‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘·

(Áø°ˆˆ|üP. 300 ` Áø°ˆˆX¯. 2010)

y˚sêŒ≥Tyê<ä+

&܈ˆ <ä>∑TZu≤{Ï yÓ+ø£fÒX¯«s¡sêe⁄

ìy˚~‘· |ü_øπ¢ wüH‡é
&√sY HÓ+. 8`2`674/2/_/29
bÕ¢{Ÿ HÓ+. 65, s√&é HÓ+. 13, ã+C≤sê Væ≤˝Ÿ‡,
ôV≤’ <äsêu≤<é ` 500 033

‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘·
(Áø°ˆˆ|üP. 300 ` Áø°ˆˆX¯. 2010)

y˚sêŒ≥Tyê<ä+
s¡#·q
&܈ˆ <ä>∑TZu≤{Ï yÓ+ø£fÒX¯«s¡sêe⁄

yÓTT<ä{Ï eTTÁ<äD : e÷]Ã 29, 2010
ø±|”\T : 10,000
yÓ\ : 200/`
Á|ü‘·T\≈£î :

$XÊ˝≤+Á<Ûä ãTø˘Vü≤Ödt
nìï Áu≤+#Y\˝À \_Û+#·TqT.

ìy˚~‘· |ü_øπ¢ wüH‡é
&√sY HÓ+. 8`2`674/2/_/29
bÕ¢{Ÿ HÓ+. 65, s√&é HÓ+. 13, ã+C≤sê Væ≤˝Ÿ‡,
ôV≤’ <äsêu≤<é ` 500 033
www.daggubati.in

$wüj·Tdü÷∫ø£
1. XÊ‘·yêVü≤qT\T
2. Çø屫≈£îsêE\T
3. |ü\e¢ ⁄\T`kÕ\+ø±j·TqT\T`
$wüß≈í î£ +&çqT\T`>±+>∑`#√fi¯ó\T
4. #êfi¯ó≈£î´\T
5. ø±ø£rj·TT\T
6. eTTdüTq÷] Hêj·T≈£î\T`¬s&çs¶ êE\T`ãVü≤eT˙j·TT\T
7. $»j·Tq>∑s¡ kÕÁe÷»´+
8. >√˝§ÿ+&É qyêãT\T
9. ìC≤+
10. s¡C≤ø±s¡T¢
11. ‘Ó\+>±D≤˝À <=s¡\T` <˚XŸeTTUŸ\T` C≤^sê›sT¡ ¢
12. ‘Ó\+>±D≤˝À sê»ø°jT· #Ó‘’ q· ´+ `
s¬ ‘’ ê+>∑+ ‹s¡T>∑Tu≤≥T
13. ôV’≤<äsêu≤<éô|’ b˛©düT #·s¡´
14. ã÷s¡T\Z sêeTø£ècÕísêe⁄
15. Á_{°wßü yê] sêø£ ` bÕ\q
16. Ä+Á<Û<ä X˚ +¯ ˝À dü+düÿs¡D√<ä´e÷\T
17. uÛ≤s¡‘· C≤rjÓ÷<ä´eT+ ` Ä+Á<ÛTä \T
18. ñeTà&ç eTÁ<ëdüT ùd{º Ÿ sê»ø°j÷· \T
19. ñeTà&ç eTÁ<ëdüT˝À Ä+Á<Û√<ä´eT+
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

8
12
12
14
17
22
26
31
33
38
40
48
53
57
58
65
67
72
73
3

20.
21.
22.
23.
24.
25.
26.
27.
28.
29.
30.
31.
32.
33.
34.
35.
36.
37.
38.
39.

Á|üø±X¯+ |ü+‘·T\T>±s¡T
&܈ˆ |ü{≤º_Û d”‘êsêeTj·T´>±s¡T
1956 Ä+Á<ÛÁä |ü<X˚ Ÿ ne‘·sD¡ (|òE
ü ˝≤© ø£$TwüH)é
Á|ü<eäÛ T eTTK´eT+Á‹ ` ˙\+ dü+Je¬s&ç¶
<ëyÓ÷<äs+¡ dü+Jej·T´
eTTK´eT+Á‹>± ÁãVü‰àq+<äs¬ &ç¶
Á|ü‘´˚ ø£ ‘Ó\+>±D≤ ñ<ä´eT+ (1969)
eTTK´eT+Á‹>± |æ. $. qs¡d+æ Vü‰sêe⁄
C…’ Ä+Á<Ûä ñ<ää´eT+
eTTK´eT+Á‹>± »\>∑+ yÓ+>∑fis¯ êe⁄
eTTK´eT+Á‹>± #ÓHêï¬s&ç¶
‘Ó\T>∑T<˚X+¯ Ä$sꓤe+ ` mHé. {Ï. sêe÷sêe⁄
eTTK´eT+Á‹>± #·+Á<äu≤ãTHêj·TT&ÉT
eTTK´eT+Á‹>± yÓ’. mdt. sê»X‚Ks¡¬s&ç¶
1956 ‘·sê«‘· Ä+Á<Ûë`‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘ê\ n_Ûeè~∆
Á|üdüTÔ‘· »\j·T»„ ø±s¡´Áø£eT+
Á|üdTü ‘Ô · ‘Ó\+>±D≤ ñ<ä´eT+
#·+Á<äXK‚ s¡sêe⁄ ìsêVü‰s¡Bø£å
düyTÓ øÆ ±´+Á<Ûä ñ<ä´eT+
sêÅcÕºìï s¬ +&ÉT #˚<ë›e÷? eT÷&ÉT #˚<ë›e÷?
˝Òø£ düyTÓ øÆ ´£ +>± ñ+#·T<ëe÷?

‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

84
84
89
101
104
106
109
116
118
125
127
129
131
132
133
142
151
160
169
178

4

á |ü⁄düÔø£+ m+<äT≈£î?
Á|üdTü ‘Ô +· sêh+˝À ‘Ó\+>±D≤≈£î nqT≈£L\, Á|ü‹≈£L\ ñ<ä´eT+ s¡÷|ü⁄~<äTø› =ì
Hêj·T≈£î\T, Á|ü»\T s¬ +&ÉT rs¡T˝…q’ dü+<äs“¡ +¤ . á dü+<äs“¡ +¤ >± >∑‘+· ‘Ó\TdüTø√yê\ì
sê»ø°j·Tyê<äT\≈£î, Á|ü»\≈£î düVü≤»+>± ÄdüøÏÔ ñ+≥T+~. >∑‘·+ >∑T]+∫
‘Ó\TdüTø√e&ÜìøÏ Á|üdTü ‘Ô +· nH˚ø£ eT+~ Á|üeTTKT\ #˚‘· sêj·Tã&çq |ü⁄düøÔ ±\T
n+<äTu≤≥T˝À ñHêïsTT. Ä+Á<ÛTä \ ÁbÕNq #·]Á‘· nì, Ä<ÛTä ìø£ #·]Á‘· nì,
Á_{°wt |ü]bÕ\q, $»j·Tq>∑s¡ sêE\ |ü]bÕ\q, ø±ø£rj·TT\ #·]Á‘·, HÓC’ ≤+
|ü]bÕ\q, ‘Ó\+>±D≤ s¬ ‘’ ê+>∑ b˛sê≥+, ñeTà&ç eTÁ<ëdüT sêh+, Á|ü‘´˚ ø±+Á<Ûä
@sêŒ≥T, $XÊ˝≤+Á<Ûä @sêŒ≥T, Á|ü‘´˚ ø£ ‘Ó\+>±D≤ nì, >√˝§ÿ+&É qyêãT\ì
Ç˝≤ <˚ìø£<˚ ô|<ä› Á>∑+<∏ë\T>± sêj·Tã&ç ñHêïsTT. 1956˝À Ä+Á<ÛÁä |ü<X˚ Ÿ
ne‘·sD¡ »]–q|üŒ{Ï qT+∫ Ç|üŒ{ÏøÏ 54 dü+ˆˆ\T nsTT+~. 1982˝À H˚qT
sê»ø°j÷· ˝À¢øÏ e#êÃqT. Ç|üŒ{ÏøÏ 28 dü+ˆˆ\T Á|üC≤J$‘·+˝À ñHêï. nsTTq|üŒ{ÏøÏ°
Hê≈£î ô|q’ #Ó|Œæ q Ä |ü⁄düøÔ ±\qT #·~y˚ neø±X¯+>±˙, r]ø£>±˙ ˝Òø£ ndü+|üP]Ô
düe÷#ês¡+ ‘√H˚ ñHêïqH˚~ Hê uÛ≤eq.
Á|üdüTÔ‘· sê»ø°j·T |ü]dæú‘·T˝À¢ Hêj·T≈£î\≈£î, sê»ø°j·T ø±s¡´ø£s¡Ô\≈£î r]ø£
düeTj·T+ nH˚~ #ê˝≤ ‘·≈î£ ÿe. ˇø£yfi˚ ¯ @<ÓH’ ê ‘Ó\TdüTø√yê\Hêï #·<yä ê\Hêï á
|ü⁄düøÔ ±\T yÓ‘ø· ±*, n$ <=]øÏHê #·~y˚≥|ü&ÉT @ø±Á>∑‘,· Á|üXÊ+‘· yê‘êes¡D+
nedüs+¡ . á s√E˝À¢ n$ #ê˝≤ ø£w‘ºü s· y¡ TÓ qÆ $. myéT.m˝Ÿ.m. kÕúìø£ |ü]bÕ\q≈£î
øπ +Á<ä _+<äTej·÷´&ÉT. Á|ü»\T m≥Te+{Ï |üìø¬ H’ ê Á|üC≤Á|ü‹ì~Û e<ä≈› î£ |üsT¡ >¬ ‘·&Ô +É
e÷eT÷˝…+’ ~. b˛©düT, s¬ yÓq÷´, |ü+#êj·TrsêCŸ, ˇø£f$Ò T{Ï nìï Á|üuTÑÛ ‘·« XÊK˝À¢qT
M\T ø£*Œ+#·Tø√yê*‡q |ü]dæú‹. e´øÏÔ>∑‘· |üqT\T ≈£L&Ü Á|ü»\T n&É>∑&É+
yÓTT<ä\Tô|{≤ºsT¡ . ñ<√´>∑+, ã<ä©, Á|üy÷Ó wüH,é yÓ<’ ´ä + ˝≤+{Ï |üqT˝À¢ ø£\T>∑CdÒ Tü ≈£îH˚
|ü]dæ‹ú . z|æ≈î£ +fÒ yêfi¯fl Çfi¯fl˝À¢ dü«+‘·+>± #˚dTü ø√yê*‡q |üì≈£L&Ü(ôd{Ï˝yŸ TÓ +{Ÿ\T)
Á|üC≤Á|ü‹ì<ÛTä \T #˚jT· e#·TÃ. Ç+ø± Á|üC≤Á|ü‹ì~Û mìïø£˝À¢ ø√≥T¢ Ks¡TÃô|{≤º*.
mìï¬øq’ ‘·sê«‘· yê{Ïì dü+bÕ~+#·Tø√e&É+ ô|<ä› |üH.˚ áeT<Û´ä Ç+ø=ø£ ô|<ä› |üì
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

5

MT&çj·÷ì dü+‘·è|æÔ |üs¡#·&É+. ˝Òø£b˛‘˚ HÓø˘º‡ m\ø£¸H釽À ne⁄fÒ...Çø£ #·]Á‘·
>∑T]+∫ ‘Ó\TdüTø√e&ÜìøÏ ÄdüøÔÏ mø£ÿ&É? ˇø£yfi˚ ¯ ‘Ó\TdüTø√>√]Hê Çìï |ü⁄düøÔ ±\T
#·<eä &ÜìøÏ düeTj·T+ mø£ÿ&ç~?
Á|üdTü ‘Ô +· Hê á nqTuÛyÑ êìï n+<ä]˝Àq÷ }Væ≤+#·T≈£îì z|æø£ ‘Ó#T· Ã≈£îHêïqT.
>∑‘+· ˝À ô|<ä\› T sêdæq Á>∑+<∏ë\qT ‘Ó∫à #·~yêqT. ‘Ó\y¢ ês¡Ts¡a≤eTTq s¬ +&ÉT
>∑+≥\≈£î ˝Ò∫ #·<äe&É+, sêj·T&É+ >∑‘· ¬s+&ÉT HÓ\\T>± Hê ~q#·s¡´>±
#˚dTü ≈£îHêïqT. Hê{Ï qT+∫ H˚{Ï es¡≈î£ #·]Á‘· n+‘ê ≈£î|¢ +Ôü >± øπ e\+ 3`4
>∑+≥˝À¢ me¬s’Hê #·~y˚ $<Ûä+>± ñ+&Ü\ì #·]Á‘·˝À Áø°.|üP.300 qT+&ç
Ç|üŒ{Ïes¡≈î£ »]–q eTTK´yÓTqÆ |òTü {≤º\qT nedüsy¡ TÓ qÆ +‘·es¡≈î£ Ä$wüÿ]+#·&yÉ TÓ qÆ ~.
#·<Tä es¡T\≈£î á s¡#q· ‘·|Œü ø£ ÄdüøøÔÏ s£ +¡ >± ñ+≥T+<äì Ä•dü÷.Ô ..

uÛeÑ Bj·TT&ÉT
&Üø£sº Y <ä>T∑ uZ ≤{Ï yÓ+ø£fXÒ «¯ s¡sêe⁄

‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

6

‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘·
(Áø°ˆˆ|üP. 300 ` Áø°ˆˆX¯. 2010)

y˚sêŒ≥Tyê<ä+
Á|üdTü ‘Ô ø· ±\+˝À Ä+Á<ÛÁä |ü<X˚ Ÿ s¬ +&ÉT ÁbÕ+‘ê\T>± |æ\Teã&ÉT‘√+~` d”e÷+Á<Û,ä
‘Ó\+>±D≤. á s¬ +&ÉT ÁbÕ+‘ê\T ‘Ó\T>∑T e÷{≤¢&˚ ÁbÕ+‘ê\T nsTTq|üŒ{Ïø° #·]Á‘·˝ÀøÏ
yÓ[fl‘˚, s¬ +&ÉT ÁbÕ+‘ê\T _Ûqï bÕ\q\ øÏ+<ä ø=+‘·ø±\+, düyTÓ øÆ ´£ kÕÁe÷»´+>±
ø=+‘·ø±\+ |ü]bÕ*+#·ã&ܶsTT. eTq≈£îqï Ä<Ûësê\qTã{Ϻ Ä+Á<ÛTä \ #·]Á‘·
Á|ü<ëÛ q+>± Áø°.|üP. 3e X¯‘êã›+ qT+∫ ‘Ó\TdüT+Ô ~. n+fÒ dü÷\ú +>± H˚{øÏ Ï 2,300
dü+e‘·‡sê\T. XÊ‘·yêVü≤qT\T, Çø屫≈£î\T, |ü\¢e⁄\T, kÕ\+ø±j·TqT\T,
$wüßí≈£î+&çqT\T, >±+>∑ e+X¯düTÔ\T, #êfi¯ó≈£î´\T, #√fi¯ó\T, >∑»|ü‘·T\T,
ø±ø£rj·TT\T, eTTdüTq÷] Hêj·T≈£î\T, sπ #·s¢¡ |ü<àä Hêj·T≈£î\T, s¬ &çs¶ êE\T, ãVü≤eT˙
düT˝≤ÔqT\T, >√˝§ÿ+&É qyêãT\T, $»j·Tq>∑s¡ sêE\T, HÓ’C≤+ qyêãT\T,
Á_{°wyt ês¡T yÓTT<ä˝q’… yês¡T eT÷&ÉT ÁbÕ+‘ê*ï 1948 (uÛ≤s¡‘<· X˚ ÊìøÏ kÕ«‘·+Á‘·´+
e#˚Ães¡≈î£ ) es¡≈î£ |ü]bÕ\q kÕ–+#ês¡T. ‘·sT¡ yê‘· ø±\+˝À ‘Ó\T>∑T eTTK´eT+Á‘·T\T
ñHêïs¡T.
Ä+Á<ÛTä \ |ü⁄≥Tºø£ >∑T]+∫ nH˚ø£ yê<√|üyê<ë\T ñHêïsTT. Ä+Á<ÛTä \T Äs¡T´\ì,
<äøÿ£ qT ÁbÕ+‘êìøÏ e\dü e∫à kÕúì≈£î\‘√ ø£\dæb˛sTT yê] dü+düÿè‹ì n\es¡TÃ
≈£îHêïs¡ì ø=+<ä] uÛ≤e+. Ä+Á<ÛTä \T Äs¡T´\T ø±s¡ì, Á<ë$&ÉT\ì, n‹ ÁbÕNq
ø±\+ qT+∫ Á<ë$&ÉT\T ìedæd÷ü HÔ êïs¡ì eT]ø=+<ä] yê<äqä .
‘ÓqT>∑T nH˚ e÷≥≈£î <äøDåÏ ~≈£îÿ>± ‹s¡T>∑Tyês¡T ˝Òø£ Á|üj÷· D+ #˚jT· Tyês¡T
nì n+{≤s¡T. ‘ÓHé n+fÒ <äøÏåD ~≈£îÿ nì ‘·$Tfi¯, ø£qï&É uÛ≤wü˝À¢ ns¡ú+. ‘Ó\T>∑T,
ø£qï&É+, ‘·$Tfi¯ C≤‹ Á|üC\T Á<ë$&É C≤‹ Á|ü»\ì, á eT÷&ÉT uÛ≤wü\T ˇπø
Á<ë$&É C≤‹ qT+∫ Ä$s¡“$¤ +#êj·Tì #·]Á‘·˝À #Ó|Œü ã&ç+~. ‘ÓqT>∑T Á|ü»\
Ä~yêdæ ìyêdüd\úü + ª‘Ó˝+>±D≤µ. ‘ÓqT>∑T Áø£eT+>± ‘Ó\T>∑sTT´+~. n+<äT˝À
qT+#˚ ‘Ó\+>±D≤, ‘Ó\+>±DT\T, ‘Ó$]–], Á‹*+>∑<˚X¯+ yÓTT<ä˝…’q ù|s¡T¢
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

7

@s¡Œ&ܶjT· +{≤s¡T. ‘Ó\+>±D≤˝À &√s¡ïø£\T¢, uÒ>+∑ ù|≥, eTÚ˝≤*, eT~Ûs,¡ ∫+‘·ø±ì
ÁbÕ+‘ê˝À¢ n‹ ÁbÕNq düe÷<ÛTä \T ø=ìï ãj·T≥|ü&ܶsTT. M{Ïì ø¬ s’ H¡ \é T ˝Òø£
sêø£då ü >∑Tfi¯ófl nì e´eVü≤]kÕÔsT¡ . uÛ÷Ñ $T˝À ø£{qºÏ sê‹ >∑èVü≤+˝À X¯yêìï ñ+∫,
<Ûëq´+, ø=ìï HêD≤\T, Ä e´øÏÔ yê&çq |üìeTT≥T¢, q>∑\T y˚dæ düe÷~Û #˚kÕÔsT¡ .
Ç$ Vü≤s¡bÕŒ, yÓTTVü≤+C§<ës√ dü+Á|ü<ëj·÷\‘√ b˛*e⁄Hêïj·T+{≤s¡T. ø£qTø£
Ä+Á<ÛTä \T <äøDåÏ <˚XÊìøÏ sêø£eTT+<˚ Á<ë$&É C≤‹øÏ #Ó+~q ‘Ó\T>∑T Á|ü»\T á
ÁbÕ+‘·+˝À ìedæd÷ü +Ô &˚yês¡ì #Ó|Œü e#·TÃ. #·+Á<ä>T∑ |ü⁄ìÔ ÄkÕúq+˝À ñqï Á^≈£î
sêj·Tu≤] yÓT>∑d˙Ôü dt sê‘·\ Á|üø±s¡+ 30 q>∑sê\T>± ñqï Ä+Á<Ûsä ê»´+ Áø°.|üP.
300 dü+ˆˆ\≈£î eTT+<äT ˇø£ X¯‘êã›+ øÏ+<ä @s¡Œ&çq≥T¢ ne>∑‘e· Te⁄‘·T+~. ◊‘·sπ j·T
Áu≤Vü≤àD+˝À #Ó|Œü ã&çq≥T¢>± Ä+Á<ÛTä \T $XÊ«$TÁ‘·T&ç dü+‘·‹yês¡ì>±˙, Hê>∑,
j·Tø£,å Ç‘ê´~ C≤‘·T\T |üPs¡«+ á ÁbÕ+‘·+˝À ìedæd÷ü +Ô &˚yês¡H˚ Á|ükÕÔeq≈£î
b˛≈£î+&Ü XÊ‘·yêVü≤qT\ #·]Á‘·˝ÀøÏ yÓfi<¯ ë+...

XÊ‘·yêVü≤qT\T
XÊ‘·yêVü≤qT\ sê»´+ : eTÚs¡´kÕÁe÷C≤´ìøÏ kÕeT+‘·T˝…q’ XÊ‘·yêVü≤q
sêE\T nXÀø£#Á· ø£e]Ô |ü]bÕ\qqTdü]+∫, n‘·&ç |ü]bÕ˝Hê |ü<‘∆ä T· \T d”«ø£]+∫,
n‘·&ç eTs¡D≤q+‘·s+¡ dü«‘·+Á‘· sêC≤´ìï kÕú|+æ #ês¡ì ‘Ó\TdüT+Ô ~. XÊ‘·yêVü≤qT\
sê»<Ûëì Ws¡+>±u≤<é õ˝≤¢˝Àì ô|’sƒêHé nì ãèVü≤‘·ÿ<∏ä, XÊ*yêVü≤q >±<Ûë
dü|XÔü ‹¯ nH˚ Á>∑+<∏ë\T düŒwü+º #˚dTü HÔ êïsTT. $+<Û´ä |üs«¡ ‘ê\T <ë≥>∑*–q Ä+Á<ÛTä \T
yÓTT<ä{>Ï ± H˚{Ï eTs¡{≤«&É ÁbÕ+‘·+˝À, Ä |æ<|ä ü ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘·+˝À sêC≤´ìï
kÕú|+æ #ês¡T. ø±\Áø£yT˚ D≤ á sê»´+ ø£ècÕí >√<ëe] ÁbÕ+‘ê\≈£î, sêj·T\d”eT≈£î
$dü]Ô +∫ j·÷e‘Y Ä+Á<Û<ä X˚ Êìï Äe]+∫+~.
|”su¡ƒ ÷ÑÛ $T qT+∫ kÕs¡e+‘·yTÓ qÆ Á|ü<X˚ Ê\≈£î sêC≤´\T $dü]Ô +#·&+É düV≤ü »+.
ø£qTø£ Ä+Á<ÛäT\T`Ä+Á<ÛäsêE˝…’q XÊ‘·yêVü≤qT\T ô|’sƒêHé qT+∫ <Ûäs¡DÏø√≥
(neTsêe‹)øÏ $dü]Ô +#ês¡ì, XÊ‘·yêVü≤q Hê>∑]ø£‘≈· î£ Á|ü<eä∏ T <äX˝¯ À ‘Ó\+>±D≤
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

8

|ü⁄Hê~>± ñ+&ç n≥T ô|s’ êƒ Hé Ç≥T <Ûsä D¡ øÏ √≥ s¬ +&É÷ ãTs¡TE\T>± ñHêïj·Tì
#Ó|Œü ã&ÉT‘√+~. XÊ‘·yêVü≤q e+X¯ eT÷\|ü⁄s¡Twüß&ÉT leTTKT&ÉT Áø°.|üP. 221
dü+ˆˆ\ qT+∫ 198 es¡≈L£ n+fÒ 23 dü+ˆˆ\T Ws¡+>±u≤<é õ˝≤¢˝Àì ô|s’ êƒ Hé
sê»<Ûëì>± |ü]bÕ*+#ê&ÉT. leTTKT&ç ≈£îe÷s¡T&ÉT XÊ‘·ø£]í (Ç‘·&çì yÓTT<ä{Ï
XÊ‘·ø]£ í nì #·]Á‘·ø±s¡T\T #ÓãT‘ês¡T. bÕ≥©|ü⁄Á‘· sêC…’q |ü⁄wü´$TÁ‘·T&ç‘√q÷),
ø£[+>∑sêC…q’ U≤s¡y\˚ T&ç‘√q÷ j·TT<ë∆\T #˚XÊ&ÉT. Áø°.|üP. 180`170˝À ñ»®sTTìô|’
<ä+&Ó‹Ô »sTT+#ê&ÉT.
‘·sê«‘·· XÊ‘·ø]£ í ≈£îe÷s¡T&ÉT |üPs√푇· +>∑T&ÉT ` Ç‘·&TÉ Áø°.|üP. 170`152
es¡≈î£ |ü]bÕ*+#ê&ÉT. Ä ‘·sê«‘· s¬ +&Ée XÊ‘·ø]£ í Áø°.|üP. 152`96 es¡≈î£ n+fÒ
56 dü+e‘·‡sê\T |ü]bÕ*+#ê&ÉT. á düTBs¡Èø±\+˝À Ç‘·&ÉT ø£[+>∑, $~X¯
<˚XÊ\ô|’ <ä+&Ó‹Ô bÕ≥©|ü⁄Á‘êìï ôd’‘·+ »sTT+∫ 10 dü+ˆˆsê\bÕ≥T eT>∑<Ûä
sêC≤´ìï Ä+Á<Ûä kÕÁe÷»´+˝À uÛ≤>∑+>± #˚XÊ&ÉT. kÕ+N uÖ<ä∆ dü÷|ú +ü e<ä› á
sêE XÊdüq+ ˇø£{Ï ñ+~. $~X¯, bÕ≥©|ü⁄Á‘ê\T Ä ‘·sê«‘·· ‹]– dü«‘·+Á‘·
yÓTqÆ |üŒ{Ïø° ø£[+>∑ sê»´+ e÷Á‘·+ XÊ‘·yêVü≤qT\ sê»´+˝À uÛ≤>∑yTÓ +Æ ~.
s¬ +&Ée XÊ‘·ø]£ í ‘·sê«‘· kÕÁe÷»´ |ü‘q· + ÁbÕs¡+uÛyÑ TÓ +Æ ~. $~X¯, ñ»®sTTì,
eTVü‰sêh ÁbÕ+‘ê\˙ï XÊ‘·yêVü≤q sê»´+qT+∫ C≤]b˛j·÷sTT. á kÕÁe÷»´
|ü‘q· + ø±\+˝À \+uÀ<äsT¡ &ÉT, n|”\≈£î&ÉT yÓTT<ä˝q’… sêE\T es¡Tdü>± ô|s’ êƒ Hé
dæ+Vü‰düHêìï n~Ûw+˜æ #ês¡T.
á e+X¯+˝À 11e yê&Óq’ ≈£î+‘·\ XÊ‘·ø]£ í Á|ü‹uÛ≤XÊ*. Ç‘·&TÉ |ü]bÕ*+∫q
ø±\+ Áø°.|üP. 38`30 es¡≈î£ . n+fÒ 8 dü+e‘·‡sê\T e÷Á‘·yT˚ . nsTTq|üŒ{Ïø,Ï° á
ø±\+ Ä+Á<ÛTä \ #·]Á‘·˝À eTTK´yÓTqÆ ~. ÁbÕø£è‘· uÛ≤wüqT ‘=\–+∫ dü+düÿè‘· uÛ≤wü
á ø±\+˝À sê»uÛ≤wü nsTT´+~. Ç‘·&ç ÄkÕúq |ü+&ç‘T· &Óq’ >∑TD≤<ÛTä ´&ÉT ãèVü≤‘·ÿ<∏qä T
s¡∫+#ê&ÉT. Ä+Á<ÛTä \ ÁbÕNq kÕ+|òTæ ø£ #·]Á‘· ‘Ó\TdüTø√e&ÜìøÏ ≈£L&Ü á Á>∑+<∏+ä
m+‘√ ñ|üj÷Ó >∑eTsTT´+~.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

9

≈£î+‘·\ XÊ‘·ø£]í ‘·sê«‘· yÓTT<ä{Ï |ü⁄˝Àe÷$ Áø°.|üP. 30 qT+∫ Áø°.|üP. 6
es¡≈L£ n+fÒ 24 dü+ˆˆ\T |ü]bÕ*+#ê&ÉT. Ç‘·&TÉ bÕ≥©|ü⁄Á‘·+ô|’ <ä+&Ó‹Ô düTX¯sà¡
nH˚ sêEqT #·+|æ Ä q>∑sêìï ÄÁø£$T+#·T≈£îHêï&ÉT.
|üPs¡« XÊ‘·yêVü≤qT\˝À ÄK] sêE Vü‰\#·Áø£e]Ô. Ç‘·&ç X¯ø+£ Áø°.|üP. 24
qT+∫ 19 es¡≈î£ n+fÒ 5 dü+e‘·‡sê\T e÷Á‘·yT˚ . ø=~› dü+e‘·‡sê˝Ò |ü]bÕ\q
#˚dqæ |üŒ{ÏøÏ° ÄHê{Ï dü+düÿè‹øÏ Á|ü‹_+ãyÓTqÆ ª>±<Ûëdü|üÔX¯‹µ nH˚ Á>∑+<∏ä+ Vü‰\T&ç
Ä<Û«ä s¡´+˝À dü+ø£\q+ #˚jT· ã&É&+É ‘√, Ç‘·&ç ù|s¡T #·]Á‘·˝À XÊX¯«‘· kÕúq+
dü+bÕ~+#·T≈£î+~. ª>±<Ûëdü|XÔü ‹¯ µ ÄHê{Ï dü+düÿè‹ì ‘Ó\TdüTø√e&ÜìøÏ Á|ü<ëÛ qyÓTqÆ
Á>∑+<∏+ä >± ñ|üj÷Ó >∑|&ü +ç ~. á ø±\+˝À XÊ‘·yêVü≤q sê»´+ ‘·÷s¡TŒq düeTTÁ<ä+
es¡≈L£ $dü]Ô +∫+~.
Vü‰\T&ç ‘·sê«‘· XÊ‘·yêVü≤q sêE\T ô|s’ êƒ Hé q>∑sêìï, eTVü‰sêÁwüº ÁbÕ+‘êìï
ø√˝ÀŒj·÷s¡T. Áø£eT+>± XÊ‘·yêVü≤q |”s+¡ƒ ‘Ó\+>±D≤ MT<äT>± Ä+Á<Û≈ä î£ ‘·s*¡ +~.
n|üŒ{ÏqT+∫ <Ûsä D¡ øÏ √≥ (H˚{Ï neTsêe‹) XÊ‘·yêVü≤q sêE\ sê»<Ûëì nsTT´+~.
>ö‘·MT|ü⁄Á‘· XÊ‘·ø£]í: >ö‘·MT|ü⁄Á‘· XÊ‘·ø]£ í Áø°.X¯. 78 qT+∫ 102 es¡≈L£
24 dü+ˆˆ\T |ü]bÕ*+#ê&ÉT. Ç‘·&ç sê»´+˝À j·÷e<ë+Á<Ûä ÁbÕ+‘·+ ñ+~. á
düeTj·T+˝À |üPs¡« sê»<Ûëì nsTTq ô|’sƒêHéqT ¬>\T#·Tø=ì, eTVü‰sêÅwüº, ñ‘·Ôs¡
ø=+ø£D, kÂsêÁwüº, e÷fi¯«, $<äs¡“¤ sêC≤´\qT ôd’‘·+ ¬>\T#·T≈£îHêï&ÉT. Ç‘·&ç
kÕÁe÷»´+ <äøDåÏ ≤q ø£&\É ÷s¡TqT+∫ ñ‘·sÔ êq eTTK*+>∑+ es¡≈L£ , ã+>±fi≤U≤‘·+
qT+∫ nπs_j·÷ düeTTÁ<ä+es¡≈£L yê´|æ+∫+~. Á‹düeTTÁ<ëBÛX¯ó&Éì _s¡T<äT
bı+<ë&ÉT. Ç‘·&ç HêD≤\ô|’ z&É ∫Vü≤ï+ Hê{Ï z&É yê´bÕsêìøÏ ì<äsÙ¡ q+.
>ö‘·MT|ü⁄Á‘· XÊ‘·ø£]í nq+‘·s¡+ Áø£eT+>± XÊ‘·yêVü≤q sê»´+ |ü‘·q+
ø±kÕ–+~. ÄKs¡Tq bÕ*+∫q yê]˝À Á|üeTTKT&ÉT j·T»„l XÊ‘·ø£]í. Ç‘·&ç
ø±\+ Áø°.X¯. 174 qT+∫ 203 es¡≈L£ 29 dü+ˆˆ\T. Ä#ês¡´ Hê>±s¡Tq® T&çøÏ
düeTø±*≈£î&ÉT. j·T»„l nq+‘·s+¡ eTs√ eTT>∑TsZ T¡ sêE\T bÕ*+#ês¡T. yê]
>∑T]+∫ $esê\T ˝Òe⁄. Áø°.X¯. 218˝À n+‘·eTsTT´+~.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

10

‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

11

Çø屫≈£î sêE\T
Çø屫≈£î sêE\T XÊ‘·yêVü≤qT\ |ü‘H· êq+‘·s+¡ Ä+Á<Ûä ÁbÕ+‘·+˝À Hê>±s¡Tq®
ø=+&É e<äq› Tqï $»j·T|ü⁄] sê»<Ûëì>± 50 dü+ˆˆ\T |ü]bÕ*+#ês¡T. Çø屫≈£î
sêE˝À¢ Á|ü<∏äeTT&ÉT yêdæw”º|ü⁄Á‘· #ê+‘·eT÷\T&ÉT. Ç‘·&ç ≈£îe÷s¡T&ÉT e÷sƒ¡Ø|ü⁄Á‘·
Ms¡|ü⁄s¡Twü <ä‘·TÔ&ÉT, eTqTeT&ÉT u≤VüQã\ øå±+‹eT÷\T&ÉT. yÓTT<ä{Ï sêE nsTTq
yêdæw|º” ⁄ü Á‘· #ê+‘·eT÷\T&ÉT ø£&|É {ü Ï XÊ‘·yêVü≤q sêE\e<ä› kÕeT+‘·sêE>±H√,
ùdHêHêj·T≈£î&ç>±H√ ñ+&ç sêC≤´~Ûø±s¡+ d”«ø£]+∫ ñ+{≤&Éì #·]Á‘· #Ó|Œü ã&ç+~.

|ü\¢e⁄\T`kÕ\+ø±j·TqT\T`$wüßí≈£î+&çqT\T`>±+>∑
e+X¯düTÔ\T, #√fi¯ó\T
Áø°.X¯. 250 qT+∫ 650 es¡≈L£ ø£èwü≈í î£ <äøDåÏ +>± ñqï Ä+Á<Ûä <˚XÊìï
|ü\e¢ sêE\T, ø£èwüí >√<ëe]\ eT<Û´ä ÁbÕ+‘ê*ï kÕ\+ø±j·Tq, ãèVü≤‘Y |ü˝≤j·Tq,
Äq+<ä, $wüß≈í î£ +&çq sêE\T, >√<ëe]øÏ ñ‘·sÔ +¡ >± ñqï ø£[+>∑<X˚ Êìï >±+>∑
e+X¯dTü \Ô T |ü]bÕ*+#ês¡T. ‘Ó\+>±D≤˝À n~Ûø£ uÛ≤>∑+ yêø±≥ø£ kÕÁe÷»´+˝À
uÛ≤>∑eTsTT´+~. uÖ<äe∆ T‘êìï <Û«ä +dü+ #˚dæ Væ≤+<ä÷eT‘êìï |ü⁄qs¡T<ä]∆ +∫qyês¡T
|ü\e¢ ⁄\T, $wüßí ≈£î+&çq sêE\T. ÁbÕø£è‘·u≤Û wü b˛sTT <˚Xe¯ T+‘·{≤ dü+düÿè‘·+
sê»uÛ≤wü nsTT´+~.
|ü\¢e⁄\T: |ü\e¢ sêE\T XÊ‘·yêVü≤qT\ kÕeT+‘·T\T>± ñ+&ç ‘·<qä +‘·s¡
ø±\+˝À <äøÏåD+>± yÓ[fl ø±+N|ü⁄s¡+ sê»<Ûëì>± sêC≤´ìï kÕú|æ+#ês¡T.
ÁbÕs¡+uÛÑ+˝À Ä+Á<Ûä ÁbÕ+‘êìøÏ e÷Á‘·y˚T |ü]$T‘·yÓTÆ ‘·s¡Tyê‘· ‘·$Tfi¯ <˚XÊìï
ÄÁø£$T+#ês¡T. |ü\e¢ e+X¯ kÕú|≈ü î£ &ÉT Ms¡≈L£ s¡Ães¡à. düTe÷s¡T 400 dü+ˆˆ\ bÕ≥T
20 eT+~ |ü\e¢ sêE\T |ü]bÕ\q kÕ–+#ês¡T. Ä ‘·sT¡ yê‘· 200 dü+ˆˆ\T Ms¡T
øπ e\+ ‘·$Tfi¯ <˚XÊìï e÷Á‘·yT˚ |ü]bÕ*+#ês¡T.
XË’e, yÓ’wüíe eT‘· kÕ+Á|ü<ëj·÷\qT Ms¡T <äøÏåD <˚X¯+˝À Á|üy˚X¯ô|{≤ºs¡T.
Ms¡≈L£ s¡Ães¡à ø=&ÉT≈£î •edüÿ+<äes¡à Çø屫≈£î sêE\qT z&ç+∫ Ä+Á<Û<ä X˚ +¯ ô|’
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

12

Ä~Û|‘ü ´· + kÕ~Û+#ê&ÉT. 12e yê&Óq’ dæ+Vü≤es¡à ø£[+>∑<X˚ +¯ es¡≈L£ C…Á’ ‘·j÷· Á‘·
#˚d,æ ‹]– edü÷Ô <Ûëq´ø£≥ø£+˝À ãT<äTì∆ |üPõ+∫ uÖ<ä∆ ñbÕdü≈î£ &Éj÷· ´&ÉT.
13e yê&Óq’ $»j·Tdüÿ+<äes¡à Á‹˝À#·q |ü\e¢ ⁄&ÉT nH˚ _s¡T<äTqT <Û]ä +∫
kÕÁe÷»´ $düsÔ D¡ #˚XÊ&ÉT. Ä+Á<Û˝ä À M] ô|‘·qÔ + n+‘·]+∫q MT<ä≥ ø£+∫ì
bÕ*+∫q sêE˝À¢ ˇø£&Ó’q qs¡dæ+Vü≤es¡à ø±\+˝À, eTVü‰ã*|ü⁄s¡+ •˝≤Œ\T
#Óøÿ£ ã&ܶsTT. <äX¯ ≈£îe÷s¡ #·]Á‘· s¡∫+∫q <ä+&ç, øÏsê‘ês¡T˙® j·T+ sêdæq uÛ≤s¡$
á ÄkÕúq+˝Àì yêπs. dü+düÿè‘· uÛ≤wü≈î£ , •\Œø£fi≈¯ î£ n~Ûø£ ÁbÕ<Ûëq´‘· Ç#êÃs¡T.
kÕ\+ø±j·TqT\T: Áø°.X¯.300`420 es¡≈£L bÕ*+#ês¡T. |ü\¢e⁄\T
kÕeT+‘·T\T>± y˚+^ q>∑s+¡ sê»<Ûëì>± Áø°.X¯. 300 qT+∫ 400 es¡≈L£ |ü•ÃeT
>√<ëe], ø£ècÕí õ˝≤¢\qT |ü]bÕ*+#ês¡T. á e+X¯+˝À 6>∑Ts¡T sêE\THêïs¡T.
#√fi¯ó\T: ø±y˚Ø ÁbÕ+‘· bÕ\≈£î&Óq’ ø£]ø±\ #√fi¯ó&ÉT Á‹˝À#·q |ü\e¢ ⁄&çì
z&ç+∫ n‘·&#ç ˚ ø±y˚] Äqø£≥º ìsêàD≤ìøÏ eT{Ϻ ‘·≥\º T yÓ÷sTT+#ê&Éì #·]Á‘·˝À
#Ó|üŒã&ç+~. á #√fi¯ e+X¯düTÔ\T <äøÏåD≤H˚ ø±≈£î+&Ü Ä+Á<Ûä<˚X¯+˝À ≈£L&Ü
ñHêïs¡T. sêj·T\d”eT ÁbÕ+‘·+˝À sπ Hê{Ï #√fi¯ó\T, ‘Ó\+>±D≤˝À eTVü≤ã÷uŸq>∑s,Y
q˝§Z+&É˝À ‘Ó\T>∑T #√fi¯ó\T ñ+&ç ‘êeTT ø£]ø±\ #√fi¯ó&ç e+X¯düTÔ\T>±
#Ó|ü ≈£î+{≤s¡T. |ü\e¢ sêE˝Òy÷Ó Áu≤Vü≤àDT\T, #√fi¯sêE˝Òy÷Ó ø£s¸¡ ≈î£ \T. n+<äs÷¡
XË’e eT‘·düTÔ\T. ø£]ø±\ #√fi¯ó&ÉT ‘·$Tfi¯ uÛ≤wüqT $kÕÔs¡+>± Áb˛‘·‡Væ≤+#ês¡ì
‘·$Tfi¯ Á>∑+<∏ë\T ‘Ó*j·TCÒdüTÔHêïsTT.
$wüß≈í î£ +&çqT\T: ø£ècÕí, >√<ëe] eT<Û´ä ÁbÕ+‘êìï |ü]bÕ*+#ês¡T. yÓTT‘·+Ô
9 eT+~ sêE\THêïs¡T. e+X¯kÕú|≈ü î£ &ÉT yÓTT<ä{Ï e÷<Ûeä es¡à. Ms¡T >∑T+≥÷s¡T
õ˝≤¢ $qTø=+&ÉyêdüT\T. Á‹˝À#·q |ü\e¢ ⁄&ç‘√ b˛sê&çq s¬ +&Ée e÷<Ûeä es¡à~
$»j·Tyê&É ÁbÕ+‘·+. $wüß≈í î£ +&çq sê»´+ ø£ècÕíq~ qT+∫ ø£[+>∑ <˚X+¯ es¡≈L£
yê´|æ+∫+~. Ms¡T ÁbÕs¡+uÛÑ+˝À neTsêe‹ì sê»<Ûëìì #˚düTø=ì |ü\¢e⁄\
<Ûë{ÏøÏ ‘·≥Tºø√˝Òø,£ y˚+^ q>∑sêìøÏ sê»<Ûëìì e÷]Ã, ∫e]øÏ $»j·Tyê&É˝À
dæús¡|ü&ܶs¡T. Ç<˚ düeTj·T+˝À ñ‘·Ôs¡ uÛ≤s¡‘·<˚X¯+˝À >∑T|ü⁄Ô\ j·TT>∑+. >∑DÏ‘·XÊÁdüÔ+
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

13

s¡∫+∫q Äs¡´uÛÑ≥Tº, K>√fi¯ XÊÅdüÔ |ü+&ç‘·T&Ó’q esêVü≤ $TVæ≤s¡T&ÉT, yÓ’<ä´XÊÁdüÔ+
s¡∫+∫q yê>∑“≥¤ T&ÉT, eTVü‰ø£$ ø±[<ëdüT á ø±\+yêπs. uÛ÷Ñ $T ‘·q#·T≥÷º ‘êqT
‹s¡T>∑T‘·÷ dü÷s¡T´&ç #·T≥÷º ‹s¡T>∑T‘·T+<äì, Ç+<äTe\¢H˚ sêÁ‹, |ü>∑\T
@s¡Œ&ÉT‘·THêïj·Tì Äs¡´uÛÑ≥Tº yÓTT≥ºyÓTT<ä{ÏkÕ]>± ìs¡÷|æ+#ê&ÉT.
4e X¯‘êã›+˝À düeTTÁ<ä>T∑ |ü⁄&Ô ç <ä+&Éj÷· Á‘· Hê{ÏøÏ |æsêƒ |ü⁄s¡+, j·T\eT+∫*,
ÄeTT<ë\e\dü y˚sπ «s¡T kÕúìø£ Á|üuTÑÛ e⁄\T |ü]bÕ*+∫q≥T¢ ‘Ó\Tk˛Ô+~. Áø°.X¯.
350 ÁbÕ+‘·+˝À e÷s¡s¡ƒ e+X¯dTü \Ô T |æsêƒ |ü⁄s¡+ sê»<Ûëì>± <äøDåÏ ø£[+>∑qT
bÕ*+#ês¡T. Áø°.X¯.440 es¡≈L£ Ms¡T |ü]bÕ*+#ês¡T. ‘·sê«‘· e•wü˜ e+X¯dTü \Ô T
j·T\eT+∫* sê»<Ûëì>± |ü]bÕ*+#ês¡T. M] e+X¯+ 485˝À n+‘·]+∫+~.
|æeTà≥ $wüß≈í î£ +&çq sêE\T <äøDåÏ ø£[+>∑ <˚XÊìï »sTT+#ês¡T.
>±+>∑ e+X¯+: ñ‘·sÔ ¡ ø£[+>∑˝À >±+>∑sêE\T Áø°.X¯.497˝À ÁbÕs¡+uÛyÑ TÓ Æ
ÄeTT<ë\e\dü e<äq› Tqï <ä+‘·|⁄ü sêìï sê»<Ûëì>± #˚dTü ø=ì |ü]bÕ*+#ês¡T.
$wüß≈í î£ +&çq sêE\T ñqï+‘· ø±\+ Ms¡T (>±+>∑ e+X¯dTü \Ô T) ñ‘·sÔ ¡ ø£[+>∑
<˚XÊìï e÷Á‘·yT˚ bÕ*+∫ Áø£eT+>± <äøDåÏ ø£[+>∑ es¡≈L£ yê´|æ+#ês¡T. M]ì
‘·÷s¡TŒ >±+>∑\T n+{≤s¡T.

#êfi¯ó≈£î´\T
eTVü‰sêÅwºü ÁbÕ+‘·+˝À u≤<ë$T q>∑sêìï sê»<Ûëì>± #˚dTü ø=ì |ü]bÕ*+∫q
dü‘ê´ÁX¯j·T |ü⁄\πø• Ä+Á<Û<ä X˚ +¯ ô|’ <ä+&Ó‘êÔ&TÉ . 611˝À ø£ècÕíqB rs¡+˝À »]–q
|òTü Às¡ j·TT<ä+∆ ˝À Ä+Á<Û<ä X˚ +¯ sêEì z&ç+∫ |üèB∏« j·TTesêE nH˚ ùdHêìì
|ü⁄\πø• ‘·q sê»Á|ü‹ì~Û>± ìj·T$T+#ê&ÉT. Ç‘·&ç k˛<äsT¡ &Óq’ ≈£îã® $wüßeí s¡qú T&ÉT
624˝À Ä+Á<Ûä <˚X+¯ ô|’ <ä+&Ó‹Ô ø=˝Òs¢ T¡ e<ä› X¯Á‘·Te⁄\qT z&ç+∫ #êfi¯óø£´ sê»<ÛëìøÏ
X¯+≈£îkÕú|qü #˚XÊ&ÉT. y˚+^ì sê»<Ûëì>± (|ü•ÃeT >√<ëe] õ˝≤¢) #˚dTü ø=Hêï&ÉT.
‘·÷s¡TŒ #êfi¯óø£´ e+XÊìøÏ eT÷\|ü⁄s¡Twüß&Éj÷· ´&ÉT. y˚+^ #êfi¯ó≈£î´\T 500dü+ˆˆ\≈£î
ô|>’ ± Ä+Á<Û<ä X˚ Êìï |ü]bÕ*+#ês¡T. á ø±\+˝À ø£qï&É, Ä+Á<Ûä $&çb˛sTT y˚sT¡
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

14

y˚sT¡ *|æ\T>± s¡÷bı+<ësTT. 1022`1061\ eT<Û´ä Ä+Á<Ûä ÁbÕ+‘·+ sê»sê»
qπs+Á<äT&ç ø±\+. ‘Ó\T>∑T˝À yÓTT<ä{Ï Á>∑+<∏äeTsTTq Ä+Á<Ûä eTVü‰uÛ≤s¡‘·+ M]
ø±\+˝ÀH˚ sêj·Tã&ç+~.
#êfi¯ó≈£î´\ ÁbÕNq ìyêdü dü\ú + sêj·T\d”eT ÁbÕ+‘·+. Ms¡T ÁbÕs¡+uÛ+Ñ ˝À
ø£s¡¸≈£î\T. ‘·s¡Tyê‘· ø£åÁ‹j·TT\ì #Ó|üø=ì |ü\¢e⁄\≈£î e´‹πsø£+>± b˛sê&ç
‘ê‘êÿ*ø£+>± z&çb˛j·÷s¡T. ‘·sT¡ yê‘· ñ‘·sÔ ¡ ~X¯>± yÓ[fl, eTVü‰sêÅw˝ºü Àì u≤<ë$T
e<ä›, dü‘ê´ÁX¯j·T Á|ü<∏äeT |ü⁄\πø• Hêj·Tø£‘ê«q sê»´+ kÕú|æ+#ês¡T. ‹]–
Ä+Á<Û<ä X˚ Êìï »sTT+∫ ˇø£ XÊKyês¡T Ä+Á<Û˝ä À dæsú |¡ &ü ܶsT¡ . Mπs y˚+^ #êfi¯ó
≈£î´\T.
M] #·]Á‘·qT eT÷&ÉT |òTü {≤º\T>± $uÛõÑ +#·e#·TÃ.
yÓTT<ä{Ï <äX¯: Áø°.X¯. 625`755 es¡≈L£ 175 dü+ˆˆ\T. á <äX˝¯ À 8 eT+~
sêE\T |ü]bÕ*+#ês¡T. N|ü⁄s¡T|ü*¢ qT+∫ HÓ\÷¢sT¡ es¡≈L£ $dü]Ô +#ês¡T. q÷s¡T
dü+e‘·‡sê\≈£î ô|>’ ± düTdæsú ¡ |ü]bÕ\q #˚XÊs¡T. |ü•ÃeT ~X¯>± ñqï u≤<ë$T
#êfi¯ó≈£î´\‘√q÷ <äøDåÏ ≤q ø£+∫ì bÕ*düTqÔ ï |ü\e¢ ⁄\‘√q÷ ùdïVü≤dü+ã+<Ûë\T
@s¡Œs¡#·T≈£îHêïs¡T. |ü\¢e⁄\T, u≤<ë$T #êfi¯ó≈£î´\T ìs¡+‘·s¡+ dü+Á>±e÷\˝À
ìeT>∑Tï˝…q’ |üŒ{ÏøÏ° y˚+^ #êfi¯ó≈£î´\T e÷Á‘·+ CÀø£´+ ø£*–+#·Tø√≈£î+&Ü ‘·≥dü+ú >±
ñHêïs¡T.
s¬ +&Ée <äX:¯ Áø°.X¯. 753`973 es¡≈L£ s¬ +&√ <äX¯ (200 dü+ˆˆ\T). á
<äX˝¯ À yÓTT‘·+Ô 16 eT+~ sêE\T bÕ*+#ês¡T. u≤<ë$T #êfi¯ó≈£î´\T sê»´#·T´‘·T˝…’
yê] kÕúq+˝À sêÅw≈ºü L£ ≥T\T (eTVü‰sêÅw)ºü sêC≤´ìï bÕ*+#·kÕ>±s¡T. sêÅw≈ºü L£ ≥T\T
y˚+^ sêC≤´ìï ø£ã[+#·&ÜìøÏ nH˚ø£kÕs¡T¢ Á|üj·T‹ï+#ês¡T. ø=+‘·ø±\+
|ü]bÕ*+#ês¡T ≈£L&Ü. ø±˙ ‹]– y˚+^ #êfi¯ó≈£î´\T $»è+_Û+∫ sêÅw≈ºü L£ ≥T\qT
Ä+Á<Û<ä X˚ +¯ qT+∫ ‘·]$Ty˚XÊs¡T. ‘êeTT Ä+Á<ÛTä \y˚T nqï Ä‘·à>ös¡e+ bı+<ës¡T.
eT÷&Ée <äX¯ : (Áø°.X¯. 970`1076) á <äX˝¯ À 8eT+~ sêE\T bÕ*+#ês¡T.
sêÅwüº≈£L≥T\T |ü<äM#·T´‘·T˝…’ ‹]– ø£fi≤´DÏ #êfi¯ó≈£î´\T eTVü‰sêÅwüºqT |ü]bÕ*+#·
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

15

kÕ>±s¡T. ‘·eT e+X¯dTü \Ô qï n_Ûe÷q+ ˝Ò≈î£ +&Ü y˚+^ <˚X+¯ ô|’ <ä+&Ó‘êÔsT¡ . á
j·TT<ë∆\˝À y˚+^ #êfi¯ó≈£î´\T ˇ+≥]>± ì\e&É+ ø£weºü Tì ø£+∫ì bÕ*+∫q
#√fi¯sêE\‘√ dü+ã+<Ûë\T @s¡Œs¡#T· ø=ì, #√fi¯, #êfi¯óø£´ e+XÊìøÏ |ü⁄Hê~ y˚XÊs¡T.
á Ä+Á<Û,ä ‘·$Tfi¯ ≈£L≥$T`eTVü‰sêh, ø£sêí≥ø£ ≈£L≥$Tì m~]+∫ nH˚ø£ j·TT<ë∆\T
#˚d+æ ~. á b˛sê{≤˝À¢ ∫≥º∫es¡≈î£ Ä+Á<Û,ä ‘·$Tfi¯ ≈£L≥$T $»j·T+ bı+~+~.
1018`1025 eT<Û´ä |ü]bÕ*+∫q yÓTT<ä{Ï neTàsêE $wüßeí s¡q∆ T&ç ø±\+˝À
sê»eTùV≤+Á<äes¡+ ì]à+#·ã&ç #êfi¯ó≈£î´\≈£î sê»<Ûëì nsTT´+~. n+‘·es¡≈L£
y˚+^q>∑s+¡ yê] sê»<Ûëì>± ñ+&˚~. q~ ne‘·\ sê»<Ûëì ì]à+#·&+É <ë«sê
X¯Á‘·TsêE\qT+∫ s¡øDå£ @s¡Œ&É>\∑ <äqï ñ<˚X› ´¯ +‘√ neTàsêE sê»eTùV≤+Á<äesêìï
ì]à+#ê&ÉT.
#êfi¯óø£´`#√fi¯yTÓ ÁÆ ‹ : 999`1011 eT<Û´ä X¯øeÔÏ s¡à |ü]bÕ\q #˚XÊ&ÉT. Ç‘·&ç
‘·eTTà&ÉT $eT˝≤~‘·T´&ÉT ø£+∫ |ü]bÕ\≈£î&Ó’q sê»sê» πødü]es¡à ≈£L‘·T]ì
$yêVü≤e÷&Ü&ÉT. $eT˝≤~‘·T´&ç ≈£îe÷s¡T&ÉT, sê»sê» qπs+Á<äT&ÉT ôd‘’ +· #√fi¯ó\
Ä&É|&ü TÉ #·TqT $yêVü≤e÷&Ü&ÉT. $eT˝≤~‘·T´&ç nq+‘·s+¡ Áø°.X¯. 1022˝À sê»sê»
qπs+Á<äT&ÉT dæ+Vü‰düHêìï n~Ûw+ºæ #ê&ÉT. nq‹ø±\+˝ÀH˚ Ç‘·&ç ‘·eTTà&Óq’ $»j·÷
~‘·T´&ÉT Ç‘·&ìç ‘√dæyd˚ æ dæ+Vü‰düq+ ÄÁø£$T+#ê&ÉT. nH˚ø£ dü+e‘·‡sê\T nC≤„‘y· êdü+
#˚d,æ sê»sê» qπs+Á<äT&ÉT #√fi¯sêE\ düV‰ü j·T+‘√ ‹]– n~Ûø±sêìï #˚|{ü ≤º&TÉ .
∫≥º∫es¡≈£î ‘·eTTà&ç‘√ b˛sê&ÉT‘·÷H˚ sê»sê» qπs+Á<äT&ÉT Áø°.X¯.1061˝À
eTs¡DÏ+#ê&ÉT. qqïj·TuÛÑ≥Tº sê»sê» qπs+Á<äT&ç ÄkÕúq+˝Àìyê&˚. sê»sê»
qπs+Á<äT&ç Áb˛‘ê‡Vü≤+, qqïj·TuÛÑ≥Tº ø£èwæ ø£\dæ ‘Ó\T>∑Tyê]øÏ Ä+Á<Ûä eTVü‰uÛ≤s¡‘·
ø±e´+ ne‘·]+∫+~. sê»sê» qπs+Á<äT&ç nq+‘·s+¡ n‘·&ç ≈£îe÷s¡T&ÉT ≈£î˝À‘·T+Ô >∑
#√fi¯ó&ÉT ø£+∫˝À |ü]bÕ\q kÕ–+#ê&ÉT. sê»eTùV≤+Á<äes¡+˝À ˇø£ kÕeT+‘·T&ÉT
e÷Á‘·yT˚ ñ+&˚yê&ÉT.
#êfi¯óø£´`#√fi¯ yÓTÁÆ ‹ |ò*ü ‘·+>± Ä+Á<Û`ä ‘·$Tfi¯ <˚XÊ\eT<Û´ä dü+ã+<Ûä u≤+<Ûyä ê´\T
ô|]>±sTT. ‘·$Tfi¯ ≈£î≥T+u≤\T, Áu≤Vü≤àD, ø£åÁ‹j·TT\T` |ü\Te⁄s¡T Ä+Á<Ûä<˚XÊìøÏ
‘·s¡*e#êÃs¡T. $XÊK|ü≥ºD≤ìï ≈£î˝À‘·TÔ+>∑ #√fi¯ó&ÉT ì]à+#ê&ÉT.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

16

ø±ø£rj·TT\T
yÓTT‘·+Ô 300 dü+ˆˆ\ #·]Á‘·qT kÂ\uÛ´Ñ + ø√dü+ eT÷&ÉT <äX\¯ T>± $uÛõÑ +#·e#·TÃ.
yÓTT<ä{Ï <äX:¯ Áø°.X¯. 1000 qT+∫ 1158 es¡≈î£ . es¡+>∑˝Ÿ õ˝≤¢˝Àì eT~Ûs,¡
e÷qTø√≥ ‘ê\÷ø±\qT bÕ*dü÷Ô ‘·÷s¡TŒ #êfi¯ó≈£î´\≈£î, eT]ø=+‘·ø±\+ |ü•ÃeT
#êfi¯ó≈£î´\≈£î kÕeT+‘·T\T>± ñqï ø±ø£rj·TT\T 150 dü+e‘·‡sê˝À¢ ∫qï∫qï
sêE\qT z&ç+∫ |ü•ÃeT #êfi¯ó≈£î´\ Ä~Û|‘ü ê´ìï ≈£L\<√dæ, ‘Ó\+>±D≤ n+‘·{øÏ °
dü«+‘· n~Û|‘ü T· \j·÷´s¡T. á 150 dü+e‘·‡sê\ ø±\+˝À q\T>∑Ts¡T sêE\T á
e+X¯+˝À Á|ü<ëÛ q+>± |ü]bÕ*+#ês¡T. M]˝À ÄK]yê&Óq’ s¬ +&Ée Áb˛\sêE
Á|üd<æ Tä &∆ TÉ .
s¬ +&Ée <äX¯ : 1159 qT+∫ 1261 es¡≈L£ (100 dü+ˆˆ\T). ‘Ó˝+>±D≤qT
|ü⁄Hê~>± #˚dTü ø=ì ø±ø£rj·TT\T á s¬ +&Ée <äX˝¯ À Ä+Á<Û<ä X˚ Êìï n+‘ê »sTT+#ês¡T.
ñ‘·sÔ êq >∑+C≤+ õ˝≤¢˝Àì nkÕÿ yÓTT<ä\T, <äøDåÏ ≤q ø£+∫ es¡≈î£ , ø√kÕÔ õ˝≤¢\T,
sêj·T\d”eT, ‘Ó\+>±D≤ õ˝≤¢\˙ï M] bÕ\q˝ÀøÏ e#êÃsTT. á s¬ +&Ée <äX˝¯ À
yÓTT‘·+Ô eTT>∑TsZ T¡ sêE\T |ü]bÕ*+#ês¡T. M]˝À 1198 qT+∫ 1262 es¡≈L£ 64
dü+ˆˆ\T düTBs¡+È >± |ü]bÕ*+∫q ø±ø£rj·T >∑D|ü‹<˚e⁄&ÉT Á|üd<æ Tä &∆ TÉ .
ÄK] <äX¯ : 1262`1323 es¡≈î£ ÄK] <äX¯ 61 dü+ˆˆ\T. á <äX˝¯ À Ç<äsπ›
Á|üdæ<äT∆\T. s¡TÁ<äeT<˚$, Á|ü‘ê|üs¡TÁ<äT&ÉT. M]<ä›s¡÷ Ä+Á<Ûä<˚XÊìï |üs¡sêE\
<ä+&Éj·÷Á‘· qT+∫ ø±bÕ&çq eTVü‰Ms¡T\T. s¡TÁ<äeT<˚$ <˚e–] j·÷<äe⁄*ï
z&ç+∫+~. kÕeT+‘·sêE\ ‹s¡T>∑Tu≤≥TqT nD∫ n‹ düeTs¡‘ú ‘· √ sê»´bÕ\q
>±$+∫+~. s¬ +&Ée sêC…q’ Á|ü‘ê|üsT¡ Á<äT&ÉT eTVü≤eTàBj·TT\ <ä+&Éj÷· Á‘·qT nH˚ø£
kÕs¡T¢ Á|ü‹|òTü {Ï+∫, ∫es¡≈î£ z&çb˛sTT U…B’ nj·÷´&ÉT. á U…B’ J$‘êìï uÛ]Ñ +#·˝øÒ £
Ä‘·àVü≤‘·´ #˚düT≈£îHêï&ÉT.
Áø°.X¯. 626`1120 es¡≈î£ <ë<ë|ü⁄ 500 dü+ˆˆ\T Ä+Á<Û<ä X˚ +¯ y˚+^ #êfi¯ó
≈£î´\ bÕ\q øÏ+<ä ñqï $wüjT· + ‘Ó*dæ+<˚. ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘·+˝À ù|s¡T≈£î M]
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

17

Ä~Û|‘ü ê´ìï n+^ø£]+∫q kÕeT+‘· Á|üuTÑÛ e⁄\T düeTj·T+ <=]øÏq|ü&É˝≤¢ ‘·eT
kÕ«‘·+Á‘ê´ìï kÕú|+æ #·T≈£î+≥÷ ñ+&˚yês¡T. sêh≈£L≥ sêE\≈£î y˚+^ #êfi¯ó≈£î´\≈£î
»]–q ìs¡+‘·s¡ j·TT<ë∆˝À¢ á ÁbÕ+‘·+ ‘·s#¡ ÷· #˚‘T· \T e÷s¡T‘·÷ ñ+&˚~.
Ç≥Te+{Ï kÕeT+‘·sêE˝À¢ ø±ø£rj·TT\T ˇø£s¡T. ªø±ø£s¡Ô´>∑T+&ܵ nH˚ ˇø£
kÕeT+‘·sêE Áø°.X¯. 934`945 dü+e‘·‡sê\ eT<Û´ä es¡+>∑\T¢ õ˝≤¢ eT~Ûs,¡
e÷qTø√≥ ‘ê\÷ø±\qT bÕ*+#ê&ÉT. Ç‘·&˚ ø±ø£rj·T e+X¯ eT÷\|ü⁄s¡Twüß&ÉT.
ø±ø£rj·TT\T Hê\Ze esêíìøÏ #Ó+~q ø£s¡¸≈£î\T. ÁbÕs¡+uÛÑ+˝À ∫qï
kÕeT+‘·T\T>± ñ+&ç ã\|üsêÁø£e÷\e\¢ sêC≤´ìï kÕú|æ+∫q MT<ä≥ ‘êeTT
dü÷s¡´e+X¯|⁄ü ø£Áå ‹j·TT\eTì e]í+#·T≈£îHêïs¡T. s¬ &ç,¶ yÓ\eT, ø£eTà, Áu≤Vü≤àD ≈£î˝≤\‘√
dü+ã+<Ûä u≤+<Ûäyê´\T HÓ]bÕs¡T. s¡TÁ<äeT<˚$ ‘·q ¬s+&Ée ≈£L‘·Ts¡TqT u…+&É|üP&ç
nqïj·T´H˚ ‘·q eT+Á‘·T˝À¢ ˇø£]øÏ Ç∫à $yêVü≤+ #˚d+æ ~.
Áb˛\sêE ø±\+˝À Ms¡Xe’Ë eT‘·+ ÁbÕs¡+uÛyÑ TÓ +Æ ~. Ms¡Xe’Ë eT‘√<ä´e÷ìøÏ
‘·˝§>∑≥Z + eT+∫<äì uÛ≤$+∫, n+‘·es¡≈î£ Ä<ä]düTqÔ ï C…q’ eT‘êìï e~˝ÒXÊ&ÉT.
Áb˛\sêE Á|ü<ä]Ù+∫q á sê»ø°j·T #·‘·Ts¡‘· e\¢H˚ ø±ø£rj·TT\ |ü]bÕ\q
s¬ +&ÉT X¯‘êu≤›\T ø=qkÕ–+~.
‘Ó\+>±D≤ $yÓ÷#·q : yÓTT<ä{Ï <äX˝¯ Àì s¬ +&Éeyê&Óq’ yÓTT<ä{Ï Áb˛\sêE
sê»sê» qπs+Á<äT&ç ≈£îe÷s¡T&Ó’q ≈£îfiÀ‘·TÔ+>∑ #√fi¯ó&ç‘√bÕ≥T ø±+Nq>∑s¡
<ä+&Éj÷· Á‘·˝À bÕ˝§ZHêï&ÉT. Vü≤qTeTø=+&ÉqT ‘·÷s¡TŒ, |ü•ÃeT #êfi¯ó≈£î´\qT+∫
‘êqT bı+~q≥T¢>± Áb˛\sêE ˇø£ XÊdüq+˝À sêdüT≈£îHêï&ÉT. Ç‘·&ç ‘·sê«‘·
bÕ*+∫q s¬ +&Ée uÒ‘s· êE dü_“ eT+&É\+ (ø£Ø+q>∑sY õ˝≤¢) |ü•ÃeT #êfi¯ó
≈£î´\qT+∫ kÕ«BÛqeTsTT´+<äì Á|üø{£ +Ï #·T≈£îHêï&ÉT. Hê\Zeyê&ÉT s¬ +&√ Áb˛\sêE.
Ç‘·&ÉT ‘Ó\+>±D≤ n+‘·{Ï˙ kÕ«BÛq|üs¡#·T≈£îHêï&ÉT. Áb˛\sêE »sTT+∫q
‘Ó\’ |ü<e˚ ⁄&ÉT |ü•ÃeT #êfi¯óø£´ #·Áø£e]Ô ≈£îe÷s¡T&ÉT. ‘Ó\+>±D≤ ÄÁø£eTD |üPs¡sÔ TTq
MT<ä≥ ø£ècÕíq~ì <ë{Ï ‘Ó\T>∑T #√fi¯ó\qT ≈£L&Ü »sTT+#ê\ì Á|üjT· ‹ï+#ê&ÉT.
Ä Á|üjT· ‘·ï+˝À 1158˝À yÓ\Hê{Ï #√fi¯sêC…q’ >=+ø£sêE‘√ b˛sê&ç eTs¡D+Ï #ê&ÉT.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

18

á yÓTT<ä{Ï <äX¯ eTT–+|ü⁄q≈£î eTT+<äT Ä+Á<Û#ä ]· Á‘·˝À sê»´ |”sêƒ \˙ï ø√kÕÔ
ÁbÕ+‘·+˝ÀH˚ ñ+≥÷ e#êÃsTT. eTVü‰sêh sêE˝…q’ sêh≈£L≥T\T, ø£qï&É sêE˝…q’
|ü•ÃeT #êfi¯ó≈£î´\T y˚+^ #êfi¯ó≈£î´\ô|’ »]|æq <ä+&Éj÷· Á‘·\˙ï ‘Ó\+>±D≤MT<äT>±H˚
»]>±sTT. 300 dü+e‘·‡sê\ düTdæús¡ |ü]bÕ\q |òü*‘·+>± ‘Ó\T>∑T ø£$‘·«+
‘Ó\+>±D≤˝À ãVüQeTTU≤\T>± $\dæ*+¢ ~. •\Œ+, \*‘·ø· fi£ \¯ T, #˚‹eè‘·T\Ô T,
es¡øÔ £ yê´bÕsê\T eè~∆#+Ó <ësTT.
j·÷e<ë+Á<Ûä Á|üuÛÑT‘·« kÕú|üq : s¬ +&Ée <äX˝¯ À M] sê»´+ Ä+Á<Û<ä X˚ +¯
n+‘·{≤ yê´|æÔ #Ó+~+~. á <äX¯˝À yÓTT<ä{Ïyê&ÉT s¡TÁ<ä<˚e⁄&ÉT. Ç‘·&˚ yÓTT<ä{Ï
Á|ü‘ê|üs¡TÁ<äT&ÉT. Ç‘·&ÉT Áb˛\sêE ÁbÕs¡+_Û+∫q $»j·÷\qT eTT+<äT≈£î
rdüTø¬ fi≤fl&ÉT. Áø°.X¯.1162˝À yÓ\Hê{Ïô|’ <ä+&Éj÷· Á‘·#d˚ æ lXË\’ +, Á‹|ü⁄sê+‘·ø+£
ÁbÕ+‘ê\qT ÄÁø£$T+#·T≈£îHêï&ÉT. Ç$ ø£èwü≈í î£ <äøDåÏ +>± ñqï ÁbÕ+‘ê\T. 1186˝À
‹]– <ä+&Éj÷· Á‘·#d˚ æ >√<ëe], ø£ècÕí, >∑T+≥÷s¡T õ˝≤¢*ï kÕ«BÛq+ #˚dTü ≈£îHêï&ÉT.
1176`1182 eT<Û´ä »]–q |ü˝≤ï{ÏjT· T<ä+∆ ˝À Hêj·T≈£îsê\T≈£î (Hê>∑eTà) düV‰ü j·T
|ü&ܶ&TÉ . 1186˝À á ÁbÕ+‘êqï+‘ê »sTT+#ê&ÉT. ∫es¡≈î£ <˚e–] j·÷<äesêC…q’
C…’‘·T– #˚‹˝À eTs¡DÏ+#ê&ÉT. Ç‘·&ç k˛<äs¡T&ÉT eTVü‰<˚esêE. Ç‘·&ç ø=&ÉTπø
>∑D|ü‹<˚e⁄&ÉT. 1198˝À sêC≤´ìøÏ e#êÃ&ÉT.
ø±ø£rj·T >∑D|ü‹<˚e⁄&ÉT sêC≤´ìøÏ sêø£ eTT+<äT <˚e–] j·÷<äe⁄\ e<ä›
12 dü+ˆˆ\T U…B’ >± ñHêï&ÉT. ∫e]øÏ $&ÉT<ä\ #˚jT· ã&ܶ&TÉ . á˝À>± ø±ø£rj·T
sê»´+˝À kÕeT+‘·T\T nH˚ø£ ‹s¡T>∑Tu≤≥T¢ #˚XÊs¡T. Ms¡+<ä]˙ πs#·s¡¢ s¡TÁ<äT&ÉT
nH˚ ùdHêì z&ç+∫ >∑D|ü‹<˚e⁄&çøÏ sêC≤´ìï n|üŒ–+#ê&ÉT.
>∑D|ü‹<˚e⁄&ÉT ‘ÓHê*, sπ |ü˝¢… ‘ê\÷ø± ÁbÕ+‘êìøÏ sêC…q’ C≤j·T|üùdHêì
Ç<ä›s¡T #Ó˝…¢fi¯flqT $yêVü≤+ #˚düTø=ì C≤j·T|üùdHêìì ‘·q >∑» ôd’Hê´<Ûä´≈£åî&ÉT>±
ìj·T$T+∫ zs¡T>∑\T¢ rdüTø¬ fi≤fl&ÉT. 1212`13 dü+ˆˆsê˝À¢ ø£ècÕí, >∑T+≥÷s¡T õ˝≤¢\qT
‹]– kÕ«BÛq+ #˚dTü ø=ì ì&É<yä √\TqT bÕ*düTqÔ ï y˚+^ #êfi¯ó≈£´ e+X¯dTü &Ô q’Ó
Ms¡uÁÑÛ <äsêE≈£î ‘·q ≈£îe÷¬sÔ s¡TÁ<äeT<˚$ì∫à $yêVü≤+ #˚XÊ&ÉT. HÓ\÷¢sT¡ ÁbÕ+‘êìï
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

19

»sTT+∫, |üPs¡«|ü]bÕ\≈£î&Óq’ eTqTeTdæ~ø∆ Ï Ç#êÃ&ÉT. sêj·T\d”eT ÁbÕ+‘êìï
»sTT+∫, >∑+>∑j·T´ kÕVæ≤DÏ nH˚ kÕeT+‘·T&çøÏ |ü]bÕ\Hê~Ûø±s¡+ Ç#êÃ&ÉT.
‘·sê«‘· ø£[+>∑<X˚ +¯ ô|’ <ä+&Ó‹Ô >∑+C≤+ õ˝≤¢ nkÕÿ+ es¡≈î£ <ä+&Éj÷· Á‘· »]bÕ&ÉT.
yÓTÆdü÷s¡T˝Àì ‘Ó\T>∑T ÁbÕ+‘·yÓTÆq ∫+‘êeTDÏ es¡≈£L |ü]bÕ*+#ê&ÉT.
XÊ‘·yêVü≤q sêE\ ‘·sê«‘· j·÷e<ë+Á<Ûä <˚XÊìï »sTT+∫ bÕ*+∫q
yê&ÉT ø±ø£rj·T >∑D|ü‹<˚e⁄&ÉT ˇø£ÿ&˚.
HÓ\÷¢sT¡ »qàkÕúqyÓTqÆ ‹ø£ÿq k˛eTj·÷õ zs¡T>∑\T¢ yÓ[fl, >∑D|ü‹<˚e⁄&ç
ÄkÕúq+˝À ‘·q eTVü‰uÛ≤s¡‘·+ |üP]Ô#˚XÊ&ÉT. ‘Ó\+>±D≤, Ä+Á<Ûä ÁbÕ+‘ê\qT
kÕ+düÿè‹ø£+>± ◊ø£´|ü]∫q kÕVæ≤‘·´ e´øÏÔ ‹ø£ÿq.
s¡TÁ<äeT<˚$: 1262`96 es¡≈£L 34 dü+e‘·‡sê\T |ü]bÕ*+∫+~.
Ä+Á<Û<ä X˚ e¯ T+‘ê ˇø£ Ád”Ô ndüe÷q <Ûs’Ó ´¡ kÕVü≤kÕ\‘√ bÕ*+∫q á |òTü {≤ºìøÏ
#·]Á‘·˝À Á|ü‘˚´ø£ kÕúq+ ñ+~. ˇø£yÓ’|ü⁄ n+‘·'≈£\Vü‰\T |ü]wüÿ]+#·Tø=+≥÷
ñ+&É>± ÅdÔ” |ü]bÕ\q düV≤æ +#·˝øÒ £ ø=+<äsT¡ kÕeT+‘·T\T ‹s¡T>∑Tu≤≥T #˚d÷ü +Ô &˚yês¡T.
<˚e–] j·÷<äe sêE\T zs¡T>∑\T¢ô|’ <ä+&Ó‹eÔ #êÃs¡T. Ä <ä+&Éj÷· Á‘·qT ≈£L&Ü
áyÓT z&ç+∫+~. á j·TT<ë∆˝À¢ s¡TÁ<äeT<˚$øÏ u≤dü≥>± ì*∫qyês¡T Á|üd<æ ∆ä
ùdHêqT\T >√q >∑Hêï¬s&ç¶, Á|ükÕ~‘·´Hêj·T≈£î&ÉT, s¡TÁ<äeTHêj·TT&ÉT, »ìï>∑<˚e⁄&ÉT,
u…+&É|Pü &ç nqïj·T´\T.
s¡TÁ<äeT<˚$ ≈£L‘·Ts¡T ø=&ÉT¬ø’q Á|ü‘ê|üs¡TÁ<äT&ÉT 1290`1326 eT<Û´ä 36
dü+ˆˆsê\T |ü]bÕ*+#ê&ÉT. n|üŒ{ÏøÏ ñ‘·sÔ ¡ Væ≤+<äTkÕúqeT+‘ê eTVü≤eTàBj·TT\
eX¯yTÓ bÆ ˛sTT+~. <äøDåÏ Væ≤+<ä÷<˚XÊìï kÕ«BÛq+ #˚dTü ≈£îH˚+<äT≈£î Hê{Ï &Û©ç ¢ bÕ\≈£î&Óq’
n˝≤¢e⁄B›Hé Á|üjT· ‹ï+#·kÕ>±&ÉT. 1303 dü+ˆˆs¡+˝À yÓTT<ä{Ï <ä+&Éj÷· Á‘· e÷*ø˘
ø±|òsü Y Ä~Û|‘ü ê´q »]–+~. Ä j·TT<ä+∆ ˝À eTVü≤eTàBj·TT\T |üP]Ô>± z&çb˛j·÷s¡T.
s¬ +&ÉekÕ] e÷*ø˘ ø±|òsü Y 1309˝À <ä+&Éj÷· Á‘· #˚XÊ&ÉT. Bs¡øÈ ±\+ »]–q á
j·TT<ä+∆ ˝À me]ø° $»j·T+ \_Û+#·˝<Ò Tä . 1316˝À n˝≤¢e⁄B›Hé eTs¡D+Ï #ê&ÉT.
1323˝À &Û©ç ¢ bÕ\≈£î&Óq’ –j·÷düTB›Hé ‘·T>∑ø¢ ˘ ôdH’ ê´\T ‘Ó\+>±D≤ô|’ 3e <ä+&Éj÷· Á‘·
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

20

‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

21

#˚XÊsTT. ø±ø£rj·T ôd’Hê´\T b˛sê&ç z&çb˛j·÷sTT. ‘·s¡Tyê‘· Á|ü‘ê|üs¡TÁ<äT&ÉT
U…<’ Tä #˚jT· ã&ܶ&TÉ . &Û©ç ø¢ Ï rdüT≈£îyÓfió¯ +Ô &É>± n_Ûe÷q<Ûqä T&Óq’ Á|ü‘ê|üsT¡ Á<äT&ÉT Á‘√e˝À
>√<ëe]˝À |ü&ç Ä‘·àVü≤‘·´ #˚dTü ø=Hêï&ÉT. ø±ø£rj·T kÕÁe÷»´+ n+‘·yTÓ T+~+~.

eTTdüTq÷] Hêj·T≈£î\T`¬s&ç¶sêE\T`ãVü≤eT˙\T
&Û©ç ¢ bÕ<äTcÕ nsTTq ‘·T>∑ø¢ ˘ ôdH’ ê´\T ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘êìï kÕ«BÛq|üs#¡ T· ø=ì
Áø°.X¯.1323 dü+ˆˆ˝À HÓ\÷¢sT¡ MT<äT>± eT~Ûs¡ es¡≈î£ yÓ[fl <ä+&Éj÷· Á‘·\T #˚XÊsTT.
dæ+Vü‰#·\+, ø£≥ø£+ es¡≈î£ ≈£L&Ü n<˚ düeTj·T+˝À <ä+&Éj÷· Á‘· #˚XÊs¡T. á
eTVü≤eTàBj·TT\ <ä+&Éj÷· Á‘·˝À Ä+Á<ÛTä \ sê»ø°jT· kÕ«‘·+Á‘·´+ q•+#·&+É ‘√bÕ≥T
Á|ü»\T nH˚ø£ n>∑#ê≥¢≈î£ >∑Ts¡j÷· ´s¡T. $Á>∑V‰ü \qT <Û«ä +dü+ #˚jT· &É+, s¬ ‘’ T· \qT+∫
<ÛëHê´ìï, <ÛHä êìï ã\e+‘·+>± kÕ«BÛq+ #˚dTü ø√e&É+, uÛ≤s¡´\qT m‘·T≈Ô î£ b˛e&É+
˝≤+{Ï ;Ûø£s¡ ø£è‘ê´\T #˚XÊs¡T.
á <ëdü´‘·«+qT+∫ ‘Ó\T>∑T<˚XÊìï ñ<ä]∆ +#·&ÜìøÏ 14e X¯‘êã›+˝À nH˚≈î£ \T
Á|üjT· ‹ï+#ês¡T. eTTdüTq÷] Hêj·T≈£î\ Hêj·Tø£‘ê«q Ä+Á<Û<ä X˚ +¯ ˝Àì 74>∑Ts¡T
kÕeT+‘·T\T @ø£yTÓ Æ ø√kÕÔ rs¡+ $eTTøÏøÔ Ï q&ÉT+ø£{£ ≤ºsT¡ . Ms¡k˛eT<˚esêE nH˚
ÄØ«{Ï Hêj·T≈£î&ÉT sêj·T\d”eT˝À ‹s¡T>∑Tu≤≥T ˝ÒeBXÊ&ÉT. Vü≤]Vü≤s¡ãTø£ÿsêj·T\T
nì>=+<Ó sêC≤´ìï kÕ«BÛq|üs#¡ T· ø=ì dü«‘·+Á‘· Væ≤+<ä÷sê»´ kÕú|qü ≈£î Vü≤+|”,
$»j·Tq>∑s+¡ ˝À |ü⁄Hê<äT\T y˚XÊs¡T. á $<Û+ä >± »]–q nH˚ø£ Á|ü‹|òTü ≥q\
Á|üj·T‘êï˝À¢ eTTdüTq÷] Hêj·T≈£î\T eTTKT´\T.
eTTdüTq÷] Hêj·T≈£î\T: Á|ü‘ê|üsT¡ Á<äT&ç ø±\+˝À kÕeT+‘·T\T>± ñ+&ç #êe>±
$T–*q ùdHêHêj·T≈£î\T @ø£yTÓ Æ eTTdæ+¢ \qT Á|ü‹|òTü {Ï+#ês¡T. M]˝À eTTdüTq÷]
Áb˛\j·T´Hêj·TT&ÉT M]øÏ Hêj·T≈£î&ÉT. eTTdüTq÷s¡T Á>±eT+ ø£ècÕíõ˝≤¢, q÷õM&ÉT
‘ê\÷ø±˝À ñ+~. Ä ÁbÕ+‘êìï Áb˛\j·T´Hêj·TT&ÉT |ü]bÕ*dü÷+Ô &˚yê&ÉT. n‘·&ç
Hêj·Tø£‘ê«ìï |æsêƒ |ü⁄s+¡ ÁbÕ+‘êìøÏ #Ó+~q ø=|ü\ Áb˛\j·T´ Hêj·T≈£î&ÉT, n<ä+› øÏì
bÕ*+∫q Áb˛\j·T´ y˚e÷¬s&ç,¶ sπ #·s¢¡ dæ+>∑eTHêj·T≈£î&ÉT, Ç+<äT\÷] nqïj·T´,
Ç+ø± nH˚≈î£ \T n+^ø£]+#ês¡T. Ms¡+‘ê ø£\dæ 1325`26 ÁbÕ+‘·+˝À ø√kÕÔõ˝≤¢*ï
$eTTøÏÔ #˚XÊs¡T.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

22

1325˝À &Û©ç ¢ bÕ<äTcÕ ‘·T>∑ø¢ ˘ eTs¡D+Ï #ê&ÉT. n‘·&ç ø=&ÉT≈£î ñ\÷¢U≤Hé es¡+>∑\T¢
e~* &Û©ç ¢ yÓfi≤fl&ÉT. B+‘√ ‘Ó\+>±D≤˝À≈£L&Ü ‹s¡T>∑Tu≤≥T¢ yÓTT<ä\j·÷´sTT.
Áb˛\j·T´Hêj·T≈£î&ÉT eTs¡D+Ï #·>± n‘·&ç ‘·eTTà&ÉT ø±|üjT· ´ Hêj·T≈£î&ÉT ‘Ó\+>±D≤
b˛sê{≤ìøÏ Hêj·Tø£‘«· + eVæ≤+#ê&ÉT. ∫e]>± 1336`37 dü+e‘·‡s¡+˝À >¬ ]˝≤¢
j·TT<ä+∆ »]|æ &Û©ç ¢ ùdHêìì z&ç+∫ zs¡T>∑\T¢qT kÕ«BÛq+ #˚dTü ≈£îHêï&ÉT.
ø±|üjT· ´Hêj·T≈£î&ÉT zs¡T>∑\T¢ sê»<Ûëì>± 1336`68 es¡≈î£ bÕ*+#ê&ÉT.
ø±ø£rj·T kÕÁe÷C≤´ìøÏ ˝§+–e⁄qï 75>∑Ts¡T Ä+Á<Ûä kÕeT+‘·T\T ø±|üj·T´
Hêj·T≈£î&çì ø±ø£rj·T kÕÁe÷C≤´ìøÏ yês¡düT&ç>± >∑T]Ô+#ês¡T. πs#·s¡¢ e+X¯düTÔ&Ó’q
dæ+>∑eTHêj·T≈£î&ÉT (q˝§Z+&É ÁbÕ+‘·+ |ü]bÕ\≈£î&ÉT) ø±|üjT· ´Hêj·T≈£î&çì ~Ûøÿ£ ]+∫
dü«‘·+Á‘· sêC≤´ìï kÕú|+æ #ê&ÉT.
ãVü≤eT˙\T: Ç~ Ç˝≤ ñ+&É>± >∑T\“sêZqT bÕ*düTqÔ ï n˝≤¢e⁄B›Hé Vü≤düHé
>∑+>∑÷ &Û©ç ¢ düT˝≤ÔHé |ü]bÕ\qqT ~Ûøÿ£ ]+∫, dü«‘·+Á‘· sê»´kÕú|qü ≈£î j·T‹ï+#ê&ÉT.
ø±|üjT· ´Hêj·T≈£î&ÉT á Á|üjT· ‘êï\≈£î kÕj·T+ #˚XÊ&ÉT. á düV‰ü j·T+‘√ Vü≤düHé
>∑+>∑÷ 1347˝À &Û©ç ¢ düT˝≤ÔqT\ <äøÿ£ Hé sê»<Ûëì nsTTq <Í\‘êu≤<éqT »sTT+∫
ãVü≤eT˙ sê»´kÕú|qü #˚XÊ&ÉT. ‘·eT nedüs+¡ r]q yÓ+≥H˚ ãVü≤eT˙ düT˝≤ÔqT\T
1347˝À zs¡T>∑\T¢ô|’ <ä+&Ó‹Ô ø±|üj·T´Hêj·T≈£î&çì z&ç+#ês¡T. nsTT‘˚ ø±|üj·T´
Hêj·T≈£î&ç sêC≤´ìøÏ e÷Á‘·+ uÛ+Ñ >∑+ ˝Ò<Tä . 1357˝À ‹]– n˝≤¢e⁄B›Hé Vü≤düHé
>∑+>∑÷ ‘Ó\+>±D≤ô|’ <ë&ç#d˚ æ ø£ècÕíq~ì <ë{Ï ø=+&ÉM{Ï s¬ &çs¶ êE\‘√ ‘·\
|ü&ܶ&ÉT. á <ä+&Éj·÷Á‘·˝À ø±|üj·T´Hêj·T≈£î&ÉT ‘·˝§>±Z&ÉT. ¬s&ç¶sêC…’q
ø±≥j·Ty˚e÷¬s&ç¶, <Ûäs¡DÏø√≥e<ä› ‘·Ts¡Twüßÿ\‘√ j·TT<ä∆+ #˚dæ yê]ì z&ç+#ê&ÉT.
1361˝À ø±|üjT· ´ Hêj·T≈£î&ÉT, $»j·Tq>∑s¡ sêC…q’ ãTø£ÿsêj·TT\T ø£\dæ,
øö˝≤dü<Tä sêZìï ãVü≤eT˙ sêE\qT+∫ ‹]– kÕ«BÛq+ #˚dTü ≈£îH˚+<äT≈£î Á|üjT· ‘·ï+
#˚XÊs¡T. BìøÏ ø±|üj·T´ Hêj·T≈£î&ç ≈£îe÷s¡T&Ó’q $Hêj·Tø£<˚e⁄&ÉT, $»j·Tq>∑s¡
sêE\ düV‰ü j·T+‘√ øö˝≤dü <äTsêZìï eTT≥º&+ç #ê&ÉT. ø±˙ ãVü≤eT˙ düT˝≤ÔHé
eTVü≤eTà<é cÕ $»j·T+ bı+<ë&ÉT. zs¡T>∑\T¢ <ë«s¡+ es¡≈î£ ãVüQeT˙ ôdH’ ê´\T
e#êÃsTT. 1362˝À eTVü≤eTà<é cÕ <ä+&Éj÷· Á‘·#d˚ æ $Hêj·Tø£<e˚ ⁄&çì z&ç+∫
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

23

düJe+>± <äV≤ü q+ #˚sTT+#ê&ÉT.
ãVü≤eT˙ sêE\‘√ ø±|üjT· ´Hêj·T≈£î&ÉT ìs¡+‘·s+¡ j·TT<ë∆\T #˚dTü +Ô &É>±
πs#·s¡¢ dæ+>∑eTHêj·T≈£î&ÉT sêC≤´ìï $düÔ]+#·Tø√kÕ>±&ÉT. dæ+>∑eTHêj·T≈£î&ç
≈£îe÷s¡T&ÉT nqb˛‘·Hêj·T≈£î&ÉT eTVü≤ã÷uŸq>∑sY õ˝≤¢˝Àì »*¢|*æ ì¢ »sTT+∫,
zs¡T>∑\T¢ô|’ <ë&çøÏ yÓfi≤fl&ÉT. 1368˝À es¡+>∑\T¢ õ˝≤¢˝Àì ;ÛeTes¡+ <ä>∑Zs¡
»]–q j·TT<ä+∆ ˝À nqb˛‘· Hêj·T≈£î&ÉT ø±|üjT· ´Hêj·T≈£î&çì z&ç+∫, n‘·&ìç
e~Û+#ê&ÉT. n+‘·{‘Ï √ eTTdüTq÷] Hêj·T≈£î\ ÁbÕuÛeÑ + n+‘·]+∫+~.
πs#·s¡¢ |ü<äàHêj·T≈£î\T : ø±|üjT· ´Hêj·T≈£î&ç eTs¡D≤q+‘·s+¡ ˇø£ X¯‘êã›+
bÕ≥T πs#·s¡¢ |ü<äàHêj·T≈£î\T bÕ*+#ês¡T. ãVü≤eT˙ düT˝≤ÔqT\T, |ü<äàHêj·T≈£î\T
ø£\dæ $»j·Tq>∑s¡ sêE\MT<ä, ø=+&ÉM{Ï ¬s&ç¶sêE\ MT<ä <ä+&Éj·÷Á‘· #˚dü÷Ô
ñ+&˚yês¡T. nqb˛‘·Hêj·T≈£î&ç nq+‘·s+¡ Ç‘·&ç ≈£îe÷s¡T&ÉT s¬ +&Ée dæ+>∑eTHêj·TT&ÉT
sê#·ø=+&É sê»<Ûëì>± ‘Ó\+>±D≤qT |ü]bÕ*+#ê&ÉT. ãyÓTàs¡ b˛‘·q Ç‘·&ç
ø±\+yê&ÉT. eT÷&Ée dæ+>∑eTHêj·T≈£î&ÉT ãVü≤eT˙ düT˝≤ÔqT\ ùdïVü≤+ e<ä*
$»j·Tq>∑s¡ sêE\ ùdïVü≤+ bı+<ë&ÉT. <˚es¡ø=+&É˝À M] <ëj·÷<äT\T
|ü]bÕ*+#˚yês¡T. 1450 ÁbÕ+‘·+˝À bÕ*+∫q *+>∑eT Hêj·T≈£î&ÉT >=|üŒ Ms¡T&ÉT.
*+>∑eT, dæ+>∑eT Hêj·T≈£î\T $»j·Tq>∑s¡ sêE\ kÕj·T+‘√, >∑»|ü‘·T\T
($»j·Tq>∑s+¡ ) ãVü≤eT˙ sêE\qT z&ç+#·&ÜìøÏ ø£èwæ #˚XÊs¡T. 1461˝À *+>∑eT
Hêj·T≈£î&ÉT ø£|æ˝ÒX¯«s¡ >∑»|ü‹ kÕj·T+‘√ zs¡T>∑\T¢qT kÕ«BÛq+ #˚düTø=Hêï&ÉT.
ø±˙ Ms¡T >∑»|ü‘T· \≈£î kÕeT+‘·T\T ø±e\dæ e∫Ã+~. 1461˝À *+>∑eTHêj·T≈£î&ÉT
eTs¡D+Ï #ê&ÉT. ‘Ó\+>±D≤ n+‘ê ãVü≤eT˙ düT˝≤ÔqT eX¯yTÓ +Æ ~.
ø=+&ÉM{Ï s¬ &çs¶ êE\T : (1324 -1424) 100 dü+ˆˆsê\T. >∑T+≥÷s¡T õ˝≤¢
n<ä›+øÏ˝À Áb˛\j·Ty˚e÷¬s&ç¶ nH˚ ¬s&ç¶sêE 1324˝À dü«‘·+Á‘· Á|üuÛÑT‘ê«ìï
HÓ\ø=˝≤Œ&ÉT. >∑T+≥÷s¡T, HÓ\÷¢sT¡ »sTT+∫ lXË\’ + es¡≈L£ sêC≤´ìï $dü]Ô +#ê&ÉT.
74 ø√≥\T ø£{+ºÏ #ê&ÉT.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

24

‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

25

$qTø=+&É, ø=+&ÉM&ÉT, ø=+&É|*ü ,¢ u…\+¢ ø=+&É, #·+<äy\˚ T, <Ûsä D¡ øÏ √≥, yÓTT<ä˝q’… $
y˚e÷¬s&ç¶ ø£{+ºÏ ∫q$. Ç‘·&ç ≈£îe÷s¡T&ÉT nqb˛‘ê¬s&ç¶ sê»<Ûëìì n<ä+› øÏ qT+∫
ø=+&ÉM&ÉT≈£î e÷sêÃ&ÉT. s¬ &çs¶ êE\T 1422 es¡≈L£ |ü]bÕ*+#ês¡T. ø£ècÕí, >√<ëe]
õ˝≤¢˝Ò ø±≈£î+&Ü $XÊK õ˝≤¢\qT »sTT+∫ y˚e÷¬s&ç¶ á sêC≤´ìï $dü]Ô +#ê&ÉT.
1424˝À Ç‘·&ç sê»´+ n+‘·]+∫+~. Ä ‘·sT¡ yê‘· $»j·Tq>∑s¡ kÕÁe÷»´+˝À
n+‘·sꓤ>y∑ TÓ +Æ ~. ø=+&ÉM{Ï s¬ &çs¶ êE˝À¢ ˇø£s¬ q’ ≈£îe÷s¡s¬ &ç¶ ‘·q u≤e nsTTq
ø±≥+ y˚e÷¬s&çø¶ Ï sê»eT+Á&ç sê»´+ n|üŒ–+#ê&ÉT. 1432˝À y˚e÷¬s&ç¶ <äøDåÏ
ø£[+>±ìï »sTT+#ê&ÉT.
1434˝À >∑»|ü‘T· \T ø£[+>∑<X˚ Êìï |ü]bÕ*+#·kÕ>±s¡T. 1447˝À ø£|˝æ XÒ «¯ s¡
>∑»|ü‹ sê»eTùV≤+Á<äesêìï kÕ«BÛq+ #˚dTü ø=Hêï&ÉT. n+‘·{‘Ï √ s¬ &ç¶ sê»´+
n+‘·]+∫+~.

$»j·Tq>∑s¡ kÕÁe÷»´+
Vü≤]Vü≤s¡`ãTø£ÿsêj·TT\T ø±ø£rj·T Á|ü‘ê|üs¡TÁ<äT&ç e<ä› Á|ü<ÛëH√<√´>∑T\T>±
ñ+&˚yês¡T. M]<ä›s¡T nqï<äeTTà\T Á|ü‘ê|üs¡TÁ<äT&çøÏ <ä>∑Z] ã+<ÛäTe⁄\T. zs¡T>∑\T¢
|ü‘·Hêq+‘·s¡+ nì>=+<Ó (Vü≤+|æ) yÓ[fl nø£ÿ&É n|üŒ{Ïπø sê»´+ #˚düTÔqï
»+ã÷πøX¯«s¡T&ÉT nH˚ ø£qï&ÉsêE e<ä› ñ<√´>∑T\T>± #˚sês¡T. »+ã÷πøX¯«s¡T&çø,Ï
&Û©ç ¢ sêC…q’ eTVü≤eTà<é ;Hé ‘·T>∑ø¢ ≈˘ î£ »]–q j·TT<ä+∆ ˝À M]<ä]› ˙ qyêãT U…B’ \T>±
#˚dæ &Ûç©¢ rdüT¬øfi≤fl&ÉT. nø£ÿ&É M]<ä›s¡÷ eTVü≤eTàBj·T eT‘êìï d”«ø£]+#ês¡T.
‹]– nì>=+<Ó˝À ø£˝À¢\ |ü]dæ‘ú T· \T @s¡Œ&É&+É e\¢ U…<’ Tä #˚jT· ã&çq M]ì ‹]–
$&ç|+æ |ü#d˚ æ nì>=+<Ó sêC≤´ìï |ü]bÕ*+#ê*‡+~>± |ü+|üã&ܶsT¡ . ‹]– e∫Ãq
MT<ä≥ $<ë´s¡DT´\H˚ ˇø£ |ü+&ç‘T· &ç dü\Vü‰ô|’ Væ≤+<ä÷eT‘êìï ‹]– d”«ø£]+∫,
&Û©ç ¢ bÕ<äTcÕqT ~Ûøÿ£ ]+∫, $»j·Tq>∑s¡ kÕÁe÷C≤´ìï kÕú|+æ #ês¡T.
$»j·Tq>∑s¡ kÕÁe÷»´ #·]Á‘·qT eT÷&ÉT <äX\¯ T>± $uÛõÑ +#·e#·TÃ.
1. 1336 - 1480 es¡≈î£ Á|ü<eä∏ T<äX.¯ á <äX˝¯ À ø£qï&É, ‘·$Tfi¯ ÁbÕ+‘ê\qT,
sêj·T\d”eT ÁbÕ+‘êìï $»j·Tq>∑s¡ sêE\T ÄÁø£$T+#ês¡T.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

26

2. 1480-1550 es¡≈î£ ‘Ó\+>±D≤ $TqVü‰ Ä+Á<Û<ä X˚ e¯ T+‘ê ø£èwü<í e˚ sêj·T\
bÕ\qøÏ+<ä ñ+~.
3. 1550 -1650 es¡≈L£ 1565 ‘·[flø√≥ j·TT<ä+∆ ˝À z&çb˛sTTq MT<ä≥
Áø£eT+>± sê»´+ •~Û\yÓTÆ 1650 Hê{ÏøÏ |üP]Ô>± n+‘·]+∫+~.
kÕÁe÷»´ kÕú|qü (1336 -1480) : >∑‘+· ˝À ù|s=ÿqï $<Û+ä >± Vü≤]Vü≤s¡
sêj·TT\T ` ãTø£ÿsêj·TT\T nì>=+<Ó (Vü≤+|æ) yÓ[fl »+ã÷πøX¯«s¡T&ç ø=\Te⁄˝À
#˚] ‘·T>∑¢ø˘#˚ U…’<äT #˚j·Tã&ç, ‹]– $&ç|æ+#·ã&ç $»j·Tq>∑s¡ sê»´kÕú|üq≈£î
|üPqT≈£îHêïs¡T. 1336˝À $»j·Tq>∑s¡ kÕÁe÷»´+ kÕú|+æ #·ã&ç+~. Vü≤]Vü≤s¡
sêj·TT\T n|üŒ{Ï Vü≤§sTTdü\ sêC≤´ìï bÕ*düTÔqï (yÓTÆdü÷s¡T) Hê\Ze ãfi≤fl]
sêEqT »sTT+∫ sêC≤´ìï $dü]Ô +#ê&ÉT. Ç‘·&TÉ dü+>∑eTe+XÊìøÏ eT÷\ |ü⁄sT¡ wüß&ÉT.
‘·sê«‘· Ç‘·&ç ‘·eTTà&Ó’q ãTø£ÿsêj·TT\T sêC≤´ìï |ü]bÕ*+#ê&ÉT. ãTø£ÿsêj·TT\T
eT<ÛTä s¡ sê»´+ ≈£L&Ü »sTT+∫ $»j·Tq>∑s+¡ ˝À ø£\T|ü⁄≈£îHêï&ÉT. ãTø£ÿsêj·TT\T
|ü•ÃeT rsêq >√yê sπ e⁄ |ü≥Dº ≤ìï ≈£L&Ü kÕ«BÛq+ #˚dTü ≈£îHêï&ÉT. Ç‘·&ç ‘·sT¡ yê‘·
dü+>∑eT e+X¯dTü ˝Ô q’… eT] q\T>∑Ts¡T sêE\T |ü]bÕ*+#ês¡T. M]˝À s¬ +&Ée
<˚esêj·TT\T (1423`1446) eTTKT´\T. á ø±\+˝À sêj·T\d”eT n+‘ê
$»j·Tq>∑s¡ sêE\ kÕ«BÛqyÓT+Æ ~. ‘Ó\+>±D≤˝Àì sê#·ø=+&É |ü<àä Hêj·T≈£î\T,
sê»eTùV≤+Á<ä e s¡ + ˝Àì ¬ s &ç ¶ s êE\T $»j· T q>∑ s ¡ sêE\ Ä~Û | ü ‘ ê´ìï
n+^ø£]+#ês¡T. sêE ‘Ó\T>∑T uÛ≤wüqT Áb˛‘·‡Væ≤+#ê&ÉT. lHê<∏Tä &ÉT Ç‘·&ç ÄkÕúq+˝À
dü«sêí_Ûùwø±ìï, ø£$kÕs¡´uÛÖeT _s¡T<äTqT d”«ø£]+#ê&ÉT. Ç‘·&ç ‘·sê«‘·
eT*¢ø±s¡T®qsêj·TT\T, ‘·sê«‘· $s¡÷bÕø£åsêj·TT\T |ü]bÕ*+#ês¡T. $s¡÷bÕø£å
sêj·TT\T e<ä› ùdHêì>± e⁄qï kÕfi¯óe qs¡d+æ Vü≤sêj·TT\T n‘·&ìç n+‘·yTÓ T+~+∫
sêC≤´~Ûø±s¡+ #˚|{ü ≤º&TÉ .
$»j·Tq>∑s¡ kÕÁe÷»´ $düsÔ D¡ (1480 -1550) : 1480 qT+∫ $»j·Tq>∑s¡
kÕÁe÷C≤´ìï kÕfi¯óe, ‘·Tfi¯óe, ÄØ«{Ï e+XÊ\T bÕ*+#êsTT. á eT÷&É÷ ‘Ó\T>∑T
e+XÊ\T. kÕfi¯óe qs¡d+æ Vü≤sêE $s¡÷bÕø£så êj·TT\T e<ä› ‘Ó\T>∑T ùdHêì. Ç‘·&ç
πø+Á<ä+ #·+Á<ä–]. ‘·s¡‘·sê\T>± $»j·Tq>∑s¡ sêE\e<ä› á e+X¯düTÔ\T
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

27

ùdHêHêj·T≈£î\T>± ñHêïs¡T. ndüeTs¡T&ú q’Ó $s¡÷bÕø£så êj·TT&ç bÕ\q˝À ø£˝À¢*‘·yTÓ qÆ
kÕÁe÷C≤´ìï kÕfi¯óe qs¡d+æ Vü≤sêE dü+s¡ø+åÏ #ê&ÉT. 1493 es¡≈î£ |ü]bÕ*+#ê&ÉT.
‘·sê«‘· Ç‘·&ç ≈£îe÷s¡T\T n\Œej·TdüTÿ\T ø±e&É+e\¢ yês¡T #·ìb˛e&Éy÷Ó , ˝Òø£
#·+|æyj
˚ T· ã&É≥yÓ÷ »]–+~. Ä ‘·sê«‘· n‘·&ç ùdHêHêj·T≈£î&ÉT ‘·Tfi¯óe e+X¯dTü &Ô q’Ó
qs¡dHü êj·T≈£î&ÉT sê»j·÷´&ÉT. sê»´ø±+ø£‘å √ ùdHêqT\T sêE\qT |ü<Mä #·T´‘·T\qT
#˚jT· &É+ nH˚ dü+Á|ü<ëj·T+ $»j·Tq>∑s¡ sêE˝À¢ ÁbÕs¡+uÛyÑ TÓ +Æ ~.
‘·sê«‘· n‘·&ç ≈£îe÷s¡T&ÉT Ms¡qs¡d+æ Vü≤sêj·TT\T |ü]bÕ*dü÷Ô 1509˝À
eTs¡DÏ+#ê&ÉT. ‘·<äT|ü] düe‹ ‘·eTTà&ÉT lø£èwüí<˚esêj·TT\T bÕ*+#ê&ÉT. Ms¡
qs¡d+æ Vü≤sêj·TT\T e<ä› ‹eTàs¡TdüT eT+Á‹>± ñ+&˚yê&ÉT. Ms¡qs¡d+æ Vü≤sêj·TT\T
ø£èwü<í e˚ sêj·TT\TqT #·+|æ, n‘·&ç ø£fió¯ fl ‘Ó∫à #·÷bÕ\ì, ‘·q ‘·sê«‘· ‘·q ≈£îe÷s¡T&çH˚
sêC≤´~Û|‹ü ì #˚j÷· \ì ‹eTàs¡TdüTqT ø√sê&ÉT. ‹eTàs¡TdüT düsπ qì n+^ø£]+∫
u≤\T&Óq’ ø£èwü<í e˚ sêj·TT\TqT s¡V≤ü dü´+>± <ë∫ y˚Tø£ ø£fifl¯ qT rdüTø=∫à Ms¡qs¡d+æ Vü≤
sêj·TT\T≈£î #·÷|æ+#ê&ÉT.
ø£èwü<í e˚ sêj·TT\T: Ms¡qs¡d+æ Vü≤sêj·TT\T eTs¡D≤q+‘·s+¡ eT+Á‹ ‹eTàs¡TdüT
düV‰ü j·T+‘√ ø£èwü<í e˚ sêj·TT\T sêC…’ 1509 qT+∫ 1530 es¡≈î£ |ü]bÕ\q
kÕ–+#ê&ÉT. ø£èwü<í e˚ sêj·TT\T n‘·´+‘· Á|ü‹uÛ≤XÊ*, ãVüQuÛ≤cÕø√$<äT&ÉT. ‘Ó\T>∑T,
ø£qï&É uÛ≤wü\qT ¬s+&ç+{Ï˙ Ä<ä]+#ê&ÉT. ‘Ó\T>∑T˝À ªÄeTTø£Ô e÷\´<äµ nH˚
ø±yê´ìï s¡∫+#ê&ÉT.
<äøDåÏ ≤|ü<ë∏ q ls¡+>∑|≥ü ï+ øπ +Á<ä+>± #˚dTü ø=ì ø¬ +bÕ>ö&É, es¡bÕŒ>ö&ÉqT
kÕeT+‘·T\T>± ìj·T$T+#ê&ÉT. ø¬ +bÕ>ö&É u…+>∑Tfi¯Ss¡T q>∑s¡ ìsêà‘·. 1512˝À
<äøDåÏ <ä+&Éj÷· Á‘· »]|æ ‘·+C≤ePsY, eT<ÛTä s¡, õ+õ ÁbÕ+‘ê\qT ÄÁø£$T+#·T
≈£îHêï&ÉT. ‘·+C≤ePsY, eT<ÛäTs¡\≈£î ‘Ó\T>∑TùdHêqT\qT |ü]bÕ\≈£î\T>±
ìj·T$T+#ê&ÉT. ‘·+C≤ePs¡T≈£î #Óe«|üŒHêj·T≈£î&ÉT, ø£èwüí<˚esêj·TT\T nq+‘·s¡+
|ü]bÕ*+∫q n#·T´‘·sêj·TT\#˚ 1535˝À ìj·T$T‘·T&Éj·÷´&ÉT. eT<ÛäTs¡øÏ
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

28

‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

29

|ü]bÕ\≈£î&ÉT>± $X¯«Hê<∏äHêj·T≈£î&çì ø£èwüí<˚esêj·TT˝Ò ìj·T$T+#ê&ÉT.
á$<Û+ä >± ‘Ó\T>∑T ùdHêqT\T <äøDåÏ <˚X+¯ yÓ[fl bÕ*+#·&+É ‘√ yê]‘√ bÕ≥T ø=ìï
y˚\ ≈£î≥T+u≤\T Á<ë$&É <˚XÊìøÏ ‘·s*¡ b˛j·÷sTT. eT<ÛTä s¡, ‘·+C≤ePs¡T ÁbÕ+‘ê˝À¢
‘Ó\T>∑T e÷{≤¢&y˚ ês¡T ø=ìï \ø£\å eT+~ H˚&TÉ ñHêïs¡T.
<äøDåÏ ~–«»j·T+ ‘·sT¡ yê‘· ñ‘·sÔ ¡ ~≈£îÿ>± ñ<äjT· –], ø=+&ÉM&ÉT, ø=+&É|*ü ,¢
u…\¢+ø=+&É, Hê>±s¡T®qø=+&É, n<ä›+øÏ yÓTT<ä˝…’q <äTsêZ\qT >∑»|ü‘·T\ <ä>∑Zs¡ qT+∫
|òüTÀs¡j·TT<ë∆\T #˚dæ »sTT+#ê&ÉT.
n≥T ‘·s¡Tyê‘· ø£ècÕí <ë{Ï lø±≈£îfi¯+, dæ+Vü‰#·\+, bı≥÷ïs¡T qT+∫
ˇ]kÕ‡˝Àì ø£≥ø˘ es¡≈L£ ~–«»j·Tj·÷Á‘· kÕ–+~. ø£≥ø£+ |üP]Ô>± <Û«ä +dü+
#˚j·Tã&ç+~. <ë+‘√ nø£ÿ&ÉTqï Á|ü‘ê|üs¡TÁ<ä >∑»|ü‹øÏ, ø£èwüí<˚esêj·TT\T≈£î dü+~Û
»]–+~. Á|ü‘ê|üsT¡ Á<ä >∑»|ü‹ ≈£L‘·Ts¡Tì $yêVü≤+ #˚dTü ø=Hêï&ÉT. á <ä+&Éj÷· Á‘·
1515˝À »]–+~. Ç<˚ dü+<äs“¡ +¤ ˝À <äøÿ£ Hé˝À ãVü≤eT˙sê»´+ ;C≤|üPsY, nVü≤à<é
q>∑s,Y ;<äs,Y ;sêø˘, >√˝§ÿ+&É nH˚ 5 $uÛ≤>±\j·÷´sTT. B+‘√ ø£èwü<í e˚ sêj·T\
kÕÁe÷»´ $düsÔ D¡ eT]+‘· nqT≈£L\yÓT+Æ ~.
kÕÁe÷»´ |ü‘q· + (1550-1650) : ø£èwüí<˚esêj·TT\T ‘·eTTà&ÉT n#·T´‘·
sêj·TT\T 10 dü+e‘·‡sê\T |ü]bÕ*+#ê&ÉT. n#·T´‘·sêj·TT\T eTs¡D+‘√
dæ+Vü‰düHêì¬ø’ ô|qT>∑T˝≤≥ ÁbÕs¡+uÛÑyÓTÆ+~. sêC≤´~Ûø±s¡+ ø√dü+ eT+Á‘·T\T,
ùdHêqT\T s¬ +&ÉT |üø±å \j·÷´s¡T. y˚+ø£≥sêj·TT&ç y˚Tqe÷eT nsTTq düø\£ + ‹eTàj·T´
ˇø£ |üø±å ìøÏ, ø£èwüsí êj·TT\ n\T¢&TÉ ÄØ«{Ï sêeTsêj·TT\T eTs√ |üø±å ìøÏ Hêj·Tø£‘«· +
eVæ≤+#ês¡T. n#·T´‘·sêj·TT\ ≈£îe÷s¡T&ÉT, u≤\T&Óq’ y˚+ø£≥sêj·TT\T dæ+Vü‰düq+
n~Ûw+˜æ #ê&ÉT. u≤\T&Óq’ yÓ+ø£≥sêj·TT\T eTs¡D+Ï ∫q MT<ä≥ düø\£ + ‹eTàj·T´
sêE ø±yê\ì Á|üjT· ‹ï+#ê&ÉT. ÄØ«{Ï sêeTsêj·TT\T á Á|üjT· ‘êïìï Á|ü‹|òTü {Ï+∫
n#·T´‘·sêj·TT\ ‘·eTTà&ç ≈£îe÷s¡T&Óq’ dü<ë•esêj·TT\TqT (u≤\T&ÉT) dæ+Vü‰düq+ô|’
ñ+∫ ‘êH˚ ì»yÓTqÆ |ü]bÕ\≈£î&Ó’ 23 dü+e‘·‡sê\T n$∫äqï+>± sê»´y˚T˝≤&ÉT.
B+‘√ ÄØ«{Ï e+X¯+ ÁbÕs¡+uÛyÑ TÓ +Æ ~.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

30

sêeTsêj·TT\T J$‘·eT+‘ê j·TT<ä∆+˝ÀH˚ >∑&çbÕ&ÉT. ãVü≤eT˙ sêC≤´˝…’q
nVü≤à<éq>∑s,Y ;C≤|üPsY sêC≤´\ô|’ 4 kÕs¡T¢ <ä+&Ó‹Ô <ë&ç#d˚ æ z&ç+#ê&ÉT. <äøÿ£ Hé
qyêãT\T n+<äs¡÷ @ø£yÓTÆ 1565˝À ‘·[flø√≥ j·TT<ä∆+˝À sêeTsêj·TT\TqT
z&ç+#ês¡T. n‘·&ìç e~Û+∫ n‘·&ç •s¡dTü ‡qT ã˝…+¢ ≈£î >∑T∫à $»j·THê<ä+
#˚XÊs¡T. $»j·Tq>∑s¡ ùdq\T #Ó˝≤¢#<Ó Tä s¡j÷· ´sTT. ‘·[flø√≥ j·TT<ë∆q+‘·s+¡ ÄØ«{Ï
e+X¯ sêE\T ˇø£ X¯‘êã›+bÕ≥T ô|qT>=+&É sê»<Ûëì>± sêj·T\d”eT, yÓTdÆ ÷ü s¡T,
‘·$Tfi¯<X˚ +¯ ˝Àì ø=+‘·u≤Û >±ìï |ü]bÕ*+#ês¡T. sêeTsêj·TT\T ‘·eTTà&ÉT, ‹s¡TeT\
sêj·TT&ÉT 90e j˚T≥ ô|qT>=+&É˝À dæ+Vü‰düq+ n~Ûw+ºæ #ê&ÉT. sêC≤´ìï eT÷&ÉT
uÛ≤>±\T>± #˚dæ eTT>∑TZs¡T ≈£îe÷s¡T\qT Äj·÷ ÁbÕ+‘ê\≈£î bÕ\≈£î\T>±
ìj·T$T+#ês¡T. ô|qT>=+&É, ls¡+>∑|≥ü ï+, #·+Á<ä–]`á eT÷&ÉT ÁbÕ+‘ê\≈£î
sê»<ÛëqT\T.1646˝À eTVü≤eTàBj·TT\T ñ‘·Ôs¡ Äsêÿ{Ÿ õ˝≤¢\qT kÕ«BÛq+
#˚dTü ø=Hêïs¡T. 1600 ÁbÕ+‘·+˝À ø=+&ÉM&ÉT, u…\+¢ ø=+&É, ñ<äjT· –] <äTsêZ\T
>√˝§ÿ+&É qyêãT\ kı+‘·eTj·÷´sTT. 1675˝À $»j·Tq>∑s¡ sê»´+ n+‘·
eTsTT´+~. 1639˝À #Óqï≈£î|üŒ+ nH˚ ÁbÕ+‘êìï ø√≥ ø£≥Tº≈î£ H˚+<äT≈£î Á_{°wßü
yê]øÏ Ç#êÃs¡T. ø±fi¯V≤ü dæÔ bÕ\≈£î&Óq’ <ëyÓTs¡¢ yÓ+ø£{≤Á~ Hêj·TT&ÉT 3e s¡+>∑sêj·TT\T
nqTeT‹‘√ á #Óqï≈£î|üŒ+ ÁbÕ+‘êìï Á_{°wßü yê]øÏ Ç#êÃs¡T.

>√˝§ÿ+&É qyêãT\T
á qyêãT\T 1512-1687 es¡≈£î ‘Ó\+>±D≤qT, ø√kÕÔ õ˝≤¢*ï
|ü]bÕ*+#ês¡T. >√˝§ÿ+&É qyêãT\T 6>∑Ts¡T. Ms¡T ù|s¡T¢ ≈£î©, »+w”<é, ÇÁãV”≤+,
eTVü≤eTà<é, nãT›˝≤¢, nãT˝Ÿ Vü≤düH\é T. ≈£î‘·TuŸcÕ nH˚ >ös¡e _s¡T<äTqT n+<äs÷¡
<Ûä]+#ês¡T.
≈£î© ≈£î‘·TuŸcÕ (1512-1543) : yÓTT<ä{yÏ ê&Óq’ ≈£î© ≈£î‘·TuŸcÕ 1512`
1543 es¡≈£L sê»´+ #˚XÊ&ÉT. ‘Ó\+>±D≤˝À ø=+‘·uÛ≤>∑+ e÷Á‘·y˚T Ç‘·&ç
|ü]bÕ\q˝À ñ+&˚~. $T>∑‘ê ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘·+ ø√kÕÔ Ä+Á<Û<ä X˚ +¯ >∑»|ü‘T· \
nBÛq+˝À ñ+&˚~. ø£èwü<í e˚ sêj·TT\T ø£[+>∑ <ä+&Éj÷· Á‘· »]|æ, ø√kÕÔ, Ä+Á<Û<ä X˚ Êìï
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

31

n+‘ê »sTTdüTqÔ ï dü+<äs“¡ +¤ ˝À sê#·ø=+&É, <˚es¡ø=+&É <äTsêZ\qT ≈£î© ≈£î‘·TuŸcÕ
kÕ«BÛq+ #˚dTü ≈£îHêï&ÉT. ø±˙ yÓ+≥H˚ ø£èwü<í e˚ sêj·TT\T‘√ »]|æq j·TT<ä+∆ ˝À
z&çb˛j·÷&ÉT. sêj·TT\T eTs¡D+Ï ∫q ‘·sê«‘· ≈£î© ≈£î‘·TuŸcÕ zs¡T>∑\T¢, KeTà+yÓT≥Tº,
u…\+¢ ø=+&É, ø=+&É|*ü ,¢ ø=+&ÉM&ÉT, yÓT<äø˘ <äTsêZ\qT »sTT+#ê&ÉT. ‘Ó\+>±D≤
n+‘ê Ç‘·&ç nBÛq+˝ÀøÏ e∫Ã+~. 98 dü+ˆˆ\T J$+∫ ø=&ÉT≈£î »+w”<é#˚
#·+|üã&ܶ&TÉ .
ÇÁãV”≤+ (eT÷&Éeyê&ÉT) (1550 - 80): >√˝§ÿ+&É qyêãT\ e+X¯+˝À
eT÷&Ée yê&Ó’q ÇÁãV”≤+ düTÁ|üdæ<äT∆&ÉT. nqï »+w”<é≈£î uÛÑj·T|ü&ç n*j·TsêeT
sêj·TT\T e<ä› ø=ìï dü+e‘·‡sê\T Á|üyêdü+ >∑&bç Õ&ÉT. á düeTj·T+˝À ‘Ó\T>∑T
uÛ≤wü, ‘Ó\T>∑T ø£e⁄\‘√ |ü]#·j·T+ @s¡Œ&ç+~.
Ä ‘·sê«‘· n*j·TsêeTsêj·TT\Tô|’ ø£‹øÔ {£ ºÏ $T>∑‘ê ãVü≤eT˙ qyêãT\‘√
ø£\dæ ‘·[flø√≥˝À $»j·Tq>∑s¡sê»´ |ü‘·HêìøÏ ø±s¡≈£î&Éj·÷´&ÉT. á qyêãT
$<ë«+düT&ÉT. mH√ï Á|üCÀ|üjÓ÷>∑yÓTÆq |üqT\T #˚XÊ&ÉT. #Ós¡Te⁄\T ‘·$«+#ê&ÉT.
ÇÁãV”≤+u≤>¥, ≈£L˝Ÿu≤>¥ ‘√≥*ï, VüQùd‡HékÕ>∑sY≈£î, eT÷d”q~øÏ Äqø£≥ºqT
ì]à+#ê&ÉT. ‘Ó\T>∑T ø£e⁄*ï b˛wæ+#ê&ÉT. eT*ÿ_ÛsêyéT ù|s¡T‘√ Ç‘·&çì ø£e⁄\T
ø°]+Ô #˚yês¡T.
eTVü≤eTà<é ≈£î‘·TuŸ (Hê\Zeyê&ÉT) (1580 - 1611) : ôV≤’ <äsêu≤<é q>∑sêìï
ø£{+ºÏ #ê&ÉT. uÛ≤>∑´e‹ nH˚ Væ≤+<ä÷ uÛ≤s¡´ ñ+&˚~. uÛ≤s¡´ ù|s¡T‘√ uÛ≤>∑´q>∑s+¡ nì
ôV’≤<äsêu≤<é≈£î HêeTø£s¡D+ #˚XÊ&ÉT. Á|üdæ~∆>±+∫q ø£≥º&É+ #ê]àHêsY Ç‘·&ç
ø±\+˝ÀH˚ ø£≥&º yÉ TÓ +Æ ~. n‘·&ç ‘·sê«‘· n‘·&ç ø=&ÉT≈£î 1611 qT+∫ 1658 es¡≈L£
nãT›˝≤¢ VüQùd‡Hé bÕ*+#ê&ÉT. Ä+Á<Û<ä X˚ e¯ T+‘·{≤ >√˝§ÿ+&É qyêãT\ kÕ«BÛq+
nsTT´+~ (47 dü+e‘·‡sê\T). $»j·Tq>∑s¡ e+X¯dTü \Ô ≈£î HêeTe÷Á‘·+>± $T–*q
#·+Á<ä–]ì >√˝§ÿ+&É qyêãT\T »sTT+#ês¡T. >√˝§ÿ+&É qyêãT˝À¢ ÄK]yê&ÉT
nãT˝Ÿ Vü≤düHé ≈£î‘·TuŸcÕ. Ç‘·&Hç ˚ ‘ê˙cÕ n+{≤s¡T. Ç‘·&ç e<äH› ˚ nø£ÿqï, e÷<äqï
nH˚ ‘Ó\T>∑T ùdHêqT\T ñ+&˚yês¡T. eT+∫ sê»H˚ ù|s¡T+&˚~. nø£ÿqï, e÷<äqï\
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

32

y˚Tq\T¢&˚ ø£+#·s¢¡ >√|üqï (sêeT<ëdüT). 1686˝À Ws¡+>∑CãÒ T >√˝§ÿ+&É eTT≥º&ç
ÁbÕs¡+_Û+#ê&ÉT. 7 HÓ\\ ‘·sê«‘· >√˝§ÿ+&É Ws¡+>∑CãÒ T eX¯yTÓ +Æ ~. 1686˝À
>√˝§ÿ+&É sê»´+ |ü‘q· yÓT+Æ ~. Ws¡+>∑CãÒ T 20 @fi¯fl ‘·sê«‘· 1707˝À #·ìb˛j·÷&ÉT.
<äøÿ£ Hé düTuÒ<ësY>± ìC≤+ eTT˝Ÿÿ ndü|Ctò ≤ì ìj·T$T+#ê&ÉT. 1724˝À ìC≤+\T
kÕ«‘·+Á‘·´+ Á|üø{£ +Ï #·T≈£îHêïs¡T.

ìC≤+
1656 dü+ˆˆ˝À ≥Øÿ˝À uÛÀU≤s√ |ü≥Dº +˝À ≈£î∞CŸU≤Hé nH˚ e´øÏÔ Áã‘·T≈£î‘ÓsT¡ e⁄
ø√dü+ Væ≤+<ä÷<˚X+¯ e∫à n|üŒ{Ï yÓTT|òTü ˝Ÿ sêE cÕ»Vü‰Hé ø=\Te⁄˝À #˚sê&ÉT.
n‘·ì eTqTeT&ÉT Áø£+s¡TB›H.é ndü|Ctò ≤ nqï~ Mfi¯fl e+X¯HêeT+. Ä Áø£+s¡TB›Hé
cÕ»Vü‰Hé ≈£îe÷s¡T&ÉT Ws¡+>∑CÒãT≈£î düìïVæ≤‘·T&Ó’ <äø£ÿHé düTuÒ<ës¡T>±
ìj·T$T‘·T&Éj÷· ´&ÉT. 1707˝À Ws¡+>∑CãÒ T eTs¡D+Ï ∫q ø=+‘·ø±\+ ‘·sT¡ yê‘·
1724˝À kÕ«‘·+Á‘·´+ Á|üø{£ +Ï #·T≈£îHêï&ÉT.
&Û©ç ¢ bÕ<äTcÕ≈£î düTuÒ<ës¡T>± ÁbÕs¡+uÛyÑ TÓ qÆ ndü|Ctò ≤ 1724˝À dü«‘·+Á‘·T&Ó’ &Û©ç ¢
bÕ<äTcÕqT ~Ûøÿ£ ]+#ê&ÉT. ndü|Ctò ≤ nq+‘·s+¡ n‘·&ç ≈£îe÷s¡T&ÉT Hê»sY»+>¥,
≈£L‘·Ts¡T ø=&ÉT≈£î eTT»|òsü »Y +>¥ sêC≤´~Ûø±s¡+ø√dü+ ô|qT>∑T˝≤&Üs¡T. Ç+^¢wßü yês¡T
Hê»sY»+>¥qT, Áô|ò+#Yyês¡T eTT»|òüsY»+>¥qT Áb˛‘·‡Væ≤+#ês¡T.
Hê»sY»+>¥ ‘·q n~Ûø±sêìï kÕú|+æ #·T≈£îH˚ ñ<›X˚ ´¯ +‘√ <äøDåÏ <ä+&Éj÷· Á‘·
ÁbÕs¡+_Û+#ê&ÉT. ø£&|É ,ü ø£s÷¡ ï˝Ÿ qyêãT\ $TÁ‘·Á<√Vü≤+‘√ Hê»sY»+>¥ z&çb˛sTT
eTT»|òüsY»+>¥qT Áô|ò+#Yyês¡T HÓ’C≤+ qyêãT>± Á|üø£{Ï+#ês¡T.
nqT≈£îqï+‘· düV‰ü j·T+ eTT»|òsü »Y +>¥ qT+∫ \_Û+Û #·øb£ ˛e&É+‘√ Áô|+ò #Yyês¡T
n‘·&ÉT ‹]– ôV’≤<äsêu≤<é yÓfi‚fl≥|ü&ÉT sêj·T#·÷sY ‘ê\÷ø± \øÏÿ¬s&ç¶|ü˝…¢ e<ä›
1757˝À Vü≤‘·´ #˚XÊs¡T. ‘·sê«‘· Áô|ò+#Yyês¡T Hê»sY»+>¥ ‘·eTTà&Ó’q dü˝≤+ã‘Y
»+>¥qT ôV’≤<äsêu≤<é >∑<Ó›HÓøÏÿ+#ês¡T. düVü‰j·T+ #˚dæq+<äT≈£î düsêÿs¡T õ˝≤¢˝À¢
>∑T+≥÷s¡T $TqVü‰ $T–*q nìï ÁbÕ+‘ê˝À¢ |üqTï\ edü÷fi¯fl Vü≤≈£îÿ Áô|+ò #Yyê]øÏ
Ç#êÃs¡T. n+‘·≈î£ |üPs¡«y˚T eT∫©|ü≥ï+ Áô|+ò #Y yê]øÏ Çe«ã&ç+~. Ç+^¢wßü yês¡T
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

33

ø¬ y¢’ é Ä<Û«ä sê´q ø£sêï≥ø£˝Àì Áô|+ò #Y kÕúesê\qT kÕ«BÛq+ #˚dTü ø√e&É+ yÓTT<ä\Tô|{≤ºsT¡ .
Áô|+ò #Y ‘·eT ùdq*ï ôV≤’ <äsêu≤<é qT+∫ <äøDåÏ ≤~øÏ ‘·s*¡ +#ês¡T. yÓ+≥H˚ ndü|Ctò ≤
Hê\Ze ≈£îe÷s¡T&Óq’ ìC≤+ Ä©U≤Hé Á_{°wt yê] Ä]∆ø£ düV‰ü j·T+‘√ dü˝≤+ã‘Y»+>¥qT
|ü<Mä #·T´‘·T&çì #˚dæ 1761˝À ôV≤’ <äsêu≤<é dæ+Vü‰düHêìï ÄÁø£$T+#ê&ÉT. 1766˝À
ìC≤+ Ä©U≤Hé ñ‘·sÔ ¡ düsêÿs¡T\qT Ç+^¢wßü yê]øÏ Ç#êÃ&ÉT. @{≤ 6 \ø£\å ø£|Œü +
ø£≥&º ÜìøÏ, nedüsy¡ TÓ qÆ |ü&ÉT ôdH’ ê´ìï |ü+|ü&ÜìøÏ nÁ–yÓT+≥T #˚XÊ&ÉT.
1798˝À HÓC’ ≤+≈£î Á_{°wßü yê]øÏ ôdq’ ´ düV‰ü j·T yÓTÁÆ ‹ »]–+~. @{≤ 24
\ø£\å s¡÷bÕj·T\T Á_{°wßü yê] ùdq\ ìs¡«Vü≤D≤s¡+ú #Ó*+¢ #ê*. 1800 dü+e‘·‡s¡+˝À
ìC≤+ ‘·qT @{≤ ø£≥eº \dæq |üqTï\T #Ó*+¢ #·˝øÒ £ <ëìøÏ ã<äT\T>± sêj·T\d”eT
õ˝≤¢*ï Ç+^¢wßü yê]øÏ Ç#˚ÃXÊ&ÉT. ‘Ó\+>±D≤ e÷Á‘·+ ìC≤+\ øÏ+<ä $T–*+~.
düsêÿs¡T, sêj·T\d”eT õ˝≤¢\T Ç+^¢wßü yê] bÕ\q øÏ+<ä≈î£ e#êÃsTT. Ä+Á<ÛÁä |ü<X˚ Ÿ
s¬ +&ÉT eTTø£ÿ\sTT´+~. 1803˝À ìC≤+ Ä©U≤Hé #·ìb˛j·÷&ÉT. |æeTà≥ es¡Tdü>±
düTøπ +<äsCY ≤, qJsYC≤ |ü]bÕ*+#ês¡T. 1857˝À ndü|»tò ˝Ÿ ñ<˚˝› ≤ qyêãj·÷´&ÉT.
1869˝À MTsY eTVü≤ã÷uŸ Ä©U≤Hé HÓC’ ≤+ qyêãj·÷´&ÉT. ‘·sê«‘· Ç‘·&ç ≈£îe÷s¡T&ÉT
ñkÕàHé Ä©U≤Hé qyêãj·÷´&ÉT.
ìC≤+ bÕ\q: 18 e X¯‘êã›+ eT<Û´ä Hê{Ïø˝£ ≤¢ á ÁbÕ+‘·eT+‘·{≤ ìC≤+ ‘·q
eTqTwüß\qT ø°\ø£ kÕúHê˝À¢ ìj·T$T+#·Tø=Hêï&ÉT. m+<äs√ eTVü≤eTàBj·T Á|üeTTKT\≈£î
C≤^s¡q¢ T, mùd≥º q¢ T $T\≥Ø ÁbÕ‹|ü~ø£q eT+ps¡T #˚d,æ yê]ì n~Û|‘ü T· \T>±
Á|ü‹wæº+#ê&ÉT. Væ≤+<äTe⁄*ï m≈£îÿe>± ¬syÓq÷´, Ä]∆ø£ XÊK˝À¢ n~Ûø±s¡T\T>±
ìj·T$T+#ê&ÉT.
ìC≤+ Á|ü‘´· ø£å @\Tã&ç øÏ+<ä, Ä+‘·s+¡ –ø£ Ä<ëj·T+ ø√dü+ ªdüsŒY -¤ mU≤dtµ\T e⁄+&˚$. $T>∑‘ê ÁbÕ+‘ê\˙ï ª~yê˙-K˝ŸkÕµ\ ù|]≥ Á|üuÛÑT‘·«
n»e÷sTTw”˝À e⁄+&˚$. 30 XÊ‘·+ »HêuÛ≤, ÁbÕ+‘·+˝À 36 XÊ‘·+ dü«j·T+
Á|ü‹|ü‹Ô >∑\ dü+kÕúHê\ s¡÷|ü+˝À e⁄+&˚$. ‘Ó\+>±D≤˝À 1948 Hê{ÏøÏ Ç˝≤+{Ï
dü+kÕúHê\T 14 ñ+&˚$. >∑<ë«\, eq|ü],Ô »{ŸÁb˛\T, neTs¡∫+‘·, bÕ\«+#·,
<√eTø=+&É, >√bÕ\ù|≥, nì>=+<Ó, sêCŸù|≥, <äTu≤“ø£, Hêsêj·TDY|Pü sY, |üìïù|≥,
>∑Ts¡T>∑T+≥, kÕs¡ï|ü*¢ C≤^sê›s¡¢ @\Tã&ç˝À C≤^s¡T¢ e⁄+&˚$.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

34

~yê˙j˚T‘·s¡ ÁbÕ+‘ê\ n~Û|‘ü T· \≈£î s¬ yÓq÷´, b˛©düT, Hê´j·Te´edü‘ú √ ≈£L&çq
dü«+‘· |ü]bÕ\Hê j·T+Á‘ê+>∑+ ñ+&˚~. n$ ˇø£ $<Û+ä >± sê»´+˝À sêC≤´\
e÷~]>± e´eVü≤]+#˚$. M{Ïì ∫qïbÕ{Ï uÛ÷Ñ kÕ«eT´ sêC≤´\T nqe#·TÃ. ìC≤+
Á|üuTÑÛ ‘·«+ qT+∫ dü«‘·+Á‘·+ bı+~q≥Tº>± ñ+&˚$. ‘·q nBÛq ÁbÕ+‘·+˝À dü«+‘·
‘·Vü≤d”˝≤›s¡T¢, b˛©düT n~Ûø±s¡¢‘√ ô|‘·Ôq+ #Ó˝≤sTT+#˚$. nH˚ø£ C≤^s¡¢≈£î XÊX¯«‘·
n~Ûø±sê\T eT+ps¡T #˚jT· ø£b˛sTTq|üŒ{ÏøÏ° yê{Ï˝À yês¡d‘ü «· |ü]bÕ\q ø=qkÕ–+~.
ôdH’ ê´ìï düs|¡ süò ê #˚jT· &É+ e+{Ï ì]∆wºü |üqT\ø√dü+ bÕ\≈£î\T C≤^sê›s¡¢qT
ìj·T$T+#˚yês¡T. πøe\+ bÕ\ø£ e+X¯düTÔ\‘√ Äj·÷ C≤^sê›s¡¢≈£î ñ+&˚
dü+ã+<Ûë\qT ãfÒº Ä ìj·÷eTø±\T »]π>$. n˝≤+{Ï C≤^sê›s≈¢¡ î£ ÁbÕ+rj·T
kÕúsTT˝À dü+ã+<Ûë˝ÒM ˝Òøb£ ˛e&É+‘√ ôV≤’ <äsêu≤<é˝ÀH˚ ìyêdü+ @s¡Œs¡#T· ø=ì
nø£ÿ&çqT+#˚ n~Ûø±s¡T\ kÕj·T+‘√ bÕ\Hêe´eVü‰sê\T »s¡T|ü⁄‘·T+&˚yês¡T.
#ê˝≤eT+~ C≤^sê›sT¡ ¢ ndüeTs¡T\ú T>±, n$˙‹|üsT¡ \T>± ù|s¡Tbı+<ës¡T.
1920-1938 eT<Û´ä ø±\+˝À ìs¡+≈£îX¯ ìC≤+ bÕ\q kÕ–+~. |òsü êàHê\T
(ñ‘·sÔ T¡ «\T) C≤Ø#˚d÷ü Ô |ü]bÕ\q kÕ–+~. uÛ≤e Á|üø≥£ q, s¡#q· , |üÁ‹ø± ùd«#·Ã¤
˝Ò<Tä . ãVæ≤s¡+>∑ düu\ÑÛ T »s¡T|ü⁄ø=H˚ neø±X¯+ ˝Ò<Tä . sê»ø°jT· bÕغ\ @sêŒ≥T
ø£\˝Àì e÷≥. bÂs¡V≤ü ≈£îÿ\T, Á|ü»\ Á|üC≤kÕ«$Tø£ Äø±+ø£\å qT 1921˝À >∑dÔ”
HÓ+-52, 1929˝À >∑dÔ” HÓ+ ` 59 ñ‘·sÔ T¡ «\ <ë«sê ø£]qƒ +>± nD∫y˚XÊs¡T.
ôV’≤<äsêu≤<é sêh+˝À ‘Ó\T>∑T, ø£qï&É+, eTsê؃ Á|ü»\T, yê] dü+düÿè‘·T\T
ñHêïsTT. ñs¡÷› e÷{≤¢&˚ Á|ü»\THêïs¡T. 1936-37˝À ìC≤+ Á|üuTÑÛ ‘·«+ »]|æq
n<Û´ä j·Tq+˝À ˇø=ÿø£ÿ |ü{≤º<ës¡T&çô|’ 390 s¡÷bÕj·T\ 13 nD≤\T, Á|ü‹ ˇø£ÿ]ô|’
30 s¡÷bÕj·T\ ãTTDuÛ≤s¡+ ñqï≥T¢ düŒwüyº TÓ +Æ ~. 1936 Hê{Ï ˝…øÿ£ \ Á|üø±s¡+
sêh+˝À s¬ ‘’ T· \ n|ü\ uÛ≤s¡+ 64.5 ø√≥¢ s¡÷bÕj·T\T. e&û¶ sπ ≥T 24 qT+∫ 50
XÊ‘·+ es¡≈L£ e⁄+&˚~. sêh+˝À düe÷#ês¡ e´edüú #ê˝≤ ù|\e+>± e⁄+&˚~.
ìs¡T<√´>∑ düeTdü´ ô|s¡T>∑T‘·Tqï|üŒ{Ïø° nH˚ø£ ñqï‘· b˛düTº˝À¢ eTT©ÿj˚T‘·s¡T\qT
ìj·T$T+#ês¡T. 1930-31 Hê{ÏøÏ sêh+˝À 2,40,000 eT+~ eTT©ÿj˚T‘·sT¡ \T
ìj·T$T+#·ã&ܶs¡T. M]˝À j·T÷s√|æj·TqT¢, eTÁ<ëdüT, u§+u≤sTT, eT<Ûä´ uÛ≤s¡‘·
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

35

sêÁcÕº\≈£î #Ó+~q uÛ≤s¡rj·TT\T ñHêïs¡T. Ç~ Ä s√E˝À¢ rÁe Ä+<√fi¯q≈£î
<ë]rdæ+~. B+‘√ 1933˝À nìï ùdyê $uÛ≤>±˝À¢ #·<Tä e⁄≈î£ qï düeTs¡T˝ú q’… eTT©ÿ\qT
ìj·T$T+#ê\ì Ä<˚•dü÷Ô ìC≤+ Á|üuTÑÛ ‘·«+ |òsü êàHê C≤Ø#˚d+æ ~. nsTTq|üŒ{Ïø°
á ñ‘·sÔ T¡ «\T neT\T »s¡>˝∑ <Ò Tä .
eTs√ <√|æ&û ªq»sêHêµ e´edüú : Ç~ düe÷»+˝Àì >ös¡eÁ|ü<yä TÓ qÆ yês¡T,
kÕe÷q´ Á|ü»\ CÒãT\T ø=\¢>=fÒº |üì. ˇø£ ‘·T\+ ã+>±s¡T HêD…+ me]ùdÔ yê]øÏ
»+>¥ qyêãT »+>¥, j·÷sY»+>¥ _s¡T<äT\T Ç#˚Ãyês¡T. dü+e‘·‡sêìøÏ ˇø£s√E,
|ü⁄{Ïqº s√E »s¡T|ü⁄≈£î+≥÷ Ä dü+<äs“¡ +¤ >± q»sêHê\T d”«ø£]+∫ nMTs¡T\≈£î,
ñqï‘√<√´>∑T\≈£î ô|q’ #Ó|Œæ q _s¡T<äT\T Ç#˚Ãyês¡T. ≈£î≥T+ã+˝À ÄdæøÔ Ï mes¡÷
yês¡dTü \T ˝Òøb£ ˛‘˚ ÄdæqÔ +‘ê U≤˝≤‡(sê»´+)˝À #˚sT¡ Ãø=H˚yês¡T. ôV≤’ <äsêu≤<é˝Àì
øÏ+>¥ø√]ƒ uÛeÑ Hêìï C≤^sê›sY ø£e÷˝ŸU≤Hé ø£≥Tºø√>± Ä uÛeÑ Hêìï q»sêHê ÁøÏ+<ä

‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

36

rdüT≈£îHêï&ÉT. e+<ä˝≤~ eT+~ì $yêVü≤e÷&ç yê]øÏ |ü⁄{Ïqº cÕôV≤uŸu≤\÷sY\qT
(≈£îe÷s¡T\qT) $$<Ûä ø°\ø£kÕúHê˝À¢ n~Ûø±s¡T\T>± ìj·T$T+#·T≈£îHêïs¡T.
ìC≤+ Á|üuTÑÛ ‘·«+ 30-3-1923q ìC≤+ |ü⁄{qºÏ s√E ãVüQeT‹>± yÓ{#ºÏ êøÏØì
ìùw~Û+∫+~. nsTT‘˚ yÓ{#ºÏ êøÏØ <ë«sê Á|üj÷Ó »q+ bı+~q Á|üuTÑÛ ‘·« ñ<√´>∑T\T
ìùw<Ûëìï e´‹πsøÏ+#ês¡T. B+‘√ 12-12-1926q Á|üuTÑÛ ‘·« ñ‘·sÔ T¡ «\qT düe]+#ês¡T.
Ç<˚ dü+<äs“¡ +¤ ˝À ÇkÕ¢+ $düsÔ D¡ ≈£î <√Vü≤<ä+ #˚d÷ü Ô &Û©ç ¢ C≤e÷ eTd”<Tä
ÁbÕ+>∑D+˝À sêfi¯ófl |ü]|æ+#·{≤ìøÏ yÓTT‘·+Ô Ks¡TÃqT, Ä©|òTü &é eTTdæ+¢ j·T÷ìe]‡{°≈î£ ,
ÄJàsY˝Àì eTTC≤esY (ns¡Ã≈£î\T)\≈£î |ü+|æD≈° î£ , u≤Á; eTd”<Tä ìsêàD≤ìøÏ,
Ä*+&çj÷· eTVü≤à<é m&ÉT´πøwüHé ø±qŒ¤s¬ qT‡≈£î &ÉãT“ |ü+|æ+#ê&ÉT. Ç<˚>±ø£ eTVü≤eTà<é
õHêï≈£î ø√≥¢ s¡÷bÕj·T\T n+~+#ê&ÉT.
1884˝À ñs¡÷› uÛ≤wüqT n~Ûø±s¡ uÛ≤wü>± Á|üø{£ +Ï #·&+É »]–+~. ÁbÕ+rj·T
uÛ≤wü˝…’q ‘Ó\T>∑T, ø£qï&É+ ìs¡¢øå±´ìøÏ >∑Ts¡j·÷´sTT. $<ä´, |ü]bÕ\Hê s¡+>±˝À¢
Væ≤+<äTe⁄\T $eø£‘å ≈· î£ >∑Ts¡j÷· ´s¡T. 1933˝À |ü\Te÷s¡T¢ Á|üC≤dü+|ò÷ü \T ìs¡dqü
‘Ó*j·TCÒjT· &É+‘√, 1933˝À >∑dÔ” HÓ+. 53 ñ‘·sÔ T¡ «\qT Á|üuTÑÛ ‘·«+ ñ|üd+ü Vü≤]+∫+~.
nsTT‘˚ yê{Ï kÕúq+˝À eT]+‘· rÁeyÓTqÆ q÷‘·q ìã+<Ûqä \qT $~Û+#·&+É »]–+~.
á ìã+<Ûqä \ Á|üø±s¡+ ãVæ≤s¡+>∑ düu\ÑÛ T »s¡T|ü⁄ø√e&É+ ≈£L&Ü #ê˝≤ ø£w+ºü .
sê»ø°jT· düe÷y˚XÊ\T, sê»ø°jT˚ ‘·sy¡ TÓ qÆ kÕ+|òTæ ø£, $<ë´ düe÷y˚XÊ\qT ≈£L&Ü
»s¡T|ü⁄ø=H˚+<äT≈£î M\T˝Ò≈î£ +&Ü á ñ‘·sÔ T¡ «\THêïsTT. ÄKs¡T≈£î Áô|y’ ≥˚ T bÕsƒX¡ Ê\\T,
yê´j·÷eTXÊ\\T, Á>∑+<∏ë\j·÷\T @sêŒ≥T #˚jT· &ÜìøÏ ≈£L&Ü á ìã+<Ûqä \T
e]Ô+|üCÒXÊs¡T. n+<äTe\¢H˚ ìC≤+ bÕ*‘· ÁbÕ+‘ê˝À¢ sê»ø°jT· #Ó‘’ q· ´+ #ê˝≤
HÓeTà~>± »]–+~. #·<Tä e⁄≈î£ qï eT<Û´ä ‘·s>¡ ‹∑ es¡+Z ˝Òøb£ ˛e&É+‘√ sê»ø°jT· Vü≤≈£îÿ\
ø√dü+ Á|ü»\T ìs¡Tw› ºü b˛sê{≤\T #˚jT· ˝Òøb£ ˛j·÷s¡T. 20e X¯‘êã›+ ÁbÕs¡+uÛÑ <äX¯
es¡≈î£ sê»ø°jT· ø±s¡´ø£˝≤bÕ\T øπ e\+ Á|üuTÑÛ ‘ê«ìøÏ $»„|⁄ü \Ô T n+~+#·&ÜìøÏ
e÷Á‘·yT˚ |ü]$T‘·eTj·÷´sTT.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

37

s¡C≤ø±s¡T¢
ãVü≤<ä÷sY j·÷sY»+>¥ b˛©düTXÊK˝À z ∫s¡T dæbÕsTT. s¬ +&ÉTkÕs¡T¢ Vü≤CŸ
j·÷Á‘·øÏ yÓ[fle#êÃ&ÉT.ªeTõ*ùd Ç‘ÓVÔ ‰ü <äT˝Ÿ eTTdü˝ŸMTHéµ nH˚ dü+düqú T kÕú|+æ #ê&ÉT.
n‘·>±&ÉT ‘·q ‘Ó*$‘˚≥\‘√ yêø±Ã‘·Ts¡´+‘√ eTTdæ+¢ \˝ÀH˚ z Á|üu+ÑÛ »q+˝≤
#=#·TÃø=#êÃ&ÉT. ãVü≤<ä÷sY j·÷sY »+>¥ düuÛÑ˝À¢ Ç˝≤ ôV≤#·Ã]+#˚yê&ÉT ªªj·TVü‰ CÀ
‘·˝≤«sY ñsƒê, y√ ã+<äsY y˚T <√j·÷ C≤jÓT>±µµ Çø£ÿ&É ˝Ò|qæ K&ÜZìï ã+<äsT¡ ˝À
ø£&ÉT>∑T‘ê+. bÕ<äTcÕ ñkÕàHé Ä© ôd’‘·+ n‘·>±&çøÏ uÛÑj·T|ü&É≥+ »]π>~. Ä
‘·sê«‘· j·÷sY»+>¥ kÕúHêìï ø±dæ+ s¡J« ÄÁø£$T+#·Tø=Hêï&ÉT. bıs¡T>∑T sêÅw+ºü
qT+∫ e∫Ãq eø°\T ø±dæ+ s¡J«. 90 XÊ‘·+ Væ≤+<äTe⁄\Tqï á dü+kÕúHêìï
dü«‘·+Á‘· Á|ü‹|ü‹Ô ø£*–q ÇkÕ¢+ sêÅw+ºü >± #˚dæ ndü|Ctò ≤Væ≤ sê»´|ü⁄ C…+&Üì
&Û©ç ˝¢ Àì mÁs¡ø√≥ MT<ä m>∑sy¡ k˚ ÕÔqì Á|üø{£ +Ï #ê&ÉT. ø±dæ+ s¡J« m+‘· ã\e+‘·T&ç>±
‘·j÷· s¡j÷· ´&É+fÒ n‘·&ìç #·÷dæ ìC≤+ ôd‘’ +· uÛj
Ñ T· |ü&kÉ Õ>±&ÉT. n‘·&ç ªeTõ*ùd
Ç‘ÓÔVü‰<äT˝Ÿ eTTdü˝ŸMTHéµ dü+|òüT+ |ü+C≤uŸ˝À nø±©\qT Vü≤‘·´\T #˚sTT+∫q
ñ‘·Ôs¡Á|ü<˚XŸ˝Àì ªeTTdæ¢+ ©>¥µ øÏ @e÷Á‘·+ rdæb˛<äT.
10 dü+e‘·‡sê˝À¢ n‘·&TÉ ôV≤’ <äsêu≤<é yê‘êes¡D≤ìï |üP]Ô>± e÷πsÃXÊ&ÉT.
s¡C≤ø±s¡¢ ø√dü+ z Áô|’y˚≥T ÄØàì ‘·j·÷s¡T#˚XÊ&ÉT. #·÷düTÔ+&É>±H˚ n~ ¬s+&ÉT
\ø£\å øÏ #˚sT¡ ø=+~. s¡C≤ø±s¡T¢ U≤ø°ìø£ÿs¡T, U≤ø°#=ø±ÿ, s¡÷MT{À|”, #˚‹˝À Äj·TT<Û+ä ,
q&ÉTeTTøÏ y˚˝≤&˚ |ü{≤ÿ ø£‹`Ô Ç˝≤ z Á|ü‘´˚ ø£yTÓ qÆ dæbÕsTT s¡÷bÕìï#êÃ&ÉT. uÒ>+∑ ãC≤sY,
#ê]àHêsY, ø√؃, Hê+|ü*,¢ Væ≤e÷j·T‘Yq>∑s\Y ˝À ‘Ó˝≤¢sT¡ ‘·÷H˚ |üsπ &é yÓTT<ä\j˚T´~.
q>∑s¡eT+‘ê ô|<ä›jÓT‘·TÔq s¡C≤ø±s¡T¢ |üπs&é #˚dü÷Ô... $TqTïeTTfÒº˝≤ ìHê<ë\T
#˚d÷ü +Ô fÒ... Væ≤+<äTe⁄\ >∑T+&Ó\T uÛj
Ñ T· +‘√ >∑»>∑»˝≤&˚$. ø£ì|æ+∫q <äTø±D≤\MT<ä,
Çfi¯flMT<ä sêfi¯ófl s¡Te«&É+, yêfi¯fløÏ q∫Ãq edüTeÔ ⁄*ï #˚õøÏÿ+#·Tø√e&É+... Ç˝≤
ÇcÕºsê»´+˝≤ Á|üe]Ô+#˚yês¡T. Ä&Éyês¡T s√&ÉT¶ MT<äøÏ sêe&ÉyT˚ e÷H˚XÊs¡T... eT>∑yês¡T
≈£L&Ü... uÛj
Ñ T· +... uÛj
Ñ T· +>± |üqT˝À¢øÏ b˛‘·÷, edü÷Ô ñ+&˚yês¡T. q>∑s+¡ q\TyÓ|’ ⁄ü ˝≤
m|ü⁄Œ&É÷ uÛj
Ñ T· + ˙*˙&É˝≤ Äe]+#·Tø=ì ñ+&˚~.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

38

ôV≤’ <äsêu≤<é Á|üøÿ£ qTqï nMTsYù|≥˝À s¡C≤ø±s¡‘¢ √ ø£*dæ ìC≤+ b˛©düT\T
<ë&ç #˚XÊs¡T. ø£q|ü&ɶ Ád”Ôq˝≤¢ #Ós¡|üfÒºyês¡T. ø√&ç, y˚Tø£, >=Á¬s, ãÁ¬s @~ <=]øÏ‘˚
n~ |ü⁄#·TÃ≈£îì nMTsYù|{ŸqT >∑ØuŸù|≥qT #˚XÊeTì dü+ãsê\T »s¡T|ü⁄≈£îHêïs¡T.
ôV≤’ <äsêu≤<é düMT|ü+˝Àì |ü+C≤>∑T≥º Á>±eT+˝À Á>±MTDT\qT #êeyÓ÷~ ˇø£
Ç+{À¢ ‘·©,¢ ≈£L‘·Tfi¯flqT yêfi¯fl uÛsÑ \Ô¡ m<äT≥, |æ\\¢ m<äT≥, V”≤Hê‹V”≤q+>±
#Ó]#ês¡T. U≤<äsY õ©ì, dæø+Ï <äsUY ≤Hé, nãT“˝Ÿ »u≤“sY nH˚ s¡C≤ø±s¡¢ H˚‘è· ‘·«+˝À
Ç~ »]–+~.
es¡+>∑˝Ÿ õ˝≤¢ #Ósê´\ ‘ê\÷ø± u…ôV≤sêHé |ü˝˝¢… À Çø±“˝Ÿ Vü≤w”+ nH˚ &ç|Pü ´{°
ø£˝ø… sº£ Y ˇø£ >∑+≥˝À e+<ä eT+~ì #·+|æ+#ê&ÉT. ˇø£ÿ]ì #·+|ü&ÜìøÏ ˇø=ÿø£ÿ
>∑T+&ÉT eè<Ûë #Ój÷· ´˝≤? n+≥÷ es¡Tdü>± ì\u…{ºÏ 303 s¬ |’ ˝æò Ÿ ñ|üj÷Ó –+#ê&ÉT.
n+<ä]˙ ‘êfi¯fl‘√ ø£{|ºÏ &ü d˚ æ eT+≥ô|{Ï+º ∫ ø±*Ãy˚XÊ&ÉT.
Á>±e÷˝À¢ eT‘· e÷]Œ&ç $#·Ã\$&ç>± ø=qkÕ–+~. e÷\, e÷~>∑\ì
∫Á‘·Væ≤+dü\øÏ >∑T]ô|{Ϻ ÇkÕ¢+ eT‘·+ |ü⁄#·TÃ≈£îH˚˝≤ #˚ùdyês¡T. ˇø£y˚fi¯ me¬s’Hê
m<äTs¡T ‹]–‘˚ yêfi¯flô|’ <=+>∑‘q· +... <√|æ&û ˝≤+{Ï H˚sê\T ô|{Ϻ C…˝’ À¢ |ü&ù˚ dyês¡T.
yê]ì >=&ÉTì¶ u≤~q≥Tº ∫‘·øu£ ≤<˚yês¡T. Ç˝≤ ∫‘·øu£ ≤<ä≥+˝À n|ü&É|ü &ÉT
ne÷j·T≈£î˝…q’ yês¡T ‘·eT ÁbÕD≤\T ôd‘’ +· ø√˝ÀŒj˚Tyês¡T. >∑T&çôd*ï ‘·>\∑ u…fyºÒ ês¡T.
Ç+{À¢e⁄+&˚ Ä&Éyê]ì $eÅd\Ôü qT #˚dæ J$‘·+ MT<ä $s¡ø|ÔÏ ⁄ü fÒ˝º ≤ ø=fÒyº ês¡T...
n+‘·{‘Ï √ Ä>∑ø£ yêfi¯flì ã\e+‘·+>± ˝Ò|⁄ü ≈£îb˛j˚Tyês¡T. <äT+&É>T∑ \ Ä>∑&Ü\øÏ
‘·≥Tºø√˝Òø£ ô|<ä› dü+K´˝À Vü≤]»qT\T ÇkÕ¢+ eT‘·+ d”«ø£]+#˚yês¡T. ñqï‘· esêZ\
yê]ì }&ç>+∑ , yÓ{#ºÏ êøÏØ #˚sTT+#·Tø=ì #Ó|ü <Óã“\T ø=fÒyº ês¡T.
ô|<ä› dü+K´˝À Vü≤]»qT\‘√ >√e÷+dü+ ‹ì|æ+∫, ÇkÕ¢+ <Ûsä à¡ dü÷Á‘ê*ï e˝…¢
y˚sTT+#˚yês¡T. n+‘˚ø±<äT, yêfi¯fl ù|s¡T¢ e÷πsÃdæ yêfi¯fløÏ ø£ØeTT˝≤¢, s¡Vü≤eT‘Y Ä©
˝≤+{Ï ù|s¡T¢ ô|fÒyº ês¡T. eT‘·+ e÷]q eTs¡Tdü{Ï s√EqT+#˚ á Vü≤]»qT\T
ø£Ás¡\T`ø£sêƒ s¡T,¢ ø=&Éefi¯ófl |ü≥Tºø=ì s¡C≤ø±s¡‘¢ √ ø£\dæ \÷{°\T #˚dæ kÕj·T+Á‘êìø£˝≤¢
ô|<ä›jÓT‘·TÔq &ÉãT“`<ädüÿ+‘√ ‹]– e∫à ‘ê– ‘·+<äHê˝≤&˚yês¡T. ø=‘·Ô eT‘êìøÏ
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

39

bÕ\≈£î\, b˛©düT\ n+&É<+ä &É\T ñ+&É&+É ‘√ yê] Ä>∑&Ü\≈£î n&ÉT¶ ˝Ò≈î£ +&Ü
b˛sTT+~.
U≤dæ+ s¡J« ñ‘·sÔ Á¡ |ü<X˚ Ÿ, ;Vü‰sY, u…+>±˝Ÿ\ qT+∫ ô|<ä› dü+K´˝À eTTdæ+¢ \ì
ôV’≤<äsêu≤<äTøÏ ‘·s¡*+#ê&ÉT. @<√$<Ûä+>± ôV’≤<äsêu≤<äT˝À eTTdæ¢+\ dü+K´
ô|+#ê\qï<˚ n‘·>±&ç ñ<˚X› ´¯ +.
#·<Tä e⁄`dü+<Û´ä \T ‘Ó*dæq eTTdæ+¢ \T s¡J« #·s´¡ \≈£î $düTbÔ ˛j·÷s¡T. Á|üuTÑÛ ‘·«
Ä|òd” Tü ˝À¢ >∑+<äs>¡ √fi¯+ #Ó\sπ –+~. ∫e]øÏ ìC≤+øÏ ≈£L&Ü á $wüjT· + >∑T]+∫
Ä˝À∫+#·ø£ ‘·|Œæ +~ø±<äT. Á|ü»˝À¢ <˚oj·TT\T`|üs<¡ o˚ j·TT\T nqï n+X¯+ ‘·˝‹… +Ô ~.
kÕúì≈£î˝…’q qyêãT\T, <Ûäqe+‘·T\T, C≤^sê›s¡T¢ yÓTT<ä˝…’qyê]˝À ‘·eT ñ<√´>±e
ø±XÊ\T u…+>±˝Ÿ, ;Vü‰sY qT+∫ e∫Ãq eTTdæ+¢ \T >∑<˝›ä ≤¢ ‘·qTï≈£îb˛‘êπsyÓ÷qqï
uÛj
Ñ T· + yÓTT<ä˝+’… ~. |ò*ü ‘·+>±, eTT©ÿ Ä+<√fi¯q y˚>±ìï |ü⁄+E≈£î+~.
á H˚|<ü ´ä∏ +˝À Væ≤+<äTe⁄˝À¢, dæ≈î£ ÿ˝À¢, eTTdæ+¢ \˝À uÛj
Ñ ÷· +<√fi¯q\T #Ó\sπ >∑&+É
yÓTT<ä˝…{≤ºsTT. n+‘˚ø±<äT, n˝≤ »]–‘˚ yêfi¯fl C≤^s¡¢‘√bÕ≥T HÓeTà~ HÓeTà~>±
‘·eT |æ\*¢ ï M~Ûq |ü&k˚ ÕÔsπ yÓ÷qì Ä+<√fi¯q |ü&kÉ Õ>±s¡T. dü«‘·+Á‘· uÛ≤s¡‘· b˛sê≥+
‘ê\÷≈£î >±\T\T HÓeTà~ HÓeTà~>± Á>±e÷˝À¢ ≈£L&Ü M#·&+É ÁbÕs¡+uÛeÑ Tj·÷´sTT.
|ò*ü ‘·+>± Äs¡´düe÷»+, Væ≤+<ä÷eTVü‰düu˝ÑÛ Ò ø±≈£î+&Ü Ç‘·s¡ dü+dü\ú T ≈£L&Ü C≤‹ø√dü+
y˚T˝§ÿHêïsTT. ˇø£y|’Ó ⁄ü kÕ«$T sêe÷q+<ärs¡>ú ±] H˚‘è· ‘·«+˝À ø±+Á¬>dt »qJ$‘ê*ï
C≤>∑è‘·+ #˚ùd,Ô eTs√yÓ|’ ⁄ü s¬ ‘’ T· ≈£L©\T, ø±]à≈£î\T ‘·eT b˛sê≥+ <ë«sê »MT+<ëØ
e´edüqú T ≈£Lø£{Ï y˚fifl¯ ‘√ ô|]øÏyj
˚ T· &É+ ø√dü+ q&ÉT+ø£{≤ºsT¡ . Äs¡´düe÷C≤ìøÏ
#Ó+~q Ms¡T\T ôV’≤<äsêu≤<äTøÏ <˚X¯uÛÑøÏÔ >∑T]+∫ ‘Ó*j·TCÒdæ dü÷Á‘·<Ûës¡T\j·÷´s¡T.

<=s¡\T ` <˚XŸeTTUŸ\T ` C≤^sê›sT¡ ¢
≈£î‘·TuŸcÕ sêE\T ¬syÓq÷´ ø£˝…ø£ºs¡T¢>± <˚XŸeTTUŸ\qT |ü]bÕ\Hês¡+>∑+˝À
$ìjÓ÷–+#·Tø=Hêïs¡T. ‘Ó\+>±D≤˝À ˇø£ ø=‘·Ô kÕ+düÿè‹ø£, sê»ø°jT· $ø±kÕìøÏ
‘Ós¡ rdæq #·]Á‘· á <˚XŸeTTUŸ\~. <˚XŸeTTUŸ\T #ê˝≤ #√≥¢ kÕúìø£ n~Ûø±s¡T\T>±
ñHêïs¡T. yê] |ü]~Û ˇø£ |üs>¡ D∑ ≤øÏ $dü]Ô +∫ e⁄+&˚~. |üs>¡ D∑ ≤ n+fÒ 20 qT+∫
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

40

60 Á>±e÷\‘√ ≈£L&çq düeTT<ëj·T+. á $<Ûëq+ 17 e X¯‘êã›+ ∫e] Hê{ÏøÏ
u≤>± y˚fiS¯ flqT≈£î+~. M]ì n+‘· düT\Te⁄>± ‘=\–+#·˝ìÒ |ü]dæ‹ú @s¡Œ&ç, yÓTT<ä{Ï
ìC≤+ bÕ\≈£î&ÉT |ü]bÕ\Hê e´eVü‰s¡eT+‘ê |üP]Ô>± yê]MT<äH˚ Ä<Ûës¡|&ü ܶsT¡ .
Ms¡T #·≥|º sü y¡ TÓ qÆ n~Ûø±sêìï #˚õøÏÿ+#·T≈£îì |üs>¡ D∑ ≤\ MT<ä ‹s¡T>∑T˝Òì ô|‘·HÔ êìï
bı+<ës¡T.
1800 dü+ˆˆ˝À Á_{°wßü bÕ\q e∫Ãq ‘·sT¡ yê‘· <˚XŸeTTUŸ\T ‘êeTT øö\T≈£î
rdüTø=qï ÁbÕ+‘ê\≈£î dü+ã+~Û+∫q s¬ yÓq÷´qT Á|üuTÑÛ ‘ê«ìøÏ #Ó*+¢ #·&+É es¡øπ
|ü]$T‘·eTj·÷´s¡T. nsTT‘˚ ‘Ó\+>±D≤˝À yÓTT<ä{Ï qT+∫ #Ó*+¢ |ü⁄\T &ÉãT“ s¡÷|ü+˝À
ø±≈£î+&Ü edüTsÔ ÷¡ |ü+˝À »s¡T>∑T‘·T+&É&+É e\¢ á ø=‘·Ô s¬ yÓq÷´ e´edü˝ú À Çã“+<äT\T
m<äTs¡j÷· ´sTT. Bì‘√ <˚XŸeTTUŸ\T s¬ ‘’ T· \qT+∫ <Ûëq´+ s¡÷|ü+˝À •düTÔ edü÷\T
#˚dæ &ÉãT“ s¡÷|ü+˝À Á|üuÛÑT‘ê«ìøÏ #Ó*¢+∫, yê´bÕs¡ bÕÁ‘· ìs¡«Væ≤+#˚yês¡T.
<˚XŸeTTUŸ\ qT+∫ uÛ÷Ñ kÕ«eTT\T>±... : 19e X¯‘êã›+ e#˚à Hê{ÏøÏ $#·øDå£ ≤
s¡V≤æ ‘·+>± uÛ÷Ñ $T •düTÔ edü÷\T #˚jT· &É+‘√ n~Ûø£ e&û\¶ ≈£î ÄkÕÿs¡+ @s¡Œ&ç+~.
B+‘√ n‘·´~Ûø£ ¬s’‘·T\T ‘·eT bı˝≤*ï e~˝ÒdüT≈£îHêïs¡T. |ü+≥ |ü+&˚ uÛÑ÷eTT\
$d”sÔ +í¡ ‘·–bZ ˛sTT+~. Á_{°wt Á|üuTÑÛ ‘·«+ ‘·q Á|ü‹ì<ÛTä \T>± e⁄qï sêC≤ #·+<äTsY˝≤˝ŸqT
rdæyd˚ æ kÕ˝≤sY»Y +>¥`1ì Á|ü<ëÛ qeT+Á‹>± ìj·T$T+#·&+É »]–+~. e´ekÕj·T+
#˚jT· ≈£î+&Ü e~˝Òdqæ bı˝≤*ï ‹]– |ü+≥\T |ü+&ç+#˚ uÛ÷Ñ eTT\T>± e÷πsÃ+<äT≈£î
nqTyÓq’ $<ÛëHê\qT Á|üyX˚ ô¯ |≥º&+É , e´ekÕjÓ÷‘·Œ‹Ôì, yêDÏC≤´ìï ô|+bı+~+#·&+É
Hê{Ï kÕ˝≤sY»+>¥ eTT+<äTqï ‘·øDå£ ø£seÔ¡ ´+.
kÕ˝≤sY»+>¥ ‘·q dü+düÿs¡D\qT neT\T|ü]#˚ Áø£eT+˝À uÛ÷Ñ $T•düTÔ edü÷\T
#˚ùd n~Ûø±sêìï ‘ê\÷ø˘<ës¡≈¢ î£ (ø£˝ø… sº£ T¡ )¢ ø£≥uº {… ≤º&TÉ . yÓTT‘·+Ô uÛ÷Ñ $Tq+‘ê ~yê˙
|ü]~Û˝ÀøÏ ‘Ó#Ã˚ +<äT≈£î <˚XŸeTTUŸ\qT s¡<Tä #› X˚ Ê&ÉT. <ë+‘√ <˚XŸeTTUŸ\T uÛ÷Ñ $T•düTÔ
edü÷\T #˚ùd n~Ûø±s¡+ ø√˝ÀŒj·÷s¡T. |ü]bÕ˝Hê kÂ\uÛ´Ñ + ø√dü+ 1881˝À
yÓTT‘·Ô+ sêÁcÕºìï 15 õ˝≤¢\T>± $uÛÑõ+#ês¡T. yê{ÏøÏ ‘ê\÷ø˘<ës¡T¢ (ø£˝…ø£ºs¡T¢)
u≤<ÛTä ´\T>± ñ+&˚yês¡T.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

41

eTs¡\ Ä 15 õ˝≤¢*ï 4 düTu≤\T>± $uÛõÑ +#ês¡T. Ä düTu≤\≈£î düTuÒ<ës¡T¢
u≤<ÛäT´\T>± ñ+&˚yês¡T. dü+düÿs¡D˝À¢ uÛ≤>∑+>± õ˝≤¢ ã+BÛ (Á|ü‹ dü+e‘·‡s¡+
õ˝≤¢\ yêØ>± uÛ÷Ñ eTT\ j·÷»e÷q´ Vü≤≈£îÿ\qT <Ûèä Mø£]+#˚ |ü<‹∆ä )ì Á|üyX˚ ô¯ |{≤ºsT¡ .
1865˝À uÛ÷Ñ $T |ü{≤º (j·÷»e÷q´+) Vü≤≈£îÿ*ï yÓTT<ä\Tô|{≤ºs¡T. ‘·‘·Œ¤*‘·+>±
<˚XŸeTTUŸ\T Ç‘·s¡ Vü≤≈£îÿ*ï ø√˝ÀŒsTTq|üŒ{Ïø° U≤‘ê<ës¡T\T>±, |ü{≤º<ës¡T\T>±
(uÛ÷Ñ $T ]õÅùdwº Hü é nsTTq Vü≤≈£îÿ<ës¡T\T>±) uÛ÷Ñ j·T»e÷qT\T>± s¬ yÓq÷´ ]ø±s¡T˝¶ À¢øÏ
mø±ÿs¡T.
á ø=‘·Ô dü+düÿs¡D\ ø±s¡D+>± <˚XŸeTTUŸ nqï _s¡T<äTqT, |üs>¡ D∑ ≤\ MT<ä
ô|‘·HÔ êìï ø√˝ÀŒj·÷s¡T. nsTT‘˚ n<˚ düeTj·T+˝À yês¡T uÛ÷Ñ $Tô|’ ‘·eT j·÷»e÷q´
Vü≤≈£îÿ\≈£î Hê´j·T|üsy¡ TÓ qÆ , #·≥|º sü y¡ TÓ qÆ s¡øDå£ ‘√ ã&Ü uÛ÷Ñ kÕ«eTT\T>± ø=‘·Ô ne‘ês¡+
m‘êÔsT¡ . Ç<˚ø±≈£î+&Ü Á|üuTÑÛ ‘ê«BÛq+˝À ñ+&˚ eTø±Ô, áC≤sê, »+C≤sê e+{Ï
$$<Ûä uÛ÷Ñ eTT\qT, n≥M uÛ÷Ñ eTT\qT e´ekÕjÓ÷‘·Œ‹Ô n_Ûeè~∆ |ü]#˚ ù|s¡T‘√
øö\T≈£î rdüTø=H˚ n~Ûø±s¡+ M]øÏ \_Û+∫+~. Ä $<Û+ä >± kÕúìø£+>± X¯øeÔÏ +‘·T˝…q’
uÛ÷Ñ kÕ«eT´ ≈£î≥T+u≤\T eTø±Ô<ës¡T,¢ áC≤sê<ës¡T,¢ ã+C≤sê<ës¡T¢ e+{Ï ø=‘·Ô _s¡T<äT*ï
bı+<ës¡T. nsTT‘˚ yês¡+‘ê ‘·|Œü ìdü]>± eTTqT|ü{Ï <˚Xe¯ TTUŸ˝Ò nq&ÜìøÏ M˝Ò<¢ Tä .
yêfi¯fl˝À¢ Ç‘·sT¡ \T ≈£L&Ü ñHêïs¡T.
1880 Hê{ÏøÏ uÛ÷Ñ |ü]cÕÿs¡ $<Ûëq+ m≈£îÿe>± uÛ÷Ñ $T ñqïyê]øÏ nqT>∑TD+>±
ñ+&˚~. n+<äTe\¢ ã&Ü uÛ÷Ñ kÕ«eTT˝Ò \_∆ bı+<ës¡T. |ü\T≈£îã&ç ñqï Á>±eTô|<ä\› T
düsπ « n~Ûø±s¡T\≈£î \+#ê\T y˚T|æ düT\Te⁄>± ‘·eT ù|s¡q¢ T düsπ « ]ø±s¡T˝¶ À¢ qyÓ÷<äT
#˚düTø√>∑*>±s¡T. n+‘· X¯øÏÔ kÕeTs¡∆´+ ˝Òì düqïø±s¡T ¬s’‘·T\T >∑‘·´+‘·s¡+ ˝Òø£ ‘·eT
bı˝≤*ï Á|üuTÑÛ ‘ê«ìøÏ n|üŒ–+∫ eTs√<ë] #·÷düTø=H˚yês¡T. e´ekÕj·T uÛ÷Ñ eTT\
$d”sÔ êíìï ô|+∫ ‘·<ë«sê n~Ûø£ Ä<ëj·÷ìï bı+<ë\qï Á|üuTÑÛ ‘·« ‘ê|üÁ‘·jT· +
∫e]øÏ ã&Ü uÛ÷Ñ kÕ«eTT\ Ä$sꓤyêìøÏ <ë]rdæ+~.
Ä ø±\+˝À uÛ÷Ñ kÕ«eTT\ Ä~Û|‘ü ´· +˝À e´øÏÔ ÁXÊ$Tø£+ô|’ Ä<Ûës¡|&ü ç ˇø£
kÕe÷õø£ es¡+Z @s¡Œ&É&+É n‘·´+‘· Á|ü<ëÛ qyÓTqÆ n+X¯+. ‘Ó\+>±D≤˝À ÁXÊ$T≈£î\T
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

42

düeTè~∆>± ñHêïs¡T. uÛ÷Ñ kÕ«eTT\T Á>±MTD ÁbÕ+‘· ù|<ä Á|ü»\qT ã\e+‘·+>± yÓ{ºÏ
ø±]à≈£î\T>± e÷sêÃs¡T. Á>±e÷˝À¢ áHê+ uÛ÷Ñ eTT\qT ø£*–e⁄qï ùde≈£î˝≤\
yês¡T ã\e+‘·+>±, uÛÑ÷kÕ«eTT\ bı˝≤˝À¢ yÓ{Ϻ |üì#˚j·÷*. ìC≤ìøÏ á
ùde≈£î˝≤\yêfi¯fløÏ ø£åes¡+ #˚j·T&É+, ≈£î+&É\T #˚j·T&É+ e+{Ï ≈£î\eè‹Ô
ø=qkÕ–+#˚+<äT≈£î M\T>± yê]øÏ áHê+ uÛ÷Ñ eTT\T eT+ps¡T #˚jT· ã&ܶjT˚ ‘·|Œü
uÛÑ÷kÕ«eTT\ bı˝≤˝À¢ yÓ{Ϻ |üì#˚ùd+<äT≈£î e÷Á‘·+ ø±<äT. nsTT‘˚ uÛÑ÷kÕ«eTT\T
yê]ì Ç+{Ï |üqT\≈£î, e´ekÕj·T |üqT\≈£î yÓ{ºÏ ≈£L©\T>± e÷sêÃs¡T. n˝≤π>
n+≥sêìyêfi¯q¢ T, øÏ+~ ≈£î˝≤\≈£î #Ó+~q kÕ+Á|ü<ëj·Tø£ bÕ≥>±fi¯q¢ T, ø£<\ä∏ T,
>√Á‘· $X‚cÕ\T Ä\|æ+#˚yêfi¯flqT uÛ≤>π ˝≤\T>± (<=s¡\ Çfi¯fl˝À¢ |üì#˚ùd yÓ{yºÏ êfi¯ófl)
e÷sêÃs¡T. |ü+≥\ düeTj·T+˝À n~Ûø£ ≈£L©\T ø±e\dæe∫Ãq|ü&ÉT yê]ì ñ|ü
jÓ÷–+#·T≈£îH˚yês¡T.
n~Ûø±s¡esêZ\ <=s¡‘q· + : uÛ÷Ñ kÕ«eTT\T, <=s¡\ ‘·sê«‘· kÕúHêìï Á>±e÷˝À¢
n~Ûø±s¡>D∑ ≤\T |üf˝Ò Ÿ, |ü{≤«Ø\T ÄÁø£$T+#ês¡T. |üf˝Ò Ÿ @ ≈£î˝≤ì¬øH’ ê #Ó+~e⁄+&É
e#·TÃ. ø±˙ |ü{≤«Ø\T e÷Á‘·+ ‘·|Œü ìdü]>± ìjÓ÷– Áu≤Vü≤àDT&˚ nsTTe⁄+{≤s¡T.
|üf˝Ò Ÿ b˛©düT e´edü≈ú î£ , |ü{≤«Ø s¬ yÓq÷´ e´edü≈ú î£ Á|ü‹ì<∏Tä \T. Ms¡T uÛ÷Ñ kÕ«eTT\
e÷~]>±H˚ eT+∫ uÛeÑ +‘·T\˝À ìedæd÷ü ,Ô nH˚øe£ T+~ J‘·>±fi¯ófl, yÓ{ºÏ ø±]à≈£î\‘√
|üì#˚sTT+#˚yês¡T. Ç+ø=ø£ es¡+Z ‘·–qìï |ü{≤ºu÷ÑÛ eTT\T ñqï ã&Ü s¬ ‘’ ê+>∑ es¡+Z .
Ms¡T Á|ü<ëÛ q+>± ø±|ü⁄ ≈£î\+qT+∫ ˇø£ Á|ü‘´˚ ø£ kÕe÷õø£ es¡+Z >± ne‘·]+∫+~.
Ms¡T øÏ+~ ≈£î˝≤\≈£î #Ó+~q X¯SÁ<äT\qT <ä÷s¡+>± ñ+#˚yês¡T. nsTT‘˚ M] Jeq
|ü<‘∆ä T· \T, \øå±´\T, yÓK’ s¡T\qT ã{Ϻ #·÷ùdÔ <=s¡\ø£Hêï ø=+‘· _Ûqï+>± ñ+&˚yês¡T.
á ÄkÕeTT\T eT+∫ uÛeÑ +‘·T˝À¢, |üø±ÿ Çfi¯fl˝À¢ ìedæd÷ü Ô ø±e\dæqìï |üXó¯ e⁄\T,
uÛ÷Ñ $T ø£*– ñ+&˚yêfi¯ófl. Ms¡T düe÷»+˝À ÄkÕeTT\T, ô|<ä› ø±|ü⁄\T, ô|<ä› s¬ ‘’ T· \T,
yÓ÷‘·Tã] s¬ ‘’ T· \T nH˚ ù|s¡‘¢ √ |æ\eã&ÉT‘·÷ >ös¡e eTsê´<ä\T bı+<˚yês¡T. M]øÏ
#·<äe&É+, sêj·T&É+ e∫Ãq|üŒ{Ïø°Ï Á|üuÛÑT‘·« e´eVü‰sê\T ‘Ó*j·Tìyêfi¯ófl. ñs¡÷›
e#˚Ã~ ø±<äT. dü<ë <=s¡\, Á>±e÷~Ûø±s¡¢ ≈£qTdüqï˝À¢ yÓT\T>∑T‘·÷ ‘·eT |üqT*ï
#· ø £ ÿ u… ≥ Tº ≈ £ î H˚ y ês¡ T . ÁXÊ$Tø£ ≈£ î ˝≤\ MT<ä <=s¡ \ e÷~]>± ô|‘· Ô q +
#Ó˝≤sTT+#·˝øÒ b£ ˛j˚Tyês¡T. ≈£L©\T eTT+<äT>± <=s¡\ bı˝≤˝À¢ |üì#˚dqæ ‘·sT¡ yê‘˚
M] bı˝≤˝À¢ |üì#˚j÷· *‡ e#˚Ã~.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

43

<=s¡\T>± e÷]q uÛ÷Ñ kÕ«eTT\T : 19e X¯‘êã›+ ∫e]˝À <˚XŸeTTUŸ\T ‘·eT
dü«+‘· |ü{≤º uÛ÷Ñ eTT\‘√ uÛ÷Ñ kÕ«eTT\T>± e÷] ‘·eT sêC≤´ìï kÕú|+æ #·T≈£îH˚ Áø£eT+˝À
Á|üuÛÑT‘·« j·T+Á‘ê+>±ìï ˝Àãs¡#·Tø=ì Á>±MTD ÁbÕ+‘ê\qT j·T<Û˚#·Ã¤>±
ÄÁø£$T+#·T≈£îHêïs¡T. nsTT‘˚ 20e X¯‘êã›+ e#˚ÃHê{ÏøÏ ≈£î\+, uÛ÷Ñ $T, &ÉãT“,
ø±]ƒq´+ e+{Ï Ç‘·s¡ n+XÊ\qTã{Ï,º nìï+{Ï˙ $T+∫ kÕúìø£ Á|üuTÑÛ ‘ê«~Ûø±s¡T\‘√
yê]≈£î+&˚ düìïVæ≤‘· dü+ã+<Ûë\qTã{Ϻ yê] >=|üŒ‘·q+, |üs|¡ ‹ü ìsê∆]+#·&+É
yÓTT<ä˝…’+~. n+fÒ ô|’q ù|s=ÿqï Vü≤+>∑T\Tqï @ nÁ>∑es¡í e´ø£ÔsTTHê <=s¡>±
|ü]>∑D+Ï #·ã&˚yê&ÉT.
Á|ü»\T uÛ÷Ñ $T, |üì, n|ü, ∫e]øÏ Hê´j·T+ ø√dü+ ≈£L&Ü <=s¡\ä <äj÷·
<ëøÏDå ≤´\ MT<ä Ä<Ûës¡|&ü eÉ \dæ e#˚Ã~. »q+ @e÷Á‘·+ dü«‘·+Á‘·+>± e´eVü≤]+∫Hê,
@e÷Á‘·+ u≤>∑THêï <=s¡\T zs¡«˝Òøb£ ˛j˚Tyês¡T. |üø±ÿ Ç\T¢ ø£{qºÏ +<äT≈£î, ∫e]øÏ
ˇ+{Ï MT<ä #=ø±ÿ˝ÒdTü ≈£îqï+<äT≈£î ≈£L&Ü Á|ü»*ï <ä+&ç+∫q dü+|òTü ≥q\THêïsTT.
‘Ó\+>±D≤ b˛sê≥+ Hê{ÏøÏ <=s¡ nH˚ yêfi¯ó¢ ˝Òì ÁbÕ+‘·+>±˙, |ü˝>¢… ±˙
ø£ì|æ+#˚~ ø±<äT. Á|ü‹ Á>±eT+˝À (ø=ìï #√≥¢ Hê\T¬><’ Tä ∫qï |ü˝\¢… ≈£î ø£*|æ)
eTq≈£î sê»Á|ükÕ<ä+ e+{Ï ª>∑&µû ø£ì|ædTü +Ô ~. ìC≤ìøÏ ª>∑&µû n+fÒ ˇø£ ø√≥˝≤+{Ï
Ç\T¢. á >∑&û nqï Ç+{ÏøÏ düT$XÊ\yÓTqÆ ø±+bÂ+&ÉT, m‘·sÔ TTq >√&É\T, Á|üV≤ü Ø
‘·\T|ü⁄\T ñ+&˚$. >∑&˝û À <=s¡, <=s¡ ≈£î≥T+ãdüuTÑÛ ´\T ìedæ+#˚yês¡T. yê]‘√bÕ≥T
Ä&Éu≤|ü\T, <ëd”\T, yê] |æ\\¢ T, yÓ{ºÏ |üìyêfi¯ó,¢ uÛ≤>π ˝≤\T ‘·~‘·s¡ |ü{≤\eT+‘ê
Ä >∑&˝û ÀH˚ ñ+&˚yês¡T.
>∑‘·+˝À <=s¡\T e‘·Hé<ës¡T¢ ø±ã{Ϻ ‘·eT Ç˝≤ø±˝À yês¡T y˚Tõd”º]j·T˝Ÿ
n~Ûø±sê\qT ≈£L&Ü Á|ü<]ä Ù+#˚yês¡T.
<=s¡\T ‘·eT |üPs¡« yÓu’ eÑÛ + ‘·\#·Tø=+≥÷ Á|üdTü ‘Ô · |üs|¡ ‹ü ì Ä<Ûës¡+ #˚dTü ø=ì
}] MT<ä ‹s¡T>∑T˝Òì ô|‘·Ôq+ #·˝≤sTT+#˚yês¡T. |üfÒ\T, |ü{≤«Ø\T, ‘·eTô|’qTqï
Á|üuTÑÛ ‘ê«~Ûø±s¡T\≈£î s√CŸHêeT+#ê\qT (Äs√E }fiÀ¢ »]–q dü+>∑‘T· \ $esê\T)
|ü+|æ+#ê*‡ ñ+≥T+~. Ä s√CŸHêeT+#ê˝À¢ Äs√E }fiÀfl me¬sH’ ê |ü⁄{≤ºsê,
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

44

#·ìb˛j·÷sê, }fiÀfløÏ @ n|ü]∫‘· e´ø£sÔ TTHê e#êÃ&Ü, <√|æ&,û <=+>∑‘q· +
@<ÓH’ ê »]–+<ë, dü+|òTü $Á<√Vü≤ X¯≈î£ \Ô T >=&Ée˝ÒyTÓ HÆ ê #˚XÊsê, Á>±eT+˝À neTàø±\T`
ø=qT>√fi¯ófl @yÓTHÆ ê »]>±j·÷ e+{Ï $esê\˙ï sêdæ |ü+|æ+#ê*‡ ñ+&˚~. n+<äT˝À
uÛ÷Ñ kÕ«$T n_ÛÁbÕj·÷\T ≈£L&Ü #˚sá e\dæ ñ+&˚~. Ä <=s¡\ ùde≈£î˝≤¢+{Ï n~Ûø±s¡q¢ T
düsêÿs¡T eTqTwüß\T nì |æ*#˚yês¡T. á $<Û+ä >± Á|ü‹ Á>±eT+˝Àq÷ <=s¡ øÏ+<ä ˇø£
$T˙ >∑es¡ïyÓT+≥T e⁄+&˚~.
<=s¡\T Á|üuTÑÛ ‘·« ÄdüT\Ô MT<ä, Á>±MTD eqs¡T\MT<ä, Á|ü»\ ø±s¡´ø£˝≤bÕ\T nìï+{Ï
MT<ä ô|‘·qÔ + #Ó˝≤sTT+#˚yês¡T. ‘Ó\+>±D≤˝À Á|ü‹ Á>±eT+ #·T≥TºÁ|üøÿ£ \ ã+#·sêsTT
uÛ÷Ñ eTT\T (|üXó¯ e⁄\T y˚Tù|+<äT≈£î ñ|üj÷Ó –+#˚ uÛ÷Ñ eTT\T) b˛s¡+uÀ≈£î uÛ÷Ñ eTT\T
(Á|üuÛÑT‘·« ˝…ø£ÿ˝À¢øÏ mø£ÿì uÛÑ÷eTT\T) $kÕÔs¡+>± ñ+&˚$.
1930`40 <äXø¯ ±˝À¢ Á|ü»\ kıeTTàqT <√#·Tø=H˚+<äT≈£î <=s¡\T m‘·T\Ô T y˚ùdyês¡T.
ã+#·sêsTT uÛ÷Ñ eTT˝À¢ |üXó¯ e⁄\ ø±|üsT¡ \qT |üXó¯ e⁄\ì y˚T|üsê<äHy˚ ês¡T. ≈£L©\T
bısTT´˝À ø£f…º|ü⁄\¢\ ø√dü+ b˛s¡+uÀ≈£î uÛÑ÷eTT˝À¢ n&ÉT>∑Tô|≥º≈£L&É<äHêïs¡T. <=s¡
nqTeT‹ ˝Ò≈£î+&Ü #Ós¡Te⁄, ø±\Te ˙fi¯flqT |ü+≥ bı˝≤\≈£î yê&ÉTø√sê<äHêïs¡T.
Hê´j·T |ü]s¡øDå£ ù|]≥ rs¡TŒ\T #Ó|Œæ , »]e÷Hê\T y˚ùd n~Ûø±s¡+‘√ <=s¡\
ô|‘·qÔ + ã\|ü&+ç ~. rs¡TŒ #Óù|Œ |ü]~Û Áø£eT+>± uÛ÷Ñ j·÷»e÷q´ $yê<ë\≈£î,
≈£î\|òTü s¡¸D\≈£î, ∫es¡≈î£ ≈£î≥T+ã ‘·>±<ë\≈£î ≈£L&Ü $dü]Ô +∫+~. <=s¡\T Ç#˚Ã
rs¡TŒ\ìï+{Ï˝Àq÷ ≈£î\|üøbå£ Õ‘·+ ø={§º∫Ãq≥T¢ ø£ì|æ+#˚~. ì+~‘·T\qT+∫ ì»+
sêã≥º&+É ù|s¡T‘√ øÏ+~ ≈£î˝≤\yê]ì eT¬øÿ*s¡>‘∑ q· ï&É+, #˚‘T· \ì yÓqøÏÿ $]∫
ø£{yºÏ j
˚ T· &É+, #Ó≥Tº ø=eTà\≈£î y˚˝≤&ÉBj·T&É+ düs«¡ kÕ<Ûës¡D+. n+<äTøπ <=s√&ç >∑&û
n+fÒ Á>±MTD »HêìøÏ >∑T+&Ó˝À¢ >∑TãT\T |ü⁄fÒº~.
e÷\, e÷~>∑\T <=s¡\ eTT+<äT ≈£Ls√Ã&Üìπø ns¡‘Ω · ˝Ò<Tä . Ç‘·s¡ X¯SÁ<ä≈î£ ˝≤\
yêfi¯ó¢ e÷Á‘·+ yÓ÷ø±fi¯fl MT<ä ≈£Ls¡TÃH˚+<äT≈£î nqTeT‹ ñ+~. ø=+#Ó+ ô|<ä› ≈£î\+
s¬ ‘’ T· nsTT‘˚ eT{Ϻ ns¡T>∑TMT<ä ≈£Ls√Ãe#·TÃ. øÏ+~ ≈£î\düT\Ô qT ˇø£ $<Ûyä TÓ qÆ ‹≥Tº|<ü +ä ‘√
»‘·#]˚ Ã dü+uÛÀ~+#·&+É e÷eT÷˝…+’ ~. ñ<ë:- eTT‘·j
Ô T· ´qT eTT‹Ô>±&ÉT n+≥÷
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

45

|æ\TkÕÔsT¡ . <=s¡\T ìπs•› +∫q dü+Á|ü<ëj·T+ Á|üø±s¡+ ≈£L*yê&ÉT ô|<ä\› eTT+<äT
‘·q ≈£î&ç #˚‹ì #Ûêr MT<ä ô|≥Tºø=ì e+– ì\ã&Ü*. ˝Ò<+ä fÒ ≈£î&ç |æ&øç *Ï ì
m&ÉeT #˚‹˝À ô|≥Tºø=ì e+– ì\ã&Ü*. n+^\T, #Ó|ü \T, ‘·\bÕ>±, ÄuÛsÑ D¡ ≤\T,
u§≥Tº ô|≥Tº≈î£ H˚+<äT≈£î M\T˝Ò<Tä . |ü+#ÓqT >√N˝≤>± yÓ÷ø±fi¯fl MT<ä≈î£ ø£≥Tºø√yê*.
‘·\qT qTqï>± >∑T+&ÉT ø={Ϻ+#·Tø√yê*. MTkÕ\T @e÷Á‘·+ ô|+#·≈£L&É<äT.
e÷{≤¢&≥˚ |ü&ÉT Á|ü‹ yêø£´+ eTT+<ä÷, ∫esê ‘·|Œü ìdü]>± ªª<=sê ˙ u≤+#·qT
(˙ u≤ìdüqT), ˙ ø±˝§à≈£îÿ‘êµµ nH˚ e÷≥\T n+≥T+&Ü*. Ç+{ÏqT+∫ <=s¡
ãj·T{ÏøÏ edüTqÔ ï|ü⁄Œ&ÉT me¬sH’ ê $qj·T+>± |üøÿ£ ≈£î ‘·|ü ø√yê*. @s¡Tyêø£, $‘·HÔ ê\T
y˚jT· &É+, Hê≥T¢ y˚jT· &É+ e+{Ï e´ekÕj·T |üqT\˙ï <=s¡\ Äosê«<ä+‘√H˚
yÓTT<ä\Tô|{≤º*. <=s¡>±s¡T m&É¢ã+&çô|’ yÓfi¯ó‘·Tqï|ü&ÉT eTT+<äT uÛ≤>±q, yÓqTø£
uÛ≤>±q yÓ{yºÏ êfi¯ófl |üsT¡ >∑T\T rj·÷*. Ä&Éyêfi¯flsTT‘˚ <=s¡ ø£+≥|ü&≈É î£ +&Ü Çfi¯fl˝À¢øÏ
bÕ]b˛yê*.
ø√≥*ï, #Ós¡Te⁄*ï, Äqø£≥º*ï, Á|üuÛÑT‘·« uÛÑeHê\qT ì]à+#·&ÜìøÏ Á|üuÛÑT‘·«
n~Ûø±s¡T\T <äøÿ£ Hé uÛ÷Ñ uÛ≤>∑+˝À ˇø£ |ü<‹∆ä ì ne\+_+#˚yês¡T. Ä |üqT\≈£î
nedüs¡yÓTÆq Á|ü‘˚´ø£ HÓ’|ü⁄D´+>∑\ ÁX¯eTqT kÕeT÷Væ≤ø£ |ü<ä∆‹ì nqTdü]+#˚yês¡T.
¬s+&Ée yÓ’|ü⁄ ø±e* |üì, ∫\¢s¡ eT\¢s¡ #êøÏ] |üqT\T #˚j·T&ÜìøÏ Á|ü‘˚´ø£ ≈£î˝≤\
»q+ ñ+&˚yês¡T. Ä |üqT\qT ªuÒ>±sY yÓ{µºÏ ˝Ò<ë ªyÓ{ºÏ uÒ>±s¡Tµ nì |æ\TkÕÔsT¡ .
ˇø£≥e kÕ˝≤sY»+>¥ ø±\+˝À ìC≤+ sêÁwü+º ˝À ø=‘·Ô uÛ÷Ñ s¬ yÓq÷´ $<Ûëq+ Á|üyX˚ ¯
ô|{Ïqº ‘·sê«‘· kÕúìø£ <=s¡\T |ü{≤º<ës¡T\T>± ‹]– ˝Òì kÕúq+ bı+~q $<Ûëq+
Ç+‘·≈î£ eTT+<˚ #Ó|ü ø=Hêï+. uÛ≤Ø ø£eT‘ê\T Ä$s¡“$¤ +∫ ‘·|Œü ìdü]>± yê]¸ø£
uÛ÷Ñ $T •düTÔ #Ó*+¢ #ê*‡q |ü]dæ‘ú T· \T @s¡Œ&É&+É e\¢ ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘·+˝À á yÓ{ºÏ
uÒ>±s¡T nH˚ |üì e´ekÕj·÷ìøÏ e#˚Ãdü]øÏ s¬ +&ÉT Á|ü<ëÛ q ÁX¯eT <√|æ&û s¡÷bÕ\T>±
e÷s¡TŒ #Ó+~+~. ˇø£{Ï yÓ{,ºÏ eTs=ø£{Ï uÛ≤>π \. yÓ{ºÏ nH˚ø£ s¡÷bÕ˝À¢ ø=qkÕ>∑T‘·T+&˚~.
ˇø£{Ï e÷~>∑\T Á>±eT+˝À n|ü]X¯óÁuÛyÑ TÓ qÆ |üqT\˙ï #˚jT· &É+, s¬ +&Ée~ s¬ yÓq÷´,
b˛©dt, n≥MXÊK, eT<ä´bÕqXÊK ‘·~‘·s¡ XÊK\ n~Ûø±s¡T\T Á>±e÷\≈£î e∫Ãq|ü&ÉT
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

46

|üìbÕ≥\ yê¬s’q |üHÓï+&ÉT ≈£î˝≤\yês¡T #êø£*, eT+>∑*, ø£eTà], ≈£îeTà],
eÁ&É+–, ‘·eTà*, Vü≤]»q, uÒ>∑] (>∑Ti≤¿\ e÷©düT, bÕø°|üì), eT#·T≈£Ls¡
(yÓ÷‘ê<äT), ˙s¡&ç (˙s¡T ‘Ó#Ã˚ yês¡T) e∫à n~Ûø±s¡T\T Á>±e÷˝À¢ ñqïìï s√E\T
sêÁ‹+ãefi¯ófl ùde\T #˚j÷· *. n~Ûø±s¡T\≈£î ø±fi¯ófl ˇ‘êÔ*, |ü&øÉ \£ T y˚j÷· *,
BbÕ\T yÓ*–+#ê*. ≈£îeTà]yês¡T ø=‘·Ô ≈£î+&É\T ‘Ó∫à kÕïHê\≈£î, e+≥\≈£î ˙fi¯ó
fl ‘˚yê*. ‘·eTà*yês¡T bÕ\T, ô|s¡T>∑T, ≈£Ls¡>±j·T\T dü|ü¢sTT #˚j·÷*. uÒ>∑]yês¡T
n~Ûø±s¡T\≈£î eTs¡T>∑T<=&ÉT¢ ø£{Ϻ yê{Ïì X¯óÁuÛÑ|üs¡#ê*. #êø£*yês¡T Á>±eT ø£#˚Ø\T
n*øÏ ø£fi≤fl|æ #·˝≤¢*. >=Á¬s*ï, ø√fi¯flqT ‘Ó∫à ≈£Ls¡#j
˚ ÷· *. uÒ>]∑ yês¡T >∑Ti≤¿*ï
‘√e÷*, <ëD≤ô|{Ϻ ‘·>T∑ ìÁ>±ì #˚j÷· *, >∑Ti≤¿\ô|’ ‘·eT <=s¡\T mø£ÿ&çøÏ yÓ[flHê
yê] yÓ+≥ ñ+&Ü*. Ç$>±ø£ <=s¡\ Çfi¯fl˝À¢ ô|[flfi¯flsTTHê, u≤s¡kÕ\sTTHê,
#·ìb˛sTTHê ~Hê\≈£î, ‘·~H› ê\≈£î Á>±eT+˝À >=\¢\+<äs÷¡ >=Á¬s*ï, y˚Tø£*ï Çyê«*.
Á>±eT+˝À>∑\ ms¡Te⁄\˙ï <=s¡ bı˝≤˝À¢øÏ ãfi¯fl‘√ #˚sy¡ j
˚ ÷· *. Á>±eT<=s¡ e´ekÕj·T
|üqT\T |üPs¡sÔ TTq ‘·sê«‘·H˚ e´ekÕj·T ≈£L©\T Ç‘·s¡ s¬ ‘’ ê+>∑ e´ekÕj·T |üqT\≈£î
yÓfi≤fl*. #·+{Ï|\æ \¢ ‘·\T¢*ï, u≤*+‘·˝q’… ‘·\T¢*ï, <=s¡\ e´ekÕj·T |üqT\≈£î
ìs¡“+<Ûä+>± rdüT≈£îb˛j˚Tyês¡T. n~Ûø±s¡T\T Á>±e÷\qT+∫ ‹]– yÓ[flb˛j˚T
düeTj·T+˝À yê] edüTkÔ ÕeTÁ–ì HÓ‹qÔ yÓ÷düTø=ì >∑eT´kÕúHêìøÏ #˚sy¡ j
˚ ÷· *.
yÓ{ºÏ #êøÏØ˝À eTs√s¡÷|ü+ : <=s¡\T |üP]Ô>± yê] dü«+‘· |üqT\ø√dü+ ø=ìï
≈£î≥T+u≤\qT yÓ{ºÏ ≈£î≥T+u≤\T>± n{Ïôº |≥Tºø=H˚yês¡T. Ç˝≤+{Ï ≈£î≥T+u≤\T
‘·s‘¡ s· ê\T>± <=s¡ Ç+{À¢H√, bı\+˝ÀH√ #êøÏ] #˚d÷ü Ô e⁄+&˚yês¡T. Á|ü‹|ò\ü +>±
<=s¡ yê]øÏ Hê\T>∑T yÓT‘·T≈£î\T y˚ùdyês¡T. Ç+ø√s¡ø+£ yÓ{ºÏ #êøÏ]`ø=<√›, >=b˛Œ
uÛ÷Ñ $T ñqï yêfi¯ófl, øö\T<ës¡T,¢ #˚‹eè‘·T\Ô yês¡T. M]øÏ m˝≤+{Ï Á|ü‹|ò\ü + e⁄+&˚~
ø±<äT.
ÁX¯eT <√|æ&û eTs√ eTTK´yÓTÆq s¡÷|ü+ uÛ≤>π \ ˝Ò<ë J‘·>±&ÉT nH˚ $<Ûëq+.
Bì Á|üø±s¡+ uÛ÷Ñ kÕ«$T Ç∫Ãq n|üqT ‹]– #Ó*+¢ #˚ ù|]≥ ‘·≈î£ ÿe y˚‘q· +‘√
<ë<ë|ü⁄ J$‘·ø±\eT+‘ê |üì#˚sTT+#·T≈£î+{≤s¡T. e] uÛ÷Ñ eTT˝À¢ düTe÷s¡T 3 e+‘·T\T
uÛÑ÷$Tì á uÛ≤π>˝≤ ˝Ò<ë J‘·>±fi¯ó¢ kÕ>∑T#˚ùdyês¡T.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

47

ô|’ |ü<‘∆ä T· \Ø‘ê´ 1901 - 1941 eT<Û´ä ø±\+˝À ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘·+˝À
e´ekÕj·T ÁXÊ$T≈£î\ dü+K´ ô|s¡T>∑T<ä\ ìwüŒ‹Ô »HêuÛ≤ ô|s¡T>∑T<ä\ ìwüŒ‹Ôø£+fÒ
m≈£îÿe>± ñ+~. ôV≤’ <äsêu≤<é sêh+˝À »HêuÛ≤ ô|s¡T>∑T<ä\ 31 XÊ‘·+ ñ+&É>±
e´ekÕj·T ≈£L©\ ô|s¡T>∑T<ä\ 78 XÊ‘·+ ñ+~. Ä ø±\+˝À nH˚øe£ T+~ ‘·eT
kÕ+Á|ü<ëj·Tø£ #˚‹ eè‘·T\Ô qT+∫>±˙, uÛ÷Ñ $T qT+∫>±˙ ãj·T≥≈£î >¬ +{Ï y˚jT· ã&ç
s√E ≈£L©\T>± e÷sês¡ì á ˝…øÿ£ \T #Ó|⁄ü HÔ êïsTT. 1941 »HêuÛ≤ ˝…øÿ£ \ ìy˚~ø£qT
ã{Ϻ bı˝≤˝À¢ |üì#˚ùdyêfi¯ó,¢ e´ekÕj·T ≈£L©\T 172 XÊ‘·+ ô|]–q≥Tº yÓ\&¢ eÉ ⁄‘√+~.

‘Ó\+>±D≤˝À sê»ø°jT· #Ó‘’ q· ´+ ` s¬ ‘’ ê+>∑+ ‹s¡T>∑Tu≤≥T
Ä+Á<Ûä ÁbÕ+‘·+‘√ b˛*Ñ˚ ‘Ó\+>±D≤˝À sê»ø°jT· #Ó‘’ q· ´+ #ê˝≤ Ä\dü´+>±
‘·˝‹… +Ô <äì #Ó|Œü e#·TÃ. >∑‘+· ˝À #Ó|Œü ã&çq≥T¢>± ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘·eT+‘ê <=s¡\T,
<˚XŸeTTUŸ\T, C≤^sê›sT¡ ,¢ qyêãT\T, ìC≤+ |ü]bÕ\q˝À ìs¡+≈£îXÊ~Ûø±s¡+ sê»´+
#˚d+æ ~. Á|üuTÑÛ ‘·«+ Á|ü»\ u≤>√>∑T*ï |ü{+ºÏ #·Tø√˝Ò<Tä . ñs¡÷› uÛ≤wü bÕ\HêuÛ≤wü>±q÷,
$<ë´dü+dü˝ú À¢ uÀ<ÛHä ê uÛ≤wü>±q÷ neT\T#˚XÊs¡T. Áô|y’ ≥˚ T dü+dü˝ú À¢ ≈£L&Ü $<ë´uÀ<Ûqä
#˚ùd+<äT≈£î nqTeT‹ ˝Ò<Tä . yÓ{#ºÏ êøÏ], <ëdü´+, u≤ìdü‘ê«ìøÏ Á|ü»\T ã˝…b’ ˛j·÷s¡T.
Ç≥Te+{Ï yê‘êes¡D+˝À düV≤ü »+>± ‘Ó\T>∑T uÛ≤cÕ bÕ+&ç‘ê´ìï Ä<ä]+#˚yês¡T
ø£se¡ j·÷´s¡T. Ç≥Te+{Ï øÏw¢ dºü eü Tj·÷˝À¢ 1901˝À ø=eTÁsêE \ø£àå Dsêe⁄>±s¡T
ôV≤’ <äsêu≤<é q>∑s+¡ ˝À ªlø£èwü<í e˚ sêj·T Ä+Á<Ûuä ≤Û cÕì\j·T+µqT kÕú|+æ #ês¡T. Ç<˚
‘Ó\+>±D≤˝À yÓTT≥ºyTÓ T<ä{Ï Á>∑+<∏ë\j·T+. ‘·sê«‘· 1904 ˝À Vü≤qTeTø=+&É˝À l
sê»sê» Ä+Á<Ûuä ≤Û cÕì\j·T+, 1905˝À dæø+Ï Á<ëu≤<é˝À Ä+Á<Ûä dü+e]∆˙ Á>∑+<∏ë\j·T+
@sêŒ≥T #˚jT· ã&ܶsTT. 1906 ˝À \ø£àå Dsêe⁄>±s¡T ª$C≤„q #·+Á~ø£ Á>∑+<∏eä T+&É*µ
nH˚ kÕVæ≤r dü+düqú T @sêŒ≥T#˚XÊs¡T. á $<Û+ä >± \ø£ÎDsêe⁄>±s¡T ‘Ó\+>±D≤˝À
kÕ+düÿè‹ø£ |ü⁄qs¡TJ®eHêìøÏ |ü⁄Hê<äT\T y˚XÊs¡T.
‘Ó\+>±D≤˝À 1920 Hê{Ïø>Ï ±ì sê»ø°jT· +>± #Ó‘’ q· ´+ sê˝Ò<Tä . ˇø£ ∫qï
dü+|òTü ≥q ôV≤’ <äsêu≤<é sêh+˝À Ä+Á<ÛTä *ï dü+|òTü {Ï‘|· ]ü ∫+~. 1921 qe+ãsY
11, 12 ‘˚B˝À¢ ôV≤’ <äsêu≤<é˝À ôV≤’ <äsêu≤<é sêh kÕ+|òTæ ø£ düe÷y˚X+¯ »]–+~.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

48

düe÷y˚X¯ ø±s¡´Áø£e÷\˙ï Ä+>∑,¢ ñs¡÷› uÛ≤wü˝À¢ ø=qkÕ>±sTT. düe÷y˚X+¯ ˝À Á|ü‹ì~Û>±
e∫Ãq n\¢+|ü*¢ yÓ+ø£≥sêe÷sêe⁄ ‘Ó\T>∑T˝À e÷{≤¢&&É ÜìøÏ Á|üjT· ‹ï+#·>± ˇø£
es¡+Z yês¡T n\¢] #˚dæ nee÷q|ü]#ês¡T. á dü+|òTü ≥q‘√ düe÷y˚X+¯ ˝À ñqï
‘Ó\T>∑Tyês¡T rÁe nee÷HêìøÏ >∑Ts¬ q’ ≥T¢>± n_ÛÁbÕj·T|ü&ܶsT¡ . n<˚Hê{Ï sêÁ‹
e÷&ÉbÕ{Ï Vü≤qTeT+‘·sêe⁄, _. sêeTø£ècÕísêe⁄, myéT. q]‡+>∑sêe⁄, Ä~sêE
Ms¡uÁÑÛ <äsêe⁄\‘√ ø£\dæ 11 eT+~ düuTÑÛ ´\T >∑\ ˇø£ dü+|ò÷ü ìï ªÄ+Á<Ûä »q dü+|òTü +µ
nH˚ ù|s¡T‘√ @sêŒ≥T#˚XÊs¡T. 1922 |òÁæ ãe] 14q Ä+Á<Ûä »q dü+|òTü + yÓTT<ä{Ï
düe÷y˚X¯+ ø=+&Ü yÓ+ø£≥¬s&ç¶>±] n<Ûä´ø£å‘·q ôV’≤<äsêu≤<é˝À »]–+~. n<˚
düe÷y˚X+¯ ˝À ù|s¡TqT ªHÓC’ ≤+ sêh Ä+Á<Ûä »qdü+|òTü +µ >± e÷sêÃs¡T. á dü+dü≈ú î£
e÷&ÉbÕ{Ï Vü≤qTeT+‘·sêe⁄ ø±s¡´<ä]Ù>± ìj·T$T+#·ã&ܶsT¡ . dü+|òTü + yÓTT<ä{Ï
Hê\T>∑T düe÷y˚XÊ\T 1923˝À ôV’≤<äsêu≤<é˝Àq÷, 1924 ˝À q˝§Z+&É ˝Àq÷,
1925˝À eT~Ûs˝¡ Àq÷, 1928˝À dü÷sê´ù|≥˝Àq÷ »]>±sTT. á dü+düú ‘Ó\T>∑T
bÕsƒX¡ Ê\\qT, Á>∑+<∏ë\j·÷*ï ÁbÕs¡+_Û+#·&+É , ‘Ó\T>∑T |ü⁄düøÔ ±*ï Á|ü#T· ]+#·&+É ,
#ê]Á‘·ø£ |ü]XÀ<Ûäq≈£î <√Vü≤<ä+ #˚j·T&É+, Ád”Ô $<ë´yê´|æÔøÏ ø£èwæ#˚j·T&É+ e+{Ï
|üqT\ô|’ <äèwæº kÕ]+∫+~.
HÓC’ ≤+ Ä+Á<Ûä eTVü‰düuÑÛ @sêŒ≥T : 1930 ˝À yÓT<äø˘ õ˝≤¢˝Àì CÀ–ù|≥˝À
»]–q düe÷y˚X+¯ ˝À Ä+Á<Û»ä q dü+|òTü + Ä+Á<Ûä eTVü‰düu>ÑÛ ± ù|s¡T e÷s¡TÃ≈£î+~.
Ä+Á<Ûä eTVü‰düuÑÛ yÓTT<ä{Ï düe÷y˚XÊìøÏ düTs¡es¡+ Á|ü‘ê|üs¬ &ç¶ n<Û´ä ø£‘å · eVæ≤+#ês¡T.
s¬ +&Ée düe÷y˚X+¯ 1931˝À <˚es¡ø=+&É˝À |æ. sêeTø£ècÕísêe⁄ n<Û´ä ø£‘å q· »]–+~.
¬s+&Ée düe÷y˚X¯+ ‘·s¡Tyê‘· Á|üuÛÑT‘·«+ Ä+Á<Ûä eTVü‰düuÛÑ≈£î e´‹πsø£ <Û√s¡DÏ
ne\+_Û+∫+~. eT÷&Ée düe÷y˚X+¯ 1934˝À KeTà+˝À »]–+~. Hê\Ze düe÷y˚X+¯
1935˝À dæ]dæ\˝¢ À e÷&ÉbÕ{Ï Vü≤qTeT+‘·sêe⁄>±] n<Û´ä ø£‘å q· »]–+~. ◊<äe
düe÷y˚X+¯ cÕ<éq>∑s˝Y À ø=+&Ü yÓ+ø£≥ s¡+>±¬s&ç¶ n<Û´ä ø£‘å q· »]–+~.
HÓC’ ≤+ Ä+Á<Ûä eTVü‰düu˝ÑÛ À N*ø£: 1941 qT+∫ Ä+Á<Ûä eTVü‰düuÑÛ yêeT|üøå£
Hêj·T≈£î\ #˚‘·T˝À¢øÏ e∫Ã+~. düuÛÑ @&Ée düe÷y˚X¯+ ôV’≤<äsêu≤<é õ˝≤¢˝Àì
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

49

eT˝≤ÿ|ü⁄s¡+˝À »]–+~. sêh+˝À Á|üy˚X¯ô|≥ºuÀj˚T sêC≤´+>∑ dü+düÿs¡D\≈£î
eT<ä‘› T· ì#˚à rsêàq+˝À n_ÛÁbÕj·T uÛ<Ò ë\T e#êÃsTT. sê$ Hêsêj·TD¬s&ç,¶ ø±fiÀJ
Hêsêj·TDsêe⁄ rsêàHêìï e´‹πsøÏ+#·&É+ »]–+~. ¬ø.$. s¡+>±¬s&ç¶, myéT.
Vü≤qTeT+‘·sêe⁄\T Á|ü‹bÕ~+∫q rsêàq+ M–b˛sTT+~.
1941˝À VüQpsY q>∑s+¡ ‘ê\÷ø±˝Àì ∫\≈£\÷s¡T˝À mì$T<äe düe÷y˚X+¯
»]–+~. düe÷y˚XÊìøÏ ø£eT÷´ìdüTº bÕغ ø±s¡T¶ Á>∑V≤” ‘· nsTTq sê$ Hêsêj·TD¬s&ç¶
n<Û´ä ø£‘å · eVæ≤+#ês¡T. 1943˝À ôV≤’ <äsêu≤<é düe÷y˚X+¯ ˝À rÁeyÓTqÆ b˛{° »]–
ø¬ .$.s¡+>±¬s&ç¶ >¬ \Tbı+<ës¡T. 1944˝À uÛTÑ eq–]˝À |ü<øä =+&√ düe÷y˚X+¯ »]–+~.
BìøÏ sê$ Hêsêj·TD¬s&ç¶ n<Û´ä ø£‘å · eVæ≤+#ês¡T. düuÑÛ |üP]Ô>± ø£eT÷´ìdüT\º n<äT|ü⁄˝ÀøÏ
e∫Ã+~. Ä+Á<Ûä ø£eT÷´ìdüTº Hêj·T≈£î\T ≈£L&Ü á düe÷y˚XÊìøÏ Vü‰»s¡j÷· ´s¡T.
|üHÓï+&Ée düe÷y˚X¯+ 1945˝À KeTà+˝À @sêŒ≥T #˚j·T&É+ »]–+~. á
düe÷y˚XÊìøÏ düTe÷s¡T 40 y˚\eT+~ Vü‰»s¡j÷· ´s¡T.
Ä+Á<Ûä ø£eT÷´ìdüTbº Õغ Hêj·T≈£î\T #·+Á&É sêCÒX«¯ s¡sêe⁄ ‘Ó\+>±D≤˝À sê»ø°jT·
•ø£Då bÕsƒX¡ Ê\qT ìs¡«Væ≤+#ês¡T. Ä+Á<Ûä ø£eT÷´ìdüTbº Õغ, HÓC’ ≤+ Ä+Á<Ûä eTVü‰düu˝ÑÛ Àì
ø£eT÷´ìdüTº uÛ≤yê\T>∑\ ø±s¡´ø£s\Ô¡ ≈£î •ø£Då ì#˚Ã+<äT≈£î ìsêàD <äø‘å£ · >∑\ mHé.$.¬ø.
Á|ükÕ<éqT |ü+|æ+~. Ä+Á<Ûeä TVü‰düu˝ÑÛ À Á|üeTTK düuTÑÛ ´\T>± #Ó˝≤eTDe⁄‘·Tqï sê$
Hêsêj·TD¬s&ç,¶ ã<ä+› m˝≤¢s¬ &ç,¶ $. Äfi≤«sYkÕ«$T, <˚e⁄\|ü*¢ yÓ+ø£fXÒ «¯ s¡sêe⁄ e+{Ïyês¡T
Ä+Á<Ûä ø£eT÷´ìdüTº Hêj·T≈£î˝…q’ |ü⁄#÷ \|ü*¢ düT+<äsj
¡ T· ´, #·+Á&É sêCÒX«¯ s¡sêe⁄, e÷øÏHì˚
ãdüe|ü⁄qïj·T´ e+{Ï yê]‘√ düìïVæ≤‘· dü+ã+<Ûë\T @s¡Œs¡#T· ≈£îHêïs¡T.
‘Ó\+>±D≤ s¬ ‘’ T· \qT Ä+Á<Ûä eTVü‰düuÑÛ ø±s¡´ø£˝≤bÕ˝À¢ bÕ˝§ZH≥˚ ≥T¢ s¡÷|üø\£ Œq
#˚XÊs¡T. ø£eT÷´ìdüT\º T Á>±e÷˝À¢ì s¬ ‘’ T· \ kÕ<Ûøä u£ ≤<Ûøä ±*ï, |ü≥Dº ≤˝À¢ì eT<Û´ä ‘·s>¡ ‹∑
Á|ü»\T |ü&˚ Çã“+<äT*ï yÓ\T>∑T˝ÀøÏ ‘Ó#êÃs¡T. ø£eT÷´ìdüT\º T ‘·eT kÕ+düÿè‹ø£ dü+düú
nsTTq ªÁ|üC≤Hê≥´eT+&É*µ <ë«sê, bÕ‘·ø±\|ü⁄ kÕ+düÿè‹ø£ ø±s¡´Áø£e÷\qT
|ü⁄q:ÁbÕs¡+_Û+#ês¡T. Á|ü»\T á ø±s¡´Áø£e÷\ e\¢ $X‚w+ü >± Äø£]¸+#·ã&É&+É ‘√
ø£eT÷´ìdüT\º T ‘·eT dæ<ë∆+‘ê\qT Á|ü#ês¡+ #˚jT· &É+˝À dü|©üò ø£è‘·eTj·÷´s¡T.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

50

uÛÑTeq–] düe÷y˚X¯+ ‘·s¡Tyê‘· es¡+>∑˝Ÿ õ˝≤¢˝Àì #ê˝≤ Á>±e÷˝À¢ Ä+Á<Ûä
eTVü‰düuÑÛ XÊK\T @sêŒ≥T#˚XÊs¡T. á XÊK\H˚ dü+|ò÷ü \T nì e´eVü≤]+#˚yês¡T.
»q>±+ ‘ê\÷ø±˝À 10 y˚\ mø£sê\≈£î ô|>’ ± uÛ÷Ñ $Tì ø£*–e⁄qï kÕúìø£ uÛ÷Ñ kÕ«$T
$düTq÷] sêeT#·+Á<ë¬s&çø¶ Ï e´‹πsø£+>± s¬ ‘’ T· *ï ≈£L&É>{∑ ºÏ Ä+<√fi¯q »s¡|&ü +É ˝À
Ä+Á<Ûä eTVü‰düuÛÑ düuÛÑT´&Ó’q Äs¡T≥¢ sêeT#·+Á<ë¬s&ç¶ ø£è‘·ø£è‘·T´&Éj·÷´&ÉT. 1946 51 eT<Ûä´ø±\+˝Àì á ¬s’‘·T ñ<ää´eTy˚T ‘Ó\+>±D≤ kÕj·TT<Ûäb˛sê≥+>±
|ü]D$T+∫+~. 1946 p˝…’ 4q $düTq÷] sêeT#·+Á<ë¬s&ç¶ nqT#·sT¡ \≈£î, Ä+Á<ÛÛä
eTVü‰düuÑÛ ø±s¡´ø£s\Ô¡ ≈£î »]–q ø={≤¢≥˝À <=&ç¶ eT\¢j·T´, <=&ç¶ ø=eTs¡j·T´ nH˚
Ç<ä›s¡T ¬s’‘·T\T #·ìb˛j·÷s¡T. ø=eTs¡j·T´ eTs¡D+ ‘Ó\+>±D≤ ¬s’‘·T˝À¢ Äy˚XÊìï
s¡–*Ã+~. C≤^sê›s≈¢¡ î£ , <˚XŸeTTUŸ\≈£î e´‹πsø£+>± ‹s¡T>∑Tu≤≥T »]–+~. á
dü+|òüT≥q‘√ ø£eT÷´ìdüTº\T Væ≤+kÕj·TT‘· ‹s¡T>∑Tu≤≥¢≈£î Hê+~ |ü*ø±s¡T. HÓ’C≤+
Á|üuTÑÛ ‘·«+ á ‹s¡T>∑Tu≤≥¢ >∑T]+∫ n+‘·>± |ü{+ºÏ #·Tø√˝Ò<Tä . 1946 p˝…’ ÁbÕ+‘ê˝À¢
uÛ≤s¡‘<· X˚ ÊìøÏ kÕ«‘·+Á‘·´+ edüT+Ô <˚y÷Ó nì Çø£ÿ&É ôV≤’ <äsêu≤<é sêÅcÕºìï ˇø£
dü«‘·+Á‘· sê»´+>± Á|üø£{Ï+∫, uÛ≤s¡‘·<˚X¯ eT<Ûä´uÛ≤>∑+˝À ˇø£ eTTdæ¢+ sêC≤´ìï
kÕú|+æ #ê\ì ìC≤+ |ü<øä∏ ±\T y˚jT· &É+ ÁbÕs¡+_Û+#ê&ÉT. á |ü]dæ‹ú ì ø£eT÷´ìdüT\º T
#·øÿ£ >± $ìjÓ÷–+#·T≈£îHêïs¡T. Á>±e÷˝À¢ Á|ü»\+<äs÷¡ Væ≤+<äTe⁄\T ø±e&É+‘√
ø£eT÷´ìdüT\º T ‘·eT dæ<ë∆+‘ê\yÓ|’ ⁄ü düT\Te⁄>± Äø£]¸+#·Tø√>∑*>±s¡T. s¡øDå£ ø√dü+
HÓ’C≤+ Á|üuÛÑT‘ê«ìï ÄÁX¯sTT+∫q <˚XŸeTTUŸ\qT Á|üC≤Á<√VüQ\T>±q÷, Á|üuÛÑT‘·«
‘=‘·T\Ô T>±q÷ Á|ü»\T uÛ≤$+#ês¡T. ø£eT÷´ìdüT\º T Á|ü‹ Á>±eT+˝Àq÷ <äfi≤*ï
@sêŒ≥T#˚XÊs¡T. ˇø=ÿø£ÿ <äfi+¯ ˝À 20 qT+∫ 30 es¡≈î£ bÕغøÏ n+øÏ‘y· TÓ qÆ ø±s¡´ø£s\Ô¡ T
ñ+&˚yês¡T. á dæ<ë∆+‘ê\T Á|ü#ês¡+ #˚j·T&É+‘√bÕ≥T Äj·TT<Ûë\T ñ|üjÓ÷
–+#·&+É ˝Àq÷, Äs√>∑´ ùde\T n+~+#·&+É ˝Àq÷ ‘·ØŒ¤<Tä bı+<˚yês¡T.
1946 nø√ºãs¡T˝À ø£eT÷´ìdüT\º qT ìj·T+Á‘·D #˚jT· &ÜìøÏ ø£˝À¢*‘· ÁbÕ+‘ê˝…q’
q˝§¢+&É, es¡+>∑\T¢ õ˝≤¢˝À¢ HÓ’C≤+ Á|üuÛÑT‘·«+ ôd’q´|ü⁄ •_sê*ï @sêŒ≥T #˚dæ+~.
|ü]dæú‘·T\T rÁes¡÷|ü+ <ë\Ã&É+‘√ Ä+Á<Ûä eTVü‰düuÛÑ, ø£eT÷´ìdüTº bÕغ\T ‘·eT
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

51

Á|ü<ëÛ q øπ +Á<ë*ï $»j·Tyê&É≈î£ ‘·s*¡ +#êsTT. 1946 qe+ãsY˝À HÓC’ ≤+ Á|üuTÑÛ ‘·«+
ø£eT÷´ìdüTbº Õغ\ô|’ ìùw<Û+ä $~Û+∫+~.
7e ìC≤+ nsTTq MTsY ñkÕàHé Ä©U≤Hé 1947˝À uÛ≤s¡‘<· X˚ ÊìøÏ kÕ«‘·+Á‘·´+
e∫Ãq|ü&ÉT ôV≤’ <äsêu≤<é sêÁwü+º dü«‘·+Á‘·+>± ñ+≥T+<äì Á|üø{£ +Ï #ê&ÉT. nsTT‘˚
uÛ≤s¡‘<· X˚ +¯ ˝À $©q+ ø±yê\ì ø√s¡T‘·Tqï n‘·´~Ûø£ Á|üC≤˙ø±ìøÏ Ä©U≤Hé Á|üø≥£ q
Ä+<√fi¯q ø£*–+∫+~. ôV≤’ <äsêu≤<é sêh+ uÛ≤s¡‘<· X˚ +¯ ˝À $©q+ ø±yê\ì ø√s¡T‘·÷
á ÄX¯jT· kÕ<Ûqä ø√dü+ kÕ«$T sêe÷q+<ärs¡ú Hêj·Tø£‘ê«q ôV≤’ <äsêu≤<é sêh
ø±+Á¬>dt ªC≤sTTHé Ç+&çj÷· µ (uÛ≤s¡‘<· X˚ +¯ ˝À $©q+ ø±yê*) ñ<ä´e÷ìï #˚|{ü +ºÏ ~.
ôV≤’ <äsêu≤<é sêh ø±+Á¬>dt kÕú|qü : ôV≤’ <äsêu≤<é sêh ø±+Á¬>dt kÕú|qü ≈£î
lø±s¡+ #·T{Ï+º ~ eTVü‰sêh |ü]wü‘Y düuTÑÛ ´&Óq’ kÕ«$T sêe÷q+<ärs¡.ú 1938 »qe]˝À
˝≤≥÷s¡T˝À »]–q |ü]wü‘Y düe÷y˚X+¯ ‘·sT¡ yê‘· p˝…’ HÓ\˝À ôV≤’ <äsêu≤<é sêh
‘ê‘êÿ*ø£ ø£$T{°ì @sêŒ≥T #˚XÊs¡T. 1200 eT+~ düuTÑÛ ´*ï #˚]Œ+#·&+É »]–+~.
>∑‘+· ˝À ù|s=ÿqï≥T¢ Ç‘˚VÔ ‰ü <äT˝Ÿ eTTdæM¢ THé eT‘· dü+dü≈ú î£ Hêj·Tø£‘«· + eVæ≤düTqÔ ï
U≤•+ s¡J«, s¡C≤ø±s¡¢ <äfi≤ìï @sêŒ≥T#˚dæ nH˚ø£ Væ≤+kÕj·TT‘· #·s´¡ \≈£î bÕ\Œ&ܶ&TÉ .
s¡C≤ø±s¡T¢ ô|fÒº u≤<Ûä\≈£î Á|ü»\T ‘·≥Tºø√˝Òø£b˛j·÷s¡T.
ø£eT÷´ìdüTºbÕغ Á‹$<ÛäyÓTÆq eP´Vü‰*ï #˚|ü{Ϻ yÓTT<ä≥ uÛÑ÷kÕ«eTT\, e&ûº
yê´bÕs¡T\, b˛©düT ùdwº qü ô¢ |’ ˇπøkÕ] <ë&ç#ù˚ d M\T>± >¬ ]˝≤¢ <äfi≤\qT @sêŒ≥T
#˚d+æ ~. s¬ +&Ée~ Á>±eTs¡øøå£ £ <äfi≤\qT @sêŒ≥T#˚XÊs¡T. eT÷&Ée~ s¡C≤ø±s¡,¢ HÓC’ ≤+
b˛©düT ùdq\ ø£<ä*ø£\qT >∑eTìdü÷Ô yê{Ïì $<Ûä«+dü+ #˚j·T&ÜìøÏ @sêŒ≥T¢
#˚j·Tã&ܶsTT.
q˝§Z+&É, es¡+>∑\T¢ õ˝≤¢\T Á|ü<ëÛ q uÛ÷Ñ $Tø£ b˛wæ+#êsTT. á õ˝≤¢\T
mqTïø√e&É+˝À ø±s¡D≤\T á õ˝≤¢˝À¢ Á>±eTkÕúsTTqT+∫, ‘ê\÷ø± kÕúsTTes¡≈L£
bÕغ |ü{Ïwüº+>± s¡÷bı+~+~. |üø£ÿqTqï ø£ècÕí, >∑T+≥÷s¡T õ˝≤¢˝À¢ì Ä+Á<Ûä
ø£eT÷´ìdüT\º T düV‰ü j·T düV≤ü ø±sê\T n+~düT+Ô &˚yês¡T. $»j·Tyê&É e+{Ï |ü≥Dº ≤\
qT+∫ ø±e\dæq Äj·TT<Ûë*ï, Äj·TT<Ûä kÕeTÁ–ì ø£eT÷´ìdüT\º T ùdø£]+#˚yês¡T.
$»j·Tyê&ÉqT ªkÕº*Hé Á>±&éµ >± bı>∑T&ÉT≈£îH˚yês¡T.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

52

ñ<ä´eT ÁbÕs¡+uÛ+Ñ ˝À sê$ Hêsêj·TD¬s&ç¶ m≈£îÿe>± $»j·Tyê&É˝ÀH˚ ñ+≥÷
ôV≤’ <äsêu≤<é sêh+˝Àì dü]Vü≤<äT› Á>±e÷˝À¢ì (|ü]{≤\, MTqy√\T) b˛©düT ùdwº qü ô¢ |’
<ë&ÉT\T ìs¡«Væ≤+#˚yês¡T. á <ë&ÉT˝À¢ 4 y˚\ Á>±e÷˝À¢ ‘Ó\+>±D≤ n+‘ê HÓC’ ≤+
Á|üuTÑÛ ‘·«+ HêeTs¡÷bÕ˝Ò≈¢ î£ +&Üb˛sTT+~. Á>±e÷˝À¢ì uÛ÷Ñ kÕ«eTT\T, e&ûy¶ ê´bÕs¡T\T,
Á|üuTÑÛ ‘ê«~Ûø±s¡T\T ‘·|Œæ +#·Tø=ì bÕ]b˛sTT es¡+>∑˝Ÿ, ôV≤’ <äsêu≤<é e+{Ï |ü≥Dº ≤˝À¢
‘·\<ë#·T≈£îHêïs¡T.
HÓC’ ≤+ Á|üuTÑÛ ‘·«+qT+∫, s¡C≤ø±s¡q¢ T+∫ Á>±e÷\ìï+{Ï˙ ‘·eT nBÛq+˝ÀøÏ
rdüT≈£îqï ø£eT÷´ìdüTº\T, C≤^sê›s¡¢ uÛÑ÷eTT\ìï+{Ï˙ uÛÑ÷$T˝Òì ù|<ä¬s’‘·T\≈£î
|ü+∫ô|{≤ºsT¡ . kÕúìø£ e&û¶ yê´bÕs¡dTü \Ô ≈£î s¬ ‘’ T· \T #Ó*+¢ #ê*‡q ãTTD≤\ìï+{Ï˙
s¡<äT› #˚XÊs¡T. ˇø£ÿ e÷≥˝À #ÓbÕŒ\+fÒ <ë<ë|ü⁄ 4 y˚\ $eTTø£Ô Á>±e÷˝À¢
ø£eT÷´ìdüT\º T ‘·eT n~Ûø±sêìï kÕú|+æ #·Tø√>∑*>±s¡T.

ôV≤’ <äsêu≤<éô|’ b˛©düT #·s´¡
1947 pHé 3 q eTÚ+{Ÿ u≤≥Hé ˇø£ Á|üø≥£ q #˚XÊ&ÉT. uÛ≤s¡‘<· X˚ Êìï
Ç+&çj÷· , bÕøÏkÕÔHé nì s¬ +&ÉT dü«‘·+Á‘·´ sêC≤´\T>± $uÛõÑ düTHÔ êïqì, M{ÏøÏ
1947 Ä>∑dTü º 15q n~Ûø±s¡+ n|üŒC…|Œü &É+ »s¡T>∑T‘·T+<äì Á|üø{£ +Ï #ê&ÉT. ôV≤’ <äsêu≤<é
sêÁcÕºìï dü«‘·+Á‘· <˚X+¯ >± Á|üø{£ +Ï #˚ Vü≤≈£îÿ ‘·q≈£îqï<äì eTÚ+{Ÿ u≤≥Hé Á|üø≥£ q
yÓ\Te&çq 8 s√E\≈£î HÓC’ ≤+ |òsü êàHêqT C≤Ø#˚XÊ&ÉT. n+‘·≈î£ eTT+<äT 1947
Ä>∑düTº 13q ìC≤+ kÕ«‘·+Á‘ê´ìï Á|üø£{Ïdü÷Ô ˇø£ ª|òüsêàHêµ C≤Ø #˚XÊ&ÉT. uÛ≤s¡‘·
C≤rj·T C…+&ÜqT m>∑sy¡ j
˚ T· &Üìï ôV≤’ <äsêu≤<é Á|üuTÑÛ ‘·«+ ìùw~Û+∫+~. 1947
Ä>∑dTü º 15q |ü+&ç{Ÿ HÓÁVüA dü«j·T+>± ‘·qøÏ∫Ãq C≤rj·T C…+&ÜqT kÕ«$T
sêe÷q+<ärs¡ú düT˝≤ÔHé ãC≤sY ≈£L&É* e<ä› Ä$wüÿ]+#ês¡T. Á|ü»\T ≈£L&Ü ìùw<Ûëìï
ñ\¢+|òTæ +∫ b˛{°|&ü ç C…+&ÜqT Ä$wüÿ]+#ês¡T. C≤sTTHé Ç+&çj÷· ñ<ä´ä eT+
nq‹ø±\+˝ÀH˚ ìC≤+ ìs¡+≈£îX¯‘ê«ìøÏ e´‹πsø£+>± kÕπ> Á|üC\ ñ<ä´eTeTsTT´+~.
Á|ü»\qT+∫ m<äTs¡j˚T´ á düyêfi¯flqT m<äTs=ÿH˚+<äT≈£î ìC≤+ s¡C≤ø±s¡¢qT
Áb˛‘·‡Væ≤+#ê&ÉT. s¡J« eT‘√Hêà<ä+‘√ ndü|j
æò ÷· C…+&ÜqT mi¿ø√≥ô|’ m>∑sy¡ d˚ æ
ã+>±fi≤U≤‘·+ »˝≤˝‘√ ìC≤+ bÕ<äÁ|üø±å fi¯q #˚ùd+<äTøπ ‘êqTHêïqHêï&ÉT. ˇø£yfi˚ ¯
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

53

ìC≤+ uÛ≤s¡‘·<˚X¯+˝À $©q+ nj˚T´+<äT≈£î dæ<ä∆|ü&ç‘˚ HÓ’C≤+ Á|üuÛÑT‘·«+ô|’ Á|ü‘·´ø£å
#·s´¡ ≈£î |üPqT≈£î+{≤qì s¡J« u…~]+#ê&ÉT. ìC≤+ 1947 Ä>∑dTü º 27q ‘êqT ˇø£
dü«‘·+Á‘· Á|üuTÑÛ e⁄ ôVA<ëqT eVæ≤+#êqì $e]dü÷Ô ˇø£ |òsü êàHêqT C≤Ø#˚XÊ&ÉT.
ˇø£ Á|ü‹ì~Û ãè+<ëìï &Û©ç ø¢ Ï |ü+bÕ&ÉT. Ç‘·s¡ dü+kÕúHêBÛXó¯ \e˝Ò ‘êqT $©q+
|üÁ‘·+ô|’ dü+‘·ø£+ #˚j·TuÀqì ìC≤+ düŒwüº+ #˚XÊ&ÉT. Á|ü‹ì~Û es¡Z+ &Ûç©¢qT+∫
‹]– sê>± nø√ºãs¡T 27q j·T<∏ëdæ‹ú ˇ&É+ã&çøô£ |’ dü+‘·ø+£ #˚ùd+<äT≈£î ìC≤+
ˇ|ü≈£îHêï&ÉT. Bì‘√ s¡C≤ø±s¡T¢ ø√b˛Á~≈£î\Ô j·÷´s¡T. <ë<ë|ü⁄ 25 y˚\eT+~ s¡C≤ø±s¡T¢
Á|ü‹ì~Ûes¡+Z Çfi¯flqT #·T≥TºeTT{≤ºsT¡ . Bì‘√ s¡J« Á|ü‹ì~Û esêZìï s¡<Tä › #˚sTT+#ê&ÉT.
eTs=ø£ Á|ü‹ì~ÛesêZìï eT∞fl &Û©ç ¢ |ü+|æ+#ês¡T. #·sá \T $|ò\ü yÓT‘Æ ˚ ‘êqT bÕøÏkÕÔH˝é À
$©qeTe⁄‘êj·Tì nø√ºãs¡T 3q ìC≤+ u…~]+#ê&ÉT.

‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

54

∫es¡≈î£ 1947 qe+ãsY 29 q j·T<∏ëdæ‹ú ˇ&É+ã&çøô£ |’ ìC≤+ dü+‘·ø+£
#˚XÊ&ÉT. á ˇ|üŒ+<ä+ Á|üø±s¡+ <˚Xs¯ ø¡ Då£ , $<˚o e´eVü‰sê\T e÷Á‘·+ uÛ≤s¡‘·
Á|üuÛÑT‘·«+ nBÛq+˝À ñ+{≤sTT. ˇ|üŒ+<ä+ ≈£î~]q ‘·sê«‘· s¡J«, MTsY ˝≤sTTø˘
Ä©ì Á|ü<ëÛ q eT+Á‹ì #˚j÷· \ì ìC≤+qT ã\e+‘·ô|{≤º&TÉ . ˝≤sTTø˘ Ä© õHêï≈£î
eT+∫ qeTàø£dTü &Ô TÉ . |æ+>∑[ yÓ+ø£≥sê$T¬s&ç¶ ñ|üÁ|ü<ëÛ qeT+Á‹>± ìj·T$T+#·ã&ܶ&TÉ .
j·T<∏ëdæú‹ ˇ&É+ã&çø£ ñ\¢+|òüTq: ìC≤+ ˇ&É+ã&çø£qT ñ\¢+|òæT+#·&É+
ÁbÕs¡+_Û+#ê&ÉT. ‘·q sêh+˝À uÛ≤s¡‘<· X˚ ¯ Á<äe´+ #Ó˝≤eTDÏ ø±<äì Á|üø{£ +Ï #ê&ÉT.
ã+>±s¡+ m>∑TeT‹ô|’ ìùw<Û+ä $~Û+#ê&ÉT. \+&ÉH˝é Àq÷, ø£sêN˝ÀqT es¡øÔ £ @C…+≥¢qT
ìj·T$T+#ê&ÉT. bÕøÏkÕÔH≈é î£ HêeTe÷Á‘·|⁄ü e&û‘¶ √ 200 $T*j·Tq¢ s¡÷bÕj·T\
s¡TD≤ìï#êÃ&ÉT.
Äj·TT<Ûë\ düs¡|òüsê: ôd’ìø£ kÕeTÁ–ì düeT≈£Ls¡TÃø√e&ÜìøÏ ø±e\dæq
e´e~Ûø√düyT˚ ìC≤+ j·T<∏ëdæ‹ú ˇ&É+ã&çø≈£ î£ n+^ø£]+#ê&ÉT. düs«¡ ôdH’ ê´~Û|‹ü jÓTÆ q
m˝Ÿ. mÁ&É÷dtqT ôdì’ ø£ $e÷Hê*ï ø=qT>√\T #˚ùd+<äT≈£î »ø√kÕ¢yø˚ j
Ï ÷· , ÁbòÕHé‡
<˚XÊ\≈£î |ü+|æ+#ê&ÉT. ÄÁùd*º j·÷≈£î #Ó+~q dæ&ïû ø±≥Hé nH˚ eT<Û´ä e]Ô Á|ü|+ü #·+˝Àì
$$<Ûä <˚XÊ\qT+∫ Äj·TT<Ûä kÕeTÁ–ì ø=qT>√\T #˚dæ sêÁcÕºìøÏ nÁø£eT+>±
#˚sy¡ ù˚ dyê&ÉT.
ø¬ .m+. eTT˙¸ ìj·÷eTø£+: j·T<∏ëdæ‹ú ˇ|üŒ+<ä+ Á|üø±s¡+ ø¬ .m+. eTT˙¸ì
ôV≤’ <äsêu≤<é˝À @C…+{Ÿ »qs¡˝Ÿ>± uÛ≤s¡‘Á· |üuTÑÛ ‘·«+ ìj·T$T+∫+~. eTT˙¸ #˚sπ +<äT≈£î
HÓC’ ≤+ Á|üuTÑÛ ‘·«+ nqTeT‹+#·˝<Ò Tä .
s¡C≤ø±s¡¢ <ë&ÉT\T: j·T<∏ëdæú‹ ˇ&É+ã&çø£ ‘·sê«‘· s¡C≤ø±s¡¢ <ës¡TD≤\T
m≈£îÿej·÷´sTT. sêh+>∑T+&Ü b˛j˚T ¬s’fi¯flô|’ ≈£L&Ü <ë&ÉT\T #˚ùdyês¡T. ªÇÁyÓ÷CŸµ
dü+bÕ<ä≈î£ &Óq’ c˛sTTãT˝≤¢U≤Hé Væ≤+<äTe⁄\ô|’ s¡C≤ø±s¡¢ Vü≤‘ê´#êsêìï K+&ç+#·&yÉ T˚
>±ø£ s¡J« eT‘√Hêà<ëìï >∑T]+∫ <Ûs’Ó ´¡ +>± $eT]Ù+#ê&ÉT. s¡J« c˛sTTãT˝≤¢U≤Hé
Á|üø≥£ qqT Äπø|å +æ #·&yÉ T˚ ø±≈£î+&Ü Á|üø{£ +Ï ∫q s¬ +&ÉTs√E\πø n‘·&ç #˚‘T· \T q]øÏ
ø±*Ã #·+bÕ&ÉT.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

55

◊ø£´sê»´dü$T‹øÏ ìC≤+ $qï|ü+ : ˝≤sTTø˘ Ä© s¡V≤ü dü´+>± ø£sêN yÓ[¢
bÕøÏkÕÔHé Á|ü<ëÛ qeT+Á‹ì ø£\dæ yê] dü\Vü‰ô|’ ôdô|+º ãsY 10q yÓTsTTHé qyêCŸ»+>¥
Hêj·Tø£‘«· +˝À ˇø£ Á|ü‹ì~Û dü+|ò÷ü ìï ◊ø£´sê»´dü$T‹øÏ |ü+bÕ&ÉT.
b˛©dt #·s´¡ : 13`18 ôdô|+º ãsY 1948q uÛ≤s¡‘· Á|üuTÑÛ ‘·«+ ôV≤’ <äsêu≤<éô|’
b˛©dt #·s´¡ qT ÁbÕs¡+_Û+∫+~. C….mHé. #Í<ä] Hêj·Tø£‘ê«q uÛ≤s¡‘· ôdq’ ´+ ◊<äT
yÓ|’ ⁄ü \qT+&ç ôV≤’ <äsêu≤<é sêh+˝ÀøÏ Á|üy•˚ +∫+~. á $T\Á{° #·s´¡ ≈£î ªÄ|üsπ wüHé
b˛˝Àµ nH˚ ù|s¡T ô|{≤ºs¡T. ◊<äT s√E˝À¢ $T\Á{° #·s¡´ |üPs¡ÔsTT+~. m˝Ÿ. mÁ&É÷dt
Hêj·Tø£‘ê«q >∑\ HÓC’ ≤+ ôdq’ ´+ ôdô|+º ãsY 17q uÛ≤s¡‘<· X˚ ¯ ôdH’ ê´ìøÏ ˝§+–b˛sTT+~.
ôdô|+º ãsY 18q uÛ≤s¡‘ô· dq’ ´+ ôV≤’ <äsêu≤<é q>∑s+¡ ˝ÀøÏ Á|üy•˚ +∫+~.
ôdô|+º ãsY 23q |òsæ ê´<äTqT ñ|üV≤ü ]dü÷Ô ìC≤+ uÛÁÑ <ä‘ê dü+|ò÷ü ìøÏ ˇø£ øπ ãT˝Ÿ
|ü+bÕ&ÉT. ˝≤sTTø˘ Ä©, U≤dæ+ s¡J«\T n¬sdüTº #˚j·Tã&ܶs¡T. ‘·sê«‘· M]<ä›s¡÷
bÕøÏkÕÔHé≈£î ‘·|æŒ+#·Tø=ì bÕ]b˛j·÷s¡T. ôV’≤<äsêu≤<é $T\Á{° >∑es¡ïs¡T>±
C….mHé.#Í<ä] ìj·T$T+#·ã&ܶ&TÉ . á |ü<$ä ˝À #Í<ä] 1949 ∫e]es¡≈î£ ø=qkÕ>±&ÉT.
myéT.myéT. yÓ˝À¢&ç : 1950 »qe]˝À d”ìj·TsY dæ$˝Ÿ n~Ûø±]jÓÆTq
myéT.myéT.yÓ˝À¢&çì eTTK´eT+Á‹>± ìj·T$T+#ês¡T. ìC≤+≈£î ªsêCŸ Á|üeTTUŸµ nH˚
ù|s¡T e÷sêÃs¡T. yÓ˝À¢&ç Hêj·Tø£‘«· +˝Àì dæ$˝Ÿ Á|üuTÑÛ ‘·«+˝À ã÷s¡T\Z sêeTø£ècÕísêe⁄,
$.$.sêE, $Hêj·Tø£sêE, $<ë´\+ø±sY, |üP˝Ÿ#+· <é >±+BÛ, ø±+Á¬>dt Hêj·T≈£î\T
eT+Á‘·T\T nj·÷´s¡T. mìïø£\ es¡≈î£ á Á|üuTÑÛ ‘·«y˚T n~Ûø±s¡+˝À ñ+~.
1952 mìïø£\T : ôV≤’ <äsêu≤<é sêh+˝Àì 175 kÕúHê˝À¢ ‘Ó\+>±D≤˝À 101
kÕúHê\T ñ+&˚$. ø±+Á¬>dt 99 kÕúHê\≈£î b˛{°#d˚ æ 44 kÕúHê\T >¬ \T#·T≈£î+~.
ìùw~Û+#·ã&çq ø£eT÷´ìdüTº bÕغ düuTÑÛ ´\T, Ç‘·sT¡ \T ø£\dæ @s¡Œs¡∫q |”|⁄ü ˝‡Ÿ &Óe÷Áø£{øÏ ˘
Á|ò+ü {Ÿ 46 kÕúHê\≈£î b˛{° #˚dæ 36 kÕúHê\T >¬ \T#·T≈£î+~. k˛wü*düTº bÕغ 10
kÕúHê\T >¬ \T#·T≈£î+~.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

56

ôV≤’ <äsêu≤<é sêÅcÕºìøÏ eTTK´eT+Á‹>±
ã÷s¡TZ\ sêeTø£ècÕísêe⁄
mìïø£\ nq+‘·s+¡ ã÷s¡T\Z sêeTø£ècÕísêe⁄>±s¡T @ø£Á^e+>± eTTK´eT+Á‹>±
mìïø£j÷· ´s¡T. ôV≤’ <äsêu≤<é ø±+Á¬>dt bÕغøÏ 8 eT+~ düuTÑÛ ´\T ‘·≈î£ ÿe>± ñqï
düeTj·T+˝À sêeTø£ècÕísêe⁄qT @ø£Á^e+>± mqTïø√e&É+ ∫qï $wüjT· + ø±<äT.
eT+Á‹es¡Z ìsêàD+˝À mH√ï düeTdü´\T m<äTs¡j÷· ´sTT. eT+Á‹es¡+Z ˝À |üsd¡ Œü s¡
düVü≤ø±sêìøÏ ã<äT\T |üs¡düŒs¡ |òüTs¡¸D˝Ò ô|s¡T>∑T‘·÷ e#êÃsTT. sêeTø£ècÕísêe⁄
@<√ $<Û+ä >± nìï eTTsƒê*ï düeTq«j·T|üs#¡ T· ≈£î+≥÷ e#˚Ãyê&ÉT. nôd+;¢˝À
Á|ü‹|üø±å \yê] yê<äqä *ï m<äTs√ÿe&É+˝À eT+∫ Á|ü»„ #·÷bÕ&ÉT. 175 eT+~
düuTÑÛ ´\Tqï nôd+;¢˝À 93 eT+~ ø±+Á¬>dt, 42 eT+~ |æ.&ç.m|ò.t , Ç‘·sT¡ \T 40
eT+~, eTVü‰sêÁwüß\º qT, ø£sêï≥≈£î\qT, Ä+Á<ÛTä \qT, eTVü≤eTàBj·T es¡+Z yê]ì,
|üPs¡«|ü⁄ C≤^sê›sT¡ ‘Ó>y∑ ê]ì, n‹yê<äT\qT ≈£L&É>≥∑ Tº≈î£ sêe&É+ #ê˝≤ H˚sT¡ Œ‘√
e´eVü≤]+#ê*‡q $wüjT· +. ã÷s¡T\Z eT+Á‹es¡+Z ˝À ø£qï&ç>T∑ \T, eTVü‰sêÁwüß\º T
N{ÏøÏ ,° e÷{ÏøÏ° ˝Ò∫ ‘·eT≈£î nHê´j·T+ »s¡T>∑T‘·T+<ä+≥÷ >=&Ée #˚d÷ü +Ô &˚yês¡T.
yê]ì kÂeT´|üs#¡ &· ÜìøÏ nH˚ø£ kÂø£sê´\T yê]øÏ ø£\T>∑Cj
Ò ÷· *‡e#˚Ã~.
eTT©ÿ ñ<ä´eT+ : á˝À>± eTT©ÿ ñ<ä´eT+ yÓÁ] ‘·\\T y˚dæ <Ís¡q® ´ |ü+<∏ë
ne\+_+∫+~. ø±\TŒ\T »]>±sTT. Ç<ä›s¡T e´≈£îÔ\T eTs¡DÏ+#ês¡T. nC≤<é
ôV≤’ <äsêu≤<é ìHê<ë\T ãj·T\T<˚sêsTT. lø£èwü<í e˚ sêj·T Ä+Á<Ûuä ≤Û cÕì\j·T+
dü«s√í‘·‡yê˝À¢ bÕ˝§Z+≥Tqï eTTK´eT+Á‹ ø±s¡TqT <äT+&É>∑T\T ‘·>∑\u…{≤ºs¡T.
#·ìb˛sTTqyê]˝À ˇø£] ù|s¡T ùwø˘ eTTø±Ô´, ¬s+&√ e´øÏÔ eTVü≤eTà<é U≤Hé. n|òü®˝Ÿ
>∑+CŸ˝À ãdüT‡≈£î ì|ü n+{ÏdTü +Ô &É>± ø±\TŒ\T »]>±sTT. á $wüjT· + yÓTT<ä≥
Á|ükÕs¡+ #˚d+æ ~ bÕøÏkÕÔHé sπ &çj÷Ó . X¯yê\T Çe«eTì ñkÕàìj·÷ m<äT≥ »q+
>∑T+|ü⁄\T ≈£L&É>± #Ó<sä >¡ =≥º&ÜìøÏ Á|ü‘´˚ ø£ ôdì’ ø£ <äfi≤\T e#êÃsTT. »q+ô|’ ø±\TŒ\T
»]|æ ø£s÷¡ Œ¤´ $~Û+#ês¡T.
á eTT©ÿ >=&Ée\‘√u≤≥T ø=+‘·eT+~ eT+Á‘·T\T sêJHêe÷ #˚jT· &É+‘√
sêeTø£ècÕísêe⁄ >∑<›Ó ~>±\ì ndü+‘·è|æyÔ ê<äT\T yê<äq\T yÓTT<ä\Tô|{≤ºsT¡ . &Û©ç q¢ T+∫
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

57

Á|ü<ëÛ qeT+Á‹ HÓÁVüA dü«j·T+>± e∫à s¡V≤ü dü´ u≤´˝…{Ÿ »]|æ+#ês¡T. n~Ûø£ dü+U≤´≈£î\T
ã÷s¡T\Z H˚ ã\|üsêÃs¡T.
ôV≤’ <äsêu≤<é sêh+˝À Á|üC≤Á|üuTÑÛ ‘·«+ @s¡Œ&çq ‘·sê«‘· ã÷s¡T\Z Á|üuTÑÛ ‘·«+˝À
rdüT≈£îqï dü+düÿs¡D\˝À yÓTT<ä{~Ï ø£dyºü Té ‡ XÊKqT ‘=\–+#·&+É , s¬ +&√~ HÓC’ ≤+
sêh+˝À ñqï Vü‰*dæø±ÿqT s¡<Tä #› j
˚ T· &É+, eT÷&√~ ñs¡÷› kÕúq+˝À nìï e÷‘·èuÛ≤wü\T
uÀ<ÛHä êuÛ≤wü\T ø±e&É+, $<ë´yê´|æø¬Ô ’ nH˚ø£ #√≥¢ $<ë´\j·÷\T kÕú|+æ #·&+É ,
ÁbÕ+rj·T uÛ≤wü\˝ÀH˚ ø√s¡Tº e´eVü‰sê\T q&É|ü&É+. ã÷s¡TZ\ Á|üy˚X¯ô|{Ϻq
uÛ÷Ñ dü+düÿs¡D\T $|üy¢ ê‘·àø£yTÓ qÆ $.

Á_{°wt yê] sêø£ ` bÕ\q
j·T÷s√|æj·Tq¢ sêø£ : uÛ≤s¡‘·<˚X¯+˝À ‘·j·÷¬s’q edüTÔe⁄\≈£î $<˚XÊ˝À¢
$|üØ‘·yTÓ qÆ Ä<äsD¡ ñ+&˚~. yêk˛ÿ&ç>±e÷ nH˚ b˛s¡TÃ^düT Hê$≈£î&ÉT 1498˝À
uÛ≤s¡‘<· X˚ |¯ ⁄ü |ü•ÃeT rs¡ ÁbÕ+‘·yTÓ qÆ ø±*ø£{Ÿ #˚sT¡ ≈£îHêï&ÉT. 1510 ˝À b˛s¡TÃ^düTyê]
Á|ü‹ì~Û>± ñqï Ä˝…à’ &Ü >√yêqT ÄÁø£$T+#·T≈£îHêï&ÉT. lø£èwü<í e˚ sêj·TT\T b˛s¡TÃ
^düTyê]‘√ ùdïVü‰ìï @s¡Œs¡#T· ø=ì >√yê b˛s¡TÃ^düTyê] nBÛq+˝À ñ+&˚+<äT≈£î
n+^ø£]+#ê&ÉT. 1600 ∫e]˝À &É#Y <˚Xd¯ Tü \Ô T düT>∑+<Ûä Á<äyê´\ yê´bÕs¡+
ì$T‘·ÔyÓTÆ e∫à b˛s¡TÃ^düT yê]‘√ b˛{°|ü&ܶs¡T.
yêHé*Hé‡ ø=fÒHé nH˚ &É#Y Á|üj÷· DÏ≈î£ &ÉT Äπ>ïj·÷dæj÷· ˝À 9 dü+ˆˆ\T >∑&|ç æ
1592˝À s¬ +&ÉT |ü⁄düøÔ ±\T (Revsgeschrift, Itinerario) sêXÊ&ÉT. á s¬ +&ÉT
|ü⁄düøÔ ±\T j·T÷s¡|ôt |’ $|üØ‘· Á|üu≤Û yêìï #·÷bÕsTT. yÓTT<ä{kÏ Õ]>± ‘·÷s¡TŒ <˚XÊ\
>∑T]+∫q ì»yÓTqÆ $esê\ì j·T÷s√|æjT· qT¢ ‘Ó\TdüT≈£îHêïs¡T. Áø°.X¯. 1600 dü+ˆˆ\
Hê{ÏøÏ Ç+^¢wt ádtº Ç+&çj÷· ø£+ô|˙ @sêŒ≥Tø±ã&ç+~. Bì‘√ &É∫Ã˝À ≈£L&Ü
1602˝À HÓ<sä ê¢+&é j·TTHÓf’ &… é ádtº Ç+&çj÷· ø£+ô|˙ Á|üuTÑÛ ‘·«+ Ä<Û«ä s¡´+˝À @s¡Œ&ç+~.
Ç+&çj÷· ˝À dü÷s¡‘,Y eT∫©|ü≥ï+, ù|≥b˛* (ø£ècÕíõ˝≤¢), Hê>∑|≥ü ï+, qsê‡|ü⁄s¡+,
;ÛeTTì|ü≥ï+˝À &É∫à bòÕ´ø£Øº \T yÓ*XÊsTT.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

58

1611 »qe]˝À ª>√¢uŸµ nH˚ Ç+^¢wt HÍø£ eT∫©|ü≥ï+ #˚sT¡ ≈£î+~. yê´bÕs¡
ì$T‘·+Ô >√˝§ÿ+&É qyêãT‘√ dü+Á|ü~+|ü⁄\T »]|æ 1622˝À eT∫©|ü≥ï+ e<ä›
bòÕ´ø£Øº ø£≥&º ÜìøÏ nqTeT‹ rdüT≈£î+~. düT>∑+<ÛÁä <äyê´\ yê´bÕs¡+˝À ádtº Ç+&çj÷·
ø£+ô|˙ ` &É∫à ø£+ô|˙ ˇø£]‘√ ˇø£sT¡ b˛{° |ü&ç yê´bÕs¡+ kÕ–+#ês¡T. 1619˝À
dü+~Û »]–+~.
¢ T· T\T
Ä+¬π>¢j·TT\ eTÁ<ëdüT kÕú|üq: 1612 Hê{ÏøÏ eT∫©|ü≥ï+ e<ä› Ä+¬>π j
bòÕ´ø£Øº kÕú|+æ #ês¡T. >√˝§ÿ+&É sê»´+˝À \_Û+#˚ eÁC≤\T, |ü>&∑ Ü\‘√ bÕ≥T,
eT∫©|ü≥ï+ #·T≥Tº|øü ÿ£ \ ‘·j÷· s¡T #˚ùd ø£\+ø±Ø s¡+>∑T eÁkÕÔ\ yê´bÕs¡+ Çø£ÿ&É
$X‚wü+>± ñ+&˚~. 1626˝À HÓ\÷¢s¡T õ˝≤¢˝À |ü⁄*ø±{Ÿ≈£î <ä>∑Zs¡˝À ñqï
Äs¡TeTT>∑+(Äs¡à>√yêyéT) nH˚#√≥ bòÕ´ø£Øº ì kÕú|+æ #ês¡T. eT∫©|ü≥ï+˝À Ä+π>j
¢ T·
Á|ü‹ì~Û>± <∏ëeTdt ø±¢sÿY ñ+&˚yê&ÉT. 1638 ˝À Äs¡à>√yêyéT bòÕ´ø£Øº ì ø£+ô|˙
e~*y˚dæ <äøDåÏ +>± eTs=ø£ ÁbÕ+‘êìï m+#·Tø√yê\ì nqT≈£îqï dü+<äs“¡ +¤ ˝À #·+Á<ä–]
sêE kÕeT+‘·T&ÉsTTq ø±fi¯Vü≤dæÔ yêdæ <ëyÓTs¡¢ yÓ+ø£{≤Á~Hêj·TT&ÉT #·+Á<ä–]
sê»´+˝Àì eTÁ<ëdt |ü≥ï+ e<ä› bòÕ´ø£Øº kÕú|+æ #·eTì ø√sê&ÉT. yÓ+ø£{≤Á~ k˛<äsT¡ &ÉT
nj·T´|üŒ eTÁ<ëdüT≈£î |ü•ÃeT+>± ñqï |üPs¡eí T˝…˝’ À ñ+&˚yê&ÉT. 1639 p˝…’ 2e
‘˚Bq eTÁ<ëdüT |ü≥ï+ e<ä› ø√≥ì ì]à+#·T≈£îH˚+<äT≈£î #·+Á<ä–] sêE nqTeT‹+#ê&ÉT.
e÷]à 1q ôdsTT+{Ÿ C≤sY® ø√≥ ìsêàD+ ÁbÕs¡+uÛyÑ TÓ +Æ ~. yÓ+ø£{≤Á~Hêj·TT&ÉT
‘·+Á&ç ù|s¡T #Óqï|üŒ. yê] C≤„|üø±s¡ú+ #Óqï|üŒ |ü≥ï+ nì ù|s¡Tô|{≤ºs¡T. |üø£ÿH˚
eTÁ<ëdüT Á>±eT+ ñ+&˚~. nq‹ ø±\+˝À á s¬ +&É÷ ø£\dæ ˇø£≥j·÷´sTT.
Ä+Á<Û<ä X˚ +¯ ˝À ‘·j÷· s¡jT˚ ´ eÁkÕÔ\ô|’ Ç+>±¢+&é, ÁbòÕHé‡, |üs긴, k‘Y áùddº j
æ ÷·
Á|ü»\T yÓ÷E #·÷ù|yês¡T. ñ‹øÏq ø=B› n+<ä+>± ì>∑ì>∑˝≤&ÉT‘·÷ ñ+&É&+É
eT∫©|ü≥ï+˝À ‘·j·÷s¡j˚T´ eÁkÕÔ\ Á|ü‘˚´ø£‘·. 1700 dü+e‘·‡sê˝À¢ á eÁkÕÔ\
~>∑TeT‹‘√ Ç+>±¢+&é˝À eÁdü|Ô ]ü ÁX¯eT |üP]Ô>± <Óã“‹+~. 1721 ˝À ~>∑TeT‹ì
ìùw~Ûd÷ü Ô #·{≤º\T #˚j÷· *‡e∫Ã+~. eT∫©|ü≥ï+˝À 5,000 eT+~ H˚‘>· ±fi¯ófl
|üì#˚ùdyês¡T. Ç+^¢wßü yê]øÏ ‘·Tì, ø±øÏHê&É, >√]+ø£, >=\¢bÕ˝…+, $XÊK|ü≥Dº +,
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

59

Ç+C≤s¡+, eT<Û´ä bÕfiË+\˝À bòÕ´ø£Øº \T+&˚$. dæ\Tÿ eÁkÕÔ\≈£î ãs¡+|ü⁄s¡+ Á|üd~æ ∆
#Ó+~+~. s¡+>∑T eÁkÕÔ\≈£î, ø±*ø√ eÁkÕÔ\≈£î eT∫©|ü≥ï+ Á|üd~æ b∆ ı+~+~.
eT∫©|ü≥ï+, q؇|ü≥ï+ sπ e⁄˝À¢ HÍø± ìsêàD+ eTTeTàs¡+>± kÕ–+<äì,
|ü]¸j·÷, eT˝…’ø±, C≤yê, dæ+Vü≤fi¯ Be⁄\≈£î HÍø± s¡yêD≤ ≈£L&Ü ñ+&˚<äì
ÁøÏw|ºü süò Y Vü≤≥ºHé nH˚ Ä+>∑¢ es¡≈Ô î£ &ÉT 1657 ˝À <ä]Ù+∫ sêXÊ&ÉT. 1800 dü+ˆˆ˝À
eT∫©|ü≥ï+ qT+∫ 10 \ø£\å T $\Te#˚ùd eÁdü+Ô m>∑TeT‹ nj˚T´~. Ç+>±¢+&ÉT
sê»sTTq s¬ +&Ée #ê¬sd¢ t Ç+^¢wt es¡≈Ô î£ \T Ç+&çj÷· sπ e⁄˝À¢ HÍø£\T ‘·j÷· s¡T
#˚sTT+#·Tø√sê<äì XÊdüq+ #˚XÊs¡T. uÛ≤s¡rj·T eÅkÕÔ\ô|’ 20 XÊ‘·+ ~>∑TeT‹ düT+ø±ìï
$~Û+#ê&ÉT. Á_{°wt #·s´¡ \ e\¢ eÁdü,Ô HÍø± ìsêàD |ü]ÁX¯eT\T, yê{ÏøÏ nqTu+<Ûä
|ü]ÁX¯eT\T nsTTq s¡+>∑T\ ‘·j÷· Ø, eÁ&É+>∑+, ˝ÀVü≤ |ü]ÁX¯eT\T ≈£î+≥T|ü&ܶsTT.
sê»eTùV≤+Á<äes¡+, eT∫©|ü≥ï+, bÕ\ø=\T¢, HÓ\÷¢sT¡ \˝À ø=\TeTT\T eT÷‘·|&ü ܶsTT.
»MT+<ëØ\T s¡<Tä › ø±e&É+‘√ >∑èVü‰\+ø£sD¡ ø¬ ’ »MT+<ës¡T¢ b˛wædTü qÔ ï Vü≤düøÔ fi£ \¯ ≈£î
Ä<äsD¡ ˝Ò≈î£ +&Ü b˛sTT+~. BìøÏ ‘√&ÉT n‹eèwæ,º nHêeèwæº ‘√&Ó’ _Ûqï ÁbÕ+‘ê\˝À
øå±eT+ ‘ê+&É$+∫+~. 1811 ˝À HÓ\÷¢sT¡ , 1823 - 24˝À ø£&|É ,ü ø£s÷¡ ï\T,
$XÊK, >∑T+≥÷s¡T, HÓ\÷¢sT¡ , ‹]– 1933 ˝À >∑T+≥÷s¡T˝À ø£se¡ ⁄, <ës¡TD ;uÛ‘Ñ ê‡ìï
düèwæ+º ∫+~.
19e X¯‘êã›+ eT<Û´ä ø±˝≤ìøÏ bÕXÊÑ·´ es¡≈Ô î£ \T, ø£+ô|˙ ñ<√´>∑T\T ‘·eT
˝≤yê<˚M˝À¢ $~Ûìs¡«Vü≤D˝À kÕúì≈£î\ nedüsêìï >∑T]Ô+∫ eT<Ûä´es¡TÔ\T>±,
>∑TeTkÕÔ\T>±, eø°fi¯ófl>±, <äTu≤d”\T>± kÕúì≈£î*ï ìj·T$T+#·T≈£îHêïs¡T. Ç+^¢wt
ø£+ô|˙\T ‘·eT nedüsêì¬ø’ ‘·eT kÕúesê˝À¢ bÕsƒX¡ Ê\*ï HÓ\ø=*Œ ‘·eT uÛ≤wü\˝À
yêDÏ»´ ˝≤yê<˚M˝À¢ ‘·eT ñ<√´>∑T\≈£î ‘·ØŒ¤<Tä *#˚Ãyês¡T. Á¬ød’ eÔü eT‘· Á|ü#ês¡≈î£ \T
$<ë´yê´|æÔøÏ ø£èwæ #˚XÊs¡T.1670 ˝ÀH˚ eT∫©|ü≥ï+˝À b˛s¡TÃ^düTyês¡T #·]Ã
ì]à+#ês¡T.
Ä+Á<Û<ä X˚ +¯ ˝À ádæ+º &çj÷· ø£+ô|˙ kÕ«BÛq+ #˚dTü ø=qï ÁbÕ+‘ê˝À¢ n~Ûø±sêìï
düTdæsú +¡ #˚dTü ø=H˚+<äT≈£î <ë<ë|ü⁄ 50 qT+∫ 60 dü+ˆˆ\T |ü{+ºÏ ~. rsê+Á<Ûä <˚X+¯ ˝Àì
kÕúìø£ »MT+<ës¡¢ qT+∫ rÁe e´‹πsø£‘· m<äTs√ÿe\dæ e∫Ã+~. sêj·T\d”eT˝Àì
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

60

bÕ˝…>±fi¯ófl Á_{°wt bÕ\qqT e´‹πsøÏ+#˚yês¡T. ø£+ô|˙ bÕ\Hê|üsy¡ TÓ qÆ ≥Te+{Ï
e÷s¡TŒ\qT Á|üyX˚ ô¯ |{Ï+º ~. yÓTT‘·+Ô Ä+Á<Û<ä X˚ Êìï 5 õ˝≤¢\T>± $uÛõÑ +#ês¡T. 1.
>∑+C≤+, 2. $XÊK|ü≥ï+, 3. >√<ëe], 4. ø£èwüí, 5. HÓ\÷¢s¡T. õ˝≤¢\ bÕ˝Hê
u≤<Û´ä ‘·\T #˚|fü +ºÒ <äT≈£î ø£˝ø… sº£ q¢¡ T ìj·T$T+∫+~. 1800˝À HÓC’ ≤+ øÏ+<ä <ä‘‘Ô· ·
#˚jT· ã&ɶ sêj·T\d”jT· õ˝≤¢\ìï+{Ï˙ ø£*|æ ˇπø õ˝≤¢>± (nq+‘·|⁄ü s¡+) #˚XÊs¡T.
1808 ˝À á ÁbÕ+‘·+ ãfi≤fl], ø£&|É ü s¬ +&ÉT õ˝≤¢\T>± $uÛõÑ +#·ã&ç+~. 1858˝À
ø£s÷¡ ï\T õ˝≤¢, 1882 ˝À nq+‘·|⁄ü s¡+ õ˝≤¢, 1911 ˝À ∫‘·÷sÔ T¡ õ˝≤¢ n<äq+>±
@sêŒ≥T #˚jT· ã&ܶsTT.
Ä+Á<ÛäT\ düàè‹ |ü<∏ä+˝À #Ós¡>∑ì eTTÁ<äy˚dæq eTT>∑TZs¡T ádæº+&çj·÷ ø£+ô|˙
n~Ûø±s¡T\T 1. <∏ëeTdt eTÁH√ 2. ø£ècÕí >√<ëe] q<äT\ô|’ Äqø£≥º ìsêàD≤\≈£î
eT÷\|ü⁄s¡Twüß&ÉT düsY Äs¡sú Y ø±≥Hé 3. ‘Ó\T>∑T uÛ≤cÕ kÕVæ≤‘ê´ìøÏ mq˝Òì ùde#˚dqæ
#ê¬sd¢ t |ò*æ |t ÁuÖHé.
<∏ëeTdt eTÁH√ : eTÁ<ëdüT >∑es¡ïsY>± ñ+&˚≥|ü&ÉT eTÁ<ëdüT yÓTT‘·+Ô MT<ä 40
õ˝≤¢ bÕsƒ¡XÊ\\T, 300 ‘ê\÷ø± bÕsƒ¡XÊ\\T kÕú|æ+#·e\dæ+~>± ø£+ô|˙øÏ
Á|ü‹bÕ<äq\T |ü+bÕ&ÉT. Bìô|’ ø£+ô|˙ &Ós¬’ ø£sº T¡ ¢ eTÁH√ n&ç–q ì<ÛTä \T eT+ps¡T
#˚XÊs¡T. 1841˝À eTÁ<ëdüT˝À ôd+Á≥˝Ÿ ø±˝Òõj˚T{Ÿ ÇHéd≥ºæ ÷´wüHé @sêŒ≥T #˚XÊ&ÉT.
eTTK´+>± Á¬ø’düÔe eT‘·+˝ÀøÏ $<ë´s¡Tú*ï e÷sêÃ\H˚ ñ<˚›X¯´+‘√ #ê˝≤ Á¬ø’düÔe eT‘·
dü+dü\ú T ø±sê´\j·÷*ï, $<ë´dü+dü*ú ï ÁbÕs¡+_Û+#ês¡T. á dü+dü\ú ≈£î Á|üuTÑÛ ‘·«|üs+¡ >±
<Ûqä düV‰ü j·T+ n+~dü÷Ô yê{Ï eT‘· ø±s¡´ø£˝≤bÕ\≈£î ø£+ô|˙ n+&É>± ñ+&˚~.
uÛ÷Ñ $T•düTÔ $<Ûëq+ : sêj·T\d”eT <ä‘eÔ· T+&É˝≤˝À¢ eTÁH√ Á|æì‡|ü˝Ÿ ø£˝ø… sº£ >Y ±
u≤<Û´ä ‘·\T d”«ø£]+#˚Hê{ÏøÏ 80 eT+~ bÕ˝…>±fi¯ófl ñ+&˚yês¡T. Ms¡T ‘·eT 30 y˚\
kÕj·TT<Ûä ã\>±\#˚ Á>±e÷\qT <√|æ&û\T #˚dü÷Ô uÛÑj·TÁuÛ≤+‘·T\T düèwæº+#˚yês¡T.
nsTT‘˚ eTÁH√ Á|üuTÑÛ ‘ê«ìøÏ q#·Ã#Ó|Œæ bÕ˝…>±fi¯flqT, yê] nqT#·sT¡ \qT nD∫y˚XÊ&ÉT.
ø£+ô|˙ kÕ«BÛq ÁbÕ+‘ê\qT+∫, |ü+≥\ô|’ uÛ÷Ñ $T •düTÔ edü÷\T #˚j÷· \ì s¬ +&ÉT
|ü<ä∆‘·T\T Á|üy˚X¯ô|{≤ºs¡T. yÓTT<ä{Ï~ »MT+<ëØ |ü<ä∆‹, ¬s+&Ée~ ¬s’‘ê«Ø |ü<ä∆‹.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

61

nsTT‘˚ uÛ÷Ñ eTT\T dü]>±Z düsπ « #˚jT· ˝Ò<Tä . dü]Vü≤<äT\› T düÁø£eT+>± ìs¡sí TT+#·˝<Ò Tä .
n+<äTe\¢ kÕ>∑T #˚dTü ≈£î+≥Tqï s¬ ‘’ T· qT >∑T]Ô+∫ eTÁH√ 5 dü+ˆˆ\˝À uÛ÷Ñ $Tì düsπ «
#˚sTT+#ê&ÉT. ø£+ô|˙øÏ, s¬ ‘’ T· ≈£î ˝≤uÛ<Ñ ëj·Tø£eTj˚T´≥≥Tº ˇø£ uÛ÷Ñ $T •düTÔ edü÷\T
|ü<ä∆‹ì ø£ìô|{≤º&ÉT.
á |ü<‹∆ä ˝À ø£+ô|˙ n~Ûø±s¡T\T s¬ ‘’ T· \ qT+#˚ H˚sT¡ >± uÛ÷Ñ $T •düTÔ edü÷\T
#˚ùdyês¡T. ‘êqT kÕ>∑T#˚dTü qÔ ï uÛ÷Ñ $Tô|’ s¬ ‘’ T· ≈£î |üP]Ô Vü≤≈£îÿ e⁄+&˚~. ‘·q uÛ÷Ñ $Tì
øö\TøÏ Çe«&ÜìøÏ, neTTàø√e&ÜìøÏ, ≈£î<äTe ô|≥Tºø√e&ÜìøÏ s¬ ‘’ T· ≈£î |üP]Ô Vü≤≈£îÿ ñ
+&˚~.
e´ekÕj·T+ ÁbÕs¡+uÛ+Ñ ø±ø£ eTT+<äT eTÁH√ s¬ ‘’ T· \≈£î ø±e\dæq s¡TD düV‰ü j·T+
n+~+#ê&ÉT. $‘·HÔ ê\T, |üìeTT≥T¢, m<äT\› ø=qT>√\T, u≤e⁄\ eTs¡eTà‘·T\T, ‘·e«ø±\T
yÓTT<ä˝q’… yê{ÏøÏ á s¡TD≤\T eT+ps¡T #˚jT· ã&˚$. 1814˝À E&ûwj
æ T· ˝Ÿ ø£$TwüHé
n<Û´ä ≈£îå \T>± ìj·T$T+#·ã&ç |ü]bÕ\Hê|üsy¡ TÓ qÆ nH˚ø£ dæbÕò s¡T‡\T #˚jT· >± ne˙ï
#ê˝≤es¡≈L£ Á_{°wt Á|üuTÑÛ ‘·«+#˚ ÄyÓ÷~+#·ã&ܶsTT. 1820 ÁbÕ+‘·+˝À eTÁ<ëdüT
>∑es¡ïsY>± u≤<Û´ä ‘·\T #˚|{ü qºÏ eTÁH√ 1827˝À ø£\sê k˛øÏ #·ìb˛j·÷&ÉT.
düsY Äs¡sú Y ø±≥Hé : 1833-34 ˝À >∑T+≥÷s¡T ÁbÕ+‘·+‘√bÕ≥T eT∫© |ü≥ï+,
sê»eT+Á&ç ÁbÕ+‘ê˝À¢ rÁe øå±eT |ü]dæ‘ú T· \T HÓ\ø=HêïsTT. ø£+ô|˙ Ç+»˙]+>¥
düØ«düT˝À #˚]q Äs¡sú Y ø±≥Hé≈î£ eTÁ<ëdüT sêh Á|ü<ëÛ q Ç+»˙]+>¥ ø±sê´\j·T+˝À
ñ<√´>∑+ ø£*Œ+#ês¡T. ø±y˚] |üØyêVü≤ø£ ÁbÕ+‘·+˝À Äqø£≥\º >∑T]+∫ ≈£îå Dí+>±
‘Ó\TdüTø=Hêï&ÉT. ‘·sê«‘· $XÊK|ü≥ï+ dü÷|ü]+f…+&Ó+{Ÿ Ç+»˙s¡T>± e#êÃs¡T.
1844 ˝À sê»eT+Á&ç e<ä› >√<ëe] q~ô|’ Äqø£≥º ø£≥eº \dæq ÄeX¯´ø£‘· >∑T]+∫
Á|üuTÑÛ ‘ê«ìøÏ ìy˚~ø£ |ü+bÕs¡T. á eTVü≤˙j·TT&ç ø£èwæ e\¢ 1847˝À ÁbÕs¡+uÛyÑ TÓ qÆ
Äqø£≥º ìsêàD+ 1852 @Á|æ˝Ÿ Hê{ÏøÏ |üPs¡sÔ TT+~.
$»j·Tyê&É˝À ø£ècÕíq~ô|’ ì]à+∫q Äqø£≥º ≈£L&Ü ø±≥Hé ø±\+˝Àì<˚.
1850˝À ÁbÕs¡+uÛyÑ TÓ qÆ á Äqø£≥º ìsêàD+ >∑T]+∫ ø¬ ô|Hº é zsY≈î£ u≤<Û´ä ‘·\T
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

62

n|üŒ–+#ê&ÉT. 1855˝À |üPs¡sÔ TT+~. ø£ècÕí, >∑T+≥÷s¡T, >√<ëe] õ˝≤¢\ Á|ü»\≈£î
mq˝Òì dü+|ü<qä T ‘Ó∫Ãô|{Ï+º ~.
#ê¬sd¢ t |ò*æ |t ÁuÖHé : ø£&É|ü ø£˝…ø£ºsY>± |üì#˚XÊ&ÉT. ‘Ó\T>∑T uÛ≤wü |ü]s¡ø£åD≈£î
Ç‘·&TÉ #˚dqæ ùde yÓ\ø£≥˝º ìÒ ~. dü+düÿè‘ê+Á<Û\ä ˝À ÁuÖHé eT+∫ bÕ+&ç‘´· +
dü+bÕ~+#ê&ÉT. õ˝≤¢˝À¢ |üs´¡ ≥q #˚dæ |ü+&ç‘T· \ qT+∫ e+<ä\ ø=\~ Á>∑+<∏ë\qT
ùdø£]+#ê&ÉT. ‘Ó\T>∑T˝Àì nH˚ø£ |ü<ë*ï ≈£L]à ‘Ó\T>∑T`Ç+^¢wßü ì|òTü +≥Te⁄qT
yÓTT≥ºyTÓ T<ä{kÏ Õ]>± ‘·j÷· s¡T#˚dæ á ‘·sêìøÏ Ç+^¢wßü uÀ<Ûqä ≈£î ø±s¡≈î£ &Éj÷· ´&ÉT.
eTqT#·]Á‘·, edüT#·]Á‘· Á|üã+<Ûë\≈£î yê´U≤´Hê\T sêsTT+∫ Á|ü#T· ]+#ê&ÉT. y˚eTq
|ü<ë´\qT ùdø£]+∫ y˚eTq |òTü q‘·qT Ä+Á<ÛTä \≈£î #ê{Ï#bÓ ÕŒ&ÉT. Ä |ü<ë´\qT
Ä+^¢ø]£ +∫ Á|ü|+ü #êìøÏ #ê{≤&ÉT. ‘Ó\T>∑T≈£î Ç+^¢wßü ˝À yê´ø£sD¡ + sêXÊ&ÉT. á
$<Û+ä >± ÁuÖHé Ä+Á<ÛTä \≈£î ∫s¡dàü s¡Dj
° T· T&Éj÷· ´&ÉT.
‘·sê«‘· eTVü‰sêDÏ bÕ\q˝À ø£s÷¡ ï\T-ø£&|É ü ø±\Te ì]à‘·yTÓ +Æ ~. e]kÕ>∑T
ñqï õ˝≤¢\≈£î s¬ \’ T kÂø£sê´\T, s√&ÉT¶ kÂø£sê´\T @s¡Œ&ܶsTT. Bì‘√ s¡yêD≤
kÂø£sê´\T, m>∑TeT‘·T\T, ~>∑TeT‘·T\T á ÁbÕ+‘ê˝À¢ m≈£îÿe>± »s¡T>∑T‘·T+&˚$.
1862 ˝À Ä+Á<ÛÁä |ü<X˚ Ÿ˝À s¬ ˝’ «Ò ìsêàD+ yÓTT<ä\sTT´+~.
$<ë´yê´|æÔ : 1857 ˝À eTÁ<ëdüT $X¯« $<ë´\j·T+ kÕú|+æ #·&+É ‘√ Ä+Á<Ûä
<˚X¯+˝À $<ë´s¡Tú\T ñqï‘· $<ä´qT nuÛÑ´dæ+#·&É+ ÁbÕs¡+uÛÑyÓTÆ+~. 1841˝À
eTÁ<ëdüT˝À ôd+Á≥˝Ÿ ø±˝Òõj˚T{Ÿ ÇHéd≥ºæ ÷´wüHé kÕú|+æ #ês¡T. 1843 ˝À bÕXÊÑ·´
$<ë´ uÀ<Ûqä ≈£î H√u…˝Ÿ Hêj·Tø£‘«· +˝À #·]à $TwüqØ kıôd{’ ° eT∫©|ü≥ï+˝À ˇø£
bÕsƒX¡ Ê\qT ÁbÕs¡+_Û+∫+~. 1864˝À á bÕsƒX¡ Ê\ ø£fi≤XÊ\ kÕúsTTøÏ m~–+~.
1873˝À eTÁ<ëdüT Á|üuTÑÛ ‘·«+ sê»eT+Á&ç˝À ˇø£ ôdø£+&ÉØ ø£fi≤XÊ\qT kÕú|+æ ∫+~.
1877˝À á ø£fi≤XÊ\qT &çÁ^ ø£fi≤XÊ\>± e÷s¡TŒ #˚XÊs¡T. 1878˝À $XÊK|ü≥ï+˝À
Væ≤+<ä÷ ø£fi≤XÊ\ kÕú|+æ #·ã&ç+~. 1879˝À ãs¡+|ü⁄s¡+˝À ø£[flø√≥ ø£fi≤XÊ\qT
kÕú|æ+#ês¡T. Á¬ø’düÔe eT‘·+˝ÀøÏ $<ë´s¡Tú*ï e÷sêÃ\qï ñ<˚›X¯´+‘√ #ê˝≤ Á¬ø’düÔe
eT‘· dü+dü\ú T $<ë´\j·÷*ï ÁbÕs¡+_Û+#êsTT.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

63

‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

64

Ä+Á<Ûä˝À dü+düÿs¡D√<ä´e÷\T
ø£+<äT≈£L] MπsX¯*+>∑+ |ü+‘·T\T>±s¡T : Ä+Á<Û<ä X˚ +¯ ˝À »]–q Ä+>∑¢ $<ë´
yê´|æÔ e\¢ bÕXÊÑ·T´\ ùd«#êä uÛ≤yê*ï n\es¡#T· ø=qï ˇø£ $<ë´e+‘·T\ es¡+Z
@s¡Œ&ç+~. Ms¡T ÄHê&ÉT ‘·˝…‹Ôq sê»ø°j·T, kÕ+|òæTø£ ñ<ä´e÷\≈£î eT÷\
|ü⁄sT¡ wüß\j·÷´s¡T. M]˝À eTTKT´\T ø£+<äT≈£L] MπsX¯*+>∑+ |ü+‘·T\T>±s¡T (18481919). |ü+‘·T\T>±s¡T sê»eT+Á&ç˝À d”ìj·TsY ‘Ó\T>∑T |ü+&ç‘T· \T>± |üì#˚XÊs¡T.
Ád”Ô $<ä´qT düeT]úd÷ü Ô ÁãVü≤à $yêVü≤+, u≤\´ $yêVü‰\qT, ø£Hê´X¯ó˝≤ÿìï rÁe+>±
e´‹πsøÏ+#ês¡T. ª$y˚øe£ ]∆ìµ nH˚ |üÁ‹ø£qT 1874˝À sê»eT+Á&ç˝À ÁbÕs¡+_Û+#ês¡T.
1874˝À <Ûeä fi‚X«¯ s¡+ e<ä› Ä+Á<ÛÁä bÕ+‘·+˝À ‘=* u≤*ø£\ bÕsƒX¡ Ê\qT ÁbÕs¡+
_Û+#ês¡T. Vü≤]»q bÕsƒX¡ Ê\˝À ÁXÊ$T≈£î\≈£î sêÁ‹ bÕsƒX¡ Ê\qT kÕú|+æ ∫+~ ≈£L&Ü
MπsX¯*+>∑+>±πs. 1874˝À eTÁ<ëdüT˝À $‘·+‘·T |ü⁄q]«yêVü≤ dü+|òü÷ìï
ÁbÕs¡+_Û+#ês¡T. <Ûsä à¡ XÊÁkÕÔ\˝À XÀ¢ø±\qT ñ<äV≤ü ]+∫ $‘·+‘·T $yêVü≤+ XÊg
düeTà‘·yT˚ qì ìs¡÷|æ+#ês¡T. 1887 &çôd+ãsY 11q sê»eT+Á&ç˝À >√&É\bÕ{Ï
lsêeTT\T≈£î d”‘e· Tà nH˚ $‘·+‘·Te⁄ì∫à yÓTT≥ºyTÓ T<ä{Ï $‘·+‘·T $yêVü≤+ #˚XÊs¡T.
e<Û÷ä es¡T\T Ç<äs› ÷¡ nÁ>∑≈î£ ˝≤\yêπs. (ÄHê&ÉT ô|[fl˝À bÕ˝§Zqï 31 ≈£î≥T+u≤\qT
≈£î\+qT+∫ yÓ*y˚XÊs¡T). Ád”\Ô ≈£î Á|ü‘´˚ ø£+>± ªdü‹Væ≤‘· uÀ<Ûqä µ nH˚ e÷dü |üÁ‹ø£qT
ÁbÕs¡+_Û+#ês¡T.
$»j·Tq>∑s¡+, qsê‡|ü⁄s¡+, ;ÛeTTì|ü≥ºD+, ;ÛeTes¡+, @\÷s¡T, >∑T&çyê&É,
$»j·Tyê&É, >∑T+≥÷s¡T, u≤|ü≥˝¢ À ÁãVü≤àdüe÷» XÊK\T @s¡Œ&ܶsTT. ø±øÏHê&É˝À
s¡|Tüò T|ü‹ yÓ+ø£≥s¡‘ï· + ÁãVü≤àdüe÷» uÛ≤e+ Á|ü#ês¡+ kÕ–+#ês¡T. |æsêƒ |ü⁄s¡+
sêC≤ e+{Ï yê] düV‰ü j·T+‘√ edü‹ >∑èVü‰\T, nHê<∏ä X¯sD¡ ≤\j·÷\T HÓ\ø=\Œã&ܶsTT.
Äj·Tq >=|üŒ eø£,Ô |ü+&ç‘T· &ÉT. eTÁ<ëdüT˝Àì |ü#÷ j·T´|üŒ, eT∫©|ü≥Dº +, sê»eT+Á&ç,
dæø+Ï Á<ëu≤<é ø£fi≤XÊ\˝À¢ |üì#˚XÊs¡T. eTÁ<ëdüT j·T÷ìe]Ù{°øÏ yÓd’ #t êÛ q‡\sY>±
#˚XÊs¡T. y˚XÊ´ eè‹Ô ìs¡÷à\q, Vü≤]»H√<ä∆s¡D |ü≥¢ Á|ü‘˚´ø£ ø£èwæ #˚XÊs¡T.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

65

>∑Ts¡C≤&É nbÕŒsêe⁄ ø£Hê´X¯ó\ÿ+ nH˚ Hê≥ø£+˝À u≤\´ $yêVü≤+, ìs¡“+<Ûä
yÓ<’ eäÛ ´+, ø£Hê´X¯ó\ÿ+ e+{Ï <äTsê#êsê\ e\¢ ø£\T>∑T‘·Tqï nqsêú\qT ãVæ≤s¡‘Z +·
#˚XÊs¡T.
|üÁ‹ø±s¡+>∑+-|ü⁄s√_Ûeè~∆ : ádtº Ç+&çj÷· ø£+ô|˙ yê¬sq’ ôdsTT+{Ÿ C≤sY®
1812 Hê{ÏøÏ n#·TÃj·T+Á‘·+ HÓ\ø=*Œ yê´ø£sD¡ ≤\T, |ü<øä √XÊ\T, Ç‘·s¡ bÕsƒê´+XÊ\T
n#·TÃy˚jT· &É+ ÁbÕs¡+_Û+#ês¡T. n#·Tà j·T+Á‘·+ sêe&É+‘√ yêsêÔ|Áü ‹ø£\ Á|ü#T· s¡D≈£î
Áb˛‘ê‡Vü≤+ \_Û+∫+~. 1828-1905 eT<Û´ä ø±\+˝À ‘Ó\T>∑T |üÁ‹ø± s¡+>∑+˝À
|ü⁄s√_Ûeè~∆ »]–+~. ãfi≤¢] Á¬ø’düÔe dü+|òüT+ ªdü‘·´<ä÷‘·µ nH˚ yÓTT<ä{Ï |üÁ‹ø£qT
Á|ü#T· ]+∫+~. 1833˝À eTÁ<ëdüT Áø±ìø£˝Ÿ nH˚ |üÁ‹ø£qT ‘Ó\T>∑T, ‘·$Tfi¯ uÛ≤wü˝À¢
kÕúìø£ $<ë´e+‘·T\T ø=+<äsT¡ rdüTø=#êÃs¡T. 1838˝À eT+&ç>\∑ y˚+ø£≥sêj·TXÊÁdæÔ
ªeè‘êÔ+‹ìµì ÁbÕs¡+_Û+#ê&ÉT. 1841˝À ªes¡eÔ ÷q ‘·s+¡ –Dϵì düjT· ´<é s¡V≤” +‘·T˝≤¢
kÕôV≤uŸ ÁbÕs¡+_Û+#ê&ÉT. ã+<äsT¡ ˝À ªVæ≤‘·yê~µ |üÁ‹ø£qT »Hé m&É«+&é bòÕ<äsY
yÓTT≥ºyTÓ T<ä≥ rdüTø=#êÃs¡T. n<˚ 1905 Hê{ÏøÏ <ë<ë|ü⁄ 20 |üÁ‹ø£\T ‘Ó\T>∑T˝À
Á|ü#T· ]‘·eTj·÷´sTT. ªÄ+Á<ÛÁä |üø±•ø£µ, ªX¯•˝ÒKµ, ªø£ècÕíµ, ª$y˚ø£ e]∆ìµ ª<˚XÊ_Ûe÷ìµ
ªs¡døæ √˝≤¢dìæ µ nH˚ |üÁ‹ø£\T eTTK´ |üÁ‹ø£\T>± ÁbÕ#·Ts¡´+ bı+<ësTT. bÕ\Hê
s¡+>∑+˝Àì yÓ’|òü˝≤´\qT m‹Ô#·÷|ü⁄‘·÷, Á|üuÛÑT‘ê«ìï rÁe+>± $eT]Ùdü÷Ô. C≤rj·T
uÛ≤yêìï, Á|üC≤kÕ«eT´ uÛ≤yê*ï yê´|æÔ #˚ùd$.
C≤rj·TuÛ≤e $ø±dü+, $$<Ûä dü+|ò÷ü \T-dü+|òTü ≥q\T : $<ë´yê´|æ‘Ô √ bÕ≥T
‘Ó\T>∑T |üÁ‹ø± s¡+>∑+ |ü⁄s√_Ûeè~∆ #Ó+<ä&+É ‘√ Ä+Á<Ûbä Õ+‘·+˝À Á|üC≤J$‘·+ oÁ|òTü >∑‹q
e÷s¡TŒ\≈£î ˝ÀqsTT´+~. #ê˝≤ dü+|ò÷ü \T kÕú|+æ #·ã&ܶsTT. 1884 y˚T 16q
eTÁ<ëdüT eTVü‰»q düuÛÑ Ä$s¡“¤$+∫+~. á düuÛÑ≈£î s¡+>∑j·T´Hêj·TT&ÉT n<Ûä´≈£åî\T
ø±>± yÓTT<ä{Ï düe÷y˚XÊìøÏ ‘Ó\T>∑T õ˝≤¢\qT+∫ #ê˝≤eT+~ Á|ü‹ì<ÛäT\T
Vü‰»s¡j·÷´s¡T. Ä s√E˝À¢ kÕVæ≤‘·´ düuÛÑ˝À¢ ø±øÏHê&É kÕVæ≤‘·´ düuÛÑ >=|üŒ ù|s¡T
>∑&ç+∫+~. 1892˝À ø£ècÕí õ˝≤¢ düuÛÑ @s¡Œ&ç+~. á düuÛÑ >∑T+≥÷s¡T˝À
»]–+~. s¬ +&Ée düuÑÛ 1893˝À eT∫©|ü≥ï+˝À »]–+~. 1894˝À @\÷s¡T˝À
ø£ècÕíõ˝≤¢ s¬ ‘’ T· \ ˙{Ï rs¡TyêqT ôV≤∫Ã+∫q+<äT≈£î ìs¡dqü >± rsêàq+ #˚XÊs¡T.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

66

uÛ≤s¡‘· C≤rjÓ÷<ä´eT+˝À Ä+Á<ÛTä \T:
1919 dü+ˆˆ˝À Á_{°wt Á|üuÛÑT‘·«+ uÛ≤s¡‘·<˚X¯+˝À sö\‘Y #·{≤ºìï ‘Ó∫Ã
ÄyÓ÷~+#·&+É »]–+~. á #·≥+º eTTUÀ´<˚X› ´¯ + e´≈£î\Ô qT ìs¡“+~Û+#·&+É , |üÁ‹ø±
ùd«#·Ãq¤ T Vü≤]+#·&+É , sê»ø°jT· U…B’ *ï $#ê]+#˚+<äT≈£î Á|ü‘´˚ ø£ Hê´j·TkÕúq+
@sêŒ≥T #˚j·T&É+. Ä+Á<Ûä<˚X¯+˝À Ä+Á<Ûä |üÁ‹ø£, ø£ècÕí |üÁ‹ø£\T sö\‘Y #·{≤ºìøÏ
rÁe Äπø|å Dü ‘Ó*bÕsTT. sö\‘Y _\T¢qT ÄyÓ÷~+#·e<äì› >±+BÛJ 1919 ˝À
s¡+>∑Á|üyX˚ +¯ #˚dæ dü‘ê´ Á>∑V≤ü À<ä´e÷ìï ÁbÕs¡+_Û+#ês¡T. 1919 @Á|æjT· ˝Ÿ 6q ñ
|üyêdü~q+>±, ÁbÕs¡Hú ê~q+>±, C≤‹ nee÷q~q+>± bÕ{Ï+#ê\ì eTVü‰‘êà
>±+BÛ |æ\T|ü⁄ì#êÃs¡T.
dü‘ê´Á>∑Vü≤ |æ\T|ü⁄q≈£î Ä+Á<Ûä<˚X¯+˝À Á|ü»\T düŒ+~+∫ $XÊK|ü≥ï+,
sê»eT+Á&ç, qsê‡|üPsY, @\÷s¡T, $»j·Tyê&É, >∑T+≥÷s¡T, HÓ\÷¢sT¡ , ∫‘·÷sÔ T¡ Ç+ø±
#ê˝≤ |ü{Dº ≤\˝À @Á|æjT· ˝Ÿ 6e ‘˚Bq ñ|üyêdü~q+>±, ÁbÕs¡Hú ê~q+>± bÕ{Ï+#ês¡T.
1919 @Á|æjT· ˝Ÿ 13q |ü+C≤uŸ˝Àì »*j·THéyê˝≤ u≤>¥˝À düe÷y˚Xy¯ TÓ qÆ <ë<ë|ü⁄
20,000 eT+~ Á|ü»\ô|’ »qs¡˝Ÿ &ÉjT· ´sY ø±\TŒ\T »]|æ e÷s¡Dø±+&É düèwæ+º #ê&ÉT.
<˚X+¯ j·÷e‘·÷Ô á e÷s¡Dø±+&ÉqT Äπø|å +æ ∫+~. >∑+C≤+, >√<ëe], ø£ècÕíõ˝≤¢˝À¢
düe÷y˚XÊ\T »]|æ Á|ü»\T á e÷s¡Dø±+&ÉqT rÁe+>± K+&ç+#ês¡T. 1919
ôdô|+º ãsY˝À »]–q õ˝≤¢ düe÷y˚XÊìøÏ ≥+>∑T≥÷] Á|üø±X¯+ n<Û´ä ø£‘å · eVæ≤+∫,
ÁbÕ<Û$ä Tø£ Vü≤≈£îÿ*ï Á|üø{£ +Ï #·e\dæ+~>± Á|üuTÑÛ ‘ê«ìï ø√sês¡T.
e÷+fÒ>¥ ` #ÓyTé ‡|òsü ¶Y dü+düÿs¡D\qT neT\T #˚ùd+<äT≈£î bÕs¡y¢ TÓ +≥T 1919˝À
uÛ≤s¡‘· Á|üuTÑÛ ‘·« #·{≤ºìï ÄyÓ÷~+∫+~. á #·≥+º <ë«sê ìjÓ÷»ø£esêZ\ |ü]$T‹ì
ô|+#·&+É , $$<Ûä esêZ\≈£î, õ˝≤¢\≈£î d”≥q¢ T ô|+#·&+É ˝≤+{Ï $wüj÷· \qT uÛ≤s¡‘·
Á|üuTÑÛ ‘·« ìs¡j
í ÷· ìøÏ e~*y˚jT· &É+ »]–+~. 1920 qe+ãs¡T˝À mìïø£\T »s¡>q∑ Tqï
H˚|ü<∏ä´+˝À Ä+Á<ÛäsêÅwüº+˝À Ä+Á<ÛäsêÅwüº ø±+Á¬>dt ø£$T{°, Ä+Á<Ûä eTVü‰düuÛÑ |òæÁãe]
e÷dü+˝À düe÷y˚XÊ\qT »]|æ 1. ñeTà&ç sêÅw+ºü ˝À d”≥¢ yÓTT‘·+Ô ˝À dü>±ìø£+fÒ
‘·≈î£ ÿe ø±≈£î+&Ü ‘Ó\T>∑T õ˝≤¢\≈£î d”≥T¢ øπ {≤sTT+#ê\ì, 2. eTÁ<ëdüT $X¯«
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

67

$<ë´\j·÷ìøÏ πø{≤sTT+∫q 2 d”≥¢˝À ˇø£<ëìï ñ‘·Ôs¡ õ˝≤¢\≈£î (Ä+Á<Ûë)
øπ {≤sTT+#ê\ì, 3. eTÁ<ëdüT sêÅcÕºìøÏ øπ {≤sTT+∫q øπ +Á<ä øöì‡˝Ÿ˝Àì Hê\T>∑T
d”≥˝¢ À s¬ +&ç+{Ïì ‘Ó\T>∑T õ˝≤¢\≈£î øπ {≤sTT+#ê\ì rsêàì+∫ uÛ≤s¡‘· Á|üuTÑÛ ‘ê«ìøÏ
|ü+|ü&+É »]–+~.
1920 ôdô|+º ãs¡T˝À ø£\ø£‘êÔ˝À »]–q ø±+Á¬>dt Á|ü‘´˚ ø£ düe÷y˚X+¯ ˝À ø=+&Ü
yÓ+ø£≥|üŒj·T´, |ü{≤º_Û d”‘êsêeTj·T´, <äT–Zsê\ >√bÕ\ø£èwüíj·T´, nj·T´<˚es¡
ø±fi‚XÒ «¯ s¡sêe⁄ e+{Ï Á|üeTTKT\‘√bÕ≥T 30 eT+~ Vü‰»s¡j÷· ´s¡T. Ä düe÷y˚X+¯ ˝À
>±+BÛJ Á|ü‹bÕ~+∫q nVæ≤+kÕj·TT‘· düV‰ü j·T ìsêø£sD¡ √<ä´eT+ rsêàq+ n‘·´~Ûø£
yÓTC≤]{°‘√ ÄyÓ÷~+#·ã&ç+~. Ç+ø± Á|üuTÑÛ ‘·« _s¡T<äT*ï, XÊdüq düu´ÑÛ ‘ê«*ï
‘·´õ+#ê\ì, ø√s¡T\º T, ø£fi≤XÊ\*ï ãVæ≤wüÿ]+#ê\ì rsêàì+#·&+É »]–+~.
ôdô|+º ãsY 28q sê»eT+Á&ç˝À »]–q düe÷y˚X+¯ ˝À qe+ãs¡T˝À »s¡>u∑ Àj˚T
mìïø£˝À¢ Á>±&ÉT´j˚T{Ÿ z≥s¡T¢ n+<äs¡÷ z≥T y˚j·T≈£L&É<äì, mìïø£\qT
ãVæ≤wüÿ]+#ê\ì rsêàì+#·≥+ »]–+~. >∑T+≥÷s¡T õ˝≤¢˝À 15 XÊ‘·+ e÷Á‘·yT˚
z≥T¢ b˛\j·÷´sTT. á H˚|<ü ´ä∏ +˝À »]–q mìïø£\˝À ø±+Á¬>dt bÕغ mìïø£\qT
ãVæ≤wüÿ]+#·>± Áu≤Vü≤àDÒ‘s· ¡ esêZ\ Á|üj÷Ó »Hê\ ì$T‘·+Ô Ä$s¡“$¤ +∫q »dædº t
bÕغ mìïø£\˝À b˛{° #˚dæ 98 kÕúHê˝À¢ 63 kÕúHê\T >¬ \T#·T≈£î+~. düTã“sêj·THé
¬s&ç¶j·÷sY eTTK´eT+Á‹. bÕq>∑\T¢ sêC≤, @\÷s¡T≈£î #Ó+~q ¬ø.$.¬s&ç¶Hêj·TT&ÉT
eT+Á‹es¡+Z ˝À düuTÑÛ ´\T.
1921 e÷]à 31q $»j·Tyê&É˝À nœ\ uÛ≤s¡‘· ø±+Á¬>dt ø£$T{°
düe÷y˚X¯ eTsTT´+~. á düe÷y˚XÊìøÏ eTVü‰‘êà>±+BÛ, yÓ÷r˝≤˝Ÿ
HÓÁVüA, ∫‘·sÔ +¡ »Hé <ëdt, eTVü≤eTà<ë©, cÂø£‘ê© ˝≤+{Ï Á|üeTTKT\T
Vü‰»s¡j·÷´s¡T. á düe÷y˚X¯+˝ÀH˚ ‘Ó\T>∑Tyê&Ó’q |æ+>∑[ yÓ+ø£j·T´
ø±+Á¬>dt Á‹es¡í |ü‘êø±ìøÏ s¡÷|üø\
£ Œq #˚XÊs¡T.
á düe÷y˚X¯+ ‘·sê«‘· >±+BÛJ Ä+Á<Ûä<˚X¯ |üs¡´≥q >±$+∫ ø±øÏHê&É,
sê»eT+Á&ç, @\÷s¡T, eT∫©|ü≥ï+, Nsê\, HÓ\÷¢s¡T, yÓTT<ä˝…’q ÁbÕ+‘ê˝À¢
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

68

|üs´¡ {Ï+#ês¡T. >±+BÛJ |üs´¡ ≥q‘√ Ä+Á<Û<ä X˚ ¯ Á|ü»˝À¢ >=|üŒ #Ó‘’ q· ´+ e∫Ã+~.
eTTK´+>± Ád”\Ô T m≈£îÿe>± Á|üu≤Û $‘·yTÓ Æ <äTeP«s¡T düTã“eTà, bÕqø±\ ø£qø£eTà, ñqïe
\ø°àå u≤j·TeTà˝≤+{Ï yês¡T Á|üd<æ Tä \∆ j·÷´s¡T.
Nsê\-ù|sê\ ñ<ä´eT+: <äT–Zsê\ >√bÕ\ø£èwüj
í T· ´ m&ç+ãs√ $X¯« $<ë´\j·T+˝À
m+.m.ÄqsY‡ &çÁ^ bı+~, sê»eT+Á&ç, eT∫©|ü≥ï+, ø£fi≤XÊ\˝À¢ |üì#˚XÊs¡T.
1919˝À eTÁ<ëdüT Á|üuTÑÛ ‘·«+ Nsê\, ù|sê\ Á>±e÷\qT ø£*|æ |ü⁄sb¡ Õ\ø£ dü+|òTü +>±
@sêŒ≥T #˚d+æ ~. |ü⁄sb¡ Õ\ø£ dü+|òTü +>± @s¡Œ&É&+É ‘√ nø£ÿ&É ù|<ä Á|ü»\ô|’ düTe÷s¡T
40 y˚\ s¡÷bÕj·T\ |üqTï\ uÛ≤s¡+ |ü&+ç ~. nø£ÿ&ÉTqïyês¡T #˚H‘˚ \· T, ∫qï düqïø±s¡T
s¬ ‘’ T· \T. n+<äTe\¢ Á|ü»\T >∑‘+· ˝À ˝≤π> ‘·eT ÁbÕ+‘ê*ï Á>±e÷\T>± ñ+#ê\ì
ø√sês¡T. Á|ü»\ eTqïq\qT n+^ø£]+#·ì H˚|<ü ´ä∏ +˝À >√bÕ\ø£èwüj
í T· ´ Hêj·Tø£‘«· +˝À
|üqTï\ ìsêø£sD
¡ √<ä´eT+ ÁbÕs¡+uÛeÑ TsTT´+~. 1921 @Á|æjT· ˝Ÿ 25q |ü~y˚\≈£î
ô|ã’ &çq Á>±eTdüT\ú T ‘·eT Çfi¯flqT U≤∞ #˚dæ Á>±eT •yês¡˝¢ À ªsêyéTq>∑sµY nH˚ ù|s¡T‘√
ˇø£ Á>±e÷ìï düèwæ+º #·T≈£îì düTe÷s¡T 10 HÓ\\bÕ≥T nø£ÿ&˚ ñ+&çb˛j·÷s¡T.
ªsêeT<ä+&ÉTµ nH˚ dü«#·Ã+¤ <ä ùdyê<äfi≤ìï @sêŒ≥T #˚dTü ≈£îHêïs¡T. >√bÕ\ø£èwüj
í T· ´qT
Á|üuTÑÛ ‘·«+ n¬sdüTº #˚dæ düTe÷s¡T ˇø£ dü+e‘·‡s¡+bÕ≥T ø±sê>±s¡+˝À ñ+∫+~.
|ü˝≤ï&ÉT˝À dü‘ê´Á>∑V≤ü +: >∑T+≥÷s¡T õ˝≤¢˝Àì yÓqTø£ã&çq ÁbÕ+‘·yTÓ qÆ |ü˝≤ï&ÉT
ÁbÕ+‘·+˝À n≥MXÊK ˝Àì ñ<√´>∑T\T Á|ü»*ï HêHê$<Ûë\T>± |”&+ç #˚yês¡T. |üXó¯
e⁄*ï y˚T|ü⁄ø√e&É+ ø√dü+, e+≥#Ós≈¡ î£ ‘Ó#T· Ãø√e&É+ ø√dü+, ù|<ä*ï n&Ée⁄˝À¢øÏ
sêì#˚Ãyês¡T ø±<äT. 1921˝À esê¸\T ˝Òø£b˛e&É+ e\¢ |üX¯óe⁄*ï n&Ée⁄˝À¢
y˚T|ü⁄ø√e&ÜìøÏ Á|ü»\T Á|üuTÑÛ ‘ê«qTeT‹ì ø√sês¡T. Á|üuTÑÛ ‘·«+qT+∫ m≥Te+{Ï
düe÷#ês¡+ sê˝Ò<Tä . e÷#·s˝¢¡ À Á|ü»\T n~Ûø±s¡T*ï kÕ+|òTæ ø£ ãVæ≤wüÿs¡D\≈£î
>∑T]#˚XÊs¡T. #êø£*, eT+>∑* |üì e÷ìy˚XÊs¡T. yê´bÕs¡düTú\T Á|üuÛÑT‘√«<√´>∑T\≈£î
düs¡≈£î\T neTà&ÜìøÏ ‹s¡düÿ]+#ês¡T. ñqïe \ø°åàHêsêj·TD, y˚<ë+‘·+
qs¡d+æ Vü‰#ês¡T´\T Áb˛<ä“\+‘√ kÕ+|òTæ ø£ ãVæ≤wüÿs¡D |üqTï\ ìsêø£sD¡ √<ä´eT+>±
e÷]b˛sTT+~. Á|ü»\T n≥M #·{≤º*ï ñ\¢+|òTæ +#ês¡T. ‘·eT |üXó¯ e⁄*ï ]»s¡T«
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

69

n&Ée⁄˝À¢øÏ ‘√˝≤s¡T. \ø°àå Hêsêj·TD, qs¡d+æ Vü‰#ês¡T´\T\≈£î dü+e‘·‡s¡+bÕ≥T C…\’ T•ø£å
$~Û+#ês¡T.
1922 |òÁæ ãe]˝À >∑T+≥÷s¡T õ˝≤¢ ô|<äq+~bÕ&ÉT˝À |üqTï\ ìsêø£sD¡ √
<ä´eT+ #˚|ü{≤ºs¡T. Á>±e÷˝À¢ Á|ü»\T b˛©düT\qT ‘·]$Tø={≤ºs¡T. »*¢bÕ˝…+ nH˚
Á>±eT+˝À b˛©düT\ #˚‘T· ˝À¢ ñqï |üXó¯ e⁄*ï ã\e+‘·+>± $&ç|+æ #ês¡T. |ü]dæ‘ú T· \T
$wü$T+#·&É+‘√ b˛©dt mdt.|æ., ø£˝…ø£ºsY Á>±e÷*ï dü+<ä]Ù+∫ nH˚ø£eT+~ì
ìs¡“+<Û+ä ˝ÀøÏ rdüT≈£îHêïs¡T. 1922 |òÁæ ãe] 26q b˛©düT\T, n≥MXÊK n~Ûø±s¡T\T
y˚Tø£*ï, ¬π><Ó*ï |ü≥Tº≈£îì rdüT¬øfi¯óÔ+&É>± e÷s¡ZeT<Ûä´+˝À Á>±eTdüTú\T <ë&ç#˚XÊs¡T.
b˛©düT\T ø±\TŒ\T »]bÕs¡T. b˛©düT ø±\TŒ˝À¢ ø£HïÓ >∑+{Ï Vü≤qTeT+‘·T, eTs√
Ç<äs› T¡ eTs¡D+Ï #ês¡T. Ç<ä+‘ê $T+#ê\bÕ&ÉT Á>±eT |ü]düsê˝À¢ »]–+~.
n\÷¢] d”‘êsêeTsêE: ‘·÷s¡TŒ >√<ëe], $XÊK|ü≥ï+ @C…˙‡ nsTTq
s¡+|ü#√&Ées¡+ ÁbÕ+‘·+˝À 1922 »qe] qT+∫ 1924 y˚T HÓ\ es¡≈î£ »]–q
ñ<ä´eT+ Á|üd~æ ∆ >±+∫+~. s¡+|ü ñ<ä´eT Hêj·T≈£î&Óq’ n\÷¢] d”‘êsêeTsêE
1921 Hê{Ï düV‰ü j·T ìsêø£sD¡ √<ä´eT+ yÓ|’ ⁄ü Äø£]¸‘T· &Ó’ >±+BÛ>±] nVæ≤+kÕj·TT‘·
|ü<‘∆ä T· \ô|’ qeTàø£+ ˝Òø£ $|üe¢ e÷sêZìï mqTïø=Hêï&ÉT. 1921 p˝…˝’ À u…+>±˝Ÿ
˝Àì ∫≥º>±+>∑T≈£î yÓ[fl nø£ÿ&É $|üe¢ ø±s¡T\‘√ s¡V≤ü dü´ düe÷y˚Xe¯ Tj·÷´&ÉT. ‹]–
e∫à ‘·÷s¡TŒ>√<ëe] õ˝≤¢˝Àì –]»q ÁbÕ+‘·+˝À kÕúes¡+ @s¡Œs¡#T· ≈£îHêï&ÉT.
kÕúìø£ ‘·V≤ü d”˝≤›sY u≤dæj
º T· Hé nÁø£eT #·s´¡ \ e\¢ –]»qT\T y˚~+Û |ü⁄\≈£î >∑Ts¡j÷· ´s¡T.
ndü+‘·è|æ‘Ô √ ñqï –]»qT*ï ñ<ä´eT+ yÓ|’ ⁄ü eTs¡\TÃø=ì b˛©düT ùdwº qü ô¢ |’ <ë&ç
yÓTT<ä\Tô|{≤º&TÉ . Äj·TT<Ûë*ï düeT≈£Ls¡TÃø√e&É+ á <ë&ç Á|ü<ëÛ H√<˚X› ´¯ +. 1922
Ä>∑düTº 22q ∫+‘·|ü*¢ b˛©düTùdºwüHéô|’ yÓTT<ä{Ï <ë&ç ìs¡«Væ≤+#ê&ÉT. ‘·sê«‘·
ø£èwü<í $˚ ù|≥, sê»y=eTà+– ùdwº qü ô¢ |’ <ë&ç#X˚ Ê&ÉT. kÕÿ{Ÿ ø£yêsY,¶ ùV≤≥dt\H˚ b˛©dt
n~Ûø±s¡T*ï eT≥Tºu{… ≤ºsT¡ . eT\T¢<=s¡, >∑+≥+<=s¡\H˚ k˛<äsT¡ \T eTTK´ nqT#·sT¡ \T>±
ñ+&ç ø±s¡´Áø£e÷*ï ìs¡«Væ≤+#˚yês¡T. d”‘êsêeTsêE <ë&ÉT*ï m<äTs√ÿe&ÜìøÏ
Á|üuTÑÛ ‘·«+ yÓTT<ä≥ eT\u≤sY qT+∫ Á|ü‘´˚ ø£ b˛©düT <äfi≤\qT s¡|Œæ +∫+~. nkÕ‡+
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

70

s¬ |’ ˝æò Ÿ‡ <äfi≤*ï ≈£L&Ü s¡|Œæ +∫ s¡÷<∏sä |Y süò q¶Y T Á|ü‘´˚ ø£ ø£$TwüqsY>± ìj·T$T+∫ sêEqT
|ü≥Tº≈î£ H˚ u≤<Û´ä ‘·qT n|üŒ–+∫+~. 1924 y˚T 6q n–ZsêE>± Á|üd~æ #ú +Ó ~q sêE
düìïVæ≤‘·T&Ó’q ù|]#·s¡¢ dü÷s¡´Hêsêj·TD |ü≥Tºã&ܶ&ÉT. eTs¡Tdü{Ïs√E sêEqT
ã+~Û+#ês¡T. d”‘êsêeTsêEqT ø=j·T÷´s¡T ‘Ó∫à ø±*à #·+bÕs¡T.
ôd’eTHé ø£$TwüHé: 1927 qe+ãs¡T 27q düsY C≤Hé ôde’ THé n<Û´ä ø£‘å q· ˇø£
ø£$TwüHé @sêŒ≥T #˚jT· &É+ »]–+~. Bì Á|ü<ëÛ H√<˚´X¯´+ 1919 dü+düÿs¡D*ï
düMTøÏå+#·&É+. á ø£$TwüHé düuÛÑT´˝À¢ ˇø£ÿ uÛ≤s¡rj·TT&çøÏ ≈£L&Ü kÕúq+ ø£*Œ+#·ø£
b˛e&É+‘√ nìï sê»ø°jT· bÕغ\T Bìï ãVæ≤wüÿ]+#êsTT. Ä+Á<Ûeä TVü‰düuÑÛ ≈£L&Ü
ôde’ THé ø£$TwüHìé ãVæ≤wüÿ]+∫+~. ‹s¡T|ü‹, ø£s÷¡ ï\T, $»j·Tyê&É, @\÷s¡T,
lø±≈£îfi¯+ |ü⁄sb¡ Õ\ø£ dü+|ò÷ü \T ôde’ THé ø£$TwüHqé T ãVæ≤wüÿ]+#ê\ì rsêàì+#êsTT.
1928 |òÁæ ãe] 3q Ä+Á<Û˝ä Àì nìï |ü≥Dº ≤˝À¢ Vü≤sêÔfiŸqT ìs¡«Væ≤+#ês¡T. ôde’ THé
ø£$TwüHé |üs¡´≥q #˚j·T&ÜìøÏ >∑T+≥÷s¡T, ˇ+>√\T |ü≥ºD≤*ï Á|üuÛÑT‘·«+ m+|æø£
#˚d+æ ~. ø£$TwüH≈é î£ >∑T+≥÷s¡T, ˇ+>√\T |ü≥Dº ≤˝À¢ q\¢C+… &Ü\‘√ e´‹πsø£ Á|ü<sä Ù¡ q\T
ìs¡«Væ≤+#ês¡T. Á|üø±X¯+ |ü+‘·T\T>±s¡T ôd’eTHé ø£$TwüHé≈£î e´‹πsø£+>± $X‚wü+>±
Á|ü#ês¡+ #˚XÊs¡T. ôde’ THé ø£$TwüHé eTÁ<ëdüT˝À 1928 |òÁæ ãe] 26q dü+<äsÙ¡ q
dü+<äs“¡ +¤ >± n\»&ÉT\T sπ >±sTT. b˛©düT ø±\TŒ˝À¢ ˇø£ e´øÏÔ eTs¡D+Ï #ê&ÉT. #·ìb˛sTTq
e´øÏÔì #·÷ùd+<äT≈£î ãj·T\T<˚]q Á|üø±X¯+>±]ì b˛©düT\T n&ÉT¶ø√e&ÜìøÏ
Á|üjT· ‹ï+#ês¡T. s¬ ∫Ãb˛sTTq Á|üø±X¯+>±s¡T ªªø±yê\+fÒ qqTï ø±\Ã+&çµµ n+≥÷
#Ûêrì b˛©düT\≈£î #·÷|æ+∫ eTT+<äT≈£îkÕ>±&ÉT. 1930 y˚T HÓ\˝À ôde’ THé ø£$TwüHé
ìy˚~ø£qT Á|üø£{Ïdü÷Ô ˇ]kÕ‡, dæ+<Ûä÷ sêÅcÕº\ @sêŒ≥T≈£î dæbòÕs¡T‡ #˚dü÷Ô
Ä+Á<ÛäsêÅcÕºìï Á|ükÕÔ$+#·˝Ò<äT. m+<äTø£+fÒ Ä+Á<Ûä Hêj·T≈£î\T ôd’eTHé ø£$TwüHéqT
ãVæ≤wüÿ]+#·&+É ˝À Á|üeTTK bÕÁ‘· eVæ≤+#ês¡T.
ñ|ü dü‘ê´Á>∑V≤ü +: 1930 @Á|æjT· ˝Ÿ 6q ñ|ü #·{≤º*ï ñ\¢+|òTæ +#˚+<äT≈£î
>±+BÛ>±s¡T nqT#·sT¡ \‘√ <ä+&ç bÕ<äj÷· Á‘· »]bÕs¡T. Ä+Á<Û˝ä À Ä+Á<Ûë ø±+Á¬>dt
ø£$T{° dü‘ê´Á>∑V≤ü + »s¡|&ü ÜìøÏ ø=+&Ü yÓ+ø£≥|üŒj·T´≈£î u≤<Û´ä ‘·qT Çe«≥+ »]–+~.
õ˝≤¢ø=ø£ dü$T‹ì, Hêj·Tø£‘«· + eVæ≤+#·&ÜìøÏ ª&çøπ ≥º sYµ ˇø£]ì ìj·T$T+#·≥+
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

71

»]–+~. eTÁ<ëdüT sêÅw+ºü ˝À »]–q ñ|ü dü‘ê´Á>∑V≤ü +˝À Á|ü<ëÛ q+>± bÕ˝§Zqïyês¡T
Ä+Á<ÛTä ˝Ò. ≥+>∑T≥÷] Á|üø±X¯+, ø±oHê<∏Tä ì Hêπ>X¯«s¡sêe⁄, <äTsêZu≤jYT <˚XŸeTTUŸ,
$.j·T˝Ÿ.XÊÁdæÔ ˝≤+{Ï yês¡T Á|üeTTKT\T. ñ|ü dü‘ê´Á>∑V≤ü +˝À y˚\ø=\~ Ád”\Ô T
bÕ˝§Zq&É+ $X‚w+ü . leT‹ uÛ≤s¡r<˚$ s¡+>±, e\¢uHÑÛ ì˚ d”‘êeTVü‰\ø£àå eTà, ~>∑TeT‹
C≤qø£eTà, ø£eTà+bÕ{Ï e÷DÏø±´+ã ˝≤+{Ï yês¡H≈˚ î£ \T bÕ˝§ZHêïs¡T.
ñeTà&ç eTÁ<ëdüT ùd{º Ÿ˝À sê»ø°j÷· \T
1909˝À Ç+&çj÷· #·≥+º Á|üø±s¡+ eTTdæ+¢ \≈£î, dæ≈î£ ÿ\≈£î, Ç+&çjT· Hé ÁøÏdj
ºæ T· q¢≈î£ ,
j·T÷s√|æjT· q¢≈î£ Á|ü‘´˚ ø£ ìjÓ÷»ø£esêZ\T @s¡Œ&ܶsTT. eTÁ<ëdüT sêÅw+ºü ˝À Áu≤Vü≤àDÒ‘s· ¡
Væ≤+<äTe⁄\≈£î Á|ü‘´˚ ø£ ìjÓ÷»ø£esêZ\T @s¡Œ&ܶsTT. 1928 ˝À ôde’ THé ø£$TwüHé
Áu≤Vü≤àDÒ‘s· T¡ \≈£î \_Û+∫q ]»πs«wüqq¢ T s¡<Tä #› d˚ +æ ~. 1919 Ç+&çj÷· #·≥+º Á|üø±s¡+
sêÅwºü øöì‡˝Ÿ‡≈£î mìïø£\T »]>±sTT. düV‰ü j·T ìsêø£sD¡ √<ä´eT+ #˚|{ü qºÏ ø±+Á¬>dt
bÕغ á mìïø£\˝À bÕ˝§Zq˝Ò<Tä . »dædº t bÕغ b˛{° #˚d+æ ~. yÓTT<ä{Ï eTTK´eT+Á‹
düTã“sêj·THé s¬ &çj
¶ ÷· sY. Ç‘·&TÉ ø£&\É ÷s¡T yêdüeÔ ⁄´&ÉT. 1921˝À nHês√>∑´+ e\¢
sêJHêe÷ #˚j·T>± bÕqT>∑+{Ï sêC≤sêe÷j·Tq+ >±s¡T (bÕqT>∑\T¢ sêC≤)
eTTK´eT+Á‹>± mìï¬ø’ 1926 es¡≈î£ n~Ûø±s¡+˝À ñHêïs¡T. Ä s√E˝À¢ 3 dü+ˆˆ\≈£î
ˇø£kÕ] mìïø£\T »]>±sTT. ‘·sT¡ yê‘· 1927˝À mìïø£\T »]>±sTT. ø±+Á¬>dt
bÕغøÏ 42, »dædº t bÕغøÏ 16 kÕúHê\T \_Û+#êsTT. <ä«+<ä« Á|üuTÑÛ ‘·« $<Ûëq+ Çwü+º
˝Òø£ ø±+Á¬>dt bÕغ Á|üuTÑÛ ‘ê«ìï @sêŒ≥T #˚jT· &ÜìøÏ ìsêø£]+∫+~. »dædº t bÕغ
düuÛÑT´&Ó’q &܈ˆdüTã“sêj·THé Hêj·Tø£‘«· +˝À Á|üuTÑÛ ‘·«+ @sêŒ≥T #˚jT· ã&ç+~.
1929˝À eTTqTkÕ«$THêj·TT&ÉT »dædº t bÕغ n<Û´ä ≈£îå &Ó’ 1930˝À eTTK´eT+Á‹
nj·÷´&ÉT. Ç‘·&ÉT ¬s’‘·Tu≤+<Ûäe⁄&ÉT. {À˝Ÿ π>{Ÿ |üqTï s¡<äT› #˚XÊ&ÉT. mùdº{Ÿ ˝≤´+&é
j·÷ø˘ºqT düe]+∫ »MT+<ës¡T\ ÄÁ>∑Vü‰ìøÏ >∑Ts¡j·÷´&ÉT. B+‘√ 1932˝À
eTTqTkÕ«$THêj·TT&ÉT kÕúq+˝À eTTK´eT+Á‹>± u§_“* sêC≤ mìï¬ø’ 1937 es¡≈î£
|ü<$ä ˝À ø=qkÕ>±&ÉT.
1937˝À eTs¡˝≤ mìïø£\T »]>±sTT. Äs√E #ÓHï’Ó sêÅwºü »HêuÛ≤ 49,34,200.
n+<äT˝À Ä+Á<ÛTä \T 22,81,800. sêÅw+ºü yÓTT‘·+Ô MT<ä 215 d”≥˝¢ À Ä+Á<ÛTä \≈£î
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

72

øπ {≤sTT+∫q$ 75 e÷Á‘·yT˚ . yêdüyÔ êìøÏ 100 d”≥s¢ TTHê Ä+Á<ÛTä \≈£î sêyê*. á
$<Û+ä >± ñeTà&ç sêÅw+ºü ˝À Ä+Á<ÛTä \≈£î nHê´j·T+ »]–+~. eTÁ<ëdüT sêÅw+ºü ˝À
ÄdæìÔ ã{Ϻ z≥T Vü≤≈£îÿ ñ+&˚~. ÁdÔ\” ≈£î, ;<ä\≈£î z≥T Vü≤≈£îÿ ˝Ò<Tä . 1937
mìïø£\˝À »dædº t bÕغ ∫‘·TÔ ∫‘·T>Ô ± z&çb˛sTT+~.

düsY ≈£îsêà s¬ &çH¶ êj·TT&ÉT »dædº t bÕغ nÁ>∑Hêj·T≈£î\˝À ˇø£sT¡ . |ü•ÃeT>√<ëe]
õ˝≤¢ uÀs¡T¶ n<Û´ä ø£å |ü<$ä ì ìs¡«Væ≤+#ês¡T. 1937 e÷]Ã˝À eTTK´eT+Á‹>± ñ+&ç
p˝…˝’ À sêJHêe÷ #˚XÊs¡T. yÓ+≥H˚ 1937˝À sêC≤J eTTK´eT+Á‘·j·÷´s¡T.
n<˚deü Tj·T+˝À bÕsƒX¡ Ê\ kÕúsTT˝À Væ≤+B ìs¡“+<Û+ä >± Á|üyX˚ ô¯ |≥ºã&É>± <ëìì
e´‹πsøÏd÷ü Ô ô|]j·÷sY Ç.$.sêeTkÕ«$T Hêj·Tø£sY <Û«ä »yÓT‘êÔsT¡ . Á<ä$&ÉkÕúHé kÕú|qü
M] <Û´˚ j·T+.

ñeTà&ç eTÁ<ëdüT˝À Ä+Á<Ûä ñ<ä´eT+
ñeTà&ç eTÁ<ëdüT sêh+˝À 40% Á|ü»\T ‘Ó\T>∑T yê¬sq’ |üŒ{Ïø° ‘Ó\T>∑Tyê]øÏ
ÁbÕeTTK´‘· ˝Òøb£ ˛sTT+~. ‘·eT yÓqTø£u≤≥T‘·q+‘√u≤≥T m‹Ôbı&ÉT|ü⁄ e÷≥\T ≈£L&Ü
Ä+Á<ÛTä \ eTqdüT‡ H=|æŒ+#êsTT. Ä+Á<Ûä |ü≥Dº ≤\qT+&ç eTÁ<ëdüT yÓfió¯ ‘·Tqï ˇø£
‘·$Tfi¯ Á|üj÷· DÏ≈î£ &ÉT ‘·q ‘√{Ï Ä+Á<Ûä Á|üj÷· D°≈î£ &ç‘√ nqï e÷≥\T Ä+Á<ÛTä \qT
ø£\es¡|]ü #êsTT. ‘Ó\T>∑Tyês¡T yÓqTø£ã&çq C≤‹ nì, yê]øÏ ‘Ó*$‘˚≥\T düTHêï
nì uÛ≤wü´+ nj·T´+>±sY, eTT‘·TÔkÕ«$T nj·T´sY e+{Ï Á|üeTTKT\T ‘Ó\T>∑Tyê]˝À
eT#·TìøH’ ê ˝Òsì¡ ‘·$Tfi¯ Á|üj÷· D°≈î£ &ç e÷≥\ kÕsê+X¯+. 1911 @Á|æ˝Ÿ HÓ\
~«rj·÷s¡+ú ˝À ‘Ó\T>∑T Á|ü»\ düeTø±©q |ü]dæ‹ú ì $e]dü÷Ô ˇø£ s¡#s· TT‘· Væ≤+<ä÷
|üÁ‹ø£˝À Äs¡T yê´kÕ\qT es¡Tdü>± Á|ü#T· ]+#ês¡T.
á yê´kÕ˝À¢ eTÁ<ëdüT˝À dæ$˝Ÿ düØ«ôddt ñ<√´>±˝À¢ Ä+Á<Û‘˚ s· T¡ \T 56 eT+~
ñ+&É>± ‘Ó\T>∑Tyê] dü+K´ øπ e\+ 8 eT+~ e÷Á‘·yT˚ . Hê´j·T $uÛ≤>∑+˝À 19
eT+~ Ä+Á<Û‘˚ s· ¡ õ˝≤¢ Hê´j·TeT÷s¡T\Ô T ñ+&É>± ‘Ó\T>∑Tyês¡T ˇø£ÿs¡T ≈£L&Ü ˝ÒsT¡ .
u≤|ü≥,¢ eT∫©|ü≥ï+, qs¡kÕ|ü⁄s¡+, sê»eT+Á&ç, $XÊK|ü≥ï+, |üsê¢ø$Ï T&ç e+{Ï
Ä+Á<Ûä |ü≥Dº ≤˝À¢ ñqï mH√ï $<ë´ øπ +Á<ë\ n~Ûø±s¡T\T ≈£L&Ü Ä+Á<Û‘˚ s· T¡ ˝Òqì Ä
|üÁ‹ø± s¡#·sTT‘· düŒwüº+ #˚XÊs¡T.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

73

ñeTà&ç eTÁ<ëdüT sêh+˝À Ä+Á<Ûä ` Ä+Á<Û‘˚ s· T¡ \ ñ<√´>∑ ìj·÷eTø±\ C≤_‘ê

|üÁ‹ø± s¡#s· TT‘· Á|ü‘´˚ ø£ sêh+ @sêŒ≥T #˚j÷· \ì Á|ü‘´˚ ø£+>± Á|üuÀ~Û+#·ø£
b˛sTTHê ‘·qø£+≥÷ ˇø£ Á|ü‘´˚ ø£ sêh+ @s¡Œ&çq|ü&˚ Ä+Á<ÛTä \T yê] n_Ûeè~∆ô|’
qeTàø£+ ñ+#·Tø√e#·TÃqì Ä yê´dü s¡#s· TT‘· ñ<˚X› ´¯ +>± nqTø√e#·TÃ. á yê´kÕ\
Á|ü#·Ts¡D≈£î ¬s+&ÉT HÓ\\ eTT+<äT >∑T+≥÷s¡T qT+∫ yÓ\Te&˚ ª<˚XÊ_Ûe÷ìµ nH˚
yês¡|üÁ‹ø£ ˇø£ ô|<ä› dü+bÕ<äø°j·÷ìï sêdü÷Ô ‘Ó\T>∑T Á|ü»˝À¢ ◊ø£eT‘ê´ìï
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

74

kÕ~Û+#˚+<äT≈£î ˇø£ Á|ü‘´˚ ø£ sê»ø°jT· düe÷y˚X+¯ @sêŒ≥T #˚jT· &É+ n‘·´edüse¡ Tì
uÛ≤$+∫+~. ª<˚XÊ_Ûe÷ìµ dü+bÕ<äøj
° T· +, Væ≤+<ä÷ |üÁ‹ø£˝À yÓ\Te&çq yê´kÕ\T
Ä+Á<ÛTä \˝À >=|üŒ #Ó‘’ H· ê´ìï ø£*–+#êsTT.
1911 &çôd+ãsY˝À ˇø£ |üÁ‹ø± s¡#s· TT‘· <˚XÊ_Ûe÷ì |üÁ‹ø£ <ë«sê ‘·q
n_ÛÁbÕj·÷ìï Ç˝≤ Á|üø{£ +Ï #ês¡T.ªª‘Ó\T>∑T y˚T<Ûëdü+|ü‹Ô ‘·«s¡>± q•+∫b˛‘·Tqï~.
á dü+|ü‹Ô ‘Óse¡ Ts¡T>∑T ø±≈£î+&Ü Á|üuTÑÛ ‘·«+ u≤<Û´ä ‘· ìs¡«]Ô+#ê\ì, á ø±s¡´+
‘Ó\T>∑Tyê]øÏ Á|ü‘´˚ ø£ Á|üuTÑÛ ‘·«+ @s¡Œ&çq|ü&˚ kÕ<Û´ä eTe⁄‘T· +~.µµ eTs√ yês¡+ s√E\≈£î
l X‚wü–]sêe⁄ nH˚ s¡#·sTT‘· Á|ü‘˚´ø£ sêh+ @sêŒ≥TqT >∑{Ϻ>± düeT]ú+#ês¡T.
eTÁ<ëdüT sêh sê»<Ûëì nsTTq eTÁ<ëdüT q>∑s+¡ Ä+Á<Û<ä X˚ ÊìøÏ ne‘·\ ÁbÕ+‘·+˝À
ñ+&É&yÉ T˚ n_Ûeè~∆øÏ Á|ü‹≈£L\ |ü]dæ‹ú nì Äj·Tq uÛ≤$+#ês¡T. Çy˚ø±ø£ Ä+Á<ÛTä \T
eTs√ s¬ +&ÉT s¡ø±\T>± qwübº ˛j·÷s¡ì #ÓbÕŒs¡T. 1. ‘·eTì bÕ*+#˚ n~Ûø±s¡T\≈£î
‘Ó\T>∑TuÛ≤wü |üP]Ô>± ‘Ó*j·T<äì, 2. n~Ûø±s¡T\≈£î düV‰ü j·T≈£î\T>± ìj·T$T+#·ã&ɶ
ñ<√´>∑T\T n+‘ê Ä+Á<Û‘˚ s· T¡ ˝Òqì.
u§+u≤sTT qT+∫ yÓ\Te&˚ Ä+Á<Û|ä Áü ‹ø£, eT∫©|ü≥ï+ qT+∫ yÓ\Te&˚ ø£ècÕí
|üÁ‹ø£ Á|ü‘´˚ ø£ Ä+Á<Ûsä êh ø√]ø£qT ã\|ü]#êsTT.
1912 qT+∫ Ä+Á<Ûë ñ<ä´eT+ ø=‘·Ô X¯øìÔÏ |ü⁄+E≈£î+~. øπ e\+ Á|ü‘´˚ ø£
sêh+ ø±yê\ì n_ÛÁbÕj·T+ e´ø£+Ô #˚dqæ +‘· e÷Á‘êq |ò*ü ‘êìï kÕ~Û+#·˝eÒ Tì,
ø±s¡´ kÕ<Ûqä ˝À #˚|≥ü eº \dæq $$<Ûä |ü<‘∆ä T· \qT, ø±s¡´Áø£e÷\qT ª<˚XÊ_Ûe÷ìµ
Á|üø{£ +Ï ∫+~.
Ä+Á<Ûä k˛<äsT¡ \T ‘·eT ã<äø∆ ±ìï e~* ;Vü‰sY k˛<äsT¡ \T @ $<Û+ä >± Á|ü‘´˚ ø£
ø√s¡T,º $X¯«$<ë´\j·÷\T @sêŒ≥T #˚j÷· \ì #Ó‘’ q· ´|üP]‘·yTÓ qÆ ñ‘ê‡Vü≤+‘√ |üÁ‹ø±
eTTK+>± düe÷y˚XÊ\T Á|ü<]ä ÙdüTHÔ êïs√ #·÷dæ uÛ≤s¡‘<· X˚ +¯ ˝À ‘·eT≈£+≥÷ ˇø£ Á|ü‘´˚ ø£
kÕúHêìï @sêŒ≥T #˚dTü ø√e&É+ ø√dü+ ñ<ä´$T+#·>\∑ s¡ì Ä•düTHÔ êïqT. á $<Û+ä >±
|üÁ‹ø± eTTK+>± $X‚w+ü >± #·]Ã+#·ã&É&+É ‘√ 1912 y˚T HÓ\˝À $. sêeTsêE
n<Û´ä ø£‘å q· ì&É<yä √\T˝À @sêŒ≥T #˚dqæ >√<ëe] ` ø£ècÕ `í >∑T+≥÷s¡T dü+j·TTø£Ô
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

75

düe÷y˚X+¯ ˝À Á|ü‘´˚ ø£ Ä+Á<Ûä $wüjT· + Á|ükÕÔeq≈£î e∫Ã+~. á n+X¯+ Ä+Á<ÛTä \+<ä]ø°
dü+ã+~Û+∫+~ ø±ã{Ϻ eTÁ<ëdüT sêh+˝Àì ‘Ó\T>∑T õ˝≤¢\≈£î ÁbÕ‹ì<Û´ä + eVæ≤+#˚
$<Û+ä >± ˇø£ düe÷y˚X+¯ @sêŒ≥T #˚j÷· \ì uÛ≤$+#ês¡T.
á düe÷y˚X+¯ ˝À bÕ˝§Zqï >∑T+≥÷s¡T yêdüT˝…q’ ø=+&Ü yÓ+ø£≥|üŒj·T´>±s¡T
>∑T+≥÷s¡T≈£î ‹]– e∫à kÕúìø£ Á|üeTTKT˝…q’ ñqïe \ø°àå Hêsêj·TD, dæ. X‚w–ü ]sêe⁄,
C….>∑Ts¡THê<∏+ä , $. uÛ≤eHê#ês¡T´\T e+{Ï yê]‘√ #·]Ã+#ês¡T. ø=+&Ü yÓ+ø£≥|üŒj·T´
ø±s¡´<ä]Ù>± ˇø£ dü+|òTü + @s¡Œ&ç yÓTT<ä≥ Ä+Á<Ûä düe÷y˚XÊìï 1913 y˚T HÓ\˝À
u≤|ü≥˝¢ À @sêŒ≥T #˚j÷· \ì ìs¡sí TT+#ês¡T. ª<˚Xe¯ ÷‘·µ nH˚ ‘Ó\T>∑T |üÁ‹ø£ Ä+Á<Ûä
sêh+ ‘·ø£åDy˚T @s¡Œ&Éø£b˛e#·TÃ. nsTT‘˚ Ä+Á<ÛäT\T ‘·eT Á|üj·T‘êï\˝À |ü≥Tº<ä\
Á|ü<ä]Ù+#ê*. |ü≥Tº<ä\ >∑\ Á|ü»\≈£î nkÕ<Ûä´yÓTÆq $wüj·T+ @MT˝Ò<äì
n_ÛÁbÕj·T|ü&+ç ~. n<˚ düeTj·T+˝À Væ≤+<ä÷ |üÁ‹ø£ Á|ü‘´˚ ø£ Ä+Á<Ûä ñ<ä´e÷ìï
ã\|üs#¡ ˝· <Ò Tä . nH˚ø£ s¡ø±\ n&ÉT>¶ √&É\‘√ Ç|üŒ{Ïøπ uÛ≤s¡rj·TT\ ◊ø£´‘· <Óã“‹qï~
nH˚ uÛ≤eq e´ø£|Ô ]ü ∫+~. ø=+‘·eT+~ ‘·$Tfi¯ó\T á ñ<ä´e÷ìï ñ<√´>±\
ø√dü+ #˚|ü{Ϻq~>± neùV≤fi¯q #˚XÊs¡T. Ä+Á<Ûä sêÁcÕºìøÏ ñqï‘ê~Ûø±s¡T\qT
mø£ÿ&çqT+∫ ‘Ó#T· Ãø=+{≤s¡T? ôV≤’ ø√s¡Tº »&û\® T, ø±s¡´ìsê«Vü≤ø£ düuTÑÛ ´\qT mø£ÿ&É
qT+∫ ‘Ó#T· Ãø√>∑\s¡T? ˇø£yfi˚ ¯ n+<äTu≤≥T˝À e⁄+fÒ yês¡T n~Ûø±s¡+˝À e⁄qï
‘·$Tfi¯ó\‘√ düe÷q+>± X¯øÔÏ kÕeTsêú´\qT Á|ü<]ä Ù+#·>\∑ sê? nì Á|ü•ï+#ês¡T.
Ä+Á<Ûä sêÁcÕºìï @sêŒ≥T #˚jT· &É+ e\¢ $T–*q sêÁcÕº\T ≈£L&Ü n˝≤+{Ï ø√]ø£qT
ø√πs Á|üe÷<äeTT+<äì Hê´j·T|ü‹ düTu≤“sêe⁄ ˝≤+{Ï yês¡T n_ÛÁbÕj·T|ü&ܶs¡T.
nsTT‘˚ &܈ˆ _. |ü{≤º_Û d”‘êsêeTj·T´ uÛ≤cÕ ÁbÕ‹|ü~ø£q sêÁcÕº\ @sêŒ≥T≈£î
kÕ«>∑‘+· |ü*ø±s¡T.
1913 ˝À Á|ü<eä∏ T Ä+Á<Ûä düe÷y˚X+¯ : n|üŒ{Ï eTÁ<ëdüT XÊdüqdüuÛÑT´˝…’q
_.mHé.X¯sà¡ n<Û´ä ø£‘å q· 1913 y˚T 26q u≤|ü≥˝¢ À yÓTT<ä{Ï Ä+Á<Ûä düe÷y˚X+¯
»]–+~. eTÁ<ëdüT sêh+˝Àì nìï ‘Ó\T>∑T õ˝≤¢\ qT+∫ 800 eT+~ Á|ü‹ì<ÛTä \T
Vü‰»s¡j÷· ´s¡T. Ä+Á<Û√<ä´eT+ e\¢ Á|üdüTÔ‘êìøÏ y˚T\T ø£+fÒ ø°&ÉT »]π> neø±X¯+
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

76

m≈£îÿe>± ñ+<äì n<Û´ä ø£‘å · eVæ≤+∫q _.mHé.X¯sà¡ uÛ≤$+#ês¡T. 3 >∑+≥\bÕ≥T
kÕ–q #·sá ˝À Á|ü‘´˚ ø±+Á<Ûä n+XÊìï ‘·sT¡ yê‘· düe÷y˚XÊìøÏ yêsTT<ëy˚XÊs¡T.
Ä+Á<Ûä sêh+ @sêŒ≥T sêj·T\d”eT õ˝≤¢\ Á|ü‹ì<ÛTä \≈£î, ñ‘·sÔ ¡ ø√kÕÔ >∑+C≤+,
$XÊK|ü≥ï+ yê]øÏ n+‘·>± Çwü+º ˝Ò<Tä . ø=+&Ü yÓ+ø£≥|üŒj·T´, &܈ˆ |ü{≤º_Û
d”‘êsêeTj·T´, myéT. ø£ècÕísêe⁄ (ø£ècÕí|Áü ‹ø£ m&ç≥sY), $. dü÷s¡´Hêsêj·TDsêe⁄\‘√
≈£L&çq ø£$T{° sêj·T\d”eT õ˝≤¢˝À¢ |üs´¡ {Ï+∫ nø£ÿ&ç Á|ü»\qT düTeTTKT\T>±
eT*#ês¡T. ñ‘·sÔ ¡ õ˝≤¢˝À¢ ≈£L&Ü |üs´¡ {Ï+#ês¡T. ∫‘·÷sÔ T¡ ˝À ‘·$Tfi¯ Hê´j·Tyê<äT\T
e÷Á‘·yT˚ e´‹πsøÏ+#ês¡T.
s¬ +&Ée Ä+Á<Ûä düe÷y˚X+¯ Hê´j·T|ü‹ düTu≤“sêe⁄ n<Û´ä ø£‘å q· 1914 @Á|æjT· ˝Ÿ
11q $»j·Tyê&É˝À »]–+~. Çø£ÿ&ç qT+∫ Ä+Á<Ûä düe÷y˚XÊìï Ä+Á<Ûä eTVü‰düu>ÑÛ ±
|æ\e&É+ yÓTT<ä\Tô|{≤ºsT¡ . ‘Ó\T>∑T ÁbÕ+‘êìï ˇø£ sêh+>± @sêŒ≥T #˚jT· e\dæq
nedüsêìï >∑T]Ôd÷ü Ô myéT. dü÷s¡´Hêsêj·TD rsêàq+ Á|üyX˚ ô¯ |{≤ºsT¡ . n‘·´~Ûø£
yÓTC≤]{°‘√ düuÑÛ ÄyÓ÷~+∫+~. 3e düe÷y˚X+¯ 1915 y˚T HÓ\˝À bÕqT>∑+{Ï
sêC≤ n<Û´ä ø£‘å q· $XÊK|ü≥Dº +˝À »]– Ä+Á<Ûsä êh ø√]ø£qT |ü⁄qs¡T<ëÈ{+Ï ∫+~.
ôdø£+&ÉØ bÕsƒX¡ Ê\\ìï+{Ï ˝Àq÷ e÷‘·èuÛ≤wü˝À $<ë´uÀ<Ûqä »s¡>±\ì ø√s¡&+É
»]–+~. á ø√¬sÿqT ªdü«<˚o $TÁ‘·Hµé ‘·$Tfi¯ |üÁ‹ø£ kÕ«>∑‘+· |ü*øÏ+~.
Ä+Á<ÛäeTVü‰düuÛÑ 4e düe÷y˚X+¯ 1916 y˚T HÓ\˝À yÓ÷#·s¢¡ sêeT#·+Á<äsêe⁄
n<Û´ä ø£‘å q· ø±øÏHê&É˝À »]–+~. 1917 pHé 1q ø=+&Ü yÓ+ø£≥|üŒj·T´ n<Û´ä ø£‘å q·
5e düe÷y˚X+¯ HÓ\÷¢sT¡ ˝À »]–+~. HÓ\÷¢sT¡ õ˝≤¢ Á|ü»\≈£î eTÁ<ëdüT q>∑s+¡
#ê˝≤ <ä>sZ∑ >¡ ± ñ+&É&+É e\¢ eTÁ<ëdüT q>∑s+¡ ‘√ dü+ã+<Ûë\T ‘Ó+#·Tø√e&É+ yê]øÏ
Çwü+º ˝Ò<Tä . á 5e düe÷y˚X+¯ ˝À rsêàHêìï z&ç+#ê\ì e´‹πsø£es¡+Z ìs¡sí TT+∫+~.
740 eT+~ Á|ü‹ì<ÛTä \˝À <ë<ë|ü⁄ 440 eT+~øÏ ô|>’ ± HÓ\÷¢sT¡ õ˝≤¢≈î£ #Ó+~qyês¡T
ñHêïs¡T. n+<äTe\¢ Vü≤] düs√«‘·eÔ Tsêe⁄ z{Ï+>¥ õ˝≤¢\ yêØ>± »s¡>±\ì Á|ü‹bÕ<äq
ô|≥º>± B+‘√ e´‹πsø£es¡+Z ndü+‘·è|æÔ #Ó+~ {ÖHéV‰ü \T˝À Á|ü‘´˚ ø£ düe÷y˚Xy¯ TÓ Æ
eTÁ<ëdüT q>∑s+¡ ‘√ ≈£L&çq Á|ü‘´˚ ø£sêh+ ø±yê\ì rsêàq+ #˚XÊs¡T. nsTT‘˚
_.mHé.X¯sà¡ e+{ÏHêj·T≈£î\T #=s¡e rdüTø=ì ndü+‘·è|æÔ es¡+Z nb˛Vü≤\T ‘=\–+∫
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

77

eTs¡Tdü{Ïs√E düe÷y˚X¯+˝À Á|ü‘˚´ø£ sêh+ @sêŒ≥T #˚j·÷\qï rsêàHêìï
ÄyÓ÷~+|üCXÒ Ês¡T.
Á|ü‘´˚ ø£ Ä+Á<Ûä ø±+Á¬>dt XÊK : 1914˝À eTÁ<ëdüT˝À ø±+Á¬>dt eTVü‰düuÑÛ
»]–q|ü&ÉT Ä+Á<Ûä ÁbÕ+‘·+qT+∫ 256 eT+~øÏ ô|>’ ± Á|ü‹ì<ÛTä \T Vü‰»s¡j÷· ´s¡T.
nsTTHê ø±+Á¬>dt ø£$T{°˝À ˇø£ Ä+Á<ÛTä &çøÏ ≈£L&Ü #√≥T˝Òøb£ ˛sTT+~. Ç<˚>±ø£
á düu˝ÑÛ À Á|ü‘´˚ ø±+Á<Ûä $wüj÷· ìï #·]Ã+#˚+<äT≈£î ‘·$Tfi¯ó\qT+∫ rÁeyÓTqÆ e´‹πsø£‘·
m<äTs¬ +’ ~. á dü+|òTü ≥q\ e\¢ ‘·eT $wüj÷· ˝À¢ ‘·$Tfi¯ó\T |ü\T≈£îã&ç ‘·–+Z #ê*‡q
nedüsêìï Ä+Á<ÛTä \T Á>∑V≤æ +#ês¡T. á ø±s¡D+>± eTÁ<ëdüT sêh+˝Àì ‘Ó\T>∑T
õ˝≤¢ \ìï+{Ïø° ø£*|æ ˇø£ Á|ü‘´˚ ø£ ø±+Á¬>dt XÊK @sêŒ≥T #˚j÷· \ì Ä+Á<ÛTä \T
n&É>&∑ +É ÁbÕs¡+_Û+#ês¡T. n|üŒ{Ïøπ ˇø£{øÏ +£ fÒ m≈£îÿe ø±+Á¬>dt XÊK\T ñqï ˇ]kÕ‡qT
ñ<ëVü≤s¡D>± #·÷bÕs¡T. B+‘√ 1916 &çôd+ãsY 30q \ø√ï˝À »]–q nœ\uÛ≤s¡‘·
ø±+Á¬>dt düe÷y˚X+¯ Ä+Á<Ûä ø±+Á¬>dt XÊK @sêŒ≥T $wüjT· yÓTÆ eTÁ<ëdüT sêh ø±+Á¬>dt
ø£$T{°\ n_ÛÁbÕj·÷ìï ø√]+~. eTÁ<ëdüT sêh ø±+Á¬>dt ø£$T{° n_ÛÁbÕj·T+
‘Ó\|ü≈î£ +&Ü Ä\dü´+ #˚d+æ ~.
á˝À|ü⁄ &܈ˆ _. |ü{≤º_Û d”‘êsêeTj·T´, ø=+&Ü yÓ+ø£≥|üŒj·T´\T uÛ≤s¡‘·
sêÁcÕº\ |ü⁄qsY e´ed”úø£s¡D ù|s¡T‘√ ˇø£ ø£s¡|üÁ‘·+ Á|ü#·T]+∫ <˚X¯+˝Àì ø±+Á¬>dt
yê<äT\+<ä]ø° |ü+∫ô|{≤ºs¡T. Bì˝À Ä+Á<Ûä ø±+Á¬>dt XÊK $wüj·TyÓTÆ düŒwüºyÓTÆq
$es¡D Ç#êÃs¡T. 1916˝À ôVA+ s¡÷˝Ÿ ©>¥ ≈£L&Ü uÛ≤cÕ Á|üjT· Tø£Ô sêÁcÕº\
@sêŒ≥TqT düeT]ú+∫+~. nsTT‘˚ e÷+fÒ>¥ dü+düÿs¡D\T Á|üyX˚ ô¯ |{Ïqº ‘·sê«‘· á
$wüj÷· ìï |ü]o*+#·&+É eT+∫<äì eTVü‰‘êà>±+BÛ n_ÛÁbÕj·T|ü&ܶsT¡ . eTÁ<ëdüT
sêh+˝Àì 11 ‘Ó\T>∑T õ˝≤¢\qT ø£*|æ ø±+Á¬>dt XÊKqT @sêŒ≥T #˚j÷· \ì 1918
»qe] 22q sêj·TÁb˛\T düTu≤“sêe⁄ n<Û´ä ≈£îå \T>±, ø=+&Ü yÓ+ø£≥|üŒj·T´ ø±s¡´<ä]Ù>±
Ä+Á<Ûä ø±+Á¬>dt XÊK @sêŒ≥sTT´+~.
Ä+Á<Ûä $X¯«$<ë´\j·T kÕú|qü : 1913˝À »]–q yÓTT<ä{Ï Ä+Á<Ûä eTVü‰düuÑÛ
Ä+Á<Ûë≈£î Á|ü‘´˚ ø£ $X¯«$<ë´\j·÷ìï @sêŒ≥T #˚j÷· \ì rsêàì+∫+~. eTÁ<ëdüT
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

78

$X¯´$<ë´\j·T+˝À ‘·$Tfi¯ó\ Ä~Ûø´£ ‘· m≈£îÿe>± ñ+&É&+É e\¢ Ä+Á<Ûä $<ë´s¡T\ú ≈£î
Á|üyX˚ +¯ ø£w+ºü >± ñ+&˚~. 1917˝À _. yÓ+ø£≥|ü‹sêE\T eTÁ<ëdüT XÊdüqdüu˝ÑÛ À
Ä+Á<Ûä ÁbÕ+‘êìøÏ Á|ü‘˚´ø£ $X¯«$<ë´\j·÷ìï @sêŒ≥T #˚j·÷\ì rsêàq+
Á|üyX˚ ô¯ |{≤ºsT¡ . Ä+Á<Ûä ÁbÕ+‘·+˝À n<äq|ü⁄ ø±˝ÒJ\qT @sêŒ≥T #˚j÷· \ì ≈£L&Ü
rsêàì+#ês¡T. 1919 e÷+{Ï+>¥ dü+düÿs¡D\≈£î nqT>∑TD+>± »dædº t bÕغ @s¡Œ&çq
‘·sê«‘· Á|ü‘´˚ ø£ Ä+Á<Ûä $X¯«$<ë´\j·T+ ø√s¡T‘·÷ $XÊK|ü≥Dº ≤ìøÏ #Ó+~q myéT.
dü÷s¡´Hêsêj·TD XÊdüqdüu˝ÑÛ À ˇø£ rsêàq+ Á|üyX˚ ô¯ |{≤ºsT¡ . á rsêàHêìï ‘·$Tfi¯
XÊdüqdüuTÑÛ ´\T e´‹πsøÏ+#ês¡T. 1921 ôdô|+º ãsY 2q á rsêàq+ ÄyÓ÷~+#·ã&ç+~.
∫es¡≈î£ 1925 Ä>∑dTü º 20q Ä+Á<Ûä $X¯«$<ë´\j·÷ìï @sêŒ≥T #˚d÷ü Ô _\T¢qT
XÊdüqdüu˝ÑÛ À Á|üyX˚ ô¯ |{≤ºsT¡ .
1926 @Á|æ˝Ÿ 26q $»j·Tyê&É˝À Ä+Á<Ûä j·T÷ìe]Ù{°ì @sêŒ≥T #˚XÊs¡T.
eTÁ<ëdüT sêh+˝Àì ‘Ó\T>∑T õ˝≤¢\˙ï á $X¯«$<ë´\j·T+ |ü]~Û˝ÀøÏ e#êÃsTT.
ø£≥eº T+∫ sêeT*+>±¬s&ç¶ yÓTT<ä{Ï yÓ’dt #êq‡\sY>± ìj·T$T‘·T\j·÷´s¡T. $X¯«
$<ë´\j·T+ Á|ü<ëÛ q øπ +Á<ä+ ‘·eT ÁbÕ+‘·+˝À ñ+&Ü\ì sêj·T\d”eT yêdüT\T
ø√sês¡T. n|üŒ{Ï eTTK´eT+Á‹ nsTTq &܈ˆ düTã“sêj·THé 1928 ôdô|+º ãsY˝À
sê»eT+Á&çì øπ +Á<ä+>± #˚j÷· \ì dü\Vü‰ Ç#êÃs¡T. B+‘√ ÁbÕ+rj·T $uÛ<Ò ë\T
‘·˝‘… êÔsTT. $»j·Tyê&É, sê»eT+Á&ç, $XÊK|ü≥Dº +\qT Á|ü<ëÛ q øπ +Á<ë\T>± #˚j÷· \ì
#ê˝≤ dü\Vü‰\T e#êÃsTT. 1928 &çôd+ãsY˝À düTã“sêj·THé Á|üuTÑÛ ‘·«+ $XÊK
|ü≥Dº +qT øπ +Á<ä+>± #˚j÷· \ì eTs√ dü\Vü‰ Ç∫Ã+~. Ä+Á<Ûä $X¯« $<ë´\j·T+
|ü]~Û qT+∫ sêj·T\d”eTqT $TqVü‰sTT+#·&ÜìøÏ ∫‘·÷sÔ T¡ õ˝≤¢≈î£ #Ó+~q u§*¢
eTTìkÕ«$THêj·TT&ÉT rsêàq+ Á|üyX˚ ô¯ |{≤º&TÉ . ∫es¡≈î£ sêj·T\d”eTqT $TqVü‰sTTdü÷Ô
$XÊK|ü≥Dº + Á|ü<ëÛ q øπ +Á<ä+>± #˚d÷ü Ô XÊdüqdüuÑÛ rsêàq+ #˚d+æ ~. sêj·T\d”eT,
düsêÿs¡T\ eT<Û´ä Ä+Á<Ûä $X¯«$<ë´\j·T $yê<ä+ e\¢ Ä+Á<Ûä sêh @sêŒ≥T ø=ìï
dü+e‘·‡sê\T yÓqTø£ã&ç+~.
sêj·T\d”eT`Ä+Á<Ûä ÁbÕ+‘· $uÛ<Ò ë\T : sêj·T\d”eT ÁbÕ+‘· Á|ü»\ Á|üj÷Ó »Hê\T
ø±bÕ&˚+<äT≈£î dæ.m˝Ÿ. qs¡d+æ Vü‰s¬ &ç,¶ ø¬ . düTÁãVü≤àD´+ e+{Ï Hê´j·Tyê<äT\T 1934˝À
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

79

ªsêj·T\d”eT eTVü‰düuµÑÛ nH˚ dü+|ò÷ü ìï ÁbÕs¡+_Û+#ês¡T. 1934 »qe] 28q
eTÁ<ëdüT˝À yÓTT<ä{Ï düe÷y˚X+¯ »]–+~. á düe÷y˚XÊìøÏ ø£&|É ≈ü î£ #Ó+~q HÓeT*
|ü{≤º_sÛ êe÷sêe⁄ n<Û´ä ø£‘å · eVæ≤+#·>± Ä+Á<Ûä sêh e´‹πsøÏ nsTTq dü‘´· eT÷]Ô
düe÷y˚XÊìï ÁbÕs¡+_Û+#ês¡T. á düe÷y˚X¯+ sêj·T\d”eT ÁbÕ+‘êìï Ä+Á<Ûä
$X¯«$<ë´\j·T+ |ü]~Û˝ÀøÏ rdüT≈£îsêyê\qï Á|ü‹bÕ<äqqT e´‹πsøÏ+∫+~. Ç+ø=ø£
rsêàq+˝À yÓ+ø£fXÒ «¯ s¡ $X¯«$<ë´\j·T+ kÕú|+æ #ê\ì ø√]+~. nsTT‘˚ düe÷y˚XÊìøÏ
ø±+Á¬>dt Hêj·T≈£î˝…es¡÷ Vü‰»s¡T ø±˝Ò<Tä . 1935 ôdô|+º ãsY˝À ø£&|É ˝ü À s¬ +&Ée
düe÷y˚X+¯ »]–+~. Á|üeTTK ø±+Á¬>dt Hêj·T≈£î\T á düe÷y˚XÊìøÏ sê˝Ò<Tä .
1937e dü+e‘·‡s¡+˝À »]–q mìïø£˝À¢ ø±+Á¬>dt bÕغ $»j·T+ kÕ~Û+∫
sê»>√bÕ˝≤#ê] n~Ûø±s¡+ #˚|{ü ≤ºsT¡ . mìïø£\T |üPs¡sÔ TTq yÓ+≥H˚ Ä+Á<ÛTä \T Á|ü‘´˚ ø£
sêh+ ø±yê\ì ˇ‹Ô&ç ‘Ó#êÃs¡T. 1937 Ä>∑dTü ˝º À Ä+Á<Ûä +êh n<Û´ä ≈£îå \T |ü{≤º_
d”‘êsêeTj·T´ Á|ü‘´˚ ø±+Á<Ûä @sêŒ≥T ø√s¡T‘·÷ rsêàq+ #˚j÷· \ì nœ\ uÛ≤s¡‘·
ø±+Á¬>dt ø£$T{°ì ø√sês¡T.
sê»>√bÕ˝≤#ê] eTTK´eT+Á‹ ø±>±H˚ sêj·T\d”eT, düsêÿs¡T\T ◊ø£´+>± #˚dTü qÔ ï
Á|üjT· ‘êïìï eeTTà#˚j÷· \ì dü+ø£*Œ+#ês¡T. ‘·q eT+Á‹es¡+Z ˝À düsêÿs¡T≈£î #Ó+~q
Á|üø±X¯+, u…»yê&É >√bÕ\¬s&ç¶, $.$.–]\qT eT+Á‘·T\T>± mqTï≈£îHêïs¡T.
sêj·T\d”eT≈£î m˝≤+{Ï ÁbÕ‹ì<∏´ä + Çe«˝Ò<Tä . sêj·T\d”eT, Ä+Á<Ûë Hêj·T≈£î˝À¢
rÁe n_ÛÁbÕj·T $uÛ<Ò ë\T e#êÃsTT. á |ü]D≤e÷˝À¢ |ü{≤º_Û ªªá ‘·$Tfi¯ eT+Á‘·T\T
eTq≈£î Á|ü‘´˚ ø£ sêÁcÕºìï Ç#˚à eTT+<äT>±H˚ Á_{°wßü yêfi¯ófl eTq≈£î kÕ«‘·+Á‘·´+ Çe«>∑\s¡Tµµ
nì yêU≤´ì+#ês¡T. ∫es¡≈î£ Ä yê´K´ ì»yÓT+Æ ~. Ç≥Te+{Ï yê‘êes¡D+˝À
1937 nø√ºãsY ∫e]yês¡+˝À Ä+Á<Ûeä TVü‰düuÑÛ s¡»‘√‘·‡yê\T $»j·Tyê&É˝À »]>±sTT.
ø£&|É ü ø√{Ïs¬ &ç¶ n<Û´ä ø£‘å · eVæ≤+#ê&ÉT. n\Vü≤] d”‘êsêeT¬s&ç¶ ÁbÕs¡+_Û+#ês¡T. M]<äs› ÷¡
sêj·T\d”eT XÊdüqdüuTÑÛ ´\T. á düe÷y˚X+¯ ˝À sêj·T\d”eT ÁbÕ+‘êìøÏ ø=ìï
Vü‰MT*∫à yê] $XÊ«kÕìï bı+<ë\ì sêj·T\d”eT Hêj·T≈£î\T dü\Vü‰ Ç#êÃs¡T.
á Vü‰MT\T ˇø£{Ï sê»<Ûëì ìs¡j
í T· +, s¬ +&Ée~ sêj·T\d”eT, düsêÿs¡T\ eT<Û´ä
eT+Á‹ es¡Z+˝À düe÷q ÁbÕ‹ì<∏ä´+. eT÷&Ée~ ‘·T+>∑uÛÑÁ<ä e+{Ï ˙{ÏbÕs¡T<ä\
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

80

|ü<øä∏ ±\qT #˚|≥ü &º +É . düsêÿs¡T Hêj·T≈£î\T ≈£L&Ü sêj·T\d”eT Á|ü»\ yê<ëìï
n_Ûq+~dü÷Ô yê{Ïì ‘=\–+#˚+<äT≈£î ø=ìï K∫ä‘·yÓTÆq Vü‰MT\T Çyê«\ì
$qï$+#ês¡T. düsêÿs¡T Hêj·T≈£î\T C≤rj·T düeTdü´\˝À eTTì– ñ+&É&+É e\¢
‘êeTT @ $<Û+ä >± ‘Ó\T>∑T ÁbÕ+‘ê˝…q’ |üsê¢ø$Ï T&ç, ãs¡+|ü⁄s¡+, #·Á‘·uÀ{Ÿ, C…|’ Pü sY\qT
1937˝À @s¡Œ&çq ˇ]kÕ‡ ÁbÕ+‘êìøÏ e~˝ÒjT· e\dæ e∫Ã+<√ >∑Ts¡T≈Ô î£ ‘Ó#T· Ã≈£îHêïs¡T.
lu≤>¥ ˇ&É+ã&çø:£ 1937 qe+ãsY 16q sêj·T\d”eT, düsêÿs¡T\≈£î #Ó+~q
Hêj·T≈£î\T ¬ø. ø√{Ϭs&ç¶, ôV≤#Y. d”‘êsê$T¬s&ç¶, ø£\÷¢] düTu≤“sêe⁄, õ.
Vü≤]düs√«‘·eÔ Tsêe⁄, ø=+&Ü yÓ+ø£≥|üŒj·T´, <˚Xs¯ êE Vü≤qTeT+‘·sêe⁄ eTÁ<ëdüT˝Àì
ø±oHê<∏Tä ì Hêπ>X¯«s¡sêe⁄ dü«>∑èVü≤yÓTqÆ ªlu≤>¥µ˝À ø£\TdüTø=ì ˇ&É+ã&çøô£ |’ dü+‘·ø±\T
#˚d÷ü Ô lu≤>¥ ˇ&É+ã&çøq£ T @s¡Œs¡#T· ≈£îHêïs¡T.
1. Ä+Á<Ûä $X¯«$<ë´\j·T+ Ä<Û«ä s¡´+˝À s¬ +&ÉT $X¯«$<ë´\j·T øπ +Á<ë\qT,
yÓTT<ä{~Ï yê˝ÒsÔ T¡ ˝À, s¬ +&Ée~ nq+‘·|⁄ü s¡+˝À @sêŒ≥T #˚j÷· *.
2. ˙{ÏbÕs¡T<ä\ ÁbÕC…≈î£ \º T : ø√kÕÔ õ˝≤¢\‘√ düe÷q+>± sêj·T\d”eT, HÓ\÷¢sT¡
õ˝≤¢\ e´ekÕj·Tø£, Ä]∆ø|£ sü y¡ TÓ qÆ n_Ûeè~∆øÏ 10 dü+e‘·‡sê\T ˝Òø£ nedüsêìï ã{Ϻ
n+‘·ø£+fÒ m≈£îÿe ø±\+ ˙{ÏbÕs¡T<ä\ ÁbÕC…≈£îº\≈£î ÁbÕ<Ûëq´‘· Çyê«*.
‘·T+>∑uÁÑÛ <ä`ø£ècÕí`ô|Hêï qBC˝≤\ $ìjÓ÷>∑+˝À Á|ü‘´˚ ø£ ÁX¯<∆ä #·÷bÕ*.
3. XÊdüqdüuÛÑ : XÊdüqdüuÛÑ˝Àì kÕ<Ûës¡D kÕúHê\ $wüj·T+˝À õ˝≤¢\
ÁbÕ‹ì<∏ä´+ô|’ düe÷qyÓTÆq Á|üÁøÏj·T »s¡>±*.
4. $X¯«$<ë´\j·T+`ôV≤’ ø√s¡Tº : $XÊK|ü≥Dº +˝À $X¯«$<ë´\j·T+ ñ+∫
ôV’≤ø√s¡Tº sê»<ÛëqT\T e÷Á‘·+ düsêÿs¡T, sêj·T\d”eT õ˝≤¢˝À¢ nqTyÓ’q ÁbÕ+‘ê˝À¢
@sêŒ≥T #˚j÷· *. s¬ +&ç+{Ï˝À @~ ø±yê˝À ìs¡sí TT+#·Tø=H˚ n~Ûø±s¡+ sêj·T\d”eTπø
e<ä˝≤*.
5. á ˇ&É+ã&çø˝£ Àì ìã+<Ûqä \qT n+<ä] ÄyÓ÷<ä+‘√ düe]+#·Tø√e&ÜìøÏ
neø±X¯+ ø£*Œ+#·ã&ç+~.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

81

lu≤>¥ ˇ&É+ã&çøô£ |’ dü+‘·ø+£ #˚dqæ ‘·sê«‘· eTÁ<ëdüT XÊdüqdüu˝ÑÛ Àì Ä+Á<Ûë
düuTÑÛ ´\T Á|ü‘´˚ ø±+Á<Ûä rsêàq+ Á|üyX˚ ô¯ |{≤º\ì eTTK´eT+Á‹ì ø√sês¡T. Ç~ Çwü+º ˝Òì
sê»>√bÕ˝≤#ê] Ä+Á<Ûä, eTÁ<ëdüT, πøs¡fi¯, yÓTÆdü÷s¡T sêÁcÕº\ @sêŒ≥T≈£î eTÁ<ëdüT
XÊdüqdüuÑÛ #˚‘· ˇø£ rsêàHêìï ÄyÓ÷~+|üCXÒ Ês¡T. á rsêàHêìï 1938 @Á|æ˝Ÿ
21q uÛ≤s¡‘· Á|üuTÑÛ ‘·«+ |ü]o\qHês¡+ú |ü+|üã&ç+~. Ç+‘·˝À y˚T HÓ\ 2e ‘˚Bq
uÛ≤s¡‘·<˚X¯+˝À ø=‘·Ô sêÁcÕº\qT @sêŒ≥T #˚j·T&É+˝Ò<äì ø±eTHé‡ düuÛÑ˝À Á_{°wt
Á|üuTÑÛ ‘·«+ Á|üø{£ +Ï ∫+~. á Á|üø≥£ q Ä+Á<ÛTä \ eTH√uÛ≤yê\qT rÁe+>± <Óã“rdæ+~.
sê»>√bÕ˝≤#ê] dü\Vü‰ y˚Ts¡≈î£ Á_{°wt Á|üuTÑÛ ‘·«+ ô|$’ <Û+ä >± Á|üø{£ +Ï ∫ ñ+≥T+<äì
n+<äs÷¡ nqT≈£îHêïs¡T. eTÁ<ëdüT XÊdüqdüu≈ÑÛ î£ d”Œø£sT¡ >± ñqï ã\TdüT kÕ+ãeT÷]Ô
‘·q |ü<$ä øÏ sêJHêe÷ #˚dæ Ä+Á<Ûä ñ<ä´eT+˝À bÕ˝§ZHê\ì uÛ≤$+#ês¡T. nsTT‘˚
@ ø±+Á¬>dt Hêj·T≈£î&É÷ Ä+Á<Ûä ñ<ä´eT+˝À bÕ˝§Zq≈£L&É<qä ï n~ÛcÕºq+ Ä<˚XÊìï
•s¡kÕeVæ≤+#ês¡T. 1939 qe+ãsY˝À s¬ +&Ée Á|ü|+ü #· j·TT<ä∆ ÁbÕs¡+uÛøÑ ±\+˝À
ø±+Á¬>dt eT+Á‹esêZ\T sêJHêe÷\T #˚XÊsTT. B+‘√ Á|ü‘´˚ ø£ Ä+Á<Ûä sêh+
eTs√kÕ] ø£qTeTs¡T>¬ +’ ~.

Ä+Á<Ûä sêÁwüº Ä$sꓤe+
1946˝À $&ÉT<ä\sTTq ø±+Á¬>dt mìïø£\ Á|üD≤[ø£˝À uÛ≤cÕ dü+düÿè‘·T\
Ä<Ûës¡+>± <˚X¯+˝Àì sêÁcÕº\ìï+{Ï˙ |ü⁄qsYe´ed”úø£]+#·e\dæ ñ+≥T+<äì
|ü]>∑D+Ï #·&+É »]–+~. Á|üø±X¯+, s¡+>± e+{Ï Á|üeTTKT\T e\¢u≤Û jYT |üf˝Ò ŸqT
ø£\TdüTø=ì ø=‘·Ô sêC≤´+>∑ s¡#q· ≈£î eTT+<˚ Ä+Á<Ûä sêÁcÕºìï @sêŒ≥T #˚jT· e\dæ+~>±
nuÛ´Ñ ]ú+#ês¡T. 1947 qe+ãs˝À uÛ≤cÕ Á|üjT· Tø£Ô sêÁcÕº\ dü÷Á‘ê\qT Á|üuTÑÛ ‘·«+
n+^ø£]+∫+<äì Á|ü<ëÛ ì |ü+&ç{Ÿ HÓÁVüA Á|üø{£ +Ï #ês¡T. á Á|üø≥£ q e\¢ &Ós¬’ ≈£î>º ±
1948 @Á|æ˝Ÿ ø£˝≤¢ øöì‡˝Ÿ <ë«sê Á|ü‘´˚ ø£ Ä+Á<Ûä sêÁcÕºìï @sêŒ≥T #˚kÕÔsì¡
}Vü‰>±Hê\T ‘·˝‘… êÔsTT. á Ä<˚XÊìï 1935 uÛ≤s¡‘· Á|üuTÑÛ ‘·« #·≥+º ˝Àì 290
ôdø£¸q¢ øÏ+<ä C≤Ø #˚j·Te#·TÃ. ìC≤ìøÏ yÓTT<ä{Ï ôw&É÷´˝Ÿ˝À >∑es¡ïsY sêÁcÕº\˝À
Ä+Á<Û<ä X˚ Êìï ≈£L&Ü ù|s=ÿq&É+ »]–+~. ø±˙ <ëìì ‘·sê«‘· dües¡D #˚jT· &É+
»]–+~. á dües¡D\‘√ Ä+Á<ÛTä \≈£î ndü+‘·è|æÔ ø£*–+~. 1948 e÷]Ã˝À HÓÁVüA
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

82

$XÊK|ü≥Dº + dü+<ä]Ù+∫q|ü&ÉT uÛ≤cÕ Á|üjT· Tø£Ô sêÁcÕº\ @sêŒ≥T≈£î ˇø£ ø£$T{°ì
ìj·T$TkÕÔqì Á|üø{£ +Ï #ê&ÉT.
<∏ësY ø£$TwüH:é 1948 pHé 17q sêC≤´+>∑ |ü]wü‘Y n<Û´ä ≈£îå \T uÛ≤cÕ sêÁcÕº\
@sêŒ≥T≈£î ˇø£ ø£$TwüHqé T @sêŒ≥T #˚XÊs¡T. n\Vü‰u≤<é ôV≤’ ø√s¡Tº e÷J Hê´j·TeT÷]Ô
mdt. ø¬ . <∏ësYqT n<Û´ä ≈£îå \T>± ìj·T$T+#ês¡T. ]f…sÆ ¶Y ◊dæmdt n~Ûø±] nsTTq &܈ˆ
_.|üHêï˝≤˝Ÿ, sêC≤´+>∑ |ü]wü‘Y düuÛÑT´&Ó’q »>∑‘Y Hêsêj·TD˝≤˝Ÿ ø£$TwüHé˝À
$T–*q düuTÑÛ ´\T. á ø£$TwüHé @ @ ø=‘·Ô sêÁcÕº\qT @sêŒ≥T #˚j÷· *, yê{Ï
@sêŒ≥T e\¢ Ä]úø£ |ü]D≤e÷\T m˝≤ ñ+{≤j·Tì ìsê∆]+#ê*, s¬ +&Ée~ Çs¡T>∑T
bıs¡T>∑T ÁbÕ+‘ê˝À¢ m˝≤+{Ï bÕ\Hê|üs¡yÓTÆq düeTdü´\T ‘·˝…‘·TÔ‘êsTT? nì
Á|üø{£ +Ï ∫q|ü&ÉT Ä+Á<Ûeä TVü‰düuÑÛ $XÊ˝≤+Á<Ûqä T @sêŒ≥T #˚jT· eTì ø√s¡>± dü+Je¬s&ç¶
20 eT+~ sêj·T\d”eT XÊdüqdüuTÑÛ ´\‘√ uÛ≤cÕ Á|üjT· Tø£Ô sêÁcÕº\ @sêŒ≥TqT yêsTT<ë
y˚j÷· \ì ø£$TwüH≈é î£ $qïbÕìï düeT]Œ+#ês¡T.
ˇø£yfi˚ ¯ Ä+Á<Ûsä êÁwü+º @sêŒ≥T »]–‘˚ sêj·T\d”eT≈£î ø=ìï #·≥|º sü y¡ TÓ qÆ s¡øDå£ \T
ø£*Œ+#ê\ì dü+Je¬s&ç¶ ø√sês¡T.
sêj·T\d”eT eTVü‰düuÑÛ ‘·s|¡ ⁄üò q ãfi≤fl] Hêj·T≈£î˝…q’ myéT. mHé. XÊÁdæ,Ô ôV≤#Y.
*+>±¬s&ç¶ uÛ≤cÕ sêÁcÕº\qT e´‹πsøÏ+#ês¡T. ˇø£yfi˚ ¯ Ä+Á<Ûsä êÁwü+º @s¡Œ&ç‘˚ eTÁ<ëdüTì
sê»<Ûëì>± sêj·T\d”eTqT Á|ü‘´˚ ø£ sêÁwü+º >± @sêŒ≥T #˚j÷· \ì ø√sês¡T. 1948
&çôd+ãs¡T 10q ø£$TwüHé ‘·q ìy˚~ø£qT düeT]Œ+∫+~. Á|üdTü ‘Ô êìøÏ ø=‘·Ô sêÁcÕº\
@sêŒ≥T nedüs+¡ ˝Ò<ìä ‘·q ìy˚~ø£˝À n_ÛÁbÕj·T|ü&+ç ~.
C….$.|æ. ø£$T{°: <∏ësY ø£$TwüHé ìy˚~ø£ <˚Xe¯ T+‘·{≤ eTTK´+>± Ä+Á<Û<ä X˚ +¯ ˝À
rÁe n\»&çì düèwæº+∫+~. Á|ü»\qT XÊ+‹+|üCÒj·T{≤ìøÏ eTs=ø£ ø£$T{°ì
@sêŒ≥T#˚j÷· \ì ø±+Á¬>dt uÛ≤$+∫+~. B+{À¢ »eVü≤sY˝≤˝Ÿ HÓÁVüA, e\¢u≤Û jYT
|üf˝Ò Ÿ, |ü{≤º_Û d”‘êsêeTj·T´\‘√ ≈£L&çq ø£$T{° @sêŒ≥T #˚jT· &É+ »]–+~.
C….$.|æ. ø£$T{° nì Bìï n+{≤s¡T. 1949 @Á|æ˝Ÿ˝À á ø£$T{° ìy˚~ø£ ø±+Á¬>dt
e]ÿ+>¥ ø£$T{°øÏ düeT]Œ+∫+~. uÛ≤cÕ sêÁcÕº\ @sêŒ≥TqT ø=ìï dü+e‘·‡sê\
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

83

bÕ≥T yêsTT<ë y˚j÷· \ì, Ä+Á<ÛTä \T eTÁ<ëdüT q>∑sêìï e<äT\T≈£îqï≥¢sTT‘˚
Ä+Á<Ûsä êÁwü+º @sêŒ≥T≈£î @ $<Ûyä TÓ qÆ n&É+¶ øÏ ˝Ò<ìä á ø£$T{° düŒwü+º #˚d+æ ~.
Á|üø±X¯+ |ü+‘·T\T>±s¡T :1946˝À 146 eT+~ bÕغ düuÛÑT´\T sêC≤J
Hêj·Tø£‘ê«ìï e´‹πsøÏ+#ês¡T. ø±+Á¬>dt n~ÛcÕºq+ Á|üø±X¯+ |ü+‘·T\T>±]øÏ e´‹πsø£+>±
$.$. –]>±]ì ìj·T$T+#ê\ì Á|üj·T‹ï+∫+~. sêC≤J, Á|üø±X¯+\ eT<Ûä´
$uÛ<Ò ë\e\¢ ø=‘·eÔ s¡+Z ø±eTsêCŸ Hê&ÜsY es¡+Z Ä$s¡“$¤ +∫+~. –]>±s¡T Á|üø±X¯+>±]øÏ
e´‹πsø£+>± ì\ã&ÉqHêïs¡T. Á|üø±X¯+ |ü+‘·T\T>±]øÏ b˛{°>Ï ± ø±eTsêCŸ es¡+Z
eTT‘·TÔs¡+>∑ yÓTT<ä*j·÷sYì b˛{°>± ô|{Ϻ+~. Á|üø±X¯+ |ü+‘·T\T>±]øÏ 82 z≥T¢,
yÓTT<ä*j·÷sY øÏ 69 z≥T¢ e#êÃsTT. sêC≤J es¡+Z 29 eT+~ m≥÷ z≥T #˚jT· ˝Ò<Tä .
Á|üø±X¯+ |ü+‘·T\T>±s¡T eTTK´eT+Á‘·j÷· ´s¡T.
11 HÓ\\T |üì#˚dqæ Á|üø±X¯+>±] Á|üuTÑÛ ‘·«+, Äô|’ ø=qkÕ–q≥¢sTT‘˚,
Ä+Á<Ûsä êÁwü+º sêe&É+ ‘·<´ä∏ + nì, eTÁ<ëdüT q>∑s+¡ ø√dü+ Ä+Á<ÛTä \T b˛sê&Éø£
e÷qs¡ì, sêC≤J, ø±eTsêCŸ esêZ\T ø£\dæ Á|üø±X¯+>±]ì |ü&>É =≥º&ÜìøÏ dü+|òTü {Ï‘y· TÓ Æ
HêsTT. 1947 e÷]Ã˝À eT+Á‹es¡+Z ô|’ n$XÊ«dü rsêàq+ ô|{Ϻ Á|üø±X¯+ >±]ì
~+#˚XÊs¡T. Á|üø±X¯+>±]‘√ b˛{° #˚dæ ¬>*∫q sêeTkÕ«$T ¬s&ç¶j·÷sY
eTTK´eT+Á‘·j÷· ´s¡T.
1949˝À s¬ &çj
¶ ÷· sY‘√ |ü&øÉ £ ø±eTsêCŸ |üPdübÕ{Ï ≈£îe÷s¡kÕ«$TsêC≤qT
eTTK´eT+Á‹>± #˚dæ øÏ+>¥ y˚Tø£sY nì|æ+#·T≈£îHêï&ÉT. eT+Á‹es¡+Z ˝À ø£fi≤ yÓ+ø£Á{≤e⁄,
u…»yê&É >√bÕ\¬s&ç,¶ ˙\+ dü+Je¬s&ç,¶ ø£\÷¢] #·+Á<äeTÚ[, d”‘êsêeT¬s&ç¶ ‘Ó\T>∑T
eT+Á‘·T\T. ‘·<Tä |ü] mìïø£\ es¡≈î£ ≈£îe÷s¡kÕ«$TsêC≤ eT+Á‹es¡yZ T˚ n~Ûø±s¡+˝À
ñ+~.
&܈ˆ |ü{≤º_Û d”‘êsêeTj·T´ : kÕ«‘·+Á‘√´<ä´e÷ìøÏ >±+BÛJ dü÷Á‘·<ëÛ s¡T&ÉsTT‘˚
&܈ˆ |ü{≤º_Û Ä dü÷Á‘ê\≈£î ‘ê]ÿø£ ã\+ #˚≈L£ ]Ãq uÛ≤wü´ø±s¡T&ÉT. 1938˝À
Á‹|ü⁄s¡ ø±+Á¬>dt n<Ûä´ø£å |ü<ä$øÏ düTuÛ≤wt #·+Á<äuÀdt‘√ b˛{° #˚dæ |ü{≤º_Û
z&çb˛sTTq|ü&ÉT ªª|ü{≤º_Û z≥$T Hê z≥$Tµµ nHêïs¡T >±+BÛJ. <˚XÊìøÏ kÕ«‘·+Á‘·´+
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

84

e∫Ãq ‘·sê«‘· C…|’ Pü sY ø±+Á¬>dt≈î£ n<Û´ä ≈£îå &Éj÷· ´&ÉT.1952˝À ñ|üsêÅw|ºü ‹ü |ü<$ä øÏ
&܈ˆ |ü{≤º_,Û &܈ˆ sê<Ûëø£èwüHí \é ù|s¡T¢ b˛{°˝À ñ+&É>± sê<Ûëø£èwüHí ≈é î£ ñ|üsêÅw|ºü ‹ü
|ü<ä$ Ç∫à |ü{≤º_Ûì eT<Ûä´Á|ü<˚XŸ >∑es¡ïsY>± #˚XÊs¡T.
1953 nø√ºãs¡T 1e ‘˚Bq Á|ü<ëÛ qeT+Á‹ HÓÅVA
ü Ä+Á<Ûä sêÅcÕºìøÏ ÁbÕs¡+
uÛÀ‘·‡e+ #˚XÊs¡T. Á|üø±X¯+ eTTK´eT+Á‹, dü+Je¬s&ç¶ ñ|üeTTK´eT+Á‹. ‘ÓHï˚ {Ï
$X¯«Hê<∏ä+, mdt.$._.|ü{≤º_Ûsêe÷sêe⁄, dü+Jej·T´, ø£&É|ü ø√{Ϭs&ç¶ ‘=*
eT+Á‘·T\T. yÓTT<ä{Ï Ä+Á<Ûä Á|üuÛÑT‘·«+ ø±+Á¬>dt, Á|üC≤bÕغ\ $TÁX¯eT Á|üuÛÑT‘·«+.
1954 eT<Û´ä +‘·s¡ mìïø£˝À¢, 1951 »HêuÛ≤ ˝…øÿ£ \ Ä<Ûës¡+>± ìjÓ÷»ø£esêZ\
dü+K´ 195øÏ ô|]–+~. ø£eT÷´ìùd‘º s· ¡ bÕغ\sTTq ø±+Á¬>dt, Á|üC≤bÕغ, ø£èw”ø±sY
˝Àø£˝Ÿ bÕغ (s¡+>±) ◊ø£´ dü+|òTü ≥q>± @s¡Œ&ç mìïø£\˝À b˛{°#X˚ Ês¡T. mìïø£\˝À
◊ø£´ø±+Á¬>dtøÏ 147 kÕúHê\T sê>± n+<äT˝À ø±+Á¬>dtøÏ 119, ø¬ .m˝Ÿ.|æ.|æ.øÏ 22,
Á|üC≤bÕغøÏ 6, ø£eT÷´ìdüTbº Õغ 15 kÕúHê\T e÷Á‘·yT˚ >¬ *∫+~. >√bÕ\¬s&ç>¶ ±]ì
eTTK´eT+Á‹ì #˚XÊs¡T, dü+Je¬s&ç¶ ñ|üeTTK´eT+Á‹ nj·÷´s¡T.
Ä+Á<Ûë ø±+Á¬>dt sê»ø°j÷· \T: Ä+Á<Ûsä êÁwüº ø±+Á¬>dt˝À s¬ +&ÉT esêZ\T ñ+&˚$.
ˇø£ esêZìøÏ |ü{≤º_Û d”‘êsêeTj·T´, s¬ +&√ esêZìøÏ Á|üø±X¯+ |ü+‘·T\T Hêj·Tø£‘«· +
eVæ≤+#˚yês¡T. 1948 pHé˝À Ä+Á<Ûsä êÁwüº ø±+Á¬>dt ø£$T{° mìïø£\T »]>±sTT.
mHé.õ. s¡+>±, dü+Je¬s&ç¶ n<Ûä´ø£å |ü<ä$øÏ b˛{° |ü&ܶs¡T. Á|üø±X¯+ es¡Z+ s¡+>±qT
ã\|üs#¡ >· ±, |ü{≤º_Û esêZìøÏ #Ó+~q ø£fi≤yÓ+ø£Á{≤e⁄ es¡+Z dü+Je¬s&çø¶ Ï eT<ä‘› T·
Ç∫Ã+~. s¡+>± >¬ \Tbı+<ës¡T. 1949 @Á|æ˝Ÿ˝À eTÁ<ëdüT XÊdüqdüuÑÛ Hêj·Tø£‘ê«ìøÏ
≈£îe÷s¡kÕ«$TsêC≤, &܈ˆ düTã“sêj·THé b˛{° |ü&ܶsT¡ . ø£fi≤yÓ+ø£Á{≤e⁄, >√bÕ\¬s&ç¶
es¡Z+ ≈£îe÷s¡kÕ«$TsêC≤qT ã\|üs¡#·>±, Á|üø±X¯+ es¡Z+ düTu“sêj·THé≈£î
eT<ä‘› T· ì∫Ã+~. 89-105 z≥¢ ‘˚&Ü‘√ düTã“sêj·THé z&çb˛j·÷s¡T. eT+Á‹es¡+Z ˝À
dü+Je¬s&çø¶ Ï kÕúq+ ø£*Œ+#ês¡T. á dü+<äs“¡ +¤ ˝ÀH˚ C….$.|æ. ø£$T{° ‘·q ìy˚~ø£qT
düeT]Œ+∫+~. sêj·T\d”eT Á|ü»\T eTÁ<ëdüTqT e<äT\Tø√e&ÜìøÏ dæ<+∆ä >± ˝ÒsT¡ .
‘Ó\T>∑Tyêfi¯ófl eTÁ<ëdüTqT e<äT\Tø√e&ÉeT+fÒ n~ ‘·$Tfi¯ó\≈£î #Ó+<äT‘·T+<äì
ns¡+ú ø±<äì |ü{≤º_Û #Ó|Œü &ÜìøÏ Á|üjT· ‹ï+#ê&ÉT. n+fÒ eTÁ<ëdüT≈£î Á|ü‘´˚ ø£ bÕ\q
@sêŒ≥T #˚kÕÔsì¡ ns¡+ú . ø±˙ á $es¡D me]˙ dü+‘·è|æÔ |üs#¡ ˝· <Ò Tä . nsTT‘˚
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

85

Ä+Á<Ûsä êÁwüº ø±+Á¬>dt ø£$T{° e÷Á‘·+ $yê<ä+ ˝Òì ‘Ó\T>∑T õ˝≤¢\qT ø£*|æ yÓ+≥H˚
Á|ü‘˚´ø£ Ä+Á<ÛäsêÁwüº+ @sêŒ≥T #˚j·÷\ì, eTÁ<ëdüTqT Á|ü‘˚´ø£ bÕ\Hê $uÛ≤>∑+>±
s¡÷bı+~+#ê\ì uÛ≤s¡‘· Á|üuTÑÛ ‘ê«ìï ø√]+~.
‘·$Tfi¯Hê&ÉT ø±+Á¬>dt ø£$T{°, eTÁ<ëdüT sêÁwüº Á|üuÛÑT‘·«+ C….$.|æ. ìy˚~ø£qT
n+^ø£]+#êsTT.
$uÛ»Ñ q dü+|òTü + : Á|ü‘˚´ø±+Á<Ûä sêÁwüº+ @sêŒ≥T #˚j·T&É+ ø√dü+ eTÁ<ëdüT
Á|üuTÑÛ ‘·«+ ˇø£ $uÛ»Ñ q ø£$T{°ì @sêŒ≥T #˚d+æ ~. eTTK´eT+Á‹ nsTTq ≈£îe÷s¡
sêC≤ $uÛ»Ñ q dü+|ò÷ü ìøÏ n<Û´ä ≈£îå &ÉT. düuTÑÛ ´\T>± Ä+Á<ÛÁä bÕ+‘êìøÏ #Ó+~q Á|üø±X¯+,
>√bÕ\¬s&ç,¶ ø£fi≤ yÓ+ø£Á{≤e⁄, dü+Je¬s&ç¶ e⁄+&É>± Ä+Á<Û‘˚ s· ¡ ÁbÕ+‘ê\≈£î uÛøÑ Ô£ e‘·‡\+,
{Ï.{Ï. ø£èwüeí ÷#ê], e÷<Ûeä Hé MTqHé ÁbÕ‹ì<∏´ä + eVæ≤+#ês¡T. ø=‘·Ô sê»<Ûëì,
Ä+Á<Ûë ôV≤’ ø√s¡Tº øπ +Á<ë\T ìs¡j
í T· eTj˚T´ es¡≈L£ Ä+Á<ÛÁä |üuTÑÛ ‘·«+ ôV≤’ ø√s¡Tº eTÁ<ëdüT˝ÀH˚
ñ+&Ü\ì Á|üø±X¯+ uÛ≤$+#ês¡T. Ä+Á<Û‘˚ s· T¡ \T Ç+<äT≈£î nuÛ´Ñ +‘·s+¡ ‘Ó*bÕs¡T.
sê»<Ûëì @sêŒ≥T, ÄdüT\Ô T, n|ü\ |ü+|üø+£ e+{Ï n‹ eTTK´yÓTqÆ $wüj÷· \ô|’
yÓTC≤]{° ìs¡íj·T+ô|’ @ø°uÛÑ$+#·˝Òø£ Á|üø±X¯+ ˇø£ ndüeTà‹ yê´K´qT sêdæ
düeT]Œ+#ê&ÉT.
Á|üø±X¯+>±] ndüeTà‹ì Ädüsê>± rdüTø=ì uÛ≤s¡‘· Á|üuTÑÛ ‘·«+ yÓTT‘·+Ô $wüj÷· ìï
|üøÿ£ q ô|{Ï+º ~.
kÕ«$T d”‘êsêyéT ÄeTs¡D ìsêVü‰s¡Bø£å : Ä+Á<Ûä sêÁwüº kÕ<Ûqä ≈£î >±+BÛ e÷s¡yZ T˚
X¯sD¡ ´eTì 1951 kÕ«‘·+Á‘·´ ~H√‘·‡e+ s√Eq kÕ«$T >=\¢|Pü &ç d”‘êsêeTXÊÁdæÔ
>∑T+≥÷s¡T õ˝≤¢˝Àì $qj·÷ÁX¯eT+ øπ +Á<ä+>± #˚dTü ø=ì ÄeTs¡D ìsêVü‰s¡Bø£å
ÁbÕs¡+_Û+#ês¡T. ìsêVü‰s¡Bø£å Ä+Á<Ûë˝À rÁeyÓTÆq |ü]dæú‹ì ø£*Œdü÷Ô ø=ìï
<äTs¡<èä wüøº s£ y¡ TÓ qÆ dü+|òTü ≥q\≈£î <ë]rdæ+~. Bì‘√ Ä#ês¡´ $H√u≤ uÛ≤y˚ ø£*Œ+#·Tø=ì
XÊ+‹j·TT‘· yê‘êes¡D+˝À düeTdü´\qT |ü]wüÿ]+#˚ ~X¯>± ìsêVü‰s¡ Bø£åqT
$s¡$T+#·eTì d”‘êsêyéT≈£î dü\Vü‰ Ç#êÃs¡T. 35 s√E\ ìsêVü‰s¡Bø£qå T 1951
ôdô|+º ãs¡T 20q $s¡$T+#ês¡T.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

86

1952˝À »]–q mìïø£˝À¢ 375 kÕúHê\T >∑\ eTÁ<ëdüT sêÁwü+º ˝À 152
kÕúHê\qT e÷Á‘·yT˚ ø±+Á¬>dt >¬ \T#·Tø=+~. 140 kÕúHê\T e⁄qï Ä+Á<Û<ä X˚ +¯ ˝À 40
kÕúHê\T e÷Á‘·y˚T ø±+Á¬>dt ¬>\T#·Tø=+~. ø£eT÷´ìdüTº\T, Á|üø±X¯+>±] Á|üC≤bÕغ
ø£\dæ kÕú|+æ ∫q j·TTHÓf’ &… é &ÓyTÓ TÁø£{øÏ ˘ ‘·s|¡ ⁄üò q 164 eT+~ mìïø£j÷· ´s¡T.
M≥ìï+{Ïø° Á|üø±X¯+ Hêj·T≈£î&ÉT. eT+Á‹esêZìï @sêŒ≥T #˚ùd+<äT≈£î >∑es¡ïsY
Á|üø±XÊìï ÄVü‰«ì+#·˝<Ò Tä . n+<äT≈£î $s¡T<ä+∆ >± sê»>√bÕ˝≤#ê]ì XÊdüq eT+&É*
düuÛÑT´&ÉT>± ìj·T$T+∫ Á|üuÛÑT‘ê«ìï @sêŒ≥T #˚j·TeTì ø√sê&ÉT.
bı{Ϻ lsêeTT\T ÄeTs¡D ìsêVü‰s¡Bø£å : sê»>√bÕ˝≤#ê] eTTK´eT+Á‹ nsTTq
‘·sê«‘· ‘·$Tfi¯Hê&ÉT≈£î ø£ècÕíq~ ˙{Ïì ‘·s*¡ +#˚ ø£ècÕí-ô|Hêï ÁbÕC…≈î£ qº T ÁbÕs¡+_Û+∫
Ä+Á<ÛTä \ Á|üj÷Ó »Hê\≈£î <Óã“ø={≤º\ì Á|üjT· ‹ï+#ê&ÉT. á ÁbÕC…≈î£ ≈º î£ Ä+Á<Û<ä X˚ +¯ ˝À
rÁe e´‹πsø£‘· e´ø£eÔ TsTT´+~.
á ÁbÕC…≈î£ º kÕ+πø‹ø£|sü y¡ TÓ qÆ n+XÊ\qT |ü]o*+#·&ÜìøÏ UÀdü\ ø£$T{°ì
ìj·T$T+#·&+É »]–+~. UÀdü\ ø£$T{° ÁbÕC…≈î£ qº T Á|üdTü ‘Ô · s¡÷|ü+˝À ø±≈£î+&Ü
q+~ø=+&É Hê>±s¡Tq® kÕ>∑sY e<ä› ÁbÕs¡+_Û+#·eTì dü\Vü‰ Ç∫Ã+~. Ç{Ϻ |ü]dæ‘ú T· ˝À¢
1952 nø√ºãsY 19q bı{Ϻ lsêeTT\T ÄeTs¡D ìsêVü‰s¡Bø£å ÁbÕs¡+_Û+#ês¡T.
nìï |üø±å \ eT<Û´ä n+^ø±s¡+ ≈£î~] eTÁ<ëdüT q>∑sêìï e<äT\T≈£îqïf¢sTT‘˚
uÛ≤s¡‘· Á|üuÛÑT‘·«+ Ä+Á<ÛäsêÁcÕºìï @sêŒ≥T #˚j·T>∑\<äì sê»´düuÛÑ˝À HÓÁVüA
Á|üø{£ +Ï #ê&ÉT. bı{Ϻ lsêeTT\T á Á|üø≥£ qqT n+^ø£]+#·ø,£ ìsêVü‰s¡Bø£qå T
ø=qkÕ–+#ê&ÉT.
1952 &çôd+ãs¡T 15q bı{Ϻ lsêeTT\T ndüTe⁄\T ø√˝ÀŒsTT neTs¡J$
nj·÷´&ÉT. lsêeTT\T eTs¡Dyês¡Ô $qï yÓ+≥H˚ Ä+Á<Ûä <˚Xe¯ T+‘·{≤ Væ≤+dü #Ó\sπ –+~.
Á|ü»\T s¬ ˝’ «Ò ùdwº qü T¢, Á|üuTÑÛ ‘·« ø±sê´\j·÷\ô|’ <ë&ç #˚XÊs¡T. nqø±|ü*,¢ $»j·Tyê&É
yÓTT<ä˝…’q ÁbÕ+‘ê˝À¢ »]–q ø±\TŒ˝À¢ 7>∑Ts¡T #·ìb˛j·÷s¡T.
&çôd+usY 19q $yê<ëdüŒ<ä+ ø±ì ‘Ó\T>∑T õ˝≤¢\‘√ Ä+Á<Ûä sêÁcÕºìï @sêŒ≥T
#˚ùd+<äT≈£î uÛ≤s¡‘· Á|üuTÑÛ ‘·«+ ìs¡sí TT+∫+<äì HÓÁVüA bÕs¡y¢ TÓ +≥T˝À Á|üø{£ +Ï #ês¡T.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

87

Ä]∆ø£ bÕ\Hê|üsy¡ TÓ qÆ Çã“+<äT\qT, düeTdü´\qT ≈£L&Ü |ü]o*+#˚+<äT≈£î
sê»kÕÔHé ôV’≤ø√s¡Tº Hê´j·TeT÷]Ô nsTTq »dædº t ø¬ ˝’ ≤düHê<∏é yê+#Û÷· qT Á|ü‘˚´ø£
n~Ûø±]>± ìj·T$T+#·&+É »]–+~. 1953 |òÁæ ãe] 7q yê+#Û÷· ‘·q ìy˚~ø£qT
Á|üuTÑÛ ‘ê«ìøÏ düeT]Œ+#ê&ÉT. 1953 e÷]à 25q Á|ü‘´˚ ø£ Ä+Á<Ûä sêÁwüº @sêŒ≥T
ìs¡j
í ÷· ìï HÓÁVüA Á|üø{£ +Ï #ês¡T.
uÛ≤s¡‘· Á|üuTÑÛ ‘·« ìs¡j
í T· + ‘·sT¡ yê‘· lu≤>¥ ˇ&É+ã&çø£ Á|üø±s¡+ Ä+Á<Ûä sê»<Ûëìì
sêj·T\d”eT˝À @sêŒ≥T #˚j÷· \ì ø√sês¡T. ø£eT÷´ìdüT\º T $»j·Tyê&ÉqT sê»<Ûëì
#˚j÷· \ì ø√sês¡T. Ä+Á<Ûä XÊdüqdüuÑÛ Hêj·T≈£î&ç>± mìï¬øq’ dü+Je¬s&ç¶ øÏkÕHé
eTp›sY bÕغ Hêj·T≈£î&Óq’ Á|üø±X¯+ eT<ä‘› T· qT bı+<ä>*∑ >±&ÉT. B+{À¢ 20 eT+~
düuTÑÛ ´\THêïs¡T. s¡+>± Hêj·Tø£‘«· + eVæ≤+∫q ø£èw”ø±sY ˝Àø˘ bÕغ˝Àì 15eT+~
düuÛÑT´\T ø±+Á¬>dt bÕغ nk˛dæj˚T{Ÿ düuÛÑT´\T>± #˚s¡&ÜìøÏ ìs¡ísTT+#ês¡T.
ø£èw”ø±sY ˝Àø˘bÕغ ‹s¡T|ü‹ì sê»<Ûëì #˚j÷· \ì ø√]+~. Ä+Á<Ûë XÊdüq
düuTÑÛ ´\T pHé yÓTT<ä{yÏ ês¡+˝À eTÁ<ëdüT˝À düe÷y˚Xe¯ Tj·÷´s¡T. ø±+Á¬>dt bÕغ,
Á|üC≤ k˛wü*düTº bÕغ, ø£èw”ø±sY ˝Àø˘bÕغ Hêj·T≈£î\T ø£s¡÷ï\TqT sê»<Ûëì>±
#˚ùd+<äT≈£î n+^ø£]+#ês¡T. nsTT‘˚ eTÁ<ëdüT XÊdüqdüu˝ÑÛ À Ä+Á<Ûä sêÁwüº _\T¢qT
#·]Ã+#˚ düeTj·T+˝À ‘·eT eTTqT|ü{Ï ìs¡j
í ÷· ìï e÷s¡TÃø=ì, ø£èw”ø±sY ˝Àø˘<fiä Ÿ
bÕغ ∫‘·÷sÔ T¡ õ˝≤¢˝À ‹s¡T|ü‹ì sê»<Ûëì>± #˚j÷· \ì ø√sês¡T. ø£s÷¡ ï\T≈£î
ã<äT\T $»j·Tyê&É->∑T+≥÷s¡TqT sê»<Ûëì>± #˚j·÷\ì ø£eT÷´ìdüTº\T ˇø£
dües¡DqT Á|ü‹bÕ~+#ês¡T. á dües¡D ˇø£ z≥T yÓTC≤]{°‘√ M–b˛sTT+~.
Á|üø±X¯+ eT<䛑·T ˝Ò≈£î+&Ü ø±+Á¬>dt Á|üuÛÑT‘ê«ìï @sêŒ≥T #˚j·T&É+ nkÕ<Ûä´eTì
ø±+Á¬>dt bÕغøÏ ‘Ó\TdüT. Á|üø±X¯+ Hêj·Tø£‘«· +˝À eT+Á‹esêZìï @sêŒ≥T #˚ùd+<äT≈£î
ø±+Á¬>dt bÕغ n+^ø£]+∫+~. dü+Je¬s&ç¶ ñ|ü eTTK´eT+Á‹ nj·÷´&ÉT. Á‹y˚~
>∑es¡ïsY>± ìj·T$T‘·T\j·÷´s¡T. 1953 nø√ºãsY 1q HÓÁVüA Ä+Á<Ûä sêÁcÕºìøÏ
ÁbÕs¡+uÛÀ‘·‡e+ #˚XÊs¡T.

‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

88

Ä+Á<ÛÁä |ü<X˚ Ÿ ne‘·sD¡ ` 1956
sêÁcÕº\ |ü⁄q]«uÛ»Ñ q dü+|òTü +`(|ò»ü ˝Ÿ n© ø£$TwüH)é
1953 nø√ºãs¡T˝À Ä+Á<Ûsä êÅw+ºü @s¡Œ&çq ‘·sê«‘· uÛ≤cÕ sêÁcÕº\ |ü⁄q]«uÛ»Ñ qqT
ìwüŒø£bå Õ‘·+>± |ü]o*+#˚+<äT≈£î sêÁcÕº\ |ü⁄q]«uÛ»Ñ q dü+|ò÷ü ìï ìj·T$TdüTqÔ ï≥T¢
HÓÁVüA 1953 &çôd+ãs¡T 22q ˝Àø˘duü ˝ÑÛ À Á|üø{£ +Ï #ê&ÉT. á Á|üø≥£ q yÓ\Te&çq
ˇø£ yêsêìπø dü+|òTü düuTÑÛ ´\ ù|s¡q¢ T ≈£L&Ü yÓ\&¢ +ç #·&+É »]–+~. Ms¡T düjT· ´<é
|òüE˝Ÿ Ä© (n<Ûä´≈£åî&ÉT), ôV≤#Y.mHé. ≈£î+Áp, ¬ø.m+. |üDÏø£ÿsY.
sêÁcÕº\ |ü⁄q]«uÛÑ»q dü+|òü÷ìï @sêŒ≥T #˚dæq+<äT≈£î Ä+Á<ÛäT\T ‘·eT
Vü≤sê¸yÓ÷<ëìï e´ø£Ô+ #˚XÊs¡T. ôV’≤<äsêu≤<é sêÁwüº Á|ü»\T ‘·eT sêÁcÕºìï eT÷&ÉT
uÛ≤>±\T>± $uÛõÑ +#˚+<äT≈£î düTeTTKT\T ø±e&É+‘√ Ä+Á<ÛTä \T ‘êeTT ø£\\T>∑qï
$XÊ˝≤+Á<Ûä @sêŒ≥T ø√]ø£ ‘=+<äs√¢H˚ ì»eTÚ‘·T+<äì $X¯«dæ+#ês¡T. Ç<˚>±ø£ yÓTdÆ ÷ü s¡T,
‘·$Tfi¯Hê&ÉT, eT<Ûä´Á|ü<˚XŸ sêÁcÕº˝À¢ì ‘Ó\T>∑T ÁbÕ+‘ê*ï $XÊ˝≤+Á<Ûä˝À $©q+
#˚kÕÔsì¡ Ä+Á<ÛTä \T uÛ≤$+#ês¡T.
ôV’≤<äsêu≤<é sêÁcÕºìï eT÷&ÉT uÛ≤>±\T>± #˚ùd+<äT≈£î Á|ü»\T düTeTTK‘·
#·÷|æHê, ‘Ó\+>±D≤ Á|ü»˝À¢ e÷Á‘·+ ‘·eT ÁbÕ+‘· uÛÑ$wü´‘·TÔô|’ n_ÛÁbÕj·T uÛÒ<ë\T
@s¡Œ&ܶsTT. ôV≤’ <äsêu≤<äT sêh sê»<Ûëì>± @sêŒ≥sTT‘˚ Ä+Á<Û˝ä À ø£\e&ÜìøÏ
ø=+‘·eT+~ ‘·eT dü+dæ<‘∆ä q· T e´ø£+Ô #˚XÊs¡T. eT]ø=+‘·eT+~ ‘Ó\+>±D≤ Á|ü‘´˚ ø£
sêh+>± ø=qkÕ>±\ì uÛ≤$+#ês¡T. ø£eT÷´ìdüT\º T e÷Á‘·+ $XÊ˝≤+Á<Ûqä T @sêŒ≥T
#˚j÷· \ì yÓTT<ä{Ï qT+N ø√s¡T‘·THêïs¡T. ôV≤’ <äsêu≤<äT sêh ø±+Á¬>dt‘√ düV‰ü
$T–*q bÕغ\˙ï ≈£L&Ü $XÊ˝≤+Á<Ûä $wüjT· +˝À _ÛHêï_ÛÁbÕj·÷*ï e´ø£+Ô
#˚XÊsTT.
1951 p˝…’˝À u…+>∑Tfi¯Ss¡T˝À »]–q nœ\ uÛ≤s¡‘· ø±+Á¬>dt ø£$T{°
düe÷y˚X¯+˝À ø±fi‚X¯«s¡sêe⁄ $XÊ˝≤+Á<Ûä $wüj·÷ìï Á|ükÕÔ$+#ê&ÉT. 1952˝À
»]–q mìïø£˝À¢ Ä+Á<Û˝ä ÀqT, ‘Ó\+>±D≤˝ÀqT ø£eT÷´ìdüT\º T $»j·T+ kÕ~Û+#ês¡T.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

89

nsTT‘˚ 1953 nø√ºãs¡T˝À Ä+Á<Ûä sêh+ @s¡Œ&çq|ü&ÉT ø±+Á¬>düT≈£î ø£èw”ø±sY ˝Àø˘bÕغ,
Á|üC≤ k˛wü*düTº bÕغ\T ‘·eT eT<ä‘› T· qT n+~+#·&+É ‘√ ø£eT÷´ìdüT\º T n~Ûø±s¡+˝ÀøÏ
sê˝Òøb£ ˛j·÷s¡T. $XÊ˝≤+Á<Û˝ä À ‘·eT bÕغøÏ n~Ûø±sêìï kÕú|+æ #˚ neø±XÊ\T
m≈£îÿe>± ñ+{≤j·Tì uÛ≤$+∫q ø£eT÷´ìdüT\º T $XÊ˝≤+Á<Ûä ñ<ä´e÷ìï rÁe+
#˚XÊs¡T.
sêÁcÕº\ |ü⁄q]«uÛ»Ñ q dü+|òTü + @sêŒ≥sTTq ‘·sê«‘· $XÊ˝≤+Á<Ûä ñ<ä´e÷ìøÏ
eT+∫ }|ü⁄ e∫Ã+~. yÓ+≥H˚ Á|ü‘´˚ ø£ ‘Ó\+>±D≤ ñ<ä´eT+ ≈£L&Ü ‘·˝‹… +Ô ~.
ôV≤’ <äsêu≤<é sêh ø±+Á¬>dt ø£$T{° n<Û´ä ≈£îå &Óq’ ø¬ .$. s¡+>±¬s&ç,¶ Äj·Tq y˚Tq\T¢&q’Ó
&Ü. m+. #ÓHêï¬s&ç¶ Á|ü‘˚´ø£ ‘Ó\+>±D≤ ñ<ä´eT+˝À Á|üeTTK bÕÁ‘· eVæ≤+#ês¡T.
M]<ä›s¡÷ yÓTT<ä≥ $XÊ˝≤+Á<Ûä ñ<ä´e÷ìøÏ eT<䛑·T ‘Ó*|æqyêπs.
1954 pHé, p˝…\’ ˝À sêÁcÕº\ |ü⁄q]«uÛ»Ñ q dü+|òTü + nsTTq |òE
ü ˝Ÿ Ä©
ø£$TwüHé ôV≤’ <äsêu≤<äTqT dü+<ä]Ù+∫ $$<Ûä dü+dü\ú , e´≈£î\Ô n_ÛÁbÕj·÷ìï ‘Ó\TdüT≈£îì
yê]qT+∫ eTVü≤»s¡T\qT d”«ø£]+∫+~. 1955 ôdô|+º ãs¡T 30q $uÛ»Ñ q dü+|òTü +
‘·q ìy˚~ø£qT düeT]Œ+∫+~.
ôV≤’ <äsêu≤<é sêÁcÕºìï $uÛõÑ +#˚+<äT≈£î sêh+˝ÀqT, yÓ\T|ü˝≤ Á|üC≤_ÛÁbÕj·T+
ã\+>± ñqï+<äTq sêÁcÕºìï $uÛõÑ +#ê\ì $uÛ»Ñ q dü+|òTü + n_ÛÁbÕj·T|ü&+ç ~.
n<˚>±ø£ s¬ +&ÉT e+<ä\ dü+e‘·‡sê\ qT+∫ <äøÿ£ qT ÁbÕ+‘êìøÏ ˇø£ Á|ü‘´˚ ø£ dü+düÿè‹
@s¡Œ&ç+<äì, á dü+düÿè‹ ø±s¡D≤*ï #·÷|ü⁄‘÷· $uÛ»Ñ qqT e´‹πsøÏdTü qÔ ï yê] yê<äq*ï
$uÛ»Ñ q dü+|òTü + ‘√dæ|⁄ü ∫Ã+~. ôV≤’ <äsêu≤<é sêh $uÛ»Ñ q≈£î dæbÕò s¡T‡ #˚dqæ $uÛ»Ñ q
dü+|òTü + ø£qï&É ÁbÕ+‘ê*ï yÓTdÆ ÷ü s¡T sêh+˝ÀqT, eTsê؃ ÁbÕ+‘ê*ï u§+u≤sTT
sêh+˝ÀqT ø£\bÕ\ì Á|üuTÑÛ ‘ê«ìøÏ dü\Vü‰ Ç∫Ã+~.
$XÊ˝≤+Á<Ûä @sêŒ≥T e\¢ ø£*>π Á|üj÷Ó »Hê*ï ≈£L&Ü $uÛ»Ñ q dü+|òTü + á
$<Ûä+>± $e]+∫+~.
ªªÁ|üdTü ‘Ô · Ä+Á<Ûsä êh+˝À ‘Ó\+>±D≤ $©q+ nsTTq≥¢sTT‘˚ 3.2 ø√≥¢ »HêuÛ≤‘√
bÕ≥T $\TyÓq’ eTT&çdsü ≈¡ î£ \T, ø±e\dæq+‘· Kì» dü+|ü<,ä m≈£îÿe »\, $<äT´‘Y
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

90

eqs¡T\T ø£*–q uÛ÷Ñ uÛ≤>∑+‘√ ˇø£ ô|<ä› sêh+ @sêŒ≥e⁄‘·T+~. Bìe\¢ Ä+Á<Ûsä êh
sê»<Ûëì düeTdü´ ≈£L&Ü |ü]cÕÿs¡eTÚ‘·T+~. $XÊ˝≤+Á<Ûä sê»<Ûëì>± »+≥q>∑sê˝…q’
ôV≤’ <äsêu≤<é, dæø+Ï Á<ëu≤<é #·øÿ£ >± dü]b˛‘êsTT.
$XÊ˝≤+Á<Ûä @sêŒ≥Te\¢ ø£ècÕí`>√<ëe] qB »˝≤\ $ìjÓ÷>∑+ ˇπø
n~Ûø±s¡+˝ÀøÏ edüT+Ô ~. uÛ≤s¡‘<· X˚ +¯ ˝Àì $TøÏÿ* Á|üj÷Ó »Hê‘·àø£ ÁbÕC…≈î£ ˝º À¢ ø£ècÕí,
>√<ëe] ÁbÕC…≈î£ \º T n‘·T´qï‘·yTÓ qÆ $. $$<Ûä kÕ+πø‹ø£, bÕ\Hê|üsy¡ TÓ qÆ ø±s¡D≤\e\¢
»]–q dü T Bs¡ È ø±\Vü ≤ s¡ D + ‘· s ê«‘· á ÁbÕC… ≈ £ î º \ T &Ó ˝ ≤º ÁbÕ+‘· + ˝À
s¡÷|ü⁄~<äT≈› î£ HêïsTT. nsTT‘˚ ø£ècÕí`>√<ëe] ˝Àj·T\ |üP]Ô @ø°øs£ D¡ nkÕ<Û´ä eTH˚
#ÓbÕŒ*. ‘Ó\+>±D≤≈£îqï Á|ü‘˚´ø£ sê»ø°j·÷~Ûø±sêìï rdæy˚j·T>∑*Z‘˚ á qB
eTTK<ë«sê\˝À ñqï ‘·÷s¡TŒ ÁbÕ+‘ê\≈£î n_Ûeè~∆ |ü<øä∏ ±*ï s¡÷bı+~+#·&ÜìøÏ,
neT\T |üs¡#·&ÜìøÏ >=|üŒ neø±XÊ\T ñ+{≤sTT. $XÊ˝≤+Á<Ûä˝À uÛ≤>∑+>±
‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘·+ Á|ü‘´· ø£+å >±qT, |üs√ø£+å >±qT Á|üj÷Ó »Hê*ï bı+<äT‘·T+~.
ø±ã{Ϻ ‘Ó\+>±D≤qT Ä+Á<Ûsä êh+˝À $©q+ #˚j÷· *‡q nedüs+¡ m+‘ÓH’ ê ñ+<äì
#Ó|Œü e#·TÃ.
Ä+Á<Ûsä êh+, ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘ê\≈£î ø£*>π |üsd¡ Œü s¡ Á|üj÷Ó »Hê\T ≈£L&Ü
eTTK´yÓTqÆ eH˚ #ÓbÕŒ*. ø£se¡ ⁄ ø±≥ø±~ ñ|üÁ<äyê\T @s¡Œ&çq|ü&ÉT ‘Ó\+>±D≤˝À
ÄVü‰s¡ ø=s¡‘· ñ+≥T+~. nsTT‘˚ Ä+Á<Ûsä êh+˝À m|ü&É÷ n~Ûø£ ÄVü‰s√‘·Œ‹ÔøÏ
M\T+≥T+~ ø±ã{Ϻ $T>∑T\T ñ‘·Œ‹ÔìÔ ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘êìøÏ yê&ÉTø√e#·TÃ. Ç<˚
$<Û+ä >± Ä+Á<Ûsä êh+˝À u§>∑TZ ìπøbå Õ\T ˝Òe⁄. M{Ïì ‘Ó\+>±D≤˝Àì dæ+>∑sπ DÏ
qT+∫ Ä+Á<Ûsä êÁcÕºìøÏ #˚sy¡ j
˚ T· e#·TÃ. Ç<˚>±ø£ Ä+Á<Ûsä êh+˝À ø£\dæq≥¢sTT‘˚
‘Ó\+>±D≤≈£î |ü]bÕ\Hê dü+ã+<Ûyä TÓ qÆ e´j·T+ ≈£L&Ü ñ+&É<Tä .
Ä+Á<Ûsä êh+˝ÀqT, ‘Ó\+>±D≤˝ÀqT #ê˝≤eT+~ Á|ü»\T, Á|üC≤dü+dü\ú T #ê˝≤
ø±\+ qT+∫ $XÊ˝≤+Á<Ûä @sêŒ≥T ø√dü+ m+‘√ ÄX¯‘√ ìØøÏdå Tü HÔ êïs¡T. ‘·~«s¡T<äy∆ TÓ qÆ
ã\yÓTqÆ ø±s¡D≤\T ˝Òq|ü&ÉT $XÊ˝≤+Á<Ûä @sêŒ≥TqT |ü]o*+#·e#·TÃ.µµ
‘Ó\+>±D≤ $wüjT· yÓTÆ $uÛ»Ñ q dü+|òTü + á øÏ+~ n_ÛÁbÕj·÷*ï e´ø£+Ô
#˚d+æ ~.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

91

ªªá $<Û+ä >± $XÊ˝≤+Á<Ûä @sêŒ≥T≈£î nqT≈£L\+>± kÕ–q yê<äq #ê˝≤
düeT+»dü+>± ñ+~. nsTT‘˚ Á|ü‘´˚ ø£ ‘Ó\+>±D≤ @sêŒ≥T≈£î nqT≈£L\+>± ñqï
$wüj÷· *ï ≈£L&Ü n+‘· düT\uÛ+Ñ >± ø={Ïbº Õπsj·T˝Ò+. áHê{Ï Ä+Á<Ûsä êh+ Ä$s¡“¤
$+∫+~ yÓTT<ä\T Ä]∆ø£ Çã“+<äT\‘√ dü‘e· T‘·eTe⁄‘√+~. ‘Ó\+>±D≤‘√ b˛*Ã
q|ü&ÉT Ä+Á<Ûsä êh+˝À dü>≥∑ T Ä<ëj·T+ #ê˝≤ ‘·≈î£ ÿe. n+<äTe\¢ ‘Ó\+>±D≤≈£î
Ä]úø£ Çã“+<äT\T m<äTs¡jT˚ ´ neø±X¯+ #ê˝≤ ‘·≈î£ ÿe. á ‘˚&ÜqT ‘Ó\+>±D≤˝Àì
n‘·´~Ûø£ uÛ÷Ñ $T •dü÷,Ô dü+e‘·‡sêìøÏ 5 ø√≥¢ m¬ø‡’ E sêã&û eTq≈£î düŒwü+º #˚kÕÔsTT.
@~ @yÓTqÆ |üŒ{ÏøÏ° $©q+ n+≥÷ »]–‘˚ ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘·+˝À n_Ûeè~∆ |ü<øä∏ ±\≈£î
ñ<˚•› +#·<–ä q ìØí‘y· TÓ qÆ Ä<ëj·÷ìï Ä]úø£ Çã“+<äT˝À¢ ñqï Ä+Á<Ûsä êh+‘√
|ü+#·Tø√yê*‡edüT+Ô <äqï uÛj
Ñ T· + ‘Ó\+>±D≤ Hêj·T≈£î˝À¢ ñqï≥T¢ ‘Ó\TdüTqÔ ï~.
‘Ó\+>±D≤qT n_Ûeè~∆ #Ó+~q ÁbÕ+‘·+>± |ü]>∑D+Ï #·&+É e\¢ bÕ\Hê|üs+¡ >± #·÷dæHê
$©q+ ‘Ó\+>±D≤≈£î m≥Te+{Ï Á|üj÷Ó »Hê©ï #˚≈L£ s¡Ã<äH˚ uÛ≤e+ #√≥T #˚dTü ≈£î+~.
$XÊ˝≤+Á<Ûä n_Ûeè~∆ |ü<øä∏ ±\ s¡÷|üø\£ Œq˝À ‘·eT ÁbÕ+‘êìøÏ ‘·–q+‘·
ÁbÕ<Ûëq´‘· \_Û+#·ø£b˛e#·TÃqH˚ uÛÑj·T+ ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+rj·TT\≈£î ñ+~.
‘Ó\+>±D≤j˚T>±ø£ <˚X+¯ yÓTT‘·+Ô MT<ä #˚|{ü qºÏ ÁbÕC…≈î£ ˝º À¢ q+~ø=+&É, ≈£îcÕº|⁄ü s¡+
(>√<ëe]) ÁbÕC…≈£îº\T eTTK´yÓTÆq$. nsTT‘˚ ø√kÕÔ˝Àì &Ó˝≤º ÁbÕ+‘ê\≈£î ≈£L&Ü
á q<äT\ ˙{Ïì $ìjÓ÷–+#˚ Á|ü‹bÕ<äq ñ+~. n+<äTe\¢ ø£ècÕí, >√<ëe] q<äT\
˙{Ïì $ìjÓ÷–+#·Tø√e&É+˝À ‘·eT≈£îqï dü«‘·+Á‘· Vü≤≈£îÿ*ï e<äT\Tø√e&ÜìøÏ
‘Ó\+>±D≤ Çwü|º &ü ˝É <Ò Tä .
$XÊ˝≤+Á<Ûqä T e´‹πsøÏ+#·&+É ˝À eTs√ eTTK´yÓTqÆ ø±s¡D+ ≈£L&Ü ñ+~.
n_Ûeè~∆ #Ó+~q rsê+Á<Ûä Á|ü»\T $<ë´ $wüjT· +˝À u≤>± yÓqTø£ã&çq ‘Ó\+>±D≤
Á|ü»*ï nìï s¡ø±\ <√|æ&øû Ï >∑T]#˚jT· e#·TÃ. ôV≤’ <äsêu≤<äT sêh+ ‘·|Œü $T–*q
‘Ó\+>±D≤ õ˝≤¢˝À¢ $<ë´_Ûeè~∆ @ e÷Á‘·eT÷ »s¡>˝∑ <Ò Tä . n+<äTe\¢ Ä+Á<Ûë
Á|ü»\ ø£+fÒ… ‘·≈£îÿe #·<äTe⁄ ñqï|üŒ{Ïø° ‘Ó\+>±D≤ Á|ü»\≈£î ñ<√´>±\T
<=s¡T≈£î‘êsTT. ˇø£y˚fi¯ Ä+Á<Ûä sêh+˝À $©q+ nsTT‘˚ Ä sêh Á|ü»\T
$<ë´$wüjT· +˝À m≈£îÿe n_Ûeè~› #Ó+~e⁄+&É&+É ‘√ nìï Á|üj÷Ó »Hê\T m≈£îÿe
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

92

ns¡‘Ω \· Tqï yê]πø <ä≈î£ ÿ‘êj·Tì, B+‘√ ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘·+ Ä+Á<ÛTä \ e\dü sê»´+>±
‘·j÷· s¡e⁄‘·T+<äì yês¡T uÛj
Ñ T· |ü&ܶsT¡ .
$XÊ˝≤+Á<Û,ä ‘Ó\+>±D≤ $wüj÷· *ï |ü]o*+∫q ‘·sê«‘· ªª$XÊ˝≤+Á<Ûä @sêŒ≥T
e\¢ ø£*>π Á|üj÷Ó »Hê\T düŒwüyº TÓ qÆ $ ø±e&É+ e\¢ Bìì kÕ~Û+#˚+<äT≈£î m≥Te+{Ï
Ä≥+ø£+ ø£*Œ+#·≈L£ &É<Tä µµ nì $uÛ»Ñ q dü+|òTü + n_ÛÁbÕj·T|ü&+ç ~.
$uÛ»Ñ q dü+|òTü + ∫e]>± á $<Û+ä >± n_ÛÁbÕj·T|ü&+ç ~.
ªªÄ+Á<Ûä ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘ê\ Á|üj÷Ó »Hê\qT <äèwæ˝º À ñ+#·T≈£îì Á|üdTü ‘Ô êìøÏ
‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘êìï ˇø£ Á|ü‘´˚ ø£ sêh+>± @sêŒ≥T #˚dæ <ëìøÏ ôV≤’ <äsêu≤<é
sêh+>± ù|s¡T ô|≥ºe#·TÃ. ‘·sê«‘· 1961˝À »s¡>u∑ Àj˚T mìïø£\ <ë«sê @s¡Œ&ÉuÀj˚T
ôV≤’ <äsêu≤<é sêÁwüº nôd+;¢˝À 2/3 e+‘·T yÓTC≤]{°Ï düuTÑÛ ´\T $©HêìøÏ ˇ|ü≈£î+fÒ
$XÊ˝≤+Á<Ûqä T @sêŒ≥T #˚dTü ø√e#·TÃ. øÏ+<ä ù|s=ÿqï õ˝≤¢*ï ø£*|æ ôV≤’ <äsêu≤<é
sêh+>± @sêŒ≥T #˚jT· e#·TÃ. n$ 1.eTVü≤ã÷uŸq>∑sY 2. q˝§Z+&É 3. es¡+>∑˝Ÿ
3. KeTà+ 5. ø£Ø+q>∑sY 6. Ä~˝≤u≤<é 7. ìC≤e÷u≤<é 8. ôV≤’ <äsêu≤<é 9.
yÓT<äø˘ 10. ;<äs.Y B+‘√bÕ≥T Á|üdTü ‘Ô · Ä+Á<Ûsä êh+˝Àì ø£ècÕíõ˝≤¢≈î£ #Ó+~q
eTTq>∑\ »MT+<ëØì ≈£L&Ü ôV≤’ <äsêu≤<é sêh+˝À ø£\|üe#·TÃ.µµ (á eTTq>∑\
»MT+<ëØ q˝§Z+&É õ˝≤¢˝Àì<ÓH’ ê Ç~ yÓTT<ä{Ï qT+N Ä+Á<Ûä sêh+˝À uÛ≤>∑+>±
ñ+&˚~).
ô|<äe› TqTwüß\ ˇ|üŒ+<ä+: sêÁcÕº\ |ü⁄q]«uÛÑ»q dü+|òüT+ Á|ü‘˚´ø£ ‘Ó\+>±D≤
sêh+ @sêŒ≥T #˚jT· &ÜìøÏ düTeTTK‘· e´ø£+Ô #˚jT· &É+ Ç≥T ‘Ó\+>±D≤ yê<äT˝À¢q÷,
n≥T $XÊ˝≤+Á<Ûä yê<äT˝À¢q÷ rÁeyÓTqÆ #·sá ˙j·÷+X¯yTÓ +Æ ~. á $wüjT· yÓTÆ sêJHêe÷
#˚dæ eTs¡\ mìïø£˝À¢ bÕ˝§ZH+Ó˚ <äT≈£î dæ<+∆ä >± ñHêïeTì ø£eT÷´ìdüT\º T Á|üø{£ +Ï #ês¡T.
‘Ó\+>±D≤ ø±+Á¬>dt Hêj·T≈£î\T ≈£L&Ü ø£eT÷´ìdüT\º ‘√ >=+‘·T ø£*bÕs¡T. sêÁcÕº\
|ü⁄q]«uÛÑ»q dü+|òüT+ dæbòÕs¡T‡\qT ¬ø.$. s¡+>±¬s&ç¶, m+. #ÓHêï¬s&ç¶ e+{Ï yês¡T
n_Ûq+~+#ês¡T. nsTT‘˚ ‘Ó\+>±D≤ ø±+Á¬>dt XÊdüqdüuÑÛ düuTÑÛ ´˝À¢ì n‘·´~Û≈î£ \T,
|ü~ õ˝≤¢ ø±+Á¬>dt ø£$T{°˝À¢ @&ÉT ø£$T{°\T $XÊ˝≤+Á<Ûä @sêŒ≥T≈£î ‘·eT düTeTTK‘·qT
e´ø£+Ô #˚XÊsTT. ôV≤’ <äsêu≤<é XÊdüqdüu˝ÑÛ À á $wüjT· + Á|ükÕÔeq≈£î e∫Ãq|ü&ÉT
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

93

düu˝ÑÛ Àì 174 eT+~˝À 147 eT+~ ‘·eT n_ÛÁbÕj·÷ìï e´ø£+Ô #˚XÊs¡T. M]˝À
103 eT+~ $XÊ˝≤+Á<Û≈ä î£ eT<ä‘› T· ‘Ó\|ü>±, 29 eT+~ e÷Á‘·+ Á|ü‘´˚ ø£ ‘Ó\+>±D≤
@sêŒ≥T #˚j÷· \ì ø√sês¡T. $T–*q 15 eT+~ ‘·≥dü+ú >± ñ+&çb˛j·÷s¡T. Ä+Á<Ûä
sêh+˝Àì Hêj·T≈£î\+<äs÷¡ $XÊ˝≤+Á<Ûä @sêŒ≥T≈£î ‘·eT düTeTTK‘·qT e´ø£+Ô #˚XÊs¡T.
ˇø£ÿ s¡+>± e÷Á‘·+ Ä düeTj·T+˝À ø±ø£ n+‘·≈î£ eTT+<äT m|ü&√ ‘·q e´‹πsø£‘q· T
‘Ó*bÕ&ÉT.
$uÛ»Ñ q dü+|òTü + dæbÕò s¡T‡*ï Á|ü»\T düs«¡ Á‘ê ÄyÓ÷~+#·˝øÒ b£ ˛j·÷s¡T. øπ s¡fi,¯
yÓTdÆ ÷ü s¡T sêÁcÕº\ Á|ü»\T ‘·|Œü $T–*q nìï ÁbÕ+‘ê\ Á|ü»\≈£î á dæbÕò s¡T‡\T
ÄyÓ÷<äj÷Ó >∑´+>± ø£ì|æ+#·˝<Ò Tä . <˚X+¯ ˝Àì #ê˝≤ ÁbÕ+‘ê˝À¢ Á|ü»\T Væ≤+kÕ‘·àø£
#·s´¡ \≈£î bÕ\Œ&ܶsT¡ . uÛ≤cÕ sêÁcÕº\qT @sêŒ≥T #˚ùd rs¡Tô|’ #ê˝≤eT+~ ‘·eT
dü+<˚Vü‰*ï e´ø£Ô+ #˚XÊs¡T. ‘·eT sêÁcÕº*ï ˇø£{Ï>± #˚dæ ~«uÛ≤cÕ sêÁwüº+>±
s¡÷bı+~+#ê\ì |ü•ÃeT u…+>±˝Ÿ, ;Vü‰sY eTTK´eT+Á‘·T\T Á|üuTÑÛ ‘ê«ìøÏ dü\Vü‰
Ç#êÃs¡T. #ê˝≤eT+~ á dü\Vü‰ ◊ø£´‘·≈î£ <√Vü≤<ä+ #˚dTü +Ô <äì n_Ûe]íd÷ü Ô ô|’
sêÁcÕº\ eTTK´eT+Á‘·T*ï n_Ûq+~+#ês¡T. <äøDåÏ uÛ≤s¡‘<· X˚ +¯ ˝Àì dæ.sê»>√bÕ\#ê]
eTÁ<ëdüT, yÓTÆdü÷s¡T, πøs¡fi¯ sêÁcÕº*ï ø£*|æ <äøÏåDÁ|ü<˚XŸ>± @sêŒ≥T #˚j·÷\ì ‘·q
n_ÛÁbÕj·÷ìï Á|üø{£ +Ï #ê&ÉT. á dü\Vü‰\T <˚X+¯ ˝À $$<Ûä ÁbÕ+‘ê˝À¢ eT]ìï
Væ≤+kÕ‘·àø£ dü+|òTü ≥q\T »s¡>&∑ ÜìøÏ <√Vü≤<ä|&ü ܶsTT. B+‘√ ø±+Á¬>dt n~ÛcÕºqes¡+Z
yÓqTø£≈î£ ‘·–Z ~«uÛ≤cÕ, uVüQuÛ≤cÕ sêÁcÕº\ @sêŒ≥T Á|ü‹bÕ<äqqT $s¡$T+#·T≈£î+~.
∫es¡≈£î $XÊ˝≤+Á<Ûä @sêŒ≥T≈£î ø±+Á¬>düT n~ÛcÕºqes¡Z+ ˇ|ü≈£î+~.
ôV≤’ <äsêu≤<é sêh Á|ü»\T $XÊ˝≤+Á<Ûä @sêŒ≥T≈£î düTeTTK+>± ñ+&É&+É ≈£L&Ü
ø±+Á¬>dt n~ÛcÕºqesêZìï bÕøÏøå +£ >± Á|üu≤Û $‘·+ #˚d+æ <äì #Ó|Œü e#·TÃ. nsTT‘˚ ø¬ .$.
s¡+>±¬s&ç¶, m+. #ÓHêï¬s&ç¶ e+{Ï Á|ü‘˚´ø£ ‘Ó\+>±D≤yê<äT\T ÁbÕ+‘ê\ eT<Ûä´ >∑\
n_ÛÁbÕj·T uÛ<Ò ë*ï ‘=\–+#ê\ì ø±+Á¬>dt n~ÛcÕºqes¡+Z uÛ≤$+∫+~. Bì |ò*ü ‘·+>±H˚
1956 |òÁæ ãe] 20q ø±+Á¬>dt n~ÛcÕºqes¡+Z s¬ +&ÉT ÁbÕ+‘ê\ Hêj·T≈£î*ï &Û©ç ˝¢ À
düe÷y˚X¯ |ü]∫+~.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

94

Ä+Á<ÛÁä bÕ+‘êìøÏ _.>√bÕ\¬s&ç¶ (Ä+Á<Ûsä êh eTTK´eT+Á‹), mHé.dü+Je¬s&ç,¶
õ.\#·Ãqï (eT+Á‘·T\T), m. dü‘´· Hêsêj·TDsêE (Ä+Á<Ûä ø±+Á¬>dt ø£$T{° n<Û´ä ≈£îå &ÉT)
ÁbÕ‹ì<∏´ä + eVæ≤+#·>± ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘êìøÏ _. sêeTø£ècÕísêe⁄ (ôV≤’ <äsêu≤<é
sêh eTTK´eT+Á‹), ø¬ . $. s¡+>±¬s&ç,¶ m+. #ÓHêï¬s&ç¶ (eT+Á‘·T\T), C….$. qs¡d+æ >∑
sêe⁄ (ôV’≤<äsêu≤<é sêh ø±+Á¬>dt ø£$T{°Ï n<Ûä´≈£åî&ÉT) ÁbÕ‹ì<∏ä´+ eVæ≤+#ês¡T. á
düe÷y˚X¯ |ò*ü ‘·+>± $XÊ˝≤+Á<Ûä @sêŒ≥T≈£î ≈£î~]q ˇø£ ˇ|üŒ+<ä+˝À ‘Ó\+>±D≤
ÁbÕ+‘êìøÏ ø=ìï s¡øDå£ \T ø£*Œ+#ês¡T.
düe÷y˚XÊìøÏ Vü‰»¬sq’ 8 eT+~ düuTÑÛ ´\T ˇ|üŒ+<ä+ô|’ dü+‘·ø±\T #˚XÊs¡T.
BìH˚ ªô|<ä› eTqTwüß\ ˇ|üŒ+<ä+µ>± e´eVü≤]+#ês¡T. nsTT‘˚ á ˇ&É+ã&çøô£ |’
dü+‘·ø+£ ô|{Ïqº Hêj·T≈£î\+<äs÷¡ ≈£L&Ü ø±+Á¬>dt Hêj·T≈£î\T ø±e&É+ $X‚w+ü .
Ç‘·s¡ bÕغ Hêj·T≈£î\≈£î á ˇ|üŒ+<ä+˝À Á|üyX˚ +¯ ˝Òøb£ ˛sTT+~.
ô|<ä› eTqTwüß\ ˇ|üŒ+<ä|⁄ü ìã+<Ûqä \T
1. sêh Á|üuÛÑT‘·«|ü⁄ eTTK´, kÕ<Ûës¡D |ü]bÕ\Hê $uÛ≤>±\ô|’ nj˚T´ Ks¡TÃ
‘·>T∑ ìwüŒ‹Ô˝À s¬ +&ÉT ÁbÕ+‘ê\T uÛ]Ñ +#ê*. ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘·+ qT+∫ e#˚Ã
$T>∑T\T Ä<ëj·÷ìï Ä ÁbÕ+‘·+ n_Ûeè~∆πø πø{≤sTT+#ê*. á ìã+<ÛäqqT
nsTT<˚fi¢¯ ‘·sê«‘· düMTøÏ+å ∫ nôd+;¢˝Àì ‘Ó\+>±D≤ XÊdüqdüuTÑÛ ´\T ø√]q |üø+å£ ˝À
eTs¡\ nsTT<˚fib¢¯ Õ≥T e]Ô+|ü#j
˚ ÷· *.
2. ‘Ó\+>±D≤˝À eT<ä´bÕq ìùw<Ûëìï nôd+;¢˝Àì ‘Ó\+>±D≤ XÊdüqdüuTÑÛ ´\T
ø√]q $<Û+ä >± neT\T #˚j÷· *.
3. ‘Ó\+>±D≤˝À Á|üdTü ‘Ô +· neT\T˝À ñqï $<ë´ kÂø£sê´\˙ï ‘Ó\+>±D≤
$<ë´s¡T\ú +<ä]ø° e]Ô+|üCdÒ æ eT]+‘·>± n_Ûeè~∆ #˚j÷· *. ‘Ó\+>±D≤˝Àì kÕ+πø‹ø£
$<ë´dü+düú˝À¢ Á|üy˚X¯+ ‘Ó\+>±D≤ $<ë´s¡Tú\πø |ü]$T‘·+ #˚j·÷*. ˝Òø£b˛‘˚
sêh+ yÓTT‘·Ô+ MT<ä 1/3 e+‘·T d”≥¢qT ‘Ó\+>±D≤ $<ë´s¡Tú\≈£î Á|ü‘˚´ø£+>±
øπ {≤sTT+#ê*. nsTT‘˚ á s¬ +&ç+{Ï˝À ‘Ó\+>±D≤ yê]øÏ @~ Á|üj÷Ó »qyÓT‘Æ ˚
<ëìH˚ m+#·Tø√e#·TÃ.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

95

4. $XÊ˝≤+Á<Ûqä T @sêŒ≥T #˚dqæ |ü&ÉT m≈£îÿyÓq’ ñ<√´>∑T*ï rdæyj
˚ ÷· *‡
e∫Ãq|ü&ÉT Äj·÷ ÁbÕ+‘ê\≈£î ‘·–q ìwüŒ‹Ô˝ÀH˚ »s¡>±*.
5. ñ<√´>∑ ìj·÷eTø±˝À¢ e÷Á‘·+ Äj·÷ ÁbÕ+‘ê\ »HêuÛ≤qT ÁbÕ‹|ü~ø£>±
rdüTø√yê*.
6. ‘Ó\+>±D≤˝Àì kÕ<Ûës¡D |ü]bÕ\q, Hê´j·T$uÛ≤>±˝À¢ ñs¡÷› uÛ≤wü≈î£ qï
Á|üdTü ‘Ô · kÕúHêìï eTs√ nsTT<˚fifl¯ bÕ≥T ø=qkÕ–+#ê*. nsTT<äT dü+e‘·‡sê\
‘·sê«‘· ÁbÕ+rj·T eT+&É* (Øõq˝Ÿ øöì‡˝Ÿ) |ü]dæ‹ú ì düMTøÏdå Tü +Ô ~. ñ<√´>∑
ìj·÷eTø±\≈£î ‘Ó\T>∑T uÛ≤cÕ |ü]C≤„q+ ‘·|Œü ìdü] nH˚ ìã+<Ûqä qT ô|{º≈L£ &É<Tä .
nsTT‘˚ ñ<√´>∑+˝À #˚]q s¬ +&˚fifl¯ ≈£î ñ<√´>∑T\ ø√dü+ ìs¡«Væ≤+#˚ ‘Ó\T>∑T |üØø£˝å À
‘·|üŒø£ ñrÔs¡Tí&ÉT ø±yê*.
7. ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘·+˝Àì ñ<√´>±˝À¢ #˚πs+<äT≈£î 12 dü+e‘·‡sê\T
kÕúì≈£î&ÉT>± ñ+&Ü\H˚ ìã+<Ûqä e+{Ï ø=ìï ìj·Te÷*ï ≈£L&Ü s¡÷bı+~+#ê*.
8. ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘·+˝Àì e´ekÕsTTø£ uÛ÷Ñ eTT\ neTàø£+ ÁbÕ+rj·T eT+&É*
n~Ûø±s¡ |ü]~Û˝À ñ+&Ü*.
9. ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘·|⁄ü ãVüQeTTU≤_Ûeè~∆ ø√dü+ ˇø£ ÁbÕ+rj·T eT+&É*ì
@sêŒ≥T #˚j÷· *.
10. ÁbÕ+rj·T eT+&É*˝À 20 eT+~ düuTÑÛ ´\T+&Ü*. M]˝À 9eT+~ nôd+;¢
düuTÑÛ ´˝…’ ñ+&Ü*. M]ì õ˝≤¢≈î£ ˇø£ÿs¡T #=|üq Äj·÷ õ˝≤¢\ düuTÑÛ ´\T mqTï≈£î+{≤s¡T.
eTs¡\ 6>∑Ts¡T düuTÑÛ ´*ï nôd+;¢ qT+∫ >±˙, bÕs¡y¢ TÓ +≥T qT+∫ >±˙ ‘Ó\+>±D≤
nôd+;¢ düuÛÑT´\T mqTï≈£î+{≤s¡T. eTs√ 5>∑Ts¡T düuÛÑT´\T ãj·T{Ïyê¬s’ ñ+{≤s¡T.
M]ì ‘Ó\+>±D≤yêπs mqTï≈£î+{≤s¡T.
11. ÁbÕ+rj·T eT+&É* á øÏ+~ $wüj÷· ˝À¢ ìs¡j
í ÷· ~Ûø±sêìï ø£*– ˇø£
#·≥㺠<äy›∆ TÓ qÆ dü+dü>ú ± s¡÷bı+<ë*.
(m) ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘êìøÏ dü+ã+~Û+∫q+‘·es¡≈î£ ô|’ $wüj÷· \‘√ bÕ≥T
kÕ<Ûës¡D Á|üD≤[ø£˝Àì Á|üD≤[ø£, n_Ûeè~∆ $wüj÷· \T, ñ<√´>∑ ìj·÷eTø±\ô|’
n<äT|ü⁄ ø£*– e⁄+≥T+~.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

96

(_) á ˇ|üŒ+<ëìï eTT+<äT>±H˚ düe]ùdÔ ‘·|Œü |ü<fi˚ fl¯ ‘·sê«‘· düMTøÏ+å #ê*.
12. øπ _HÓ{Ÿ eT+Á‘·T\ ìj·÷eTø£+ 60:40 ìwüŒ‹Ô˝À »s¡>±*. ‘Ó\+>±D≤≈£î
#Ó+~q eT+Á‘·T˝À¢ ˇø£s¡T eTTdæ¢+ nj·TT´+&Ü*.
13. eTTK´eT+Á‹ Ä+Á<ÛÁä bÕ+‘·+ yê&ÉsTT‘˚, ñ|ü eTTK´eT+Á‹ ‘Ó\+>±D≤
ÁbÕ+‘êìøÏ #Ó+~qyê&Ó’ ñ+&Ü*. ˇø£yfi˚ ¯ eTTK´eT+Á‹ ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘êìøÏ
#Ó+~q e´ø£sÔ TT‘˚ ñ|ü eTTK´eT+Á‹ Ä+Á<Ûä ÁbÕ+‘êìøÏ #Ó+~qyê&Ó’ ñ+&Ü*.
ôVA+XÊK, Ä]∆øX£ ÊK, s¬ yÓq÷´ XÊK, Á|üD≤[ø£ n_Ûeè~∆ XÊK, yêDÏ»´+, |ü]ÁX¯eT\
XÊU` M{Ï˝À¢ @<ÓH’ ê s¬ +&ÉT XÊK\T ‘Ó\+>±D≤ yê]øÏ n|üŒ–+#ê*.
14. ‘Ó\+>±D≤≈£î 1962 es¡≈î£ Á|ü‘´˚ ø£ ø±+Á¬>düT ø£$T{°Ï ø±yê\ì ôV≤’ <äsêu≤<é
sêh ø±+Á¬>dt ø£$T{°Ï n<Ûä´≈£åî&ÉT ø√sê&ÉT. Ç+<äT≈£î Ä+Á<Ûäsêh ø±+Á¬>dt ø£$T{°Ï
n<Ûä´≈£åî&ÉT ≈£L&Ü ‘·q ÄyÓ÷<ëìï ‘Ó*bÕ&ÉT.
ô|’ $wüj÷· ìï ã{Ϻ ‘Ó\+>±D≤ Á|ü»\ Hê´j·TyÓTqÆ ø√¬sÿ\T rs¡Ã&É+˝À Ä+Á<Ûä
Hêj·T≈£î\T ˇø£&TÉ >∑T eTT+<˚ ñHêïs¡ì #Ó|Œü e#·TÃ. sêh |ü⁄q]«uÛ»Ñ q #·≥+º ˝À á
ªô|<ä› eTqTwüß\µ ˇ|üŒ+<ëìøÏ kÕúq+ ø£*Œ+∫ uÛ≤s¡‘· Á|üuÛÑT‘·«+ #·≥ºã<ä∆›yÓTÆq
eT<ä‘› T· ì∫Ã+~. eTTkÕsTT<ë _\T¢˝À ø=‘·Ô sêÁcÕºìøÏ ªÄ+Á<Û`ä ‘Ó\+>±D≤µ nì ù|s¡T
ô|{≤ºs¡T. nsTT‘˚ á ù|s¡T˝À ¬s+&ÉT ÁbÕ+‘ê\ eT<Ûä´ uÛÒ<ä+ düŒwüº+>± ø£ìŒdüTÔqï<äì
Ä+Á<ÛHä êj·T≈£î\T Äπø|å Dü ‘Ó*j·TCÒjT· &É+‘√ C≤sTT+{Ÿ ôd˝…øº˘ ø£$T{°Ï ªÄ+Á<ÛÁä |ü<X˚ Ÿµ>±
e÷]Ã+~.
1956 qe+ãs¡T 1q HÓÁVüA ø=‘·Ô sêÁcÕºìøÏ ÁbÕs¡+uÛÀ‘·‡e+ #˚XÊs¡T. dü+Je¬s&ç¶
yÓTT<ä{Ï eTTK´eT+Á‹ ø±>± dæ.m+. Á‹y˚~ yÓTT<ä{Ï >∑es¡ïs¡T>± ìj·T$T‘·T\j·÷´s¡T.

Ä+Á<ÛäÁ|ü<˚XŸ Vü≤<äT›\T
ˇ]kÕ‡, eT<Ûä´Á|ü<˚XŸ, ‘·$Tfi¯Hê&ÉT, ø£sêï≥ø£ sêÁcÕº˝À¢ì ‘Ó\T>∑T ÁbÕ+‘ê\ô|’
Ä+Á<Ûä sêh+ ‘·q Vü≤≈£îÿqT Á|üø{£ +Ï ∫+~. Ç<˚$<Û+ä >± ô|’ sêÁcÕº\T ≈£L&Ü Ä+Á<Ûä
sêh+˝Àì ø=ìï ÁbÕ+‘ê\ô|’ yê{Ï Vü≤≈£îÿqT ‘Ó*j·TCÒXÊsTT.
Ä+Á<Û`ä ˇ]kÕ‡ : 1936˝À ˇ]kÕ‡ sêh+ @s¡Œ&çq|ü&ÉT >∑+C≤+, $XÊK|ü≥ï+
õ˝≤¢˝À¢ì ‘Ó\T>∑T yÓTC≤]{° ñqï ÁbÕ+‘ê*ï ˇ]kÕ‡ sêh+˝À ø£\|ü&+É »]–+~.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

97

n|üŒ{ÏqT+∫ á ÁbÕ+‘ê˝À¢ì Ä+Á<ÛäT\T ˇ]kÕ‡˝À ‘·eT≈£î ‘·–q+‘· ÁbÕ<Ûëq´‘·
\_Û+#·˝<Ò ìä uÛ≤$+∫ ‘·eT ‘·eT ÁbÕ+‘ê*ï Ä+Á<Ûä sêh+˝À ø£\bÕ\ì Ä+<√fi¯q
#˚d÷ü Ô e#êÃs¡T. á $wüj÷· H˚ï <∏ësY ø£$TwüHé >∑T]Ô+∫ á $<Û+ä >± n_ÛÁbÕj·T|ü&+ç ~.
ªªˇø£{Ï e÷Á‘·+ ì»+. ˇ]kÕ‡ sêh+˝À $©q+ #˚jT· ã&ɶ ‘Ó\T>∑T ÁbÕ+‘ê˝À¢ì
Á|ü»\T #ê˝≤ ndü+‘·è|æ‘Ô √ ñHêïs¡T. M] |ü]dæ‹ú uÛ≤cÕ sêÁcÕº\T ô|+∫ b˛wæ+#˚
ndüV≤ü HêìøÏ, yê] Vü≤è<äj÷· ˝À¢ #√≥T #˚dTü ≈£îqï uÛj
Ñ ÷· \≈£î #·øÿ£ {Ï ñ<ëVü≤s¡D>±
uÛ≤$+#·e#·TÃ.
>∑+C≤+ õ˝≤¢≈£î dü+ã+~Û+∫q+‘·es¡≈£î Ä+Á<ÛäT\T ã+>±fi≤U≤‘·+qT
nqTdü]+∫ ñqï düTe÷s¡T 40 yÓTfiÆ fl¯ bı&Ée⁄, 10 ˝Òø£ 15 yÓTfiÆ ¢¯ yÓ&\É TŒ‘√ ñqï rs¡
Á|ü<X˚ Êìï |üsê¢ø¢ $Ï T&ç |ü≥Dº +‘√bÕ≥T, |üsê¢ø$Ï T&ç dü+kÕúq+˝Àì yÓT<Æ ëq ÁbÕ+‘êìï
‘·eT~>± uÛ≤$+#ês¡T. ªªˇ]kÕ‡˝Àì ø=ìï ÁbÕ+‘ê\‘√ ‘·eT≈£î yê´bÕs¡ dü+ã+<Ûë\T
ñ+&É&+É e\¢ ø√sê|ü⁄{Ÿ õ˝≤¢ yÓTT‘êÔìï ‘·eT |üs+¡ #˚j÷· \H˚ Ä+Á<ÛTä \ yê<äqqT
ø£$T{° ‘√dæ|ü⁄#·Ã&Éy˚T>±ø£ Ç+ø± Ç˝≤ n_ÛÁbÕj·T|ü&ç+~. ªªø√sê|ü⁄{Ÿ õ˝≤¢˝À
ˇ]j·÷ yÓTC≤]{°Ï |üP]Ô>± ñ+<äH~˚ düŒwü+º . n+<äTe\¢ Bìï Ä+Á<ÛÁä bÕ+‘·eTì
#Ó|Œü &ÜìøÏ m≥Te+{Ï Ä<Ûës¡eT÷ ˝Ò<Tä . Á|üdTü ‘Ô · |ü]dæ‹ú ì e÷s¡TŒ #˚j÷· *‡q kÕúsTT˝À
yê´bÕs¡ dü+ã+<Ûë\T ≈£L&Ü ˝Òe⁄.µµ
>∑+C≤+ õ˝≤¢ $wüjT· +˝À ≈£L&Ü Ä+Á<ÛTä \ yê<äqqT ‘√dæ|⁄ü #·TÑ·÷ $uÛ»Ñ q
dü+|òTü + Ç˝≤ n_ÛÁbÕj·T|ü&+ç ~.
ªª|üsê¢øÏ$T&ç ø=+&É ÁbÕ+‘ê\‘√bÕ≥T |üsê¢øÏ$T&ç dü+kÕúHêìï n+‘·{Ï˙
ˇ]kÕ‡ sêh+˝À $©q+ #˚dqæ |ü&ÉT |üP]Ô>± düMTøÏ+å #·&+É »]–+~. á $©q+
|üsê¢øÏ$T&ç »MT+<ës¡T ‘êqT ˇ]kÕ‡ sêh+˝ÀH˚ ø=qkÕ>∑T‘êqH˚ ø√]ø£≈£î
nqT>∑TD+>± »]–Hê, uÛ≤cÕ ÁbÕ‹|ü~ø£ô|’ ≈£L&Ü düeT]ú+#·<–ä +<˚qì uÛ≤$+#·&+É
»]–+~. n<˚$<Û+ä >± ãs¡+|ü⁄s¡+ ÁbÕ+‘êìï ≈£L&Ü |üP]Ô>± ˇ]j·÷ Á|üu≤Û e+ >∑\
ÁbÕ+‘·+>±H˚ >∑T]Ô+#·&+É »]–+~.µµ
$uÛ»Ñ q dü+|òTü + Ç+ø± Ç˝≤ n_ÛÁbÕj·T|ü&+ç ~: ªª á s¬ +&ÉT ÁbÕ+‘ê\T
n+‘·sꓤ>+∑ >± ñqï >∑+C≤+ õ˝≤¢ n+‘·{≤ ≈£L&Ü ˇ]j·÷ uÛ≤wü e÷{≤¢&y˚ ês¡T
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

98

n‘·´~Û≈£î\T>± ñHêïs¡T. ‘Ó\T>∑T e÷{≤¢&˚yês¡T πøe\+ 15 XÊ‘·+ e÷Á‘·y˚T
ñHêïs¡T.µµ
nsTT‘˚ eTq+ ˇø£ $wüjT· + #Ó|ü ø√yê*. >∑+C≤+ õ˝≤¢ yÓTT‘·+Ô ‘·eT≈£î
ø±yê\ì Ä+Á<ÛTä \T m|ü&É÷ ø√s¡˝<Ò Tä . ‘Ó\T>∑Tyês¡T n‘·´~Û≈î£ \T>± ñqï ãs¡+|ü⁄s+¡ ,
|üsê¢ø$Ï T&ç ‘ê\÷ø±*ï e÷Á‘·+ yês¡T ø√sês¡T. 1936˝À ˇ]kÕ‡ sêh+ @s¡Œ&çq|ü&ÉT
ãs¡+|ü⁄s¡+˝À ‘Ó\T>∑Tyê] yÓTC≤]{°Ï ñ+~. <äøDåÏ ˇ]kÕ‡ ÁbÕ+‘êìøÏ ‘·–q
Á|ü<ëÛ q |ü≥Dº + ˝Ò<Hä ˚ $Twü‘√ Ä ÁbÕ+‘êìï ˇ]kÕ‡˝À ø£\|ü&+É »]–+~. Ç<˚
$<Û+ä >± ‘Ó\T>∑Tyês¡T n‘·´~Û≈î£ \T>± ñqï |üsê¢ø$Ï T&ç ÁbÕ+‘êìï |üsê¢ø$Ï T&ç sêC≤qT
dü+‘·è|æÔ |üs#¡ +˚ <äTøπ ˇ]kÕ‡˝À ø£*bÕs¡T. Ä+Á<ÛTä \T ø√]qfÒ¢ ˇ]j·÷ Á|ü»\T
≈£L&Ü Ä+Á<Ûä sêh+˝Àì ø=ìï ÁbÕ+‘ê\ô|’ ‘·eT Vü≤≈£îÿqT ‘Ó*j·TCÒXÊs¡T. lø±≈£îfi¯+
õ˝≤¢˝Àì e+X¯<ëÛ s¡ q~ es¡≈î£ >∑\ ÁbÕ+‘ê*ï ‘·eT sêh+˝À ø£\bÕ\ì ˇ]j·÷
Á|ü»\T ø√sês¡T. nsTT‘˚ lø±≈£îfi¯+ õ˝≤¢˝À 89 XÊ‘·+ ‘Ó\T>∑Tyês¡T+&É&+É e\¢
$uÛ»Ñ q dü+|òTü + ˇ]j·÷ Á|ü»\ ø√¬sÿqT ‹s¡dÿü ]+∫+~.
Ä+Á<Ûë ` ø£sêí≥ø£ : $$<Ûä ÁbÕ+‘ê\ eT<Û´ä ‘·˝‹… qÔ $yê<ë\ |ü]cÕÿs¡+˝À
uÛ≤>∑+>± #˚|{ü qºÏ ÁbÕ<˚•ø£yTÓ qÆ e÷s¡TŒ≈£î õ˝≤¢qT ÁbÕ‹|ü~ø£>± #˚dTü ≈£î+{≤eTì
$uÛ»Ñ q dü+|òTü + Á|üø{£ +Ï ∫+~.
ø£sêï≥ø£˝Àì ø√˝≤s¡T õ˝≤¢˝À 54XÊ‘·+ ‘Ó\T>∑Tyês¡T+&É>± ø£qï&ç>T∑ \T øπ e\+
21 XÊ‘·+ e÷Á‘·yT˚ ñHêïs¡T. düV≤ü »+>±H˚ ø√˝≤s¡T õ˝≤¢qT yÓTdÆ ÷ü s¡T˝À j·T<∏ë‘·<+äÛ >±
ñ+&˚≥≥Tº $uÛ»Ñ q dü+|òTü + dæbÕò s¡T‡ #˚j÷· *‡ e∫Ã+~.
ãfi≤fl] $wüjT· +˝À e÷Á‘·+ $uÛ»Ñ q dü+|òTü + Ä+Á<Ûä Á|üuTÑÛ ‘·« yê<äqqT
n+^ø£]+∫ øÏ+~ $<Û+ä >± dæbÕò s¡T‡ #˚d+æ ~.
ªªsêø£b˛ø£\ kÂø£sê´˝À¢qT, Ç‘·s¡ $wüj÷· ˝À¢qT ãfi≤fl]øÏ, sêj·T\d”eT≈£î ñ
qï düìïVæ≤‘· dü+ã+<Û+ä , es¡øÔ £ yê´bÕsê˝À¢ yÓTdÆ ÷ü s¡T ø£+fÒ Ä+Á<Ûôä |’ ãfi≤fl]
|ü≥ºD+ m≈£îÿe>± Ä<Ûës¡|ü&ç ñ+&É&É+, á ‘ê\÷ø±\≈£î yÓTÆdü÷s¡T ø£+fÒ…
Ä+Á<Ûsä êh+‘√fÒ m≈£îÿe düìïVæ≤‘· dü+ã+<Ûë\T ñ+&É&+É <äècÕº´ #·÷ùdÔ Ä+Á<Ûä
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

99

Á|üuTÑÛ ‘·« yê<äq˝À m+‘√ ã\+ ñ+<äì uÛ≤$+#·e#·TÃ. <ë<ë|ü⁄ 150 dü+e‘·‡sê\
bÕ≥T ãfi≤fl] $TÁX¯eT eTÁ<ëdüT sêh+˝À uÛ≤>∑+>± ñ+&˚~. á ø±\+˝ÀH˚ ãfi≤¢]
sêj·T\d”eT≈£î nq~Ûø±s¡ sê»<Ûëì>± n_Ûeè~∆ #Ó+~+~.
ãfi≤fl] |ü≥Dº + s¬ \’ T, s√&ÉT¶ e÷sêZ\ <ë«sê sêj·T\d”eT˝Àì Á|ü<ëÛ q |ü≥Dº ≤\‘√
ø£\|üã&ç ñ+~. Ç~ u…+>∑Tfi¯Ss¡T ø£+fÒ… ø£s÷¡ ï\T≈£î #ê˝≤ düMT|ü+˝À ñ+~.
ãfi≤fl] qT+∫ ¬s’\T<ë«sê u…+>∑Tfi¯Ss¡T≈£î n‹ ‘·≈£îÿe ø±\+˝À #˚sê\+fÒ
Ä+Á<ÛÁä bÕ+‘·+˝Àì e÷s¡+Z >∑T+&ÜH˚ b˛yê*.µµ
nsTT‘˚ uÛ≤s¡‘· Á|üuTÑÛ ‘·«+ $uÛ»Ñ q dü+|òTü + dæbÕò s¡T‡*ï eTìï+#·≈î£ +&Ü ãfi≤fl]ì
yÓTdÆ ÷ü s¡T sêh+˝À ø£*|æ+~.
Ä+Á<Ûä`eT<Ûä´Á|ü<˚XŸ : ãdüÔs¡T <äøÏåD ÁbÕ+‘·+˝À ‘Ó\T>∑Tyês¡T n‘·´~Û≈£î\T
ñ+&É&+É e\¢ Ä ÁbÕ+‘êìï Ä+Á<Ûä sêh+˝À ø£\bÕ\ì ø√s¡&+É »]–+~. Ç<˚>±ø£
á ÁbÕ+‘·+‘√ Ä+Á<Ûä ÁbÕ+‘êìøÏ eT+∫ es¡Ôø£ dü+u+<Ûë\T ñHêïsTT.
bÕ\Hê|üs+¡ >± ≈£L&Ü á ÁbÕ+‘·+ yÓTT<ä≥ >√<ëe] õ˝≤¢˝À ñ+&˚~. nsTT‘˚
ø£$TwüHé Ä+Á<Ûsä êh yê<äqqT n+^ø£]+#·ø£ á ÁbÕ+‘·+ eT<Û´ä Á|ü<X˚ ˝Ÿ ÀH˚ ø=qkÕ>±\ì
dæbÕò s¡T‡ #˚d+æ ~. uÛ≤s¡‘· Á|üuTÑÛ ‘·«+ ≈£L&Ü á dæbÕò s¡T‡qT n+^ø£]+∫+~. #·+<Ûë
õ˝≤¢˝Àì dæs√+#· ‘ê\÷ø±˝À 51.2 XÊ‘·+ ‘Ó\T>∑Tyês¡T ñqï|üŒ{ÏøÏ° á ‘ê\÷ø±qT
‘Ó\+>±D≤˝À $©q+ #˚j÷· \ì $uÛ»Ñ q dü+|òTü + dæbÕò s¡T‡ #˚jT· ˝Ò<Tä .
Ä+Á<Û`ä ‘·$Tfi¯Hê&ÉT : Ä+Á<Ûäsêh eTTK´eT+Á‹ Ä+Á<Ûä`‘·$Tfi¯Hê&ÉT eT<Ûä´>∑\
dü]Vü≤<äT› $yê<ë*ï ôV≤#Y.$.|ü{≤düÿsY eT<Û´ä e]Ô‘ê«ìøÏ e~˝ÒXÊ&ÉT. Äj·Tq ∫‘·÷sÔ T¡
õ˝≤¢˝Àì ‹s¡T‘·DÔ Ï ‘ê\÷ø±≈£î #Ó+~q n‘·´~Ûø£ ÁbÕ+‘êìï ‘·$Tfi¯Hê&ÉT˝À $©q+
#˚j·÷\ì dæbòÕs¡T‡ #˚XÊ&ÉT. n<˚$<Ûä+>± ‘·$Tfi¯Hê&ÉT˝Àì bıH˚ï], ‹s¡efi¯S¢s¡T
‘ê\÷ø±˝À¢ n‘·´~Ûø£ ÁbÕ+‘ê*ï Ä+Á<Ûsä êh+˝À $©q+ #˚j÷· \ì ø√sê&ÉT. |ü{≤düÿsY
dæbÕò s¡T‡*ï n+^ø£]+#·&+É »]–+~. ‘·$Tfi¯Hê&ÉT HÓs’ T¡ ‹ ÁbÕ+‘·+˝Àì <Ûsä à¡ |ü⁄]
õ˝≤¢≈î£ #Ó+~q ôVAdü÷s¡T ‘ê\÷ø±˝À ‘Ó\T>∑Tyês¡T n‘·´~Û≈î£ \T ñ+&˚yês¡T. nsTT‘˚
á ÁbÕ+‘·+ uÛÖ>√[ø£+>± Ä+Á<ÛäÁbÕ+‘êìøÏ düìïVæ≤‘·+>± ñ+&Éø£b˛e&É+‘√
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

100

Ä+Á<Ûsä êh+˝À #˚sêÃ\ì dæbÕò s¡T‡ #˚jT· ˝Ò<Tä . á $<Û+ä >± ø√˝≤s¡TqT b˛>=≥Tº≈î£ qï
Ä+Á<Ûsä êh+ ôVAdü÷s¡TqT ≈£L&Ü e<äT\Tø√yê*‡ e∫Ã+~.

˙\+ dü+Je¬s&ç¶ ` Ä+Á<ÛÁä |ü<X˚ Ÿ Á|ü<eäÛ∏ T eTTK´eT+Á‹
Ä+Á<ÛäÁ|ü<˚XŸ Á|ü<∏äeT eTTK´eT+Á‹ |ü<ä$øÏ u…»yê&É >√bÕ\¬s&ç¶, ˙\+
dü+Je¬s&ç¶ eT<Û´ä b˛{° »]–+~. Ç≥Te+{Ï |ü]dæ‘ú T· ˝À¢ Ä+Á<Û,ä ‘Ó\+>±D≤
ø±+Á¬>dt XÊdüqdüuTÑÛ ´\T ø£s÷¡ ï\T˝À düe÷y˚Xe¯ Tj·÷´s¡T. ‘Ó\+>±D≤˝Àì ø=+&Ü
yÓ+ø£≥s¬ &ç>¶ ±] Hêj·Tø£‘«· +˝À ñqï ø±+Á¬>dt s¬ +&ÉT Á>∑÷|ü⁄\sTT´+~. yÓTT<ä{~Ï
#ÓHêï¬s&ç¶ Á>∑÷|ü⁄, ¬s+&√~ |æ. $. qs¡dæ+Vü‰sêe⁄ Á>∑÷|ü⁄. #ÓHêï¬s&ç¶ eØZj·TT\T
>√bÕ\¬s&çì¶ ã\|üsá >± qs¡d+æ Vü‰sêe⁄ eØZjT· T\T dü+Je¬s&çì¶ ã\|üsêÃs¡T. dü+Je¬s&ç¶
eTTK´eT+Á‹ nj·÷´s¡T.
dü+Je¬s&ç¶ eT+Á‹es¡+Z ˝À ø=+&Ü yÓ+ø£≥ s¡+>±¬s&çø¶ Ï s¬ +&√ kÕúq+. Ç‘·s¡
eT+Á‘·T\T ø£fi≤ yÓ+ø£≥sêe⁄, ô|~›¬s&ç¶ ‹e÷à¬s&ç¶, Á>∑+~∏ yÓ+ø£≥¬s&ç¶Hêj·TT&ÉT,
ø±düT ÁãVü‰àq+<ä¬s&ç¶, <ëyÓ÷<äs¡+ dü+Jej·T´, mdt._.|æ. |ü{≤º_Ûsêe÷sêe⁄,
Ms¡+‘ê Ä+Á<Ûä ÁbÕ+‘êìøÏ #Ó+~qyês¡T. $.$. sêE, C….$. qs¡dæ+>∑sêe⁄,
yÓTVü≤B qyêCŸ »+>¥, m+. qs¡d+æ >∑sêe⁄ ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+rj·TT\T. b˛{°˝À
z&çb˛sTTq >√bÕ\¬s&ç¶ HÓ\s√E\ ‘·sê«‘· eT+Á‹es¡+Z ˝À #˚sês¡T. ‘Ó\+>±D≤
qT+∫ ◊<äT>∑Ts¡T, ø√kÕÔ õ˝≤¢\qT+∫ Äs¡T>∑Ts¡T, sêj·T\d”eT qT+∫ eTT>∑TZs¡T.
n\÷¢] dü‘´· Hêsêj·TD sêE Á|ü<X˚ Ÿ ø±+Á¬>dt n<Û´ä ≈£îå &Éj÷· ´&ÉT. q÷‘·q sêÁcÕºìøÏ
ôV≤’ <äsêu≤<é sê»<Ûëì q>∑se¡ TsTT´+~.
Á|ü<ëÛ ì HÓÁVüA ˝≤+#Ûq· +>± sêÁcÕºìï |ò‘ü y˚ TÓ <Æ ëq+˝À ÁbÕs¡+_Û+#ês¡T. Ä
dü+<äs“¡ +¤ >± HÓÁVüA e÷{≤¢&TÉ ‘·÷, s¬ +&ÉT ÁbÕ+‘ê\T kÕeTs¡d´ü +>± ñ+&Ü\ì
düV≤ü q+‘√, dü<들e+‘√ e´eVü≤]+#ê\ì, ˇø£]ô|’ eTs=ø£sT¡ ˇ‹Ô&ç ‘˚≈L£ &É<ìä
ôV≤’ <äsêu≤<é eTTdæ+¢ dü+düÿè‹ ø=qkÕ>±\ì, n+<äTe\¢ Ä+Á<ÛTä \≈£î y˚T\T ø£\T>∑T‘·T+<äì
#ÓbÕŒs¡T. Á|ü<ëÛ ì ñ|üq´dæ+∫q uÛ≤wü Væ≤+B ø√kÕÔ, sêj·T\d”eT, qT+∫ e∫Ãq
y˚˝≤~eT+~øÏ ns¡+ú ø±˝Ò<Tä . ã÷s¡T\Z sêeTø£ècÕísêe⁄ nqTe~+#ê&ÉT.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

101

Ä+Á<ÛäT\ sê»<Ûëì˝À ‘Ó\T>∑Tyê] ÁbÕ<Ûëq´‘· n+‘·+‘· e÷Á‘·+>±H˚
ñ+&˚~. Ä+Á<ÛäÁ|ü<˚XŸ Á|üuÛÑT‘ê«ìøÏ ¬s+&ÉT #·Áø±˝À¢ ˇø£{Ï ‘·$Tfi¯`‘Ó\T>∑T #·Áø£+
nsTT‘˚ Ç+ø=ø£{Ï eTVü≤eTàBj·T`‘Ó\T>∑T #·Áø£+. ‘·$Tfi¯ #·Áø£+ Ç+^¢wüß˝ÀqT,
ôV≤’ <äsêu≤<é #·Áø£+ ñs¡÷˝› Àq÷ øÏsø¡ sÏ e¡ Tq&É+ ÁbÕs¡+_Û+#êsTT. eTÁ<ëdüT qT+∫
e∫Ãq ñqï‘√<√´>∑T\T ø=+<äsT¡ ◊.dæ.mdt. øπ &ÉsT¡ yês¡T. ôV≤’ <äsêu≤<é˝À <ëìøÏ
Á|ü‘ê´e÷ïj·T+>± ôV≤#Y.dæ.mdt. (ôV≤’ <äsêu≤<é dæ$˝Ÿ düØ«dt) ñ+&˚~. Á|üuTÑÛ ‘·«+˝À
ø°\ø£yÓTÆq ñ<√´>∑T\ eT<Ûä´ sêJ ≈£î<äs¡˝Ò<äT. Çs¡T|üøå±\ sê»ø°j·T Hêj·T≈£î\
eT<Û´ä nqTe÷Hê\T dü&\É ˝Ò<Tä . Ä~˝ÀH˚ eTq+ eTq+ nH˚ uÛ≤e+ ø£\>∑˝<Ò Tä .
$XÊ˝≤+Á<Ûëe‘·sD¡ düeTj·T+˝À #˚dTü ≈£îqï ô|<äe› TqTwüß\ ˇ|üŒ+<ä+ Á|üø±s¡+
ñ|ü eTTK´eT+Á‹ |ü<$ä ‘Ó\+>±D≤yê]øÏ Çyê«*. ñ|ü eTTK´eT+Á‹ |ü<$ä
ìs¡T|üj÷Ó >∑øs£ y¡ TÓ qÆ Äs¡e y˚\T e+{Ï~ ø£qTø£ Ä |ü<$ä e<äì› yê]#˚‘H· ˚ nì|æ+#ês¡T
dü+Je¬s&ç>¶ ±s¡T. ‘Ó\+>±D≤ Hêj·T≈£î\ eT<Û´ä ñqï $uÛ<Ò ë\qT á dü+<äs“¡ +¤ >±
#·øÿ£ >± $ìjÓ÷–+#ês¡T.
‘Ó\+>±D≤ n_Ûeè~∆øÏ $&ç>± n_Ûeè~∆ dü+düú nedüse¡ Tì ‘Ó\+>±D≤yês¡T
ø√s¡>±, $&ç dü+düú nH˚~ nes√<Ûyä T˚ >±˙, n~ m≥Te+{Ï |ü˙ »s¡>ì∑ e«<äì
sêj·T\ d”eT Á|ü‹ì~Û>± ñeTà&ç eTÁ<ëdüT sêh+˝À ‘êqT bı+~q nqTuÛyÑ êìï
dü+Je¬s&ç¶ ñ<äVü≤]+#ês¡T. ‘Ó\+>±D≤ eT+Á‘·T\T ‘·eT ÁbÕ+‘· n_Ûeè~∆øÏ ÁX¯<ä∆
#·÷|æ‘˚ ‘êqT Áb˛‘·‡Væ≤kÕÔqì #Ó|Œü &É+ »]–+~. á $<Û+ä >± ‘Ó\+>±D≤‘√
»]–q ô|<äe› TqTwüß\ ˇ&É+ã&çø£ neT\T nqedüse¡ Tì ‘Ó\+>±D≤yê<äT\T nH˚≥≥Tº
#˚XÊs¡T.
˙\+ dü+Je¬s&ç,¶ n\÷¢] düeTwæº Hêj·Tø£‘«· +˝À eP´Vü‰‘·àø£+>± #˚dqæ
ìs¡j
í ÷· \T ø±+Á¬>dt bÕغ˝À ‹s¡T>∑T˝Ò≈î£ +&Ü b˛j·÷sTT. bÕغ˝À mø£ÿ&Ü Á|ü‹|òTü ≥q
˝Ò<äT. Á|üC≤bÕغ, ø£èw”ø±sY ˝Àø˘<äfiŸ ø±+Á¬>dt qT+∫ yÓ’<=\>±sTT.
1957˝À ˇø£ÿ ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘·+˝ÀH˚ XÊdüqdüuÑÛ mìïø£\T »]>±sTT. 1955˝À
Ä+Á<Ûä ÁbÕ+‘·+˝À mìïø£\T »]–q+<äTq Ä XÊdüqdüuTÑÛ ´\ |ü<Mä ø±\+ 1962
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

102

es¡≈L£ bı&ç–+#ês¡T. á mìïø£˝À¢ ‘Ó\+>±D≤˝Àì 105 kÕúHê˝À¢ ø±+Á¬>dt 67
kÕúHê\T >¬ \T#·T≈£î+~. |”|⁄ü ˝Ÿ‡ &Óy÷Ó Áø£{øÏ ˘ bÕغ 22 kÕúHê\T >¬ \T#·T≈£î+~.
sêh ø±+Á¬>dt˝À s¬ +&ÉT eTTsƒê\T @s¡Œ&ܶsTT. dü+Je¬s&ç,¶ n\÷¢] >√bÕ\¬s&ç,¶
ÁãVü‰àq+<äs¬ &ç\¶ ~ ˇø£ eTTsƒê. eT+Á‹es¡+Z ˝À kÕúq+ \_Û+#·ì #ÓHêï¬s&ç,¶ #·+Á<äeTÚ[,
>ö‘·T \#·Ãqï\~ s¬ +&√ eTTsƒê. dü+Je¬s&çì¶ e´‹πsøÏ+#˚yês¡+‘ê ˇø£ÿ≥j·÷´s¡T.
1959 »qe]˝À $»j·Tyê&É˝À düe÷y˚Xy¯ TÓ Æ ø=‘·Ô bÕغ ô|{≤º\ì ìs¡sí TT+#·T≈£îHêïs¡T.
1959 |òÁæ ãe] 12q $»j·Tyê&É˝À düe÷y˚Xy¯ TÓ Æ &Óy÷Ó Áø£{øÏ ˘ bÕغì kÕú|+æ #ês¡T.
á düe÷y˚X+¯ ˝À 18 eT+~ XÊdüqdüuTÑÛ ´\T, nsTT<äT>∑Ts¡T XÊdüqeT+&É* düuTÑÛ ´\T,
ˇø£ bÕs¡¢yÓT+≥T düuÛÑT´&ÉT Vü‰»s¡j·÷´s¡T. ø=‘·Ô bÕغøÏ >ö‘·T \#·Ãqï n<Ûä´≈£åî&ÉT,
Á|ü<Ûëì ø±s¡´<ä]Ù ø±ø±ì yÓ+ø£≥s¡‘·ï+, XÊdüqdüuÛ≤|üøå±ìøÏ #ÓHêï¬s&ç¶ Hêj·T≈£î&ÉT.
1959 pHé˝À dü«‘·+Á‘· bÕغ : Ä#ês¡´ s¡+>± Hêj·Tø£‘ê«q 1959 pHé˝À
kÕú|+æ #·&+É »]–+~. k˛wü*düTº &Óy÷Ó Áø£{øÏ ˘ bÕغ˝Àì s¡+>± nqT#·sT¡ \T dü«‘·+Á‘·
bÕغ˝À #˚sês¡T. n+fÒ |üPs¡«|ü⁄ ø±+Á¬>dt yês¡T, ø£èw”ø±sY ˝Àø˘bÕغ yês¡T dü«‘·+Á‘·
bÕغ˝À #˚sês¡T. 1958 @Á|æ˝˝Ÿ À u…»yê&É >√bÕ\¬s&çì¶ øπ +Á<ä øπ _HÓ{˝Ÿ À rdüT≈£îHêïs¡T.
Ç<˚ dü+<äs“¡ +¤ ˝À n\÷¢] nœ\ uÛ≤s¡‘· ø±+Á¬>dt ø±s¡´<ä]Ù>± ìj·T$T+#· ã&ܶsT¡ .
U≤∞ nsTTq Á|ü<X˚ Ÿ ø±+Á¬>dt n<Û´ä ø£å |ü<$ä ˝À |æ&‘É \· s¡+>±¬s&çì¶ dü+Je¬s&ç¶ m+|æø£
#˚XÊs¡T. dü+Je¬s&ç¶ Ä+‘·s¡+–≈£î˝À¢ ø±düT ÁãVü‰àq+<ä¬s&ç¶ eTTKT´\T. ¬s+&√ e´øÏÔ
ô|~›s¬ &ç¶ ‹e÷à¬s&ç,¶ ‘·sê«‘· kÕúq+˝À dü+<äsꓤìï ã{Ϻ |ü{≤º_Û sêe÷sêe⁄, õ.$.
qs¡dæ+>∑sêe⁄, ¬ø.$. s¡+>±¬s&ç¶ yÓTT<ä˝…’qyês¡T ñ+&˚yês¡T. M] düV‰ü j·T+‘√
sêh bÕ\q @ø£<ëÛ {Ï>± dü+Je¬s&ç¶ ìs¡«Væ≤+#ês¡T.
n<˚ düeTj·T+˝À nœ\ uÛ≤s¡‘· ø±+Á¬>dt n<Û´ä ≈£îå sê\T>± leT‹ Ç+~sê>±+BÛ
ìj·T$T‘·T\j·÷´s¡T. Á|ü<X˚ Ÿ ø±+Á¬>dt n<Û´ä ø£å |ü<$ä øÏ <ëyÓ÷<äs+¡ dü+Jej·T´, n\÷¢]
ù|s¡q¢ T dü+Je¬s&ç¶ dü÷∫+#ês¡T. nsTT‘˚ dü+Jej·T´ Ä uÛ≤sêìï ìs¡«Væ≤+#·˝qÒ ì
‘·|ü ≈£îHêï&ÉT. dü+Je¬s&ç¶ @ø£<ëÛ {Ï>± kÕ–+∫q bÕ\q˝À Ä+Á<ÛÁä |ü<X˚ Ÿ˝À eT+Á‹
|ü<eä ⁄\T>±˙, ø±+Á¬>dt n<Û´ä ø£å |ü<$ä >±˙, ∫es¡≈î£ õ˝≤¢ ø±+Á¬>dt Hêj·Tø£‘ê«\T>±˙
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

103

ø√s¡T≈£îqï yê]øÏ \_Û+#·ø£ dü+Je¬s&ç¶ n;Ûw+ºü y˚Ts¡øπ »]–, dü+Je¬s&ç¶ n+fÒ ˇø£
s¡ø£yÓTÆq ;Û‹, uÛÑj·T+ @s¡Œ&ܶsTT. Vü≤sƒê‘·TÔ>± dü+Je¬s&ç¶øÏ nœ\ uÛ≤s¡‘· ø±+Á¬>dt
|ü<$ä ì d”«ø£]+#·&ÜìøÏ s¡eTàì |æ\T|ü⁄ e∫Ã+~.
1959 qe+ãsY˝À Á|ü<ëÛ ì HÓÁVüA Ä+Á<ÛÁä |ü<X˚ Ÿ sêh+˝À |üs´¡ {Ï+#ês¡T. á
j·÷Á‘· dü+Je¬s&ç¶ Ä<Ûä´s¡´+˝À »]–+~. HÓÁVüA m|ü&É÷ n_Ûeè~∆ø=#˚Ã
j·TTeHêj·T≈£î\ >∑T]+∫ nH˚«wæ+#˚yês¡T. dü+Je¬s&ç¶ nœ\ uÛ≤s¡‘· ø±+Á¬>dt
n<Û´ä ≈£îå \T>± yÓfió¯ qÔ ï|üŒ{Ïø° sêh+˝À õ˝≤¢|]ü wü‘\Y ≈£î mìïø£\T »]|æ+#ês¡T. ‘êqT
ø√s¡T≈£îqïyê]ì õ˝≤¢ Hêj·T≈£î\T>± ì*bÕs¡T. 1960 »qe] 11e ‘˚Bq
u…+>∑Tfi¯Ss¡T˝À »]–q ø±+Á¬>dt eTVü‰düuÛÑ≈£î dü+Je¬s&˚¶ n<Ûä´ø£å‘· eVæ≤+#ês¡T.
sêh+˝À ø±+Á¬>dt n<Ûä´ø£å |ü<ä$øÏ sêJ nuÛÑ´]ú>± dü+Jej·T´ ñ+&É&ÜìøÏ
n+^ø£]+#ês¡T.
1958˝À sêh+˝À $<Ûëq |ü]wü‘Y @s¡Œ&ç+~. yÓTT‘·+Ô kÕúHê\T 90. l
e÷&ÉbÕ{Ï Vü≤qTeT+‘·sêe⁄ $<Ûëq |ü]wü‘Y yÓTT<ä{Ï n<Û´ä ≈£îå \j·÷´s¡T. nj·T´<˚es¡
ø±fi‚X«¯ s¡sêe⁄ nôd+;¢ d”Œø£sj
¡ ÷· ´s¡T.
eTTK´eT+Á‹>± dü+Je¬s&ç¶ <ä≈îå£ \T nì|æ+#·T≈£îHêïs¡T. e÷{≤¢&TÉ ‘·Tqï|ü&ÉT
≈£î+&É ã<ä\∆ Tø=&ÉT‘·Tqï≥T¢>± ñ+&˚~. n&ÉT¶ düyêfi¯fl≈£î »yêãT\T n+ãT˝≤¢ Ç#˚Ãyês¡T.
ìC≤sTTr ñqï eTTK´eT+Á‹>± Äj·Tq≈£î ù|s¡T ñ+&˚~.

eTTK´eT+Á‹>± <ëyÓ÷<äs+¡ dü+Jej·T´
38 @fi¯¢ ∫qïej·TdüT‡˝À <ëyÓ÷<äs+¡ dü+Jej·T´ eTTK´eT+Á‹ nj·÷´s¡T.
1960 »qe] 10e ‘˚Bq Á|üe÷Dd”«ø±s¡+ #˚XÊs¡T. eT+Á‹es¡Z düuTÑÛ ´\T>±
ø=+&Ü yÓ+ø£≥s¡+>±¬s&ç¶ (ñ|ü eTTK´eT+Á‹),n\÷¢] dü‘´· Hêsêj·TDsêE, mdt._.|æ.
|ü{≤º_Ûsêe÷sêe⁄, |æ&É‘·\ s¡+>±¬s&ç¶, ø£\÷¢] #·+Á<äeTÚ[, m.dæ. düTu≤“¬s&ç¶,
eT+<äTeT\ qs¡d+æ >∑sêe⁄, q÷ø£\ sêeT#·+Á<ë¬s&ç,¶ eTTfi¯fl|üP&ç |ü\+¢ sêE, leT‹
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

104

eTdü÷Vü≤uÒ>y∑ Té ñ+&˚yês¡T. dü+Jej·T´ ù|s¡T≈£î eTTK´eT+Á‘˚>±˙ ndü\T eTTK´eT+Á‹
y˚sπ nì Á|ü#ês¡+˝À ñ+&˚~. nsTT‘˚ ‘êqT ø°\Tu§eTà ø±<äì, dü+<äs“¡ +¤ , düeTj·T+
eùdÔ dü«‘·+Á‘·+>± e´eVü≤]+#·>\∑ qì, dü‘êÔ #·÷|ü>\∑ qì Ä#·sD¡ ˝À ìs¡÷|æ+#·T
≈£îHêïs¡T. eTTK´eT+Á‹ ø±ø£ |üPs¡«+, es¡Tdü>± sêC≤J, Á|üø±X¯+, >√bÕ\¬s&ç¶,
dü+Je¬s&ç¶ eT+Á‹esêZ˝À¢, |ü<fi˚ ó¯ fl eT+Á‹>± |üì#˚dqæ nqTuÛeÑ + ñ+~. 1962˝À
XÊdüqdüuÑÛ mìïø£\T »]>±sTT. XÊdüqdüuÑÛ mìïø£\≈£î eTT+<˚, mìïø£\ ‘·sê«‘·
eTTK´eT+Á‹ |ü<$ä øÏ b˛{° #˚kÕÔqì Á|üø{£ +Ï #ês¡T. mìïø£˝À¢ b˛{°#ù˚ d ø±+Á¬>dt
nuÛ´Ñ s¡T\ú ìs¡j
í ÷· ˝À¢ düTe÷s¡T 80 eT+~ì @ø£|øü +å£ >± n~ÛcÕ˜q+ dæsú |¡ sü ∫¡ n|üŒ{Ïøπ
sêh kÕúsTT˝À düyTÓ øÆ ´£ ‘·‘√ dæbÕò s¡dTü #˚dqæ C≤_‘êqT ∫+<äs¡ e+<äs¡ #˚jT· &É+
»]–+~. Ç~ øπ e\+ dü+Je¬s&çì¶ eTTK´eT+Á‹>± #˚j÷· \H˚ ‘·\+|ü⁄‘√ #˚dqæ
|üì>± ø£qã&ÉT‘·T+~. <ë<ë|ü⁄ 100 eT+~ Ç+&çô|+&Ó+≥T¢>± b˛{° #˚XÊs¡T.
á mìïø£˝À¢ ø±+Á¬>dt bÕغ˝Àì n+‘·' ø£\Vü‰\ e\¢ düTe÷s¡T 50 d”≥¢qT
b˛>=≥Tº≈î£ +~. øπ e\+ 176 kÕúHê\T e÷Á‘·yT˚ >¬ *∫+~. dü«‘·+Á‘· bÕغøÏ 19
kÕúHê\T sê>±, ø£eT÷´ìdüT\º ≈£î 51 kÕúHê\T e#êÃsTT.
1957`62 eT<Û´ä ø±\+˝À nœ\ uÛ≤s¡‘· kÕúsTT˝À Ä+Á<ÛTä \T : <˚X+¯ ˝À ñqï
yÓTT‘·Ô+ >∑es¡ïs¡¢˝À ◊<äT>∑Ts¡T >∑es¡ïs¡T¢ ‘Ó\T>∑Tyês¡T. 1. πøs¡fi¯`$.$. –], 2. ñ
‘·Ôs¡Á|ü<˚XŸ≈£î ã÷s¡TZ\ sêeTø£ècÕísêe⁄, 3. >∑T»sê‘Y˝À yÓTTVæ≤B qyêCŸ »+>¥, 4.
nkÕ‡+˝À »qs¡˝Ÿ qπ>wt, 5. |ü•ÃeT u…+>±˝Ÿ˝À ≈£îe÷] |ü<àä C≤ Hêj·TT&ÉT. nœ\
uÛ≤s¡‘· ø±+Á¬>dt n<Û´ä ≈£îå &ÉT ˙\+ dü+Je¬s&ç,¶ nœ\ uÛ≤s¡‘· dü«‘·+Á‘· bÕغ n<Û´ä ≈£îå &ÉT
Ä#ês¡´ s¡+>±, nœ\ uÛ≤s¡‘· »qdü+|òTt n<Û´ä ≈£îå &ÉT nedüsê\ sêe÷sêe⁄, ˝Àø˘duü ÑÛ
d”Œø£sY nq+‘·Xj
¯ T· q+ nj·T´+>±sY Ä+Á<ÛTä ˝Ò.
s¬ +&√kÕ] eTTK´eT+Á‹>± dü+Je¬s&ç¶ : 1962 mìïø£\ nq+‘·s+¡ e÷]à 12
‘˚Bq s¬ +&√kÕ] eTTK´eT+Á‹>± Á|üe÷Dd”«ø±s¡+ #˚XÊs¡T. eT+Á‹es¡+Z ˝À yÓTT‘·+Ô
16 eT+~. 7>∑Ts¡T ‘Ó\+>±D≤, 7>∑Ts¡T ø√kÕÔ, Ç<äs› T¡ sêj·T\d”eT yêdüT\THêïs¡T.
nôd+;¢ d”Œø£sT¡ >± nj·T´<˚es¡ ø±fi‚X«¯ s¡sêe⁄ eTs¡D+‘√ _.$. düTu≤“¬s&ç¶ d”Œø£sj
¡ ÷· ´s¡T.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

105

>={ϺbÕ{Ï ÁãVü≤àj·T´ ø±+Á¬>dt n<Û´ä ≈£îå &Éj÷· ´s¡T. nœ\ uÛ≤s¡‘· ø±+Á¬>dt n<Û´ä ≈£îå &ÉT>±
dü+Jej·T´ ìj·T$T‘·T\j·÷´s¡T.
ø£s÷¡ ï\T ãdüT‡ s¡÷≥¢qT C≤rj·T+ #˚dqæ +<äT≈£î>±qT ãdüT‡ j·T»e÷qT\T
ø√s¡T≈º î£ yÓ[fl ‘·eT øπ düTqT >¬ \T#·T≈£îHêïs¡T. dü+Je¬s&ç¶ sêJHêe÷ Çe«qedüs+¡
˝Òøb£ ˛sTTHê eTTK´eT+Á‹ |ü<$ä øÏ sêJHêe÷ #˚XÊs¡T. Ç~ ‘·q n+‘·'ø£sD¡ ≈£î
dü+ã+~Û+∫q $wüjT· eTì ø±+Á¬>dt n<Û´ä ≈£îå &ÉT ø±eTsêE≈£î, Á|ü<ëÛ qeT+Á‹ HÓÁVüA≈£î
‘Ó*j·TCÒXÊs¡T. B+‘√ dü+Je¬s&ç¶ Hê´j·TkÕúHê\ rs¡TŒqT n~Ûø±s¡+˝À ñqïyês¡T
$~Û>± >ös¡$+#ê\H˚ kÕ+Á|ü<ëj·÷ìï HÓ\ø=*Œqyês¡j÷· ´s¡T.

eTTK´eT+Á‹>± ÁãVü‰àq+<ä¬s&ç¶
dü+Je¬s&ç¶ kÕúq+˝À 1964 |òÁæ ãe] 29q ø±düT ÁãVü‰àq+<äs¬ &ç¶ eTTK´eT+Á‹
nj·÷´s¡T. 1964 »qe] 22q <ëyÓ÷<äs+¡ dü+Jej·T´ øπ +Á<ä+˝À ø±]àø£eT+Á‹
nj·÷´s¡T. 1964 y˚T 27q »eVü≤sY˝≤˝Ÿ HÅVÓ A
ü eTs¡D+Ï #ês¡T. Á|ü<ëÛ qeT+Á‹ >±
˝≤˝Ÿ ãVüQ<ä÷sY XÊÁdæÔ ìj·T$T‘·T\j·÷´s¡T. dü+Je¬s&ç¶ ˝≤˝Ÿ ãVü≤<ä÷sY XÊÁdæÔ
eT+Á‹es¡+Z ˝À düuTÑÛ ´\j·÷´s¡T.
ÁãVü‰àq+<äs¬ &ç¶ eT+Á‹es¡+Z ˝À dü+Je¬s&ç¶ eT+Á‹es¡+Z ˝Àì düuTÑÛ ´\+‘ê
eT+Á‘·T\j·÷´s¡T.‘·sê«‘· 2 HÓ\\≈£î ‘√≥ sêeTkÕ«$T, #Ó+#·Tsêe÷Hêj·TT&ÉT,
‘êH˚ Ms¡sê|òüTe⁄\TqT eT+Á‹es¡Z+˝À #˚s¡TÃ≈£îHêïs¡T. >={ϺbÕ{Ï ÁãVü≤àj·T´
XÊdüqeT+&É* n<Ûä´≈£åî&ÉT>±qT, ô|~›¬s&ç¶ ‹e÷à¬s&ç¶ Á|ü<˚XŸ ø±+Á¬>dt n<Ûä´≈£åî&ÉT>±qT
ìj·T$T‘·T\j·÷´s¡T. 1962 mìïø£\ ‘·sê«‘· ø¬ .$.Hêsêj·TD¬s&ç¶ Hêj·Tø£‘«· +˝À
j·TTHÓf’ &… é &Óy÷Ó Áø£{øÏ ˘ Á|ò+ü {Ÿ @s¡Œ&ç+~. 33 eT+~ dü«‘·+Á‘· nuÛ´Ñ s¡T\ú T>± >¬ *∫q
nuÛ´Ñ s¡T\ú qT ø±+Á¬>dt˝À #˚sT¡ Ã≈£îHêïs¡T. B+‘√ ÁãVü‰àq+<äs¬ &ç¶ X¯øeÔÏ +‘·T&Éj÷· ´&ÉT.
qyê´+Á<Ûä uÛ≤s¡‘· qs¡Hêsêj·TDT\T nqT≈£îqï ÁãVü‰àq+<äs¬ &ç,¶ dü+Je¬s&ç\¶
eT<Û´ä uÛ<Ò ë_ÛÁbÕj·T+ ‘·|Œü ˝Ò<Tä .
‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘·+˝À yÓTT<ä{qÏ T+∫ q÷ø£\ sêeT#·+Á<ë¬s&çø¶ ,Ï #ÓHêï¬s&çø¶ Ï
|ü&<É Tä . dü+Je¬s&çø¶ Ï e´‹πsøÏ nsTTq #ÓHêï¬s&ç,¶ ÁãVü‰àq+<äs¬ &ç¶ es¡+Z ˝À #˚]q+<äTq
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

106

q÷ø£\ sêeT#·+Á<ë¬s&ç¶ dü+Je¬s&ç¶ es¡+Z ˝À #˚sÓ ê&ÉT. dü+Jej·T´ eTTK´eTsÁ‹>± ñ
qï|ü&ÉT q÷ø£\, dü+Je¬s&ç¶ e´‹¬sπ ø£es¡+Z ˝À ñHêï&ÉT.
mìï sê»ø°jT· ˇ&ç<Tä &ÉT≈£î\T e∫ÃHê ÁãVü‰àq+<äs¬ &ç¶ ìX¯Ã\+>± yê{Ïì
m<äTs=ÿHêï&ÉT. n+<äT≈£î Äj·Tq˝Àì ì<ëqy˚T Á|ü<ëÛ q+ n+{≤s¡T. sêÅwºü mìïø£\
ø£$T{°˝À 11e düuTÑÛ ´&ÉT nsTTq Ä\bÕ{Ï yÓ+ø£≥sêeTj·T´ 1965 pHé˝À eTs¡D+Ï #·>±
Ä kÕúHêìøÏ mìïø£ »s¡T>∑>± eTTK´eT+Á‹ eØZjT· T&ÉsTTq ø±ø±ì yÓ+ø£≥s¡‘ï· +≈£î
e´‹πsø£+>±, dü+Je¬s&ç,¶ dü+Jej·T´, ø¬ .s¡|Tüò TsêeTj·T´\T ø£\dæ eT÷]ÔsêEì
ì\u…≥>º ± ø±ø±ì >¬ \Tbı+<ä&+É »]–+~.
1966 »qe]˝À ˝≤˝Ÿ ãVüQ<ä÷sY XÊÁdæÔ eTs¡D+Ï #ê&ÉT. XÊÅdÔæ n+‘·´ÁøÏjT· \≈£î
Vü‰»s¡sTTq ÁãVü‰àq+<äs¬ &ç¶ dü+Je¬s&çì¶ dü+Á|ü~+#·≈î£ +&ÜH˚ Ç‘·s¡ sêÅcÕº\ eTTK´
eT+Á‘·T\‘√ ≈£L&ç Á|ü<ëÛ qeT+Á‹>± Ç+~sê>±+~Ûì ã\|ü]#ês¡T.
$XÊK ñ≈£îÿ ø£sêà>±s¡+ ø√dü+ ñ<ä´eT+ : sêÅwºü sê»ø°j÷· ˝À¢ ˇø£ e+ø£
Á>∑÷|ü⁄ ‘·>e∑ ⁄\T ñ+&É>±H˚ $XÊK≈£î ñ≈£îÿ ø£sêà>±s¡+ sê<äì n\»&ç ÁbÕs¡+uÛyÑ TÓ +Æ ~.
ô|≥Tºã&ç ô|≥º<\ä #·T≈£îqï Ä+>√¢`nyÓT]ø£Hé ø£Hê‡]ºjT· yéT yês¡T >√yêø£+fÒ $XÊK|ü≥ï+
nqTyÓq’ <äì ìy˚~ø£˝À ù|s=ÿHêïs¡T. nsTT‘˚ eT<Û´ä Á|ü<X˚ Ÿ˝À u…\’ ~˝≤¢, ‘·$Tfi¯Hê&ÉT˝À
ùd\+, yÓTdÆ ÷ü sY˝À ôVAêùdŒ≥˝À ø£sêà>±s¡+ kÕú|+æ #ê\qï Á|ü#ês¡+ »]–+~.
Ä+Á<Ûsä êÅw+ºü ˝À sêÅwyºü ê´|ü+Ô >± Ä+<√fi¯q\T »]>±sTT. neTè‘· sêe⁄ ìsêVü‰s¡Bø£å
|üPHês¡T. ñ≈£îÿ ø£sêà>±s¡+ $wüjT· yÓTÆ Á|ü‹|üøå£ Hêj·T≈£î\+‘ê nôd+;¢ düu´ÑÛ ‘ê«ìøÏ
sêJHêe÷*#êÃs¡T. Á|ü»\T øπ +Á<ä Á|üuTÑÛ ‘·« Á|ü‹ì~Û nsTTq dü+Je¬s&ç¶ $Á>∑V‰ü ìï
≈£L*Ãy˚dæ, ‘·eT ø√bÕìï πø+Á<ä Á|üuÛÑT‘·«+ô|’ #·÷|æ+#ês¡T.
1961 »HêuÛ≤ ˝…øÿ£ \ Ä<Ûës¡+>± »]–q ìjÓ÷»ø£esêZ\ |ü⁄q]«uÛ»Ñ q
|ò*ü ‘·+>± $<ÛëqdüuÑÛ kÕúHê\ dü+K´ 1967 Hê{ÏøÏ 300 qT+&ç 287 ≈£î ‘·–+Z ~.
ø±+Á¬>dt {Ïø¬ {Ÿ ø√dü+ <äsU¡ ≤düTÔ ô|{Ïqº yês¡T y˚\ dü+K´˝À &Û©ç ¢ yÓfi≤fls¡T. Ç+&çjT· Hé
msTTsY˝H’… ‡é M]ì &Û©ç ¢ #˚sá &ÜìøÏ Á|ü‘´˚ ø£ $e÷q düØ«düTqT q&ç|+æ ~. n~Ûø±s¡
mìïø£\ dü+|òTü + ˇø£ *düTº ‘·j÷· s¡T #˚jT· >± ‹s¡T>∑Tu≤≥T dü+|òTü + eTs=ø£ *düTqº T
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

107

øπ +Á<ä mìïø£\ dü+|ò÷ü ìøÏ |ü+|æ+~. ø±eTsêCŸ Hê&ÜsY mìï Á|üjT· ‘êï\T #˚dHæ ê
düjÓ÷<Ûä´ ≈£î<äs¡˝Ò<äT. m≥Te+{Ï |òæsê´<äT\÷ ˝Òì dæ{Ϻ+>¥ nuÛÑ´s¡Tú\ ø=‘·Ô |ü{Ϻø£qT
‘·j÷· s¡T #˚jT· eTì ø±eTsêCŸ, ÁãVü‰àq+<äs¬ &çø¶ Ï dü÷∫+#ê&ÉT. ∫es¡≈î£ m≥÷ ‘Ó>ø∑ £
eTTsêØ® <˚XÊjYT, mdt.ø¬ .bÕ{Ï˝Ÿ, yÓ.’ _.#·yêHé\‘√ ≈£L&çq Á‹düu´ÑÛ dü+|ò÷ü ìï @sêŒ≥T
#˚XÊs¡T.
á mìïø£\˝À ø±+Á¬>dt bÕغ 165 kÕúHê\≈£î b˛{° #˚d+æ ~. yê{Ï˝À 21
kÕúHê\T b˛{° ˝Ò≈£î+&Ü #˚dæq$. ø±+Á¬>dt {Ϭø{Ÿ <=s¡ø£ì ø±+Á¬>dtyê<äT\T
Ç+&çô|+&Ó+{Ÿ>± b˛{° #˚dæ ‘·sê«‘· ø±+Á¬>dt˝À #˚sês¡T. M] dü+K´ 25. ø±C≤
sêeTHê<∏ä+ M]øÏ Hêj·T≈£î&ÉT, {Ï.|ü⁄s¡Tc˛‘·ÔeTsêe⁄ M]øÏ ø±s¡´<ä]Ù. dü«‘·+Á‘·
bÕغøÏ 29 kÕúHê\T, ñuÛj
Ñ T· ø£eT÷´ìdüT\º ≈£î 19 kÕúHê\T \_Û+#êsTT.
eT+Á‹es¡+Z : &܈ˆ myéT.#ÓHêï¬s&ç,¶ |æ.‹e÷à¬s&ç,¶ $._.sêE, ‘√≥ sêeTkÕ«$T,
C….$.qs¡d+æ Vü‰sêe⁄, ø=+&Ü \ø£àå DY u≤|üPJ, {Ï.$.mdt.sê|òTü e⁄\T, |æ.$.qs¡d+æ Vü‰
sêe⁄, _.$.>∑Ts¡TeT÷]Ô, #Ó+#·Tsêe÷Hêj·TT&ÉT, $»j·TuÛ≤düÿs¡s¬ &ç,¶ ÄsY.sêeT*+>∑
sêE, o\+ dæ<뛬s&ç¶, m.dæ.düTu≤“¬s&ç¶, ¬ø.$.Hêsêj·TD¬s&ç¶, ÄsY.sêeTkÕ«$T,
eTVü≤eTà<é Ä© nHê‡Ø, yÓì>∑fifl¯ dü‘´· Hêsêj·TD. eT+Á‹es¡+Z ˝À dü>+∑ eT+~
‘Ó\+>±D≤yês¡T. eT+Á‹es¡+Z Á|üe÷Dd”«ø±s¡+ #˚dqæ yês¡+ s√E˝À¢ #ÓHêï¬s&ç¶
øπ +Á<ä Á|üuTÑÛ ‘·«+˝À eT+Á‹>± ìj·T$T+#·ã&ܶsT¡ . dü+Je¬s&ç¶ ˝Àø˘duü ÑÛ d”Œø£sj
¡ ÷· ´&ÉT.
d”Œø£ss¡ TTq yÓ+≥H˚ ø±+Á¬>dt bÕغøÏ sêJHêe÷ #˚XÊs¡T.
1968˝À ø=sTTHê uÛ÷Ñ ø£+|ü+ u…&<É ä eT÷\+>± nœ\ uÛ≤s¡‘· ø±+Á¬>dt eTVü‰düuÑÛ
Ä+Á<ÛÁä |ü<X˚ Ÿ˝À »s¡>±\ì ìs¡sí TT+#ês¡T. n‹ ø=~› düeTj·T+˝À @sêŒ≥T¢ #˚j÷· *‡
e∫Ã+~. ÁãVü‰àq+<äs¬ &ç¶ |ò‘ü ˚ yÓT<Æ ëq+˝À düuqÑÛ T n‘·´+‘· yÓu’ eÑÛ +>± »]|æ n+<ä]
eTqïq\qT bı+<ës¡T. B+‘√ ÁãVü‰àq+<äs¬ &çø¶ Ï C≤rj·TkÕúsTT˝À >∑T]Ô+|ü⁄ ø£*–
C≤rj·T ø±+Á¬>dt ø±s¡´ìsê«Vü≤ø£ düuÛÑT´&Éj·÷´&ÉT.
#ÓHêï¬s&ç¶ mìïø£\ |æ{°wüHé≈£î düTÁ|”+ø√s¡Tº˝À rs¡TŒ Äj·Tq≈£î e´‹πsø£+>±
e∫Ã+~. B+‘√ øπ +Á<äeT+Á‹ |ü<$ä øÏ, XÊdüqdüuøÑÛ Ï sêJHêe÷ #˚j÷· *‡e∫Ã+~.
sê»ø°jT· ns¡D´yêdü+ uÛ]Ñ +#·˝ìÒ e´øÏÔ øπ düT $wüjT· +˝À ÁãVü‰àq+<äs¬ &ç¶ ‘·q≈£î
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

108

‘√&ÉŒ&É˝<Ò ìä #ÓHêï¬s&ç¶ n_ÛÁbÕj·T+. ø±+Á¬>dtì M&ç ø±+Á¬>dtøÏ e´‹πsø£+>± &Óy÷Ó Áø£{øÏ ˘
bÕغì ô|{≤ºs¡T.
‘Ó\+>±D≤ n_Ûeè~∆øÏ $X‚w+ü >± bÕ≥Tã&çq e´øÏÔ ÁãVü‰àq+<äs¬ &ç.¶ eT+∫
Hêj·T≈£î&ÉT>± Á|ü»\ eTqïq\qT bı+<äT‘·Tqï düeTj·T+˝À ‘Ó\+>±D≤ düeTdü´
Äj·Tq Hêj·Tø£‘ê«ìøÏ düyê\T>± ì*∫+~. yÓqTø£{Ï ôV≤’ <äsêu≤<é ø£sêï≥ø£≈î£
#Ó+~q M¬sπ +Á<äbÕ{Ï˝Ÿ ø£sêï≥ø£≈î£ , $<äs“¡ ¤ qT+∫ e∫Ãq ø£qï+yêsY eTVü‰sêÅw≈ºü î£
eTTK´eT+Á‘·T\T nsTT‘˚ ‘Ó\+>±D≤ yê]øÏ Ä neø±X¯+ m+<äT≈£î ˝Ò<ìä #·sá
yÓTT<ä\sTT+~.
mH√ï ø£wìºü wüOsº ê\qT, >∑&TÉ ø¶ ±˝≤ìï m<äTs=ÿì ÁãVü‰àq+<äs¬ &ç¶ 1969`70
dü+ˆˆ\˝À Á|üuTÑÛ ‘ê«ìï düeTs¡eú +‘·+>± >∑føº… ÿÏ +#ê&ÉT. &Û©ç ˝¢ À ô|<äe› TqTwüß\ m<äT≥
#˚dæq yê>±›q+ Á|üø±s¡+ sêÅwüº düTdæús¡‘·≈£î m≥Te+{Ï Á|üe÷<ä+ ˝Ò≈£î+&Ü 1971
ôdô|+º ãs¡T 24q ‘·q |ü<$ä øÏ sêJHêe÷ #˚XÊs¡T.

Á|ü‘´˚ ø£ ‘Ó\+>±D≤ ñ<ä´eT+
Á|üuTÑÛ ‘·« ñ<√´>±\ >∑T]+∫ bÕs¡y¢ TÓ +≥T 1957˝À #˚dqæ #·≥+º Á|üø±s¡+ ‘Ó\+>±D≤
ÁbÕ+‘êìøÏ 15 dü+e‘·‡sê\ ìyêkÕs¡Ω‘q· T ã{Ϻ ‘Ó\+>±D≤˝À ‘·V≤ü d”˝≤›sT¡ Vü≤À<ë
es¡≈£î nìï ñ<√´>±\T Çyê«\H˚ XÊdüq+ #Ó\¢H˚s¡<äì 1969˝À düTÁ|”+ø√s¡Tº
rs¡TŒì∫Ã+~. n˝≤+{Ï ìã+<Ûqä 16e Ä]ºø˝£ Ÿ Á|üø±s¡+ sêh+˝À $~Û+#·e#·TÃ>±˙
sêh+˝Àì uÛ≤>∑+˝À $~Û+#·sê<äT. ø£qTø£ <ëìï s¡<Tä › nqï~ Hê´j·TkÕúq+. <ë+‘√
‘·eT≈£î Á|ü‘´˚ ø£ sêh+ Ç|æŒ+∫ ‘·eT≈£î n˝≤+{Ï s¡øDå£ \T Ç|æŒ+#·eTHêïs¡T ‘Ó\+>±D≤
yês¡T.
Á|ü‘´˚ ø£ ‘Ó\+>±D≤ yê<ëìøÏ eTT©ÿ yê<ä+ ø±s¡D+ ø£qTø£ <ëì >∑T]+∫ ø=+‘·
‘Ó\TdüTø√yê*. Ä~ qT+∫ yÓqTø£{Ï ôV≤’ <äsêu≤<é sêh+˝À n\»&ÉT\T #˚jT· &ÜìøÏ
kÕ≈£î eTT©ÿ ‘·‘«· +. ªeTT˝Ÿÿµ n+fÒ <˚X+¯ . eTT©ÿ n+fÒ <˚oj·TT&ÉT. >¬ s’ Y eTT©ÿ n+fÒ
$<˚oj·TT&ÉT.
|üPs¡«+ dü+kÕúHê\T ‘·eT≈£î ‘êeTT ˇø£ <˚X+¯ >± uÛ≤$+#·T≈£îH˚$. ø£qTø£ á
eTT˝Ÿÿ, á eTT©ÿ dü+kÕúHê\πø e]Ô+#˚$. Ç‘·s¡ dü+kÕúHê\˝À ≈£L&Ü eTT©ÿ ñ
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

109

+&˚~. n~ ‘Ó\TdüTø√ø£, Ç~ ˇø£ ôV≤’ <äsêu≤<é dü+kÕúHêìøÏ ñqï≥T¢ uÛ≤$+#·Tø=ì
$|üØ‘·yTÓ qÆ <˚«wü+‘√ á düeTdü´qT #·÷XÊs¡T.
yÓTT<ä{Ï ìC≤+ ñ‘·sÔ ê~ qT+∫ e∫Ãqyê&˚. <˚oj·TT&ÉT ø±<äT. Äj·Tq yÓ+≥
e∫Ãq eTTdæ¢+\T, ø±j·TdüTú\T eTT©ÿ\T ø±s¡T. M] uÛ≤wü kÕúìø£ uÛ≤wüø±<äT. M]
dü+düÿè‹ kÕúìø£ dü+düÿè‹ ø±<äT.
ñ‘·sÔ ¡ uÛ≤s¡‘<· X˚ +¯ qT+∫ e∫Ãq ìC≤eTT\T ‘·eT sê»´+˝À eT+Á‘·T\T>±q÷
ñqï‘√<√´>∑T\T>±q÷ ‘·eT ≈£î\düT˝ú q’… eTVü≤eTàBj·TT\qT, ‘·eT uÛ≤wü e÷{≤¢&˚
ø±j·TdüT\ú qT ‘Ó#T· Ã≈£îHêïs¡T. n˝≤ e∫Ãqyês¡T ‘·eT ã+<ÛTä e⁄\qT, ùdïVæ≤‘·T\qT
|æ*|æ+#·Tø=ì yê]øÏ edü‘T· \T ø£*Œ+#ês¡T. á edü‘T· \T $kÕÔsy¡ TÓ Æ C≤^s¡¢ yÓTT<ä\T
∫qï ∫qï ñ<√´>±\<ëø± ñ+&˚$. n+fÒ ñqï‘√<√´>±\˙ï u…≥’ yê] eX¯eTj·÷´sTT.
Ç≥Te+{Ï |ü]dæ‘ú T· ˝À¢ ñ‘·sÔ ¡ uÛ≤s¡‘+· qT+∫ »q+ ñ<√´>±\ ø√dü+ edü÷HÔ ˚
ñHêïs¡T. n~ m|ü&É÷ Ä>∑˝<Ò Tä . Ç~ Á>∑V≤æ +∫q kÕúì≈£î\+‘ê ø£\dæ ñ‘·sÔ ê~
ªes¡<µä qT Ä|üøb£ ˛‘˚ ‘·eT >∑‹ @$T≥ì ìC≤+ <ä>sZ∑ ¡ yÓTTs¡ô|≥Tº≈î£ Hêïs¡T. Bìô|’
ìC≤+ Á|üuTÑÛ ‘·«+ ñ<√´>±\øÏ eTT©ÿ ìã+<Ûqä \T ô|{Ï+º ~. eTT©ÿ ø±e&ÜìøÏ
sêh+˝À |ü⁄{Ïqº yê&Ó’ ñ+&Ü* ˝Ò<ë Çø£ÿ&ç eTìwæì $yêVü≤+ #˚dTü ≈£îqïyê&ÓH’ ê
ø±yê*. ˝Ò<ë |ü~ùV≤qT dü+e‘·‡sê\ ìyêkÕs¡Ω‘· ñ+&Ü*. ˇø£ÿ&ÉT eTT©ÿ nsTT‘˚
#ê\T ‘·+Á&ç ù|s¡T‘√, ‘ê‘· ù|s¡T‘√ dü+ã+<Ûë\T ø£\T|ü⁄ø=ì eTT©ÿ dü]º|òæ¬ø≥T¢
bı+<äe#·TÃ. eTT©ÿ dü]|º ø¬æò ≥T¢ KØ<äT≈£î ne©\>± <=]πø$. ø£˝ø… sº£ T¡ Ä|òd” Tü ˝À á
eT÷&ÉT ìã+<Ûqä \˝À @<√ ˇø£{Ï e]ÔdTü qÔ ï≥T¢ Ç<äs› T¡ eTT©ÿ\T n+fÒ kÕúì≈£î\T
kÕø£´å + |ü*øÏ‘˚ #ê\T. Ç~ ñuÛj
Ñ T· ‘ês¡ø+£ . ø£qTø£ eTT©ÿ, HêHé eTT©ÿ >=&Ée\T
n|ü&ÉT ˝Òe⁄.
á eTT©ÿyê<äyT˚ |ò»ü ˝Ÿ Ä© ø£$TwüHé eTT+<äT ‘Ó\+>±D≤ sêh s¡÷|ü+
<ë*Ã+~. |üPs¡«|ü⁄ ôV’≤<äsêu≤<é sêh+˝À eTVü‰sêÁwüߺ\T>±˙ ø£qï&ç>∑T\T>±˙
eTT©ÿ yê<ä+ ˝ÒeHÓ‘·Ô˝Ò<äT. yês¡T $©qyÓTÆq ø=‘·Ô sêÁcÕº\˝À eTT©ÿ ª»>∑&Ü\Tµ
˝Òe⁄.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

110

1930`40\ eT<Û´ä eTT©ÿ ñ<ä´eT+ rÁes¡÷|ü+ <ë*Ã+~. sêÅw+ºü ˝À 12
XÊ‘·+ eT+~ eTTdæ+¢ \T, 88 XÊ‘·+ eT+~ Væ≤+<äTe⁄\T. Á|üuTÑÛ ‘√«<√´>±\˝À m≈£îÿe
XÊ‘·+ eT+~ eTTdæ+¢ ˝Ò. |ü+C≤uŸqT+∫, ñ‘·sÔ Á¡ |ü<X˚ Ÿ qT+∫, Ç‘·s¡ sêÅcÕº\qT+∫
e∫Ãq eTVü≤eTàBj·TT\≈£î düT\uÛ+Ñ >± ô|<ä› ñ<√´>±\T \_Û+#˚$. yÓTT<ä≥ #˚]qyês¡T
‘·eT ã+<ÛTä $TÁ‘·T\≈£î kÕúHê\T ø£*Œ+#˚yês¡T. sêqTsêqT kÕúìø£ eTVü≤eTàBj·TT\˝À
ø=+‘· n\»&ç ø£*–+~. kÕúìø£ eTVü≤eTàBj·TT\≈£î ÁbÕ<Ûëq´+ ‘·>≈Z∑ î£ +&Ü nedüsy¡ TÓ ‘Æ ˚
kÕúìø£ Væ≤+<äTe⁄\qT ≈£L&Ü Áb˛‘·‡Væ≤+#ê*. ø±˙ ãj·T{Ïyê]ì sê˙j·Tsê<äT. ñ
‘·sÔ ¡ Væ≤+<ä÷kÕúq+yê] <ë&çì Ä $<Û+ä >±HÓH’ ê n]ø£{≤º\+≥÷ sê»ø°j÷· ˝À¢
eT‘·u<ÒÛ ë\T qï|üŒ{ÏøÏ° á Á|üD≤[ø£ô|’ Væ≤+<ä÷ eTTdæ+¢ \T ø=+‘·es¡ø¬ H’ ê ø£\dæ
|üì#˚jT· &ÜìøÏ M\Tø£*–+~. n+<äTì$T‘·+Ô n+EeTHÓ`»$Tj·T‘Ó`ìC≤+ nH˚
dü+düú ÁbÕs¡+uÛÑyÓTÆ e÷J eT+Á‹ ìC≤eT‘Y »+>¥ n<Ûä´≈£åî\T>±q÷ ã÷s¡TZ\
sêeTø£ècÕísêe⁄ ø±s¡´<ä]Ù>±q÷ mqTïø√ã&ܶsT¡ .
‘·sê«‘· s√E˝À¢ Ä+Á<ÛÁä |ü<X˚ Ÿ @s¡Œ&É>±H˚ ñqï‘· |ü<eä ⁄˝À¢ ñqï ñ<√´>∑T\T
m≈£îÿeeT+~ Ä+Á<ÛäÁbÕ+‘·+yêπs ø±e&É+ e\¢ yê] ÁbÕã\´y˚T #Ó*¢+~. Ä
ÁbÕã\´+˝À ‘Ó\+>±D≤yê]ì ∫qï#·÷|ü⁄ #·÷XÊs¡T. á yÓs’ T¡ <Û´ä +e\¢ ô|’ ‘·sV¡ ‰ü ñ
<√´>∑T\ eT<Û´ä Ä+Á<Û`ä ‘Ó\+>±D≤ <äTs¡_eÛ ÷Hê\T ñ<ä“$¤ +∫ s¬ +&ÉT esêZ\T>±
N*b˛j·÷sTT. Ä N*ø£ ô|<ä<› q’Ó <˚>±˙ ∫qï~ ø±˝Ò<Tä . HêHé >¬ õf…&é ñ<√´>∑T\T
≈£L&Ü yê]ì nqTdü]+#ês¡T.
eTs=ø£ $wüj·T+ eTÁ<ëdüT qT+∫ ø£s¡÷ï\T≈£î e÷]q|ü&ÉT pìj·TsY ñ
<√´>∑T\≈£î Á|üy÷Ó wüqT¢ Ç#êÃs¡T. ø£s÷¡ ï\T qT+∫ ôV≤’ <äsêu≤<é≈î£ e÷]q|ü&ÉT eT∞¢
Á|üyÓ÷wüqT¢ \_Û+#êsTT. á $<Ûä+>± ◊<˚fi¯fl˝Àù| Ä+Á<Ûä ñ<√´>∑T\≈£î ¬s+&ÉTkÕs¡T¢
Á|üyÓ÷wüqT¢ \_Û+#·>± ‘Ó\+>±D≤yês¡T |ü~ |ü~ùV≤qT dü+e‘·‡sê\T>± n<˚
ñ<√´>∑+˝À e⁄+≥÷ eT<Û´ä ej·TdüTÿ˝…b’ ˛j·÷s¡T. ‘·eT MT<ä j·TTe≈£î\≈£î d”ìj·÷]{°
\_Û+#·&+É yêfi¯ì¢ e÷qdæø+£ >± ø£è+>∑Bdæ+~. eTVü‰sêÅw≈üº î£ yÓ[flb˛sTTq yê]˝À
>±˙, ø£sêï≥ø£≈î£ yÓ[flb˛sTTq yê]˝À>±˙ m≥Te+{Ï uÛj
Ñ ÷· \T ñ‘·Œqï+ ø±˝Ò<Tä .
Ä+Á<Ûä ø±´&ÉsT¡ ≈£î e∫Ãq ‘Ó\+>±D≤ ñ<√´>∑T\T ]f…sÆ yY TÓ +{Ÿ <äX˝¯ À &ç|Pü ´{° ø£˝ø… sº£ Y
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

111

Á|üy÷Ó wüHé bı+~‘˚, eTVü‰sêÅw,ºü ø£sêï≥ø£\≈£î øπ {≤sTT+#·ã&çqyês¡T ø£˝ø… sº£ Y es¡≈î£
Á|üy÷Ó wüqT¢ bı+<ës¡T. Ç~ ‘Ó\+>±D≤yê]øÏ u≤<Ûä ø£*–+∫+~.
ø±˙, ñ<√´>∑T\˝À Ä+Á<Û,ä ‘Ó\+>±D≤ ìwüŒ‹Ô m|ü&É÷ bÕ{Ï+#·ã&ÉT‘·÷H˚
e∫Ã+~. Ä+Á<ÛÁä |ü<X˚ Ÿ @s¡Œ&çq|ü&ÉT Çs¡T ÁbÕ+‘ê\ ñ<√´>∑T\ øπ {≤sTT+|ü⁄\˝À
m≥Te+{Ï e´‘ê´dü+ #·÷|ü&+É »s¡>˝∑ <Ò Tä . ‘Ó\+>±D≤˝À õ˝≤¢ kÕúsTT˝À düu≤]¶H{˚ Ÿ
ñ<√´>±\˝À @s¡Œ&˚ U≤∞\T |üP]Ô>±q÷, ôdÅøf£ ]Ò j·T{Ÿ, sê»<Ûëì q>∑s+¡ ˝Àe⁄qï
Á|üuÛÑT‘·« XÊU≤~Û|ü‘·T\ ø±sê´\j·÷˝À¢ @s¡Œ&˚ Á|ü‹ eT÷&ÉT U≤∞˝À¢q÷ ˇø£{Ï
H˚sT¡ >± ìj·÷eTø£+˝À uÛØÑ Ô #˚jT· e\dæq dü+<äs“¡ +¤ ˝À eTT©ÿ\≈£î n+fÒ ‘Ó\+>±D≤˝À
15 dü+e‘·‡sê\T ìyêdüeTTqï yê]πø øπ {≤sTT+#·&+É »]–+~.
1956˝À Ä+Á<ÛÁä |ü<X˚ Ÿ sêÅw+ºü ne‘·]+∫q|üŒ{Ï qT+∫ s¬ +&ÉT Væ≤+kÕj·TT‘·
sê»ø°j÷· +<√fi¯q\T sêÅcÕºìï dü+øå√uÛ+Ñ ˝À |ü&X˚ ÊsTT. ˇø£{Ï 1969˝À ‘·˝‹… qÔ
‘Ó\+>±D≤ ñ<ä´eT+ ø±>±, 1972˝À ‘·˝‹… qÔ C…’ Ä+Á<Ûä ñ<ä´eT+ s¬ +&Ée~.
Ä+Á<ÛÁä |ü<X˚ Ÿ ne‘·]+#·&ÜìøÏ <√Vü≤<ä|&ü qç ô|<ä› eTqTwüß\ ˇ|üŒ+<ëìï Ä+Á<ÛHä êj·T
≈£î\T ñ\¢+|òTæ +#ês¡ì ‘Ó\+>±D≤ Á|ü»\T uÛ≤$+#·&+É e\¢ ‘Ó\+>±D≤ ñ<ä´eT+
‘·˝‹… +Ô ~. nsTT‘˚, Ä+Á<ÛÁä bÕ+‘·+˝Àì Hêj·T≈£î\T yê] dü+<˚V‰ü *ï rs¡Ã&ÜìøÏ
m≥Te+{Ï Á|üjT· ‘êï\÷ #˚jT· ˝Ò<Tä . ô|<äe› TqTwüß\ ˇ|üŒ+<ëìï 1956˝ÀH˚ yÓTT<ä{Ï
eTTK´eT+Á‹ nsTTq dü+Je¬s&ç¶ ñ\¢+|òTæ +#ê&ÉT. nj·Tq eTTK´eT+Á‹>± ñ
qï|ü&ÉT ‘Ó\+>±D≤ yê]øÏ &ç|Pü ´{° eTTK´eT+Á‹ |ü<$ä ì Çe«ø£ á |ü<$ä
#˚‹˝Àì Äs¡e y˚\T˝≤>± ìs¡T|üj÷Ó >∑yTÓ +Æ <äì #ÓbÕŒ&ÉT. ø√kÕÔ Ä+Á<ÛÁä |ü<X˚ Ÿ qT+∫
ôV≤’ <äsêu≤<é q>∑sêìøÏ #ê˝≤eT+~ Á|ü»\T e\düyfiÓ fl¯ &É+ nH˚ø£ kÕ+|òTæ ø£ ñÁ~ø£‘Ô *· ï
düèwæ+º ∫+~. HÓeTà~>± Á|üuTÑÛ ‘ê«~Ûø±s¡T˝À¢q÷, ìs¡T<√´>∑ j·TTe≈£î˝À¢q÷ ndü+‘·è|æÔ
#√≥T #˚dTü ø=+~. Ä+Á<Ûä ÁbÕ+‘êìøÏ #Ó+~q ñqï‘ê~Ûø±s¡T\T #=s¡e‘√ $$<Ûä
s¡+>±˝À¢ <ä÷düT≈£î b˛e&É+‘√ ‘Ó\+>±D≤ Á|ü»\T ‘·eTqT n\ø£´å + #˚dTü HÔ êïs¡ì
uÛ≤$+#ês¡T.
‘·eT düeTdü´*ï Á|üuÛÑT‘·«+ <äèwæºøÏ ‘Ó#˚Ã+<äT≈£î ‘Ó\+>±D≤˝À Á|ü»\T ìs¡düq
düe÷y˚XÊ*ï @sêŒ≥T#˚jT· &É+ ÁbÕs¡+_Û+#ês¡T. 1968 p˝…’ 10q ª‘Ó\+>±D≤
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

112

|ü]s¡øDå£ ~Hêìïµ bÕ{Ï+#ês¡T. ôV≤’ <äsêu≤<é q>∑s+¡ ˝À »]–q ˇø£ düe÷y˚X+¯ ˝À
‘Ó\+>±D≤ Á|ü»\ ø√]ø£*ï eTìï+#·q≥¢sTT‘˚ Ä+Á<ÛÁä |ü<X˚ Ÿ sêÁwü+º qT+∫ ‘Ó\+>±D≤
$&çb˛yê*‡ edüT+Ô <äì Á|üeTTK ø±]àø£d+ü |òTü Hêj·T≈£î&Óq’ eTVü≤<˚ydé +æ >¥ Á|üuTÑÛ ‘ê«ìï
ôV≤#·Ã]+#ê&ÉT.
1969 »qe]˝À KeTà+˝À ˇø£ $<ë´]ú ìsêVü‰s¡Bø£å ÁbÕs¡+_Û+#·&+É ‘√
‘Ó\+>±D≤ Á|ü»\ ndü+‘·è|æÔ C≤«\\≈£î Ä»´+ b˛dæqf…Æ¢+~. $<ë´s¡Tú\+<äs¡÷
ñ<ä´eT+ yÓ|’ ⁄ü >± |üjT· ì+#ês¡T. $<ë´s¡T˝ú À¢ì ˇø£ es¡+Z ‘Ó\+>±D≤øÏ∫Ãq yê>±›Hê*ï
neT\T #˚j÷· \ì ø√s¡>±, eTs√es¡+Z Á|ü‘´˚ ø£ ‘Ó\+>±D≤ sêÅcÕºìï @sêŒ≥T #˚j÷· \ì
ø√]+~. ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘êìøÏ #Ó+~q Äs¡Ty˚\ ñ<√´>±˝À¢ |üì#˚dTü qÔ ï Ä+Á<Ûä
ÁbÕ+rj·TT*ï ‹]– Ä+Á<Ûä ÁbÕ+‘êìøÏ |ü+|üq≥¢sTT‘˚ Á|ü‘´· ø£å #·s´¡ ≈£î |üPqT≈£î+{≤eTì
‘Ó\+>±D≤ HêHé`>¬ õf…&é ñ<√´>∑T\T Á|üuTÑÛ ‘ê«ìï ôV≤#·Ã]+#ês¡T.
ø=ìï ÁbÕ+‘ê˝À¢ á ñ<ä´eT+ Væ≤+kÕj·TT‘·+>± e÷]+~. á Væ≤+kÕj·TT‘·
ñ<ä´eT+ Ç‘·s¡ ÁbÕ+‘ê\≈£î yê´|æ+#·≈î£ +&Ü #˚j÷· \ì sêÅwºü nôd+;¢˝Àì Á|ü‹|üøå£
bÕغ˝q’… uÛ≤s¡rj·T »qdü+|òTt , eTTdæ+¢ eTõ¢d,t dü+j·TTø£Ô k˛wü*düTº bÕغ, ø£eT÷´ìwüߺ
bÕغ, e÷]ÿdüTº bÕغ\T eTTK´eT+Á‹ì ø√sêsTT. ‘Ó\+>±D≤øÏ∫Ãq yê>±›Hê*ï neT\T
#˚jT· ø£b˛‘˚ ‘êeTT ≈£L&Ü $<ë´s¡T\ú ‘√ #˚‘T· \T ø£*|æ ñ<ä´e÷ìï ø=qkÕ–kÕÔeTì
u…<]ä +#ês¡T.
1969 »qe] 18, 19q eTTK´eT+Á‹ sêh nœ\ |üøå£ Hêj·T≈£î\ düe÷y˚XÊìï
@sêŒ≥T#˚XÊs¡T. á düe÷y˚X+¯ ˝À s¬ +&ÉT eTTK´yÓTqÆ $wüj÷· *ï #·]Ã+#ês¡T.
‘Ó\+>±D≤˝Àì Ä+Á<Û√<√´>∑T*ï yÓq≈£îÿ |ü+|æyj
˚ T· &É+ yÓTT<ä{Ï n+X¯+ ø±>±, ‘Ó\+>±D≤
Ä<ëj·T+˝À $T>∑T\T Ä<ëj·T+ m+‘√ ‘Ó\bÕ\ì s¬ +&Ée~. ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘·|⁄ü
$T>∑T\T Ä<ëj·÷ìï ìs¡sí TT+#˚+<äT≈£î ˇø£ d”ìj·TsY n~Ûø±]ì ìj·T$T+ #˚+<äT≈£î
nìï bÕغ\T n+^ø£]+#êj·Tì, ‘Ó\+>±D≤ ñ<√´>∑T\≈£î Ä+Á<Ûä ÁbÕ+‘·+˝À ñ
<√´>±\T ø£*ŒkÕÔeTì eTTK´eT+Á‹ Á|üø{£ +Ï #ês¡T. Ç+‘˚ø±ø£ Ä+<√fi¯q #˚dTü qÔ ï
$<ë´s¡T*ú ï ‘·eT Ä+<√fi¯q $s¡$T+∫ sêh+˝À XÊ+‹uÛÁÑ <ä‘\· qT ø±bÕ&ç ùdïVü≤|üPs¡«ø£
yê‘êes¡D≤ìï ø£*Œ+#·eTì eTTK´eT+Á‹ $»„|Ôæ #˚XÊs¡T.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

113

nsTT‘˚ <äTs¡<èä wüeº XÊ‘·÷Ô »qe] 20q ôV≤’ <äsêu≤<é˝À Ä+<√fi¯q #˚dTü qÔ ï
$<ë´s¡T\ú ô|’ b˛©düT\T ø±\TŒ\T »]bÕs¡T. á dü+|òTü ≥q $<ë´s¡T*ú ï s¬ #·Ã>=≥º&+É ‘√
eTTK´eT+Á‹ $»„|æÔì |ü{Ϻ+#·T≈£îH˚yês¡T ˝Òø£b˛j·÷s¡T. $<ë´s¡Tú\T Ä+<√fi¯qqT
ø=qkÕ–dü÷HÔ ˚ ñ+&É&+É ‘√ Á|üuTÑÛ ‘·«+ dü+Áø±+‹ ôd\e⁄*ï bı&ç–+∫+~. »qe]
22q Ä+<√fi¯q ‘Ó\+>±D≤ yÓTT‘·+Ô MT<ä rÁes¡÷|ü+ <ë\Ã&É+‘√ s¬ ˝’ «Ò \≈£î, Ç‘·s¡
Á|üuTÑÛ ‘·« ÄdüT\Ô ≈£î rÁeyÓTqÆ qwü+º yê{Ï*+¢ ~. sêø£b˛ø£\ kÂø£sê´\≈£î n+‘·sêj·T+
ø£*Z+~. B+‘√ |ü]dæú‹ì n<äT|ü⁄˝À ô|fÒº+<äT≈£î Ä+Á<Û√<√´>∑T*ï 1969 |òæÁãe]
28 ø£˝≤¢ ‹]– |ü+|æyj
˚ T· &É+ »s¡T>∑T‘·T+<äì Á|üuTÑÛ ‘·«+ Á|üø{£ +Ï ∫+~. ‘Ó\+>±D≤
$T>∑T\T Ä<ëj·÷ìï ˝…ø£ÿ ô|fÒº+<äT≈£î uÛ≤s¡‘· Á|üuÛÑT‘·« ø£+Áb˛º\sY, Ä&ç≥sY »qs¡˝Ÿ
ˇø£ d”ìj·TsY n~Ûø±]ì ˇø£ yês¡+˝À|ü⁄>±H˚ |ü+ù|+<äT≈£î n+^ø£]+∫q≥T¢ ≈£L&Ü
Á|üuTÑÛ ‘·«+ Á|üø{£ +Ï ∫+~. á Á|üø≥£ q\T ≈£L&Ü Ä+<√fi¯qqT ‘·–+Z #·˝øÒ b£ ˛j·÷sTT.
s¬ +&ÉT ÁbÕ+‘ê\ Á|ü»\T rÁeyÓTqÆ e÷qdæø√Á~ø£‘Ô ‘· √ ñ+&É>± q˝§Z+&É˝Àì
ˇø£ Ä+Á<Û√<√´–ì (&ç|Pü ´{° düsπ «j·TsY) ‘Ó\+>±D≤ Ä+<√fi¯qø±s¡T\T n–ïøÏ ÄVüQ‹
#˚XÊs¡ì e<ä+‹ yê´|æ+∫+~. B+‘√ Ä+Á<ÛÁä bÕ+‘·+˝À b˛{° Ä+<√fi¯q ÁbÕs¡+uÛÑ
yÓT+Æ ~.
áeT<Û´ä ˝À 1969 e÷]à 9q Á|ü‘´˚ ø£ ‘Ó\+>±D≤ @sêŒ≥T #˚ùd+‘·es¡≈î£
‘·s>¡ ‘∑ T· \≈£î Vü‰»s¡Tø±e<äì› ‘Ó\+>±D≤ $<ë´]ú ø±sê´#·sD¡ ø£$T{° ‘Ó\+>±D≤
$<ë´s¡T\ú ≈£î |æ\T|ü⁄ì∫Ã+~. Á|ü‘´˚ ø£ sêh+ @sêŒ≥T ø±ì<˚ ‘Ó\+>±D≤≈£î »]–q
nHê´j·÷*ï dü]~<ä˝› eÒ Tì dü+Jej·T´ eT+Á‹es¡+Z ˝À &ç|Pü ´{° eTTK´eT+Á‹>±
|üì#˚dæq ¬ø.$. s¡+>±¬s&ç¶ Á|üø£{Ïdü÷Ô $<ë´s¡Tú\‘√ #˚‘·T\T ø£*bÕ&ÉT. sêh+˝À
sê»ø°jT· |ü]dæ‹ú $wü$TdüT+Ô &É&+É ‘√ ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘·+˝À ìj·T$T‘·T˝…q’ eTT©ÿ\T
ø±ì yê]ì 1969 |òÁæ ãe] 28 ø£˝≤¢ yÓq≈£îÿ |ü+|üeTì düTÁ|”+ø√s¡Tº ˇø£ ñ‘·sÔ T¡ «qT
C≤Ø #˚d+æ ~. á ñ‘·sÔ T¡ «≈£L&Ü sêC≤´+>±ìøÏ nr‘·yTÓ +Æ <äì ‘·sê«‘· Á|üø{£ +Ï #·&+É
»]–+~.
‘Ó\+>±D≤≈£î #Ó+~q mì$T~eT+~ XÊdüqdüuÑÛ düuTÑÛ ´\T $<ë´s¡T\ú ≈£î eT<ä‘› T·
‘Ó*|æ Á|ü‘´˚ ø£ Ä+Á<Ûsä êÅcÕºìï ø√s¡&+É ‘√ ñ<ä´eT+ ˇø£ ø=‘·Ô eT\T|ü⁄ ‹]–+~.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

114

ÁbÕs¡+uÛÑ+ qT+N |ü]dæú‘·T*ï >∑eTìdüTÔqï Á|ü<ÛëqeT+Á‹ á düeTdü´qT |ü]wüÿ
]+#˚+<äT≈£î 1969 @Á|æ˝Ÿ 11q ˝Àø˘duü ˝ÑÛ À ˇø£ mì$T~ n+XÊ\ Á|üD≤[ø£qT
Á|üø{£ +Ï #ês¡T. M{Ï˝À eTTK´yÓTqÆ $ 1. ‘Ó\+>±D≤ $T>∑T\T Ä<ëj·÷ìï ìs¡sí TT+
#˚+<äT≈£î |ü<äM $s¡eTD #˚dæq ˝Òø£ Á|üdüTÔ‘· düTÁ|”+ø√s¡Tº Hê´j·TeT÷]Ô n<Ûä´ø£å‘·q
ˇø£ ñqï‘ê~Ûø±s¡ ø£$T{°ì ìj·T$T+#·&+É . 2. ‘Ó\+>±D≤ n_Ûeè~∆ ø±s¡´Áø£e÷ìï
düMTøÏ+å #˚+<äT≈£î eTTK´eT+Á‹ n<Û´ä ø£‘å q· ‘Ó\+>±D≤ n_Ûeè~∆ ø±s¡´Áø£e÷ìï @sêŒ≥T
#˚j·T&É+. 3. Á|üuÛÑT‘√«<√´>±˝À¢ ‘Ó\+>±D≤ Á|ü»\≈£î uÛÑÁ<ä‘· ø£*Œ+#˚ $wüj·TyÓTÆ
|ü]o\q »]ù|+<äT≈£î ˇø£ Hê´j·Tyê<äT\ dü+|ò÷ü ìï ìj·T$T+#·&+É .
nsTT‘˚ Á|ü<ëÛ qeT+Á‹ 8 n+XÊ\ Á|üD≤[ø£ ndü+‘·è|æÔ es¡Z XÊdüqdüuÑÛ düuTÑÛ ´*ï,
ø±+Á¬>ùd‘·s¡ bÕغ\qT dü+‘·è|æÔ|üs¡#·˝Òø£b˛sTT+~. Ç+‘·es¡≈£î $<ë´s¡Tú\ #˚‘·T˝À¢
ñqï ñ<ä´eT+ ndü+‘·è|ü⁄Ô˝…’q sê»ø°j·T Hêj·T≈£î\ #˚‘·T˝À¢øÏb˛sTT+~. Ms¡T
‘Ó\+>±D≤ Á|üC≤dü$T‹ì @sêŒ≥T #˚dæ Bì<ë«sê ˇø£ |ü<‹∆ä Á|üø±s¡+ Ä+<√fi¯q
ìs¡«Væ≤+#·&+É ÁbÕs¡+_Û+#ês¡T.
m. eT<äHyé ÷Ó Vü≤Hé ø£˙«qsY>± @s¡Œ&çq Á|üC≤dü$T‹øÏ Ä ‘·sê«‘· &܈ˆ#ÓHêï¬s&ç¶
Hêj·Tø£‘«· + eVæ≤+#·>± Á|ü‘´˚ ø£ sêÅwºü Ä+<√fi¯q ‘Ó\+>±D≤ n+‘·{≤ <ëyêq\+>±
yê´|æ+∫+~.
1969 y˚T 1q ‘Ó\+>±D≤ ø√¬sÿ\ ~q+>± bÕ{Ï+#ê\ì Á|üC≤dü$T‹ Á|ü»\≈£î
|æ\T|ü⁄ì∫Ã+~. ‘Ó\+>±D≤ ø√¬sÿ\ ~Hêìï bÕ{Ï+#·&+É e\¢ ‘Ó\+>±D≤˝Àì ø=ìï
ÁbÕ+‘ê˝À¢ Væ≤+kÕj·TT‘· dü+|òüT≥q\T »]>±sTT. B+‘√ b˛©düT\T ø±\TŒ\T
»s¡bÕ*‡e∫Ã+~. &Û©ç ˝¢ À #·sá \T »]ù|+<äT≈£î Á|ü<ëÛ qeT+Á‹ Á|üC≤dü$T‹ Hêj·T≈£î*ï
ÄVü‰«ì+#ês¡T. nsTT‘˚ Á|ü‘´˚ ø£ ‘Ó\+>±D≤ @sêŒ≥T≈£î #·sá \T nqedüse¡ Tì 15
eT+~ ÄVü‰«ì‘·T˝À¢ 13 eT+~ Á|ü<ëÛ qeT+Á‹ ÄVü‰«Hêìï ‹s¡dÿü ]+#ês¡T. B+‘√
j·T<∏ëdæ‹ú ø=qkÕ–+~. 1969 pHé 4q ôV≤’ <äsêu≤<é˝À |ü]dæ‘ú T· \T $wü$T+∫
Væ≤+kÕj·TT‘·+>± e÷s¡&+É ‘√ Á|üuTÑÛ ‘·«+ 33 >∑+≥\ ø£s÷¡ Œ¤´ $~Û+∫+~. B+‘√
#ê˝≤eT+~ ø±+Á¬>düT Hêj·T≈£î\T eTTK´eT+Á‹ ÁãVü‰àq+<äs¬ &ç¶ sêJHêe÷ #˚j÷· \ì
ø√sês¡T. á ñ<ä´eT+˝À <ë<ë|ü⁄ 350 eT+~ b˛©dt ø±\TŒ˝À¢ eTs¡D+Ï #ês¡T.
áeT<Û´ä ˝À Á|üC≤dü$T‹ Hêj·T≈£î&Óq’ &Ü. m+. #ÓHêï¬s&çì¶ , $<ë´]ú Ä+<√fi¯q
Hêj·T≈£î&Ó’q eT*¢ø±s¡T®HéqT Á|üuÛÑT‘·«+ n¬sdüTº #˚dæ+~. nsTT‘˚ Ä+<√fi¯q e÷Á‘·+
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

115

1969 nø√ºãs¡T es¡≈î£ ø=qkÕ–+~. qe+ãs¡Tø£˝≤¢ Á|üC≤dü$T‹˝À N*ø£ @s¡Œ&ç+~.
ndü+‘·è|æÔyê<äT˝…’q ø±+Á¬>dt XÊdüqdüuÛÑT´\T ≈£L&Ü ‘êeTT ÁãVü‰àq+<ä¬s&ç¶ì |ü<ä$
qT+∫ ~+|ü˝eÒ Tì uÛ≤$+#ês¡T. Á|ü<ëÛ qeT+Á‹ >∑{ºÏ eT<ä‘› T· ìe«&É+‘√ eTTK´eT+Á‹
‘·q |ü<ä$ì n+{Ïô|≥Tºø=ì ñ+&É>∑*>±&ÉT. Ä+<√fi¯q\‘√qT, Væ≤+kÕj·TT‘·
|ü<‘∆ä T· \‘√qT ‘·qqT ˝§+>∑BdüTø√˝Òsì¡ Á|ü<ëÛ qeT+Á‹ Á|üø{£ +Ï #ês¡T. HÓeTà~>±
sêh+˝À Á|üXÊ+‘·‘· HÓ\ø=+~. ÁãVü‰àq+<äs¬ &ç¶ ‘·q eT+Á‹esêZìï $dü]Ô +∫ C….$.
#=ø±ÿsêe⁄qT &ç|Pü ´{° eTTK´eT+Á‹>± ìj·T$T+#ê&ÉT.
‘Ó\+>±D≤yê]øÏ eTTK´eT+Á‹ |ü<$ä ì Çe«&É+ ø√dü+ ÁãVü‰àq+<äs¬ &ç¶ 1971
ôdô|+º ãs¡T˝À ‘·q |ü<$ä øÏ sêJHêe÷ #˚XÊ&ÉT. 1971 ôdô|+º ãs¡T 25q ‘Ó\+>±D≤≈£î
#Ó+~q |æ.$. qs¡d+æ Vü‰sêe⁄ ø±+Á¬>düT XÊdüqdüu≤Û Hêj·T≈£î&ÉT>± mìïø£j÷· ´&ÉT.
1971 mìïø£\˝À ‘Ó\+>±D≤˝Àì 12 bÕs¡y¢ TÓ +{Ÿ ìjÓ÷»ø£esêZ\˝À #ÓHêï¬s&ç¶
Ä<Û«ä s¡´+˝Àì ‘Ó\+>±D≤ Á|üC≤dü$T‹ 10 kÕúHê\˝À >¬ \T#·T≈£îì ‘·<Tä |ü] ø±+Á¬>dt˝À
$©q+ #˚jT· ã&ç+~. ‘Ó\+>±D≤ Á|üC≤dü$T‹ Hêj·T≈£î\T≈£L&Ü ‹]– ø±+Á¬>düT
bÕغ˝À #˚sês¡T. ‘·sê«‘· ø=ìï s√E\≈£î |æ.$. qs¡d+æ Vü‰sêe⁄ eT+Á‹esêZìï @sêŒ≥T
#˚XÊ&ÉT. Ä+Á<ÛäÁ|ü<˚XŸ sêÅcÕºìøÏ yÓTT<ä{ÏkÕ]>± ‘Ó\+>±D≤ e´øÏÔ eTTK´eT+Á‹
nj·÷´&ÉT.
|æ.$. qs¡d+æ Vü‰sêe⁄ eTTK´eT+Á‹‘·«+˝À Ä+Á<ÛÁä |ü<X˚ Ÿ˝À eTs√ ñ<ä´eT+
‘·˝‹… +Ô ~. nsTT‘˚ ákÕ] ñ<ä´eT+ Ä+Á<ÛÁä bÕ+‘·+˝À ‘·˝‘… &Ô· +É $X‚w+ü . eTT©ÿ
düeTdü´ô|’ düTÁ|”+ø√s¡Tº Ç∫Ãq rs¡TŒ e\¢ Ä+Á<ÛÁä bÕ+‘·+˝À ñ<ä´eT+ ÁbÕs¡+uÛyÑ TÓ +Æ ~.

eTTK´eT+Á‹>± |æ.$.qs¡d+æ Vü‰sêe⁄
ÁãVü‰àq+<äs¬ &ç¶ sêJHêe÷‘√ Hêj·Tø£‘«· düeTdü´ ‘·˝‹… +Ô ~. ‘Ó\+>±D≤ yê]˝À
Hêj·Tø£‘«· b˛{° @s¡Œ&ç+~. s¡+>∑+˝À #=ø±ÿsêe⁄, yÓ+>∑fis¯ êe⁄, |æ.$.qs¡d+æ Vü‰
sêe⁄ ñHêïs¡T. |æ.$.qs¡dæ+Vü‰sêe⁄ mìïø£ ø±e&É+˝À ÁãVü‰àq+<ä¬s&ç¶ es¡Z+
düV≤ü ø£]+∫+~. 1971 ôdô|+º ãs¡T 31q qs¡d+æ Vü‰sêe⁄ eT+Á‹es¡+Z Á|üe÷Dd”«ø±s¡+
#˚dæ+~. _.$.düTu≤“¬s&ç¶ ñ|üeTTK´eT+Á‹ nj·÷´s¡T. ø±+Á¬>dt n~ÛcÕºqes¡Z+
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

116

eT+Á‹esêZìï @sêŒ≥T #˚jT· &É+˝À |æ.$.øÏ kÕj·T|ü&+ç ~. eT+Á‹es¡+Z ˝À 12
eT+~ ‘Ó\+>±D≤ yês¡T, 8 eT+~ ø√kÕÔ õ˝≤¢\yês¡T, 6 >∑Ts¡T sêj·T\d”eTyês¡T.
ÁãVü‰àq+<ä¬s&ç¶ es¡Z+ eT+Á‹es¡Z+˝À ˝Ò≈£î+&Ü #˚j·T≥+‘√ ÁãVü‰àq+<ä¬s&ç¶ es¡Z+
ndü+‘·è|æÔ #Ó+~+~.
1972˝À »]–q mìïø£˝À¢ #ê˝≤eT+~ d”ìj·TsY Hêj·T≈£î\≈£î {Ϭøÿ{Ÿ
\_Û+#·˝Ò<äT. nuÛÑ´s¡Tú\ ìs¡íj·T+˝À eTTK´eT+Á‹ |æ.$.qs¡dæ+Vü‰sêe⁄≈£î |üP]Ô
n~Ûø±s¡+ \_Û+∫+~. 287 kÕúHê\T >∑\ nôd+;¢˝À ø±+Á¬>dt ` 219, dæ|◊æ ` 7,
dæ|j
æ T· yéT `1, dü«‘·+Á‘· bÕغ `2, Ç+&çô|+&Ó+{Ÿ\T, eTõ¢d\t T ø£\dæ 56 kÕúHê\T.
|æ&‘É \· s¡+>±¬s&ç¶ d”Œø£s>Y ±q÷, ‘√≥ sêeTkÕ«$T $<Ûëq|ü]wü‘Y n<Û´ä ≈£îå \T>±q÷
mìïø£j·÷´s¡T.
á ø±\+˝À »]–q $X‚cÕ\T s¬ +&ÉT. ˇø£{Ï uÛ÷Ñ dü+düÿs¡D\T, s¬ +&Ée~
|ü+#êj·TrsêCŸ dü+dü\ú T uÛ÷Ñ kÕ«eTT\ CÒãTdü+dü\ú T>± ne⁄‘·THêïj·TH˚ ñ<˚X› ´¯ +‘√
yê{Ïì s¡<Tä #› ù˚ d j·T‘·ï+. e´ekÕj·T uÛ÷Ñ eTT\ nHê´Áø±+‘êìï ìùw~Ûd÷ü Ô Ä+Á<ÛÁä |ü<X˚ Ÿ
Á|üuTÑÛ ‘·«+ 1972 y˚T 3e ‘˚Bq Ä]¶HHÓ ‡é C≤Ø #˚d+æ ~. 1972 ôdô|+º ãsY˝À _\T¢
dæ<e∆ä TsTT+~. ñuÛj
Ñ T· XÊdüqdüu\ÑÛ T Bìï ÄyÓ÷~+#êsTT.
Ä+Á<ÛÁä |ü<X˚ Ÿ ôV≤’ ø√s¡T˝º Àì eTT>∑TsZ T¡ Hê´j·TeT÷s¡T\Ô T 1970 &çôd+ãs¡T 12 e
‘˚Bq eTT©ÿ s¡÷˝Ÿ‡ #Ó+<äT‘êj·Tì rs¡TŒì#êÃs¡T. á rs¡TŒqT 1972 |òÁæ ãe] 4 e
‘˚Bq ◊<äT>∑Ts¡T Hê´j·TeT÷s¡TÔ\T s¡<äT›#˚dü÷Ô ñ‘·Ôs¡T«\T Ç#êÃs¡T. Bìô|’ |æ.$.
Á|üuTÑÛ ‘·«+ düTÁ|”+ø√s¡T≈º î£ n|”Œ˝Ÿ #˚d+æ ~.1972 nø√ºãsY 3e ‘˚Bq düTÁ|”+ ø√s¡Tº
eTT©ÿ s¡÷˝Ÿ‡ #Ó+<äT‘êj·Tì rs¡TŒì∫Ã+~. á rs¡TŒ ‘Ó\+>±D≤yê<äT\ Vü≤≈£îÿô|’
‘·T~ rs¡TŒ nì eTTK´eT+Á‹ |æ.$. Á|üø{£ +Ï #ês¡T. á Á|üø≥£ q Ä+Á<ÛÁä bÕ+‘·+
yê]ì ø√b˛Á~≈£î\Ô qT #˚d+æ ~.
á dü+<äs“¡ +¤ ˝À Ç+~sê>±+BÛ |ü+#·d÷ü Á‘· |ü<øä∏ ±ìï Á|üø{£ +Ï #ês¡T. Ç~ sêJ
|ü<∏äø£y˚T>±˙, XÊX¯«‘· |ü]cÕÿs¡ e÷s¡Z+ ø±<äT. Á|ü‘˚´ø£ sêÅwüº &çe÷+&é m≈£îÿyÓ’+~.
Á|üC≤_ÛÁbÕj·÷ìøÏ Á|ü‘´˚ ø£ (Ä+Á<Ûsä êÅcÕºìøÏ) nqT>∑TD+>± ‘=$Tà~eT+~ eT+Á‘·T\T
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

117

sêJHêe÷ #˚XÊs¡T. sêÅw+ºü ˝À n<Û´ä ø£å bÕ\q≈£î dæbÕò s¡T‡ #˚jT· ã&ç+~. Á|ü<ëÛ qeT+Á‹
Ä<˚X+¯ ô|’ 1973 »qe] 17q |æ.$.qs¡d+æ Vü‰sêe⁄ eTTK´eT+Á‹ |ü<$ä øÏ sêJHêe÷
#˚XÊs¡T. 1973 »qe] 18 q Á|üyX˚ ô¯ |{Ïqº sêÅw|ºü ‹ü |ü]bÕ\q 1973 &çôd+ãs¡T
10e ‘˚B es¡≈î£ n+fÒ 320 s√E\T ø=qkÕ–+~. sêÅw|ºü ‹ü bÕ\q˝À ôV≤#Y.dæ.X¯ØHé,
$.¬ø.sêe⁄\T >∑es¡ïsY dü\Vü‰<ës¡T\T>± |üì#˚XÊs¡T.

C…’ Ä+Á<Ûä
1956˝À ôV≤’ <äsêu≤<é sêÁcÕºìï eT÷&ÉT uÛ≤>±\T>± $uÛõÑ +∫q|üŒ{Ï qT+∫
‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘·+˝À eTT©ÿ ìj·Te÷\T neT\T˝À ñHêïsTT. Bì |ò*ü ‘·+>±
Ä+Á<ÛÁä bÕ+‘·+ Á|ü»\T ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘·+˝Àì Á|üuTÑÛ ‘√«<√´>±˝À¢ #˚sπ +<äT≈£î M\T|ü&~˚
ø±<äT. ô|q’ #Ó|Œü ã&çq≥T¢ ø=+‘·eT+~ Ä+Á<ÛÁä bÕ+‘· ñ<√´>∑T\T eTT©ÿ ìj·Te÷*ï
düyê\T #˚dü÷Ô ôV’≤ø√s¡Tº˝À πødüT <ëK\T #˚XÊs¡T. Ä+Á<ÛäÁ|ü<˚XŸ ne‘·s¡D ‘·sê«‘·
eTT©ÿ ìj·Te÷\T #Ó\¢eì nsTT<äT>∑Ts¡T Hê´j·TeT÷s¡TÔ\‘√ ≈£L&çq Hê´j·T|”sƒ¡+
4`1 yÓTC≤]{°‘√ rs¡TŒì∫Ã+~.
eTT©ÿ ìj·Te÷*ï neT\T #˚j÷· \ì Ç~es¡øπ ˇ‹Ô&ç #˚dTü qÔ ï ‘Ó\+>±D≤
Á|ü»*ï ôV≤’ ø√s¡Tº rs¡TŒ ~Á>±“¤+‹øÏ >∑T]#˚d+æ ~. yê]ì dü+‘·è|æ|Ô sü #¡ +˚ <äT≈£î ôV≤’ ø√s¡Tº
rs¡TŒ≈£î e´‹πsø£+>± düTÁ|”+ø√s¡Tº˝À πødüTqT <ëK\T #˚kÕÔeTì eTTK´eT+Á‹
|æ.$.qs¡d+æ Vü‰sêe⁄ Á|üø{£ +Ï #ê&ÉT. Ç<˚>±ø£ Á|üuTÑÛ ‘√«<√´>±*ï ÁbÕ+‘ê\yêØ>±
düs¡T›u≤≥T #˚j·T>∑\eTì, ñ<√´>±eø±XÊ\ $wüj·T+˝À ‘Ó\+>±D≤ Á|ü»\
Hê´j·Tã<äy∆ TÓ qÆ Á|üj÷Ó »Hê*ï ø±bÕ&˚+<äT≈£î ‘·–q #·s´¡ \T rdüT≈£î+{≤eTì ≈£L&Ü
eTTK´eT+Á‹ Á|üø{£ +Ï #ê&ÉT.
1972 nø√ºãs¡T 3q düTÁ|”+ø√s¡Tº eTT©ÿ ìj·Te÷\≈£î ø±\+ #Ó\˝¢ <Ò ìä , n$
neT\T˝À ñ+{≤j·Tì rs¡TŒì∫Ã+~. á rs¡TŒ sêh+˝À ô|<ä› dü+øå√uÛ≤ìï düèwæ+º ∫+~.
‘·eT dü«+‘· sê»<Ûëì˝ÀH˚ ‘·eTqT ¬s+&Ée ‘·s¡>∑‹ bÂs¡T\T>± |ü]>∑DÏdüTÔHêïs¡ì
Ä+Á<ÛäÁbÕ+‘· Á|ü»\T uÛ≤$+#ês¡T. ‘Ó\+>±D≤‘√ ‘Ó>∑‘Ó+|ü⁄\T #˚düT≈£î+fÒH˚ ‘·eT
>ös¡e Á|ü‹wü\º T ì\TkÕÔjT· ì yês¡T uÛ≤$+#ês¡T.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

118

eTT©ÿ ìj·Te÷\ $wüjT· yÓTÆ Ä+Á<Û,ä ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘· Á|ü»˝À¢ HÓ\ø=qï
uÛ≤y√Á~ø£‘Ô q· T >∑eTì+∫q uÛ≤s¡‘· Á|üuTÑÛ ‘·«+ ˇø£ sêJ e÷sêZìï nqTdü]+#ê\ì
Á|üj·T‹ï+∫+~. á Á|üj·T‘·ï+˝À uÛ≤>∑+>±H˚ ôV’≤<äsêu≤<é, dæøÏ+Á<ëu≤<é\˝À
1977 ∫es¡≈î£ , $T–*q ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘·+˝À 1980 ∫e] es¡≈î£ eTT©ÿ
ìj·Te÷*ï neT\T #˚j÷· \ì ìs¡sí TT+∫+~. Bìø£qT>∑TD+>±H˚ 1972 &çôd+ãs¡T
23q bÕs¡y¢ TÓ +≥T ˇø£ _\T¢qT ÄyÓ÷~+∫+~. ‘·øDå£ y˚T eTT©ÿ ìj·Te÷*ï s¡<Tä ›
#˚j÷· \ì ø√s¡T‘·Tqï Ä+Á<ÛÁä bÕ+‘· Á|ü»\≈£î ô|#’ s· ´¡ ~Á>±“¤+‹ì ø£*–+∫+~.
‘·eTø£+≥÷ Á|ü‘´˚ ø£ sêh+ @sêŒf…‘Æ H˚ ˚ ‘·eT Á|ü‹wü,º >ös¡e+ ì\TkÕÔjT· ì Ä+Á<ÛÁä bÕ+‘·
Á|ü»\T uÛ≤$+#ês¡T. Á|ü‘´˚ ø£ Ä+Á<Ûä sêh kÕ<Ûqä ø√dü+ ªC…’ Ä+Á<Ûµä ñ<ä´e÷ìï
ÁbÕs¡+_Û+#ês¡T.
Ä+Á<ÛäÁbÕ+‘· ø±+Á¬>dt düuÛÑT´\T 1972 &çôd+ãs¡T 31q ‹s¡T|ü‹˝À
düe÷y˚Xe¯ Tj·÷´s¡T. á düe÷y˚XÊìøÏ #ê˝≤eT+~ Ä+Á<Ûä ø±+Á¬>dt XÊdüqdüuÑÛ
düuTÑÛ ´\T, øöì‡˝Ÿ düuTÑÛ ´\T, õ˝≤¢ |ü]wü‘Y n<Û´ä ≈£îå \T Vü‰»s¡j÷· ´s¡T. n+‘·≈î£ eTT+<˚
&ç|Pü ´{° eTTK´eT+Á‹ |ü<$ä øÏ sêJHêe÷ #˚dqæ _.$. düTu≤“¬s&ç¶ á düe÷y˚XÊìøÏ
n<Ûä´ø£å‘· eVæ≤+#ê&ÉT. Á|üuÛÑT‘ê«ìøÏ |üqTï\T ø£≥º≈£î+&Ü ìùw<Û뻄*ï ñ\¢+|òæTdü÷Ô
sêh Á|üuTÑÛ ‘·« |ü]bÕ\qqT dü+Ô _Û+|üCj
Ò ÷· \ì á düe÷y˚X+¯ Á|ü»\≈£î |æ\T|ü⁄
ì∫Ã+~. düe÷y˚X|¯ ⁄ü ìs¡j
í ÷· *ï neT\T #˚ùd+<äT≈£î düTu≤“¬s&ç¶ n<Û´ä ø£‘å q· ˇø£
ø±sê´#·sD¡ ø£$T{°ì @sêŒ≥T #˚jT· &É+ »]–+~. á ø£$T{°˝À n+‘·≈î£ eTT+<˚
eTT©ÿ ìj·Te÷\ $wüjT· yÓTÆ sêJHêe÷ #˚dqæ 8 eT+~ eT+Á‘·T˝À¢ Äs¡T>∑Ts¡T
eT+Á‘·T*ï düuTÑÛ ´\T>± ìj·T$T+#ês¡T.
C…’ Ä+Á<Ûä ñ<ä´eT+ <ëyê–ï˝≤ yê´|æ+#·&+É ‘√ Á|üuTÑÛ ‘·« |ü]bÕ\q |üP]Ô>±
dü+Ô _Û+∫b˛sTT+~. Bì |ò*ü ‘·+>± 1973 »qe] 18q sêh+˝À sêh|ü‹bÕ\q
$~Û+#ês¡T. sêh nôd+;¢ì ‘ê‘êÿ*ø£+>± s¡<Tä › #˚jT· &É+ »]–+~. áeT<Û´ä ˝À
&܈ˆ eTÁ] #ÓHêï¬s&ç¶ n<Ûä´ø£å‘·q ‘Ó\+>±D≤ ø±+Á¬>düT düuÛÑT´\ düe÷y˚X¯+
ôV≤’ <äsêu≤<é˝À 1973 »qe] 21q »]–+~. á düe÷y˚X+¯ Á|ü‘´˚ ø£ sêh+
ø√dü+ b˛sê&Ü\ì rsêàì+#·&yÉ T˚ >±ø£ ª‘Ó\+>±D≤ ø±+Á¬>dt bò˛s¡+µ>± s¡÷|ü⁄
~<äT≈› î£ +~.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

119

C…’ Ä+Á<Ûä ñ<ä´e÷ìøÏ $X‚wyü TÓ qÆ Á|üC≤<äsD¡ ñHêï dü]jÓTÆ q Hêj·Tø£‘«· +
˝Òøb£ ˛e&É+‘√ ‘·–q+‘· |ü⁄s√_Ûeè~∆ì kÕ~Û+#·˝øÒ b£ ˛sTT+~. düTe÷s¡T 390 eT+~
Á|ü‘´˚ ø±+Á<Ûä ñ<ä´eTø±s¡T\T eTs¡D+Ï #ês¡T. düeTs¡eú +‘·yTÓ qÆ Hêj·Tø£‘ê«ìï n+~+∫q
ˇπø ˇø£ Hêj·T≈£î&ÉT ø±ø±ì yÓ+ø£≥s¡‘ï· + 1972 &çôd+ãsY 25q >∑T+&Ób˛≥T‘√
eTs¡D+Ï #ê&ÉT. sêÅcÕºìï N\Ã&É+ Çwü+º ˝Òì ø£eT÷´ìdüTº bÕغ Ä+Á<Û,ä ‘Ó\+>±D≤
ÁbÕ+‘ê˝À¢ y˚sêŒ≥T ñ<ä´e÷\≈£î e´‹πsø£+>± sê´©\T, Á|ü<sä Ù¡ q*ï ìs¡«Væ≤+#·&+É
ÁbÕs¡+_Û+∫+~.
C…’ Ä+Á<Ûä ñ<ä´eT+ s¬ +&ÉT HÓ\\≈£î ô|>’ ± ø=qkÕ–Hê Ç~ øπ +Á<ä Á|üuTÑÛ ‘·«+ô|’
m≥Te+{Ï Á|üu≤Û yêìï #·÷|ü˝øÒ b£ ˛sTT+~. Ä+Á<Ûä ø±+Á¬>dt Hêj·T≈£î\≈£î Á|üXÊ+‘·‘·
ø£sy¡ +’Ó ~. Ms¡T 1973 e÷]à 18q uÛ≤$ ø±s¡´Áø£e÷ìï ìs¡sí TT+#˚+<äT≈£î ∫‘·÷sÔ T¡ ˝À
düe÷y˚Xe¯ Tj·÷´s¡T. #ê˝≤eT+~ $<ë´s¡T\ú T, ø±+Á¬>dt Hêj·T≈£î\T sêJHêe÷ #˚dæ
ˇø£ ÁbÕ+rj·T bÕغì @sêŒ≥T #˚j÷· \ì ì\Bj·T≥+‘√ düe÷y˚X+¯ >∑+<äs>¡ √fi¯+>±
eTT–dæ+~.
sêh|ü‹ bÕ\q $~Û+∫q ‘·sê«‘· >∑es¡ïsY dü\Vü‰<ës¡T˝À¢ eTTK´+>±
ôV≤#Y.dæ.X¯ØHé düeTs¡eú +‘·+>± |üì#˚jT· &É+ ÁbÕs¡+_Û+#ê&ÉT. nsTT‘˚ n|üŒ{Ïøπ Ä+Á<Ûä
ÁbÕ+‘·+˝Àì HêHé`¬>õf…&é ñ<√´>∑T\ düyÓTà e\¢ Á|üuÛÑT‘·« bÕ\q |üP]Ô>±
dü+Ô _Û+∫b˛sTT+~. nsTTq|üŒ{ÏøÏ° X¯ØHé #êø£#ø· ´£ +>± e´eVü≤]+#ê&ÉT. 108 s√E\
mHé.õ.z.\ düyTÓ à 1973 e÷]Ã 25q $s¡$T+#·&+É »]–+~.
áeT<Û´ä ˝ÀH˚ ‘Ó\+>±D≤˝À |ü⁄{Ϻ ô|]–qyês¡T eTT©ÿ\T ø±s¡ì, ‘Ó\+>±D≤≈£î
e\dü e∫à nø£ÿ&É dæsú |¡ &ü y¶É êπs eTT©ÿ\ì Ä+Á<ÛÁä |ü<X˚ Ÿ ôV≤’ ø√s¡Tº 1973 |òÁæ ãe]
16q ˇø£ rs¡TŒìe«&É+‘√ ñ<ä´eT+ ø=+‘·es¡≈î£ yÓT*ø£ ‹]–+~. á rs¡TŒ e\¢
1972 &çôd+ãs¡T˝À bÕs¡y¢ TÓ +≥T #˚dqæ eTT©ÿ #·≥+º <ë«sê dü+Áø£$T+∫q ø=~›bÕ{Ï
Á|üj÷Ó »Hê\T ≈£L&Ü ‘Ó\+>±D≤ Á|ü»\≈£î <äøÿ£ ≈£î+&Ü b˛j·÷sTT. Çø£ÿ&˚ eTq+
ˇø£ $wüjT· + #Ó|ü ø√yê*. eTT©ÿ ìj·Te÷\T j·T<Ûë‘·<+ä∏ >± neT\T˝À ñ+{≤j·Tì
düTÁ|”+ø√s¡Tº rs¡TŒì∫Ãq|ü⁄&ÉT eTT©ÿ ìj·Te÷*ï neT\T #˚ùd $wüjT· +˝À>±˙,
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

120

yê{Ï ìs¡«#·Hêìï >∑T]+∫>±˙ ø√s¡Tº m≥Te+{Ï n_ÛÁbÕj·÷˙ï ‘Ó\T|ü˝<Ò Tä . BìøÏ
ø±s¡D+ á $wüj÷· *ï >∑T]+∫ ø√s¡T˝º À Á|ükÕÔ$+#·øb£ ˛e&ÉyT˚ . Bì |ò*ü ‘·+>±
1972 &çôd+ãs¡T˝À eTT©ÿ ìs¡«#·Hêìï ø√s¡T‘·÷ Ä+Á<ÛÁä |ü<X˚ Ÿ ôV≤’ ø√s¡T˝º À nH˚≈£
|æ{w° qü T¢ <ëK\j·÷´sTT. 1973 p˝…’ 11q Ä+Á<ÛÁä |ü<X˚ Ÿ ôV≤’ ø√s¡Tº eTs√ rs¡TŒìdü÷Ô
eTT©ÿ ìj·Te÷\T (bÕ‘·$, ø=‘·$Ô ø£*|æ) ñ<√´>∑ ìj·÷eTø±\ ÁbÕs¡+uÛ+Ñ ˝À
e]ÔkÕÔjT˚ >±˙ ‘·sê«‘· Á|üy÷Ó wüH,é d”ìj·÷]{°, yÓqTø£{Ï ñ<√´>±ìøÏ ‹|æŒ|ü+|ü&+É ,
ñ<√´>∑+ qT+∫ rdæyj
˚ T· &É+ (‘ê‘êÿ*ø£ ñ<√´–>±˙, |üsà¡ HÓ+{Ÿ ñ<√´–>±˙) e+{Ï
$wüj÷· ˝À¢ e]Ô+#·<ìä düŒwü+º #˚d+æ ~.
á |ü]D≤e÷\‘√ bÕ≥T Á|ü»\ eT<ä‘› T· ≈£L&Ü Áø£eT+>± ‘·–bZ ˛e&É+‘√
Á|ü‘´˚ ø£ sêÁcÕº\T @sêŒ≥T #˚j÷· \qï ‘·eT ø√¬sÿ˝Àì ìs¡T|üj÷Ó >±ìï Ä+Á<Û,ä ‘Ó\+>±D≤
ÁbÕ+‘· ø±+Á¬>dt düuTÑÛ ´\T Á>∑V≤æ +#·>*∑ >±s¡T. B+‘√ Ms¡T ñ<ä´eT+ $s¡$T+#·Tø√e&É+
ø√dü+ ˇø£ ø±s¡D≤ìï yÓ‘T· ø√ÿe\dæ e∫Ã+~. Á|ü»˝À¢ e∫Ãq e÷s¡TŒqT >∑eTì+∫q
øπ +Á<ä Á|üuTÑÛ ‘·«+ s¬ +&ÉT ÁbÕ+‘ê\ Hêj·T≈£î\‘√ #·sá \T »]|æ ˇø£ Äs¡T dü÷Á‘ê\
|ü<øä∏ ±ìï s¡÷bı+~+∫+~. á |ü<øä∏ ±ìï ø=ìï ∫qï ∫qï e÷s¡TŒ\‘√ s¬ +&ÉT
ÁbÕ+‘ê\ Hêj·T≈£î\T n+^ø£]+#ês¡T.
á Äs¡T dü÷Á‘ê\T Ç˝≤ ñHêïsTT:
1. ì]›wºü eqs¡T\T øπ {≤sTT+#·&+É <ë«sê sêh+˝À yÓqTø£ã&çq ÁbÕ+‘ê\
n_Ûeè~∆ì y˚–s¡|sü #¡ ≥· +, Á|üD≤[ø±ã<ä+› >± sêh sê»<Ûëìì n_Ûeè~∆
#˚j·T≥+. Bì ø√dü+ #·≥ºdüuÛÑ˝À¢ì Äj·÷ yÓqTø£ã&çq ÁbÕ+‘ê\
Á|üC≤Á|ü‹ì<ÛTä \‘√bÕ≥T n_Ûeè~∆ |ü<øä∏ ±\ s¡÷|üø\£ Œq, |üs´¡ y˚øDå£ ˝À
ì|ü⁄DT\≈£î düeTT∫‘· kÕúq+ ø£*Œdü÷Ô sêh n_Ûeè~∆ eP´Vü‰\˝À
uÛ≤>∑kÕ«eTT\qT #˚jT· ≥+. á \ø£´å kÕ<Ûqä ø√dü+ sêh kÕúsTT Á|üD≤[ø£
eT+&É*‘√bÕ≥T $$<Ûä yÓqTø£ã&çq ÁbÕ+‘ê\≈£î ñ|ü ø£$T{°\qT @sêŒ≥T
#˚j·÷*.
2. $<ë´ dü+dü\ú Á|üyX˚ Ê˝À¢ kÕúì≈£î\πø düeTT∫‘· ÁbÕ<Ûëq´$T#˚Ã˝≤ sêh yê´|ü+Ô >±
ˇπø $<ÛëHêìï s¡÷bı+~+#·≥+. ôV’≤<äsêu≤<é˝À ø=‘·Ô>± πø+ÁBj·T
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

121

$X¯«$<ë´\j·T+ @sêŒ≥T. $<ë´ dü<Tä bÕj·÷\ $düsÔ D¡ Ò \ø£´å +>± sêh $<ë´
$<Ûëq+.
3. j·÷e‘Y sêh nedüsê\ ÁbÕ‹|ü~ø£>±.. H˚sT¡ >± #˚|fü ºÒ ñ<√´>∑ ìj·Te÷ø±˝À¢
ì]∆wüº |ü]~Û y˚Ts¡≈£î kÕúìø£ nuÛÑ´s¡Tú\πø ÁbÕ<Ûëq´+ Çyê«*‡q$.. (n)
HêHé>õ∑ f…{Ÿ b˛düT\º T (dü∫yê\j·T+, $uÛ≤>±~Û|‘ü T· \ ø±sê´\j·÷\T, Ç‘·s¡
sêhkÕúsTT ø±sê´\j·÷\T, dü+dü\ú T, ôV≤’ <äsêu≤<é q>∑s¡ b˛©düT $uÛ≤>±\≈£î
$TqVü‰sTT+|ü⁄, (Ä) kÕúìø£ dü+dü\ú |ü]~Û˝Àì ø£sk¡ ÕŒ+&ç+>¥ b˛düT\º T, (Ç)
‘·V≤ü o˝≤›s,Y pìj·TsY Ç+õ˙s¡T,¢ dæ$˝Ÿ ndæôd+º ≥T¢ düsH®¡ ‡é b˛düT\º T. M]øÏ
|ü<√qï‘·T\ neø±XÊ\T yÓTs¡T>∑T|üsπ Ã+<äT≈£î kÕúìø£+>±, bÕ\Hê|üsy¡ TÓ qÆ
kÂ\uÛÑ´+ y˚Ts¡≈£î ìπs›•‘· >∑õf…{Ÿ b˛düTº\ düØ«düT\qT Á|ü<∏äeT, ~«rj·T
kÕúsTT\T>± eØZø]£ +#ê*.
4. ñ<√´>∑T\ ìj·÷e÷ø±\T, d”ìj·÷]{°, |ü<√qï‘·T\ ‘·‘‡· +ã+~Û‘· düeTdü´\
|ü]cÕÿsêìøÏ n‘·T´qï‘ê~Ûø±s¡+ >∑\ n&çàìÁùd{º yÏ é Áf…ãÆ T´q˝Ÿ @sêŒ≥T ‘·|Œü ì
dü]. Áf…ãÆ T´q˝Ÿ rs¡TŒ\qT kÕ<Ûës¡D+>± sêh Á|üuTÑÛ ‘·«+ bÕ{Ï+#ê*. dü<sä T¡
Áf…ãÆ T´q˝Ÿ.. Çy˚ $wüj÷· ˝À¢ Hê´j·Te´edüú |ü]$T‘·T\≈£î ˝Àã&ç ñ+&Ü*.
5. ô|’ dü÷Á‘ê\ Ä<Ûës¡+>± rdüT≈£îH˚ $$<Ûä #·s´¡ \ neT\T˝À $yê<ë\T, nì•Ã‘·
|ü]dæú‘·T\T ‘·˝…‘·Ô≈£î+&Ü #·÷ùd+<äT≈£î sêh|ü‹øÏ ‘·–q n~Ûø±sê\T
<ëK\T|üsT¡ dü÷Ô sêC≤´+>±ìøÏ düeTT∫‘· dües¡D\T #˚j÷· *.
6. ô|q’ ù|s=ÿqï n+XÊ\ e\¢ eTT*ÿ (kÕúìø£) ìã+<Ûqä \T, kÕúìø£ ø£$T{°\
ø=qkÕ–+|ü⁄ nedüs+¡ ˝Ò<Tä .
Ä+Á<Ûä ø±+Á¬>dt ø±sê´#·sD¡ ø£$T{° 1973 nø√ºãs¡T 1q Äs¡T dü÷Á‘ê\
|ü<øä∏ ±ìï ÄyÓ÷~dü÷Ô 10 HÓ\\T>± kÕ>∑T‘·Tqï C…’ Ä+Á<Ûä ñ<ä´e÷ìï $s¡$T+∫+~.
á Äs¡T dü÷Á‘ê\ |ü<øä∏ ±ìï #·≥㺠<ä+∆ #˚d÷ü Ô 1973 &çôd+ãs¡T 18q 33e sêC≤´+>∑
dües¡D _\T¢qT øπ +Á<ä+ ÄyÓ÷~+∫+~. Äs¡T dü÷Á‘ê\ |ü<øä∏ ±ìï n+^ø£]+#·&+É ‘√
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

122

ìs¡T|üj÷Ó >∑yTÓ qÆ eTT©ÿ ìã+<Ûqä *ï s¡<Tä › #˚jT· &É+ »]–+~.
20.10.19 75 J.z.q+.674 <ë«sê sêh|ü‹ ñ‘·sÔ T¡ «\T C≤Ø#˚XÊs¡T.
18.10.1975q sêÁcÕºìï 6 CÀqT¢>± $uÛõÑ +∫ 32e sêC≤´+>∑ dües¡D
<ë«sê Ä]ºø˝£ Ÿ 371&ç ì Á|ü‘´˚ ø£+>± sêC≤´+>∑+˝À #˚sêÃs¡T.
1) CÀHé`lø±≈£îfi¯+, $»j·Tq>∑s+¡ , $XÊK|ü≥Dº +.
2) CÀHé`‘·÷s¡TŒ >√<ëe], |ü•ÃeT >√<ëe], ø£ècÕí.
3) CÀHé`>∑T+≥÷s¡T, Á|üø±X¯+, HÓ\÷¢s¡T.
4) CÀHé`∫‘·÷sÔ T¡ , ø£&|É ,ü nq+‘·|⁄ü s¡+, ø£s÷¡ ï\T.
5) CÀHé`Ä~˝≤u≤<é, ø£Ø+q>∑s,Y es¡+>∑˝Ÿ, KeTà+
6) CÀHé`ôV≤’ <äsêu≤<é, s¡+>±¬s&ç,¶ ìC≤e÷u≤<é, eTVü≤ã÷uŸq>∑s,Y q˝§Z+&É,
yÓT<äø˘
õ˝≤¢ b˛düT˝º À¢ 80 XÊ‘·+ HêHé>¬ õf…{Ÿ˝À 70 XÊ‘·+ ôdŒdæô|&’ò é >¬ õf…{Ÿ
b˛düT˝º À¢ 60 XÊ‘·+ kÕúì≈£î\≈£î ]»πs«wüqT¢ ø£*Œ+#ês¡T. $T>∑‘ê$ zô|Hé øπ ≥–]
<ë«sê uÛÑØÔ #˚j·÷*. Hê\Ze ‘·s¡>∑‹ qT+&ç |ü<äe ‘·s¡>∑‹ es¡≈£î es¡dü>±
Hê\Tπ>fi¯ófl mø£ÿ&É #·~$‘˚ Ä e´øÏìÔ nø£ÿ&É kÕúì≈£î&ç>± |ü]>∑D+Ï #ê*.
Áô|dæ&ìÓ ¸jT· ˝Ÿ ñ‘·sÔ T¡ «>± ñqï J.z. q+. 674˝À n+XÊ\T
‘Ó\+>±D≤˝À ‘Ó\+>±D≤`Ä+Á<Ûä ñ<√´>∑T˝À¢ 80:20 ìwüŒ‹Ô >±qT, Ä+Á<Ûë˝À
‘Ó\+>±D≤`Ä+Á<Ûë ñ<√´>∑T\˝À 20:80 ìwüŒ‹Ô>± ìπs•› +#·&+É ‘√bÕ≥T, á ~>∑Te
dü÷#·q\T J.z.˝À #˚XÊs¡T.
1. 5,6e CÀq¢˝À J.z.≈£î $s¡T<ä+∆ >± ìj·T$T+#·ã&çq ñ<√´>∑T\qT yê]
dü«+‘· CÀq¢≈î£ |ü+|æ+#ê*. nedüsêìï ã{Ϻ n<äq|ü⁄ dü÷|üsY q÷´eTØ
b˛düT\º qT @s¡ŒsêÃ*.
2. psê\, lsê+kÕ>∑sY s¬ +&Ée <äX,¯ lXË\’ + m&ÉeTø±\« dü+dü\ú ˝À J.z.≈£î
$s¡T<ä∆+>± »]–q ìj·÷eTø±\qT düe]+#ê*. HêHé¬>õf…&é≈£î
dü+ã+~Û+∫q f…øïÏ ø£˝Ÿ, HêHé`f…øïÏ ø£˝Ÿ yê]øÏ ≈£L&Ü e]Ô+|üCj
Ò ÷· *.
3. sêh|ü‹ ñ‘·sÔ T¡ «qT düe]+#·&ÜìøÏ øπ +Á<ä Á|üuTÑÛ ‘·«+ e<ä≈› î£ yÓfi≤fl*. Ç+‘·es¡≈î£
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

123

$$<Ûä ø√s¡T˝º À¢ ñqï øπ düT\qT dü+ã+~Û+∫ ñqï ô|+&ç+>¥ øπ düT\qT
dü‘«· s¡yT˚ |ü]cÕÿs¡+ #˚j÷· *. Ä dü+<äs“¡ +¤ >± @s¡Œ&çq U≤∞\˝À J.z.
Á|üø±s¡+ ìj·÷eTø±\T #˚j÷· *.
4. á J.z.≈£î yÓ\T|ü\ ñqï yÓTT<ä{Ï ‘·s>¡ ‹∑ >¬ õf…{Ÿ ñ<√´>∑T\qT Bì
|ü]~Û˝ÀøÏ rdüT≈£îsêe&ÜìøÏ nedüsy¡ TÓ qÆ e÷s¡TŒ\T #˚ùd+<äT≈£î øπ +Á<ä Á|üuTÑÛ ‘·«+
e<ä›≈£î yÓfi≤fl*.
5. m+bÕ¢sTTyÓT+{Ÿ mπøÇ+J\˝À »]–q uÀ>∑dt ]õÁùdºwüq¢ô|’ #·s¡´
rdüTø=H˚+<äT≈£î dü+ã+~Û‘· &çbÕsYyº TÓ +{Ÿ\ <ë«sê #·s´¡ \T rdüTø√yê*.
6. Á>±eT ndæôd+º ≥¢ ìj·÷eTø±˝À¢ @yÓH’ ê neø£‘e· ø£\T »]–‘˚ yê{Ïì
dü]#˚ùd+<äT≈£î Ä+Á<ÛäÁ|ü<˚XŸ |ü_¢ø˘ düØ«dt ø£$TwüHé e<ä›≈£î yÓfi≤fl*.
7. HêHé`˝Àø£˝Ÿ ñ<√´>±\≈£î nuÛ´Ñ s¡T\∆ T \_Û+#·ì#√ Ä+Á<ÛÁä |ü<X˚ Ÿ |ü_ø¢ ˘ düØ«dt
ø£$TwüHé H˚‘è· ‘·«+˝À ˝Àø£˝Ÿ øπ &ÉsqY T ìj·T$T+#ê*.
8. ‘·–q •ø£åD bı+~qyês¡T ˝Òì dü+<äsꓤ˝À¢ HêHé`˝Àø£˝Ÿ yê]ì
ìj·T$T+∫q|ü⁄&ÉT yê] kÕúq+˝À •ø£Då ˝Òì ˝Àø£˝Ÿ yê]øÏ ‘·–q •ø£Då
Ç∫à yê]ì ìj·T$T+#·&ÜìøÏ #·s´¡ \T rdüTø√yê*.
9. sêh dü∫yê\j·T+˝Àì XÊK\˝À >∑\ ìj·÷eTø±\qT düMTøÏ+å ∫ sêh|ü‹
ñ‘·sÔ T¡ «\T y˚Ts¡≈î£ ìj·÷eTø±\T/Á|üy÷Ó wüqq¢ T #˚j÷· *.
10. m) kÕ<Ûës¡D eØZø£s¡D C≤_‘êqT ‘·j·÷s¡T#˚dæ ndæôdº+{Ÿ Ç+»˙s¡¢
ìj·÷eTø±\qT J.z. Á|üø±s¡+ |üP]Ô#j
˚ ÷· *.
_) pìj·TsY Ç+»˙s¡¢ ìj·÷eTø±\ düeTdü´qT Á{ÏãT´q˝Ÿ ø={Ïyº d˚ +æ ~.
Bìô|’ sêh Á|üuTÑÛ ‘·«+ düTÁ|”+ø√s¡T≈º î£ n|”Œ\T #˚d+æ ~. á n|”Œ\TqT
‘·«s¡>± |ü]wüÿ]+#·&ÜìøÏ ‘·–q #·s´¡ \T #˚|{ü ≤º*.
11. ôV≤’ <äsêu≤<é (CÀHé`6)˝À ñqï |ü_ø¢ ˘ ôV≤˝ŸÔ &çbÕsYyº TÓ +{Ÿ˝Àì 13 eT+~
&ç.Ç.Ç.\qT 1 qT+&ç 4 es¡≈î£ >∑\ CÀq¢qT ‹]– |ü+|æ+#˚+<äT≈£î #·s´¡ \T
rdüTø√yê*.
674 J.z.˝À 14e ù|sêÁ>±|òqt T $TqVü‰sTT+|ü⁄\ ø√dü+ bı+<äT|ü]#ês¡T.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

124

$TqVü‰sTT+|ü⁄˝À uÛ≤>∑+>± sêÁwü|º ‹ü ñ‘·sÔ T¡ «\ |ü]~Û qT+&ç ôdÁø£f]Ò j·T{Ÿ, XÊU≤~Û|‘ü T· \
ø±sê´\j·÷\T, Ç‘·s¡ sêhkÕúsTT ø±sê´\j·÷\T, ø±s=ŒπswüqT¢, uÀs¡T\¶ T, Á|üuTÑÛ ‘·«s¡+>∑
dü+dü\ú T, Á|üuTÑÛ ‘·« Á>±+≥T bı+<˚ dü+dü\ú T, $X¯«$<ë´\j·÷\qT $TqVü‰sTT+#ês¡T.
n<˚ ø√e˝À ôV≤’ <äsêu≤<é dæ{Ï b˛©düT #·≥+º Á|üø±s¡+ ìj·T$T‘·T\j˚T´ b˛©düT
n~Ûø±s¡T\≈£î sêh|ü‹ ñ‘·sÔ T¡ «\ $TqVü‰sTT+|ü⁄ Ç#êÃs¡T.
1958˝À @sêŒ≥T #˚jT· ã&çq ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+rj·T ø£$T{°ì 1974 »qe]1
qT+∫ sêh|ü‹ ñ‘·sÔ T¡ « y˚Ts¡≈î£ s¡<Tä › #˚jT· &É+ »]–+~. 1973 &çôd+ãs¡T 10q
sêh+˝À sêh|ü‹ bÕ\qqT m‹ÔyX˚ Ês¡T. »\>∑+ yÓ+>∑fis¯ êe⁄ eTTK´eT+Á‹>±, 15
eT+~ >∑\ eT+Á‹es¡+Z @sêŒ≥sTT+~.

eTTK´eT+Á‹>± »\>∑+ yÓ+>∑fis¯ êe⁄
»\>∑+ yÓ+>∑fi¯sêe⁄ eTTK´eT+Á‹ ø±e&ÜìøÏ ¬ø.m˝Ÿ.mHé.Á|ükÕ<é, ø=‘·Ô
s¡|Tüò TsêeTj·T´, |æ&‘É \· s¡+>±¬s&ç¶ Á|ü<ëÛ q bÕÁ‘· eVæ≤+#ês¡T. ø±düT ÁãVü‰àq+<äs¬ &ç¶
eT+Á‹es¡+Z ˝À ôVA+eT+Á‹>± ñqï|ü&ÉT ñ‘·sÔ ê+Á<Û˝ä À qø£‡˝…≥’ ¢ ñ<ä´e÷ìï
ìj·T+Á‹+#·&+É ˝À eT+∫ ù|s¡T dü+bÕ~+#ê&ÉT. meT¬s˙® ‡ ø£*Œ+∫q nqT≈£L\
|ü]dæ‘ú T· \˝À sêÅcÕº_eÛ è~∆øÏ #˚‘H· q’Ó +‘· ø£èwæ #˚XÊ&ÉT. leT‹ Ç+~sê>±+BÛ ìπs•› +∫q
20 n+XÊ\ Ä]úø£ ø±s¡´Áø£e÷ìï sêÅw+ºü ˝À |üø&£ “É +B>± neT\T #˚XÊ&ÉT. 1975
|òÁæ ãe] 12e ‘˚B qT+∫ 18 es¡≈î£ Ä+Á<ÛÁä |ü<X˚ Ÿ˝À ìs¡«Væ≤+#·ã&çq Á|ü|+ü #·
‘Ó\T>∑T eTVü‰düu\ÑÛ T yÓ+>∑fis¯ êe⁄ eT+Á‹es¡+Z ˝À ñqï $<ë´eT+Á‹ eT+&É* yÓ+ø£≥
ø£ècÕísêe⁄ Ä<Û«ä s¡´+˝À Á|ü‹cÕº‘à· ø£+>± »s¡T|üã&ܶsTT. uÛ≤s¡rj·T dü+düÿè‹˝À ‘Ó\T>∑T
dü+düÿè‹øÏ >∑\ e´øÏÔ‘ê«ìï yÓ+>∑fi¯sêe⁄ á eTVü‰düuÛÑ\ <ë«sê »j·TÁ|ü<ä+>±
ìs¡÷|æ+#ês¡T.
meT¬s˙® ‡ : 1975 pHé 10 e ‘˚Bq Á|ü<ëÛ qeT+Á‹ Ç+~sê>±+BÛ meTs¡˙® ‡
Á|üø{£ +Ï #ês¡T. meTs¡˙® ‡˝À ñ<˚•› +∫q Á|ü>‹∑ |ü<øä∏ ±\qT neT\T |üs#¡ &· +É ø√dü+,
Á|ü»\ nqTeT‹ bı+<ä&+É <ë«sê sê»ø°jT· s¡+>∑+˝Àì >∑+<äs>¡ √fi¯ |ü]dæ‹ú ì
‘=\–+#·&+É ø√dü+ ˝Àø˘duü qÑÛ T s¡<Tä › #˚dTü qÔ ï≥T¢ 1977 »qe] 18q Á|ü<ëÛ ì
Á|üø{£ +Ï #ês¡T.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

125

»q‘êbÕغ : 1977 e÷]Ã˝À »]–q ˝Àø˘duü ÑÛ mìïø£\˝À bÕ‘· ø±+Á¬>dt,
»qdü+|òTü +, uÛ≤s¡rj·T ˝Àø˘<fiä Ÿ, k˛wü*dtº bÕغ\T ø£\dæ »q‘ê bÕغ>± @s¡Œ&ܶsTT.
»^®eHésê+ sêJHêe÷ #˚dæ Á|üC≤‘·+Á‘· ø±+Á¬>dtqT kÕú|+æ #ês¡T.
mìïø£˝À¢ ø±+Á¬>dt |òTü Às¡+>± z&çb˛sTT+~. »q‘ê bÕØ,º <ëì nqTã+<Ûä
bÕغ\T 298 kÕúHê\T >¬ *#êsTT. ø±+Á¬>dt≈î£ 153 kÕúHê\T sê>±, sêj·Tãπs*
ìjÓ÷»ø£es¡+Z ˝À Ç+~sê>±+BÛ z&çb˛j·÷s¡T. »q‘ê bÕغ |üø±å q yÓTTsêØ® <˚XÊjYT
Á|ü<ëÛ qeT+Á‘·j÷· ´&ÉT.
1977 y˚T 7 e ‘˚Bq ø±+Á¬>dt bÕغ n<Û´ä ø£|å <ü $ä øÏ mìïø£ »]–q|ü&ÉT ø±düT
ÁãVü‰àq+<äs¬ &çø¶ Ï 317 z≥T¢ sê>± Äj·Tq‘√ b˛{° #˚dqæ dæ<ë›sú¡ X¯+ø£sY sπ øÏ 160
z≥T¢ e#êÃsTT. mìï¬øq’ ‘·sê«‘· ÁãVü‰àq+<äs¬ &ç¶ dü«‘·+Á‘·+>± e´eVü≤]dü÷Ô ø±+Á¬>dt
mìïø£\ Á|üD≤[ø£qT Ç+~sê>±+BÛøÏ #·÷|ü≈î£ +&Ü ø±+Á¬>dt ø±s¡´es¡+Z @sêŒ≥T
#˚dqæ ø£$T{° mìïø£\ Á|üD≤[ø£qT ‘·j÷· s¡T #˚d+æ <äì Á|üø{£ +Ï #ês¡T.
ÁãVü‰àq+<äs¬ &ç¶ ø±+Á¬>dt n<Û´ä ≈£îå &ÉT>± mìïø£ ø±e&É+‘√ eTTK´eT+Á‹ |ü<$ä øÏ
sêJHêe÷ ÇkÕÔqì Á|üø{£ +Ï ∫q yÓ+>∑fis¯ êe⁄ ÁãVü‰àq+<äs¬ &瑶 √ sêJ|ü&ܶ&TÉ . eT+Á‹es¡Z
$düsÔ D¡ >±$+∫ ÁãVü‰àq+<äs¬ &ç¶ eØZjT· T\qT dü+‘·è|æ|Ô ]ü #ê&ÉT.
Ç+~sê>±+BÛ : 1978 »qe] 2e ‘˚Bq leT‹ Ç+~sê>±+BÛ nœ\ uÛ≤s¡‘·
C≤rj·T ø±+Á¬>dt qT+∫ $&çb˛sTT ‘·q Hêj·Tø£‘«· +˝À Ç+~sê ø±+Á¬>dt kÕú|+æ #ês¡T.
ñ‘·sÔ Á¡ |ü<X˚ Ÿ >∑es¡ïsY |ü<$ä øÏ sêJHêe÷ #˚dæ »qe] 18 q &܈ˆmyéT. #ÓHêï¬s&ç¶
sêÅwºü sê»ø°j÷· \˝À Á|üy•˚ +#ê&ÉT. Ç+~sê>±+BÛ ø=‘·Ô bÕغøÏ #ÓHêï¬s&ç¶ Ä+Á<Ûë
kÕs¡<j
ä∏ ÷· ´&ÉT.
1978 |òÁæ ãe]˝À Ä+Á<ÛÁä |ü<X˚ Ÿ˝À mìïø£\T »]>±sTT. »q‘ê, ø±+Á¬>dt,
ø±+Á¬>dt(◊) rÁe+>± b˛{° |ü&ܶsTT. mìïø£\ |ò*ü ‘ê\T ÄX¯Ãsê´ìï ø£*–+#êsTT.
ø±+Á¬>dt(◊) nuÛ´Ñ s¡T\ú T #ê˝≤eT+~ ø=‘·yÔ ês¡sTTHê Á|ü»\T Ç+~sê>±+BÛøÏ z≥T
y˚dqæ ≥T¢ uÛ≤$+#ês¡T. ø£sêï≥ø£˝À n~Ûø±s¡ ø±+Á¬>dtøÏ s¬ +&˚ kÕúHê\T e#êÃsTT.
Ä+Á<Ûë˝À ø±+Á¬>dt(◊)øÏ 175, »q‘ê≈£î 60, n~Ûø±s¡ ø±+Á¬>dt≈î£ 30, dæ|◊æ øÏ 6,
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

126

dæ|mæ yéTøÏ 8, Ç+&çô|+&Ó+{Ÿ‡≈£î 15 kÕúHê\T \_Û+#êsTT. ø±+Á¬>dt n<Û´ä ≈£îå &ÉT>±
ÁãVü‰àq+<äs¬ &ç¶ ‘·q |ü<$ä øÏ sêJHêe÷ #˚XÊs¡T. yÓ+>∑fis¯ êe⁄ eT+Á‹es¡+Z 1978
|òÁæ ãe] 28q sêJHêe÷ #˚d+æ ~.

eTTK´eT+Á‹>± #ÓHêï¬s&ç¶
&܈ˆ eTÁ] #ÓHêï¬s&ç¶ 1978 e÷]à 6e ‘˚Bq sêÅwºü eTTK´eT+Á‹>± Á|üe÷D
d”«ø±s¡+ #˚XÊs¡T. 33 eT+~ düuTÑÛ ´\T eT+Á‘·T\j·÷´s¡T. $<ÛëqdüuÑÛ d”Œø£s>Y ± ~$
ø=+&ÉjT· ´#Í<ä] mìïø£j÷· ´s¡T. Á|ü‹|üøHå£ êj·T≈£î&ÉT>± mìïø£sTTq >ö‘·T \#·Ãqï≈£î
eT+Á‹ ôVA<ë Ç#êÃs¡T.
eTTK´eT+Á‹>± Á|üe÷Dd”«ø±s¡+ #˚dqæ 3 HÓ\\πø #ÓHêï¬s&çM¶ T<ä ndü+‘·è|æÔ
yÓTT<ä\sTT´+~. 1979 nø√ºãsY 1 q øπ _HÓ{Ÿ $düsÔ D¡ »]bÕs¡T. wüwºæ |üP]Ô dü+ãsê\T
rÁe $eTs¡Ù\≈£î >∑Ts¡j÷· ´sTT.
1980˝À »]–q ˝Àø˘duü ÑÛ mìïø£\˝À Ä+Á<ÛÁä |ü<X˚ Ÿ˝À 42≈£î >±qT 41
d”≥q¢ T ø±+Á¬>dt >¬ \T#·T≈£î+~. øÏc˛sY #·+Á<ä<y˚ é ˇø£ÿsπ á <Ûë{Ïì ‘·≥Tº≈î£ ì
>¬ \e>∑*>±s¡T. Ç+~sê>±+BÛ yÓT<äø˘ bÕs¡y¢ TÓ +{Ÿ kÕúq+ qT+∫ mìïø£ ø±ã&ç
Á|ü<ÛëqeT+Á‘·j·÷´s¡T. ‘Ó\T>∑Tyês¡T |æ.$.qs¡dæ+Vü‰sêe⁄, {Ï.•eX¯+ø£sY πø_HÓ{Ÿ
eT+Á‘·T\T>±q÷, n+»j·T´, eT*¢ø±s¡T®Hé, |æ.yÓ+ø£≥¬s&ç¶ düVü‰j·TeT+Á‘·T\T>±q÷
ìj·T$T‘·T\j·÷´s¡T.
#ÓHêï¬s&ç¶ |ü]bÕ\q˝À ˝…õùd{¢ yÏ é bÕغ˝Àq÷ eT+Á‹es¡+Z ˝Àq÷ ndüeTà‹
Á|üã* ‘ês¡kÕúsTTøÏ #˚sT¡ ≈£î+~. yÓTT‘·+Ô 255 eT+~ XÊdüqdüuTÑÛ ´˝À¢ 187 eT+~,
$<ÛëqeT+&É*˝À 40 eT+~ ø±+Á¬>dt düuTÑÛ ´˝À¢ 29 eT+~ eTTK´eT+Á‹ì ‘=\–+#ê\ì
dü+‘·ø+£ #˚dqæ ≥Tº ndüeTà‹es¡+Z Hêj·T≈£î&ÉT sêC≤sê+ Á|üø{£ +Ï #ês¡T.
#ÓHêï¬s&ç¶ eT+Á‹es¡Z+˝À @s¡Œ&çq düÔã∆‘· eT÷\+>± sêÅwüº |ü]bÕ\q
j·T+Á‘ê+>∑+˝À ≈£L&Ü düÔã∆‘· @s¡Œ&ç+~. n‹eèwæº, nHêeèwæº |ü]dæú‘·T\T @s¡Œ&ç
nH˚ø£ õ˝≤¢˝À¢ ì‘ê´edüs¡ edüTeÔ ⁄\ ø=s¡‘,· Á<äy√´\ŒD+ @s¡Œ&ç Á|üuTÑÛ ‘·«+ düeTs¡eú +‘·+>±
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

127

m<äTs√ÿ˝Òì |ü]dæ‹ú @s¡Œ&ç+~. Bìì n<äqT>± rdüT≈£îì Á|ü‹|üø±å \T ô|<äj
› TÓ ‘·TqÔ
ñ<ä´e÷\T #˚|{ü ≤ºsTT.
eTTK´eT+Á‹ #ÓHêï¬s&ç¶ 1980 nø√ºãsY 10e ‘˚Bq øπ e\+ 30 HÓ\\T bÕ\q
#˚dæ ‘·q |ü<$ä øÏ sêJHêe÷ #˚XÊs¡T.
#ÓHêï¬s&ç¶ |ü]bÕ\Hê<Û´ä ≈£îå &ÉT>± ù|s¡T ‘Ó#T· Ã≈£îqï|üŒ{Ïø° düV≤ü q+, dü+j·TeTq+
˝Òì eT÷\+>± nìï esêZ\ Ä<äsê_Ûe÷Hê\qT #·÷s¡>=q˝Òøb£ ˛j·÷s¡T.
ø±+Á¬>dt sê»ø°j÷· \T sêh+˝À |ü\T$<Ûë\T>± e÷s¡TŒ\T #Ó+~ eTT>∑TsZ T¡
eTTK´eT+Á‘·T\T e÷sês¡T. n+»j·T´, uÛÑeq+ yÓ+ø£Á{≤yéT, $»j·TuÛ≤düÿs¡¬s&ç¶\T
es¡Tdü>± ◊<äT dü+e‘·‡sê˝À¢ eTTK´eT+Á‘·T\j·÷´s¡T.
eTTK´eT+Á‹>± n+»j·T´ : n+‘·≈î£ eTT+<äT øπ +Á<ä+˝À ø±]àø£ eT+Á‹>±
|üì#˚dTü qÔ ï n+Cj·T´ eTTK´eT+Á‹>± ìj·T$T‘·T\j·÷´s¡T. á düeTj·T+˝À sêh
#·]Á‘·˝ÀH˚ n‘·´+‘· ô|<äd› +ü K´‘√ eT+Á‹es¡+Z @sêŒ≥T#˚jT· &É+ e\q ªª»+uÀ
øπ _HÓ{Ÿµµ nH˚ ù|s¡T e∫Ã+~. Á|ü‹ õ˝≤¢˝À s¬ +&ÉT, eT÷&ÉT esêZ\T ñ+&É≥+ #˚‘·
n+<ä]ï dü+‘·è|æÔ |üs#¡ &· ÜìøÏ n+»j·T´ á $<ÛëHêìï m+#·Tø√yê*‡e∫Ã+~.
sêJyé >±+BÛ ø±+Á¬>dt bÕغ »qs¡˝Ÿ ôdÁø£≥Ø>± ôV≤’ <äsêu≤<é≈î£ e∫Ãq dü+<äs“¡ +¤ ˝À
msTTsY b˛s¡T˝º À kÕ«>∑‘· dü‘êÿsê\T @sêŒ≥T #˚dqæ $<Ûëq+ sêJyé >±+BÛøÏ q#·Ãø£
$yê<ëdüŒ<ä+ nsTT+~.
uÛeÑ q+ yÓ+ø£Á{≤eT s¬ &ç¶ : n+»j·T´ì ‘=\–+∫ uÛeÑ q+ yÓ+ø£Á{≤eT s¬ &ç¶
eTTK´eT+Á‹ nj·÷´s¡T. áj·Tq ˝…õùd{¢ yÏ é øöì‡˝Ÿ düuTÑÛ ´\T. Á|üe÷D d”«ø±s√‘·‡yêìøÏ
mHé.{Ï.sêe÷sêe⁄ >±]ï dü«j·T+>± ø±s¡T˝À møÏÿ+#·Tø=ì rdüTø¬ fi≤fls¡T. eTTK´eT+Á‹
ne&ÜìøÏ sêh+˝À s¬ +&ÉT eTTK´ ≈£î˝≤\qT dü+‘·è|æÔ |üs#¡ &· +É ‘√ bÕ≥T #·<Tä e⁄≈£îH˚
s√E˝À¢ mHé.{Ï.sêe÷sêe⁄‘√ ñqï ùdïVü≤ dü+ã+<Û+ä ø±s¡D+>± #Ó|Œü ã&ç+~.
nsTT‘˚ mHé.{Ï.sêe÷sêe⁄ >±s¡T m|ü&Ó‘’ ˚ ‘Ó\T>∑T<˚X+¯ bÕغì kÕú|+æ #·&ÜìøÏ
|üPqT≈£îHêïs√ düeTs¡e∆ +‘·yTÓ qÆ Hêj·Tø£‘«· + ø√dü+ ø±+Á¬>dt bÕغ uÛeÑ q+qT ‘=\–+∫
$»j·TuÛ≤düÿs¡s¬ &ç¶ >±]ï mqTïø√e&É+ »]–+~.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

128

eTTK´eT+Á‹>± $»j·TuÛ≤düÿs¡s¬ &ç¶ : øπ e\+ ø=~› ø±\+ e÷Á‘·yT˚ eTTK´eT+Á‹>±
ñ+&ç sêe÷sêe⁄ >±s¡T ‘Ó\T>∑T<˚X+¯ bÕغ $<ÛëHê\T>± s¡÷.2 øÏ.˝À. _j·÷´ìï
Á|üø{£ +Ï ∫q H˚|<ü ´ä∏ +˝À ø±+Á¬>dt bÕغ s¡÷.1.90 ô|d’ \ü øπ ù|<ä\≈£î n+~kÕÔeTì
Á|üø{£ +Ï #ês¡T. nsTTq|üŒ{ÏøÏ 1983 mìïø£˝À¢ ‘Ó\T>∑T<˚X+¯ Á|üu+ÑÛ »q+ eTT+<äT
z≥$T bÕ\e«ø£ ‘·|Œü ˝Ò<Tä .

‘Ó\T>∑T<˚X+¯ Ä$sꓤe+ ` mHé.{Ï.sêe÷sêe⁄
1982 e÷]à 28q mHé.{Ï.sêe÷sêe⁄>±s¡T ‘Ó\T>∑T<˚X+¯ bÕغì kÕú|+æ ∫
1983 »qe]˝À »]–q mìïø£˝À¢ øπ e\+ bÕغì kÕú|+æ ∫q 9 HÓ\\ ÁbÕj·T+˝ÀH˚
nK+&É $»j·T+ kÕ~Û+∫ n~Ûø±s¡+˝ÀøÏ e#êÃs¡T. 1989 es¡≈L£ ‘Ó\T>∑T<˚X+¯
nH˚ø£ ˇ&ç<Tä &ÉT≈£î\T m<äTs=ÿì (1984 Ä>∑dTü ˝º À Hê<Ó+&É¢ uÛ≤düÿs¡sêe⁄ düèwæ+º ∫q
dü+øå√uÛÑ+˝≤+{Ï~) |ü]bÕ\q>±$+∫+~. á düeTj·T+˝ÀH˚ sêh+˝À
yÓTT≥ºyTÓ T<ä{kÏ Õ]>± dü+øπ eå T |ü<øä∏ ±\≈£î Ä$wüÿs¡D »]–+~. øÏ˝À. s¡÷. 2/`
_j·T´+ |ü<øä∏ +£ , e´ekÕj·÷ìøÏ Vü‰sY‡ |üesYøÏ s¡÷.50/` $<äT´‘Y, |üø±ÿ >∑èVü≤ìsêàD+,
‘ê\÷ø± kÕúsTT˝À eT+&É\ e´edü,ú _.dæ.\≈£î ]»πs«wüH,é kÕúìø£ dü+dü˝ú À¢ _.dæ.\≈£î,
eTVæ≤fi¯\≈£î ]»πs«wüHé, Ád”Ô\≈£î ÄdæÔ˝À düe÷qVü≤≈£îÿ, eT<Ûë´Vü≤ï uÛÀ»q |ü<∏äø£+,
‘Ó\+>±D≤˝À |üsπ ˝ƒ Ÿ |ü{≤«Ø $<ÛëHêìï s¡<Tä › #˚jT· ≥+˝≤+{Ï ø±s¡´Áø£e÷\qT Á|üyX˚ ô¯ |{Ϻ
düeTs¡eú +‘·+>± neT\T#˚d+æ ~. nsTT‘˚ ñ<√´>∑dTü \Ô |ü<Mä $s¡eTD 58 dü+ˆˆ\
qT+&ç 55 dü+ˆˆ\øÏ ‘·–+Z |ü⁄ ìs¡j
í T· + dü+<äs“¡ +¤ ˝À Á<√D+sêE dü‘´· Hêsêj·TD
|æ{w° Hü ôé |’ ôV≤’ ø√s¡Tº ÁbÕ<∏$ä Tø£ nã®sπ «wüHé dü+<äs“¡ +¤ >± 30 eT+~ eT+Á‘·T\qT ˇø£ÿkÕ]>±
‘=\–+#·&+É , $XÊ«$TÁ‘· ∫Á‘·+ wüO{Ï+>¥˝À bÕ˝§Zqï dü+<äsꓤ\˝À $eTs¡Ù\≈£î
>∑Ts¡j÷· ´s¡T. ‘Ó\+>±D≤ $wüjT· +˝À 610 õ.z. Çe«&É+ »]–+~. ‘Ó\+>±D≤
ñ<√´>∑T\ Á|ü<ëÛ q düeTdü´ nsTTq ñ<√´>∑ ìj·÷eTø±\T, ‘Ó\+>±DÒ‘s· ¡ ñ<√´>∑dTü \Ô T,
‘Ó\+>±DÒ‘s· ¡ ÁbÕ+‘êìøÏ Äs¡T dü÷Á‘ê\ |ü<øä∏ +£ Á|üø±s¡+ ã<ä© #˚j÷· *‡q
nedüs+¡ <äèwæ˝º À ñ+#·Tø=ì sêe÷sêe⁄ >±s¡T á õ.z.ì Çe«&É+ »]–+~.
nsTT‘˚ á õ.z.ì n~Ûø±s¡+˝À ñqï n|üŒ{Ï ‘Ó\T>∑T<˚X+¯ Á|üuTÑÛ ‘·«+ >±˙, 1989˝À
n~Ûø±s¡+˝ÀøÏ e∫Ãq ø±+Á¬>dt Á|üuTÑÛ ‘·«+>±˙, 1994, 1999\˝À eT∞fl n~Ûø±s¡+˝ÀøÏ
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

129

e∫Ãq ‘Ó\T>∑T<˚X+¯ Á|üuTÑÛ ‘·«+>±˙ @ e÷Á‘·+ |ü{+ºÏ #·Tø√≈£î+&Ü ø±\j·÷|üq #˚jT· &É+
»]–+~.
eT∞fl eTTK´eT+Á‹>± #ÓHêï¬s&ç¶ : 1989 mìïø£˝À¢ sêh+˝À ø±+Á¬>dt
n~Ûø±s¡+˝ÀøÏ e∫à #ÓHêï¬s&ç¶ eTTK´eT+Á‹ eT∞fl Äj·÷´&ÉT. ˇø£ÿ dü+e‘·‡s¡+
e÷Á‘·yT˚ eTTK´eT+Á‹>± ñ+&É>*∑ >±&ÉT. uÀ>∑dt sπ wüHé ø±s¡T\¶ @]y˚‘· ø±s¡´Áø£eT+
sêh+˝À rÁe $yê<ëdüŒ<äeTsTT+~. n|üŒ{Ïes¡≈î£ ‘Ó\T>∑T<˚X+¯ bÕغ Ç∫Ãq s¡÷.2
øÏ˝À _j·T´+ |ü<øä∏ +£ m‹Ôyj
˚ T· &Üìπø á #·s´¡ nì rÁe ndü+‘·è|æÔ #Ó\sπ –+~.
&çôd+ãsY 1990˝À H˚<Tä s¡TeT*¢ »Hês¡H› é s¬ &ç¶ eTTK´eT+Á‹ nj·÷´&ÉT. sêÅw+ºü ˝À
ˇø£ÿkÕ]>± yÓT&çø˝£ Ÿ ø±˝ÒJ\T, Ç+»˙]+>¥ ø±˝ÒJ\T ô|<ä› m‘·TqÔ ‘·q nqTj·÷j·TT\≈£î
eT+ps¡T #˚jT· >±, Bì˝À n$˙‹ #√≥T #˚dTü ≈£î+<äì sêÅw+ºü ˝À j·TTe»q $<ë´]ú
dü+|òü÷\T ô|<ä›jÓT‘·TÔq ñ<ä´eT+ HÓs¡|æq H˚|ü<∏ä´+˝À 1992 nø√ºãsY˝À |ü<ä$øÏ
sêJHêe÷ #˚XÊs¡T. 1991˝À øπ +Á<ä+˝Àì H˚wqü ˝Ÿ Á|ò+ü {Ÿ˝À $uÛ<Ò ë\T @s¡Œ&çq
H˚|<ü ´ä∏ +˝À (ˇø£ yÓ|’ ⁄ü eT+&É\ ø£$TwüH,é s¬ +&√ yÓ|’ ⁄ü sêeT»qàuÛ÷Ñ $T) e\q Á|ü<ëÛ ì>±
ñqï $.|æ. dæ+>¥ Á|üuTÑÛ ‘·«+ |ü&bç ˛sTT+~. eT<Û´ä +‘·s¡ mìïø£\T sê>± mìïø£\
Á|ü#ês¡ dü+<äs“¡ +¤ >± sêJyé >±+BÛ ‘·$Tfi¯Hê&ÉT˝Àì ô|s¡+ãT<ä÷sY˝À m˝Ÿ.{Ï.{Ï.Ç.
<ë&ç˝À #·ìb˛j·÷s¡T. á mìïø£˝À¢ sêJyé >±+BÛ #·ìb˛ø£ eTT+<äT sêh+˝À
»]–q yÓTT<ä≥ $&É‘· mìïø£˝À¢ n‘·´~Ûø£ d”≥T¢ ‘Ó\T>∑T<˚X¯ $TÁ‘·|øü ±å \T >¬ \T#·Tø√>±,
sêJyé >±+BÛ eTs¡D≤+‘·s+¡ s¬ +&√ $&É‘· mìïø£˝À¢ ø±+Á¬>dt bÕغ n~Ûø£ d”≥T¢qT
>¬ \T#·T≈£î+~. <˚X+¯ ˝À ø±+Á¬>dt bÕغ n~Ûø±s¡+˝ÀøÏ e∫à |æ.$.qs¡d+æ Vü‰sêe⁄
Á|ü<ëÛ q eT+Á‹ nj·÷´s¡T.
H˚<Tä s¡eT*¢ sêJHêe÷‘√ ø√≥¢ $»j·TuÛ≤düÿs¡ s¬ &ç¶ eTTK´eT+Á‹ nj·÷´s¡T.
mìïø£\≈£î eTT+<äT eT<ä´bÕq ìùw<ä+ neT\T#˚kÕÔeTì ø±+Á¬>dt bÕغ mìïø£\
Á|üD≤[ø£˝À #˚sêÃs¡T. nsTTq|üŒ{ÏøÏ eT∞fl1994˝À »]–q mìïø£˝À¢ ø±+Á¬>dt bÕغ
|üsê»j·T+ bı+~ sêe÷sêe⁄>±s¡T eTTK´eT+Á‹ nj·÷´s¡T. $»j·TuÛ≤düÿs¡s¬ &ç¶
>±s¡T s¬ +&ÉT |üsê´j·÷\T eTTK´eT+Á‹ nsTT ø=~›ø±\+ e÷Á‘·yT˚ |ü]bÕ\q
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

130

>±$+∫q|üŒ{ÏøÏ Äj·Tqô|’ n_Ûj÷Ó >±\T mMT ˝Òe⁄. ô|<äe› Tìwæ>±H˚ #·˝≤eTDÏ
nj·÷´s¡T.
mHé.{Ï.sêe÷sêe⁄ >±s¡T eT∞fl eTTK´eT+Á‹>± Á|üe÷Dd”«ø±s¡+ #˚dqæ s√CÒ
eT<ä´bÕq ìùw<Û+ä neT\T ô|\’ò Tô|’ yÓTT<ä{Ï dü+‘·ø+£ #˚dæ |ü]bÕ\q yÓTT<ä\Tô|{≤ºsT¡ .
Ä |æ<|ä ü \ø°àå bÕs¡«‹ì $yêVü≤+ #˚dTü ø√e&É+, Ä ‘·sT¡ yê‘· |ü]D≤e÷\T Ç+ø=ø£
|ü⁄düøÔ +£ ˝À $|ü⁄\+>± sêj·T&É+ e\¢ Çø£ÿ&É Á|ükÕÔ$+#·&+É ˝Ò<Tä .

eTTK´eT+Á‹>± #·+Á<äu≤ãTHêj·TT&ÉT
1995 Ä>∑dTü º HÓ\˝À s¬ yÓq÷´, Ä]úøe£ T+Á‹>± ñqï #·+Á<äu≤ãTHêj·TT&ÉT
sêe÷sêe⁄>±]ì |ü<Mä #·T´‘·T\qT >±$+∫ eTTK´eT+Á‘·j÷· ´&ÉT. sêe÷sêe⁄>±]
|ü<øä∏ ±\sTTq s¬ ‘’ T· \≈£î ñ∫‘· $<äT´‘Y, s¬ +&ÉT s¡÷bÕj·T\≈£î øÏ˝À _j·T´+, eT<ä´bÕq
ìùw<Ûä+ |ü<∏äø±*ï s¡<äT› #˚dæ »qàuÛÑ÷$T, ø°¢Hé n+&é Á^Hé, |üìøÏ ÄVü‰s¡ |ü<∏äø£+,
Ç+≈£î&ÉT >∑T+‘·\T Ç‘ê´~ |ü<∏äø±\qT Á|üy˚X¯ô|{≤º&ÉT. Åô|’y˚{Ÿ $<äT´‘Y |ü]ÁX¯eT\T
kÕú|+æ #·&+É ˝À neø£‘e· ø£\T, ôV≤’ <äsêu≤<é˝À uÛ÷Ñ eTT\T ø±s¡T#Íø£>± neTà&É+,
eT<ä´+ ø=qT>√fi¯ófl, |üìøÏ ÄVü‰s¡ |ü<∏äø£+ #·s¡´\ dü+<äs¡“¤+>± rÁe $eTs¡Ù\T
m<äTs√ÿe\dæ e∫Ã+~. $<äT´‘Y #êØ®\T ô|+∫q H˚|<ü ´ä∏ +˝À Á|ü‹|üø±å \T ñ<ä´$T+#·>±,
ãw”sY u≤>¥ #Ís¡kÕÔ˝À ñ<ä´eTø±s¡T\ô|’ b˛©düT\T ø±\TŒ\T »]bÕs¡T. 1999˝À
_.C….|æ‘√ bı‘·TÔ ≈£î<äTs¡TÃ≈£îì mìïø£˝À¢ >¬ \e&É+ »]–+~. 2003˝À n*|æ]
dü+|òTü ≥q˝À qø£‡˝…≥’ ¢ <ë&çøÏ >∑Ts¬ ’ 2004˝À Äs¡T HÓ\\T eTT+<ädTü >Ô ± mìïø£\qT
Á|üø{£ +Ï ∫ Ä mìïø£\˝À z&çb˛e&É+ »]–+~. 1999˝À s¬ +&ÉekÕ] >¬ *∫q|ü&ÉT
ø¬ .dæ.ÄsY.≈£î eT+Á‹es¡+Z ˝À kÕúq+ Çe«q+<äTe\¢ ø¬ .dæ.ÄsY. bÕغqT+∫ ãj·T≥≈£î
e∫à {Ï.ÄsY.mdt.qT kÕú|+æ #·&+É »]–+~.

ªˇø£ #·]Á‘· ` ø=ìï ìC≤\Tµ |ü⁄düøÔ £ s¡#q· ˝À nìï $wüj÷· \T dü$es¡+>±
sêj·T&É+ e\¢ 1983`2004\ eT<Û´ä Á|ükÕÔeq Çø£ÿ&É m≈£îÿe>± #˚jT· ≥+ ˝Ò<Tä .

‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

131

eTTK´eT+Á‹>± yÓ.’ mdt.sê»X‚Ks¡s¬ &ç¶
2003˝À Á|ü‹|üø£åH˚‘·>± ñ+&ç 1500 øÏ.MT. bÕ<äj·÷Á‘· ìs¡«Væ≤+∫q
yÓ.’ mdt. sê»X‚Ks¡s¬ &ç¶ 2004˝À »]–q mìïø£˝À¢ >¬ \Tbı+~ eTTK´eT+Á‘·j÷· ´&ÉT.
mìïø£\ dü+<ä+¡“¤+>± ø±+Á¬>dt {Ï.ÄsY.mdt., dæ.|æ.◊, dæ.|æ.myéT.\‘√ bı‘·TÔ
≈£î<äTs¡TÃ≈£î+~. 180 kÕúHê\˝À >¬ *∫q ø±+Á¬>dt bÕغ dü«‘·+Á‘·+>±H˚ Á|üuTÑÛ ‘·«+
@sêŒ≥T#˚jT· &ÜìøÏ neø±X¯+ ñqï|üŒ{Ïø° {Ï.ÄsY.mdt.qT ≈£L&Ü ø£\T|ü⁄≈£îì (6
eT+Á‹ |ü<eä ⁄\T Ç∫Ã) eT+Á‹esêZìï @sêŒ≥T #˚jT· &É+ »]–+~. eTTK´eT+Á‹>±
sê»X‚Ks¡s¬ &ç¶ sêÅw+ºü ˝À mìïø£\ dü+<äs“¡ +¤ >± y˚Tìô|kò ˛º˝À #Ó|Œæ q$, #Ó|Œü ì$ ≈£L&Ü
mH√ï |ü<øä∏ ±\T neT\T#˚XÊs¡T. s¬ ‘’ T· \≈£î ñ∫‘· $<äT´‘Y, eè<äT\∆ ≈£î 250 s¡÷bÕj·T\
ô|q¸qT¢ Çe«&É+, »\j·T»„+ <ë«sê \ø£˝å ≤~ mø£sê\≈£î ˙s¡T n+~+#·&+É , eTVæ≤fi¯\≈£î
bÕe˝≤ e&û¶ MT<ä ãTTD≤*e«&É+, y˚Tìô|kò ˛º˝À ˝Òì 2 s¡÷ˆˆ\ øÏ˝À _j·T´+,
Äs√>∑´l, 108, 104 düØ«düT\qT #˚|≥ü &º +É , yÓqTø£ã&çq ‘·s>¡ ‘∑ T· \ $<ë´s¡T\ú ≈£î,
Ä]úø+£ >± yÓqTø£ã&çqyê]øÏ ñ|üø±s¡ y˚‘H· ê\T n+~+#·≥+, Ä<äsÙ¡ Á>±e÷\ ù|]≥
sêÅw+ºü ˝Àì nìï Á>±e÷\˝À ns¡TΩ\≈£î Çfi¯ófl, ô|q¸qT¢ Çe«&É+, nuÛj
Ñ T· Vü≤dü+Ô
ù|]≥ eè<äT\∆ sTTq eTVæ≤fi¯\≈£î ô|q¸qT¢ Çe«&É+ ˝≤+{Ï mH√ï |ü<øä∏ ±\T neT\T#˚XÊs¡T.
qø£‡˝…’≥¢‘√ #·s¡Ã\T $|òü\eTsTTq|üŒ{Ïø° yê] ø±s¡´ø£˝≤bÕ\qT sêÅwüº+˝À
ìj·T+Á‹+#·&+É »]–+~. ôV≤’ <äsêu≤<é W≥sY ]+>¥ s√&ÉT¶ ìsêàD+˝ÀqT, »\j·T»„+,
|ü≥ºD(ôV’≤<äsêu≤<é) uÛÑ÷eTT\ ¬s>∑T´\¬s’CÒwüHé, sêÅwüº+˝À ôddt\ ø√dü+ uÛÑ÷ùdø£s¡D
dü+<äs“¡ +¤ ˝À n$˙‹ Äs√|üD\qT m<äTs√ÿe\dæ e∫Ã+~. 2009 e#˚Ãdü]øÏ dæ.|æ.◊,
dæ.|æ.myéT, {Ï.ÄsY.mdt. \‘√ $uÛ<Ò ë\T e∫à 2009 mìïø£˝À¢ ˇ+≥]>± mìïø£\
ã]˝ÀøÏ ~– >¬ \Tbı+<ä&+É »]–+~. 2009 ôdô|+º ãsY 2 e ‘˚Bq ôV≤*ø±|üsº Y
Á|üe÷<ä+˝À nø±\eTs¡D+ #Ó+<ë&ÉT. sê»X‚Ks¡s¬ &ç¶ ñqï+‘·ø±\+ Á|ü‘´˚ ø£ ‘Ó\+>±D≤
yê<ä+ sêÅw+ºü ˝À yÓqøÏÿ HÓ≥㺠&ç+~.

‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

132

1956 ‘·sê«‘· Ä+Á<Û`ä ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘ê\T`n_Ûeè~∆
1956˝À $XÊ˝≤+Á<Ûä @s¡Œ&çq ‘·sê«‘· ôV≤’ <äsêu≤<é eTTK´|ü≥Dº +>± yÓTT‘·+Ô
23 õ˝≤¢\T ˇπø |ü]bÕ\q≈£î e∫Ãq H˚|<ü ´ä∏ +˝À Ä+Á<Ûä ÁbÕ+‘·+yês¡T ‘Ó\+>±D≤
ÁbÕ+‘·+ yÓ|’ ⁄ü e∫à ‘·eT<Óq’ XË*’ ‘√ n_Ûeè~∆˝À bÕ\T|ü+#·Tø√e&É+ yÓTT<ä\Tô|{≤ºsT¡ .
Ä+Á<Ûä ÁbÕ+‘·+ qT+#˚ ø±≈£î+&Ü <˚X+¯ ˝Àì $$<Ûä ÁbÕ+‘ê\qT+∫ eTTK´+>±
>∑T»sê‘Y, |ü+C≤uŸ, eTVü‰sêÅw,ºü sê»kÕúHé ‘·~‘·s¡ ñ‘·sÔ ¡ uÛ≤s¡‘<· X˚ ¯ ÁbÕ+‘ê\qT+∫
e∫Ãq W‘ê‡Væ≤≈£î\T ôV≤’ <äsêu≤<é˝À dæsú |¡ &ü ç yê´bÕsê\T #˚dTü ≈£î+≥÷ ‘Ó\+>±D≤
n_Ûeè~∆˝À (ôV≤’ <äsêu≤<é #·T≥Tº|øü ÿ£ \) bÕ\T|ü+#·T≈£îHêïs¡T.
e´ekÕj·T+, bÕ]ÁXÊ$Tø£ s¡+>±˝À¢ M] ø£èwæ >∑D˙j·T+, ˙{Ï bÕs¡T<ä\,
$<ä´, yÓ’<ä´+, $<äT´‘Y, e´ekÕj·T+, |ü]ÁX¯eT\T, yÓTT<ä˝…’q s¡+>±˝À¢ 1956˝À
Ä+Á<ÛÁä |ü<X˚ Ÿ @s¡Œ&çq ‘·sê«‘· Ä+Á<Ûä ÁbÕ+‘·+‘√ bÕ≥T, ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘·+
>∑D˙j·TyÓTqÆ n_Ûeè~∆ #Ó+~+<äq{≤ìøÏ Äj·÷ s¡+>±˝À¢ n_Ûeè~∆ ‘·sT¡ yê‘· ù|J\˝À
$e]+∫q >∑D≤+ø±\ <ë«sê ‘Ó\TdüTø√e#·TÃ.
˙{ÏbÕs¡T<ä\ s¡+>∑+˝À >∑eTì+∫q≥¢sTT‘˚˚ sêj·T\d”eT, Ä+Á<Ûë, ‘Ó\+>±D≤
ÁbÕ+‘ê˝À¢ Ä+Á<ÛÁä |ü<X˚ Ÿ @s¡Œ&Éø£ eTT+<äT, Ä+Á<Ûë ÁbÕ+‘·+˝À 27,064 \ø£\å
mø£sê\T kÕ>∑T˝À ñ+&É>±, sêj·T\d”eT˝À 2,927 \ø£\å mø£sê\T, n<˚ ‘Ó\+>±D≤˝À
3,501 \ø£\å mø£sê\T>± ñ+&˚~. n<˚ 1956˝À Ä+Á<ÛÁä |ü<X˚ Ÿ @s¡Œ&çq|üŒ{ÏqT+∫
Á|üdTü ‘Ô · 2009 es¡≈î£ >∑eTì+∫q≥¢sTT‘˚ Ä+Á<Ûä ÁbÕ+‘·+˝À n<äq+>± 51.006
\ø£\å mø£sê\T, sêj·T\d”eT˝À 19.013 \ø£\å mø£sê\T, ‘Ó\+>±D≤˝À 50.639
\ø£\å mø£sê\T kÕ>∑T˝ÀøÏ e#êÃsTT.
á $<Û+ä >± ‘Ó\+>±D˝À Ä+Á<Ûë‘√ dü]düe÷q+>± 50 \ø£\å mø£sê\T
n<äq+>± kÕ¬>+’ ~. õ˝≤¢\ yêØ>± $esê\T Á|üøÿ£ ù|J |ü{øºÏ ˝£ À #·÷&Ée#·TÃ.

‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

133

‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

134

bÕ]ÁXÊ$Tø£ s¡+>∑+
e´ekÕj·T+ ‘·sê«‘· ñ<√´>±eø±XÊ\≈£î n‹ô|<ä› dü+K´˝À ìj·÷eTø±\≈£î
|ü]ÁX¯eT\T <√Vü≤<ä|&ü ‘É êsTT. 1958˝À Ä+Á<Ûë`sêj·T\d”eT ÁbÕ+‘·+˝À |ü]ÁX¯eT\
dü+K´ ` 393, n<˚ dü+<äs“¡ +¤ ˝À ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘·+˝À ` 141, ‹]– 2004`05
e#˚à düeTj·÷ìøÏ Ä+Á<Ûë`sêj·T\d”eT˝À |ü]ÁX¯eT\ dü+K´ ` 6,37,447 ø±>±
‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘·+˝À 7,19,258 HÓ\ø=\Œã&ܶsTT. á $esê\qT ã{Ϻ 1958
qT+&ç 2005 es¡≈î£ |ü]ÁX¯eT\ s¡+>∑+˝Àì Ä+Á<Ûë`sêj·T\d”eT ø£Hêï ‘Ó\+>±D≤
ÁbÕ+‘·+˝À >∑D˙j·T+>± ô|]–q≥T¢>± eTq≈£î ne>∑‘e· Te⁄‘·T+~.
ÁbÕ+‘·+ 1958
Ä+Á<Ûä
393
d”eT
‘Ó\+>±D≤ 141

2004`05
6,33,447

1958˝À %
74%

2005˝À %
47%

7,19,258

26%

53%

Source: Statistical Abstract of Andhra Pradesh

dæyÓT+≥T ñ‘·Œ‹Ô s¡+>∑+˝À yÓTT‘·Ô+ uÛ≤s¡‘·<˚X¯+˝À »s¡T>∑T‘·Tqï dæyÓT+≥T
ñ‘·Œ‹Ô dü+e‘·‡sêìøÏ 120 $T*j·THé ≥qTï\T. n+<äT˝À 1/3 XÊ‘·+ nsTTq 40
$T*j·THé ≥qTï\T Ä+Á<ÛÁä |ü<X˚ Ÿ˝À »s¡T>∑T‘·Tqï~. n+<äT˝À 80% ‘Ó\+>±D≤˝ÀH˚
ñ‘·Œ‹Ô ne⁄‘·T+~. øπ e\+ 20% d”e÷+Á<Û˝ä À »s¡T>∑T‘·T+~.
bòÕsêàdü÷´{Ïø˝£ Ÿ s¡+>∑+˝À eTTK´+>± ã\Tÿ Á&É>‡¥ uÛ≤s¡‘<· X˚ +¯ ˝À »s¡T>∑T‘·Tqï
yÓTT‘·+Ô ñ‘·Œ‹Ô˝À 50% Ä+Á<ÛÁä |ü<X˚ Ÿ˝À »s¡T>∑T‘·T+&É>± <ëì˝À 80% ‘Ó\+>±D≤
ÁbÕ+‘·+˝À ôV≤’ <äsêu≤<é #·T≥TºÁ|üøÿ£ ˝Ò HÓ\ø=\Œã&ܶsTT. øπ e\+ 20% e÷Á‘·yT˚
d”e÷+Á<Û˝ä À HÓ\ø=\Œã&ܶsTT.
Á|ü|ü+#· Á|üU≤´‹>±+∫q ◊.{Ï. s¡+>∑+ ñ‘·Œ‘·TÔ\T 90% ‘Ó\+>±D≤
ÁbÕ+‘·+˝ÀH˚ »s¡T>∑T‘·THêïsTT.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

135

dæ˙ |ü]ÁX¯eT≈£î dü+ã+~Û+∫ Á|üd~æ >∆ ±+∫q dü÷&º j
ç ÷Ó \˙ï (sêyÓ÷J |ò*æ +
dæ{,° nqï|üPs¡í dü÷&º j
ç ÷Ó , sêe÷Hêj·TT&ÉT dü÷&º j
ç ÷Ó , |ü<ëà\j·T dü÷&º j
ç ÷Ó , kÕs¡B∏
dü÷&º j
ç ÷Ó ) ‘Ó\+>±D≤˝Àì ôV≤’ <äsêu≤<é˝ÀH˚ ñHêïsTT. n˝≤π> j·÷e‘·TÔ ôVA≥˝Ÿ
|ü]ÁX¯eT ôV≤’ <äsêu≤<é˝ÀH˚ dæsú |¡ &ü +ç ~. n+‘·sê®rj·T msTTsYb˛s¡Tº ôV≤’ <äsêu≤<é˝ÀH˚
HÓ\ø=\Œã&ç+~.
Ä+Á<Ûä ÁbÕ+‘·+˝À $XÊK ñ≈£îÿ, >√<ëe] ms¡Te⁄\ ø£sêà>±s¡+, Hê>±s¡Tq®
ms¡Te⁄\ ø£sêà>±s¡+, ø=~›bÕ{Ï |ü]ÅXe¯ T\T e÷Á‘·yT˚ á 54 dü+ˆˆ\ ø±\+˝À
HÓ\ø=\Œã&ç ˇø£|ü &ÉT m+‘√ Á|üU≤´‹ >±+∫q $»j·Tyê&É, >∑T+≥÷s¡T, HÓ\÷¢sT¡
˝≤+{Ï |ü≥Dº ≤\˝À øπ e\+ eÁdü<Ô Tä ø±D≤\ düeTT<ëj·÷ìøÏ, ∫qï ∫qï Vü≤ À≥fi¯fl\øÏ,
ôdø’ ˝Ï Ÿ yÓ÷{≤sY ôdø’ fiÏ fl¯ cÕ|ü⁄\≈£î, e]|ü+≥\Tqï ÁbÕ+‘ê\˝À ∫qï ∫qï s¬ d’ t
$T\T¢\≈£î, |ü#êØ cÕ|ü⁄\ es¡øπ |ü]$T‘·eTsTTb˛j·÷sTT. rs¡ ÁbÕ+‘·+˝À $XÊK
b˛s¡Tº‘√ bÕ≥T Ç|ü&ç|ü&˚ n<äq+>± ø£èwüí|ü≥ºD+, >∑+>∑es¡+ b˛s¡Tº\T
n+<äTu≤≥T˝ÀøÏ e#êÃsTT. ø±øÏHê&É, ã+<äs¡T z&Éπse⁄ ˝≤+{Ï ÁbÕ+‘ê\T
HÍø±ÁX¯j·÷\≈£î nqTesTTq$ nsTTq|üŒ{Ïø° |ü⁄s√>∑‹˝Òø£ n_Ûeè~∆|ü<∏ä+˝ÀøÏ
sê˝Òøb£ ˛j·÷sTT.

$<ë´s¡+>∑+
@ ÁbÕ+‘·yTÓ HÆ ê n_Ûeè~∆ #Ó+<ë\+fÒ $<ä´ #ê˝≤ eTTK´+. ÁbÕ<∏$ä Tø£, e÷<Û´ä $Tø£,
ñqï‘· $<ä´ s¡+>±\T 1956 qT+&ç 2007 es¡≈î£ Ä+Á<Û`ä ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘ê˝À¢ @
$<Û+ä >± n_Ûeè~∆ #Ó+~+B á øÏ+~ >∑D≤+ø±\T ‘Ó\T|ü⁄‘·THêïsTT.
dü÷ÿfi¯fl dü+K´
ÁbÕ+‘·+
Ä+Á<Ûä
d”eT
‘Ó\+>±D≤

1955`56
21,764

2006`07
55,493

1956˝À%
73%

2007˝À %
58%

7,938

40,687,

27%

42%

‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

136

dü÷ÿfi¯fl˝À¢ $<ë´s¡T\ú dü+K´
ÁbÕ+‘·+
1955`56
Ä+Á<Ûä
21,51,897
d”eT
‘Ó\+>±D≤ 5,64,819

2006`07
71,94,382

1956˝À%
79%

2007˝À %
52%

65,53,660

21%

48%

1956˝À%
71%

2007˝À %
54%

29%
2%

46%
38%

ÄsY‡º   ôdH’ ‡é pìj·TsY ø£fi≤XÊ\\T
ÁbÕ+‘·+
1955`56 2006`07
Ä+Á<Ûä
36
2006
d”eT
‘Ó\+>±D≤ 15
1706
ôV’≤<äsêu≤<é 1
1397
$TqVü‰sTT+|ü⁄

nø£åsêdü´‘·
1951`52 2005`06
d”e÷+Á<Ûä 13.4%
61.3%
‘Ó\+>±D≤ 9.3%
57.07%
2008 Hê{ÏøÏ $X¯«$<ë´\j·÷\T eT]j·TT Ç‘·s¡ ø£fi≤XÊ\\T
j·T÷ìe]Ù{°\T yÓ<’ ´ä
Ç+»˙]+>¥ m+.dæ.m.
ø£fi≤XÊ\\T ø£fi≤XÊ\\T
sêh+
41
50
657
707
yÓTT‘·+Ô
‘Ó\+>±D≤ 18
22
322
356
d”e÷+Á<Ûä 23
28
335
351

‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

bòÕs¡àd”
ø£fi≤XÊ\\T
270
159
111

137

Äs√>∑´+`dü<äTbÕj·÷\T
ÄdüT|üÁ‘·T\ dü+K´
ÁbÕ+‘·+
Ä+Á<Ûä
d”eT
‘Ó\+>±D≤
ôV’≤<äsêu≤<é
$TqVü‰sTT+|ü⁄

1955`56
169

2005`06
1325

n_Ûeè~∆
684%

127
95

850
770

569%
711%

2005`06
63,01,808

n_Ûeè~∆
32%

36,52,570

88%

2005`06
5,98,189

n_Ûeè~∆
`87%

8,78,548

`79%

2005`06
2,99,570

n_Ûeè~∆
1498%

15,95,335

255%

2005`06

n_Ûeè~∆

e´ekÕj·T+
e]kÕ>∑T mø£sê˝À¢
ÁbÕ+‘·+
1955`56
Ä+Á<Ûä
47,88,832
d”eT
‘Ó\+>±D≤
19,39,521
C§qï\T, u≤»s¡, sê>∑T\T mø£sê˝À¢
ÁbÕ+‘·+
1955`56
Ä+Á<Ûä
46,15,099
d”eT
‘Ó\+>±D≤
40,98,118
yÓTTø£ÿC§qï mø£sê˝À¢
ÁbÕ+‘·+
1955`56
Ä+Á<Ûä
18,741
d”eT
‘Ó\+>±D≤
4,49,076
|ü‹kÔ Õ>∑T mø£sê˝À¢
ÁbÕ+‘·+
1955`56
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

138

Ä+Á<Ûä
7,47,423
d”eT
‘Ó\+>±D≤
258019
#Ós≈¡ î£ kÕ>∑T mø£sê˝À¢
ÁbÕ+‘·+
1955`56
Ä+Á<Ûä
1,23,077
d”eT
‘Ó\+>±D≤ 51,886

7,84,495

5%

17,97,077

596%

2005`06
4,50,845

n_Ûeè~∆
266%

1,24,055

139%

$<äT´‘Y s¡+>∑+
1956 Hê{ÏøÏ ø√kÕÔ, sêj·T\d”eT˝À¢ 68.2% Á>±e÷\T, |ü≥Dº ≤\T, q>∑sê\T
$<äT´B›øs£ D¡ #˚jT· ã&É>±, 2004 Hê{ÏøÏ 100% $<äT´B›øs£ D¡ #˚jT· ã&ܶsTT. n<˚
‘Ó\+>±D≤˝À 1956 Hê{ÏøÏ 8.3% e÷Á‘·yT˚ $<äT´B›øs£ D¡ »s¡>>∑ ± 2004øÏ
100% $<äT´B›øs£ D¡ »]–+~.
2004 Hê{ÏøÏ ñ∫‘· $<äT´‘Y |ü+|ü⁄ôd≥T¢ ‘Ó\+>±D≤˝À yÓTT‘·+Ô 16 \ø£\å T ñ
+&É>±, d”e÷+Á<Û˝ä À 10.7 \ø£\å THêïsTT.
1956 ‘·sê«‘· Ä+Á<Ûsä êÅw+ºü ˝À HÓ\ø=\Œã&çq nH˚ø£ C≤rj·T, n+‘·sê®rj·T
dü+düú\ düeTT<ëj·÷\T ôV’≤<äsêu≤<é #·T≥TºÁ|üø£ÿ\ ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘·+˝ÀH˚
HÓ\ø=\Œã&ܶsTT. Ä+Á<Ûä ÁbÕ+‘·+˝À ˇø£{Ï ns¡ dü+dü\ú T e÷Á‘·yT˚ HÓ\ø=\Œã&ܶsTT.

1.

BHEL

2.

HAL

3.

DRDL

4.

IDPL

1956 ‘·sê«‘· ‘Ó\+>±D≤˝À HÓ\ø=*Œq C≤rj·T,
n+‘·sê®rj·T Á|üuTÑÛ ‘·« dü+dü\ú T
uÛ≤s¡‘Y ôV≤M m\ÁøϺø£˝Ÿ‡ *$Tf…&é
Væ≤+<ä÷kÕúHé @s√Hê{Ïø˝£ Ÿ‡ *$Tf…&é
&çô|Hò ‡é ØôdsYà ˝Òãsπ ≥Ø
Ç+&çj·THé Á&É>¥ n+&é bòÕs¡àdæ{Ïø£˝Ÿ‡ *$Tf…&é

‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

139

5.
6.
7.

8.
9.

10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.

19.
20.
21.
22.
23.

24.
25.
26.
27.

NIRD

H˚wqü ˝Ÿ ÇHéd≥ºæ ÷´{Ÿ Ä|òt s¡÷s¡˝Ÿ &Óe\|tyTÓ +{Ÿ
CRIDA
ôd+Á≥˝Ÿ Øôd]à ÇHéd≥ºæ ÷´{Ÿ ÄHé Á&Ó˝’ ≤+&é nÁ–ø£\ÃsY
ICRISAT
Ç+≥πsïwüq˝Ÿ Áø±|t ØôdsYà ÇHéd≥ºæ ÷´{Ÿ |òsü Y ôdMT m]&é
Á{≤|òøæ ˘ (n+‘·sê®rj·T |ü]XÀ<ÛHä êπø+Á<ä+)
NIS
H˚wqü ˝Ÿ ÇHéd≥ºæ ÷´{Ÿ Ä|òt k˛s¡yZ Té (C§qï)
WALMTARI yê≥sY n+&é ˝≤+&é y˚TH˚õyÓT+{Ÿ Áf…Æì+>¥   Øôd]Ã
ÇHéd≥ºæ ÷´{Ÿ
NFDB
H˚wqü ˝Ÿ |òwæ Øü dt &Óe\|tyTÓ +{Ÿ uÀs¡T¶
NARM
H˚wqü ˝Ÿ ÇHéd≥ºæ ÷´{Ÿ Ä|òt nÁ–ø£\ÃsY Øôd]à   y˚TH˚õyÓT+{Ÿ
CCMB
ôd+≥sY |òsü Y ôd\T´˝sY n+&é e÷*≈£î´\sY ãj·÷\J
NINCE
H˚wqü ˝Ÿ ÇHéd≥ºæ ÷´{Ÿ Ä|òt HêHé ø£H«Ó q¸q˝Ÿ mqØ®
NIN
H˚wqü ˝Ÿ ÇHéd≥ºæ ÷´{Ÿ Ä|òt q÷´Á{ÏwHü é
ACRIP
Ä˝Ÿ Ç+&çj÷· ø√`Ä]¶Hf˚ &… é ÁbÕC…≈î£ º ÄHé bÂÅ©º
NIBM
H˚wqü ˝Ÿ Çìdæ≥º ÷´{Ÿ Ä|òt ãjÓ÷>±´dt y˚TH˚CŸyTÓ +≥T
GSI
õjÓTT˝≤õø£˝Ÿ düsπ « Ä|òt Ç+&çj÷·
NIFC
H˚wüq˝Ÿ ÇHédæº≥÷´{Ÿ Ä|òt bò˛¬sì‡ø˘ ôd’Hé‡
ôd+≥sY |òüsY &ç.j·THé.m   |òæ+>∑sY Á|òæ+{Ÿ‡ ÇHédæº≥÷´{Ÿ
NIMHANS H˚wq
ü ˝Ÿ ÇHéd≥ºæ ÷´{Ÿ ÄHé yÓT+≥˝Ÿ ôV≤˝ŸÔ
IIHF
Ç+&çj·THé ÇHédæº≥÷´{Ÿ Ä|òt ôV≤˝ŸÔ   bòÕ´$T© yÓ˝Ÿù|òsY
IIPH
Ç+&çjT· Hé Çìdæ≥º ÷´{Ÿ Ä|òt |ü_ø¢ ˘ ôV≤˝ŸÔ
NIFT
H˚wqü ˝Ÿ ÇHéd≥ºæ ÷´{Ÿ ÄHé bòÕ´wüHé f…ø±ï\J
NISIT
H˚wqü ˝Ÿ ÇHéd≥ºæ ÷´{Ÿ Ä|òt kÕà˝Ÿ Ç+&ÉÅddº” t Áf…ìÆ +>¥  
m&ÉT´πøwüHé
NGRI
H˚wqü ˝Ÿ õjÓ÷Á>±|òøæ ˝£ Ÿ ØôdsYà ÇHéd≥ºæ ÷´{Ÿ
APAU
mÁ–ø£\Ãs¡˝Ÿ j·T÷ìe]‡{° (m|æ)
AYUSH
Äj·TTπs«<ä, j·TTHêì, dæ<,∆ä ôVA$TjÓ÷ j·T÷ìe]‡{° (m|æ)
SCI
d”&é dü]|º øπæò wüHé ÇHéd≥ºæ ÷´{Ÿ

‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

140

28.
29.
30.
31.

s√Hê˝Ÿs¶ êdt ÇHéd≥ºæ ÷´{Ÿ Ä|òt bÕHéôd{’ ≤\J (m|æ.)
ÇHéd≥ºæ ÷´{Ÿ Ä|òt C…ì{Ïø‡˘ (m|æ)
mHé.myéT.C…. øπ q‡sY ÇHéd≥ºæ ÷´{Ÿ (m|æ.)
ÇHéd≥ºæ ÷´{Ÿ Ä|òt Á|æy+Ó {Ïyé yÓT&çdHæ é
32.
EMRI
(108 düØ«dt) meT¬s˙® ‡ y˚TH˚CŸyTÓ +{Ÿ ØôdsYà ÇHéd≥ºæ ÷´{Ÿ
33.
HMRI
(104 düØ«dt) ôV≤˝ŸÔ y˚TH˚CŸyTÓ +≥T ]ôdsYà ÇHéd≥ºæ ÷´{Ÿ
34.
IIT
Ç+&çjT· Hé ÇHéd≥ºæ ÷´{Ÿ Ä|òt f…ø±ï\J
35.
IIIT
Ç+&çjT· Hé ÇHéd≥ºæ ÷´{Ÿ Ä|òt ÇqŒ¤sπ àwüHé f…ø±ï\J
36.
JNTU
»eVü≤sY˝≤˝Ÿ HÓÁVüA f…øï£ ˝≤õø£˝Ÿ j·T÷ìe]‡{°
37. ôd+Á≥˝Ÿ j·T÷ìe]‡{°
38.
ISB
Ç+&çjT· Hé dü÷ÿ˝Ÿ Ä|òt _õHÓdt
39. Ç+≥πsïwüq˝Ÿ msTTsY b˛sYº
40. ôV≤’ f…ø˘ dæ{°
41.
MIDHANI $TÁX¯ <Ûë‘·T ì>∑yéT *$Tf…&é
42.
NFC
q÷´øÏj
¢ T· sY |òPü ´j·TsY ø±+ô|ø¢ ‡˘
43.
ECIL
m\Áø±ºìø˘‡ ø±s=ŒπswüHé Ä|òt Ç+&çj÷· *$Tf…&é
44.
HMT
Væ≤+<ä÷kÕúHé yÓTw”Hé ≥÷˝Ÿ‡ *$Tf…&é
45.
IICT
Ç+&çjT· Hé ÇHéd≥ºæ ÷´{Ÿ Ä|òt ø¬ $Tø£˝Ÿ f…ø±ï\J
46.
DMRL
&çô|Hò ‡é yÓT≥\]®ø˝£ Ÿ Øôd]à ˝≤uŸ‡
47.
NIMS
ìC≤+ ÇHéd≥ºæ ÷´{Ÿ Ä|òt yÓT&çø˝£ Ÿ ôdH’ ‡Ó dt
ô|q’ ñ<äV≤ü ]+∫q $esê\qT ã{Ϻ Ä+Á<Û`ä sêj·T\d”eT, ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘ê\˝À
n_Ûeè~ú >∑‘êìø°`Ç|üŒ{Ïø° @$<Û+ä >± »]–+<äH~˚ ‘Ó*j·T C…|Œü ã&ÉT‘·T+~.
1997 p˝…’˝À Centre for Economic and Social Studies,
ú À |òüTqXÊ´yéT eTVü≤+‹ nH˚ sêÁùwº‘·s¡ |ü]XÀ<Ûä≈£î&ÉT ReHyderabad dü+dü˝
gional Development and Human Development, A District wise
analysis in Andhra Pradesh, nH˚ $wüjT· +ô|’ ˇø£ XÊÁd”j
Ô T· |ü<‹∆ä ˝À |ü]XÀ<Ûqä

#˚XÊ&ÉT. á |ü]XÀ<Ûqä ˝À ‘˚*+<˚$T≥+fÒ Ä+Á<Ûøä +£ fÒ ‘Ó\+>±DÒ n_Ûeè~∆˝À ñ
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

141

qï<ä˙, 1982`83 ˝ÀH˚ Ä+Á<Û,ä ‘Ó\+>±D≤ ø£+fÒ yÓqTø£ã&ç ñqï<ä˙, 1992`93
Hê{ÏøÏ á n+‘·sê\T ô|]>±j·T˙ ìs¡÷|æ‘e· TsTT´+~. á |ü]XÀ<Ûqä ˝À eTVü≤+‹
1982`83, 1992`93 ÁbÕ+‘ê˝À¢ e´ekÕj·T+, bÕ]ÁXÊ$Tø£ s¡+>∑+, kÕe÷õø£
@ø°øè£ ‘·, Ä]úø,£ eTÚ*ø£ s¡+>±˝À¢ ôV≤’ <äsêu≤<é $TqVü‰ 22 õ˝≤¢˝À¢ n_Ûeè~∆ì
ìsê∆]+#ês¡T. sêÁùw‘º s· T¡ &Óq’ eTVü≤+‹ $X‚w¢ Dü Á|üø±s¡+ 1982`83˝À n_Ûeè~∆
#Ó+~q õ˝≤¢\T>± Ä+Á<Ûë˝À 5, sêj·T\d”eT˝À 1, ‘Ó\+>±D≤˝À 4. eT<Û´ä dü+Ô >±
n_Ûeè~∆ #Ó+~q$>± Ä+Á<Ûë˝À 1, sêj·T\d”eT˝À 2, ‘Ó\+>±D≤˝À 3, yÓqTø£
ã&çq$>± Ä+Á<Ûë˝À 3, sêj·T\d”eT˝À 1, ‘Ó\+>±D≤˝À 2 õ˝≤¢\T ñHêïsTT.
1992`93˝À n_Ûeè~∆ #Ó+~q$>± Ä+Á<Û˝ä À 3, sêj·T\d”eT˝À 2, ‘Ó\+>±D≤˝À
5, eT<Û´ä dü+Ô >± Ä+Á<Ûë˝À 2, ‘Ó\+>±D≤˝À 2, yÓqTø£ã&çq õ˝≤¢\T>± Ä+Á<Ûë˝À 4,
sêj·T\d”eT˝À 2, ‘Ó\+>±D≤˝À 2 ñHêïsTT.
Á|üdüTÔ‘· »\j·T»„ ø±s¡´Áø£e÷*ï MøÏåùdÔ...
uÛ≤s¡‘· uÛ÷Ñ uÛ≤>∑+˝À 5e e+‘·T (2.7 \ø£\å øÏ.MT.) ø£*– düTe÷s¡T 40
Jeq<äT\T Á|üeVæ≤+#˚ sêÅw+ºü Ä+Á<ÛÁä |ü<X˚ Ÿ. á q<äT\ <ë«sê sêÅcÕºìøÏ e#˚Ã
»˝≤\T 2,746 {Ï. myéT. dæ\T. m≈£îÿe uÛ≤>∑+ >√<ëe] (1480 {ÏmyéTdæ\T),
ø£ècÕí (811 {Ï.myéT.dæ.\T.) ô|Hêï (98 {Ï. myéT. dæ.\T) e+X¯<ëÛ s¡(78 {Ï. myéT.
dæ.\T).
sêÅw+ºü ˝À kÕ>∑T≈£î nqTyÓq’ H˚\ 167.139 \ø£\å ôV≤ø±ºsT¡ .¢ n+<äT˝À 118.17
\ø£å\ ôV≤ø±ºs¡T¢ e÷Á‘·y˚T kÕ>∑T ne⁄‘·T+~. düTe÷s¡T 50.17 \ø£å\ ôV≤ø±ºs¡¢ H˚\≈£î
e÷Á‘·yT˚ qB»˝≤\T, #ÓsT¡ e⁄\T, >=≥º|⁄ü u≤e⁄\ <ë«sê ˙s¡T n+<äT‘·T+~. Bì˝À
68.02 \ø£\å ôV≤ø±ºs˝¢¡ À esê¸<ëÛ s¡|⁄ü |ü+≥\T |ü+&çdTü HÔ êïs¡T.
>√<ëe] »˝≤\qT+&ç \uÛ´Ñ eTj˚T´ 1480 {Ï. myéT. dæ. \˝À eTq+ 720 {Ï.
myéT. dæ. \ ˙{Ïì e÷Á‘·yT˚ $ìjÓ÷–+#·T≈£î+≥THêï+. $T–*q 760 {ÏmyéTdæ\
˙s¡T düeTTÁ<ä+˝À ø£\TdüT+Ô ~.
»\j·T»„+ ø±s¡´Áø£e÷ìï |ü]o*+∫qf…‘¢Æ ˚ á ÁøÏ+~ $esê\qTã{Ϻ Á|üuTÑÛ ‘·«+
@j˚T ÁbÕ+‘ê˝À¢ m+‘· uÛ÷Ñ $Tì kÕ>∑T˝ÀøÏ rdüT≈£îsêe&ÜìøÏ ø±s¡´Áø£eT+ #˚|{ü +ºÏ B
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

142

n<˚ dü+<äs“¡ +¤ ˝À m+‘· &ÉãT“ Ks¡TÃô|&ÉT‘·TqïB $|ü⁄\+>± #·÷&Ée#·TÃ.
Ä+Á<Û,ä sêj·T\d”eT˝À¢ kÕ>∑T˙{Ï |ü<øä∏ ±\ $esê\T
q+. ÁbÕC…≈î£ º ù|s¡T
ÁbÕC…≈î£ ≈º î£ nj˚T´ ˙{ÏbÕs¡T<ä\ $d”sÔ +í¡
y˚T»sY ÁbÕC…≈î£ \º T
Ks¡Tà (ø√≥¢˝À) nj˚T´ õ˝≤¢ (mø£sê˝À¢)
1. _.ÄsY.ÄsY. e+X¯<ëÛ s¡
123.94
lø±≈£îfi¯+
62,280
ùdõº `II, ù|Cò Ÿ`I
e+X¯<ëÛ s¡
ùdõº `II, ù|Cò Ÿ`II
933.90
lø±≈£îfi¯+
45,000
2.m. ‘√≥|ü*¢ u≤´πsJ
450.23
lø±≈£îfi¯+
57,945
$»j·Tq>∑s+¡ 62,055
_. >∑»|ü‹q>∑s+¡
77.00
$»j·Tq>∑s+¡ 15,000
Áu≤+∫, ø¬ Hê˝Ÿ
3 |ü⁄wüÿs¡+ m˝Ÿ.◊.mdt.
608.04
‘·÷. >√<ëe] 1,86,000
4. ‘ê&ç|Pü &ç m˝Ÿ.◊.mdt. 467.70
|ü. >√<ëe] 2,06,600
5. Ç+~sêkÕ>∑sY
10287.38 $XÊK|ü≥Dº + 1,43,000
b˛\es¡+
‘·÷.>√<ëe] 2,57,000
|ü.>√<ëe] 2,58,000
ø£ècÕí
63,000
6. yÓ+ø£≥q>∑s+¡
124.18
‘·÷.>√<ëe] 24,000
m˝Ÿ.◊.mdt.
7. #ê>∑\Hê&ÉT
70.77
‘·÷.>√<ëe] 22846
8. |ü⁄*∫+‘·\
1281.00
ôd_º ˝…C’ wÒ Hü é
9. ∫+‘·\|üP&ç
1701.00
|ü.>√<ëe] 1,81,460
m˝Ÿ.◊.mdt.
ø£ècÕí
18,540
10. ñ.Ä+Á<Ûä düT»\
7214.10
$XÊK|ü≥Dº + 3,21,000
Ádüe+‹
$»j·Tq>∑s+¡ 3,94,000
lø±≈£îfi¯+
85,000
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

143

sêj·T\d”eT, HÓ\÷¢sT¡ , Á|üø±X¯+ õ˝≤¢\T
11. >∑T+&Éø¢ e£ Tà
592.18
12 yÓ\T>=+&É
5150.10

13. sêeTrs¡+ú
14. k˛eT•\, ø±e*
|ü.ñ.|ò&” sÉ Y ø±\Te\T
15. k˛eT•\`dü«s¡eí TTœ
*+≈£î ø±\Te
16. ‘Ó\T>∑T >∑+>∑

43.00
1196.00
437.42
4432.00

17. >±˝ÒsT¡ q>∑]
düT»\ Ádüe+‹

7216.15

18. Vü≤+ÁB˙yê düT»\
Ádüe+‹

6850.00

19. >∑+&çø√≥
m˝Ÿ.◊.mdt.
20. >∑+&çø√≥ dæ._.ÄsY.
*|òtº (6 *|òü⁄º\T)
21. >∑Ts¡Tsê|òTü y˚+Á<ä
m˝Ÿ.◊.mdt.

837.00

‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

2059.00
130.42.

Á|üø±X¯+
Á|üø±X¯+
HÓ\÷¢sT¡
ø£&|É ü
Á|üø±X¯+
HÓ\÷¢sT¡
HÓ\÷¢sT¡
HÓ\÷¢sT¡
∫‘·÷sÔ T¡
ø£s÷¡ ï\T
ø£&|É ü
HÓ\÷¢sT¡
∫‘·÷sÔ T¡
ø£&|É ü
HÓ\÷¢sT¡
∫‘·÷sÔ T¡
ø£s÷¡ ï\T
nq+‘·|Pü sY
∫‘·÷sÔ T¡
ø£&|É ü
ø£&|É ü

80,060
3,36,100
84,000
27,200
ôd_º ˝…C’ wÒ Hü é
1,39,000
40,000
34,410
14,708
1,08,000
1,67,000
2,54,000
46,000
1,55,000
15.000
1,03,500
80,000
3,45,000
1,40,000
37,500
47,500

ø£&|É ü
nq+‘·|Pü sY
ø£s÷¡ ï\T

48,150
8,750
5,290

144

22. m.mdt.ÄsY._.dæ.
848.85.
_.qs¡d+æ Vü‰sêj·TkÕ>∑sY
dæ.zø˘ ]»sê«j·TsY
23. |æ.m._.ÄsY.
542.44
ùdõº `II
24.m.∫Á‘êe‹ ≈£î&ç ø±\Te 405.82
_. yÓTÁÆ ø√ Ç]π>wüHé
221.00
25. yÓT\Æ es¡+ ø±\Te
145.45
Ä<ÛTä ˙ø£sD¡
26.m. |ü⁄*yÓ+<äT\ Áu≤+∫
297.43
ø±\Te
_. yÓTÁÆ ø√ Ç]π>wüHé
360.00
MT&çjT· + ÁbÕC…≈î£ \º T`Ä+Á<Ûä ÁbÕ+‘·+
1. eTùV≤+Á<ä ‘·qj·T
127.00
2. ‘ês¡øs£ êeTrs¡kú Õ>∑s+¡
220.04
3. ô|<ä>› &∑ ¶É ]»sê«j·TsY
73.19
132.17
4. eT<äTe› \dü ùdõº `I
5. eT<äTe› \dü ùdõº `II
57.87

ø£s÷¡ ï\T
ø£&|É ü

1,57,422
32,578

nq+‘·|Pü sY

51,600

ø£&|É ü

59,400
ôd_º ˝…C’ wÒ Hü é
ôd_º ˝…C’ wÒ Hü é

ø£&|É ü

ôd_º ˝…C’ wÒ Hü é
ôd_º ˝…C’ wÒ Hü é
lø±≈£îfi¯+
24,600
$»j·Tq>∑s+¡ 16,538
$»j·Tq>∑s+¡ 7,500
15,000
lø±≈£îfi¯+
12,500

ÄsY.myéT.dæ.øÏ ø=qkÕ–+|ü⁄

6.
7.
8.
9.
10.

»+C≤e‹ ÁbÕC…≈î£ º
ô|<˚s› T¡ ]»sê«j·TsY
eTTdüTs¡T$T*¢
uÛ÷Ñ |ü‹bÕ˝…+
ø¬ .$.sêeTø£èwüí
düTs¡+bÕ˝…+ ÁbÕ.
11. ø=e«&Éø\£ « ÁbÕ.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

120.39
38.41
207.00
146.39
51.38

$»j·Tq>∑s+¡
$XÊK|ü≥Dº +
‘·÷.>√<ëe]
‘·÷.>√<ëe]
‘·÷.>√<ëe]

6,162
9601
22,643
16,000
14,207

68.10

|ü.>√<ëe]

15,000
145

sêj·T\d”eT, HÓ\÷¢sT¡ , Á|üø±X¯+ ÁbÕ+‘ê\T
12. dü«s¡eí TTœ u≤´πsJ
52.04
13. y˚\T>∑\T¢ ÁbÕ.
208.72
14. dæ<|∆ä ⁄ü s¡+ m˝Ÿ.◊.dæ.
89.72
15. ¬ø.dæ.¬øHê˝Ÿ *|òtº
120.00
16. bÕ˝Òs¡T ÁbÕ.
50.50
17. yÓ’.dæ.ÄsY.
ø√]dübÕ&ÉT m˝Ÿ.◊.mdt. 177.00
18. |ü⁄*ø£qTeT m˝Ÿ.◊.mdt. 261.19
‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘· y˚T»sY ÁbÕC…≈î£ \º T
1. m.myéT.ÄsY.|æ.
5607.23
mdt.m˝Ÿ._.dæ.≥HÓï˝Ÿ
m˝Ÿ.◊.mdt.
ñ<äjT· düeTTÁ<ä+
2. eTVü‰‘êà>±+BÛ
2990.00
ø£\«≈£î]Ô m˝Ÿ.◊.mdt.
3. sêJyé`;ÛeT m˝Ÿ.◊.mdt. 2158.40
4. »eVü≤sY`HÓf+º… bÕ&ÉT
1428.00
m˝Ÿ.◊.mdt.
5. ø=sTT˝ŸkÕ>∑sY m˝Ÿ.◊.mdt. 359.00
6. Ä©kÕ>∑sY m˝Ÿ.◊.mdt. 261.30
(ìC≤+kÕ>∑s˝Y À uÛ≤>∑+)
7. ns¡T>∑T\ sêC≤sê+
204.00
>∑T|üÔ m˝Ÿ.◊.mdt.
(ìC≤+kÕ>∑s˝Y À uÛ≤>∑+)
8. mdt.ÄsY.mdt.|æ.`II
830.75
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

HÓ\÷¢sT¡
ø£&|É ü
ø£s÷¡ ï\T
ø£s÷¡ ï\T
Á|üø±X¯+

9.100
24000
21,300
ôd_º ˝…C’ wÒ Hü é
9500

Á|üø±X¯+
ø£s÷¡ ï\T

20,000
26,400

q˝§Z+&É
q˝§Z+&É

2,70,000
1,00,000

eTVü≤ã÷uŸq>∑sY 3,40,000
eTVü≤ã÷uŸq>∑sY 2,03,000
eTVü≤ã÷uŸq>∑sY 2,00,000
eTVü≤ã÷uŸq>∑sY 38,250
ìC≤e÷u≤<é
ìC≤e÷u≤<é

es¡+>∑\T¢

1,13,578
146

9.
10.
11.

12.
13.

14.

(24.405 {Ï.myéT.dæ.G4.703
{Ï.myéT.dæ õ.&ÉãT¢´)
m|òt.m|òt.dæ.
4729.26
(mdt.ÄsY.mdt.|æ.)
C….dæ.ÄsY. &ç.m˝Ÿ.◊.mdt. 9178.78
lbÕ<äkÕ>∑s`Y m\¢+|ü*¢ 3177.74
m˝Ÿ.◊.mdt.
(mHé.{Ï.|æ.dæ.`8.50 {Ï.myéT.dæ.
ùdõº `II, ù|òCŸ`I `12.00 {Ï.myéT.dæ
eT+<∏ìä *|ò`ºt 2.00 {Ï.myéT.dæ.
ø£&+É `3.00 {Ï.myéT.dæ.)
sêJyékÕ>∑sY
1681.00
<äTeTTà>∑÷&Ó+ m˝Ÿ.◊.mdt.
Ç+~sêkÕ>∑sY `
1824.00
s¡TÁ<ä+ø=+&É`<äTeTTà>∑÷&Ó+
m˝Ÿ.◊.mdt.
ÁbÕDVæ≤‘·`#˚yfiÓ fl¯
38500.00
m˝Ÿ.◊.mdt.

15. <äTe÷àj·T>∑÷&Ó+ qT+∫ 19521.42
mHé.mdt.‘ê* bÕ+&ÉT
16. ø±fi‚X«¯ s¡+ m˝Ÿ.◊.mdt. 632.00
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

ø£Ø+q>∑sY

1,69,000

es¡+>∑\T¢
ø£Ø+q>∑sY

5,24,000
2,20,000

KeTà+

197000

KeTà+

1,33,000

Ä~˝≤u≤<é
ø£Ø+q>∑sY
ìC≤e÷u≤<é
yÓT<äø˘
s¡+>±¬s&ç¶
q˝§¢+&É
es¡+>∑\T¢

1,56,500
1,71,500
3,045,00
5,19,200
2,46,700
2,29,800
11,800

ø£Ø+q>∑sY

45,000
147

17. dæ+>∑÷s¡T ÁbıC…≈£îº
88.99
18. |æ.$.qs¡d+æ Vü‰sêe⁄
10409.00
ø£+‘·q|ü*¢ düT»\ Ádüe+‹

yÓT<äø˘
es¡+>∑\T¢

40,000

Ä~˝≤u≤<é
Ä~˝≤u≤<é
Ä~˝≤u≤<é
Ä~˝≤u≤<é

13000
6,000
9,500
15,000

Ä~˝≤u≤<é
Ä~˝≤u≤<é
Ä~˝≤u≤<é
KeTà+
KeTà+

45,500
8,500
14,000
13,591
10,000

‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘· MT&çjT· + ÁbÕC…≈î£ \º T
1.
2.
3.
4.

˙˝≤«sTT ÁbÕC…≈£îº
90.50
¬s’\Tyê>∑T ÁbÕC…≈£îº
33.30
>=\¢yê>∑T ÁbÕC…≈î£ º
83.61
»>∑Hêï<∏|ä ⁄ü s¡+ <ä>sZ∑ ¡
124.64
ô|<äy› ê>∑T
5. l ø=eTs¡+ ;Û+ ÁbÕC…≈î£ º 274.14
6. eT<∏ë&çyê>∑T ÁbÕC…≈£îº
50.40
7. >∑<q›Ó `düT<äy› ê>∑T ÁbÕC…≈î£ º 186.68
8. yÓ÷~≈£î+≥yê>∑T ÁbÕC…≈î£ º 124.60
9. øÏHïÓ s¡kÕì ø¬ Hê˝Ÿ
36.82
(1.5 {Ï.myéT.dæ.
øÏHïÓ s¡kÕì˝À uÛ≤>∑+)
10. bÕ˝…+yê>∑T ÁbÕC…≈£îº
70.99
11. #Í&É|*ü ¢
55.50
Vü≤qTeT+‘·s¬ &ç¶ m˝Ÿ.◊.mdt.
12. ˝…+&ç ÁbÕC…≈£îº
202.19

KeTà+
10,132
ìC≤e÷u≤<é 11,627
ìC≤e÷u≤<é 22,000

ô|’ $esê\qT ã{Ϻ Ä+Á<Ûë`sêj·T\d”eT ÁbÕ+‘ê\˝À ì]à‘·eTe⁄‘T· qï ÁbÕC…≈î£ \º
kÕ>∑Tã&ç $d”sÔ +í¡ 52,89,945 mø£sê\T <ëìøÏ nj˚T´ Ks¡Tà 57,304,61 ø√≥T¢.
n<˚d+ü <äs“¡ +¤ >± ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘·+˝À ì]à‘·eTe⁄‘·Tqï ÁbÕC…≈î£ \º kÕ>∑Tã&ç
$d”sÔ +í¡ 44,11,678 mø£sê\T, <ëìøÏ nj˚T´ Ks¡Tà 1,04,914.24 ø√≥T¢.
ô|’ $esê\qT ã{Ϻ ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘·+˝À Ä+Á<Ûë`sêj·T\d”eT ÁbÕ+‘·+
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

148

ø£Hêï s¬ {Ï+º |ü⁄ Ks¡Tà ø£qã&ÉT‘√+~. (kÕ>∑T$d”sÔ +í¡ ˝À ô|<ä› ‘˚&Ü ˝Òøb£ ˛sTTq|üŒ{Ïø)°
nsTT‘˚ >∑‘· 5 dü+ˆˆ\ qT+∫ sêh Á|üD≤[ø£˝À yÓTT‘·+Ô 50 y˚\ ø√≥¢ øπ {≤sTT+|ü⁄\T
»s¡>>∑ ± 35 y˚\ ø√≥T¢ e÷Á‘·yT˚ Ks¡Tà ô|{Ïqº ≥T¢ ‘Ó\Tk˛Ô+~. á dü+e‘·‡s¡+ 15y˚\
ø√≥T¢ øπ {≤sTT+#·>± 6y˚\ ø√≥T¢ >∑T‘˚<Ô ës¡¢ u≤ø°\øπ dü]b˛‘·T+~. ø±>± Ç+ø±
<ë<ë|ü⁄ 1,50,000 ø√≥¢ s¡÷bÕsTT\T »\j·TC≤„ìøÏ nedüs+¡ . á H˚|<ü ´ä∏ +˝À
ô|q’ #Ó|Œü ã&çq ÁbÕC…≈î£ \º T m|üŒ{ÏøÏ |üPs¡eÔ ⁄‘êj·TH˚~ Á|üXÊïs¡øú +£ . Äy˚Ts¡≈î£ Á|üdTü ‘Ô ·
˙{Ï bÕs¡T<ä\ XÊU eT+Á‹ bıHêï\ ≈£L&Ü <Ûèä Mø£]+#·˝ìÒ dæ‹ú .

---

‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

149

2010 Ä+Á<ÛäÁ|ü<˚XŸ

‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

150

Á|üdTü ‘Ô · ‘Ó\+>±D≤ ñ<ä´eT+

‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

151

Á|üdTü ‘Ô · ‘Ó\+>±D≤ ñ<ä´eT+
1999˝À ‘Ó\T>∑T<˚X¯+ n~Ûø±s¡+˝ÀøÏ e∫Ãq ‘·sê«‘· n+‘·≈£îeTT+<äT
eT+Á‹es¡+Z ˝À eT+Á‹>± ñqï #·+Á<äXK‚ s¡sêe⁄≈£î (¬ø.dæ.ÄsY.) eT+Á‹es¡+Z ˝À
kÕúq+ <äøÿ£ ˝Ò<Tä . U…s’ ‘¡ êu≤<é qT+∫ mìï¬øq’ e÷J dæ._.◊. &Ós¬’ ø£sº Y ◊.|æ.mdt.
n~Ûø±] $»j·Tsêe÷sêe⁄≈£î eT+Á‹ |ü<ä$ Çe«&É+ »]–+~. B+‘√
#·+Á<äXK‚ s¡sêe⁄ rÁe ndü+‘·è|æÔ #Ó+<ë&ÉT. &ç|Pü ´{° d”Œø£s>Y ± mqTïø√ã&çq|üŒ{Ïø°
#·+Á<äX‚Ks¡sêe⁄≈£î eT+Á‹ ø±yê\H˚ ø√]ø£ ã\+>± ñ+&çb˛sTT+~. rÁe
ndü+‘·è|æ‘Ô √ ñqï #·+Á<äXK‚ s¡sêe⁄ n<äqT ø√dü+ y˚∫e⁄Hêï&ÉT. 2000 Ä>∑dTü ˝º À
‘Ó\T>∑T<˚X+¯ bÕغ $<äT´‘Y #ÛêØ®\T ô|+∫+~. Á|ü‹|üø±å \T ñ<ä´$T+#êsTT. ñ
<ä´eTø±s¡T\ô|’ Ä>∑dTü º 11 ‘˚Bq ãw”suY ≤>¥˝À ø±\TŒ\T »]bÕs¡T. Ä H˚|<ü ´ä∏ +˝À
#·+Á<äX‚Ks¡sêe⁄ ‘Ó\T>∑T<˚X¯+ bÕغì rÁe+>± $eT]Ù+#ê&ÉT. ndü+‘·è|æÔì
e´ø£|Ô sü T¡ dü÷Ô ‘Ó\T>∑T<˚X+¯ Á|üuTÑÛ ‘ê«ìï n_ÛX+¯ dæ+#ê&ÉT. @&Ü~ ‘·sê«‘· ‘Ó\T>∑T<˚X+¯
bÕغøÏ sêJHêe÷ #˚dæ {Ï.ÄsY.mdt.qT kÕú|æ+#ê&ÉT. Ábı.»j·TX¯+ø£sY, ÄsY.
$<ë´kÕ>∑sY ˝≤+{Ï ø=+‘·eT+~ Hêj·T≈£î\qT ø£\T|ü⁄ø=ì Á|ü»˝À¢ #Ó’‘·q´+
ø£*–+#·&ÜìøÏ Á|üj·T‘êï\T yÓTT<ä\Tô|{≤º&ÉT.
1997, p˝…’ 13 ø±øÏHê&É˝À »]–q ø±s¡´es¡Z düe÷y˚X+¯ ˝À _.C….|æ.ªˇø£
z≥T s¬ +&ÉT sêÁcÕº\Tµ nì ‘Ó\+>±D≤≈£î nqT≈£L\+>± rsêàq+ #˚d+æ ~. 1999˝À
»]–q mìïø£˝À¢ ‘Ó\T>∑T<˚X+¯ `_.C….|æ. bÕغ\T ø£\dæ b˛{° #˚XÊsTT. ‘Ó\T>∑T<˚X+¯
bÕغ _.C….|æ.‘√ ø£\dæ πø+Á<ä+˝À Á|üuÛÑT‘·«+ @sêŒ≥T #˚XÊs¡T. πø+Á<ä+˝À _.C….|æ.
n~Ûø±s¡+˝À ñ+&ç ñ‘·sÔ ¡ uÛ≤s¡‘+· ˝À C≤s¡+È &é, ñ‘·sÔ ê+#·˝Ÿ, #Ûr· dÔ |t Tüò &é sêÁcÕº\qT
@sêŒ≥T #˚d+æ ~. sêh+˝À ‘Ó\T>∑T<˚X+¯ bÕغ n~Ûø±s¡+˝À ñqï H˚|<ü ´ä∏ +˝À ‘·eT
Á|ü‘´˚ ø£ ‘Ó\+>±D≤ yê<ëìï _.C….|æ Á|üøÿ£ q ô|fÒdº +æ ~. BìøÏ ø±s¡D+ ‘Ó\T>∑T<˚X+¯
bÕغ Á|ü‘´˚ ø£ ‘Ó\+>±D≤≈£î nqT≈£L\+>± ˝Òøb£ ˛e&ÉyT˚ .
{Ï.ÄsY.mdt. bÕغì 2001 dü+ˆˆ˝À kÕú|æ+∫q #·+Á<äX‚Ks¡sêe⁄ Á|ü‘˚´ø£
‘Ó\+>±D≤ yê<ëìï eTT+<äT≈£î rdüT≈£îyÓfi¯SÔ ø±s¡´Áø£e÷\qT ìs¡«Væ≤+#·&É+
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

152

yÓTT<ä\Tô|{≤º&ÉT. eTTK´+>± >∑‘·+˝À $XÊ˝≤+Á<Ûä @s¡Œ&çq|ü&ÉT ô|<ä›eTqTwüß\
ˇ|üŒ+<ëìï bÕ\≈£î\T neT\T »s¡|ìü $<ÛëHêìï, 610 õ.z qT neT\T#˚jT· ì
$<Ûëq+ ˝≤+{Ï n+XÊ\qT eTTK´+>± ñ≥+øÏd÷ü Ô Á|ü»\qT #Ó‘’ q· ´ |üs#¡ &· +É
yÓTT<ä\Tô|{≤º&TÉ . n<äqT ø√dü+ m<äTs¡T #·÷düTqÔ ï qø£‡˝Ÿ‡ e÷J qø£‡˝Ÿ‡, {Ï.ÄsY.mdt.
ÁX‚DT\‘√ #˚] Á|ü‘´˚ ø£ ‘Ó\+>±D≤qT ã\|üsá &É+ yÓTT<ä\Tô|{≤ºsT¡ . {Ï.ÄsY.mdt.
‘Ó\+>±D≤˝À mø£ÿ&É düuÑÛ ô|{ÏHº ê Á|ü»\qT yêVü≤Hê˝À¢ ‘·s*¡ +#˚ ø±s¡´Áø£e÷\≈£î
Á>±e÷˝À¢ qø£‡˝Ÿ‡ düV≤ü ø±s¡+ n+~+#ês¡T. >∑<s›ä Y ˝≤+{Ï yêfi¯ófl ãj·T≥≈£î e∫Ã
Á|ü‘´˚ ø£ ‘Ó\+>±D≤ yê<ëìï ã\|ü]#ês¡T.
1999 mìïø£˝À¢ ‘Ó\T>∑T<˚X+¯ bÕغ eT∞fl n~Ûø±s¡+˝ÀøÏ sê<äì ø±+Á¬>dt
Hêj·T≈£î\T uÛ≤$+#ês¡T. ø±˙ 1999˝À ≈£L&Ü {Ï.&ç.|æ. n~Ûø±s¡+˝ÀøÏ sêe&É+
e\¢ {Ï.&ç.|æ.ì 2004 mìïø£˝À¢ z&ç+#ê\ì ø±+Á¬>dt bÕغ ø£è‘·ìX¯Ãj·T+‘√
Á|üj·T‘êï\T eTTeTàs¡+ #˚j·T&É+ yÓTT<ä\Tô|{Ϻ+~. sêÁcÕºìøÏ ø±+Á¬>dt bÕغ
n<Û´ä ≈£îå sê\T leT‹ k˛ìj·÷>±+BÛ Ä>∑dTü º 28, 2001 sêø£ dü+<äs“¡ +¤ >± sêÅw+ºü ˝À
ÄHê&ÉT Á|ü‹|üøå£ Hêj·T≈£î&ç>± ñqï sê»X‚Ks¡s¬ &ç¶ ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘·+˝Àì 41
eT+~ XÊdüqdüuTÑÛ ´\‘√ dü+‘·ø±\T #˚sTT+∫ sêh+˝À Á|ü‘´˚ ø£ ‘Ó\+>±D≤ bò˛s¡+
@sêŒ≥T #˚j÷· \ì $»„|Ôæ #˚XÊs¡T. á bò˛s¡+≈£î yÓTT<ä≥ Ä~˝≤u≤<é õ˝≤¢yêdæ
nsTTq Ç+Á<äø£s¡DY¬s&ç¶ ‘·sê«‘· eq|ü]Ô XÊdüqdüuÛÑT´&ÉT ∫Hêï¬s&ç¶ ø£˙«qsY>±
ìj·T$T‘·T\j·÷´s¡T.
‘Ó\+>±D≤ XÊdüqdüuTÑÛ ´\ bò˛s¡+ @sêŒ≥T‘√ n|üŒ{Ïes¡≈î£ n+‘·>± #·\q+
˝Òì ‘Ó\+>±D≤ yê<ëìøÏ }|æ] e∫Ãq≥¢sTT+~.
sêh+˝À ˇø£y|’Ó ⁄ü #·+Á<äXK‚ s¡sêe⁄ kÕú|+æ ∫q {Ï.ÄsY.mdt., s¬ +&√ yÓ|’ ⁄ü ø±+Á¬>dt
‘Ó\+>±D≤ ˝…õùd¢{Ïyé bò˛s¡+ Á|ü‘˚´ø£ ‘Ó\+>±D≤ ÄeX¯´ø£‘·qT Á|ü#ês¡+ #˚j·T&É+
ÁbÕs¡+_Û+#êsTT.
2004˝À mìïø£\T e#êÃsTT. ø±+Á¬>dt {Ï.ÄsY.mdt.‘√ ø£\dæ mìïø£˝À¢ b˛{°
#˚j·T&ÜìøÏ ˇ|üŒ+<ä+ ≈£î<äTs¡TÃ≈£îHêïsTT. ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘·+˝À d”≥¢ düs¡T›u≤≥T
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

153

#˚dTü ø√e&É+ »]–+~. ø±+Á¬>dt mìïø£\ e÷ìô|kò ˛º˝À á $<Û+ä >± #Ó|Œü &É+ »]–+~.
ªªyÓTT<ä{Ï mdt.ÄsY.dæ.ì (ùd{º Ÿ ØÄs¡HZ C’Ó wÒ Hü é ø£$T{°) >ös¡$dü÷Ô Á|ü‘´˚ ø£ ‘Ó\+>±D≤¬ø’
s¬ +&Ée mdt.ÄsY.dæ.ì ìj·T$TkÕÔ+µµ. ‘Ó\+>±D≤˝À yÓTT‘·+Ô 107 kÕúHê˝À¢ 42
kÕúHê˝À¢ {Ï.ÄsY.mdt., $T–*q kÕúHê˝À¢ ø±+Á¬>dt b˛{°#j
˚ T· &ÜìøÏ n+^ø±s¡+
»]–+~. ø=+<äsT¡ ø±+Á¬>dt Hêj·T≈£î\T ‘·eT ìjÓ÷»ø£esêZ˝À¢ {Ï.ÄsY.mdt.≈£î
øπ {≤sTT+#·&+É ‘√ ndü+‘·è|æøÔ Ï ˝Àqj·÷´s¡T. bÕغ Ä<˚XÊ\qT ~Ûøÿ£ ]+∫ dü«‘·+Á‘·T\T>±
eTVü≤ã÷uŸq>∑sY õ˝≤¢ qT+∫, ø£Ø+q>∑sY õ˝≤¢ qT+∫ nH˚ø£ #√≥¢ b˛{° #˚XÊs¡T.
ø±+Á¬>dt á mìïø£˝À¢ yÓTT‘·+Ô 180 kÕúHê\T >¬ *∫ sêh+˝À me] eT<ä‘› T· Ô
˝Ò≈î£ +&Ü dü«‘·+Á‘·+>±H˚ Á|üuTÑÛ ‘·«+ @sêŒ≥T #˚jT· >∑*–+~. 42 kÕúHê˝À¢ b˛{°
#˚dqæ {Ï.ÄsY.mdt. øπ e\+ 26 d”≥T¢ e÷Á‘·yT˚ >¬ \e>∑*–+~. bÕs¡y¢ TÓ +≥T≈£î e÷Á‘·+
5 kÕúHê\T >¬ *#ês¡T. ø±+Á¬>dt bÕغ qT+∫ dü«‘·+Á‘·T\T>± b˛{° #˚dqæ #ê˝≤eT+~
>¬ *#ês¡T. n+fÒ Bqs¡+ú bı‘·T˝Ô À {Ï.ÄsY.mdt. nuÛ´Ñ ]ú b˛{° #˚dqæ |üŒ{Ïø° Äj·÷
ìjÓ÷»ø£esêZ˝À¢ ø±+Á¬>dt nuÛ´Ñ s¡T˝ú Ò >¬ *∫ n~Ûø±]ø£+>± ì\ã&ɶ {Ï.ÄsY.mdt.qT
z&ç+#·&+É »]–+~. Bìï ã{Ϻ ÄHê&ÉT ñqï |ü]dæ‘ú T· ˝À¢ ø±+Á¬>dt bÕغ ‘Ó\+>±D≤˝À
#ê˝≤ ã\+>± ñqï<äì $X¯<eä Te⁄‘·T+~.
◊<äT>∑Ts¡T bÕs¡y¢ TÓ +≥T düuTÑÛ ´\T, 26 eT+~ XÊdüqdüuTÑÛ ´\T ñqï {Ï.ÄsY.mdt.
ÄeX¯´ø£‘· sêh+˝À Á|üuTÑÛ ‘·«+ @sêŒ≥T #˚jT· &ÜìøÏ n+‘· nedüs+¡ ˝Òøb£ ˛sTTq|üŒ{ÏøÏ°
øπ +Á<ä+˝À j·TT.|æ.m. Á|üuTÑÛ ‘·«+ @sêŒ≥T #˚jT· &ÜìøÏ ◊<äT>∑Ts¡T bÕs¡y¢ TÓ +≥T düuTÑÛ ´\
nedüse¡ TsTT´+~. øπ +Á<ä+˝À s¬ +&ÉT eT+Á‹ |ü<eä ⁄\T, sêh+˝À 6 eT+Á‹ |ü<eä ⁄\T
ø±yê\ì #·+Á<äXK‚ s¡sêe⁄ ø√sês¡T. øπ +Á<ä+ ˇ|ü≈£î+~. #·+Á<äXK‚ s¡sêe⁄≈î£ øπ +Á<ä+˝À
yÓTT<ä≥ wæ|æŒ+>¥   Á{≤Hé‡b˛πsºwüHé XÊK πø{≤sTT+#ês¡T. nsTT‘˚ πø+Á<ä+˝À
uÛ≤>∑kÕ«eT´ bÕغ nsTTq &ç.myéT.¬ø. á XÊKqT ‘·eT≈£î øπ {≤sTT+#ê\ì ø√s¡>±
¬ø.dæ.ÄsY. ‘·q≈£î Ç∫Ãq XÊKqT $&ç∫ y˚πs XÊKqT rdüT≈£î+{≤qì yÓ+≥H˚
n+^ø£]+#ê&ÉT. Ä y˚Ts¡≈î£ k˛ìj·÷>±+BÛøÏ ‘·q ìs¡j
í ÷· ìï ‘Ó*j·TCÒXÊ&ÉT. á
H˚|<ü ´ä∏ +˝À k˛ìj·÷>±+BÛ, øπ +Á<ä Hêj·T≈£î\ eTqïq\T bı+<ë&ÉT. ‘·sê«‘· ø±]àø£
XÊKqT øπ {≤sTT+#ês¡T. øπ +Á<ä+˝À s¬ +&Ée eT+Á‹ qπs+Á<ä s¡÷s¡˝Ÿ &Óe\|tyTÓ +{Ÿ
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

154

ùd{º Ÿ $Tìwüsº >Y ± ìj·T$T‘·T&Éj÷· ´&ÉT. sêh+˝À HêsTTì q]‡+Vü‰s¬ &ç,¶ #·+Á<äXK‚ sY,
$»j·Tsêe÷sêe⁄, ø¬ ô|Hº é \ø°àå ø±+‘·sêe⁄, Vü≤ØX¯«Ásêe⁄, dü+‘√wts¬ &ç¶ yÓTT<ä˝q’… yês¡T
eT+Á‘·T\j·÷´s¡T.
2004˝À mìïø£\ ‘·sê«‘· sêh+˝À sê»X‚Ks¡s¬ &ç¶ eTTK´eT+Á‘·j÷· ´s¡T.
qø£‡˝Ÿ‡qT ãVæ≤s¡+>∑ #·sá \≈£î ÄVü‰«ì+#ês¡T. qø£‡˝…{’ Ÿ Hêj·T≈£î\sTTq sêeTø£èwü,í
düT<Ûëø£sY\ Hêj·Tø£‘·«+˝À yês¡T ‘·TbÕ≈£î\T $&ç∫ ôV’≤<äsêu≤<é˝À #·s¡Ã˝À¢
bÕ˝§ZHêïs¡T.
qø£‡˝Ÿ‡‘√ #·s¡Ã\T $|òü\eTj·÷´sTT, eT∞¢ mHéøö+≥sY‡ yÓTT<ä\j·÷´sTT.
#ê˝≤eT+~ Hêj·T≈£î\qT sêh Á|üuTÑÛ ‘·«+ n¬sdüTº #˚d+æ ~. á H˚|<ü ´ä∏ +˝À |ü≥Tº≈î£ qï
Hêj·T≈£î\qT $&ç∫ô|≥ºeTì qø£‡˝Ÿ‡ ˇ‹Ô&ç #˚jT· &É+ yÓTT<ä\Tô|{≤ºsT¡ . {Ï.ÄsY.mdt.ô|’
qø£‡˝Ÿ‡ ˇ‹Ô&ç ô|]–+~. Á|üuTÑÛ ‘·«+ yêfi¯fl ø√]ø£\qT ˇ|üø√˝Ò<Tä . 6>∑Ts¡T {Ï.ÄsY.mdt.
eT+Á‘·T\T ‘·eT eT+Á‹ |ü<eä ⁄\≈£î sêJHêe÷ #˚XÊs¡T. øπ +Á<ä+˝À ñqï Ç<äs› T¡
eT+Á‘·T\T e÷Á‘·+ sêJHêe÷ #˚jT· ˝Ò<Tä .
n+‘·≈î£ eTT+<äT j·TT.|æ.m.Á|üuTÑÛ ‘·«+, ø£˙dü ñeTà&ç Á|üD≤[ø£qT Á|üø{£ +Ï ∫+~.
n+<äT˝À {Ï.ÄsY.mdt. #=s¡e‘√ Á|ü‘´˚ ø£ ‘Ó\+>±D≤ n+XÊìï ≈£L&Ü bı+<äT|ü]∫+~.
Äy˚Ts¡≈î£ sêh|ü‹ Á|üd+ü >∑+˝À ≈£L&Ü Á|ü‘´˚ ø£ ‘Ó\+>±D≤ Á|ükÕÔeq #˚jT· &É+ »]–+~.
qø£‡˝Ÿ‡‘√ #·sá \T $|ò\ü yÓTÆ Äs¡T>∑Ts¡T eT+Á‘·T\T eT+Á‹es¡+Z qT+∫ sêJHêe÷
#˚jT· &É+‘√ n|üŒ{Ïes¡≈L£ düC≤e⁄>± ñqï {Ï.ÄsY.mdt.` ø±+Á¬>dt dü+u+<Ûë˝À¢
$uÛ<Ò ë\T yÓTT<ä\j·÷´sTT. ø±+Á¬>dt Áb˛<ä“\+‘√ {Ï.ÄsY.mdt. myÓT´˝Ò´\T dü+‘√wts¬ &ç¶
H˚‘è· ‘·«+˝À düTe÷s¡T 10 eT+~ n~ÛH‘˚ · ø¬ .dæ.ÄsY.‘√ $uÛ~Ò +∫ H˚sT¡ >± ø±+Á¬>dt
eTTK´eT+Á‹ì ø£\e≥+ yÓTT<ä\Tô|{≤ºsT¡ . ‘·eT ìjÓ÷»ø£esêZ\˝À n~Ûø±s¡ ø±+Á¬>dt
düVü‰j·T+‘√ ø±s¡´Áø£e÷\T ìs¡«Væ≤+#·&É+ yÓTT<ä\Tô|{≤ºs¡T. πø+Á<ä+˝À Á|ü‘˚´ø£
‘Ó\+>±D≤ n+X¯yTÓ Æ m≥Te+{Ï #·s´¡ \÷ yÓTT<ä\T ô|≥ºøb£ ˛e&É+‘√ #·+Á<äXK‚ sY
πø+Á<ä+ô|’ ˇ‹Ô&ç yÓTT<ä\Tô|{≤ºs¡T.
á H˚|<ü ´ä∏ +˝À ‘Ó\+>±D≤ $wüjT· yÓTÆ @ø±_ÛÁbÕj·T kÕ<Ûqä ≈£î Á|üDuŸ eTTKØ®
n<Ûä´ø£å‘·q ø£$T{° y˚XÊs¡T. Ä ø£$T{° Á|ü<ÛëH√<˚›X¯´+ <˚X¯+˝Àì nìï bÕغ\
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

155

n_ÛÁbÕj·÷\T ùdø£]+∫, Á|ü‘´˚ ø£ ‘Ó\+>±D≤ $wüjT· yÓTÆ @ø±_ÛÁbÕj·T+ kÕ~Û+#ê\H˚~.
á H˚|<ü ´ä∏ +˝À _.C….|æ.‘√ düV‰ü nH˚ø£ bÕغ\T *œ‘·|Pü s¡«ø£+>± Á|üDuŸ eTTKØ®øÏ
‘·eT ‘·eT n_ÛÁbÕj·÷\T ‘Ó*j·TCÒXÊsTT. {Ï.&ç.|æ. e÷Á‘·+ #ê˝≤ø±\+ @ $wüjT· +
#Ó|Œü ˝Ò<Tä . 2009 mìïø£\ eTT+<äT e÷Á‘·+ {Ï.&ç.|æ. bÕs¡y¢ TÓ +≥Ø bÕغ Hêj·T≈£î&Óq’
mÁs¡+Hêj·TT&ÉT Á|ü‘´˚ ø£ ‘Ó\+>±D≤≈£î ‘êeTT nqT≈£L\eTì *œ‘·|Pü s¡«ø£+>± Á|üDuŸ
eTTKØ®øÏ n+<äCXÒ Ê&ÉT. ø£$T{° ø±\j·÷|üq #˚d÷ü Ô ñqï H˚|<ü ´ä∏ +˝À #·+Á<äXK‚ sY
ìs¡düq ‘Ó*j·TCÒdü÷Ô πø+Á<ä+˝À eT+Á‹ |ü<ä$øÏ sêJHêe÷ #˚XÊs¡T. qπs+Á<ä
#·+Á<äXK‚ sY‘√ $uÛ~Ò +∫ sêJHêe÷ #˚jT· ˝Ò<Tä .
sêh+˝À 2007e dü+ˆˆ˝À kÕúìø£ dü+dü\ú mìïø£\T ìs¡«Væ≤+#·ã&ܶsTT. á
mìïø£˝À¢ {Ï.ÄsY.mdt., ø±+Á¬>dt b˛{° #˚XÊsTT. {Ï.ÄsY.mdt. |üsê»j·T+ #Ó+~+~.
ìC≤e÷u≤<é »&é.|æ.ˇø£ÿfÒ >¬ *#ês¡T. |ü+#êj·Tr\T ≈£L&Ü HêeTe÷Á‘·+>±
>¬ \e&É+ »]–+~. Ä ‘·sê«‘· »]–q eTTì‡|ü˝Ÿ mìïø£˝À¢ |òTü Às¡ |üsê»j·÷ìøÏ
˝ÀqsTT+~.
2007`{Ï.ÄsY.mdt. sêh+˝À ‘·q ñìøÏì |üP]Ô>± ø√˝ÀŒsTTq ‘·sT¡ D+
<˚yê<ëj·TXÊK eT+Á‹>± ñqï myéT. dü‘´· Hêsêj·TDsêe⁄≈£î |üÁ‹ø£\‘√ |æ#êÃbÕ{°
e÷{≤¢&˚ n\yê≥T+~. ˇø£s√E j·T<∏ë˝≤|ü+>± #·+Á<äXK‚ s¡sêe⁄qT m<˚y› ê #˚d÷ü Ô
düyê\T $dæsês¡T. #·+Á<äXK‚ s¡sêe⁄≈£î ‘Ó\+>±D≤˝À m≥Te+{Ï |üs|¡ ‹ü ˝Ò<˙ä ,
n‘·&øç Ï <äeTTà+fÒ ø£Ø+q>∑sY bÕs¡y¢ TÓ +≥T kÕúHêìøÏ sêJHêe÷#˚dæ eTs¡˝≤ >¬ \yê\˙,
‘·q e÷≥ ì»+ ø±ø£b˛‘˚ ‘êqT eT+Á‹ |ü<ä$ì ˇ<äT\T≈£î+{≤q˙ düyê\T
$dæsês¡T. @<√ ˇø£ dü+<äs“¡ +¤ ø√dü+ m<äTs¡T #·÷düTqÔ ï #·+Á<äXK‚ s¡sêe⁄ á düyê\TqT
Ädüsê>± rdüTø=ì m+.|æ. |ü<$ä øÏ sêJHêe÷ #˚XÊ&ÉT. Ä dü+<äs“¡ +¤ >± ìs¡«Væ≤+∫q
ø£Ø+q>∑sY bÕs¡y¢ TÓ +{Ÿ ñ|ü mìïø£˝À ‘·eT düMT|ü ø±+Á¬>dt Á|ü‘´· ]ú nsTTq JeHés¬ &çô¶ |’
s¬ +&ÉT \ø£\å yÓTC≤]{°‘√ #·+Á<äXK‚ s¡sêe⁄ >¬ *#ê&ÉT. n|üŒ{Ï es¡≈L£ #·˝≤¢]b˛sTT+<äqT
≈£îqï ‘Ó\+>±D≤ yê<ä+ eT∞fl ã‹øÏq≥¢sTT+~.
øπ +Á<ä, sêh Á|üuTÑÛ ‘ê«\T ‘Ó\+>±D≤ô|’ m≥Te+{Ï eTT+<ä+» y˚jT· ≈£îqï
H˚|<ü ´äÛ∏ +˝À 2008˝À {Ï.ÄsY.mdt. ÁX‚DT\T ‘·eT ñìøÏì ø±bÕ&ÉTø√e&ÜìøÏ @<√
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

156

ˇø£{Ï #˚j÷· \H˚ ìs¡j
í ÷· ìøÏ e#êÃs¡T. á H˚|<ü ´ä∏ +˝À 16 eT+~ myéT.m˝Ÿ.m.\T,
bÕs¡¢yÓT+≥T düuÛÑT´\T ‘·eT |ü<äe⁄\≈£î sêJHêe÷ Çyê«\ì ìs¡ísTT+#·T≈£îHêïs¡T.
Ç<˚ ‘·&eÉ ⁄>± sêJHêe÷ #˚XÊs¡T. 2003˝À ñ|ü mìïø£\T »s¡T>∑>± øπ e\+ 7
nôd+;¢ kÕúHê\T, 2 bÕs¡¢yÓT+≥T kÕúHê\T e÷Á‘·y˚T ¬>\T#·Tø√>∑*>±s¡T. >∑‘·+˝À
2 \ø£å\ ô|’∫\T≈£î z≥¢ yÓTC≤]{°‘√ ¬>*∫q ¬ø.dæ.ÄsY. ákÕ] JeHé¬s&ç¶ô|’
15,000 z≥¢ yÓTC≤]{°‘√ e÷Á‘·yT˚ >¬ \e&É+ »]–+~.
2009 mìïø£\T #˚sT¡ e˝ÀøÏ e#êÃsTT. eT∞fl ‘Ó\+>±D≤ $wüjT· yÓTÆ mìïø£\≈£î
eTT+<äT ø±+Á¬>dt bÕغ @<√ ˇø£ $<ÛëHêìï Á|üø{£ +Ï #·e\dæ ñ+~. á H˚|<ü ´ä∏ +˝À
XÊdüqdüuÛÑ ø±s¡´ø£˝≤bÕ\T »s¡T>∑T‘·THêïsTT. eTTK´eT+Á‹ sê»X‚Ks¡¬s&ç¶, s√X¯jT· ´
n<Ûä´ø£å‘·q ‘˚B. 4.03.2009 q s¬ +&ÉT düu\ÑÛ düuTÑÛ ´\‘√ (XÊdüqdüu,ÑÛ $<Ûëqdüu)ÑÛ
≈£L&çq ø£$T{°ì ìj·T$T+#ês¡T. $~Û $<ÛëHê˝À¢ 9 n+XÊ\T bı+<äT|ü]#ês¡T.
1. ‘Ó\+>±D≤ ôd+{ÏyTÓ +≥TqT Á|üu≤Û $‘·+ #˚ùd Ä]úø|£ sü y¡ TÓ qÆ n+XÊ\ $esê\T
‘Ó\TdüTø√e&É+, ñ<√´>∑ ìj·÷eTø±\ Á|üu≤Û e+.
2. ‘Ó\+>±D≤ yê<ä+ô|’ yÓTHÆ êغ\ n_ÛÁbÕj·÷\T
3. ôV’≤<äsêu≤<é˝Àì kÕúìπø‘·s¡T\ |ü]dæú‘·T\T
4. ‘Ó\+>±D≤ õ˝≤¢˝À¢ì kÕúìπø‘·s¡T\ |ü]dæú‘·T\T
5. Á|ü‘˚´ø£ ‘Ó\+>±D≤˝À e÷y√sTTdüTº\T, f…Ás¡]düTº\ Á|üuÛ≤e+
6. kÕ>∑T˙{Ï |ü+|üø±\ |ü]dæ‹ú
7. ùdyês¡+>±\T, ÇHéÁbòÕÁdüøº ã sY ÁbÕC…≈î£ \º T, (πø+Á<ä,sêh) @$<Û+ä >± ñ+&Ü*
8. sêh+˝À Ç‘·s¡ ÁbÕ+‘ê˝À¢ì y˚sêŒ≥Tyê<ä $esê\T
9. ˇø£yfi˚ ¯ ‘Ó\+>±D≤ ÇùdÔ sêh+˝Àì Ç‘·s¡ ÁbÕ+‘ê\T @ $<Û+ä >± n_Ûeè~∆
#Ó+<ë*.
2009 mìïø£\T e#êÃsTT. ákÕ] |æ*y¢ TÓ T>∑Z y˚jT· &É+ ‘Ó\T>∑T<˚X+¯ bÕغ
e+‘·sTT+~. n+‘·≈î£ eTT+<äT m|ü&É÷ Á|ü‘´˚ ø£ ‘Ó\+>±D≤ yê<ëìï düeT]ú+#·ì
‘Ó\T>∑T<˚X¯+ bÕغ Hêj·Tø£‘·«+ {Ï.ÄsY.mdt.‘√ bı‘·TÔ ≈£î<äTs¡TÃø√e&ÜìøÏ
dü+dæ<Tä \∆ j·÷´s¡T. |ü#÷ ø£+&ÉTyê, >∑T˝≤; ø£+&ÉTyê\T yÓTT<ä{kÏ Õ]>± ˇø£≥j·÷´sTT.
n|üŒ{Ïes¡≈L£ sêj·T˝Òì uÛ≤wü˝À ã÷‘·T\T ‹≥Tº≈î£ qï #·+Á<äXK‚ sY, #·+Á<äu≤ãT\T
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

157

ˇø£]+{ÏøÏ eTs=ø£sT¡ yÓ[fl Ä*+>∑Hê\T #˚dTü ø=ì, ˇø£] H√{À¢ ˇø£sT¡ $TsƒêsTT\T
ô|≥Tº≈î£ Hêïs¡T. d”≥¢ düsT¡ u› ≤≥T $wüjT· yÓT,Æ ákÕ] 119 ñqï ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘·
kÕúHê˝À¢ 48 {Ï.ÄsY.mdt., ‘Ó\T>∑T<˚X+¯ 50, $T–*q$ dæ.|æ.◊.(myéT.)\T ˇ|üŒ+<ä+
≈£î<äTs¡TÃ≈£îHêïsTT.
2009 mìïø£\ eTT+<äT Á|üC≤sê»´+ bÕغ kÕú|æ+∫q ∫s¡+J$ ‘êqT
‘Ó\+>±D≤≈£î kÕqT≈£L\y˚Tqì, kÕe÷õø£ ‘Ó\+>±D≤ ‘·eT bÕغ \ø£å´eTì
Á|üø£{Ï+#ê&ÉT. ‘Ó\T>∑T<˚X¯+ bÕغ qT+&ç <˚y˚+<äsY >ö&é ãj·T≥≈£î e∫à ªqe
‘Ó\+>±D≤ Á|üC≤bÕغµ (2008 pHé) kÕú|+æ #ê&ÉT. ‘·sê«‘· s√E˝À¢ Á|üC≤sê»´+
bÕغ˝À $©q+ #˚XÊ&ÉT.
2009 mìïø£˝À¢ ø±+Á¬>dt ˇ+≥]>± ã]˝ÀøÏ ~–+~. mìïø£\˝À bı‘·TÔ
≈£î<äTs¡TÃ≈£îqï {Ï.ÄsY.mdt. d”≥˝¢ À ø=ìï #√≥¢ {Ï.&ç.|æ. bÕغ ÁX‚DT\ qT+∫ rÁe
e´‹πsø£‘· e∫Ã+~. #·+Á<äu≤ãT {Ï.&ç.|æ. s¬ ã˝Ÿ nuÛ´Ñ s¡T\ú qT b˛{° #˚jT· eTì
yÓqTø£ qT+∫ Áb˛‘·‡Væ≤+#ê&ÉT. Ä H˚|<ü ´ä∏ +˝À ø=+‘·eT+~ s¬ ã˝Ÿ nuÛ´Ñ s¡T\ú ≈£î
_bòÕyéT\T ≈£L&Ü Ç∫à |ü+bÕ&ÉT.
mìïø£˝À¢ b˛{° #˚dqæ 48 kÕúHê\≈£î>±qT øπ e\+ 10 nôd+;¢ kÕúHê\T,
bÕs¡y¢ TÓ +{Ÿ˝À 2 kÕúHê\T e÷Á‘·yT˚ {Ï.ÄsY.mdt. >¬ \T#·Tø√>∑*–+~. eTVü≤ã÷uŸ
q>∑sY˝À ø=~›bÕ{Ï yÓTC≤]{°‘√ ¬ø.dæ.ÄsY. ¬>\e>±, yÓT<äø˘˝À $»j·TXÊ+‹
bÕs¡y¢ TÓ +≥T düuTÑÛ ´sê\T>± >¬ *∫+~. (>∑‘+· ˝À $»j·TXÊ+‹ ª‘·*¢ ‘Ó\+>±D≤µ
bÕغ ô|{Ϻ nuÛ≤düTbÕ˝…’ mìïø£\≈£î eTT+<äT {Ï.ÄsY.mdt. bÕغ˝À #˚] bÕs¡¢yÓT+≥T
düuTÑÛ ´sê\T>± b˛{° #˚d+æ ~).
nôd+;¢ mìïø£\sTTq yÓ+≥H˚ nq+‘·s+¡ {Ï.&ç.|æ. eTs¡\ e÷≥ e÷]Ã+~.
{Ï.ÄsY.mdt.‘√ ø£{|° tò n+~. 2009 mìïø£\ ‘·sê«‘· eTs¡\ eTTK´eT+Á‘·sTTq
sê»X‚Ks¡¬s&ç¶ {Ï.ÄsY.mdt.qT @<√$<Ûä+>± ìØ«s¡´+ #˚j·T&ÜìøÏ Á|üj·T‘êï\T
yÓTT<ä\Tô|{≤º&ÉT. |ü~ eT+~ XÊdüqdüuÛÑT´˝À¢ düTe÷s¡T ◊<äT>∑Ts¡T {Ï.ÄsY.mdt.qT
~Ûøÿ£ ]+∫ ãj·T≥≈£î sêe&ÜìøÏ düe÷j·T‘·eÔ Tj·÷´s¡T.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

158

‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

159

Ç<˚deü Tj·T+˝À Áπ>≥sY ôV≤’ <äsêu≤<é mìïø£\qT Á|üø{£ +Ï #·&+É »]–+~.
{Ï.ÄsY.mdt.‘√ bı‘·TÔ≈£î me«s¡÷ dæ<ä∆+>± ˝Òs¡T. 2009˝À »]–q mìïø£\
dü+<äs¡“¤+>± {Ï.ÄsY.mdt. ôV’≤<äsêu≤<é, s¡+>±¬s&ç¶ õ˝≤¢˝À¢ ˇø£ÿ d”≥T ≈£L&Ü
¬>\T#·Tø√˝Ò<äT. á H˚|ü<∏ä´+˝À {Ï.&ç.|æ. ªj·TT ≥sYïµ rdüTø=ì {Ï.ÄsY.mdt.ô|’
ì|ü\T #Ós¡>∑≥+ yÓTT<ä\Tô|{Ϻ+~. {Ï.ÄsY.mdt. mìïø£˝À¢ b˛{° #˚j·T&É+ ˝Ò<äì
Á|üø{£ +Ï ∫+~.

#·+Á<äX‚Ks¡sêe⁄ ìsêVü‰s¡Bø£å
eTTK´eT+Á‹ sê»X‚Ks¡s¬ &ç¶ ôV≤*ø±|üsº Y Á|üe÷<ä+˝À nø±\ eTs¡D+ #Ó+<ës¡T.
Áπ>≥sY ôV’≤<äsêu≤<é mìïø£\T ˇø£yÓ’|ü⁄, bÕغ˝À dü+øå√uÛÑ+ eTs=ø£yÓ’|ü⁄ {Ï.ÄsY.mdt.
Hêj·Tø£‘ê«ìï njÓ÷eTj·T+˝À |ü&X˚ ÊsTT. ø¬ .dæ.ÄsY. Áπ>≥sY mìïø£˝À¢ {Ï.ÄsY.mdt.
b˛{°#˚j·T ≈£L&É<äì ìs¡ísTT+#·T≈£îHêïs¡T.
@<√ ˇø£ ø±s¡´Áø£eT+ #˚|ü≥ºø£b˛‘˚ {Ï.ÄsY.mdt. bÕغ ÁX‚DT\T ì\ã&ÉeH˚
≥≥Te+{Ï ‘·s¡TD+ n~. n<˚ dü+<äs¡“¤+˝À düTÁ|”+ ø√s¡Tº ôV’≤<äsêu≤<é˝À b˛©dt
ñ<√´>±\ ìj·÷eTø±\˝À n+‘·≈î£ eTT+<äTqï dæø‡˘ bÕsTT+{Ÿ bòÕs¡Tà˝≤ Á|üø±s¡+
CÀq˝Ÿ s¬ >∑T´˝ÒwHü ìé Á|òC” ÀHé>± e÷s¡TÑ·÷ rs¡TŒì∫Ã+~. nsTT‘˚ Ç~ ‘Ó\+>±D≤
ÁbÕ+‘· ñ<√´>∑ ìj·÷eTø±ìøÏ e´‹πsø£eTì ‘Ó\+>±D≤≈£î eT∞fl nHê´j·T+
»s¡T>∑T‘·T+<äì ‘Ó\+>±D≤yê<äT\T ñ<ä´$T+#ê \ì {Ï.ÄsY.mdt. |æ\T|ü⁄ì∫Ã+~.
Ä dü+<äs“¡ +¤ >± ‘Ó\+>±D≤ ñ<√´>∑T \‘√ dæ~ù∆ |≥˝À ãVæ≤s¡+>∑ düuÑÛ ìs¡«Væ≤+∫+~.
á ø±s¡´Áø£e÷ìøÏ nqT≈£îqï+‘· düŒ+<äq sê˝Ò<Tä . eTπs<ÓH’ ê ñ<ä´eT ø±s¡´Áø£eT+
#˚|{ü ≤º\ì Ä˝À∫+#·&+É yÓTT<ä\Tô|{≤ºsT¡ . á H˚|<ü ´ä∏ +˝À Ä+Á<Ûë qT+∫ e\dü
e∫Ãq yê]ô|’ e´‹πsø£u≤Û e+ ø£*Œ+#·&ÜìøÏ ø±s¡´Áø£eT+ #˚|{ü ≤º\H˚ Ä˝À#·q≈£î
e∫à ªª‘Ó\+>±D≤ C≤>√`Ä+Á<Ûë uÛ≤>√µµ nH˚ ìHê<ä+‘√ ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘·+˝À
me¬s’Hê Ä+Á<ÛäT\T môd’Hé¶ uÛÑ÷eTT\T, b˛s¡+uÀ≈£î uÛÑ÷eTT\T ø=q&É+ô|’ Äsê
rXÊs¡T. á ø±s¡´Áø£e÷ìøÏ yÓT<äø˘ ìjÓT»ø£es¡+Z ˝Àì \ø°àå |ü⁄sêìï mqTï ≈£îHêïs¡T.
\ø°àå |ü⁄s¡+˝À y˚\ mø£sê\ ÄÁø£eTD »]–+<äì n_Ûj÷Ó >∑+ y˚d÷ü Ô myéT.ÄsY.z.
ø±sê´\j·T+ eTT+<äT ñ<äjT· + qT+∫ kÕj·T+Á‘·+ es¡≈î£ uÛ÷Ñ eTT\ $esê\T
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

160

ø√s¡T‘·÷ <Ûsä êï ø±s¡´Áø£e÷ìï ìs¡«Væ≤+#ês¡T. Á|ü»\ qT+∫ düŒ+<äq ø£sy¡ +’Ó ~.
kÕúì≈£î\ qT+∫ BìøÏ Á|ü‹|òTü ≥q m<äTs¬ +’ ~. ∫es¡≈î£ myéT.ÄsY.z. Ä|òd” Tü ˝À
]ø±s¡T\¶ T |ü]o*+#·>± ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘·+yêπs uÛ÷Ñ $Tì ÄÁø£$T+#·T≈£îqï≥T¢,
n~ ≈£L&Ü ø=~›bÕ{Ï<˚ nì ‘˚*+~. B+‘√ ‘·\ô|{Ϻq ñ<ä´eT+ Á|üj·T‘·ï+
$|òü\eTsTT+~.
@<√ ˇø£{Ï #˚j·Tø£b˛‘˚ ˝≤uÛÑ+ ˝Ò<äì ‘Ó\+>±D≤ kÕ<Ûäq ì$T‘·Ô+
#·+Á<äXK‚ s¡sêe⁄ ÄeTs¡D ìsêVü‰s¡ Bø£å #˚j÷· \ì ìs¡sí TT+#·T≈£îHêï&ÉT. Ä ìs¡j
í T· +
y˚Ts¡≈£î ÁX‚DT\qT düe÷j·T‘·Ô+ #˚j·T&ÜìøÏ |ü<∏äø±ìï ‘·j·÷s¡T#˚XÊ&ÉT. ˇø£|ü&ÉT
>∑‘·+˝À ‘Ó\+>±D≤ ñ<ä´e÷ìøÏ kÕs¡<∏äT\T>± ì*∫q $<ë´]ú˝Àø±ìï eT∞fl
s¡+>∑+˝ÀøÏ ‘˚yê\H˚ |ü<øä∏ ±ìï Ä˝À∫+#ê&ÉT.
qe+ãsY 29e ‘˚B dæ~ù∆ |≥ •yês√¢ì s¡+>∑<ëÛ + #Ís¡kÕÔ e<ä› >∑\ neTs¡Ms¡T\
kÕàs¡ø£ dü÷|ú +ü e<ä› ÄeTs¡D Bø£≈å î£ ≈£Ls¡TÃ+≥THêïqì Á|üø{£ +Ï #ê&ÉT. 22e ‘˚B
qT+∫ Á|ü#ês¡+ ì$T‘·+Ô ‘·q Bø£≈å î£ dü+|òT” uÛ≤e+ ‘Ó\|üeTì ø√s¡T‘·÷ õ˝≤¢\
|üs´¡ ≥q ÁbÕs¡+_Û+#ê&ÉT. 22e ‘˚Bq es¡+>∑˝Ÿ˝À ø±ø£rj·T j·T÷ìe]‡{°˝À 12
$<ë´]ú dü+|ò÷ü \ ◊ø£´y˚~ø£qT ñ<˚•› +∫ Á|üd+ü –+#ê&ÉT. rÁeyÓTqÆ |ü<Cä ≤˝≤ìï
ñ|üj÷Ó –dü÷,Ô Ä+Á<ÛTä \T` ‘Ó\+>±D≤ Á|ü»\qT <√#·T≈£î+≥THêïs¡Hêï&ÉT. Ä+Á<ÛTä \qT
<=+>∑\Hêï&ÉT. ÄsÁ<ÛäT\qT ‘·]$Tø={≤º\Hêï&ÉT. ¬s+&Ée s√E ñkÕàìj·÷
ø±´+|üd˝t À $<ë´s¡T\ú qT ñ<˚•› +∫ Á|üd+ü –dü÷Ô _.f…ø˘ $<ë´s¡T\ú T s√E ≈£L© #˚dæ
ã‘·T≈£î‘·THêïs¡T. Ç‘·s¡ bÕغ\ Hêj·T≈£î\T ‘Ó\+>±D≤˝À |ü⁄{Ϻ e\dü bÕ\≈£î\
yÓ÷#˚‹ ˙fi¯ófl ‘ê>∑T‘·÷ ‘·*¢ s=eTTàqT >∑T<äT‘› T· Hêïs¡Hêï&ÉT. 29e ‘˚B ôV≤’ <äsêu≤<é˝Àì
‘Ó\+>±D≤ uÛÑeHé˝À $˝Òø£s¡T\ düe÷y˚X¯+ @sêŒ≥T #˚dæ ªª‘Ó\+>±D≤
‘Ó#T· Ã&√`#·#T· Ã&√µµ nHêï&ÉT. bı{Ϻ lsêeTT\T eTÁ<ëdüT |ü≥ï+ø√dü+ ìsêVü‰s¡Bø£å
#˚XÊs¡T>±˙ Ä+Á<Ûsä êÅw+ºü ø√dü+ ø±<äHêï&ÉT. Ç<˚ Hê ÄK] |üÁ‹ø± düe÷y˚X+¯
≈£L&Ü nì Á|üø{£ +Ï #ê&ÉT. Ç+ø± sêj·T&ÜìøÏ M˝Òì¢ |ü<Cä ≤˝≤ìï yê&Ü&ÉT. Ä+Á<Ûë
qT+∫ e∫Ãq yêfi¯flô|’ ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘· Á|ü»\T <˚«wü+ ô|+#·T≈£îì s¬ ∫Ãb˛j˚T˝≤>±
düe÷j·T‘·+Ô #˚jT· &ÉyT˚ á Á|üd+ü >±\ kÕsê+X¯+. {Ï.$.˝À #·÷dæqyêfi¯fl≈£î ‘êqT
#˚dTü +Ô ~ ‘Ó\+>±D≤ ñ<ä´eT+˝À n+‹eT Á|üjT· ‘·ï+>± uÛ≤$+#˚˝≤ q$Tà+#·>*∑ >±&ÉT.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

161

Çø£ ø£<∏ä yÓTT<ä˝…’+~. á |ü]D≤e÷\˙ï >∑eTìdüTÔqï s√X¯j·T´ Á|üuÛÑT‘·«+
n+#·Hê\T y˚j·T≥+˝À ˇøÏ+‘· bıs¡bÕ≥T #˚dæ+~. ìsêVü‰s¡Bø£å rÁe‘·qT
ñqï<ëìø£Hêï m≈£îÿe>± n+#·Hê y˚d+æ ~. Ç~ sêÅwºü Ç+f…*C…H‡é yÓ|’ \üò ´eTH˚
#ÓbÕŒ*. Ç+f…*C…H‡é ø£<Hä∏ ê\ Á|üø±s¡+ #·+Á<äXK‚ s¡sêe⁄ ìsêVü‰s¡Bø£å #˚dTü qÔ ï
dæ~ù∆ |≥≈£î \ø£\å dü+K´˝À Á|ü»\T ekÕÔsì¡ , •_s¡+ #·T≥÷º ø±s¡´ø£s\Ô¡ T, b˛©dt
ÁX‚DT\T sê≈£î+&Ü ø£+<äø±\T ‘·e⁄«‘·THêïs¡ì, u≤´]πø&é\T ì]àdüTHÔ êïs¡ì, j·÷dæ&é
d”kÕ\‘√ <ë&ç #˚jT· &ÜìøÏ ø±s¡´ø£s\Ô¡ T j·÷dæ&é d”kÕ\qT ùdø£]+#·T≈£îHêïs¡ì,
n+<äT#˚‘· #·+Á<äXK‚ s¡sêe⁄qT dæ~ù∆ |≥ sê≈£î+&Ü ì*|æyj
˚ ÷· \ì, Ä ‘·<Tä |üs¬ ‘’ ˚
n¬sdüTº #˚jT· &É+ ø£weºü Tì |ü<øä∏ +£ y˚dTü ø√e&É+ »]–+~.
Çø£ dæ~ù∆ |≥˝À Vü≤Øwtsêe⁄ ìsêVü‰s¡Bø£≈å î£ @sêŒ≥¢˝À ì$T>∑ïyÓTÆ ñHêï&ÉT.
&ç.õ.|æ. ‘·q Á|ü‘´˚ ø£ |üs´¡ y˚øDå£ ˝À y˚\ø=\~ b˛©düT ã\>±\qT yÓ÷Vü≤]+|ü#X˚ Ê&ÉT.
◊.õ.MTHêqT Á|ü‘˚´ø£+>± dæ~∆ù|≥ |ü+bÕs¡T. b˛©dt ã\>±\T á$<Ûä+>±
yÓ÷Vü≤]+#·&É+ e\¢ {Ï.$.˝À¢ {Ï.ÄsY.mdt.≈£î eT+∫ kÕqTuÛÑ÷‹, Á|ü#ês¡+
\_Û+#êsTT. Vü≤Øwtsêe⁄ b˛©düT ã\>±\ <ä>]Z∑ øÏ yÓ[fl yêfi¯fl ø±fi¯fl≈£î yÓTTø£ÿ&É+,
uÛÀ»q dü<Tä bÕj·÷\T y˚Ty˚T #˚kÕÔeTì #Ó|Œü &É+, b˛©düT\˝À ñqï ‘Ó\+>±D≤
b˛©düT\≈£î ÁbÕ+rj·T‘·‘ê«ìï ñdæ>=\T|ü⁄‘·÷, yê]˝À ãVæ≤s¡+>∑+>±H˚ ‘Ó\+>±D≤
ôd+{ÏyTÓ +{Ÿ ø£\>∑{≤ìøÏ Á|üjT· ‹ï+#·&+É ` Çe˙ï ≈£L&Ü ˝…y’ é {Ï.$.˝À #·÷&É&+É
e\¢ kÕe÷q´ Á|ü»\˝À ≈£L&Ü ˇø£ $<Ûyä TÓ qÆ kÕqTuÛ÷Ñ ‹ ø£\>∑&ÜìøÏ neø±X¯+
@s¡Œ&ç+~.
ø¬ .dæ.ÄsY. ìsêVü‰s¡Bø£≈å î£ n~Ûø£ n+#·Hê\T y˚dTü ø=ì ñqï sêÅwºü b˛©düT\T
kÕúìø£ b˛©düT\ n_ÛÁbÕj·÷\qT |üø£ÿq ô|{≤ºs¡T. ‘êy˚T Á|ü‘·´ø£å #·s¡´≈£î ~>±s¡T.
&ç.◊.õ. MTHê dæ~ù∆ |≥˝À ‹wüyº X˚ Ês¡T. {Ï.ÄsY.mdt. Hêj·T≈£î\ô|’ u…+’ &√esY
πødüT\T ô|{≤ºs¡T. 144 ôdø£¸Hé‡ $~Û+#ês¡T. #·T≥Tº |üø£ÿ\ ñqï 46 #Óø˘b˛düTº\≈£î
#ÓøÏ+>¥\T ô|{≤ºs¡T. dæ~∆ù|≥qT ~>∑“+<Ûäq+ #˚XÊs¡T.
29 e ‘˚B ñ<äjT· + ø¬ . dæ. ÄsY ø£Ø+q>∑s˝Y À ñqï ñ‘·sÔ ¡ ‘Ó\+>±D≤ uÛeÑ Hé
qT+∫ ìsêVü‰s¡Bø£å ÁbÕ+‘êìøÏ e+<ä yêVü≤Hê\‘√ ãj·T\T<˚sê&ÉT. düTe÷s¡T 10
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

162

>∑+≥\ ÁbÕ+‘·+˝À n\>∑q÷sY #Ís¡kÕÔ e<ä› b˛©düT\T ø¬ .dæ.ÄsY. ø±Hê«jYTì Ä|æ
◊.|æ.dæ. 120_, 114, 117, 143, 188, 505 ôdø£¸q¢ ÁøÏ+<ä n¬sdüTº #˚XÊs¡T.
yÓTT<ä≥ es¡+>∑˝Ÿ rdüT≈£îyÓfi≤fl\ì Á|üj·T‹ï+#ês¡T. nø£ÿ&É ñÁ~ø£Ô‘· yê‘êes¡D+
ñ+≥T+<˚y÷Ó qì H˚sT¡ >± KeTà+øÏ ‘·s*¡ +#ês¡T. y˚TõÁùd{º Ÿ eTT+<äT Vü‰»s¡T|ü]#ês¡T.
ø¬ .dæ.ÄsY. u…sTT˝Ÿ rdüTø√e&ÜìøÏ ìsêø£]+#ê&ÉT.14 s√E\T E´&ûwj
æ T· ˝Ÿ ø£w&ºü û
y˚XÊs¡T. ‘·<äq+‘·s¡+ HêsTTì q]‡+Vü‰¬s&ç¶, ¬øô|ºHé \ø°åàø±+‘êsêe⁄, &܈ˆ $»j·T
sêe÷sêe⁄, sê»j·T´\qT ≈£L&Ü n¬sdüTº #˚dæ düuŸ C…\’ T≈£î |ü+bÕs¡T. dæ~ù∆ |≥˝À
Vü≤Øwtsêe⁄ Bø£≈å î£ |üPqTø√>± b˛©düT\T n<äT|ü⁄˝ÀøÏ rdüT≈£îHêïs¡T. {Ï.ÄsY.mdt.
ø±s¡´ø£s\Ô¡ T ãdüT‡\T <Û«ä +dü+ #˚d÷ü Ô Ä+<√fi¯q yÓTT<ä\Tô|{≤ºsT¡ . Vü≤Øwtsêe⁄ Ä‘·àVü≤‘·´
#˚düT≈£î+{≤qì MT<ä ô|Á{À˝Ÿ b˛düT≈£îHêï&ÉT. ôV’≤<äsêu≤<é˝À ÁãVü‰àq+<ä¬s&ç¶
$Á>∑V‰ü ìï bÕøÏøå +£ >± <Û«ä +dü+ #˚XÊs¡T. ñkÕàìj·÷ j·T÷ìe]‡{°˝À $<ë´s¡T\ú T
b˛©düT\ô|’ sêfi¯ófl s¡Tyê«s¡T. b˛©düT\T ˝≤؃#êsY® #˚XÊs¡T. á dü+|òTü ≥q\qT
nìï+{Ï˙ {Ï.$.#ÛêHÓfió¯ fl Á|ü‘´· ø£Áå |ükÕs¡+ #˚dTü HÔ êïsTT. sêÅw+ºü ˝Àì Á|ü»\+<äs÷¡
{Ï.$.\ eTT+<äT ≈£Ls¡TÃì á |ü]D≤e÷\qT MøÏdå Tü HÔ êïs¡T. á Á|ükÕsê\qT #·÷dæ
‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘· Á|üC≤˙ø£+, $<ë´]ú˝Àø£+ rÁe e÷qdæø£ Ä+<√fi¯q≈£î >∑Ts¡j÷· ´s¡T.
m˝Ÿ._. q>∑sY <ä>∑Zs¡ ø±k˛ì lø±+‘Y nH˚ $<ë´]ú Ä‘·àVü≤‘·´≈£î bÕ\Œ&ܶ&ÉT.
Vü‰dæŒ≥˝Ÿ≈£î ‘·s¡*+#·>± n‘·&ç |ü]dæú‹ $wüeT+ nì &Üø£ºs¡T¢ ìsê∆]+#ês¡T.
es¡+>∑˝Ÿ˝À ø±ø£rj·T, ìC≤e÷u≤<é˝À ‘Ó\+>±D≤ $X¯«$<ë´\j·÷˝À¢ì $<ë´s¡T\ú T
ô|<äj
› TÓ ‘·TqÔ Ä+<√fi¯q≈£î ~>±s¡T. ôd˝Ÿ ≥esY‡ mø£ÿ&É+, #ê]àHêsY ô|ø’ Ï mø£ÿ&É+
˝≤+{Ï |üqT\T #˚XÊs¡T. Hêsêj·TDUÒ&é˝Àì |ü\T>∑T ø£Hêï˝À @&ÉT>∑Ts¡T Ä‘·àVü≤‘·´
\≈£î bÕ\Œ&ܶsT¡ . ôV≤’ <äsêu≤<é øπ ãT˝Ÿ Á|ükÕsê\qT Ä|æyX˚ Ês¡T. ø=ìï õ˝≤¢˝À¢
$<äT´‘Y düs|¡ süò ê\qT ì*|æyX˚ Ês¡T. ‘Ó\+>±D≤ mHéJy√\T ô|Hé&ÍHé≈î£ |æ\T|ü⁄ì#êÃs¡T.
eT+<ä ø£èwüeí ÷~>∑, $»j·TXÊ+‹ ≈£L&Ü n¬sdüj
º ÷· ´s¡T.
es¡+>∑˝Ÿ õ˝≤¢, ô|<äHê>±s¡+≈£î #Ó+~q 24 @fi¯fl >√ø±´ Á|üMDY ñ]y˚dTü ø=ì
Ä‘·àVü≤‘·´ #˚düT≈£îHêï&ÉT. 17 @fi¯fl Á|üMDY ˝ÒK sêdæ Ä‘·àVü≤‘·´ #˚düT≈£îHêï&ÉT.
yÓT<äø˘ õ˝≤¢ ∫qø£+<ä÷sY eT+&É\+, ø£eTàfi¯fl|ü*¢˝À 55 @fi¯fl \ø°åàHêsêj·TD
>∑T+&Ób˛≥T‘√ eTs¡D+Ï #ê&ÉT. ø£Ø+q>∑sY õ˝≤¢, yê˝§Z+&É˝À 22 @fi¯fl <ä+&ç |üèB∏«sêCŸ
ñ]y˚dTü ø=ì #·ìb˛j·÷&ÉT.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

163

n<˚s√E ø¬ .dæ.ÄsY.qT C…\’ T qT+∫ KeTà+ ÄdüT|üÁ‹øÏ ‘·s*¡ +#ês¡T. ã\e+‘·+>±
ôd˝…H’ é møÏÿ+#ês¡T. sêÁ‹ 9 >∑+ˆˆ\ düeTj·T+˝À {Ï.$.\ eTT+<äT ≈£Ls¡TÃqïyê]øÏ
Vü≤sƒê‘·TÔ>± ˇø£ <äèX¯´+ ø£qã&ç+~. ÄdüT|üÁ‹˝À ¬ø.dæ.ÄsY. &Üø£ºs¡¢ düVü‰j·T+‘√
u…&éô|’ ≈£Ls=Ãì |ü+&É¢ s¡dü+ ‘ê>∑T‘·÷ ø£ì|æ+#ê&ÉT. yÓTT<ä≥ |üø£ÿ qTqï &Üø£ºsY
ø¬ .dæ.ÄsY.≈£î ø=ìï {≤u…≥¢ T¢ Çe«>± ø¬ .dæ.ÄsY. n$ $T+–, ‘·<Tä |ü] n<˚ &Üø£sº Y
n+~+∫q |ü+&És¢ d¡ +ü >±¢dTü qT ‘·q #˚‘T· \‘√ rdüTø=ì ‘ê>±&ÉT. n<˚ dü+<äs¡“¤+˝À
¬ø.dæ.ÄsY. á $<Ûä+>± e÷{≤¢&Ü&ÉT. ‘·q Äs√>∑´+ ì\ø£&É>± ñ+<äì, $<ë´s¡T\ú T
Ä‘·àVü≤‘·´\≈£î bÕ\Œ&Ée<äì› , ñ<ä´eT+ XÊ+‹j·TT‘·+>± #˚j÷· \ì ˇø£ $<Û+ä >± Bø£å
$s¡$TdüTqÔ ï≥T¢ n_ÛÁbÕj·T+ ø£*Œdü÷Ô {Ï.$.˝À¢ ø£ì|æ+#ê&ÉT.
n<˚sêÁ‹ >∑+≥ ‘·s¡Tyê‘· {Ï.$.˝À¢ ø=ìï <äèXÊ´\T ø£qã&ܶsTT, >∑<ä›sY rÁe
|ü<Cä ≤\+‘√ ø¬ .dæ.ÄsY.qT <ä÷wæd÷ü Ô Bø£å $s¡$T+#·&+É ‘Ó\+>±D≤ ñ<ä´e÷ìï
yÓ÷dü+ #˚jT· &ÉyT˚ qì, ø¬ .dæ.ÄsY. |üø±ÿ neø±X¯yê<äì, ‘Ó\+>±D≤ ‘˚e&É+ ø¬ .dæ.ÄsY.
e\¢ ø±<äì #Óù|Œ <äèXÊ´\T ˇø£y|’Ó ⁄ü , ñkÕàìj·÷ j·T÷ìe]Ù{°˝À $<ë´s¡T\ú T ø¬ .dæ.ÄsY.
~wæºu§eTàqT ‘·j·÷s¡T#˚dæ #Ó|ü\‘√ ø=&ÉT‘·÷, sêj·T˝Òì uÛ≤wü˝À ¬ø.dæ.ÄsY.qT
<ä÷wæd÷ü Ô rÁe ÄÁ>∑V≤ü +‘√ X¯ej·÷Á‘· ìs¡«Væ≤+#ês¡T. ø¬ .dæ.ÄsY.‘√ |üì˝Ò≈î£ +&Ü
Çø£ô|’ ‘êy˚T ñ<ä´eT+ q&ç|kæ ÕÔeTì Á|üø{£ +Ï #ês¡T.
sêÁ‹ 11 >∑+ˆˆ\ düeTj·T+˝À eT∞fl ø¬ .dæ.ÄsY. {Ï.$.˝À¢ Á|ü‘´· ø£yå TÓ Æ á $<Û+ä >±
#Ó|Œü &É+ yÓTT<ä\Tô|{≤ºsT¡ . ‘·qqT ã\e+‘·+>± b˛©düT\T rdüTø=∫à ÄdüT|üÁ‹˝À
ôd˝…H’ é møÏÿ+#ês¡ì, &Üø£sº T¡ ¢ ◊.$. |òPü s¢ TT&金√ eT‘·T˝Ô ≤+{Ï~ @<√ Ç#êÃs¡ì, Ä
eT‘·TÔ Á|üu≤Û e+˝À ñqï|ü&ÉT ‘·q‘√ ã\e+‘·+>± {≤u…≥
¢ T¢ ‹ì|æ+#ês¡ì, H√{À¢
@y√ s¡+>∑T˙fi¯ófl b˛XÊs¡ì, {Ï.$.˝À¢ n+‘·≈î£ eTT+<äT #·÷dæq <äèXÊ´\qT qyÓTTà<äì› ,
n$ yÓ÷dü|Pü ]‘·+>± b˛©düT\T ∫Árø£]+∫ {Ï.$., MT&çj÷· \≈£î |ü+|æ+#ês¡ì,
‘êqT ìsêVü‰s¡ Bø£å $s¡$T+#·˝<Ò ìä , ÄdüT|üÁ‹˝ÀH˚ Bø£qå T ø=qkÕ–düTHÔ êïqì #ÓbÕŒ&ÉT.
>∑<s›ä qY T ≈£L&Ü <ä÷wæd÷ü Ô n‘·&TÉ m|ü&√ Á|üuTÑÛ ‘ê«ìøÏ neTTà&ÉTb˛j·÷&Éì #ÓbÕŒ&ÉT.
$wüjT· + @$T≥+fÒ m|ü&Ó‘’ ˚ ñkÕàìj·÷ j·T÷ìe]Ù{°˝À $<ë´s¡T\ú T ø¬ .dæ.ÄsY.
~wæuº §eTàqT ‘·>T∑ \u…≥&º +É {Ï.$.˝À¢ #·÷|æ+#ês√ ø¬ .dæ.ÄsY. yÓ+≥H˚ Ä $wüj÷· ìï
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

164

‘Ó\TdüTø=ì ‘êeTT #˚dqæ ‘·|Œæ <ëìï ø£|Œæ |ü⁄#·TÃø=ì eT∞fl |üs|¡ ‹ü ô|+#·Tø√e&ÜìøÏ
ô|’ Á|üj·T‘·ï+ #˚dæq≥T¢ ‘Ó\TdüTÔ+~.
s¬ +&√s√E ‘Ó\+>±D≤ õ˝≤¢˝À¢ ñ<ä´eT+ rÁe s¡÷|ü+ <ë*Ã+~. |ü\T õ˝≤¢˝À¢
$<ë´s¡T\ú T sê»ø°jT· bÕغ\≈£î nr‘·+>± ñ<ä´e÷ìï ø=qkÕ–düTqÔ ï≥T¢ Á|üø{£ +Ï #ês¡T.
‘Ó\+>±D≤ »s¡ï*düT\º bò˛s¡+, \+u≤&û Vü≤≈£îÿ\ b˛sê≥ dü$T‹, ◊.m|ò.t {Ï.j·TT.,
m.◊.m|òt.{Ï.j·TT., |æ.z.&ÉãT¢´, Hê´j·Tyê<äT\ bò˛s¡+ $<ë´s¡Tú\ ñ<ä´e÷ìøÏ
dü+|òT” uÛ≤e+ Á|üø{£ +Ï #ês¡T. es¡+>∑˝Ÿ˝À ø±ø£rj·T j·T÷ìe]Ù{° $<ë´s¡T\ú T uÛ≤Ø
sê´© ìs¡«Væ≤+#ês¡T. q˝§Z+&É˝À eTVü‰‘êà>±+BÛ $X¯«$<ë´\j·T $<ë´s¡T\ú T ìsêVü‰s¡
Bø£å\T |üPHês¡T. $<ë´y˚‘·Ô\T, Ábıô|òdüs¡T¢ $<ÛäT\qT ãVæ≤wüÿ]+#ês¡T. dæ]dæ\¢˝À
bı{Ϻ lsêeTT\T $Á>∑Vü‰ìï <Ûä«+dü+ #˚XÊs¡T. eTTK´eT+Á‹ s√X¯j·T´ ~wæºu§eTàqT
≈£L&Ü <Û«ä +dü+ #˚XÊs¡T.
ñ<ä´eT+ ø=qkÕ>∑T‘·÷H˚ ñ+~. Bø£å Hê\T>∑T s√E\T >∑&∫ç +~. Á|üuTÑÛ ‘·«+
‘·s|¡ ⁄üò q eT+Á‹ sê$T¬s&ç¶ yÓ+ø£≥s¬ &çì¶ ø¬ .dæ.ÄsY.‘√ <Í‘·´+ »s¡|&ü ÜìøÏ |ü+|æ+~.
ø¬ .dæ.ÄsY. e÷{≤¢&&É ÜìøÏ ìsêø£]+#ê&ÉT. Ç≥T &Û©ç ˝¢ À ø¬ .¬ø. düV‰ü |ü~eT+~
‘Ó\+>±D≤ düuTÑÛ ´\T Á|üDuŸ eTTKØ®ì ø£\dæ sêh+˝À ñqï |ü]dæ‹ú ì $e]+#ês¡T.
eTTK´eT+Á‹ s√X¯jT· ´ n~ÛHÁ˚ ‹ k˛ìj·÷≈£î, Á|üDuŸ eTTKØ®øÏ |ü]dæ‹ú $e]+#ês¡T.
eTs¡Tdü{sÏ √E ‘Ó\y¢ ês¡TC≤eTTq 3>∑+ˆˆ\ düeTj·T+˝À 108 yêVü≤q+˝À
KeTà+ ÄdüT|üÁ‹ qT+∫ ø¬ .dæ.ÄsY. qT ôV≤’ <äsêu≤<é ìyéT‡≈£î ‘·s*¡ +#ês¡T. ÄdüT|üÁ‹˝À
ñqï ø¬ .dæ.ÄsY.qT $$<Ûä sê»ø°jT· bÕغ\ Hêj·T≈£î\T |üsêeT]Ù+#·&ÜìøÏ e#êÃs¡T.
¬ø.dæ.ÄsY. ‘Ó\+>±D≤ ÇùdÔ ìyéT‡ ÄdüT|üÁ‹ qT+∫ Hê C…’Á‘·j·÷Á‘·, ˝Ò≈£î+fÒ Hê
X¯ej·÷Á‘· nì Á|üø{£ +Ï #ês¡T. n<˚s√E Ç+≥sY #·<Tä e⁄≈£îH˚ $<ë´]ú eT*¢Hì˚
sê»≈£îe÷sY ñ]y˚düTø=ì #·ìb˛j·÷&ÉT. nb˛˝À ÄdüT|üÁ‹˝À ñqï lø±+‘Y
eTs¡DÏ+#ê&ÉT.
nôd+;¢ Äes¡D˝Àì {Ï.ÄsY.mdt. ø±sê´\j·T+˝À ø=|ü\ áX¯«sY, z<˚\T
d”«j·Tã+B\T>± ñ+&É>± sêÁ‹ 11 >∑+≥\≈£î e÷s¡¸˝Ÿ‡ ãj·T≥≈£î rdüTø=#êÃs¡T.
ÄdüT|üÁ‹˝À ø¬ .dæ.ÄsY. Äs√>∑´+ $wü$TdüT+Ô <äì, ãs¡Te⁄ ‘·>±Z&ìÉ &Üø£sº T¡ ¢ Á|üø{£ +Ï #ês¡T.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

165

ô|’ |ü]D≤e÷\‘√ ñÁ~ø£Ô yê‘êes¡D+ @s¡Œ&É>± 5`12`2009q {Ï.ÄsY.mdt.
48 >∑+≥\ ‘Ó\+>±D≤ ã+<éqT Á|üø{£ +Ï #ês¡T. ã+<é dü+<äs“¡ +¤ >± sêJyé ôV≤’ y˚ô|’
50 ãdüT‡\T <Û«ä +dü+ #˚XÊs¡T. |ü+C≤>∑T≥º ÁbÕ+‘·+˝À Ä+<√fi¯qø±s¡T\T ôVA≥˝Ÿ‡,
e÷˝Ÿ‡, cÕ|ü⁄\ô|’ sêfi¯ófl s¡Tyê«s¡T. {Ï.ÄsY.mdt. ø±s¡´ø£s¡Ô\T H˚‘·\ Çfi¯flqT
eTT≥º&+ç #ês¡T. ‘Ó\+>±D≤ eT+Á‘·T\T k˛ìj·÷>±+BÛøÏ ˝ÒK sêXÊs¡T.
ìyéT‡ &Ó’¬sø£ºsY 6`12`2009q ˇø£ Á|üø£≥q #˚XÊ&ÉT. ªª¬ø.dæ.ÄsY. Bø£å
ø=qkÕ–+∫q≥¢sTT‘˚ Äj·Tq ÁbÕD≤\≈£î Á|üe÷<ä+ ñ+<äì.µµ (ìC≤ìøÏ á Á|üø≥£ q
#˚j·T&ÜìøÏ &Üø£ºs¡T¢ eTT+<äT ˇ|üø√˝Ò<äT. ø±˙ Á|üuÛÑT‘·«+˝Àì ñqï‘ê~Ûø±s¡T\T
rÁe ˇ‹Ô&ç #˚dæ á Á|üø≥£ q Ç|æŒ+#ês¡T). Çø£ÿ&É n~Ûø±s¡T\ ñ<˚X› ´¯ + Ä $<Û+ä >±
&Üø£ºs¡T¢ Á|üø£{ÏùdÔ ¬ø.dæ.ÄsY. Bø£å $s¡$TkÕÔ&Éì. eTTK´eT+Á‹ s√X¯j·T´ ¬ø.dæ.ÄsY.qT
|üsêeT]Ù+#·&ÜìøÏ ìyéT‡≈£î sê>±, bÕs¡¢yÓT+≥T˝À _\T¢ Á|üy˚X¯ô|fÒºes¡≈£î Bø£å
$s¡$T+#˚~˝Ò<ìä ø¬ .dæ.ÄsY. #ÓbÕŒ&ÉT.
sêh+˝À ã+<é dü+|üPs¡í+>± dü|òü\yÓTÆ+~. ã]>∑\ nXÀø˘ nH˚ $<ë´]ú
øÏs√dæHé b˛düTø=ì ì|üŒ+{Ï+#·T≈£îHêï&ÉT, ø£Ø+q>∑sY $<ë´]ú ø£èwüí |ü⁄s¡T>∑T\ eT+<äT
‘ê>±&ÉT. es¡+>∑˝Ÿ õ˝≤¢˝À <˚esêsTT s¡y˚Twt nH˚ e´øÏÔ yê≥sY {≤´+≈£î ô|’qT+∫
<ä÷ø±&ÉT. |ü\Te⁄s¡T ôd˝Ÿ ≥es¡T¢ møÏÿ Ä‘·àVü≤‘·´\≈£î bÕ\Œ&É‘êeTì ôV≤#·Ã]+#ês¡T.
ø±ìùd㺠T˝Ÿ ø£èwü|í Œü |æk˛Ô\T‘√ ‘·\ô|’ ø±\TÃø=ì eTs¡D+Ï #ê&ÉT.
7`12`2009q ìsêVü‰s¡ Bø£å 9e s√E≈£î #˚]+~. s¬ +&√ s√E ã+<é
dü+|üPs¡eí TsTT+~. n<˚s√E &Û©ç ˝¢ À ø√sY ø£$T{° n‘·´edüs+¡ >± düe÷y˚Xy¯ TÓ +Æ ~.
sêh+˝À $$<Ûä bÕغ\ n_ÛÁbÕj·÷ìï ‘Ó\TdüTø√yê\ì ø√sY ø£$T{° n_ÛÁbÕj·T|ü&+ç ~.
ø√sY ø£$T{° n_ÛÁbÕj·÷ìï nVü≤à<é |üfÒ˝Ÿ eTTK´eT+Á‹ s√X¯j·T´≈£î ‘Ó*j·TCÒdü÷Ô,
yÓ+≥H˚ ôV≤’ <äsêu≤<é˝À nœ\|üøå£ düe÷y˚X+¯ @sêŒ≥T#˚dæ yê] n_ÛÁbÕj·÷\T
‘Ó\TdüTø=ì øπ +Á<ëìøÏ ‘Ó\|üeTì #Ó|Œü &É+ »]–+~.
n<˚s√E kÕ.5 >∑+ˆˆ\≈£î XÊdüqdüuÑÛ ÁbÕ+>∑D+˝À dæ.m˝Ÿ.|æ. düe÷y˚X+¯
»]–+~. dæ.m˝Ÿ.|æ.˝À ¬s+&ÉT ÁbÕ+‘ê\ XÊdüqdüuÛÑT´\T _Ûqï yê<äq\T
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

166

$ì|æ+∫q|üŒ{ÏøÏ° ø±+Á¬>dt bÕغ n~ÛcÕºq ìs¡j
í ÷· ìøÏ ‘êeT+‘ê ø£≥Tºã&ç ñ+{≤eTì
@ø£ yêø£´ rsêàq+ #˚dæ |ü+bÕs¡T. sêÁ‹ 8 >∑+ˆˆ\ düeTj·T+˝À eTTK´eT+Á‹
s√X¯j·T´ $$<Ûä bÕغ\ XÊdüqdüuÛ≤|üø£å Hêj·T≈£î\qT düe÷y˚XÊìøÏ |æ*#ês¡T.
düe÷y˚X¯+˝À {Ï.&ç.|æ., Á|üC≤sê»´+, dæ.|æ.◊., dæ.|æ.myéT. bÕغ\T Á|üuÛÑT‘·«+
ø£qTø£ nôd+;¢˝À rsêàq+ Á|üy˚X¯ô|&ç‘˚ ‘êeTT düeT]úkÕÔeTHêïsTT. ˝Àø˘dü‘êÔ,
m+.◊.m+.\T ‘·eT n_ÛÁbÕj·÷\qT ‘·sê«‘· ‘Ó\T|ü⁄‘êeTì #ÓbÕŒsTT.
á˝À|ü⁄ 10 ‘˚Bq nôd+;¢ eTT≥º&øç Ï $<ë´]ú Hêj·T≈£î\T |æ\T|ü⁄ì#êÃs¡T.
Á|üuÛÑT‘·«+ á eTT≥º&çì m<äTs=ÿq&ÜìøÏ y˚\dü+K´˝À πø+Á<ä b˛©düT\qT,
bÕsê$T\≥Ø <äfi≤\qT, ÄsYà&é ]»s¡T« b˛©düT\qT, Ç+ø± Ç‘·s¡ sêÁcÕº\
b˛©düT\qT s¡|Œæ +∫ yÓ÷Vü≤]+|ü⁄ #˚d+æ ~. $<ë´s¡T\ú T m{Ϻ |ü]dæ‘ú T· ˝À¢ nôd+;¢
|ü]düs¡ ÁbÕ+‘ê˝À¢øÏ sêq≥Te+{Ï $<Û+ä >± #·s´¡ \T #˚|{ü ≤ºsT¡ . m|üŒ{Ï ø£|ü &ÉT
b˛©düT\T $$<Ûä õ˝≤¢˝À¢ ñ<ä´eTø±s¡T\qT, $<ë´]ú Hêj·T≈£î\qT ôV≤’ <äsêu≤<é
sê˙j·T≈£î+&Ü ‘·>T∑ #·s´¡ \T rdüT≈£îHêïs¡T. s¡V≤ü <ës¡T\˙ï ã+<√ãdüT\Ô T @sêŒ≥T
#˚dæ $<ë´s¡T\ú T sê≈£î+&Ü ø£≥Tº~≥º+ #˚XÊs¡T. Á|ü‘´˚ ø£ ◊.õ. m|üŒ{Ïø|£ ü &ÉT MT&çj÷· ˝À
Á|üø≥£ q #˚d÷ü Ô $<ë´s¡T\ú qT ôV≤#·Ã]dü÷Ô ø£]qƒ #·s´¡ \T ñ+{≤j·Tì ‘Ó*j·TCÒXÊs¡T.
b˛©düT n+#·Hê\ Á|üø±s¡+ øπ e\+ 5y˚\ eT+~ e÷Á‘·yT˚ ôV≤’ <äsêu≤<é˝À düe÷y˚X+¯
ne>∑\s¡ì, yê]ì ìj·T+Á‹+#·&+É ø£w+ºü ø±<äì, nìyês¡´ |ü]dæ‘ú T· ˝À¢ #·s´¡
rdüTø√yê*‡q|üŒ{Ïø°Ï πøe\+ s¡ã“s¡T ãT˝…¢≥T¢ e÷Á‘·y˚T b˛©düT\ Äj·TT<Ûë˝À¢
@sêŒ≥T #˚jT· &É+ e\¢ Ä+<√fi¯qø±s¡T\ ÁbÕD≤\≈£î m{Ϻ nbÕj·T+ ñ+&É<ìä ‘·>T∑
$<Ûä+>± düe÷j·T‘·ÔyÓTÆHês¡T.
j·T<∏ës¡ú |ü]dæ‹ú á $<Û+ä >± ñ+fÒ øπ +Á<ëìøÏ ø=+‘·eT+~ ø±yê\ì, y˚sπ
s¡ø+£ >± düe÷#ês¡+ n+~+#·&+É yÓTT<ä\Tô|{≤ºsT¡ . 2 qT+&ç 3 \ø£\å eT+~
$<ë´s¡T\ú T nôd+;¢ eTT≥º&ç ø±s¡´Áø£eT+˝À bÕ˝§ZquÀ‘·THêïs¡ì, 10 e ‘˚Bq
ôV≤’ <äsêu≤<é˝À Ä ñÁ~ø£Ô yê‘êes¡D+˝À 2 qT+&ç 3 y˚\ eT+~ $<ë´s¡T\ú T
eTs¡D+Ï #˚ neø±X¯+ ñ+<äì øπ +Á<ä Hêj·T≈£î\qT qeTàã*ø±s¡T.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

167

á H˚|<ü ´ä∏ +˝À øπ +Á<ä Hêj·Tø£‘«· + sêh Hêj·Tø£‘ê«ìï n˝…sºY #˚d÷ü Ô ˇø£ÿ
eTs¡D+ ≈£L&Ü dü+uÛ$Ñ +#·≈L£ &É<ìä Ä$<Û+ä >± ndü÷´¬sHé‡ Çe«e\dæ+~>± ø√s¡>±
sêh Hêj·Tø£‘«· + eTÚq+ eVæ≤+∫+~.
10e‘˚Bq #Û˝· À nôd+;¢ ø±s¡´Áø£e÷ìï rÁeyÓT+Æ ~>± n_Ûe]í+#·T≈£îqï
πø+Á<ä Hêj·Tø£‘·«+ @<√$<Ûä+>± ¬ø.dæ.ÄsY.qT Bø£å $s¡$T+|ü#˚j·÷\H˚
<äè&ÛÉdü+ø£˝≤ŒìøÏ e∫Ã+~. n<˚s√E bÕs¡¢yÓT+{Ÿ˝À $$<Ûä |üøå±\ Hêj·T≈£î\T
ø¬ .dæ.ÄsY.qT Bø£å $s¡$T+#ê\ì ø√s¡≥+ »]–+~. Á|üuTÑÛ ‘·«+ ≈£L&Ü ‘·>T∑ #·s´¡ \T
rdüTø√yê\ì ø√s¡&+É »]–+~. Ç+‘· »s¡T>∑T‘·THêï d”e÷+Á<Ûä ÁbÕ+‘·+ qT+∫ @
ˇø£ÿs¡÷ ≈£L&Ü ‘·eT düyTÓ øÆ ´£ yê<ä ÄeX¯´ø£‘q· T @ ì$TcÕHê, @Hê&É÷ øπ +Á<ä
Á|üuÛÑT‘·« n~ÛcÕºHêìøÏ ‘Ó*j·TC…|üŒ˝Ò<äT. πø+Á<ä Á|üuÛÑT‘·« Hêj·T≈£î\T ≈£L&Ü eTÚq+
nsê∆+^ø±s¡+>± uÛ≤$+#ês¡T.
eTTK´eT+Á‹ s√X¯j·T´qT &Ûç©¢øÏ s¡eTàHêïs¡T. s√X¯j·T´‘√ πø+Á<äHêj·T≈£î\T
dü+Á|ü~+#ês¡T. kÕ.7 >∑+ˆˆ\ düeTj·T+˝À k˛ìj·÷>±+BÛì, 9 >∑+ˆˆ\ düjT· j·T+˝À
Á|ü<ëÛ qeT+Á‹ì eTTK´eT+Á‹ s√X¯jT· ´ ø£\dæ $|ü⁄\+>± e÷{≤¢&Üs¡T.
sêÁ‹ 11.35 >∑+≥\≈£î ∫<ä+ãs¡+ Á|üø≥£ q #˚XÊ&ÉT. ‘·«s¡˝À ‘Ó\+>±D≤
Á|üÁøÏjT· ÁbÕs¡+_ÛkÕÔeTì, nôd+;¢˝À rsêàq+ #˚j÷· \ì, ñ<ä´eTø±s¡T\ô|’ ñqï
øπ düT\qT m‹Ôyk˚ ÕÔeTì Ä Á|üø≥£ q kÕsê+X¯+.
10`12`2009 sêÁ‹ ∫<ä+ãs¡+ Á|üø≥£ q yÓ\Te&çq yÓ+≥H˚ d”e÷+Á<Ûä
ÁbÕ+‘ê˝À¢ n\»&ç ÁbÕs¡+uÛyÑ TÓ +Æ ~. d”e÷+Á<Ûä Hêj·T≈£î\T øπ +Á<ä+ á $<Ûyä TÓ qÆ
Á|üø≥£ q #˚dTü +Ô <äì }Væ≤+#·˝<Ò Tä . bÕغ\≈£î nr‘·+>± ‘Ó\T>∑T<˚X+¯ , ø±+Á¬>dt,
Á|üC≤sê»´+ bÕغ H˚‘·\T K+>∑T‹Hêïs¡T. >∑‘·+˝À ‘Ó\T>∑T<˚X¯+ Á|üDuŸ eTTKØ®
ø£$T{°øÏ ‘Ó\+>±D≤≈£î düTeTTK‘· ‘Ó*j·TCÒd÷ü Ô ˝ÒK Ç∫Ãq|ü&ÉT>±˙, 7e ‘˚Bq
nœ\ |üøå£ düe÷y˚X+¯ ˝À ‘Ó\+>±D≤≈£î nqT≈£L\+>± ñ+{≤eTì #Ó|Œæ q|ü&ÉT>±˙
yê] n_ÛÁbÕj·T+ ø±+Á¬>dt @ dü+<äs¡“¤+˝À≈£L&Ü Á|ü‘˚´ø£ ‘Ó\+>±D≤ Çe«<äT
ø±ã{Ϻ Ä HÓ|ü+ ø±+Á¬>dt MT<˚ y˚dæ ‘êeTT \_∆ bı+<äe#·Ãì n+‘·Ø¢q+>±
uÛ≤$+#·&yÉ T˚ .
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

168

düyTÓ øÆ ±´+Á<Ûä ñ<ä´eT+
10e ‘˚B ñ<äj·÷q yÓTT<ä≥ ø±+Á¬>dt XÊdüqdüuÛÑT´\T ~yêø£sY¬s&ç¶, ‘Ó\T>∑T
<˚X+¯ XÊdüqdüuTÑÛ ´\T |üj÷· ´e⁄\ øπ X¯e XÊdüqdüu´ÑÛ ‘ê«ìøÏ sêJHêe÷ #˚dTü qÔ ï≥T¢
Á|üø{£ +Ï #ês¡T. $»j·Tyê&É bÕs¡y¢ TÓ +≥T düuTÑÛ ´&Óq’ \>∑&bÉ Õ{Ï sê»>√bÕ˝Ÿ bÕs¡y¢ TÓ +≥T
düu´ÑÛ ‘ê«ìøÏ sêJHêe÷ #˚dTü qÔ ï≥T¢ Á|üø{£ +Ï #ê&ÉT. ˇø£y|’Ó ⁄ü nôd+;¢ düe÷y˚XÊ\T
»s¡T>∑T‘·T+&É>± sê»ø°j·T bÕغ˝À¢ dü+øå√uÛÑ+ yÓTT<ä˝…’+~. XÊdüqdüuÛÑ düú\+
πø+Á<ä_+<äTyÓ’+~. ˇø=ÿø£ÿs¡÷ bÕغ\≈£î nr‘·+>± sêJHêe÷\T #˚j·T&É+
yÓTT<ä\Tô|{≤ºsT¡ . kÕj·T+Á‘·+ düeTj·÷ìøÏ ø±+Á¬>dt qT+∫ 56 eT+~, ‘Ó\T>∑T<˚X+¯
qT+∫ 29 eT+~, Á|üC≤sê»´+ qT+∫ 12 eT+~ sêJHêe÷\T Á|üø{£ +Ï #ês¡T.
d”e÷+Á<äHäÛ ‘˚ \· T ã+<é≈î£ |æ\T|ü⁄ì#êÃs¡T.
11`12`2009q nôd+;¢ì ìs¡e~Ûø+£ >± yêsTT<ë y˚XÊs¡T. {Ï.ÄsY.mdt.
Hêj·T≈£î\T ø¬ .dæ.ÄsY. ÄdüT|üÁ‹ qT+∫ ìsêVü‰s¡Bø£å $s¡$T+∫ Ç+{ÏøÏ #˚sês¡T.
Hêj·T≈£î\ sêJHêe÷\ dü+K´ 135≈£î #˚]+~. Ä+Á<Ûä ÁbÕ+‘·+˝À ã+<é
$»j·Te+‘·yÓTÆ+~. ñ<ä´eTø±s¡T\T nH˚ø£#√≥¢ ãdüT‡\T <Ûä«+dü+ #˚XÊs¡T.
nq+‘·|Pü sY˝À _.mdt.mHé.m˝Ÿ. øπ ãT˝Ÿ‡qT ‘·>T∑ ˝u…{≤ºsT¡ . s¬ fi’ fl¯ qT ÄbÕs¡T. ‹s¡T|ü‹
¬s’˝Ò« ùdºwüq≈£î ì|üŒ+{Ï+#ês¡T. ôV’≤ø√s¡Tº˝À Hê´j·Tyê<äT\T ¬s+&ÉT Á>∑÷|ü⁄\T>±
$&çb˛sTT |òüTs¡¸D\≈£î ~>±s¡T. M]ì ìyê]+#·&ÜìøÏ b˛©düT\T s¡+>∑+˝ÀøÏ
sêe*‡e∫Ã+~.
&Û©ç ˝¢ À d”e÷+Á<Ûä ø±+Á¬>dt m+.|æ.\T n+<äs÷¡ düe÷y˚X¯ eTj·÷´s¡T. k˛ìj·÷
>±+BÛì ø£*XÊs¡T. ‘êeT+<äs¡÷ ≈£L&Ü sêJHêe÷ Çe«&ÜìøÏ dæ<ä∆eTHêïs¡T.
k˛ìj·÷>±+BÛ yê]ì yê]+#ês¡T. d”e÷+Á<Ûä m+.|æ.\T ñeTà&ç>± ‘·eT ˝≤;sTT+>¥
yÓTT<ä\Tô|{≤ºsT¡ . ∫<ä+ãs¡+, Á|üDuŸ eTTKØ®, k˛ìj·÷>±+BÛ sê»ø°jT· ø±s¡´<ä]Ù
nVü≤à<é |üf˝Ò Ÿ\qT ‘·s#¡ ÷· ø£\e&É+ yÓTT<ä\Tô|{≤ºsT¡ . Á|üeTTK+>± yê] yê<äq
9e ‘˚Bq #Û˝· À nôd+;¢ ø±s¡´Áø£e÷ìøÏ øπ +Á<ä+ }Væ≤+∫q kÕúsTT˝À düŒ+<äq
˝Ò<ìä , ø¬ .dæ.ÄsY.`{Ï.ÄsY.mdt. sêh+˝À |üP]Ô>± ìØ«s¡´+ nsTTb˛sTT+<äì, 2009
mìïø£˝À¢ 48 kÕúHê\≈£î b˛{°#j
˚ T· >± øπ e\+ 10 kÕúHê\T e÷Á‘·yT˚ >¬ \T#·T≈£î+<äì,
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

169

‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

170

Áπ>≥sY ôV≤’ <äsêu≤<é mìïø£˝À¢ b˛{° #˚jT· ˝Ò<ìä ˇø£y|’Ó ⁄ü , eTs√yÓ|’ ⁄ü sêh+˝À d”e÷+Á<Ûä
XÊdüqdüuTÑÛ ´\+<äs÷¡ sêJHêe÷\T #˚XÊs¡ì, d”e÷+Á<Ûä ÁbÕ+‘·+˝À ‘Ó\+>±D≤ e´‹πsø£
ñ<ä´eT+ rÁes¡÷|ü+ <ë*Ã+<äì #ÓbÕŒs¡T.
n|üŒ{Ïes¡≈L£ ø£\dæ yÓT\dæ ñ+≥Tqï ‘Ó\+>±D≤, d”e÷+Á<Ûä m+.|æ.\ eT<Û´ä
uÛÒ<ë_ÛÁbÕj·÷\T rÁeyÓTÆ ˇø£]H=ø£s¡T nbÕs¡ú+ #˚düTø√e&É+ yÓTT<ä\Tô|{≤ºs¡T.
y˚sT¡ y˚sT¡ >± düe÷y˚Xe¯ Tj˚T´yês¡T. ôV≤’ <äsêu≤<é˝À 14 ‘˚Bq \>∑&bÉ Õ{Ïì X¯+cÕu≤<é
msTTsYb˛s¡Tº˝À n¬sdüTº #˚XÊs¡T. yÓ+≥H˚ $&ÉT<ä\j·÷´s¡T.
sêh+˝À |ü]dæ‹ú á $<Û+ä >± ñ+fÒ <˚X+¯ ˝À n|üŒ{Ïøπ , y˚sêŒ≥Tyê<ä+˝À ñ
qï≥Te+{Ï nH˚ø£ sêÁcÕº˝À¢ ˇø£ s¡ø£yÓTÆq ÄX¯ »ì+∫+~. yÓ+≥H˚ |ü•ÃeT
u…+>±˝Ÿ˝À Á|ü‘´˚ ø£ >∑÷sêâ˝≤+&é ø±yê\ì ñ<ä´eTø±s¡T\T eT÷&ÉT s√E\ ã+<é≈î£
|æ\T|ü⁄ì#êÃs¡T. ñ‘·sÔ Á¡ |ü<X˚ Ÿ˝À ãT+<˚˝ŸK+&é ñ<ä´eTø±s¡T\T {Ï.ÄsY.mdt. u≤≥˝À
|üjT· ìkÕÔeTì Á|üø{£ +Ï #ês¡T. nõ‘Yd+æ >¥ Vü≤]‘·Á|ü<X˚ Ÿ ø√dü+ ñ<ä´$TkÕÔqHêïs¡T.
Ç$>±ø£ ;Vü‰sY˝À $T~Û˝≤+#·˝Ÿ, ø£sêí≥ø£˝À ≈£LsY,Z >∑T»sê‘Y˝À kÂsêÁwü,º eTVü‰sêh˝À
$<äs¡“¤, j·TT.|æ., ;Vü‰sY˝À uÛÀCŸ|üPsY, ‘·$Tfi¯Hê&ÉT˝À <äøÏåD ‘·$Tfi¯Hê&ÉT, nkÕ‡+,
u…+>±˝Ÿ˝À Áπ>≥sY ≈£î#Y_Vü‰sY\ ø√dü+ y˚sêŒ≥Tyê<ä+‘√ eTT+<äTø=#êÃs¡T.
15`12`2009q »]–q øπ +Á<ä øπ _HÓ{Ÿ düe÷y˚X+¯ ˝À uÛ≤>∑kÕ«eT´ |üøå£
Hêj·T≈£î˝…q’ X¯s<¡ |é yü êsY, <äj÷· ì~Û e÷s¡H,é eTeT‘ê u…qØ®\T ‘·eT‘√ dü+Á|ü~+|ü⁄\T
»s¡|ü˝Ò<äì nuÛÑ´+‘·s¡+ ‘Ó*bÕs¡T.
16`12`2009q {Ï.&ç.|æ.˝À s¬ +&ÉT {Ï.&ç.|æ.\T @s¡Œ&ܶsTT. ‘Ó\+>±D≤
yê<ëìï ã\|üsT¡ dü÷Ô Hê>∑+ »Hês¡q› s¬ &ç¶ yêfi¯ófl düe÷y˚XÊ\T @sêŒ≥T #˚jT· &É+,
|üÁ‹ø± Á|üø≥£ q\T #˚jT· &É+ yÓTT<ä\Tô|{≤ºsT¡ . s¬ +&Ée Á>∑÷|ü⁄ d”e÷+Á<Ûä XÊdüqdüuTÑÛ ´\T
d”e÷+Á<Û˝ä À ãdüT‡ j·÷Á‘· #˚j÷· \ì dü+ø£*Œ+#ês¡T. $X‚wü y˚T$T≥+fÒ s¬ +&ÉT
Á>∑÷|ü⁄\T ‘Ó\T>∑T<˚X+¯ bÕغ øπ +Á<ä ø±sê´\j·T+ nsTTq mHé.{Ï.ÄsY. uÛeÑ Hé qT+#˚
‘·eT yê<äq\T $ì|æ+#˚yês¡T. #·+Á<äu≤ãT ãj·T≥≈£î sê≈£î+&Ü n≥T yêfi¯q¢ T,
Ç≥T Mfi¯flqT Áb˛‘·‡Væ≤dü÷Ô yêfi¯fl ≥÷sY≈î£ ø±e\dæq @sêŒ≥T¢ düeT≈£Lsπ Ãyê&ÉT.
eTs√yÓ’|ü⁄ ø±+Á¬>dt XÊdüqdüuÛÑT´\T nôd+;¢ Äes¡D˝À düe÷y˚X¯yÓTÆ d”e÷+Á<Ûä
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

171

XÊdüqdüuTÑÛ ´\ ø£˙«qsY>±, $|t nsTTq XË˝’ +Ò Á<äHê<∏qé T ìj·T$T+#·Tø√e&É+ »]–+~.
Á|üC≤sê»´+ bÕغ n~ÛH‘˚ · ∫s¡+J$ düyTÓ øÆ ±´+Á<Û˚ ‘·eT bÕغ $<ÛëqeTì Á|üø{£ +Ï #ê&ÉT.
á Á|üø≥£ q‘√ ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘· Á|üC≤sê»´+ bÕغ H˚‘\· T ÄÁ>∑V≤æ +∫ nH˚ø£
õ˝≤¢˝À¢ Á|üC≤sê»´+ bÕغ ø±sê´\j·÷*ï <Û«ä +dü+ #˚XÊs¡T. ∫s¡+J$ e÷Á‘·+
yê]ì ˝…øÿ£ #˚jT· ø£ d”e÷+Á<Ûä |üs´¡ ≥q≈£î ãj·T\T<˚sê&ÉT.
ø=+‘·eT+~ XÊdüqdüuTÑÛ ´\T e÷JeT+Á‹ ~yêø£ss¬Y &ç¶ Ç+{À¢ düe÷y˚Xy¯ TÓ Æ
&Û©ç ¢ yÓfifl¯ &ÜìøÏ ìs¡sí TT+#·Tø√e&É+ »]–+~. ‘·<Tä |ü] s√E &Û©ç ˝¢ À d”e÷+Á<Ûä
ø±+Á¬>dt H˚‘\· T ∫<ä+ãs¡+, nVü≤à<é |üf˝Ò Ÿ, Á|üDuŸ eTTKØ®\qT ø£\e>± yÓTT<ä≥
‘êeTT @ dü+<äs“¡ +¤ ˝À á Á|üø≥£ q #˚j÷· *‡e∫Ã+B, eTTK´+>± Ä+Á<Ûsä êh+˝Àì
nìï bÕغ\T 7e ‘˚Bq nœ\ |üøå£ düe÷y˚X+¯ ˝À *œ‘·|Pü s¡«ø£+>± ‘Ó\+>±D≤ô|’
‘·eT n+^ø±sêìï ‘Ó*j·TCÒdqæ $<ÛëHê˙ï, dæ.m˝Ÿ.|æ.˝À @ø£ yêø£´ rsêàq+‘√
sêh ø±+Á¬>dt bÕغ nqTeT‹ ‘·<qä +‘·sy¡ T˚ ‘êeTT Ä ìs¡j
í T· + rdüT≈£îHêïeT˙
ô|’>± >∑‘· ø=ìï HÓ\\T>± ñ<ä´eT+ »s¡T>∑T‘·Tqï|üŒ{Ïø° d”e÷+Á<Ûä Hêj·T≈£î˝…es¡÷
nuÛÑ´+‘·s¡+ ‘Ó*j·TCÒj·T˝Ò<äì, ∫es¡≈£î, ˇø£yÓ’|ü⁄q Ç+‘· ô|<ä›jÓT‘·TÔq eT+≥\T
#Ó\sπ >∑T‘·÷ ñ+fÒ s¬ +&√yÓ|’ ⁄ü qT+∫ ˇø£ ã¬øÿ≥Tº ˙fi¯ófl ≈£L&Ü #·\{¢ ≤ìøÏ Á|üjT· ‘·ï+
#˚jT· ˝Ò<ìä #ÓãT‘·÷, @~ @yÓTqÆ |üŒ{ÏøÏ° n+‹eT+>± XÊdüqdüu˝ÑÛ À rsêàq+ #˚dqæ
‘·sê«‘˚ @ ìs¡j
í T· + nsTTHê øπ +Á<ä+ rdüT≈£î+≥T+<äì #ÓbÕŒs¡T. >∑‘+· ˝À ≈£L&Ü
C≤s¡+â &é, ñ‘·sÔ ê+#·˝Ÿ, #Ûr· dÔ |t Tüò &é sêÁcÕº\ @sêŒ≥T dü+<äs“¡ +¤ ˝À Ç<˚ kÕ+Á|ü<ëj·÷ìï
nqTdü]+#ês¡ì, <ëìøÏ _Ûqï+>± Ç|ü&ÉT e´eVü≤]+#·eTì ‘˚*Ã #ÓbÕŒs¡T. B+‘√
XÊ+‹+∫q d”e÷+Á<Ûä Hêj·T≈£î\T ‹s¡T>∑T Á|üj÷· DeTj·÷´s¡T.
eT<Û´ä ˝À \>∑&bÉ Õ{Ï sê»>√bÕ˝Ÿ $»j·Tyê&É˝À ‘êqT ÄeTs¡D ìsêVü‰s¡
Bø£å #˚dTü qÔ ï≥T¢ Á|üø{£ +Ï ∫ ìsêVü‰s¡ Bø£≈å î£ ≈£Ls¡TÃHêïs¡T. 20e ‘˚B es¡≈L£ ø=qkÕ–q
Bø£åqT b˛©düT\T uÛÑ>∑ï+ #˚XÊs¡T. sê»>√bÕ˝Ÿ n<äèX¯´yÓTÆ 24 >∑+≥\ ‘·s¡Tyê‘·
ôV’≤<äsêu≤<é˝À ìyéT‡˝À Á|ü‘·´ø£åeTj·÷´&ÉT. ìyéT‡˝À Á|üy˚•düTÔqï|ü&ÉT {Ï.$.
MT&çj·÷≈£î qe⁄«‘·÷ <=]øÏb˛j·÷&ÉT. á #·s¡´‘√ ñ<ä´eT rÁe‘·`|ü$Á‘·‘·
ø√˝ÀŒj·÷&ÉT. nsTT‘˚ eTs¡Tdü{sÏ √E MT&çj÷· eTT+<äT≈£î e∫à #Ó|Œæ q e÷≥\T
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

172

ÄdüøøÔÏ s£ y¡ TÓ qÆ ≥Te+{Ï$. ‘êqT #˚dqæ ìsêVü‰s¡Bø£qå T ø¬ .dæ.ÄsY. #˚dqæ ìsêVü‰s¡
Bø£qå T b˛*à s¬ +&ç+{Ï e´‘ê´kÕìï Á|ü»\≈£î $e]+#ê&ÉT. ôd˝…H’ é |òPü s¢ TT&é‡ X¯Øs¡+˝ÀøÏ
|ü+|æ+#·ã&ÉT‘·÷ ø¬ .dæ.ÄsY. #˚dqæ Bø£å ‘êqT ∫e] ˇø£{qÏ ïs¡ s√E Vü‰dæŒ≥˝Ÿ˝À
#˚]q ‘·<qä +‘·s+¡ #˚XÊqì, n+‘·≈î£ eTT+<äT #˚dqæ 5s√E\ Bø£å ì»yÓTqÆ
ìsêVü‰s¡Bø£å nì ‘˚*Ã#ÓbÕŒ&ÉT. ôd˝…H’ é |òPü s¢ TT&é‡ X¯Øs¡+˝ÀøÏ |ü+|æd÷ü Ô ñ+fÒ dü+e‘·‡sê\
‘·s¡ã&ç ≈£L&Ü Bø£å ø=qkÕ–+#·e#·Tà nH˚ XÊÁd”Ôj·T <äèø£Œ<∏äyÓTÆq yêdüÔyêìï
ãj·T≥ô|{≤º&TÉ .
m|ü&Ó‘’ ˚ s¬ +&ÉT ÁbÕ+‘· Hêj·T≈£î\T _Ûqï yê<äq\T $ì|ædTü HÔ êïs√ ø±+Á¬>dt
bÕغ øπ +Á<ä Hêj·Tø£‘«· + Ä∫ ‘·÷∫ e÷{≤¢&&É +É yÓTT<ä\Tô|{Ï+º ~. dü+j·TeTq+
bÕ{Ï+#·eTì, ‘·<Tä |ü] Á|üø≥£ q #˚ùdes¡≈î£ y˚∫ ñ+&ÉeTì Çs¡T ÁbÕ+‘· H˚‘\· qT
ø√]+~. Ç≥T {Ï.ÄsY.mdt. øπ +Á<ä yÓK’ ]ì >∑eTìdü÷Ô sêh+˝À ‘·eT ñìøÏì
ø±bÕ&ÉTø√e&Üì¬ø’ ôV≤’ <äsêu≤<é˝Àì Ä+Á<Ûä Á|üeTTKT\ô|’ <ë&ÉT\T yÓTT<ä\Tô|{Ï+º ~.
á H˚|ü<∏ä´+˝À düyÓTÆø±´+Á<Ûä≈£î eT<䛑·T Á|üø£{Ï+∫q dæ˙q≥T&ÉT yÓ÷Vü≤Héu≤ãT
≈£îe÷s¡T&ç ∫Á‘·+ ôV’≤<äsêu≤<é˝À wüO{Ï+>¥ #˚düTÔ+&É>± yê]ô|’ <ë&ç #˚XÊs¡T.
n˝≤π> n\T¢ ns¡T®Hé wüO{Ï+>¥ ÁbÕ+‘·+˝À <ë&ç »]bÕs¡T. Ç<˚ $<Ûä+>± eTùV≤wt
u≤ãT ∫Á‘êìøÏ ì]à+∫q ne⁄{Ÿ&√sY ôd{ŸqT ‘·>∑T˝u…{≤ºs¡T. n\T¢ ns¡$+<é
ø±sê´\j·T+ô|’ <ë&ç #˚XÊs¡T. eT+Á‘·T\T>± ñqï eTTUÒwt >ö&é, <ëq+ Hêπ>+<äsY
ôV’≤<äsêu≤<é˝À ìedædüTÔqï ‘Ó\+>±DÒ‘·s¡T\≈£î ‘·eT e‘êÔdüT |ü*øÏ <ÛÓ’sê´ìï#êÃs¡T.
23`12`2009q ∫<ä+ãs¡+ eTs√ Á|üø≥£ q #˚XÊs¡T. e÷]q sê»ø°jT·
|ü]dæ‘ú T· ˝À¢ nìï bÕغ\‘√qT $dÔèü ‘·+>± dü+Á|ü~+|ü⁄\T »s¡bÕ\qï~ á Á|üø≥£ q
kÕsê+X¯+. á Á|üø≥£ q‘√ {Ï.ÄsY.mdt. ÄÁ>∑V≤æ +∫+~. Á|üø≥£ q yÓ\Te&çq yÓ+≥H˚
¬ø.dæ.ÄsY. C≤Hê¬s&ç¶ Ç+{À¢ Á|ü‘·´ø£åeTj·÷´&ÉT. ˝Àø˘düuÛÑ düuÛÑ´‘ê«ìøÏ ¬ø.dæ.ÄsY.
sêJHêe÷ Á|üø{£ +Ï #ê&ÉT. mHé.{Ï.ÄsY. uÛeÑ Hé˝À {Ï.&ç.|æ. ìs¡dqü Á|üø{£ +Ï ∫+~.
ñkÕàìj·÷ j·T÷ìe]Ù{°˝À $<ë´s¡Tú\T ìs¡düq ‘Ó*bÕs¡T. eTs¡Tdü{Ïs√E
24`12`2009e ‘˚Bq ñkÕàìj·÷ ø±´+|üd˝t À $<ë´s¡T\ú T düe÷y˚Xe¯ Tyê«\ì
ìs¡ísTT+#ês¡T. düe÷y˚XÊìøÏ ‘Ó\T>∑T<˚X¯+ bÕغ Hêj·T≈£î&Ó’q Hê>∑+ »Hês¡›q¬s&ç¶
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

173

ñkÕàìj·÷ ø±´+|üd˝t À n&ÉT>∑T ô|≥º>±H˚ $<ë´s¡T\ú T ˇø£ÿ ñ<äT≥Tq Hê>∑+ô|’ <ë&ç
#˚XÊs¡T. ‘·sê«‘· ø£eå ÷|üD #ÓbÕŒs¡T. n~ y˚sπ $wüjT· +. ‘√&ÉT>± e∫Ãq <˚y+˚ <äs>Y ö&é≈î£
≈£L&Ü <Óã“\T ‘·–˝≤sTT.
‘Ó\+>±D≤ sê»ø°jT· C….m.dæ. @sêŒ≥T : 24`12`2009q ø±+Á¬>dt, {Ï.&ç.|æ.
{Ï.ÄsY.mdt., _.C….|æ. bÕغ\ Hêj·T≈£î\T sê$ Hêsêj·TD¬s&ç¶ kÕàs¡ø£ uÛeÑ q+˝À
düe÷y˚Xy¯ TÓ Æ sê»ø°jT· C….m.dæ.ì @sêŒ≥T #˚XÊs¡T. kÕs¡<´äÛ∏ u≤<Û´ä ‘·\qT ñkÕàìj·÷
j·T÷ìe]Ù{°˝À Ábıô|dò s¬ü q’ ø√<ä+&ÉsêyéT≈£î n|üŒC…bÕŒs¡T. sêh eT+Á‹es¡+Z ˝Àì
ø√eT{Ϭs&ç¶ yÓ+ø£≥¬s&ç¶ eT+Á‹ |ü<ä$øÏ sêJHêe÷ #˚XÊs¡T. eT+Á‘·T˝…’q p|ü*¢
ø£ècÕísêe⁄, leT‹ ns¡TD\T ≈£L&Ü sêJHêe÷ #˚XÊs¡T. n<˚ u≤≥˝À $T>∑‘ê
‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘· eT+Á‘·T\T sêJHêe÷\T #˚XÊs¡T. Ms¡+<äs÷¡ ˇπø ø±–‘·+ô|’
sêJHêe÷\T #˚dæ bòÕ´ø˘‡ <ë«sê k˛ìj·÷>±+BÛøÏ |ü+|æ+#ês¡T.
$<ë´]ú Hêj·T≈£î\T »qe] 3, 2010q ª$<ë´]ú >∑s¡®qµ »s¡bÕ\ì
ìs¡ísTT+#ês¡T. b˛©düT\T nqTeT‹ Çe«qHêïs¡T. C≤s¡È+&é >∑es¡ïsY>± ñqï
qs¡d+æ Vü≤HéqT ‹yêØ kÕúq+˝À Ä+Á<ÛäÁ|ü<˚XŸ >∑es¡ïs¡T>± ìj·T$T+#ês¡T. >∑es¡ïsY
sêø£‘√ sêh+˝À eTTK´+>± b˛©düT j·T+Á‘ê+>∑+ n˝…sºY nsTT´+~. ñkÕàìj·÷
Vü‰dü˝º Ÿ‡˝Àì yÓTdt\T eT÷dæyj
˚ T· &ÜìøÏ ñ‘·sÔ T¡ «\T Çe«&É+ »]–+~. Vü‰dü˝º Ÿ‡
≈£L&Ü eT÷dæyj
˚ T· eTHêïs¡T.
30`12`2009q ∫<ä+ãs¡+ &Û©ç ˝¢ À Ç+ø√ Á|üø≥£ q #˚XÊ&ÉT. »qe] 5q
&Û©ç ˝¢ À nìï bÕغ\ Á|ü‹ì<ÛTä \‘√ düe÷y˚XÊìï @sêŒ≥T #˚dTü qÔ ï≥Tº, Ä düe÷y˚XÊìøÏ
nìï bÕغ\T sêyê\ì ÄVü‰«q+ |ü+bÕ&ÉT. ÄVü‰«q+ bı+~q bÕغ\T ø±+Á¬>dt,
{Ï.&ç.|æ., {Ï.ÄsY.mdt., |æ.ÄsY.|æ., _.C….|æ., m+.◊.m+., dæ.|æ.◊. s√&é e÷´|t
Ksês¡Tø¬ ’ á düe÷y˚Xe¯ Tì Á|üø{£ +Ï #ê&ÉT. ø±+Á¬>dt qT+∫ ø±eP] kÕ+ã•esêe⁄,
ñ‘·ÔeT≈£îe÷sY\T Vü‰»s¡j·÷´s¡T. ‘Ó\T>∑T<˚X¯+ qT+∫ j·TqeT\ sêeTø£èwüßí&ÉT,
πseP] Á|üø±XŸ¬s&ç¶, _.C….|æ. qT+∫ <ä‘êÔÁ‘˚j·T, |æ.ÄsY.|æ. qT+∫ ∫s¡+J$,
dæ.|æ.◊.qT+∫ Hêsêj·TD, dæ.|æ.myéT. qT+∫ sê|òTü e⁄\T, m+.◊.m+. qT+∫
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

174

ˇyÓd’ ” yÓTT‘·+Ô mì$T~ bÕغ\ Hêj·T≈£î\T bÕ˝§ZHêïs¡T. Ä düe÷y˚X+¯ ˝À ∫<ä+ãs¡+
á $<Û+ä >± e÷{≤¢&Üs¡T. Ä+Á<ÛÁä |ü<X˚ Ÿ˝À nìï sê»ø°jT· bÕغ\T Á>∑÷|ü⁄\‘√
dü+Á|ü~+|ü⁄\T »]ù|+<äT≈£î m˝≤+{Ï e´edüú ñ+&Ü\qT≈£î+≥THêïs¡T? Ä y˚Ts¡≈î£
MTMT n_ÛÁbÕj·÷\T #ÓbÕŒ\ì ø√s¡T‘·THêïqT. Ä+Á<ÛÁä |ü<X˚ Ÿ˝À kÕ<Ûës¡D |ü]dæ‘ú T· *ï
|ü⁄qs¡T<ä]∆ +#·&+É n‹ eTTK´yÓTqÆ $wüjT· +. Ä+<√fi¯q≈£î, ã+<äT\≈£î dü«dæÔ |ü\ø±*.
XÊ+‹ uÛÁÑ <ä‘\· T ø±bÕ&Ü*. $<ë´s¡T\ú T ãfi¯fl≈£î, ø£fi≤XÊ\\≈£î yÓfi≤fl*. Á|ü»\+‘ê
yê] yê] <Ó’q+~q ø±s¡´Áø£e÷˝À¢ bÕ˝§ZH˚+<äT≈£î M\T ø£*Œ+#ê*. n_Ûeè~∆
ø±s¡´Áø£e÷\T, dü+øπ eå T ø±s¡´Áø£e÷\ô|’ Á|üuTÑÛ ‘·«+ <äèwæ˜ kÕ]+#ê*. BìøÏ nìï
bÕغ\yês¡T düV≤ü ø£]+#ê\ì ø√s¡T‘·÷ n<˚ düe÷y˚X+¯ ˝À ˇø£ dü+j·TTø£Ô Á|üø≥£ qô|’
n+<ä]‘√ dü+‘·ø±\T #˚sTT+#ês¡T.
ø±+Á¬>dt n~ÛcÕºq+ ‘·q ‘·<äT|ü] ìs¡íj·T+ Á|üø£{Ï+#·&ÜìøÏ Á|ü<Ûëq+>±
sêh+˝À XÊ+‹j·TT‘· yê‘êes¡D+ HÓ\ø=\Œã&Ü\ì n+<äØï ø√]+~. Ä
H˚|<ü ´ä∏ +˝ÀH˚ sêJHêe÷ #˚dqæ H˚‘\· +<ä]˙ sêJHêe÷\T ñ|üd+ü Vü≤]+#·Tø√yê\ì
ø√]+~. Ä u≤<Û´ä ‘·qT Á|ü<X˚ Ÿ ø±+Á¬>dt n<Û´ä ≈£îå &Óq’ lìyêdt≈î£ n|üŒC…|Œæ +~.
d”Œø£sY øÏsD¡ ≈Y î£ e÷sYs¬ &ç¶ düuTÑÛ ´*∫Ãq sêJHêe÷ |üÁ‘ê\qT |ü]o*+∫ n+<äT˝À
129 sêJHêe÷\T ìã+<Ûqä \≈£î e´‹πsø£+>± ñHêïj·Tì ‹s¡dÿü ]+#ês¡T. dæ]dæ\¢
m+.m˝Ÿ.m. s¡yT˚ wt sêJHêe÷ ˇø£ÿfÒ ìã+<Ûqä \ Á|üø±s¡+ ñ+<äì <Ûèä Mø£]+#ês¡T.
nsTT‘˚ n+‘·≈î£ |üPs¡«+ C….m.dæ. ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘·+˝Àì XÊdüqdüuTÑÛ ´\T
‘·|Œü ≈£î+&Ü sêJHêe÷ #˚j÷· \ì, sêJHêe÷ #˚jT· &ÜìøÏ »qe] 28 >∑&TÉ e⁄>±
Á|üø{£ +Ï ∫+~. ‘Ó\+>±D≤˝Àì ø±+Á¬>dt XÊdüqdüuTÑÛ ´\T C….m.dæ. qT+∫ ‘·|ü ø√yê\ì
sêh ÇHé#êÛ sY® nsTTq Ms¡|Œü yÓTTsTT© dü÷∫+#ês¡T.
20`1`2010q y˚DT>√bÕ˝Ÿ¬s&ç¶ nH˚ $<ë´]ú eTè‘·<˚Vü≤+ ñkÕàìj·÷
j·T÷ìe]Ù{° ø±´+|üd˝t À Á|ü‘´· ø£yå TÓ +Æ ~. Bì‘√ $<ë´s¡T\ú +<äs÷¡ Ä+<√fi¯q≈£î
~>±s¡T. b˛©düT\T ˝≤؃#ÛêsY® #˚j·T&É+‘√ $<ë´s¡Tú\≈£î >±j·÷\j·÷´sTT. á
|òüTs¡¸D˝À b˛©düT\T ≈£L&Ü >±j·T|ü&ܶs¡T.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

175

‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

176

»dæºdt lø£èwüí ø£$T{°
3`2`2010q øπ +Á<ä+ »dædº t lø£èwüí H˚‘è· ‘·«+˝À nsTT<äT>∑Ts¡T düuTÑÛ ´\Tqï
ø£$T{°ì Á|üø{£ +Ï ∫+~. ø£$T{° düuTÑÛ ´\T>± 1. Ábıô|dò sü Y s¡D;sY dæ+>¥ (yÓd’ t #Ûêq‡\s,Y
C≤rj·T Hê´j·T $X¯«$<ë´\j·T+) 2. &Üø£sº Y nã÷ dü˝Ò wüØ|òt (d”ìj·TsY Øôd]Ã
ô|˝ò À, n+‘·sê®rj·T ÄVü‰s¡ $<Ûëq |ü]XÀ<Ûqä dü+dü)ú 3. &Üø£sº Y s¡M+<äsY øösY
(Ä#ês¡T´\T, e÷qe kÕe÷õø£ XÊÁkÕÔ\ $uÛ≤>∑+. ◊.{Ï.{Ï. &Û©ç )¢ 4. $H√<é
ø¬ .<äT>∑˝Z Ÿ (ôVA+ XÊK e÷J ø±s¡´<ä]Ù).
12`2`2010q ø£$T{° $~Û $<ÛëHê\qT Á|üø{£ +Ï #ês¡T.
1. Á|ü‘˚´ø£ ‘Ó\+>±D≤, n<˚ düeTj·T+˝À Ä+Á<ÛäÁ|ü<˚XŸqT Ç|üŒ{Ï˝≤>±H˚
düyTÓ øÆ ´£ +>± ñ+#ê\qï &çe÷+&É¢ H˚|<ü ´ä∏ +˝À Ä+Á<ÛÁä |ü<X˚ Ÿ˝À HÓ\ø=qï |ü]dæ‹ú ì
|üØøÏ+å #·&+É .
2. sêh+ @s¡Œ&çq|üŒ{Ï qT+∫ Ç|üŒ{Ïes¡≈£î »]–q |ü]D≤e÷\qT
(&Óe\|tyTÓ +{Ÿ‡), sêh+˝À $$<Ûä ÁbÕ+‘ê\ |ü⁄s√>∑‹, n_Ûeè~∆ô|’ Ä |ü]D≤e÷\
Á|üu≤Û yêìï düMTøÏ+å #·&+É .
3. düe÷»+˝Àì $$<Ûä esêZ˝…’q eTVæ≤fi¯\T, |æ\¢\T, $<ë´s¡Tú\T, yÓTÆHêغ\T,
Ç‘·s¡ _.dæ.\T, mdt.dæ., mdt.{Ï.\ô|’ sêh+˝À ‘êC≤>± #√≥T#˚dTü ≈£îqï |ü]D≤e÷\T
#·÷|æq Á|üu≤Û yê\qT |üØøÏ+å #·&+É .
4. ô|’ eT÷&ÉT Ä+XÊ\qT |ü]o*düTÔqï|ü&ÉT >∑T]Ô+∫q n+XÊ\ô|’ Á|ü‘˚´ø£
n+XÊ\qT >∑T]Ô+#·&+É .
5. ô|y’ ê{Ï‘√ düe÷»+˝Àì nìï esêZ\ Á|ü»\qT, eTTK´+>± sê»ø°jT·
bÕغ\qT dü+Á|ü~+#·&+É , M] n_ÛÁbÕj·÷\qT ùdø£]+#·&+É , Ç|ü&ÉTqï dü+øÏw¢ ºü
|ü]dæ‹ú ì |ü]wüÿ]+∫, nìï esêZ\ Á|ü»\ dü+øπ eå ÷ìï Áb˛‘·‡Væ≤+#˚+<äT≈£î
sê»ø°jT· bÕغ\T, Ç‘·s¡ dü+dü\ú qT+∫ |ü\T |ü]cÕÿsê\qT sêã≥º&+É , BìøÏ
düs√«‘·eÔ T |ü]cÕÿsê\qT >∑T]Ô+#·&+É , M{Ï kÕ<Ûqä ø√dü+ ˇø£ ø±sê´#·sD¡ Á|üD≤[ø£qT,
n+<äT≈£î ‘·–q e÷s¡dZ ÷ü ∫ì (s√&é e÷´|t)ì dæbÕò s¡T‡ #˚XÊs¡T.
6. bÕ]ÁXÊ$Tø£, yêDÏ»´, ø±]àø£, ¬s’‘·T, eTVæ≤fi¯, $<ë´]ú dü+|òü÷\ e+{Ï
ù|s¡ düe÷»+˝Àì Ç‘·s¡ dü+dü\ú qT ô|q’ ù|s=ÿqï $wüj÷· \ô|’ dü+Á|ü~+#·&+É ,
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

177

sêÁwü+º ˝Àì $$<Ûä ÁbÕ+‘ê\ düeTÁ>±_Ûeè~∆ nH˚ n+XÊìøÏ Á|ü‘´˚ ø£ ÁbÕ<Ûëq´‘·ìdü÷,Ô
yê] n_ÛÁbÕj·÷ìï ùdø£]+#·&+É .
7. M{Ï‘√bÕ≥T ø£$T{° ‘·–q Ç‘·s¡ dü\Vü‰\T, dæbÕò s¡T‡\T ≈£L&Ü #˚jT· e#·TÃ.
&çôd+ãsY 31, 2010 ˝À>± ø£$T{° ìy˚~ø£ n+<ä#j
˚ ÷· \ì $»„|.Ôæ
lø£èwüí ø£$T{° $~Û $<ÛëHê*ï ìs¡ddæ ÷ü Ô z.j·TT. $<ë´]ú C….m.dæ. ‘Ó\+>±D≤
ã+<é≈î£ |æ\T|ü⁄ì∫Ã+~. ø£$T{°ô|’ ø¬ .dæ.ÄsY. ì|ü\T #ÓsT¡ >∑T‘·÷ ~≈£îÿe÷*q
ø£$T{° nì e]í+#ê&ÉT. {Ï.ÄsY.mdt. XÊdüqdüuTÑÛ ´\T sêJHêe÷ #˚kÕÔsì¡ Á|üø{£ +Ï #ê&ÉT.
C….m.dæ. Ç‘·s¡ bÕغ\ yê]ô|q’ ≈£L&Ü sêJHêe÷\ ˇ‹Ô&ç ‘˚yê\ì ìs¡sí TT+∫+~.
18`2`2010q mì$T~ sê»ø°jT· bÕغ\≈£î ‘·eT n_ÛÁbÕj·÷\T |ü+bÕ\ì
lø£èwüí ø£$T{° ˝ÒK sêdæ+~. 21`02`2010q sêh XÊdüqdüuÑÛ ã&Ó{® Ÿ düe÷y˚XÊ\
dü+<äs¡“¤+>± $<ë´s¡Tú\T nôd+;¢ eTT≥º&çøÏ |æ\T|ü⁄ì#êÃs¡T. Á|üuÛÑT‘·«+ b˛©düT
ã\>±\qT yÓ÷Vü≤]+|ü#d˚ æ düeTs¡eú +‘·+>± eTT≥º&ç ø±s¡´Áø£e÷ìï uÛ>Ñ ï∑ + #˚d+æ ~.
nsTT‘˚ eTùV≤X¯«s¡+ eT+&É˝≤ìøÏ #Ó+~q dæ]|ü⁄s¡+ j·÷<äjT· ´ nH˚ $<ë´]ú ˇ+{Ïô|’
øÏs√dæHé b˛düTø=ì ì|üŒ+{Ï+#·T≈£îHêï&ÉT. ‘Ó\+>±D≤ ø±yê\ì ø√s¡T‘·÷ ˝ÒK ≈£L&Ü
sêXÊ&ÉT. Ä sêÁ‘˚ &ç.ÄsY.&ç.m˝Ÿ. nb˛˝À˝À ∫øÏ‘·‡ bı+<äT‘·÷ j·÷<äj·T´
eTs¡DÏ+#ê&ÉT.
{Ï.ÄsY.mdt. 10 eT+~ XÊdüqdüuTÑÛ ´\T, _.C….|æ. ìC≤e÷u≤<é XÊdüqdüuTÑÛ ´\T,
‘Ó\T>∑T<˚X+¯ dæ]dæ\¢ XÊdüqdüuTÑÛ ´\ sêJHêe÷\qT d”Œø£sY ÄyÓ÷~+#ês¡T.

sêÅcÕºìï s¬ +&ÉT #˚<ë›e÷`eT÷&ÉT #˚<ë›e÷
˝Òø£ düyTÓ øÆ ´£ +>± ñ+#·T<ëe÷?!
‘Ó\T>∑T e÷{≤¢&˚ ÁbÕ+‘·+ yÓTT‘·+Ô XÊ‘·yêVü≤qT\ ø±\+˝À düTe÷s¡T 250`300
dü+ˆˆ\T, ø±ø£rj·T #·Áø£es¡T\Ô ø±\+˝À 100dü+ˆˆ\T, ≈£î‘·TuŸ cÕVæ≤, ìC≤+ qyêãT\
ø±\+˝À 100 dü+ˆˆ\T yÓTT‘·+Ô ø£*|æ düTe÷s¡T 500 dü+ˆˆ\T @ø£ |ü]bÕ\qøÏ+<ä
yÓTT‘·+Ô ‘Ó\+>±D≤`Ä+Á<Ûä ÁbÕ+‘ê\T |ü]bÕ*+#·ã&ܶjT· ì #·]Á‘· <ë«sê ‘Ó\TdüT+Ô ~.
$T>∑‘ê 1700 dü+ˆˆ\ ø±\+ kÕúìø£ Á|üuTÑÛ e⁄\ bÕ\q˝À y˚sπ «s¡T sêC≤´\T>± ñ+&ç,
j·TT<ë∆\T, dü+<ÛTä \T »s¡T>∑T‘·÷ bÕ\q>±$+#·ã&ܶsTT.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

178

1759 Hê{ÏøÏ ñ‘·sÔ ¡ düsêÿs¡T\T, 1782 Hê{ÏøÏ >∑T+≥÷s¡T düsêÿs¡T, 1800
Hê{ÏøÏ sêj·T\d”eT, HÓ\÷¢sT¡ , Á_{°wt bÕ\≈£î\T ìC≤+ bÕ\≈£î\qT+&ç ø¬ e’ dü+
#˚dTü ≈£îHêïs¡T. ‘Ó\+>±D≤, ø£sêí≥ø£, eTVü‰sêh˝Àì ø=ìï õ˝≤¢\‘√ ø£\dæ ôV≤’ <äsêu≤<é
dü+kÕúq+ y˚sT¡ >± ñ+&çb˛sTT+~. 1956˝À Ä+Á<ÛÁä |ü<X˚ Ÿ @sêŒ≥T nj˚T´<ëø±
eT∞fl ˇø£{qÏ ïs¡ X¯‘êã›+bÕ≥T ‘Ó\+>±D≤, Ä+Á<Ûä s¬ +&ÉT y˚sπ «s¡T ÁbÕ+‘ê\T>± ñ
HêïsTT. 1956˝À eT∞fl Á|üdTü ‘Ô · Ä+Á<ÛÁä |ü<X˚ Ÿ @s¡Œ&çq ‘·sê«‘· Ç|üŒ{ÏøÏ 54dü+ˆˆ\T
ø£\dæ ˇπø bÕ\q »s¡T>∑T‘√+~.
Á|üdTü ‘Ô · ‘Ó\+>±D≤ Á|ü‘´˚ ø£yê<ä ñ<ä´e÷ìï #·÷ùdÔ >∑‘+· ˝À 1950 ÁbÕ+‘ê˝À¢
ñeTà&ç eTÁ<ëdüT sêh+ qT+∫ Ä+Á<Ûä ÁbÕ+‘·+ y˚se¡ {≤ìøÏ eTT+<äT »]–q ø=ìï
dü+|òTü ≥q\T >∑Ts¡TøÔ =kÕÔsTT. Ä+Á<Ûä |ü≥Dº + qT+∫ s¬ \’ T Á|üj÷· D+ #˚d÷ü Ô eTÁ<ëdüT
yÓ&TÉ ‘·Tqï ˇø£ ‘·$Tfi¯ Á|üj÷· DÏ≈î£ &ÉT ‘·q ‘√{Ï Ä+Á<Ûä Á|üj÷· DÏ≈î£ &ç‘√ nqï e÷≥\T
ªª‘Ó\T>∑Tyês¡T yÓqTø£ã&çq C≤‹. uÛ≤wü´+ nj·T´+>±sY, eTT‘·TkÔ Õ«$T nj·T´sY ˝≤+{Ï
yês¡T ‘Ó\T>∑Tyê]˝À eT#·TìøH’ ê ˝ÒsT¡ .µµ n<˚ dü+<äs“¡ +¤ ˝À $esê˝À¢øÏ yÓ[‘˚ eTÁ<ëdüT
dæ$˝Ÿ düØ«düT˝À¢ yÓTT‘·+Ô 56 eT+~ ñ+fÒ øπ e\+ 8 eT+~ e÷Á‘·yT˚ ‘Ó\T>∑Tyês¡T
ñHêïs¡T. Hê´j·T$uÛ≤>∑+˝À 19 eT+~ Ä+Á<Û‘˚ s· ¡ Hê´j·TeT÷s¡T\Ô T+&É>± ‘Ó\T>∑Tyês¡T
ˇø£ÿs¡T ≈£L&Ü ˝ÒsT¡ . Ç+ø± ÄHê{Ï <˚X㯠+<ÛTä , Væ≤+<ä÷ ‘·~‘·s¡ |üÁ‹ø±s¡+>∑+ á
$wüj÷· \qT <Ûèä Mø£]dü÷Ô Ä+Á<ÛTä \qT #Ó‘’ q· ´|üs#¡ ˚ $<Û+ä >± sêXÊs¡T. áHê&ÉT
‘Ó\+>±D≤ ñ<ä´eT+˝À uÛ≤>∑+>± #Ó|Œü ã&ÉT‘·Tqï ‘Ó\+>±D≤ Ä‘·à>ös¡e+, ñ<√´>∑
ìj·÷eTø±˝À¢ ‘Ó\+>±DÒ‘s· T¡ \≈£î ÁbÕ<Ûëq´‘·, eTT©ÿ ìã+<Ûqä \T bÕ{Ï+#·øb£ ˛e&É+
˝≤+{Ï$. ÄHê{Ï ñeTà&ç eTÁ<ëdüT sêh+˝Àì Ä+Á<ÛäT\ |ü]dæú‘·T˝ÒÒ Ç|ü&ÉT
Ä+Á<ÛäÁ|ü<˚XŸ˝À ‘Ó\+>±D≤yê]<äsTT´+~. Ç|ü&ÉT ôV’≤<äsêu≤<é˝À ìedædüTÔqï
Ä+Á<ÛTä \T, ÄHê&ÉT ‘·$Tfi¯ó\T, s¬ \’ T Á|üj÷· D+˝À Ä+Á<ÛTä \qT nqï≥Tº>± ‘Ó\+>±D≤
yê]ì ‘·≈î£ ÿe #·÷|ü⁄‘√ e÷{≤¢&&É +É , n+‘˚>±ø£ Ä+Á<ÛTä \T Ä]∆ø+£ >± ã\+>± ñ
+&ç bÕ]ÁXÊ$Tø£ s¡+>∑+ yê] #˚‘·T˝À¢ ñ+&É&É+, n~Ûø£ dü+|ü<ä‘√ $TøÏÿ*
<Ûäqe+‘·T\T>± ì‘·´+ ø£ì|æ+#˚ H˚|ü<∏ä´+˝À ‘Ó\+>±D≤yês¡T ‘·eTì ‘êeTT
‘·≈î£ ÿe>± }Væ≤+#·Tø√e&É+ ìs¡+‘·s¡ Á|üÁøÏjT· >± e÷]b˛sTT+~.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

179

y˚sêŒ≥T ñ<ä´eT+: >∑‘+· ˝À ‘Ó\+>±D≤qT HÓC’ ≤+ Á|üuTÑÛ e⁄\T bÕ*+#˚≥|ü&ÉT
1930`31 ÁbÕ+‘·+˝À ≈£L&Ü kÕúìø£, kÕúìøπ ‘·sT¡ \H˚ uÛ<Ò ë_ÛÁbÕj·÷\T bı&É#÷· bÕsTT.
ìC≤+ ãj·T{Ï qT+∫ e∫Ãq e´øÏ.Ô <ë<ë|ü⁄ s¬ +&ÉT ˝ø£\å eT+~ ãj·T{Ïyêfi¯ófl Ä
s√E˝À¢ ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘·+˝À ìj·T$T‘·T\j·÷´s¡T. M]˝À j·T÷s√|æjT· qT¢, eTÁ<ëdüT,
u§+u≤sTT, eT<Û´ä uÛ≤s¡‘· sêÁcÕº\≈£î #Ó+~qyês¡T ñHêïs¡T. n+EeTHé, »e÷sTTr
ìC≤+ nH˚ dü+düú ôV≤’ <äsêu≤<é sêh+˝À kÕúìøπ ‘·sT¡ \≈£î e´‹πsø£+>± @sêŒ≥sTT´+~.
Ç~ eTVü≤eTàBj·TT\T, Væ≤+<äTe⁄\T ø£\dæ @sêŒ≥T #˚dqæ dü+dü.ú á dü+dü˝ú À
ã÷s¡T\Z sêeTø£ècÕísêe⁄ ≈£L&Ü düuTÑÛ ´&ÉT. ÄHê{Ï ñ<ä´eT |ò*ü ‘·+>± HÓC’ ≤+ Á|üuTÑÛ ‘·«+
eTT©ÿ\qT ìj·T$T+#·e˝…qì |òsü êàHê C≤Ø #˚d+æ ~. Ä ñ‘·sÔ T¡ «\ neT\T düÁø£eT+>±
»s¡>∑˝Ò<äT, Ç~ y˚πs $wüj·T+. ã÷s¡TZ\ sêeTø£ècÕísêe⁄ eTTK´eT+Á‹>± ñ
qï|ü&ÉT Ç+ø=ø£ y˚sêŒ≥Tyê<ä ñ<ä´eT+ »]–+~. ôV≤’ <äsêu≤<é sêh+˝À ñqï
ø£qï&ç>∑T\T, eTVü‰sêÁwüߺ\T ‘·eT≈£î nHê´j·T+ »s¡T>∑T‘·T+<äì >=&Ée #˚ùdyês¡T.
yê]ì kÂeT´|üs#¡ &· ÜìøÏ nH˚ø£ kÂø£sê´\T ø£\T>∑CùÒ dyês¡T. Ä dü+<äs“¡ +¤ >± eTT©ÿ
ñ<ä´eT+ ≈£L&Ü ãj·T\T<˚] ∫e]øÏ ø±\TŒ\T, ø£s÷¡ Œ¤´\<ëø± yÓ[fl+~. ∫es¡≈î£
Á|ü<ëÛ qeT+Á‹ HÓÁVüA dü«j·T+>± ôV≤’ <äsêu≤<é e∫à düsT¡ u› ≤≥T #˚j÷· *‡e∫Ã+~.
U≤•+ s¡J« y˚sêŒ≥Tyê<ä+: U≤•+ s¡J« Áb˛<ä“\+‘√ ìC≤+ @ø£+>± ôV≤’ <äsêu≤<é
bÕøÏkÕÔH˝é À ø£\yê\ì, uÛ≤s¡‘<· X˚ +¯ ˝À $©q+ø±eTì ◊ø£´sê»´dü$T‹ es¡≈L£ yÓ[fl
∫es¡≈£î uÛ≤s¡‘·Á|üuÛÑT‘·«+ #˚|ü{Ϻq b˛©düT #·s¡´‘√ $©q+ #˚XÊs¡T.
sêj·T\d”eT yêdüT\ yê<ä+: sêj·T\d”eTyêdüT\T ≈£L&Ü Ä+Á<Ûä ÁbÕ+‘·+
eTÁ<ëdüT qT+∫ $&çb˛sTTq|ü&ÉT lu≤>¥ ˇ&É+ã&çø£ #˚dTü ≈£îHêïs¡T. Ç~ sêj·T\d”eT
yêdüT\ nuÛÑÁ<ä‘êuÛ≤yêìï >√#·]düTÔ+~. ø£s¡÷ï\T eTTK´|ü≥ºD+>±, ôV’≤ø√s¡Tº,
j·T÷ìe]‡{°\qT eTT+<äT>±H˚ mø£ÿ&Óø£ÿ&É @sêŒ≥T #˚j·Te\dæ+B lu≤>¥
ˇ&É+ã&çø˝£ À #Ó|Œü ã&ܶsTT. nsTT‘˚ Çø£ÿ&É >∑eTì+#ê*‡+~ Ä+Á<ÛÁä |ü<X˚ Ÿ @s¡Œ&çq
‘·sê«‘· eTTK´eT+Á‘·T˝…q’ dü+Je¬s&ç,¶ dü+Jej·T´, $»j·TuÛ≤düÿs¡s¬ &ç,¶ #·+Á<äu≤ãT,
sê»X‚Ks¡¬s&ç¶ sêj·T\d”eT yêdüT˝Ò. Ç≥TyÓ’|ü⁄ Á|ü<ÛëqeT+Á‹ nsTTq |æ.$.
qs¡d+æ Vü‰sêe⁄, #ÓHêï¬s&ç,¶ n+»j·T´, yÓ+>∑fis¯ êe⁄ e+{Ïyês¡T ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘·+
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

180

qT+∫ eTTK´eT+Á‘·T\T>± ñHêïs¡T. nsTT‘˚ ÁbÕ+‘ê_Ûeè~∆ »s¡T>∑˝<Ò Hä ~˚ ì‘·´+
yê<ääq.
á $<Ûä+>± m≈£îÿe ø±\+ eTTK´eT+Á‘·T\T ‘Ó\+>±D≤, sêj·T\d”eT
ÁbÕ+‘ê\yê¬sq’ |üŒ{Ïø° Ä+Á<ÛÁä bÕ+‘·yT˚ m≈£îÿe n_Ûeè~∆ #Ó+~+<äH˚ ÁuÛ≤+‹ s¬ +&ÉT
ÁbÕ+‘ê\yê]ø° ñ+&É{≤ìøÏ ø±s¡D≤\qT $X‚¢wæùdÔ ¬s+&ÉT ÁbÕ+‘ê\ n_Ûeè~∆
1800`1948\ eT<Û´ä Äj·÷ Á|üuTÑÛ ‘ê«\ |ü]bÕ\q y˚Ts¡≈î£ _Ûqï+>± »]–+~.
Ä+Á<Û˝ä À s¬ ‘’ ê«Ø uÛ÷Ñ $T Vü≤≈£îÿ |ü<‹∆ä , ‘Ó\+>±D≤˝À <=s¡\T, <˚XŸeTTUŸ\T, C≤^sê›s¢¡
|òüP´&É˝Ÿ bÕ\q, Ä+Á<Ûä˝À Ç+^¢wüß $<ä´, ‘Ó\T>∑T≈£î Áb˛‘ê‡Vü≤+, ‘Ó\+>±D≤˝À
‘Ó\T>∑TqT nD>∑<=øÏÿ ñs¡÷›≈£î ô|<ä›|”≥ yÓj·T´&É+, Ä+Á<Ûë˝À kÕúìø£ dü+düú\
ìsêàD+, ‘Ó\+>±D≤˝À yê{Ï ˝Ò$T, Ä+Á<Ûë˝À Äqø£≥\º ìsêàD+ e\¢ e´ekÕj·T
n_Ûeè~∆, ‘Ó\+>±D≤˝À e´ekÕj·T ìs¡ø¢ ´å£ +, Ä+Á<Ûë˝À kÕ+düÿè‹ø£ |ü⁄qs¡TJ®eq+,
dü+|òTü dü+düÿs¡D\ ñ<ä´e÷\T, ‘Ó\+>±D≤˝À »qu≤VüQfi≤´ìï #Ó‘’ q· ´|üs#¡ &· ÜìøÏ
ø=~› Á|üjT· ‘êï\T »]–Hê ìC≤+ Á|üuTÑÛ ‘·«+ yê{Ïì ø±\sêj·T&É+ ` á $<Û+ä >±
Ä+Á<Û˝ä À kÕ+düèÿ‹ø£+>±, bÕ\Hê|üs+¡ >±, $<ä´, e´ekÕj·T+ yÓTT<ä˝q’… n+XÊ\
e\¢ 1956 Hê{Ïøπ n_Ûeè~∆ |ü<+ä∏ ˝À ñ+~.
$XÊ˝≤+Á<Ûä @sêŒ≥T dü+<äs¡“¤+>± ‘Ó\T>∑Tyês¡T ‘Ó\+>±D≤˝Àì ãfi≤fl],
sêj·T#·÷s¡T, ;<äsT¡ ÁbÕ+‘ê\qT ø£sêï≥ø£≈î£ , ãdüsÔ T¡ , #ê+<ë ÁbÕ+‘ê\qT eT<Û´ä Á|ü<X˚ Ÿ
≈£î, n+‘·≈î£ eTT+<äT ø√sê|ü⁄{Ÿ, >∑+C≤yéT ÁbÕ+‘ê\qT ˇ]kÕ‡≈£î, <Ûsä à¡ |ü⁄], eT]ø=ìï
eTÁ<ëdüTqT ÄqTø=ì ñqï ÁbÕ+‘ê\qT eTÁ<ëdüT sêÅcÕºìøÏ ‘Ó\T>∑Tyês¡T
ø√˝ÀŒj·÷s¡T. 1956˝À Ä#ês¡´ s¡+>±, ø=+&Ü yÓ+ø£≥ s¡+>±¬s&ç,¶ eTÁ] #ÓHêï¬s&ç¶
˝≤+{Ï yêfi¯ófl Ä+Á<ÛÁä |ü<X˚ Ÿ @sêŒ≥T #˚jT· &Üìï e´‹πsøÏ+#ês¡T. ‘Ó\T>∑T sêÁcÕº\T
s¬ +&ÉT ñ+fÒ ‘·ù|Œ+≥ì nHêïs¡T. |òE
ü ˝Ÿ Ä© ø£$TwüHé ≈£L&Ü ‘Ó\+>±D≤ Á|ü‘´˚ ø£
sêh+>± ñ+&Ü \ì n_ÛÁbÕj·T|ü&+ç ~. nsTT‘˚ mìïø£\ ‘·sê«‘· ‘Ó\+>±D≤
ÁbÕ+‘·+˝À 2/3 e+‘·T XÊdüqdüuTÑÛ ´\T ø√]‘˚ ‘Ó\+>±D≤qT Ä+Á<Û˝ä À ø£\|üeTHêïs¡T.
ìC≤+ ìs¡+≈£îX¯ bÕ\q≈£î, s¡C≤ø±s¡¢ <Ís¡H® ê´\≈£î, <=s¡\, <˚XŸeTTUŸ\
C≤^sê›s¢¡ ô|‘·+Ô <ëØ‘·HêìøÏ e´‹πsø£+>± 1947`50 eT<Û´ä »]–q ‘Ó\+>±D≤
s¬ ‘’ ê+>∑ b˛sê{≤ìøÏ Ä+Á<Ûä ø£eT÷´ìdüTº bÕغ eT<ä‘› T· Çe«&ÉyT˚ ø±≈£î+&Ü |ü⁄#·Ã\|ü*¢
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

181

düT+<äs¡j·T´, #·+Á&É sêCÒX¯«s¡sêe⁄, e÷øÏH˚ì ãdüe|ü⁄qïj·T´, y˚˝≤~ ø±s¡´ø£s¡Ô\T
b˛sê≥+˝À bÕ˝§ZHêïs¡T. ñ<ä´eT+˝À ‘Ó\+>±D≤ Hêj·T≈£î˝…q’ sê$ Hêsêj·TD¬s&ç,¶
ã‘·+Ô m˝≤¢s¬ &ç,¶ <˚e⁄\|ü*¢ yÓ+ø£fXÒ «¯ s¡sêe⁄ ˝≤+{Ïyês¡T Ä+Á<Ûë Hêj·T≈£î\‘√ düìïVæ≤‘·
dü+ã+<Ûë\T @s¡Œs¡#T· ≈£îì |üì#˚XÊs¡T. Ä+Á<Ûä sêh ø±+Á¬>dt n<Û´ä ≈£îå &ç>± ñqï
Ä#ês¡´ s¡+>± ôV≤’ <äsêu≤<é sêh ø±+Á¬>dt≈î£ n+&É<+ä &É\T n+~+#ês¡T. ìC≤+≈£î
e´‹πsø£+>± b˛sê&ÉT‘·Tqï ‘Ó\+>±D≤ Hêj·T≈£î\T dü]Vü≤<äT› õ˝≤¢˝q’… |ü•ÃeT >√<ëe],
ø£ècÕí, >∑T+≥÷s¡T, ø£s÷¡ ï\T˝À¢ nH˚ø£ dü+<äsꓤ˝À¢ ÄÁX¯jT· + bı+<ës¡T. á s¡ø+£ >±
s¬ +&ÉT ÁbÕ+‘· Á|üC˝À¢ ‘ê‘êÿ*ø£ uÛ≤ekÕs¡÷|ü´‘· e∫Ã+~. ô|<äe› TqTwüß\ ˇ|üŒ+<ä+‘√
‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘·+ yê] uÛj
Ñ T· ÁuÛ≤+‘·T\qT ‘=\–dü÷Ô nH˚ø£ Vü‰MT\T Ç∫à n|üŒ{Ï
ôVA+eT+Á‹ #=s¡e e\¢ 1956˝À Ä+Á<ÛÁä |ü<X˚ Ÿ @sêŒ≥sTT´+~. nsTT‘˚ ∫es¡≈î£
Vü‰MT\T HÓsy¡ s˚ ˝¡ <Ò ìä $yê<ä+ @s¡Œ&ç eT∞fl y˚sêŒ≥T yê<ëìøÏ <ë]rdæ+~.
Á|üdTü ‘Ô · ñ<ä´eT+ $wüj÷· ìøÏ eùdÔ ø¬ .dæ.ÄsY. @ dü+<äs“¡ +¤ ˝À {Ï.ÄsY.mdt.qT
kÕú|+æ #ê&√ >∑‘+· ˝À #Ó|Œü ã&ç+~. nsTT‘˚ ø¬ .dæ.ÄsY. á @&ÉT dü+e‘·‡sê\T ñ
<ä´ e÷ìï düJe+>± eTT+<äT≈£î rdüTø¬ fi¯fl&É+ nH˚~ >∑eTìùdÔ n~ n‘·&ç Hêj·Tø£‘«·
|ü{eÏ T≈£î ì<äsÙ¡ qeTì #Ó|Œü e#·TÃ. á s√E˝À¢ ñ<ä´e÷ìï HÓ\ s√E\T ≈£L&Ü
ã‹øÏ+#·Tø√˝Òì |ü]dæ‘ú T· ˝À¢ sê»ø°jT· bÕغ\T ñHêïsTT. Ä H˚|<ü ´ä∏ +˝À @&ÉT
dü+e‘·‡sê\T ñ<ä´e÷ìï ã‹øÏ+#·&eÉ T+fÒ e÷≥\T ø±<äT. ñ<ä´eT+ dü+<äs“¡ +¤ >±
ø¬ .dæ.ÄsY. m+#·T≈£îqï e÷sêZ\T mu…“≥Tº>± ø£qã&É‘êsTT. Ä+Á<ÛTä \qT <√|æ&>û ±fi¯ófl>±
e]í+#·&+É , Ä+Á<ÛTä \ dü+dü\ú ô|’ <ë&ç#j
Ó˚ T· eTq&É+, yêfi¯flì yÓ[flbıeTàq&É+ ˝≤+{Ï$.
ìC≤ìøÏ ø¬ .dæ.ÄsY.≈£î eTqdüT‡˝À Çe˙ï ñ+{≤j·Tì nqTø√qT. á s√E˝À¢
nyÓT]ø± ˝≤+{Ï <˚XÊ\≈£î eTq yêfi¯ófl yÓ[fl n<äT“¤‘ê\T kÕ~Ûd÷ü Ô dæ*ø±Hé yê©
˝≤+{Ï ÁbÕ+‘ê\qT XÊdædTü HÔ êïs¡T. sê»ø°j÷· ˝À¢ ≈£L&Ü ∫e⁄≈£î\ ñù|+Á<ä ˝≤+{Ï
yês¡T |ü\Te÷s¡T¢ nø£ÿ&É sêh XÊdüqdüu≈ÑÛ î£ mìïø£j÷· ´s¡T. Ç+ø± u≤; õ+<ë˝Ÿ
˝≤+{Ï uÛ≤s¡rj·TT\T ôdH˚{Ÿ≈î£ mqTïø√ã&ÉT‘·THêïs¡T. Á|ü|+ü Nø£sD¡ H˚|<ü ´ä∏ +˝À
Á|ü|ü+#·eT+‘ê ≈£îÁ>±eTeTe⁄‘·Tqï H˚|ü<∏ä´+˝À X¯øÏÔkÕeTsê∆´\‘√ e÷qe⁄&ÉT
Á|ü|+ü #·+˝À mø£ÿ&ÓH’ ê J$+#·e#·Ãì ô|#’ s· ´¡ \ e\¢ ‘˚≥‘Ó\e¢ Te⁄‘·T+~. n+‘Ó+<äT≈£î,
nyÓT]ø±˝À dæsú |¡ &ü qç ‘Ó\+>±D≤yêπs á ñ<ä´e÷ìøÏ ‘·eT e+‘·T düV‰ü j·÷ìï
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

182

n+~düTHÔ êïs¡q&ÜìøÏ nH˚ø£ ì<äsÙ¡ Hê\THêïsTT.
Ç+ø± Á|üø£ÿqTqï ‘·$Tfi¯Hê&ÉT sêÅwüº+ qT+∫ 2004 ˝Àø˘düuÛÑ mìïø£˝À¢
s¡$#·+Á<äH(é •eø±•), Á|üuTÑÛ (ø√j·T+ã‘·÷sÔ )Y , yÓ+ø£≥|ü‹ ˝≤+{Ï ‘Ó\T>∑T myéT.|æ.\T
ñ+&˚yês¡T. ‘·$Tfi¯Hê&ÉT eT+Á‹es¡+Z ˝À ‘Ó\T>∑T yêfi¯fl≈£î m|ü&É÷ kÕúq+ ñ+≥T+~.
Ç<äs› T¡ eTT>∑TsZ T¡ ‘Ó\T>∑T eT+Á‘·T\T ‘·|Œü ø£ ñ+{≤s¡T. ø£sT¡ D≤ì~ÛøÏ n‹ qeTàø£dTü &Ô q’Ó
Äsêÿ{Ÿ MsêkÕ«$T ‘Ó\T>∑Tyê&˚. &ç.m+.¬ø. e´ekÕú|≈ü î£ &ÉT sêeTkÕ«$T ô|]j·÷sY
‘Ó\T>∑Tyê&˚. ø£sT¡ D≤ì~Ûì ≈£L&Ü ‘Ó\T>∑Tyê&É+{≤s¡T. m+.&ç.myéT.¬ø. e´ekÕú|≈ü î£ &ÉT,
bÕs¡y¢ TÓ +≥T düuTÑÛ ´&Óq’ yÓ>’ √ ‘Ó\T>∑Tyê&ÉT. ø√j·T+ã‘·÷sÔ T¡ ˝Àì bÕ]ÁXÊ$Tø£ s¡+>∑+
n+‘ê ‘Ó\T>∑Tyê] #˚‘T· ˝À¢H˚ ñqï<äH~˚ »>∑~«~‘·+.
Ç≥TyÓ|’ ⁄ü ø£sêï≥ø£˝À ≈£L&Ü eTT>∑TsZ T¡ , q\T>∑Ts¡T ‘Ó\T>∑Tyêfi¯ófl eT+Á‹es¡+Z ˝À
m\¢|ü &É÷ ñ+{≤s¡T. ôV≤π>¶ eT+Á‹es¡+Z ˝À s¡|Tüò T|ü‹, Á|üdTü ‘Ô · _.C….|æ. Á|üuTÑÛ ‘·«+˝À
>±* »Hês¡q› s¬ &ç¶ k˛<äsT¡ \ Vü≤yê eTqø£+<ä]ø° ‘Ó*dæ+<˚. düTÁãVü≤àD´+ Hêj·TT&ÉT
≈£L&Ü ‘Ó\T>∑Tyê&˚. Ç~ø±ø£ nH˚øe£ T+~ ` XÊdüqdüuTÑÛ ´\T n≥T ‘·$Tfi¯Hê&ÉT,
Ç≥T ø£sêï≥ø£˝À nìï bÕغ˝À¢q÷ mìïø£e&É+ e÷eT÷˝Ò.
Ç≥T bÕ]ÁXÊ$Tø£ s¡+>±ìøÏ eùdÔ áeT<Û´ä ø±\+˝À õ.myéT.ÄsY. dü+düú
Á|ü‹cÕº‘·àø£yÓTÆq &Ûç©¢, u≤+uÒ msTTsYb˛s¡Tº ì]à+#·&Éy˚T ø±≈£î+&Ü ìs¡«Vü≤D ≈£L&Ü
#˚|≥ü &º +É ‘Ó\T>∑Tyê]¬ø+‘√ >∑s«¡ ø±s¡D+. ‘Ó\T>∑Tyê¬sq’ qej·TT>∑ dü+düú <˚X+¯ ˝Àì
b˛s¡T\º T, yÓTÁ{À s¬ fi’ fl¯ ìsêàD+˝À Á|üd<æ Tä \∆ T. <˚X+¯ ˝Àì Á|üd~æ >∆ ±+∫q ÇHéÁbòÕdüøº ã sY
ÁbÕC…≈£îº\T (s√&ÉT¢, ¬s’˝Ò« ˝…’qT, Ç]π>wüHé ÁbÕC…≈£îº\T) ìsêàD ø±s¡´Áø£e÷\T eTq
sêh ø£+ô|˙\ nBÛq+˝À ñHêïj·T+fÒ Bìì ã{Ϻ eTqyêfi¯fl X¯ø,ÔÏ kÕeTsê∆´\T @
kÕúsTTy√ eTqø£seú¡ Te⁄‘·T+~. yê]ì #·÷dæ >∑s«¡ |ü&Ü˝Ò >±˙ Çø£ÿ&É˝≤>± Äj·÷
ÁbÕ+‘ê\ yêfi¯flqT, Äj·÷ ÁbÕ+‘ê\qT+∫ yÓ[flbıeTà+fÒ ‘√{Ï ‘Ó\T>∑Tyêfi¯ófl>±
u≤<Û|ä &ü ‘É êy˚T>±˙ dü+‘√wæ+#·+ ø£<ë... á $wüj÷· \˙ï ‘Ó*j·Tìyê&ÉT ø±<äT
¬ø.dæ.ÄsY.
nsTT‘˚ ñ<ä´e÷ìï kÕe÷q´ »q+˝ÀøÏ rdüT≈£îyÓfi≤fl\+fÒ Á|ü»\≈£î ø=ìï
ÄX¯\T ø£*Œ+#ê*. Ä ÄX¯\T düV≤ü »+>±H˚ Á|ü»\ Ä]úø|£ sü y¡ TÓ qÆ ≥Te+{Ï n+XÊ˝…‘’ ˚
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

183

‘·«s¡>± Äø£]¸‘T· ˝e⁄‘ês¡T. Á|ü»\ }Vü≤\T m˝≤>∑T+{≤j·T+fÒ ôV≤’ <äsêu≤<é qT+∫
Ä+Á<Ûä ÁbÕ+‘·+ yêfi¯ó¢ yÓ[flb˛‘˚ U≤∞ nsTTq yê] ÄdüT\Ô T <=s¡T≈£î‘êj·Tì, yê]
ñ<√´>±\T <=s¡T≈£î‘êj·Tì, yêfi¯fl uÛÑ÷eTT\T ÄÁø£$T+#·Tø√e#·Ãì ˇø£ ÁuÛÑeT˝ÀøÏ
yÓfi‘¯ ês¡T. ‘·<ë«sê ne÷j·T≈£ Á|ü»\T düT\uÛ+Ñ >± Äø£]¸‘T· \e⁄‘ês¡T. nsTT‘˚ ìC≤ìøÏ
yÓTTqï »]–q <ë&ÉT\ rs¡TqT #·÷ùdÔ <ë&ÉT\T »]–q ÁbÕ+‘ê˝À¢ øπ e\+ 10 qT+∫
20 eT+~ ø±s¡´ø£s¡Ô˝Ò bÕ˝§ZHêïs¡T. ø±˙ |üÁ‹ø£˝À¢ e÷Á‘·+ #ê˝≤ m≈£îÿe Á|ü#ês¡+
»]–+~. MT&çj·÷ n‘·T´‘ê‡Vü≤+>± ñqï H˚|ü<∏ä´+˝À ñqï<ëìø£+fÒ m≈£îÿe
»]–q≥T¢ >√#·]düT+Ô ~. á $<Û+ä >± ñ<ä´eT |ü]~Û ô|]–+~. Ä $<Û+ä >± ø¬ .dæ.ÄsY.
dü|©üò ø£è‘·eTj·÷´&ÉT. ª˙fi¯fl˝À¢ qT+∫ n–Z |ü⁄{Ï+º #·&+É µ n+fÒ Ç<˚. ø¬ .dæ.ÄsY. BìøÏ
düeTs¡T&ú TÉ .
á H˚|<ü ´ä∏ +˝À Ä+Á<Ûä ÁbÕ+‘·+˝À ‘·qMT<ä e´‹πsø£‘· ô|]–Hê ø¬ .dæ.ÄsY.
<ëìøÏ dü+dæ<Tä &∆ j
É ÷· ´&ÉT. ñ<ä´eT+ ˇø£kÕ] ‘·q #Ó|ü #˚‘˝· À¢ ñqï<äì nqT≈£îqï|ü&ÉT
‘·q eTqdüT˝Àì e÷≥qT á $<Û+ä >± ãj·T≥ô|fÒyº ê&ÉT. ‘·q≈£î ‘Ó\+>±D≤
ÁbÕ+‘·+˝À dæús¡|ü&çq ‘Ó\+>±DÒ‘·s¡T\ô|’ <˚«wüuÛ≤e+ ˝Ò<äì, yêfi¯fl ÄdüTÔ\≈£î @MT
Á|üe÷<ä+ ñ+&É<ìä , yês¡T ‘·q k˛<äsT¡ ˝≤¢+{Ïyês¡ì, ˇø£kÕ] ‘Ó\+>±D≤ @s¡Œ&ç‘˚
@ ÁbÕ+‘·+yê¬sH’ ê Çø£ÿ&É |ü]ÁX¯eT\T kÕú|+æ #·e#·Ãì, ‘Ó\+>±D≤ n_Ûeè~∆øÏ nìï
ÁbÕ+‘ê\ yê]˙ ÄVü‰«ìkÕÔeTì.
$#ês¡øs£ y¡ TÓ qÆ $wüjT· + @$T≥+fÒ ne÷j·T≈£î˝…q’ $<ë´s¡T\ú T ‘·eT ã+>±s¡T
uÛ$Ñ wü´‘·TqÔ T bÕ&ÉT#˚dTü ø√e&É+. Ä‘·àVü≤‘·´\≈£î bÕ\Œ&ç ‘·eT J$‘ê\qT ø√˝ÀŒsTT
mH√ï ÄX¯\T ô|≥Tº≈£îqï yê] ‘·*¢<ä+Á&ÉT\≈£î rÁe eTqkÕú|ü+ ø£*–+#·&É+.
Á|ü|+ü #·yê´|ü+Ô >± #·<Tä e⁄≈£îqï yê]øÏ mH√ï neø±XÊ\T ñqï≥Te+{Ï á
s√E˝À¢ |üØø£\å T sêj·Tø£ $\TyÓq’ ø±˝≤ìï eè<Ûë #˚dTü ø√e&É+.
nqï<äeTTà˝≤¢>± Ç|üŒ{Ïes¡≈î£ ø£\dæ ñqï Á|üC≤˙ø£+ ˇø£ÿkÕ]>± uÛ<Ò ë_Û
ÁbÕj·÷\T ø£*– eTqdüT\T $]– ˇø£s+¡ fÒ ˇø£]øÏ –≥ºø£ @Vü≤´uÛ≤e+‘√ ñ+&É≥+.
2000 dü+ˆˆ˝À yÓTT<ä≥ á ‘·|Œæ <ëìøÏ ø±+Á¬>dtyês¡T ˇø£ s¡ø+£ >± u≤<ÛTä ´\T.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

184

‘·sê«‘· 2009˝À ‘Ó\T>∑T<˚X+¯ bÕغ yês¡T u≤<ÛTä ´\T. yÓTT<ä{Ï bıs¡bÕ≥T 41 eT+~
‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘· XÊdüqdüuTÑÛ ´\‘√ ø±+Á¬>dt ‘Ó\+>±D≤ bò˛s¡+ @sêŒ≥T #˚jT· &É+,
‘·<Tä |ü] 2004 mìïø£\ dü+<äs“¡ +¤ ˝À {Ï.ÄsY.mdt.‘√ d”≥¢ düsT¡ u› ≤≥T #˚dTü ø=ì 42
d”≥˝¢ À {Ï.ÄsY.mdt.≈£î b˛{°øÏ neø±X¯+ Çe«&É+, Ä ‘·<Tä |ü] øπ e\+ 27 eT+~
düuTÑÛ ´\Tqï {Ï.ÄsY.mdt.≈£î 6 eT+Á‹ |ü<eä ⁄\T Çe«&ÜìøÏ ˇ|üø√e&É+. Ç+ø±
j·T÷.|æ.m. Á|üuTÑÛ ‘·«+ ø±eTHé $TìeTyéT Áb˛Á>±+˝À ‘Ó\+>±D≤ n+XÊìï #˚sá &É+,
n<˚ düeTj·T+˝À sêh|ü‹ Á|üd+ü >∑+˝À á n+XÊìï Á|ükÕÔ$+#·&+É , kÕúìø£ dü+dü\ú
mìïø£\ dü+<äs“¡ +¤ ˝À {Ï.ÄsY.mdt. |òTü Às¡ |üsê»j·T+ bı+~q ‘·sê«‘· ≈£L&Ü,
2006˝À Á|üDuŸ eTTKØ® n<Û´ä ø£‘å q· @ø±Á_ÛbÕj·T kÕ<Ûqä ø¬ ’ ø£$T{°ì ìj·T$T+#·&+É .
Á|üXÊ+‘·+>± ñqï düeTj·T+˝À <˚yê<ëj·TXÊK eT+Á‹ dü‘·´Hêsêj·TDsêe⁄
ø¬ .dæ.ÄsY.qT ñdæ >=*Œ, ø£Ø+q>∑sY bÕs¡y¢ TÓ +≥T≈£î ñ|ü mìïø£ »s¡>&∑ ÜìøÏ neø±X¯+
ø£*Œ+#·&+É .
Çø£ ‘Ó\T>∑T<˚X+¯ $wüj÷· ìøÏ eùd,Ô 2009 mìïø£\ eTT+<äT ñ|ü mìïø£\
dü+<äs“¡ +¤ >± 14 eT+~ {Ï.ÄsY.mdt. XÊdüqdüuTÑÛ ´\T, q\T>∑Ts¡T bÕs¡y¢ TÓ +≥T düuTÑÛ ´\T
sêJHêe÷ #˚dæ mìïø£\˝À b˛{°#j
˚ T· >± øπ e\+ Äs¡T>∑Ts¡T XÊdüqdüuTÑÛ ´\T, Ç<äs› T¡
bÕs¡y¢ TÓ +≥T düuTÑÛ ´\T e÷Á‘·yT˚ ‹]– mìïø£j÷· ´s¡T.á H˚|<ü ´ä∏ +˝À ≈£L&Ü 2009
mìïø£\ dü+<äs“¡ +¤ ˝À ‘Ó\T>∑T<˚X+¯ bÕغ, {Ï.ÄsY.mdt.‘√ bı‘·TÔ ô|≥Tºø=ì 48
kÕúHê\T Çe«&ÜìøÏ n+^ø£]+∫+~. á $<Û+ä >± s¬ +&ÉT bÕغ\T ô|q’ ñ<äV≤ü ]+∫q
dü+<äsꓤ˝À¢q÷ {Ï.ÄsY.mdt. n‹ ã\V”≤q+>± ñqï düeTj·T+ nsTTq|üŒ{Ïø° 2004
mìïø£\ ‘·sê«‘· $#·øDå£ ≤s¡V≤æ ‘·yTÓ qÆ #·s´¡ \ e\¢ sêh+˝À Á|üdTü ‘Ô +· ñqï |ü]dæ‘ú T· \T
@s¡Œ&ܶìøÏ <√Vü≤<ä|&ü ܶjT· q&ÜìøÏ m≥Te+{Ï dü+<˚V≤ü + ˝Ò<Tä .
ôV≤’ <äsêu≤<é yÓTÁ{À bÕ*≥Hé mìïø£˝À¢ {Ï.ÄsY.mdt. b˛{° #˚jT· ˝Ò<Tä . ø¬ .dæ.ÄsY.
n+‘·{Ï Bq dæ‹ú ˝À ñ+fÒ Á|üuTÑÛ ‘·«+ y˚\eT+~ b˛©düT ã\>±\qT yÓ÷Vü≤]+|üCdÒ æ
ø¬ .dæ.ÄsY. qT dæ~ù∆ |≥˝À ìsêVü‰s¡Bø£å #˚dTü ø√ìe«ø£b˛e&É+, Ä ‘·sê«‘· ‘Ó\T>∑T<˚X+¯ ,
Á|üC≤sê»´+, ø±+Á¬>dt, dæ.|æ.◊. nìï bÕغ\T &çôd+ãsY 7 ‘˚Bq Á|üuTÑÛ ‘·«+ @sêŒ≥T
#˚dqæ nœ\ |üøå£ düe÷y˚XÊìøÏ Vü‰»¬s’ *œ‘· |üPs¡«ø£+>± Á|ü‘´˚ ø£ ‘Ó\+>±D≤
rsêàq+ nôd+;¢˝À Á|üyX˚ ô¯ |&ç‘˚ ‘êeTT <ëìï ã\|üsT¡ kÕÔeTì #Ó|Œü &É+. &çôd+ãsY
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

185

9e ‘˚Bq ø¬ .dæ.ÄsY. Äs√>∑´ |ü]dæ‹ú Á|üe÷<äøs£ e¡ Tì MT&çj÷· ≈£î #Ó|Œü eTì ìyéT‡
&Üø£ºs¡¢qT Á|üuÛÑT‘·« ñqï‘ê~Ûø±s¡T\T ˇ‹Ô&ç #˚j·T&É+ eTs=ø£ ‘·|ü. 10e ‘˚Bq
$<ë´s¡T\ú T »s¡|<ü \ä ∫q #Û˝· À nôd+;¢ ø±s¡´Áø£e÷ìøÏ n+#·Hê\T y˚jT· &É+˝À rÁe
‘·|Œæ <ä+ »]–+~. á H˚|<ü ´ä∏ +˝À ∫<ä+ãs¡+ 9e ‘˚B sêÁ‹ ‘Ó\+>±D≤≈£î nqT≈£L\+>±
Á|üø≥£ q #˚XÊs¡T. Ç+‘· »s¡T>∑T‘·THêï Ç≥T d”e÷+Á<ÛHä ‘˚ \· T øπ +Á<ëìøÏ @ dü+<äs“¡ +¤ ˝Àq÷
≈£L&Ü ‘·eT yê<äqqT $ì|æ+#·øb£ ˛e&É+, Ä ~X¯>± Á|üjT· ‘·ïy˚T #˚jT· ø£b˛e&É+˝≤+{Ï
dü+<äsꓤ\ìï+{Ï˙ ø¬ .dæ.ÄsY. #êø£#ø· ´£ +>± ñ|üj÷Ó –+#·T ≈£îHêï&ÉT.
>∑‘+· ˝À ªˇø£ #·]Á‘· ` ø=ìï ìC≤\Tµ |ü⁄düøÔ ±ìï H˚qT sêdæq|ü&ÉT yÓTT<ä{Ï
ù|J˝À ˇø£ e÷≥ sêXÊqT. ªª1969˝À Á|ü ‘ ˚ ´ ø£ ‘Ó \ +>±D≤ ñ<ä ´ eT+
»s¡T>∑T‘·Tqï|ü&ÉT H˚qT mdt.mdt.m˝Ÿ.dæ. #·<Tä e⁄‘·÷ ø±s¡+#˚&TÉ ôV≤’ dü÷ÿ\T≈£î
mdt.|æ.m˝Ÿ.>± ñHêïqT. #·T≥Tº|øü ÿ£ \ ñqï Nsê\, |üs÷¡ Ãs¡T, u≤|ü≥¢ ÁbÕ+‘ê˝À¢ì
dü÷ÿfi¯fl˙ï eT÷dæyj
˚ T· >± H˚qT düyTÓ øÆ ´£ yê~>± ñ+&ç H˚qT #·<Tä e⁄‘·Tqï ø±s¡+#˚&TÉ
dü÷ÿ\T eT÷dæy˚j·T≈£î+&Ü #˚XÊqT.µµ Äs√E Hê≈£î 16 dü+e‘·‡sê\T.
‘Ó\T>∑Tyêfi¯fl+<äs¡+ ø£\dæ ñ+&Ü\H˚<˚ Ä ej·TdüT˝À Hê≈£î e∫Ãq Ä˝À#·q.
n+‘·≈î£ $T+∫ Hê≈£î @ sê»ø°j÷· \÷ ‘Ó*j·Te⁄. #·]Á‘· ≈£L&Ü ‘Ó*j·T<äT.
n<˚ H˚qT 2003 dü+ˆˆ˝À Á|ü‘´˚ ø£ ‘Ó\+>±D≤ ñ<ä´eT+ s¡÷|ü⁄~<äT≈› î£ +≥Tqï
dü+<äs“¡ +¤ >± (¬ø.dæ.ÄsY. H˚‘è· ‘·«+˝À {Ï.ÄsY.mdt. @sêŒ≥T »s¡>&∑ +É , 41 eT+~
‘Ó\+>±D≤ ø±+Á¬>dt XÊdüqdüuÛÑT´\‘√ ‘Ó\+>±D≤ ø±+Á¬>dt bò˛s¡+ @s¡Œ&É&É+)
|üÁ‹ø£\≈£î yê´dü+ sêdü÷Ô nqï<äeTTà˝≤¢ $&çb˛‘˚ eT+∫<äHêïqT. Ç+ø=+#Ó+
eTT+<äT≈£î yÓ[fl Ç|üŒ{Ϭø’Hê $&çb˛ø£b˛‘˚ (ÁbÕ+rj·T n_Ûe÷q+‘√) Ä+Á<Ûä
ÁbÕ+‘·yêdüT\T qwüºC≤‘·≈£î\T ne⁄‘ês¡HêïqT. BìøÏ ø±s¡D+ >∑‘· 30`40
dü+e‘·‡sê\T>± sêh+˝À »]–q |ü]D≤e÷\T ø£fifl¯ eTT+<äT ˇø£kÕ] ø£<˝ä ≤&çHêsTT.
n_Ûeè~∆ n+‘ê ôV≤’ <äsêu≤<é, ôV≤’ <äsêu≤<é #·T≥TºÁ|üøÿ£ \ õ˝≤¢˝À¢ »]– s¬ +&√yÓ|’ ⁄ü q
Ä+Á<Ûä ÁbÕ+rj·TT\T e\dü\T yÓ[fl Ä+Á<Ûä ÁbÕ+‘·+ @ e÷Á‘·+ n_Ûeè~∆øÏ
H√#·Tø√q≥T e+{Ï j·T<Ûës¡ú |ü]dæ‹ú Hê á uÛ≤eq≈£î ø±s¡D+.1969`70 <äXø¯ +£ ˝À
sêh+ $&çb˛sTTqf…‘¢Æ ˚ Ä+Á<Ûä ÁbÕ+‘·+qT+∫ ôV≤’ <äsêu≤<é≈î£ e\dü\T ñ+&˚$ ø±e⁄.
áHê&ÉT ôV≤’ <äsêu≤<é #·T≥Tº|øü ÿ£ \ HÓ\ø=\Œã&çq |ü]ÁX¯eT\T, kÕ|òyºt s˚ Y ø£+ô|˙\T,
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

186

dü÷&º j
ç ÷Ó \T, msTTsYb˛s¡T\º T, ôVA≥fi¯ófl n˙ï Ä+Á<Ûä ÁbÕ+‘·+˝ÀH˚ HÓ\ø=\Œã&˚$.
m|ü&√ n_Ûeè~∆ #Ó+<ë*‡q >∑T+≥÷s¡T, $»j·Tyê&É e+{Ï |ü≥Dº ≤\T øπ e\+
ã≥º\ <äTø±D≤\T, ∫qï ∫qï yê´bÕsê\≈£î e÷Á‘·y˚T |ü]$T‘·eTj·÷´j·Tì
n_ÛÁbÕj·T|ü&ܶqT.
Ä yê´dü+ Áyêdæ H˚{øÏ Ï 7`8 dü+e‘·‡sê\sTT+~. á 7`8 dü+ˆˆsê\ ø±\+˝À
ôV≤’ <äsêu≤<é #·T≥Tº|øü ÿ£ \ eTTqTô|qï&É÷ ˝Òq+‘·>± eT]+‘· n_Ûeè~∆ #Ó+~+~.
\ø£˝å ≤~eT+~ Ä+Á<Ûä ÁbÕ+‘·+yês¡T ôV≤’ <äsêu≤<é eTq<˚ nqï ‘·\+|ü⁄‘√ $<ä´,
yê´bÕs¡, ñ<√´>∑ <äèø£Œ<∏+ä ‘√ Çø£ÿ&É dæsú |¡ &ü ܶsT¡ . ‘·eT≈£îqï mø£s+¡ `¬s+&ÉT mø£sê\T
neTTàø=ì ôV’≤<äsêu≤<é, ôV’≤<äsêu≤<é #·T≥Tº|üø£ÿ\ ø=~›bÕ{Ï ÄdüTÔ\qT
dü+bÕ~+#·Tø=ì Jeq+ kÕ–dü÷Ô Çø£ÿ&É yêdüT\‘√ eTy˚Tø£eTj·÷´s¡T. nsTT‘˚
Á|üdTü ‘Ô · ñ<ä´eTø±s¡T\T ‘Ó\+>±DÒ‘s· T¡ \qT yÓ[flbıeTàq&É+‘√ yês¡T njÓ÷eTj·T+˝À
|ü&ܶsT¡ .
Á|üdüTÔ‘· ôV’≤<äsêu≤<é »HêuÛ≤˝À 22 qT+∫ 23 \ø£å\eT+~ Ä+Á<Ûä
ÁbÕ+‘·+qT+∫ e∫à dæsú |¡ &ü qç yês¡T, 22 qT+∫ 23 \ø£\å eT+~ eTTdæ+¢ \T, Ç+ø√
20 \ø£\å eT+~ kÕúìø£ ‘Ó\+>±D≤yêdüT\T. $T>∑‘ê 10 qT+∫ 12 \ø£\å eT+~
Ç‘·s¡ sêÁcÕº\yês¡T (dæ≈£îÿ\T, >∑T»sêr\T, eTVü‰sêÁwüߺ\T, ‘·$Tfi¯ó\T, ;Vü‰Ø\T,
ˇ]kÕ‡, u…+>±© Ç‘ê´<äT\T) ìedædTü HÔ êïs¡T. _Ûqï dü+düÿè‘·T\T >∑\yês¡+<äs÷¡
ø£\dæ yÓT\dæ ñ+≥÷ Jeq+ kÕ–düTHÔ êïs¡T. Á|ü‘´˚ ø£ ‘Ó\+>±D≤ yê<äT\qï≥T¢
Çø£ÿ&É Ç‘·sT¡ \T ìedædTü qÔ ïyê¬se«s¡÷ ≈£L&Ü >∑‘+· ˝À ‘Ó\+>±D≤˝Àì <=s¡\T,
<˚XŸeTTUŸ\T, C≤^sê›sT¡ ¢ ˝≤+{Ïyês¡T ø±<äT. ô|‘·qÔ + #Ó˝≤sTT+#·&+É nH˚~ H˚{Ï
düe÷»+˝À m{Ϻ |ü]dæ‘ú T· ˝À¢q÷ dü+uÛeÑ + ø±<äT. <=s¡‘q· + nH˚~ >∑‹+∫q $<Ûëq+.
n≥Te+{Ï $<ÛëHê\qT s¡÷|ü⁄e÷|ü&ÜìøÏ H˚&TÉ |ü\T #·{≤º\THêïsTT. ˇø£] yÓ÷#˚‹
øÏ+<ä ˙s¡T eTs=ø£s¡T ‘ê>∑≥+ nH˚~ kÕ<Ûä´+ ø±ì e÷≥. ø±ø£b˛‘˚ ø£wæº+∫
|üì#˚dqæ |ü&ÉT, y˚T<ÛëX¯øìÔÏ ñ|üj÷Ó –+#·T≈£îqï|ü&ÉT e´øÏøÔ Ï ø=+‘· Ä]∆ø£ |ü]|ü⁄wü‘˜ ·
ø£\>∑&+É nH˚~ düV≤ü »+. düV≤ü »+>± @s¡Œ&çq á |ü]D≤eT+ ás¡¸´≈£î <ë]rdæ+~.
Ç~ e÷qe HÓ»’ +. Ç<˚ ‘Ó\+>±D≤yê<äT\T @s¡Œs¡#T· ≈£îqï nuÛÁÑ <ä‘ê uÛ≤eq, Ä‘·à
>ös¡e ìHê<äeTsTT´+~.
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

187

Á|üdüTÔ‘· ñ<ä´eT+ ‘Ó\+>±D≤˝À s¡÷bÕ+‘·s¡+ #Ó+~ me] #˚‘·T˝À¢ á ñ
<ä´eT+ ñqï<äH˚ ˇø£ MTe÷+dü @s¡Œ&ç+~. {Ï.ÄsY.mdt. #˚‹˝À ñ+<ë? sê»ø°jT·
bÕغ\ #˚‹˝À ñ+<ë? ˝Òø£ $<ë´s¡T\ú #˚‹˝À ñ+<ë? ˝Òø£ e÷y√sTTdüT˝º ≤?
sêÁcÕº_eÛ è~∆ ˇø£ÿkÕ]>± ≈£î+≥T|ü&+ç ~. sêh+˝À |ü]ÁX¯eT\T HÓ\ø=\Œ&ÜìøÏ
bÕ]ÁXÊ$Tø£y‘˚ \Ô· T yÓqTø£+» y˚ùd |ü]dæ‹ú . nyÓT]ø± $<˚o ø±sê´\j·T+ yê]
bÂs¡T\qT Ä+Á<ÛÁä |ü<X˚ ≈Ÿ î£ yÓfifl¯ e\<äì dü÷#·q\T #˚d+æ ~. ø±HÓŒ&¤ sπÉ wüHé Ä|òt Ç+&çjT· Hé
Ç+&ÉÁd”º (dæ.◊.◊.) m+‘√ Á|ü‹cÕº‘à· ø£+>± Ä+Á<ÛÁä |ü<X˚ Ÿ˝À ìs¡«Væ≤+#· ‘·\ô|{Ïqº
ªÇ+&ÉÁdæj
º T· ˝Ÿ bÕs¡qº sYw|æ t dü$Tà{Ÿµ ìs¡«Væ≤+#·˝øÒ £ |üøÿ£ sêÁcÕºìøÏ ‘·s*¡ +#·ã&ç+~.
Á|ü‹cÕº‘·àø£yÓTÆq Ç+&çj·THé Á|”$Tj·TsY ©>¥ (◊.|æ.m˝Ÿ)qT ôV’≤<äsêu≤<é˝À
ìs¡«Væ≤+#·˝ÒeTì ìsê«Vü≤≈£î\T #˚‘·T˝…‘˚ÔXÊs¡T. kÕ|òtºy˚sY, ◊.{Ï. dü+düú\T ‘·eT
dü+dü\ú qT $dü]Ô +#·&Üìï ì*|æyX˚ Ês¡T. ø=‘·>Ô ± ô|≥Tºã&ÉT\qT ôV≤’ <äsêu≤<é˝À
ô|≥º&ÜìøÏ ìsêø£]dü÷Ô Ç‘·s¡ ÁbÕ+‘ê\ nH˚«wüD yÓTT<ä\Tô|{≤ºsT¡ . dæ˙ |ü]ÁX¯eT
m<äTs=ÿ+≥Tqï düeTdü´ n+‘ê Ç+‘ê ø±<äT. ôVA≥˝Ÿ |ü]ÁX¯eT |üP]Ô>±
<Óã“‹ìb˛sTT+~. ]j·T˝Ÿ mùd{º Ÿ ‘˚sT¡ ø√˝Òì kÕúsTTøÏ ~–b˛sTT+~. m|ü&Ó‘’ ˚ ô|’
|ü]D≤e÷\T sêh+˝À @s¡Œ&ܶj÷Ó kÕe÷qT´&çøÏ s√EyêØ Jeq+ uÛ≤s¡yTÓ bÆ ˛sTT+~.
ø£HéÁdüºø£¸Hé˝À @s¡Œ&çq e÷+<ä´+ e\¢ Ä |ü]ÁX¯eT˝Àì ø±]à≈£î\T JeH√bÕ~Û
ø√˝ÀŒj·÷s¡T. m|ü&Ó‘’ ˚ kÕe÷qT´&ç <ä>sZ∑ ¡ &ÉãT“ ˝Ò<√ ∫qï ∫qï yê´bÕsê\˙ï
<Óã“‹HêïsTT. ã+<äT\ e\¢ s√EøÏ ø=ìï e+<ä\ ø√≥¢ s¡÷bÕj·T\ Ä<ëj·T+
‘·–Z n≥T sêÁcÕºìø°, Ç≥T Á|ü»\≈£î rÁe qwü+º yê{Ï*+¢ ~. ˇø£ÿ ÄsY.{Ï.dæ. yê]πø
400 qT+∫ 500 ø√≥¢ es¡≈L£ qwü+º yê{Ï*+¢ ~.
ñ<ä´eT H˚|ü<∏ä´+˝À ˇø£y˚fi¯ ‘Ó\+>±D≤ Á|ü‘˚´ø£+>± sêh+ nqT≈£î+fÒ
ôV≤’ <äsêu≤<éqT eTTK´|ü≥Dº + ø±≈£î+&Ü y˚s=ø£ |ü≥Dº ≤ìï m+#·Tø=ì n_Ûeè~∆
|üs¡#·Tø√e&É+ m+‘Ó’Hê nedüs¡+. n<˚$<Ûä+>± Ä+Á<Ûä ÁbÕ+‘·+yês¡T ôd’‘·+
ôV≤’ <äsêu≤<éqT |üøÿ£ qT+∫ y˚s=ø£ q>∑sêìï m+#·Tø=ì n_Ûeè~∆ |üs#¡ T· ø√e&É+
n‘·´edüs+¡ . n_Ûeè~∆ ˇπø Á|ü<X˚ +¯ ˝À »s¡>&∑ +É nH˚~ eT+∫ dü+Á|ü<ëj·T+
mqï{Ïø° ø±<äT. q>∑s+¡ ˝À ˇø£ øÏ˝ÀMT≥s¡T <ä÷s¡+ yÓfi≤fl\+fÒ Á{≤|òøæ ˘ C≤+˝À
>∑+≥\ ‘·sã¡ &ç y˚∫ ñ+&Ü*‡edüT+Ô ~. >∑»+ \ø£å s¡÷bÕsTT\T |ü\T≈£î‘·T+~.
nyÓT]ø±˝≤+{Ï <˚XÊ˝À¢ ≈£L&Ü sê»<ÛëqT\T ∫qï$>± ñ+&ç, bÕ]ÁXÊ$Tø£ q>∑sê\T,
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

188

Ä]∆ø£ dü+dü\ú T >∑\ q>∑sê\T, y˚sπ «s¡T>± ñ+&ç n_Ûeè~∆ #Ó+<äT‘·THêïsTT. Ç*HêsTTdt
sêÁcÕºìøÏ eTTK´|ü≥Dº + ∫ø±>√ ø±<äT, ø±*bò˛]ïj·÷≈£î ˝≤dt @+õ˝Ÿ‡ øπ |æ≥˝Ÿ
ø±<äT, øπ |æ≥˝Ÿ dæ{° øπ e\+ |ü]bÕ\Hê s¡+>±ìπø |ü]$T‘·+. Á|üdTü ‘Ô · ‘·sT¡ D+˝À eTq
<˚X+¯ ˝À ≈£L&Ü á e÷s¡TŒ n‘·´edüs+¡ . Ä+Á<ÛÁä bÕ+‘·+˝À \uÛ´Ñ eTj˚T´ eqs¡T\T
‘·≈£îÿy˚MTø±<äT. ø£ècÕí, >√<ëe] uÒdæHé˝À \uÛÑ´eTe⁄‘·Tqï düVü≤»yêj·TT ìπøåbÕ\T
nbÕs¡yTÓ qÆ $. ø£èwü|í ≥ü ï+, ø±øÏHê&É, $XÊK|ü≥ï+, >∑+>∑es¡+, b˛s¡T\º ‘√bÕ≥T z&Ésπ e⁄,
ã+<äsT¡ ˝≤+{Ï ÁbÕ+‘ê˝À¢ b˛s¡T\º T n_Ûeè~∆ #Ó+<ä&+É ‘√ Ä+Á<ÛÁä bÕ+‘êìï n_Ûeè~∆
#ÓjT· ´&É+ düT\uÛ+Ñ . y˚T<Ûë dü+|ü‹˝Ô À Ä+Á<ÛTä \T Ç|üŒ{Ïøπ Á|ü|+ü #· Á|üd<æ Tä ˝∆ j·÷´s¡T.
e÷qe eqs¡T\T Çø£ÿ&É nbÕs¡+. ø=‘·Ô ÁbÕ+‘êìï n_Ûeè~∆ |üs#¡ &· +É nH˚~ yê]øÏ
yÓqï‘√ ô|{Ïqº $<ä´.
Á|üdTü ‘Ô +· Á|ü‘´˚ ø£ Ä+Á<Ûä ` ‘Ó\+>±D≤ yê<ë\ø£+fÒ, ø£ècÕí ` >√<ëe] »˝≤\
yê{≤\T |ü+#·Tø√e&É+˝À sêÅcÕº\ eT<Û´ä ñqï yÓs’ T¡ <Ûë´\ô|’ eTqdüT \>∑ï+ #˚jT· &É+
eTq ‘· ø £ å D ø£ s ¡ Ô e ´+. ø£ s êí ≥ ø£ , eTVü ‰ sêÁwü º sêÁcÕº \ T n~Û ø £ ˙{Ï ì
$ìjÓ÷–+#·Tø√e&ÜìøÏ Ç|üŒ{Ïøπ Á|üD≤[ø£\T dæ<+∆ä #˚dTü ≈£î+≥THêïsTT. 2001˝À
ã#êe‘Y nyês¡T¶ ø±\|ü]$T‹ nsTTq H˚|<ü ´ä∏ +˝À ø£sêï≥ø£, ø£ècÕíô|’ Ä\eT{Ϻ
&Ü´+ m‘·TÔ ô|+#·T‘·÷ n~Ûø£ ˙{Ï ì\«≈£î düe÷j·T‘·eÔ TsTT´+~. Ä H˚|<ü ´ä∏ +˝ÀH˚
Á{ÏãT´q˝Ÿ eTT+<äT ‘·eT ã\yÓTqÆ yê<äqqT $ì|ædTü qÔ ï ‘·sT¡ D+ Ç~. n<˚$<Û+ä >±
eTVü‰sêh u≤;¢ ˝≤+{Ï ÁbÕC…≈î£ \º qT m>∑Te ÁbÕ+‘·+˝À ì]à+∫ eTq sêÁcÕºìøÏ
m+‘√ Çã“+~ ø£*kZ ˛Ô+~.
ÁøÏ+~ ÁbÕ+‘· yêdüT˝…q’ eTq+ eTq≈£îqï s¬ ù’ |]j·THé s¬ {’ ‡Ÿ , sêh+˝À ì]à‘·yTÓ qÆ ,
ì]à‘·eTe⁄‘·Tqï nH˚ø£ ÁbÕC…≈î£ \º $esê\qT Á{ÏãT´q˝Ÿ eTT+<äT≈£î rdüT≈£îyÓ[fl
düeTs¡eú +‘·+>± yê~+#·e\dæq n‘·´edüs¡ düeTj·T+ Ç~. Bìô|’ <äèwæº kÕ]+∫
eTq yê{≤ ˙{Ïì eTq+ ‘Ó#·TÃø√e&É+ eTqeTT+<äTqï ‘·ø£åD Á|ü<Ûëq ø£s¡Ôe´+.
Á|ü|+ü #·eT+‘ê Ä]∆ø£ e÷+<ä´+˝À ø=≥Tº$T{≤º&TÉ ‘·Tqï düeTj·T+ Ç~. Ç‘·s¡
<˚XÊ\ n_Ûeè~∆ XÊ‘·+ 2 qT+∫ 3 XÊ‘·+ ø£+fÒ m≈£îÿe˝Òì |ü]dæ‘ú T· ˝À¢ uÛ≤s¡‘<· X˚ +¯
‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

189

7 qT+∫ 8 XÊ‘·+ Ä]∆ø±_Ûeè~∆ì qyÓ÷<äT #˚dTü ≈£î+≥÷ Á|ü|+ü #· |ü≥+˝À ‘·eT
kÕúHêìï |ü~\|üs#¡ T· ≈£î+≥Tqï düeTj·T$T~.
&çôd+ãsY 9q øπ +Á<ä ôVA+eT+Á‹ ∫<ä+ãs¡+ ‘Ó\+>±D≤ $wüjT· yÓTÆ Á|üø≥£ q
nq+‘·s+¡ <˚X+¯ ˝À nH˚ø£ sêÁcÕº˝À¢ (>∑÷sêâ˝≤+&é, ãT+<˚˝ŸK+&é, $T~Û˝≤+#·˝Ÿ,
$<äsꓤ, k‘Y eTÁ<ëdüT yÓTT<ä˝q’… $.) y˚sêŒ≥T yê<ä+ #Ó\sπ >∑&+É yÓTT<ä\Tô|{Ï+º ~.
Ç~ <˚X¯ uÛÑÁ<ä‘·≈£î, Ä]∆ø£ Á|ü>∑‹øÏ rÁe $|òü÷‘·+ ø£*π> yê‘êes¡D+. n_Ûeè~∆
|ü<+ä∏ ˝À ñqï uÛ≤s¡‘<· X˚ ÊìøÏ á s¡øy£ TÓ qÆ n_Ûeè~∆ ìs√<Ûøä £ #·s´¡ \T @ s¡ø+£ >±q÷
düùV≤‘·Tø£+ ø±<äT.
á H˚|<ü ´ä∏ +˝À Ä+Á<Ûä ÁbÕ+‘·yêdæ>±, Ä ÁbÕ+‘· n_Ûeè~∆ ø√πs e´øÏ>Ô ±
sêh+ s¬ +&ÉT ˝Òø£ eT÷&ÉT sêÁcÕº\T>± ø±yê\ì ø√s¡T≈£îqï|üŒ{Ïø,° ˇø£ uÛ≤s¡rj·TT&ÉT>±
<˚X¯ düyÓTÆø£´‘·, düeTÁ>±_Ûeè~∆øÏ nÁ>∑kÕúq+ Ç#˚à e´øÏÔ>± Á|üdüTÔ‘· |ü]dæú‘·T\˝À
sêh+ düyTÓ øÆ ´£ +>± ñ+&Ü\qTø√e&É+ ‘·|Œü +{≤sê?

‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

190

-:: ]|òs¬ü Hé‡ ãTø˘‡ ::1. Ä+Á<ÛTä \ #·]Á‘·
2. Ä+Á<ÛTä \ #·]Á‘·
3. Ä+Á<ÛÁä |ü<X˚ Ÿ sê»ø°jT· #·]Á‘·
4. Ä<ÛäTìø£ Ä+Á<ÛäÁ|ü<˚XŸ #·]Á‘·
5. ‹s¡>ã∑ &ɶ ‘Ó\+>±D≤
(<=s¡\qT ~+#ê+`ìC≤+\qT

` y˚≥T≈£L] ã\sêeTeT÷]Ô
` &܈ˆ |æ.mdt.m˝Ÿ.Vü≤qTeT+‘·sêe⁄
` õ. yÓ+ø£≥ sêe÷sêe⁄
` |æ. s¡|òüTTHê<∏äsêe⁄
` ÇqTø=+&É ‹s¡TeT*
≈£L˝≤Ã+)

6. Studies in Social Cultural &

- Prof. Y.Vaikuntam

Political History : Modern Andhra
7. Studies in Socio Economy &

- Prof. Y.Vaikuntam

Political History : Hyderabad State
8. Statistical Abstract of Andhra Pradesh
9. Regional Development and
Human Development. A district
wise analysis in Andhra Pradesh, - Ghan Shyam Mohanthy
Centre for Economic and
Social Studies, Hyderabad.

10. s¡C≤ø±sY
11. ìC≤+`Á_{°wt dü+ã+<Ûë\T
12.

` &܈ˆ øÏc˛Ø˝≤˝Ÿ yê´dt
` &܈ˆ düs√»ì sπ >±DÏ

www. prajasakti.com/marzists/article-60907

13. www.eenadu.net/archives/archive-6-1-2010 panelhtml.
asp?qrystr=htm/panel17.htm
14.

www.andhraprabha.in/specialstories/article-90425

‘Ó\T>∑Tyê] #·]Á‘· ` y˚sêŒ≥Tyê<ä+

191

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful