SOCIOLOGIJA

NASELJA

Seminarski rad po svojoj volji (predaje se na ispitu): 1. Urbanizacija i društvo. 2. Sociologija naselja u kontekstu urbanizma i planiranja.

3. Sociološki aspekt grada (može se, pored toga: tipologija gradova, statistička,
funkcionalna, sociološka klasifikacija grada). 4. Grad – otvoreni prostori, skulpture, spomenici, trgovi, parkovi, … 5. Urbanizam i planiranje, osnovne pretpostavke urbanog planiranja. 6. Gradovi predindustrijskog, industrijskog i postindustrijskog doba. 7. Razvoj gradskih centara – karakteristike gradskih centara, funkcije gradskog centra. 8. Osnovne karakteristike urbanog i seoskog (ruralnog) naselja. 9. Postratna degradacija gradskog centra – uzrok migraciona kretanja (ili sa aspekta migracionih kretanja)

10. Anomije u gradu (npr. tajna društva u BiH)
11. Tipologija gradova 12. Gradski centar 13. Otvoreni prostori u gradu (aleje, simbolika, parkovi,...) 14. Različitost urbanog i ruralnog sa sociološkog aspekta i koji su to faktori koji uslovljavaju ruralno i urbano?

15. Seosko naselje sa sociološkog aspekta
16. Pejsažna arhitektura 17. Uticaj ekoloških faktora na životnu sredinu 18. Faktori za formiranje sistema zelenila 19. Loša i dobra naselja po mom mišljenju, naša vizija 20. Šta je vegetacija u kompoziciji grada sa sociološkog aspekta?

1. PREDAVANJE

Sociologija

je nauka o društvu, o svim manifestacijama u kojima se društvo javlja – procesi – klase i klasna struktura, društvo sa aspekta ekonomske osnove ili baze ili nadgradnje; razvoj društveno-ekonomskih formacija od prvobitne zajednice (prva bezklasna), preko prve klasne - robovlasničke, feudalne, kapitalističke, sociološke i komunističke.  Pozitivni ili konjuktivni procesi: kooperacija (saradnja), akomodacija (prilagođavanje) i asimilacija (spajanje);  Negativni ili disjunktivni procesi: kompeticija (takmičenje), sukob (konflikt), rat (najoštriji oblik konflikta; alternativa ratu je mir). Sociologija proučava i društvene grupe:  nerazvijene - horda, rod, pleme; Sociologija naselja 1

 

razvijene - narod, nacija, porodica i čovječanstvo. U ekonomsko-političke društvene grupe spadaju: kaste, staleži, klase; dok u političko-pravne: država, političke stranke i političke institucije (njih sociologija proučava u kontekstu nadgradnje društva).

Sociologija proučava sve odnose, procese, manifestacije koje se javljaju u društvu i sa aspekta statike i dinamike; proučava uže naučne discipline koje se fokusiraju na samo jedan fenomen – uže naučne discipline: sociologija naselja, sociologija sporta, sociologija sela, sociologija rada,...

Sociologija naselja
SAD.

(urbana sociologija) – nastala je 20-ih godina 20.st. u Čikagu,

Poznata je Čikaška škola, koja je utemeljila naučne principe razvoja sociologije naselja ili urbane sociologije. Čikaška škola je imala veliki uticaj na razvoj urbane sociologije. Razlozi nastanka Čikaške škole: Uglavnom, porast razvoja gradova početkom 20.st., intenzivno doseljavanje stranaca (imigracije). Urbana sociologija ne razvija se samo u SAD, korijene ima i u Evropi, posebno u Njemačkoj najizraženiji predstavnik je sociolog Žorž Zimel, koji je smatrao da je metropolis u visokourbaniziranoj sredini ili okolini značajan za čovjeka.

Uporedo sa razvojem urbane sociologije ili sociologije naselja razvijaju se i ostale naučne discipline koje su po svom shvatanju, principima, u kontekstu sociologije naselja. Neke discipline su nastale i prije sociologije naselja, npr. socijalna geografija, demografija, sociologija sela, ekologija, humana ekologija (koja ima posebno mjesto kada govorimo o nekim fenomenima u sociologiji naselja, jer proučava čovjeka, okolinu u najširem smislu, u kojoj živi čovjek, proučava grupe i institucije, odnose između njih, promjene koje nastaju).

Ideja o humanoj ekologiji tema je različitih istraživanja, posebno sociologije grada, jer ekološko tumačenje grada primjenjuje se kao kauzalni model objašnjenja određenih pojava, npr.socijalne delikvencije pojedinih dijelova grada koji imaju lošu ekološku strukturu, a takva struktura utiče na devijatno ponašanje. Razvoj sociologije naselja obilježen je različitim analizama pojednih fenomena, pojedinih situacija u gradu. Sociolozi postavljaju pitanje - šta je to klasična urbana sociologija?

Klasična urbana

sociologija

podrazumijeva sociologiju grada u vrijeme njenog nastanka i razvoja početkom 20.st. Kad govorimo o klasičnoj urbanoj sociologiji, neminovno je reći da u kontekstu ove sociologije je i pitanje urbane kulture. Urbana kultura (sa sociološkog aspekta) je mit, ideologija zasnovana na ideji progresa. Ovaj zahtjev nudi ideju o univerzalnom čovjeku, o univerzalnim obrascima života, univerzalnoj urbanoj kulturi i, naravno, ekološkim fenomenima života.

Sociologija naselja u kontekst svog istraživanja stavlja oblike sistematizacije, npr.
grad-selo, postavlja pitanje između prostornog i društvenog fenomena, kao i pitanje između pojedinih dijelova prostornog i socijalnog (park, ulica, četvrt grada,...). Sociologija naselja je naučna disciplina ili dio sociologije koja ima za predmet izučavanja različite sociološke aspekte fenomena urbane civilizacije. Šta je to urbana civilizacija, koje su to koncepcije o gradu, historijski razvoj grada, odnosno, evolutivni razvoj naselja, društveni aspekt života u gradu ili u gradovima, ciljevi ubanističkog planiranja, gradski centri, problematika stanovanja (naselje, zgrada, stan), urbani socijalni, tj.društveni pokreti – npr. ekološki pokret. To su samo neka pitanja na koja sociologija naselja treba da da svoj odgovor. Primjena socioloških analiza u teorijskom smislu omogućava nam da kroz prizmu, razvoj (sa historijskog aspekta) sagledamo razvoj društveno-ekonomskih formacija i konkretnih oblika koji su stvarani u urbanom prostoru. To je posebno značajno za arhitekte, za koje u literaturi postoji naziv gradograditelji. Sociologija naselja 2

Ekološko tumačenje grada primjenjuje se kao kauzalni model objašnjenja određenih pojava. veza između prostornog i socijalnog. Urbani prostor se shvata kao društveni element određen ili uslovljen proizvodnim odnosima. politički odnosi koji utiču na život lokalnih područja. različitih usmjerenja. Sociologija naselja 3 . Socio-prostorna perspektiva sastoji se iz sljedećih pretpostavki:    URBANA i SUBURBANA naselja.  Demografija. itd. Sociolozi kažu da svakodnevnica urbanog života daje nam sliku da stvarni urbani prostor nije idealan. Odnos DRUŠTVA i PROSTORA definiše se kao socio-prostorna perspektiva. Naselja vezana za GLOBALNI sistem – ekonomski.st. Postavlja se pitanje . To znači da historijska geneza naselja. tačnije u Čikagu.Svaku društveno-ekonomsku formaciju karakteriše razvoj proizvodnih snaga. A CILJ je da poveže odnos između ljudi i prostora sa socijalnim faktorima koji su osnova ponašanja individue.koje su to socioprostorne perspektive sa sociološkog aspekta? 2. prema promjenama u radu ta evolucija ukazuje na lakše sagledavanje protivrječnosti urbanog prostora. kapitalistička koja nastaju posredstvom industrijske revolucije. tj. i tako je nastao i timski rad. To su naselja prvobitne zajednice. dijelova grada koji imaju lošu ekološku strukturu grada. u SAD. kao proces nastaje pred kraj 20. Urbani prostor predstavlja određeni ideološki nivo. ali i određen reprodukcijom datih društvenih odnosa u društvenoj nadgradnji.  Ekologija čovjeka . robovlasnička ili antička. i kao takav je promjenjiv društveni proizvod.. koja se uglavnom zasniva na tumačenju procesa evolucije. RAZLIKE – stratifikacija između klasnih grupa. stepen razvoja sredstava za proizvodnju. kao i određena društvena i tehnološka podjela rada.. U tom smislu može se reći da u prostornom gradograditeljstvu postoje i određeni zakoni graditeljstva. zatim. feudalna ili srednjovjekovna naselja koja nastaju u okviru agrarne revolucije.. socijalne delikvencije (anomije društva). npr. Planiranje grada je kompleksna djelatnost koja okuplja stručnjake različitih profila. PREDAVANJE Sociologija naselja ili urbana sociologija ili sociologija prostora. možemo reći. Zato u tom smislu može se govoriti o tipologiji naselja kroz historijsko postojanje koje se uglavnom temelji na društveno-ekonomskim formacijama. na kojem se zasniva gradograditeljstvo. Urbani prostor čini stvarnost određena dijalektičkim suprotnostima datog društveno-ekonomskog sistema.  Sociologija sela. Šta je    „Klasična urbana sociologija“ ? Odgovor je u težnji sociologije da predmet istraživanja usmjeri na odnos grad-selo. Urbani prostor. sa ciljem studiranja i planiranja urbanog fenomena. U tom smislu problematika tretiranja karaktera prostora predstavlja područje u kome se razlikuju ideje stare (početne) i nove (savremenije) ideje urbane sociologije ili sociologije naselja. Uporedo se razvijaju sljedeće discipline:  Socijalna geografija. je proizvod nastao iz društvene i tehnološke podjele rada.

Koji su to aspekti? Mogu se svrstati u: osnovne koncepcije o gradu.  Priliv doseljeničkog stanovništva. (postanak) i razvoj naselja (predindustrijska. Sociolozi za urbanizaciju predpostavljaju proces širenja „gradskog načina života“ sa različitim procesima u kvantitativnom i kvalitativnom smislu. su između složenih društvenih faktora. što je posljedica smanjenja seoskog stanovništva. Razlike u životnim stilovima izražene su kroz specifične ambijente. U čemu se sastoji socioprostorna perspektiva? To su uglavnom urbana i suburbana naselja koja već imaju izgrađenu sredinu. tereni za sport. Različiti stilovi života. prostori za zabavu. kao posljedica interakcije. zatim naselja su vezana za globalni sistem. npr. ORGANIZACIJA naselja. „Ruralizacija gradova“ – sociološki aspekt:  Smanjenje autohtonog stanovništva. aspekt urbanog planiranja. urbanizacija. i.  Proces urbanizacije gradova. gradski centri (postanak i razvoj). svakako. Sociolozi smatraju da tokom istraživanja. što znači da ekonomske. “divlja gradnja”. Socio-prostorni pristup života u gradu ukazuje na različitost stilova života i subkultura.). itd. univerzitetski kompleksi. Sociologija naselja 4 . Sociologija naselja je naučna disciplina koja ima za predmet izučavanja različite sociološke aspekte fenomena “URBANE CIVILIZACIJE”. Urbanizacija nastaje procesom industrijalizacije. razvoj massmedija. rasa. da organizacija naselja utiče na ponašanje ljudi.  Problematika stambene gradnje (npr. političke odluke na gradskom. transport. problematika stanovanja. kao što su klasa ili sloj. kultura. itd. Odnos između društva i prostora definiše se kao socioprostorna perspektiva. Naime. Svi objekti u prostoru imaju svoj smisao.  Različiti ekološki problemi. itd. šoping centri.  Doseljeničko stanovništvo donosi svoje „stilove ponašanja“. URBANIZACIJA I DRUŠTVO Postoji više definicija fenomena urbanizacije. transformacija od proizvođačkog do potrošačkog načina života. društveni aspekt života u gradu. itd. Posljedice i faktori urbanizacije su različiti:  Nejednakost urbaniziranosti teritorija. kulturni centri. naselja u kontekstu sociološkog postojanja. itd. Iz ovoga možemo zaključiti da između prostora i društva postoji jedan dualni (međusobni) odnos. nacionalnom i međunarodnom nivou utiču na život lokalnih područja. Objekti u prostoru imaju svoj smisao. Jedna od definicija sadržana je u stavu: URBANIZACIJA je proces rasta stanovništva (gradskog). socioprostorni pristup života u gradu utiče na različitost stilova života i subkultura koje su prisutne na širem gradskom području. ekološki – urbani socijalni pokreti. prostorna lokacija utiče na različite načine ponašanja ljudi. npr. ( umjetnički paviljoni.…) PROSTOR je istovremeno i proizvod i proizvođač ponašanja u društvu. specifični teritorijalni odnosi. industrijska i postindustrijska). a ona ima za cilj da poveže odnos između ljudi i prostora. Jedna od pretpostavki je i da su naselja organizirana prema kulturološkim simbolima i materijalnim objektima unutar izgrađene sredine.

Nastanak prvih naselja sociologija naziva „neolitskom revolucijom“. Institut za urbanizam. sedmične (zbog posla). Ona je uslovila podjelu naselja na predindustrijska naselja (gradove) i industrijske gradove. Dnevne migracije (zbog posla). ruralnourbano. Naime. odnosno Prisutni termini za urbanizam su:  Urbanistički biro. Sociologija naselja 5 . sezonske (iz ekonomsko nerazvijenih zemalja stanovništvo dolazi u industrijska ili turistička područja zbog zarade). Među tim promjenama. značajan je po tome što se oslanjao na opisivanje gradskog načina života. urbano shvaćeno kao zajednica koja ima svoje zakonitosti razvoja i uslove života. Savremena sociologija naselja za prioritet svog istraživanja stavlja URBANO PLANIRANJE (a cilj je da analitičkim pristupom utvrdi smisao i funkcije planiranja). sedmičnim i sezonskim migracijama). Tokom vremena. novi pogledi na društvo. PREDAVANJE URBANIZAM I PLANIRANJE Sociologija naselja proučava procese planiranja. itd. gradovi su se mijenjali i u kvalitativnom i u kvantitativnom smislu. a temeljni događaj u razvoju gradova u sociologiji se smatra “industrijska revolucija”. Faktori koji uslovljavaju migracije su:  Ekonomski faktor (u vrlo uskoj vezi sa dnevnim.  Klimatsko-geografski. itd. na institucije. prvi razvoj. Urbano planiranje analizira se kao kompleksan proces prenošenja određenih vrijednosti u konkretnim uslovima određenog života. Sociolozi pod terminom urbanizam podrazumijevaju kompleks procesa koji se javljaju u gradu.   Zavod za urbanizam. nastao u periodu Čikaške škole. (U svakom društvu postoje migraciona kretanja ili pokretljivost stanovništva. Predindustrijski gradovi (naselja) razlikuju se ne samo po svom vremenu nastanka.) 3. zatim. a pojavu (nastanak) gradova “urbana revolucija”. na grupe. manifestacijama tog života. svijet. a osnovni okvir bio je grad.  Politički faktor. tj. kao i ciljeve. početni razvoj urbane sociologije. Pojava gradova uvela je u ljudsko društvo red u svim oblastima života. itd. poseban značaj imaju nova organizacija prostora. Savremena urbana sociologija u svojim analizama stavlja ovaj fenomen u prioritet istraživanja. razlika je u kulturi i društvenim odnosima. Migracije   Usko vezane za ruralizaciju gradova. Industrijski gradovi karakterišu se po svojoj teritorijalnoj veličini i broju stanovnika. URBANIZAM. nastanak suprotnosti selo-grad. Tu razlikujemo prve gradove antičke i feudalne. itd. Sve to dovodi do erozije „autentične gradske kulture“. po organizaciji prostora. Urbanizam može da znači i “tehniku oblikovanja prostora” ili “nauka o lijepim formama”. itd. uticaj tih procesa na pojedinca.

Ciljevi urbanog planiranja mogu biti:  Kvantitativni i  Kvalitativni. itd. Ljudske potrebe. vodovod. Sociološki.značajna je uloga planera. zatim stepen motorizacije.     Arhitektonski. Pretpostavke urbanog planiranja Sociološki posmatrano. NASELJA PREDINDUSTRIJSKOG PERIODA Sociologija naselja 6 . fenomen URBANOG PLANIRANJA može se posmatrati u sljedećim aspektima:        Planibilnost. Ciljevi. Grad kao sistem. svoje mišljenje.Sociološka tipologija gradova polazi od broja stanovnika koji žive u gradu jer sa porastom stanovnika mijenja se i sam profil (tip) grada. LJUDSKE POTREBE – ogledaju se kroz osnovne funkcije – stanovanje. koja ima svoje stavove. itd. U okviru urbanog planiranja ciljevi su:  Ekonomski. broj i struktura. Urbanistički. Vrijednosni sistemi. Interdisciplinarni rad. srednjoročni i kratkoročni. itd. komunikacija. Sa aspekta urbanističke dimenzije ciljevi su:  Dugoročni. MJERLJIVOST . VRIJEDNOSNI SISTEM . rad.  Posebni-konkretni.u urbanom planiranju promjenjiva je gradska infrastruktura.ciljevi planiranja mogu biti:  Opšti-generalni. CILJEVI . U gradu nastaje nova ličnost – sociolozi je nazivaju urbanit. infrastruktura.  Specijalni. saobraćajni sistemi. itd.utvrditi stepen planibilnosti određenih fenomena kao što su stanovništvo. kanalizacija. INTERDISCIPLINARNI RAD – sveobuhvatno upoznavanje urbane stvarnosti. Mjerljivost. PLANIBILNOST . itd. SISTEMATIČNOST GRADA – različiti sistemi. Ekološki.

U formiranju srednjevjekovnog grada značajnu ulogu imaju sakralni objekti. odnosno. Postavlja se pitanje u sociološkom smislu da li formirati užu naučnu disciplinu u okviru urbane sociologije? Sociolozi smatraju da ova disciplina još nije formirana. Naselja srednjeg vijeka – srednjevjekovni gradovi. a s druge strane treba posmatrati grad. Naselja prvobitnih zajednica su pećine i primitivni zakloni. GRADOVI INDUSTRIJSKOG PERIODA Faktor razvoja industrijskog grada su migracije.st. U centru grada je prostor za trg.). koja proizilaze uglavnom iz mišljenja sociologa da je formirana deskriptivna sociologija grada iz koje nastaju druge ideje. Sociološke teorije:  Grad je “društvo u malom”.  Da li je čovjek „izgubljen“..) su Pariz. Naselja (uglavnom radnika) grade se u nizovima. Sajmišta – u kasnijem periodu utiču na razvoj grada. U strukturi gradova nastaju nove promjene:  Industrijski rad potiskuje manufakturni rad. U toku svog historijskog razvoja grad je glavni centar ekonomskog. U sociologiji naselja karakteristična su dva stava kad se govori o sociologiji grada. te da je potrebno na jednoj strani razlikovati deskripciju gradova ili deskriptivni način posmatranja grada. Katedrala ima veliki uticaj na formiranje prostora u centru grada. Mletačka republika.  Velike robne kuće zamjenjuju male prodavnice. Mnogi gradovi su veliki univerzitetski centri. samoubice). otuđen u gradu. gradove koji će se razviti iz deskriptivne orjentacije.  Cehovska vijećnica. Sociolozi smatraju da su gradovi sinteza najboljih.Naselja predindustrijskog doba nastaju u periodu od rodovskih zajednica do kapitalističkodruštvene ekonomske formacije. Sociologija naselja 7 . London..  Katedrala. Središte srednjevjekovnog grada sačinjavaju značajni objekti:  Gradska vijećnica. Bronzano doba donosi pravilna naselja “Tera Mare” (ulice se sijeku pod pravim uglom). 4. Svi putevi vode ka trgu i sve počinje od trga. društvenog i kulturnog razvoja.  Željeznica potiskuje drumski (cestovni) saobraćaj. Neki teoretičari ove problematike smatraju da je sociologija grada nauka o savremenom urbaniziranom društvu. itd.  Kako humanizirati život u industrijskom gradu (da ne budu prisutne anomije grada – negativne pojave koje su prisutne: droga. Tipični primjer gradova iz tog perioda (19.. Gradovi su i personifikacija naroda i država (Dubrovačka republika. i u tom smislu treba da bude opšta sociološka teorija o razvoju grada.  Samostan. što znači da imaju i edukativni karakter u svom postojanju. Rimska imperija. skitnice. društvenog i kulturnog razvoja. U kasnijem periodu javljaju se sojenice. Stanovništvo se koncentriše u blizini industrijskih objekata. najupečatljivijih vrijednosti stanovnika tog grada. Tvornice se lociraju između željezničke pruge i rijeke. Prve zajedničke kuće sličile su pećinama – ovalnog ili kružnog oblika. PREDAVANJE SOCIOLOŠKE TEORIJE Gradovi su u toku historijskog razvoja glavni centri ekonomskog. konstituisana. itd.

gradova). Razvoj humane ekologije doveo je do nastanka i razvoja posebnih ekoloških teorija o strukturi teorija. prije svega. Formiranje prvih naselja – NEOLITSKA REVOLUCIJA. organicistička teorija (ideja) o gradu. Međutim. U ovoj teoriji loša ekološka struktura može da bude uzrok anomija u gradu. revolucija (koje su uslovile i nastanak ind. različiti procesi. urbana sociologija tek sa nastankom Čikaške škole i u okviru nje posvećuju pažnju pitanjima. Međutim. tj. Te promjene su posebno izražene i pojavom i razvojem ind. odnosno. interesantno je reći da kada je riječ o položaju radničke klase u industrijskim gradovima. u svakom gradu. različiti uticaji. Četvrta zona – zona rezidencijalnog stanovanja. Među njima je najpoznatija koncentrično-zonalna teorija koju je razvio Burgess u svom djelu “Grad”. i obrnuto). i u tom smislu razvija teorijski koncept da se osmisle savremeni procesi u urbanom društvu.Prvi stav – sociologija grada je deskripcija različitih urbanih fenomena koji su uglavnom karakteristični za urbanu civilizaciju. o formama društvenog života i društvenih odnosa. ideji o gradu kao kolektivnom grupnom iskustvu. Potrebno je naglasiti da se sociologija grada razvijala. nova shvatanja o društvenom životu. u sociologiji ideja o funkcionalnom gradu suprotstavlja se ideji o gradu kao ljudskoj zajednici. Funkcionalistička teorija – grad je podijeljen na svoje funkcije. Druga zona – zona tranzicije ili prelaza. da su tu istraživanja vrlo mala. čije začetke možemo naći kod antičkih filozofa Platona i Aristotela. Po ovoj teoriji grad je kao organizam koji ima svoje funkcije i u tom smislu mnogi sociolozi ovu teoriju nazivaju i funkcionalističkom teorijom. po kojoj je strukturu grada najlakše shvatiti i objasniti proučavanjem simboličkih vrijednosti i njihove rasprostranjenosti u gradu. grad kao jedna cjelina. Postavlja se pitanje koje su to teorije o gradu u okviru urbane sociologije.   U suprotnostima između urbanog i ruralnog (selo-grad.…sve je to zajedničko svakom društvu. Sociologija naselja 8 . tj. Emil Dirkem je uveo pojam anomija. a činjenica je da im je osnova ove funkcionalističke teorije da polazi od pretpostavke o podijeljenosti funkcija u samom gradu. Treća zona – zona “lošijeg stanovanja” (niži socijalni status). Međutim. Međutim. naravno. Primjena ideje o mogućnosti kauzalne (uzročne) analize o strukturama grada dovela je do nastanka i drugih teorija. Jedna od teorija je ekološka teorija o gradu i primjenjuje se kao kauzalni model u objašnjavanju fenomena u gradu ili određenih pojava u gradu. zatim o političkim dimenzijama grada. ima i poseban metodološki instrumentarij u ovim istraživanjima. postoji društvo u kojem se ne dešavaju promjene. U gradu se formiraju nove koncepcije. Promjene u gradu se ogledaju:  U novoj organizaciji prostora. kao disciplina koja ima svoje područje proučavanja. Peta zona – zona prometa (obuhvata dugi prostor). pokretljivost stanovništva. Međutim. svoju metodologiju istraživačkog postupka. jedna od najstarijih teorija i koncepcija o gradu je tzv. U kasnijim teorijama ta istraživanja nisu našla svoje sljedbenike. Individue u novim društvenim odnosima – URBANIT. Formiranje prvih gradova – URBANA REVOLUCIJA.     Sociolozi smatraju da je ekološka teorija o gradu teorija u kojoj se manifestuju simboličke vrijednosti. na zone. fenomenima grada. i ima svoje ciljeve. devijatnog ponašanja. Istraživanje poznatog sociologa Maxa Webera o ekonomskim funkcijama grada. Drugi stav – sociologija grada je posebna disciplina koja ima posebno područje istraživanja i. Sve je to došlo do izražaja u okviru Čikaške škole. i svi ti procesi imaju određen uticaj na grad. Po ovoj teoriji grad se sastoji od 5 zona ili područja:  Prva zona – poslovno središte grada. ideji o gradu kao podruštvljenom prostoru.

Za agregat je karakteristično da nije organiziran. U industrijskim gradovima javljaju se problem stanovanja. uglavnom se širi u vidu zona a velilčina tih zona je različita. Snaga dominance centra zavisi od više faktora. grupa arhitekata.Isto tako. omladinska. Ekspanzivne aktivnosti u gradu su industrija i trgovina. finansijski centri. To su: omladina. Socijalne kategorije su brojne u gradu. prisutna je ideja o gradu kao sistemu. djeca. Travnik.. bolnički centri. po prisutnosti procesa koji se u gradu dešavaju (negativni ili disjunktivni i pozitivni – svaki grad ih ima). transport. radno mjesto i mjesto za odmor. radna. ili jednog dijela te zajednice nad ostalim (ekonomski. Procesi dominance su:      Koncentracija – proces skupljanja ljudi i institucija na određenom prostoru.. npr. Savremeni grad sociolozi smatraju da predstavlja sve više društvo socijalnih agregata. vodosnabdjevanja. Centri dominance su mjesta iz kojih se širi. što je utopija. zone za saobraćaj.  Socijalne kategorije predstavljaju uglavnom veliki broj ličnosti koje se razlikuju po jednom ili više obilježja. Među sociolozima vrlo često preovladava ideja o idealnom gradu (kao Sen Simon) i o idealnom društvu. publika u jednoj koncertnoj dvorani ili na sportskom stadionu.…). a to su: broj stanovnika. npr.. rasprostire dominanca. otpaci i odvoz istih. Centralizacija – stanovništvo i elementi urbanizacije..  Grad je karakterističan sa aspekta urbane sociologije. broju institucija (univerziteti. a i među njima ne postoji (stalna) komunikacija. naučni. Ovakva dominanca koja ima veliki broj stanovnika.  Socijalne agregate čine skup ličnosti koje su povezane fizičkom blizinom. automobil. kulturni. broju stanovnika. Na ekspanziju grada uticali su: fabrike. željeznica. što znači da je grad sistem kompleksnih međusobno povezanih koncepcija. itd. Procesi u gradu su GIGANTIZAM I RAZARANJE. Procesi u gradu koji daju „pečat“ gradu:  Dominanca  Gigantizam  Razaranje  Radnički pokret  Masifikacija Kroz ove procese možemo pratiti život savremenog grada. Posebno izražen u manjim gardovima. U gradu može biti više centara dominance: poslovni. rekreaciju. više funkcija.… Decentralizacija – tendencije širenja grada prema periferiji.. agregati i grupe.…). medicinski centri. rezidencijalni. naravno da imaju svoj značaj. politički. GIGANTIZAM je težnja grada da bude što veći po prostoru (veličini). U dominanci prisutni su prostor i centri dominance. DOMINANCA – znači brojčanu ili teritorijalnu nadmoćnost jedne lokalne zajednice nad drugom. edukacioni. Procesi u gradu Sociolozi postavljaju pitanje šta čini socijalnu strukturu grada? Odgovor je u sljedećem: Sociološku strukturu grada čine socijalne kategorije. Rutinizacija – prelazak rastojanja između tri sredine: stan. Segregacija – izdvajanje pojedinih društvenih grupa i institucija..… Sociologija naselja 9 . a ujedno su i razlog RAZARANJA ranijih okvira grada. koje čine jednu cjelinu. boemi.. biblioteke.… Karakteristično za dominancu su procesi koji se dešavaju u samoj dominanci. stariji ljudi. Grupe u gradu mogu biti različite: studentska. funkcije koje vrši dominanca. npr.

jer urbana sredina vaspitno-obrazovnim i kulturnim institucijama utiče na čovjeka svojom fizičkom strukturom. Sociolog Emil Dirkem (te pojave nazvao anomije grada) – “ANOMIJA je odsustvo svake norme u društvu. kvantitet – kvalitet. Čovjek. To je posebno izraženo u urbanoj sredini. jer sredina koju čovjek stvara i mijenja utiče i na samog čovjeka. transport robe. PREDAVANJE CENTAR GRADA “Centar” je simbol jednog mjesta. gangovi.” Tipični oblici anomija su:  Profesionalni prestupnici. mijenja samog sebe. itd. nagona. Masifikacija uslovljava masovnu proizvodnju i masovnu potrošnju. GRADSKI CENTAR je prostor u gradu. neuroze.) uslovilo masovnu proizvodnju:  telefon  automobil  avion   film radioaparat  vještačka svila (telefon. (svi ovi procesi znače dinamičnost centra) Osnovne komponente odnosa (centralizacija – decentralizacija. Sociologija naselja 10 . putnika) Anomije grada Proces urbanizacije i industrijalzacije grada uslovio je mentalna oboljenja.  Prostor i  Aktivnost. mijenjajući svijet oko sebe. bande (grad – tiranopolis).  Otvorenost – otvoren sistem.st. mjesto gdje se odvijaju procesi materijalne i duhovne prirode. Centar je polazište i ishodište brojnih kretanja u određenom prostoru. skitnice.) su:  Čovjek.MASIFIKACIJA je proces koji teži masovnosti u svim aspektima razvoja grada.  Rasni sukobi.  Posebne organizacije. ali i cjelina raznih drugih elemenata.  Radom (djelatnošću) i  Uticajem sredine. sadrži visok stepen društvene komunikacije. nekontrolisanih želja. prostora. Centar objedinjuje različite sadržaje. automobil i avion – doveli do povezanosti tržišta. sistema. Sistem sadrži: otvorenost i dinamičnost. itd. Američki sociolog Ogbern smatra da je 6 pronalazaka (krajem 19. Centar je dio cjeline.  Dinamičnost – različitosti u razvoju sistema. pa i samog sebe. i početkom 20. 5.  Tajna društva – slobodni zidari (masoni). Svojim radom čovjek transformiše već ono što je stvorio. itd. a transformacija čovjeka odvija se u 3 aspekta:  Evolucijom.

veće su i mogućnosti anomija u gradu. političkom. ako je grad veći i struktura je kompleksnija. odnosno. centra. rada. odnosno. 5. i 3. Disperzija je rasutost u prostoru.Centar je dio urbanog sistema. Centar predstavlja skup elemenata koji se nalaze u jednoj interakciji. Kvantitet označava rast. Postupak utvrđivanja karakteristika grada utvrđuje se na osnovu funkcionalne klasifikacije gradova. 4. i Prostor. i u čemu se ogledaju):    Snabdjevačko-uslužna. što znači da u svakom gradu kad govorimo o centru mislimo na sam grad. naravno. Stanovništvo. Ta različitost se ogleda u ekonomskom. što podrazumijeva i izgradnju određenih objekata. Centralizacija u centru je proces koncentracije različitih sadržaja. kulturnom i drugom smislu. Sastoji se od niza elemenata koji su međusobno povezani. suprotna je koncentraciji. Sociologija naselja 11  . U centru dešavaju se sljedeće aktivnosti ili pojave:        Koncentracija znači gustinu naseljenosti ili povećanje ukupnih sadržaja u samom centru u odnosu na druge dijelove grada. Rijetki su centri koji imaju jednu funkciju. Funkcionalna klasifikacija ima zadatak da utvrdi dominantnu tipologiju najznačajnijih funkcija grada. Što je grad veći. ona zavisi i od 2. Uređenje prostora. povećanje. Centar još nastaje od postanka grada i doživljava niz transformacija u ekonomskom. Formativni govore o nastanku grada. Za analizu nastanka i razvoja gradova sa sociološkog aspekta koriste se formativni i generativni faktori. Aktivnosti stanovnika predstavljaju treću karakteristiku dimenzijama centra. Ekstenzivnost je povećanje u širinu različitih funkcija. Organizacija centra ne zavisi samo od broja stanovnika. Temeljne karakteristike centra su: 1. Gradski centar je (dio) sistema grada. Funkcije centra grada (pojam i funkcije centra. a i uslov tome može biti različitost. Decentralizacija u centru je proces razvijanja funkcija u više drugih područja. Komunikaciono-informacijska. Organizacija centara zavisi od aktivnosti stanovništva i socijalne strukture. u odnosu na grad kao na cjelinu. ekološkom i prostornom aspektu. Socijalne strukture. socijalnom. Rast centra označava koncentraciju određenih aktivnosti i djelatnosti. dok Kvalitativne promjene znače realizaciju boljih uslova života. kada govorimo o Struktura i veličina sadržaja centra u vrlo uskoj je vezi sa socio-ekonomskom strukturom stanovnika i. a generativni ukazuju na razvoj i osnovnu funkciju grada. Ugostiteljsko-turistička. Uređenje prostora je bitna karakteristika. To znači. Tehnologija (tehnološki procesi) i vrijeme. komunikacije. Finansijsko-poslovna. veličinom grada.

jer postoji sigurno korelativna zavisnost između dinamike razvoja grada i centra grada. vrlo sporo i ravnomjerno na sve strane. Informaciona funkcija centra grada značajna je zato što su u gradu skoncentrisane sve vrste informacija o životu stanovništva. Centar grada doživljava promjene ne samo u funkcionalnom smislu nego i u fizičkoj strukturi. Centar ovog grada širi se postepeno. dovelo je i do brzog napretka sredstava komuniciranja. Društveno-ekonomske promjene utiču na funkciju centra. Socijalno-zdravstvena. Sve što je dovelo do razvoja nauke. kao i širem gravitacionom području. koncertne dvorane. povezuje grad u jednu jedinstvenu cjelinu i integriše ga sa širim gravitacionim područjem. Kulturno-zabavne funkcije centra čine objekti kulturne djelatnosti. mjesto. Sportsko-rekreativna. Kulturno-zabavna. a ujedno obezbjeđuje i razvoj osnovnih funkcija centra. ubrzalo prostor pronalazaka na šira kulturna područja. pozornica svih značajnih događaja. Ograničenje može biti i razvijen sistem centra. Grad je bio i diferenciran u odnosu na svoju okolinu i vrlo često izolovana fizička jedinica. Statički oblik grada imali su svi gradovi prije razvoja grada i uticaja moderne tehnologije i nauke. i odnosa u prostoru. čine centar dostupnim i otvorenim najširem krugu korisnika i posjetilaca.… Sportsko-rekreativna funkcija centra sve je više atraktivna i time doprinosi ukupnoj privlačnosti samog centra. a to ograničenje može da se ogleda u nepovezanosti centra sa gradskim područjem. prevladavanja naučnog duha. Saobraćajna povezanost i pristupačnost centra gradu. grad je oduvijek bio centar urbanih aktivnosti. srednji nivo centra i viši nivo centra. galerije. razlikuju se tri nivoa centra: niži nivo. Statičan grad ima zatvoren centar. Promjene u strukturi komuniciranja u tehnologiji komuniciranja utiču sigurno na strukturu centra. informaciona i saobraćajna. oblikovanja. što je uslovljeno sa nepristupačnosti. To su biblioteke. Perceptivna uloga ove komunikaciono-informacijske funkcije ima svoj značaj u individualnom opažanju prostora centra.     Obrazovno-naučna. institucije naučno-istraživačkog rada. pozorišta. o gradu u samom centru. a veličina grada utiče na strukturu centra. Možemo reći da je grad. U razvoju civilizacije grad je bio generator razvojnih impulsa koji su i preobražavali sam grad. Ograničenja u saobraćajnoj povezanosti i pristupačnosti određuju razvoj centra ne samo zbog prevoza i ljudi i robe. uspostavilo nove vrijednosne kriterije i označilo početak nove moderne tehnologije i civilizacije. Socijalno-zdravstvene funkcije centra uglavnom vrše socijalno-zdravstvene ustanove. Komunikaciono-informacijska – značajna za razvoj centra zato što podstiče razvoj procesa u centru. Pristupačnost centra i njegova povezanost sa gravitacionim područjem osnovni su preduslov razvoja centra. i u tom smislu postavlja se i pitanje kako se dinamika razvoja grada odražava na dinamiku razvoja centra. Kada govorimo o razvojnom procesu centra.… funkcije se ogledaju u društveno-političkim organizacijama. Društveno-politička. Objekte naučno-obrazovne djelatnosti uglavnom čine škole. Društveno-političke profesionalnim. Kvalitetna diferencijacija između gradskih centara nastaje Sociologija naselja 12 . Razvoj centra može da bude i ograničen. nego i zbog poslovnosti interakcije u sistemu poslovanja. Osnovne komponente komunikaciono-informacijske funkcije u centru i u gradu su perceptivna. domovi kulture. njegove fizičke strukture. kada govorimo o razvoju gradskog centra.

historijsko nasljeđe. Negativne karakteristike novih gradskih centara su gradnja velikih nebodera. Domet gravitacione funkcije u prostoru je u zavisnosti od veličine broja stanovnika koji gravitira u datom centru. Centri srednjeg nivoa nastaju u toku razvoja grada i nazivaju se sekundarni gradski centri.). kulturni. ako je u njihovom gravitacionom području preko 200 000 stanovnika. može se izvršiti: Sa aspekta gravitacionog dometa funkcije u prostoru. Koncepti starih gradskih centara su:  Zapadni koncept  Istočni koncept Zapadni koncept gradskih centara uključuje i funkciju stanovanja u samoj zoni centra. Male Azije). sa razvojem nove funkcije se pripajaju starim. saobraćaj. tj. Funkcije centra treba da zadovolje sve potrebe stanovništva koje se ogledaju u aktivnostima ljudi.). više funkcija. tj. PREDAVANJE CENTAR GRADA CENTAR naselja čini određena zona naselja koja omogućava zadovoljavanje potreba stanovništva. odnosno.mala privreda. Gravitirajuće granice su u direktnoj vezi sa razvojem saobraćaja. kultura.edukacija.. Klimatske karakteristike. Centri najvišeg nivoa predstavljaju gradsko jezgro ili centralnu zonu. Određivanje NIVOA centra je prema:  Dometu centra u prostoru više faktora: historijski. odnosno. stanovništva.  Veliki uticaj pojedinih historijskih epoha (npr. zanatstvo. itd. centra. velike zgrade. STARI – NASLIJEĐENI gradski centri Karakteristike starih naslijeđenih centara su:  Multifunkcionalnost. Druga karakteristika novih gradskih centara je pristupačnost motorizovanom čovjeku (garaže. uglavnom na višim etažama. Sociologija naselja 13 . modernizam.tek kad centri pređu određenu veličinu. renesansa. administrativni.. NOVI gradski centri U novim gradskim centrima funkcije se uglavnom smještaju uz važne saobraćajne tokove. veličine prostorne cjeline kojoj centar pripada. Veliki centri ne mijenjaju lokaciju.. gotika. a sa razvojem grada nastaju i nove funkcije grada.barok.. regionalne karakteristike imaju uticaja u izgradnji urbanog sistema i arhitektonskog oblikovanja centra. Funkcije centra mogu biti:  Privredne aktivnosti . tj. zdravstvo. 6. Istočni koncept razdvaja funkcije stanovanja (kultura Istoka. Razvojem grada definišu se centri – manji i veći.    Niži nivo gradskih centara je uglavnom u funkciji zadovoljavanja svakodnevnih potreba lokalnog stanovništva. i takvi centri se najčešće nazivaju i lokalni centri. politički. KLASIFIKACIJA gradskih centara   Sa aspekta funkcija koje učestvuju u njemu. itd. dok više etaže služe za druge svrhe. trgovina.  Sa aspekta njihove urbane forme i oblika... administracija.  Neprivredne aktivnosti .

zatim. pragovima razvoja grada. Koncentracija društvene moći u gradu ima uticaja ne samo na pojedinca nego i na grupe. ali je postojalo nešto zajedničko što ih je vezalo – INDUSTRIJALIZACIJA. Zahvaljujući karakterističnim periodima.  Centri srednjeg nivoa nastaju uglavnom u toku razvoja grada i nazivaju se sekundarni gradski centri. Neki sociolozi smatraju da je potrebno formirati jednu posebnu disciplinu koja će izučavati grad kao cjelinu. Sociologija naselja u početku je tražila smisao u urbanoj strukturi i analizi strukture grada sa aspekta prostora. nivou opsluživanja.  Multifunkcionalni centri – mješovita skupina funkcija. gdje dolazi i do određenih anomija. Rezidencijalni objekti su brojni u gradovima – REZIDENCIJALNI AGREGATI (stambeni blokovi. problema u gradu.  Longitudinalno koncipirani centri.).. trgovina. što znači da urbana revolucija stvara i ostavlja velike promjene u gradu. Koje su komponente ove funkcije? Sociolozi smatraju da su to perceptivna...  Centri najvišeg nivoa imaju makrogravitacijski uticaj i predstavljaju gradsko jezgro ili centralnu zonu. Sociologija naselja 14 . a glavne društvene promjene dešavaju se u prostoru i vremenu.  Polifunkcionalni centri. direktna veza sa potrošačem. Predgrađa su uglavnom društvena realnost. Sa aspekta FORME I SADRŽAJA gradski centri mogu biti:  Koncentrično koncipirani centri.. spomenici po kojima su prepoznatljivi. karakteristični za manje i srednje gradove. prostor opsluživanja. TIPOLOGIJA GRADOVA U urbanoj sociologiji dominantna je tipologija: statistička. Proces urbanizacije predstavlja osnovni uzrok promjena u gradu. Osnovni preduslov razvoja centra grada jeste komunikaciona funkcija. slijede pravac razvoja grada..). Imali su različite oblike života. i u tom smislu razlikuje se: urbano. Smješteni su uz dobre i komunikativne saobraćajnice. POLIFUNKCIONALNI centri su najčešće prisutni na nivou malih naselja kao centar naselja. Takvi se zovu lokalni centri. tj. tzv. mnogi sociolozi ih nazivaju faktori. Gradovi imaju i svoja obilježja. Razvoj grada je cikličan proces. ulice. imaju glavnu funkciju upravno-administrativni centar.. vrlo često stanovnici jednog predgrađa pripadaju istoj socijalnoj strukturi. predgrađa. Neke karakteristike posebne su za gradove identifikacija (veliki univerzitetski centri.  MONOFUNKCIONALNI centri su gradski. regionalni. Karakteristika ovih centara je veliko prisustvo različitih funkcija. Gradovi imaju svoje zajedničke socijalne i sociološke probleme. sociolozi smatraju da je moguće u znatno kraćem vremenskom periodu utvrditi kvantitativne i kvalitativne promjene grada.). pa samim tim i centra.Lokaciji centra: zavisi od nivoa unutar mreže i sistema centra. zatim srednjih u velike. migraciona kretanja uslovljavaju probleme stanovanja. republički i državni. Razlikuju se tri bitne skupine centara:  Monofunkcionalni centri. koja se prostorno i vremenski manifestuje u različitim oblicima i funkcijama. Upoznavanjem ili sagledavanjem određenih pragova razvoja. funkcionalna i sociološka.. ruralno i agrarno društvo. Grad je izveden od latinske riječi civitas – zajednica. Gradske centre možemo podijeliti na tri osnovne kategorije:  Niži nivo gradskih centara je takva forma centra koji ima zadatak da zadovolji svakodnevne potrebe stanovništva. U jednoj ulici mogu da budu i različitosti funkcija (zanatstvo. što znači da su gradovi nastali u različitim podnebljima i vremenskim razdobljima... informaciona i saobraćajna. U njoj se miješaju različiti slojevi stanovnika. prerastanjem malih gradova u srednje. gradovi dolaze u karakteristične situacije. geta. Ulica u gradu je okvir života i u ekološkom i u društvenom pogledu. obično su u samom centru grada. Karakteristika ovih centara je velika granica dometa.

 Veliki gradovi . npr. Trgovački gradovi mogu biti veliki i mali. dobijaju oblik metropolisa i po svom sadržaju obuhvataju obližnje varoši. religiozna. Sociolozi ovaj tip zovu URBANIT. kolonijalne. jake lokalne centre. ali i pored ograničenog broja stanovnika. gradovi se dijele na 3 kategorije: 1. Predstavljaju religiozne centre ne samo za vjernike nego mogu biti i turistički centar.sociolozi smatraju da svaki grad ima nekoliko funkcija: odbrambena. izraženu ekološku sadržinu i uglavnom to su kosmopolitski centri. prema statističkoj klasifikaciji. Produktivni – čija je dominantna karakteristika proizvodnja ekonomskih dobara i u takvim gradovma ili u blizini takvih gradova smještena je prerađivačka industrija ili su središte neke specijalizovane industrije. SOCIOLOŠKA tipologija gradova oslanja se na izučavanje odnosa. kada se postavlja pitanje tipologije gradova. 3.STATISTIČKA tipologija određuje se prema veličini broja stanovnika. metropolis. Prisutne su primarne grupe. trgovačka. mediopolis. ovi gradovi imaju vrlo uticajnu sferu i predstavljaju snažne. 6. edukaciona. tj. 4. 7. Kulturni centri – poznati su po kulturnim institucijama.od 20 000 do 100 000 stanovnika. objektima. regionalne. npr.. Ovakvi gradovi se šire. Rim je središte za katolike. Hajdelberg. 5. Mekka je središte islama.. Gradovi od 50 000 do 99 999 stanovnika. i u ove centre spadaju uglavnom univerzitetski gradovi.. Rekreacioni centri – gradovi koji imaju dobar klimatsko – geografski položaj... kulturna. Neki sociolozi predstavljaju tipologiju u okviru ove statističke klasifikacije:  Mali gradovi . Ovaj oblik grada imaju više vrsta. Kembridž.  EOPOLIS – naselje koje se tek formira ili selo koje se urbanizuje sa snažnom društvenom atmosferom. ovakvo naselje pokazuje određene karakteristike grada i po njima se Sociologija naselja 15 . koji ima svoje posebno ponašanje. kao npr. Prema ovoj tipologiji. samo u slučaju kada je njihova dominatna funkcija sadržana u prometu ekonomskih dobara. Politički gradovi su gradovi u kojima dominiraju političke institucije i koji imaju veliki politički uticaj. Regionalni gradovi neovisni su od metropolisa. Gradovi od 25 000 do 49 999 stanovnika. naselja. formi udruživanja i ponašanja. a po toj tipologiji veličina broja stanovnika je kriterij za klasifikaciju grada. polis. rekreativna. FUNKCIONALNA tipologija . Po ovoj tipologiji gradovi mogu biti: 1..  Srednji gradovi .od 100 000 do 1 000 000 stanovnika. 3. 2. Religiozni centri – uglavnom središta religioznog života. itd. Gradovi od 100 000 na više stanovnika. Na ovim osnovana sociološka tipologija grada svrstava gradove u nekoliko formi: eopolis.  Metropoli . Danas savremena sovciologija posmatra još jednu formu garda – tiranopolis. 2. i megalopolis. i ako su pod uticajem metropolisa. Primitivni – to su ograđena naselja koja tek dobijaju neke konture urbanog (tu spadaju prvi gradovi u vrijeme moderne kolonizacije i karakteristično je da je primarna odbrambena funkcija). jer porastom grada mijenja se ne samo tip grada nego i profil stanovnika i ličnosti grada. Oxford. prirodne prijestolnice.od 5 000 do 20 000 stanovnika.preko 1 000 000 stanovnika. 8.

U megalopolisu u početku naselja su bila nepovezana međusobno i između njih su bili nenaseljeni prostori. posebno u organizaciji prostora. gradnjom velikih metroa. posebno u organizaciji prostora. nestaje ruralne okoline. sociolozi smatraju da dolazi do prostorne eksplozije gradova. Širenjem grada. koncentraciji društvene moći i uticajem masmedija. Gradovi su sinteza najboljih vrijednosti naroda. kao i na malim varošicama koje prerastaju gradsko naselje u svom prostoru i vremenu. ne samo horizontalno nego i vertikalno.. Fizionomija ovog tipa grada u BiH izgledala je ovako: zanatske radnje poredane su u jednom redu. jedan do drugog. Ova diferencijacija ili slojevitost je posebno prisutna u industrijskim gradovima. Baščaršija..  POLIS . pored horizontalnog širenja prisutno je i vertikalno povećanje obima grada (velike zgrade. Vremenom. Bavi se proučavanjem svih fenomena u društvu. Metropolis je centar finansija i drugih oblika ekonomskog profila. Ovakvu cjelinu neki sociolozi nazivaju regionalnim gradom. podižu se veliki trgovački centri i karakteristična su predgrađa grada. a sa tim mijenjaju se i društvene norme. Što više grad se razvija. npr. Sociološka teorija grad posmatra sa više aspekata. Mletačka republika. mijenja se i fizionomija grada. male ulice ili sokaci gdje su poredani. njihovog širenja u svim pravcima. društvene grupe se modifikuju i mijenjaju.). u koncentraciji društvene moći i jačanju uloge masmedija. U ovom tipu.st. jer formiranje modernog metropolisa uslovljava snažne promjene.početkom 20. naziva se čaršija i ona se sastoji iz više ili manje sokaka ili ulica. nego i u pogledu diferencijacije. To je uslovila uglavnom koncentracija industrije koja je dovela do stvaranja manjih radničkih naselja. a mnogi teoretičari urbane sociologije ga zovu megalopolis.. itd.    MEGALOPOLIS 7. PREDAVANJE Gradovi su u toku historijskog razvoja glavni centri ekonomskog. tj. Sa porastom. kojim dolazi do značajnih promjena. sve više okolnih naselja dolazi u gravitacionu zonu ove forme grada. institucije. METROPOLIS – ima posebne karakteristike sa sociološkog aspekta. polisa. sociolozi smatraju da se sve više ugrožava i prostor ličnosti i dovodi do različitih oblika frustracije. gradnjom puteva. došlo je do prostorne integracije ovih naselja. Nestaju ruralne sredine. razvojem polisa.sa porastom grada raste i broj funkcija grada i u tom slučaju mijenja se obim grada. višekatnice). što dovodi do različitosti funkcija. Gradovi su personifikacija naroda i država (Dubrovačka republika. Prisutne su inovacije u organizovanju prostora metropolisa. raste. tj. društvenog i kulturnog razvoja. Za megalopolis karakteristično je da ima svoju gravitacionu zonu u Sociologija naselja 16 .razlikuje od sela. Nastaje novi oblik – polis. nego i u pogledu diferencijacije društvenih grupa. ne samo u pogledu obima i fizionomije i organizacije prostora. Koncentracija društvene moći u metropolis je velika i to je jedna od karakteristika metropolisa. a samim tim mijenja se i društvena struktura.  MEGALOPOLIS . Po sociološkoj teoriji tipologija gradova je sljedeća:  Eopolis  Polis  Mediopolis  Metropolis  Megalopolis Sa porastom grada i njegovih funkcija mijenja se i obim grada. Rimska imperija. MEDIOPOLIS – zanimljiv je za sociologe zato što ima posebnu fizionomiju ne samo u pogledu obima i organizacije prostora. Mediopolis – ovaj tip grada sociolozi posebno proučavaju jer ima posebnu fizionomiju. To je uočljivo na ostacima prvobitnih gradova. povezuju se naselja u jednu urbanu cjelinu. nastaje novi oblik po sociološkoj teoriji – metropolis. tj. Ovaj oblik grada širi se i horizontalno i vertikalno.

Zaključna gledišta o gradu. Proces urbanizacije donosi niz promjena. Njegov prostorni izraz je grad.migracije iz ruralnih predjela u gradove. Sociolozi razlikuju rezidencijalne agregate koji su brojni u gradovima – osnovna jedinica ovih agregata su stanovi. A KVALITET URBANIZACIJE usklađuje odnose novog i starog. Za neke gradove to su spomenici. Od drugih društava (urbana društva) razlikuje se po kategoriji ljudi. Prostor centra grada je promjenjivi društveni proizvod proizašao iz društvene i tehnološke podjele rada. Proces urbanizacije određuje strukturalno–funkcionalnu transformaciju centara. I u manjim gradovima dešavaju se društveni problemi – različiti oblici devijatnog ponašanja. jer funkcije centra nastaju i djeluju kao rezultat prostornofunkcionalne i socio-ekonomske strukture grada. ulice i sl. narkomani. 2. Procesi u savremenom gradu imaju posebno značenje i veoma su brojni. Megalopolis tokom svog razvoja ima određene probleme. Urbani dinamizam mijenja strukturu i odnose u gradu. predgrađa. a na ivicama ona se susreće sa gravitacionim zonama drugih megalopolisa. jačanja drugih veza kad govorimo o strukturi društva. U tom smislu. 3. Taj problem je uslovljen velikim prilivom stanovništva (posebno iz manjih gradova). Podjela rada određuje proizvodnju i organizaciju prostora u centru. U zaključnom razmatranju o gradu – osnovni problem – stanovanje. i tu se ona naravno gubi. masifikacija. Zaključci: 1. Sociolozi smatraju da sve ekonomske i tehnološke promjene najjasnije se manifestuju u centru grada. došlo je do jačanja društvenih veza i. i samim tim obogaćuje centar novim funkcijama i novim sadržajima. Ove agregate čine stambeni blokovi. gdje devijatna ponašanja potiskuju društvene norme (dijelovi grada koji tiranišu druge dijelove grada. pitanje otpadnih materijala i voda. Jedan od zaključaka . savremenog i tradicionalnog. zato što je grad jedna konceptualna sredina koja predstavlja organiziranu zajednicu. naravno. kretanje i razmještaj stanovništva. a nestajanje grada uslovljeno je prestankom funkcija centra.…). Koncentracija društvene moći u gradovima – faktor koji utiče ne samo na pojedinca. Pored rezidencijalnih agregata. kod mnogih sociologa preovlađuje stav da sociologija grada treba da se formira u samom okviru urbane sociologije. i mnogi sociolozi smatraju da megalopolis prelazi u drugi oblik – tiranopolis. 4. što znači da se stvaraju novi oblici društvenog života koji potiskuju stare oblike – nestaju stari oblici društvenog života. skitnice. snabdjevanja vodom. Sociolozi smatraju da je urbanizacija jedan autonoman proces jer nastanak gradova ili urbana revolucija donosi i velike posljedice – grad postaje poprište velikih društvenih promjena koje se razlikuju ili manifestuju u određenom vremenu i prostoru. KVANTITET URBANIZACIJE definiše strukturalnu transformaciju.Urbana sociologija u početku je tražila smisao u urbanoj strukturi i analizi društvene strukture grada na prostornom nivou. gangovi. pored problema zagađenosti. Ti faktori daju obilježja gradu. faktore.prostoru. masoni. nego i na primarne grupe.formiranje grada počinje nastajanjem centra. Brze socioekonomske i tehnološko-tehničke promjene mijenjaju shvatanje o fizičkoj strukturi u funkciji centra. po načinu stanovanja i po samoj strukturi. Gradovi imaju svoja obilježja. a neki imaju obilježja po kojima se identifikuju. različiti oblici anomija u društvu prisutni su. 5. Urbano društvo ograničeno je na gradove. kao i razne anomije u gradu (devijatna ponašanja. Industrijske revolucije izvršile su snažan uticaj na transformaciju centra grada. Predindustrjski grad karakteriše koherentnost i sasvim jasna podjela rada i prostora. u kontekstu sociologije prostora . što uslovljava i povećanje gradova. Vidi se da grad ima svoje socijalne i sociološke probleme koji su zajednički za sve gradove svijeta – pojave npr. strukturu i razmještaj centralnih djelatnosti i prostornu transformaciju centra.…). Procesi mogu biti negativni – razaranje. To je grad u kojem dijelovi grada imaju prisutnost velikih devijatnih ponašanja. prirodnog i stvorenog. sociolozi razlikuju i funkcionalne agregate koji nastaju Sociologija naselja 17 .

brojni. naravno i okvire tog naselja koje pretenduje da se širi. u nedostatku otvorenih prostora. itd. Kvalitet života nekog grada. Obično imaju oblik neke geometrijske slike – trougao. Osnovni bitan ili tradicionalni oblik ovih otvorenih prostora izražen je u ulici koja je temelj. Svaka ulica ili trg imaju svoje simbole. trgova. muzejima. sa ciljem da se postigne određeni tip društvene heterogenosti. nego i o životu stanovnika. osnov svakog grada. reklamni natpisi). tj. pravougaonik. Pored malih trgova u gradovima. parkovi. Kad se govori o otvorenim prostorima u gradu. Sociološka istraživanja pokazuju da se skoro svako naselje u kome je obavljano istraživanje ima niz nedostataka koji se ogledaju u lošoj snabdjevenosti. javnih prostora. klupama za odmor. U tom smislu potrebno je utvditi socijalnu strukturu stanovništva. u kulturno – zabavnom aspektu života. naravno. možemo reći da su oni različiti i. kafićima.taj život odvija se u brojnim klubovima. Kao takvi imaju brojne funkcije. razmjenom ili prometom robe. a pod stvaralačkom sredinom sociolozi smatraju grad sa različitim sadržajima. Život koji se odvija posredstvom velikog broja ljudi koji međusobno stvaraju međusobnu povezanost života grada . Tokom vremena ove se funkcije mijenjaju. imaju svoje oznake (razni natpisi informativnog karaktera. nedostatak prostora za dječiju igru. u kojima su veliki međuprostori. velikih parkova. zavisi od njegovih stanovnika jer oni daju život otvorenim prostorima. koji govore ne samo o estetici ili historiji grada. poznati su u nekim gradovima veliki trgovi koji predstavljaju društveni simbol javnog života. ulice. tgrovi. koja nemaju centar.spajanjem određenih funkcija na određenom prostoru. ulazna vrata. Sociološke karakteristike naselja: Sociološka istraživanja ukazuju na važnost zadovoljavanja različitih potreba stanovništva jednog naselja. koji obiluju zelenilom. Karakter jednom gradu daju uglavnom prostori u kojima se odvija život . Grad u svom življenju ima dvije strane. PREDAVANJE OTVORENI PROSTORI U GRADU Bitne su slobodne površine – znače vrlo često formu. Posebno parkovi u stambenim zonama. centar. Trgovi također su u mnogim gradovima otvoreni prostori koji su ispunjeni fontanama. kvadrat. različitih manifestacija. kafanama. šoping centara. Drugi vid života u gradu u sociološkom aspektu je privatni lični život pojedinca koji traži mir. što ima simbolike u optimizmu i u ljepoti (sa estetskog aspekta gledano). to je javni i društveni aspekt življenja. vodoskocima. koja su oganizovana kao samopostojeća. Otvoreni prostori često su ispunjeni fontanama. žarište gradskog života. ne samo po arhitektonskom izgledu nego su i stjecište različitih društvenih događanja. povučenost od svega što je javno. Trgovi imaju različite funkcije. skulpturama. bašte). kafićima. Cilj svakog grada jeste da se stanovnicima pruži stvaralačka sredina u kojoj će oni živjeti. privatni prostori (vrtovi. što znači to je život ulica. Otvoreni prostori u gradu su i parkovi. Pretpostavka za izgradnju dobrih naselja jeste u izbjegavanju visoke Sociologija naselja 18 . život trgovačkih centara. naselja u kojima je prisutnost velikog broja stanovnika ili gustoća stanovnika. a samim tim i ocjena kvaliteta. pozorištima. To je javno lice života grada.… Sociolozi postavljaju pitanje koje su karakteristike loših a koje dobrih naselja? Loša naselja su ona koja nemaju zadovoljenu primarnu društvenu strukturu. naselja u kojima prevladavaju visoke zgrade (neboderi).javni otvoreni prostori. 8. lik grada. U tom smislu razlikuju se trgovi i razne funkcionalne zone u gradu. Skulpture imaju svoje posebno mjesto kada se govori o otvorenim prostorima. kao što su kapije. raznolikostima. doprinoseći da ti otvoreni prostori imaju svoju estetiku i svoj prijatan izgled. Socijalni agregati u gradu predstavljaju različite firme ekonomskog profila koje se uglavnom bave produkcijom. neuređenost naselja. Ulice su temelj svakog grada. Otvoreni prostori u gradu su i obale koje nekada imaju u nekim gradovima posebno značenje (simboliku). Sociolozi smatraju da kvalitet grada može biti izražen u posebnim simbolima.

izolacija i toplotna i zvučna manja nego u manjim zgradama. upućuju na projekat sa zahtjevom na veličinu.  Loša koncepcija prolaznih prostora. velika gustina stanovnika. razvijala se.gradnje.… Sociolozi objašnjavaju da se pojmovi “URBANO” i “RURALNO” koriste da bi se opisali funkcionalni kvaliteti tipova ljudskih naselja.  Neuređenost naselja. i u tom smislu karakterišu i na sljedeće primjedbe: previsoka zgrada. PREDAVANJE SEOSKA NASELJA sa sociološkog aspekta Historijski nastajala su naselja. loša koncepcija prostora. Sociološka istraživanja fenomena stanovanja na nivou zgrade. Sa dominantnim visokim objektima. Sociološko istraživanje – stan – koje su dobre a koje loše karakteristike stana? (Otvori u trpezariji. sociolozi prave razliku između lijepe zgrade i one koja nije lijepa. koja ima dobar položaj.god. ima tamnu sivu fasadu. objekta. naselja koja trebaju imati svoj centar. Sociologija naselja 19 . vrlo često nemaju zajedničke prostorije. Istraživanje je pokazalo da je većina stanovnika više sklona da stanuje u manjim zgradama sa manje spratova.  Nedostatak prostora za dječiju igru. zajedničke prostore.. prevelika. 1967. Sociološki aspekti dobrih i loših naselja Naselje ima nedostatke:  Loša snabdjevenost. Definicije ovih pojmova su:  Ekološke i  Socio-kulturne. Kada je riječ o dobrim i lošim zgradama.  Izgradnju naselja sa centrom.… Sociolog Žorž Zimel konstatuje da život stanovanja ima veliki uticaj na metropolis. Dobra naselja su ona koja izbjegavaju:  Izgradnju visokih zgrada.  Previsoke zgrade.  Loš kvalitet gradnje. loš kvalitet gradnje. Nemaju svoj centar. nekad je samo u dnevnoj sobi. tj. izbjegavanje prometa kroz naselje. Suprotno od ove zgrade je ona koja je previsoka. strukturu i opremljenost zgrade. stanovnici zgrade su ovisni o tehnologiji (lift). Su zapuštena. izgled kutije. 9. koja ima lijepu ugodnu boju fasade i koja je u blizini svih ostalih sadržaja koji su potrebni čovjeku. Lijepa – ona koja nije previsoka. malih ekoloških uslova. Loša     naselja su ona koja: Nemaju zadovoljenu primarnu društvenu strukturu. U Sarajevu. koja imaju otvorene prostore. Negativne karakteristike visoke zgrade – sociolozi smatraju da je to skupa gradnja. …) Prema sociološkim istraživanjima: kvalitet života u nekim naseljima ima smanjenost. dosta negativne karakteristike – zbog prometa koji stvara buku. nedostatak zajedničkih prostora u zgradi. sprovedena je anketa iz koje su proizašle sljedeće primjedbe:  Loše održavanje stambenih objekata. koja je dobro projektovana. nema u blizini sadržaje.  Izgradnju prometnih ulica kroz naselja. zdravlje stanovnika ugroženo (posebno djece).  Neprikladna komunikacija.  Nedostatak prostora za zabavni život.

lječilišta. trgovi. gustoću naseljenosti. što znači da se gubi harmonija između ljudi i nestaje homogenosti koja je karakteristična za seosko naselje. turističke. funkcijama. urbanističko – morfološkoj strukturi. Kroz historiju postojala su i razvijala se različita društva koja su imala sebi svojstvenu kulturu i društvene karakteristike. itd. U Italiji. u dolinama. Švicarskoj. način života postavio je nove vrijednosti i uzrokovao jedan negativan stav prema ruralnom naslijeđu. Ruralno područje karakteriše društvena. socijalnim. Definicija pojma “ruralno” različito se tretira u odnosu na gustoću stanovnika. ruralno područje u Skandinavskim zemljama je ono koje ima 200-300 st. Ako historijski posmatramo. poluzbijeno. Selo je izloženo transformacijama. Tipologija seoskih naselja:     Tipologija Tipologija Tipologija Tipologija po po po po genezi.). veličini. ekonomskim i socijalnim transformacijama. Portugalu za ruralno područje smatra se ono koje ima manje od 10 000 st. rekreaciona funkcija) Urbanizacija i industrijalizacija uticale su na seoska naselja tako da ista gube svoju autohtonost. kao posljedica djelovanja procesa u društvu. vrijednosti ponašanja i etiku. neolitska revolucija uslovila je Sociologija naselja 20 . zanati. zanimanja. Npr.Ekološke: uključuju veličinu mjesta. itd. Sastavni dio jednog šireg globalnog društva jeste seosko naselje ili selo koje je izloženo određenim transformacijama. Sociološki kriteriji za definisanje sela su:  Statistički – broj stanovnika. Seosko naselje ili selo kao jedno od vrsta naselja pod uticajem je različitih procesa koji se dešavaju u društvu (to su u prvom redu procesi urbanizacije i industrijalizacije). Sociolozi smatraju da staro tradicionalno selo nestaje.  Historijski – tradicija (mjesta poznata po nekom historijskom događaju ili gdje se još uvijek njeguje tradicija). zbijeno u zavisnosti od geografskih uslova terena. Sociokulturne: uključuju karakteristike životnog stila. nastaju u blizini fabrika (u područjima gdje dolazi do industrijalizacije). nastaju uz saobraćajnice ili pored rijeka (na raskrsnicama. karakteristične nošnje. procesa industrijalizacije. banjske. Stare vrijednosti karakteristične za seosko naselje se gube i u tom smislu nestaje kontinuiteta između tradicije i kulture življenja. razbijeno. poprima karakteristike urbanog života. Selo je izloženo novim demografskim. od globalizacije društvenih odnosa. demografskim./km². kuće. Tipologija po funkcijama seoskog naselja:  Po osnovnim funkcijama. geografsku rasprostranjenost i privredu.  Velika seoska naselja (preko 2000 stanovnika). promjenama i različitim uticajima. Tipologija po genezi seoskog naselja:  Planska naselja.  Po posebnim funkcijama.  Arhitektonski – spoljašnji izgled naselja (naselja građena planski.  Srednja seoska naselja (500 – 2000 stanovnika).profesionalna različitost u kvantitativnom i kvalitativnom smislu u odnosu na urbane životne stilove. kulturna i radno . Tipologija po veličini seoskog naselja:  Mala seoska naselja (0 – 500 stanovnika).  Spontana naselja.…međutim. itd./km². i to ekonomskim. (autohtone funkcije.…) Tipologija po urbanističko – morfološkoj strukturi seoskog naselja:  Potpuno zbijena ili  Razrijeđena sela. Španiji.

Zavisno od seoske sredine. Faktori – uslovi za formiranje sistema zelenila su:  Prirodni faktori. vazduh. itd. Oni mogu biti po funkcionalnoj namjeni rekreacioni centri. PREDAVANJE UTICAJ EKOLOŠKIH FAKTORA NA ŽIVOTNU SREDINU Životna sredina je sistem u kome su svi odnosi. a po urbanističkim parametrima stambene zgrade. raniji nazivi su bili hortikultura. zdravstvene. Feudalno društvo uticalo je na nastanak gradova. te za postizanje dogovora. geologije. arhitektama. Zadatak pejsažne arhitekture je organizacija i rekonstrukcija parkova. 10. hidrologije. sociolozi smatraju da je zemlja kao vlasništvo poljoprivredna djelatnost. sinagoga). Folklor je kulturno naslijeđe koje se tradicionalno prenosi i čuva u različitim igrama. zastupljenost seoskih institucija je različita. tehničke. Naziv pejsažna arhitektura novijeg je datuma. Sistem zelenila obezbjeđuje – ekološke. činioci životne sredine su:  Čovjek. estetske i funkcionalne kvalitete slobodnog prostora. Uloga pejsažne arhitekture u prostornom planiranju i projektovanju treba da bude dominantna u saradnji sa drugim stručnim profilima – urbanistima.veliki značaj imaju sociološke institucije koje predstavljaju društvenu strukturu i imaju za cilj da zadovolje društvene potrebe u seoskim cjelinama. a to je umjetnost da se sve vrste vrtova stvaraju u skladu sa pravilima estetike. 11. Možemo reći da je savremeni grad složen sistem – sistem arhitektonskih i infrastrukturnih objekata. hortikulture. za seosko naselje. i sl. hram (crkva. formiranje prvih seoskih naselja. agronomima. zadruga i opština. Hram je mjesto gdje se okuplja stanovništvo.  Antropogeni i  Socijalno-ekonomski faktori. vrtna arhitektura i sl.  Antropogeni predjeli – su predjeli koje je stvorio čovjek u okviru svoje djelatnosti. stambenih kompleksa i drugih zelenih površina.formiranje naselja. vezani u jedinstven proces sa određenom dinamikom. geodezije. Cilj pejsažne arhitekture je stvaranje optimalne sredine za život upotpunjujući funkcionalne. Zadruga je institucija za udruživanje ljudi. U Njemačkom leksikonu pojam “garten kunst” definisan je kao vrtna umjetnost. voda. vegetacija itd. Sociološka posmatranja seoskih naselja . Život u seoskoj zajednici organizovan je u porodici i lokalnoj zajednici. PREDAVANJE PEJSAŽNA ARHITEKTURA Pejsažna arhitektura je multidisciplinirana aktivnost. a to su: Sociologija naselja 21 . Škola kao institucija u seoskoj sredini unosi progres – edukacijom omladina stiče razne kulturne navike i obrazuje se. Karakteristično za selo. pojave. i ekonomske potrebe. tehničkim i umjetničkim disciplinama. U savremenoj pejsažnoj arhitekturi izdvajaju se pojmovi:  Prirodni predjeli – otvoreni prostor koji je sačuvao svoj prirodni karakter. vrtova. i cjelokupan taj sistem čini životnu sredinu. džamija. utemeljena na bio-ekološkim. procesi. Prirodni faktori su ekološki osnov sistema zelenila. i u tom smislu može se govoriti o seoskim institucijama – škola.  Elementi eko-sistema: zemljište. Glavni faktori. Koristi saznanja iz geografije. odnosno. sunce. plesovima.

Naselje ima nedostatke:  Loša snabdjevenost. SOCIOLOŠKI ASPEKTI KVALITETA ŽIVOTA U NASELJIMA Sociološka istraživanja:  Kvalitet života smanjen u velikim naseljima. sadrže različite promjene – promjene zemljišta. Neprikladna komunikacija. Vegetacija kao komponenta životne sredine ima značaj u prostornoj kompoziciji grada. III grupa – gradski park. aleja itd. botanički parkovi. rijeke. Sociolog Žorž Zimel konstatuje veliki uticaj metropolisa na život stanovanja. antropogene formacije. zelenila ulica. planine. Sociološki aspekti dobrih i loših naselja. Industrijalizacija.  Sociološki pristup – ljudske potrebe. parkovi ispred stambenih i administrativnih objekata. Hidrografski – stanje nadzemnih i podzemnih voda. nadmorska visina itd. Geološki – karakteristike terena. Urbanističko i prostorno planiranje. uslovili su rušenje ekoloških vrijednosti. uradio je klasifikaciju istih prema vrsti.  Sekundarne potrebe – strogo individualne potrebe. rudna nalazišta. etnografsko-memorijalni parkovi itd. Klimatski – temperature. Neuređenost naselja. oblasti.  Ekološki uslovi su manji. uređenje prostora. reljef.  Veći promet stvara buku. vlažnost vazduha. vjetrovi itd. šetalište. Hreiologija je naučna disciplina koja izučava ljudske potrebe. industrijskostambeni kompleksi. Zelene površine ograničenog korištenja. promjene u flori i fauni. sportski kompleksi. razvoj saobraćaja. magla. sociolozi posmatraju kroz dva aspekta:  Ekološki pristup – posljedica poremećaja prirodnih procesa. potencijalne vegetacije i sl. razvoj grada u prostornom i demografskom obimu. Postoje dvije forme ljudskih potreba:  Primarne ili egzistencijalne – potreba za egzistencijom u biološkom i društvenom aspektu. Loša naselja su ona koja: Sociologija naselja 22 .    Nedostatak prostora za zabavni život. Abraham Maslow je razradio sistem ljudskih potreba. Vegetacija – prirodne zajednice. banjskih lječilišta.     Geografski – položaj jezera. Urbanizovani eko-sistem. I grupa – parkovi. Zelene površine grupišu se na:    Zelene površine javnog korištenja. bolnica. nastanku itd.  Nedostatak prostora za dječiju igru. II grupa – parkovi fakulteta. Zelene površine specijalne namjene. Utiče na čistoću grada. reducira buku i daje estetski utisak.

    Nemaju zadovoljenu primarnu društvenu strukturu. godine sprovedena je anketa iz koje su proizašle sljedeće primjedbe:  Loše održavanje stambenih objekata. Dobra naselja su ona koja izbjegavaju:  Izgradnju visokih zgrada. Nemaju svoj centar.  Izgradnju naselja sa centrom. Su zapuštena. Sa dominantnim visokim objektima.  Izgradnju prometnih ulica kroz naselja.   Previsoke zgrade. 1967. U Sarajevu. Loša koncepcija prolaznih prostora. Sociologija naselja 23 .  Loš kvalitet gradnje.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful