You are on page 1of 10

RAD ZAVODA U 1953 GODINI

U prvom broju naeg godinjaka dat je izvjetaj o osni vanju i radu Zavoda za zatitu spomenika kulture i prirod nih rijetkosti NRBIH do kraja 1952 godine. U ovome izvje taju Zavod eli da u neto kraim potezima obavijesti ta se u naoj Republici radilo na zatiti i prouavanju spomenika u toku 1953 godine ta je uraeno na evidenciji, na kon zerviranju i restauraciji, i da informira 0 svom stanju danas i izgledima za dalji rad. Izvjetaj se vie zadrava na po slovima koji nisu obraeni u posebnim prilozima ovoga bro ja, nastojei da, u vezi s tim, istakne glavna iskustva i pro bleme koji su iskrsli.

EVIDENCIJA
U godini 1953 stavljena su pod zatitu drave u svemu 82 nepokretna i 44 pokretna spomenika kulture i to: 38 sta rinskih duana i magaza, 13 stambenih zgrada, od toga 3 iz NOR-a, 3 prosvjetne zgrade, od toga jedna iz NOR-a, 8 ar heolokih lokaliteta, 6 starih damija 1 crkva, 2 sahat-kule, 2 hamama (ruevine), 3 stara groblja, 1 stari most, 1 stari han, 2 kule (jedna iz NOR-a), 2 esme, 39 starih ikona i sli ka, 1 oltar od rezbarije, 1 muzejska zbirka, 1 kale, 1 ciborij i t. d. Pri provoenju pravne zatite od velike je smetnje ona odredba u Zakonu o zatiti spomenika kulture, prema kojoj je potrebno da se stavljanje pod zatitu nepokretnih spome nika ubiljeava u zemljine knjige kod odnosnih sreskih su dova. U rjeenju o zatiti pojedinih nepokretnih spomenika moraju se unositi zemljino-knjini podaci o dotinom spo meniku, jer drukije sudovi ne mogu da provedu zemljino knjinu ubiljebu, a te podatke je vrlo teko, ponekad i ne mogue, pribaviti. To je razlog da Zavod ima prilian broj ranije evidentiranih spomenika od kojih su neki i nauno obraeni, ali za njih ne moe da pribavi zemljino-knjine podatke, pa da ispostavi rjeenje o njihovoj zatiti. Iz gornjeg pregleda zatienih spomenika vidi se da se u godini 1953 poelo vie raditi na zatiti spomenika likovne umjetnosti i to iz razloga to Zavod sada ima strunjake za likovnu umjetnost. Posve je sigurno da e se ovaj rad slijede ih godina znatno pojaati. U ovoj godini evidentirano je 25 objekata vezanih za vane dogaaje iz NOR-a, ali usljed naprijed navedenih te koa (pribavljanje zemljino-knjinih podataka) stavljeno ih je pod zatitu drave samo 5. Iako Zavod sve vie uvia vanost i potrebu sistematskog zatiivanja i prouavanja spo menika Narodno-oslobodilake borbe, moramo priznati da je jo uvijek nerijeeno pitanje referenta-strunjaka za taj posao slaba strana Zavoda. Na zatiti prirodnih rijetkosti nije se, naalost ni 1953 godine nita radilo, jer sve do pred kraj godine Zavod nije mogao dobiti strunjaka za taj posao. Ali sada, napokon, imamo i strunjaka za prirodne rijetkosti, pa e u slijedeoj godini poeti rad i na ovom sektoru djelatnosti Zavoda. Sa kartotekom Zavoda tijesno su vezane fototeka i planoteka spomenika. U 1953 godini nije bilo brojnijeg tehnikog snimanja, osim onih spomenika na kojima su se izvodili ra dovi, dok je fond fototeke prilino povean. Zavod, istina, jo nema svog fotografa, niti fotolaboratorija, pa zbog toga jo nije ni mogu sistematski i kvalitetan fotografski rad. Slu benici Zavoda prilikom rada na terenu vrili su fotosnimanja spomenika i njihovih detalja, kao i konzervatorskih zahvata na spomenicima. Ti fotosnimci su kasnije razvijeni i kopira ni u Foto slubi BiH, ili u Fotocentru u Sarajevu, a onda koriteni za prouavanje i popunu fototeke. Na taj nain je u protekloj godini sakupljeno oko 600 fotografija. Skoro sve ove fotografije imaju svoje negative. Osim toga, susretljivou Zemaljskog muzeja u Sarajevu Zavod je doao i do 130 komada kopija dokumenata Dubrovakog arhiva koji se odnose na srednjevjekovnu istoriju Bosne i Hercegovine. Tako fototeka Zavoda danas ima preko 1800 fotografija i oko 500 negativa.

259

ODNOS NARODNIH ODBORA PREMA SPOMENICIMA KULTURE


Iako se za veinu narodnih odbora Bosne i Hercegovine ne moe rei da u potpunosti shvaaju vanost kulturno-istoriskih spomenika, pa da im posveuju i onu panju koju oni zasluuju, ipak se mora konstatovati da vie nema sluajeva grubog krenja odredaba Zakona o zatiti spomenika kulture kakvih je bilo ranijih godina. Ozbiljna zamjerka, koja bi se mogla uiniti narodnim odborima jest da se oni ne konzultuju sa Zavodom za zatitu spomenika kulture, u sluajevima, kad se radi o primjeni odredaba Zakona o zatiti spomeni ka kulture na terenu. Tako je, protivno l. 4 spomenutog Zakona, narodni od u Mostaru dao lokaciju za jednu veliku zgradu u bli Roznamedine (Kresine) damije u Mostaru, koja je lijep spomenik graevne kulture iz turskog doba, a bi izgradnjom te zgrade izgubila svoj prirodni ambijeBlagovremenom intervencijom Zavoda odluka o toj loka je ponitena. Jo gori sluaj desio se u starom dijelu grada Jajca gdje je narodni odbor dao lokaciju za zidanje ovee stam bene zgrade u blizini Banjaluke kapije, jer su u ovom slu aju neke manje zgrade bile poruene i na tom mjestu izgra eno prizemlje stambene zgrade prije nego je Zavod i doznao za sve to. Intervencija Zavoda imala je samo toliko uspjeha da je unekoliko promjenjen prvotni projekt zgrade, time to se nastojalo da krov nove zgrade to manje kvari urbani stiku cjelinu. Takvih sluajeva bilo je u Tenju, Foi i drugim mjestima. bor zini vrlo koja nat. ciji Nadalje bi se moglo zamjeriti organima narodnih vlasti to sami ne interveniu ili ne obavijeste Zavod u sluajevima krenja odredaba Zakona o zatiti spomenika na svojim po drujima. Tako je Uprava za puteve u Travniku, proirujui cestu, poruila Jegenpainu esmu u Turbetu kod Travnika, koja je kao spomenik kulture stavljena pod zatitu drave, a da prethodno nije traila odobrenje Zavoda. Na taj nain, dodue, izvedeno je proirenje ceste, ali je uniten spomenik kulture. A da je Uprava postupila po Zakonu i obavijestila Zavod o svojoj namjeri, lako bi se nala mogunost i da se cesta proiri i spomenik sauva. Ali, narodni odbor nije u ovom sluaju nita preduzimao. Slian sluaj desio se kada su dva lica, bez iije dozvo le, odnijela iz stare crkve u Oaniu kod Stoca dvije (a mo da i vie) ikone, a da tamonji narodni odbor, iako je za to znao, nije nita preduzeo. Za sluaj se doznalo tek kada je strunjak Zavoda doao da u svrhu konzervacije ikone pre nese u Sarajevo. U Vareu jo postoje dva majdana (stare kovanice) na rijeci Stavnji. Kao starinske privredne objekte, kao i zbog njihove komparacije sa susjednom modernom talionicom, Zavod je stavio majdane pod zatitu drave. No, sada su ti majdani gotovo uniteni zbog toga to neka preduzea (tali onica, graevno preduzee) bacaju otpadke u rijeku usljed ega se nivo vode podie i postepeno unitava majdane. Na rodni odbor nije ni poslije intervencije Zavoda pokazao ni najmanje volje da se na neki nain ovi stari privredni objekti spase od propadanja. Inae, sada znatno vei broj narodnih odbora pokazuje interes za spomenike svoga podruja. Oni pomau Zavodu u ostvarenju njegovih planiranih radova, ponekad i sami preduzimaju manje poslove, daju inicijativu za neke zatitne mjere, a neki u svojim drutvenim planovima i budetima osiguravaju i kredite za izvoenje radova na zatiti spome nika. U ovome pogledu je primjeran Narodni odbor grada Mostara, Interes za spomenike u posljednje vrijeme vie po kazuju oni odbori na ijim podrujima nije jae razvijena privreda.

ARHEOLOKI POSLOVI Na sektoru arheologije se u 1953 godini dosta radilo Pored evidencije o svim arheolokim istraivanjima (davanja odobrenja za istraivanja, evidencija rezultata, preduzimanja mjera da se iskopani spomenici prenesu i predaju tamo gdje e se najbolje uvati i prouiti, da se lokaliteti i prona eni spomenici konzerviraju i t. d.), evidencije sluajnih na laza i mjera da se ti nalazi sauvaju i sa potrebnim elemen tima predaju kome treba, Zavod je Zemaljskom muzeju u Sa rajevu struno pomagao u nekoliko vanijih iskopavanja i drugih poslova, a osim toga preduzimao niz samostalnih pre gleda i rekognosciranja terena, te manjih zatitnih iskopavanja. U nekim poslovima Zavod je imao pomo arheologa Zemaljskog muzeja u Sarajevu. Iskopavanja na ugroenim lokalitetima u dolini Neretve, kod Lisiia, u organizaciji Zemaljskog muzeja, nastavljena su i ove godine i, s obzirom na produenje roka za potapljanje ovoga kraja i interes koji je u meuvremenu porastao kod istraivaa, dobila vie karakter sistematskog istraiva nja. Na lokalitetu u ievinama pretraeno je dosta veliko i bogato podruje neolitskog naselja. Nekoliko stotina metara zapadno odavde otkriveno je i pretraeno jedno rimsko ku ite. Nastavljeno je i istraivanje srednjevjekovne bazilike iji su temelji u Lisiiima prole godine iskopani. Osim toga, otkriveni su temelji jo jedne bazilikalne crkve veih dimen zija iz kasnorimskog perioda. U Rankoviima, kod Travnika, takoer u organizaciji Zemaljskog muzeja izvedena su zavrna iskopavanja na loka litetu Palaite, gdje je ustanovljena jedna -rimska stambe na zgrada sa kupatilom i metalo-preraivakom radionicom U okolici Prijedora obavljena su orijentaciona sondi ranja arheolokih lokaliteta, zbog radova koji se planiraju u 1954 god., koja su dala vrlo dobre rezultate. Sistematsko rekognosciranje terena na podruju kiseljakog sreza, zapoeto jo 1950 godine, sada je zavreno pregledanjem okolice Kreeva. Nadalje je pretraeno podruje Gornje Rame koje je dalo nekoliko zanimljivih, novih poda taka. Nadovezujui na Ramu, pretraeno je podruje visoravni izmeu Vran planine i vrsnice, preko Blidinjskog jezera i doline Dreanke, sve do njenog ua u Neretvu. Ovaj dosta zabaeni i teko pristupani, goroviti kraj, izgleda da je u preistorisko i rimsko doba bio pust i nenaseljen. Osim toga, dovreno je prologodinje rekognosciranje doline Neretve koja e se potopiti Jablanikim jezerom. Ove poslove je obavio Zavod.

260

Izvrena je orijentaciona posjeta naem poznatom ilir skom kraju na Glasincu, kojom prilikom je konstatovano po druje gromila izmeu Bjelosalia i Male Gradine koje do sada nije bilo evidentirano. Takoer je u okolici Bihaa obav ljeno djelomino pregledanje terena. Tako je pregledan te ren kod sela Raia, gdje su jo 1930 godine naeni (naa lost ve zagubljeni) dijelovi kostura mamuta sa, navodno, nekoliko kremenih alatki. Ustanovljeno je dananje stanje na lazita i mogunost eventualnog iskopavanja. Pored toga, pregledan je itav niz lokaliteta u dolini rijeke Une. I ove poslove je obavio strunjak Zavoda. Prilikom kopanja temelja za novu zgradu Gimnazije u Kaknju oteen je dosta veliki kompleks ostataka jednog neo litskog naselja, koje je ranije bilo evidentirano. Lociranje kole obavljeno je vrlo brzo i bez znanja Zavoda. I u ovom periodu je bilo vie sluajnih nalaza. U Vranoviima, kod Graanice, naene su 3 bakrene sjekire iz do ba prve pojave metala u naim krajevima (poetak II mile nija prije n. e.) koje su predate Zemalj. muzeju. U Obudovcu, kod Bos. Samca, otkopana je vea koliina rimskog novca koji je bio deponiran u zemljanom upu. Radi se o primjercima iz I I I vijeka n. e. Nalaz je dopremljen u Sa rajevo. U Visokom je, prilikom prekopavan ja, ispod jednog steka pronaen i Zemaljskom muzeju uruen par vrlo lije pih srednjevjekovnih naunica. U blizini Kaknja otko pana je interesantna staklena posuda, venecijanskog pori jekla. Kod izvlaenja iz zemlje, posuda je neto oteena. Na Soukbunaru, povie Sarajeva, pronaen je manji kultni reljef rimskog boga uma Silvana. Predmet e biti uruen Gradskom muzeju u Sarajevu. Na Ponoru, kod Kalinovika, sluajno su otkriveni drveni sarkofazi u grobovima ispod steaka. Lokalitet je zatien da bi se u najskorije vrijeme, u vezi sa prouavanjem steaka, sistematski ispitao. U protekloj godini zabiljeeno je nekoliko paleontolokih nalaza: Prilikom radova na ienju korita Save, kod Bos. Broda, radnici su naili na 3 vea ulomka zubi mamuta (Elephas primigenius). Primjerci su leali u aluvijalnom na nosu Save. U Donjem Vakufu, nedaleko od eljeznike sta nice, prilikom kopanja jame za rezervoar vode, u ukastoj

glini, 6 m duboko pod zemljom otkriven je zub mamuta. Drugih nalaza nije bilo. Nalaz je predat zaviajnom muzeju u Travniku. Jedan primjerak mamutovog zuba takoer je otkopan u Gomionici, u srezu bosansko-gradikom, i on se sada nalazi u privatnom posjedu u Travniku. Poblie po datke o ovom nalazu jo nismo dobili. Takoer su u nanosi ma rijeke Ukrine kod Luana, naena 2 ulomka zuba neke ivotinje iz porodice slonova. Nanos je aluvijalnog karak tera, a zubi su leali na dubini od 3 m. Ove nalaze emo nakon prepariranja ustupiti Prirodnjakom muzeju u Sarajevu. O sluajnim nalazima Zavod ili muzeje obavjetavaju njegovi povjerenici, organi narodnih vlasti ili prijatelji sta rina, pa se preduzimaju hitne zatitne mjere, ali ima i slu ajeva o kojima Zavod ne bude informiran, ili bude kasno informiran. A ima i takvih sluajeva gdje potpuno nestruni ljudi, iz sumnjivih pobuda, ili dobronamjerno, elei da stvaraju zbirke u svojim vlastitim mjestima, organizuju pri kupljanje sluajno naenih predmeta. Ima i sluajeva da se vre kopanja radi pronalaenja muzejskih predmeta Razu mije se, ovakva praksa ne samo da je nedozvoljena i po Za konu kanjiva, nego nam stvara velike neprilike i tete po nauku. Tako je Zavod ovih dana doznao za otkopavanja ve eg broja starih novaca na nekoliko mjesta u BiH, za kopa nje i raznoenje obraenog kamenja iz rimskog doba, te jo nekih drugih nedozvoljenih akcija na arheolokim lokalitetima. Zavod je preduzeo energine mjere da se iskopani pred meti ustanove i sauvaju, a nedozvoljeni i nekulturni odnosi prema spomenicima ubudue onemogue. U vezi s poslovima na sektoru arheologije napominje mo jo da je Zavod, uz pomo istoriske sekcije Radnikog kulturno-umjetnikog drutva Neretva iz Konjica, obavio prenos veeg broja antikih i srednjevjekovnih kamenih nad grobnih spomenika iz doline Neretve u Konjic, gdje se stva ra muzejska zbirka. U protekloj godini provedena je pravna zatita na 8 preistoriskih lokaliteta u bugojanskom i dobojskom srezu, a u pirpremi je zatita jo nekih lokaliteta u vezi sa obavljenim rekognosciranjem novih terena.

ZATITA STEAKA
Evidencija, obrada i zatita srednjevjekovnih nadgrob nih spomenika steaka spada u vanije poslove Zavoda. Ranije prikupljeni opti podaci su u 1953 godini provjera vani i upotpunjavani, tako da se sada moe rei da je akcija oko opte evidencije pri kraju. Ostaje jo da se ovi podaci srede i sistematiziraju. U smislu zakljuaka konferencije od marta 1952 godine, odlukom Savjeta za prosvjetu, nauku i kulturu NRBiH, formirana je pri Zavodu Komisija za po slove zatite i obrade steaka u BiH, koja zbog svog sa stava (neki lanovi premjeteni, neki esto otsutni iz Sara jeva), nije mogla da radi u punom svom broju. Po planu Komisije formirane su 4 ekipe za obraivanje pojedinih lo kaliteta ili podruja 2 od slubenika Zavoda, 1 Zemaljskog muzeja i 1 Gradskog muzeja u Sarajevu. Ove ekipe su pri kupljale grau na Kupresu, na podruju izmeu vrsnice i Vran-planine, u Gornjoj Rami, u Biru, u kraju oko Zvornika, kod erina u Hercegovini i u okolici Sarajeva. Rezuttati su dosta dobri. Kupres je obraen i kao peta sveska serije Srednjevjekovnih nadgrobnih spomenika u BiH ve je u tampi. Ostali materijali su u obradi. Vei dio e se pu blicirati kao prilozi u naim strunim asopisima. Jedan takav prilog (Steci u dolini Neretve) objavljen je u ovom broju Naih starina. Osim toga, Jugoslavenska akademija znanosti i umjet nosti u Zagrebu, uz djelomino uee Zemaljskog muzeja, finansirala je dvojicu strunjaka Zemaljskog muzeja u Sa rajevu koji su obraivali steke u primorskom pojasu Slivnoepikui. Ova ekipa je svojim radom obuhvatila i jedan manji dio Hercegovine oko Neuma tako da se moe rei da je u 1953 godini u BiH radilo 5 ekipa na prikupljanju grae o stecima.

261

Prenos steaka iz Doline Neretve u Konjic

ZATITA DJELA LIKOVNE UMJETNOSTI


Zavod je tek u junu 1953 godine uspio da dobije stru njaka za ovaj vaan sektor rada, pa se moe rei da tek od tada i poinje prava zatita spomenika likovne umjetno sti u naoj Republici. Pored akademskog slikara stru njaka za ikonografiju, Zavod je nedavno dobio i jednog istoriara umjetnosti asistenta, tako da je ovo odjeljenje ve u ovom kratkom periodu snano krenulo naprijed i stvo rilo uslove za jedan zamaan rad u budunosti. Za proteklu polovicu godine rada odjeljenje je obavilo dosta posla na evidenciji, a i na samoj konzervaciji djela likovne umjetnosti, naroito starih slika, fresaka i predmeta umjetnog obrta. Pregledani su spomenici ove vrste u Do njem Vakufu, Travniku, Busovai, Maglaju, Doboju, Tu zli, Zvorniku, Vlasenici, Foi, ajniu, Goradu, Kreevu, Sutjesci, Fojnici, Rogatici, Visokom, Podlugovima, Vareu Brezi i Ilijau. Otkrivena su nova imena meu naim sta rim slikarima: ikonografa Andreja iz 1654 godine, Jovana Mangafe iz 1620 godine, Mihajla Jeftia iz 1819 godine i Riste Nikolia iz 1861 godine. Jedna zanimljiva ikona u ajniu signirana je sa 1574 godinom. Tako je dosada evi dentirano 150 vrijednih slika i ikona, 1 itav ikonostas i 32 predmeta umjetnog obrta (kalea, kipova, kandila, kande labra i t. d.) veinom iz XVII i XVIII vijeka. Od eviden tiranih predmeta dosada je ve stavljeno pod zatitu 39 slika i ikona i 4 predmeta umjetnog obrta, dok je ostalo u procesu zatiivanja. Meu djelima koja se obrauju za za titu nalaze se: jedno rukopisno evanelje iz XIV vijeka, a jedno iz XVI vijeka, jedan Psaltir iz XV vijeka, Oktoih i Trebnik Boidara Vukovia i Liturgija Vicentija Vukovia. Radi se na sreivanju veeg broja potrganih starih rukopisa srpske recenzije. Na mnogim od ovih spomenika trebae u toku narednih godina izvriti konzervatorske ra dove. Poseban rad na konzervaciji izveden je u crkvi Lomnici, gdje se u vremenu od 13 do 26 augusta ekipa Zavoda bavila ienjem i kopiranjem jednog dijela fresaka. Kopi rani su detalji nekih fresaka u priprati, a oiena je donja zona figura na slikama zapadnog zida naosa. (O ovome donosimo poseban lanak oke Mazalia). Rad na kopiranju i ienju fresaka u ovoj crkvi nastavie se slijedee go dina. Radi usavravanja u struci oba naa strunjaka ovog odjeljenja uestvovala su u 15-dnevnom konzervatorskom kursu u Ohridu, u septembru 1953 godine koji je organizovao Savezni institut za zatitu spomenika kulture. Zavod upravo sada radi na organizovanju svoje radi onice u kojoj bi se obavljali konzervatorski i restauratorski zahvati slika na tablama (daska, platno, papir, staklo i dr.) i na pokretnim spomenicima umjetnog obrta, a koja bi bila sposobna i za intervencije na terenu na arhitekturi, zid nim slikama, nepokretnoj drvenariji i t. d. Radionica e ve u 1954 godini moi da vri manje zahvate. Zavod smatra da je najvanije to prije upoznati itav teritorij i imati taan pregled svih spomenika ove vrsti i stanja u kome se oni nalaze, a paralelno s tim, preduzimati mjere zatite tamo gdje su oni najugroeniji. Ve iz ovoga kratkog perioda rada, vidi se da u BiH ima veliki broj predmeta likovne umjetnosti, naroito ikona, meu njima najvei broj djela domaih majstora, ali i to da se ti pred meti vrlo slabo uvaju i da se znatan broj njih nalazi u loem stanju. To dolazi otuda to njihovi vlasnici (u veini sluajeva to su svetenici) ne znaju njihovu vrijednost ili se neodgovorno odnose prema njima. Najboli primjer ne odgovornog odnosa prema ikonama jest sluaj koji se ne davno dogodio u seoskoj crkvici u Oaniima, kod Stoca, o emu smo naprijed govorili.

262

ORIJENTALNI NATPISI
U toku 1953 godine Zavod je nastavio rad na prikup ljanju orijentalnih natpisa i taj svoj sektor proirio i na prikupljanje podataka o karakteristinim nadgrobnim spo menicima nianima turskog perioda. Postignuti su dosta dobri rezultati. Sakupljeno je oko 350 novih orijentalnih nat pisa u Sarajevu, Zenici, Janjiima, Maglaju, Tuzli, Zvorniku, Kozluku, Novoj Kasabi, Vlasenici i Busovai. Na stavljeno je i sa radom na sreivanju i obradi prikupljenih natpisa. Tako su u godinjaku Orijentalnog instituta u Sa rajevu (Prilozi, III, 1951) objavljeni natpisi XVI vijeka iz Banjaluke, Foe, Livna, Mostara, Poitelja, Rogatice, Trav nika, Viteza i Ustikoline. Osim toga, posebno su priprem ljeni hronogrami koje je spjevao Dervi Mehmed Mejlija Kjurani, pjesnik iz Sarajeva, inae najsposobniji pjesnik epigrafiar XVIII vijeka u Bosni i Hercegovini. Pored orijentalnih natpisa na graevinama (damije, turbeta, tekije, esme i dr.) u Bosni i Hercegovini ima mnotvo takvih natpisa na nianima koji pretstavljaju vane dokumente za prouavanje istorije perioda turske okupacije. I sami niani, zbog svojih oblika, ornamentalnih i heral dikih motiva i drugih osobina imaju vrlo esto veliku umjetniku i istorisku vrijednost. Zato smo prole godine, u vezi sa radom na natpisima, poeli sa prikupljanjem po dataka o interesantnijim nianima. Bie korisno sakupiti i obraditi grau koja se odnosi na postanak i razvoj niana, njihove arhitekture i ornamentike, a naroito na ono prelazno doba, od steaka ka prvim nianima. Budui da se kod nas tek udaraju temelji sistematskom radu na orijentalnoj epigrafici, to je potpuno razumljivo da u tome radu ima potekoa i problema. Nedostatak strane strune literature prilino oteava dokumentaciju i naunu obradu orijentalnih epigrafskih spomenika. I kod prikuplja nja epigrafskih podataka na terenu imamo potekoa. Teko se dolazi do fotografija onih natpisa koji su visoko od zemlje, koji su u polutami, ili koji su sami zbog starosti i tronosti, jedva vidljivi. Ponovno bojadisanje posebno pisma i posebno podloge, umjetno osvjetljivanje natpisa i sline potrebe stvaraju problem svoje vrste. Zato zasada praktikujemo sasvim jednostavan metod snimanja takvih natpisa: pismo se premae obinom crnom umskom kredom i onda otisne na papir. Vjeran otisak teksta natpisa u nje govoj pravoj veliini, koji dobijemo na taj nain, kasnije prenesemo (precrtamo) na paus-papir i onda ga fotoerafiemo i kliiramo. Kada se radi o starijim nianima, koji su esto znatno utonuli u zemlju, pa je potrebno njihovo isko pavanje, onda i to pretstavlja jednu od tekoa ovoga posla. S obzirom na to da je materijal o epigrafskim orijental nim spomenicima obiman i rasut po raznim mjestima, te za njegovo prikupljanje i naunu obradu treba dosta vremena, zasada se pristupilo njegovoj parcijalnoj hronolokoj obradi. Isto tako se postavlja pitanje kako natpise na samim objektima sauvati konzervirati, odnosno rastaurirati?

ZATITA KNJIGA
Zavod je jo ranije uoio potrebu evidentiranja i zatiivanja knjiga i drugih zbirki umjetnina, naroito rariteta i djela vee spomenike vrijednosti u privatnim biblioteka ma. Organizaciju tih poslova ubrzali su i sluajevi slabe brige oko uvanja i pokuaja otuivanja knjiga. Uz pomo strunjaka Narodne biblioteke, Zemaljskog muzeja i Orijen talnog Instituta Zavod je poetkom 1953 godine formirao nekoliko komisija koje su u toku godine izvrile pregled 10 biblioteka sa veim fondom knjiga i to: Gazi Husrevbegove biblioteke, i Biblioteke i zbirki stare pravoslavne crkvene optine u Sarajevu i Mostaru, biblioteka i zbirki po franjevakim samostanima u Kreevu, Fojnici, Sutjeskoi, Livnu-Gorici, Mostaru i Jajcu, te biskupske biblioteke u Mostaru. U spomenutim bibliotekama naeno je oko 73.000 djela i rukopisnih svezaka. Veina knjiga su religioznog karak tera. Od tih prvenstveno e doi u obzir za zatitu ona djela koja predstavljaju starije i izrazitije primjere tam parske umjetnosti, te djela bosanskih autora. Svakako su zanimljiva i znaajna djela koja su tampana bosanicom u XVII vijeku meu kojima je najvei broj Divkovievih Nauka krstjanskih i drugih sastava. Od ostalih djela naj vei broj je istoriskih, meu kojima se istiu Farlatijevi Ili rici sacri, Baronijeva crkvena istorija i jo neka druga. Ima i dosta antikih pisaca tampanih u XVI vijeku. Strunih i tehnikih djela nema mnogo, a meu njima se istiu ona iz oblasti medicine. U Zavodu jo nije u potpunosti izraen stav prema zatiti knjiga. To e se uiniti im se pregledaju i ostale biblioteke, koje jo nismo dospjeli obii. Svakako e biti po trebno da se pored zatite itavih biblioteka, posebno zatite rijetka djela. Prema sadanjem kriterijumu obraeno je i pripremljeno za zatitu 446 djela i 85 sidila, te neto sta rijih upskih knjiga meu kojima su neke raene bosan skom irilicom. Uzet je u obzir za zatitu i izvjestan broj rukopisnih djela na turskom, perziskom i arapskom jeziku, meu kojima ima i starih, te vrlo ukusno ilustriranih sve zaka. Isto tako, uzet je u obzir za zatitu i manji broj slika starijeg datuma, neke etnografske i numizmatike zibirke koje se nalaze zajedno sa bibliotekama, te neki po sebni vrijedniji predmeti. Prilikom odabiranja djela za posebnu zatitu, rukovo dili smo se ne samo optom vrijednou, nego i injenicom da su ona sauvana u BiH, te da imaju i svoju posebnu vrijednost. Tekoe u ovim poslovima su u tome to su veina bi blioteka u nesreenom stanju, esto bez kataloga i inven tara. Zbog toga se predviaju radovi na njihovom srei vanju, koji bi se izveli u zajednici sa Narodnom bibliotekom i uz pomo vlasnika. Ponegdje vlaga i insekti oteuju knjige, pa e se morati i u tome pogledu preduzeti mjere za zatitu.

263

KONZERVATORSKI RADOVI NA ARHITEKTONSKIM SPOMENICIMA


U 1953 godini uglavnom su nastavljeni radovi iz pro le godine, ali je bilo i novih. Neki se, opet, radovi, iz nedostatka kredita, ili drugih objektivnih razloga nisu mogli nastaviti. Ovdje emo iznijeti zahvate po mjestima: Banjaluka: Zbog pomanjkanja kredita nastavak obimnijih radova na Ferhadiji i objektima oko nje, koji su bili u planu, skoro su u cjelosti izostali. Izvreno je prepokrivanje bakarnim limom svih vijenaca na prednjem di jelu damije. Raniji pokrov bio je potpuno dotrajao usljed kamenarskih radova, vijenci su bili razotkriveni i njihovo prepokrivanje radi zatite radova na zidovima bilo je vie nego nuno. Zbog nedostatka materijalnih sredstava na kupolicama trijema ostao je i dalje potpuno dotrajali olovni lim. Opseni kamenarski radovi na svim fasadama (ienje zidnih ploha, isjecanje dotrajalih dijelova sedre, ulaganje novih komada, popravljanje manjih oteenja kazeinskim malterom) na samoj damiji, ove godine su privedeni kraju. Poseban problem bila je ograda erefe, koja je u ratu bila skoro potpuno razorena i, osim neto malo ostataka, uglavnom bila obnovljena iz cigle s cementnom bukom, u kojoj su imitirani prvobitni ukrasi. Majdan sedre iz koje je ograda bila prvobitno izvedena, izcrpljen je, pa se za obnovu ograde upotrebio bihacit, koji je po boji slian, ali je po strukturi drukiji. Istim materijalom obnovljeni su i mali mihrabi u trijemu. Zasada je ostalo otvoreno pitanje po pravka stubova trijema. Izgleda da je nuno mijenjanje bar dvaju stubova i svih baza, koje su toliko upropatene da jedva pokazuju tragove prvobitnih profilacija. U iduoj etapi rada trebalo bi, pored radova na stubovima i bazama, te prepokrivanja triju malih kupolica, prei i na interieur damije, a naroito na niz objekata oko da mije, kao to su tri turbeta, adrvan i sahat-kula, gdje je vie nego nuna hitna intervencija. M o s t a r : U 1953 godini nastavljeni su radovi na Bievia oku, o kome je i u prologodinjem izvjetaju bilo govora. Potpuno je restauriran veliki oak nad Ne retvom, ija je drvena konstrukcija bila toliko dotrajala da je svaki as prijetila opasnost da se srui. Jedna stara rezbarena vrata sa jedne druge kue konzervirana su i stav ljena na ovu prostoriju. Obnovljena je kupola u oku, ali je izostavljeno obnavljanje sredine (orte) u kupoli, koja je bila bogato rezbarena, jer se tragovi tih ukrasa nisu sau vali. Izostavljanje ovog elementa danas krnji cjelinu pro storije, i neim ga nuno treba nadomjestiti, pa se pomilja na tonu kopiju ili eventualno mulau orte na kupoli u velikom oku Kolakovia kue u Blagaju, jer su oba objekta ne samo teritorijalno blizu, ve se i vremenski pri lino podudararaju (Bievia konac XVII stoljea, a Ko-, lakovia 1736 godine). Nadalje su u ovoj godini nastavljeni i privedeni kraju radovi na Roznamedijinoj damiji. To je nevelik sakralni spomenik sedamnaestog stoljea, znaajan naroito po vanredno delikatnim detaljima u kamenu. Skinuta je buka, oien kamen i izmazane spojnice, a limeni pokrov zami jenjen pokrovom od ploe. Obnovljen je trijem i dotrajali dijelovi drvene konstrukcije zamijenjeni novim. Ureena je okolina damije, te je obnovljena jedna stara esma, vjerovatno najstarija u gradu (sudei po tome to se nalazila uz damiju Ibrahim ef. Roznamedije, ovjeka koji je po digao i prvi mostarski vodovod). Nisu popravljeni oteeni perforirani prozori sa strane Neretve, niti je ta raeno u interieuru damije. U ovoj godini se dosta radilo i na magazama kraj Sta rog mosta. Na itavom nizu magaza izvren je pretres krovne konstrukcije, sa izmjenom dotrajalih dijelova, i prepokrivanjem kamenom ploom. Pri tome su otstranjeni na knadno postavljeni dimnjaci. Osim toga obnovljen je niz starih efenaka i ulaza. Pri raiavanju objekata dolo se do interesantnog otkria do posebnih ulaza sa ulice u podzemne magaze, koji su bili potpuno zatrpani materija lom kamenom, zemljom i pijeskom. Skoro sve vrijednije magaze na lijevoj obali spaene su u toku ovoga ljeta, pa se pod konac sezone prelo i na tri duana na desnoj strani rijeke na Prijekoj ariji. Pored gornjih radova koji su ustvari bili nastavak pla na konzervatorske djelatnosti u Mostaru za 1952 godinu, u 1953 godini prelo se i na niz novih poslova. U prvom redu proireni su radovi na Bievia konaku, te je, pored restauracije velikog oka, pristupljeno radovima i na malom oku, u junom dijelu konaka, koji danas pri pada porodici Lakii. Uz to je nad junim i centralnim dijelom konaka izvren pretres krovne konstrukcije te pre pokrivanje tih dvaju dijelova ploom. U 1953 godini vreni su, nadalje, konzervatorski radovi na kui Perse orovi ro. anti kui u kojoj se rodio Svetozar orovi, i u kojoj je ivio i radio skupa sa Aleksom antiem. Objekt je tipina graevina devetnaestog stoljea, ali pod jakim uticajem nae mediteranske, dalma tinske kue. Obnovljene su fasade, izmijenjeni neki prozori, te unutranja bojenja, uz neke manje opravke na stepenitu i t. d. Zaviajni muzej Heercegovine uredio je ponovo u kui sobu Alekse antia sa svim relikvijama pjesnika, a u pripremi je i otvaranje sobe Svetozara orovia. U planu konzervatorskih radova za ovu godinu bili su i konzervatorski zahvati na Kajtazovoj kui, jednom pot puno sauvanom bogatakom i aristokratskom stambenom objektu u dva dijela. Objekt je u tekom stanju. Vrlo je interesantan, ali takav da bi ga bilo teta osposobljavati za stanovanje, ve samo u muzejske svrhe, pri emu bi se striktno konzerviralo sve to se konzervarati dade. Naalost, do danas nije rijeeno pitanje stanara, kao ni pitanje vla snitva objekta, tako da se radovima nije moglo pristupiti. Takoer u ovoj godini trebalo je pristupiti restauraciji Javuz Sultan Selimove damije, objektu arhitektonski ne interesantnom no vanom historiski, te kao sastavnog dijela aglomeracije samog Starog mosta. (Most je sluio kao mu nara ove damije). Pokazalo se, meutim, da je krov na damiji Tabaici bogomolji tabakog (koarskog) esnafa, u kojoj je, po predaji, svojevremeno klanjalo po osamdeset tabaka (koara) potpuno dotrajao i na nekim dijelovima se poeo uruavati, pa se, mjesto radova na Sultan Selimovoj damiji, pristupilo obnovi krovne konstrukcije i pokrova na Tabaici. Tabaki esnaf (koarski ceh) u Mostaru bio je vrlo jak. Pored Tabhane (koare) na desnoj obali Neretve po vie Starog mosta, oni su imali damiju o kojoj je naprijed

264

Bievia oak u Mostaru

bilo rijei i jedan hamam (kupatilo) gdje su ti objekti i nili jednu cjelinu. Hamam je bio u vrlo tekom stanju, pa je u toku ove godine pristupljeno radovima na njegovom spaavanju. To je kvalitetan spomenik, vjerovatno iz esna estog stoljea, no jako oteen, zaputen i dobrim dijelom poruen. Kue koje ga okruuju, postavljene su na poruene dijelove hamama. Pristup otkuda se prvobitno ulazilo danas je nemogu. Ne moe biti govora o restauraciji, nego tek o spaavanju ostataka, a te ostatke treba adaptirati za slikarski atelje. Bilo je nuno raiavanje objekta da se vidi ta je jo od njega ostalo. Danas se vre neki radovi u smislu konsolidacije postojeeg, te se neke manje partije rekonstruiraju i paralelno se razrauje projekt kako vra titi objekt u ivot i uvaiti nune izmjene koje, kako da nanja urbanistika situacija tako i nova namjena, nune zahtijevaju. Na Maloj tepi nalazi se jedan grob iz XVI stoljea, vrlo lijepo napravljen (u njemu lei Mahmud-baba, brat Koski Mehmed-pae, kroniara Sokolovieva, nadzornika nad izvedbom radova na Koski Mehmed-painoj damiji i me dresi), a nad grobom dosta skromno turbe od koga su po trebe prometa otsjekle jedan dio, te iji se dotrajali krov bio posve uruio. Zavod je bio u poetku zanemario ovaj spomenik, no, na intervenciju veeg broja graana, na pisanje lokalne tampe i t. d. razmotreno je pitanje nje gove vrijednosti, te je po donoenju rjeenja o zatiti odmah pristupljeno konsolidaciji zidova, obnovi malog trijema pred turbetom, izradi nove krovne konstrukcije i pokrivanju objekta. Radove na konzervacijama i restauracijama u Mostaru pod nadzorom Zavoda izvodila je danas ve dobro uhodana reiska grupa pri Zaviajnom muzeju u Mostaru, kojom je tehniki rukovodio drug Stanko Rado. Radovi su izvo eni dobro, uz ozbiljno prilaenje poslu, tako da se moe rei da je na ovom mjestu bio najbolje rijeen problem izvoenja konzervatorskih zahvata. Svi radovi u Mostaru izvode se materijalnim sredstvima Narodnog odbora grada Mostara. Pored radova na objektima u Mostaru su u toku 1953 godine uinjeni i izvjesni napori u smislu prenoenja brige oko spomenika i na same graane. U aprilu 1953 godine,

Roznamedijina damija u Mostaru

265

poslije savjetovanja konzervatora FNRJ u Splitu, odrana je u Mostaru konferencija sa pretstavnicima lokalnih vlasti i graana, a kojoj su, pored pretstavnika naeg Zavoda, pri sustvovali kao gosti i arh. Ivan Zdravkovi, nau. suradnik Saveznog instituta za zatitu spomenika kulture u Beogradu, te arh. Mladen Fui, konzervator Konzervatorskog zavoda u Zagrebu. Na ovoj konferenciji prodiskutovani su aktuelni problemi zatite spomenika kulture u mjestu, te u izvjesnim problemima pravilnije usmjeren odnos savremenog graenja prema arhtitektonskom nasljeu uopte. Puno razumijevanje graana za spomenike pomoglo je da u zakljuke konferen cije uu formulacije koje zahtijevaju respekt nasljeenih urbanistikih kvaliteta pri projektiranju novih objekata. U vezi zakljuaka ove konferencije Zavod je, po uzoru na Konzervatorski zavod u Zagrebu, pristupio izradi projekta Konzervatorskog pravilnika za grad Mostar, koji je do stavljen na diskusiju i primjedbe zainteresovanim ustano vama i organima. Konana redakcija pravilnika nije jo zavrena. Ovo je prvi pokuaj u naoj Republici da se posebnim pravilnikom reguliu specifinosti zatite jednog ueg teritorija. L i v n o : Na Balagui damiji kupole su pokrivene pocinanim limom i lim prebojen miniumuim. Na Glavici da miji dotrajali dijelovi lima zamijenjeni su novim, poslije ega treba da bude obnovljen premaz miniumom i sivom bojom. Predvieno raiavanje esme Milonik, danas za trpane ruevnima i nanosom, dosada nije obavljeno. Radove u Livnu finansira Narodni odbor grada. G r a d a a c : Na Huseinkapetanovoj kuli obnovljeni su krovna konstrukcija i pokrov, sve meuspratne konstruk cije, prozori i vrata. Objekt je zaputen i iskvaren, pa je radovima prethodio dug studij restauracije o kome se go vori u posebnom prilogu ing. elia. Na Sahat-kuli je prezidano oko 0,5 m visine zida pri zavrteku, obnovljena krovna konstrukcija, dotrajali limeni pokrov zamijenjen sindrom, popravljeno stubite, napravlje na vrata, popravljen i ponovo postavljen stari sat koji je bio demontiran i pohranjen kod nekog privatnika. Zapaeno je da se kula nagela, i da su se na ziu pojavile pukotine. Upravo se vre potrebna osmatranja i mjerenja, te u slu aju da se pukotine poveaju poduzee se posebni koraci za spasavanje objekta. Radovi u Gradacu se izvode na troak ovoga Zavoda. G r a a n i c a : Na kui Mare Popovi, kojoj je u 1952 godini promijenjen pokrov izvreni su manji opravci drvenine na divhani, tako da je objekt doveden u ispravno stanje. Popravak je izveden o zajednikom troku Zavoda i vlasnika. S a r a j e v o : Narodni odbor grada Sarajeva preko Gradskog muzeja pristupio je izradi projekata za konzer vatorske i restauratorske radove na deset spomenika kulture u gradu. Jedna konferencija u Drutvu arhitekata prethodno je raspravljala o mogunostima namjene ovih objekata pa su u tom smislu date ivjesne sugestije. Kako se ovi objekti uglavnom nalaze na podruju sara jevske arije, Zavod je smatrao nepravilnim odreivanje namjene pojedinim objektima, a da prethodno nije utvrena i usvojena namjena arije kao cjeline. U aprilu 1953 go dine, poslije savjetovanja konzervatora u Splitu i konferen cije u Mostaru, Zavod je organizovao ui sastanak u Dru tvu arhitekata u Sarajevu, kome su, pored pretstavnika

Glavica damija u Livnu

Balagua damija u Livnu

266

Drutva i pretstavnika Zavoda prisustvovali i arhitektikonzervatori Zdravkovi i Fui. Na osnovu razgovora koji su tom prilikom voeni, te kako je sam ivot gradskog organizma zahtijevao da se potrai rjeenje ovog konzervatorsko-urbanistikog problema, u junu 1953 godine Zavod je podnio Narodnom odboru grada Sarajeva pretstavku u vezi sa arijom, te konkretno predloio: da se arh. Neidhardtu, koji ve dugi niz godina, u slobodnom vremenu radi na idejnom rjeenju ovoga kompleksa, dade narudba za projekt; da se nakon svestrane diskusije taj projekt iz nese pred iri sastavljen od pretstavnika arhitekata, konzer vatora i javnih radnika iz cijele zemlje, te da se ili usvoji, ili u sluaju neuspjeha raspie natjeaj za idejno rjeenje. Na uoj konferenciji, koja je poslije toga usljedila kod pretsjednika N O G Sarajeva, predlog Zavoda je pri hvaen u principu, te je formirana komisija a rukovoenje radovima oko donoenja regulacije arije. U komisiju su uli: Ing. arh. Zdravko Kovaevi, direktor Gradskog pro jektantskog preduzea i pretsjednik Drutva arhitekata BiH kao pretsjednik; Dragica Vukievi, slubenik Savjeta za prosvjetu NOGS-a, kao sekretar. lanovi: Prof. Hamdija Kreevljakovi, potpretsjednik Naunog drutva BiH, na uni saradnik Zemaljskog zavoda za zatitu spomenika kul ture; Vojo Dimitrijevi, akademski slikar; Ing arh. Jahiel Finci, profesor Univerziteta; Ing. arh. Juraj Neidhardt, profesor Univerziteta; Ing. arh. Emanuel amanek, naelnik Urbanistikog plana NOGS-a; arh. Demal eli, arhi tekt Zemaljskog zavoda za zatitu spomenika kulture NRBiH; Ing. arh. Evangelos Dimitrijevi, arhietkt Muzeja grada Sarajeva, Prof. Ahmed Grebo, direktor Muzeja grada Sarajeva; Prof. Dervi Korkut, kustos Muzeja. Naknadno su kooptirani slijedei lanovi: Ing. arh. Husrev Redi i Ing. arh. Esad Kapetanovi, asistenti Tehnikog fakulteta. Komisija se u prvom redu pozabavila donoenjem pro grama, na osnovu koga bi se dala narudba projektantu. Kako se pokazalo da je gornje tijelo preglomazno za razradu toga zadatka, formirana je potkomisija za izradu programa u koju su uli drugovi: Kreevljakovi, Neidhardt, Redi, Kapetanovi i eli. Rad na programu je u toku. Na samim objektima u Sarajevu u toku 1953 godine ui njeno je vrlo malo gotovo nita. Narodni odbor grada Sarajeva je obeao potrebna sredstva za nastavak zapoetih radova i za preduzimanje nekih drugih na ugroenim spo menicima Sarajeva, ali su ta sredstva potpuno izostala, tako da se od predvienog plana nije nita realizovalo u 1953 go dini. Nahodov han nad Kovaima, za koji je ranije bilo izdato rjeenje o zatiti, toliko je dotrajao da se moralo odlu iti na uvanje samo jednog dijela kule, dok e ostali dijelovi hana biti porueni. U jesen ove godine, svojim skromnim sredstvima, Za vod je pristupio popravku Mevlevijske tekije na Bendbai, U toku radova dolo je do spora sa Savjetom za komunalne poslove N O G Sarajeva, koji posjeduju projekt proirenja ceste prema Benbai, prema kojemu bi spomenik trebao da se rui. Komunalna sluba obustavila je radove na tekiji, tako da je objekt zbog zapoetih radova izloen propadanju vie nego ranije. Spor jo nije rijeen. F o a : U Foi su u toku 1953 godine vreni adaptacioni radovi na Kukaviinom hanu. Ovaj ugostiteljski objekt iz XVIII stoljea bio je potpuno dotrajao, tako da su projekMusafirhana u Jajcu

ardak Memievia u Crnotini kod Sarajeva

267

tanti bili prisiljeni skinuti kompletnu konstrukciju, ne samo krova, nego i cijelog prvog sprata, te je onda ponovo posta viti, koristivi pri tome, u unutranjosti objekta i neke ele mente iz savremenih materijala kao to je armirani beton. Ovo je prvi smioniji poduhvat da se spomenik restaurira uglavnom adaptacijom za savremene potrebe. (Vidi poseban lanak u ovoj knjizi). Adaptacija se izvodi sredstvima lo kalnih vlasti. J a j c e : Na kui Hajrudina Krlaka promijenjen je do trajali pokrov od indre, te kua okreena. Na Musafirhani u Jajcu, takoer je promijenjen dotra jali pokrov od indre, te neki dijelovi drvenih konstrukcija. Na Starom gradu u Jajcu vrene su konzervacije nekih dijelova bedema. Svi radovi u Jajcu izvoeni su na troak Zavoda. C r n o t i n a : Na kuli u Crnotini kod Sarajeva, spome niku stambene arhitekture iz poetka XIX vijeka, izmijenjen je dotrajali pokrov od indre, a takoer i drveni potkrov ispod okova (doksata). Trokove su zajedniki snosili Za vod i vlasnik objekta. N o v a k a s a b a : Na damiji u Novoj Kasabi, spo meniku iz XVII vijeka, popravljen je krov, napravljena su dva nova prozora, djelomino opravljena buka, pokrpljene daane oplate strehe, te popravljena ograda na erefi muna re. Opravku je finansirao Zavod. U s t i k o 1 i n a: Na Turhan Emin-begovoj damiji u Ustikolini, najstarijoj damiji u Bosni i Hercegovini, izvr ena je rekonstrukcija trijema, krova, prozora, vrata, zatim bukanje spolja i iznuta i t. d. O svemu vidi poseban la nak od Mujezinovia i Dimitrijevia. Radovi se izvode na te ret budeta Zavoda. D o b o j : Konzervirani su izvjesni dijelovi zidova na Starom gradu. Radovi na ovom spomeniku se izvode poste peno i nastavie se u slijedeim godinama. Sredstva je do sada davao Zavod. M a g l a j : Konzervirani su neki dijelovi Starog grada, te najnuniji popravci na krovu Kurumlije damije. Sred stva Zavoda, lokalnih vlasti i Vakufa. Biha: Na srednjevjekovnom gradu Sokocu (Sokolac) kod Bihaa izraen je pristup u glavnu kulu, na kuli postavljeni prozori i vrata, popravljen krov, uvreno je

podnoje nekih dijelova zida, koje je bilo poelo poputati. Radove je izvodila reiska komisija Bihaa sredstvim d SNO-a. T r a v n i k : Na Starom gradu u Travniku vreni su konzervatorski zahvati veeg obima. Ovdje se predvia smjetaj Zaviajnog muzeja i u tu svrhu se restauriraju ne ki od postojeih objekata u sklopu grada. Osim toga, u sklo pu grada e se podii i jedna novogradnja za muzejske pro storije. V 1 a s e n i c a: Na manastirskom konaku u Lomnici zavreni su ranije zapoeti rekonstrukcioni radovi. Osim toga je izvreno manje krpljenje krova same crkve, pokraj konaka. apljina: Temeljito je konzervirana jugoistona strana antikih iskopina u Mogorjelu, na nain kao i prolih godina. (Vidi Nae Starine I, 1953). Sredstva za ove radove je dao Zavod. P r a a : Turbe iz XVI stoljea, na kome se i prole godine radilo, pokriveno je pocinanim limom. Izvedba estet ski nije zadovoljila. (Vidi poseban lanak Dervia Tafre). Radove je finansirao Zavod. B u g o j n o : Na Bugojna izvrena je nije najbolje izveden, di lanak D. Tafre). Malkoevu turbetu u Kopiu kraj rekonstrukcija kupole. Ni ovaj posao pa su nune izvjesne korekture. (Vi Sredstva je dao Zavod.

K o n j i c : Repovaka damija u Konjicu treba da se adaptira za gradsku muzejsku zbirku. Adaptacioni projekt raen je u Zavodu. U blizinu ove damije prevlae se naj kvalitetniji steci iz doline Neretve koja e se potopiti Jablanikim jezerom. Sredstva za adaptaciju damije dae GNO. Niz radova planiranih u ovoj godini, morao je izostati zbog nestaice specifinog materijala, odnosno majstora spe cifinog zanata. Radi se prvenstveno o olovnom pokrovu na damiji i medresi u Poitelju, te na Kurumliji damiji u Maglaju, kao i na jo nekim objektima. U nemogunosti da nabavljamo novi lim, pokuali smo organizovati kurs sa jed nim (jedinim) starim topiocem, koji bi osposobio dvojicu mlaih ljudi, no do realizacije zamisli nije dolo, iz objek tivnih razloga (bolest majstora). Od novih i vanijih poslova koji se predviaju u sli jedeoj godini potrebno je, prije svega, istaknuti restauraciju srednjevjekovnog grada Ostroca, kod Bihaa, za koju su pripreme ve poele.

Stari grad u Doboj u rastaurirani dio zida kod vanjske kapije