NÜMERúK

ANALúZ
Prof. Dr. Gabil AMúRALú
Yrd. Doç. Dr. Hakkı DURU
Prof. Dr. Gabil Amirali
Yrd. Doç. Dr. Hakkı Duru
Nümerik Analiz
ISBN 975-6802-91-X
©Pegem A Yayınları, 2002
Bu kitabın basım, yayın ve satıü hakları
Pegem A Yayıncılık Tic. Ltd. ûti.'ne aittir.
Anılan kuruluüun izni alınmadan
kitabın tümü ya da bölümleri mekanik,
elektronik, fotokopi, manyetik, kayıt ya da
baüka yöntemlerle çoùaltılamaz, basılamaz, daùıtılamaz.
Bu kitap T.C. Kültür Bakanlıùı bandrolü ile satılmaktadır.
Okuyucularımızın bandrolü olmayan
kitaplar hakkında yayınevimize bilgi vermesini ve bandrolsüz yayınları
satın almamasını diliyoruz.
1. Baskı: Ekim 2002
Kapak Tasarımı
Zülfikar Sayın
Yayın Yönetmeni
Gürsel Avcı
Baskı ve Cilt
Baüak Matbaacılık
(312) 384 27 61
Pegem A Yayıncılık Tic. Ltd. ûti.
Adakale Sokak 4/B Yeniüehir-Ankara
Tel: (312) 430 67 50-430 67 51-435 44 60
Faks: (312) 430 67 51
únternet: www.pegema.com.tr
e-posta: pegema@pegema.com.tr
ÖNSÖZ
Bu kitap, nümerik analizin bazı temel konularına giriú niteli÷inde
tasarlanmıú olup sırasıyla, yaklaúık metotlara giriú, interpolasyon, nümerik
diferansiyelleme, nümerik integrasyon, lineer denklem sistemlerinin çözümü,
lineer olmayan denklem ve denklem sistemlerinin çözümü, adi diferansiyel
denklemler için baúlangıç-de÷er problemlerinin çözümü, adi diferansiyel
denklemler için sınır-de÷er problemlerinin çözümü bölümlerinden oluúmaktadır.
Sonuncu bölüm olan 9. Bölüm singüler pertürbe olmuú problemlerin nümerik
çözüm metotlarını içermektedir.
Kitabın hazırlanmasında birinci yazarın uzun yıllar Bakü ve Yüzüncü Yıl
Üniversitelerinde okuttu÷u ders notları esas alınmıútır.
Nümerik analiz çalıúmalarındaki esas amaç matematik olarak ifade
edilmiú problemlerin çözümü için uygun etkili metotların hazırlanmasıdır. Bu
metotlar sayısal iúlemler için müsait olup (iúlemler hesap makinelerinde ve
bilgisayar programları yoluyla bilgisayarlarda yapılabilmektedir), bulunan
sonuçlar ço÷u kez ayrık (kesikli) de÷erler olarak karúımıza çıkmaktadır.
Ça÷ımızda kapsamlı realizasyon iúlemleri bilgisayar aracılı÷ı ile yapıldı÷ı için,
kullanılan nümerik metodun etkinli÷i, genelde bu metodun kesinli÷ine ba÷lı
oldu÷u kadar, kullanılan bilgisayarın teknolojik donanımının verdi÷i kolaylı÷a
ve bilgisayar programının kalitesine de ba÷lıdır. Kitap hazırlanırken bu temel
prensiplerden yola çıkılmıútır.
iv
Bu kitapta öncelikle ele alınan her konuya ait temel bilgiler verilmiútir.
Bunlar genelde yaklaúık metodun kurulması, hatası, yakınsaklı÷ı, kararlılı÷ı,
realizasyonu vb bilgilerdir. Teorik alt yapının elverdi÷i ölçülerde uygun teorem,
lemma vs ispatlarına da yer verilmiútir. Teorik kısmın yanı sıra konular bol
örnek ve alıútırmalarla desteklenmiútir. Ayrıca kitabın sonunda buradaki
konulara ait C Programlama dilinde yazılmıú bilgisayar program örnekleri de yer
almaktadır. Böylece bu kitaptan matematik bölümü ö÷rencilerinin yanı sıra, fen,
mühendislik vb bölüm ö÷rencileri de yararlanabilirler.
Kitapta tek sayılı numaralama sistemi kullanılmaktadır. Di÷er kesim ve
bölümlere referans ise iki ve üç rakamla belirtilmektedir. Örne÷in (3.2.1)
formülü 3. bölümün 2. kesiminin (1) formülünü ifade etmektedir. Örnek 2.3
ilgili bölümün 2. kesimindeki örnek 3’ü ifade etmektedir.
Kitabın oluúmasında yardımlarını esirgemeyen mesai arkadaúlarımıza,
katkıda bulunan tüm ö÷rencilerimize ve özellikle kitabın dizgisinde büyük
eme÷i geçen Arú. Gör. Sebaheddin ùEVGøN’e teúekkürü borç biliriz.
øÇøNDEKøLER
ÖNSÖZ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . iii
1. YAKLAùI K METOTLARA Gø Rø ù
1. GøRøù. HATALAR ..............................................................................
1. Giriú (1). 2. Hatalar (2).
1
2. SAYILARIN BøLGøSAYARDA GÖSTERøMø VE BøLGøSAYAR
ARøTMETøöø.....................................................................................
6
3. FARK DENKLEMLERø......................................................................
1. Ön Bilgiler (12). 2. Birinci Mertebe Fark Denklemleri ve Eúitsiz-
likleri (13). 3. økinci Mertebe Fark Denklemleri (16).
12
4. DøFERANSøYEL DENKLEMLER øÇøN FARK YAKLAùIMLARI.
1. ùebeke ve ùebeke Fonksiyonu (25). 2. Fark Sınır-De÷er Problemi
(27). 3. Yaklaúım Hatası ve Yakınsama (28). 4. Fark ùemasının Kararlı-
lı÷ı (30).
25
5. BAZI FARK ÖZDEùLøKLERø VE EùøTSøZLøKLERø...................... 34
6. FARK ÖZDEöER PROBLEMø...........................................................
1. Özde÷er ve Özfonksiyonların Bulunması (37). 2. Özde÷er ve Özfonk-
siyonların Özellikleri (39).
37
ALIùTIRMALAR................................................................................ 42
vi
2. ø NTERPOLASYON
1. LAGRANGE øNTERPOLASYON POLøNOMU................................
1. ønterpolasyonun Tanımı ve Lagrange Polinomunun Teúkili (44).
2. Neville ùeması (46). 3. ønterpolasyon Formülünün Kalan Terimi (48).
4. Dü÷üm Noktalarının Seçimi (49). 5. ønterpolasyon Sürecinin Yakın-
saklı÷ı (50).
44
2. NEWTON øNTERPOLASYON POLøNOMU.....................................
1. Bölünmüú Farklar (54). 2. Newton Polinomunun Teúkili (55).
3. Kalan Terim (57).
54
3. EùøT ARALIKLI DÜöÜM NOKTALARI øÇøN
øNTERPOLASYON FORMÜLLERø..................................................
1. Sonlu Farklar (58). 2. Sabit Adım øçin Newton Formüllerinin Teúkili
(59).
58
4. HERMøTE øNTERPOLASYON POLøNOMU.................................... 62
5. SPLAøN øNTERPOLASYON..............................................................
1. Lineer Spline (67). 2. Kübit Spline’lar (70).
67
6. øNTERPOLASYON PROBLEMøNøN BAùKA ÇEùøTLERø
ÜZERøNE.............................................................................................
1. Trigonometrik ønterpolasyon (73). 2. Genelleúmiú Polinomlarla ønter-
polasyon (ønterpolasyon Probleminin Genel ùekli). (74).
73
ALIùTIRMALAR................................................................................ 75
3. NÜMERø K Dø FERANSø YELLEME
1. NÜMERøK DøFERANSøYELLEME PROBLEMø VE FORMÜL-
LERø.....................................................................................................
78
2. RøCHARDSON EKSTRAPOLASYONU........................................... 85
ALIùTIRMALAR................................................................................ 88
4. NÜMERø K ø NTEGRASYON
1. GøRøù.................................................................................................... 90
2. øNTERPOLASYON KUADRATUR FORMÜLLERø........................ 91
3. BAZI NÜMERøK øNTEGRASYON FORMÜLLERø VE øLGøLø
SORULAR............................................................................................
1. Dikdörtgen Metodu (94). 2. Yamuk Metodu (96). 3. Simpson Metodu
(97). 4. Hatanın Pratik De÷erlendirilmesi ve Adımın Otomatik Seçimi
(99). 5. Richardson Ekstrapolasyonu. (Romberg Metodu) (101).
93
4. GAUSS øNTEGRASYON FORMÜLLERø.........................................
1.Gauss Formülerinin Kurulması ve Özellikleri (106). 2. Gauss Formü-
lünün Özel Halleri (108).
106
5. GENELLEùTøRøLMøù øNTEGRALLERøN 110
vii
HESAPLANMASI................
ALIùTIRMALAR................................................................................ 114
5. LøNEER DENKLEM SøSTEMLERøNøN ÇÖZÜMÜ
1. LøNEER DENKLEM SøSTEMLERøNøN ÇÖZÜMÜ øÇøN GAUSS
METODU.............................................................................................
1. Giriú ve Önbilgiler (117). 2 .Gauss Eliminasyon (Yoketme Metodu)
(119). 3. Gauss Metodunda Pivotlama (123). 4. Gauss-Jordan Metodu
(126).
117
2. MATRøS AYRIùTIRMA.....................................................................
1. Bazı Yardımcı Bilgiler (127). 2 .Gauss Metodu ve LU Ayrıútırma
(130). 3. Determinant Hesaplama (137). 4. Matris Ayrıútırmasının Baú-
ka Versiyonları Üzerine (139).
127
3. CHOLESKY (KAREKÖKLER) METODU........................................ 140
4. TERS MATRøS BULMA..................................................................... 143
5. LøNEER DENKLEM SøSTEMLERøNøN ÇÖZÜMÜ øÇøN
øTERASYON METOTLARI...............................................................
1. Bazı Kavramlar ve Tanımlar (146). 2. Basit øterasyon Metodu (Jacobi
øterasyonu) (151). 3. Gauss-Seidel øterasyonu (157).
146
6. ÖZDEöERLER VE ÖZVEKTÖRLER PROBLEMø..........................
1. Bazı Önbilgiler (161). 2. Karakteristik Polinomunun Kurulması øçin
Danilevski Metodu (163). 3. Özde÷erler ve Özvektörlerin Bulunması
øçin øterasyon Metodu (169). 4. øterasyon Süreçlerinin Hızlandırılması
(177).
161
7. HATA DEöERLENDøRMESø VE KOùUL SAYISI.......................... 180
ALIùTIRMALAR................................................................................ 185
6. LøNEER OLMAYAN DENKLEMLERøN VE DENKLEM
SøSTEMLERøNøN ÇÖZÜMÜ
1. GøRøù. KÖKLERøN AYIRIMI............................................................ 188
2. BAZI øTERASYON METOTLARI.....................................................
1. Basit øterasyon Metodu (Sabit Nokta øterasyonu). (192). 2. Newton-
Raphson Metodu (196). 3. Kiriúler Metodu(201). 4. Katlı Kökler (202).
4. Yakınsamanın Hızlandırılması (204).
192
3. CEBøRSEL DENKLEMLER............................................................... 206
4. NONLøNEER DENKLEM SøSTEMLERø øÇøN øTERASYON
METOTLARI......................................................................................
1. Basit øterasyon Metodu (Sabit Nokta øterasyonu) (210). 2. Seidel
Metodu (214). 3. Newton Metodu (215).
209
ALIùTIRMALAR................................................................................ 219
viii
7. ADø DøFERANSøYEL DENKLEMLER øÇøN BAùLANGIÇ-DEöER
PROBLEMLERøNøN NÜMERøK ÇÖZÜMÜ
1. GøRøù.................................................................................................... 222
2. BøRøNCø MERTEBEDEN DENKLEMLER øÇøN TEK ADIMLI
METOTLAR........................................................................................
1. Euler Metodu (223). 2. Runge-Kutta Metodu (227).
223
3. DøFERANSøYEL DENKLEMLER SøSTEMø VE YÜKSEK
MERTEBEDEN DøFERANSøYEL DENKLEMLER øÇøN RUNGE-
KUTTA METODU...............................................................................
1. Birinci Mertebe Denklem Sistemi (231). 2. Yüksek Mertebeden Dife-
ransiyel Denklemler (233).
231
4. ÇOK ADIMLI METOTLAR...............................................................
1. Giriú (234). 2. Bazı Ekstrapolasyon (Adams-Bashforth) Formülleri
(236). 3. Bazı interpolasyon (Adams-Moulton) Formülleri (238). 4. Bazı
Notlar ve Tartıúmalar (239).
234
ALIùTIRMALAR................................................................................ 242
8. ADø Dø FERANSø YEL DENKLEMLER ø Çø N SI NI R-
DEöER PROBLEMLERø
1. ATEùLEME METODU.......................................................................
1. Lineer Problem (244). 2. Nonlineer Problem (246).
244
2. SONLU FARK METOTLARI.............................................................
1. Yardımcı Bilgiler ve Notasyonlar (248). 2. Klasik Sonlu Fark ùema-
ları (252). 3. Birinci Türev øhtiva Eden Denklemler øçin Fark ùemaları
(254). 4. Fark ùemasının Kurulması øçin øntegro-ønterpolasyon Metodu
(256). 5. Kovma Metodu. (359).
247
3. VARYASYONEL FARK (SONLU ELEMANLAR) METOTLARI..
1. Reyleigh-Ritz Metodu (265). 2. Galerkin Metodu (268).
264
4. ALIùTIRMALAR................................................................................ 274
9. Sø NGÜLER PERTÜRBE OLMUù PROBLEMLERø N
NÜMERø K ÇÖZÜMÜ ø Çø N FARK METOTLARI
1. GøRøù VE ÖNBøLGøLER....................................................................
1. Problemin Tanımı (277). 2. Bazı Formüler ve Eúitsizlikler (282).
3. Kullanılan bazı Notasyonlar (284).
277
2. BøRøNCø MERTEBEDEN DENKLEM øÇøN BAùLANGIÇ
DEöER PROBLEMø............................................................................
1. Sürekli Problem (286). 2. Fark ùemasının Kurulması (288).
285
3. SELF-ADJOøNT SINIR-DEöER PROBLEMø...................................
1. Sürekli Problem (291). 2. Fark ùemasının Kurulması (294). 3. Fark
291
ix
ùemasının Yakınsaklı÷ı (296).
4. TEK SINIR KATINA SAHøP SELF-ADJOøNT OLMAYAN
SINIR-DEöER PROBLEMø................................................................
1. Sürekli Problem (302). 2. Fark ùemasının Kararlılı÷ı (303). 3. Fark
ùemasının Yakınsaklı÷ı (305).
301
5. øKø PARAMETRELø SELF-ADJOøNT OLMAYAN SINIR-DEöER
PROBLEMø..........................................................................................
1. Asimptotik De÷erlendirmeler (308). 2. Fark ùemasının Kurulması
(313). 3. Düzgün Yakınsaklık (315).
308
6. øKøNCø MERTEBE DENKLEM øÇøN BAùLANGIÇ DEöER
PROBLEMø..........................................................................................
1. Diferansiyel Problem (317). 2. Fark ùemasının Kurulması (320). 3.
Hatanın De÷erlendirilmesi ve Yakınsama (322)
316
KAYNAKLAR........................................................................................ 325
CEVAPLAR............................................................................................ 331
øNDEX.................................................................................................... 336
PROGRAMLAR..................................................................................... 339
1
YAKLAùIK METOTLARA GøRøù
1. Gi ri ú . Hat al ar
1. Giriú. Nümerik analizin içeri÷ini, matematiksel biçimde ifade edebilen,
baúka deyimle matematik modeli kurulabilen bilimsel ve teknolojik
problemlerin (yaklaúık) çözüm yöntemlerinin kurulması ve incelenmesi
oluúturur. Bu durumda, incelenen probleme uygun yaklaúık çözüm genelde
kesikli (tablo) de÷erleri biçiminde karúımıza çıkar.
Büyük çaptaki uygulamalı problemlerin çözümü matematikçilerin her
zaman ilgisini çekmiútir. Önceleri bu problem, temelde, karmaúık modelin daha
basit modele indirgenmesi ve bu modelin kesin çözümünün bulunması yoluyla
hallediliyordu.
Günümüzde, proseslerin daha detaylı incelenmesi için daha karmaúık
matematiksel modellere ihtiyaç duyulmaktadır. Bu tip modellerin realizasyonu
ise Nümerik analiz metotları ve bunlara paralel olarak ortaya çıkan bilgisayar
teknolojisindeki geliúmeler sayesinde mümkün olmaktadır. Pratik olarak, her
matematik problemin çözümünün önceden istenen kesinlikte bulunması
mümkündür. Ayrıca karmaúık fizik ve do÷ada karúılaútı÷ımız baúka proseslerin
matematik modelleri araútırmacılar için etkili bir araç haline gelmiútir.
Bilgisayar ve Nümerik analiz destekli matematik modellendirme úeması úöyle
ifade edilebilir.
2
øNTERPOLASYON
ønterpolasyon dedi÷imizde fonksiyonun verilmiú ayrık (tablo) de÷erlerine
göre bu fonksiyonun tanımlı oldu÷u bölgede yeniden düzenlenmesi gibi bir
problem anlaúılır ve böylece sürekli bölgenin herhangi noktasındaki de÷erinin
hesaplanmasını mümkün kılar.
Fonksiyonların interpolasyonu için de÷iúik interpolasyon türleri
uygulanabilmektedir: Cebirsel polinomlarla interpolasyon, rasyonel
fonksiyonlarla interpolasyon, trigonometrik polinomlarla interpolasyon vs. Fakat
bunların içinde pratik açıdan en cazip olanları cebirsel polinomlarla
interpolasyon ve kuruluúuna göre buna yakın olan splain interpolasyon (parçalı
polinomlarla interpolasyon) sayılır. Biz de bu bölümde a÷ırlıklı olarak bunlar
üzerinde duraca÷ız. Di÷er interpolasyon türleri için bölümün sonunda kısa
notlarla yetinece÷iz.
1. Lagrange ø nt erpol as yon Pol i nomu
1. ønterpolasyonun Tanımı ve Lagrange Polinomunun Teúkili.
| | b a, aralı÷ının
0
x ,
1
x ,...,
n
x ) , ( j i x x
j i
= = noktalarında bir gerçek
de÷erli f(x) fonksiyonunun ) (
0
x f , ) (
1
x f ,..., ) (
n
x f de÷erleri belli olsun.
( ) ( )
i i n
x f x P = , n i ,..., 1 , 0 = (1)
NÜMERøK DøFERANSøYELLEME
1. Nümeri k Di f erans i yel l eme Probl emi ve Formül -
l eri
Nümerik diferansiyelleme problemi ( ) b x a x f s s ) ( fonksiyonunun
verilen ayrık de÷erlerine göre ( ) x f ’in türev de÷erlerinin hesaplanmasıdır.
n
x x x ,..., ,
1 0
dü÷üm noktalarında ) (x f fonksiyonunun
) (
0
x f , ) (
1
x f ,..., ) (
n
x f de÷erleri verilmiú olsun ve
( )
( ) x f
k
türevinin
hesaplanması istensin. Bunun çözümü için do÷al olarak düúünülecek ilk
yaklaúım, ( ) x f için durumuna uygun olarak herhangi bir ( ) x P
n
interpolasyon
polinomu kurularak
( )
( )
( ) x P x f
k
n
k
~
) (
(1)
bulunur. Fakat, pratikte görüldü÷ü gibi, bu tip problemlerin çözümünde biz
çeúitli sorunlarla karúılaúabiliriz. Bu sorunların nedeni diferansiyelleme
operasyonunun ister ) (x f ’in ait oldu÷u fonksiyonel uzaya göre, ister de iúlem
hatalarına göre kararlı olmamasının söz konusu olmasıyla ilgili zorluklardır.
Örne÷in | | b a C ,
1
’de tanımlanmıú
4
NÜMERøK øNTEGRASYON
1. Gi ri ú
Bu bölümde biz belirli integrallerin yaklaúık hesaplama metotlarını
araútıracak ve a÷ırlıklı olarak tek de÷iúkenli
l
b
a
dx x f ) ( (1)
integralinin nümerik integrasyon (kuadratur) formülleri üzerinde duraca÷ız. Bu
tip formüllerin uygulamasına;
- ) (x f ’e uygun ilkel fonksiyon mevcut oldu÷u halde (1)’in kesin
de÷erine ulaúmanın çok az hallerde mümkün olması, mümkün oldu÷u
durumlarda bile bu iú için büyük teknik iúlemler gerekmesi,
- ) (x f fonksiyonu analitik biçiminde de÷il, ayrık(tablo) biçiminde
verilmesi v.b. nedenlerden dolayı ihtiyaç duyulmaktadır.
Sunulacak kuadratur formülleri genel olarak
l
¯
=
~
b
a
n
k
k k
x f c dx x f
0
) ( ) ( (2)
biçiminde yazılabilir. Burada
k
c ’lara formülün katsayıları, | | b a x
k
, e ’lere ise
formülün dü÷üm noktaları yahut dü÷ümleri denir.
5
LøNEER DENKLEM
SøSTEMLERøNøN ÇÖZÜMÜ
Lineer denklem sistemleri; matematik, fizik, mekanik, mühendislik, vs.
alanlarda sıkça karúılaúılan problemlere model oluúturur. Ço÷u zaman
sistemdeki denklem sayısı yüzlerle ifade edilir ki, bunlar ancak bilgisayar
programlama metotları yardımıyla çözülebilir.
Bu bölümde, n bilinmeyenli n denklemden oluúan
b Ax = (1)
sistemi ele alınacaktır. Burada
n
j i ij
a A
1 ,
) (
=
= n n× tipinde verilmiú matris,
( )
T
n
x x x x ,..., ,
2 1
= bilinmeyan vektör, ( )
T
n
b b b b ,..., ,
2 1
= verilmiú vektördür.
(1) sisteminin nümerik çözümü için uygulanan metotlar iki gruba ayrılır:
direkt(kesin) metotlar ve iterasyon metotları. Direkt metotlarda sonlu sayıda
iúlem sonucu bilinmeyenlerin kesin de÷erlerine ulaúılır. Do÷al olarak burada
baúlangıç verilerinin kesin oldu÷u ve yuvarlama hatalarının olmadı÷ı
düúünülmektedir. Bilgisayar iúlemlerindeki yuvarlama hatalarının varlı÷ı dikkate
alınırsa, reel iúlemlerde kesin çözüme ulaúılması, pratik olarak söz konusu
de÷ildir. Direkt metotları kıyaslarken, bunlardan daha az miktarda aritmetik
iúlem gerektiren metod üstün kabul edilir. Örnek olarak, klasik cebirden iyi
bilinen Cramer ve Gauss metotları gösterilebilir. Bunlardan birincisi n! sayıda
aritmetik iúlem gerektirir ve dolayısıyla, n’ in büyük de÷erleri için bu metodun
uygulanması uygun de÷ildir. Gauss metodu ise ) (
3
n O aritmetik iúlem gerektirir
6
LøNEER OLMAYAN DENKLEM VE
DENKLEM SøSTEMLERøNøN
ÇÖZÜMÜ
1. Gi ri ú . Köklerin Ayırımı (Yerlerinin Belirlenmesi).
Bu bölümde,
0 ) ( = x f (1)
úeklindeki denklemlerin çözümlerinin bulunması için uygun nümerik metotlar
incelenecektir. Burada ) (x f , reel de÷iúkenli ve reel de÷erler alan bir
fonksiyondur ((1) denkleminin kompleks düzlemdeki çözüm süreciyle ilgili
açıklamalar ilerde yüzeysel olarak verilecektir). Lineer olmayan (1) denkleminin
kesin metotlarla çözümü çok az durumda mümkündür hatta basit cebirsel
denklemler için bile ( ) (x f ’in polinom olması durumunda dördüncü dereceden
yüksek polinomlar için) genel bir çözüm kuralının olmadı÷ı iyi bilinmektedir.
) (x f ’in üstel ve trigonometrik fonksiyonlar gibi transandantal fonksiyonlar
içermesi durumunda ise çözüm süreci daha da karmaúık hal almaktadır.
Dolayısıyla, (1) denkleminin çözümü için nümerik metotların uygulanması
büyük önem taúımaktadır.
(1) denklemi için yaklaúık çözüm süreci, genelde iki aúamadan oluúur:
1) Köklerin ayrımı veya yerleúiminin belirlenmesi. Bu aúamada tek kök
içeren küçük boylu aralıklar tespit edilir.
7
ADø DøFERANSøYEL
DENKLEMLER øÇøN BAùLANGIÇ–
DEöER PROBLEMLERøNøN
NÜMERøK ÇÖZÜMÜ
1. Gi ri ú
Adi diferansiyel denklemlerle ifade edilen modeller mekanik, fizik ve
baúka uygulama dallarında esas araútırma konularındandır. Denklemlerin bir tek
çözüme sahip olması ise bunlara baúlangıç veya sınır úartlarının eklenmesi ile
mümkündür. Böylece, baúlangıç-de÷er problemi ve sınır-de÷er problemi
kavramları ortaya çıkıyor.
Bu bölümde biz baúlangıç-de÷er problemlerini araútıraca÷ız. Bilindi÷i
gibi, adi diferansiyel denklemlerin kesin çözümlerine ulaúmak çok az durumda
mümkündür. Çözümün açık úekilde kuadraturlarla ifade edildi÷i formüller dahi
problemi tamamen çözmez. Örne÷in, daha basit görülen
¹
´
¦
=
> + = '
Į u
, x , x f u x a u
) 0 (
0 ) ( ) (
lineer baúlangıç-de÷er probleminin çözümü, bilindi÷i gibi
l
l l
+ =
x
x
d a
x
d a
d e f e x u
0
) (
0
) (
) ( ) ( t t o
t
n n t t
,
úekildedir. Fakat, buradaki integrallerin hesaplanmasının her zaman mümkün
olmadı÷ı açıktır. Böylece, yaklaúık metotların uygulanması büyük önem
taúımaktadır. Yaklaúık metotlar, analitik ve nümerik olmak üzere iki gruba
8
ADø DøFERANSøYEL
DENKLEMLER øÇøN SINIR- DEöER
PROBLEMLERø
Bir çok fiziksel ve mekanik süreçlerin adi diferansiyel denklemlerle ifade
edildi÷i iyi bilinmektedir. Çok zaman karúılaúılan sınır-de÷er problemleri
aúa÷ıdaki úekilde yazılabilir
l x u u x f u < < ' = ' ' 0 ), , , ( ,
2 2 2 1 1 1
) ( ) ( , ) 0 ( ) 0 ( u þ o u þ o = + ' = + ' l u l u u u ,
burada ) 2 1 ( 0
2 2
, i
i i
= = + þ o olacak úekilde ) 2 , 1 ( , , = i
i i i
u þ o verilmiú
sayılardır. ) 2 , 1 ( 0 = = i
i
o hali birinci tip sınır úartları; ) 2 , 1 ( 0 = = i
i
þ ikinci tip
sınır úartları; 0 =
i
o , 0 =
i
þ (i=1,2) ise üçüncü tip sınır úartları diye adlandırılır.
Bu bölümde ikinci mertebe denklemler için sınır-de÷er problemlerinin
(lineer ve lineer olmayan) çözümleri için ateúleme (shooting), sonlu fark ve
sonlu eleman metotları tanıtılmıútır.
1. At eú l eme Met odu.
1. Lineer Problem. Bu halde sınır-de÷er probleminin çözümü iki tane
ardıúık baúlangıç de÷er probleminin çözümüne gelir. Önce
l x x f u x q u x r u Lu < < = + ' + ' ' ÷ 0 ), ( ) ( ) ( (1)

2 1
) ( , ) 0 ( u u = = l u u (2)
9
SøNGÜLER PERTURBE OLMUù
PROBLEMLERøN NÜMERøK
ÇÖZÜMÜ øÇøN SONLU FARK
METOTLARI
1. Gi ri ú ve Önbi l gi l er
1. Problemin Tanıtımı. Diferansiyel denklemler için singüler perturbe
olmuú problemler, uygulamalı bilim dallarının bir çok de÷iúik alanlarında
kullanılmaktadır. Örne÷in, akıúkanlar mekani÷i, akıúkanlar dinami÷i, elastik
kuantum mekani÷i, plastik, kimyasal-reaktör teori, aerodinamik, plazma
dinamik, manyetik dinamik, arıtılmıú-gaz dinamik, oúinografi, meteoroloji,
yayılma teori ve reaksiyon-difuzyon süreçleri vb. (bkz. [44], [45] [51], [52],
[59]-[62]). Bu tür problemler matematiksel olarak, en yüksek mertebeli türevler
içeren terimlerinin katsayılarının pozitif küçük bir parametre oldu÷u problemler
olarak bilinir. Böyle problemlerin çözümü, tanım bölgesinin bazı kısımlarında
çok hızlı de÷iúime sahiptir. Yani çözüm, sınır katları denilen, ince geçiú
katlarında hızlı, di÷er yerlerde ise düzenli ve yavaú de÷iúir.
Singüler perturbe olmuú problemlere ilgi, yaklaúık olarak yirminci
yüzyılın baúlarında baúlamıútır. Araútırmalar esasen asimptotik açılımlar üzerine
yo÷unlaúmıú ve 1960’lı yıllardan sonraki dönemlerde çok iyi sonuçlar alınmıútır
(bkz.[44], [45], [52], [59]-]62]).
c
P problemi c küçük parametresine ba÷lı bir problem olsun. Bu
problemin
c
u çözümünün 0 ) , ( = c u f denklemi ile belirlendi÷i kabul edilsin.
KAYNAKLAR
[1] AINSWORTH, M., LEVESLEY, J., LIGHT, W. A., and MARTELLA, M.
(1995), Theory and Numerics of Ordinary and Partial Differential
Equations. Oxford University Press, Leicester; 346pp.
[2] AKTAù, Z.,URAL, S., ve ÖNCÜL, H. (1981), Sayısal Çözümleme. ODTÜ
Yayınları, Ankara; 413s.
[3] ASCHER, U. M., MATTHEIJ, R. M. M. and RUSSEL, R. D.(1988),
Numerical Solution of Boundary Value Problems for Ordinary
Differential Equations. Prentice-Hall, Englewood Cliffs, N. J.; 595pp.
[4] ATKINSON, K. E.(1993), Elementary Numerical Analysis. 2
nd
ed., John
Wiley & Sons, New York; 425pp.
[5] BAKHVALOV, N. S.(1973), Nümerik Metodlar, I. Nauka, Moskova; 631s.
[6] BEREZøN, I. S. ve JøDKOV, N. P., Hesaplama Metotları, I. (1966)
Fizmatgiz, Moskova; 632s. II. (1962)Nauka, Moskova; 639s.
[7] BURDEN, R. L. and FAIRES, J. D. (1989), Numerical Analysis, 4
th
ed.,
PWS-KENT Publishing, Boston; 729pp.
[8] ÇAöAL, B. (1989), Sayısal Analiz. Seç Yayın Da÷ıtım, østanbul; 568 s.
[9] DE BOOR, C. (1978), A Practical Guide to Splines. Springer-Verlag, New
York; 392pp.
[10] ELDEN, L. and WITTMEYER-KOCH, L. (1990), Numerical Analysis, An
Introduction. Academic Press, New York; 345pp.
øNDEX
Adams-Bashforth metodu, 236
lokal yaklaúm hatası, 236
Adams-Moulton metodu, 238
Miln metodu, 240
predictor-corrector metodu, 240
Simpson metodu, 240
yaklaúım hatası, 28, 236
Additive metot, 111
Aitken metodu, 47, 178, 204
Aitken úeması, 47
Aksak koúullu sistem, 181
Algoritma, 3, 11
Asimptotik de÷erlendirme, 308, 317
Alt üçgen matris, 118, 130
Ateúleme metodu, 244
Ayrıútırma, 127, 130
Basit iterasyon, 151, 158, 1159, 192
Baúlangıç-de÷er problemi, 222, 234, 244
Baz fonksiyonu, 281, 295, 313, 321
Bessel formülü, 61
Bilgisayar aritmeti÷i, 7
Biseksiyon metot, 189
Bölünmüú farklar , 54, 59
Cebirsel denklem, 206
sentetik bölme, 207
Chebyshev polinomları, 49
Cholesky metodu, 140
Cramer formülü, 116
Çok adımlı metotlar, 223, 234
Danilevski metodu, 163
Diferansiyel denklem, 222, 244
adi, 222, 233, 244
singüler-perturbe olmuú, 277, 282,
285, 316
Diferansiyel denklemler sistemi, 231
Dikdörtgen formülü, 94
Deflasyon, 209
Diferansiyel eúitsizlik, 319
fark benzeri, 13
Düzgün úebeke, 25, 285
Düzgün yakınsaklık, 282, 290, 296, 307,
315

Prof. Dr. Gabil Amirali Yrd. Doç. Dr. Hakkı Duru

Nümerik Analiz
ISBN 975-6802-91-X

©Pegem A Yayınları, 2002 Bu kitabın basım, yayın ve satı hakları Pegem A Yayıncılık Tic. Ltd. ti.'ne aittir. Anılan kurulu un izni alınmadan kitabın tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik, kayıt ya da ba ka yöntemlerle ço altılamaz, basılamaz, da ıtılamaz. Bu kitap T.C. Kültür Bakanlı ı bandrolü ile satılmaktadır. Okuyucularımızın bandrolü olmayan kitaplar hakkında yayınevimize bilgi vermesini ve bandrolsüz yayınları satın almamasını diliyoruz.

1. Baskı: Ekim 2002

Kapak Tasarımı Zülfikar Sayın

Yayın Yönetmeni Gürsel Avcı

Baskı ve Cilt Ba ak Matbaacılık (312) 384 27 61 Pegem A Yayıncılık Tic. Ltd. ti. Adakale Sokak 4/B Yeni ehir-Ankara Tel: (312) 430 67 50-430 67 51-435 44 60 Faks: (312) 430 67 51 nternet: www.pegema.com.tr e-posta: pegema@pegema.com.tr

Bölüm singüler pertürbe olmu problemlerin nümerik çözüm metotlarını içermektedir. lineer denklem sistemlerinin çözümü. adi diferansiyel denklemler için ba langıç-de er problemlerinin çözümü. Kitabın hazırlanmasında birinci yazarın uzun yıllar Bakü ve Yüzüncü Yıl Üniversitelerinde okuttu u ders notları esas alınmı tır. Sonuncu bölüm olan 9. interpolasyon. kullanılan bilgisayarın teknolojik donanımının verdi i kolaylı a ve bilgisayar programının kalitesine de ba lıdır. Ça ımızda kapsamlı realizasyon i lemleri bilgisayar aracılı ı ile yapıldı ı için. bulunan sonuçlar ço u kez ayrık (kesikli) de erler olarak kar ımıza çıkmaktadır. nümerik diferansiyelleme.ÖNSÖZ Bu kitap. genelde bu metodun kesinli ine ba lı oldu u kadar. Bu metotlar sayısal i lemler için müsait olup (i lemler hesap makinelerinde ve bilgisayar programları yoluyla bilgisayarlarda yapılabilmektedir). adi diferansiyel denklemler için sınır-de er problemlerinin çözümü bölümlerinden olu maktadır. . kullanılan nümerik metodun etkinli i. Kitap hazırlanırken bu temel prensiplerden yola çıkılmı tır. Nümerik analiz çalı malarındaki esas amaç matematik olarak ifade edilmi problemlerin çözümü için uygun etkili metotların hazırlanmasıdır. nümerik analizin bazı temel konularına giri niteli inde tasarlanmı olup sırasıyla. nümerik integrasyon. lineer olmayan denklem ve denklem sistemlerinin çözümü. yakla ık metotlara giri .

Teorik kısmın yanı sıra konular bol örnek ve alı tırmalarla desteklenmi tir. Örnek 2. hatası.2. kararlılı ı.3 ilgili bölümün 2. katkıda bulunan tüm ö rencilerimize ve özellikle kitabın dizgisinde büyük eme i geçen Ar . kesimindeki örnek 3’ü ifade etmektedir. Kitapta tek sayılı numaralama sistemi kullanılmaktadır. Böylece bu kitaptan matematik bölümü ö rencilerinin yanı sıra. yakınsaklı ı. Di er kesim ve bölümlere referans ise iki ve üç rakamla belirtilmektedir. fen. . mühendislik vb bölüm ö rencileri de yararlanabilirler.1) formülü 3. Sebaheddin EVG N’e te ekkürü borç biliriz. lemma vs ispatlarına da yer verilmi tir. Örne in (3.iv Bu kitapta öncelikle ele alınan her konuya ait temel bilgiler verilmi tir. Kitabın olu masında yardımlarını esirgemeyen mesai arkada larımıza. bölümün 2. Bunlar genelde yakla ık metodun kurulması. Ayrıca kitabın sonunda buradaki konulara ait C Programlama dilinde yazılmı bilgisayar program örnekleri de yer almaktadır. Gör. Teorik alt yapının elverdi i ölçülerde uygun teorem. realizasyonu vb bilgilerdir. kesiminin (1) formülünü ifade etmektedir.

.... G R ..................... 2...... 3................................. 3.... 1..... Giri (1)...... 25 5............................... Birinci Mertebe Fark Denklemleri ve E itsizlikleri (13)....... iii 1 6 12 4........... Özde er ve Özfonksiyonların Özellikleri (39)................... HATALAR ...Ç N D E K LER ÖNSÖZ.. SAYILARIN B LG SAYARDA GÖSTER M VE B LG SAYAR AR TMET ..... Özde er ve Özfonksiyonların Bulunması (37)..................... 2..................................... kinci Mertebe Fark Denklemleri (16)............ YAKLA IK METOTLARA G R 1... 6... Yakla ım Hatası ve Yakınsama (28)... 34 37 42 ...... FARK ÖZDE ER PROBLEM . BAZI FARK ÖZDE L KLER VE E TS ZL KLER .......... 2.... Ön Bilgiler (12)........... 1............. ebeke ve ebeke Fonksiyonu (25)............................................ Fark emasının Kararlılı ı (30)....... D FERANS YEL DENKLEMLER Ç N FARK YAKLA IMLARI................ 3..... Hatalar (2)..................... 1...... FARK DENKLEMLER ..................... Fark Sınır-De er Problemi (27)............................. ALI TIRMALAR.......... 2..... 4.... 1...... 1..... 2..............................

............ 3........ HERM TE NTERPOLASYON POL NOMU............................Gauss Formülerinin Kurulması ve Özellikleri (106)......... NÜMER K D FERANS YELLEME NÜMER K D FERANS YELLEME PROBLEM VE FORMÜLLER ........... Genelle mi Polinomlarla nterpolasyon ( nterpolasyon Probleminin Genel ekli)...... 5....................................... Trigonometrik nterpolasyon (73)...... 6......................... nterpolasyon Formülünün Kalan Terimi (48)........ 2......... Hatanın Pratik De erlendirilmesi ve Adımın Otomatik Seçimi (99).......................... nterpolasyonun Tanımı ve Lagrange Polinomunun Te kili (44).. 2..... (Romberg Metodu) (101).......................... 4.... Kübit Spline’lar (70)........ 2..... Dü üm Noktalarının Seçimi (49)............................................................... 110 .... 4.. NTERPOLASYON PROBLEM N N BA KA ÇE TLER ÜZER NE....... ALI TIRMALAR............... Richardson Ekstrapolasyonu.... 1............ 3. 5.... Gauss Formülünün Özel Halleri (108)....vi 2.... SPLA N NTERPOLASYON............. Sabit Adım çin Newton Formüllerinin Te kili (59).................................. 1.... 1...... 2...... 3. Kalan Terim (57).. 3..................... 1............................... NEWTON NTERPOLASYON POL NOMU.. 4.............................. 3........... 2.......... Dikdörtgen Metodu (94)..................... Sonlu Farklar (58)... 1... GENELLE T R LM NTEGRALLER N 54 58 62 67 73 75 78 85 88 90 91 93 1.......... E T ARALIKLI DÜ ÜM NOKTALARI ÇN NTERPOLASYON FORMÜLLER .............. 5........... 3.................... nterpolasyon Sürecinin Yakınsaklı ı (50)........ NTERPOLASYON 44 2............ 2............................ R CHARDSON EKSTRAPOLASYONU. Neville eması (46)....................... GAUSS NTEGRASYON FORMÜLLER ........ 4............ Simpson Metodu (97)........ Yamuk Metodu (96)........... Newton Polinomunun Te kili (55)... 106 5.... (74)..... 2..... NÜMER K NTEGRASYON G R ....... ALI TIRMALAR........................................... Bölünmü Farklar (54)... LAGRANGE NTERPOLASYON POL NOMU........... BAZI NÜMER K NTEGRASYON FORMÜLLER VE LG L SORULAR....... 2....... 1.......... NTERPOLASYON KUADRATUR FORMÜLLER ...................... 4................. Lineer Spline (67)........ 1.................................. 2.... 1.............. 1.......

Yakınsamanın Hızlandırılması (204)....................................... 4.............. 3.. Gauss Metodunda Pivotlama (123). TERS MATR S BULMA.... 2................................. CHOLESKY (KAREKÖKLER) METODU....................... Bazı Yardımcı Bilgiler (127)............. 3............... CEB RSEL DENKLEMLER.. Kiri ler Metodu(201)................ 127 3......................................Gauss Metodu ve LU Ayrı tırma (130)..................... 1................ terasyon Süreçlerinin Hızlandırılması (177).......... 3.................... Determinant Hesaplama (137)....... Newton Metodu (215).. ALI TIRMALAR............................... 3......... 5.. 2 .. Gauss-Seidel terasyonu (157)............ Basit terasyon Metodu (Sabit Nokta terasyonu) (210).......................................... (192)........... 140 143 146 161 6.. 2.... ALI TIRMALAR.. 5.. Basit terasyon Metodu (Sabit Nokta terasyonu)....... 188 192 3.... 4......................................... 1.. HATA DE ERLEND RMES VE KO UL SAYISI............................................. 3...................... BAZI TERASYON METOTLARI..... 2........... Basit terasyon Metodu (Jacobi terasyonu) (151)..........vii HESAPLANMASI. 4......... 2 .... Gauss-Jordan Metodu (126).............. ÖZDE ERLER VE ÖZVEKTÖRLER PROBLEM ............................................... 4................................. 206 209 219 ........ 180 185 1........ MATR S AYRI TIRMA. Bazı Kavramlar ve Tanımlar (146)........... Matris Ayrı tırmasının Ba ka Versiyonları Üzerine (139)........... 6.............. 1... 4.............................. 114 117 2............................ Katlı Kökler (202).. L NEER DENKLEM S STEMLER N N ÇÖZÜMÜ 1......... L NEER DENKLEM S STEMLER N N ÇÖZÜMÜ ÇN TERASYON METOTLARI....................... 2...................... 7..... NONL NEER DENKLEM S STEMLER Ç N TERASYON METOTLARI.. 4............................. Karakteristik Polinomunun Kurulması çin Danilevski Metodu (163)... ALI TIRMALAR.... L NEER DENKLEM S STEMLER N N ÇÖZÜMÜ Ç N GAUSS METODU.. 3....... 1......................... 4... Seidel Metodu (214)............. NewtonRaphson Metodu (196)...... 1.... 1....... L NEER OLMAYAN DENKLEMLER N VE DENKLEM S STEMLER N N ÇÖZÜMÜ G R ........ Özde erler ve Özvektörlerin Bulunması çin terasyon Metodu (169).... KÖKLER N AYIRIMI....... 2.. Giri ve Önbilgiler (117)......Gauss Eliminasyon (Yoketme Metodu) (119)... Bazı Önbilgiler (161)......

. 223 1................................ Fark emasının Kurulması (288)........ 2... 2. D FERANS YEL DENKLEMLER S STEM VE YÜKSEK MERTEBEDEN D FERANS YEL DENKLEMLER Ç N RUNGEKUTTA METODU............ Bazı Ekstrapolasyon (Adams-Bashforth) Formülleri (236)......................... B R NC MERTEBEDEN DENKLEM Ç N BA LANGIÇ DE ER PROBLEM ............... 4................. .............. Problemin Tanımı (277). 1......................... Bazı Formüler ve E itsizlikler (282)...... (359)......... ÇOK ADIMLI METOTLAR....................... Euler Metodu (223).......... 242 8.... 1.......................... 2.. Fark 244 247 264 274 N 277 2................ 1............ S NGÜLER PERTÜRBE OLMU PROBLEMLER NÜMER K ÇÖZÜMÜ Ç N FARK METOTLARI 1... Galerkin Metodu (268)................... Yardımcı Bilgiler ve Notasyonlar (248)...viii 7....... Giri (234)...... 3..................................... G R VE ÖNB LG LER.. Kullanılan bazı Notasyonlar (284). 2........ 285 291 3... Reyleigh-Ritz Metodu (265). Bazı Notlar ve Tartı malar (239)............. Kovma Metodu.......................... VARYASYONEL FARK (SONLU ELEMANLAR) METOTLARI..................... 2....................... Nonlineer Problem (246)............. Yüksek Mertebeden Diferansiyel Denklemler (233)................ AD D FERANS YEL DENKLEMLER Ç N SINIRDE ER PROBLEMLER 1..... 2..................... 234 1.. 9.. SONLU FARK METOTLARI.. Bazı interpolasyon (Adams-Moulton) Formülleri (238).............. 4........................ 2...... 1........... ALI TIRMALAR. ALI TIRMALAR................. G R ...... Fark emasının Kurulması (294)............................. 4. 3....... 5.................... 2.......... 1......................... Birinci Mertebe Denklem Sistemi (231)................... 1........ 3...... 3........ AD D FERANS YEL DENKLEMLER Ç N BA LANGIÇ-DE ER PROBLEMLER N N NÜMER K ÇÖZÜMÜ 1.................... ATE LEME METODU... Klasik Sonlu Fark emaları (252). 2......................... 3. 4..... 231 1. Runge-Kutta Metodu (227).... Sürekli Problem (291)..................... Sürekli Problem (286).. Birinci Türev htiva Eden Denklemler çin Fark emaları (254).......................... Lineer Problem (244).... 3................ 2.... 222 B R NC MERTEBEDEN DENKLEMLER Ç N TEK ADIMLI METOTLAR. Fark emasının Kurulması çin ntegro.. SELF-ADJO NT SINIR-DE ER PROBLEM .nterpolasyon Metodu (256)............... 2.........

....................... K NC MERTEBE DENKLEM Ç N BA LANGIÇ DE ER PROBLEM ................................................................. Fark emasının Kurulması (320)..... K PARAMETREL SELF-ADJO NT OLMAYAN SINIR-DE ER PROBLEM .......................... 301 5........ 316 325 331 336 339 KAYNAKLAR........................ 2......................................... PROGRAMLAR. Sürekli Problem (302).......................................... 3.... 2................................................. 1. 1...... 308 6. Fark emasının Yakınsaklı ı (305)............................ 2... Fark emasının Kurulması (313).. 3............. CEVAPLAR.............................. Diferansiyel Problem (317).................................................. TEK SINIR KATINA SAH P SELF-ADJO NT OLMAYAN SINIR-DE ER PROBLEM ............... Fark emasının Kararlılı ı (303). 1.......... ......... Hatanın De erlendirilmesi ve Yakınsama (322) 4...... 3............................................... Asimptotik De erlendirmeler (308)............................................................. Düzgün Yakınsaklık (315)................. NDEX.......ix emasının Yakınsaklı ı (296)....................................

Günümüzde. ba ka deyimle matematik modeli kurulabilen bilimsel ve teknolojik problemlerin (yakla ık) çözüm yöntemlerinin kurulması ve incelenmesi olu turur. Bu durumda. Hatalar 1. Bu tip modellerin realizasyonu ise Nümerik analiz metotları ve bunlara paralel olarak ortaya çıkan bilgisayar teknolojisindeki geli meler sayesinde mümkün olmaktadır. Bilgisayar ve Nümerik analiz destekli matematik modellendirme eması öyle ifade edilebilir. Ayrıca karma ık fizik ve do ada kar ıla tı ımız ba ka proseslerin matematik modelleri ara tırmacılar için etkili bir araç haline gelmi tir.1 YAKLA IK METOTLARA G R 1. . Nümerik analizin içeri ini. Önceleri bu problem. Pratik olarak. Giri . incelenen probleme uygun yakla ık çözüm genelde kesikli (tablo) de erleri biçiminde kar ımıza çıkar. karma ık modelin daha basit modele indirgenmesi ve bu modelin kesin çözümünün bulunması yoluyla hallediliyordu. Giri . Büyük çaptaki uygulamalı problemlerin çözümü matematikçilerin her zaman ilgisini çekmi tir. matematiksel biçimde ifade edebilen. temelde. proseslerin daha detaylı incelenmesi için daha karma ık matematiksel modellere ihtiyaç duyulmaktadır. her matematik problemin çözümünün önceden istenen kesinlikte bulunması mümkündür.

. rasyonel fonksiyonlarla interpolasyon..2 NTERPOLASYON nterpolasyon dedi imizde fonksiyonun verilmi ayrık (tablo) de erlerine göre bu fonksiyonun tanımlı oldu u bölgede yeniden düzenlenmesi gibi bir problem anla ılır ve böylece sürekli bölgenin herhangi noktasındaki de erinin hesaplanmasını mümkün kılar.. 1. nterpolasyon Polinomu x j ... Biz de bu bölümde a ırlıklı olarak bunlar üzerinde duraca ız. x n ( xi Pn xi f xi . 0.. f ( x n ) de erleri belli olsun. Di er interpolasyon türleri için bölümün sonunda kısa notlarla yetinece iz. Lagrange 1.. b aralı ının x 0 .. trigonometrik polinomlarla interpolasyon vs. x1 . j ) noktalarında bir gerçek a. de erli f(x) fonksiyonunun f ( x0 ) .. n (1) .i i nterpolasyonun Tanımı ve Lagrange Polinomunun Te kili. Fonksiyonların interpolasyonu için de i ik interpolasyon türleri uygulanabilmektedir: Cebirsel polinomlarla interpolasyon.1. Fakat bunların içinde pratik açıdan en cazip olanları cebirsel polinomlarla interpolasyon ve kurulu una göre buna yakın olan splain interpolasyon (parçalı polinomlarla interpolasyon) sayılır... f ( x1 ) ..

Fakat. pratikte görüldü ü gibi... Nümerik Diferansiyelleme Problemi ve Formülleri Nümerik diferansiyelleme problemi f ( x) a x f ( x) b fonksiyonunun verilen ayrık de erlerine göre f x ’in türev de erlerinin hesaplanmasıdır.NÜMER K D FERANS YELLEME 1. x0 .. x1 . f ( x n ) de erleri verilmi olsun ve f x türevinin hesaplanması istensin. ister de i lem hatalarına göre kararlı olmamasının söz konusu olmasıyla ilgili zorluklardır. b ’de tanımlanmı . f x için durumuna uygun olarak herhangi bir Pn x interpolasyon polinomu kurularak f (k ) x Pn k x (1) bulunur... Bunun çözümü için do al olarak dü ünülecek ilk yakla ım. x n dü üm noktalarında fonksiyonunun k f ( x0 ) .... Bu sorunların nedeni diferansiyelleme operasyonunun ister f ( x) ’in ait oldu u fonksiyonel uzaya göre. bu tip problemlerin çözümünde biz çe itli sorunlarla kar ıla abiliriz. f ( x1 ) . Örne in C 1 a.

4 NÜMER K NTEGRASYON 1. . xk formülün dü üm noktaları yahut dü ümleri denir. Sunulacak kuadratur formülleri genel olarak b n f ( x)dx a k 0 ck f ( xk ) (2) a.f ( x) fonksiyonu analitik biçiminde de il. Bu tip formüllerin uygulamasına.b. b ’lere ise biçiminde yazılabilir. . mümkün oldu u durumlarda bile bu i için büyük teknik i lemler gerekmesi. ayrık(tablo) biçiminde verilmesi v. nedenlerden dolayı ihtiyaç duyulmaktadır. Giri Bu bölümde biz belirli integrallerin yakla ık hesaplama metotlarını ara tıracak ve a ırlıklı olarak tek de i kenli b f ( x)dx a (1) integralinin nümerik integrasyon (kuadratur) formülleri üzerinde duraca ız.f ( x) ’e uygun ilkel fonksiyon mevcut oldu u halde (1)’in kesin de erine ula manın çok az hallerde mümkün olması. . Burada c k ’lara formülün katsayıları.

. n’ in büyük de erleri için bu metodun uygulanması uygun de ildir. Gauss metodu ise O(n 3 ) aritmetik i lem gerektirir . mekanik. klasik cebirden iyi bilinen Cramer ve Gauss metotları gösterilebilir. Bunlardan birincisi n! sayıda aritmetik i lem gerektirir ve dolayısıyla. Örnek olarak. Direkt metotları kıyaslarken. Bilgisayar i lemlerindeki yuvarlama hatalarının varlı ı dikkate alınırsa. Bu bölümde. x n T bilinmeyan vektör.. reel i lemlerde kesin çözüme ula ılması. n bilinmeyenli n denklemden olu an Ax b (1) sistemi ele alınacaktır. Do al olarak burada ba langıç verilerinin kesin oldu u ve yuvarlama hatalarının olmadı ı dü ünülmektedir... mühendislik.. alanlarda sıkça kar ıla ılan problemlere model olu turur. b2 . fizik. bn verilmi vektördür. bunlardan daha az miktarda aritmetik i lem gerektiren metod üstün kabul edilir. vs. x 2 . Direkt metotlarda sonlu sayıda i lem sonucu bilinmeyenlerin kesin de erlerine ula ılır.. matematik. T x x1 . bunlar ancak bilgisayar programlama metotları yardımıyla çözülebilir.. pratik olarak söz konusu de ildir. Ço u zaman sistemdeki denklem sayısı yüzlerle ifade edilir ki. Burada A (aij ) in. b b1 . j 1 n n tipinde verilmi matris. (1) sisteminin nümerik çözümü için uygulanan metotlar iki gruba ayrılır: direkt(kesin) metotlar ve iterasyon metotları.5 L NEER DENKLEM S STEMLER N N ÇÖZÜMÜ Lineer denklem sistemleri..

Dolayısıyla. Burada f (x) . G i r i .6 L NEER OLMAYAN DENKLEM VE DENKLEM S STEMLER N N ÇÖZÜMÜ 1 . f (x) ’in üstel ve trigonometrik fonksiyonlar gibi transandantal fonksiyonlar içermesi durumunda ise çözüm süreci daha da karma ık hal almaktadır. Lineer olmayan (1) denkleminin kesin metotlarla çözümü çok az durumda mümkündür hatta basit cebirsel denklemler için bile ( f (x) ’in polinom olması durumunda dördüncü dereceden yüksek polinomlar için) genel bir çözüm kuralının olmadı ı iyi bilinmektedir. f ( x) 0 (1) eklindeki denklemlerin çözümlerinin bulunması için uygun nümerik metotlar incelenecektir. (1) denkleminin çözümü için nümerik metotların uygulanması büyük önem ta ımaktadır. Köklerin Ayırımı (Yerlerinin Belirlenmesi). Bu a amada tek kök içeren küçük boylu aralıklar tespit edilir. reel de i kenli ve reel de erler alan bir fonksiyondur ((1) denkleminin kompleks düzlemdeki çözüm süreciyle ilgili açıklamalar ilerde yüzeysel olarak verilecektir). genelde iki a amadan olu ur: 1) Köklerin ayrımı veya yerle iminin belirlenmesi. Bu bölümde. (1) denklemi için yakla ık çözüm süreci. .

ekildedir. Denklemlerin bir tek çözüme sahip olması ise bunlara ba langıç veya sınır artlarının eklenmesi ile mümkündür. Giri Adi diferansiyel denklemlerle ifade edilen modeller mekanik. analitik ve nümerik olmak üzere iki gruba . Bilindi i gibi. adi diferansiyel denklemlerin kesin çözümlerine ula mak çok az durumda mümkündür. Örne in. yakla ık metotların uygulanması büyük önem ta ımaktadır. bilindi i gibi x x a( )d u ( x) e0 0 f ( )e d . daha basit görülen u a( x)u u (0) x a( )d f ( x) . Bu bölümde biz ba langıç-de er problemlerini ara tıraca ız. lineer ba langıç-de er probleminin çözümü. Fakat. Böylece. x 0. fizik ve ba ka uygulama dallarında esas ara tırma konularındandır. Böylece. buradaki integrallerin hesaplanmasının her zaman mümkün olmadı ı açıktır. ba langıç-de er problemi ve sınır-de er problemi kavramları ortaya çıkıyor.7 AD D FERANS YEL DENKLEMLER Ç N BA LANGIÇ– DE ER PROBLEMLER N N NÜMER K ÇÖZÜMÜ 1. Yakla ık metotlar. Çözümün açık ekilde kuadraturlarla ifade edildi i formüller dahi problemi tamamen çözmez.

0 x l . 0 x l (1) u ( 0) 1.2) hali birinci tip sınır artları. Önce Lu u r ( x)u q( x)u f ( x). burada sayılardır. 1.8 AD D FERANS YEL DENKLEMLER Ç N SINIR-DE PROBLEMLER ER Bir çok fiziksel ve mekanik süreçlerin adi diferansiyel denklemlerle ifade edildi i iyi bilinmektedir. 1.2) olacak ekilde (i 1. Bu bölümde ikinci mertebe denklemler için sınır-de er problemlerinin (lineer ve lineer olmayan) çözümleri için ate leme (shooting). 1u (0) 1 u ( 0) 1. 2u (l ) 2 u (l ) i. u (l ) 2 (2) . i. Bu halde sınır-de er probleminin çözümü iki tane ardı ık ba langıç de er probleminin çözümüne gelir. sonlu fark ve sonlu eleman metotları tanıtılmı tır. u .2) ikinci tip sınır artları. 2 i 2 i 0 (i 1. u ). 0. 0 (i=1. i 2.2) verilmi i i 0 (i 1. Ate leme Metodu. Çok zaman kar ıla ılan sınır-de er problemleri a a ıdaki ekilde yazılabilir u f ( x. Lineer Problem.2) ise üçüncü tip sınır artları diye adlandırılır. i i 0 (i 1.

[45] [51]. en yüksek mertebeli türevler içeren terimlerinin katsayılarının pozitif küçük bir parametre oldu u problemler olarak bilinir. Yani çözüm. o inografi. [59]-[62]). di er yerlerde ise düzenli ve yava de i ir. tanım bölgesinin bazı kısımlarında çok hızlı de i ime sahiptir. Bu tür problemler matematiksel olarak. elastik kuantum mekani i. kimyasal-reaktör teori. Giri ve Önbilgiler 1. plazma dinamik. Problemin Tanıtımı. (bkz. Ara tırmalar esasen asimptotik açılımlar üzerine yo unla mı ve 1960’lı yıllardan sonraki dönemlerde çok iyi sonuçlar alınmı tır (bkz. [59]-]62]). plastik. [45]. Bu 0 denklemi ile belirlendi i kabul edilsin. yayılma teori ve reaksiyon-difuzyon süreçleri vb. yakla ık olarak yirminci yüzyılın ba larında ba lamı tır. uygulamalı bilim dallarının bir çok de i ik alanlarında kullanılmaktadır. akı kanlar mekani i. manyetik dinamik. Örne in. [44]. arıtılmı -gaz dinamik. sınır katları denilen. meteoroloji. Böyle problemlerin çözümü. akı kanlar dinami i. P problemi küçük parametresine ba lı bir problem olsun. Singüler perturbe olmu problemlere ilgi. problemin u çözümünün f (u . Diferansiyel denklemler için singüler perturbe olmu problemler.9 S NGÜLER PERTURBE OLMU PROBLEMLER N NÜMER K ÇÖZÜMÜ Ç N SONLU FARK METOTLARI 1. ) . ince geçi katlarında hızlı. [52]. aerodinamik. [52].[44].

N. [7] BURDEN. M. L. 639s. R. [3] ASCHER.(1973). P. Boston. (1981). S. H. [8] ÇA AL. Theory and Numerics of Ordinary and Partial Differential Equations. M. 345pp. [5] BAKHVALOV.. Elementary Numerical Analysis. I. 413s. Numerical Solution of Boundary Value Problems for Ordinary Differential Equations. [4] ATKINSON. (1990). I. J. ve J DKOV. (1962)Nauka. I. Nümerik Metodlar. John Wiley & Sons. K.(1988). . (1978). Moskova. [9] DE BOOR. LIGHT. 729pp. L. L. ve ÖNCÜL. M. D. 425pp. ODTÜ Yayınları. A. N. Englewood Cliffs. Sayısal Çözümleme.KAYNAKLAR [1] AINSWORTH. (1966) Fizmatgiz. Z. and MARTELLA. Numerical Analysis. U.. [6] BEREZ N. LEVESLEY. New York. PWS-KENT Publishing. [2] AKTA .URAL. R. MATTHEIJ. Moskova. Sayısal Analiz. (1989). (1995). Moskova. [10] ELDEN. 632s. 2nd ed.. A Practical Guide to Splines. Academic Press. An Introduction. 595pp. Leicester. 392pp. and RUSSEL. E. 4th ed. stanbul. C. S. Prentice-Hall. J. J. Springer-Verlag. N. 568 s. Hesaplama Metotları.(1993). Nauka.. R. M. Oxford University Press. II. S. M. 631s. B... Ankara. D. and FAIRES.. Numerical Analysis. New York. and WITTMEYER-KOCH.. W. New York.. Seç Yayın Da ıtım. (1989). 346pp..

181 Algoritma. 315 . 295. 47 Aksak ko ullu sistem. 277. 13 Düzgün ebeke. 178. 163 Diferansiyel denklem. 158. 222. 234. 207 Chebyshev polinomları. 308. 321 Bessel formülü. 319 fark benzeri. 223. 236 Adams-Moulton metodu. 317 Alt üçgen matris. 281. 313. 244 adi. 290. 11 Asimptotik de erlendirme. 244 Ayrı tırma. 244 singüler-perturbe olmu . 111 Aitken metodu. 206 sentetik bölme. 59 Cebirsel denklem. 240 predictor-corrector metodu. 222. 222. 49 Cholesky metodu. 285. 151. 285 Düzgün yakınsaklık. 94 Deflasyon. 28. 118. 7 Biseksiyon metot. 234 Danilevski metodu. 236 Additive metot. 307. 296.NDEX Adams-Bashforth metodu. 231 Dikdörtgen formülü. 240 yakla ım hatası. 189 Bölünmü farklar . 140 Cramer formülü. 61 Bilgisayar aritmeti i. 1159. 238 Miln metodu. 130 Ate leme metodu. 282. 209 Diferansiyel e itsizlik. 282. 47. 116 Çok adımlı metotlar. 233. 316 Diferansiyel denklemler sistemi. 236 lokal yakla m hatası. 244 Baz fonksiyonu. 130 Basit iterasyon. 3. 204 Aitken eması. 25. 54. 127. 192 Ba langıç-de er problemi. 240 Simpson metodu.