………verir. Hareketli bir cismin hızının değeri sabit olduğu hâlde doğrultusu değişmişse bu cisme bir ……………etkimektedir. Hareket hâlindeki bir otomobil aniden fren yaparsa yolcular………… doğru hareket ederler. Havasız bir tüp içinde serbest düşmeye bırakılan bir tüy ile bir taş parçası ……………anda yere düşerler. SI birim sisteminde ………. ile ……….ivme birimleridir.

C. Aşağıda verilen açık uçlu soruları cevaplayınız. 1. Yerçekimsiz bir ortamda kütle ölçümü yapılabilir mi? Nasıl? …………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………………………… 2. Yarış bisikletlerinin tekerlekleri neden normal bisikletlerin tekerleklerinden daha incedir? …………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………………………… 3. İki kişi otomobilde giderken otomobil ağaca çarpıp kaza yapıyor. Bu kişilerden birinin emniyet kemeri bağlı, diğerinin bağlı değilse kişiler bu durumdan nasıl etkilenir? …………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………

74

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı 5. Ünite A. Genel Bakış İlköğretim 4 ve 5. sınıfta öğrenciler, çevrelerinde elektrik enerjisi ile çalışan araçları, elektriğin güvenli kullanımını ve basit elektrik devre malzemeleri (ampul, pil, kablo, anahtar vb.) ile çeşitli devreler kurmayı öğrendiler. 6, 7 ve 8. sınıfta ise öğrenciler; elektriklenme, elektriklenme çeşitleri, akım kavramı, direnç kavramı, elektrik akımının manyetik etkisini çoğunlukla formülsel hesaplamalara girmeden nitel olarak incelediler. Potansiyel farkı olarak da ifade edilebilen gerilimi, bir iletkenin iki ucu arasında akım oluşmasına neden olabilecek enerji farkının bir göstergesi olarak öğrendiler. 9. sınıfta ise öğrencilerin yine çoğunlukla nitel ama ilköğretim düzeyinde öğrendiklerine ilave olarak matematiksel formüller içeren bazı nicel çalışmaları yapmaları gerektiği düşünülmektedir. Örneğin, potansiyel farkı kavramını ilköğretimde sadece pillerin (1,5 V, 9 V vb) ya da şehir geriliminin (220 V) olduğunu ve bu gerilim değerlerinin elektrik devrelerinde bir akıma sebep olduklarını fark ettiler. Bu düzeyde ise potansiyel farkı ile birlikte soyut bir kavram olan akım kavramını daha iyi kavramak için seri ve paralel devrelerde çeşitli uygulamalar yapacaklardır. Manyetizma kavramı yerine bazı kaynaklarda magnetizma da denilmektedir. Bu farklı kullanım orijinal “magnetism” kelimesinin Türkçeye farklı çevirilerinden kaynaklanmaktadır. B. Ünitenin Amacı Bu ünitede öğrencilerin, i) elektrik akımı, potansiyel farkı ve direnç kavramlarını tanımlamaları, ii) seri ve paralel devre uygulamalarını analiz etmeleri, iii) elektrik akımının manyetik etkisini gözlemlemeleri hedeflenmektedir. Böylece öğrencilerin elektrik ve manyetizma hakkında genel bir alt yapıya sahip olmaları beklenmektedir. C.Kavramları Vermek için Kullanılabilecek Yaşamdan Örnekler (Bağlamlar) Kazanımlar en az bir bağlamın parçası olarak verilecek yani bağlamda kavram anlam kazanacak. İdeal olanı aynı kavramın birden fazla bağlam içerisinde verilmesidir. a. Ayarlı elektrik düğmeleri b. Saç kurutma makinesi c. Hızlı trenler d. Elektrik motorları D. Öğrenilecek Bilimsel Kavramlar a. b. c. d. Elektrik akımı Potansiyel farkı Direnç Elektrik akımının manyetik etkisi : Elektrik ve Manyetizma

Önerilen Süre : 10 ders saati

75

9. Sınıf Üniteler E. Öğrenci Kazanımları
5. ÜNİTE: ELEKTRİK VE MANYETİZMA
KAZANIMLAR AÇIKLAMALAR

[!] 1.1 Elektrik devrelerinde elektrik enerjisi kaynaklarının bir potansiyel farkı oluşturduğu ve Potansiyel farkının gerilim olarak da adlandırılabildiği vurgulanır. 1. Elektrik akımı ile ilgili olarak öğrenciler; 1.1 Potansiyel farkını, bir iletkenin iki ucu arasında akım oluşmasına neden olabilecek enerji farkının bir göstergesi olarak ifade edildiğini hatırlayarak basit bir elektrik devresindeki rolünü açıklar (BİB-4.c,d). 1.2 Bir iletkenin üzerinden geçen akım ile iletkenin uçları arasındaki potansiyel farkı arasındaki ilişkiyi deneyerek keşfeder (PÇB-1.e,f,g 2.a,c,d,f, 3.a,b,c,d,f,h). 1.3 Bir iletkenin direncinin bağlı olduğu faktörleri deneyle gösterir (PÇB-1.e,f,g 2.a,c,d,f, 3.a,b,c,d,f,h). 1.4 Seri ve paralel devrelerde akım, direnç ve potansiyel farkı arasındaki ilişkiyi deneyerek gösterir (PÇB-1.e,f,g 2.a,c,d,f, 3.a,b,c,d,f,h). 2. Elektrik akımının manyetik etkisi ile ilgili olarak öğrenciler; 2.1 Üzerinden akım geçen bir telin etrafında manyetik alan oluşturduğunu belirtir (BİB-4.c,d). 2.2 Manyetik alan içerisinde üzerinden akım geçen bir tele etkiyen kuvvetin nelere bağlı olduğunu deneyerek keşfeder (PÇB-1.e,f,g 2.a,c,d,f, 3.a,b,c,d,f,h). 2.3 Basit bir elektrik motoru tasarlayarak yapısını açıklar (FTTÇ-1.k, 2.e,f, BİB. 4.c,d). [!] 1.1 Öğrenciler, evlerindeki veya okullarındaki elektrik prizlerine çeşitli maddeleri sokmamaları ve bunun tehlikeleri konusunda uyarılır. Yalıtkan maddelerin bazı durumlarda iletken olabilecekleri vurgulanır. ??? 1.2 “Elektrik akımı yüklerin pilin pozitif kutbundan çıkıp negatif kutbuna doğru hareket eder”, “ Akım elektrik devre elemanları tarafından tüketilir.” ve “Akım pilin pozitif ve negatif kutbundan çıkıp ampul üzerinde çarpışır.” [!] 1.2 Akım, potansiyel fark ve enerji kavramlarının aynı şeyler olmadığı etkinliklerle fark ettirilmelidir. [!] 1.2 Öğrenciler Ohm yasasını keşfedecekleri devreleri kurarken ampermetre, voltmetre, reosta gibi devre elemanlarının bağlanma şekillerinin gerekçeleri konusunda temel bilgiler verilmelidir. 1.3 Öğrenciler 7. sınıf Fen ve Teknoloji dersinde iletkenin direncinin dik kesit, cins ve uzunluğa göre değişimini bir ampulün parlaklığını gözlemleyerek irdelemişti. Bu düzeyde ise voltmetre ve ampermetre kullanarak kuracakları bir elektrik devresi ile keşfeder. 1.2 ve 1.3 R=V/I, R=ρ. l/A formülleri kavramlar arasındaki ilişkiyi ifade etme kolaylığı sağlayacağından bu düzeyde verilmelidir. ??? 1.4 “Seri bağlı ampuller paralel bağlı ampullerden her zaman daha parlak yanarlar” ve “Paralel bağlı ampuller seri bağlı ampullerden her zaman daha parlak yanarlar” [!] 2.2 Bu düzeyde formüllere ve sağ el kuralına girilmeyecektir. Tele etkiyen manyetik kuvvetin nitel olarak akım (büyüklüğü ve yönü), uzunluk ve manyetik alan ile olan ilişkisi gösterilmelidir.

: Ders İçi İlişkilendirme,

: Diğer Derslerle İlişkilendirme,

???: Kavram Yanılgısı,

[!]: Uyarı,

: Sınırlamalar

76

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı F. Örnek Öğretim ve Değerlendirme Etkinlikleri Etkinlik Numarası Etkinlik Adı İlgili Olduğu Kazanımlar :1 : Ayarlı Elektrik Düğmeleri : 1.2, 1.3 ve 1.4

Etkinlikte Kullanılan Yöntem /Teknik: 7E Öğrenme Halkası Öğrenme halkası, insanların kendiliğinden bilgiyi oluşturma yoluyla tutarlı olduğunu iddia eden ve yapılandırmacı teori üzerine kurulmuş öğrenme modellerinden birisidir. Öğrenme halkasının; öğrencinin bilimi tanıması, içeriğini anlaması ve bilimsel süreçleri uygulaması açısından etkili modellerden biri olduğu vurgulanmaktadır. Fen eğitimcileri tarafından 3E, 5E ve son olarak da 7E olarak ifade edilen modelin basamakları aşağıdaki gibidir. Bu modelin aşamaları dikkate alınarak aşağıdaki etkinlik öğrencilere yaptırılabilir.

1. Merak Uyandırma
7.Değerlendirme

(Excite)

(Evaluate) 2. Keşif (Explore) 7E ÖĞRENME 6. Fikir AlışVerişi Paylaşma (Exchange) 3. Açıklama (Explain) MODELİ

5. İlişkilendirme/ Uzatma (Extend) 4. Genişletme (Elaborate)

77

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı Merak Uyandırma-Katılım-Teşvik Etme Aşaması (Excite) En genel anlamda bu aşamada ilgi ve motivasyon artırılmalıdır. Bu aşamanın amacı; öğrencilerin hayal gücünü ortaya çıkarmaktır. Bu nedenle her şeyden önce bu aşamada öğrencilerin öğrenme ortamına katılımı sağlanmalıdır. Öğrenci bir probleme, bir duruma ve bir olaya zihinsel olarak odaklanmalıdır. Ayrıca bu aşamada öğrencilerin ön bilgileri tespit edilmelidir. Bunun için konuya şöyle bir giriş yapılabilir: “Bilinçli bir aydınlatma düzeni, bulunulan mekâna dekoratif bir değer katmakla kalmaz aynı zamanda yaşamınızı çok daha pratik bir hâle getirir. Ayrıca bilinçli bir aydınlatma, ışık kirliliğine neden olmaz ve enerji tasarrufu sağlar… Nasıl mı? Öncelikle her odanız üzerinde düşünün ve her odanın ana fonksiyonunun ne olduğunu belirleyin. Yemek yediğiniz ya da pişirdiğiniz, kitap okuduğunuz, televizyon seyrettiğiniz ya da çalıştığınız bir oda mı? Bu odada nasıl bir atmosfer yaratmak istiyorsunuz? Örneğin, evinizin oturma odasında bazen aşırı derecede aydınlatılmış bir ortam gerekmez ve ışık şiddetini düşürmek istiyorsunuz? Ne yapardınız? Öğrencilerden önceki bilgi ve becerilerini kullanarak bu soruya (soruna) cevap bulmaları istenir. Ön tartışmanın ardından herhangi bir elektrik malzemeleri satan iş yerinden getirilen ayarlı anahtar öğrencilere gösterilir ve bu anahtarın “ayarlı elektrik düğmesi” olduğu söylenir. Acaba bu düğme ışığın şiddetini nasıl ayarlayabilir? Keşif Aşaması (Explore) En genel anlamda öğrencilere ortak pratik deneyler yaşamaları için zaman ve mekân tanınır, onlara kavramlar ve beceriler geliştirmeleri için fırsatlar verilir. Bu deneyimler ilerleyen basamaklarda onlara bilimsel kavramları açıklarken bir temel sağlar. Bu aşamada öğrenciler etkin olarak düşünceler üstüne keşifler yaparlar. Buna kendi düşünceleri de dahildir. İlk başta öğrencilerin düşüncelerini ilgilerini sağladıktan sonra öğrencilerin yeni fikirler keşfetmesi beklenir ve bunun için de yeterli bir zaman verilmesi gerekir. Keşfetme aktiviteleri; ortak somut deneyimlerle kavramları, süreçleri ve yetenekleri geliştirebilecek düzeyde ve içerikte olmalıdır. Öğrencilerden, bir önceki aşamada verilen soruya cevap bulabilmeleri için bir deney tasarlamaları istenir. Bunun için aşağıdaki devre elemanlarını kullanarak tasarlayacakları deney düzeneğini kurmaya çalışırlar. Bu deneyin laboratuvar ortamında yapılması ile birlikte imkanlar çerçevesinde Edison 4.0 ya da Crocodile Physics yazılımları ile bilgisayar ortamında da öğrencilere gösterilebilir. • Reosta • Güç kaynağı • 3 voltluk ampuller • Voltmetre • Ampermetre • Bağlantı kabloları Öğretmen, öğrencilere tasarlayacakları deney düzeneği için yönlendirmelerde bulunabilir. Yandaki deney düzeneğine mümkün olduğunca öğrencilerin kendileri ulaşmaları hedeflenmelidir. Eğer öğrenciler bu deney düzeneğine ulaşamıyorlarsa öğretmen öğrencilere bu deney düzeneğinin şemasını verebilir ve kendilerinin kurmalarını isteyebilir. Peki öğrenciler bu deney düzeneği ile birinci aşamadaki “Ayarlı elektrik düğmesi ışığın 78

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı şiddetini nasıl ayarlayabilir?” sorusuna nasıl bir çözüm bulacaklar? Öğrenciler değişken uçlarına kabloları bağladıkları reostanın sürgüsünü hareket ettirerek ampulün parlaklığındaki değişimi gözlemler. Aynı zamanda ampermetre ve voltmetrede okudukları değerleri oluşturdukları aşağıdaki gibi bir tabloya kaydeder. Deneme 1. deneme 2. deneme 3. deneme 4. deneme Ampermetre …. ….. …. ….. Voltmetre … …. ….. …. V/I =?

Açıklama Aşaması (Explain) Öğrencilere kendi bulgularını başkalarına açıklama konusunda fırsat verir. Öğrenciler kendi açıklamalarını ilk önce yapmalıdırlar. Öğretmen, bunun devamında ilgili bilimsel açıklamaları öğrenciye vermeye başlar. Bu açıklamalar çok net bir şekilde öğrencilerin katılım ve keşif aktivitelerine ve öğrenci açıklamalarına bağlanmalıdır. Esas olarak böyle bir modelle öğrenciler kendi düşüncelerini ve anladıkları şeyleri anlatmaları konusunda teşvik edildikleri bir ortam içinde öğrenirler. Açıklamalar her zaman deneyimleri sıraya koyma ve anlatmayı içerir. Her zaman öğretmen bu fazın (açıklamanın) ilk kısmını öğrencilerin açıklamalarının üstünden yapmalı daha sonra bu öğrenci anlatımlarını deneylere bağlamalı, keşif ve merak uyandırma sırasında yapılan ve daha sonra kendine ait formal açıklamaları yapmalıdır. Bunu yapmanın anahtarı, bilimsel kavramları süreçleri ve yetenekleri en basit, en açık, en direkt şekilde anlatmak ve diğer aşamaya geçmektir. Ayrıca bir şey anlatmakla, söylemekle öğretmek aynı şey değildir. Bu nedenle açıklama kısmı belki de en kısa aşamalardan biridir. Öğrenciler reostanın sürgüsünü değiştirdikçe ampulün parlaklığını değiştirebildiklerini göreceklerdir. Aynı zamanda devredeki akım ve volt değerlerinin de değiştiğini fark edeceklerdir. İlköğretimdeki bilgilerinden de yola çıkarak devredeki direncin değişiminin devredeki akımı değiştirdiğini ve ampulün parlaklığının değiştiği sonucuna varmaları beklenir. Ama işin ilginç olan yönü şudur ki akım ve volt değerleri değişmesine rağmen V/I oranı sabit kalacaktır. İşte bu oran devredeki ampulün direnç değerini gösterecektir. Öğrenciler buradan Ohm Yasası’nı yorumlayacaklardır. Sonuç olarak öğnenciler “ayarlı elektrik düğmeleri”nin devredeki direnci değiştirdiğini dolayısıyla devredeki akım değerinin değiştiği sonucuna ulaşmalıdır. Genişletme Aşaması (Elaborate) Öğrencilere kavramlarla ilgili bilgilerini ilerletme ve onları başka bağlamlara uygulama şansı verir. Çocuklar kavramları özel durumlarla özdeşleştirme gibi bir eğilime sahiptir. Bu yüzden değişik durumlarda ilişkileri anlamakta zorlanabilirler. Bu aşama bunun için çok önemlidir. Çünkü olaylar hakkında daha genel düşüncelerin oluşmasını sağlar ve öğrenciler değişik bağlamlardaki benzerlikleri fark ederler. Esas olarak çocuklar yeni öğrendikleri şeyleri farklı bağlamlara uygularlar. Bunu problem çözer gibi yaparlar.

79

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı Bu aşama, öğrenme süreci ile ilgili kendi anlatımlarını geliştirmeye başlayan öğrencileri, daha yeni bir deneyim yaşatmak için öğrenme sürecinin devamına katmak, o ana kadar öğrendikleri kavramların doğruluğunu yeniden düşünmeleri ve kavramları daha anlaşılır hale getirmek için önemlidir. Bazı durumlarda öğrenci hala bazı şeyleri yanlış biliyor olabilir ya da sadece bir kavramı bir durumu, deneyim için öğrenmiş olur. Bu aşama aktiviteleri öğrenciye hem daha çok zaman hem de öğrenmeye katkı sağlayacak daha çok deneyim sunmaktadır. Öğrenciler “ayarlı devredeki ampule ikinci bir ampulü önce seri sonra paralel bağlar. Başlangıç durumundaki ampulün parlaklığının değişimi tartışılır. Öğrenciler burada öncelikle seri bağlamada devredeki toplam direnç değerinin arttığını, paralel bağlamada ise azaldığını; Volt/Amper değerinden yorumlar hem de parlaklığın değişiminden yorumlar. İlişkilendirme-Uzatma (Extend) Öğrencilerin mevcut kavramları, günlük yaşamdan örneklerle daha ileri düzeydeki olaylarla ve/veya diğer alanlardaki kavram/konularla ilişkilendirmeleri konusunda rehberlik edilen aşamadır. Öğrenciler kendilerine verilen örnekleri öncelikle grup arkada sonra da sınıfla tartışırlar ve çözümler bulmaya çalışırlar. Öğrenciler “ayarlı elektirk düğmeleri” nin diğer uygulama alanları ve akım-gerilimdirenç ilişkisini veren Ohm Yasası’nın günlük yaşamdaki farklı uygulamalarından örnekler vermeleri istenir. Bir sonraki aşama ile birlikte bu aşama gerçekleştirilebilir. Fikir Alışverişi/Paylaşma (Exchange) Bu aşamada öğrenciler, birbirleriyle tartışarak, bilgiyi paylaştıkları aktivitelerin içine girer. Grubun amacı, işi bitirmeye ya da anlamaya yönelik yaklaşımlar geliştirmektir. Grup tartışması sırasında öğrenciler hem kendi yaklaşımlarını ortaya koyarlar hem de bunları savunurlar. Bu tartışmalar daha iyi bir açıklama ve bu işin tamamlanması için daha iyi bir şekilde bilgi elde etme ile sonuçlanır. Öğrenme halkası, dışarıdan gelen bilgilere kapalı değildir. Öğrenciler her zaman diğer arkadaşlarından, öğretmenden, yazılı materyallerden, uzmanlardan ve kendi yaptıkları deneylerden bilgi elde edebilirler. Bu aşama aslında deney etkinliklerinin her anında grup arkadaşı ile etkileşim içinde olan öğrencilerin, diğer gruplar ile yeni gruplar oluşturarak fikir alışverişinde bulundukları bir aşamadır. Bu aşamada, öğrencilere; sosyal yapılandırmacı teorinin ilkeleri çerçevesinde tartışacakları bir ortam yaratılmış, süre tanınmış ve öğrencilerden günlük yaşamdan verilebilecek farklı durumları sergilemeleri ve deliller, kanıtlar, veriler ışığında savunmaları istenmiştir. Öğrenciler gruplara ayrılır ve 5-10 dakika süresince bir önceki aşamadaki günlük yaşamdan verilecek örneklere birlikte cevap bulmaya çalışırlar. Değerlendirme (Evaluate) Öğretmen, bu aşamada öğrencilerin öğrendiklerini daha resmî olarak değerlendirilebilir. En önemli şey öğrencilerin geri bildirim almak zorunda olduğu gerçeğidir. Resmî olmayan değerlendirme daha dersin başından itibaren yapılabilir ama her

80

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı zaman öğretmen ancak genişletme fazının bitmesinden sonra resmî bir değerlendirme yapabilir. Her aşamada elbette teknik bir eğitimsel durum için öğretmenler öğrencinin öğrendiği şeyleri değerlendirmek zorundadır. Bu fazda öğretmenler testler, performans değerlendirmesi için aktiviteler verebilir, her öğrencinin anlama seviyesini ancak böyle değerlendirebilir. Ayrıca öğrenciler için de kendi yeteneklerini kullanmak, öğrendikleri kavramları kullanmak ve kendi anlama seviyelerini göstermek için bir olanak sunulmuş olur. Bu model için söylenecek en önemli nokta, her zaman öğrencilere yeterli oldukları, kendilerini göstermeleri ve bilimi öğrenebilmeleri için yeterli olanağın sağlanmasıdır. Bu faz öğrencilerin kendi anlama seviyelerini değerlendirmeleri açısından önemlidir, öğrenciler kendi yeteneklerini ve anlama seviyelerini görürler. Ayrıca öğretmenler için de öğrencilerin gelişimini değerlendirmek eğitimsel amaçları sağlayıp sağlamadığını görmeleri açısından önemlidir. Değerlendirme aşamasında işlem ve hesaplamaya dayalı soruların yanı sıra özellikle öğrencilerin kavram yanılgılarını ortaya çıkaracak şekilde aşağıdaki gibi kavramsal düzeyde sorular sorulabilir. SORU-1 Aşağıda farklı şekillerde bağlanmış elektrik devreleri ve bu devrelere ait devre şemaları verilmiştir. Devrelerdeki lambaları parlaklıklarına göre sıralayınız. Bu sıralamanızı neye dayanarak yaptığınızı açıklayınız.

81

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı SORU-2

Bir araştırmacı yandaki devrede belirtilen noktalar arasındaki potansiyel fark değerlerinin aşağıda verilen tablodaki gibi olduğunu ileri sürmektedir. Sizce tabloda verilen değerler doğru mudur?

Potansiyel Fark 1 ve 2 noktaları arasında 2 ve 3 noktaları arasında 3 ve 4 noktaları arasında 1 ve 4 noktaları arasında 6V 6V 6V 6V

Cevap

Cevabınızın nedenini açıklayınız?

SORU-3 Yandaki devre özdeş lambalardan kurulmuştur. Devrede belirtilen noktalarda verilen potansiyel farkları aşağıdaki seçeneklerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a.1-2 arasında=6 V b.1-2 arasında=6 V c. 1-2 arasında=0 d. 1-2 arasında=2 V e. 1-2 arasında=0 2-3 arasında =6 V 2-3 arasında =3 V 2-3 arasında =3 V 2-3 arasında =2 V 2-3 arasında =3 V 3-4 arasında=6 V 3-4 arasında=0 3-4 arasında=0 3-4 arasında=2 V 3-4 arasında=3 V

82

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı 6. Ünite : Dalgalar

Önerilen Süre : 10 ders saati A. Genel Bakış İlköğretim 4. sınıfta öğrenciler, sesin bir enerji türü olduğunu, sesin titreşimle oluştuğunu teknoloji toplum ve çevre boyutlarını göz önüne alarak öğrenmişlerdi. 6. sınıfta öğrenciler, sesin dalgalar halinde yayılmasını ve sesin yayılabilmesi için neden maddesel ortama ihtiyaç olduğunu öğrenmişlerdir. Ses teknolojisinden bazı örnekler incelenmişlerdi (ultrason cihazı, radar, sonar). 8. sınıfta öğrenciler, ses dalgası ve özelliklerini, sesi betimlemede kullanılan özelliklerden şiddet ve yükseklik kavramlarını, frekans-yükseklik ve genlik-şiddet ilişkisini, sesin bir enerji türü olduğunu, sesin yayılma hızını ve çeşitli müzik aletlerinden üretilen seslerin özelliklerini öğrenmişlerdi. İlköğretim düzeyinde dalga kavramı sadece ses üzerinden verilmiş; ışık, su ve deprem dalgalarından bahsedilmemiştir. 9. sınıfta öğrenciler, ilköğretim fen ve teknoloji dersinde ses dalgalarıyla ilgili öğrenmiş oldukları bilgileri hatırlayacak; ışık, su ve deprem dalgalarına en temel düzeyde giriş yapacaklardır. Dalgalara ait temel özellikleri ve bunlar arasındaki ilişkileri öğreneceklerdir. Dalgalara ait temel özellikler, günlük yaşamda öğrencilerin yakın çevresinde gerçekleşen olaylar kullanılarak verilecektir. B. Ünitenin Amacı Bu ünitede öğrencilerin dalgalara ait temel özellikleri kavramaları amaçlanmaktadır. Öğrenciler dalgaların enerji taşıdığının farkına vararak, dalgaların doğada nasıl davrandığını ve bu davranışların olumlu ve olumsuz etkilerini inceleyeceklerdir. Ayrıca dalgalarla ilgili teknolojik gelişim ve uygulamalardan haberdar olmaları hedeflenmektedir. Ünite boyunca edinilen bilgiler doğrultusunda ülkemiz gerçeği olan deprem kaynaklı can ve mal kaybını önleyecek bir yapı tasarlayıp yapmaları amaçlanmaktadır. C. Kavramları Vermek için Kullanılabilecek Yaşamdan Örnekler (Bağlamlar) Kazanımlar en az bir bağlamın parçası olarak verilecek yani bağlamda kavram anlam kazanacak. İdeal olanı aynı kavramın birden fazla bağlam içerisinde verilmesidir. a. Deprem b. Tsunami c. Göl ve Denizlerdeki Dalgalar d. Görüntü ve Seslerin Taşınması D. Öğrenilecek Bilimsel Kavramlar a. b. c. d. e. f. g. h. i. j. k. Titreşim Dalga Dalga boyu Frekans Periyot Dalganın ilerleme hızı Genlik Enine dalga Boyuna dalga Mekanik dalga Elektromanyetik dalga

83

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı E. Öğrenci Kazanımları
KAZANIMLAR 1. Dalgalara ait temel büyüklüklerle ilgili olarak öğrenciler; 1.1. Titreşim ve dalga kavramlarını örneklerle açıklar (BİB-1.a,b,c,d, 2.a, 4.c,d). 1.2. Dalga boyu ve periyodu örneklerle açıklayarak birimlerini belirtir (BİB-1.a,b,c,d, 4.c,d). 1.3. Periyot ve frekans arasındaki ilişkiyi belirler (PÇB-1.e,f,g 2.a,c,d,f, 3.a,b,c,d,f,h; BİB-4.c,d). 1.4. Dalgaların enerji taşıdığını örnekler vererek açıklar (BİB1.a,b,c,d, 2.a, 4.c,d). 1.5. Dalgaları titreşim doğrultusuna ve taşıdığı enerjiye göre sınıflandırır (TD-2.c,e). 1.6. Dalganın ilerleme hızı, dalga boyu ve frekansı arasındaki ilişkiyi belirler (PÇB-1.e,f,g 2.a,c,d,f, 3.a,b,c,d,f,h; BİB-1.a,b,c,d, 2.a, 4.c,d). 1.7. Ortamın özelliklerinin dalgaların ilerleme hızını nasıl etkilediğini fark eder (PÇB-1.e,f,g 2.a,c,d,f, 3.a,b,c,d,f,h). 1.8. Çevresinde gerçekleşen bir dalganın dalga boyunu, frekansını, periyodunu ve hızını hesaplar (FTTÇ-3.b; BİB-4.c,d; TD-2.c,e, 3.a,b). 1.9. Deprem kaynaklı can ve mal kaybını önleyecek bir yapı modeli oluşturur (FTTÇ-1.k, 2.e,f, 3.k; BİB-1.a,b,c,d , 2.a, 4.c,d; TD2.d,e, 3.c,d). 6. ÜNİTE: DALGALAR AÇIKLAMALAR 1.1 8. sınıf Fen ve Teknoloji dersine atıf yapılarak sesin nasıl oluştuğu hatırlatılır. [!] 1. 2 kHz, MHz birimleri ve dönüşümleri verilmelidir. [!] 1. 2 Genlik ve frekans kavramları hatırlatılır. Günlük yaşamdan arı ve sinek gibi titreşim hareketi yapan canlılara örnekler verilmelidir. [!] 1.3 T.f = 1 formülü verilmelidir. [!] Her frekansı ve periyodu olan hareketin dalga olmadığı vurgulanır. Örn: Basit harmonik hareket, sarkaçlar. ??? 1.4 “Dalgalar enerjiye sahip değildir.” [!] 1. 4 Ses, ışık, su ve deprem dalgalarından örnekler verilecektir. 1.4 Enerji Ünitesi [!] 1.5 Titreşim doğrultusuna göre enine ve boyuna dalgalar; taşıdığı enerjiye göre mekanik ve elektromanyetik dalgalar olarak sınıflandırılır. Dalgalar arasındaki farklar örneklerle açıklanır. Sismik (deprem) dalgaların, cisim dalgaları ve yüzey dalgaları olarak ikiye ayrıldığı; cisim dalgalarının P (boyuna dalga) ve S (enine dalga), yüzey dalgalarının Rayleigh ve Love olmak üzere iki çeşidi olduğu ve özellikleri vurgulanır. Su dalgasının enine ve boyuna dalgaların birleşimi olan özel bir dalga olduğu vurgulanır. [!] 1. 6 v = f . λ formülü verilmelidir. ??? 1.7 “Dalgalar hareket etmek için mutlaka bir ortama ihtiyaç duyar” [!] 1.7 Ses, ışık, su ve deprem dalgalarından örnekler verilecektir. [!] 1.7 Sesin katı, sıvı ve gaz ortamında iletildiği fakat boşlukta iletilmediği vurgulanır. [!] 1. 7 Radyo dalgalarının duvarlardan geçebildiğini öğrenciler fark edebilmelidir. [!]1.8 Çevresindeki bir radyo istasyonunun kullandığı radyo dalgasının frekansını ve dalga boyunu araştırır. [!]1.8 Radyo üzerindeki frekans değerlerinden yola çıkarak dalga boyu hesaplatılır. [!]1.9 Sismik dalga hareketlerinin yapıları nasıl etkilediği dikkate alınmalıdır. [!]1.9 Bu etkinlik öncesi öğrenciler yakın çevrelerinde varsa deprem müzelerine yönlendirilir.
[!]: Uyarı, : Sınırlamalar

: Ders İçi İlişkilendirme,

: Diğer Derslerle İlişkilendirme,

???: Kavram Yanılgısı,

84

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı F. Örnek Öğretim ve Değerlendirme Etkinlikleri Etkinlik Numarası :1 Etkinlik Adı İlgili Olduğu Kazanımlar : Resimler Neyi Anlatıyor? : 1.1; 1.2; 1.4; 1.5; 1.7; 1.9

Etkinlikte Kullanılan Yöntem /Teknik: Probleme Dayalı Öğrenme Probleme dayalı öğrenme grup çalışması gerektirdiğinden öncelikle öğrenciler 4-5 kişilik gruplara ayrılır. “Depremin dünya üzerinde birçok zararlı etkileri olduğunu görmüş ve duymuşsunuzdur. Ülkemizde de 17 Ağustos 1999’da Marmara depremi ve 12 Kasım 1999’da Düzce depremi olmuş ve çok ciddi hasarlara yol açmıştı...” diyerek bir giriş yapılır. Ülkemizin deprem kuşağında yer alan bir ülke olduğu ve başta nüfusun yoğun olduğu Marmara bölgesi olmak üzere fay hatlarının bulunduğu yerlerde şiddetli depremlerin olabileceği vurgulanır. Çok sayıda can ve mal kaybına neden olan depremlerin ülkemiz için en önemli sorunlardan biri olduğu belirtilir. Yaşadığımız bu iki depremin yol açtığı can kaybı ve ekonomimize maliyeti hakkında sayısal veriler verilir. Daha sonra öğrencilere Marmara depreminin yol açtığı zararları gösteren aşağıdaki fotoğraflar gösterilir.

85

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı Fotoğraflar incelendikten sonra her grup ülkemizin depremle ilgili olarak karşı karşıya olduğu problem veya problemleri belirler. Bu problemlerden biri aşağıdaki gibi olabilir: Problem: İstanbul’da önümüzdeki yıllarda yıkıcı bir deprem olacak. Yeterli önlemler alınmazsa Marmara ve Düzce depremlerinde olduğu gibi büyük miktarda can ve mal kaybı yaşanacak. Can ve mal kaybını en aza indirmek için ne yapmalıyız? Gruplar problemi daha iyi analiz edebilmek için alt problemler oluşturabilirler ya da problem çözme süreci içerisinde edindikleri yeni bilgiler doğrultusunda yeni alt problemler belirleyebilirler. Burada oluşturulan probleme yönelik alt problemler aşağıdaki gibi olabilir. 1. Resimlerde görülen sonuçların oluşması için deprem nasıl bir davranış göstermiş olabilir? 2. Bu yıkıcı ve bozucu etkiyi yapan enerji yeryüzüne nasıl ulaşmaktadır? 3. Depreme karşı binaların sağlamlığı nasıl artırılabilir? Sınıf mevcudu kalabalık ise grupların bir problem üzerinde uzlaşması sınıf ve zaman yönetimi açısından daha uygun olacaktır. Sınıf mevcudunun nispeten daha az olduğu durumlarda öğretmen her grubun kendi problemi üzerinde çalışmasına izin verebilir. Böylece öğrencilere ilgi duydukları bir problem üzerinde çalışma fırsatı sunulmuş olacaktır. Öğretmen, grupların belirlediği problemlerin programın amacına uygun olup olmadığını kontrol etmelidir. Bunu sağlamak için gerektiğinde rehberlik etmelidir. Problemler belirlendikten sonra her grup (ya da sınıf) problemle ilgili ne bildiklerini, neye ihtiyaç duyduklarını ve nasıl ulaşacaklarını gösteren aşağıdaki gibi bir tablo hazırlarlar. Ne biliyoruz?
(Öğrenciler ön bilgi ve tecrübelerine dayanarak yazacaklar.)

Neyi öğrenmeliyiz?
(Problemi çözmek için hangi bilgilere ihtiyaçları olduklarını yazacaklar.)

Nasıl ulaşırız?
(İhtiyaç duydukları bilgilere hangi kaynaklardan ulaşabileceklerini yazarlar.)

Deprem nasıl oluşur? Deprem nasıl yayılır? Depremde yeryüzü neden sallanır? Depremde açığa çıkan büyük enerji, yerin dibinden yeryüzüne nasıl ulaşmaktadır? Depremin yıkıcı etkisi nasıl önlenir? Depreme dayanıklı binalar nasıl yapılır? ............

İnternet Ansiklopedi Uzman kişiler, depremi yaşayanlar Üniversitelerin deprem bölümleri Ders kitapları İnşaat mühendisleri .........

Öğretmen hazırlanan tabloları kontrol etmelidir. Özellikle “Neyi öğrenmeliyiz?” bölümünde belirlenen konuların programın amacına uygunluğu kontrol edilmelidir. Öğretmen gerekli durumlarda yapacağı rehberlikle bunu sağlamalıdır. Öğrenciler belirledikleri problemlere çözüm bulmak için araştırma sürecine girerler. Belirledikleri kaynaklardan bilgi edinirler. Öğretmen kendi ve okulun imkanları ölçüsünde gruplara kaynak sağlamada yardımcı olabilir. Edinilen bilgiler grup içinde paylaşılır ve bilgi havuzu oluşturulur. Gerektiğinde deney yapıp sonuçlarını tartışırlar. Bu aşamada öğretmen, öğrencilerde fikir oluşturmak için deprem dalgalarını gösteren animasyonlar gösterebilir. Animasyonlar izlendikten sonra ders başında incelenen fotoğraflarda görülen depremin yol açtığı zararlara hangi tür deprem dalgasının yol açtığı tartışılır. Öğrenciler deprem dalgalarının ne tür özellikleri olduğu konusunda araştırmaya yönlendirilebilir.

86

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı Deprem dalgalarının daha iyi anlaşılması için öğretmen deprem dalgalarından olan P ve S dalgalarının gösterildiği yay deneylerini yapar.

Gruplar elde edilen bilgiler doğrultusunda deprem kaynaklı can ve mal kaybını önleyecek bir yapı modeli oluşturur. Ortaya çıkardıkları ürünü sınıfta sunarlar. Problem çözme sürecinde öğretmen grupların performansını gözleyip süreç içerisinde öğrencilere dönüt vermelidir. Bunun için aşağıdaki gibi kriterler kullanılabilir. Bu kriterler süreç sonu değerlendirme için de kullanılabilir. Mükemmel (3) Grup çalışması etkin olarak yapılmaktadır. Grupta her bir üyenin fikrine önem verilmektedir. Grupta her üyeye eşit iş gücü olacak şekilde görev dağılımı yapılmıştır. Üzerinde çalışacak uygun bir problem belirlerler. “Neyi biliyoruz? Neyi öğrenmeliyiz? Nasıl ulaşırız?” tablosunu başarıyla hazırlarlar. Problemin çözümü için gerektiğinde deney yaparlar. Bilgi kaynaklarını etkin bir şekilde kullanırlar. Grup, yapmış olduğu çalışmaları başarılı bir şekilde sunar. (2) (1) Başarısız (0)

87

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı Etkinlik Numarası Etkinlik Adı İlgili Olduğu Kazanımlar :2 : Radyo İstasyonu : 1.3; 1.5; 1.6; 1.7; 1.8

Etkinlikte Kullanılan Yöntem /Teknik: Probleme Dayalı Öğrenme Öğrencileri 4-5 kişilik gruplara ayırdıktan sonra aşağıdaki senaryo gruplara dağıtılır. “Bir yerel radyo istasyonu sahibi, özellikle köylerde yaşayanlardan radyo yayınlarının net alınamadığı konusunda şikayetler almaktadır. Şikayet gelen köylere bakıldığında genellikle dağlık arazide olan köylerin olduğu görülmektedir. Radyo sahibi bu sorunun çözümü için radyonun teknik ekibine başvurmuştur. Siz teknik ekip olsaydınız bu probleme nasıl bir çözüm getirirdiniz?” Gruplar senaryoyu okuduktan sonra “Neyi biliyoruz? Neyi öğrenmeliyiz? Nasıl ulaşırız?”tablosunu oluştururlar. Örneğin bir grup aşağıdaki gibi bir tablo oluşturabilir: Ne biliyoruz?
(Öğrenciler ön bilgi ve tecrübelerine dayanarak yazacaklardır)

Neyi öğrenmeliyiz?
(Problemi çözmek için hangi bilgilere ihtiyaçları olduklarını yazacaklardır)

Nasıl ulaşırız?
(İhtiyaç duydukları bilgilere hangi kaynaklardan ulaşabileceklerini yazarlar)

Radyo yayını evlere nasıl ulaşmaktadır? Radyo istasyonunun yaptığı yayının frekansı nedir? Radyo istasyonunun vericileri ne kadar güçlü? Radyo yayını her ortamdan geçebilir mi? ............

İnternet, ders kitapları, ansiklopediler Radyo sahibi Uzman kişiler

.........

Öğrenciler belirledikleri problemlere çözüm bulmak için araştırma sürecine girerler. Belirledikleri kaynaklardan bilgi edinirler. Öğretmen kendi ve okulun imkanları ölçüsünde gruplara kaynak sağlamada yardımcı olabilir. Edinilen bilgiler grup içinde paylaşılır ve bilgi havuzu oluşturulur. Gerektiğinde deney yapıp sonuçlarını tartışırlar. Öğretmen araştırma sürecinde öğrencileri çevrelerindeki yerel radyo istasyonlarını ziyaret etmeleri konusunda teşvik eder. Radyonun teknik ekibiyle görüşüp ihtiyaç duydukları bilgileri buradan temin etmeleri sağlanır. Tabloda yazdıkları belirledikleri öğrenme konularını teknik ekibe sorarlar. Her grup araştırma sürecinde elde ettiği verileri analiz ederek bir çözüm önerisi sunmaya çalışır. Öneriler sınıfta tartışılır. Bu tartışma sırasında yeri geldiğinde öğretmen programın kazanımlarına değinir. Öğrencilerin değinmediği kazanımları/konuları öğretmen tartışmaya taşır ve onlar üzerinde de konuşulmasını sağlar. Grupların yaptığı çalışmaları değerlendirmek için 1. etkinlikte olduğu gibi bir rubrik hazırlanır. Bu rubrik çalışma başlangıcında gruplara dağıtılır. Öğretmen gerek süreç içerisinde gerekse süreç sonunda grupları bu rubriğe göre değerlendirir. Öğrencilerin bu etkinlikle fizik, teknoloji ve toplum arasındaki ilişkiyi de kavramaları beklenmektedir.

88

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı
Kaynakça: A.A.A.S.(2007). Project 2061 - Science for All Americans. http://www.project2061.org/publications/ sfaa/default.htm?nav Erişim Tarihi: 27 Ekim 2007. Ateş, S. (2005). The Effectiveness Of The Learning Cycle Method On Teaching DC Circuits To Prospective Female And Male Science Teachers. Research in Science and Technological Education. 23,(2), 213-227. Avrupa-Amerika-Avustralya-Asya da Yer Alan Bazı Ülkelerin Programları (2007) “The Curricula of

Various

Countries”

http://teachers.web.cern.ch/teachers/archiv/HST2001/syllabus/

syllabus.htm, Erişim Tarihi: 27 Ekim 2007. Avustralya Öğretim Programları (Queensland Studies Authority) (2007) www.qsa.qld.edu.au Erişim Tarihi:27 Ekim 2007. Belt S.T., Leisvik M.J., Hyde, A.J. ve Overton T.L.,(2005), Using a context-based approach to undergraduate chemistry teaching –a case study for introductory physical chemistry, Chemistry Education Research and Practice, 6(3): 166-179. Birincil Enerji Kaynakları Üretimi ve Tüketimi http://www.enerji.gov.tr-Erişim Tarihi:17 Ağustos 2007. Brooks, J. G. ve Brooks, M. G. (2001). In Research of Understanding:The Case for Constructivist Classrooms. New Jersey, Merril Prentice Hall. Bybee, R. W. (2003). Why The Seven E's, http://www.miamisci.org/ph/lpintro7e. html. Erişim Tarihi: 16.06.2003. Carin, A. A. ve Bass, J. E. (2001). Teaching Science as Inquiry. New Jersey, Prentice Hall. Cumhuriyetin 100. Yılına kadar Türkiye'nin Enerji Durumunda Beklenen 27 Ekim 2007. Domenech J. L. ve diğerleri, (2007), Teaching of Energy Issues: A Debate Proposal for a Global Reorientation, Science & Education,16: 43_64. Driver, R. ve Bell, B. (1986). Students Thinking and the Learning of Science. A Constructivist View. School Science Rewiev. 67, 443-456. EARGED, (1997). Ortaöğretim Kurumları Fizik Programı İhtiyaç Belirleme Analiz Raporu. Ankara. MEB.

89

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı
Eisenkraft, A. (2003). Expanding the 5E Model. The Science Teacher. September: 56-59 Hewitt, P. G., (2005), Conceptual Physics, Harper Collins College Publishers, Tenth Edition, Newyork, USA. İngiltere Öğretim Program Ana sayfası (2007), http://www.curriculumonline.gov.uk, Erişim Tarihi:27 Ekim 2007. Kanlı, U. (2007) “7E Modeli Merkezli Laboratuvar Yaklaşımı İle Doğrulama Laboratuvar Yaklaşımlarının Öğrencilerin Bilimsel Süreç Becerilerinin Gelişimine ve Kavramsal Başarılarına Etkisi” Yayınlanmamış Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara. Ledermann, N. G. (1999). Teacher Understanding of the Nature of Science and Classroom Practices: Factors that Facilitate or Impedethe Relationship. Journal of Research in Science Teaching 36(8): 916-929. NCC (1989). Non-Statutory Guidance for Science in the National Curriculum. YORK, National Curriculum Council. Phillips, D. C.(2000). Constructivism in Education-Opinions and Second Opinions on Contoversial Issues. University of Chicago Press. USA. Science Education Group University of York (2001) “Advanced Physics: Student Book AS Level” Salters Horners, Heinemann Educational Papers, USA Science Education Group University of York (1999) “Advanced Physics: Student Book A2 Level” Salters Horners, Heinemann Educational Papers, USA Singapur Programları http://www.moe.gov.sg/schdiv/sis Erişim Tarihi: 27 Ekim 2007. Uluslararası Bakalorya Programları http://www.ibo.org/, Erişim Tarihi: 27 Ekim 2007. Whitelegg, E. ve Parry M., (1999), Real-Life Contexts For Learning Physics: Meanings, Issues And Practice, Phys. Educ,. 34(2):68-72.

90

9. Sınıf Fizik Dersi Öğretim Programı

Fizik Öğretim Programı Geliştirme Komisyon Üyeleri İletişim Bilgileri

Gazi Üniversitesi, Gazi Eğitim Fakültesi, bgunes@gazi.edu.tr http://www.bilalgunes.com Fizik Eğitimi A.B.D. İstanbul Üniversitesi, Prof. Dr. Haşim MUTUŞ Fen Fakültesi, hmutus@istanbul.edu.tr Fizik Bölümü Bahçeşehir Prof. Dr. Ömer Asım SAÇLI Üniversitesi, Fen saclio@bahcesehir.edu.tr Edebiyat Fakültesi Yeditepe Üniversitesi, Prof. Dr.Ömür AKYÜZ oakyuz@yeditepe.edu.tr Eğitim Fakültesi Abant İzzet Baysal Üniversitesi, Eğitim Doç. Dr. Salih ATEŞ ates_s@ibu.edu.tr http://salihates.web.ibu.edu.tr/ Fakültesi, Fen Bilgisi Eğitimi A.B.D. Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Eğitim Yard. Doç. Dr. Ali ERYILMAZ eryilmaz@metu.edu.tr http://www.metu.edu.tr/~eryilmaz/ Fakültesi, Fizik Eğitimi A.B.D. Gazi Üniversitesi, Arş. Gör. Dr. Uygar KANLI Gazi Eğitim Fakültesi, ukanli@gazi.edu.tr http://www.uygarkanli.com Fizik Eğitimi A.B.D. Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Arş. Gör. Gökhan SERİN gserin@metu.edu.tr http://ssme.fedu.metu.edu.tr/ssme/ Eğitim Fakültesi, Fizik Eğitimi A.B.D. Uzman Öğretmen Ayşegül Talim ve Terbiye aysegularslan1@yahoo.com ARSLAN Kurulu Başkanlığı Uzman Öğretmen Türkkan Talim ve Terbiye gulyurduturkkan@yahoo.com.tr GÜLYURDU Kurulu Başkanlığı Prof. Dr.Bilal GÜNEŞ

İletişim Adresi:

M.E.B. Talim Terbiye Kurulu Başkanlığı Fizik Öğretim Programı Komisyonu

Teknikokullar/ANKARA

tel : (0 312) 212 65 30 /316

web: www.fizikprogrami.com

e-posta: fizikprogrami@meb.gov.tr

91