SOCIOLOGIJA

NASELJA

Seminarski rad po svojoj volji (predaje se na ispitu): 1. Urbanizacija i društvo. 2. Sociologija naselja u kontekstu urbanizma i planiranja.

3. Sociološki aspekt grada (može se, pored toga: tipologija gradova, statistička,
funkcionalna, sociološka klasifikacija grada). 4. Grad – otvoreni prostori, skulpture, spomenici, trgovi, parkovi, … 5. Urbanizam i planiranje, osnovne pretpostavke urbanog planiranja. 6. Gradovi predindustrijskog, industrijskog i postindustrijskog doba. 7. Razvoj gradskih centara – karakteristike gradskih centara, funkcije gradskog centra. 8. Osnovne karakteristike urbanog i seoskog (ruralnog) naselja. 9. Postratna degradacija gradskog centra – uzrok migraciona kretanja (ili sa aspekta migracionih kretanja)

10. Anomije u gradu (npr. tajna društva u BiH)
11. Tipologija gradova 12. Gradski centar 13. Otvoreni prostori u gradu (aleje, simbolika, parkovi,...) 14. Različitost urbanog i ruralnog sa sociološkog aspekta i koji su to faktori koji uslovljavaju ruralno i urbano?

15. Seosko naselje sa sociološkog aspekta
16. Pejsažna arhitektura 17. Uticaj ekoloških faktora na životnu sredinu 18. Faktori za formiranje sistema zelenila 19. Loša i dobra naselja po mom mišljenju, naša vizija 20. Šta je vegetacija u kompoziciji grada sa sociološkog aspekta?

1. PREDAVANJE

Sociologija

je nauka o društvu, o svim manifestacijama u kojima se društvo javlja – procesi – klase i klasna struktura, društvo sa aspekta ekonomske osnove ili baze ili nadgradnje; razvoj društveno-ekonomskih formacija od prvobitne zajednice (prva bezklasna), preko prve klasne - robovlasničke, feudalne, kapitalističke, sociološke i komunističke.  Pozitivni ili konjuktivni procesi: kooperacija (saradnja), akomodacija (prilagođavanje) i asimilacija (spajanje);  Negativni ili disjunktivni procesi: kompeticija (takmičenje), sukob (konflikt), rat (najoštriji oblik konflikta; alternativa ratu je mir). Sociologija proučava i društvene grupe:  nerazvijene - horda, rod, pleme; Sociologija naselja 1

 

razvijene - narod, nacija, porodica i čovječanstvo. U ekonomsko-političke društvene grupe spadaju: kaste, staleži, klase; dok u političko-pravne: država, političke stranke i političke institucije (njih sociologija proučava u kontekstu nadgradnje društva).

Sociologija proučava sve odnose, procese, manifestacije koje se javljaju u društvu i sa aspekta statike i dinamike; proučava uže naučne discipline koje se fokusiraju na samo jedan fenomen – uže naučne discipline: sociologija naselja, sociologija sporta, sociologija sela, sociologija rada,...

Sociologija naselja
SAD.

(urbana sociologija) – nastala je 20-ih godina 20.st. u Čikagu,

Poznata je Čikaška škola, koja je utemeljila naučne principe razvoja sociologije naselja ili urbane sociologije. Čikaška škola je imala veliki uticaj na razvoj urbane sociologije. Razlozi nastanka Čikaške škole: Uglavnom, porast razvoja gradova početkom 20.st., intenzivno doseljavanje stranaca (imigracije). Urbana sociologija ne razvija se samo u SAD, korijene ima i u Evropi, posebno u Njemačkoj najizraženiji predstavnik je sociolog Žorž Zimel, koji je smatrao da je metropolis u visokourbaniziranoj sredini ili okolini značajan za čovjeka.

Uporedo sa razvojem urbane sociologije ili sociologije naselja razvijaju se i ostale naučne discipline koje su po svom shvatanju, principima, u kontekstu sociologije naselja. Neke discipline su nastale i prije sociologije naselja, npr. socijalna geografija, demografija, sociologija sela, ekologija, humana ekologija (koja ima posebno mjesto kada govorimo o nekim fenomenima u sociologiji naselja, jer proučava čovjeka, okolinu u najširem smislu, u kojoj živi čovjek, proučava grupe i institucije, odnose između njih, promjene koje nastaju).

Ideja o humanoj ekologiji tema je različitih istraživanja, posebno sociologije grada, jer ekološko tumačenje grada primjenjuje se kao kauzalni model objašnjenja određenih pojava, npr.socijalne delikvencije pojedinih dijelova grada koji imaju lošu ekološku strukturu, a takva struktura utiče na devijatno ponašanje. Razvoj sociologije naselja obilježen je različitim analizama pojednih fenomena, pojedinih situacija u gradu. Sociolozi postavljaju pitanje - šta je to klasična urbana sociologija?

Klasična urbana

sociologija

podrazumijeva sociologiju grada u vrijeme njenog nastanka i razvoja početkom 20.st. Kad govorimo o klasičnoj urbanoj sociologiji, neminovno je reći da u kontekstu ove sociologije je i pitanje urbane kulture. Urbana kultura (sa sociološkog aspekta) je mit, ideologija zasnovana na ideji progresa. Ovaj zahtjev nudi ideju o univerzalnom čovjeku, o univerzalnim obrascima života, univerzalnoj urbanoj kulturi i, naravno, ekološkim fenomenima života.

Sociologija naselja u kontekst svog istraživanja stavlja oblike sistematizacije, npr.
grad-selo, postavlja pitanje između prostornog i društvenog fenomena, kao i pitanje između pojedinih dijelova prostornog i socijalnog (park, ulica, četvrt grada,...). Sociologija naselja je naučna disciplina ili dio sociologije koja ima za predmet izučavanja različite sociološke aspekte fenomena urbane civilizacije. Šta je to urbana civilizacija, koje su to koncepcije o gradu, historijski razvoj grada, odnosno, evolutivni razvoj naselja, društveni aspekt života u gradu ili u gradovima, ciljevi ubanističkog planiranja, gradski centri, problematika stanovanja (naselje, zgrada, stan), urbani socijalni, tj.društveni pokreti – npr. ekološki pokret. To su samo neka pitanja na koja sociologija naselja treba da da svoj odgovor. Primjena socioloških analiza u teorijskom smislu omogućava nam da kroz prizmu, razvoj (sa historijskog aspekta) sagledamo razvoj društveno-ekonomskih formacija i konkretnih oblika koji su stvarani u urbanom prostoru. To je posebno značajno za arhitekte, za koje u literaturi postoji naziv gradograditelji. Sociologija naselja 2

Planiranje grada je kompleksna djelatnost koja okuplja stručnjake različitih profila. stepen razvoja sredstava za proizvodnju. To su naselja prvobitne zajednice.. Sociologija naselja 3 . Šta je    „Klasična urbana sociologija“ ? Odgovor je u težnji sociologije da predmet istraživanja usmjeri na odnos grad-selo.Svaku društveno-ekonomsku formaciju karakteriše razvoj proizvodnih snaga. feudalna ili srednjovjekovna naselja koja nastaju u okviru agrarne revolucije. itd. politički odnosi koji utiču na život lokalnih područja. i tako je nastao i timski rad. Urbani prostor. robovlasnička ili antička. tj. je proizvod nastao iz društvene i tehnološke podjele rada. Socio-prostorna perspektiva sastoji se iz sljedećih pretpostavki:    URBANA i SUBURBANA naselja.st. socijalne delikvencije (anomije društva). različitih usmjerenja. Odnos DRUŠTVA i PROSTORA definiše se kao socio-prostorna perspektiva. A CILJ je da poveže odnos između ljudi i prostora sa socijalnim faktorima koji su osnova ponašanja individue. možemo reći. Sociolozi kažu da svakodnevnica urbanog života daje nam sliku da stvarni urbani prostor nije idealan. koja se uglavnom zasniva na tumačenju procesa evolucije. Zato u tom smislu može se govoriti o tipologiji naselja kroz historijsko postojanje koje se uglavnom temelji na društveno-ekonomskim formacijama. zatim. i kao takav je promjenjiv društveni proizvod. sa ciljem studiranja i planiranja urbanog fenomena. kapitalistička koja nastaju posredstvom industrijske revolucije. kao i određena društvena i tehnološka podjela rada. RAZLIKE – stratifikacija između klasnih grupa. na kojem se zasniva gradograditeljstvo. npr. PREDAVANJE Sociologija naselja ili urbana sociologija ili sociologija prostora.. Naselja vezana za GLOBALNI sistem – ekonomski. Uporedo se razvijaju sljedeće discipline:  Socijalna geografija.  Sociologija sela.  Ekologija čovjeka . U tom smislu može se reći da u prostornom gradograditeljstvu postoje i određeni zakoni graditeljstva. Urbani prostor se shvata kao društveni element određen ili uslovljen proizvodnim odnosima..Ekološko tumačenje grada primjenjuje se kao kauzalni model objašnjenja određenih pojava. prema promjenama u radu ta evolucija ukazuje na lakše sagledavanje protivrječnosti urbanog prostora. dijelova grada koji imaju lošu ekološku strukturu grada. u SAD.koje su to socioprostorne perspektive sa sociološkog aspekta? 2. U tom smislu problematika tretiranja karaktera prostora predstavlja područje u kome se razlikuju ideje stare (početne) i nove (savremenije) ideje urbane sociologije ili sociologije naselja. kao proces nastaje pred kraj 20.  Demografija. ali i određen reprodukcijom datih društvenih odnosa u društvenoj nadgradnji. Postavlja se pitanje . To znači da historijska geneza naselja. Urbani prostor predstavlja određeni ideološki nivo. tačnije u Čikagu. veza između prostornog i socijalnog. Urbani prostor čini stvarnost određena dijalektičkim suprotnostima datog društveno-ekonomskog sistema.

naselja u kontekstu sociološkog postojanja. Iz ovoga možemo zaključiti da između prostora i društva postoji jedan dualni (međusobni) odnos. ( umjetnički paviljoni. nacionalnom i međunarodnom nivou utiču na život lokalnih područja. Razlike u životnim stilovima izražene su kroz specifične ambijente. (postanak) i razvoj naselja (predindustrijska.). društveni aspekt života u gradu. Jedna od definicija sadržana je u stavu: URBANIZACIJA je proces rasta stanovništva (gradskog). industrijska i postindustrijska). U čemu se sastoji socioprostorna perspektiva? To su uglavnom urbana i suburbana naselja koja već imaju izgrađenu sredinu. političke odluke na gradskom. Objekti u prostoru imaju svoj smisao. itd. problematika stanovanja. razvoj massmedija. itd. su između složenih društvenih faktora. URBANIZACIJA I DRUŠTVO Postoji više definicija fenomena urbanizacije. ORGANIZACIJA naselja. Sociolozi za urbanizaciju predpostavljaju proces širenja „gradskog načina života“ sa različitim procesima u kvantitativnom i kvalitativnom smislu. a ona ima za cilj da poveže odnos između ljudi i prostora. Sociologija naselja je naučna disciplina koja ima za predmet izučavanja različite sociološke aspekte fenomena “URBANE CIVILIZACIJE”. univerzitetski kompleksi. što je posljedica smanjenja seoskog stanovništva. Odnos između društva i prostora definiše se kao socioprostorna perspektiva. Jedna od pretpostavki je i da su naselja organizirana prema kulturološkim simbolima i materijalnim objektima unutar izgrađene sredine.  Problematika stambene gradnje (npr. Sociolozi smatraju da tokom istraživanja. Posljedice i faktori urbanizacije su različiti:  Nejednakost urbaniziranosti teritorija. Urbanizacija nastaje procesom industrijalizacije. Svi objekti u prostoru imaju svoj smisao. zatim naselja su vezana za globalni sistem. Različiti stilovi života. tereni za sport. kultura. socioprostorni pristup života u gradu utiče na različitost stilova života i subkultura koje su prisutne na širem gradskom području. rasa. kao što su klasa ili sloj. Naime. itd. i. prostorna lokacija utiče na različite načine ponašanja ljudi.  Doseljeničko stanovništvo donosi svoje „stilove ponašanja“. urbanizacija. ekološki – urbani socijalni pokreti.  Različiti ekološki problemi. aspekt urbanog planiranja. da organizacija naselja utiče na ponašanje ljudi. transformacija od proizvođačkog do potrošačkog načina života. kulturni centri. prostori za zabavu. što znači da ekonomske. kao posljedica interakcije. transport.…) PROSTOR je istovremeno i proizvod i proizvođač ponašanja u društvu. Koji su to aspekti? Mogu se svrstati u: osnovne koncepcije o gradu.  Proces urbanizacije gradova. specifični teritorijalni odnosi. Socio-prostorni pristup života u gradu ukazuje na različitost stilova života i subkultura. npr.  Priliv doseljeničkog stanovništva. itd. šoping centri. itd. gradski centri (postanak i razvoj). Sociologija naselja 4 . svakako. “divlja gradnja”. npr. „Ruralizacija gradova“ – sociološki aspekt:  Smanjenje autohtonog stanovništva.

Među tim promjenama. odnosno Prisutni termini za urbanizam su:  Urbanistički biro. ruralnourbano. Savremena sociologija naselja za prioritet svog istraživanja stavlja URBANO PLANIRANJE (a cilj je da analitičkim pristupom utvrdi smisao i funkcije planiranja). svijet.  Politički faktor. itd. Tokom vremena. PREDAVANJE URBANIZAM I PLANIRANJE Sociologija naselja proučava procese planiranja. razlika je u kulturi i društvenim odnosima. Migracije   Usko vezane za ruralizaciju gradova. Sve to dovodi do erozije „autentične gradske kulture“. itd. itd. Tu razlikujemo prve gradove antičke i feudalne. manifestacijama tog života. početni razvoj urbane sociologije. Faktori koji uslovljavaju migracije su:  Ekonomski faktor (u vrlo uskoj vezi sa dnevnim. kao i ciljeve. URBANIZAM. uticaj tih procesa na pojedinca. sedmičnim i sezonskim migracijama). prvi razvoj. Institut za urbanizam. sedmične (zbog posla). Sociologija naselja 5 . sezonske (iz ekonomsko nerazvijenih zemalja stanovništvo dolazi u industrijska ili turistička područja zbog zarade). novi pogledi na društvo. značajan je po tome što se oslanjao na opisivanje gradskog načina života. Naime. itd. Industrijski gradovi karakterišu se po svojoj teritorijalnoj veličini i broju stanovnika. a osnovni okvir bio je grad. Dnevne migracije (zbog posla). tj. urbano shvaćeno kao zajednica koja ima svoje zakonitosti razvoja i uslove života. nastao u periodu Čikaške škole. gradovi su se mijenjali i u kvalitativnom i u kvantitativnom smislu. Ona je uslovila podjelu naselja na predindustrijska naselja (gradove) i industrijske gradove. po organizaciji prostora.   Zavod za urbanizam. itd. Pojava gradova uvela je u ljudsko društvo red u svim oblastima života. Urbano planiranje analizira se kao kompleksan proces prenošenja određenih vrijednosti u konkretnim uslovima određenog života. Predindustrijski gradovi (naselja) razlikuju se ne samo po svom vremenu nastanka. poseban značaj imaju nova organizacija prostora. na institucije. na grupe.  Klimatsko-geografski. a pojavu (nastanak) gradova “urbana revolucija”. Urbanizam može da znači i “tehniku oblikovanja prostora” ili “nauka o lijepim formama”.) 3. Nastanak prvih naselja sociologija naziva „neolitskom revolucijom“. Sociolozi pod terminom urbanizam podrazumijevaju kompleks procesa koji se javljaju u gradu. Savremena urbana sociologija u svojim analizama stavlja ovaj fenomen u prioritet istraživanja. nastanak suprotnosti selo-grad. zatim. a temeljni događaj u razvoju gradova u sociologiji se smatra “industrijska revolucija”. (U svakom društvu postoje migraciona kretanja ili pokretljivost stanovništva.

kanalizacija. zatim stepen motorizacije. itd. itd. Mjerljivost.Sociološka tipologija gradova polazi od broja stanovnika koji žive u gradu jer sa porastom stanovnika mijenja se i sam profil (tip) grada.u urbanom planiranju promjenjiva je gradska infrastruktura. MJERLJIVOST . CILJEVI . broj i struktura. svoje mišljenje. infrastruktura. NASELJA PREDINDUSTRIJSKOG PERIODA Sociologija naselja 6 . Urbanistički. itd.     Arhitektonski. Vrijednosni sistemi.ciljevi planiranja mogu biti:  Opšti-generalni. INTERDISCIPLINARNI RAD – sveobuhvatno upoznavanje urbane stvarnosti. U okviru urbanog planiranja ciljevi su:  Ekonomski. saobraćajni sistemi.utvrditi stepen planibilnosti određenih fenomena kao što su stanovništvo. Pretpostavke urbanog planiranja Sociološki posmatrano. vodovod. Ekološki. LJUDSKE POTREBE – ogledaju se kroz osnovne funkcije – stanovanje. komunikacija. PLANIBILNOST . SISTEMATIČNOST GRADA – različiti sistemi. rad.  Posebni-konkretni. Ciljevi.značajna je uloga planera.  Specijalni. Sociološki. Interdisciplinarni rad. itd. Grad kao sistem. fenomen URBANOG PLANIRANJA može se posmatrati u sljedećim aspektima:        Planibilnost. VRIJEDNOSNI SISTEM . srednjoročni i kratkoročni. U gradu nastaje nova ličnost – sociolozi je nazivaju urbanit. itd. Sa aspekta urbanističke dimenzije ciljevi su:  Dugoročni. Ljudske potrebe. Ciljevi urbanog planiranja mogu biti:  Kvantitativni i  Kvalitativni. koja ima svoje stavove.

Prve zajedničke kuće sličile su pećinama – ovalnog ili kružnog oblika. U formiranju srednjevjekovnog grada značajnu ulogu imaju sakralni objekti. 4. te da je potrebno na jednoj strani razlikovati deskripciju gradova ili deskriptivni način posmatranja grada. Naselja srednjeg vijeka – srednjevjekovni gradovi.Naselja predindustrijskog doba nastaju u periodu od rodovskih zajednica do kapitalističkodruštvene ekonomske formacije. Rimska imperija. U centru grada je prostor za trg. U strukturi gradova nastaju nove promjene:  Industrijski rad potiskuje manufakturni rad. Središte srednjevjekovnog grada sačinjavaju značajni objekti:  Gradska vijećnica. samoubice).. Naselja (uglavnom radnika) grade se u nizovima.  Katedrala. PREDAVANJE SOCIOLOŠKE TEORIJE Gradovi su u toku historijskog razvoja glavni centri ekonomskog. Svi putevi vode ka trgu i sve počinje od trga. što znači da imaju i edukativni karakter u svom postojanju. Mnogi gradovi su veliki univerzitetski centri.. koja proizilaze uglavnom iz mišljenja sociologa da je formirana deskriptivna sociologija grada iz koje nastaju druge ideje..  Samostan. gradove koji će se razviti iz deskriptivne orjentacije. konstituisana. Sociolozi smatraju da su gradovi sinteza najboljih. društvenog i kulturnog razvoja. društvenog i kulturnog razvoja. i u tom smislu treba da bude opšta sociološka teorija o razvoju grada. Tipični primjer gradova iz tog perioda (19. U sociologiji naselja karakteristična su dva stava kad se govori o sociologiji grada.  Cehovska vijećnica.  Velike robne kuće zamjenjuju male prodavnice. U toku svog historijskog razvoja grad je glavni centar ekonomskog. Katedrala ima veliki uticaj na formiranje prostora u centru grada. Stanovništvo se koncentriše u blizini industrijskih objekata. Mletačka republika. odnosno. Sajmišta – u kasnijem periodu utiču na razvoj grada. Sociologija naselja 7 . Sociološke teorije:  Grad je “društvo u malom”.). Tvornice se lociraju između željezničke pruge i rijeke. U kasnijem periodu javljaju se sojenice. a s druge strane treba posmatrati grad. itd.) su Pariz.  Kako humanizirati život u industrijskom gradu (da ne budu prisutne anomije grada – negativne pojave koje su prisutne: droga. Naselja prvobitnih zajednica su pećine i primitivni zakloni. najupečatljivijih vrijednosti stanovnika tog grada.st. Gradovi su i personifikacija naroda i država (Dubrovačka republika.  Da li je čovjek „izgubljen“. Bronzano doba donosi pravilna naselja “Tera Mare” (ulice se sijeku pod pravim uglom). itd. London. otuđen u gradu. Postavlja se pitanje u sociološkom smislu da li formirati užu naučnu disciplinu u okviru urbane sociologije? Sociolozi smatraju da ova disciplina još nije formirana. skitnice. GRADOVI INDUSTRIJSKOG PERIODA Faktor razvoja industrijskog grada su migracije.  Željeznica potiskuje drumski (cestovni) saobraćaj. Neki teoretičari ove problematike smatraju da je sociologija grada nauka o savremenom urbaniziranom društvu.

naravno. u svakom gradu. o formama društvenog života i društvenih odnosa. Četvrta zona – zona rezidencijalnog stanovanja. nova shvatanja o društvenom životu. i u tom smislu razvija teorijski koncept da se osmisle savremeni procesi u urbanom društvu. kao disciplina koja ima svoje područje proučavanja. čije začetke možemo naći kod antičkih filozofa Platona i Aristotela. Promjene u gradu se ogledaju:  U novoj organizaciji prostora. tj. Individue u novim društvenim odnosima – URBANIT. u sociologiji ideja o funkcionalnom gradu suprotstavlja se ideji o gradu kao ljudskoj zajednici. jedna od najstarijih teorija i koncepcija o gradu je tzv. Postavlja se pitanje koje su to teorije o gradu u okviru urbane sociologije. Po ovoj teoriji grad se sastoji od 5 zona ili područja:  Prva zona – poslovno središte grada. revolucija (koje su uslovile i nastanak ind. i svi ti procesi imaju određen uticaj na grad. U ovoj teoriji loša ekološka struktura može da bude uzrok anomija u gradu. Emil Dirkem je uveo pojam anomija. Funkcionalistička teorija – grad je podijeljen na svoje funkcije. po kojoj je strukturu grada najlakše shvatiti i objasniti proučavanjem simboličkih vrijednosti i njihove rasprostranjenosti u gradu. Međutim.   U suprotnostima između urbanog i ruralnog (selo-grad. Po ovoj teoriji grad je kao organizam koji ima svoje funkcije i u tom smislu mnogi sociolozi ovu teoriju nazivaju i funkcionalističkom teorijom. tj. Formiranje prvih naselja – NEOLITSKA REVOLUCIJA. Međutim. Primjena ideje o mogućnosti kauzalne (uzročne) analize o strukturama grada dovela je do nastanka i drugih teorija. Drugi stav – sociologija grada je posebna disciplina koja ima posebno područje istraživanja i. ideji o gradu kao podruštvljenom prostoru. a činjenica je da im je osnova ove funkcionalističke teorije da polazi od pretpostavke o podijeljenosti funkcija u samom gradu. da su tu istraživanja vrlo mala. odnosno. Međutim. Peta zona – zona prometa (obuhvata dugi prostor). U gradu se formiraju nove koncepcije. svoju metodologiju istraživačkog postupka. ima i poseban metodološki instrumentarij u ovim istraživanjima. i obrnuto). devijatnog ponašanja. različiti procesi. fenomenima grada. Međutim. Te promjene su posebno izražene i pojavom i razvojem ind. Potrebno je naglasiti da se sociologija grada razvijala. Istraživanje poznatog sociologa Maxa Webera o ekonomskim funkcijama grada. različiti uticaji. Jedna od teorija je ekološka teorija o gradu i primjenjuje se kao kauzalni model u objašnjavanju fenomena u gradu ili određenih pojava u gradu. Formiranje prvih gradova – URBANA REVOLUCIJA. urbana sociologija tek sa nastankom Čikaške škole i u okviru nje posvećuju pažnju pitanjima. Sociologija naselja 8 . organicistička teorija (ideja) o gradu. Treća zona – zona “lošijeg stanovanja” (niži socijalni status).     Sociolozi smatraju da je ekološka teorija o gradu teorija u kojoj se manifestuju simboličke vrijednosti. ideji o gradu kao kolektivnom grupnom iskustvu. Razvoj humane ekologije doveo je do nastanka i razvoja posebnih ekoloških teorija o strukturi teorija. Druga zona – zona tranzicije ili prelaza. prije svega. zatim o političkim dimenzijama grada. i ima svoje ciljeve.…sve je to zajedničko svakom društvu. Među njima je najpoznatija koncentrično-zonalna teorija koju je razvio Burgess u svom djelu “Grad”. postoji društvo u kojem se ne dešavaju promjene. grad kao jedna cjelina. Međutim. gradova). pokretljivost stanovništva.Prvi stav – sociologija grada je deskripcija različitih urbanih fenomena koji su uglavnom karakteristični za urbanu civilizaciju. Sve je to došlo do izražaja u okviru Čikaške škole. interesantno je reći da kada je riječ o položaju radničke klase u industrijskim gradovima. U kasnijim teorijama ta istraživanja nisu našla svoje sljedbenike. na zone.

više funkcija. Travnik. uglavnom se širi u vidu zona a velilčina tih zona je različita. što znači da je grad sistem kompleksnih međusobno povezanih koncepcija. DOMINANCA – znači brojčanu ili teritorijalnu nadmoćnost jedne lokalne zajednice nad drugom. itd. Ekspanzivne aktivnosti u gradu su industrija i trgovina. npr. stariji ljudi. željeznica. prisutna je ideja o gradu kao sistemu. kulturni. Procesi u gradu koji daju „pečat“ gradu:  Dominanca  Gigantizam  Razaranje  Radnički pokret  Masifikacija Kroz ove procese možemo pratiti život savremenog grada. a i među njima ne postoji (stalna) komunikacija. Ovakva dominanca koja ima veliki broj stanovnika. npr. omladinska. po prisutnosti procesa koji se u gradu dešavaju (negativni ili disjunktivni i pozitivni – svaki grad ih ima). rekreaciju.  Socijalne kategorije predstavljaju uglavnom veliki broj ličnosti koje se razlikuju po jednom ili više obilježja. npr. Savremeni grad sociolozi smatraju da predstavlja sve više društvo socijalnih agregata. Procesi dominance su:      Koncentracija – proces skupljanja ljudi i institucija na određenom prostoru. naučni. otpaci i odvoz istih.. U dominanci prisutni su prostor i centri dominance. bolnički centri. Centralizacija – stanovništvo i elementi urbanizacije. biblioteke. a ujedno su i razlog RAZARANJA ranijih okvira grada. funkcije koje vrši dominanca. To su: omladina. politički. koje čine jednu cjelinu. edukacioni.… Karakteristično za dominancu su procesi koji se dešavaju u samoj dominanci. rezidencijalni. finansijski centri. broju stanovnika.. Segregacija – izdvajanje pojedinih društvenih grupa i institucija.…). publika u jednoj koncertnoj dvorani ili na sportskom stadionu. Među sociolozima vrlo često preovladava ideja o idealnom gradu (kao Sen Simon) i o idealnom društvu.… Decentralizacija – tendencije širenja grada prema periferiji.  Grad je karakterističan sa aspekta urbane sociologije. automobil. radna. agregati i grupe. vodosnabdjevanja. naravno da imaju svoj značaj. Socijalne kategorije su brojne u gradu. GIGANTIZAM je težnja grada da bude što veći po prostoru (veličini). što je utopija.. medicinski centri. U gradu može biti više centara dominance: poslovni. zone za saobraćaj.  Socijalne agregate čine skup ličnosti koje su povezane fizičkom blizinom. rasprostire dominanca. Centri dominance su mjesta iz kojih se širi. Za agregat je karakteristično da nije organiziran. boemi. Grupe u gradu mogu biti različite: studentska..… Sociologija naselja 9 . Na ekspanziju grada uticali su: fabrike.. grupa arhitekata. radno mjesto i mjesto za odmor. djeca. Snaga dominance centra zavisi od više faktora. ili jednog dijela te zajednice nad ostalim (ekonomski. a to su: broj stanovnika.. broju institucija (univerziteti. Procesi u gradu Sociolozi postavljaju pitanje šta čini socijalnu strukturu grada? Odgovor je u sljedećem: Sociološku strukturu grada čine socijalne kategorije.. Posebno izražen u manjim gardovima. Procesi u gradu su GIGANTIZAM I RAZARANJE. Rutinizacija – prelazak rastojanja između tri sredine: stan. U industrijskim gradovima javljaju se problem stanovanja.…). transport.Isto tako.

Centar je polazište i ishodište brojnih kretanja u određenom prostoru. skitnice. mijenja samog sebe. Sociolog Emil Dirkem (te pojave nazvao anomije grada) – “ANOMIJA je odsustvo svake norme u društvu.  Posebne organizacije. i početkom 20. a transformacija čovjeka odvija se u 3 aspekta:  Evolucijom. Masifikacija uslovljava masovnu proizvodnju i masovnu potrošnju. bande (grad – tiranopolis). itd. kvantitet – kvalitet. Sociologija naselja 10 .  Tajna društva – slobodni zidari (masoni).  Prostor i  Aktivnost. sistema. nagona.st. To je posebno izraženo u urbanoj sredini. nekontrolisanih želja. itd.  Dinamičnost – različitosti u razvoju sistema. 5. Sistem sadrži: otvorenost i dinamičnost. gangovi. neuroze. jer sredina koju čovjek stvara i mijenja utiče i na samog čovjeka. PREDAVANJE CENTAR GRADA “Centar” je simbol jednog mjesta. sadrži visok stepen društvene komunikacije.  Otvorenost – otvoren sistem. ali i cjelina raznih drugih elemenata.” Tipični oblici anomija su:  Profesionalni prestupnici. itd. jer urbana sredina vaspitno-obrazovnim i kulturnim institucijama utiče na čovjeka svojom fizičkom strukturom. prostora. transport robe. mjesto gdje se odvijaju procesi materijalne i duhovne prirode. Centar je dio cjeline. Američki sociolog Ogbern smatra da je 6 pronalazaka (krajem 19. (svi ovi procesi znače dinamičnost centra) Osnovne komponente odnosa (centralizacija – decentralizacija.MASIFIKACIJA je proces koji teži masovnosti u svim aspektima razvoja grada.  Radom (djelatnošću) i  Uticajem sredine. GRADSKI CENTAR je prostor u gradu. automobil i avion – doveli do povezanosti tržišta.) su:  Čovjek. Čovjek. mijenjajući svijet oko sebe. putnika) Anomije grada Proces urbanizacije i industrijalzacije grada uslovio je mentalna oboljenja.) uslovilo masovnu proizvodnju:  telefon  automobil  avion   film radioaparat  vještačka svila (telefon. Svojim radom čovjek transformiše već ono što je stvorio. Centar objedinjuje različite sadržaje.  Rasni sukobi. pa i samog sebe.

Uređenje prostora je bitna karakteristika. Centar još nastaje od postanka grada i doživljava niz transformacija u ekonomskom. Za analizu nastanka i razvoja gradova sa sociološkog aspekta koriste se formativni i generativni faktori. centra. Sociologija naselja 11  . Disperzija je rasutost u prostoru. Tehnologija (tehnološki procesi) i vrijeme. ekološkom i prostornom aspektu. Komunikaciono-informacijska. što znači da u svakom gradu kad govorimo o centru mislimo na sam grad. i u čemu se ogledaju):    Snabdjevačko-uslužna. političkom. ona zavisi i od 2.Centar je dio urbanog sistema. Temeljne karakteristike centra su: 1. kulturnom i drugom smislu. dok Kvalitativne promjene znače realizaciju boljih uslova života. 4. i Prostor. što podrazumijeva i izgradnju određenih objekata. u odnosu na grad kao na cjelinu. Aktivnosti stanovnika predstavljaju treću karakteristiku dimenzijama centra. socijalnom. To znači. Organizacija centra ne zavisi samo od broja stanovnika. Uređenje prostora. Rijetki su centri koji imaju jednu funkciju. a generativni ukazuju na razvoj i osnovnu funkciju grada. Stanovništvo. Postupak utvrđivanja karakteristika grada utvrđuje se na osnovu funkcionalne klasifikacije gradova. Centar predstavlja skup elemenata koji se nalaze u jednoj interakciji. ako je grad veći i struktura je kompleksnija. komunikacije. Sastoji se od niza elemenata koji su međusobno povezani. veće su i mogućnosti anomija u gradu. kada govorimo o Struktura i veličina sadržaja centra u vrlo uskoj je vezi sa socio-ekonomskom strukturom stanovnika i. Gradski centar je (dio) sistema grada. a i uslov tome može biti različitost. Formativni govore o nastanku grada. naravno. Ugostiteljsko-turistička. odnosno. Socijalne strukture. povećanje. Ekstenzivnost je povećanje u širinu različitih funkcija. rada. suprotna je koncentraciji. odnosno. 5. i 3. Centralizacija u centru je proces koncentracije različitih sadržaja. veličinom grada. Organizacija centara zavisi od aktivnosti stanovništva i socijalne strukture. Funkcije centra grada (pojam i funkcije centra. Ta različitost se ogleda u ekonomskom. Kvantitet označava rast. Funkcionalna klasifikacija ima zadatak da utvrdi dominantnu tipologiju najznačajnijih funkcija grada. U centru dešavaju se sljedeće aktivnosti ili pojave:        Koncentracija znači gustinu naseljenosti ili povećanje ukupnih sadržaja u samom centru u odnosu na druge dijelove grada. Decentralizacija u centru je proces razvijanja funkcija u više drugih područja. Finansijsko-poslovna. Rast centra označava koncentraciju određenih aktivnosti i djelatnosti. Što je grad veći.

Saobraćajna povezanost i pristupačnost centra gradu. Perceptivna uloga ove komunikaciono-informacijske funkcije ima svoj značaj u individualnom opažanju prostora centra. informaciona i saobraćajna. Grad je bio i diferenciran u odnosu na svoju okolinu i vrlo često izolovana fizička jedinica. Možemo reći da je grad. srednji nivo centra i viši nivo centra. Statički oblik grada imali su svi gradovi prije razvoja grada i uticaja moderne tehnologije i nauke. Centar grada doživljava promjene ne samo u funkcionalnom smislu nego i u fizičkoj strukturi. jer postoji sigurno korelativna zavisnost između dinamike razvoja grada i centra grada.… funkcije se ogledaju u društveno-političkim organizacijama. domovi kulture. a ujedno obezbjeđuje i razvoj osnovnih funkcija centra. Socijalno-zdravstvene funkcije centra uglavnom vrše socijalno-zdravstvene ustanove. a veličina grada utiče na strukturu centra. Društveno-političke profesionalnim. Društveno-politička. Sve što je dovelo do razvoja nauke. kada govorimo o razvoju gradskog centra. prevladavanja naučnog duha. institucije naučno-istraživačkog rada. a to ograničenje može da se ogleda u nepovezanosti centra sa gradskim područjem. razlikuju se tri nivoa centra: niži nivo. čine centar dostupnim i otvorenim najširem krugu korisnika i posjetilaca. Informaciona funkcija centra grada značajna je zato što su u gradu skoncentrisane sve vrste informacija o životu stanovništva. U razvoju civilizacije grad je bio generator razvojnih impulsa koji su i preobražavali sam grad. To su biblioteke. Kulturno-zabavna.     Obrazovno-naučna. uspostavilo nove vrijednosne kriterije i označilo početak nove moderne tehnologije i civilizacije. Osnovne komponente komunikaciono-informacijske funkcije u centru i u gradu su perceptivna. vrlo sporo i ravnomjerno na sve strane. Objekte naučno-obrazovne djelatnosti uglavnom čine škole. povezuje grad u jednu jedinstvenu cjelinu i integriše ga sa širim gravitacionim područjem. oblikovanja. i u tom smislu postavlja se i pitanje kako se dinamika razvoja grada odražava na dinamiku razvoja centra. dovelo je i do brzog napretka sredstava komuniciranja. Statičan grad ima zatvoren centar. i odnosa u prostoru. Kulturno-zabavne funkcije centra čine objekti kulturne djelatnosti. Kada govorimo o razvojnom procesu centra. koncertne dvorane. pozornica svih značajnih događaja. Kvalitetna diferencijacija između gradskih centara nastaje Sociologija naselja 12 . Ograničenje može biti i razvijen sistem centra. nego i zbog poslovnosti interakcije u sistemu poslovanja. Centar ovog grada širi se postepeno. Pristupačnost centra i njegova povezanost sa gravitacionim područjem osnovni su preduslov razvoja centra. Komunikaciono-informacijska – značajna za razvoj centra zato što podstiče razvoj procesa u centru. grad je oduvijek bio centar urbanih aktivnosti. ubrzalo prostor pronalazaka na šira kulturna područja. o gradu u samom centru. Sportsko-rekreativna. Ograničenja u saobraćajnoj povezanosti i pristupačnosti određuju razvoj centra ne samo zbog prevoza i ljudi i robe. Društveno-ekonomske promjene utiču na funkciju centra. Socijalno-zdravstvena.… Sportsko-rekreativna funkcija centra sve je više atraktivna i time doprinosi ukupnoj privlačnosti samog centra. što je uslovljeno sa nepristupačnosti. Razvoj centra može da bude i ograničen. kao i širem gravitacionom području. pozorišta. Promjene u strukturi komuniciranja u tehnologiji komuniciranja utiču sigurno na strukturu centra. galerije. mjesto. njegove fizičke strukture.

Klimatske karakteristike. tj. dok više etaže služe za druge svrhe.  Neprivredne aktivnosti . ako je u njihovom gravitacionom području preko 200 000 stanovnika.    Niži nivo gradskih centara je uglavnom u funkciji zadovoljavanja svakodnevnih potreba lokalnog stanovništva. gotika. NOVI gradski centri U novim gradskim centrima funkcije se uglavnom smještaju uz važne saobraćajne tokove. Druga karakteristika novih gradskih centara je pristupačnost motorizovanom čovjeku (garaže. zanatstvo.. tj. Centri najvišeg nivoa predstavljaju gradsko jezgro ili centralnu zonu. centra. Centri srednjeg nivoa nastaju u toku razvoja grada i nazivaju se sekundarni gradski centri. Veliki centri ne mijenjaju lokaciju. Razvojem grada definišu se centri – manji i veći.). PREDAVANJE CENTAR GRADA CENTAR naselja čini određena zona naselja koja omogućava zadovoljavanje potreba stanovništva. Negativne karakteristike novih gradskih centara su gradnja velikih nebodera. renesansa. a sa razvojem grada nastaju i nove funkcije grada.barok. Male Azije). Funkcije centra mogu biti:  Privredne aktivnosti . i takvi centri se najčešće nazivaju i lokalni centri. itd. itd. sa razvojem nove funkcije se pripajaju starim. Sociologija naselja 13 . kultura. Istočni koncept razdvaja funkcije stanovanja (kultura Istoka.tek kad centri pređu određenu veličinu. 6. Funkcije centra treba da zadovolje sve potrebe stanovništva koje se ogledaju u aktivnostima ljudi. saobraćaj.edukacija. stanovništva.mala privreda.  Sa aspekta njihove urbane forme i oblika. može se izvršiti: Sa aspekta gravitacionog dometa funkcije u prostoru. STARI – NASLIJEĐENI gradski centri Karakteristike starih naslijeđenih centara su:  Multifunkcionalnost. modernizam. administrativni. historijsko nasljeđe. zdravstvo. odnosno. Gravitirajuće granice su u direktnoj vezi sa razvojem saobraćaja.. kulturni. odnosno. veličine prostorne cjeline kojoj centar pripada.. trgovina. tj. Određivanje NIVOA centra je prema:  Dometu centra u prostoru više faktora: historijski.  Veliki uticaj pojedinih historijskih epoha (npr. Koncepti starih gradskih centara su:  Zapadni koncept  Istočni koncept Zapadni koncept gradskih centara uključuje i funkciju stanovanja u samoj zoni centra. velike zgrade. administracija. Domet gravitacione funkcije u prostoru je u zavisnosti od veličine broja stanovnika koji gravitira u datom centru.).. uglavnom na višim etažama. KLASIFIKACIJA gradskih centara   Sa aspekta funkcija koje učestvuju u njemu... regionalne karakteristike imaju uticaja u izgradnji urbanog sistema i arhitektonskog oblikovanja centra. politički. više funkcija.

prerastanjem malih gradova u srednje. ruralno i agrarno društvo. tj.  MONOFUNKCIONALNI centri su gradski. Razlikuju se tri bitne skupine centara:  Monofunkcionalni centri. gdje dolazi i do određenih anomija. što znači da su gradovi nastali u različitim podnebljima i vremenskim razdobljima. pragovima razvoja grada.  Longitudinalno koncipirani centri.. predgrađa.. Proces urbanizacije predstavlja osnovni uzrok promjena u gradu. funkcionalna i sociološka. Neke karakteristike posebne su za gradove identifikacija (veliki univerzitetski centri. Zahvaljujući karakterističnim periodima. Takvi se zovu lokalni centri..).. Gradovi imaju i svoja obilježja. imaju glavnu funkciju upravno-administrativni centar.. U njoj se miješaju različiti slojevi stanovnika. spomenici po kojima su prepoznatljivi. sociolozi smatraju da je moguće u znatno kraćem vremenskom periodu utvrditi kvantitativne i kvalitativne promjene grada. Neki sociolozi smatraju da je potrebno formirati jednu posebnu disciplinu koja će izučavati grad kao cjelinu..  Centri srednjeg nivoa nastaju uglavnom u toku razvoja grada i nazivaju se sekundarni gradski centri. Ulica u gradu je okvir života i u ekološkom i u društvenom pogledu. Predgrađa su uglavnom društvena realnost. što znači da urbana revolucija stvara i ostavlja velike promjene u gradu. Gradske centre možemo podijeliti na tri osnovne kategorije:  Niži nivo gradskih centara je takva forma centra koji ima zadatak da zadovolji svakodnevne potrebe stanovništva. geta. Koncentracija društvene moći u gradu ima uticaja ne samo na pojedinca nego i na grupe. a glavne društvene promjene dešavaju se u prostoru i vremenu. POLIFUNKCIONALNI centri su najčešće prisutni na nivou malih naselja kao centar naselja. Osnovni preduslov razvoja centra grada jeste komunikaciona funkcija. trgovina.. informaciona i saobraćajna.. republički i državni. tzv.  Multifunkcionalni centri – mješovita skupina funkcija. Sociologija naselja 14 . pa samim tim i centra. ali je postojalo nešto zajedničko što ih je vezalo – INDUSTRIJALIZACIJA. U jednoj ulici mogu da budu i različitosti funkcija (zanatstvo.). koja se prostorno i vremenski manifestuje u različitim oblicima i funkcijama. problema u gradu.). i u tom smislu razlikuje se: urbano. migraciona kretanja uslovljavaju probleme stanovanja. obično su u samom centru grada. Koje su komponente ove funkcije? Sociolozi smatraju da su to perceptivna. Sa aspekta FORME I SADRŽAJA gradski centri mogu biti:  Koncentrično koncipirani centri. Karakteristika ovih centara je velika granica dometa.. Smješteni su uz dobre i komunikativne saobraćajnice.  Centri najvišeg nivoa imaju makrogravitacijski uticaj i predstavljaju gradsko jezgro ili centralnu zonu. Sociologija naselja u početku je tražila smisao u urbanoj strukturi i analizi strukture grada sa aspekta prostora. karakteristični za manje i srednje gradove. nivou opsluživanja. Rezidencijalni objekti su brojni u gradovima – REZIDENCIJALNI AGREGATI (stambeni blokovi. zatim. gradovi dolaze u karakteristične situacije. mnogi sociolozi ih nazivaju faktori. slijede pravac razvoja grada. vrlo često stanovnici jednog predgrađa pripadaju istoj socijalnoj strukturi. Razvoj grada je cikličan proces.Lokaciji centra: zavisi od nivoa unutar mreže i sistema centra. ulice. Gradovi imaju svoje zajedničke socijalne i sociološke probleme. zatim srednjih u velike. regionalni. Upoznavanjem ili sagledavanjem određenih pragova razvoja.  Polifunkcionalni centri. TIPOLOGIJA GRADOVA U urbanoj sociologiji dominantna je tipologija: statistička. direktna veza sa potrošačem. prostor opsluživanja. Imali su različite oblike života. Karakteristika ovih centara je veliko prisustvo različitih funkcija. Grad je izveden od latinske riječi civitas – zajednica.

Ovakvi gradovi se šire. Po ovoj tipologiji gradovi mogu biti: 1. Rekreacioni centri – gradovi koji imaju dobar klimatsko – geografski položaj. 2. regionalne. prema statističkoj klasifikaciji. trgovačka. Kembridž. itd. kada se postavlja pitanje tipologije gradova. SOCIOLOŠKA tipologija gradova oslanja se na izučavanje odnosa.preko 1 000 000 stanovnika. rekreativna. jake lokalne centre. 3. kolonijalne. Primitivni – to su ograđena naselja koja tek dobijaju neke konture urbanog (tu spadaju prvi gradovi u vrijeme moderne kolonizacije i karakteristično je da je primarna odbrambena funkcija). objektima. Sociolozi ovaj tip zovu URBANIT. polis. Religiozni centri – uglavnom središta religioznog života. 6. npr. Predstavljaju religiozne centre ne samo za vjernike nego mogu biti i turistički centar. edukaciona. 8. Mekka je središte islama. Oxford. npr.STATISTIČKA tipologija određuje se prema veličini broja stanovnika. Na ovim osnovana sociološka tipologija grada svrstava gradove u nekoliko formi: eopolis.. i u ove centre spadaju uglavnom univerzitetski gradovi. ovakvo naselje pokazuje određene karakteristike grada i po njima se Sociologija naselja 15 . kao npr. tj. Gradovi od 100 000 na više stanovnika. Politički gradovi su gradovi u kojima dominiraju političke institucije i koji imaju veliki politički uticaj. Regionalni gradovi neovisni su od metropolisa. Gradovi od 50 000 do 99 999 stanovnika.. Prisutne su primarne grupe. metropolis. dobijaju oblik metropolisa i po svom sadržaju obuhvataju obližnje varoši. Rim je središte za katolike. 7. Neki sociolozi predstavljaju tipologiju u okviru ove statističke klasifikacije:  Mali gradovi .  Metropoli ..od 20 000 do 100 000 stanovnika. 4.. formi udruživanja i ponašanja.od 5 000 do 20 000 stanovnika. Produktivni – čija je dominantna karakteristika proizvodnja ekonomskih dobara i u takvim gradovma ili u blizini takvih gradova smještena je prerađivačka industrija ili su središte neke specijalizovane industrije.  EOPOLIS – naselje koje se tek formira ili selo koje se urbanizuje sa snažnom društvenom atmosferom. kulturna. samo u slučaju kada je njihova dominatna funkcija sadržana u prometu ekonomskih dobara. Ovaj oblik grada imaju više vrsta.. jer porastom grada mijenja se ne samo tip grada nego i profil stanovnika i ličnosti grada.. ovi gradovi imaju vrlo uticajnu sferu i predstavljaju snažne. 5. Danas savremena sovciologija posmatra još jednu formu garda – tiranopolis. Trgovački gradovi mogu biti veliki i mali. 3. izraženu ekološku sadržinu i uglavnom to su kosmopolitski centri.  Veliki gradovi .sociolozi smatraju da svaki grad ima nekoliko funkcija: odbrambena. Prema ovoj tipologiji.od 100 000 do 1 000 000 stanovnika. a po toj tipologiji veličina broja stanovnika je kriterij za klasifikaciju grada. i ako su pod uticajem metropolisa. i megalopolis. Hajdelberg. mediopolis. Gradovi od 25 000 do 49 999 stanovnika.  Srednji gradovi . FUNKCIONALNA tipologija . gradovi se dijele na 3 kategorije: 1. ali i pored ograničenog broja stanovnika. koji ima svoje posebno ponašanje. naselja. prirodne prijestolnice. 2. religiozna. Kulturni centri – poznati su po kulturnim institucijama.

nestaje ruralne okoline.). a sa tim mijenjaju se i društvene norme. pored horizontalnog širenja prisutno je i vertikalno povećanje obima grada (velike zgrade..  POLIS . gradnjom puteva.početkom 20.. Metropolis je centar finansija i drugih oblika ekonomskog profila. posebno u organizaciji prostora. Mletačka republika.st. Vremenom.sa porastom grada raste i broj funkcija grada i u tom slučaju mijenja se obim grada. a mnogi teoretičari urbane sociologije ga zovu megalopolis. Gradovi su sinteza najboljih vrijednosti naroda. Baščaršija. Gradovi su personifikacija naroda i država (Dubrovačka republika. višekatnice). u koncentraciji društvene moći i jačanju uloge masmedija. Za megalopolis karakteristično je da ima svoju gravitacionu zonu u Sociologija naselja 16 . U megalopolisu u početku naselja su bila nepovezana međusobno i između njih su bili nenaseljeni prostori. Po sociološkoj teoriji tipologija gradova je sljedeća:  Eopolis  Polis  Mediopolis  Metropolis  Megalopolis Sa porastom grada i njegovih funkcija mijenja se i obim grada. Bavi se proučavanjem svih fenomena u društvu.razlikuje od sela. što dovodi do različitosti funkcija. Mediopolis – ovaj tip grada sociolozi posebno proučavaju jer ima posebnu fizionomiju. npr. nastaje novi oblik po sociološkoj teoriji – metropolis.    MEGALOPOLIS 7. jer formiranje modernog metropolisa uslovljava snažne promjene. povezuju se naselja u jednu urbanu cjelinu. jedan do drugog. njihovog širenja u svim pravcima. kao i na malim varošicama koje prerastaju gradsko naselje u svom prostoru i vremenu. tj. Ovaj oblik grada širi se i horizontalno i vertikalno. sociolozi smatraju da se sve više ugrožava i prostor ličnosti i dovodi do različitih oblika frustracije. podižu se veliki trgovački centri i karakteristična su predgrađa grada. raste. institucije. Nestaju ruralne sredine. sve više okolnih naselja dolazi u gravitacionu zonu ove forme grada. Što više grad se razvija. mijenja se i fizionomija grada. tj. MEDIOPOLIS – zanimljiv je za sociologe zato što ima posebnu fizionomiju ne samo u pogledu obima i organizacije prostora. Fizionomija ovog tipa grada u BiH izgledala je ovako: zanatske radnje poredane su u jednom redu. male ulice ili sokaci gdje su poredani. Ovakvu cjelinu neki sociolozi nazivaju regionalnim gradom.  MEGALOPOLIS . razvojem polisa. To je uslovila uglavnom koncentracija industrije koja je dovela do stvaranja manjih radničkih naselja. došlo je do prostorne integracije ovih naselja. društvene grupe se modifikuju i mijenjaju. tj. posebno u organizaciji prostora. ne samo horizontalno nego i vertikalno. nego i u pogledu diferencijacije društvenih grupa. koncentraciji društvene moći i uticajem masmedija. Sociološka teorija grad posmatra sa više aspekata. gradnjom velikih metroa. društvenog i kulturnog razvoja. naziva se čaršija i ona se sastoji iz više ili manje sokaka ili ulica.. Rimska imperija. U ovom tipu. nego i u pogledu diferencijacije. a samim tim mijenja se i društvena struktura. Širenjem grada. Koncentracija društvene moći u metropolis je velika i to je jedna od karakteristika metropolisa. polisa. sociolozi smatraju da dolazi do prostorne eksplozije gradova. PREDAVANJE Gradovi su u toku historijskog razvoja glavni centri ekonomskog. Prisutne su inovacije u organizovanju prostora metropolisa. ne samo u pogledu obima i fizionomije i organizacije prostora. kojim dolazi do značajnih promjena. Sa porastom. Nastaje novi oblik – polis. itd. METROPOLIS – ima posebne karakteristike sa sociološkog aspekta. To je uočljivo na ostacima prvobitnih gradova. Ova diferencijacija ili slojevitost je posebno prisutna u industrijskim gradovima.

predgrađa. 3. Zaključci: 1. savremenog i tradicionalnog. Sociolozi razlikuju rezidencijalne agregate koji su brojni u gradovima – osnovna jedinica ovih agregata su stanovi. Industrijske revolucije izvršile su snažan uticaj na transformaciju centra grada. To je grad u kojem dijelovi grada imaju prisutnost velikih devijatnih ponašanja. i samim tim obogaćuje centar novim funkcijama i novim sadržajima. masoni. što znači da se stvaraju novi oblici društvenog života koji potiskuju stare oblike – nestaju stari oblici društvenog života. skitnice. ulice i sl. 4. gdje devijatna ponašanja potiskuju društvene norme (dijelovi grada koji tiranišu druge dijelove grada. Vidi se da grad ima svoje socijalne i sociološke probleme koji su zajednički za sve gradove svijeta – pojave npr. Taj problem je uslovljen velikim prilivom stanovništva (posebno iz manjih gradova). sociolozi razlikuju i funkcionalne agregate koji nastaju Sociologija naselja 17 . Njegov prostorni izraz je grad. a nestajanje grada uslovljeno je prestankom funkcija centra. pored problema zagađenosti. A KVALITET URBANIZACIJE usklađuje odnose novog i starog. što uslovljava i povećanje gradova. Procesi mogu biti negativni – razaranje. prirodnog i stvorenog. Pored rezidencijalnih agregata. Sociolozi smatraju da sve ekonomske i tehnološke promjene najjasnije se manifestuju u centru grada. po načinu stanovanja i po samoj strukturi. Predindustrjski grad karakteriše koherentnost i sasvim jasna podjela rada i prostora.Urbana sociologija u početku je tražila smisao u urbanoj strukturi i analizi društvene strukture grada na prostornom nivou. faktore. Gradovi imaju svoja obilježja. Procesi u savremenom gradu imaju posebno značenje i veoma su brojni. Proces urbanizacije donosi niz promjena.migracije iz ruralnih predjela u gradove. Od drugih društava (urbana društva) razlikuje se po kategoriji ljudi. Sociolozi smatraju da je urbanizacija jedan autonoman proces jer nastanak gradova ili urbana revolucija donosi i velike posljedice – grad postaje poprište velikih društvenih promjena koje se razlikuju ili manifestuju u određenom vremenu i prostoru. Prostor centra grada je promjenjivi društveni proizvod proizašao iz društvene i tehnološke podjele rada. KVANTITET URBANIZACIJE definiše strukturalnu transformaciju. strukturu i razmještaj centralnih djelatnosti i prostornu transformaciju centra. 2. snabdjevanja vodom. naravno. Brze socioekonomske i tehnološko-tehničke promjene mijenjaju shvatanje o fizičkoj strukturi u funkciji centra. došlo je do jačanja društvenih veza i. nego i na primarne grupe. masifikacija. gangovi. Zaključna gledišta o gradu. Megalopolis tokom svog razvoja ima određene probleme. Podjela rada određuje proizvodnju i organizaciju prostora u centru. Ti faktori daju obilježja gradu. kao i razne anomije u gradu (devijatna ponašanja. I u manjim gradovima dešavaju se društveni problemi – različiti oblici devijatnog ponašanja. različiti oblici anomija u društvu prisutni su. jer funkcije centra nastaju i djeluju kao rezultat prostornofunkcionalne i socio-ekonomske strukture grada. jačanja drugih veza kad govorimo o strukturi društva. narkomani. Urbani dinamizam mijenja strukturu i odnose u gradu. i tu se ona naravno gubi. pitanje otpadnih materijala i voda. U zaključnom razmatranju o gradu – osnovni problem – stanovanje. Proces urbanizacije određuje strukturalno–funkcionalnu transformaciju centara. Za neke gradove to su spomenici.…). zato što je grad jedna konceptualna sredina koja predstavlja organiziranu zajednicu. Koncentracija društvene moći u gradovima – faktor koji utiče ne samo na pojedinca. Ove agregate čine stambeni blokovi. kretanje i razmještaj stanovništva.…). kod mnogih sociologa preovlađuje stav da sociologija grada treba da se formira u samom okviru urbane sociologije. Urbano društvo ograničeno je na gradove. a na ivicama ona se susreće sa gravitacionim zonama drugih megalopolisa. u kontekstu sociologije prostora . U tom smislu.formiranje grada počinje nastajanjem centra. 5.prostoru. i mnogi sociolozi smatraju da megalopolis prelazi u drugi oblik – tiranopolis. Jedan od zaključaka . a neki imaju obilježja po kojima se identifikuju.

centar. naravno i okvire tog naselja koje pretenduje da se širi. sa ciljem da se postigne određeni tip društvene heterogenosti. šoping centara. kafićima.taj život odvija se u brojnim klubovima. Svaka ulica ili trg imaju svoje simbole. Osnovni bitan ili tradicionalni oblik ovih otvorenih prostora izražen je u ulici koja je temelj. koji obiluju zelenilom. u nedostatku otvorenih prostora. ne samo po arhitektonskom izgledu nego su i stjecište različitih društvenih događanja. koja nemaju centar. Život koji se odvija posredstvom velikog broja ljudi koji međusobno stvaraju međusobnu povezanost života grada . kao što su kapije. ulazna vrata. nego i o životu stanovnika. kvadrat. velikih parkova. u kulturno – zabavnom aspektu života. što ima simbolike u optimizmu i u ljepoti (sa estetskog aspekta gledano). To je javno lice života grada. U tom smislu potrebno je utvditi socijalnu strukturu stanovništva. naselja u kojima prevladavaju visoke zgrade (neboderi). u kojima su veliki međuprostori. privatni prostori (vrtovi. a samim tim i ocjena kvaliteta. Otvoreni prostori često su ispunjeni fontanama. lik grada. Posebno parkovi u stambenim zonama. ulice. tj. razmjenom ili prometom robe. PREDAVANJE OTVORENI PROSTORI U GRADU Bitne su slobodne površine – znače vrlo često formu. zavisi od njegovih stanovnika jer oni daju život otvorenim prostorima. bašte). to je javni i društveni aspekt življenja. pravougaonik. pozorištima. Trgovi također su u mnogim gradovima otvoreni prostori koji su ispunjeni fontanama. Kao takvi imaju brojne funkcije. povučenost od svega što je javno. Pretpostavka za izgradnju dobrih naselja jeste u izbjegavanju visoke Sociologija naselja 18 . Otvoreni prostori u gradu su i obale koje nekada imaju u nekim gradovima posebno značenje (simboliku). Sociolozi smatraju da kvalitet grada može biti izražen u posebnim simbolima. Ulice su temelj svakog grada. Drugi vid života u gradu u sociološkom aspektu je privatni lični život pojedinca koji traži mir. itd. Pored malih trgova u gradovima. a pod stvaralačkom sredinom sociolozi smatraju grad sa različitim sadržajima. žarište gradskog života. osnov svakog grada. Karakter jednom gradu daju uglavnom prostori u kojima se odvija život . skulpturama. muzejima. Sociološka istraživanja pokazuju da se skoro svako naselje u kome je obavljano istraživanje ima niz nedostataka koji se ogledaju u lošoj snabdjevenosti. raznolikostima. nedostatak prostora za dječiju igru. možemo reći da su oni različiti i. imaju svoje oznake (razni natpisi informativnog karaktera. U tom smislu razlikuju se trgovi i razne funkcionalne zone u gradu. 8. poznati su u nekim gradovima veliki trgovi koji predstavljaju društveni simbol javnog života. trgova. koja su oganizovana kao samopostojeća. Obično imaju oblik neke geometrijske slike – trougao. Otvoreni prostori u gradu su i parkovi. reklamni natpisi). koji govore ne samo o estetici ili historiji grada. naselja u kojima je prisutnost velikog broja stanovnika ili gustoća stanovnika. Kvalitet života nekog grada. Trgovi imaju različite funkcije. neuređenost naselja. tgrovi. Tokom vremena ove se funkcije mijenjaju.… Sociolozi postavljaju pitanje koje su karakteristike loših a koje dobrih naselja? Loša naselja su ona koja nemaju zadovoljenu primarnu društvenu strukturu.javni otvoreni prostori. Cilj svakog grada jeste da se stanovnicima pruži stvaralačka sredina u kojoj će oni živjeti. doprinoseći da ti otvoreni prostori imaju svoju estetiku i svoj prijatan izgled. brojni. različitih manifestacija. Socijalni agregati u gradu predstavljaju različite firme ekonomskog profila koje se uglavnom bave produkcijom.spajanjem određenih funkcija na određenom prostoru. život trgovačkih centara. kafićima. Kad se govori o otvorenim prostorima u gradu. kafanama. vodoskocima. javnih prostora. Sociološke karakteristike naselja: Sociološka istraživanja ukazuju na važnost zadovoljavanja različitih potreba stanovništva jednog naselja. naravno. Skulpture imaju svoje posebno mjesto kada se govori o otvorenim prostorima. što znači to je život ulica. Grad u svom življenju ima dvije strane. klupama za odmor. parkovi.

 Neprikladna komunikacija. Sociološka istraživanja fenomena stanovanja na nivou zgrade. Dobra naselja su ona koja izbjegavaju:  Izgradnju visokih zgrada. Suprotno od ove zgrade je ona koja je previsoka. 9. razvijala se. nedostatak zajedničkih prostora u zgradi. sprovedena je anketa iz koje su proizašle sljedeće primjedbe:  Loše održavanje stambenih objekata. Negativne karakteristike visoke zgrade – sociolozi smatraju da je to skupa gradnja. dosta negativne karakteristike – zbog prometa koji stvara buku. loša koncepcija prostora. Nemaju svoj centar.… Sociolozi objašnjavaju da se pojmovi “URBANO” i “RURALNO” koriste da bi se opisali funkcionalni kvaliteti tipova ljudskih naselja. loš kvalitet gradnje. nekad je samo u dnevnoj sobi. vrlo često nemaju zajedničke prostorije. izgled kutije. Sociološko istraživanje – stan – koje su dobre a koje loše karakteristike stana? (Otvori u trpezariji.gradnje. i u tom smislu karakterišu i na sljedeće primjedbe: previsoka zgrada. malih ekoloških uslova. prevelika. zajedničke prostore. sociolozi prave razliku između lijepe zgrade i one koja nije lijepa. Sociološki aspekti dobrih i loših naselja Naselje ima nedostatke:  Loša snabdjevenost. koja imaju otvorene prostore. koja je dobro projektovana..… Sociolog Žorž Zimel konstatuje da život stanovanja ima veliki uticaj na metropolis. …) Prema sociološkim istraživanjima: kvalitet života u nekim naseljima ima smanjenost. izolacija i toplotna i zvučna manja nego u manjim zgradama. izbjegavanje prometa kroz naselje. U Sarajevu.  Loš kvalitet gradnje. koja ima dobar položaj. Sa dominantnim visokim objektima. Kada je riječ o dobrim i lošim zgradama. Sociologija naselja 19 . Istraživanje je pokazalo da je većina stanovnika više sklona da stanuje u manjim zgradama sa manje spratova. ima tamnu sivu fasadu. Loša     naselja su ona koja: Nemaju zadovoljenu primarnu društvenu strukturu. 1967.  Previsoke zgrade. nema u blizini sadržaje. upućuju na projekat sa zahtjevom na veličinu.  Nedostatak prostora za zabavni život.  Neuređenost naselja.god. Lijepa – ona koja nije previsoka. Definicije ovih pojmova su:  Ekološke i  Socio-kulturne. koja ima lijepu ugodnu boju fasade i koja je u blizini svih ostalih sadržaja koji su potrebni čovjeku. PREDAVANJE SEOSKA NASELJA sa sociološkog aspekta Historijski nastajala su naselja.  Izgradnju prometnih ulica kroz naselja. objekta.  Loša koncepcija prolaznih prostora. velika gustina stanovnika. strukturu i opremljenost zgrade. Su zapuštena. naselja koja trebaju imati svoj centar. tj.  Nedostatak prostora za dječiju igru. stanovnici zgrade su ovisni o tehnologiji (lift). zdravlje stanovnika ugroženo (posebno djece).  Izgradnju naselja sa centrom.

karakteristične nošnje. od globalizacije društvenih odnosa.). nastaju u blizini fabrika (u područjima gdje dolazi do industrijalizacije). ekonomskim i socijalnim transformacijama./km². Selo je izloženo transformacijama.  Velika seoska naselja (preko 2000 stanovnika). gustoću naseljenosti. nastaju uz saobraćajnice ili pored rijeka (na raskrsnicama. kuće. itd.  Po posebnim funkcijama. ruralno područje u Skandinavskim zemljama je ono koje ima 200-300 st. Sociolozi smatraju da staro tradicionalno selo nestaje. Kroz historiju postojala su i razvijala se različita društva koja su imala sebi svojstvenu kulturu i društvene karakteristike.Ekološke: uključuju veličinu mjesta. trgovi.  Spontana naselja. Tipologija seoskih naselja:     Tipologija Tipologija Tipologija Tipologija po po po po genezi. kao posljedica djelovanja procesa u društvu. način života postavio je nove vrijednosti i uzrokovao jedan negativan stav prema ruralnom naslijeđu. Npr. Švicarskoj. procesa industrijalizacije. u dolinama. i to ekonomskim.…) Tipologija po urbanističko – morfološkoj strukturi seoskog naselja:  Potpuno zbijena ili  Razrijeđena sela. Sociokulturne: uključuju karakteristike životnog stila. itd. Definicija pojma “ruralno” različito se tretira u odnosu na gustoću stanovnika. demografskim. veličini. lječilišta. zbijeno u zavisnosti od geografskih uslova terena. Seosko naselje ili selo kao jedno od vrsta naselja pod uticajem je različitih procesa koji se dešavaju u društvu (to su u prvom redu procesi urbanizacije i industrijalizacije). promjenama i različitim uticajima. zanimanja. geografsku rasprostranjenost i privredu. funkcijama. Ako historijski posmatramo. rekreaciona funkcija) Urbanizacija i industrijalizacija uticale su na seoska naselja tako da ista gube svoju autohtonost.  Srednja seoska naselja (500 – 2000 stanovnika). turističke. Tipologija po genezi seoskog naselja:  Planska naselja.…međutim. Portugalu za ruralno područje smatra se ono koje ima manje od 10 000 st. Tipologija po veličini seoskog naselja:  Mala seoska naselja (0 – 500 stanovnika). poprima karakteristike urbanog života. Selo je izloženo novim demografskim. urbanističko – morfološkoj strukturi. banjske. neolitska revolucija uslovila je Sociologija naselja 20 . Ruralno područje karakteriše društvena. itd. Sastavni dio jednog šireg globalnog društva jeste seosko naselje ili selo koje je izloženo određenim transformacijama. poluzbijeno.  Historijski – tradicija (mjesta poznata po nekom historijskom događaju ili gdje se još uvijek njeguje tradicija). Stare vrijednosti karakteristične za seosko naselje se gube i u tom smislu nestaje kontinuiteta između tradicije i kulture življenja. socijalnim.  Arhitektonski – spoljašnji izgled naselja (naselja građena planski. (autohtone funkcije. Sociološki kriteriji za definisanje sela su:  Statistički – broj stanovnika./km². Tipologija po funkcijama seoskog naselja:  Po osnovnim funkcijama. Španiji. razbijeno. kulturna i radno . što znači da se gubi harmonija između ljudi i nestaje homogenosti koja je karakteristična za seosko naselje. vrijednosti ponašanja i etiku. zanati. U Italiji.profesionalna različitost u kvantitativnom i kvalitativnom smislu u odnosu na urbane životne stilove.

zastupljenost seoskih institucija je različita. Faktori – uslovi za formiranje sistema zelenila su:  Prirodni faktori. 11. Zadatak pejsažne arhitekture je organizacija i rekonstrukcija parkova. Sociološka posmatranja seoskih naselja . plesovima. vezani u jedinstven proces sa određenom dinamikom. U savremenoj pejsažnoj arhitekturi izdvajaju se pojmovi:  Prirodni predjeli – otvoreni prostor koji je sačuvao svoj prirodni karakter. Feudalno društvo uticalo je na nastanak gradova. U Njemačkom leksikonu pojam “garten kunst” definisan je kao vrtna umjetnost. Zavisno od seoske sredine. a to su: Sociologija naselja 21 . arhitektama. a to je umjetnost da se sve vrste vrtova stvaraju u skladu sa pravilima estetike. i u tom smislu može se govoriti o seoskim institucijama – škola. sociolozi smatraju da je zemlja kao vlasništvo poljoprivredna djelatnost. geodezije. vazduh. Život u seoskoj zajednici organizovan je u porodici i lokalnoj zajednici. Možemo reći da je savremeni grad složen sistem – sistem arhitektonskih i infrastrukturnih objekata. Uloga pejsažne arhitekture u prostornom planiranju i projektovanju treba da bude dominantna u saradnji sa drugim stručnim profilima – urbanistima. tehničkim i umjetničkim disciplinama. zadruga i opština.  Antropogeni i  Socijalno-ekonomski faktori. Oni mogu biti po funkcionalnoj namjeni rekreacioni centri. tehničke. a po urbanističkim parametrima stambene zgrade. Škola kao institucija u seoskoj sredini unosi progres – edukacijom omladina stiče razne kulturne navike i obrazuje se. hidrologije. vrtova. Zadruga je institucija za udruživanje ljudi. Hram je mjesto gdje se okuplja stanovništvo. geologije. agronomima. Prirodni faktori su ekološki osnov sistema zelenila. Karakteristično za selo. itd. Sistem zelenila obezbjeđuje – ekološke. vegetacija itd. voda. i ekonomske potrebe.formiranje naselja. PREDAVANJE UTICAJ EKOLOŠKIH FAKTORA NA ŽIVOTNU SREDINU Životna sredina je sistem u kome su svi odnosi. Glavni faktori. utemeljena na bio-ekološkim. sunce. i sl. pojave. zdravstvene.  Elementi eko-sistema: zemljište. odnosno. Naziv pejsažna arhitektura novijeg je datuma. džamija. PREDAVANJE PEJSAŽNA ARHITEKTURA Pejsažna arhitektura je multidisciplinirana aktivnost. procesi. hortikulture. činioci životne sredine su:  Čovjek.veliki značaj imaju sociološke institucije koje predstavljaju društvenu strukturu i imaju za cilj da zadovolje društvene potrebe u seoskim cjelinama. Koristi saznanja iz geografije. te za postizanje dogovora.  Antropogeni predjeli – su predjeli koje je stvorio čovjek u okviru svoje djelatnosti. sinagoga). formiranje prvih seoskih naselja. i cjelokupan taj sistem čini životnu sredinu. za seosko naselje. vrtna arhitektura i sl. raniji nazivi su bili hortikultura. estetske i funkcionalne kvalitete slobodnog prostora. 10. Cilj pejsažne arhitekture je stvaranje optimalne sredine za život upotpunjujući funkcionalne. stambenih kompleksa i drugih zelenih površina. hram (crkva. Folklor je kulturno naslijeđe koje se tradicionalno prenosi i čuva u različitim igrama.

reducira buku i daje estetski utisak. Urbanističko i prostorno planiranje. Hreiologija je naučna disciplina koja izučava ljudske potrebe. reljef. sadrže različite promjene – promjene zemljišta. potencijalne vegetacije i sl. Neprikladna komunikacija. uslovili su rušenje ekoloških vrijednosti. industrijskostambeni kompleksi. I grupa – parkovi. Sociolog Žorž Zimel konstatuje veliki uticaj metropolisa na život stanovanja. Urbanizovani eko-sistem. Abraham Maslow je razradio sistem ljudskih potreba. etnografsko-memorijalni parkovi itd.    Nedostatak prostora za zabavni život. banjskih lječilišta. uređenje prostora. SOCIOLOŠKI ASPEKTI KVALITETA ŽIVOTA U NASELJIMA Sociološka istraživanja:  Kvalitet života smanjen u velikim naseljima. šetalište. bolnica. Neuređenost naselja. Zelene površine grupišu se na:    Zelene površine javnog korištenja. razvoj saobraćaja. uradio je klasifikaciju istih prema vrsti. magla. Vegetacija kao komponenta životne sredine ima značaj u prostornoj kompoziciji grada. vlažnost vazduha.  Sociološki pristup – ljudske potrebe. aleja itd. parkovi ispred stambenih i administrativnih objekata. III grupa – gradski park. zelenila ulica. sociolozi posmatraju kroz dva aspekta:  Ekološki pristup – posljedica poremećaja prirodnih procesa.  Ekološki uslovi su manji.     Geografski – položaj jezera. botanički parkovi. Loša naselja su ona koja: Sociologija naselja 22 . Industrijalizacija. rijeke. Hidrografski – stanje nadzemnih i podzemnih voda. nadmorska visina itd. Sociološki aspekti dobrih i loših naselja. planine. promjene u flori i fauni. Zelene površine ograničenog korištenja. Naselje ima nedostatke:  Loša snabdjevenost. II grupa – parkovi fakulteta. razvoj grada u prostornom i demografskom obimu. nastanku itd.  Nedostatak prostora za dječiju igru. Klimatski – temperature.  Sekundarne potrebe – strogo individualne potrebe. rudna nalazišta. Utiče na čistoću grada.  Veći promet stvara buku. Zelene površine specijalne namjene. sportski kompleksi. antropogene formacije. oblasti. Geološki – karakteristike terena. vjetrovi itd. Postoje dvije forme ljudskih potreba:  Primarne ili egzistencijalne – potreba za egzistencijom u biološkom i društvenom aspektu. Vegetacija – prirodne zajednice.

Sa dominantnim visokim objektima.  Izgradnju naselja sa centrom.  Loš kvalitet gradnje. Nemaju svoj centar. Sociologija naselja 23 . Su zapuštena.  Izgradnju prometnih ulica kroz naselja.   Previsoke zgrade. 1967. U Sarajevu. godine sprovedena je anketa iz koje su proizašle sljedeće primjedbe:  Loše održavanje stambenih objekata.    Nemaju zadovoljenu primarnu društvenu strukturu. Dobra naselja su ona koja izbjegavaju:  Izgradnju visokih zgrada. Loša koncepcija prolaznih prostora.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful