COLLECTIO

SELECTA

SS.

EGCLESI^ PATRUM.
XV.

PATRES TERTU ET QUARTI ECCLESI;E

SiECULI.

PROSTAT INSUPER VENALE
LUGDUNI,
ApuD

RUSAMD,

bibliopolam;

3I0NTIS PESSULANI,
Afud

VIRENQUIi]

bibliopolam

;

PJRISIIS,

Apud

GAUME

paATREs, bibliopolas;

ROMjE,
Apud MERIiE, bibltopolam.

'

-

^—
I.

PARISIIS, E
VIA

TYPOGRAPHEO DECOURCHAIST,

VULGO DU.TA u'eRFURTH, M°

COLLECTIO
SELECTA

SS ECCLESIiE

PATRUM,
'•

COMPLECTENS

EXQUISITISSIMA OPERA
TUM DOGMATICA ET MORALIA, TUM AP.QLOGETIGA ET ORATORIA
ACCURANX^IBUS

D.

A.

B.

tAILLAU,

UISSIONUM GALLICARUM PaESBYTERO,

NONNULLISQUE CLERI GALLICANI PRESBYTERIS,
UNA CUM

D. M. N. S.

GUILLON,

IN FACULTATE THEOI-OGI^ PARISIENSI ELOQUENTI^ SACRiSB PROFESSOR^, PR^DICATORE REGIO , AUCTORE I.IBRI CUI TITULUS GALLICE :

BIBLIOTHEQUE CSOISIE DES PERES GRECS ET LATINS.

TOMUS DECIMUS QUINTUS.

PARISIIS,
APUD MEQUIGNON-HAYARD, EDITOREM,
VIA VULGO DICTA DES SAINTS-pfeRES.

BRUXEI.LIS, APUD EUHSDEM.
PARISIIS,

APDD

A.

POILLEDX, BliJLTOPOLAil,

VIA VULGO niCTA DD CIUBTIKaE-S.-ANDEB-DES ARCi.

M. DCGC. \XIX.

JON

2

1957

S.DIONYSIUS ALEXANDRINUS,
EPISCOPUS ET CONFESSOR.

EPISTOL^.

XV.

Digitized by the Internet Archive
in

2011 with funding from
University of Toronto

http://www.archive.org/details/operaselectapatrOOdion

S.

DJONYSIUS ALEXANDRINUS,
EPISGOPUS ET GONFESSOR.
GR.ECUS.
(

ANNO 264.)

Sanctus Dionysius iVlexandrinus, qui a B. Athanasio Catholicce Ecclesice magister vocatus est (Epist. de sent. Dionys.), a S. autem Basilio Magni no-

mine

canon. ad Amphiloch.) nobili prosapia oriundus, dignitates simul ac divitias omnesque profanarum laudum susurros cum paganis erroribus pro Christo despiciendos abjecit. Origenis discipuhis, ejus in Alexandrina schola anno 28 jam
d.ecoratus(Epist.
i
1 ,

sacerdos, vices suscepit.
aliis

Non
,

ita

vero catechizandis

incumbebat, ut ipse a lectione abstineret hbrorum etiam haereticorum quos exDei revelatione legere solebat,
obsistere.
«

quo

facihus illorum erroribus posset

»
))

Heraclas post sexdecim episcopatus annos diem extremum obiisset, pontificatum Alexandrina? ecclesiae suscepit Dionysius.)) (Euseb. Hist. EccLvi,

Cum

35.)AgebaturannusChristi248,muhaEcclesi8e pace, regnante Phihppo, quoadusque susceptis a Decio rebus, exardescere coepit persecutio. Sabinus, ^Egypti praefectus, misit qui Dionysium episcopum catenis Yinctum adduceret; sed per quatuor dies quaesitus,
et

non inventus, quanquam media in domo palam permaneret, Dei providentia cum famuhs muhisque
fratribus, ut

narratum

in ejus Epistohs

videbimus,
I.

4

S.

DIOXYSIUS ALEXANDRINUS,
,

periculnm evasit et iii locis desertis cum sociis Petro et Caio usque ad persecutionis finem delituit. Hinc
Ecclesia?

semper curam gerere,
fideles

epistolas scribere, et

sacerdotes qui
destitit.

confortarent dirigere,

non

Recrudescente an. 2^7 persecutione, post susceptum a Valeriano imperium, coram _/Emiliano, ^Egypti praefecto. Christi partes viriliter defendit et propter generosam confessionem Cephro primum abire jivdsus est, deinde ad Colluthionis regionem migrare (Euseb. Hist. Eccl. vii 1 1), ubi Christum praedicare
j

,

perseveravit.

anno 263 persecutionem haeresis Sabellii suscepisset, «quidam ex Ecclesia fratres, sanae » quidem doctrinae homines, Romam se contnlere, iilumqueapud cognomlnem Dionysium Romanum » episcopum accusarunt. Quibus ille auditis una scri))

Cum autem

wpsitet contra Sabellii sectatores, et contra eos qui ejus essent sententiae... aequalem aiens, Hcet ex
)) ))

diametro oppositam Sabellii impietatem eorum blasphemiae qui dicunt Verbum Dei creaturam, » opificium et rem factam esse. jNIisit quoque ad Dio» nysium Utteras, ut indicaret qua de re accusatus » ab illis fuisset. Hle vero quamprimum sui purgandi » causa libros edidit, quos inscripsit Elenchus et Apologia.yi (S. Athan. Epist. de Dionys. sent.) Interea Paulus Samosatenus, anno 2G0 ad Antiochensem episcopatum provectus, unam in Trinitate personam delirabatj cui etiam pacificas scripsit litteras, ut eum ab errore retraheret; quod cum
))
: -i^

grassanti

veneno non

satis obsisteret,

episcopisque

concihum contrahere placuisset, deficientibus corporis, sed integris adhuc animi viribus, per epistolas
cathoiicum ad
illos

testimonium mittere curavit;

EPISCOPUS ET CONFESSOR.

5

sicque Christi miles, usque ad finem pro Christo bellum gerens, stante adhuc concilio defunctus est,

anno episcopatus 17, imperii Gallieni 12, Christi autem 264. Ex omnibus quae scripserat sive hbris, sive epistohs, pauca tantum supersunt fragmenta, ab Eusebio
sanctisqiie Athanasio et Basiho servata,inquibus in-

genii simul splendor et doctrinac aUitudo refulget

:

modestus,cum suam

profert sententiam; pacificus,
j

promovere contendit fortis et ardens, cum fidei jura propugnat vir eloquentissimus, elegantis libri scriptor ab Hieronymo (prolog.
Ecclesioe unitatem
;

cum

in hb. xviu in Isaiam), a

Rufino Ecclesiasticce ficlei eruditissimus assertor (de AduUer. Ubr. Origen.), a Theodoreto autera vir doctrina insignis (Jla^ret.
fab.
ii^

8) audire meruit.
S.

Nulla extat operum
tica, alia in

Dionysii Alexandrini oinnia complec-

tens editio, sed alia reperiuntur in Eusebii Historia ecclesias-

sanctorum Athanasii

et

Basilii
:

operibus,

alia

deni-

nique in Labbaei CoIIectione Conciliorum
decerpta sunt.

ex quibus sequentia

Plura habentur gallica tum apud Fleury, Hist. Eccl. tom. 11; tum apud D. Cellier, Hist. scriptorum Ecclesiast., tom. iii, ix; tum apud D. Guillon, Bibl. Sanctorum Patrum, tom. i, p. 188
et seqq. in-8'', Parisiis, 1824.

S.

DIONYSII ALEXANDRINI,
EPISCOPI ET GONFESSORIS,

EPIS TOLJE
EPISTOLA
De

.

L
^.

persecutione Decii

Ego* vero coram Deo loquor,
mentiri
inii.
:

et ipse scit

me

iiequaquam

nunquam mea
et prius,
fuisset,

sponte, nec sine Dei nutu fugam
persecutionis edlctum sub Decio

Sed

cum

propositum
rel,

Sabinus Frumentarluui qui
mlsit.

me require-

eodem lemporis momento

Atque ego quidem

quatriduo domi mansi, adventum expectans Frumentarii.
Ille

vero omnia circumeundo perscrutabatur
:

:

vias, fluvios,

agros
batur.

ubi

me

occultari aut qua transiturum esse suspicacaligo

Verum

qusedam

ei

obtutum ademerat, ne doconsistere

mum reperiret.

Neque enim opinabatur me domi
alio

grassante adversusmepersecutione. Vixque post dlem quar*

tum, cum Deus mlhi ut
ter

migrarem

praecepisset, ac prae:

opinionem omnium viam aperuisset

ego

et famuli,

multique ex fratribus simul egressi sumus. Atque id dlvinse
providentla; opus fuisse

rerum eventus postea

declaravit.

Siquldem nonnullis

fortasse

haudquaquam

inutlles fuimus.

Deinde paucis

interpositis^ ea quae ipsi post

fugam

contigerunt subjungit his verbis.

Ego qiildem
^

clrca solls

occasum uaa cum coniitibus

^
*

Vide D. Guillou, lom. i, p. iS8 ct seqq. Euscb. Hist. Eccl. iib. vi,cyj). xi,. Vide D. Guillon, loni. i, p. 191 el seq.

S.

DIO^TSII ALEXANDRirfl

meis

a militibus

comprehensus, Taposirim perductus sum.
ita

Timotheus vero, Deo
fuit,

disponente,

tum quidem non ad-

nec comprehensus

est.

Sed cum postea advenisset, do-

mum

vacuam

reperit

,

et satellites qui

eam

custodiebant;

nos vero in servitutem abductos.

Et aliquanto post

:

<

Quisnam vero divinae iliius dispositionis ordo ac modus^ fuit? Dicam enim quae vera sunl. Aufugienti et perturbata Timotheo agrestis quidam occurrens, causam festinationis
percontatur.
Ille

rera ut erat exposuit. Ruslicus re audita
:

(pergebat tunc forte ad nuptiale convivium
in

solent eniin

hujusmodi convivils lotam noctem pervlgilare), ingressus

rem discumbentibus narrat. Qui confestim quasi signodato, omnes uno impetu consurrexerunt et concito cursu in nos irruentcs, clamorem ediderunt. Continuo sateliitibus qui nos custodiebant in fugam versis, supervenientes, nos, ut
;

eramus, nudis

in

grabatis

jacentes deprehenderunt.

Ac

primo quidem aspectu,

Deum

testor, iatrones esse existi,

mans

qui spoliandi ac diripiendi causa venissent

manens
consurde-

in lectuio

meo nudus,

sola opertus linea tunica,

reliquam

vestem quae juxta
gere

me

posita erat eis porrexi. At

illi

me

et

quam

celerrime proficisci jusserunt.

Tunc

mum
Quod

inteiligens cujus rei gratia venissent, vociferari coepi,
iilic

rogans atque obtestans ut abirent, nosque
si

dimitterent.

de nobis bene mereri vellent, orabam ut eos qui
sateliites praevenirent, ipsique

me abducebant
demerent. Hncc

caput mihl
ii

me

vociferantem, ut norunt

qui mihi

consorles et participes acrumnarum

omnium
Ipse

fuere, invitum

surgere coegerunt.
jeci.
Ilii

Ac me quidem

humi supinum ab-

vero pedibus manibusque compreheudentes

me

Irahere atque educere coeperunt. Sequebantur

me

Caius et

Fauslus, Petrus ac Paulus

:

qui

horum omnium

testes fuerc.

EPISTOLA

11.

9

Qui me suscipientes, ex oppidulo exporlarunt, ac deinde nudo impositum asino abduxerunt.
^'*.'»

^^'%%/m^^^/%'«''w^^/%.^^

^'«^'«^^/««^^/x.'^

i

EPISTOLA
Ve
Dionysius Novato^
asseris,

11.

AD NOVATUNUM. ANNO 25 1.
schismate
*.

fratri

salutem^ Si quidem

invitus, ut

eo adductus es, id nobis ostendes tua sponte red-

eundo. Salius quidem fuerat quidvis pati, ne Ecclesia Dei
discinderetur.

Nec minus gloriosum
illud

fuisset idcirco subire
idolis sa-

martyrium ne Ecclesi^im scinderes, quam ut ne
crificares.

Imo

meo quidem
:

judicio illustrius fuisset.

Hic enim pro sua unius anima

illic

pro omni Ecclesia mar-

tyrium quis

sustinet. Si

bus, aut eos coegeris ut

tamen vel nunc persuaseris fratriad concordiam redeant, majus tibi

meritum
tur
:

erit

quam

culpa. Et haec

quidem non imputabisi

illud vero praedicabitur,

Quod

fratribus parere reipse

cusantibus id efficere non potes,

tuam

animam

serva.

Opto

te p^ci

studentem in Domino bene valere.

EPISTOLA
De
Nequaquam ex

IIL

AD FABIUM, EPISCOPUM ANTIOCHI/E. AN. 201.
persecutione Decii
^,

imperatoris edicto^ persecutio coepta est,

Euseb. Hist. Eccl. lib. vi, cap. xlv. Hic erravit Eusebius , Novatum pro Novaliano ponens. Certum enim hanc epistolam ad Novatianum fuisse directam. 3 Vide D. Guillon, tom. i, p. 200 et seq. Euseb. Hisl. Eccl. lib. vi, cap. xli, xlti. ^ Vide D. Guillon, tom. i, p. 191 et seq.
2
^"

csi

]0

S.

PIOXYSII

ALEXANDRJM

quippe quae integro anno anteverlerat. Etenim inrauslus

quidam

vates ac poeta quisquis

ille fuit,

commoverat jam

antea atque incitavearat adversus nos gentilium turbas, ad

innatam genti superstitionem animos eorum incendens.

Ab

hoc

omnemque ad patranda scelera Hcentiam nacti,hanc solam pietatem cultumque da^monum
igitur hominestimulati,

suorum existimabant,sicaedibus adversus nostros saevirent. Primum itaque senem quemdam Metrain nomine, correptum
impia verba proferre jubent.
tibus

Quod cum
in

ille

abnueret, fus-

hominem

verberantes, et acutis arundinibus vultum

ejus oculosque pungentes,

deductum

suburbium

lapidi-

busobruerunt.Posthaecfidelem
egerunt.
strictis

quamdam mulierem Quinillud co-

tam nomine, ad idolitemplumperductam, adorare

Quod cum illa aversaretur atque execraretur, conpedibus eam per totius civitatis vicos aspero siHce

constratos rapientes, saxis illisammolaribus, flagris insuper

verberantes, ad suburbium itidem abducunt, ibique lapidi-

bus interficiunt.

Omnes deinde uno impetu
:

in

domos Chrisibi vicinos
diri-

slianorum irruere coeperunt
noverat, eos
illico

et

quos quisque

properantes agebant, spoliabant hc
pretiosa essent in

piebant

:

ea

quidem quoc maxime
:

sinum

suum congerenles
bis

vihora autem et Hgnea quaequoc disji-

ciebant, ac per vias concremabant; captae ab hostibus ur-

speciem atque iraaginem exhibentes. Fratres vero
et

decli-

nabant

subducebant
iUi

se fuga

;

ac direptionem

bonorum
est,

suorum, perinde ac

de quibus Paulus testificatus

cum dem
dam

gaudio excepcrunt. Nec eorum quisquam, quod equisciam,
nisi fortasse

unus ahquis

in illorum

manus

in-

cidens, hactenus

quidem

Deum
aetatis

negavit.

Sed

et

admiran-

illam provectae

jam
et

virginem Apolloniam tunc

comprehenderuut,
cunctos
ei

maxillas

quidem

ejus verberantes,

denles excusserunt. Accenso anlem exlra
illniu

urbem
una

rogo, minabanlur vivam se

combusturos,

iiisi

EPISTOLA

III.

1

1

cum

ipsis

impia verLa pronunliaret. At

illa

veniam depre

cari paulisper visa,

atque interim dimissa, celeriter in ig-

nem insiliit et conflagravit. Praeterea Serapionem quemdam cum in aedibus suis deprehendissenl, acerbissimis tormentis
excruciarunt, etmembris omnibusconfractum ex coenaculo

precipitem dejecerunt. Porro nusquam

:

non per viam pu-

blicam, non per angiportus incedere, aut noctu aut interdiu nobis licebat,
rent
illico
:

cum omnes ubique
illa

et assidue ciamita-

quicumque impia
trahendum

verba proferre abnuisset,

eum

esse, et flammis ultricibus

Et haec quidem diutissime

absumendum. viguerunt ad hunc modum.
civile

Secuta deinde seditio et bellum

miseros excipiens,
in ipsos

crudehtatem qua in notros grassati fuerunt,
convertit.

mutuo
il-

Ac nos quidem paululum
furor.

respiravjmus,

dum

lorum cessaret
bis

Sed continuo imperii

iUius erga nos

benignissimi mutatio nobis nuntiata est, et gravissimus no-

minarum

terror intentabatur.

Imperatoris, illudipsum fere

Jamque aderat edlctum quod a Domino nostro prasdicadeo ut
ipsi

tum est,horrificum ac
electi, si fieri posset,

terribile exhibens,

etiam

scandalum paterentur. Omnes certe

Ac multi quidem ex illustrioribus, proe inetu statim occurrerunt. Alii qui rem publicam administrabant, ipsa actuum suorum necessitate perin
exterriti sunt.
tracti veniebant. Alii a notis et familiaribus

mirum

modum

adducebantur;

et

nominatim
:

citali,

ad impura

et

profana sacrilicia acce-

debant

nonnulli quidvjm pallidi ac tremobundi, quasi non

sacrificaturi, sed ipsi potius

victimarum loco

idolis

immo-

landi essent.

Adeo

ut a circumstante multitudine derlderen-

tur

:

quippe qui palom omnibus ostenderent se tum ad
pusillo

moriendum, tum ad sacrificandum

animo

esso. Alii

vero promptius ad aras accurrebant, audacter aflirmantes

nunquam seantea

Christianos fuisse.

De quibus

verissime

pra^dixit olim Doniiaus,

cjusmodl homliies ajgre sahilem

12

S.

DIOMSII ALEXA^DRIKI

consecuturos. Caeteri autem partim alterulros

eorum quos

diximus sequebanlur; partlm se in fugam dabanl; partim comprehendebantur.

Ex quibus

nonnulli

cum usque
quam

ad vincula et custodiam progressi essent; quidam etiam
plusculos dies in carcere perstitissent, prius tamen
in

judicium inducerentur, fidem ejurarunt. Nonnulli vero
aliquandiu tormenta fortiter sustinuissent, ad reliqua

cum
beati

quae intentabantur supplicia animos desponderunt.
illi

Verum

ac stabiles columnae Domini, ab ipso confirmali,

et fidei suae robori

congruentem

et ex aequo

respondentem

vim atque conslantiam
effecti sunt.

nacti, admirabiles regni iliius testes

Quorum

Julianus, vir podagrae doloribus con-

slrictus, qui

nec stare poterat neque incedere, una
qui ipsum portabant, adductus est.

duobus

aliis

cum Horum alGhris-

ter slatim negavit. Alter

nomine Gronion, qui Eunus cogsenex ipse Julianus,

nominabatur, necnon

et

cum

tum

confessi essent, per universam

urbem, qua3 quidcm,

maxima est, caraeHs insidentes, flagris subhmes verbcrati, tandem ardentissimo igne circumfusa lotius pout nostis,
puli multitudine consumpti sunt. Miles vero qui ipsis,

dum
infe-

ad suppHcium dacerentur, adstabat,
rcntes propulerat, Besas

et

contumeham

nomine, conclamantc adversus
est.

eum populo gnator, cum

in jus

adduclus
illo

Ubi fortissimus Dei pu-

in

magno

pro pietate certamine strenue se
item oriundus ex Li-

gessisset, securi percussus est. Alius

bya, et vocabulo et divina benedictlone vere Macar,
a judice
flecti

cum

omnibus modis

sollicitatus ut

Christum negaret,

nunquam potuisset, vivus comburitur. Post hos Epimachus et Alexander, cum post diuturnum carceris horrorem in quo vincti permanserant, ferreos ungues, flagra ac
inillc

dolorum genera

pertulissent, vivae

calcis

incendio
ipsis

rtiam

ipsi colliquefacti perierunt.

Eumdem cum

ex-

itum

sorlita^

sunt quatuor mulicrcs.

Ammonarium

qui-

EPISTOLA

III,

l5

dem

virgo

sanclissinia,

cum

a

judicc

diulissime

lorta
pia^-

fuisset ingenli

cum

perlinacia propterea

quod palam

dixerat nihil

horum
est.

qua) jadex jusserat

prolaturam se

esse; poUicitalionem suani executioni

mandans, ad suppH-

cium abducta

Residuae vero, Mercuria scilicet anus im-

primis veneranda; et Dionysia, plurimorum quidem libero-

rum mater,

sed quae pignora sua minori

charitate complexa est; et alia rursus

quam Dominum Ammonarium cum
:

proefectum jam puderet eas ulterius incassum torquere et
a foeminis superari, gladio caesae sunt, nullis prius lormentis
subditae.

Etenim earum princeps

et antesignana

Ammonaet

rium, pro omnibus tormenta pertulerat. Heron etiam
Ater
et Isidorus iEgyptii,

cumquc
,

illis

Dioscorus puer, an-

nos circiter quindecim natus

judici oblati sunt. Et

cum

judex primum antc

alios

adolescentem Dioscorum, partim

sermonibus ut flexibilem decipere, partim tormentis ut

mollem ac tenerum cogere

tentavisset;

ille

nec persuasio-

nibus cessit nec tormentis. Reliqui crudelissims verberati,

cum
diti.

cruciatus fortiter sustinuissent, igni etiam ipsi sunt tra-

Dioscorum vero qui

in

omnium conspectu
illi

inclaruerat,

et qui

ad omnia interrogata sapieatissime responderat, ad-

miratus judex dimisit, spatium se

ad poenitentiam con-

cedere affirmans, ob

aetatis

infirmitatem. Et

nunc

nobis-

cum

versatur divinus Dioscorus, in majus ac diuturnius
et

Certamen reservatus. Sed
iEgyptius,

Nemesion quidam, etiam
falso accusatus fuerat

ipse

tanquam socius et contubernolis latronum; postea vero cum apud centurionem hanc calumniam a se utique alienissimam depulisset, delatus

primum quidem

quod Ghristianus
ille

esset,

ad praefectum vin-

ctus adducitur. At

nequissimus judex, postquam

eum

duplo gravioribus

quam

reliquos latrones tormenlis ac ver-

beribus affecisset, inter latrones jussit incendi. Et sic vir
beatissimus similitudine Ghristi honoralus
est.

Porro uni-

l4

'"•

DIOXYSII

ALEXANDRIM

versus simul militum

manipulus,

Ammon

scilicet

Zeno,

Plolemaeus et Ingenuus,cumque
pr»Ttorium staLant. Et

illis

senexTlieophilus ante

cum quidam ob

Ghristlanam

religio-

nem

in

judicium inductus, jamjamque uegaturus Ghristum

videretur, ilH adstantes dentibus stridere, vultu in nuere,

manus extendere, ac
edere coeperunt.

toliussimul corporis motus geslusque
in se oculos convertisipsi

Gumque omnium

scnt,priusquam ab aliquocomprehenderentur,

ad sub-

sellium accurrentes, Ghristianos se esse professi sunt.
facto pioefectus et assessores qui in consiHo aderant,
perterrili sunt.

Quo
metu

Ac

rei

quidem

ipsi

ad ea qucC perpessuri
:

erant promptissimi et confidentissimi cernebanlur

judices

autem

ipsi

contremiscebant.

Isti igilur

ex praetorio ovantes

processeruut, exultantes ob fidei confessionem,

cum Deus
Gentihbus

per ipsos gloriose triumpharet.

Sed

et ahi

complures per oppida
:

et vicos a

discerpti sunt

ex quibus

unum exemph

gratia

commemoerat cujus-

rabo. Ischyrion

mercede conductus procurator
gerentis.

dam magislratum
bat jussus
idolis

Hic ab eo cujus rem procura-

immohre, cum minime obtemperaret, primum injuria alfectus est. Postea cum iu eadem sententia perslaret, variis ab eodem vexatus est contumehis. Quae
sustineret,
ille

omnia cum patlenter
repta, transflxum per

praegrandi sude corinterfecit.

media viscera hominem

Jam
siti,

quid opus est

commemorare multltudinem eorum
latronum aut bestiarum incursu
hi qui superfuerunt incolu-

qui in montibus ac per solitudinem oberrantes, fame et
frigore ac morbis, et
?

opprcssi interlere

Ex quibus

mes

testcs sunt

electionis

illorum atque victoriae.
rei

Uni-

cum

duntaxat facinus ad declarandam

vsrllatem hic

adjiciam. Ghaeremon erat

quidam grandaevus, NiH urbis
in

episcopus. Hic una
delatuS;

cum

conjuge

Arabicum montem fuga
Et fratres, quamvis ac-

non uUerius reversus

esl.

EPISTOL\

III.

10

curate omnia perscrutali, iicc ipsos poslhac nec ipsorum

cadavera reperire potnerunt. Porro multi In Arabico

illo

nionte a Barbaris Saracenis capti, et in servitutem redacti
sunt.

Ex quibus alil solulo ingenti pretio vix tandem realii nondum hactenus redimi potuerunt. Atque demptl haec non frustra, Irater charissime, a me commemorata sunt; sed ut scias quae et quam gravia nobis mala con:

tigerlnt.

Quae profecto melius inlellJgunt

ii

qul magis ex-

perli sunt.

Et paucis interpositis, haec subjiingit
Caeterum
hi

:

divini

martyres qul nunc assessores sunt

Christl, ct regnl Illius consortes, ac judicii partlclpes

una
e

cum
runt

Ipso judicaturl

;

dum

hic

apud nos

cssent,

quosdam

fratrlbus lapsos, et idoHs
:

sacnTicasse convlctos, suscepe-

et

conversionem Illorum ac poenltentiam cernentes,

eam placere posse illi qui peccatoris poenltentiam mavult quam mortem, eos admiserunt et collegerunt, atque In ccelum suum receperunt, et in oratloni-

cum

judlcassent

bus ac clbo
fratres,

cum

iisdem communicarunt. Quid ergo nobis,
?

de his suadetis

quid nos agere debemus? Utrum
et

sententiae

martyrum accedemus,

rem ab

illls

judicatam

seu potlus gratlam concessam tuebimur, et
illi

miseratione prosecutl sunt benlgne

cum iis quos agemus? An contra
Ipsi sententiae

judicium illorum Irritum faclemus, iiosque

illorum dlscussores ac judices constituemus; clementiam
dolore afTicIemus
ipsius

ordlnem constltutum evertemus; Dei indlgnationem provocabimus?
;

iG

S.

DIONYSII ALEXANDRINI

EPISTOLA
AD

IV.
A>'NO.

EUMDEM,

EODEM

De eadem

persecutione

*.

exemplum proponam, quod apud nos contigit. Erat in hac urbe Serapion quidam senex e numero fidelium, qui reliquo quidem anteactae vilae tempore
tibi

Unum

nulli culpae

obnoxius fuerat; sed

in

perseculione lapsus,
ei

saepenumero veniam petierat; nec quisquam

attendebat,.

eo quod sacrificasset. Idem postea morbo correptus, vocis

usu sensuque omni carens triduo permansit. Quarto de-

mum
et
:

die

paululum recreatus, nepotem ex
inquit,

fdia

ad se vocat,
Properate

Quousque tandem,

me

detinetis,

fili ?

quaeso, et

me

quantocius absolvite. Accerse

me unum
vox

ex

presbyteris. Haic

cum

dixisset, rursus illum

destituit.

Puer ad presbyterum cucurrit. Jam nox erat; presbyter

autem

aegrotabat.
si

Sed quoniam

in
si

mandatis dederam, ut
antea suppliciter posspei pleni ex

morituris,

peterent, et

maxime

tulassent, venia indulgeretur,
vita

quo bonai

hac

migrarent; cxiguam Eucharistiae parlem puero Ira-

didit,

jubens ut in aqua intinctam, seni in os

instiilaret.

Redit igitur puer buccellam afferens. Et
ret,

cum appropinqua:

priusquam ingrederetur, recreatus iterum senex

Ve-

nisti, inquit, fdi; at
tuit.

presbyter quidem ipse venire non po-

Tu

vero fac citius quod imperatum est; ct dimitle me.
intinxit et in os senis infudit.

Mox puer buccellam
tur perspicue apparet
*

Qui ea
igi-

paulatim absorpta, continuo

animam

exhalavit.

An non

eum

reservatum

fuisse, ac tantisper

Euseb, Hist. Eccl.

lib. vi,

cap. xliv.

EPISTOLA
in vila permansisse,

V.

ly
et deleto

quoad rcconciliaretur,

jam

crimine, pro muilis quae gesserat bonis operibus a Cbristo
agnosci posset et praedicari
?

k.%/V*%>

.-%^ V'*'*^

EPISTOLA

V.

AD FRATRES. ANNO 255.

De
Aliis

solenmitate paschali

et

pestc

'.

quidem hominibus
nec hoc quod

^

praesens hoc

tempus uon
illis

vi-

deatur esse tempus
livitatis est,

festivitatis.

Neque vero

tempus

fes~

a nobis celebratur,

nec ullum

non dicam eorum quae luctuosa sunt, sed etiara eorum quse vel maxime lacta et hilaria existimantur. Nunc quidem certe plena sunt omnia lamentationum lugent cuncti et ob mortuorum hominum ac quotidie morienaliud,
:
:

tium multitudinem, tota urbs gemitibus circumsonat. Prorsus

enim

ut de primogenitis
ita

yEgyptiorum

in sacris libris

scriptum habetur,
est.

nunc quoque clamor ingens excitatus NuIIa quippe domus est in qua non sit aliquod funus,
in

Atque utinam unum duntaxat
tigerunt.

unaquaque domo
expulerunt.

esset.

Multa quidem et acerba ante hanc calamitatem nobis con-

Primum enim nos urbe
festos

Cumque

soli

ab omnibus fugaremur atque opprimeremur, nihilominus

tunc quoque

egimus

dies.

Quivis denique locus in
ager,

quo

varias aerumnas sigillatim pertulimus;

inquam,

solitudo, navis, stabulum, carcer, instar templi ad sacros

conventus peragendos

fuit.

Sed omnium laetissimam

festi-

vitatem egerunt consummati martyres, qui in coelo epulati
*

Euseb. Hist. Eccl.

lib. vir,
i,

cap. xxii.

2

Vide D. Guillon, tom.

p. 202 et seq.

XV.

2

l8

S.

DIOXYSII

ALEXAXDRIM

sunt. Posthaec bellum et faraes evceplt, qu.e

quidem

iios

cumGentilibus junclim pertulimus. Et ea quidem mala quibus nos attriverunt, soli sustinuimus. Quae autem ipsi sibi
vicissim intulerunt ac passi sunt,

eorum partem
illa,

toleravi-

mus. Sed rursus oblectavit nos pax
nobis
tio
solis indulsit.
illi

quam

Ghristus

Gum

autem brevissimo temporls spailla
;

nos el

respirassemus, reperte ingruit lues

ipsis

quidem

res

omnium

formldolosissima et calamitosisslma;

et quae sola, ul proprlus

quldam Ipsorum
superavlt.

scriptor loquitur,

omnlum spem oplnlonemque
ejusmodi
fuit
:

Nobis vero non

medltamenlum quoddam ac probamentum, perlnde ac caetera. Neque enlm a nobis abstinull lues illa, licet plurlmum in Gentiles grassata sit.
sed potius

Addit deinde

:

Plurlml quldem ex fralrlbus nostris ob nimiam charila-

tem, curam

omnem

propriae saluiis abjiclentes, sibique

mu-

tuo adhaerescentes,

dum
lUis

aegros secure atque audacter invi-

sunt, eisque assldue minlstrant, et curationem adhibent in

Ghristo, una

cum

mortui sunt
et

;

aliorum icgrltudine
in

iibenllssime sese implentes,

proxlmorum morbum

semetipsos

quodammodo

attrahentes, doloresque

corum

sponte sua exprimentes atque cxtergentes. Multique adeo
qui alios gegrolantes curaverant et in prlstlnam valetudi-

nem

reslituerant, Ipsi interierunt;

ipsos traducenles,

mortem illorum in severbumque lUud vulgare quod ofliciosae
eflecti,

duntaxat comitatls hactenus visum fuerat, relpsa adimplentes,

cum ahorum

peripsema

ex hac vita migrarent.

Et hoc quidem pacto optlmi quique ex fratribus nostris,

quorum nonnuHI

presbyteri erant ac dlaconi, et ex po:

pulo laudatisslmus qulsque morlem oppelierunt

adeo ut

genus hoc mortls ob pietatem fideique constantlam nequa-

quam

inferius martyrio censeatur. Hi ergo

sanctorum cor-

EPJSTOLA

V.

19
illis

pora supinis manibus gremioque excipienles, oculos
et ora claudentes, Lajulantes

eadem humeris

suis,

compo-

nentes, adhaerescentes

illis,

complectentes, lavacro et ves-

iimentis ornantes, paulo post
culi sunt;

cum

superstltes

eadem officia ah allis consesemper eorum qui praecesserant
vero prorsus contraria his ege-

vestlgiis insisterent. Gentiles

runt.

Nam

et eos qui aegrolare incoeperant
viis

exturbabant, et

charisslmos refugiebant, eosque in

semineces destitue-

bant; aut mortuos insepultos projlclebant, aversantes mortls

partlcipationem ac socletatem,

quam lamen,

llcet multi-

pllci adhibita

caulione ac dillgentla, evilare non poterant.

EPISTOLA
De

VI.
'256.

AD SANCTUM STEPHANUM. ANNO
pace Ecclesice reddita
i.

Scias autem, frater, cunctas per

Orientem

et ulterius

posltas eccleslas quae prius erant disclssag,

nunc tandem ad

unitatem reversas esse; et omnes eccleslarum ubique anlistites

unum idemque

sentire, et
:

ob redditam insperato

pacem

incredibili gaudlo exultare

Demelrianum

sclllcet

episcopum Anliochiae, Theoctlstum Gaesarea^, ^liae post

mortem Alexandri Mazabanem, Marlnum
cunctasque
Glliclae

Tyri, Laodiceae

vero post Thelymldrls obitum Heliodorum,
ecclesias,

Helenum

Tarsi

Flrmllianum denique

cum

universa Gappadocia. Solos enim illustrlores episcopos no~

minavl, ne forte eplstola nostra prolixior et oralio molestlor redderetur.

Syrlarum quidem provincise omnes

cum

Arabia, quibus identidem necessaria suppeditatis, et qui-

bus
*

litteras

nunc

scripsistis;
lib.

Mesopotamia quoque, Pontus
v.

Euseb. Hist. Eccl.

vh, cap,

2.

:

20
ac Bitliynia
:

S.

DIONYSII ALEXA^NDRIM

ac ut uno verbo absolvam,
gestiunt,

omnes ubique

ler-

rarum

laetitia

Deoque

gratias agunt

ob hanc con-

cordiam fraternamque charitatem.

EPISTOLA

yil.
7.

AD SANCTUM XYSTUM. ANNO 25

De

baptismo

<.

In hac epistola Stephani simul ac

rehquorum

epi-

scoporum de baptismo sententiam ac judicium ponit, de Stephano ita scribens
:

ex-

Antea htteras scripserat de Heleno

et

de Firmiliano

,

de

omnibus denique sacerdotibus per Giliciam, Gappadociam,
cunctasque finitimas provincias coustitutis sese ob eam cau:

sam ab illorum communione discessurum quod
,

hsereticos

rebaptizarent.

Ac

vide, qua^so, gravitatem negotii. Revera

enim

in

maximis, ut audio, episcoporum conciHis decretum
ad cathoHcam Ecclesiam accedunt,
fierent, ac deinde veteris et impuri

est ut qui ab ha^reticis

primum catechumeni

fermenti sordibus per baptismum purgarentur.

De

his

om-

nibus ego ad illum epistolam misi,rogans atque obtestans.

Et aliquanto post
Sed et charissimis
rant,
fratribus et compresbyteris noslris Dio-

nysio ac Philemoni, qui prius idem

cum Stephano
Verum

sense-

deque iisdem rebus ad

me

scripserant, antea

quidem
de su-

breviler,

nunc vero pluribus

verbis scripsi.

p^adicta qua^stione hactenus.

In eadem epistola de Sabellianis haereticis, utpote
1

F-uscb. Hist. Kccles.

lil).

vn, cap. v

cl vi.

EPISTOLA

VIF.

qui tiinc temj)oris increscebant, Xystuin certiorem
facit his verbis
:

Nam

de dogmate

illo

quod nuper apud

Ptoleraaideiii,

urbem Pentapoleos, commotum est, pleno impietatis ac blasphemia3 adversus omnipotentem Deum palrem Domini
nostri Jcsu Glirisli; pleno etiam incredulitatis erga unige-

nitum ejus Filium, primogenitum omnis creaturae, Verbum

quod
lerae

inter

homines versatum
:

est;

pleno denique stuporis

adversus Spiritum sanctum

cum

ab utraque parte et

lit-

ad

me

allatae essent, et fratres

mecum

disserturi venistrac-

sent, epistolas
tatoris

quasdam, quantum Deo juvante potui,

more

fusius scripsi.

Quarum

exemplaria ad

te misi.

EPISTOLA
AD
EUMDIiM.

VIII.
2.58.

ANNO

De

impio hccreticorum hapiismo

i,

Profecto opus habeo, fraler, consilio tuo, el sententiam

luam expeto, ne
delato.

forte ipse alluciner, tali

ad

me

negotio

Quidam ex

fratribus qui

ad ecclesiam conveniunt,

jampridem pro

fideli

habitus, et qui ante

meam

ordina-

tionem, ac ni fallor ante ipsius quoque Heraclae episcopa-

tum, coetus fidelium particeps fuerat;
nes responsaque illorum audiisset, ad

cum

interfuisset

baptismo eorum qui nuper baptizabantur, et interrogatio-

me

accessit flens et

vicem suam ingemiscens. Pedibusque mels advokitus confiteri

atque dejerare coepit, baptismum quo apud haereticos

initiatus fuerat,

non hujusmodi
:

esse,

nec

cum hoc

uostro

quidquam commune habere
^

quippe illum plenum esse

Euseb. Hist. Ecclcs.

lib. vii,

cap. ix.

22

S.

DIO^YSIl

ALEXANDRIM

blaspheraiae et impietalis. Aiebatque

animnm suum
scelestis
illis

acer-

bissimo doloris sensu compungi, ac ne oculos quidem ad

Deum

attollere se audere,

quippe qui

verbis

ac caeremoniis initiatus

fuisset.

Proinde orabat ut hoc pu-

rissimo lavacro, verissimaque adoptione et gratia donaretur.

Quod equidem facere non sum ausus; sed diuturnam illi communionem ad id sufficere dlxi. Nam qui gratiarum actionem frequenter audierit, et qui cum caeteris responderit amen; qui ad sacram mensam astiterit, et manus ad
corporis ac sanguinis nostri Jesu Christi particeps

suscipiendum sacrum cibum porrexerit; qui iilum exceperit, et

fuerit diutissime,

eum ego

de integro renovare non ausim.
et

Porro ut bono animo esset

cum

firma fide bonae spei plejussi.

nus ad Dominici corporis participationem accederet,

Verum

ille

nulium lugendi finem

facit, et

ad mensam ac-

cedere penitus exhorrescit; vixque rogatus interesse orationibus sustinet.

EPISTOLA

IX.

AD DIOYSIUM ROMANUM. AiXNO 267.

Dc

hcsresi Noi^atiK

Nam
siam

Novatianum merito aversamur, quippe qui Eccle-

discidit, et

quosdam ex
qui

fratribus ad impietatem blas-

phemiamque
invexit, et

pertraxit;

nefariam de Deo doctrinam
Ghri-

clementissimum

Dominum nostrum Jesum

stum quasi implacabilem calumniatur; qui praeterea sacrum lavacrum obUterat, fidemque et confessionem quae baptis-

mum

praecedunt evertit; et Spiritum sanctum penitus ab
lib. vii,

^Euscb. Uist. Ecclcs.

cap. vin.

KPISTOLA
illis

X.

'20

fugat, lainelsi spes aliqua subsil vel
vel

quod

iu

illis

ad-

huc maueat,

quod ad eos rcversurus

sit.

EPISTOLA

X.
ANNO 258.

AD PIIILEMONEM, ROMANUM PRESBYTERUM.

De sancti Dionysii visione
Ego vero
ccndis
tiis
iis

*.

in libris et Iraditionibus

h^relicorum cognos-

operam posui; execrandis quidem illorum sententantisper coinquinans
:

animum meum

hanc tamen ex

utilitatem percipiens, ut illos tacilusapud

multoque magis quam antea detestarer. Et

me refutarem, cum frater qui-

dam

ex presbyterorum ordine prohiberet me, veritus ne

forte nequitiac illorum coeno

commiscerer; quippe animum

meum

contaminatum
;

iri

aiebat, et

quidem verissime ut

ipsemet sentiebam

visione coelitus missa confirmatus sum.

Et vox ad aures meas perlata diserte mihi prsecepit hoc

modo Lege omnia quaecumque in manus venerint; idoneus namque es qui singula disquiras et examines, hacque pri:

mum
tiret,
»

occasione ad Ghristi fidem impulsus

es.

Amplexus

sum visionem
nummularii.

illam, utpote quae Apostolicae voci consenita

robustissimos quosque
»

compellanti

:

«Estote periti

Paiica deinde de universis haeresibus interlocutus,
haec subdit
:

Hanc ego regulam
etsi defecisscnt;

et

formam

a

beatissimo papa nostro

Heracla accepi. Eos enim qui ab hterelicis veniebant, tamseu potius non defecissent
fratribus
lib. vii.
illi

quidem, sed

in
*

speciem

cum

communicantes
cap. vu.

,

clam perversae

Euseb. Kist. Ecclcs.

«4

S.

DIOYSII ALEXANDRIil
:

doctrinae magistros adire delati essent

ab Ecclesia ejectos,

post multas tandem preces non prius admisit,

quam

quae-

cumque ab
tunc

adversariis audierant,

palam exposuissent. Ac

demum

ad communionem eos admittebat, nequaquam

existimans iterato baptismate eis opus esse. Quippe jam

antea Spiritum sanctum ab ipso acceperant.

Rursus hac quaestlone abunde ventilata, concludit in

hunc

modum

:

Illud praeterea didici,

non ab

Afris solis

hunc morem

nunc primum invectum

fuisse; sed et

multo antea, superio-

rum episcoporum
alios

temporibus, in ecclesiis populosissimis,

et in conciliis fratrura

apud Iconium
fuisse.

et

Synnada,

et

apud

plurimos idem sancitum

Quorum
:

sententias et

statuta subvertere, eosque ad jurgia et contenliones exci-

tare
a

equidem nolim. Scriptum

est

enim

«

Non commulabis
constituerunt
*. »

terminos proximi tui, quos parentes

tui

EPISTOLA

XI.
ii^Q

CONTBA GERMANI CALUMNIAS. ANNO

^

Equidem vereor ne
esse videar,

in

dementiam ac stuporem lapsus

dum

referre cogor admirabilem erga nos Dei

providentiam ac dispensationem. Sed quoniam arcanum

quidem

regis occultare, ut ait Scriptura,
:

laudandum

est';

Dei autem opera praedicare gloriosum

adversus Germani
so-

impetum cominus decertabo. Yeni ad ^milianum non
lus,sedcomitantibus
*

mcMaximo compresbytero,etFausto,
cap.

D^nter. xix.
Ecclcs.
lib. vii.

2 Eiiseb. Ilist.

xi.

*Tobiae

xii.

EPISTOLA

XI.

Eusebio ac Chaeremone diaconis. Quidam etiam ex

fratri-

bus Romanis qui

tum aderant nobiscum
ilH

ingressus est.
:

Porro yEmilianus non dixit mihi prima fronte
tus agas; id
id

Ne conven-

enim

supervacuum

erat ac

postremum, ad

quod primum ac praecipuum est recurrenti. Quippc haudquaquam curabat ne alios congregarem sed id age:

bat ne ipsi Ghristiani essemus. Et ab eo cultu desistere

me
cae-

jubebat
teros

:

ratus scihcet,

si

sgo ab eo cuhu descivissem,

exemplum meum

secuturos. Respondi
:

non improba-

bihter,

nec longe arcessita responsione

Obedire oporlet
et aperte contes-

Deo magis quam hominibus. Sed palam
latus

sum, me illum qui
nec commisurum

solus est Deus,

neque ahum nuldiscessurum

him

praeter

hunc adorare; nec

a proposito

me

esse,

unquam

ut Christianus esse desine-

rem. Posthcec abire nos
dini

jussit in

vicum quemdam

solitu-

proximum, cui nomen est Cephro. Sed verba ipsa quae ab utroque nostrum dicta sunt, sicut actis publicis inserta leguntur, accipite. Inducto Dionysio, Fausto, Maximo,
:

Marcello et Chaeremone, ^milianus praefectus dixit

Non

solum scripto, sed etiam viva voce vobiscura disserui de
humanitate principum noslrorum, qua
illi

erga vos utuntur.

Vobis enim potestatem fecerunt salutis vestrae retinendae,

dummodo
turae
ipsi

ad id quod natura; consentaneum
et

est ferri, deos-

que imperii illorum custodes adorare,

repugnant

oblivisci velletis.

eorum quae naQuid ergo ad haec

dicitis?

Neque enim vos ingrato animo

fore spero adversus

eorum clementiam; quippe cum ad meliora vos traducere conentur. Dionysius respondit: Non omnes ab omnibus coluntur
dii;

sed eos singuli colunt quos arbitrantur deos.

Nos quidem

unum Deum omnium rerum

opificem, qui

Va-

leriano et Gallieno sacratissimis Auguslis
dit,

imperium

tradi-

colimus et adoramus. Huic continuas preces offerimus

pro imperio illorum, ut stabile et inconcussum permaneat»

^6

S.

DIOISYSII

ALEXANDRIM
:

/Emilianus prsefectus ilerum dixit

Quis vero vos prohibet
est,

quominus
dii

et

hunc,
?

si

quidem Deus

cum
jussi

iis

qui natura

sunt adorelis

Deos enim colere

estis,
:

eosque

quos cuncti norunt deos. Dionysius respondit

Nos nullum
in-

aHum adoramus. /Emihanus
minime
phro.
sentiatis.

prtnefeclus dixit

:

Video vos

gralos esse simul ac stupidos, qui clementiam

Augusforum

Quamobrem non
jussu

manebitis in hac urbe,

sed mittemini in parles Libjce, ad locum qui dicitur Ce-

Hunc enim locum

Augustorum uostrorum elegi.
aliis

Nullatenus autem Hcebit vobis nec quibuscumque

con-

venlus agere, aut ea quae vocantur coemeteria adire.
si

Quod
ipse

quis ad

eum quem

jussi

locum minime profectus depreis sibi

hendetur, aut in conventu aliquo fuerit inventus, Abscedite igitur quo jussi

periculum arcesset. Non enim deerit congrua animadversio.
estis.

Stalimque
diei

me

tametsi aegrodilatione

tantem

proficisci compuh*t,

ne

quid^m unius

concessa.

Quomodo

igitur

conventus agere aut non agerc

vacuum mihi deinceps
Paiicis

fuit?

deinde

iiiterjectis addit

:

Sed neque
fuimus.

a corporaH conventu,

Domino
;

juvante, absi

Verum

eos qui in urbe erant, perinde ac
in ecclesiam

ades-

sem, majore studio congregavi

absens qui-

dem

corpore, ut jam dixi; animo autem praesens.
affuit

Apud

Gephro vero nobiscum magna fidehum

muUitudo;

partim eorum qui ab urbe nos secuti fuerant; partim aho-

rum qui cx rehqua yEgypto confluebant. Ibi quoque januam nobis patefecit Deus ad praedicationem verbi sui. Et
initio

quidem perseculionem

passi et

lapidibus impetiti

sumus; postmodum vero non pauci ex GentiHbus, reHctis
simulacris, ad

Deum

conversi sunt.

Tunc enim primum

apud

iUos verbi divini per nos sparsa sunt scmina,

cum

il-

lud antea non susccpisscnt.

Ac prorsus

quasi Deus ejus rei

EPISTOLA. XI.

27

causa nos ad

illos

perduxisset, postquam illud ministerium
alio transtullt.

implcvimus, iterum nos
in asperiora

Etenim ^miiianus
magis Libyca, nos

quoedam loca,

ut credebat

transportare constituit. Et cunctis

undecumque ad MareoNos vero magis ad viam

licam praefecturam confluere jussis,vicos per regionem
illam dispersos singulis assignavit.

publicam, ut primi comprehenderemur, collocavit. Id enim
proecipue agebat ac moliebatur, ut
set,

quandocumque

voluis-

omnes
situs

nullo negotio

capi possemus.

Cephro primum abire jussus
ille

Ego vero cum sum, tametsi ubinam locus
illius

esset

ignorabam, quippe qui vix nomen

antea audivissem; nihilominus aFacri constanlique animo
perrexi.

Posteaquam vero mihi renuntiatum
regionem migrarem, norunt
ii

est ul

ad Gol-

luthionis

qui

tum

praesentes

aderant quoraodo affectus animo fuerim. Hic enim memet-

ipsum accusabo. Princlpio quidem
leste tuli. Etsi
liaris

aegre

admodum

ac

mo-

enim regio

illa

notior nobis magisque famifratribus ac probis viris

erat

quam Cephro, tamen

vacuus esse locus dicebatur, et viatorum turbis latronum-

que incursionibus obnoxius. Sed multum mihi consolationis altulit,

quod

fratres

civitate propius abesse.

me admonuerunt locum illum a Itaque quamvis Cephron maximam
jam conventus agere possemus,
urbis,

nobis multitudinem fratrum ex ^Egypto confluentium adduxisset, adeo ut laxius
iliic

tamen ob vicinitatem

charissimorum

et

conjunc-

tissimorum
fruituros
et
:

hominum
eos
in

aspectu crebrius nos aiebant esse

quippe accessuros ibique commoraturos;
suburbanis remotioribus, particulares
ita contigit.
illic

tanquam

conventus futuros. Idque

Deinde paulo post, de
ita scribit
:

his qiiae sibi

acciderunt

Sed

fortasse

Germanus

multis fidei confessionibus glo-

28

S.

DIOMSII ALl-XA.NDRl.M
adversus se gesla
:

riatur. ]\Julta praedicare polest

quot vero

enumerare potest perinde atque ego, seDteotias judicum,
puLlicationes,

proscriptlones,

direptiones

bonorum, ab-

jecliones dignitatum, contemptus gloriae saecularis,
a pra^feclis ac

laudum

decurionibus profectarum despectus; minaquae

rum denique

coram intenlabantur, vociferationum,

discriminum, persecutionem fugas, aerumnarum et cujus-

quemodi malorum tolerantiam; cujusmodi sunt ea quae sub
Decio
et

Sabino, et quae in hunc usque diem sub ^Emiliano

nobis contigerunt?

Ubinam vero comparuit Germanus
causa delapsus

?

Quaenam
illa,

illius

facta est

mentio? Verum ab imprudentia

in

quam Germani
igitur

sum

,

tandem abfratribus qui

sisto.

Singularum

rerum narrationem

plenissimam gestorum notitiam habent, rehnquo.

EPISTOLA
De

XII.

AD DOMITILM ET DIDYMUM. EODEM ANNO.
persecutione Decii
'.

Nostros vero superfluum est nominalim recensere, cuni
et

plurimi sint et vobis ignoti. Id tantum in universum scire

vos convenit, viros et mulieres, juvenes ac senes, puellas
et

anus, milites ac paganos
aetate, alios

,

ex omni denique

hominum
alios ferri

genere atque
acie, alios

llagrorum verberibus,

ignibus in certamine superatis

coronas retu-

lisse.Nonnuliis vero longissimum temporis spatium
fuit

non

satis

ad hoc ut Deo acceptabiles viderentur

:

sicuti

nec mihi

in

hunc usque diem. Scilicet in aUud opportunum tempus quod ipsi probe cognitum est, me distulit Dominus qui di:

cit
-

aln tempore acceplo exaudivi
.

te, et ia die salutis

opi-

£useb

llisl.

Ecclcs.

lib. vii,

cap.

xi.

:

KPISTOLA
»

XII.

20
nostrls,

lulalus

sum

libi

\

»

De rebus autem

quandoin

quidem
agamus
:

sclscilamini ac certiores fieri vultis
audivistis

quo

statu
et

quidem omnino quo pacto, cum ego

Caius et Faustus

cum

Petro et Paulo vincti duceremur a

centurlone et magistratlbus, militibusque et apparitoribus
qul una
tis,

cum

ipsiserant; supervenientes

quidam ex Mareofratribus

invitos nos

nec sponte sequentes per vim abstraxerint.
et Petrus et

Ego quldem nunc
sumus, trldui

Gaius

soli, reliquls

orbati, in deserto et squallido

quodam

Libyae loco conclusi

itinere distantes a Paroetonio.

Et aliquanto post
In urbe autem occultarunt se, ut fratres clanculo invisant, presbyteri
et Lucius.

quldem

:

Maxlmus, Dioscorus, Demetrius

Faustinus enim et Aquila, utpote in majore ho-

minum
post

luce positi, per
qul

^Egyptum vagantur. Dlaconi vero
sunt, superstites
:

illos

morbo consumpti

Faustus,

Eusebius, Chaeremon. Eusebius, inqaam,

quem Deus jam
consum-

inde ab initio roboravit, impulltque ut confessoribus in custodia positis ministerla strenue exhiberet, utque

matorum ac beatorum martyrum cadavera non sine capllls sui periculo sepeliret. Nam In hunc usque diem non cessat
praefectus nostros qui praesentiae ipsius exhlbentur, parlim
interficere crudelissime, partim tormentls dllanlare, par-

tlm squallore carceris et vinculis macerare, interdicens ne
quis ad eos accedat, et perscrutans

num

quis forte videa-

tur accedere.

Verumtamen Deus ex

alacritate ac benigni-

tate fratrum, solatium assldue praestat alllictis.
1 Isai.

xr.ix, 8.

;

5o

S.

DiONYSII

ALEXAADRIM
k

v^^x/^^w^-^. *^%^v%.-ww^«

EPISTOLA
De
Misisti

XIII.

AD BASILIDEM. EODEM ANNO.
pluribus disciplince regulisK
et sapienlissime
sit
fili

ad me, fidelissime
hora dies Paschag

mi,interroali-

gans

qiia

jejunandus. Dicis enim

quos fratres dicere quod oportet hoc in galH cantu facere
alios vero,

quod

id sit

faciendum vespere. Qui enim Romae
:

sunt fratres, ut aiunt, gallum expectant
hic sunt dixisti

de

iis

autem qui
et valde

quod

citius.

Horam autem exactam
quod quidem

demensam
lubricum.

quaeris imponere,*

est difficile et

Quod enim

post resurrectionis Dotfiini

tempus
con-

oporlet eos feslum laetitiomque inchoare qui ad illud usque

animas
fesso.

jejuniis

humiHant,

erit

apud omnes simiHler
nihil

in

Per ea autem qua?

scrlpsisti, probasti (sane

admodum
ab
eis

divinorum EvangeHorum sensu percepto) quod

accurate perfecteque traditum de hora qua resurrexit apparet. Diverse

enim EvangeHstae ad monumentum venisse scripserunt, mutatis temporibus; et omnes, surrexisse jam
dixerunt invenisse. Et
^
:

Dominum,

«

vespere sabbatorum,

»

ut

dixit MatthcTcus

et
^
:

«

ut scribit Joannes
«

cum mane adhuc esset obscurum, » et « summo diluculo, » ut Lucas el
*
:

valde

mane, orto jam

sole,

»

ut

Marcus

^

:

et

quando sur

rexit qiiidem,

nemo

sabbati, lucescente

Quod autem vespere una sabbatorum, qui ad monumentum
aperte respondit.

venerunt
confesso

eum non ampHus jacentem
est.

invenerunt, hoc in

Ac neque

dissentlre nec sibi adversari inter se

EvangeHstas, existimemus.
circa id
*

Et quanquam parva quaedam
si

quod

quaeritur controversia esse videbitur,

omnes

2

CoUectlo Concilioruni P. Labbaei, tom. i, fol. 85i. * Marc. * Luc. xxiv. 3 Joan. xx. Maltli. xxviir.

xvf.

»

EPISTOLA
iti

XIII.

i)l

una nocle miindi lacem

Dominum noslrum exorlum

esse
eis

consentientes, in hora dissentiunt, nos

tamen quae ab

dicta sunt, pie et fideliler conciliare studeamus.

Quod

a

Matlhaeo quidem diclum est, sic habet
«
»
»

:

Vespere sabbatorum, lucescente una sabbatorum, venit
alia

Maria Magdalene et
et

Maria ad spectandum sepulchrum,

ecce

fuit

magnus

terrae

motus

:

Angelus enim Domini

»
»

cum

de coelo descendlsset, accedens devolvit lapidem, et

sedit supra

ipsum; erat autem species ejus ut fulgur,
ejus

et

» » »

indumentum

aibum

ut nix

:

a timore

autem ejus con-

cussi sunt qui servabant, et facti sunt ut mortui. Respoii-

dens autem Angelus dixit mulieribus
,

:

»
»

enim quod Jesum crucifixum
rexit

quaeritis

:

Ne timete vos, scio non est hic resur;

enim

sicut dixil.
est vespere, alii

Id

autem quod dictum
sapientiores

quidem existima-

bant secundum verbi communitatem significare vesperam
sabbati
:

autem

id audienles,

fundam noctem
subjunxit

esse dicent,

non hoc, sed protarditatem et longum tempus

vespere significante. Ei quod noctem dicit et non vesperam,
:

«

Illucescente in una sabbatorum, et venerunt,»

nondum, ut reliqui dicunt, aromata ferentes, sed ad spectandum sepulchrum. Invenerunt aulem factum esse terrae motum, et Angelum super lapidem sedentem, et audierunt
ab ipso
»
:

«

Non

est hic; surrexit.

»

Similiter Joannes

:

«

In

una sabbatorum, inquit, Maria Magdalene venit mane,

»

cum

essent tenebrae, ad

monumentum,
»

et videt

lapidem

»

sublatum a monumento.

sent tenebrae, praecesserat.
»

Sed juxta eum, cum adhucesLucas autem dicit « Sabbato
:

quidem quieverunt, secundum praeceptum
sabbatorum

:

una autem

»

summo mane ad monumentum
»

venerunt, fe-

r

» »

rentesquae paraverant aromata; inveneruntautemlapidem
a

monumento devolutum.

Summum mane,

fortasse

ma-

tutinum splendorem qui prius subapparet,

significat

imius

3s

S.

DIOAYSII

ALEXANDRIM

sabbatorum. Et ideo jaoi perfecte praeterilo
sequenle nocte sabbato, et

cum

tota

con-

alio die incipienle,

venerunt,

aromata

et

unguenta ferentes, quando jara videlicet diu ante

surrexerat.
»

Hoc Marcus quoque

sequitur, dicens
:

:

«

Emeruut
sole.
»

aromala, utvenientes Jesumuugerent

etvaldemaneunius
orto

»

sabbatorum, veniunt ad

monumenlum
dixit,

jam

Falde enim mcuie hic quoque

quod idem
sole.

est ac

s«m-

mo

diluculo; et subjunxit, orto

jam

Profecto quidem

et iter

earum summo diluculo
solis,

nere autem et circa

mane incoepit; in itimonumentum moram traxerunt usque
et valde

ad ortum
datus
:

et

is

quidem tunc
»

dicit

adolescens candi-

«

Resurrexit; non est hic.
iis

Hoec autem

cum

ita

se

habeant, hoc

qui accuratius subtiliusque considerant
vel

enuntiamus quota hora

ctiam semihorula vel quarta

horac oportet incipcre laetitiam ob

Domini

nostri a mortuis

resurrectionem; et eos qui nimium festinant et ante

mecur-

diam noctem surgunt,

ut conlemptores et intemperantes
sit

reprehendimus, ut qui propemodum antequam par

sum
vita,

abruperint, dicente viro sapiente

:

Non parvum

est in

quod parum
perferunt
,

abest.
et

Eos autem qui differunt,

et plufortiter

rimum

ad quartam usque vigiliam

abstinentjinqua eliam pluribus Servator noster in mari ambulans apparuit, ut generosos et laborum tolerantes susci-

pimus

:

iis

aulem qui

interea ut moti sunt, vel ut potuerunt

quiescunt, non valde molesti sumus;

sex jejuniorum dies aequaliter
tant.

quandoquidem nec nec similiter omnes expecjejuni peralii

Sed

alii

quidem,
duos,
in

vel

omnes transmittunt,
quatuor,
alii

manentes;
iis

alii

alii tres,

nullum. Et

quidem qui

illis

transmittendis valde laboraverunt,
deficiunt,

deinde defessi sunt
est

et

propomodum

ignoscendum

quod

celerius gustsnt. Si qui

missis, sed ne jejunatis

autem non modo non transquidem, vel eliam in delicatis opi-

parisque conviviis consumptis praecedentibus quatuor die-

EPISTOLA
biis;
ilJis

xiir.
cllcs

35

ad <luos, eosque solos extremos

cum
si

venerint,

a se,

cibo non guslato transmissis parasceve
el

et sabbato,

magnuin quid

egregium

se facere exislimant

ad aurocerta-

ram usque permanserint, non existimo eos ex acquo

men

subiisse

cum

iis

qui se pluribus diebus prius exercuesentio, consulens scripsi.

runt. Hasc

quidem, ut

De

mulieribus quae sunt in abscessu, an eas sic affectas

oporteat

doraum Dei

ingredi,

supervacaneum
si

vel interro-

garc existimo. Neque enim eas existimo,
'

sint piae et fide-

les, sic affectas

ausuras vel ad sanctam

meusam
(i).

accedere,vel

corpuset sanguinem Dominiattingere

Neque enim quae duodecim annorum fluxum habebat ipsum ad medicinam
sed solam ejus fimbriam. Orare enim
se

tetigit,

utcumque sit mini meminisse et auxilium implorare, non est reprehendendum. Ad sancta autem sanctorum qui anima et corpore purus non est accedere prohlbebitur.
habeat aliquis,
et

cumque

quomodoaffectus Do-

Porro
ces.

et qui

consenuerunt debent esse
a se invicem
,

sui idonei judi-

Quod enim

ex consensu, ad tempus abs-

tinere conveniat ut vacent orationi, et rursus conveniant,

Paulum dlcentem audierunt *. Qui autem in non vohmtario nocturno fluxu
quoque propriam conscientiam sequantur;
de eo discernant an non, considerent.
cibis, qui discernit, inquit,
si

fuerint,

ii

et se ipsos,

an
in

Quemadmodum

comederit, condemnatus

est ^;

in his

quoque bona3
tu

sit

conscientiae, et libere sequatur se-

cundum propriam
Has

cogitationem qui ad

Deum
ut

accedit.
di-

quidem, nos honorans (non enim ignorans, o

lecte) nobis quaestiones proposuisti,
tiae,

non

ejusdem senten-

sicut et

sumus, ejusdemque animi simul praeparans,
ut doctor, sed ut

Ego autem non
Gor.

convenit nos invicem disserere,
*

cum omni simplicitate meam sententiam in com3

1

II, 7.

-—

2

Rom.

xiv.

XV.

54
miine edidi
sime, quod
:

S.

DI0KY5II ALliXAiNDRIXl
tu examinaveris,
fili

quam cum

mi

sapientissic

tibi

juslum meliusque apparuerit, vel an

etiam de his habere existimas, rescribes. Valere
fdi

te, dilecte

mi, in pace

Domino ministrantem

opto.

EPISTOLA
De
Qiiid vero

XIV.

\D HIERACEM, ^GYPTIUM EPISCOPUM. AKKO 262.
lugendo statu Alcxandrincc cwitatis
i.

mirum,

si

grave ac

difficile

mihi est homines

longius remolos vel per cpistolas alloqui,
ipse colloqui,

cum nec mecum
faclle

nec animae meae consulere
ipsius viscera,

possim

?

Et-

enim ad mea
habeo

ad contubernales et unanimes

fratresejusdemque ecclesiae municipes,missis epistohs opus
;

easque

quomodo transmiltam

vix reperio. Facilius

cnim

quis,

non dicam extra

fines provinciae, sed

ab Oriente

ad regiones Occidentis ultimas commeari possit, quam ex ipsa urbe Alexandria Alexandriam pergere. Quippe vasta
illa et invia

solitudine

quam

Israelilaj

duabus

selatibus pcr-

agrarunt, vastlor magisque invia est media urbis plalea.

Portus autem maris
illius

illi

tranquilii et placidi,

imaginem exhibent

quod ohm scissum ac duorum instar parietum utrinque firmatum, IsraeHtis quidem Iransitum praebuit,
^gyptios vero
in ipso calle submersit.

Nam

ob crebras ho-

minum

cujusdam rubri instar fuerunt. Qui vero civitatcm ipsam alluit fluvius, interdum
caedes ibi perpetratas, maris

quidem

aridior visus est et squahdior siticulosa

illa

solitu-

dine per
siti,

quam

iter facientes Israelitae tanla oppressi

sunt

ut adversus

Mosem

vociferari

non desinerent, quoad
prasrupla rupe

virtute illius qui solus mirabilia facit, ex
^

Euseb. Hist. Eccles. Ub.

vii,

cap. xxi.

EPISTOLA XIV.

35

aqua

ipsis

ad polum

effluxisset;

interdum vero tantopere

exundavit, ut circumsitae regioni viisque et agris omniLus
superfusus,

aquarum diluvium cujusmodi temporibus Noe
Cneterum caedibus
et

accidit, minari videretur.

cruore et

submersionibus
qualls ollm a

hominum

contlnuis inquinatus evolvitur;

Mose

praestitus est

Pharaonl, in sanguinem

conversus et foetidus. Quaenam igitur unda lustrare poterit

aquam qua omnla purgantur? Quomodo vastus ille nec hominibus permeabills Oceanus, hoc amarum pelagus unquam absterserlt? Aut quomodo ingens ille fluvius qui ex

Edem profluIt,etIamsi quatuor illos in quos dividltur in unum Geonis alveum transfundat, tantam hanc
saniem
?

alveos

abluet

Ecquando

scelestisslmis

undecumque vaporibus
ex fluminibus

obnubilatus aer, purus tandem serenusque reddetur? Hu-

jusmodi enim halitus ex terra, ex
aurae, ex

raari venti,

portubus fuligines spirant, ut tabescentium in

omnibus subjacentlbus elementis cadaverum sanies pro rore sit. Et posthaec mirantur et ambigunt homines unde-

nam

continuae pestes,

undenam

graves morbi, omnisque

generis tabes, et multiplices varilque

hominum

interitus;

quid causse

sit

cur urbs maxima tantum clvium
ipsis infantlbus

numerum
sic

amplius non ferat, etiamsi ab

ad decrepitos
vo-

usque senes numerentur, quod antea crudos senes
catos aluit.

Verum tunctemporis adeo

plures erant quadraaetatis

genarii, et supra hos

usque ad septuagesimum

annum

progressi, ut
ascriptis licet

numerus eorum nunc expleri non possit, et in album relatis ad annonam ex publico

accipiendam his qui quatuordecim annos nati sunl, usque
adoctogenarios. Et qui specie ipsa adolescenluli sunt^aequa-

quodammodo nunc facli sunt eorum qui olim scnes erant. Cumque in terris humanum genus tantopere imminutum et consumptum videant, augescente in dies et cresles

cente ipsorum excidio non intremiscunt.
5.

S.

DIONYSII ALEXANDRINI,
EPISCOPI ET CONFESSORIS,

LIBRI DOGMATICI.
FRAGMENTUM
LIBRI DE PROMISSIONIBUS,
CONTRA NEPOTEM. ANNO 254-

Caiisam scribendi praebuit Nepos quidam, episcopus iEgypti, qui promissiones sanctis hominibus factas in divinis voluminibus, Judaico sensu exhi-

bendas docebat, et nescio quod mille annorum spatium corporalibus refertum deliciis in hac terra fore affirmabat. Cumque exJoannis revelatione opi-

nionem suam

stabilire se possc existimaret,

Hbrum

quem de hac qua^stione composuerat, confutationem Allegoristarum inscripsit. Hunc ergo Dionysius in

hbris de Promissionibus acriter impugnat.

Et in priore quidem hbro suam ipsius sententiam de hac quaestione proponit. In secundo autem Hbro de Joannis Revelatione disputans, in ipso statim exordio Nepotis mentionem facit his verbis
:

Sed quoniam librum quemdam proferunt Nepotis, quo

quidem magnopere niluntur, quasi

in eo cerlissimis

argu-

;

S.

DIONYSII ALEXANDRINI LIBRI DOGMATICI.
sit

3^

mentis dernonstralum
in plurimis

regnum

Ghristi in terris futurum:

quidem aliis rebus laudo Nepotem ac diligo, cum

propter fidem

tum oL diligentiam

et

studium Scripturarum;

postremo ob psalmorum cantus multiplices, quibus plerique
ex fratribus etiamnum magnopere delectantur. Magnoque

honore ac reverentiahominem prosequor, vel ob

id

maxime
dih'go,

quod ex hac

vita migravit.

Sed veritatem magis

cunctisque praeferendam censeo. Etenim ea quidem quaa
recle dicta sint, absque invidia laudare ac probare debe-

mus. Si quid vero secius scriptum
et corrlgi decet.

est, id

examinari a nobis

Quod

si

ipse praesens adesset, et

opinionem

suam

viva voce promulgaret, sufficeret fortasse simplex

absque scripto colioquium, quo per interrogationes ac responsiones convincerentur adversarii et in pristinam con-

cordiam revocarentur. Verum

cum

in

pubhcum

editus

sit

Hber, isque, ut nonnuHis videtur, ad persuadendum aptissimus,* et

cumquidam
, ,

doctores

Legem quidem

ac Prophe-

tas nihiJi faciant

Evangeh*a sequi negh'gant, Apostolorum

Epislolas contemnant

hujus vero hbri doctrinam quasi
et

magnum ahquod

et

arcanum sacramentum venditent;

simpHciores quosdam ex fratribus nostris nihil sublime at-

que magnificum, nec de glorioso prorsusque divino adventu

Domini

nostri,

nec de resurrectione nostra, nostrique ad
et assimilatione "sentire patiantur

Christum aggregatione

sed levia quaedam ac mortalia, et qualia nunc homines sperare solent in regno Dei cogitare jubeant
:

necesse est ut

adversus fratrem

meum Nepotem

quasi praesentem, dispu-

tationem instituam.

Paucis deinde interpositis hsec subjungit

:

Cum
dem,

essem

in Arsinoitica prsefectura, in

qua jam pri-

ut nosti, increbruit haeo opinio, adeo ut schismata et
;

integrarum ecclesiarum defectiones fierent convocatis pres-

38

S.

DIO>"YSII

ALEXANDRINI

byteris ac doctoribus qui per singulos vicos fratribus prje-

dicabant, praesentibus item fratribus qui adesse voluerant,

hortatus
naretur.

sum

illos

ut ea doctrina

palam

in

concione exami-

Cumque hunc Hbrum tanquam sculum quoddam murumque iuexpugnabilem mihi opposuissent, tres continuos dies a prima luce usque ad vesperam cum ipsis sedens,
quaecumque
sum.
in

eo Hbro scripta erant discutere aggressus

Tum vero fralrum

constantiam, et ardentissimum co-

gnoscendae veritalis studium, ct dociHtalem atque intelligentiam magnopere

sum admiratus
studiose

:

adeo moderate et

ordine inlerrogationes rationesque dubitandi, et assensiones a nobis fisbant.

Ac

quidem cavebamus, ne ea
nec aliorum objecpoterat, ad ea de

quae semel nobis placuissent, tametsi falsa esse deprehen-

derentur, pertinaciter defenderemus
tiones subterfugiebamus.

:

Sed quoad
eniti,

fieri

quibus instituta erat disputatio

eaque stabiHre cona-

bamur

:

sin

autem rationibus

convicti essemus,

bat nos mutare sententiam et aHis assentiri.

uon pudeQuin polius

cum bona animi conscientia, absque uHa simulatione, expansis ad Deum cordibus, qua^cumque certissimis argumentis et

auctoritate sacrae Scriptura) confirmata essent, susci-

piebamus.

Tandem denique

Coracio, qui hujus doctrinae

auctor et signifer fuerat, audienlibus cunciis qui aderant
fralribus, poUicitus nobis et conleslatus est, se in

posterum

hanc opinionem amplexurum non

esse,

nec de ea dlsputa-

turum, nec locuturum, nec populo pra^dicaturum ; quippe qui argumentis oppositis satis supcrque conviclus hiisset.
Fratribus autem qui aderant, haec dispulatio et
inter se reconciliatio atque consensio

omnium

non mediocrem altu-

Ht voluptatem.

Deinde, aliqiianto post, de Revelatione Joannis
ita scribit
:

; :

LIBRI DOGMATICI.

Scj

Nonnulli quidem ex

iis

qui nos praecesserunt, librum

hunc repudiarunt penilus ac refutarunt, singula ejus capita refellenles,

eumque absque

ullo sensu et ratiocinatione
fal-

scriptum esse monstrantes. Adhoec inscrlptionem hbri

sam

esse dicunt

:

neque enim auctorem ejus esse Joannem;
esse,

sed neque

eam Revelationem

quippe quae tam crasso
sit

tamque opaco

ignorantiae obducta

velo.

Et non

modo
et

Apostolorum neminem, sed ne ullum quidem e sanctis
ecclesiasticis viris

hujus

libelli

condilorem fuisseaffirmant
sui

Cerinthum enlm, qui nominis

sectam conflavit,

cum

magna^ auctoritatis nomen ad faciendam fidem commenlis
suis vellet praefigere, Joannis titulum operi suo indidisse

quippe hanc Cerinthi opinionem fuisse, regnum Chrlsli ter-

renum futurum

,

et in

iis

mnxime rebus quas

ipse, utpote

carnalis et voluptatibus corporis deditus, pra^cipue concupi-

scebat, haesurum

:

inventris scilicet,

eteorumquae sub ven-

tre suntsatietate; id est, in cibis ac poculis, in nuptiis et in
iis

quibiis ista honeslius parari posse exislimabat, festis niet sacriflciis, et

mirum

hostiarum mactationibus. Ego vero*

librum illum rejicere omnino non ausim, praesertim
multi ex fratribus
illo

cum

Sed hujusmodi de opinionem concipiens quasi sensus mei modum excefaciant.

eum magni

dat,

arcanam quamdam planeque admirabilem singularum
intelligtnliam latere existimo.

rerum
telligo,

non insuspicor tamen altiorem quemdam sensum verbis
ipse

Nam etsi

subesse.

Eaque non meo
percipiantur.
:

ipsius judicio metior atque aes-

timo: sed plus
ut a

fidei tribuens,

sublimiora esse censeo

quam

me

Nec ea condemno

quae intelligere

non potui
possum.
1

verum inde admiror magis quod capere non

Yide D. Guillon,

toin.

i,

p. 506,

,

4o

S.

DIO>-YSII

alexa:^dri?(I

Post haec integro Revelationis libro examinato postquam apertissime ostendit eum prorsus intelligi

non posse juxta obvium verborum sensum^
:

ha?c

subjicit

Absohita

demum
tum

universa praedictione sua,Prophela beaeos qui

los pronuntiat
«

eam

servaverint,

tum seipsum.
»

Beatus, inquil, qui servat verba propheliac librihujus; et

»

ego ipse Joannes qui haec vidi atque audivi,

igitur

hunc
viri

vocari, et librum a

Joannem Joanne scriptum esse, non

inficior.
afflati

Fateor enim sancti cujusdam et divino Spiritu
id

opus esse

;

sed hunc ipsum esse Aposlolum
,

Zebedaei filium, Jacobi fratrem
lud quod
lica,

cujus est Evangelium

il-

secundum Joannem inscribitur, et Epistola cathohaud facile concesserim. Nam ex ulriusque genio et
et

forma loquendi,

ex Hbelli tolius ductu ac dispositione,
conjicio
ascribit
;
:

non unum eumdemque scriptorem esse Evangehsta quidem uullibi nomen suum

quippe

nec

se-

metipse, aut in Evangelio, aut in Epislola pracdicat.

Et paulo post subdit

:

Joannes vero nusquam, nec tanquam de seipso, nec tan-

quam de
»
))

altero.

At

ille

qui Revelationem scripsit, in ipso
:

statim exordlo

»

*
»

nomen suum praefigit cum ait « Revelatio Jesu Ghristi quam dedit ipsi ut palam faceret servis suis celeriter, et significavit mittens per Angelum suum Joanni servo suo, qui testificatus esl Verbum Dei et lestimonium ejus qusecumque vidit. » Ad hoec epistolam scribit. « Joannes, inquitf septem ecclesiis quae sunt in Asia
et pax.
»
:

gratia vobis

»

Evangelistes vero ue catholicne
praefixit;

nomen suum

sed absque ulla

quidem Epistolae verborum ambage ab
«

ipso divinae revelationis mysterio exorsusest.

Quodfuit,

m-

LIBRI DOGMATICI.
»

4^

giiit,

» Iris.

quod audivimus, quod vidimus oculis nos»0b hujusmodi enimrevelationem, PetrumDominus
ab
initio
;
:

beaiumpraedicavit his verbis
» »

«

Beatus

es,

Simon

fdi Jonaj,

quia caro et sanguisnon revelavit tibi, sedPater
in coehs est.
»

meus

qui

Sed neque

in

secunda ac

tertia, quae

Joanni

vulgo ascribuntur, Epistolis, quamvis brevissimis, Joannis

vocabulum prostat
scribitur. Alter

:

verum absque
ille

ullo

nomine Senior

in-

autem

non

satis

habuit nomine suo se;

mel edito narrationem deinceps prosequi
petit
» »
:

sed iterum re-

«

Ego Joannes,

frater et consors vester in tribulatione

et

regno

et patientia in

Jesu

,

fui in insula quae

Patmos vo»

calur, propter

verbum Dei
:

et

testimonium Jesu.

Et sub

finemhbri rursus hajcaddit
»

«Beatus qui servat verba providi et audivi.
»

phetiag hbri hujus,et ego

Joannes qui haec

Joannem igitur esse auctorcm hujus hbri, ipsi id affirmanti credendum est. Sed quisnam ille fuerit Joannes, incertum. Neque enim seipsum esse dixit, sicut in Evangeho saepius
dicitur, discipulum illum

quem

dilexit

Dominus, aut illum

qui supra pectus

Domini recubuit, aut fratrem Jacobi, aut

illum denique qui

Dominum

vidit

alque audivit. Aliquid
dixisset,
si

enim horum quae memorata sunt certe
liquido voluisset ostendere.
suit
:

seipsum

Sed horum quidem

nihil po-

fratrem vero duntaxat et consortem nostrum sese ap-

bealum denique ob visam atque auditam revelationem. Ac plurimos quidem fuisse opinor
pellavit et testem Jesu,

Joanni Apostolo cognomines, qui propter singularem erga
illum benevoleniiam, et
picerent, et perlnde ac

quod hominem mirarentur ac
ille

sus-

a
:

Domino

diligi

ambirent, hoc
ex fidelium
li-

cognomentum adamaverint

quemadmodum

beris multos Pauli Petrique nominibus appellaios videmus.

Est etiam alius Joannes in Actibus Aposlolorum, cogno-

mento Marcus, quem Barnabas
junxerunt.

et

Paulus comitem
:

sibi ad-

Dequoetiam rursus

dicitur

«

Habebant autem

42
»

S.

DIOISYSII
*.»

ALEXANDRIM
sit

Joannem rainistrum
«

Anhic

qui Revelationem scrip-

sit,

mihi non liquet. Neque enim una

cum

illis

in

Asiam
Papho,

venisse perhibetur.
» »

Sed cum

solvissent, inquit, a
est;

Paulus quidcm Pergen Pamphyliae profectus
vero discedens ah
:

Joannes
»

iilis,

reversus estHierosoIymam.
scilicet

Alium

igitur esse censeo

unum

eorum

qui in Asia versati

sunt.

Duo enim apud Ephesum

sepulcra fuisse traduntur,

utrumque Joannis nomine insignitum. Ex sententiisquoque et ex verhis eorumque collocatione, facile conjicitur hunc
abillo diversura fuisse.

NamEvangeliuraetEpistoIasibimu-

tuo consonant, et eodera ordiuntur raodo. Sic enim incipit

Evangelium

:

«

In principio erat

Verbum.
«

»

Epistola vero

:

«Quod
» »

fuit ahinilio.

»In

illo

dicitur:

Et

Verbum

carofac-

tumest, ethabitavil innobis. Etvidirausgloriam ejus,gloriara quasi Unigeniti a Palre.
»

Haec vero eadem hahet, pau-

lisper
»

tanlum immutata

:

«

Quod
:

audivimus, quod vidimus

»

quod perspeximus, et manus nostrae contrectaverunt deVerho vitae et vita manifestata est. » Haec
oculis noslris,
ille

enim

veluti modulationis praeludia praemittit, adversus

eos qui Christumincarne advenissenegahant, utinsequenti-

bus ostendit.
» »

Quamobrem

de industriasubjunxit

:

«Et quod

vidimus testamur, et annuntiamus vobis vitam aeternam,
quaeerat apud Patrem et apparuit nohis.

Quod vidimus

et

»

audivimus annunliamus vobis.

»

Adeo

lotus cx seipsepen-

det, et a propositionihus suis

ne latum quidcm unguem

discedit; sed iisdem

pene capitihus ac verbis cuncla proseutroque saepius vitam,

quitur.

Ex quibus

nos quidem nonnulla brevitcr suggerein

mus. Qui vero attente perlegerit,

lucera, fugara tenebrarura; frequenter veritatem, gratiam,

gaudium, carnera et sanguinera Doraini, judicium, peccato-

rum rcmissionem;
^

Dei erga nos dilectionem, mutuae inter

nos dileclionis praeceptum, et universa praeccpta servanda
Actiium
xiir.

LIBRI DOGMATICI.

43

esse reperiet.

Adhsec condemnatlonis elogium adversus
et

mundum, diabolum
ritus,

Antichristum
,

;

promissio sancti Spiprae-

adopiio fdiorum Dei

fldes in

omnibus a nobis

standa, Pater et Fihus ubique nominati, in utroque passim

occurrunt. Denique in omnibus^ sirecteexaminaveris,unus

idemque utriusque
et Epistolae,

scriptionis genius, Evangelii

nimirum

evidenter apparet. Apocalypsis vero ab his
:

prorsus ahena est et extranea
cinitate contingens

nulla necessitudine aut visupradictis; ac ne sylla-

quidquam ex
enim

bam quidem unam cum illls communem
Epistola (de Evangelio
nihil dico)

habens. Sed neque

mentionem ullam
nihil de revela-

aut signifiactionem facit Apocalypseos, nec Apocalypsis Epistolae
:

cum tamen

Paulus

in EpistoHs

non
ille

tionibus suis indicaverit, quas

quidem

in

proprium vo-

lumen non relulit. Praeterea ex dictione ipsa conjici potest quantum Evangelium et Epistola differant ab Apocalypsi. Nam illa quidem non modo emendatc quod ad Graecum sermonem attinet, verum etiam cum summa elegantia tum in
verbis;

tum

in

argumentationlbus et in tota orationis com-

positlone perscripta sint.

Tantum

abest ul barbarismus

ali-

quis aut soloeclsmus, aut denique idiotismus quisplam in
illis

deprehendatur. Utroque enim praeditus erat Evangells-

tes,

sermone nimirum ac

scientla;

cum

haec

duo

ipsi

Do-

minus concessisset, sclentiam slmul et eloquentiam. Illum
vero Revelationem quidem vidisse, et scientlam ac futuro-

rum
ejus

praidlcllonem accepisse non inficlor;

verum dictlonem

non admodum Graecam aninladverlo, sed barbarlsmis

atque interdum soloecismis inqulnatam. Quos quidem inpraesentiarum excerpere

haudquaquam necesse
a

est;

neque

enim subsannandi animo haec
existimet
:

me

dlcta esse

quisquam

sed polius eo conslllo, ut utriusque scripti dissi-

militudinem expenderem.

44

«•

DIONTSII ALliXANDBIllI LIRRI DOGMATICI.

de Promissionibus fragmenta, extant pliira alia excerpta sive apud Prceparationem Evangelicam Eusebii^ lib. xiv^ sive in operibus
Praeter haec libri
SS. Athanasii et Basihi, quae

cum

postea in
,

eorum

dem Patrum
tuntur.

scriptis sint

excudenda hic praetermit-

>:!>««<

S.

GREGORIUS THAUMATURGUS
SEU NEOCJSSARIENSIS.
M^^^
*-

EXPOSITIO FIDEI.

EPISTOLA CANONIGA.

METAPHRASIS

IN ECGLESIASTEN.

S.

GREGORIUS THAUMATURGUS,
SEU NEOC^SARIENSIS.
(CIRCA ANNUM 27O.
)

GR^CUS.

qui prius Theodorus a virtutis et doctrinae praestantia Magni, a miraculis autem ThauS. Gregorius,
^

maturgi et alterius Mosis cognomine insignitus, j\obilibus et opulentis parentibus Ethnicis natus est NeocaesireaePonti. Post obitum patris quatuordecim

annorum juvenis jam aliquo Christianae religionis amore coepit alHci Rhetoricam autem ita curante matre didicit, ut futurae eloquentioe non minimam injiceret opinionem. Nec defuit etiam hnguae latinae, quin et Romani juris studium unde Berytum pro; ,

ficiendi desiderio petiit,

una cum FirmilianoPatricio

Cappadoce, episcopo postea Caesariensi, et fratrc suo Athenodoro ad episcopatum Ponti itidem deinde provecto.Cum autem Caesaream Palaestinae deflexisset, detentus ab Origene, per quinque annos, quibusdam interjectis intervaliis, ab ejus ore tum in hac ipsa urbe tum Alexandrise tum iterum Caesareae pependit, a quo ad Christum adductus philosophicisque primum discipUnis imbutus, tum praesertim
,

,

,

sacra mysteria edoctus est

;

quae ita fidehter

animo tantum, sed moribus ebibit, ut scortum non contempserit modo, sed maHgno
ritui

non insuhantem
spi-

traditam ante pedes subito prostraverit.

48

s.

cnEGonius thaumaturgus,

Baptisnio tinctus, priusquam a Caesarea discede-

Origenempraesentem magna convocata frequentia celebravit, eique gratias egit insigni sermone panegyrico, qui etiamnunc extat, et a Pamphilo apologia? Oiigenis pridem insertus fuit. Absens inde et latitans a Phoedimo episcopo primus Neocaesariensis pontifex electus est, licet vix septemdecim tum in hac urbe numerarentur Christiani. Cum autem an. 2^0 consecratus, in ehicidanda
ret,
fidei

doctrina pernoctaret, apparuit

iili,

inter cir-

cumfusi himinis radios mater Domini cum Joanne Evangehsta a quo, Maria jubente, dictata suscepit
,

mysteria,
transmisit.

manuque

conscripta suis successoribus

Hinc una cum episcopatu incipere stupenda illa miraculorum series, quibus ad Thaumatur^i gloriam assurrexit. Modo da^monibus silentium imponere;

modo

transferre lapides;

modo

stagna in sicci-

tatem redigere; in terram virga
tata,

modo aquis redundantibus, defixa magnamque in arborem Iransmuobicem opponere nunquam superandum. Co,

mana? episcopum consecrare rogatus, Alexandrum Carbonarii nomine notum deterso quo humihs tegebatur pulvere ad pontificatum provexit. Exorta Decii circa an. 260 persecutione, fugiendi pericuH populo auctor fuit, quod ita fehciter succes,

sit,

ut

nemo

tormentis addictus in apostasiam pro-

laberetur. Ipse in vicinum

desertumque coHem^cum

diacono ab idohs, quorum primum sacerdoserat, converso dehtuit, obca^catisque persequentium ocuhs, qui arborem ejus loco videre crediderant, saivus

tandem

evasit.

Persecutionis vices pestis excepit, cujus originem

faustumque eventumita narrat Gregorius Nyssenus

:

SEU NEOC^SARIENSIS.
« Ferioe » w »
»

^9

qiia^dam piiblica3 et iiniversales eranl in nrbe dremoni cuidam domestico, patrio quodam ritu ac

more solemni

celebrari consuetae, ad quas

una cum

urbanis celebrandas universa
:

propemodum gens

ex tota ea regione confluebat atque eorum qui con» currebant theatrum plenum erat, et eorum qui pos» tremi affluxerant multitudo subselliis undique su» perfundebatur, atque omnibus ad spectacula atque » acroamata orchestram intueri cupientibus, plena » erat scena tumultus et trepidationis,irritaquepra?» stigiatoribus mirabiliumquespectacuiorumartifici» »

bus ostentatio, tumultu sese mutuo constipantium

non modo oblectationem musicae impediente, sed » ne circulatoribus quidem et praestigiatoribus suas » artesostentanditempusconcedente.Tum verocom» munis ab omni muititudine erumpit vox da^mo» nem cui diem festum agebant implorantium, et ab » illo sibi laxitatem fieri petentium. Posteaquam au» tem omnibus simul loquentibus in altum vox tol» lebatur, ac totius civitatis vehiti unius oris sermo » esse videbatur, quo hae preces daemoni adhibeban» tur (erat autem precatio ut ipsa verba ejus audian» tur Jupiterfac nohis locum)\ audito sane magnus » ille vir sono nominatim invocantium d^emonem, a » quo laxitatem civitati fieri petebant, quodam ex
:

» »

astantibus ad eos misso, laxitatem ait ipsis

mox

datum

»

majorem quam optarent. Hac autem ab eo voce tanquam tristi quadam sententia prolata,
iri

» pestilentia
» »
»

frequentem ilhim ferias agentium et hidos celebrantium conventum excipit ac statim trepidantium choris kimentatio miscebatur, adeo
:

ut in luctus et calamitates eis voluptates converterentur,

»

cum pro

plausibus et cantu tibiarum ahae

»

super
xv.

alias naeniae

cantusque higubres urbem pas'

4

5o
»
»

S.

GIIEGORIUS THAUifATURGUS

»
» »

sim invasissent. Cum enim semel homines morbus invasissel, opinione citius propagabatur atque serpebat, ignis in modum domos depascens adeo ut aedes quidem sacra^,qiio spe sanationis atque re:

medii confugiebant, iis qui morbo peribant reple»tae; fontes vero, aquaductus scaturiginesque et
»

putei

eorum quos

atrocitate

morbi

sitis

exui-ebat

» referti essent,....

multi etiam item ultro transirent

ad sepulcra, eo quod superstites sepeliendis mor» tuis non amplius sufficerent; nec inopinato malum »homines invaderet, sed quasi spectrum quoddam ad
»
»

» » »

imminebat accederet,ita certum exitium subsequeretur.... Tunc magno isti
eas aidesquibus pernicies

viro supplices fiunt, orantes ut per
,

Deum agnosceret ac praedicaret » vera Deum esse et in omnes imperium
»
» »

eum quem ipse quem sohim rehabere

confiterentur, maii

impetum

sisteret et inhiberet.

Cum

»
»

futuram pestem alicui domui appareret, ac protinus desperationem vitae habitatoribus injiceret, una periclitantibus salutis ratio erat si illas aedes Magnus Gregorius ingredespectrum
illud ante

» retur,
» set

ac per preces

morbum

qui

repelleret ac

summoveret.

domum invasisCum autem celeri-

» ter

per eos qui primi ea ratione servati fuerant ad ttomnes fama permanasset, omnia quae prius vani»

» tate

»
» »

atque stuititia adducti curabant omittebantur, oracula, sacrificia, piacularia, in dehibris simulacrorum commoratio, omnibus magnum sacerdotem

intuentibus, et unoquoque eum ad se totius famihae suae servandae gratia aUiciente. Mercedem au-

»
»

qui servabantur, sahitem animarum consequebatur. » (Greg. Nys. in vit. Thaum.)

tem ab

iis

Interfuit

una cum Athenodoro

fratre suo, congre-

gatis Antiochiae contra

Pauhim Samosatenum

epi-

'^-\y^f

SEU NEOC.ESARIENSIS.

5l

scopis,anno 264, celebremqiie scripsit Canonicam Epistolam, quse nonnuUas circa poenitentiam regulas complectitur. Cnm autem Paulus Samosatenus in Antiochensi synodo intentatam dissimulavisset hseresim congregatum est anno 9.69 secundum ad eamdem urbem concihum, cui subscripsit Theodorus quidam, qui si pro nostro doctore assumatur, mors ejus ad annum 270 referenda videretur. Morti proximus, solhcite inquisivit utrum vel in urbe vel in territorio aliqui etiamnum remanerent Ethnici, compertoque quod adhuc septemdecim supererant, Deo gratias agens « Totidem, i/iquit, erant fideles, cum » cepi episcopatum.» (Idem, ibid.) Locum quo sepeUretur emi prohibuit, dicens, posteritati sciendum, omni haereditate expertem Gregorium alieno, et illo quidem mutuum accepto, tumulatum fuisse sepulcro. Defimctus est, ut probabiHus videtur, circa an. 265, 17 novembris, die qua ejus
,
:

festum,cum S. Dionysii Alexandrini eodem tempore defuncti memoria, Ecclesia celebrare consuevit. Martyrem nemo ante Rufinum dixit; nec illo, nisi late
accepto vocabulo, recte potest appellari. Ex dictis patet iihim scripsisse, jo Orationem

ad

Origenem , quam panegjricam
vocata grandi Jrequentia
^

et charisteiiam^

con-

ipsoque Origene prassente recitavit (J^iQvon. de Script. Eccles. c. lxv); Symbolum^diQ quo supra jammentionem fecimus,etquam
'i''

divinam institutionem et disciplinam Gregjorius Nyssenus prsedicat (in vit. Thaum.); o" Epistolam unam, quse ab omnibus, excepto Dodweilo, admittitur, et vocatur Canonica; 4° Metaphrasim in Ecclesiasten, hrevem quidem, sed vaUle utilem (Hieron. de Vir. illustr.), quam Rufinus asserit magnificentissime
scviptam (Hist. Eccles.
lib. yii, c.

xxv).
4.

52

S.

CREGORIUS TIIAUMATURGUS

Hunc antem virum Apostolicorum signorum atque
virtutum ab Hieronymo (Epist. lxxxiv, ad Magn.) vo-

catum, et a plerisque laudatum veteribus,ita imprimis encomiis extollit S. Basilius « Caeterum Gregorium Magnum et illius voces quo loco ponam? » Annon cum Apostolis et Prophetis, virum qui eo» dem spiritu quo ilii versatus sit, quique sanctorum » vestigiis per omnem vitam inhaeserit, quique Evan» gelicae conversationis vigorem quamdiu vixit pra?» stiterit? Equidem illud dixerim profecto injuria » affecerimus veritatem, si iion animam illam annu:

))

:

«meremus iis qui Deo juncti sunt, qui veUit insig» nis magnaque hicerna in Ecclesia Dei resplenduit, » qui e Spiritus ope tremendam habuit adversus dae» mones potestatem. Nam tantam acceperat gratiarn
»

ad obedientiam

fidei inter gentes,

ut assumptis

non phis septemdecim Christianis, universum po» pulum et urbanum et rusticum per agnitionem ad» junxerit Deo. Ille et fluminum cursus in diversum »vertit, prcEcipiens ilhs in magno nomine Christi; » et pahides exsiccavit belh causam prsebentes fra»
»
» »

tribus avaris.Caeterum pr?echctiones de futuris ejus-

modi sunt
Cujus

ut nihilo

sit

inferior caeteris Prophetis....

hodiernum quoque dieiri magna est » apud ejus regionis homines admiratio, recensque » ac semper vigens memoria sic infixa est Ecck.'siis » ut nullo tempore abolescat. » (S. Basil. hb. de Spiet in

ritu Sancto, cap. xxix.j
Univcrsa qUcX cxtant Thaumaturgi opera excusa fuere, pleraque gra3ca et latina, curante Gerardo Vossio Moguntias, an. 1G04, in-4°: Parisiis, an. 1G22, in-fol. cum S. Macario Alexandrino et in Bibliotheca Patrnm, S. Basilio Scleuciensi; Coloniae 1618
,
,

an. 1618, et Lugduni, 1677. Oratio pro Orlgi/ir scparatim in

luccm

cn)issa est vcvtcntc P. Sirinundo

Augustoduni,

i6o.5,

cum

SEU NEOCiESARlENSIS.

55

librisOrigenis contra Celsum. MctaphrasisinEcclesiastcii legitur in S. Gregorii Nazianzeni operibus, ubi inter ejus oraliones tan-

quam quinquagesima

tertia

annumeratur. Eadem pariter legitur

in Micropresbytico, an. i55o, et in Catenis

Patrum, Antuerpi?e,
1

et Labbaei. Epistola

1614. Symholum extat etiam in editionibus Conciliorum Binii Canonica Tarragonae prodiit an. 584, in-4° ;
,

Parisiis

1

64 1

,

in Collectione

canonum Beveregii Oxoniae, 1672;
;

Parisiis,

1720,

cum operibus Balsamonis curante Frontone Ducaeo.
gallice

Vide apud D. Fleury Epistolam Canonicam Hist. Eccles. VII, 62.Vide eliamD. Guillon, tom.
Parisiis,

versam,

iv, p. 3ii,in-8'^,

i824>

SANCTI PATRIS INOSTRI GREGORII,
EPISCOPI NEOCiESARE^ PONTI
,

THAUMATURGI,

EXPOSITIO FIDEI,
QUAM PER REVELATIONEM A BEATO JOANNE EVANGELISTA,
MEDIANTE DEI GENITRICE MARIA VIRGINE, ACCEPIT.
(dogtore gerardo vossio interprete.
"

)

jgr^U-Q-Q"

Unus Deus, Pater Verbi
et polentiae

vlventis, sapIenlljE subslstentis,
:

ac characterls semplterni

perfectus perfectl
solus exsolo,

genitor, Pater Fllli unlgenlll.

Unus Dominus,
Deitatis,

Deus ex Deo. Gharacter
Sapientla, constltutionis
slva, et vlrtus

et

imago

Verbum eflicax.

rerum unlversarum comprehen-

atque potentla universae creaturae efFectlva.

Filius verus, veri Patrls, invlsibllis, ejus qui est invlslbilis;
et Incorruptlblhs, corruptlonl

non

obnoxil,' ac immortalis>

mortis prorsus nescll; et seaipiternus, sempiterni. Unusque
Spiritus sanctus, ex

Deo exlstentlam habens,
homlnibus Imago
:

et qui

per Fiper-

llum apparult,

sclllcet

Filli, perfecti

fecta; vlta, viventium causa; fons sanctus, sanctilas, sanctlficatlonis

suppedltator

:

in

quo manifestatur Deus Paler,
quae gloria et aeternltate, ac

qui super omnia est, et in omnibus; et Deus FIUus, qui per

omnia
igltur

est. Trinltas perfecta,

regno atque imperlo non dlvidltur,neque abalienatur.

Non

creatum quld, aut servum

in Trinltate

:

neque super-

inducliliumaliquld et adventltium, quasiprlusnon existens,
pcsterlus vero advenlens.
Patri,
lis,

Non ergo
Trinilas.

defuit

unquam FIHus

neque

Flllo Spirltus;

sed immutabllis et invariabi-

eadem semper manet

S.

GREGORII, ARCiilEPlSCOPI NEOG/ESxVRIENSIS,
QUI THAUMATURGUS DlCTUS EST,

EPISTOLA CANONIGA
DE
IIS

QUl IN BARBARORLM INCURSIONE
,

IliOLOTHYTA COMEDERUKT

ET

ALIA.

QU^UAM PECCATA COMMISERUKX.

GANON PRIMUS.
Non
ea
f[ua3

cibi

nos gravant, sancte Papa,

si

captivi coniederint

dominium obtinent eis apposuerunt; maxime quando una de omnibus fama est, Barbaros qui in nosqui in eos
tras ref^iones incursiones fecerunt, idolis

non

sacrificasse.

Dicit
»

autem Apostolus
et

:

f<

Esca) veutri, et venter escis;
»

autem

hunc

et

has deslruet ^
:

Deus Sed Salvator quoque

mundans a Non quod intrat, inqult, coinqui» nat hominem; scd quod egreditur^. » Et hocquoque,quod eaptivoe muliercs corruptse fuerunt, Barbaris earum corpoomnes
cibos

ribus insolenter abutentibus
vita fuerat, procul

:

sed

si

prius

quoque damnala

abeuntibus oculls fornicatoribus, ut scri-

ptum

est^; fornicarius sciiicet habitus suspectus est etiam
:

teu)pore captivitatis

et

non oportet

facile orationlbus

ejusniodicommunicare. Sed siquidem aliqua qua)
conlinentla vixerit, et

cum in summa

puram ab omniquc suspicionc alienam priorem vitain ostenderit, nunc vi et necessitate in probrum contumcliamve lapsa sit habebimus exemphim
:

quod

est in

Deutcronomio, de adolcscentula quam homo
vi

in

agro invenit, etca

comprcssa,

cum
;

ipsa dormivit
crit

:

«

Ado-

AlescentuKx, hiquit, nihil facietis
* i

non

adolesccnlulfc

Cur.

VI.

2

Jli.iilj, j,v,

'

Nnm,

xv.

EPISTOLA CA.NO??ICA.
»

5^
si

peccatum mortis

*

:

»

quia,

quemadmodum

quis

homo

proximum suum insurrexerit, et ipsius animam morte affecerit; sic hanc rem adolescentula proclamavit, et iion erat qui ei opem ferret. Haec quidem certe ita se hahent.
adversus

CANON SECUNDTJS.
Gravis res est avaritia, et plura habendi cupiditas, nec

possunt una epistola proponi Scripturoe,in quihus non so-

lum

fugiendum horrendumque prsedicatur, sed plura etiam concupiscere, et aliena propler turpe lucrum
prajdari

attingere

:

et

quicumque

est

hujusmodi,

is

est a

Dei Ecclesia

abdicatus. In tempore

autem

incursionis, in tanto luctu tan-

tisque fletibus, ausos esse aliquos,

tempus quod omnihus
tempus;
est ho-

exitium afferebat, existimare esse

sibi lucri

minum impiorum, et Deo
nihil potest adjici.

invisorum, et

quorum

improbitati

Unde

illis

omnibus ejusmodi interdicere
ira

visum

est,

eosque abdicare; ne forle ad totum populum

perveniat, et in eos

primum

qui praesunt et

non inquirunt.

Vereor enim, ut
perdat
»
^.

ait

Scriptura, ne impius jussum una

secum
filios

«

Fornicatio enim, inquit Apostolus, et avaritia
in vobis
sitis
:

non nominentur
inobedientiae.

per quae venit

ira
:

Dei in
fuistis
:

»
» » » » » » »

Ne

ergo

eorum

participes

enim
filii

aliquando tenebra^, nunc autem lux in
lucis

Domino

ut

ambulate; fructus enim lucis est in omni bonitate
probantes quid
sit

et justitia, et veritate; et nolite

Deo acceptum

:

communicare

infructuosis operibus tenebrarum,
ipsis fiunt clan-

sed potius etiam redarguite. Quae enim ab

culum, turpe

est vel dicere.
'. »

Omnia autem

a luce convicta

manifestantur

Ha3C quidem Apostolus. Si autem qui

propter priorem plura habendi cupiditatem, quae in pace
fuit,

poenam dat;

in ipso ira3

tempore rursus ad ayarjtiam

^Deul. xxu,

2

i»iov. XXI.

'

^'phcs. v=

58

"

S.

GIVEGORII

TUAUMATUHGI

conveituulur; lucrum facientes ex sanguine et pernicie

eversorum hominum captivorum, interfectorum

:

quid aliud

expectandum
et universo

est,

quam

ut avarilia decertantes, iram sibi

populo accumulent?

GANON TERTIUS.
Nam
tum
ecce Achar, Zarai
peccavit
*
:

(ilius,

in eo

quod Deo dedicasynagogam
est

erat,

et

in

omnem

Israelis

ira pervenit.

Atqui hic unus solus peccavit; sed non solus

in suo peccato est mortuus. NoLis

aulem quidquid non
et ille

nostrum, sed alienum

est,

ab hoc tempore lucrum Deo diest.

catum

esse,

existlmandum
:

Nam

quidem Achar
ille

ex praeda accepit

et ipsi

nunc ex praeda accipiunt. At
:

quidem, ea quae erant hostium

qui vero

nunc sunt, ea quae

sunt Patrum, lucro pernicioso lucrifacienles.

CANON QUARTUS.
Nemo seipsum
» fratris » »

seducat,

tanquam

invenerit;

neque enim
:

fas est ei qui invenit, lucrifacere, ait

Deuleronomium

«

Viso
;

tui vitulo et

ove erranle in via, oa nc despexeris
fratri tuo.

sed ea restitutione restitues

Sin autem frater

tuus ad te non approximet, neque ipsum noveris, coges
et erit
:

Dipsum,
»
»

tecum donec ea

fraler tuus quaesierit; et
et sic facics

reddes ea

et sicfacies

de ejus asino,

de ejus

veste, et sic facies post

omnem

perdilionem
^.

fratris, quaa-

»

cumque

ipsi perierint, et tu

ea inveneiis
si

»

Haec Deute-

ronomium. In Exodo autem, non solum
sed etiam inimici invenerint,
»
«

quis res fratris,

restitulione, inqiut, resti»

tues ipsa

domui domini ipsorum ^

Si

autem ab eo qui
ini-

in

pace et in olio delicate vitam transigit, vel eliam ab
licet lucrari;
XMi.

mico non
••

quanto magis ab eo qui rebus adverxxii.

Jos. vir

,

2

Deut.

•"'

Exod, xxm.

!

liPISTOLA CANONICA.
sis

5^

premitLir, et fugit, et necessitate coactus propria relin-

quit

CANON QUINTUS.
Alii

autem

se ipsos seducunt, pro propriis quae perierunt,
:

aliena quoe invenerunt detinentes

ut

quoniam Boradi

et

Golhi

eis hostilia fecerunt, ipsi sint aliis

Boradi et Gothi.

Propterea ergo fratrem et consenem nostrumEuphrosynum

ad vos misimus, ut secundum formam quae hic
ibi

est,

etiam

det simihter; et quos a precibus abdicare, isthic simili-

ter disponat.

GANON SEXTUS.
Denuntiatum autem
et qui
est nobis,

quidpiam factum esse

in

vestra regione incrcdibile, vel utique infidehbus et impiis,

ne nomen quidem Domini noverunt

:

quod nonnulli

eo inhumanitatis crudelitatisque processerunt, ut captivos
aliquos qui effugerunt vi retineant. Mittite aliquos in regio-

nem, ne

vel fulmina in eos

cadant qui haec agunt.

GANON SEPTIMUS.
Eos itaque qui
tianos; efferati
inter Barbaros

enumerati sunt, et

cum

eis

in captivitale invaserunt, obhti se esse Ponticos et Ghris-

autem barbarique

redditi, ut et eos qui

hu-

jus sunt generis vel ligno vel suffocatione interficiant, vias

autem

vel

domos nescientibus Barbaris ostendant
iis,

:

etiam

ab auditione arcere oportet, donec de
tis,

congregatis sanc-

aliquid

communiter visum

fuerit, et ante eos, Spiritui

sancto.

GANON OCTAVUS.
Eos autem qui alienas domos invadere
accusati
ausi fuerint
:

si

quidem

convicti fuerint, nec auditione dignos exis-

6o

S.

GREGORII THAUMATURGI LPISTOLA CANOiMCA.

limare oportet; sin autem se ipsos enunliarlnt et reddiderint, in

eorum

qui convertuntur ordinem substerni.

CANON NONUS.
Eos autem qui
in

campo
iis

aliquid invenerunt, vel in suis
si

aedibusa Barbaris relictum;
rint, sint similiter in

accusati

quidem convicti
:

fuese-

qui subslernuntur

sin

autem

ipsos enuntlaverint et reddlderint, etiam

precibus dlgni

habeantur.

GANON DEGIMUS.
Eos autem qui servant mandala, absque omni turpi
cro servare oporlet
;

lu-

nec indicatlonls,

vel custodlaj, vel in-

ventionis pretium, vel
gentes.

quocumque nomlne

appellant, exi-

CANON
torem stantem oporlet

UNDECIMUS.
:

Fletus, seu luctus, est extra portam oratorii
fideles

ubi pecca-

ingredientes orare ut pro

se precentur. Audltlo est inlra

portam

,

in loco

quem

vae>,y.a

vocant, in ferula

:

ubi oportet

eum

qui peccavit stare post
et ilHnc egredi.
ejicia-

catechumenos, usque ad calechumenos,

Audiens enim, inquit, post Scripturas et doctrinam
tur; et precatione ne dlgnus censeatur. Subjectio

autem,
ca-

seu substractio, est ut intra templi portam stans

cum

lechumenis egrediatur. Congrcgatio seu consistentia, est
ut

cum

fidehbus consislat, et

cum catechumenis non
sacramentorum.

cgre-

diatur.

Postremo

est parlicipatio

S. P.

N.

GREGORII THAUMATURGI

METAPHRASIS,
SEU TRANSLAtlO

IN

ECCLESIASTEN

SALOMONIS.
)

(JACOBO BILL[0 INTERPRETE.

CAPUT PRIMUM.
1.

His verbls Salomon, Davidls regis et prophetae

filiiis,

rex mortalium

omnium

clarissimus, et propheta sapientissiafFatur.

mus, universam Dei Ecclesiam
2.

Quam

vana et inutiha sunt omnia ea
quse in

hominum

nego-

tia et studia,

humanis rehus suscipiuntur.
ullam

3.

Nemo enim

est qui utilitatem

cum

iis

conjuncet

tam

esse dicere possit, quae

homines humi reptantes,

corporibus et animis perficere contendunt, rehus caducis
et temporariis addicti
,

supra sidera autem generoso ani-

moe oculo ne tantillum quidem aspicere volenles.
4.

Ac mortahum

vita conteritur, die

diei

succedenle,

annique partihus et conversionihus;
5.

Solisque cursihus certis ac definitis;

Nunc accedentibus, nunc sensim recedentihus. 7. Nec dissimihs est ha3C res torrentum transitui, cum raagno strepitu ac tumuUu in immensum maris profundum illahenlium. Et quidem ea quae hominum causa a Deo creata sunt, eadem manent, velut, quod a terra gignantur,
6.

quod
sit,

in

terram aheant, quod terra ipsa firma
sol ea tota

et stahihs

quod

decursa ad

eumdem

rursus

terminum

C2

S.

GREGOnil TUAUMATCRGI

punclumque circumvolvatur, et venti similiter fluviique itidem tanto numero in mare influentes, et venli incurrentes,
nec ipsum
sibi

fines suos

excedere cogant, nec

ipsi

rursus legem

constitutam infringant. Atque
et

hac

sane, qua3 nobis ad

hanc vitam usum
et constitula.
8.

adjumeutum

aflerunt, ita decreta sunt

At quae ab hominibus excogllantur, tam

res

quam

verba,modum nullum habent. Acverborum magna quidem
est copia: at fructus nuflus
lale.

ab errante loquacitateet nugaci-

Verum
sit

ita

natura comparata est
et

hominum
sitis,

ratio, ut in-

explebilis

corum et loquendi
in

audiendi

ac pra^lerea

vanis ocuHs ea
9.

omnia quse accidunt intuendi
posterum
fieri

cupiditas.

Quid autem

queat, quod non

jam

confectum

fuerit aut geratur

ab hominibus? quid novum,
fuerit,

quod nondum experimenlo compertum insigne sit et memorabile?
10. Ut

dummodo

quidem mea opinio

fert,

quisquis

secum reputabit

atque considerabit, nihil

novum

aut recens inveniet priscis-

que incognitum.
1

1.

Quemadmodumautem

proeterita

obhvione tectasunt;
in obs-

sic praesentia

quoque progressio temporis ad posteros

curitatem ibunt.

Nec vero temere haec nunc dico, Ecclesiastem agens: verum mihi Hebraeorum regnum Hierosolyniis fidei meae
12.

commlssum
et

habenti, diligenter et accurate omnia cogitala

perpensa sunt.
i5.

Porro totam rerum terrenarum nnturam perscru-

tatus, atque ingcniose et sapienter in ea cogitalionc versatus,

eam maxime variam comperi. Homini etenim
datum
esl,

in terra

laboribus vexari
frustra involuto.
i4«

aUas

alia

aerumnse occasione

Spiritu

autem prodigioso

et

execrando omnia haec

inferiora plena sunt.

:

:

MliTAPimASIS.
i5.

63

Adeo

ut ea recoliigere iiemo queat,
res

imo ne omnino
invaserit.

quidem cogitare quanta
16.

humanas absurditas
qui ante

Nam cum mecum

ipse aliquando reputasscm, at-

que existimassem

me omnibus

me

fuissent

hac

in re sapientiorem esse in

animum induxi, 17. Tum parabolas inteUigere, tum rerum naturas. 18. Caelerum incassum mihi ad eam rem animum conferre visus sum quod, ut sapientiam scientia sequitur, ita
:

scienliae

comites sunt labores.

CAPUT
1.

II.

Haec igitur ad hunc
vita?

modum

se

habere arbitratus, al-

lerum

genus capessere proposui, deliciisque

memet

tradere, variasque voluptates experiri.

Verum nunc omnia

haec vana esse inlellexi

Atque hinc visum solulum temereque vagantem compescui, hinc voluptatem ad temperantiam coercui, acerbe2.

que
3.

ei

succensuio
haec,

Ad

cum eam vim

esse animae cogitassem, ut
instar vini diflluentem

temulentam corporis naturam atque
sistere possit,

rursusque continentia cupiditatem subjici ac
:

servilute

premi

perspiciendum mihi esse constitui, quidsit

nam tandem hominibus propositum bonum et honestum, quod in hac vita
qua omnia, quae praeclara
percurri,
4.

serium, vereque

conficiant.

Nam

reli-

et

admiratione digna censentur,

Velut excelsissimarum aedium erectiones, et vitium

consitiones,
5.

Atque insuper hortorum structiones, frugiferarumque

omnis generis arborum possessiones, studiosasque excultiones

G4
6.

S.

CnEGORII Tn\rM\TL'RGT
acjLiariim

Ubictiam ingentcs lacus ad
ad uberem
et

exceptiones con-

fecti sunt,

copiosam arborum rigationem dis-

tributi.

Jam vero famulorum quoque agmine septus fui, tum seryis cum ancillis eosque partim externe comparavi, par7.
:

tim apud

me

natos possedi.

Quin etiam plures quadrupe,

dum

animantium greges, tum boum
in

tum pecudum

,

in

meam, quam
8.

cujusquam eorum qui olim extiterunt,
mihi afiluebant, ut-

potestatem venerunt.

Sed

et auri et argenti thesauri

pote qui reges omnes eo adduxlssem ut mihi et
afferrent et tributa penderent. Praeterea chori

munera
foeef-

complures

ad

meam

oblectalionem agitabantur, virorum simul et
,

minarum concinnlssimum cantum
voluptatis

et

modulalissimum

ficientium. Convivia porro et pincernas

(nam

ea in hanc

partem retulerant) ex utroque hominum sexu

dcleclos, et eximios, ne
9.

numero quidem complecti possim.

Adeo

his
!

runt antecellui

omnes qui ante me Hierosolymis regnaHinc autem contingebat, ut mihi et saomnibus oculorum
illecebris, et

pienlia imminueretur, et vitiosa cupiditas cresceret.
10.

Nam cum
totas

impoten-

tibus petulantibusque cordis desideriis,
libus,

undique incursanvoluplatum
spei

habenas permisissem, ac
miseris

meipsum dedissem;

omnlbus deHciis animi volun-

tatem astrinxi. Meai namque cogitatlones eo infchcitatis
prolapsae sunt, ut haec honesla et egregia, dignaque quae

facerem, arbitrarer.
1

1.

Tandem

vero expergefactus, atque oculis restitutus,

ea quae in manibus habebam, aerumnosa simul acerbitatis-

que plcna esse perspexi, spiritusque non boni opificia. Neque enim ullum hominum studium vltaeque institutum

comprobandum mihi nunc
petendum.

videtur, nec rcclo judiclo ex-

,

METAPIIUASIS IN ECCLESI ASTi;X.
1

65
stullilioc

2.

Proinde meiile coUectis et sapientiaj bonis el

malis, merilo

hunc virum

ingenti admiratione

dignum cen-

suerim qui

,

cum

prtcceps ferretur temereque vagaretur

postea menle recepta ad virtutem officiumque rediit.
i3.

Prudentia enim et dementia

magno

interstilio dis-

junctae sunt, nec

minus

inter

utramque

est discriminis,

quam
14.

inter

diem

et

noctem.
est liaud

Quocirca qui virtutem amplexus

mihi ab eo
cernit,

differre videtur qui

rem unamquamque perspicue
,

sursumque prospectat
facit.

clarissimaeque lucis tempore iter

Contra qui se

vitio

alque omnis generis erroribus
est

impHcuit haud absimilis

homini

in

profunda cahgine
slt,

oberranti, quippe qui caecitale afTeclus

atqae

a

nego-

tiorum tenebris exoculatus.
i5.

Denique utriusque hujus
:

vitae

difFercntiam animo
si

assecutus, nihil postea reperi

quin ilhid potius fore, ut

ad stultorum societatem et sodahtiura contuhssem, stuUitiae
praemia ferrem. Quid enim ex argutiis
illis

commodi

referri,

aut quid fructus ex prohxis sermonibus cohigi potest,

cum

quidem

loquacitatis importunae flumina ab insipientia vehit

a fonte oriantur? 16. Sapienti porro et stohdo nihil

commune

est,

nec

quantum ad hominum memoriam, nec quantum ad Dei remunerationem. Res autem humanas, cum adhuc oriri videntur, jam Qnis arripit. Sapiens porro ejusdem cum stolido
finis

nunquam
Quare

est particeps.

17.

vitae

omnis meoe odio flagrare

coepi,

quam

in rebus vanis

traduxeram atque consumpseram, terrenis

laboribus intabescens.

iS.Etenim, ut uno verbo complectar, omnia mihi magna

cum

molestia elaborata sunt, prsecipiti animi impetu
:

ita

me

pertrahente
19.

Atque ea
XV.

alius

excepturus

est, sapiens

an excors et
5

6G

S.

GREGORII TIIAUMATIRGI

stolidus, nescio, frigidos

inquam laborum meorum

fructus.

His autem excussis atque projectis, mihi vera bona homi-

nibus proposita apparuerunt, hoc
fortitudinis adeptio.

est, sapienliae cognitio et

Quod

si

quis,

harum cura

neglecta,

cujuspiam

alius rei cupiditate incitatur, hic et

mala bonis

anleponit, et vitium pro benignitale consectatur;
20.
tus,
ris

Et acrumnam pro quiete,

variis

tumultibus distrac-

noctu atque interdiu divexatus, tum urgentibus corpolaboribus,

tum

perpetuis animas curis, pectore

ilii

ob

absurda negotia ingemiscente et palpltante.
2 1.

Neque enlm

summum

et
:

perfectum
etsi

bonum

in es-

culentis et poculentis consistit

ahoqui maxime Dci

beneficio alimenta mortahbus contin£;unt. Nihil

enim eo-

rum
tiam

quae nobis ad salutem dala sunt, citra ipsius providenexistit.

2 2.

Verum probus quidem

vir,

sapientiamque Dei dono
:

consecutus, coelesti voluptate fruitur
25.

Improbus autem malis

divinitus immissis slimu-

latus, avaritiaeque

morbo

correptus, multa congerere stu-

det,

24.

Atque eum quem Deus honore

affecit, in

Domini

omnium conspectu
faciens.

probris incessere festinat, dona inulilia

porrigens, insidiosa simul et vana animse suae miserae studia

CAPUT
1.

III.

riis

Enimvero hoc tempus rebus plenum est;

inter se

maxime

conlra-

2.

Partus et mortis, ortus stirpium, et eversionis atque

interitus.

:

:

MllTAPIlRASIS IN ECCLESIASTI-N.
5.

G^
el distur-

Cuialionum

et caedium, extruclionis

aedium

bationis,
4.
5.
cit
:

Geniitus et risus, planctus et saltationum.

Nunc quispiam
nunc eam

terrae fructus colligit,

nunc rursus

eji-

nunc mulierem deperit atque insano amore complecinfense odit et aversatur
:

titur,
.

6.

Nunc
Nunc

aliquid quaerit,
projicit
:

nunc

amittit

:

nunc

diligenter

asservat,
7.

nunc

interficit,

nunc obtruncatur

:

nunc loquitur,

nunc
8.

silentio acquiescit

Nunc amat, nunc
bello afllictantur,

odio insectatur. Res

enlm humanfe
secund.'»

nunc

nunc

tranquillae et pacatae sunt;

tanlaque est earum inconstantia, ut quae
esse videbantur, celeri

modo

momento

in certissima

mala dela-

bantur.
().

Ac proinde

vanis laboribus exerceri desinamus.

10.

Haec enim omnia, ut mihi quidem videtur, ad ho-

mines virulentis aculeis concitandos posita sunt
11.

Atque perversus quidem explorator occasionisque

captator huic saeculo inhiat, Dei figmentum dclere ac per-

dere omni contentione adnitens, ut qui a principio ad ex-

tremum usque cum eo
3

confligere instituerit.

2.

Persuasum itaque habeo animi hilaritatem,
Et beneficentiam, maxima homini bona esse;

10.

14.

Atque adeo brevem hanc solam voluptatem
si

divini-

tus obvenire, i5.

rebus gerendis

juslitia praeeat.

At vero aeternarum rerum corruptionisque cxper-

tium, quas Deus firmissime constituit, nec aliquid detra-

here nec addere quisquam potest.
16.

Verum
eae

formidolosae simul et admirabiles

illae
;

sunt:

atque

quidem quae jam fuerunt stabiles manent quae autem futurae sunt jam secundum praescientiam extiterunt.
5.

;

08
CcBterum
is

S.

GRtGORII TIIAUMATURGI

qui iujuste laesus est

Deum

auxiliatorem ac

vindicem habet.
17.

Porro

in

inferis partibiis
piis

supplicii

l^arathrum vidi

impios excipiens;

sedem alteram patelactam. 18. llhid cjuoque cogitavi, apud Deum oequaha omnia esse, exislimari et judicari, idem esse justos et injustos,
contra,

idem animalia ratione ulentia
19.

et bruta
et

Tempus enim omnibus aeque admensum esse, mortem impendere, idemque apud Deum esse hominum
jumentorum genus,
inter se dilTerre,
sola

et

tantum

articulata vocis prolatione
ipsis

rehqua autem omnia

«odem modo
iu ho-

contingere;
20.

Nec mortem magis

in caetera

animaha quam

mines grassari;

Omnibus enim a^qualem spiritum esse, nec quidquam omnino aujpHus homines habere, sed cuncta, ut uno verbo dicam, vana esse, ab eadem lerra coagmentationem
21.

habentia, atque in

eamdem terram

dilapsura

:

incertum

enim

esse,

lura; sunt;

tum de humanis animabus, an sursum convolatum de rehquis, quas animaha ratione carentia
sint.

acceperunt, an deorsum diffluxurae
22.

Ac mihi nullum ahud bonum

esse videbatur,
usus.

quam
fieri

dehciae et praesentium

commodorum
mortem semel

Neque enim

posse putavi ut quisquam rursus ad fruendas voluptates
accedat, posteaquam
dcgustarit.

CAPUT
1
.

IV.

Ab

his

omnibus cogitationibus animum revocans, con-

sideravi, alque aversalus

sum omnia sycophanliarum

ge-

METAPHRISIS

IN

ECCLESI ASTEN.

69

nera inter homines errantia, quibus nonnulli inique circuniventi ac per

vim

dejecti,

lacrymas fundunt alque ingemis-

cunt, undique ab amicis prorsus inopes, qui

eorum causam
in

tueantur, aut cerle afllictos consolentur. At vero importuni homines, jusque in

manibus habentes,

sublime ve-

huntur, ob eamque causam corruent. i. Enimvero ex consceleratis et audacibus,
vita

ii

qui ex hac

migrarunt, msliori condilione sunt
vivunt.

quam

qui etiam-

num
3.

Utrisque autem praeferendus qui similis

eorum

fu-

turus est, nec creatus adhuc est,

quoniam hominum im-

probitatem
4.

nondum

altigit.

Perspicuum mihi quoque factum esl, quanta proximorum invidia probum virum sequatur, oestrum existens
impuri spiritus
5.
;

Quodque

is

qui hanc susceperit, ac velut pectore

com-

quam quod animam suam exccstuat et dissecat, simulque cum corpore absumit, mocrorem acerbissimum ac solatii omnis expertem, ahorum
plexus fuerit, nihil aliud habet,

prosperitatem existimans.
6.

Atqui praeoptarit
facilitate

vir sapiens et

cordatus alteram

ma-

num cum
7.

et lenitate implere,

quam utramquc

cum aerumna

et fraudulenti spiritus calliditate et versutia.

Est et quiddam aliud, quod praeter fas et aequum ho:

mini ob improbam voluntatem contingere scio
8.

Qui undique solus

relictus,

nec aut fralrem aut filium

habens, facultatibus autem et copiis afiluens, inexplcbili
cupiditate ardet, nec beneficenlioe atque humanitati seip-

sum uUo modo tradere cupit. Ex eo rim, quam ob causam laboribus se

igitur lubens quaesive-

conficiat, boni

quidem

aHquid facere summopere fugiens, multiplicibus autem
quaestus aliuode faciendi cupiditatibus distractus.
9.

Quanto tandem hoc meliores, qui

vilae

sociela-

l^

S.

GREGORII THAUMATLRGI

iem inierunt ex qua optimos fructus decerpere queant? 10. Duobus enim viris rebus iisdem recte incumbentibus, etiamsi alteri

quidpiam adversi accidat, tamen haud

leve subsidium in sodali et contubernali suo positum habet.

Gravissima aulem est calamitas homini adversa fortuna

utenti, carere amico, qui
.

jacentem luctuque alUictum exci-

tet

ac recreet. At qui contubernii necessitudine juncti sunt,
successus vohiptatem sibi invicem condupHpraeter voluntatem fluentium

ct prosperi

cant, et

rerum
:

tempestatem
no-

leniunt
11.

Adeo

ut et diu

mutua hbertate splendescant,

et

ctu honestale et gravitate fulgeant.

hominum societate semotam ducit, horrendam quamdam vitam degit, non inlelHgens eum temere ac periculose sibi consulere qui muUos
12.

Gontra qui vitam ab omni

homines mutuo
praeterea

praesidio circumseptos adortus fuerit,
triplici

ac
fa-

funem

nexu contextum haudquaquam

cile perfringi solere.

Ego vero juvenem pauperem, modo prudentia ornatum, seni regi stoHdo antepono, cui in menlem non venit
i3.
fieri

posse

i4.

Ut quispiam ex carcere ad regni gubernacula consipse

tituatur,

autem postea iniquo principatu

jusle extur-

betur.
i5.

Nonnunquam enim

evenit ut qui juveni quidem, caemoestitia vacent, saltem majores

tcrum cordato, swbsunt,
nalu.
rius

Nam

qui postea in lucem prodierunt,

quoniam

alte-

periculum non fecerunt, ne huncquidem laudare pos:

S!mt

iG.

Abducti videHcet inconsuho consilio, adversariique

spiiitus

impetu pra^cipites

acti.

17. Quisquis

autem

ecclesiaslae
et

munere
vitae iter

fungcris, iHud

ob oculos habeto, ut

rectum

tcneas, et pro

MET.iPIIRASIS IN KCCLESIASTEN.
stLiItis

ni

preccris, ut accepla prudcntia

malorum

acliones

vitare sciant.

CAPUT
1.

V.

Linguae autem parcere praeclarum est, atque ad lo-

quendi studium gravitatemconstantiamque cordisadhibere.

Non enim nos inconsulto loquendi studio teneri oportet, eaque quae in mentem veniunt, quamvis absurda, proferre atque emlttere verum illud cogitare, quod, licet magno in:

tervallo a ccelo distemus,
a

certum est tamen sermones nostros
varias animae curas mulliplex

Deo
2.

exaudiri

:

atque utile est lapsum in loquendo cavere.

Quemadmodum enim
stultis verbis

insomniorum spccies subsequitur, ad eumdem quoque mo-

dum

nugacitas conjuncta

est.

o. PoIIicitatio

porro voto facta, finem per opus accipiat.
sint.

Est hoc stultorum proprium, ut rejecti
esto,
/4.

At tu verax

Sciens longe

tibi satius

rum
5.

aliquid polliceri,

non vovere, nec factuquam post conceptum votum id reesse

linquere.

Omni autem
:

ratione fugiendum est turpium

verborum
ad

profluvium

nec enim Deo inaudita erunt.

Nam

eum

qui haec cogitat nulla alia utilitas reddit,

quam

ut seniiat

opera sua a Deo labefactari atque corrumpi.
6.

Ut enim magna insomniorum ars vana
caeterum rarus.

est, sic

eliam

pleraque verba. Timor autem Dei, hominibus quidem salutaris
7.
;

Quocirca

nihil

est

cur mireris,

si

et

pauperes cavi-

lumniis opprimi, et judices legibus imposturam faccrc
deris.

"j^i

S.

GREGORII THAUMA.TURGI
est,

majores esse videamur. Nam eliamsi hoc acciderit, tamcn ex horrendis cruciatibus in quos iucidemus, nequaquam nos
8.

Cavendum porro

ne

iis

qui potentia praestaut

improbitas ipsa per se Hberabit.
9.

Quemadmodum autem

facuitates raptu colleclae

ae

per vim exlortaB, perniciosissimac et sceleratissimfie sunt;
sic

etiam homiui pecuniarum cupiditate flagranti

nunquam
est et

satietas

nec proximorum benevolentia provenit, qnamhbet
argenti quaesiverit
:

maximam vim

hoc enim vanum

inane. At probitas famihares suos
lectat, fortesque efilcit,

majorem

in

modum

ob-

rem unamquamque
curis

perspiciendi

facuhatem praebens.

minime inhaesisse, auimumque defixisse, magnum censendum est. 1 1. Enimvero pauper, hcet servitute prematur, venlrem10.

Sed ethujusmodi

que suum

largius
:

non impleverit; tamen

suavis

somni

quiete fruitur

opum autem

cupidilas indivulsas comites

habet vigihas et animae labores.
12.

Quid porro absurdius

esse queat,

quam cum magno

studio et cura reconditas opes conservare, ac sexcentorum

malorum occasiones sibi ipsi custodire? i3. Ac divitias quidem illas labefactari
cesse est, sive
14.
in in
ei

et

perire

ne:

qui has adeptus est liberi sint, sive nuIH
vel

Ipsum autem,
prodiit.

invitum ac repugnantem, talem

terram cadere atque discedere oportet, qualis erat

cum

hanc lucem

i5. Ita vacuis

manibus abcessurus peccatum suum auhoc non cogitans,
nativitali

gebit, perinde atque
vitae

similem

finem

sibi

imminere, seque inani labore lorqueri.
in

j6.

Alque

quemdam
tum

potius vcnti

impelum, quam
in

suo ipsius studio inserviens, totam vilam suam tum
purissimis libidinibus,
praeterea in

im-

in temerariis cupiditatibus, ac

moeroribus morbisque consumit.

Aiquo,

ut

MKTAPHRASIS

IN

ECCLESIASTliN.

^3

compeiidio dicam, hujusmodi homini dies tenebrae sunt,
ac vita luclus.
17.

Quanquam

illud

bonum

est

ac minime rejicien-

dum.
18.

Dei enim hoc

donum

est, ut

quispiam laboribus suis

cum
non
19.

animi oblectatione perfruatur, divinitus acceptas ac
vi

exceptas opes possidens.

Neque enim

ille

moeroribus
servit
:

affligitur,

nec, ut plu-

rimum, malis cogitationibus
liis

quin potius beneficen-

et largitionibus

vitam suam metitur, in omnibus rebus
laetitia

animi tranquillitatc fruens, atque ob Dei donuin
tiens.

ges-

CAPUT
1.

VI.

Jam vero

infelicitatem

apud homines maxime grassan-

tem oratione persequar.

nimirum Deus cuipiam omnia quae ipsi cordi erant abunde suppedilaverit, nec ulla omnino rc ex omni2.

Cum

bus quae

animum

cupiditate tentant

eum

spoliaverit,

non

opibus et facultatibus, non gloria et splendore, non reliquls
aliis

omnibus qucc morlales ad stuporem usque admiran-

tur. Ille

autem omnibus rebus circumfluens
sua asservat, inutilis prolapsus et

(

quasi hac una

calamitate divinitus inflicta teneatur,
careat)
3.
alii

quod earum fructu
sibi et

proximis.

Hoc sane argumentum magnum signumque perspicuum extremae cujusdam improbilatis esse censeo. Quin illum quoque hominem qui plurimorum liberorum pater
sine ulla oflensione nominatus, vitaque in

longum producta,
expleverit,

benignitate

tamen animum tanto tempore non

mortis iQterim periculo

haudquaquam

facto

:

hunc equidem

:

74 nec numerosoe
duxerim;

S.

GREGORII THAUM.VTURGI

prolis,

nec diuturnitalis

vitae

noniine beatuni

immo

vero foelum e malerno ventre praemature

dejectum, atque abortu egestum,ipse piaeferendum puto.
4. llle

enim, ut incassum venit,

ita

clanculum etiam

et

cum
5.

oblivione discedit,

6.

Non degustatis hujus vitae malis, nec sole prospecto. Quod quidem levius est quam quod improbo illi ac
homini accidit qui,
licet in mille

flagitioso

annos vitam suam

propagarit, vitae

tamen commoda uon agnovit. Utriusque

porro
7.

finis

mors.

Gaeterum hic maxime stultus convincitur, quod nulcapialur
;

lius cupiditalis saturilale

8.

At prudens

et

moderatus
fit

his afTectibus

minimc invoet integri-

lulus tenetur. Fere
las

autem ut vilae rectitudo hominem ad pauperlatcm ducat.
incitantes, ac per

9.

Multos vero de mentis gradu dejiciunt procacium

oculorum aspectus, animam

inanem

vi-

dendi cupiditatem ad inutile studium pertrahentes.
10.

Enimvero ca quae nunc
est

facta sunt
iis

jam cognila sunt

perspicuumque
lari
1

hominem

quae supra se sunt reluc-

atque obsistere non posse.
1.

Cacterum nugae
qui
iis

et ineptiaj inter

homines versantur,

corum

utuntur amentiam augentes.

CAPUT
/
1.

YIl.
utilitatem
is

Nam cum

nihilo

majorem
enim

perciplal qui

ea quae ex animi sentenlia sibi in vita eventura sunt per-

specta habet (fingamus id

)

:

tamen hoc quoquc homimorscirc videanlur.

num

curiositas comminiscitur, ut ea eliam quac post

lem alicujus futura suut anxie inquirant, ac

METAPHRASIS
2.

IN

liCCLIiSI

ASTEN.

^5
oleuui cor-

Porro fama Lona suavior est animae
:

quam

pori, et vitae exitus melior nativitale
3. sari,

Atque optabilius

et praBstabilius lugere

quam comesfinem nactus
sollicitu-

ac moerentibus adesse
se res habet,

quam
quis

ebrietali studentibus. Sic

enim

quod

si

hunc

vitse

fuerit,

de his quoe circa se sunt, nec timore nec

dine afficiatur.
4.

Gonsimili

modo prudens

ira risui prajferenda est.

Severa enim vultus habitudine anima ad rectum honestum-

que componitur.
5.

Ac sapientum quidem animae

tristitia

contrahuntur

:

slultorum autem anlma3
6.

laetitia elatae

diffunduntur.

Atqui multo magis optandum sapientis unius objur-

gationem cxcipere quam totius chori improborum et mi-

serorum hominum cantantium auditorem
7.

fieri.

Stolidorum etenim

hominum

risus,

spinarum mul-

larum quae ingenti flamma exuruntur
lis

sonitui

haud absimi-

est
8.

Sed profecto gravissimum malum
insidias

est

calumnia; haec
ac generosam

enim sapientum animj^bus

struit,

bonorum virorum constantiam labefactare molitur. 9. Porro autem hunc laudibus efferre convenit, non qui inilium, sed qui dicendi flnem facit. Morum etiam moderatio laudibus complectenda, non elatio et arrogantia.
10.

Insuperanimi furorem

summo

studio fraenare et cotir-

cere necesse est, nec prompte et temere in iram ruere, cui
stulti serviunt.
1

1.

Errant autem qui mellorem vitam majoribus nostris
esse affirmant
:

datam
12.

nec intelligunt sapientiam

opum

co-

pia longe praestantiorem esse,

Tantoque clariorem, quanto argentum umbra sua

splendidius apparet.
i3. Vita

enim hominis, non ex caducarum

et fragilium

7C

S.

GRl-GOnil

TUAUMATURCr

opum
\enit.

coliectione et possessione,

verum ex

sapientia pro-

i4'

Quis autem, quaeso, tanlam tamque benignam Dei

providentiam verbis consequi polerit?
i5.

Aut quis ea quai summa cum ratione a Deo ne?

glecta esse videnlur, revocare
16.

E^o

vero, rainus recte id

quidem

faciens,

omnia

consideravi, et justum in justitia constanler perslanlem,

nec ab ea per

omnem

vitae

cursum desciscentem, imo

etiam propleream

insidiis

petitum; et injustum

simurcum
est,

improbilate sua morientem.
17. Illud

autcm homini

justilia praedilo

videndum

ne
:

admodum
ne
si

talis

esse videatur, nec supra

modum
et

sapiens

qua

in re offendeiit, mullis partibus copiosius peccet.
tibi

18.
sis
:

IUud etiam
tc

cavendum, ne audax

lemerarius

ne aiioqui

intempestiva et praematura mors abripiat.

19.

Maximum autem bonum, Deum
in

complecti et appre-

hendere, alque

eo manenlem ab omni peccato abstinere.

Res elenim maculae omnis expertes impura manu contrectare,

nefarium et execrabile

est.

Qui autem cum Dei timore

cedit, adversa
'20.

omnia

effugit.

Sapienlia auxilii in civitale plus polest

quam poiis

tcntissimorum

hominum
est qui
tibi

acies.

Quoc eliam plerumque

qui ab officio aberrarunt jusle ignoscit.
21.

Nemo enim
autem
ullo

non interdum

labatur.

22. Est

providendum, ne ad impiorum ser.
iraprobi servi nugas,
in multis poslea

mones

modo

f.ccedas: ue malcdicta in te jacta tuismet

auribus hauriens,

quemadmodura

25. Atque ex ea re

anlmo commorsus,

actionibus ad regerenda convicia et cxecrationes ipse quo-

que abducaris.
il^.

Hacc omnia ego norain, sapientiam a

Deo consecu-

lus,

qua deinde amissa,

,

lUETAPHRASIS IN ECCLESI ASTEN.
25. Jani
ti6,

77

mei

simiiis esse iiequibam.

Sapientia

enim

a

me

in

infmitam longltudinem
:

fu-

git, et iu
iiltra

immensam profunditalem
liceat.

ut mihi

eam

arripere

non
:

Quare ab
in

ea

quoque inquirenda omnino

abslinui
lias et

jamque nec

animo habebam impiorum amcnin haec devolutus

vanacOnsilia vitamque misere palantem considerare.

27. Sic

autem animo constitutus,

sum;

ac morlifera cupidilate correptus, mulierem cognovi, hoc
est
,

terram

quamdam

,

aut

si

quid aUud est hujusmodi.
ac
si

Cor etenim ejus praetereunles

irretit;

vel

manum

tansi

lum manui
queas,
nactus.

connexuerit, non minus arcte relinet

quam

vincuhs conslrictos traheret. Nec vero ab ea ahter Hberari

quam Deum propitium

ac benlgno oculo intuenlem

Nam

qui peccati servilutc premitur

haudquaquam

effugerit.

28. Porro

cum

per omnes muHeres pudlcltiam earum

quaesivissem, in nulla reperi.
29.

Ac pudicum quidem virum
:

inter mille fortasse per-

spexeris

muh'erem autem minlme.

30. lllud vero

mis simpHces a

maxime anlmadverti, quod homlnes aniDeo creati, varias cogltationes rationisque
infmitas qua^stiones sibi ipsis attrahunt,

dlscursus, atque

quiquesapientiae studium et inquisitionemprofitentur,circa
dictiunculas

tempus terunt.

CAPUT
1.

VIII.
homlne exploratur, ipsum
:

Sapientla autem,

cum

in

quoque domlni vultum persplcue coUustrat

quemadmo-

dum

contra impudentia

eum

in

quo domicihum habet
esse coarguit.

statim ut visus est, odio

dignum

3;8
'i.

S.

GREGORII TUAUMATIRGI

Regis sermonibus diligentcr advertere convenil, ac

jusjurandum omni ratione fugere, idquc praesertim quod
in

Dei nomine concipitur.
3.

Inlerim tamen aequum fuerit sermoni malo immi-

verum cavere ne blasphemiam nllam in Dominum efFundamus. Non enim de poenam aliquam infligenle queri
nere,
licebit,

nec unius

illius

Domini

et

regis

placitis

obsis-

tere.
4.

Melius autem et conducibilius fueiit sacrosanctis

man-

datis
5.

acquiescenlem, ab improbis sermonibus removeri.
Sapiens enim vir tempestivum illud judicium justum

fore scit atque praenoscit.

Omnes enim
:

vit£e

humanae

res

supernam poenam manent
6.

Yerum improbans haud admodum
super se Dei providentia
ei

scire videtur

quod,

cum multa
posterum

sit,

nihil prorsus in

obscurum erit. 7. Non enim scit quae postea futura sunl. Neque quisquam est qui ahquid eorum pro dignitate exponere queat
:

Quoniam nemo tantis viribus futurus est, ut Angelum animam suam eripientem arcere ac prohibere possit;
8.

nec ars omnino

ulia et astutia invenielur, quae
:

mortis tem-

pus repellat, ac velut exceptione submoveat

verum quemsimul

admodum
perit.
9.

in

medio bello

captis fuga

omnis undique pra3impietas

clusa perspicitur,

alque omnis hominis

Enimvero quoties contemplor quae

et

quanta morlotus

tales in

proximorum pernicie studiose excogitarunt,

obstupesco.
10.

Illud

hac

vita

quidem comperlum habeo, prius quoque ex abripi impios, ac de medio tolli, eo quod vanitaii
providentia

se ipsos dediderunt.
11.

Quoniam enim Dei
et

propler

summam

animi aequilatem

patienliam haudquaquam oinnes con-

METAPHRASIS

IIV'

ECCLESI ASTEN.

^Q

fcslim persequilur, nec malus statim post admissa flagitia
pocnis afficitur
12.
lius
:

Ob eam causam,

sibi

fas esse

putat vir pravus diu:

peccare, quasi innoxius discessurus

illud videlicet

non

intelligens,

quod etiam post longum
est

a perpetrato scelerc

tempus Dei scientiam non

fugiet. lllud
affici,

vero prsestanlissi-

mum bonum
i3.

Dei metu

A

quo

cum

impius exciderit, haud diu

stultilia

sua

abutetur.
14.

Pessima autem

et falsa opinio
justis,

per homines pleruminjustis
:

qae grassatur, tum de

tum de

de utrisque

enim contraria existimant.

Nam

et qui justitia pra^ditus est,

non

talis

habitus est

:

et rursus

impius prudenlis
in primis

viri

opiessc

nionem
statuo.
i5.

tulit.

Quem quidem errcrem

gravem

Quin etiam aliquando

summum bonum
fieri

in cibo et

potu situm esse judicavi ; eumque Deo charissimum qui toto
vita3

spalio his

quam maxime
Ac proinde

potest frueretur
vitae

:

iG.

Atque hujusmodi hilaritatem unicum
in nullani

solatium
in

arbitratus sum.

aham rem quam

hanc opinionem incumbebam, ut nec noctu nec interdiu quidquam eorum quae ad delicias a mortalibus inventa sunt
mihi interdicerem, ab eoque
17.

me

abducerem.

Caeterum hoc cognovi, quod quisquis se his rebus

inquinaverit, nullo, quamlibet longo labore,

verum bonum

unquam

reperiet.

CAPUT
1.

IX.
habi-*

Tum

enim homines omnes iisdem rebus dignos
si

tos esse

putabam. Ac

quis sapiens justilise

curam

gessis-

:

8o
set,

S.

GREGORII THAUMATURGI

alque ab

iiijuslilia recessisset,

animique dexterilale

ct

facilitate

omnium odium

fugisset

(quod quidem Deo gratum

est),hic mihi inanem laborem suscipere videbatur.
2.

justi
tis

Deuique unum eumdemque finem esse arbitrabar et injusti, boni et mali, puri et impuri, Deo supphcan-

minimeque supphcantis.
3.

Nam cum
:

injustus et probus, pejeralor et jusj

urandum

omne
omnes
turas.
4.
obiit

fugiens, ad

eumdem

finem spe atque opinione

mea

contenderent
in

animum sinistra quacdam cogltatio, eadem desinere. Nunc vero perspectum habeo
subibat
esse

sluUorum

has cogilationes, ac fraudes

et

impos-

Ac muUis
omnino

verbis illud occinunt,

eum

qui

mortcm
vilae

interire; ac

viveulem mortuo praeferendum

esse, etiamsi in tenebris jaceat, etiamsi canino
iler traducat,

more

supra leonem
vita

mortuum

:

5.

Etenim eos qui

fruuntur hoc saUem scire, quod

morlluri sint; eos autem qui vita funcli sunt nihll prorsus

cognoscere
vilai

:

pracmia porro poenasque nuUas post expletum

cursum propoui

G.

Odium

insuper et benevolentiam erga eos qui vilam

cum morte commutarunt
et

finem habere; eorum enim tum

invidiamsemulationemque defecisse, tum vilam obscuratam
extinctamesse
:

poslremo nulJius reieumparticipem esse

qui semel ex hac vita migravit. Ha3C error accinens, hujus-

modi quoque consihum
7.

porriglt

:

Heus tu quid

facis,

ac non dehciis indulges, nec

om-

nis generis eduhis ingurgitaris,

vinoque

le

immodice exples ?
ut arbi-

An non
Irio
8.

intehlgls tibi haec divino

munere concedi,

tuo ac sine impedlmento fruaris?

Quin

tu

vestem recens sordibus detersam induis, ca:

piteque unguentis dehbulo
9.

Hanc atquc

illau)

muherem

cernis,

vnnaraquc vitam

:

METAPURASIS

IN

ECCLESI ASTEN.
tibi

Sl

vano transigis? Nibil enim pra^ter ha^c
iiec in
1

reliquum

est,

bac

vita,

nec post mortem.

o.

Facito igitur quae temere ct uitro occurrunt.
:

Neque enim

horum quisquam a te exiget nec hominum facta nisi apud homines, uHo modo cognoscuntur. Orcus autem, quicumque landem ille est, ad quem abire dicimur, sapienrationem
tiaeet sensus estexpers.
1

Atque haec vani homines loquuntur.

Ego vero certum habeo, nec eos qui pedum levitate praestare videntur, magnum ilhim cursum peracturos; nec
1.

eos qui polentes et formidabifes apud homiiies habiti fuerint,

bellum

dentia in

Nec vero pruciborum copia exploratur, nec sagacitas quidquam
illud formidabile confecturos.

commune
12.

habere
iis

cum

opibus consuevit.

Nec

gratulandum puto qui omnes ad eadem per-

venturos esse arbitrantur. Gravi enim sopore oppressi mihi
videntur qui res hujusmodi cogitant, nec secum reputant
fore ut piscium

aviumque

inslar abrepti, in malis versentur,

ac subito pro scelerum merito poenas luant.
i3.

At enimvero sapientiam

tanti

facio

atque aestimo,

ut
a

parvam etiam civitatem
rege

a paucis

habilatam, atque adeo

magno

cum

exercitu circumsessam,
si

quentem existimem,

vel

magnam et frepauperem unum sapientem vi-

rum civem
14.

habeat.

Hic enim, tum ab hoslium impetu, tum ab aggeEt quamvis ahi

ribus et cunicuhs civitatem
i5.

suam incolumem tueri possit. pauperem illum sapienlem non ag-

noscant,
i6.

Ego tamen

sapientiae vires populari huic potentiac

longe antepono.

Verum hic quidem jacet et contemnilur sapientia quae cum paupertate conjuncta est 7. At postea audietur, altiorem vocem edens quam prin;

1

cipes et tyranni

malorum

cupiditale flagrantes. Sapientia

enim

ferro etiam ipso fortior est
XV.

G

;

82
18. Stultitla

S.

GREGORII

TIIAUMATURGI
accersit
:

autem unius multis periculum
sit.

etiamsi multis levis et contemptibilis

CAPUT
1.

X.

Nam
:

muscoe in unguentum prolapsae et sufFocatae, inillius

(lecorum suavis

liquoris

aspectum

et

unctionem red
meminisse

-

dunt

sapientiae

autem

et stultitiae simul

nihil

convenit.
2.

Sapiens qulppe ad res dextras et honestas
est
:

sibi ipsi

dux

stultus auteni

ad

laevas

propendet, nec

unquam

ad res praeclaras duce
5.

stultitia utetur.

Quin

ipsius

quoque cogitaliones

sanae sunt, stultitia

opplelae.
4.

Quod

si

te,

o amice, spiritus hostis aliquando adortus
resiste, sciens

fuerit, forli

animo

Deum

vel

ingentem pecca-

torum multitudinem benignitate sua condonare posse.
5.

Tyranni autem, patrisque omnis improbitatis Stultum quidem

malitiae,

haec opera fuerint,
6.

in

subllme

atloIII,

prudentiae autem

opibus aflluentem deprlml
7.

Et peccatorum quldem servos equis vectos, sacroImprobis exultantlbus.
si

sanctos vero homines pedlbus iler inhonesle faclentes, consplci,
8.

Quod
primo

quis allerl insldlas mollatur, imprudens slbi

ipsi

et soli insldlas struit.
in serpentis

Qui autem
Incidet.

alterlus securi-

latem evertit,
g.

morsum

Quln

Is

etlam qul lapldes extrahlt laborem haud par-

vum

sufTeret, et qui ligna conscindit suismet instrumentis

periclltabitur.
10.

Quod

si

forte securis e

manubio

oilierit, perturba-

METAPURASJS IN ECCLESI ASTEN.
bitur qui huic operi incumbit,

85
in

haudquaquam

bonum

comportans, suasque injustas et brevi perituras vires ipse
adaugens.
11. Est vero furtivus et clandestinus serpentis

morsus

:

incantatores (quo genere nihil vanius) nihil
12.

solatii afferent.

Enimvero bonus
Contra

vir

tum

sibi tuni

proximis bona ope-

ratur.
i3.

stultus per

ineplam suam loquacitatem

in

perniciem ruet.
i4.

Gum

semel os aperueril, stulte orditur et statim

dicendi finem facit, stoliditatem
Fieri

suam perpetuo ostendens.
ea quae a principio fue-

autem minime potest
erit qui indicet ?

ut

homo

runt aut postea futura sunt cognoscat, et ab homine discat.

Quis enim
i5.

Homo autem
ocuHs

qul in

bonam

civitatem proficisci ne:

scit, et

et tolo vultu afilictatur
civitati

j6.

Huic autem
Contra

mala praenuntio, cujus

et rex

adolescens est, et principes ventri dediti.
17.

bonam

illam terram

beatam

praedico, cujus

ingenuus vir regnum tenet; ubi tempestive bonis fruuntur
qui
illic

prajfecturis et dignitatibus ornati sunt.

18.

At piger et ignavus

domum

minuunt, derisores

et

scurrcG facti,
19.

Atque ad ingluviem suam rebus omnibus abulentes,
ductiles, exigui
pretii

argento

causa turpiter et abjecte

quidvis facere sustinentes.
20. Regi

autem

et praefectis aut proceribus
ipsis in

audientem

esse converiit, ac

non

ofiensam venire, nec molestum

ullum verbum

in eos projicere.

Periculum enim

est

ne id
in

etiam quod occulte ac remotis arbitris dictum

fuerit,

lucem

forte veniat.

Etenim

soli

et

diviti

et

masino

reo-i

iiuntii celeres et

pennati omnia perferunt, spirituali simul

et rationali ministerio fungenles.
6.

84

S.

CREGOHII THiUMATrRGI

CAPUT
1.

XI.
et ea quae

Justum

est

autem cgenli paiiem
imperliri.

ad vitam

tuendam necessaria sunt
in

lim perdidissequibusdam videaris,

Quamvis enim id staquemadmodum sipancm
fuisse comperies.

aquam
libi
2.

conjecisses;

tamen lemporis progressu beneficen-

liam

haudquaquara infrugiferam

Munifice autem largire, ac pluribus tua divide.
tibi

Non

cnim
3.

notum

est

quid tandem poslera dies

eflficiet,

Nam
in

nec nubes copiosam suam pluviam relinenl, sed
terram fundunt necarbor perpeluo
:

imbrem
ut
4.

stat,*

vcrum,

homines

ei

parcant, a vento certe convelletur.
quae a coelo eventura sint proescire gesin

Jam muUi

llunt, a

nec deest qui

nubes intuens ventumque expeclans,
rei videlicet vanissimiB

messe aut venlilatione abstinuerit,

lidcm adjungens,
5.

Nec eorum
:

qua? divinitus futura sunt

quidquam cog-

noscens
tura
6.
sit.

quemadmodum

nec quid mulicr pr.Tgnans pari-

Cum

autem sementem tempestive
comporta,

feceris,

fruclus

colh'ge; atque

cum

hr.jus rei

tempus advcnerit.

Jncertum

est

enim quoenam ex

his quae consita sunt

meI

liora futura sint.
7.

Ulinam autem omnia bcne succedant

At enimvero

cum

quispiam animo reputat quod

ct

sol pulcher, et suavis hoec vita, et

bonum

longa tempora in

perpetuis voluptatibus explerc,
8.

Et res horrenda mors malumque sempilcrnum,
sibi

at-

que in nihilum ducens, faciendum
bus
vitoe

censet ut prtescnli-

commodis, spcciemque jucunditatis habenlibus,
ut aetatis flore

pcrfruatur.
9.

Atque cliam juvencs admonet

abutan-

METAPHRASIS IN ECCLESIASTEN.
tur,

85

animas suas ad omne voluptalis genus remittentes, atut cupiflitatibus suis obsequantur, et quae ipsis visa
,

que

fuerint faciant

et

quae oblectationem afferunt spectent,

et quae aliter se

habent aversentur.
es, o

Ad quem hoc tantum

dixerim
10.

:

Paruni sanae mentis
vindicis

nium

homo, qui Dei horum omjudicium non expectas. Sed et flagitiosa est
stultitia

comessatio, et libido, et impura corporum nostrorum con-

tumelia pestilens. Juventutis enim assecla est
stultitia

:

autem ad exitium

ducit.

CAPUT
1.

XII.

Operae pretium autem
Dei timore
aflici,

est,

dum

juvenili

adhuc

a^tate

flores,

priusquam veniat
2.

dies

priusquam malis teipsum tradas, Domini magnus et horrendus,
nec luna, nec reliqua sidera splen-

Cum jam nec
Verum

sol,

debunt,
3.

pestate

rerum omnium tematque tumultu movebuntur, hoc est, angeli orbis
supernae virtutes in
illa

custodes,
4.

Ut

et viri praepotentes

conquiescant, et mulieres ope-

randi flnem faciant,
5.

In obscuras et caliginosas aedium partes fugientes,

januis

omnibus

clausis

:

ac mulier quaedam, molae operam

dare ob

metum

desinens, perexili voce instar tenuissimse

aviculoe utelur, atque

corruent, et urbes et
guinarii

omnes impurae mulieres in earum magistratus immanes

terrani
et san-

supernum supplicium expectantes, ingruente acernumeroso quodam

bissimo et cruento tempore, quasi florente amygdala, coiitinuisque poenis incumbentibus, velut

86

S.

GREGORII THAUSTATURGI

volantium locustarum agmine, ac de medio ejeclis et sablatis

flagitiosis

hominibus, haud secus ac nigra quadam el

despicabili capparide.

domuni suam sempiternam loetus proficiscitur improbi autem sua omnia planclibus implebunt, nec jam argentum reconditum, nec aurum probum ulilitatis quicquam habiturum est. Magna eliam plaga
6.

Ac

vir

quidem probus
:

in

omnia occupabit, ad hydriam etlam usque ad fontem

ali-

quem
7.

stantem, et rotam vehiculi
:

quam

in cisternae

conca-

vitale relictam esse contigerit

Hoc nimirum ablutionem versionis atque jactationis, tum
comparatur, tempus
terra jacentibus hoec

ferente saeculo
ejus vitne quae

tum conper aquam

praetergresso.

una

salutis

Hominibus porro in ratio est, ut eorum aniconvolent a quo creatae

mae

eum

agnoscant atque ad

eum

sunt.
8.

Itaque, ut ea quaeprius dixi repetam,
affiecti

admodum

vane
ex-

mortales

sunt, tantaque est
illius

rerum quae ab

iUis

cogitanlur vanitas, ut ad
hil

magnitudinem accedere ni-

omnino
9.

possit.

Ac mihi quoque

inanis et supervacaneus labor sus-

cipitur, sapicnter et erudite concionanti; quippe qui po-

pulum hunc docere aggrediar, ita misere perditequc affectum ut nec doctrinam nec curalionem admittat. Opus est
autem
10.

viro forti et generoso,

ad hoc ut

sapientiae

sermones

intellectu assequi queat.

Ego vero jam grandis natu, longumque vitae spatium emensus, in iis quae Deo grata et accepla sunt, per veritatis

mysteria exquirendis,
11. Ilhid

animum

defatigavi.

autem cxploratum habeo, animos non minus

extimulari sapientum praeceptis

quam

soleut corpora sti-

mulo aut
tissima

clavo confixa et perforata. NonnuIIi

autem sapienmagistro acce-

illa

documenta

a

bono uno pastore

et

:

MKTAPHRASIS IN ECCLESIASTEN.
pta, quasi ex

87

uno orc omnes atque
fidei

Inter se concordes dabunt,

creditam suae doctrlnam
]2.

copioslus exponentes.
est fructus
:

Caeterum verborum multorum nullus

nec

tibi, vir

amice, auctor fuero ut ea quae minus convenlt

inutlli

opera conscrlbas, ex quibus praeter inanem laborem
caplatur.
ut

nihil
1

commodl

5.

Rebquum jam est
!

hujusmodi quodam epilogo utar

O homines

en vobls aperte brevlterque denuntlo, ut
et

Deum

omnium domlnum
cepta servetis,
14.
itura,

inspectorem timealis, ejusque proe-

Voblsque persuadeatis omnia postea judicium subatque

unumquemque operum suorum, tam bonorum quam malorum, mercedem pro dlgnitate accepturum.

S.

GREGORII THAUMATURGI

IN

ORIGENEM
ORATIO,
MULTORUM
AIVNORU.M

PROSPHONETICA AC PANEGYRICA

QUA.M CiESARE^ P.VL^STIN.^, POST

APUD

ILLUM DISCIPLINAM, DIXIT, CUM IN PATRIAM REDITUM P\-

RARET.

(gERARDO

VOSSIO

INTERPRETE.

)

I.

Praeclara nuaedain res est sllentium,
vel

tum

alils

plerum-

que permullis, tum mihi nunc

maxime, qui volens no-

lensque clausum os habeo, et tacere cogor. Inexercitatus

enim sum ac plane rudis sermonum illorum elegantium
atque ornatorum qui, selectis probalisque nominibus ac
verbis, perpetuo

quodam
:

et inolTenso

ductu pronuntiantur
ad ve-

ac componuntur

fortasse

quidem

et a natura ipsa

nustumhocet

vere Graecanicum opus elaborandum minus

comparatus. Sed et octavus jam annus hic est ex quo non

brevem longamve orationem ullam habui
iiec

ipse, autscripsi;

aUum

audivi

quemquam

vel privatim

scribentem

di-

centemve, vel publice panegyricos sermones controversiasque declainantem, praeter hosce admirabilcs viros qui

pulchram phllosophiam amplexi sunt
cutionis elegantiaeque

:

quibus

scilicet elo-

verborum cura minor

cst; postposilis

autcm vocibus,

res ipsas, ut se habent, accurate singulaij

S.

GREGORII TIIAUMATURGI IN ORIGENliSI ORATIO.
:

83
illud

investigare et enunliare volunt
nolint, opinor; quin volunt

iion

quod

aittiruni

quam maxime

praeclaras ct

accuratas cogilationes suas praeclaro et venusto sermon«

exprimere

:

sed quod fortasse non possint, nec adeo

sit iii

promptu, hinc sacram ac divinam facultatem propriis ex-

comptam atque concinnam afferre, et quae duorum hominum propria cujusque est praerogativa, una et eadem, eaque parva et humana
piicare sententiis, hinc orationem verbis

mente complecti; praesertim cum utriusque dispar ac penitus contraria
sit

ratio.

Cogitationi siquidem inventioniet consors operis est

que rerum amicum quodam modo
silentium
:

dicendi vero facdllalem, et pronuntiationis dialihi reperias,

gnitatem haud

quam

in verbis

verborumque

assidua mcditatione ac usu. Quin etiam et alia quoedam

mentem
velim
:

disciplina
si

vehementer occupat, os linguam plane

constringit,

vel

mirificag

exiguum quippiam Graeca voce eloqui nimirum leges nostrae, quibus omniuni

nunc qui Romanorum imperio parent res gubernantur; quae quidem neque condunlur neque percipiuntur sine
labore ac molestia
:

et sapientes

quidem

illae,

accurataeque

sunt et variae et suspiciendae, atque, ut
Grajcissimae
:

uno verbo dicam,
et

caeterum

Romano

exposilae traditaeque ser-

mone, admirabili sane atque magnifico,
jestatem confirmato
;

ad imperii madifficili.

sed mihi gravi nihiiominus ac
licet,

Non enim
rim.

aliter

posse me, volentem
nihil sint

Gum

autem aliud

voces

unquam nostrae, quam
iis

dixequaedi-

dam

animi nostri affectionum imagines;

quidem qui
non

cendi facullate valent, tanquam pictoribus quibusdam et
arle peritissimis, et

colorum copia

instructissimis,

si-

miles

modo, sed

varias eliam, et

ad speciem crebra florum

admixtione pulcherrimas picturas effingere licere sine ullo

impedimento, confitendum
II.

est.

Nos vero, quasi pauperes quidam,

variis

hujusmodi

90

S.

GREGORII THAUMVTlRGf

fucis carentcs, et qui vel

nunquaui eos

in polestate noslra
solis

habuerimus, vel cos forlasse abjecerimus; tanquam
carbonibus aut
teslulis,

hoc

est,

usitatis

communibusque
iis

nominibus ac verbis, prima animi nostri sensa

quce

suppelunt vocibus dcpingentes, typorum animi characteres, si

non

claros,

nec ad speciem ornatos,

at

quemadmo-

carbonum pictura fieri solet, quoquo modo repra;sentare conemur; si quid uspiam venustum ac disertum se
in
olTerat, id lubenler ainpleclentes; sin
les.

dum

minus,

id

contemnen-

Verum

et tertium

quiddam rursum ahud

est

quod imrelinet,

pedit et avocat, et multo magis
silentioque uti jubet,

quam caetera nos argumentum nempe ipsum;

de quo

avebam quidem, scd cunctari nunc cogor et haereo. De viro enim dicere institui qui homo quidem esse videtur,
dicere
ct laHs apparet;
iis

vero qui magniludinem ejus habitus

raoresque iutueri possunt, majoribus quibusdamornamcntis
iiistructus ac

prope divinis videatur. Nec vero genus aut

corporis educationem laudaturus venio, atque

horum causa
:

metu incipio nec robur ilidcm, aut pulchritudinem; haec enim puerorum sunt encomia, qu3R utrum pro dignitate dicantur, an secus, minime laborandum. De rebus quippc non slabihbus nec percunctari ac moras nectere prae

manentibus, sed corruplibiHbus, variisque modis et
pereuntibus graviter ac magnifice

cito

dicere, cunctando ac

perlimescendo ne frigida

sit

ac

futilis

oratio; de his, in-

quam, mihi dicere ahquid non

fuit

propositum,

cum
illis

vaua3

sint nulliusque usus, et tales ut

nunquam de

facere

verba institucrim. Si tamen instituerem, nihil formidinis
hal)eret oratio aut curjc, ne quid dicens infra dignitatem

eloqui viderer.

Nunc vero quod Deo simiUimum
in illo est, inque mortali

et

cum

Deo cognatum Dco

hoc quod videtur
facere, et res

corpore inchiditur, quodque violenlo quasi conalu agit ul
assimilctur; hujus ego

mentionem

ma-

IN

ORIGENEM ORATIO.

gi

jores

altingere parans,
luinc

quod

Deoque proplerea gratias agere mihi virum nancisci concessum sit, praeler omeliam

nem tum aliorum hominum, tum
pectalionem, qui
icl

meam

ipsius ex-

neque proposueram unquam neque

speraveram;

cum

ha3C,

inquam, parvus

et nullo ingenio et si-

pracditus aggrediar,
lere prorsus malo.

non immerilo cunctor ac timeo,

Et vero quiescere mihi lutum videtur,

ne gratiarum actionis pra^textu, praecipitantia autem forte
de gravihus sacrisque minime gravia, sed humilia atque
protrita dicendo,

non solum verilatem non assequar, sed

aliquid etiam de ea

quod

in
:

rem

sic se

habere credent

me est delraham apud eos qui cum infirma oratio contumefacultate adcequans, ef-

liam potius inferens,
fingetur.

quam opera

At tua quidem omnia nec minui possunt nec conipsis,

tumeliampati, o carum caput; sed divina potius, in se
qualia sunt,

immota permanent, nihilque ab humili et indigna oratione nostra labefactantur. Nos vero, nescio quo pacto audaciae temeritatisque notam declinare possimus,
qui prae amentia, tenui et ingenio et apparatu res

magnas
si

ac captum nostrum excedentes adoriamur.
et

Quod

alibi,

coram

aliis,

simile

quidpiam

juveniii audacia aggressi

essemus, audaces

utique ac prsefidentes videremur; sed
esset,

tamen impudentiae tribuenda temeritas non

quod non
amentia)
illotis,

coram

te haec

auderemus. Nunc autem

omnem
sumus

modum
quod

implebimus, aut jam etiam implevimus, qui
in

aiunt, pedibus ad aures introire ausi
teclis, ut

quibus

divinum ipsum Verbum, non

apud

vulgi

homi-

num

aures, pedibus sub aenigmaticis et obscuris dictioni-

bus, tanquam crassis pellibus, sed nudis, ut dicat quispiam,

manifestum

et

perspicuum incedens obambulat;

et

nos,

velut sordes ac
tra inferre,
dis assuetas

coenum quoddam, mortalia haec verba noshucusquc

atque in aures divinis purisque vocibus audieninfundere audemus. Satis ergo
sit

O^
peccasse
:

S.

GREGORII TIIAUMATURGI
esl;

vel

nunc tandem sapere incipiendum

noc

oratione longius prodacla, hic desinendum. Vellem equi-

dem verum
:

pudoris fines semel egresso liceat causam prius
si

dicere qua duclus in cerlamen hoc veni;

qua mihi

forsi-

tan temeritatis hujus venia concedatur.
III.

Dura mihi gravisque
et gravis
sit, si

res ingratitudo videtur

;

gravis,

inquam,
afFeclus

usquequaque.

Eum

enini qui heneficio

ahter non potest, agendis saltem verbo gratiis
et

repcndere non conari, aut mente capli

sensum beneii-

ciorum non habentis

est

hominis, aut immemoris. Cui vero

et sensus et cognitio est beneficiorum, nisi

servet in posterum, nisi

memoriam congratiam etiam ahquo modo referat
est et ingratus, ac impius, ejus
:

bonorum
criminis

auctori, iners

ille

reus
si

quippe qui,

quod nec magnus nec parvus ignoscal quidem magnus est et magnificus, magna

ejus beneficia in ore,

cum omni

gratiarum actione alque

honore non gerat;

sin

parvus et despicabilis, non omni

tamen studio laudet ac celebret, non magnorum tantum, sed parvorum etiam munerum largitorem. Et a maguis qui-

dem, animique facuUate

pra^stantibus,
divitiis,

tanquam ex majore
illustriores
;

opum

copia,

magnisque

majores atque

benefactoribus laudes pro viribus reddi necesse est

parvos

autem, et in angusto constitutos, nec ipsos neghgere aut
segniores esse convenit, nec aniaiis cadere, quasi nihil di-

gnum perfectumque
quidem,
at

afTerre

possint; sed velut pauperes
ejus

tamen

gratos,

non

quem honorant,

sed

suam facuhatem

metienles, expraesenli commoditate hono-

res deferre, gratos illos fortasse et jucundos ei qui honoratur, nec inferiore

apud eum loco quam
si

si

magna

quffique

ac multa ofFerrentur, futuros,

majore

cum

aJacritate sinin sacris Lit-

ceroque

et integro

animo deferantur. Sic enim
et

teris legere est,

parvam quamdam

pauperem foeminam,

uua

cum

divitibus el polentibus, qui ex facuUatibus suis

IN

ORIGENEM ORATIO.

()?)

magna
neris

et opiuia offerebant,

solam (|iiidem parva

ct

minima,

sed omnia tamen quie habebat, contulisse, et majoris

mu-

testimonium laudeaique retulisse*. Non enim exterdala est quantitate, sed ipso offerentis
'

nae, opinor, rei quae

animo ac proposito aestimandam muneris dignitatem, magnificentiamque divinae Littera} censuerunt.

Non

igitur

om-

nino refugere nos oporlet inani metu ne graliae cuni beneficiis

non adaequentur,' sed contra potius audere atque
si

omnia conari, ut

non pares, quos sallem possumus hosi

nores rependamus; quod
lur,

forte

non omnino rern assequa-

partem certe ahquam pertingat
ingrati anlmi

dam
est

labem
,

devitet.
plausibili

pertinax silentium

omnimoImprobum enim revera quodam velo tectum,
oratio, atque
:

quidquam pro nui autem probique semper
quasi nequeat

dignitate pronuntiari
est
sit

ingegralia)

animi referendae

conatus, quaravis infra merita
refert.

facultas ejus qui gratiam

Neque enim
:

si

pro dignitate dicere non possim,

propterea silebo

sed ubi omnia quae

possum

praestllero,

jure gloriabor. Esto ilaque
est,

mea

haec oratio charislerla,

hoc
di-

gratiarum aclionis

:

erga

Deum
illo

sane unlversorum,

cere non ausim.
initia

Verumlamen ab

omnia nobis bonorum

sunt; ab eo nos

agendarum gratiarum,
oporlet.
et

ac

laudum primordia duccre

hymncrum At ncc si me totum,
et
;

non quahs nunc sum, profanus

impurus, et tetro atque
sed

immundo
labe

raalo conspersus et permixtus

nudum

ac

purisslmura, clarissimumque et sincerisslmum, et ab
:

omni

ahenum nec si totura, inquam, nudum me vehjt recens natum offeram, dignum a me tamen ullum in pretium et compensalionera, omnlum principi et auctori munus atlulerim quem nec privalim slnguli, nec simul universi,
:

non
ipsis
*

si

unum idemque discedentia, ad eum
in
2 et

pura omnia coalescanl,
tola convertanlur,

et a se
spiritu,

uno

Luc. XXI,

scq.

)

r^4

S.

GREGORIl THALMATURGI

unoque

et

consono •sensu conjuncta, digne unquam ve-

nerari ac laudare queant.

Quod enim

de Deo

homo

quis-

piam recte cogitare, ac perfecle
dignitale possit; pro

(si dici

fasest) loqui pro
est, et

hac

ipsa facultate

qua ornatus

quam non
retribuat.

ab

alio ullo,

sed ab ipsoniet accepit, nihil utique

aliunde habere potest majus

quod ad graliarum actionem
et

IV.

Sed nos laudaliones quidem
et

Regem
rum,
ei

omnium moderatorem, perennem fontem omnium bonohymnos
in

qui et in hoc ipso inflrmitatem nostram sanat et

quod

deest explere solus potest,

rehnquamus,

prsesidi, in-

quam, animarum nostrarum ac
Yerbo, omnium conditori
ipso, et pro
et

5alvatori, primogenito ejus
soli

gubernatori. Jpsi

pro se

omnibus privatim ac universe

facile est assiduas
sit

alque perpetuas gratias agere: quia
ipsa Patris
in ipso et

cum

ipsa veritas, et
'
:

universorum

et sapientia et potestas

ad haec et

cum

ipso vere atque

est

periculum ne vel

omnino conjunctus, nuUum per obHvionem vel insipientiam, aut
si

prsc imbeciHilate aHqua, ac

quis ab eo sejunctus et aHe-

nus

esset, vel assequi laudationls

modum
ei

nequeat, vel ut

assequatur quidem, volens tamen (quod nefas est dicere

Palrem sua laudatione
perfectissime

deslituat;

cum
iUi

soH

sit in

promptu

laudum numeros adimplere; quem ipse omnium Pater unum secum faciens, per ipsum tantum non sese ipse circumambiens, aequaU
usquequaque cum sua
honoretur
:

omnes congruentium

virtute

quodammodo

honoret, et

quod quidem primus, solusque ex omnibus
Deus Verbum.
pii esse
ita

sortitus est Unigenitus ejus, qui in ipso est,

Reliqui

autem omnes
in eo solo

duntaxat grati et
in

possu-

mus,
bonis

si

pro omnibus

nos a Patre profluentibus

omnem
pietatis
G.
i

dis^nae

":ratiarum aclionis

conatum ofTeramus
si

:

unam
^

viam hanc esse confitentes,
Cor.
j,

omncm me-

Joan, xiT,

24. Joan. xiv,

10.

IN

ORIGJiNEM ORATIO.

^5

inoriam per ipsum conditori atque auctori omnium dedicemus. Quamobrem perpetua quae in omniljus elucet,
quoeque in maximis et minimis nostri curam gerit et huc-

usque provecla

est,

providentia dignus

ille

Sermo ad

gratiarum actionem hymnosque sufficere concedatur; ut
qui perfectissimus ac vivens, et ipsius primai mentis ani-

malum Verbum
viro, uni inter

existat

:

noster vero hic sermo sacro huic
in

omnes mortales potissimum,
:

gratiarum

actionem esto

ac

si

quid

altius

porro de

iis

qui

non

cer-

nuntur, divinioribus et
qui

hominum curam

gerentibus, lo-

velim, huic etiam, qui

me

a

puero,
sortitus

magno quodam
est,

judicio

regendum educandumque
«

sacer An*, »

gelus Dei,
ilie

qui pascit

me

ab adolescentia

mea

ut ait

Deo charus

vir (Jaccb)

de suo ipsius videlicet Angelo.
crat,

Verum

hic quidem, qui

magnus
^,

congruenter maxiille fuit,

mum

quempiam,
magni

sive alium, quisquis

sive

ipsum
Sal-

fortasse

consilii

Angelum

communem omnium

vatorem, solum jam perfectlonis gratia custodem adeptus;

hoc equidem manifestc nescio attamen suum ille magnum quemdam, quicumque tandem esset, et cognoscebat et
:

praedicabat.

Nos vero,

praeler

communem omnium homiet

num gubernatorem,hunc etiamagnoscimus
infantes sumus.

praedicamus,

quisquis est privatim poedagogus noster, qui reipsa pueri et

Qui cum

in caeleris

omnibus bonus semper

nutritor et curator

meus

fuerit

(nec enim, aut cuiquam ex
et nihil

affinibus meis, qui caeci

sumus,

eorum

quae ante

pedes sunt videmus, ut conveniens aliquid discernere possimus; sed
cienti,
ila

ipsi

omnia ad animae

nostrae utilitatem prospi,

quod

utile et

bonum

est statim apparet)

ut olim

me,

nunc quoque
est, et

alit, et

erudit, ac

manu
:

ducit

:

tum

pra^ter

alia

omnia, conjungi

summum
*

me cum hoc viro, quod omnium certe cnm eo versari fecit qui nec generc nec

Gen.

XLViii, i5, 16.

^

Isai. ix, 6.

f)C)

S.

GREGOnil TH.iUMATUBGl
aliler

san^uinc conjunctus, nec

necessarlus aut vicinus,

neque popularis oumino erat (ha3C equideai sunt quae
amoris et conjunctionis vincula interalios esse solcnt); sed,
ut paucis dicam, ignotos, alienos, peregrinos, ab invicem

longe disjunctos, quanta scilicet reglonum et

monlium ac

iluminum
videntla

spatia nos dividunt, divina vere sapienlique proin

locum perducens, salutarem mihi congressum hunc conciliavit hunc ipsum mihi a primo, ut
:

unum

reor, ortu et educatione divinitus procurans.

Quonam
si
;

auac-

lem pacto, longum

esset

commemorare, non sokim

curale omnia pcrsequi, nihilque omittere studeam

sed

quamvis mulla passim praeteriens, praeclpua summatim rcfcrre

vehm.
mores erronei
qulbus hberatum
nie

V. Prima enim educatio ah ortu ipso sub parentum cura
fuit; et patrii
:

a

iri

neque ahus, opinor, quisquam sperasset; neque mihi spes
ulla erat,
slitioso.

puero adhuc

et rationls experti,

sub patre super:

Secuta delnde est patrls amissio el orbitas
vcri initlum fuit.

quas
pri-

mihi forlasse*cognoscendi

Tunc enim
nescio

mum

ad salutare verumque Verbum

transii,

quo
judi-

pacto, coactusne potlus, an volens.

Quodnam enim

cium mihi

erjit,

quatuordccim annos nato? Caeterum ex eo

Vcrbum coepit, quasi pcrfccta jam communi omnium hominum ratione, advcnit sane tum primum. Quod equidcm non parvum, si minus
tcmpore, advenlre mihi sacrum hoc
olim,

nunc
ita

cerlc raliocinans, socriT ct admirandic erga
:

me

Providentiae slgnum duco

hunc rerum decursum intuens,
infanllae ct ratlonis inopiac

annis

distinctum, ut praeccdcntia hanc aclalem omnia,

quotquot fuerunt, erroris opera,

Irlbuerenlur, ncc sacrum frustra
rationis

Verbum

anlmac

nondum

compoli darctur, sed rationis jam capaci, quamvis
rali<^nis,

non

divinac puraequc

ac limoris cerlc
:

sccimdum

Imnc rationem, expers non

esset

sed simul

cum humana,

IN

ORIGENEM ORATIO.
inciperet ratio
:

f)y

divlna

quoque
vero

in

me

dum

haec

quidem adrepato,

juvabat potestate mihi sane inexplicaLili, sed ipsius propria;
laetitia
illa

adjuvabatur.

Quod mecum dum
:

simul ac limore perfundor

la3tus scllicet

provectu;

timens autem nc tantis beneficlis affectus, a fine nihilo-

minus aberrem. Sed enim nescio quo pacto

in

hac parte,
mlhi traxit

dum

admirabllem nostrae ad hunc virum profectionis dislibet,

pensationem narrare
oralio
tla
:

longlorem

moram
ei

quae prius

tamen

vel paucis dictis

ad haec sequenqui sic dispen-

propcrabat; non quasi debitas laudes

savit

reddere parans, aut gratlarum actionem, aut pietasiraus sic appellantes,

tem (ne molestl, quaeso,
nihll

dignumque

tanquam slmplicem narratlonem, confcsslonemque, aut allquid hujusmodi nomlnum instiafferentes), sed
tuens.

Visum

est ei quae, sola

ex parentlbus superstes, cu-

ram

noslri gerebat,matri, ut caeteris imbuli litteris quibus
aiit

pueri solent non obscure nati

educati, ad rhetorem

etiam accederemus, tanquam rhetores futuri. Et quidem

frequentabamus
qui

;

rhetoresque nos brevi futuros dicebant,

tum
:

ita

judicabant. floc vero ego dlcere nec scio, nec

vehm

ratio

quippe horum nulla erat

;

nec fundamentum

adhuc ullum causarum qua3 huc ducere nos possent. Sed
pervigil
Ille

divinus pa^dagogus, verusque curator, nec do-

mestlcis cogltantlbus, nec

me

ipso desideranle affult, cui-

dam

suggerens ex meis magistris qin

docere

me

jussus erat,

non ut ad

Romanam linguam summum ejus culmen

pertingerem, sed ne rudis prorsus ignarusque hujus linguae forem. Erat

autem

ille

legum non imperitus. Quare

hoc

animum inducens, auctor mihi fult ut ipso docente Romanas leges addiscerem. Ac enlxe quldem id
in ejus

agebat vir
studio,

ille

:

ego vero parui, ultro potius gratliicandi

quam quod artis ejus amator essem. Qui cum auditorem me suscepisset, studiose docere me coepit. Quiddam
XV.

y

:

^8

So

GREGORII TIIAfMATUnCl
,

aulem legum

effalus est

quod mihi

reipsa verissimum evaslt

maximum

mihi viaticum (hcc enim nomine appellabat)
iis

fore dlscipnnam, seu rhetor quispiam ex

qul in

foro et tribunalibus contendunt, seu ahus quls esse vellem.

Sic igitur

Ille

effatus est,

ad humana suam intendens ora-

lionem. Mihi vero divlniore,
haec vaticinalus vldetur.

quam

putabat, afllatu

quodam
hls

Postquam enlm volens nolens

legibus eruditus ful,

mox Injectum esl

quasl vinculum quod-

dam

et causa
:

atque occasio ad has oras venlendl, clvitas
ea vero
et

Berytiorum

non procul hinc

sita civltas

plus

Ro-

mani moris habet,

legum harum scholam. Sacrum vero

hunc virum ab iEgypto ab Alexandrinorum urbe, in qua domicllium prius habebat, in hunc locum, veluti nobls occursurum,
sane
res allae trahebant et transferebant.

Neque ego
:

horum causas reddere novi, Ilbenllusque praeterlbo verumtamen nondum mihi huc venicndl ct cum viro congrediendl causa adeo necessaria erat, quam ob legum nostrarum studium facullas ad Romanoram urbem venlendi. Quo ergo tandem modo id concessum est? Aflinem meuni,
sororls mese virum, Pala?stlnaj

tum

praeses

assumens repenle,

solumque
llo
ipsi
:

et Invituin a

conjuge avellens,huc abduxit,auxi-

futurum admlnistrationlsque ejus curas participajurisperitus

turum

enlm

erat, et fortasse

adhuc

est.

Qui

una cum Ipso profectus, uxorem, a qua separarl se aegre ferebat, haud multo post evocatam receplurus, et nos cum
illa

simul attracturus, discessit. Stalim ergo, nescio quonobis peregrinarl quldem, sed allo pollus

modo

quam ad
mandatis,
illa

haec loca pergere cogitanlibus, mlles affuit

cum

ut sororem
vlae

quidem ad vlrum venturam^ nos vero cum

socios deduceret, gratificaturos utlque aflinl, sed mullo

magis sorori, ne aut minus decenter aut mlnus

libenter

viam

iniret

:

domesticis Ipsis et cognatis horlanllbus, et
Illud nllud

nonexlguum

qnoddam

operae prellura forc con-

IN ORIGENiiM

ORATIO.
iilic

|^<j

lendeiitibus,

si

ad Berytiorum urbem, legum

studia

peracturi, veniremus.

sororem officium,

Omnia ergo nos incilabant, tum erga tum nostra ipsorum disciplina ad ha?c,
:

miles ipse, quando hujus quoque facienda est mentio, fa-

cuhatem

ferens phjrium

quam opus
in aperto

erat

pubhcorum ve-

hiculorum, et majoris numeri symbola
uxore. Alque haec
veriora,

quam pro

sola

quidem

:

arcana autem, sed

communicatio cum hoc

viro, vera

Verbi per ip-

animarum nostrarum utihtas; ad salutem nos caecutientes quidem et ignaros, sed tamen salutari consiho ducebat. Quare non miies, sed divinus quidam viae comes et deduclor bonus alque custos,qui per lotam hanc vitam, tanquam per longam peregrinalionem, nos custodit tum alia praeteriens, tum Berytum, quam optare maxime putabamur, huc nos recta perductos hic
cognitio et doctrina,
;

sum

coliocavit

omnia faciens movensque, quoad omni nos ope cum hoc mullorum nobis bonorum auctore colllgaret.
:

Et

quidem qui horum modo causa venerat, curam huic tradens divinus Angelus, hic fortasse conquievit; non laille

bore ullo vel moiestia fractus (infaligablie

est

enim

dlvi-

norum minislrorum genus
qui

),

sed quia tradidit nos homini

omnem

quae adhiberi poterat providentlam

curamque

essct expleturus.

VI. liie vero susceplos a prlma die, quae vere mihi prima
illuxit,

omnium, si dici debet, dierum mihi honeslissima, quandomihi primum verus exoriri soi coepit; principio ceu feras quasdam agrestes, aut pisces, aut aves, in retia vel
sagenam
ipso
illapsos, elabi et effugere conantes, et secedere

ab

Berytum

versus aut in patriam cogitantes, constrin-

geremn
volvens,
vires suas

ino ac retinere studuit;

omnia verborum genera
Proverbio) movens,
hinc philosophiam ejuseos

omnem funem (quod
omnes eo convertens

est in
:

que amatores multis aptlsque laudibus prosequens,

V

__

lOO
solos

5.

GREGORII TnAUMATlRGI
usii praeditis

bene vivere vitamque ratlonis

congruen-

teni agere dicens, qui

eam

recte instituere conentur; et se
sint,

ipsos

primiim nosse quinam

deinde vera bona quae

prosequi
oportet
:

hominem
illinc

decet, et vera mala a quibus refugere

ignorantiam, ignorantesque omnes,

maxima
mente

cst turba, vituperans;

quorum quotquot, pecudum ritu,
et quasi
sit

caeci,

ne hoc quidem quod sunt inlelhgunt,

ratione carerent aberrant,

bonum malumve

quid

nec

scientes ipsi prorsus, nec discere satagentes; qui

tanquam

ad bonum, ad pecunias
videlicet

et gloriam, ac vulgi

honores, cor-

porisque valetudinem prosiUunt, stohdique rapiuntur, haec

magni aut omnium potius

instar habentes, arteset ex vitaj conditioni-

que eas quibus parari hacc possunt,
bus
illas

quae talia suppeditant, militarem, forensem, le:

gum

studium ac disciplinam

Hacc

sunt, aiebat, idque

aptissime, quae nos inertes atque ignavos

maxime reddunt,
voccs ederet, ad

rationem, quae dominari in iiobis debet, aspernantes. Dicere non possim

quam multas ejusmodi
:

philosophandum nos exhortans neque id uno dic duntaxat, sed multis, quoties ad illum principio veniebamus,

quldem sermone tanquam jaculo quodam a prlma ipsa aetate confixi. Erat enim suavi gratia et suadela slmul ac
ejus
necessitate
et ancipill

quadam

conditus. Caeterum Iluctuantes adhuc

animo, philosophari quidem ambientes, nonpermoti atque persuasi, discedere porro
valentes; ut qui semper,

dum lamen omnino
nescio
joris

quomodo uon

tanquam maerga

cujuspiam necessltatis impulsu,ad Ipsum ejus sermo-

nibus rapiebamur.

Omnino enim nec pium

nem omniumDominum
censebat
:

esse absque philosophia

commuquemquam
animanti-

quo munere solus ex omnibus

lerrae

bus

homo

decoratus est; idque merilo sapiens aequc atque

imperltus quisque aniplectltur, qul
intelligeniiae prae

modo sensum oninem
amlserit.

quadam amenlia non

Ncc pium

IN

ORIGENEM ORA.TIO.

101

igitur
esset.

omnino

esse posse affirmabal, qui philosophatus
id

non

Quoad tandem multos

genus ex

aliis alios

sermo-

nes instilians, nos velut fascino

quodam

artibus suis pervi

domitos, sermonibus suis, nescio quo paclo, divina

qua-

dam

constabilivit, et juxta se

immobiles tenult. Enimvero
levis et

amoris quoque aculeus nobis infixus est non

expugbe-

nabilis, sed acer prorsus et efficacissimus, solertiap. et

nignilatis, benevolentiaeque, quae in ipsis nobis alloquentis

et conversantis vocibus efFulgebal;
aliter

non circumvenire nos

sermonibus conantis, sed prudenti, humana, beniget participes

uaque mente servare nos,

tum horum philosophiae bonorum reddere, tum aliorum, tum eorum maxime quae Deus illi supra multos, ac supra omnes fortasse
qui

nunc sunl homines, uni

largitus est

:

pietatis dico

ma-

gistrum,

sermonem salutarem, ad multos quidem commeanlem, omnes autem in quos inciderit sibi subjugantem (neque enim est quidquam quod resistere illi possit qui Rex omnium et est et fulurus est); sed occultum, et qui
nec
de
facile
illo

nec

difficile a

multis vuigo cognoscatur, ita ut

interrogati manifeste eloqui possint.

Veiut ergo

scintiila

quaedam mediam animam nostram invadens, acet

cendebatur

inflammabatur, tum erga ipsum

ineflabili

sacrum sermonem amabiiissimum, tum erga virum hunc, ejus amicura et interpulchritudine
allicientem

omnes

pretem, amor

:

discipiinas quae

omnes ac congruere nobis videbantur, tum caeteras,
ictns, res

quo vehementissime
ieges meas, ut

tum

ipsas

egregias

spernerem mihi perqui
op-

suasi; quin et patriam et propinquos,

aderant,
tabiie et

tum

eos a

tum praesentes quibus discesseram unumque mihi
:

amandum

videbatur phiiosophia, ejusque magisler
est

vir liic divinus.
»

«Et congiutinata

anima

Jonatiias anima?

David*.
^

»Hoc equidem
XVIII, 1,

in sacris Litteris postea iegi; prins

1

Reg.

^^^

S.

GREGORII TnAUMA.TURGI

autem

seusi ipse iion

minus liquido quam clarissimo ora:

culo prasnunlialum est
cst

uon enim simpliciter conglutinatus
illae

Jonalhas David, sed
quac

ipsae quae
iis

principem locum
quae apparent et
vi ulla

ienent animoe;

nec sejunctis

conspiciuntur in homine, separari tamen ipsae

co-

gantur, invilae certe nullo modo. Libera siquidem res est

anima
Irale

et quae coerceri nulla ratione possit,

ne

si

in

pene-

quidem abditam custodias. Etenim, quod ad rationem

primam attinet, ibi esse natura sua consuevit ubi mens fueril. Quod si in ergastulo tibi esse videatur, secunda quadam ralione illic a te fingitur; nuUoque modo proj^lerea ibi
esse prohibetur ubi esse voluerit.

Quin

illic

solum prorsus

esse potest, et jure creditur, ubi, quibusque in rebus pro-

pria ejus unius opera fuerint.

Quare clarissime hoc ipsum

quod mihi
quae invita

contlgit paucissimis verbis declaravit,
*
:

animam
inquam,

Jonathae conglutinatam fuisse animoe David

haec,

quidem nullo modo sejungi queant, sponte vero

non
rls

facile assenliantur.

raoribus varius erat et

Non enim in deteriore, opinor, qui ad mutandum proclivior, sacra amocolli-

hujus vincula solvendi potestas; in quo solo nec
vis initio fuerat
;
:

gaudi

sed in meliore, qui constans erat

ac minime mutabilis

per

quem

et vincula sacerque hic
est

noxus confici copulariquc rectius poterat. Conglutinata
igitur a divino

Sermone, non anima David animae Jonathae;
slc afTecla

sed contra, deterioris anima
tur animae Davld.

conglulinala dici-

Nec enim pars

potior,

cum

sibi

per se

ipsa sufTiciat, deteriori se agglutinari cuperet; sed deterio-

rem, quae ope indiget melioris,
pendere oportuit
:

a potiore

conglutinatam de-

ut haec

quidem
et

in se ipsa

manens, dam-

num nullum ex deterioris communione
ex S3 incomposita erat, colligata
nihil ipsa officiens,
* 1

caperet; quae autcm

conjuncla

cum

potiore,

vinculorum

cum

ea nexu et necessitate

l###BOT_TEXT###lt;'g. SVIII,

1

.

IN

ORIGENEM ORATIO.

105

vlnceretur. Uiide et viiicula Inferre prcestantioris eral,
inferioris; agglutinari

non
vin-

autem, deterioris,

ita

quidem ut

culfs expedire se

quodam modo non
si

posset. Tali

quodam

necessitatis

nexu David hic nos astringens, ex eo tempore
velimus ejus vinculis eximere nos vasi

captos tenet, nec
lentes.

Nec

igitur,

abeamus, relaxabit animes nostras,
sic tenet.

quas juxta divinam Scripturam conglutinatas
VII. Caeterum

cum

ita

nos ab

initio cepisset,

omnique

ex parte circumvallasset, quandcquidem quod potius erat

jam perfectum

erat, et nobis

mancre coUibebat, deinceps,

tanquam
otiosam,

si

bonus quispiam agricola terram vacuam atque
fertilem prorsus, sed salsuglnosam et

eamque nec
et

adustam, saxisque
sterileiD,

arena obsitam; aut non plane quidem
praestanti,

nec inertem, sed natura

verum

incul-

tam atque neglectam, spinis haerentem silvestribusque dumetis, ac minime tractabilem aut quemadmodum si sator aliquis plantam, sive arborem agrestem ac fructus scilicet
:

suaves noii proferentem, nec tamen prorsus inutilem nactus, sativae

ramum

arte sua inserat,

mediam
(sic

illam diffin-

dens, ac deinde committens et colligans, quoad coalescente ambae simul adolescant
:

humore enim mixtam arat fertilem

borem

saepe videas, aut

spuriam quidem,

ex

infructuosa factam, pulchrae oleae fructus in agrestibus ra-

dicibus alentem; aut agrestem

quoque non inutilem reddifertilem alias,

tam industrio colono; aut sativam denique et sed quae artis defectu non putata, exsucca ac
minatione ac germinatione

squallida pras

multis in ea superfluis adnatis surculis praefocetur, de acu-

mox

perfici, et fructus
:

dare,

qui a redundanti copia impediebantur

)

tales ille

nos assu-

mens,

et quasi rustica

quadam

arte sua lustrans ac penitus
oculis patent

introspiciens,

non ea solum quae omnium

atque in superficie cernuntur, sed altius efFodiens, et intima pertentans, interrogans et proponens, respondenles-

104

S.

GRl-GOr.II

THAUMATURGI

que audiens; ut cognovlt aJiquId non infrugiferum nec
inutile aut irritum in nobis esse,
irrigare,

tum

subigere, invertere,

omnia movere,
genus

omuem admovere
:

artem suam ac

curara, seduloque exercere nos coepit
tribulos, et

spinas

quidem ac
stir-

omne

agrestium herbarum atque
et silvescens, ulpole

pium, quotquot luxurians
et praeceps,

incomposita
re-

anima nostra turbida profundebat, penitus

secans ac detrahens, reprehendendo prohibendoque; nunc
Socratico more, sciteque

admodum

nos perslringens,* nunc

etiam oratione sua prosternens, sicubi nos fraino rcluctantes,

tanquam

feros

quosdam equos

extra viam exilientes
:

ac temere circumcursantes videbat

quoad persuasione
sermone
id qui-

quadam atque

necessitale velut fraeno, suo nos

quietos sibique obsequentes reddidil.

Ac molestum

dem

nobis, nec sine dolore principio accidit,

cum

insuetis

nimirum, rationique parere nondum edoctis, sermones suos
admoveret
et

expurgaret.

Ut vero idoneos nos reddidit,

rileque ad excipiendos veritatis sermones pra?paravil,

tum

vero tanquam bene subactae mollique terrae injecla seraina

reddere paralae, opportunam seminum injectionem afTatim
inferebat; tempestivam simul rehquara culturam
aptis singula

omnem,

modis, exercens; quidquid oblusum ac spuerat, sive sic nala, sive superfluis corporis

rium

in

anima

ahmentis condensata, exacuens, attenuansque subtihbus
ralioni

congruenlium affectionum sermonibus ac modis,

qui ex primis simphcissimis evoluti ahi ex ahis, varieque
conversi, in admirabilem

quemdam inexphcabilcmque
insistere,

pro-

grediebantur contextum, nos velut e somno excitantes, at-

quc

in proposito

semper

et

nuhatenus nec ob

longiludinem nec ob subtihtatem labi docentes. Quidquid
porro judicii expers ac praeceps
tiendo
iis

in nobis erat, vel assensint, etiamsi falsa

quae obvia fiunt,
;

quahacumque

se offerant

vel

repugnando persacpe, quamvis vera quac-

IN

ORIGENEM ORATIO.

)

o5

dam
iis

dicanlur; hoc rursum castigabat, corrigebatque,
aliis

tum

quos diximus, lum
est ac

diversis

sermonibus (multiplex

enim

varium hoc philosophiae genus); assuefaciens
tulerit

non temere nec ut casus
lura, sed et abdita.
et honesta,

assensum projicere, nec
per se

ilem abnuere, sed diligenter examinando non aperta so-

Multa siquidem, ceu

et iilustria

sub speciosis vocibus in aures nostras tanquam

vera se insinuarunt, quae prava et falsa

cum

essent, sufFra-

gium tamen
quae

a nobis expresserunt tuleruntque veritatis;
vitiosa

postmodum

et

nulla

fide digna

deprehensa

sunt, veritatem incassum

assimulantia; nosque facile ac

ridicule deceptos prodiderunt, et frustra ea confirmantes

minime oportebat alia conlra, honesta prorsus ac minime iallenlia, sed probabilibus verbis non expressa, paquae
:

radoxa et omnino incredibilia per se visa, et rejecta pro
falsis,

immeritoque per contumeliam explosa; postea con-

sideranlibus atque invesligantibus accuralius,
rissima,

omnium

ve-

omnique acceplione majora cognita sunt, quae paulo

ante rejicienda et improbanda putabantur.

Non

aperta soet fucata

lum, inquam, et eminentia, quoe
quid marcidum sonet
faciendo,
ita

fallacia

interdum

sunt; sed interiora singula explorando ac pertentando, ne
:

ac de his

primum fidem

nobis ipsis

demum

exterioribus assentiri, et de his singulis

pronuntiare docebat.
nostrae, quae circa

Hunc igilur in modum pars animae voces sermonemque judicium exercet,
:

secundum rationem erudiebatur
rhetorum
insit,

non juxta egregiorum

judicia,

si

quid Graecanicum aut barbarum voci

exilem illam et non necessariam disciplinam; sed
et Graicis, et barbaris,

hanc omnibus
idiotis, et

et sapientibus,

et

(ne artes singulas ac studia enumerando sim lonvitae

gior)
rint,

omnibus hominibus, quodcumque
apprime necessariam
:

genus delege-

siquidem omnibus, de quacum
est ac sludio

que re sermo instituatur, curre

non

decipi.

lof)

5.

GREGORII TIIAUMATURGI

Neque hanc solum partem quam dialeclica corrigendam sola sortita est, sed humilem sane vicissim aninias
VIII.

partem,qua admagnificeutiam

et

mirahilem strucluram,ad

variumsapientissimumque mundi opificiumobstupescimus,

admiramurque
hil

sine ratione, ac prae timore consternamur,

ut qui belluarum

more, quse ratione carent, ratiocinari

ni-

novimus, excitabat, erigebatque naturalibus

aliis disci-

plinis; singula quae in

rerum sunt natura declarans ac

dis-

tinguens, et perspicua oratione in prima sua clementa re-

tum communem universorum, tum propriam cujusque; conversiones quoque rerum multiformes atque mutationes edisserens quoad doctrinae suac,
volvens, naturamque
:

rationumque quas partim

didicit,

parlim ipse excogitavit,

perspicuilate, pro irrationali ralionalem animis nostris sacrae totius universi dispensationis, absolutissimaeque naturae

admirationem
vina disciplina
logia.

injecit.

Haec nimirum

illa

est sublimis ac di-

quam omnibus amantissima
est sacras

docet physio-

Quid nunc opus

mathematicas commemoet

rare,

geometriam omnibus charam atque indubitatam,

astronomiam superna pervagantem? quas singulas animis
nostris, docens, insculpebat; aut in

memoriam

revocans,

aut, nescio

quid

dici

polius debeat, illam quidem, velut
tulis-

omnium

plane fundamentum statuens et quasi basim

simam, iuconcussam geometriam; per astronomiam autem ad summa perducens, tanquam per scalam quamdam ad coelos

pertingentem, pervium nobis ccelum utriusque disci-

plinae

opera

efficiens.

IX. Quod vero

omnium

est raulto

maximum, cujusque
reli-

gralia laborat gens lota

philosophorum, quasi ex varia
consitione,

quarum omnium disciplinnrum

diuturnacque

philosophiae sludio, bonos fructus colligens, divinas
virtutes, ex quibus tranqiiillus et constans animi

morum

motionum
ul uullis

status cxistit; et moeroris

quidem experles, atquc

IN

ORIGENEM ORATIO.

1

O7

malls vehementlus conimoveremur, sed moderati ac sedali,

Deique slmlles vere ac
tebatur.

beall, ejus opera

redderemur, adni-

Atque haec curabat

et agebat ille,

tum sermoni-

bus propriis, mansuefacientlbus ac doctis, nec minus necessariis,

quos de morlbus vitaeque nostrae modis habebat;

tum vero non verbis solum, sed jam etiam factis quodammodo regebat impetus nostros, ipsa scilicet motionum anlmi
perturbationumque contemplatione atque cognitione, ex
qua potissimum componi mens nostra
solet, et
:

ad rectum

moderatumque statum ex confuso
et

transferri

ut

tanquam
in nobis

in speculo seipsam intuens, initia ipsa fibrasque

malorum;

quod

a ralione

alienum

in ea est,

unde absurdas
et

afiectiones ac perturbationes exurgunt;
rationis

rursum, quae
illaesa

compos pars ejus

est

optima, qua dominante

et perturbationis expers ipsa

permanet ; deinde haec
illa

in se

accurate considerans, omnia quidem

quae ex dcteriore

nascuntur, et nos vel ofFendunt per intemperanliam, vel

contrahunt

et coarctant

per animi dejectionem, ut volupta-

tes et cupidilates, aut

moerores ac timores, et quae ab his
haec,

generibus

malorum turba suboritur;

inquam,

rejiclat

acprofliget,incipientibus adhuc nascentibusque occurrens,

ac ne

minimum quidem
:

crescere sinens, sed periiiiens ac

delens e vestigio

quae vero ex meliore bona nobis exoriun-

tur, haec alat ac foveat, inclplentia lactans conservansque

quoad perficiantur. Sic enim animae tandem innasci divinas
virtutes
:

prudenliam, quae hos ipsos anlmi motus dlsceripsis,

nere prima potest, ex

et

ex

bonorum externorum,
et

malorumque,
tiam, quae in

si

qua in nobls sunt, scientia;
initiis

temperanet

eorumdem

recte ellgendl

vlm habet;

justitiam, quae apta et congrua cuique trlbuit; et horura

omnium
bonorum

conservatricem forlitudinem.

Non
et

verbis igitur as-

sucfaciebat, quae denuntlarent atque profiterentur scientiam
et

malorum,

vel

faciendorum

non faciendorum.

108
esse

i.

CRBGORII Tn.VUMATUnGI
:

prudentiam
si

inanls utique alque iuulilis haec dlscl-

pllna,

verba factls careant; vanaque ea prudentia, quae

non ea

faciat quae facienda sint,

nec ab

ils

quae

non sunt

agenda deterreat; sed solum cognlllonem horum suppeditet his

qui

eam

possldent, quales cernlmus permultos.

Nec temperantlam rursum, ellgendorum fuglendorumque scientiam quamdam esse; quam videllcet non admodum
doceant
LIs
crelerl phllosophi, ac prcTcIpue neotericl
:

qui ver-

quldem strenui fortesque sunt; quales ergo persaepe

mlratus sum,

cum eamdem

virtutem Dei et

homlnum,

et

Deo imprlmls slmllem
rent
:

in terra esse

sapientem demonstra-

caeterum nec prudenliam, ut faciat quisquam quae

sunt prudentiae; nec temperantlam, ut ea ehgat quae dldicit,

trlbuere valent

:

de

justllla

itldcm ac fortltudlne inani-

ter dlsputant.

Non

siciste nobis de virtutibus, verbis

solum

disserebat; sed ad opera polius incltabat:et incitabat ope-

ribus magls factisque,

quam

verbls.

X. Rogo aulem phllosophos qui nunc
caeteros, ut quae a uobis

sunt,

quotquot

novi ipse, et quos ahis narranlibus audivi; homines item

nunc dicuntur eequo animo acci plunt. Nec vero me quisquam haec dicere arbitretur aut amore erga virum, aut rehquorum philosophorii.m odlo quos, si quis ahus, et amarc propter sermones, et hiudare
:

ipse volo, et ahos pulcherrlma de ipsis dicentes audire.

Yerum

summa inde contumeha ab omnibus propemodum afficiatur nomen ipsum philosophiae, et ego mahm, pene dlcam, Imperltus plane esse, quam ahquld eorum discere quae ipsi profitentur ad quos
haec illorum taha sunt, ut
:

ipse

rehqua in

vita

accedere indlgnum ducebam; perperam

fortasse id senliens.

Nec vero me quispiam
vel ullo in
:

vel studio

ah-

quo laudandi

vlri,

exlraneos phllosophos odio,
factis,

haec dicere susplcelur

sed mlnora eliam ilhus

ne

adulari vldear, dicere credat;

non verba

ct

nomina,

artifi-

IN ORIGEISEM ORATIO.

1

09

ciosasque laiidum occasiones exquirentem
scentulus quidem,

:

qui ne adole-

cum popularem

eloqueniiam a rhetore

docerer, laudes cujuspiam sponte persequi poteram, quaj
veras

non

essent.

Quare neque nunc laudare

instituens, alio-

rum

vituperalionibus extolli
si

hunc oporlere
vitiis,

arbitror.

Et viro

sane injurius essem
ipso dicere

aliorum

ut

majus aliquid de
:

habeam, beatam ejus vitam conferre velim non
:

adeo sum amens

sed quod mihi accidit, sine ulla conten-

tione nulloque orationis fuco confilebor.

XI. Hic nie primus ac solus, ut Graecorum philosophiaj

operam darem, hortatus
doctrinam
et

est; suis ipsius

moribus ut moruni
rursus con:

discerem et amplecterer persuadens, haudaliis

quaquam adhuc ab
fiteor;

philosophis persuaso

:

non recte
in

id

quidem, sed pene

infeliciter
in

non

in-

quam. Nec

multos principio incidi, sed

paucos quosdam

docere permiltentes, sed omnes verborum lenus philoso-

phiam

conslituentes. Hic vero

me

primus etiam verbis phi-

losophari hortatus est,
praevertisset;
tians,

cum

factis

verborum cohorlationem
puro
at-

non verba tantummodo prajmeditata pronunnisi

quin ne eloqui quidem dignum putans,
et dicta ipsa exequi studenle

que sincero

animo

id facerel,

talemque seipsum prajbere conaretur qualem verbis
qui recte victurus
volui,
sit

eum

describebat;
:

exemplum

sane, dicere

proponens sapientis
et

sed quia veritatera nobis, non
oratio,

pompam
lum

ornatum promisit

exemplum quidem
si

il-

sapientis

nondum
:

dico; quamvis,
haec

dicere velim, a

vero non absii

verum

nunc omitto. Non exemplum
et alacritate, ac,
:

ergo absolutum, sed qui illud ipsum imiiari atque expri-

mere

valde cuperet,

omnique studio

si

dioi

fas sit,

supra

hominum

vires contenderet

ac nos porro et
et

tales alios effingere studens,

non sermonum compotes
et

gnaros eorum qui de animi motibus fiunt, sed a motibus
ipsis

ad opera eliam sermones traducens,

cujusque virtu-

IIO
tis

S.

GREGORII THAUMATURGI
si

partem non exiguam, quin potius universam,

capere

possemus,

in ipsa nobis speculatione iDserens; justa qui-

dem

agere, suae ipsius privatie actionis exemplo (si dicere

fas sit)

quodammodo cogens

:

cui ul adhaereremus nobis

persuasit, a multis nos vitae curis forensique strepitu peni-

tus abducens, et nos ipsos circumspicieudos ac vere ad res

noslras agendas altoUens.

Hoc nimirum

esse juste agere, et

hanc veram

esse justiliam,

priscorumeliamphiiosophorum

nonnulli afTirmarunt; vitam privatam, ut mihi videtur, ad

beatitudinem

et sibiipsis et aliis
:

commodiorem atque

uti-

liorem esse significanles
meritis, et

siquideni hujus est virtutis, pro

suum cuique
aut quid

Iribuere.

Quid enim animaj proseip-

prium

sit,

tam congruum dignumque, quam

sam curare; non

extra circumspectantem, nec ahena trac-

tantem, neque (utpaucisdicam)

maximam

sibiipsi
sibi

injuriam

facientem; sed inlro adsese conversam, sua

reddentem»
ille

ac justa omni ex parte pisestantcm? Sic igitur
cere vel coactos,
si
:

justa fa^

dici fas est,

nos docebat. Prudentiam

vero nihilo secius
nari,

secum

esse, et seipsos nosse velle et coet

hoc videhcet praiclarissimum philosophiaj munus

officium,

quod praestanlissimo da^moiium
:

vati ut sapientis-

simum praeceptum tribuitur Aosce telpaum. Hoc revera munus esse prudentia^, et hanc esse divinam prudenliam, recte ab antiquis dictum est; cum eadem Dei alque homi-

num
sam

revera

sit

virtus;

anima

ipsa,

tanquam

in
si

speculo seiptah societatc

videre satagente, et divinam
sit,

mentem,

atque conjunctione digna

in se repraesentante, et

viam

quamdam

verbis inexpHcabilem, ut ad hoc divinae naturae

consortium pervenire possit, investigante. Pari aulem
et temperanter vivere, et fortiter
:

modo
con-

temperanter quidem,
ei

hancipsamanimai seipsam cognoscenlis, siquandoid
iingat,

prudentiam conservando; eam enini rursuin esse temperantiam, qua3 quasi conservatrix quaedam est pruden-

IPC

ORIGEKEM ORATIO.

1

|

1

tia

:

fortiler vero, in praedictis
illis

omnibus muneribus

persis-

tendo, nec ab
flectendo, sed

vel sponte vel vi ulla

decidendo aut de-

omnia ut dicta sunt mordicus observando;

hanc quippe conservatricem et cuslodem virlutem esse
docens.

XII. Et sane juslos
tes,

quidem

et prudentes, aut

temperan-

fortesque nos pra3 ignavia ac tarditate nostra, quamvis

omuem adhiberet operam,

reddere

nondum

potuit; qui nec

habemus, nec prope adhuc attigimus ullam virtutem hominum, aut divinam, longissimeque absumus nam maximaj
:

sunt

illae

et excelsae, et neutra
nisi cerle cui

comparari polest, nuUique

fas est

consequi,

Deus

aspiraverit.

Et nos ne-

que natura adeo
imbecillilatem

praistanti

sumus, nec dignos esse qui conet

sequamur, nos adhuc confitemur; ut qui persocordiam

necdum omnia fecimus

quae ab
fieri

iis

qui op-

tima cupiunt el ad perfecta contendunt

oportet. Justi

ergo et temperantes, aut aHa quapiam virtute praediti non-

dum sumus
jam dudum
ses;

:

amatores autem nos

quam vehementissimo
et pra;-

amantes amore, quod
fecit

unum

fortasse praeslari ab eo poterat,

admirandus hic virtutum amicus

amorem

nobis sua ipsius virtute ingenerans,

tum

pul-

chritudinis justitise, cujus
tendit,

auream reversa nobis faciem ostum prudentiae omnibus expetendae et amabilissimas

verae sapientiae,

tum tempcrantiae

praestantissimae, quae est

animae constanlia et pax omnibus possidenlibus eam,
fortitudinis, admirabiUssimae patientiae, et in rebus

tum

omni-

bus
Haec

pietatis,

quam parentem virtutum merito appellanf. siquidem est initium finisque omnium virtutum ab
:

hac

si

incipiamus, facillime nobis reliquae eliam virtutes

accrescent;

impius et

quod hominem unumquemque, qui modo voluptarius non sit, parare sibi oportet, ut amisi

cus familiarisque

sit

cum

Deo, nobis

ipsis

expetentes et as-

sequi studenles, reliquarum simul virtutum

curam amplec-

112

S.

GREGORII THAUMATURGI
squallidl, sed

lamur

:

r.t

non indigni nec

omni

virtule ac

tanquam bono quodam ductore sapienlissimoquc sacerdote septi, ad Deum accedamus. Finem sane omnium
sapienlia,

non alium

exislimo,

quam pura menle ad

similitudinem

conformatum, accedere ad

Deum

et in ipso

manere.

XIII. Prffiter caeteram vero industriam ac studium, illud

quo

in theologiae doctrina et reverenlia nobis instituendis

est usus,

quibus verbis eloqui possim, aut ipsos

viri

sensus

penetrare, quo consilio et apparatu

omnes de Deo sermones

atque sententias ediscere nos vellet; sedulo cavens nc us-

piam

in re

omnium maxime

necessaria, hoc cst, in primai

omnium
ergo nos

causae cognitione,
ita

periclitaremur?

Fhilosophari

jubebat, ut omnia, quotquot extant, veterum
scripta colligentes, ni(

tum philosophorum, tum poetarum
hil

omnino rejiceremus nihilque repudiaremus
essent, qui, a

necdum
disce-

enim vim habere judicandi poteramus),
atheorum
dentes,

proeter ea qu£C

communi hominum sensu
:

Deum

aut Providentiam esse negant

haec

enim ne

digna quidem esse quae legantur, ne qua forlc re inquinaretur nobis animus, qui,

cum

pietatem colere debeat, ser-

mones

Neque cnim ii qui templa adeunt religiosum putant quidquam omnino proaudiat divino cullui repugnantcs.
libros
iis
:

fanum conlrectare. Horum itaque
profiteantur rullo in

qui pietatem

numero

esse debere

caeteros

omnes

evolvi legique sic oportere, ut nec genus ullum nec librum

sermonemve eruditum praeferant, neque contra rejiciant, sive Graecum, sive barbarum sed omnes audiant. Sapien;

ter id prorsus et apposite

:

ne

scilicet

una quaepiam horum

illorumve sententia audita et in pretio habita, quamvis vera

non sit, tanquam vera sola esset, si semel in animum nostrum irrepserit, decipiat; sibique nos vindicans sic afficiat,
ut nec ab ea discedere,

nec illam, quasi lanam colore quo-

piam

iufectaui, clucro possimus.

Yehemens enim

et volubi-

IN
lis

ORIGENEM ORATIO.

110

quaedain res est hominuin oratio, varia sophisinalibus
fallaciis
:

alquc

ut

cum

aures subierit, inenti cito qucc vcllt
ut

ingerat atque insculpat: et quos semel occuparit, his

ipsam pro vera colant omnino persuadeat. llaque
iutus,

liairet

quamvis

falsa fallaxque sit;

et instar praesligiatoris

alicujus,

regnum

obtinel, ipsius

quem

deceperit defensa

protectaque praesidio. Prona rursus ad orationis fraudem

recipiendam, praecepsque ad assensum huraana mens, et

prompta, priusquam dijudicet, omnesque
ret, vel

in partes

explo-

propter hebetudinem imbecillitatemque suam, vel

ob rationis ipsius subtilitatem, ad exactum examen deficiens,

temere seipsam

falsis

plerumque rationibus alque
errorem quos
si

sententiis dedere, quae et errent ipsae, et in

invaserint impellant

:

neque hoc tanluin; sed
velit,

corrigere

ipsam

alia

quaepiam oratio
sibi

haud eam jam admittat,

neque aliud

persuaderi sinat, opinione hac obsessam
implacabilis instar in ea dominanle.

tenente, et lyranni

Quidenim, an
que senlentias
alii

aliud est,
et

quod pugnantes
alii alla

inter se adversas-

philosophorum contentlones invexlt; duni

aliorum placltis repugnant,
potius consectantur?

mordicus retincnt,

alii alia

Ac

philosopharl quldem

om-

nes volunt, et hoc prae se ferunt ex quo semel aggressi sunt,
dicentes

non minus

id velle se,

dum

In ipsls dlsputatlonibus

versantur,

quam cum

eas inlerunt;

philosophiae studio teneri,

imo vero acriore nunc postquam gustum ejus aiiquem

quam cum rudes adhuc et inexperti ad phllosophandum impetu quodam delali sunl. Haec illi dlcunt nec jam quemquam audiunt eorum
ceperunt, in eaque operam posuerunt,
:

qui allter sentiunt.

Neque igitur quisquam ex veteribus ullum
est;

ex recentiorlbus aut ex Peripalelicis ad se sequendum suam-

que philosophlam amplectendam aUIcere conatus
e contrarlo, nec denlque ullus ullum.

nec

Nemo enlm
8

facile

adducitur ut, sententia mutata, allenis assentiatur, atque
XV.

Il4
adeo
iis

S.

GREGORII TUAUMATURGI
si ei

ipsis

quibus

persuasum

fuissel studere, anle-

quam
que
ret,

inciperet philosophari,

lum primum
aliis

certe Ubenter

assensus esset (quippe
alia

nondum animo

occupato), neiis

jam admitteret; imo vero neque
illa

in

acquiescesentit ac

ac propter

his ipsis adversaretur quae

jam

tenet.

Talem nobis

egregii et disertissimi, solertissimique
:

Graeci philosophiam exhibuerunt

quae

primum quisque

nactus est, impetu

quodam

ductus, haec sola vera esse di-

cens, reliqua omnia aliorum philosophorum nugas censet

atque fallaciam;

cum

ipse nihilo melius sua confirmet,

quam
exire,
tur,

omnes sua quisque defendunt, ne de gradu senlentiamque aut vi aut persuasione mulare cogacaeteri
(si

iiuUam aliam

verum

fateri

libet)

habens praeter

ineptum a philosophia ad haec dogmata ac placita, quae vera credit, impetum atque delectum; et ne incredibile quod
dico videatur, nullam aliam praeter caecam judicii exper-

tem fortunam
inciderit.

:

haec unusquisque

amans

in quae

primum

A

quibus
si

quodammodo

irretitus, aliis

rebus dare

operam nequit,

quid forte habeat quod de singulis rebus
et

cum

verilatis

demonslrationc disserat,

quo

falsas adver-

sariorum rationes esse doceat; quippe qui etiam sine probatione seipsum temere, tanquam inopinatum atque inex-

pectatum quoddam lucrum sperans,
addixit.

anticipatis ralionibus

Porro hae
in re

tum vero
reliti,

cum in caeleris rebus sectatores fallunt, omnium maxima ac necessaria, in Dei cogmanent nihilominus
sic
illis

nitione atque pietate. Et

ir-

ut eos

jam nemo

facile eripere possit;

tanquam ex

palustri et invadoso palentissimi

campi lacu, qui semel intiajicere et evadere si:

gressos nec
nit,

gradum revocare nec

sed ad

mortem usque

sic

constrictos tenet
silva, in

aut lanvialor

quam

ex alta densaque ac profunda

quam

quis, quasi inde rursus exiturus et

puro

se

campo reddidensilate

turus, ingressus est,

prx longitudine autem ac

;

IN ORiGIiNEM ORATIO.

1

j

^

non potest; omnes enlm

in parles

seipsum versans, viasqac

intus conlinuas offendens,

has illasque, tanquam exitum
illae

per aliquam earum reperturus, perambulat;
intima

vero ad

tantummodo ducunt, nusquam
solum
vioe sint;

extra ferunt, ut quoe

ipsius silvae

quare fessus tandem ac despe-

rans viator, quasi sllva essent omnia, et nullum in terris do-

micilium superesset,
statuit,

ibi

manere ac domicilium collocare
silva

spatiumque agri, quantum potest, in

occu-

pare

:

aut

tanquam denique ex labyrintho, ad quem cum
iis

unicus appareat aditus, nihil subdolum, ex
tra, intus latere suspicans,

quae suntex-

quispiam, qua patet janua, in-

greditur; deinde ad iotlma usque progressus,

postquam

artificiosum solersque opificium, quaquaversus pervium,

ac perpetuis ingressibus et egressibus intextum atque ela-

boratum contemplatus
structura
illa

est,

egredi cupiens,

minime

potest,

quam

artificiosam

judicabat interceptus.

NuIIus porro est neque labyrinthus adeo ad explicandum
difficilis

et varius;

neque

silva,

quamvis densa

et varia;

neque campus, aut palus, quae
retineat, ut oratio,
si

illapsos atque ingressos sic

qua eos occupet aliquorum istiusmodi

phllosophorum. Nobis ergo ne idipsum quod imperitae multitudini eveniret,

ad unicum nos philosophicarum opinio-

num

genus non admovebat, nec in eo consistere sinebat

sed per omnia ducebat, nullius nos Graecanici dogmatis

rudes aut ignaros esse permittens. Ipse autem simul ince-

dens prseibat,

manuque ducens, tanquam

in via,

si

quid

usquam flexuosum

occurreret, aut infidum et ad fraudem
artifex cui ex iongo
sit

compositum; velut peritus
tum,

usu atque

exercilatione philosophandi nihil insolens
et sublimis ipse in tuto

nec inexperaliis
:

manet, ac

manum

porri-

gens, veluti qui demergantur extrahens, servat

ita

quid-

quid apud singulos philosophos

utile

ac verum erat deligens

nobisque apponens, quae vero

falsa

secernens;

tum
8.

alla,

Il6

S.

GREGORII TnAUMATlRCI

tum maxime quas hominum propria sunt ad pietalem. XIV. Et horum quidem ut nihil attendcremus suadens,
ue
si

ut sapicnlissimus

bretur, sed ut
ipsc

quidcm quispiam ab omnibus celeuni Deo operam daremus, ejusque Prophelis;

Prophctarum interpretem agens, etexplanans quidquid usquam obscurum et cTnlgmaticum erat, quaha sunt in sa-

cris Litteris

permuha

;

sivc ita

Deo

libeat

cum hominibus
sunt,

agere, ne indignam
et intectus divinus

animam, cujusmodi muUae
sermo subeat;
sive
sit

nudus

quod aperlissimum
divi-

quidem natura ac simpHcissimum

omne oracuhmi

num, sed
tempus
et

nobis, qui a

Deo recessimus et audire propler antiquitatem desuevimus, obscurum ac tenebri:

cosum videatur, dicere non habeo in lucem proferens, sive oenigmata
et inteUigentissimus

utut

sit

declarans et

sint,

Dei audilor; sive

lanquam idoneus obscurum ac flexuo:

sum

natura nihil habeant, nec inlellcctu

unus omnium qui

arduum ipsi qui nunc vivunl hominum, quos vel noveriin

ipse vel aHis narranlibus audiverim, pura alque perspicua

oracula meditando, et mente ipse percipere potest, et reliquos docere
ris
;

quoniam

ille

omnium

princeps qui

Deo chaaffi-

Prophetis suggerit atque inspirat

omnem
:

prophetiam,

sermonemque mysticum ac divinum, eo illum honore
ciens, velut dilectum interpretem constituit
dicavit duntaxat,

quac ahis in-

corum per hun:

instituens disciphnam,
sit,

omnium

qusc, dignissimus fide

cum

vel

regio

morc

jussit vel censuit, rationes investigare et invenire

huic con-

cedens; ut

si

quis

animo durus

et increduhis, aut discendi

etiam cupidusexistal, abhoc discens,etinlenigereet credere

quodammodo
aliter,

cogatur, et

Deum

sequi. Ha^c vero

ille

non

opinor, enuntiat

quam

ex divini Splrllus

communi-

catione.

Eadem
:

enira vis Prophetis et

Prophetarum audilo-

ribus est opus
ritus

nec Prophetam capere quis possit, cui Spi-

idem, qni prophetavit, sermonum cjus intelligcnliaoi

IN ORlGIiNiiM ORVTIO.

ll^

non
tat,

dederit. Talisque in sacris

etlam Lilteris sentenlia ex-

eum solum

qui clausit aperire affirmans; alium vero
aperit,
ille

neminem*. Glausa autem
scrmo divinus.

Donum hoc
coelo

dum aenlgmata declarat, maximum divinilus concesut Dei

sum, sortemque de
interpres
sit

optimam habet,

apud homines, Deique verba,
;

sermonum quasl Deo loet in-

quenle, intelllgat
enarret.

et

hominibus, ut homines percipiant,

Quare
:

nihil nobis

arcanum,
mysticum,

nihil

abditum

accessum erat

quin omnia perdiscere dogmata Hcebat, et
et et civile, et

barbarum,
et

et

Graecum,

divinum,

humanum, cum omni
:

Hbertate cuncta indagantibus atet

que scrutantibus, ut omnibus expleremur,
afTatlm perfrueremur
sive

animi bonis
veritatis

priscum quodpiam

do-

cumentum,
lem
in illo

nomine appellare maht, mirabiplenumque pulcherrimarum rerum apparatum
sive alio quis
illius

ac copiam habebamus. Atque, ut paucis dicam, hortus qui-

dam

revera nobis erat, magni
^
:

Poradisi Dei similitu-

dinem referens

in

quo non terram quidem colere hanc

inferiorem, neccorporis alimentis pinguescere; sed solas

animi opes, quasi speciosas quasdam arbores, vel a nobis
ipsis plantatas, vel

ab

omnium

auctore nobis insitas, augere

cum laitltia et voluptate concessum est. XV. Hic vere paradisus voluptatis,
atque
et
deiiciae,

haec vera

laetitia,

quibus elapso hoc tempore obleclati sumus,
at

quidem non exlguo;

exlguo prorsus,
flnis

si

nobis hinc

migrantlbus et abeuntibus

hic

erit.

Nescio enlm quo

meo

infortunio aut peccato iterum discedo vel expellor.
nisi

Quid dlcam, nescio;
radisum loqui
coepi.

quod

sicut alter

Adam

extra pa-

Quam
!

recte vivebam, loquentem au-

diens magistrum, ac sllens

Quam

debui etiam nunc

silere

!

Discebam tacens; sed

non novum hoc spectaculam,

in

quo

magistrum ipsumfacerera auditorem. Quidenim mihi hac
*

laai.

XXII, 22, ct

Apoc. ni,

7.

2

Genes,

ii

et ai,

Il8

S.

GREGORII THAL'MA.TURGI
hls affari verbis,

opus erat oratione, quid

cum non

abire,

sed persistere oportuerit? At enim antiquac fraudis similia

videntur haec delicta, et veterum poenae
nent.

istae

me adhuc ma-

Annon rursus refragari atque obsistere videor, Dei vocem transgredi audens, cum ei insistere et in ea manere deberem ? Quod autem discedo, fugiens ab hac beata vita, non minus quam a facie Dei vetus ille homo, et in terram revertens ex qua sumptus sum terram proinde comedam omnibus dlebus vita^ meae, et terram colam, eamque spinas
*
:

mihi ac tribulos producentem, molestias

scillcet

meas, et
:

curas hasce probrosas; honestis bonisque curis destitutus
et

ad ea rediens quae reliqueram, ad terram unde exiveram, ad cognationem
:

et

meam

inferiorem, et ad

domum

patris

mei

terram deserens bonam, ubi veram mihi esse patriam
et cognatos,

ignorabam;

quos animae meae proprios ac fa;

millares postea nosse coepi

et veri patris

mei domum, in

manere in ea volunt, veris fdiis pie honoratur et colltur pater. At ego pietatis ac gravitatis expers, indlgnusque inde recedo, oculos retro gradumque
qua manens, ab
iis

qui

convertens. Fiiium
lcgitima quae ipsi

quemdam ferunt, accepta a patre sorte cum altero fratre competebat, sponte sua
regionem longinquam, vi-

a patris consortio abscessisse in

taque iUic intemperanter acta abhgurisse paternas facultates,

penltusque dlsslpasse; tandem vero inopia pressum,

pacta mercede pascendis porcis

operam

locasse,

fameque
qui pro

urgente,

communes cum
^
:

porcis escas expetiisse, nec convitae luit,

sequi potuisse

poenas ergo intemperantis
illa

paterna mensa, regia

ac splendlda, porcinas quas non

prospexerat serviles escas commutarat. Tale quiddam nobis

eventurum discedentibus vldetur, nec tamen cum integra competente sorte nequeenlm iis acceptis quae congrue:

bant discedimus; tamen, bona quidem ac chara tecum et
'

Gcnes.

iir,

8, 17, 18, 19.

2

Luc. xv, 11 ct seq.

;

IN

OHIGENEM ORATIO.

II9

apud

te

relinqiientes, pejora
tristia

autem omnia permulantes.
universa, turbae tumultusque

Excipient nos siquidem

pro pace, et inquieta ac turbulenta vita pro tranquilla et

composita; pro libertate hac, servitus gravis, fora et
et contentiones.

lites

Ac
:

deliciae,

otiumque deinceps nobis ad

meliora nullum erit

nec divina eloquia loquemur; sed lo-

quemur opera hominum ( quod sane etiam dirum quidpiam omnino visum est ProphetGe ), nos vero, malorum etiam hominum. Nox vere pro die, pro clara luce tenebrae, pro
*

fesla celebritate luctus;

pro patria, hostile nos solum exciliceat (quo-

piet, in

quo sacrum mihi canticum canere non
in terra animae
flere

modo enim
suspirare,

meai ahena, ubi qui degunt

appropinquare Deo non possunt^?), sed

tantum
;

et
ta-

horum

quae hic suppetunt recordatione

si

men hoc etiam mihi quisquam concedat. Hostes quondam ferunt magnam et sacram civitatem io qua Deus colebatur aggressos, ejusque incolas,
logos in

tum cantores, tuii^ theoBabyloniam patriam suam captivos pertraxVse
*

hos vero,

dum

ibi

detinerentur, ne rogatos

quidem

a do-

minantibus Dei laudes cantare voluisse, nec psallere in
terra profana; sed organa
et

musica

in salicibus suspendisse,
*.

ad flumina Babylonis collacrymasse

Unus ergo ex eo-

rum numero esse mihi videor, ab hac sacra urbe ac patria mea vi pulsus, ubi noctes diesque divinae leges denuntiantur,
solis

hymnique,

et cantica, et myslici

sermones; ubi lux

dieique luce clarior, nobis divina mysteria tractanti-

bus, et noctu quae

mens

interdiu vidit egitque per visum

repetentibus; ubi denique, ut paucis complectar, divinus

perpetuo viget

afllatus

:

ab hac pellor, et captivus in terram
tibiis

alienam rapior^; in qua mihi nec
illis

canere, organo, ut

ex salicibus suspenso,

licebit,

sed in fluminibus ver-

*

Psal. XVI, 4.

^

Psalm. cxxxvi.

^

^ Reg. xxiv, lo.

*

Psal. cxxxvf.

*

Ibid.

120

S.

CniiGORlI

TUAUMATLRGI

sabor, luleaquc opera Iractabo, ct

hymnos

diccre, etiam

si

meminero, renuam. Sed

forlassc prae diuturna aliarum re-

rum occupatione, eliam obliviscar, memoria ipsa spoliatus. Quod si abicns invitus al)irera, ut captivi solent at voleus abeo, non ab alio quam a meipso expugnalus, cum mancre
:

fortasse liceret. Abicns vero,
ciscar,

non

sine periculo hinc profi-

tanquam

a tuta et pacata

quadam

civitate

digres-

sus

:

sed verisimile est futurum ut iter faciens in latrones
et

incidam ac comprchcndar,

nudatus plagis multis vul-

ncrer, et semivivus in via projectusque rehnquar*.

XVI. Sed quorsum haec lamentor? Est utique SalvatOF omnium, et semivivorum, et a praedonibus vexatorum curator ac medicus, vigilans

Verbum, omnium hominumcustos.
et

Sunt
que

et nobis

semina quae habere nos docuisli,

qua^cum-

a te

accepimus proeclara monita atque praecepla, quilugentes quidem, ut qui iter faciunt^,

buscum discedimus;

sed nobiscum tamen haic semina dcferentes. Fortasse ergo
conservabit nos praeses custos; fortasse iterum ad
te

rever-

temur, aflerentes ex seminibus hisce fructus et manipulos,
perfectos

quidem haudquaquam (qui enim?), sed quales
vitae

nobis ex ci*iHs

actionibus hceat; corruptos

qaidem non

facultate vel infrugifera, vel malae ahcujus frugis, sed

amplius apud nos corrumpenda,

si

Deus annuerit.

XVII. Mihi ergo hoc

in loco desinat oratio, audacius

quidem
qui

fortasse,

de quo minime decuit, elocuta; sed gratias

(ni fallor) pro viribus noslris et ex

dignum sane
:

nihil

animo reddere conata, diximus, ncc tamen omnino conticui-

mus

quae praeterea etiam deploravit, sicut qui ab amicis di-

grediuntur faccre solent.

An

puerile nihil vel adulatorium,
:

nihilve obsoletum, vel superfluum habeat, nescio

confic

tum
1

cerle nihil

ei

inest,

hoc plane

scio; veritas

enim ubiconsilio.

que recto sensu,
Luc.
X, 5o.

et sincera ac integra
Psai. cxxv, 6.

mente atque

2

IN

ORIGENEM ORATIO.

12
et

1

XVIII.
catus

Tu

vero exurge, o
:

charum caput,

bene pre-

jam nos dimitte

qui praesentes sacris luis disciplinis

servasti, serva

etiam precibus abeuntes. Continuo reddc ac

trade; sed redde potius ei qui ad te nos perduxit,
gratias in primis agens

Deo

:

pro

iis

quae nobis obtigerunt; orans

deinde ut etiam in posterum ubique praesens nos dirigat,

menti nostrae sua mandata suggerens, divinumque nobis

limorem SKum, oplimum paedagogum, immittens. Non
enim eadem qua apud
te libertate,

etiam digressi, obedie-

mas

illi.

Ora ut

et

consolalionem aliquam ab eo capiamus,

quando

a te destituimur;

ductoremque bonum

mittat, co-

mitem Angelum. Pete autem

ut et redire nos faciens, ite-

rum ad

te

ducat

:

quod unum omnium maxime nps con-

solabitur.

>;S.^<eB=«-

SANCTUS ARCHELAUS,
CASCHARORUM EPISCOPUS.

ACTA
DISPUTATIONIS CUM MANETE.

SANCTUS ARCHELAUS,
CASCHARORUM EPISCOPUS.
SYRIACUS.
{CIRCA ANNUM 277.)

S. Archelaiis,

Cascharorum

in

Mesopotamia

epi-

notus faclus est nisi vulgata disputatione quam « habuit adversus Manichseum ex» euntem de Perside. »(S. Hieron. in Catal. c. lxxii.) Per Manichseum autem hic apud Hieronymum Manes ipse accipiendus, qui ex servo doctor et apostoJus, imo, ut ipse jactabat, Paracletus evadens, abscopiis,
aliter

non

jecto servih
netis,

nomine quo Cubricus vocabatur, Maquod idem ac sermocinatio sonat, cognomen
contra
S.

sibi vindicavit.

Hunc
» suae

Archelaiis

«

Hbrum

Disputationis

Syro sermone composuit, qui translatus in » Gra?cum habetur a muhis.»( S. Hieron. ibid.) Male autem ab Heracliano apud Photium Tcod. lxxxv)

Hegemoniocuidam tum forsan Graeca
translata, ut patet

haec disputatio tribuitur, cui tan-

translatio tribuenda. Versio qua3
fuit

nuncsuperest Latina non a Syriaco, sed a Graeco

tum

ex

numero
a>;_o

viii

Actorum

ponensproawip, aera perfectum dicit, quod vir perfectus dicendus est; tum ex eodem numero, ubi >«//o?, famem, pro >ot^b^-,
hujusdisputationis, ubi inlerpres

pestem, evidenter adhibet.

laG

5.

ARCHELAUS CASCHARORUM EPISCOPUS.

«Claruit sub imperatore Probo
ibid.),

disputationemque
277.

(Hieron. in Catal. habuisse videtur circa
»

annum

jicta hujus disputationis -i^TodiievnnX. 1° curanle D. Valesio

ex

Bobiensi manuscripto ad calcera actorum Historiae Socratis, Parisiis,
tii

1678

;

ex ampliori Vaticano raanuscripto, opera Lauren-

Zaccagni", Roraae, 1698,

cum

aliis

Veterum monumentis,

in-4°';

30 ex eadem editione recusa Fabricio auctore
operibus, Hamburgae, 17 16,
in-fol.

cum

S.

Hippolyti

Vide pro Gallica tractatione D. Guillon, Bibl. SanctorQm Pa-

trum,

tora.

iv,p. 3o8, in-8°

,

Parisiis, 1824-

ACTA DISPUTATIONIS
ARGHELAI,
EPISCOPI MESOPOTAMI^,

ET MANETIS H^RESIARCH^.

I.

Thesaurus* verus, sive dlspulatlo habita in Carchar
Mesopotamiae, judicantibus Manippo, et iEgialeo,

civitate

et Claudio, et Cleobolo. In

qua urbe Mesopotamiae erat qui-

dam

vir,

Marcellus nomine, qui vita, et studiis, et genere,

prudentia quoque et honestate valde clarus habebatur;
facultatibus etiam copiosus,et
reh*giosissime

quod oranium maximumest,

Deum timens, et hls qua? de Christo dicebantur semper cum timore auscultans nec quidquam omnino
:

boni erat quod

iHi

viro deesset;

unde

et

honore plurimo

ab universa civltate colebatur, plurimisque ipse civitatem

suam frequenter

largitlonibus remunerabatur, pauperibus

tribuens, afflictos revelans, tribulatis

auxihum

ferens.

Sed

ne infirmitate verborum virtutibus

vlri

derogemus potius
opus quod

quam dignaproferamus, haec
proposltum
est

dixisse sufficiat; ad
in

venlam.

Quodam

tempore

cum Archeet sep»

lao eplscopo captivorum multitudo fulsset oblata a militi-

bus qui

ibi castra

servabant, septem mlllia

numero

tingenti,

non mediocrls eum
salute

sollicltudo constrinxerat,

eo

quod pro

ipsorum aurum

a mihtibus posceretur; qui

cum
*

dlssimulare non posset, pro rellgione et timore Dei veaesluabat,
et

hementer

tandem ad Marcellum properans,
3o8.

Vidc D. Guillon, tom.

iv, p.

128
rei gestae

S.

ARCHELAl
vir piis-

negotium exponit. Verum, ut haec audivit
niiiil

simus Marcellus,

omnino moratus, ingreditur domum, quantacumque poposcisscnt

praeparans pretia caplivorum,

bonorum suorum ihesauris, pietatis pretia militibus, nec numero aliquo nec discrelione ulla distingult, ut magis dona quam
qui deduxerant vinctos; et conlinuo, reseratis
pretia viderentur.
viri

At

illi

admirati et amplexi tam immensara
facti

pietatem munificentiamque, et

stupore permoti,

excmplo misericordiaR commonentur,

ut plurimi ex ipsis

adderentur ad fidem Domini nostri Jesu Chrisli, derehclo
mihtlse cingulo; ahi vero, vix quarta preliorum portione

suscepta, ad propria castra discederent; cacteri autem pa-

rum omnino
tes abirent.
II. Ilis

ahquid, quantum viatico sulliceret, accipien-

itaque gestis laetus Marcellus erat valde, et acclto

uno ex

captivis,

Cortynio nomine, perquirebat ab eo cauipsi inferiores exliterint,

sam
lis

behi, vel quo casu

ac vincupoteslale

caplivitalis innexi sint.
ita

At

Ille,

loquendi

sibi

permissa,

exorsus est
soh".

:

Nos, domine mi Marcelle, viventi

Deo credimus
nostrorum
in

Est autem nobis

mos hujusmodi palrum
per annos slngulos exhberis, suppHsatis nostris

nos Iraditione descendens, quique a nobis
:

observatus est usque ad hunc dlem
Ira

urbem egressi, una cum conjuglbus ac camus soh et invisibih Deo, imbres ab eo
frugibus obsecranles
:

ac

quod cum tempore ac more sohto
et gra-

celebraremus, immorantes jejunos vesper obtexit,

vabant nos duo
Circa

omnium

difricihlma,

jejunium

et vigihcE.

medium

vero noclis invidus nobis et

importunus

somnus

obrepsit, et cervicibus degravatis ac laxis,

demerso
est,

caplte, frontem genibus ehdlt.

Hoc aulem factum

quo-

niam tempus aderat ut Dei judicio poenas pro merills penderemus; forsitan enim peccantes ignorabamus, aut eliam

LISPUTATIO CUM MANETE.
agnoscentes non desinebamus. In
illa

12()

igltur hora subilo

militum nos mulliludo circumdat, ut aestimo, putanles nos
pro
insidiis consedisse,

aut omnino

usum

vel

studium

lia-

bere praeliorum; et nuUa conventus nostri causa penitus
explorata, bellum nobis denuntiant,
dio, et

non sermone, sed

gla-

homines qui injuriam facere cuiquam non
idla

didicihastis

mus, sine

misericordia missilibus vulnerant,

confodiunt, mucronibus jugulant. Et interfecerunt

quidem

ex nobis ad mille trecenlos viros, vulneraverunt aulem
quingentos.

Cum

vero dies inclaruit, qui superfuerant ex

nobis huc perduxerunt captivos, nec sic quidem aliquid

nobis misericordiae concedcntes

:

agebant enim nos ante

equos., hastilium verberibus stimulalos, et

equorum

fronli-

bus impulsos. Et perduravit quidem,
tolerandi
;

si

cui vires fuerunfc

plurimi vero anie ora

dominorum crudeliumconhumi

cidcntes, animas exhalabant; pendentes uberibus parvulos

suos matres, defatigatis ac dimissis onere brachiis,

decidere sinebant, agitatae insequentium minis; omnis vero
senilis aetas victa laboribus,

ac resoluta per inediam, cor-

ruebat in terram. Superbi vero milites hoc tam cruento collabentium spectaculo, tanquam voluptale aliqua, frue
bantur,
sitis

cum

alios deficientes sterni solo

cernerent, in

aliis

ardoribus faligalis iutuerentur etiam vocis meatum,

arescente linguae glutino, praepediri; alios vero viderent,
conversis post terga oculis, expirantium parvulorum

suorum

ingemiscentes

exitiis,

cum

illi

infelicissimas matres vagiti-

bus inclamarent,illa3 vero praedonum acerbitatibusagitatae,
quibus
solis libere utl llcebat,

gemitibus responderent qua:

rum
itus

si

quoe tenerius propriis indulgerent visceribus, intersibi

sortem sponte

parem cum

filiis

praesumpserunt;

si

quae vero habere aliquid toierantiae potuerunt, captivae

huc

usque perductae suut. Triduo itaque exacto,
XV.

cum

ne nocti-

bus quidem aliquam requiem cepissemus, ad locum hunc
9

;

l5o

S.

ARCHELAl
sit,

perducimur,
ipse nosli.
III.

in

quo post haec jam quid gesluQi

melius

His auditis vir piissimus Marcellus
est,

plurimum

in la-

crymas profusus

misertus tantos et tam varios casus

sed nihil moratus, cibos praeparat, fatigatis per semelipsum
ministeria exhibens
:

imitatus

patremnostrum Abraham
a se hospitio susceptis,
;

pa-

triarcham* qui

quondam AngeHs

non

vernaculis imperavit vitulum deferre de gregibus

sed ipse

senior impositum humeris pertulit, ac per semet praeparatos cibos propriis

manibus Angelis apposuit. Simili

et

Mar-

cellus functus ofBcio, denos praecipit per convivia reclinuri,

septingentisque omnibus exlructis mensis,
titia

cum

ingenti

lae-

reficiebat

universos,

ita

ut qui superesse potuerant,

obHvionem caperent laborum, ac totius maH efficerentur immemores. Cum autem quintus decimus transigeretur
dies,
eis

MarceHo cuncta affalim ministrante

captivis, placuil

omnibus remeandi ad propria tribui facuhatem, praeter eos quos vulnerum cura relinebat, quibus competens adhibita medela, ad sua ca^teros abire praecepit.

Sed
;

his

omplu-

nibus majora addidit MarceHus pietatis

officia

cum

rima namqu*;! suorum

manu

progressus est ad sepelienda
in-

corpora in itinere peremptorum, et omnia quaecumque
venire potuit, ut

dignum

erat, tradidit sepulturaj

:

quo mu-

nere impleto, ad Charram rediit, atque exinde recuperata
sanitate, vulneratos

ad palriam remsare permittit,

largis-

simo ad

iter viatico prreparato.

At vero

facli

hujus opinio

ad reliqua Marcelli bene gesta immensum cumulum contulit
:

per universam enim regionem illam ingens fama discur-

rit

de pietate Marcelli,

ita

ut plurimi ex diversis urbibus
viri

videndi atque coguoscendi

cupiditate

flagrarent,

et

maxime
*

hi quibus ferre

penuriam usus ante non

fuerat,

quibus omnibus vir egregius indulgentissime ministrabat,
Genes. xvni.

DISPUTATIO CUM JIANETE.
Marcelli veteris imitatus exempla, ita ut

l3l

hoc

viro
in

nullum pietate

omnes diccrent proestantiorem. Sed et viduae uniauxilium ccrtissimum praesu-

versae

Domino credentes ad eum concurrebant; cum
quoque ex eo
et
sibi

imbecilli

mebant, nec non

orphani omnes ab ipso nutriebantur,

domusque
:

pauperum hospitium dicebatur super omnia vero haec, fidei curam egregie ac singulariter retinebat, aedificans cor suum super immobilem
ejus peregrinorum &i

petram.
IV. Igitur cuna diversis in locis fama de eo saepissime

spargeretur,

eliam Stranga fluvio superato, Persarum in
pertulit

regionem

eum

admirandum,
hujuscemodi

in
viri

qua demorabatur
opinione perlata,
doctrinae

Manes quidam, qui ad

se

plurima secum ipse volvebat,

quemadmodum eum

suae posset laqueis irretire, sperans
fieri

assertorem dogmatissui

posse Marcellum. Praesumebat enim universam se ocsi

cupare posse provinciam,
dere potuisset
:

prius talem virum sibimet sub-

in

ulrumnam
ingressu

ipse

quo duplici cogitatione animus aestuabat, ad eum pergeret, an litteris eum primo ten-

taret adoriri; verebatur

enim ne

forte improviso et subito
:

malum

sibi

aliquod nasceretur

ad ultimum ver-

sutioribus consiliis parens, scribere decrevit; accitumque

unum

ex discipulis, Turbonem nomine, qui per

Addam
fuerat

fuerat instructus, tradita epistola, abire jubet ac perfefre

Marcello

:

quique acceptam eam huic cui

a

Mane

praeceplum pertulit, omni itinere diebus quinque transacto.
Veloci etenim usus est cursu, in quo plurimum supradictus

Turbo

laboris et molestioe pertulit

:

si

quando enim

veluti

peregrinans ad hospitium pervenisset, quae quidem diversoria hospitalissimus

Marcellus instruxerat,

cum

a servatori-

bus hospitiorum interrogaretur unde,
sus esset, aiebat
:

et quis, vel a

quo mis-

Sum quidem

Mesopotamensis, de Pcrsida
Ghrislianorum missus.
9-

autem venio,

a MvOnichneo maglslro

;

l52
At
illi

S.

ARCHELAl
libenter amplexi,

ignolum

sil>i

nomen non

Turhonem

etiam

ipsis hospitiis

dclrudebant, ne aquae quldem ipsius ad

Libendum facultate concessa; quoc cum singula quotidie, atque horum nequiora perferret ab his qui per singula loca mansionibus atque hospitiis praeerant, nisi ad ullimum Marcello se portarc lilleras indicasset, peregrinus Turbo
morlis pertulissct exitia.

V. Acceplas igitur Marcellus

litleras

resolvit ac

legit,

praesenle Archelao, civitatis episcopo;

quarum exemplum

hoc

est

MANICH^US,
y4postolus JcsiL Christi,
ct

qui

mecum

sunt omnes sancti

ct

virgi—

neSf Marcello jilio charissimo gratia, misericordia,

pax a Dco

patre,
te

et

Domino

noslro Jesu Christo
et

:

et

dextera lucis conservei
et

aprcesenti scecuIo malo,

a ruina rjus,

a laquds maligni.
senliens,

Dileclionem quidem tuam

immensam

vehe-

menter gavisus sum;
neris

fides vero, quia

ratione, moleste tuli;

non sit juxta te recta propler quod ad emendatlonem geet

humani missus sum,

subveniens his qui se seduc-

lionibus alque erroribus tradiderunt, haec scripta ad le ue-

cessarium duxi Iransmitlere; primo quidem ad salutem
animae
tuae,

dcinde et eorum qui lecum sunt

:

uli

ne

indis-

cretos animos geras, sicut simpliciorum magistri docent,

dicentes

malum
a

ct

bonum

initium introducentes,
discernenles

eodem subsistere, et unum neque quidquam perscrutantes, vel
ab

luce tenebras, et

bonum a
cessant.

malo,

et

exteriorem

hominem ab

intcriori, sicut praDdiximus; sed
alteri

confundere ac
nii,

permiscere alterum
similiter ut multi

non

Tu

vero, o

ne

hominum,

irratlonabililer et simpllciter

ulraquc indiscrela permisceas, neque bonilatis Deo infcras

contumcliam. Inillum enim

et finem, et

horum patrem mamalcdicto pro-

lorum ad

Deum

referunt,

«

quorum

finis est

DISPUTATIO CUM MANETE.
»

l33

xlmus*.

»

Non enim

his qune dicta sunt in Evangeliis Sal-

vatoris noslri et
»
»

Domini Jesu

Ghristi credunt, quia

potest arbor mala Lonos fructus facere,

non neque arbor bona
«

malos fructus facere^

»

Quomodo Dominum

Satanae, et

malorumejus actuum factorem dicere audeant et conditorem, plurimum miror. Et atque utinam eo usque eorum vanitas pervenisset, et non unigenitum, « qui de Patris sini»

bus descendit^ »Ghristum, Mariae cujusdam mulieris esse

dicerent fdium, ex sanguine et carnc, ac reliquis
spurcitiis

mulierum

generatum. Et, ut ne plurima per hanc epistofam

scribam, atque in longitudinem temporis protraham patien-

tiam tuam,

cum

mihi non adsit eloquentia naturalis,

sufli-

cit ista dixisse.

Omnia autem cognosces, cum
saluti tuae

prsesens fuero

apud

te;

si

tamen

parcere ac providere feslinas;
*, »
fili

non enim «laqueum
tium faciunt.
VI.

alicui injicio

sicuti plurimi insipien-

Intellige qua& dico,

honorabilis.

Hac

epislola lecta,

bajulum litterarum Marcellus ob-

sequentissime fovebat hospitio; Archelaiis vero ea quae lecta
sunt non libenter amplexus, velut leo conclusus denlibus
infrendebat, auctorem epistolae sibi desiderans dari
;

quem

Marcellus suadebat quiescere, semet polliciens procuratu-

rum

praesentiam

viri.

Rescribere ergo Marcellus ad ea quae

scripta sunt statuit epistolam

continentem haec

:

MARGELLUS,
f^ir notus, Manichceo, qui sibi per epistolam indicatus est, salutem^

Scriplam quidem a te epistolam sumpsi,
solita

et

Turbonem

mihi humanitate suscepi, sensum vero litterarum neadverli
;

quaquam

nisi forte tu praesens

exponas nobis per

vcrba singula, sicut promisisti. Vale.

Hanc epistolam signatam tradebat Turboni referendam ad
1

Hebr.

vi, 8.

2

Matth.

vii, 18.

^

Joan.

1,

18.

''

1

Cor.

vii, 55»

: :

j34

s.

archelaI
:

eum

a

quo prius ipse pertuleral

ille

vero ad

eum

redire pe-

nitusreluctabatur,memoritinerislaborum;

et

rogabat alium
,

pro se

dirigi

,

abnegans ultra sibi ad

eum rediturum

aut comvero, ac-

munionem cum eo aliquam facturum. Marcellus
Cito

uno ex pueris

suis, Callisto

nomine,
;

praecipit proficisci

qui nihil moratus, illico proliciscitur
venit ad
rit,

et post

triduum per-

Manem, quem

in castello

quodam
ille

Arabionis repe-

atque epistolam tradidit; qua

perlecta, gavisus est

a Marcello invitatum se esse, ac sine

mora

iter invadlt

Turbonis tamen remorationem non prosperam praesagitus,
et quasi consulto ilinere

ad Marcellum perrexit. Turbo vero

de Marcelli

domo

prorsus non discedebat, nec ab Archelai
:

episcopi confabulatione cessabat

valde enim studiose uter-

que de Manichaei
sit,

studiis perquirebant, scire cupientes qui
ferat.

unde, vel quid verbi

At

ille

universa dilucide enar-

ravit,

repetens et exponens de fide ejus hoc

modo

:

VII. Si fidem Manichaei discere a
dite.

me

vultis, brevitcr au-

Hic duos

colit

deos innalos, ex semetipsis extantes,

aeternos,

unum

uni adversanlem; et alterum
introducit.

quldem bo-

num, alterum autem malum
:

Lux uni nomen imponit, et alteri tenebras et lucis quidem esse partem animam, quae in hominibus est; tenebrarum autem corpus, et
quae ex materia est conditio.

Permixtionem autem

vel

con-

junctlonem hoc
in

modo

dicit efTectam,
:

conferens ambos deos
si

hujuscemodi exemplum

quemadmodum
ab

duo reges

slnt

adversum

se pugnantes, qui

initio fuerint inimici,

habentes singuli suas portiones; acciderit autem ut tenebrae
progredientes fines suos, bellum

cum

luce commiserint.

Quod cum
suam
Matcr
vitae,

cognovisset bonus Pater, tenebras ad terram

supervenisse, produxit ex se virtulem, quae dicitur

qua virtute circumdedit primum hominem, quae

sunt qulnque elementa, id est, ventus, lux, aqua, ignis et
^aateria, quibus indutus

tanquam ad paratum

belli,

descen-

DISPUTATIO CUM MANETE.
dit

1

55

deorsum pugnare adversiim tenebras. At vero tenebraprincipes, repugnantes ei,

rum
ejus,

comederunt de arraatura
vehementer
afilictus est

quod

est

anima.

Tunc

ibl

deorsum primus parens homo

a tenebris, et nisi

orantem

eum

exaudisset Pater, et misisset alteram virtutem, quse

processerat ex se, quae dicitur Spiritus vivens, et descendens
porrexisset
ei

dexteram, et eduxisset

eum

de tenebris, olim

primus

homo

detentus periclitaretur.
;

deorsum

reliquit

et

I

Ex eo ergo animam propterea Manichaii cum sibi invicem
dcxteras hujus signi gratia,

occurrunt, dant

sibi

tanquam
indutus

ex tenebris Hberati; in tenebris enim omnes haereses esse
dicunt.

Tunc

vivens Spiritus creavit

mundum,

et

alias tres virtutes,

descendens eduxit principes, et crucifixit

eos in firmamento,

quod

est ejus

corpus sphoera; et rursum

ipse vivens Spiritus creavit luminaria, quae sunt reliquias
aniraae, et fecit ea
vit

terram, et

firmamentum circumire; et iterum creasunt octo. Est autem Omophorus deorsum,
portat in humeris
:

id est, qui

eam

;

et

cum

laboraverit porpraeter con-

tans, intremiscit

et haec est causa terrae

motus

stitutum tempus.

Hac de causa Filium suum

misit benignus

Pater de sinibus suis in cor terrae et in interiores ejus partes,

quo illum, ut par

erat, coerceret; quotiens

enim

efli-

citur terrae
in

motus, tremente eo ex labore, vel de humero
transferente pondus, efTicitur.

humerum

Tunc ergo

et

ipsa materia creavit
furatae essent a

ex se plantas, vel germina, quae cuni

quibusdam principibus, convocavit omnes

principes primarios, et sumpsit ab eis singulas virtutes, et
fecit

hominem hunc secundum speciem primi hominis illius, et junxit animam in eo.
VIII.

Cum

autem

vidissel Pater vivens affligl

aniinam

in

corpore, quia est miserator et misericors, misit

Fihum suum

dilectum ad salutem animae; hac enim causa et propler

Omophorum

misit

eum. Et veniens

Filius transforinavit se

l5&
iii

S.

ARCnELAl

speciein hominis; et apparebat

homo, cum non esset homo; et natum esse. Cum ergo venisset, machinam quamdam concinnavit ad sahitem animarum id est, rolam statuit, haben;

quldem honiinibus ul homines pulaverunt eunr

tem duodecim urceos,
tur, hauriens

quas rota per

hanc sphaeram

verti-

animas morientium, quasque luminare majus,

idest

sol, radiis suis

adimens purgat,

et lunae tradit; et ila
ita

adimpletur lunse discus, qui a nobis

appellatur. Naves
ista

enim
et

vel translatorias

cymbas

esse dicit

duo

luminaria^

cum repleta fuerit luna, Iransfretare animas nam partem; et ita apocrusin (detrimentum)
onere fuerit relevata
exonerari,
:

ad subsolapalitur

cum

et

iterum repleri

cymbam,

et rursus

dum

hauriuntur per urceos animae, usquequo

partem suam propriam hberet animarum. De substanlia autem boni Patris omnem animam, atquc omne animal, quod
raovetur, partem trahere confirmat.

Cum

igitur luna onus,

quod
illas

gerit,

animarum
est

sa:cuHs tradiderit Patris,

permanent

in

columna

gloriae,

quod vocatur Yir
:

perfeclus. Hic

autem Yir animarum,

columna

lucis

repleta est

enim mundarum
;

et haec est

causa salutis animarum
ista.

mortis vero

causa hominibus est
iiata,

^irgo quaedam decora et exorfir-

elcgans vahlc, furto appetit principes qui sunt in
a vivente Spiritu educli et crucifixi
:

inamento

quae

cum

apparuerit, maribus foemina decora apparet foeminis, vero

adolescentem speciosum et concupiscibilem dcmonstral.

Sed principes quidem, cum eam
ejus in hbidinem moventur;

viderint exornatam,

amore

et

quia

eam apprehendere

non possunt, vehementer instigantur amoris incendiis excitali; rapti sunt enim hbidinis calore cum enim currenti:

bus post eam anxii
comparuil.

efTecti fuissent, virgo subito
ille

nusquam
qui

Tunc princeps
plurimum,

magnus producit nebulas ex

scmetipso, uli obscuret in irasua
liibulalus fuerit
sicul

omnemmundum;
homo

cum

sudal post hiborcm.

;

DISPUTATIO CUM MANETE.
ila et lilc prliiceps

iS^

sudat ex tribulatlone sua, cujus sudor
si

pluviae sunt,

Sed

et messls princeps,

deceptus fuerit a
ita

vir-

ginc, elTundit

pestem super terram,

ut

morte

afficiat

homlnes

:

corpus enim hoc mundus vocatur, ad similitudi-

nem magni hujus mundi, et omnes homines qui sunt deorsum radices habent sursum colhgatas cum ergo deceptus
:

fuerit a vlrgine,
et

tunc inciplt excidere radlces hominum,

cum

exclsse fuerint radices

eorum,

efficitur pestilentia,

et ita

moriuntur.

Quod
fit

si

supericres parles radicum vali-

dius concusserlt,

terrai

motus,

et insequitur

Omophori
alia

concussio, et ha3c est mortls occasio.

IX. Dicam autem vobis quomodo et animae in

quo-

que Gorpora transfunduntur. In hoc primo purgatur aUquid
cx ea parum; deinde transfunditur in canem, aut in came-

lum, aut in aUerius animalis corpus. Quod

si

homicidium

commisit, auima in elephantiacorum corpora transfundltur

quod
sunt

si

messem
:

secuit, in mutos.

Nomina autem animaj
intellectus, cogitatio,

ista

mens, sensus, prudentia,

Messores autem, qui messem metunt, conferuntur principlbus qui, ex materla
ortl, in tenebris sunt,

ex quo

mandu-

caverunt de primi hominis armatura, propter quod necesse
est eos transfundi in

foenum, aut

in

faseohim, aut in hor:

deum, aut in olera, ut et ipsi desecentur et demetantur et qui manducant panem, necesse est ut et ipsi manducentur, panem ellectl. Qui occiderit pullum, et ipse pullus erit ; qui

murem, mus etiam ipse erit. Si quis vero est dives mundo, cum exlerit de corpore suo, necesse est eum
pus pauperis
injici, ita

in

hoc

in cor-

ut ambulet, et mendicet, et post haec

eat in poenas aeternas.

Gum ergo
eum

corpus hoc principum

sit,

et materiae, necesse est
ire

qui plantaverit perseam transilla

quam planlaverat concidat. Qui autem aedificaverit sibi domum, dispergetur pcr omnla corpora. Si quis laverit se in aqua, animam
per multa corpora, usquequo persea

l58

5.

ARCIIELAl
praestiterit electis ejus alimenla,

suam vulnerat;

et qui

non

poenis suLdetur gehennae, et transformatur in

calechumeEt

norum corpora, usquequo propterea si quid optimum
tis; et

faciat misericordias mullas.

est in escis, ofFerunt illud elecista

cum

voluerint

manducare panem, orant primo,
te

dicentes ad

panem

:

Neque ego
clibanum

messui, neque molui, nede-

que Iribulavi, nec
tulit te

in

te misi; alius le fecit et

mihi, ego innocenler te manduco. Et
dixerit,

cum

intra se:

melipsum ha3C
Oravi pro
ante,
in
si

respondet ad

eum
si

qui ei detulit

te; et ille discedit ita. Sicut

ergo dixi vobis paulo
quis

quis messuerit, demetetur; ita et
miserit, etiam ipse mittetur in
;

frumentum
si

molam
:

molam; aut

quis

consperserit, conspergetur

aut

si

panem

coxerit, excoquefacere.

tur

et propter

hoc

illicitum est

apud eos opus

Et
vi-

iterum dicunt esse aHos quosdam, proeter hunc

demus, mundos, quibus
terra, laedit

quem hujus mundi luminaria, cum
illi

hic
in

occiderint, oboriuntur. £t

dicunt

:

Si quis
loedit

ambulat

terram

;

et qui

movet manum,
et
si

aerem, quia
et

aer BDima est

hominum,

animalium, et volatilium,
quid est in hoc

piscium, et repenlium, el

mundo

:

dixi

enim

vobis, quia corpus

hoc non

est Dci, sed materiae et

lcnebrarum,

et ideo necesse esl illud obscurari. et arbores

X. Paradisus autem, qui vocatur mundus,
cprrumpentes cogilaliones hominum.

quae in ipso sunt, concupiscentiae sunt, et Cieterae seductioiies Illa

autem arbor

qune est in Paradiso, ex qua agnoscitur

bonum, ipse est Jesus, et scientia illius, quoe est in mundo; quam qui acceperil, disccrnit bonum a malo. Mundus autem nec ipse est
minantur.

Dei, sed ex parte materiae plasmatus, et ideo omnia exter-

Quod autem
est
:

furati sunt principes a

primo ho-

mine, ipsum
gatur
a

quod adimplet lunam, quod quotidie purmundo et si exierit aninia quae non cognoverit

verilatem, tradilur dacmonibus, ul riwn donicnl in gehenBa

)

DISPUTATIO CUM MANETE.

1

3^

ignis; et poslea quani correcla fuerit, transfunditur in alia

corpora, ut dometur, et

ita

injicitur in illum

magnum

ig-

iiem usque ad consummationem.

De Prophelis autem
initio

qui

apud vos sunt haec
iatis

dicit

:

spiritus esse impietatis sive iniqui-

tcnebrarum illarum quas ab
mentes ipsorum;
in saecula,

ascenderunt, a qui-

bus decepti non sunt locuti in veritaie; excaecavit enim
princeps
ille

et

si

quis sequitur verba ipso-

rum, morietur
non
sohs, qui

devinctus intra massam, quoniam

didicit scientiam Paracliti. Prascipit

autem

electis suis

non sunt amplius quam septem numero, ut cum desinerent manducanles, orarent, ct mitlerenl oleum super
caput, exorcidiatum, invocalis nominibus plurimis, ad con-

firmalionemfideihujus; nomina tamen mihi non manifestavit,

soU enim

ilii

septem utuntur

his

nominibus. Et ilerum

hoc,

quodapud
ille dicit

vos

magnum

et

honorabile est
et

nomen

Sa-

baoth,

naturam esse hoininis
pulantes.

patrem concupiconcu-

scentiae; et propterea, inquit, simphciores adorant

piscentiam,
creatus
»

Deum eam
dicit,

De Adam vero quomodo
:

sit ita

quia qui dicit

«

Venite, faciamus ho-

minem ad imaginem et simihtudinem nostram, » secundum eain quam videmus formam, princeps est, qui haec
dicitad coUegas suos principes; id est
:

Venite, date mihi de

lumine quod accepimus, et faciamus secundum nostram,
qui principes sumus,

formam,

et
:

secundum eam quam

vi-

demus, quod

esl

primus

homo

et ila

hominem
ei

creaverunt.

Evam quoque
iia

simiHter fecerunt, dantes

de concupisceu-

sua ad decipiendum

Adam,

et per haec

factum

est fig-

raentum mundi per conditionem
XI.

principis.

Deum

vero non habere partem
initio

cum mundo, nec
sit

gau-

dere super eo quod ab
bus, et oborta fuerit
furatur ab eis
id est, per
ei

furtum passus

a principimittit,
efc

tribulalio;

hac de causa

animam suam
et

quotidie per luminaria haec,

solem

lunam, per quos universus inundus

l^O

S.

ARClIliLAi

ct omiiis crealura raplalur. lllum vero qui locutus est

cum

Moyse,

et

Judasis, ct sacerdolibus,
:

principem

dicit esse

lencbrarum

et ideo

Judaei, et Gentes,
tiis

unum alque idem sunt Christiani, et eumdem Deum colentes; in concupiscennon
est

enim

suis seducit eos, quia

Deus

veritatis.

Pro-

])ter

Deum sperant qui cum Moyse locutus est et Prophetis, cum ipso habent vincuhs tradi, quia non spcraverunt in Deum veritatis; ille enim sehoc ergo quicumque
in illum

cundum

concupiscentias suas locutus est

cum

eis.

Post ha3C

vero omuia ad ullimum

dicit, sicut ipse scripsit,

Senior

cum

manifestam

fecerit cjus

imaginem, tunc
ita

ipse

exlra sc terram derelinquit, et
iguis, qui

dimiltitur

Omophorus magnus illc
novi saeculi,

mundum consumat

universum; deinde iterum

dimittunt animam, quae objlcitur inter
ut

medium

omnes animae peccalorum vinciantur in aeternum. Tunc autem haec fient, cum slatuta venerit dies. Prolationes autem omnes Jesus est in modica navi, ct Mater vitae, et duodecim Gubernatores, et Virgo lucis, et Senior tertius. Undc et majori in navi vivens spiritus adhibetur, et murus illius
ignis

magni,

ct

murus
omnia

venti, et aeris, et aquae, et interioris
in

ignis vivi; quae

luna habilabunt, usquequo totum
:

mundum
non

ignis

absumat

in

quot autem annis,

numcrum
:

didici.

Et post haec

restitutio erit

duorum luminarium,
Pater

ct principes

habilabunt in inferioribus parlibus suis

aulem

in

superioribus, quae sua sunt reciplens. Haec cst
tradidit tribus discipulis suis, et jus-

omnis doctrina quam
sit

mundi plagas proficisci. Adda partes sortitus est Orienlis; Thomas vero Syrorum terras suscepit; Hermas vero ad yEgyptum profectus est, et usque in hodiereos in tres

num ibi dcgunt, dogmatis hujus gratia praedicandi. Xn. Ha3C cum Turbo dixisset, vehementer accendebalur Archclaiis; MarccIIus vcro non movebatur, Deum expectans auxilium vcrilali suac fulurum
:

Archelao autcm erat

;

DISPUTATIO CUM MANETK.

l^l

cura pro popiilo, tanquam pastoii pro ovibus

rum parantur

insidise. Igltur

Marccllus

cum lupoTurboncm muneri-

bus plurimls replevit, et in Archelai episcopi
dere pra3cepit.

domum
viginti

resi-

Eadem autem

ipsa dle adventavit

Manes,

adducens secum juvenes
slmul; et prlmo

et virglnes electos

ad

duo

omnium Turbonem requlrebat pro foribus Marcelll, quein cum non invenisset, ad Marcellum ingreditur salutandum. Quo ille vlso, admlratus est primo habllus
indumenta; habebat enlm calceamenti genus quod quadrisofe vulgo appellari solet; palllum

autem varlum, tanquam

aerina specie

:

in

manu

vero validlsslmum baculum tenebat
si-

ex Ilgno ebelino; Babylonium vero librum portabat sub
nlstra ala;

crura etiam braccis obtexerat colore dlverso,
rufa^ alla velut praslni coloris erat
:

quarum una

vultus vero

ut senis Persa^ artificls et bellorum ducis vldebatur. Igitur

Marcellus slatim ad Archelaiim miltit, qui
aftuisset, invehi in

cum

verbo

citius

eum animo

urgebatur ex ipso habltu ac
et quaj

specie ejus, et

maxime quidem quod

Turbone reAt vero pru-

ferente cognoverat; secretius factum

apud semelipsum re-

traclaverat, et dlllgenter praeparatus advenerat.

dentissimus Marcellus, omni contentlonum studlo sublato,

utrumque audire decernit,

invitatis virls primarlls civitatis;

ex quibusjudlces eIegIt,reIIgionegentiIes,quatuornumero,

quorum

haic sunt

nomina

:

Manlppus, grammaticai

artls et

disciplinae rhetoricae perltissimus;

^glaleus, archlater nobi-

lissimus, et litterisapprimeerudltus; Glaudlus et Gleobolus,

duo
ita

fratres egregli rhetores. Fit ergo magnlllcus

conventus

domus Marcelli, quae erat immensa, repleretur ex his qui ad audiendum fuerant vocati et cum in conspectu omnlum constitissent 11 qui advcrsum se dicere proponcbant,
ut
:

lunc

Illi

electi

judices excelsiores omnibus consedcrunt,
est. Silentio iglturfacto,

atque Mana3 dicendi initium datum

prlmura aggressus

cst

hoc modo

:

)4*i

S.

ARCIIKLAi

MANtS.
XIII. Ego,
viri fralres, Christi

quidem sum

disclpulus,

apostolus vero Jesu; pro nimia aulem humanitate Marcelli

adesse festinavi, ut qualiter oporteat observare
vinae religionis

modum

di-

eum edoceam
se

:

ne sicut muta animalia, quae
ita

intellectu carent,
cellus, qui

nec quid agunt advertunt,
velut dedititium

etiam MarArchelai
praepafacul-

nunc

doctrina)

subjugavit, ad ultimum

damno animae

feriatur,

cum

randie divini cultus observantiae uUra

non habuerit

iatem. Scio autem et certus

sum quod, emendato
ipsius

Marcello,
judicio

etiam vos omnes

salvi esse poteritis;
:

enim

suspensa pendel urbs vestra

quod

si

ab unoquoque ves-

irum
veri

abjlciatur vana praesumptio, et ea quae dicentur a

me

amore audiantur, futuri saeculi haereditatem, coelorum regna capietis. Sum quidem ego Paraclitus, qui ab Jesu

mitti praedictus
»
«

sum,«ad arguendum mundum de peccalo
»

et de injustitia*.

Sicut et qui ante

me

missus est Paulus,
^

ex parte scire,

et

ex parte prophetare

»

se dixit,

mihi

reservans quod perfectum est, ut hoc quod ex parte est

destruam. Tertium ergo testimonium accipile, apostolum

me

esse Christi electum

:

et

si

vultis

mea verba
et

suscipere,

invenietis salutem; nolentes autem, vos aeternus ignis ab-

sumere habet. Sicut enim Hymenaeus
M

Alexander

«

traditi

sunt Satanai, ut discerent non blasphemare'; »ita et vos
principi trademini, pro eo
Christi,
et

omnes poenarum
injecistis in

quod manus

patrem

cum eum
fonte

dicitis

causam

esse

omnium malorum,
quitatis

conditorem

injustitiae, et totius ini-

creatorem
:

;

ex

eodem
fieri

dulcem

et

amaram proistis,

ducentes aquam
sibile est.

quod

aut intelligi nulla ratione pos?

Cui enim oportet credi

magistris vestris

qui carnibus vescuntur et affluentissimis deliciis perfruuntur, aut Salvatori Christo Jesu dicenti, sicut scriptum est
*

Joan. XVI,

S.

_

2 1 (Jq,..

x,,,^ 9.

*

i

Tinioth.

vii. 3o.

DISPUTATIO CUM MANETE.
in
»

i43

Evangcliorum libro

:

«

Non

potest arbor bona malos fruc»

tus facere,

neque arbor mala bonos fructus facere*?
et

Et

alio iu

loco % patrem dlaboli, mendacem

homicidam ab
fuisse

inilio esse

confirmat.

Rursum desiderium
quod de luce

tencbris

ut insequcrentur illud

initio fuerat

prolatum

Verbum,
et

et

inimicum hominem zizaniorum seminalorem,
sa^culi

principem

mundi hujusDeum, qui hominum menEvangelio Chrisli dcserviant? Bonus est

tes excaecat*, ut in
iste

Deus, qui suos homines salvari non vult? Et, ut ne
alia

multa

revolvam, et spatium temporis obteram, verae

doctrinoe difFerens tempus, haec dixisse sufficiat, et ad pro-

positum redeam, ut competcnter ostendam istorum absur-

dam

esse doctrinam, nec

nostri

Salvatoris

quidquam Deo et Patri Domini ascribendum, sed malorum nostrorum
:

causam accipere Satanam

in

ipsum etenim rejiciendum

quod omnia hujuscemodi mala ab ipso generentur. Sed ct ea quae in Prophetis el Lege scripta sunt, ipsi nihilominus ascribenda sunt; ipse est enim qui in Prophetis tunc locutus est, plurimas eis de

Deo

ignorantias suggerens, ct ten-

taliones, et concupiscentias.

Sed

et

devoratorem

eum

san-

guinis et carnis ostendunt; quae

omnia ad eum pertinent

ad prophetas ejus, quae transformare voluit in patrem Chrisli, et scribere pauca quaedam vera, ut per laec
et

Satanam

etiam caetcra, quae sunt

falsa,

nobis est ex omnibus quae
nihil

Unde bonum usque ad Joanncm scripta sunt
crederentur.

omnino

suscipere, a diebus vero ejus evangclizatum
:

regnum coelorum solum amplecti

semetipsos enim irrise-

runt, ridicula et ludicra introducentes, exiguis quibusdam
verbis in Lege adumbratis, ignorantes quia malis
si

admis-

cerentur bona, malorum corruptione etiam quae bona sunt
exterminantur. Et
tendere
*

si

quidem

est

quisquam qui

possit ossin

Legem
VII,

recti
^

tenentem essc, debet custodiri;

au-

Matlh.

18.—

Joan.

uh 44'

^

Matlh.

xiii, 25.

Ephes.

vi, 12,

l44

S.

ARCnELAl

leraninlamostcndero, interlmenda est et abjlcienda, quippe
quae morlis minislerium conlinet* informatum, quae vultus

Moysi gloriam, contegens, dcstruxit. Non
riculo

est igitur sine pe-

culquam vestrum

pariter

cum Lege

et Prophetis no-

vum Testamentum, tanquam unius sint ulraque, doccre; qulppe cum renovet de die in dlem Salvatoris nostri eruditio, illa
fiat.

vero veterascens et senescens prope exterminium
est hls qui

Quod manifestum
ultra

discretionem hahere pos-

sunt, quia sicut arhoris

cum

senuerint rami, vel truncus

fructum

non

affert,

sed ahsclndunlur, et

memhra

cor-

porum, cum corrupta

fuerint,

amputantur; corruptionls

enim virus ex memhrls per omne corpus infundltur, et nisi artificis dillgentia remedlum morhus acceperit, corpus omnc
vitialur
:

ita

ergo et reclplcntes Legem, nisi cognoveritis cu-

jus
»

sit,

animas

cum

salute perdetis.
»

usque ad Joannem Baptlstam^;

Lex enim et Propheta; a Joanne vero lex verl«

tatis, lex

promlssionum, lex coelorum, lex annunliatur hn-

mano

generi nova.

Equldem donec non eratqui verlssimam

scientiam Domlnl nostri Jesu vohls ostenderet, peccatum

non hahehalis

:

scitias ire vultis,

nunc autem et vldelis, et audllis, et in inut Legem, quae destructa est et rellcta, sicut
ait in

Paulus, qui apud vos prohatissimus hahctur,
epistola sua
»

quadani

hoc modo

:

o

Si

enim quae dcstruxi

haec iterum

reoedlfico, praevaricatorem

me

constituo^

»

Hoc aulem

dicit, gentiles

eos judlcans, proptcr

quod suh elemcntis

mundi
tfis

essent priusquam venerit plenitudo fidei\ credcn

in

Lege

et Prophetis.

JUDICES.

XIV. Si quld adhuc manifestius hahes, tuae modo, ct fidei tltuio.
MANES.

dic de doctrinae

Ego duas naturas esse * 2 Cor. VI, 7.-2 Luc. xvr,

dico,
i6.

unam honam,
2

et

alleram ma-

Gal. xii, i8.

*

Id. iv, 5.

DISPUTATIO CUM MAKETJJ.

l^^

lam

eam quidem qnae bona est, in quibusdam parlibus habitare; malam vero esse tam mundum hunc, quam om:

et

nia qua3 in

eo sunt, quae quasi ergastula in parte malign:
:

posila sunt, sicut ait Joannes
»

«

Totus mundus

in

mabgao

cst

posilus^ wetnon

in

Deo. Proptereaduo Joca essc dixi-

mus, unum bonum,

et

alium qui extra
in se suscipere

eum

esl, ut in his

spatium habens, posset
Si

creaturam mundi.

euimdicimusmonarchiam unius
nullum esse extra

natura^ et

omnia Dcunx

replere, et

eum locum,

quls erit crea-

lurae susceptor? ubi

gehenna ignis? ubi tenebraj exteriores?
?

ubi fletus? In ipso dicam
pariter cruciabitur.

Absit; alioquin etiam ipse in his

Non ista sentiatis, quicumque salutis vestra? curam geritis; exemplum enim vobis dicam, ut plenius iulelligalis. Unum vas est mundus quod Dei substantia totum hoc vas replevit, quomodo jam potest ia ipso
:

vase aliquid amplius reponi
suscipiet

?

Si

replelum

est,

quomodo

quod ponitur, nisi evacuelur do vase pars aliqua? Aul quo proficiet quod evacuabitur, cum locus non sit?
Ubi terra
?

ubi coelum

?

ubi abyssus

?

ubi

stellie ?

ubi sedes

?

ubi Potestates?ubi Principes? ubi tenebras exteriores? Qiiis
est qui

horum

posuit fundamenta, et ubi?

Non

polest

ali-

quis dicere, nisi forte blasphemet.

Quomodo autem
? si

et con-

dere potuit creaturas non subsistente materia

enim de

non extantibus, consequentur has
res esse, et
et

visibiles creaturas melio-

omnibus

virtutibus plenas.

Quod

si

malilia est

mors

in eis, et corruptio, et si alia

quid bono conlrarium est;

quomodo ex
consideretis

natura factas esse eas dicimus? Si vero
filii

quomodo generentur

hominum,
;

invenielis

non

esse

Dominum

hominis creatorem

sed alium, qui et

ipse ingenitae est naturae, cujus conditor nullus

nec crcaprotulit.

tor nec factor est, sed sola maUtia sua talem

eum

Estigltur vobis homlnlbus commlxlio
*
1

cum

uxoribus vestris

Joan.

V, 19.

XV.

10

i4G

s.

Aiicnj-LAi*

de iiujusceinodi occasione descendens. Gura quis vcslrum
carnalibus aliisqiie cibis fuerit satiatus, tunc
tiae

ei

concupiscen-

oboritur incitatio, et

ita

generandi

filii

fructus augelur,
alio

ut

non ex

virtute aliqua,

nec ex philosophia, nec ex

ullo intelleclu; sed ex scla

ciborum

satietale, cl Hbidine, ct

fornicatione.

Et quomodo mihi quisqiiam dicet quia ad
factus est pater noster

imaginem Dei
tudinem,

Adam,
? ?

et

ad

simili-

et similis est ei qui fecit
siiiiilcs ei

eum

Quomodo omnes
imo vero
e con-

qui ex eo generati sumas,

sumus

Irario plurimae nobis sunt formae, diversi vullus ferentes ef-

figiem?
bolis.

Quod quam verum

sit

demonslrabo vobis

in paraali-

Inluemini mihi aliquem volenlem ihesaurum aut

quid aliud signare, et accepla cera vel luto velle vultus sui

signaculum, quod

quod si alius quoque vultus sui figuram similiter expresserit: numquid simile signaculum apparebit? Nequaquam; eliam si vos nolitis quod
gerit, expriniere;

verum

est confileri.

Quod

si

non sumus similes

in signa-

culo, sed est in nobis diiTerentia;

principum nos

et materiae esse

quomodo non probatur facturam secundum enim
:

ipsorum formam,

et simililudincm, et

imaginem eliam nos
qune ex inilio facla

existimus formne diversae.

Quod

si

eam

commixtio

est, ct qualiter facta sit, vullis edisccre,

edicam.

JUDICES.

XV. Nou

prius quaeritur

quomodo

facta sit

prima com-

mixtio, nisi prius detur ratio duo esse principia naturalia.

Cum

enim

claruerit

duo esse ingenita, tunc etiam reliqua
si

fidem capient, etiam

pars aliqua non accommodaverit as-

sensum

:

judicandi enim nobis potestate permissa, dicemus

quod

noslrae opinioni claruerit.

Demus tamen

et

Archelao

dicendi facultalem ad h-ec, ut quae ab utroque dicta fuerinl

comparanles, pro verilate possimus ferre sententiam.
ARCHELALS.

Tamelsi ingentis audaciae
lio advcrsarii...

et blasphemiae plena est inlen-

DISPUTATIO CUM MANIiTE.
MANES.

\

l^"]

Audite, JLidices, quid dixerit, advcrsarii? Ergo duae res
Slint.

ARCHELAUS.

Insanine magis

quam

prudenliae videtur mihi plenus iste,

qui mihi hodie controversiam movet quia dixero adversarii
:

sed ahlata

libi est in

modico serinone

ohjectio; lametsi

quidem ex hoc
turas.

arhitratiis es

me

aflirmaturum djas esse na-

Ingentem doctrinam ferens ades; neutrum enim eo-

rum

quae asseris stat. Potest

enim

is

qui

non nalura sed

proposito adversarius est, amicus effectus, non esse adversarius
;

et ita

cum

alter e nohis aUeri acquieverit,

unum

at-

que idem uterque apparehit: quae causa indicat creaturas
rationahiles libero arbitrio esse permissas,

unde

et

conver-

slones recipiunt, et ideo ingenltae naturae esse

non possunt.

Quld ergo

ais ?

duie

istae

naturse inconvertihiles sunt, an

eorum converlitur ? At vero Manes remoratus est, non inveniendo responsum; intuehatur enim quod ex utroque conchideretur reconvertihiles, aut una

tractnns
ilhid

:

Quia
in

si

dicam converti eas, respondehit mihi
est

quod

Evangeho scriptum

de arhorihus; quod

si

negem

esse convertibiles, permixtionis statum et

causam

necessario expetet. Interea

ahquando respondit
utraeque,

MAKES.
Inconvertihiles

quidcm sunt

quantum

speclat

ad contraria; convertibiles vero, quod spectat ad propria.
ARCHELAUS.
Videris mlhi dehrus esse et ohliviscens propositionum

tuarum, sed ne eorum quidem quae
tules vel quahtates agnoscere.
slt

didlcisti

verhorum

vir-

Neque enim conversio quld

agnoscis, neque quld
jfi^aelerltum, vel

slt

Ingcnitum, aut quld dualilas;
sit:

non quld

quld praesens, quldve futurum
dlcta sunt advertl.

sicut ex hls quae a te

nunc

Inconverti-

bllem enlm esse affirmasti utramque naturam, quanium ad
conlraria spectat; convertibilera vero,

quantum adpropria.

l/jS

S.

ARCHELAl

Ego vero dico

quia qui in propriis verlilur iion exccdit a se,

scd est in eisdem, quibus semper est iDConvertibifis; qui

vcro rccipit convcrlibilitatem, hic exlra propria eircclus,
devenit in alicno.
JUDICES.

XVI.
ut
si

Convertibilitas illumcui accidil transfert in allum;
si vclit fieri

dicamus, Judacus

Christianus, aut

si

Chri-

stianus velil csse Gentilis, haec species est convcrtibililalis
et causa.

Neque vcro

si

Gentilis,

cum

in

omnibus

propriis

suis

maneat, ac

diis suis hoslias olTerat,

templisquc cx morc

deserviat,donec perseverat in propriis ac proficit, numquid
dici potcst esse

convcrsus? Quid igitur dicis? recipiuntcon?

vertibihtatem, an non

Et immorante Mane,
ARCHELAIS.
Si

qiiidem convertibiles esse dicit utrasque naturas, quid

est

quod impediat uti ne unura atqne idem eas esse opincmur? Si enim inconvertibiles sunt, non est in his naluqufe similiter inconvertibiles sunt, et similitcr ingenilne,
;

ris

ulla discretio

nequc

allera ex his

bona ognoscitur, aut mala.

Quod

si

convertibilcs sunt, scilicet provenire potest, et bo-

num

effici

malum,

possibile est,
lelligere

malum Lonum. Si enim hoc provenire quare non unum dicnmus ingcnilum, quod inet

magis dignum

est juxta
iile

rationcm veriialis?Inlueri
fucrlt

enim oportct quomodo malus

ab

initio,

aut in quos

malitiam exercuerit ante mundi constitutioucm.

Cum

coe-

him iiondum extitissct, et nondum terra subsisleret, non homo, non animal, in quos exercebat malitiam? quem opprimebat injuste? quem spolians occidit? Quod
si

suis

eum

dicasextitissemalum, sine dubioergoostendilur illum bonas

omnes mali sunt, quomodo potest Satanam et Satanas ejicere ? Sed conclusus sermone converlls, ut dlcas Bonus vlm passus esi a malo. Sed nec
esse nalurae. Si vero et
ilii
:

hoc quidem

est tibl slnc pcriculo diccrc, ut

luccm viclam

DISPUTATIO CUM MANETE.
osse confirmes;

1^9

quod
ait

eiiim vincilur, vicinum habet interi«

tum. Quidenim
» »

sermo divinus?
hominibus

Quls enim potest invasa ejus, nisi
illo sit

Iroire in
fortior* ?

domum
»

forlis, et diripere
si

Quod
fuit,

eum malum
recipit

extilisse dixe-

ris, et

ex co maliliaj suae indicia demonstrasse: ergo anle
et convertibililatem

hoc bonus

ex eo, quod

crcati hominis causa invenitur extilisse

malitiae.

Sed pos-

malum, ne forte nomen sohjm defendat aut astruat. Quod si non nomen mah, sed substanlia; frucius nobis mahliae et nequitiae hujus cxponat, quoniam
Iremo dicat quod
est

non agnoscitur unquam arboris natura
MANES.

sine fructu^

XVII. Gonstet apud

le

prius quia est radix aha mahtiae,
tibi

qiiam non planlavit Deus, et tunc
ARCHELAUS.

dicam fructus

ejus.

Non hoc veri expetit ratio neque enim assenliar libi radicem esse mala? arboris ihius, de cujus fructibus nunquam uhus gustaverit. Tanquam si veht ahquid quis emere; nisi
;

prius gustando discat

utrum arida
ita

sit

species, aut hqulda,
tibi

pecuniam non profert

;

neque ego
nisi

assenliar esse ar-

borem malam

et

pessimam,

prius quahtas fructuum

ejus fuerit manifestala; scriptum est enim, quia de fructi-

bus arbor cognoscitur^ Dic ergo nobis,o Manes,arbor quoD
dicitur mala,

quem

afTerat

fructum, aut cujus naturae
tibi

sil,

quam

virtutem habeat, ut

credamus etiam radicem

arboris ipsius esse talem.

MANES.

Radix quidem mala, arbor autem pessima, incrementum
vero uon ex Deo; fructus autem fornicationes, aduUeria,

homicidia, avarilia, et

omnes mah actus
ARCHELAUS.
isti

malae

ilh'us radicis.

Ul
i

libi

credamus quia
37.

sunt fructus

mah«

ihius radicis,

Maic.

Jii,

2

Mallb.

vir, iS.

J

Ibkl.

iG.

100

S.

ARCHELAl

gustum nobis eorum profer; suLstantiam enim ingenitam
esse pronuntiasti hujus arLoris, cujus fructus

secundum

sui

similitudinem proferunlur.

MANES.

Haec ipsa injustitia quai

in

hominibus

est,

testlmonium

reddit, et avaritia de gustu illius mala) radicis.

ARCHELAUS.

Ergo, ut
islae

dixisti,

fructus sunt arboris hujus iniquitates

quas geruntur ab hominibus?

MANES.
Ita plane.

ARCHELAUS.
Si fructus
isti

sunt, id est, aclus

hominum

mali,

ipsi

ergo
ipsos

homines

radicis

locum atque arboris obtiuebunt;
ferre hujuscemodi.

enim pronunliasti fructus

MANES.
Ita dico.

ARCHELaUS.

Male

dicis, Ita dico

;

non enim

ita

dicis, alioquin

cum
ap-

homines cessaverint peccare, arbor
parebit.

maliliae infructuosa

manes.
Impossibile est quod dicis;
alius,
si

enim unus

cessaverit, aut

autplures;

alii

autem hoc agerent.
archelaus.

Si

omnino

possibile est

unum,

et

ahum,

et plures, sicut

ais,non peccare, possibile est etiamhocomnesagere; unius

enim conditoris sunt,

et unius massae

homines omnes

:

et

ne otiose per ineptias sequar, ea quae incondite
certis prsescriplionibus

protulisli

excludam. Ais fructus malae radicis
est, fornicatio?

atque mahe arboris esse actus hominum, id

ncs, adulteria, perjuria, homicidia, et reliqua his simiha

DISPUTATIO CUM MAiNETE.
JIANES.
Ita.

l5l

ARCHELAUS.

Ergo

si

humanum

genus interhe pervenerit

a facie terrie,

ita ut ultra

jam peccare non

possint, periret arboris hujus
aftereos.

subslantia, fruclum ultra

non

MANES.

Et quaudo quod dicis

liet ?

ARCHELAUS.

Quoniara quod futurum

cst nescio,

homo enim sum; non
dicis
?

tamen sermonem istum indiscussum relinquain. Quid
de

humano genere? ingenitum
Faclura
est.

est,

aut factura

MANES.

ARCHELAUS.
Si faclura est et

homo,

quis est adulterii, et fornicationis,

rehquorum tahuni paler? cujus hic estfructus? Priusquam iieret homo, quis erat qui fornicaretur, aut adulterarct, aut

homicidia perpetraret?
MANES.

Sed homo
ipse
sit

a

mala nalura plasmatus, manifestum
si

est quia
:

fructus, eliam

peccet, etiam
et

si

non peccel
lale est,

unde
si

semel absolule nomen

hominum

genus

etiam

justa gesserit aut injusta.

ARCHELAUS.
Sedetillius rei faciamus menlionem. Siipse, utais, homi-

nem

fecit

malignus, quare mahtiam exercet adversus
JUDICES.

eum ?
il-

XVIII. Hoc volumus

scire a te, Manicha^s,

quomodo

lum

affirmasti

malum

esse?

Ex eo quo homines

facti sunt,

aut antea? Quia enim necesse est te malili?3 ejus opus os-

tendere ex eo tempore ex quo

malum eum

fuisse asseris

:

certus esto quia neque cognoscitur vini qualitas, nisi prius

r52

S.

ARCIIELAl

guslaveril quis; sicut et ex fruclu omiiis arbordignoscltur,

Quid crgo

dicis? ex

quo tempore malus
ralio.

est hic? iiecessaria

cnim nobis videlurha3C
Semper.

MANES.

ARCHELArS.

Ostendaui etiam hoc, oplimi viri,etprudentissimi audilores,

quoniam sermo
est

cjus

omnlno non
nisl

rum non

semper malum,

ex

nam et ferquo homo est et articonslat;

ficium ejus in malo conversum, utendo ex eo perverse; et

omnepeccatum cxtitit ex quo homo est. Sed nec ille quidem ipse magnus serpens malus anle homlnem fuit; sed
post honiinem, in quo malitiaj suae ostendit fructum, quia
ipse voluit. Si ergo nobis post

Scrlpturas mahliae pater,

hominem opparet secundum quomodo ingenilus erit qui post
Sed ex ho-

homlnem, qui
co concupivit,
tus est?

factura est, malus cfTectus est?

minis tempore a se creati, cur malus oslendatur? Quld In
si

omne corpus

suaefacturaB erat; quid zelaet

Qui enim zelatur aut concupiscit, meUora

ahena

concupiscil. SI ergo ex eo
btralur
Si

homo

csl,

mala natura, demon-

quomodo suus
erat

fuit, sicut

frequenter oslendi, homo.
erat eliam ipse,
ais,

enlm suus

homo, malus
;

tanquam

tahs arboris fructus
lus facit.

mala enlm arbor, sicut

malos frucdeslderavit;

Cum omnes

enim mah

essent, quid
si

aut unde Inltium mahtiae ostendit,

ex tempore plasmati

homlnis mahtiae ejus
eeplo
sibi

dalo,

homo causa est? Lege aulem ac praihomo poterat nequaquam obtemperare
si

serpenli et his quae ab eo dicebantur; cui
rasset

non obtempe-

homo, qua ex causa malus fuisset? Quod si ingenitum est malum, et quomodo interdum homo fortior illo
Invenltur? oblemperans enlm mandalo Dei frequenlcr vincet

omnem

malitlaj

radlccm;

et rldiculum est,

si

islc

qui

factura est fortior invenialur ingcnito. Cujus

autcm

est iex

DISPUTATiO CUM MA>'KT£.
ct maiitlatuiu,
illud

l55

dico quod homini

datum est? Sine
potest dari lex
ille

duLio confltebitur Dei essc. Et

quomodo

alieno, aut inimico quis potest dare

praeceptum? Aut

qui accipit pr:eceptum,
id est,

quomodo polest adversus diabolum, adversus creatorem suum pugnare; tanquam si fdius
bencficioruin debitor
inutililaleni
sil,

palri,
Ita in

cum

irrogare vellt injurias?
si

hac parle

hominis designas,

per Icgem

et

mandatum adversus eum qui plasmaverit dicat, atque eum vincere conetur. In tanlum enim sloliditalis progressum esse ipsum diabolum putabimus, quod adversum se hominem fecisse non senserit, nec animadverterit quid futurum
esset,

nec providerit quid sequebatur;
sit

cum etiamin
cerlae.

nobis, qui factura sumus,

aliqua vel parva scienlia, inest

et aliquid prudenllae, et exlstimationis

nonnunquam

Etquomodo
simus sensu,
nilur,
esl,

ingenito ne

exlguum quidem providentlajfulsse

credimus, neque existimationis, aut intellectus; sed bruliset obtusissimi cordis, et nalurac pecoris invc-

secundum asserlionem, videllcet, tuam ? Quod si ila quomodo homo, qui ingenlo atque sclentia non parura
ab eo qui ignarus

pollet,

omnium atque hebes sensu esl, potuit accepisse substantiam? Quomodo hujuscemodi aucloris opus esse hominsm audebit aliquis confiteri? Quod si
hoino anima
est, et

corpus et non solum corpus sineanlma,

quse sine se subsislere

non possunt; quare ea inimica

sibi-

met dices

et contraria?

Videtur enim mlhi Domlnus nosler
:

Jesus Chrlslus de his dixisse per parabolas
»

«

Nemo

polest

I

vlnum novum In ulres veteres mitlere, alioquin rumpen» tur utres, et vinum efTundetur^ » Sed vinum novum In utres novos mittendum est, quoniam quidcm idem Dominus
est utris et vini;

nam

elsi

diversa substantia

sit,

sed

dominatione
subsistlt.
*

el observanti^e

usu ex his duabus una persona
substantiae unius esse

Non cnim animam dicimus

Matlli. IX, 17.

l54

S-

ARCHELAl

cum
et

corpore, scd haLere

unumquodqae qualitatem suam;
ita

tanquam ad unum genus atque unam speciem homiutcr ac

num

vinum comparatur,
:

ab uno Deo

hoounem

editum

ralio expetit veritatis

gaudet enim anima corpore,
etiam corpus gaudet
dicat esse

et dihgit et coht illud; nihilominus

ab anima se vivificatum.
quis corpus,

Quod

si

mahgni opus

cum

sit

ct corruptibile,

ac vetustum, atque

deterrimum, non potest ferre

spiritus virtutem,

nec animce

commotlonem, et ejus splendidissimam crealuram. Sicut enim si assumentum panni rudisassuat qiiis vestimentoveteri,

major scissura

fit*; ita

etiam corpus,

si

praeclarissimo
si

operi,

animas associatum fuerit, interiret. Simihter et

quis inferat lucernac

lumen

in

locum tenebrosum, fugantur
ila

continuo tencbroe, nec apparent;

intelhgendum

est,

anima corpori

inserta,

continuo

tenebras efrugatas, et

unam jam cflectam esse naturam, atque unum hominem et ita conveniet consonanin unam speciem constitutum ter vinum novum esse missum in ulres novos, et assumentum panni rudis assutum non esse veteri vestimento.
:

Sed ex hoc ostendere possumus consonantiam

essc virlu-

tum
in
in

in utiaque, id est, corporis atque animae substantia,
ait

qua

Scripturarum doctor ma\imus Paulus^

corpore, sicut vohiit,

Deum unumquodque membrum ponec ac-

suisse.

XIX. Quod

si tibi

id dilTicile videtur intellectu,

sahem exemphs tibi afTirmabo. Intuere hominem temphim esse quoddam, sicut scriptum est^- spiritus aulem, qui in ipso est, referat ejus formam qui inhaquiescis his dictis,
bitat

tcmphjm

:

neque ergo templum constitui potest non
extructum.

agnlto prius habitatore temph, neque inhabitalor collocatur
si

templum non

sit

Cum

ergo utrumque

una ac pariter dedicetur, quomodo
*

in his

inimicum aliquid
;

Matlli. IX, 17.

2 1 (]qp^ j,,^

18^

3

,

Cor. ni, 17

et 2 Cor. vi, 16.

,

DISPUTATIO CUM MANETli,
aut contrarium invenlri polest, et

1

55
at-

non potius ab amicis

que idem volentibus utrumque videtureffectumPEt ut

scias

quonlam
audlt,
«

et amlcltla et

genere conjuncti sunt, qui
»

sclt et

Faciamus homlnem,

et reliqua,

respondit. Hic

enim qui templum

extruit, intcrrogat illum qui

informat
latltudl-

simulacrum, mensurasque eliam magnitudinis ac
nis,

vastitatisque perquirit, ut ita

fundamentorum
quis

spalia

describat;
nlsi

neque enim

in

vanum

templum

extruit,

mensuras collocandi

didicerit simulacri. Simlliter Igi-

tur perquiritur

modus

corporis, atque mensura, ut posslt

aple in eo anima collocari ab artlQce
si

omnium Deo. Quod
alille

dicat quis

inimlcum esse eum qui plasmaverit corpus;
est

Deus, qui creator
teri invidet,

animae meae,

quomodo non, dum
infamlam, ut aut

allerius operi irrogavit

templum extruit angustum faciat, ita ut capere non possit quod collocatur ? aut ille qui simulacrum fecit, quomodo non grave aliquid pertulit et ponderosum, quo intromisso templum continuo concideret? Secundum hoc, quod novimus esse inimicorum studia, contemplemur haec, sin aulem oportet omnia iisdem mensi non ita se habent suris eadem aequitate disponi, similique gloria efferri
qui
,*

quid adhuc de hoc dubilamus
ctiam illud

?

Addimus tantum,

si

placet,

exemplum

;

similis videlur esse

homo
est,

navi quae

instructa ab arlifice atque in

mare deducta

quamque

navigare impossibllc est sine gubernaculis, qulbus regi et
flecti possit in

quoecumque
artifice

loca voluerit gubernalor ejus

;

et quia

eodem

indigeat corpus

gubernaculorum
gubernaculis

quo
sum.

et totius navis, nulli
erit

dubium

est: sine

enim otiosum
Ita

oinne navis opus, corpus iilud

immen:

ergo

animam

corporis gubernacula dicimus
arbitrii

re-

guntur autem utraque

atque anima3 libertale, quo

velut gubernatore utimur; quae

cum

per conjunclionem
continent ad

unum

effecta,

consonantiam

officii sui

omne

j56

<.

ARCHiaAi
cfliciuut, uni auctori el

opus quodcumque ex semelipsis
conditon leslimonium ferunt.

XX.
sunt,
chelaiis

His auditis, turbce quse aderant vehementer gavisae

ita ut

pene manus injicerent
et

in

Manem; quos
fecit.

vix Ar-

cohibens

reprlmens, conquiescere
JUDICES.

Suflicienlcr ostendlt

Archelaiis homlnis et corpus et

animam
lione

unius esse factoris, eo quod consonare in conjuncpossit

non

opus unlus,

si

propositum

arlificis a se dis-

sentlret allerius.

Quod

si

dlcatur

unum

expHcare utrum-

que mlnlme
et
si

valuissei infirmltatem ostendlt artificls; quia

dical quis

anlmam boni Dei

esse,

otiosum opus invcni-

tur homlnls, nisi eliam corpus acceperit.

Quod

si

rursum

corpus mali Dei dicatur esse fjgmentum. otiosum nihiloinlnus eril,
si

anlmam non
sibi

acceperit

:

quae ullque nlsl

com-

mlxllone atque

invicem fueril inserta

cum

corpore,

homo

nec

erit

nec dlcetur. Unde multls exemplis appro-

havit Archelaiis, tolius hominis

unum

atque

eumdem

essc

faclorem.

ARCHELAUS.
Scire
le

non dublto, Manes, hoc, quod generanlis aut
ille

creantls fiHus dlcltur
si

qui natus est et crealus.

Quod

mahgnus hominem
«

fiuxit,

paler ejus esse debet secun-

dum
»

naturam. Et cni ergo diccbat Domlnus Jesus, docens
:

orare homines
es in coeHs*;
in

Sic diclte

cum

oratis

:

Pater nosler, qui
est

»

et

iterum

:

«

Oratc Patrem vestrum, qui
dlxit vidisse se

»
»

occuUo^?»De Satana autem

eum

asi-

cut fulgur cadenlem de coelo^ »UtI ne qulsquam audeal

dlcere

quod Ipsum nos docebat orare; neque enim deconterendum eum sub pedlbus
Sed ego beatiores
istos

scenderat Jesus ut homlnes conjungeret et reconciHaret
Salanae, quln potius
fido-

Hum suorum
*

iradidil.
Lnc.
xi, 2.

dicam esse

MaUh.

vr, 9.

* Mallli. vi, 9.

*

Luc.

x, 18.

DISrUTATIO CUM MANETB.
Gentiles, qui multos

iSy

quidem inlroducunt deos, unanimes
;

tamen atque amicos eos confitentur hic vero duos inlroducens, inimicitias intereos discordemque sententiam non erubescit astruere. Quod si simulatos sub hujuscemodi
conditione inlroducerent d^^os,
inter eos erat videre,

ludum jam gladiatorium

innumeras habentes naturas, divcr-

sasque sententias.

XXI. Jam
quid

vero dc interiore atque exteriore

homine

me

necesse est dicere,

cum

Salvaloris voce dlcatur
foris hypocritae sunt,

ad eos qui camelum glutiunt et de

blandimenlis atque adulatione circumdatl, ad quos Jesus
ait: « Vae vobis, Scribae et Pharisaei hypocritae
» » »
!

quare quod
intus est

de

foris est catini et calicis lavatis,

quod autem
*.

immunditla plenum est? Aut
foris est, et

nescitis quia qui fecit
»

quod
ca-

quod dc

intus cst fecit

Numquld de

tlno et de callce loquebatur?

Numquid

vitrlarius erat qui

haec dlcebat, aut figulus ex luto fingens vasa?

corpore atque anlma evidentissime
quldeni Pharlsaei aneti et clmini

Nonne de loquebatur? Quonlam

dcclmas^ expectantes,

quae erant graviora Legls rellnquebant, et his quac extrin-

secus erant adhlbentes dlllgentlam, contemnebant ea quae

ad salutem animae pertinebant; expectabant etlam salutationes in foro et primos discubitus in coenis'
:

quos sciens

Dominus Jesus perdltos
bus quae de
intrinsecus
foris erant

esse, dlcebat eis qula his solis re-

adhiberent dlllgentiam, et ea quae

erant

contemnerent velut aliena, ignorantes
fecerat ipse feclt

quoniam qui corpus
ficiat?

etanlmam. Et quis
ei iste

ita

lapideus est et stolldus, ut

non ad omnia

sermo

suf-

Cui sermoni consonans Paulus

ait,

interpretans ea

quae in Lege scrlpta sunt, hoc
»

trituranti.
*

Non Infrsenabis os bovi Numquid de bobus cura est Deo? Aut propter
:

modo

«

Matth.

xxiii, 26.

MaUli.

ixiii, 6.

Luc. xi, Marc. xu, 28.

59.

*

Luc.

xi,

48.

*

Ideni,

\x, 40.

l58
»

S.

ARCHliLAl

Sed quid immoramur ulterlus? adjiciam tamen pauca de pluriLus. Si duo sunt ingenila, et his loca certa deceruimus, dividitur Deus, si intra certum lonos utiqLie dicit*
? »

cum

est et

loco in

non ubique dlfTunditur; et erit multo inferior quo est (majus enim quod continet semper eo quo continetur,
sicut

quem

continel); et efTicitur Deus ejus magnitudinis cujus

est locus in

homo

si sit

in

domo. De-

inde ratio requirit quis est qui inter eos diviserit, aut quis
eis cerlos

terminos slatuerit; et invenitur jam uterque multo

inferiorvirlutis
liiis

humanae. Lysimachus enim

el

Alexander

to-

mundi imperium lenuerunt, omnesque nationes barbaomne^^enus hominum subjicere potuerunt, tempus
ita

ras alqiie

ut

non
esse

esset ahus imperator per illud

praeter ipsos sub

ccelo.

Et quomodo audebit quisqunm dicere, non ubique
qui est
et

Deum,

himrn verum

indeficiens, cujus est reistius

gnuni

sanctum,

sempiternum, ceu nequissimi

impielas, qui nec aequabMU

quidem cum hominibus

poles-

tatem omnipotenti Deo Iribuit?
JUDICES.

XXII. Lumen
ahqua parie,
» »

in tota

doino hicere scimus, et non
«

in

una

sicut et Jesus dicil, quia

Neu)o hicernam ac-

cendens ponit sub modio, sed super candelabrurn, ut luceat

omnibus qui
(si

in

domo

sunt

^

»

Si

ergo lumen est,

necesse est illud

tamen Jesus creditur) mundo uuiverso
quo
si

lucere, etnon per parles; a

universum obliuet mun-

duni, ubi

jam

ingenitae tenebra), nisi forte accidentes, in-

lelligantur?

ARCHELAIS.

Quoniam quidem multo mehus a vobis intelligitursermo Evangclicus, quamab istoqui seParacIitum esse profitetur, quem ego magis Parasitum quam Paraclitum dixerim, dicam ego quomodo accideriut tenebrae. Cum lux csset ubi* i

Cor. 11,9.

2

Rlatih. V, i6.

DISPUTATIO CUM WANET1<.

1

5()

que

difFusa,

mundum
in

coepit

Deus condere, inilium
videlicet

a coelo

et terra

sumens,

quo

ita ratio

evenit, ut medielas, quae

est terrae locus

umbra obtectus, objectu
lucem hnic
ipsi in

earum

qusd factae sunt creaturarum, inveniretur obscurus, ita ut
res expeleretintroduci

medietate posilo

loco.

Unde et in Genesi Moyses enarrans facturam mundi, nequaquam facit lenebrarum menlionem, aut quasi factae sint aut non factae; sed ipse tacuit, his qui possint advertere derelinquens rationem hujus inteliectus, quae quidem nec cui enim non fiat manifessatis est ardua atque difficihs
:

tum, solem istum visibilem,
et letenderit iter

cum

ab orlenle fuerit exortus,

suum ad occidentem, cum sub terram
ea quae apud Graecos sphaera

ierit, et inlerior efTectus fuerit

vocalur, quod tunc objectu corporum obumbratus non appa-

reat? Sed obteclo eo, obstante terrae corpore, superducitur

umLra, quae ex
rioris spatii

se eiTicit tenebras,

usquequo rursum,

infe-

cursu per noctem Iransacto, ad orientem reEst ergo

volvat, atque in locis solitis oborlus appareal.

umbr.e atque noctis causa corporis
etiam ex suimet ipsius umbra

terrae solidilas,

quod
Ante

homo

intelligere potest.
istas

coelum enim

et lerram,

atque omnes

corporeas crea-

turas indeiiciens iux manebat,
ret

cum nullum
fuisse

corpus existeet ideo

quod umbram
tenebras,
si,

sui objectione generaret;

nusest.

quam

nusquam noctem
ei

profitendum

Nam
sole

verbi gratia, placeat

cui potestas est

omnium,

plagam quae ad occasum

est auferre

de medio, non agente
fiet

ad illam partem cursum, nusquam

vespera aut
occiaii-

tenebric; sed erit sol semper in cursu, nec

unquam

det,et

medium

coeh

axem pene semper
et

tenebit,

nec

quando desinet apparere;

per hoc

erit

universus orbis
ulla ejus

terrarum ciarissimo lumine radiatus, ex quo nec

pars obumbrabitur, sed manebit ubique unius iuminis
acqualitas. Occidentaii

autem plaga statum suum servante.

l6o
et sole cursiim hi
ita

S.

ARCHELAl

suum

trlbus

mundi partibus

mlnislranlej

quidem qui sub
ut

sole suut clarius vldentur illuminari,
lis

pene dixerlm, dormientihus adhuc
isli

qui e diversa

plaga consistunt,

priores diei exordium sumant. Sicut
in parte

autom ante eos qui
exorilur,
Ita

occidua jacent

illis

lumen
qui in

veloclus obscuratur, et soll

omnium

orbis medietale
lucis.

conslstunt ajqualitateui
sol

semper senliunt

Cum

enim medlum

tenucrit coelum, nullus est
esse

locus qui aul lucidlor aut obscurior

videatur;

sed

omnes mundi

partes, e\ aequo et juslo, solis fulgore lumi^

nantur. Si er^o, ut superlus dlxlmus, occiduac plagac pars
auferatur e medio, ultra
ei

jam non obscurabitur pars quae
simpllclus dicta sint,

adjacet. Et hcxc
et

quldem mihi

cum

Zodiacum circulum describere; sed non intui nunc fieri ralus sum, propter quod de his silcbo, et ad ilhid caput rccurram quod objeclt adversarius, affirmans omni nlsu tenebras esse ingenitas, quod et ipsum, quanpossim

tum valuimus, jam confulalum
JUDICES.

est.

XXIII.

Si

consideremus lucem
et nihll fuisse

fuisse anle

conditionem
se

crcaturarum,

objectum quod ex

umbram
om-

generaret, necesse est lucem ubique fuisse difTusara, et
nia loca fulgore Incis illuminata, sicut

oslensum

est ex his

quae a te nuper dlcta sunt, in quibus
videntes,

veram
veluti

esse rationem

damus palmam

allegatlouJbus Archelai'. Si

enim

divlsionem accipiat universus

mundus,

muro quodam

per

medium

inslructo, et ex

una parte habitcnt lenebrae,

ex

alia

vero lux; intelllgitur nihllominus quia, ex eo quod
te-

instructum est acdificlum, umbra generata acciderint
nebrae
:

et
in

murum
.sil

rursum nobis quaerendum est quls acdificaverit medlo duorum, si tamen acdificatum fateris, o
illa

Manlch.TC. Si vcro

ratlo conslderelur, quasi

murus non

instructus, rursns sine allqua exccptione nnus esse nni-

UISPUTATIO CUM MANETE.
sus intelligltur locus, ac sub una potestate positus;

l6l

unde ex omni parte teneLras ingenitam naturam hahere non possunt.

AKCHELAUS.
Dicat mlhl etlam hoc ad ea
:

quae proposita sunt

Deo

in

regno suo posito, et maligno similiter in suo regno, quis
inter

medium ipsorum

conslruxerit

murum? Non enim
nisi
«

po-

test dividere

quid duas suhstantias,

quod

sit

utriusque
inter lu-

majus, sicut in Genesis lihro, qaia
»

divisit

Deus

cem

et tenehras*.
istius

muri

Talem esse aliquem necesse est et instructorem, murus enim terminos uniuscu»

jusque demonsirat, slcut inter eos qul rura Incolunt lapis
solet

porlionem uniuscujusque dividere; quae tamen res
divisio fralernae'

magis intellectum dat, quando hujuscemodi
potius hicreditatis
his
est
sit ratio.

Verum nunc non

est

mihi de

dicendum, quanquam necessarium videatur;

quod petimus

:

Quis

est qui extruxerit

nam illud murum ad de:

signandum uniuscujusque terminum regni? Non dixerat Nolo moretur hic perfidus, sed jam confiteatur dualitalis
suae in

unum

refusam esse suhstantiam. Dlcat

quemquam

qui

medium

extruxerit

murum? Quid

agehat alter, altero

instruente?Dormiehat, aut ignorabat, aut resistere nonvaluit,

aut pretio concessit? DIc quid faclebat, vel quis est
judices, quos

omnino qui extruxit? Vos deprecor,
duobus extruxerit,
xerat.
et

Deus

plenissime repletos intellectu misit nohis, judlcate quls ex

quid agebat unus
JUDICES.

cum

alter extru-

XXIV. Dic
,

nobis, o Manes, quis designaverlt fines utrlus-

que regnl quls murum fecerlt medium ? Pro magno enim Archelaiis interrogationem haberi hujus sermonis exposcit.
*

Genes.

i.

XV.

11

lG2

S.

ARCHELii
MANES.

Bonus Deus,

et nihll

habens

commune com

malo,

fir-

mamentum

posuit in medio,

quo alienum

a se esse palefa-

ceret malignum.

ARCHELAUS.

Usquequo

dignitate norainis mentiris?

Deum

etenim soinali-

lummodo nomine

appellas, et deitatem ipsius

humanis

firmitatibus comparas. Aliquando ex

non extantibus,

quando ex subjecta materia, quae quidem ante
asseris extruxisse, ut

se fuerit,

homines solenl extructores. Inlerdum
et convertibilem dicis
:

etiam
est

eum timidum, interdum

Dei

enim agere quae Dei sunt; hominis vero, quae humana sunt. Si ergo Deus, ut ais, murum construxit, timidum se
semper eos qui suspicanlur ab extraneis
atque hostium verentur insidias,
sibi

hic et nihil fortitudinis se habere designat. Sclmus enini
dolos intendi,

ipsi solent

urbes suas mu-

riscircumdare; inquo

et

ignorantiam habent pariter, alque

imbeciUitatem

sui ostendunt.

Sed ne

illud

quidem

a nobis

reticendum

est,

quin potius in

medium proferendum,
veritate.

ul et

multa assertionum copla machinationum adversarii diver'sltas destruatur,

auxiUum nobis fercnte
inipossibile

Concedi-

mus structuram factam
set

esse muri, quce ad discretionem es:

uniuscujusquc regni

enim

est sine

hoc

uno habere unumquemque proprium regnum; codem vero

modo

impossibile est, et

maUgnum egressum

propriis Uninisi

bus boni partes invadere, muri interdictione constante,
forle prius dejicialur, sicut

audivimus ab hostibus

fieri, at-

que etiam ocuUs
primo baUistas

nostris

nuper conspeximus.

Cum

rex aU~

quis oppugnat turrim vaUdo

muro circumdatam, adhibet
deinde portas cxcidere

ct jacula, securibus

alque arietibus muros conalur evertere; et cumobtinuerit,

tum demum

ingressus, quae

Ubuerit agit, sive caplivos

placet cives adduccre, sive cuncla stibverlcre, nut etiam.

DISPUTATIO CUM MiNETE.
si

l63

placuerit,

rogatus indulget. Quid ergo dicit iste?

Non

substantia, id est, proposito adversarius quis dejecit

inlerjectum fuerat

munimentum

:

in praecedentibus

quod enim

professus est quia supervenerint lenebrse ex proprils finibus
in

regnum Dei possibile enim
ras, aggrediar

boni. Quis prius dejecit
erat ingredi

munitionem? imconstantCo

malum munitione
Maaichgee
?

Quid taces? quid moraris

tu,

Etiamsi tu difFe-

mea

sponte. Si

enim

dixeris quia

Deus des-

truxerit,

requiram quid

eum

moverit ad destruendum hoc
et separatio-

quod prius propter importunitatem maiigni

nem
sus,

ipse extruxerat?

Quid

iratus, aut

quid damni perpes-

adversum

se ipse

pugnare contendit? Aut numquid de

maligni facultalibus aliquid concupivit?

Quod si horum nihil in causa est Deo destruendi ea quae jamdudum ad alienandum a se et separandum malum ipse construxerat, illud nec mirum putandum est, quod ejus consortio fuerit
deleclatus; munitio enim, quae missa fuerat propter hoc

ne ejus molestiam pateretur, idcirco destructa videbitur

quoniam non jam molestus, sed amicus

fore

putabitur.

Quod

si

a maligno

murum dicas esse
natura.

destructum, quomodo

possunt boni Dei opera a maligno superari? alioquin forlior

Deo invenietur maligua omnino tolus tenebrae,
»

Quomodo
«

et ipse,

cum

fit

luci supervenlt, et

comprehendlt,
lucet in tene-

Evangelisla testimonium ferente quia
bris, et tenebroe

Lux

caecus

eam non comprehenderunt* ?» Quomodo armatur? Quomodo tenebrae adversus lucis regnum
iilaesis

dimicant? Sicut enim haec
recipere non possunt,
ita et

oculis solls radios in se

hic ferre

non

vaiet regni lucis

intuitum, sed manet semper extraneus et alienus.

MANES.

k

XXV. Non omnes
*

capiunt vcrbum Dei, sed qnlLus datum

€st scire mysteria regni coelorum^. Et
Joan.
I,

jam quidem
11.

scio qui

5.

2 ]^f 211!).

x!x, ii.

l64
siiit

S.

ARCIIELAl

nostri;
*. »

«

MeaB cnim^ inqult^ oves vocem

meam

au"

»

diunt

Proplcr nostros ergo, quibus datus est verilatis

intellectus, per similitudines

dicam. Similis est malignus

leoni qui irripere vult gregi boni pastoris;
viderit, fodit

quod cum pastor
tullt

foveam ingentem,
foveam,

et

de grege

unum

hae-

dum,

et jactavit in

cum

ingeniti indignatione

quem leo invadere desiderans, voluit eum absorbere, et accur-

rens ad foveam, decidit in eam, ascendendi inde sursum

quem pastor apprehensum pro prudentia sua in cavea concludit, atque haedum qui cum ipso fuerit in fovea incolumem conservavit. Ex hoc ergo infirmatus est
non habens
vires
:

malignus, ullra jam leone non habente potestatem faciendi
aliquid; et salvabitur

omne animarum
ARCIIELAUS.

genus, ac restituetur

quod
Si

perierat, proprio suo grcgi.

leonem maligno comparas,
MANES.

Deum

vero pastori, oves

atque haedum, dic, cuinam compArabimus?

Oves

ct haedus

unius mihi videntur esse naturae; in

si-

militudinem autem ponuntur animarum.
ARCIIELALS.

Animam
in fovea.

ergo perditum dedit Deus, objiciens

eam

leoni

MANES.

Nequaquam,
nio, in

absit

hoc; sed apprehensus

est

hoc inge-

fulurum vero salvabit eam.
ARCIIELAUS.

Ridlculum jam istud est, viri audllores,

si

agnum quem re-

tinebat in sinibus pastor extimescens leonis ingressum, pro-

eum devorandum, et dicitur quia in futurum salvablt eum.Quomodo non totum hocridlculo plenum estPNamet
jecit

in
*

hoc etiam judicium adimitur. Deus enim Satannc anlmam
Joar.. X, 27.

DISPUTATIO CUM MANETli.
IradJdii, In

l65

perdltionem ab eo ^ssumendam. Quando enim
leonls vel ursl eruit
ait
:

pastor,

nonne Davld de ore

ovem ? Hoc
Scd
:

dlcimus propter ore leonis, quod
ventre ejus potest educere quod
dices mlhi,

De

ore leonis aut do
devoravit.

jam

ille

Deus

est, et

omnia

potest.

Audi ergo ad ha3C

cur igitur quod posslt non illud potlus asseris, quod poterit
proprla virtute vincere leonem, slvc pura Dei potentia, ct

nunquam machinis qulbusdam,
Iradito? DIc mihi etiam Illud
:

et foveae haedo slve
si

agno

pastori superveniat leo

non habenti oves, quld
pastor, ingenltus
set

fiet? Ingenitus
leo.

enlm

est qul dicitur

quoque etiam

Gum

ergo

nondum
si

es-

homo, prlusquam pastor haberet gregem
non
erat leonis esca

supervc-

nlsset leo, quid flebat, quia
liaedus esset ?

priusquam

MANES.

Leo quidem

nlhil

manducabat, exercebat tamen maliliam

suam per quaecumque poterat invenire, discurrens per vertlces montium; quod si aliquando ei etlam esca erat necessaria, capiebat

ex

bestiis quae erant

sub regno suo.

ARCHELAUS.

Ergo unius sunt
ligni, et haedl

substantiee bestiae quae sunt in regno

ma-

qui sunt in regno boni Dei.

MANES.
Abslt;

nequaquam;

nlhil

commune

est,

neque

ipsis

ad

invicem, neque his quoe sua sunt.
ARCIIELAUS.

Unus atque idem
priis

est usus in esca leonls. Si

enim ex pro-

aliquando bestlis caplebat clbum, aliquando et de hls

boni Dei, nulla est in his differentia, quantum ad escas pertlnet, et
alio

ex hoc apparet unlus eas esse substantlae. Sed aliud

longe dlfFerre ignoranliam pastori ascriblmus, quia non
obtulit vel projecit leoni.

aptam escam, quin potius allen^m

Aut

forte rursus dissimulare volens, dices mihi quia nihiL

l66
leo
ille

.«»

ARCnELAl
igitur qui

comedeLat. Illumne

ccmedere nesciebaf,

comedendum animam provocavit, nec sola fovea ad decipiendum eum uti volult; si tamen hoc dignum est facere Deum, et dolos exquirere? Et sicut rex aliquis, bello sibi illato, nequaquam propria virtute coufisus, sed
ipse ad
imbecillitatis suoe timore perterritus,

muris ipse urbis

in-

ciusus, vallum aliaque

munimenta circumdat ac
si

praeparat,

manui ac
porro
nia

viribus nihil fidens;

vero

vir fortis sit,

eliam

a suis

fmibus in occursum hosti procedit, et agit omet obtineat adversarium.

usquequo vincat

JUDICES.

XXVI. Si jecisse, cum

ais
ille

paslorem haedum
irrueret

sive

agnum

leoni proest.

adversum ingenitum, actum

Quem enim potest judicare pastor haedorum atque agnorum, cum ipse inveniatur eis in delicto, si causa traditus etiam
agnus per infirmitatem pastoris resistere non valuit leoni,et

consequens

est ut

quodcumque

fuerit leoni libitum, gerat;

ianquam

si

dominus unum

e servis suis ejectum vel per

me-

tum

tradat adversario suo,
?

quem

rursus recipere suisviri-

bus non valeat

Si vero casu aliquo provenerit

eum

recipi,

qua landem ratione tormenta

ei poterit irrogare, si

ad

om-

nia quae ei imperabat inimicus parebat,
tradiderit inimico, sicut leoni
asseris esse

cum eum ipsum

haedum? praenoscentem enim

pastorem. Verberatus enim agnus, et interroganti
:

se pastori cur in his leoni paruerit, respondet
tradidisti,

Tu me

leoni

nec

restitisli

adversus eum, sciens et praevidens

quae mihi gerenda forent,

cum

ejus

me

necesse esset ob-

lcmperare praeceptis. Et ne multa dicamus, neque Deus
perfectus pastor ostenditur, neque leo alienos cibos percepisse demonstrcitur; et ideo ipsa veritate edocente claruit,
his quaj ab

Archelao dicla sunt palmam nos debere con-

ferre.

DISPUTATIO CUM MANETE.
ARCHELAUS.

iG^

Quoniam quidem de omnibus de quibus disceptavimus prudenlia judicum plenisslmum terminum posuit, tacen-

dum
cnim

est
si

de

reliquis, et in

tempus aliud reservandum. Sicut

quis serpentis conterat caput, in nullum

jam

reliqua
quses-

corporis ejus

membra deputanda

sunt;

ita dualitatis

tione rejecta, sicut pro viribus ostendimus, reliqua quae per

hanc asserebantur cum

ipsa pariler explosa sunt.

Sed

in

ipsum qui adest assertorem horum paucis dicam, ut omnibus innotesca quis, et unde, et qualis est
se esse
:

dixerat

enim

Paraclitum illum

quem

Jesus proficiscens

humano

generi missurum se esse promiserat ad salutem fidelium

animarum;
bat
»

et

non longe

possit ei Paulus vas electionis et

vocatus Apostolus, unde et prsedicans veram doctrinam aie:
((

Aut documentum
»

quaeritis ejus qui in
tali

me

loquitur

Christus*.

Et quidem quod dico

exemplo, sed cla-

rius.

Homo quidam conclusit in thesauro frumenti plurimum, ita ut refertus esset locus quem locum clausum at;

quo signatum sufficientibus signaculis, custodiri praecepit;
ipse

Dominus vero

cessit. Alius

autem quidam post multum
ut etiam ipse iu

temporis advenit ad ihesaurum, dicens se ab eo qui signaculis

locum concluserat missum ad hoc,
triticum congregaret.

eumdem thesaurum

Quem cum
ei,

vi-

dissent custodes, poscebant ab eo signaculi fidem,
siut ei videhcet aperire

quo pos-

thesaurum,
:

et

parare

tanquam

ab

illo

qui signaverat misso

qui

cum nec

claves ostende-

ret,

neque signaculorum fidem deferret (neque enim habeab
eis esse

bat jus), a custodibus ejectus est et fugatus; fur enim potius
el latro

deprehenditur, convictus et confugatus

ctiam ex hoc quod post multum tempus
fuerat adesse desideret, neque claves,

quam promissum

neque signacula, ne-

que ullum omnino custodibus indicium deferens, non quan*

a

Gor. xni, 3.

lG8
litatem frumenti
indicia sunt

S.

ARCnELAl

recondlti sciens; quae
illo

omnia manifesta
:

nequaquam eum ab

esse transmissum

et

ideo, ut consequenter erat, a custodibus reservatus est.

XXVII. Aliud etlam,si videtur, dicimus exemplum. Homo
quidam paterfamilias
abfuturus,
dives

plurimum, ad tempus peregro
estmissurum
se esse
:

fdlis suispolllcitus

aliquem

qui pro se distribueret eis ex aequo substantiam

et

quidem

non multo post mlslt tutum virum quemdam, justum et verum, qui cum venisset, suscepta universa substantla, primo

omnium instruere eam ac
et ministrans;

regere studuit, laborans plurimum

in ilineribus, sedens ipse per se suis

manibus opus faciens

delndc moriturus testamentum scribit, pro-

pinquis suis et proximis omnlbus haeredltatem derellnquens,
et signacula

dediteis,etnominatim singulos couvocans prae-

cepit eis servare haeredltatem, ct custodlre ac regere sub-

stantiam sicut susceperant, et perfrui bonis et fructibus,
ipsi

domini haeredesque

derellctl

:

si

qui vero ex agri hujus

fruclibus perclpere rogaret, indulgenter

praeberent; sin

autem cohaercdem
bere

se dlcens exposceret, devitarent,

atque

allenum esse pronuntiarent; opus autem magls facere de-

eum

qui recipi veHt.

Quomodo

ergo,

his

omnibus

bene recteque

dlsposltis et slatulis, ac

plurimo tempore in

eo statu perseverantibus,

eum

qui post trecentos fere annos

venerit, et ha^redem esse se confirmet,
juste

non abjiciemus, non

ahenum pronuntiamus;
non
ierit

qui nec depropinquis se esse

ostendit, qui defuncto nostro
in cxequias

non

alFuerit aegrotanti, qui

Cruclfixo, qui sepulcro

non

astiterit,

qui omnino nesciat

quomodo

aut quahter defunctus est,

qui denique thesaurum frumenti ingredi cupiat nullo indlcio delato ab eo qui obsignaverlt?

Nonne eum tanquam
comprehendimus

lalronem

et

furem abjlciemus, ac modis omnibus expelle-

musPIIaec
exemplis,

igitur signa, quae in praedlctis

iste

non dcferens

adest, dicens se esse Paraclitum

DISPUTA.TIO CUM MAJlrTE.

169

qui ab Jesu praesignatus est milti: in quo mendacem,ignorans fortasse, asseret Jesum; qui enim dixerat se non multo
post missurum esse Paraclitum, invenitur (2) post trecentos et

eo amplius annos misisse hunc, sicut ipse
perhibet.

sibi testi-

monium
jam
haec
vita

Quid dicent Jesu
illo
:

in die judicii ilH qui

excesserunt ex

tempore usque nunc? Nonne
Noli ncs cruciare
si

apud eum allegabunt
te esse

opera tua

non fecimus; cur enim,cum promiseris subTiberio Caesare

missurum
et

Parachtum, qui argueret nos de peccato

de

justitia *,

sub Probo

demum Romano

imperatore mi-

sisti;
»

orphanos derehquisti,cumipse dixeris: «Non derehnvos orphanos
esse
^; »

quam

crm

ipse dixeris le,

mox ires, misfacere,
fefel-

surum
Hsti?

ParacHtum? quid poteramus orphani
tutorem?
nihil nos

iion habentes

dehquimus, tu nos

Sed

absit

hoc

a

Domino

nostro Jesu Christo Salvatore
est in

omnis animae; non enim moratus
sed
»

promissionibus suis,
et mitto vobis

cum

dixisset:
»

«

Vado ad Patrem meum,

ParacHtum %

slatim misit, dividens, donans discipulis

suis,

abundantius vero conferens Paulo.
MANES.

XXVIII. Tuimetipsius
enim adversum
ais,

indicio

comprehensus

es.

Haec
prout

te locutus, ignoras quia

dum

in

me vis

bra conjicere, majori culpae succumbis. Dic age mihi
qui a Tiberio usque ad
:

si,

Probum

defuncti sunt dicent

ad Jesum

NoH nos

judicare quia opera tua non fecimus,

non enim

misisti nobis Paraclitum,
ihi haec

cum

dixeris te

missu-

rum

;

non multo magis

dicent qui a Moyse usque

ad adventum
lius dicent
tui
:

ipsius Jesu Christi vita excesserunt, et eo rec-

NoH nos

tradere tormentis

quoniam agnitionem

non accepimus? et non solum hi qui ante ipsius adventum decesserunt, jure haec aUegare videbuntur; verum
ilH

etiam

qui ab
8.

Adam

usque ad adventum Jesu obierunt

?

^Joan. XVI,

2

Idcni; xiv, i8.

^

Ibid. j6, 28.

1^0

s.

Ai\cniiL.u

neque

Paracliti

enim gcienliam consecuti 8unt, nenue Jcsu
a Tiberio est, salventur; ipse
*, »

doclrina eruditi sunt. Sed hoc solum ultimum genus homi-

num,ut
B

ais,

quod

enim

«

Eos

Christus de maledicto Legis redemit
dedit,
et
«

sicut Paulus testi-

monium
»
7>

«

quia Httera occidit, nec

quemquam
est,

vivifi-

cat^,

»

quod Lex ministeriura mortis
ARCHELiUS.

virtusquc

peccati

^

»

Errasnesciens Scripturas, nequevirtutem Dei

;

multienim

etiam post adventum Ghrisli usque nunc perierunt et pereunt, hi sciHcet qui operibus
iili

justilioc

deservire noluerunt;
«

vero

soli

qui susceperunl

eum
^. »
:

et suscipiunt,

potesta-

Non enim omnes dixit; tem acceperunt fiHi Dei fieri sed neque tempus terminavit « Quicumque enim, inquit, » acceperunt eum. » Adest autem semper justis viris, a crea»

lura

mundi, nec cessat inquirere sanguinem ipsorum ex sanguine Abel justi usque ad sanguinem Zachariae*. Uhde

omnes rehqui pei* ordinem qui inter justos enumeranlur cum lex non esset Moysi, cum Prophetae oborti non essent nec prophetiae munus impicssent ?
ergo Abel justus, et
illi

Nonne
»
»

justi efTecti

sunt ex eo quod legem implebant,

«

os~

lendens unusquisque eorum opus legis scrlptum in cordibus suis, testimonium reddente eis conscientia sua *?»

Cum
luere

enim

sunt facit,

non habens naturahter quae legis hic legem non habens ipse sibi est lex. Et inquis legem

muUitudinem legum per singulos juslos qui bene agcbanl vitam suam, nunc ex semelipsis proferentes in cordibus
suis insitam

Dei legem, nunc

a propriis

parentibus inquiet senioribus ad-

rentes,

ahquando etiam ab antiquioribus

discentes.
justilia3
*

Verum

quia pauci per

hunc modum polerant ad
parentum
xv, 5G.

culmen ascendere,

id est, per
6,

tradiliones,
*

Calat.

*

iMaUh.

— xxm, 55. —
III,

10.

* 2
*

Cor.

iii,
ii,

*

i

Cor.

Joau.

i.

Rom.

i5.

DJSPtJTATIO CUM MANETE.
nulla in litteris lege conscripta, miseratus est

I7I

Deus huma-

num genus, et
flare,

Legem per Moysen voluit homiuibus quoniam quidem non apprime in cordihus eorum nascriptam

turalislegis aequitas relinebatur.
tioni

Gonsona

igitur primaecrea-

humanoe

fit

in lilteris legislatio, quae

per Moysen da-

tur salutis causa plurimorum. Si
sine operibus Legis justificari, et
tus,

enim sestimamus hominem

Abraham reputatus

est jus-

quanto magis

ii

qui adimpleverint legem continentem
!

ca quae hominibus expediunt, justitiam consequentur

Et

quoniam trium solummodo sermonum mentionem
de quibus Apostolus
»

fecisti

dixit,

«

ministerium mortis esse Le-

gem*,»et «Christum redemisse nos de maledicto Legis^,»

et

quoniam

«

Virtus peccati est Lex^;

»

adde adhuc,

et dic

quantacumquetibi videnturadversusLegemesseconscripta.
MANES.

XXIX. An non idem
bat, incredulos eos esse
»

est

quod Jesus ad discipulos demonstrans « Vos ex patre
:

aie-

dia-

bolo

estis, et

desideria Patris vestri facere vultis*?

»

Hoc

utique dicit quia, quanta voluerit malignus princeps hujus

mundi,

et

quanta desideraverit, per Moysen scripserit et de«

derithominibus facienda.
» »
»

Ille

enim homicida

est

ab

initio,

et in veritate

non

stelit,

quoniam

veritas in eo

non

est;

cum

loquitur

mendacium, de

suis propriis loquitur,

quo-

niam mendax

est, sicut et pater ejus

^

»

ARCHELAUS.
Sufficit tibi hacc, sunt;

an habes et
MANES.

alia quse

dicas?

Habeo quidem multa,
tus ero.

et

horum majora; sed

his conten-

ARCHELAUS.
ExempIuo},scilicet, accipiamusexhis,eorumqu9Qhabere
*

2

Cor. ni,

— Mbid.

7.

^

Galaf.

iii,

10.

*

1

Cor. %v, 56.

*

Joan,

vm,

44-

17^^

S.

ARCIIIZLAl

te dicis, ut

si

haec recte poslta fueriiit invenla, etiam reliqua

cuin his annumerentur; sin minus, ero ego obnoxius sententiae

judicum,

id est, victi

ignominiam feram. Ais ergo
et

ministerium mortis esseLegem,

principem hujus mundi
est

mortem regnare ab Adam usque ad Moysen; scriptum
eDlm,
«

in eos qui

non peccaverunt
MANES.

*. »

Ergo mors regnavlt

sine dubio, quia dualltas est,

nec

ali-

ler, nlsi essent ingenita.

ARCHELAtS.

Et quomodo ingenlta mors certo ex tempore regnl sumit

exordlum? ab Adam enim

inqult, et

non

dlxlt ante

Adam.

MAxNES.

Quomodo
regnum?

vero et justorum et peccatorum obtlnuerit

dicito.

ARCHELAUS.

Cum prlus

confessus fueris qula a tempore et non aeler-

nllatc regnavit,

tum dicam.
MANES.
«

Scriptumest hoc, quia
»

Ab Adam usque ad Moysen

reg-

navit^.

»

ARCHELAUS.

Ergo
illud
»

et

finem habet quod coepit ex tempore,
est,

et

verum

est

quod dictum

quia

«

Absorpla
erit,

est

mors

in victo-

rla

^

»

Etiam ingenita non
et linem.

quce et initium habere

monstratur

MANES.

Deus ergo eam

fecit.

ARCHELAUS.

Nequaquam;

absit;

Deus enim mortem non

fiecit,

nec

loetatur in perditlonc
*

vlvorum.

Rom.

V, i4.

2

Ibid.

—5

1

Cor. xv, 54-

BISPUTATIO CtM MA.NETE.
MANES.

3

yS

Deus eam non fecit; facta tamen est, ut ais: perit imperium, vel a quo crcala sit, dicito?
ARCHELAUS.
Si

a

quo acce-

hoc plenissime ostendero, quod substantiam

ingenilne

naturne

mors habere non

possit,

nonne

conriteberis

unum

Deum

esse, et

hunc ingenitum?
MANES,
vis dicere.

Loquere, subtihter enim

ARCIIELAUS.

Quia tu verba

illa ita

protuhsti,

tanquam

tibi

proflcerent
et

ad ostensionem ingenitae radicis; sufficiunt tamen nobis

ea quai supra Iractata sunt, in quibus plenissime ostendi-

mus

impossibile esse

duarum naturarum ingenitarum
JUDICES.

exi-

slere posse substantlas.

XXX.

Dic ad ea

qUcT,

nuper proposuit, Archelae
et tenebras, et

?

ARCIIELAUS.

Principem mundi,et malignum,

morlem
et re-

unum eumdemque
pter hoc
liqua quae objecit.

esse dicit,Legemque ab eo
est,
«

datam,pro*, »

quod scriptum

Ministerium mortls

Quoniam, inquam,
lex

sicut superius dixi-

mus, malorum memorlaj
naturaliter in cordibus
satis

non

diligenter haerebat, scripta

eorum^; neque apud seniores erat
inimica semper memoriae inhae-

firma traditio,

cum eis

sisset obllvio, et aliter quis

erudltur a magistro, ahter a se-

metipso

:

pervenlebat facile legis naturallter scrlptse trans-

mandatorum regnum mors in hominibus obtinebat; hujuscemodi est enim genus hominum, quod vlrga ferrea regi indigeat a Deo. Exultabat ergo mors, et cum omni potestate regnabat usque ad Moysen,
gressio, et ex prfevarlcatlone

etiam in eos qui non peccaverant, hoc
^

modo quo

dixi-

Galat. ui, i5.

2

Rom.

11,

i5.

174

^-

ARCHEI.Al

mus

:

super peccatores quidem, veluli proprios sibique suL-

jectos, sicut fuit

Gaia et Juda; supcr justos vero propler
ei,

hoc quod nou consenlirent

quin potius resislerent, ablii

scindentes a se libidinum vitia et concupiscentias, veluli

qui fuerant ab Abel et usque ad Zachariam*, transferens

semper usque ad tempus
set

in similes illius.

Gum

vero afiuis-

Moyses,

et

Legem

dedisset fdiis Israel, et revocasset eis
justificationes Legis, quaecumtiue

in

memoriam omncs
Legem morli

ob-

servare oporlebat et facere, eos vero solos qui praevarica-

rentur

traderet; intercisa est mors, ne super

omnes regnaret; regnabat enim super peccatores solos, dicente sibi Lege Ne contigeris hos qui mea prajcepta cus:

todiunt. Hujus ergo verbi ministerium Moyses detuHt morti,

reliquos

omnes
ut

praevaricalores Legis interitui tradens;

non

enim pro eo
ses advenit,
tis

omnino mors

nulla ex parte regnaret,

Moy-

cum

utique plurimi eliam post

Moysen sub morappella-

ditione tenerentur.
est,

Ex hoc mintsterium mortis

tum

quoniam soli Iransgressores Legis puniebanlur, non

etiam conservalores, sicut Abel faciens ea quoc Legis sunt
et custodiens,

qucm

Gain, vas maligni eflectus, interemit.

Verum

etiam post haec voluit mors pactum quod fuerat

per Moyscn positum rescindere, et regnare denuo super
juslos; et irruit

quidem

in

Prophetas, interficiens et lapi-

dans eos qui missi erant a Deo usque ad Zachariam. Do-

minus autemmeus Jesus, justitiam Moysi Legis cuslodiens,
indignatus adversus

morlem pro

praevaricatione pacti, et

iolius illius minislerii,

advenire dignatus est in hominis

corpore, vindicalurus non semetipsum, sed Moysen et eos
qui ex ordine post ipsum fuerant violcnlia morlis oppressi.

Malignus vero, ignorans hujuscemodi dispensationem, ingressus est
tea
*

Judam,

ul per

ipsum

intcrficeret euni, sicut an-

Abel interfccerat justuED, Sed
Matlh.

cum

inlrasset in

Judam,

mii,

55.

DISPUTATIO CUM M/VNliTE.
poenitenlia ductus, se ipsesuspendit;

1^5

propterquodaitsermo
ubi est, mors, aculeus

divinus
n

:

«

Ubi
:

est,

mors, victoria tua
est

?

luus?

et

Absorpta

mors

in victoria

\

»

Ilac ergo ex

causa ministerium mortis appellata est Lex, quia peccantes
pracvaricanles morli tradebat, servantes

aulem

se defen-

debat a morte et constituebat in gloria, ope atque auxilio

Domini

nostri Jesu Chrisli.

XXXI. Audi
»

etiam et de eo quod diclum est
^.

:

«

Qui

re-

demit nos de maledicto Legis Chrislus

»

Hoc
(3)

in loco per-

video, magnificum Dei famulum.

Moysen

imaginariam

legem

his qui recte

vehnt videre tradidisse, et legem vc-

ram. Sicut enim Deus,

cum

fecisset

mundum

et

omnia
faliga-

quae in eo sunt in sex diebus, requievit in die septima ab

omnibus operibus
tus, sed

suis;

non dico quia requieverit

facere
»

quoniam ad perfectum adduxerat omnem quam « Pater meus denique ait disposuerat creaturam
:

:

usque

modo

operatur, et ego operor^.

»

Numquidnam

coevir

lum

facit,

aut solem, aut

hominem, aut animalia, aut
quidem
autem

gulta, aut tale aliquid? sed his

visibilibus perfectis,

a tali opere conquievit; invisibilia

et inlrinsecus us-

que

modo

operans, salvat. Ila ergo etiam
est, indesinenter
:

unumquemque
huic operi legis-

nostrum, sicut ipse Deus
lalor vultesse

devinctum

a saecularibus

jubetprotinusconet

quiescere, et

omnino nullum opus gerere mundanum;
in

hoc appellatur sabbatum. Addidil etiam hoc

Lege, nihil

absurdum

fieri

debere, sed observare nos et dirigere viet justo.

tam nostram ex aequo

Et imminebat hccc Lex, acer-

rime maledictum inferens

his qui

eam

fuissent transgressi;

sed quoniam homines erant et

illi,

et sicut

etiam nobis

fre-

quenter accidit, controversiae oriebantur et irrogabantur
injuriae, et

Lex stalim districtissimam ultionem quam feceratretorquebat, ita utsi quis pauperum voluisset in sab-

1^6
bato fascem
ligni

ARCHELAl

colligere,

sub maledicto Legis effectas,

morti continuo suLjiceretur*. Arctabantur ergo coercione
Legis homines qui

cum

iEgyptiis fuerant educati, nec pote-

rant poenas Legis et maledicta tolerare. Piursum

autem

ille

qui semper salvator est, Jesus
liberavit eos ex
dictis,

Dominus noster adveniens,

hujuscemodi cruciatibus Legis atque maleinjurias.

donans

eis

Nec, sicut Moyses, severitatc
:

usus est Legis, nulli indulgendo injuriam; sed hic dixit
quis passus fuerit a proximo suo injuriam, indulgeat

Si

non

semel tantura, sed et nec secundo, uec
seplies, sed septuagesies septies^
:

tertio,
si

nec solum

quod

post hacc inju-

riam permanserit irrogando, tunc

demum

legi

eum

debere

succumbere Moysi, nec
perseverat

ultra

veniam

dari ei qui in injuriis

cum

sibi

septuagesies septies fuerit indultum.
si

Non solum autem
tulisset injuriam,

huic, sed etiam

quis fdio hominis ia-

veniam

dedit. Si

vero Spiritui sancto,

duobus

eum
:

subdidit maledictis, id est Moysi legis et suae;
in praesenti, suae in

Moysi quidem

vero in judicii tempore;

ait

enim
»

ita

«

Neque

hoc saeculo neque

in futuro remilte-

tur ei*.

»

Moysi ergo lex

est quae in praesenti saeculo nulii
cst, quac vindicat in futuro.

veniamlribuit; Christi vero

Ex

hoc intuere quemadmodum confirmat Legem, non solum non solvens eam, sed implens. Redemit ergo eos ab eo quod
in praesenti
»

positum erat, maledicto Legis, ex quo
»

«

ma-

ledictum Legis*

appellatum
«

est.

Haec omnis hujus sermosit

nis est ratio.

Gur autem
nostris

virtus peccati dicla

Lex%

»

pro viribus

breviter

exponemus. Scriptum

est

enim,«quia justo Lex non
»

est posita, sed injustis, et
»

non
Lex

subditis, impiis ct scelestis^

Non ergo

erat tunc
et

litlerae posita delinquentibus anle

Moysen; unde

Pharao,
injustis
Galal. ui,

ignorans virtutem
*

peccati, delinquebat
xv,,,^ 2
I.
i,

afiligcns
xii,

10.

Num.
' i

XV, 02.


,

2

^jajQj

Cor. XV

56.


9.

*

Idem,

52.

'

^

i

Timolli.

DISPUTATIO CUM MANETJE.
onerii)us fillos Israel, dlvinitate neglecta,

I77

non solum

ipse,

sed et

omnes qui cum eo
Moysi,

erant.

Verum ne

ular longlore

clrcnitu, Lrevius dlcam.

Erant quidam /Egyptiorum ad-

mixli

cum populo

cum

ab eo regeretur populus In
ut acci-

deserto;

etcum Moyses positusesset inmonte pro eo

pcrct Legem.impatlens popuIus,noniIlequi vereeratlsraelila,

sed qui ex yEgypliis fuerat admixtus, vitulum siLi con-

stltuit

Deum, secundum prisllnum morem quo

coluerat

simulacra, in quo nec scelerum poenas aliquando rependeret; et ideo virtulem peccati sui penitus ignorabant
quae
:

cum

regrcssus agnovisset Moyses, proecepit eos gladiis

trucidari; ex

quo

initiiim

faclum

est sentire cos virtutem
«

peccati per legem Moysi, et propterea
»

vlrtus peccati ap-

pellata est Lex.

»

XXXII. De co vero quod
«

In
»

Evangello scriptum est

:

Vos de palre dlabolo
esse volult.

estis *,

et reliqua, breviter

dlcimus

quia est dlabolus inoperans in nobls, qui sui arbitrii polestate tales

Deus enlm omnia quae

feclt

bona

valde feclt, liberl arbllrli
tlone etlam

sensum unicuique

dedlt,

qua raest; ut

legem

judlcii posuit.

Peccare nostrum
est,

autem non peccemus, Dei donum
sit

ex eo quod in nostro

arbilrlo constltutum peccare vel
nosti, o

etlam lu slne dubio

Manes,

si

non peccarc sicut tamen congregans in
:

unum
rum

dlsclpulos tuos, et eos

commonens nc

dollnquant,

neve ailquid injuste gerant,
possit evadere.

judlcii

legem unusquisque eo-

Et certe qui voluerint observant man-

data^; qui vero contempserint et in perversum decllnaverlnt, sine

dublo legem judlcil ferent. Ex hocetiam Angelorum

quidam,mandatoDei non subditi,voIuntatiejusrestiterunt, et allquis quldem de coelo, « tanquam fulgur ignis % » cecldit
super terram;
alil

vero in felicitate (4)
afflicti, ignis

hominum

filiabus

admixli, a dracone
*

aiterni
Luc.

poenam suscipere
12

Joan. viu, 44«

^

Malth. xix, 17.

^

x, i8.

XV.

:

17^
meruerunt.

S'

ABCHrL.U
coeli re*

Ille igilur in

terram deciclens nec ultra

gionibus admissus, inter homines volutatur, decipiens eos,

atque persuadens
in

siLi similes effici

transgressores; et usque

hodiernum adversarius

est

mandatis Dei. Sed non omnes

lapsum

ruinoe ejus sequentur, pro eo

quod unicuique
et

liber-

tas arbilrii est;

ex hoc enim
fecerit

et appellatus est

Diabolus, eo
in terris

quod transitum
prius
«

de coelestibus,

quod

manqui

dato Dei obtrectator existeret. Quia autem Deus

sit

mandalum

dedit, ipse

Vade post me, Satana *. servi est. £t iterum quod
»

Dominus Jesus ait ad diabolum » Et slne dubio ire post Deum,
ait

ad

eum

:

«

Dominum Deum
ipsius, audie-

tuum

adorabis, et ipsi soli servies^.

»

Quoniam ergo ob-

temperabant quidam hominum volunlatibus
runt a Salvatore
»
:

«

^ os ex patre diabolo estis, et desideria

patris vestri facere vultis
:

^

»

Denique,

cum

faciant volun-

tates ejus, audiunt
»
»

«

Generatio viperarum, quis vobis os-

lendit fugere ab ira ventura? Facite ergo fruclum
poenilentia3
*. »

dignum

nem

liheri esse

Ex hoc ergo pervide quanta vis sit homiarbitrii dicat tamen etiam ipse, si est judi;

cium piorum

et

impiorum.
MANES.

Est judicium.

ARCHELAUS.
Puto, quae a nobis de diabolo dicta sunt non parum rationis et pietatis obtinent.

Habet enim

et

unaquacque crealura
est

ordinem suum,
et alius

et alius
est,

quidem ordo

humani

generis,

animalium

atque alius Angelorum; una vero

et sola inconvertibilis est divina substantia, aeterna et invisibilis, sicut et

omnibus notum

est,

secundum
unquam,
»

illud
nisi

quod

scriplum est
»

:

«

Dominum nemo
2 Il)i(L

vidit

unige-

nitus Filius, qui est in sinu Patris^
*

(5)

Reliquae ergo
ru, 7.

Matth.

IV, 10.

^

Joan. vin, 41-

^ INIatlli.

'^

Joao.

I,

18.

DISPUTATIO CUM MANETK.

l^Q

omnes
nullo

creaturae visibiles sint necesse est, ccelum, tcrra,
:

mare, homines, Angeli, Archangeli

Deus vero, cum a

unquam visus sit, quid ei potest ex istis creaturis esse b,aoj(7iov ? Unde et singula quoeque secundum ordinem suum propriam dicimus habere substantiam. Tu vero ex uno omne animal quod movetur factum dicis et substantiam a Deo accepisse dicis similem, et posse eam pec,

care atque ad judicium venire; et

eum non

vis recipere

sermonem dicentem, diabolum Angelum fuisse, et in praevaricatione decidisse, et non esse ejusdem cum Deo substanliae. fallat

Interimere debes judicii ratione, ut quis nostrum

appareat. Si

enim non potest qui
decidere,

a

Deo creatus

est

Angelus

in transgressione
?

quomodo

polest pars

Dei anima peccare

Si vero judicium esse dicis

peccantium

animarum,

et unius eas

cum Deo

dicis esse substantia?, et

tamen cum de divina eas

asseras esse nalura dicis nihilo-

minus Dei non servare mandata, etiam sic plurimum meus sermo procedit, dicens primo diabolum, eo quod manda-

tum non
stantia
;

servaverit, decidisse;

non enim

erat ex Dei sub-

decidit

non tam ut

laederet

humanum

genus, sed

ut ab eo potius illuderetur; dedit

enim nobis potestatem

calcandi super serpentes et scorpiones et

omnem

virtu-

tem

inimici*.

JUDICES.

XXXIII.

Sufficienler ostendit de origine diaboh.

Cum

enim utraque pars confitetur futurum
cessario liberi arbitrii

esse judicium, ne-

unusquisque monstratur; quo evi-

denter ostenso, nulli

dubium

est

quod unusquisque,

in

quamcumque
potestate.

elegerit partem, propria usus fuerit arbitrii

MANES.
Si a
^

Deo bonus,
X, 19.

ut asseris,

mendacem esse

dixisti

Jesum.

Luc.

12.

i8o

S.

ARCnELAl

ARCnELAUS.
Gorifitcre

prlmo quia vera

sit

ratio

eorum
ejus.

quse

nunc ad-

(iuximus, et tunc ostendam

tibi

patrem

MANES.
SI mihi ostenderispalrem ejus
nihil ascripseris,
fldes.

mendacem,

et

Deo liorum

tunc

libi

de omnibus accommodabitur

ARCIIELAUS.
ratione de diabolo diligenter exposita, et dispen-

Omni

sationc prolata, sicut

hominum

viget sensus, etiam
iste
sit

apud

seipsum potest dihgenter adrerlere quis
boli appelLitus est pater. dicas,

qui dia-

Sed cum

te tu

Paracfilum esse
deest prudentia.

plurimum

tibi

etiam ab

humana

Quoniam ergo
ille sit

prodidisli ignoranliam

tuam, dicam ego quid

pater diaboli.

MANES.

tor

El adjeclt : Omnis ahquorum, pater eorum
dico.

qui conditor est, vel creacondiderit, appellatur.

ARCnELALS.

Mirorquomodo saltem hoc
jam cx hoc,
quis
sit

recta ratione responderis, nec

celaveris sermonis hujus intelUgentiam vel naturam.

Audi

pater ejus.

Cum ex

coelorum regno ce-

cidisset, erat

super terras, inlendens et inquirens cui se

posset adjungere,

quem ex

consortio sui participem quoque

homo non erat, neque il!e appellabatur homicida, neque cum patre mendax; post haec vero, cum factus esset homo, ac mcudacio ejus fuisset et circumventione deceplus, cum sese inseruisset corpori serpentis sapientioris omnium bestiarum, tunc appellatus est mendax, una cum patre suo, et
nequitiaj suae valeret efficere.

Et quidem donec

efTectum est non solum super ipsum mendacii maledictum,
scd et super patrem cjus.
in sese, et recepisset

Gum

ergo scrpens recepisset

eum

universum, tanquam pra?gnans cfrec-

tuscst, ingenlis malitia; fascem portans; et erat sicut puer-

DISPUTATIO
pcra
qiioe

CUiVl

MANETE.

l8l

partu ur^etur, voleiis eyomere mallgnas suggcsagilala.

lionis ejus

Prlmi enlm hominis glorlam graviler

ferens serpens, ingressus
lorlbus,

Paradisum,

et conccptis in se do-

mendaces

coeplt generare

sermones, et morlem

parere homlnlbus, qui a
rant vitam.

Deo

fuerant figuratl et accepe-

Verum non

potuit

totum

se

manirestum facere

per serpentem; sed reservavit perfectlonem suam,

quam
de-

demonstraret in Gain, a quo generatus est tolus. Et pcr

serpentem quldem hypocrises
monstravit
:

et

fallacias

ad

Evam

per Cain vero homicidii exordium dedit, inille

serens se in primitlas frugum, quas

male
dii*

dlslrlbuit,

Ex

hoc homlcida appellatu-

est

ab

inilio;

mendax
:

vero, quoejecli sunt
fallc-

nlam

fefellit,

dicens

:

«

Eritis
il!i

tanquam

»

cnlm poslea de Paradlso
cepit et genuit alque in

quos deos futuros esse

bat. ElTicitur ergo prior pater ejus, qui

eum

In ulero coii-

luccm

edldit serpens;

secundus

vero Cain, qui per inlquiiales conceptas dolores et parri-

cldlum peperit; interfectio etenlm iniquitatem, injustitiam
atque impietatem pariler perpetravlt. Sed et quicumque

cum

suscipiunt, et faciunt ejus desideria, patres ejus eiTi-

ciuntur. Pater ejus perfectus est Pharao, pater ejus efli-

cluntur unusquisque Impiorum. Pater ejus efFectus est Judas, quia concepit

perfectum edidit
sus est per

quidem eum, sed abortusest; non cnim partum, quia majorem personam aggreset ideo

Judam,

aborlum factum

esse dico; quia

tanquam
in

si

mulier semen

vlri

concipiat, alque in sese quo-

lidianos accipiat profectus, ita et Judas quotldie proflcieLat

pejus, occasionibus

sibi a

maligno, quasi seminibus,

dalis.

Et primum quidem

fuit ei

semen pecunlae

cuplditas,

incrementum vero furtum, furabatur enim ea qui» mlttebantur in loculum; dolores vero partus fuerunt,
cutio
1

et collo:

cum
111.

Pharisceis, et pretii scelerata conventio

abor^

Gen.

]82
tus est vero,
tu,
si

S.

ARCUELAl
et

non parlus, laqueus morlis informis. Sed
te protuleris, el facias ejus

malignum ex

concupisvero poe-

centias, genuisti

eum

et pater ejus esse diceris

,*

si

nitentlam gesseris, et abjeceris pondus, velut parturies. Ut

enim

in ludis scholarihus,

si

acceperit quis a magistro

ma-

teriam, reliquum corpus orationis ex semetipso generet ac

procreet,
qui ex

eorum

quse genuerit conditor ipse dicitur; ita

summa
Quod

malitia

parum quid fermenti
illius

acceperit, pater
reslitit

et genitor dicatur
veritati.

necesse est

qui ab initio

simih

modo

provenire potest etiam hls qui
fortisslmos
viros

virtuti student;

nam

audivi

dicere

ad

Deum
mus,

:

Propter timorem tuum

Dominum

in ulero concepi:

et

doluimus, et peperimus spiritum salulis

ita et

qui-

cumque de timore
dicuntur,

maligni concipiunt, et pariunt splritum

iniquitatis, ipsi patres ejus dlcantur necesse estj fdii

cnim
et

dum adhuc
nosler
ait

ministerio ejus parent; patres vero,

qui ad perfectlonem mallllae pervenerunt. Ita

namque

Dominus
»

ad Pharisaeos

eslis*,

»

fdios eos faciens illius,

Vos de patre diabolo donec adhuc conturbari
:

«

videbantur, et cogltabant in cordibus suis mala pro bonis

adversum

juslos.

Ergo apud

se talla cogllantlbus, translalis

in se mallgnls

eorum

cogitationibus, Judas

malorum caput,
eflectus
est

et

ad perfectum perducens inlqua

consllla,

sceleris pater, immanitatls suoe proemlo ab eis triginla ar-

genteis honoratus; tolus
»

enim
»

c

in

eum

post buccellam pa-

nis ingressus est

diaLoIus^

Sed, ut diximus, postquam
fas-

uterus inturauit, et dolorum tempus advenit, abortum

cem

iniquae conceptlonis effudit

:

et ideo

nec perfecle paler

appellabatur, nisi eo tantum tempore quo conceptus gere-

batur in ulero: poslea vero

quam

confugit ad laqueum,

non inlcgrum
subsecuta
1

videtur edidisse partum, quia poenitentia

est.

Joan. vui,

4i

^

Idcii), xiii, 37.

DISPUTATIO CUM JIANETE.

1

83

XXXIV.
quidem
sit

Ignorare vos non arbltror quoniam patcr

imum
:

nomen, diversos tamen habet
vero

intellectus

aljus
filio-

enim pater dicitur eorum quos naturaliter genuerit

rum

;

alius

eorum quos tantummodo
aetatis

enutrierit;
:

nonnulli vero temporis atque

privilegio

unde et

Dominus noster Jesus plurimos

patres habere dicitur,
est, et

nam

et

David pater cjus appellatus

Joseph pater
ac tem-

ejus putatus est;
ritate naturae.

cum nuUus horum

pater ejus fuerit veoetatis
:

Nam

David pater ejus dicitur

poris privilegio; Joseph vero lege nutriendi

solus

aulem

Deus pater ejus natura

est,

qui omnia per

Verbum suum
in aliquo re-

velociter nobis manifestare dignatus est.

Nec

moratus Dominus noster Jesus, intra unius anni spatium
languenlium multitudines reddidit
sanitati,

mortuos

luci

:

qui vcrbi sui potestale universa amplexus est,

m

quo tan-

dem remoratus

est, ut in Paraclito

mittendo tamdiu

eum

remoratum credamus. Quinpotius, ut superius dictumest, affuit statim plurimum diffusus in Paulum, cujus etiam
testimonio credidimus dicenti
»
:

«

Mihi autem
fuit

soli

data est

gratia haec^

»

Qui prius quidem

persecutor Ecclesias
esset fide-

Dei, sed rursum manifestatus est
lis

omnibus quia

Paracliti minister; per

quem
et

universis innotuit singula-

ris

ejus clementia,

quod

usque ad nos, qui aliquando
ejus
largitio

sine

spe eramus,

donorum

pervenit.

Quis
et

enim nostrum sperare polerat persecutorem Paulum
inimicum
et
Ecclesiae.,

defensorem ejus ac tutorem futurum;
et

non solum hoc, verum etiam
et

magistrum, Ecclesiarum

conditorem
qui

architectorem? Post hunc ergo, et post eos

cum

ipso fuerant, id est, post discipulos,

nullum alium

venire

secundum Scripturas sperandum
:

est; ait
et

enim Do-

minus noster Jesus de Paraciito
*

«

Quia

de

meo

acci-

Ephcs.

III,

8.


l84
»
S.

ARCIIELAJi

piet*.

aVas ergo proLablle
in

eleglt

hunc virum quem
nisl

mislt

ad nos Paulum,

spiritus influxit Spirilusj et sicut

non

super cmnes homines Spirilus habitare poterat,
eura qui de Maria Dei genilrice natus est,

super

ila et in

nullum

alium Spiritus Paraclitus venlro poterat,
stolos et super
»

nisi

super Apo-

Leatum Pauhim.
^. »

e

Vas enim
in

electionis, in-

quit^ mihi est, ut portet

nomen meum
quoque
in

conspectu

re-

»

gum

et

genlium
:

Ipse

prima Epislola sua
consecrans Ev-

posuit, dicens
»
» »

«

Secundum gratiam

quae data est mihi a

Deo, ut sim minister Chrisli

in genlibus,

angehum Dei^ Yerltatem
sancto*.
»

dlco in Ghristo, non menllor,

te^limonium mihi perhlbente conscientia mea in Splritu
Et rursum
ait
:

»

«

Non enlm audeo quidquam

lo-

»

»
»

eorum quce per me non eiFecIt Christus verbo et factis. Ego enim sum novissimus omnium Aposlolorum, qul non sum dignus vocuri Apostolus^ Gralia autem Dei sum id quod sum ^ » Et eos qui experimentimi quccrequi

Lant ejus qui in eo loquebatur Chrlstus, vult proplerea
habere, quia esset in ipso ParacLtus, cujus muneris gra-

liam consecutus, et magniflco honore ditalus,
» »
»

ait

:

«

Pro

quo
mlhi

ter
:

Dominum
\
»

rogavi ut discederet a

me;

et dixit

SufTicit tibi gratia

mea; nam

virtus in infirmltate

Rursum, quia vere ipse sit Parachtus qui ernt in Paulo, alt Dominus nosler Jesus Christus in Evangcho « Si diligltis me, mandala mea servate. Et ego rogabo
pcrficilur
:

ahum Parachtum dabit vobis^ » In quo ostendit etiam seipsum Paraclllum, cum dicit ahum. Unde « Aut expericredentes Paulo, audivimus eum dicentem » mentum quaerltls ejus qui in me loqultur Christus% » et horum similia, de quibus superius diximus; undc et tan»

Patrem meum,

et

:

*

Joan. XVI, 14.
XV, iS.

^
'

Ibid.


6 1

2

\ct.

IX, i5,

(Jor. ^v, 9.

— p^Qni. — '2 Cor.
5

xv, i5.
xii, 8.


^

^"

Ibid. ix,

i.

Joan. xiv, 16.

2 Cor. xiiT, 3.

DISPUTATIO CUM MANETE.

l85

qnam
tum
» » » »
»

lidelibus Jiobls haeredibus suis consigiiat lestamen:

sua ad Corinlhios epistola, velut pater, dicens

«Tra-

didi

enim vobis
est

in primis

quod

et accepi, quia Ghristus

mortuus

pro peccatis nostris secundum Scripturas, et

quia sepuUus est, et quia resarrcxit tertia die
ScripLuras, et

secundum quia apparuit Gephne, deinde undecim Apo-

sloHs, postea amplius

quam

quingentis fratribus de semel,

»

ex quibus pkirimi adhuc manent usque nunc, quidam

» » »
» »

aulem

et

dormierunt*. Postea autem visus est Jacobo;

deinde omnibus Apo&tohs; novissime autem omnium,

lanquam aborlivo,
siinus

visns est et mihi

:

ego enim

sum

novisita

omnium Apostoloium.
^.

Sive ergo ego, sive

illi,

annuntiavimus

»

Et rursum Iradens
:

haeredibus
«

eam

quam
»

ipse haereditatem promeruit, dicit

Timeo

autsni

ne

forte, sicut serpens seduxit
vestri,

Evam

astutia sua, ila cor-

»
»

rumpantur sensus

et excidant

a simplicitate
is

et

caslitate, quse in Ghristo est. Si

enim

qui venit alium

» » » »

Ghristum pra^dicat quem non pra^dicavimus, aut Spirilum
alium acceperilis

quem non

accepislis,

aut aliud Evan-

gelium quod non accepistis; bene pateremini. Puto enim
quia nihil minus fcci vobis a caeleris ApostoIis\
»

XXXV.

ilsic

autem

dixit,

ostendens omnes

reiiquos

qul venerint falsos apostolos, dolosos operarios, transiigurantes se in apostolos Ghristi
»
»
:

«

Et non mirum; ipse cnim
lucis,

Satanas transfigurat

se, velut

Angelam

Quid ergo

magnum

si

et ministri ejus
finis erit

transhgurentur in minislros

«justitiae;

quorum

secundum opera eorum^?»
ait

Indicat autem quales essent, et a quibus circumveniebanlur.
a
»
»

Volentibus autem Galatis ab Evangelio Iransferri
sic

:

Miror quod
vos, in aliud

tam

cito transfcrimini

ab eo qui vocavit
:

Evangclium, quod non

est aliud

iiisi

sunt

qui vos conturbant et volunt avcrtere vos ab Evangelio

h

Cor, XV,

5.

2

Ibid. xr.

--^

s

^ Cor. xi, 5.

''

Ibid. i4.

l86
» »
»

S.

ARCnELAl
ipsi,

Christi.

Sed

etiara

si

nos

aut Angelus de coelo vobis
est vobis, ana-

annuntiaverit, praeterquam

quod traditum
:

thema

sit*.

»Et rursum

ait

«

Mihi infuno

omnium Apo»

»

stolorum data estgratia haec. Quae enim deerant tribulationum Ghristi, in carne mea adimpleo^
profitetur, quia
«

»

Et in

alio

rursum loco
»

super caeleros Christi mi-

nister

%

»

tanquam

si

postea

omnino non

sit

alius

ex-

pectandus; jubet enim neque Angelum de ccelo suscipi. Et

quomodo de

Persida venientem

Mauem,
Ita

et

dicenlem

se

esse Paraclitum, nos esse

credimus?
illis

enim agnosco ex

hoc, quod unus

iste sit

cx

qui transformantur, de qui-

bus manifeste vobis indicavit vas electionis Apostolus Paulus dicens
» » » » »
:

«

Quia

in novissimis

temporibus recedent qui-

dam
nis

a fide, attendentes splritibus seductoribus et doctri in hypocrisi

daemoniorum,

mendacia loquentes, cauad percipiendum

teriatam habentes conscientiam, prohibentium nubere,
abstinere se a cibis quos

Deus

creavit

cuni gratiarum actione iidelibus, et his qui cognoverunt
veritatem;
hil

»
»

quoniam omnis creatura Dei bona est, et niabjiciendum quod cum gratiarum actione percipi»

»tur^.

Sed

et Spiritus Evangelista Matthaeus diligenter

significat
»
»

Domini

noslri Jesu Christi
;

quis vos seducat

sermonem « Videte ne mulli enim venient in nomine meo, di:

»

»
» »
» »

Ego sum Christus; et multos seducent. Quod si etiam aliquis vobis dixerit Ecce hic est Christus, aut ecce ibi; nblite credere. Exurgent enim falsi Chrisli et falsi Apoccntes
:

:

stoIi,et falsi Propheta3, et
ita

dabunt signa magna
si

et prodigia,

ut in errorem inducant,
pracdixi vobis,
si

potest
:

fieri,

etiam electos.
in deserto cst;

Ecce

dixerint vobis
:

Ecce

noiite exire. Si dixerint vobis

In penetralibus; nolite cre-

»

dere\
1

»

Etpost
I,

ista

omnia mandata, iste necsignum quidem
i,

Galat.

G.

1

Tim.

IV, 1.

— lEphes. ni, S. Coloss. — Mallh. xxiv, ct 23.
j
.5

2^.

'

2

Coiinlb.

xi,

2?.—

DISPUTATIO CUM MA.NETE.

187

aliquod aut prodigiurn ullum osteiidens, neque affinitatem

aliquam habens; sed ne in numero quidem discipulorum
positus,

neque defuncto nostro obsecutus, cujus ha^reditate
ei

gaudemus; cum neque
extiterit testamenti;

languenti astiterit, non testis
in notitiam
:

imo potius cum ne

quidem

venerit

eorum

qui obsecuti sunt aegrotanti

postremo

cum

nulUus prorsus accipiat teslimonium, Paraclitum se esse
vult credi;

cum
:

etiam

si

signa et prodigia faceres, falsum
te reputari

Christum

et

falsum Prophetam

oporteret secun-

dum Scripturas et ideo convenit nos cautius agere, secundum quod beatus Apostolus monet, dicens in Epistola
quam
» » » » »

Goiossensibus scripsit

:

«Permanete

in fide fundati et

radicati, et

immobiles ab spe Evangelii quod audivimus,
est in
:

quod praedicatum
est\
»

omni creatura

quoe

sub coelo

Et rursum

«

Sicut ergo accepistis Ghristum Je-

sum Dominum,
in

in [ipso

ambulate, radicati et fundati su-

per ipsum, confirmati

fide, sicuti docti estis,

abundantes

»
» » »

gratiarum actione. Videte ne quis vos expoHet per phi-

losophiam et inanem seductionem, secundum elementa

mundi,

et

non secundum Christum, quia
»

in ipso habitat
ita diligen-

omnis plenitudo Deitatis^.

Quibus omnibus

ter expositis, beatus Apostolus, velut pater fdiis, addit tan-

quam signacukim quoddam testamenti, dicens « Certamen » bonum certavi, circum cucurri, lidem servavi. De caetero » reposita est mihi justitiae corona, quam reddet mihi Do:

»

minus
et

in

illa

die justus judex;

non solum autem mihi, sed
»

»

omnibus qui dihgunt adventum ejus^

XXXVI. Nullum
ita

ex nobis, o Manes, Galatam facies, nec
si
si

nos transferes a fide Christi; etiam ctiam
si

signa et prodigia

facias,

mortuos

suscites,

etiam

imaginem nobis
a sanctis Scrip-

Pauli ipsius afTeras, anathema es Satana; praescriptum est

enim de
^
1

te; praemonili ct praestructi
I,

sumus
iv, 7.

Coloss.

23.

~

2

JJ. H, 6.

~

3

2

Timodi.

l88
lurls.

S.

ARCnELAl
et

Vas es Anlichrisli,
et

neque bonum

vas, sed sordi-

dum

indignum, quod

ille,

sicut aliquis Larbarus vel tyjuslilia

rannus,

cum

in cos qui

sub legum

degunt conaluF

irruere, pra^misit prius

lanquam morli dcslinatum, ad exqualis
sit

plorandum quanla
populi
:

et

legillmi

regls virtus

ac

ipse

enim

inopinatus irruere perlimuit, sed
viris

neque
sanclo

alium ex necessarils
pateretur adversi.

mlltere ullum ausus est, ne quid
te

Talem

nobis, sub

bono

et

Rege

posilis,

velut morli deslinatum, rex tuus praemlsit

Anllchristus. Et haic

quidem non inexplorata proloquor;
ita

sed ex eo ([uod nuliam te video facere virtutem,
sentio.
111

de

lc

um enlm

et in

Angclum

lucis

transformandum,

et

mlnistros ejus lales adventuros pra^nosclmus, et signa et prodigia facluros,
Ila ut, si

posslbile

sit,

etiam elecll sedu-

canlur*. Quls ergo es tu, qui neque necessarium allquem

locum
oculos

sortltus es a patre tuo Satana ?

Nam quem mortuum
sislis,

suscllas,

quod profluvium sanguinls
vldere facis
?

quos luto

caecl

illinilos

quando esurienlem lurbam

paucis panibus reficls? ubi super aquas incedis, aut quls te
vldlt

ex hls qui

in

Hlerusalem habitant? Persa barbare,

non Graicorum
rum, non

llngua?,

non /Egyptlorum, non Romanoscienliam habcre potuisli
,*

ullius alterlus linguae

scd Chaldccorum solum, qucc ne in

numerum quidem
I

ali-

queni ducitur; nullum alium loquenlem audire potes.
ita

Non

Spiriius sanctus, absit

hoc mfilum
ut

sed omnlbus dlvl-

dit, et

omnia linguarum gencra
efiicltur, ita

novit, et agnoscit univcrsa,

et

omnibus omnia

eum

etiam cordis cogl-

lata

non

lateanl.

Quid enim

dlcit

Scrlptura? qula unusquis-

que proprla sua

lljigua^ audiebat pcr

Paraclitum Spiritum

loquentcs Aposlolos? Sed quid amplius dicabo? Barbare

sacerdos Mithras et collusor, solem lantum coles Milhram

locorum myslicorum Illuminatcrcm,
*

ut opiuaris, et cou,

xMallli. x\iv, 2\.

2

Act.

II,

G.

DISPUTATIO CUM MANETE.

1

89

scium

;

hoc

cst

quod

apiid eos kides, ct

tanquam elcgans

niimus pcrages mystcria.
accipio
?

Vcrum

quid cgo haBC iiidigiianter

Nonnc oportet te multipiicari tanquam zizanla, usquequo ille ipse magnus pater tuus adveniat, suscitans mortuos,

pcne usque ad gehennam omnes perscqucns qui
circumdatus,

sibi

obtcmpcrare noluerint, plurimos dctcrrcns arrogantiaemelu

quo

est ipse

aliis

adhibens minas, vultus sui
:

conversione et circumductionc ludificans
proficiet; insipientia

scd ultra non
crit, si-

enim
*.

ejus

omnibus pervulgala

cut Jamnes et

Mambres

JUDICES.

Sicutex

te

comperimns,tanquam ApostoIoPauIodicente,
alii

insuper etiam ab Evangelio pracscribente, nuUi

reque in

posternm pra^bctur ingressus ad prsedicandum,
duntaxat,
Christus.

vel

docen-

diim, vel ad evangelizandum, vel prophetandum in hac vita
nisi

forte falsus

Propheta habeatur, aut falsus
Paulo fuisse Paraclitum, ct
dixit
:

Unde cum

dixeris in

ipsum omnia consignasse^ quare
»
»

«

Ex

parte scimus,

et

ex parte prophctamusj
est,

cum autem
si

venerit

quod peralium

fectum

idquod exparte
?

est destruetur^?»

Quem

cxpectans hoc dixit

Quod
si

ipse condtetur expectare se

aliquemperfectum,

et

venire aliquem necesseest,ostende

nobis de quo dicat; ne forte in
currere, aut in
cis.

hunc videatur
esse

iste

sermo

re-

eum

qui misit illum, Salanam, sicut tu di-

Si

enim

confiteris

venturum
si

quod perfectum

est,

non potest

esse Salanas;

autem Satanam expectas, non

potest esse perfectum.

ARCHELAUS.

XXXVII. Quonlam non
Paulo prolata sunt, ccrtura

slne
est

Deo dicta sunt qune a bcato quod Dominum nostrum Jeesse perfectum, qui so-

sum Christum
lus
*

dixerit

expectandum

Patrem novit
2

et cui voluerit revelare, sicut
- X

possum ex

Timoth.

111,

8.

Cor.

xiii, 9.

190

S.

ARCBELAl

verbis ipsius demonstrare.

fectum

est,

destruetur id

Sed quia, cum venerit quod perquod ex parte est iste vero sese
;
:

asseverat esse perfectum, quid destruxit ostendat

quod

enim destruetur, ignorantia
igitur quid destruxit,

est, quae

in nobis est. Dicat

quid in notitiam protulit. 8i quid

facere potest, faciat, ut credi ei possit.

Sermo vero

iste,

quantam habeat virtutem

si

potuerit diligenter intelligi, ita

demum
in

credi poterit his quae a

me

fuerint asserta. Igilur
dicit

prima ad Corinthios Epistola haec
:

Paulus de per-

fecto qui venturus est
»

«

Sive Prophetiae destruentur, sive

hnguae cessabunt, sive scientia destruetur; ex parte enim
scimus, et ex parte prophetamus.

»
»

Gum

autem venerit

quod perfcclum est, id quod ex parte est destruetur*. » Vide ergo quantam in sese habeat virtutem quod perfec-

tum est, et cujus sit ordinis isla perfectio. quam destruxerit propheliam Judseorum
seu hnguas cessare fecit Graecorum, aut
colunt, vel quae aUa

Dicat aulem

iste

ac Hebraeorum,

eorum

qui idola

dogmata

destruxit, Valentiniani, aut

Marcionis, aut Tatiani, aut Sabellii, caeterorumque qui pro-

priam sibimetipsis scientiam composuerunt.
destruxit dicat, aut

Quem horum

ducias fortassis

quando destruet, quasi perfectus. Inahquas quaerit? Non plane, non lam obille

scure et ignobiliter adveniet
Jesus Ghristus

qui perfectus est, id est,
sicut

Dominus

noster.

Sed

rexadvcniens ad

urbem. suam praemiltit primo protectores suos, signa, dracones,
labaros, duces, principes, praefectos, et universa
aliis

continuo commoventurp

vero metuentibus,
ita et

aliis

vero

gaudentibus pro expectatione regis;

Dominus meus

Jesus, qui est vere perfectus, adveniens praemittit in primo

gloriam suam, incontaminati atque immaculati regni prasdicatores sacratos, et tunc universa creatura

commovebi-

tur et conturbabitur, supplicans atque obsecraus, usque*
1

Cor. xiM,

8.

DISPUTATIO

CTJM

MAKETE.

igi

quo eom

a servitule liberet.

Humauum
soli

vero genus metuat

necesse est et
uiulta delicta

quamplurimum conturbetur, pro eo quod
commiserit
;

vero justi laetabuntur, ex-

pectantes quae sibi promissa sunt, nec ultra

mundanarum
sive pro-

rerum substantia permanebit: omnia destruentur;
phetiae, sive

horum

libri, sive linguae totius
solliciti

generis cessa-

bunt, eo quod ultra non egeant
gitare de his quse

esse

homines

et co-

ad vitam necessaria sunt;

sive scientia

quorumcumque doctorum etiam ipsa destruetur, nihil enim horum sulTerre poterit magni illius Regls adventum. Sicut
enim parva
illico

scintilla

ad splendorem
ita

solis

admota assumitur,

non apparet;

univcrsa creatura, omnis prophetia,

cuncta scientia, universae linguae, sicut superius diximus,
deslruentur. Sed quia coeleslis Regis

proesenliam paucis

verbis et fragilibus et valdo inlirmis exponere

non

valet
et

humana
tatis

natura,

ut

fortasse

sauctorum debeat esse

valde dignorum de ipso aliquid enarrare; tamen necessi-

causa

ista

me

sufficit prolulisse,

hujus importunilate

compulsum ut istum vobis qualis esset ostenderem. XXXVIII. Et ego quidem beatifico iMarcionem et Valentlnianum, ac Basilidem, allosque haereticos
:

sic ut

istius

comparatione, qui velut inlellectu aliquo usi sunt, qui vi-

dentur

sibi

omnem

Scripturam posse
iis

intelligere, et ita se

ductores statuerunt

qui se audire voluissent; nullus ta-

men ipsorum

ausus est

Deum

se praedicare, vel

Christum,
saeculis

vel Paraclitum, sicut iste, qui

aUquando quidem de
facta sint,

disputat, allquando de sole,

quomodo

tanquam

major

ipse

sit

eorum

:

omnis enim qui de aliquo exponit

quomodo factus slt, majorem se et antiquiorem ostendit esse quam est ille de quo dicit. Quis autem et de substantia Dei dicere audeat, nisi forte solus Dominus noster Jesus
Christus
?

Quae quidem ego non ex meis verbis astruo, sed

Scriptura?, quae nos edocuit, auctoritate confirmo;

quoniam

lO^
e|uiaem et Aposlolus
» iii

S.

ARCIIELII

(llclt

ad nos

:

«

Ut

silis siciit

luminarla

hoc mundo, verLum

vilae

continenles ad gloriam
in

meam

» »

in

diem

Christi,

quoniam non
'. »

vacuum

laboravi

Intelligere

vacuum cucurri, nec in debemus quae sit vis et ra-

lio

sermonis hujus; verbum enim ducis obtinet locum (G),
regis.

opera vero

Sicut ergo aliquis regi suo advenlanti,

omnes qui sub cura sua sunt sludet obedienles, paratos
ct charos, hilaresque ostendere ac devotos, sed

eliam in-

nocentes, ac bonis omnibus abundanles, ut ipse laudem

consequatur
tur,

a rege, et

majore ab eo honore dignus habeasibi est
:

tanquam bene gubernata quae
:

commissa proLt
sitis

vincia
» »

ita et

beatus Paulus dicit ad nos

«

velut lu-

minariain hocmundo, verbum vil?econtinentes adgloriam
ipsius in

diem Chrisli

^. »

Scllicet

quod Dominus noster

Jesus Christus veniens, videat profecisse doctrinam ejus in
nobls, et qula non in

vacuum

cucurrit, nec in

vacuum
quoque

la-

boravit, retribuat ei debitam coronam. Et rursus

in

cadem

epislola

commonet nos ne

terrena sapiamus, sed
in coelis^*

conversationem nostram debere esse

unde

et Sal-

vatorem expeclamus

Dominum nostrum Jesum
est

Christum.

Et quoniam nobis non
navit in epistola
»
,-)

tutum

scire

ultlmam diem desig:

quam

scrlbit

ad Thessalonicenses

«

De

temporlbus autcm

et raomentis, fralres,

non habetis opus
\
Et

ut aliquld vobis scribam; ipsi
dles

enlm

dlllgenler scilis quia
»

»

Domlni, sicut fur
aslat iste
efficl, et

in noclc, ita veniet et

nunc

persuadcns

quomodo rogans unumquemque Manlita

cha^um

circumvenit, et ingreditur domos, declpere
senli-

quoerens animas oneratas peccalls? Sed nos non

mus; quin
foramus,
si

potius res ipsas proferamus in
phicet,

medium,

et

con-

ad perfectum Paraclitum. Videlis enlm

quia interdum poenltet, interdum inlcrrogat,

nonnunquam
i.

deprecatur. Sed scrlptum est in Evangelio Salvstoris nostri,
*

Philip.

iT,

i5.—

2

Ibid.

^

Id.

iii,

19.

^-

i

Tlicss. v,

UISPUTATIO CUM MANETE.
quia et
» »
»
illi

1

^3

qui a sinistris Regis assistunt dicent: «Domine,

quando

te

vidimus esurlentem, aut sitientem, aut nudum,

aut peregrinum, aut in carcere, et non mlnistravimus
tibi
^

?» rogantes ut sibi indulgeret; sed qiiid

illis

respon-

dlt justus
»

judex Rex?

«

Discedlte a

me

in

ignem a^ternum,

operarii inlquitatis

^. »

Abjecit eos in aeternum Ignem,
slt

cum

illi

rogare non cessent. Vldesne quid
?

perfecti Regls ad-

ventus
si

non talem qualem tu asserls perfectionem. Quod post ipsum expeclandus est magnus judicli dles, multo
illo

utique hic

inferior est.

Quod

si

inferior erit, perfectus

non

erlt. Si
si

perfectus non erit,

non de

ipso dlclt Apostolus.

Quod
tum Sed

non de

Ipso dicit Apostolus, iste

aulem de

se dic-

esse mentltur, pseudopropheta utique judlcandus est.
et

muha

aha

horum

slmllla dlci possunt, quae

si

om-

nia persequi velimus,

nulkmi nobls tempus ad omnla exexistlmavi de multis pauca
tractatus hujus exequi volentibus

plenda

sufficlet.

Unde abundare

dixlsse, reliquas partes

derelinquens.

XXXIX.
et ipso

His audltis dederunt glorlam

Deo immensam,
exuens, circum-

dignam; Archelaiim vero multis honoribus alTeceet stolas

runt.

Tunc Marcellus assurgens

dat Archelaiim, atque osculls
inhaeret.
in

eum

defixus amplectltur et

Tunc

vero infantes, qui forte convenerant, primi

Manem

pellere, ac fugere coeperunt, quos turba reliqua

insecuta, concltavit se ad efTuglendum
pervldisset Archelaiis, elevata in

Manem. Quod cum
tubce voce sua,

modum
:

multitudlnem cuplens cohibere,
lecti,

alt

Cessate, fratres diin dle judicii; scri-

ne forte
est

rei sanguinis

inveniamur
«

ptum
»

enim de

talibus, quia

oportet et hcereses esse

inler vos, ut qui probati sunt manifesti fiant inter
his dictis, sedalae sunt turba3.

vos^

»

Kt
*

Quoniam
Cor.
xi, 19.

vero placuit

Marcello disputatlonem hanc excipi atque describi, conMalth. XXV, 44«

^ tjuc.

xui,

2-.—

^

i

XV.

i3

1()^4

*•

AP.CIILLA.i

Iradiccrc

non polui, confisus dc Lcnignilatc lcgcnliuni,
si

({uod veniam daLunt

quid impcrilura aul ruslicum so-

nabit

oralio;

rei geslrc

hoc cnim lanlum est quod studemus, ut cognilio studiosum quenujue non lateat. Tunc

ergo

cum

cfFugissetManes,

nusquam comparuit. Turbovero

minister Archelao traditur a Marcello,

qucm cum

diaco-

iium Archelaiis ordinaret,
ravit.

in IMarcclli

conlubernio persevc-

Manes auleni fugicns advenit ad quemdam vicum
loci illius

longc ab urbe positum, qui appellabalur Diodori. Erat au-

lcm prcsbylcr

nomine

ct ipse

Diodorus, quic-

tus et milis, fidei ac famse bonac valde; el

cum quadam

dic

Manes, congrcgala lurba,concionarelur, ac percgrina qunc-

dam

ct

ahcna

a paterna traditione

populo qui adslabal
sibi

asscreret,

nuUum

oninino ex his formidans quod

pos-

sct ol)sistcrc,

Diodorus videns proficcrc cjus ncf|uiliam,
:

dchberat Archelao mitterc epislolam, conlinentcm hacc

DIODORLS
yirchclno cpi\copo S.

D.

XL.
iiovi

Scire te volo, rchgiosissimc patcr,
in diebus istis,

quoniam advcnit
loca noslra, qui

quidam

nomine Manes, ad

Tcstamcnli doclrinam se adimplcrc promittit. El quicrant quaidam in his qu?c ab co dcebianlur nostroj

dcm
fidci;

quocdam vcro asserebat longc divcrsa ab

iis

qua: a

nostra patcrna tradilione dcsccndunt. Interprctabatur

cnim

quffidam ahcnc, quibus etiam ex propriis addcbat qua) rnihi
vaklc peregrina visa sunt et infida. Pro quibus eliam pcr-

motus sum scribere hocc ad

te,

sciens doctrina^ lua^ perfoctc

lum
lia^c,

el

plenissimum sensum, quoniam Kilcrc
ct idco

horum
qui-

nihil polest;

confisus

sum ad explananda nobis

invidia lc
in

non possc prohibcri. Quamvis nec cgo

dcm

altcrum ahqucm inchnari potucrim scnsum, !amcn

DJSPUTATIO CUM MANETK.

Hj5

propter simplices quosque, tuoe auctorilatis compulsus suni

implorarc sermonem. Revera enim vir vaide vehemcns

tam

sermone quam opere, sed
npparet.
iis

et

aspeclu ipso atquc habilu

Sed

et

pauca quoedam qua^ retinere possum ex
sciens quia ex
iis

quae ab eo dicta sunt, scribo tibi,

etiam reliqua inlelliges. Nosti quia
qui

morem hunc habent
sui

dogma aliquod

asserere volunt, ut quaicumquevoluerint

de Scripluris assumere, ha^c propensius

intelhgentia

depravent. Sed hoc pra3veniens Aposlolicus denolat sermo
dicens
')

:

«

Si quis vobis annuntiaverit praiter
sit*. »

quod accepissus-

tis,

anathema

Itaque post haec quoe semel ab Apo-

aloKs Iradita sunt, uUra

non oportet quidquam ahad

Verum ne sermonem longius protraham, ad propositum redeo. Legem Moysi, ut brevicipere discipulum Chrisli.
ter

dicam, dicebat hic non esse Dei boni, sed maligai prin-

nec habere eam quidquam cognationis ad novam legem Christi, sed esse conlrariam et inimicam, alteram
cipis;

Ego audiens, dicebam eis sermonem Evangelicum, quomodo dixit Dominus noster Jesus Christus « Non veni solvere Legem, sed adimplerc". » Ille vero ait, nequaquam eum hunc dixisse sermonem; cum enim
alteri

obsistenlem.

:

ipsam inveniamus

eum

resolvisse
fecit.

Legem, uecesse
Deinde
el

est

nos

hoc potius

intelligere

quod

coepit dicere plu-

rima ex Lege, mulia etiam de Evangelio

Apostolo Paulo,

quae sibi vidcntur esse conlraria, quae eliam

cum

(iducin di-

cens, nihil perlimescit

;

credo quod habeat adjutorem draesl.

ccnem
quod

illum qui nobis semper inimicus

Dicebat ergo
facio S*

ibi dixerit

Deus

:

Ego divitem

et

pauperem

hic vero Jesus beatos diceret pauperes'^.

Addebat eliam,

quod nemo

possit ejus esse discipulus, nisi renuntiaret
^; ibi

nibus quoB haberet
1

vero Moyses, argenlum et

omaurum
v,

Galat.

1,

8,-2

Matlh.

v, 17.

3

riov. xxn,

2.—

^

Matlh.

5,—

^

Luc. XIV, 53.

i3.

196

S.

ARCllJiLAi

ab
sus

.4LgyplIis

sumens,

cum

populo fuglsset ex iEgypto*
:

:

Je-

autem

nlhil
ille

proximl (leslderandum esse pra^ceplt
in

de-

inde quod

oculum pro oculo, denlem pro dente

Lege

cavisset expendi^; nosler vero

Domlnus

percutienti
:

unam
Moy-

maxillam juberet eilam alteram praeparari*
ses

quod

ibi

eum

qul sabbato opus feclsset, et non permanslsset in
scripta sunt in Lege, puniri lapidarique praeest ei qui

omnlbus quae
cepit, sicut

factum

adhuc ignorans

in

sabbato

fascem

ligni collegerat*;

Jesus vero in sabbato etlam lec*,

tum portare
bet,

prajcepit a se curato

sed et discipnlos in dle

sabbati vellere splcas ac

manlbus confrlcare non prohi-

quod sabbatis utique non licebat fieri^ Et quid plura dicam? mullis el yariis assertionibus hujuscemodi dogmata
ab eo

summo

nisu

alque

summo

sludlo affirmabantur.

Nam
tis

ex auctorltate Apostoli, Moysi legem, legem esse morvitae,

conabatur asserere; Jesu vero legem, legem esse
ait
:

per id quod
»

«

In quo et idoneos nos faciat

Deus minis-

tros novl testamenti,

non

httera, sed spirltu. Llttera
vivlflcat.

enim
est in

» »
» »

occidit,

spirltus

autem

Quod
filil

sl

ministcrium

mortis in

litleris,

formatum

in lapidlbus,

factum

glorla, ita ut

non possent intendere

Israel in faciem

Moysi propter gloriam vultus ejus% quae destruetur; quo-

»
»
»

modo non magls

mlnisterium spirltus
glorla

erit

in gloria? Si

enlm mlnlsterium damnatlonls
abundabit mlnlsterlum
glorificatum est
justltiaB

est,

multo magls

ad gloriam. Neque enim
est in
:

» » » »

quod gloriosum factum

hac parte,

propter

eam
^
»

quoe supereminet gloriam

si

enim quod
in

destruetur per glorlam est, multo magis quod manet in
gloria est

Sed hoc quidem,
;

sicut ipse nosti,

se-

cunda ad Corinthlos Epistola

addit

autem ex prima EpiTestamenli et
*

slola, terrenos esse dicens dlscipulos veterls
* 5

Exod.
II,

XII, 55.
5.

"Marc.

2

Exotl. xxi,
vr, 1.

7.{.

^

Luc.

vi, 29.

^

Luc.

"

Exod. xxxiv,

35.


2

iNum. xv, 02.
iir, 6.

*

Cor.

DISPUTATIO CUM MlNETE.
anlmaies, et ideo

107

carnem

et

sanguinem regnum Dei possi-

Ipsum quoque Paulum ex propria sua « Si ea quaj despersona dicebat asserere id quod ait
dere non posse*.
:

»

truxi iterum aedifico, praevaricatorem

me

asstimo

^

:

»

sed

et illud

eumdem ipsum
non
esse

evidentissime de carnis resurrccin manifesto est;

tione dixisse,

Judaeum qui

ne-

que quae

in manifesto, in carne, est circumcisio,

neque se:

Legem quidquam utilitatis relinere^ et rursumquod Abraham habet gloriam,sed non apud Deum*: tantummodo agnitionem peccati per Legem fieri ^ Sed et

cundum

lilteram,

alia

multa, Legi obtrectans, inserebat, eo quod Lex ipsa
sit,

peccatum

in

quibus simphces quique, dicente eo,
igitur, aiebat,

moPro-

vebantur: Et usque ad Joannem

Lex

et

phetos^ Aiebat aulem Joannemregaum coelorumpraedicare;

nam

et

per abscissionem capitis ejus hoc esse indicatum,
et superioribus ejus abscissis, po-

quod omnibus prloribus

steriora sola servanda sint.

Ad

haec igltur nobis, o rebglo-

sissime Archelae, paucis rescribe; audivi
criter tibi esse in

tahbus studium

:

enim non medioDei enim donum est,

idcirco

quod dignis

et amicis suis, sibique propositi socie-

tate conjunctis,
est

Deus donat

haec

munera. Nostrum enim
fieri

propositum praeparare et proximos

benignae ac

diviti

menti, et continuo ab ea largissima munera conseiis

quimur. Quoniam ergo in
nis

voto et proposito

meo sermo-

non

sufficit eruditio

(idiotam enim

me

ssse confiteor),

ad

te misi, sicut saepius dixi, quaestionls

hujus solutionem

plenissimam recepturus. Incolumis mihi esto, pater incomparabiHs et honorabihs.

XLI. Accepta hac

epistola Archelaiis admiratus est

ho-

minis audaciam; sed iuterim Diodori allegationibus, ut res
*
1

Cor. XV, 5o.

Hi, 20.


I,

2

Gal. n, uS.

^

Rom.

ii,

28.

^

Id. iv, 2.

^

Id.

^

Jonn.

39.

,

KjS

S.

ARCIIELAi

suadebat celercm darc rcsponsum, coDlinuo scripslt hoc

modo.

ARGHELAUS
Diodoro presbytero , Jilio honorabili, salutem.

Acceplis

lilteris tuis,

valdc gavisus sum, dllcclissime.

Gognovi autem quod

vlr iste, qul ante

hos dies ad

me

vc-

nerat, et scientiam aliam praeter

eam

quce Aposlolica est

ct Ecclesiastica introducere cupiebat,
rlt;

ad

te

quoque vene-

quem quidem

ego non admisi, in proesenli enim nobis
est.

dlsputantibus confutatus
a

Et velim quidem omnia quoe
poterit hoc, nunc,

me

dicta sunt scribere tibi, ut ex his agnosceres fidem
fierl

Cjus; sed qula de vacantl
stat,

quod

in-

paucls respondere
scripslstl

tibl

necessarlum duxi, ad ca qua)

mihi

mum
tem

quod ab illo dicerentur. Erat ergo ei sumstudlum, legem Moysi ostendere non esse consonanGhristi, et haec ex noslrls Scripturis asseverare

legl

tcntabat.

Nos vero ex eadem
et

ipsa Scriptura

non solum con-

firmavlmus Icgem Moysi

omnia quae

in ea scripla sunt;

verum ellam omne
Testamcnto
et

vetus

Teslamentum convenlre novo

consonare probavlmus,
sl

unumque
veluti

cssc tex-

tum, tanquam

una

vestls videatur
:

ex subtegmlne alquc

slamlne essc contcxta

hoc solum, quod

purpuram

videmus

novum Testamentum in textura velerls Testamentl; glorlam enim Dominl In eodem speculamur. Non ergo abjicicndum cst speculum, cum nobls Ipsam imaIn vestc,

glnem rcrum similcm veramque demonslrct; quin
ct co

potius,

amplius honorandum
pacdagogo

est.

Sed

et

puerum

qul ad doc-

tores a

perducltur

cum adhuc

parvulus cst

nauKiuid

cum ad atalem
sol-.js

pervenerlt dehoncstarc oportct

prcdagogum, propterca quod jam opera ejus non indigct,
cl potcst

jnm

sinc ejus aduiinlculo ad scholas pcrgcrc

DISPUTATIO

CUJI

M/iNliTE.

I

QQ

alquc ad auditoria propcrarc? Aut rursum parvulus qui
laclc luitritus est,

cum

profecerit ad validiorcs cibos,

injuria dcbet abjicere atque exhorresccre nutricis

cum mam-

millas? quin potius veneratur et colit, et beneficii sui debitor fatetur. Aliadetiam,
si

videtur,

adhibemusexemplum.

Homo quidam
ct

projectum

in

lcrram

jam vehementer

afllictum,

cum vidisset infantem, collegit eum et nutrire apud
lo-

se coepit

usqucquo ad cetalem adolescenliac perveniret,

leravilque

omnes qui cvenire
is

solent nutritoribus laborcs.
ei

Accedit vero post tempus

qui naturalis

fuerat pater,

requirere puerum, et invenit

eum apud

illum qui nutricrat.

Quid

faciat hic puer, patre
est.

cognito? dc justo enim puero
donis munerato eo qui sc

mihi sermo

Nonne multis

educaverat, sequitur naluralem patrem pro respeclu ha^roditatis ? Ita

mihi intelligendum est magnificum Dei famu/Egypliis,

lum Moysen invenisse populum afilictum ab quem assumptum nutriebat in descrto tanquam
usquequo veniret cujus
est;
et post

pater, do-

cebat ut magister, regebat ut rector. Gonservavit

populum

aliquantum tempus

ndveniens pater, oves recepit. Nonne per omnia honorabitur
iis

quidem ab eo

cui tradidit
?

grcgem, gloriabitur vero ab
igitur ita mentis insana3

qui ab eo conservati sunt

Quis

esl,

o dileclissime Diodore, ut alienos a se dicat eos qui

inter se conjuncti sunt, qui pro se

invicem prophetarunt,

qui acqualia et sibi similia atque cognata,

mana

signa ac prodigia demonslrarunt
dixit
:

?

imo potius gerEt primo quidem
suscitabit
:

Moyses ad populum

«

Prophetam vobis

» Dominus Deus noster sicut me\ » Jesus deinde ait Dc me enim Moyses locutus est^ Vides quomodo dcxteras sibi

invicem Iradunt, quamvis alter Propheta, alter vero Filius
sit
^

dilectus; altcr fidclis famulus, alter vero
Dcut. Avui,
i8.

Domiuus agno-

^

Joan, v, 4G.

200
scatur.

S.

ARCHELAl
quis sine paedagogo ire ad
:

Sed

et

quondam, volens

scholas,

non suscipitur

a maglstro dicente

Non eum

susci-

piam

nisi

acceperit paedagogum.

Quis

sit

aulem de quo
erat dives, gen-

dicimus, breviler exponam.
tiliter

Homo quidam

vivens, in mulla luxuria quotidie degens; allus vero
ci-

paupcr erat vicinus ejus, qui ne quotidianum quidem

bum
in

poterat invenire*. Accidit
et

utrumque

vita discedere, et

infernum descendere,

pauperem

mitli in

locum re-

quiei, et reliqua quae nosti.
tres

Verumtamen

erant divitis fra-

quinque, ea quae et ipse egerat agentes, sine dubio

qu3c

domi

a tali

magistro didicissent. Rogavit dives simul

uno lempore,

ut edisceret

majorem doctrinam; Abraham
ait ei
:

vero sciens quoniam adhuc iudigent paedagogo,

Ha-

bent Moysen et Prophetas. Si enim

illos

non susceperint,

ut ab eis velut paedagogo gubernentur,

non poterunt majoris

magistri capere doctrinam.

XLH. Sed
id est,
cit.

et

de

aliis

sermonibus, ut potero, exponam,

quod non conlraria Moysi locutus est Jesus aut fePrimum quod ait oculum pro oculo, dentem pro dente*,
est;

hoc justum

quod autem caesum
bonitas est.

praestare jubet et altejustitia bonitati
justitia

ram maxillam, hoc
nitatem. Et rursus

Numquid
est

contraria est? Absit; profeclus
:

autem

de

ad bo',

Dignus

cst operarius
exigi

mercede sua
ab eo
illa

Quod
multa
bant

si

voluerit quis

fraudem facere,

quae

per fraudem inlerceperat, juslissimum
sit

est,

maxime cum
fmgendis la-

merces.
Israel

filios

Hoc aulem dico, quando per operum compulsores
suppliciis

iEgyplii allligein

teribus,

quod cum

Moyses totum pariter intra

unum momenlum
cum
*

temporis exegit.
lila

Numquid hoc

iniquitas

appellanda estPAbsit.

sane bonitatis est abstinentia,

utiLur quis frugaliter, renuntians
\g.

omnibus quae super-

Luc. XVI,

2

Maltti. V, 58.

^

Idein. x, lo.

DISPUTATIO CUM MANETE.
flua siint.

201

Quod

vero in veleri Testamenlo dictum est:

Ego

divitem facio et pauperem^; Jesus vero Lealificat pauperes^,

non

dixit saecularis substanliae

pauperes, sed pauperes

spiritu, id est, qui
litate se

non superbia inflammantur, sed humi-

mitigant et inclinant, non plus sapientes

quam

oportet sapere.

Quam quidem
cum

adversarius quaestionem non
et

competenter aptavit. Hic enim video

Jesum

libenter in-

tuentem divitum mimera,
et

in

gazophylacio^ offeruntur;

parum hoc

est, si a

sohs divilibus in gazophylacio

mu-

nera ofl^eruntur; imo vero etiam duo minutu pauperculae
viduae libenter suscipiuntur
;

in

quo amplius ahquid quam

quod Moyses prseceperat de suspicienda pecunia demonstratur.
Ille

enim ab

his qui

habebant accipiebat; hic au-

tem

accipit etiam ab his qui
est
:

non habent. Sed,

ait,

scrip-

tum
»

«

Nisi quis renuntiaverit

omnibus quae possidet,
»

non polest meus

esse discipuhis \
et saeculari

Rursum
*;

video Centu-

rionem valde divitem
habere plus quam

prsedltum potestate fidem
ut
si

omnem

Israehtam

quis fuit, etiam

qui renuntiaverat, a Genturione superatur in fide.

Sed

dicet

nobis quis

:

Nonest ergo bonum renuntiare

divitiis.

Bonum,
justisi

inquam,
liae

his qui possunt; sed et uti divitiis

ad opus

atque misericordiae, parem gratiam tribuit ac

uni-

versis pariter renuntielur.

De eo autem quod
ipse

dicit, destruc-

tum

esse

sabbatum non plane destruxit,
;
:

enim Dominus

erat sabbati

tanquam

si

sponsi quis custodiens

thorum

di-

ligenter extructum, a nullo aho exlraneo vexari vel contingi patiatur,

usquequo ipse sponsus adveniat,

et

cum

advenerit

strato suo sicut hbuerit utatur, vel hi quos ipse secum jusserit introire.
ccelesti
»

Testimonium etiam dedit

his qufe dicimus,

voce, ipse

Dominus Jesus Ghristus dicens
Matth.

quid potestis fdios sponsi facere junare,
*

Numdonec cum ipsis
:

«

Prob. XXII,
VIII,

a.

2

v,

?).

5

Marc.

xii, ^i.

^

Luc. xiv,

3'),

5

Malth.

lo.

202
»

S.

ARCUELAi
abjccit, quin

cst sponsus

*

? »

Sed circumcisionem non

po-

tius ipse

pro nobis in semelipsum causam circumcisionis

excepit, labore nos relevans, et pati nos frustra doloris ali-

quid non sinens. Quid enim prodest circumcidenli se qui-

dem,
luit

et adversus

proximum suum pessima
largissiraae viaj spatia

cogitanti?

Vo-

autem mogis

compendioso nobis

tramite demonstrare, ne forte,

cum

longa spatia circuimus,

ante nobis dies claudatur in noctem; et

dum

de

foris

qui-

dem

splendidi hominibus apparemus, intrinsecus lupis ra-

pacibus comparemur, aut sepulcris conferamur dealbalis.

Mullo enim

ille

huic praeferendus

est, qui, veste

squalida ac

detrita circumdatus, nihil mali in
linet adversus
sola

corde suo conclusum re-

proximum suum. Cordis enim circumcisio
eis ista carnalis, nisi fortc

salutem confert; nihil prncstat

spirituali

circumcisionc muuiantur. Audi etiam quid dicit

Scriptura: aBeali

mundocorde, quia
est laborare,

ipsi

Deum

videbunt^.B

Quid ergo mihi opus
pendia
vjac, si

cum cognoverim com'

proivaleat in

possum mundus esse corde, sicut et si quis duobus mandatis omnem Legem implere ct
Autexperiracntumqua3ritisejus,qui
»

Prophelas'

?

Post ha!c vero omnia edocet Apostoiorum raa:

ximus Paulus dicens
»

«

in

me
est

loquitur Chrislus^

Quid ergo mihi opus
juslificari ?
est,

est cir-

cumcisione,

cum
si

possim et in pracputio
circumcisus

Et scrip-

tum
» »

:

«

Si quis

non adducat praepunon circumcidalur.

tium, aut

quis in pra^pulio est,
nihil est,
nisi

Utrumque enim
Dei ^
»

obscrvatio

mandatorum

))

Cum

ergo nullum possit salvare circumcisio, non
est;

magnopere requirenda
tio

maxime cum

si

quis in prcTpu-

vocatus fuerit ct circuracidi volucrit, continuo prajva-

ricalor Legis cfficialur. Si enira circumcidor, cl raandola

Legis adimpleo, ut salvari possim
'

;

incircumcisus ct in prac1?.

Maic.
Cor.

II,

19.

2

Matth.

v,

8.

'

hl. vii,

^

2

Cor.

xiii,

5.

*

X

VII, iS.

DISPUTATIO CUM MANETE.
putio
positus,

20c>

multo magis mandata custodicns habeLo

vitam. In spiritu

jam

littcrac

enim circumcisionem cordis accepi, non per alramentum, in quo laus non ex hominibus
referatur ad

sed ex

Deo est\ Non ergo

mc hujuscemodi

incusatio. Sicut

enim ahquis

dives multis auri atque ar-

genti talentis, ita ut

omne

domeslici usus ministerium ex
in nuilo vasis ficlilis
figuli
:

hujuscemodi metallis habeat structum,
speciem requirit; sed non proptcrea
fictilium
tia

opus aut ars
etiam ego gra-

vasorum ab eo detestanda

est

ita

Dei dives factus, et cordis circumcisionem consecutus,

ncquaquam vilissima? illius circumcisionis indlgeo, nec tamen malam esse dico. Absit. Quod si diligentius de his voluerit aliquis edoceri, inveniet hnec in Epistola prima Aposloli plenissirae tractata.

XLIII. De velamento vero Moysi et de ministerio mor-

dicam sermone brcvissimo; non enim valde mihi haec insinuare aliquid adversus Legem videntur. Ait ergo sermo
lis

propositus
»
')

:

«

Quod

si

ministerium mortis in

litteris,

for-

matum

in Japidibus,

factum

est in gloria, ila ut

non pos-

sent fdii Israel intcndere in faciem Moysi propter gloriam

»

vultus ejus, qua aboletur^;

»

et reliqua

:

tamen gloriam

csse confitetur in vultu

Moysi, quod est

amicum
in

nobis.

Quod

si

deslruitur, et

velamen habet
si

leclio ejus,

hoc

mc
sit.

non exaccrbat neque conturbat,

tanlum

eo gloria

Neque vero omnigene
slruetur.

in ignobilitatcm redigitur

quod

de-

Cum

enim de

gloria disputat Scriptura, scisse sc
:

differentias gloriai testatur
»

«

Alia enim, inquit, gloria so-

lis, alia

gloria lunnc, alia gloria stellarum; stclla

enim

a

»

slella differt in

gloria^

»

Si

enim

sol

majorem habet

glo-

riam

quam

luna,
si

non continuo

in ignobilitatem luna redi-

gitur. Ila ct

gloria
^

Dominus meus Jesus Ghristus prajccllit iu Moysen, tanquam dominus famulum, non continuo
II,
-xc),

Roni.

2

2

Cor. in,

7.

'

1

Cor. xv, 4l-

204

S.

ARCHELAl
;

respuenda est gloria Moysi

ita

enim possumus

satisfacere

auditoribus, sicut et verbi ipsius natura persuadet, ex Scrip
turis

quce dicimus

aflirmanles, vel certe etiam exemplis

ea manifestius comprobantes. Si quis lucernam accenderit

noctu,

cum

sol ortus fuerit
solis

parvo lucernae igne non indiget,

propter splendorem

ubique radianlis; sed non ideo

abjecit lucernam, veluti contrariam soli; quin potius

com-

perto ejus usu, etiam diligentius servavit. Custodivit ergo

populum
»
» »

lcx Moysi

tanquam lucerna, usquequo
ait
:

sol nobis

verus Salvator noster oriretur, sicut et
Christus*.
»

«

Et illuminabit

Sed quod
in

dicit

:

«

Obscurati sunt sensus eoin

rum. Usque

hodiernum enim ipsum velamen manet

lectione veterisTestamenli.
destruitur.
ses,

Non

revelatur,quia in Christo
legitur

»
» »

Usque
est

in

hodiernum enim, cum

velamen

positum super cor eorum.

Gum

Moyaulem
Domi-

conversus fuerit ad

Dominum,
est^.
»

auferetur velamen,

»

nus aulem spirltus

Quid inquit? Usque

in hodier-

numne
non

praesens est Moyses,
?

abscessit e vita

non dormivit, non requievit, Quomodo in hodiernum dicil ? Sed
vox quoe arguit
filios Israel

intuere velamen, ubi dicit, positum supra cor eorum, in
l^clione ecrum.
Ilaec est

le-

gentes Moysen et non intelligentes, neque convertenles se

ad Domlnum, quoniam ipse
est venire.

est qui a

Moyse prophelatus
fa:

Hoc
,

est

velamen quod erat positum super
est

ciem Moysi ^ quod
«
»
»
»

testamentum ejus

;

ait

enim

in

Lege

Non
ejus,

deficiet princeps

ex Juda, neque dux de femorlbus
est,

usquequo venlat cujus

et ipse erit expectatlo

gentium. Qui alligabit ad vitem

puUum suum,

et

ad op-

timam vitem pullum
suam,

asinae suae.

Lavabit in vino stolam
SulFusi oculi
»

»
»

et in sauguine uvae

indumentum suum.

ejus a vino, et candidi dentes ejus a lacte'';
*

et reliqua.
;

Kplics.
i5.

V,

i4,

2

2

Cor.

III,

i4.

^

Exod.

xxxiv,

r>5

ct

2

Coi.

jii,

^"

Gni, XLiXj

10.

DISPUTATIO CUM MANETE.

'io5
:

Qui etiam
»

et

unde venturus

esset designavit, dicens

«

Pro-

»

phetam vobis suscitabit Dominus Deus ex fratribus vestris, sicut me; ipsum audite*. » Et quidem quia non poshoc de Jesu Nave dictum
esse,

sit intelligi

manifestum
invenitur;

est

:

nihil

enim hujus circumcisionis

in ipso

adhuc

enim ex Juda reges fuerunt post ipsum,

et ideo aliena

longe est ab eo htcc prophetia. Et hoc est velamen quod
est in

Moysen; neque enim,

sicut fortasse aliqui imperito-

rum

putant, linteum aliquod aut pellis fuit quae vultum

ejus operiret.

Sed Apostolus

diligenter ostendit dicens ve-

lamen esse positum

in lectione veteris

Testamenli, propter

quod

is

qui appellatur antiquitus Israel expectat adventare

Christum, non intelligentes quia defecerunt ex Juda principes, et ex femoribus ejus duces; sicut

nunc videraus re-

gibus eos principibusque subjectos tributa pendere, nulla
sibi potestate vel

judicandi vel puniendi concessa, sicut

Judas habuit, quia Thamar, posteaquam oondemnaverat,
potuit juslificare^.

Sed

et videbitis

vitam vestram penden-

tcm ante oculos vestros^ XLIV. Habet etiam hic sermo velamen. Usque ad Herodem enim ex parte aliqua regnum tenere videbanlur; ab
Augusto autem prima ascriptio
tributa pendere et
in eis facta est, et coeperunt

censum

dare.

Ex quo aulem Dominus

noster Jesus coeptus est prophetari atque expectari, ex eo
principes ex Juda esse coeperunt et duces populi, qui rur-

sum

defecerunt in adventu proesentiae ejus. Si ergo aufera-

tur velamen

quod

in illa leclione

positum

est, inlelligent

virlutem circumcisionis, invenient et generationem ejus

quem

pra^dicamus, et crucem, et quaecumque de

Domino

nostro gesta sunt, ipsa esse quai de eo fuerant praedicta.

Et velim quidem de Scripturis discutere unumquemque

sermonem,
*

et ostendere ut
18,

intelligi

dignum
9.

est; sed quo-

Deut. xvirr,

2

Qen, xxxviir.

^

D^it^ xxviii,

•ioO

s.

ap.ci!i:lai

iiiam iiunc allud cst

quod urgcl, dc

vacailli

nobis

isla

di-

cenlur
i>ine

;

hacc

cnim

dixisse

nunc

sufficit,

ut oslendamus

non

quorumdam in leclionc veteris Testamenti. Quicumque vero ad Dominum convertuntur, ab iis velamen aufertur. Quae omnia quam
causa velanien posilum super cor

vim habeant

in sese, his qui sensu vigent

inleHigendum

reHnquo. Vcniamus ctiam ad illum sermoncm Moysi, quo
ait
»
:

«Prophctam vobis

suscitabit

Dominus Deus

vester ex

fratribus vcstris, sicut

me*;

»

in

quo maguam video pro-

pheliam famuH Moysi,

scienlis

eum

qui

venturus esset

amphus
ibi

se

quidem

auclorltatis

habiturum, simiha tamen

csse passurum, et simllia signa ac prodigia ostensurum.

cnim Moyscs nalus,

a

malre sua in thibin positus, expo-

Domlnus noster Jcsus Ghrisius, natus ex matre sua Maria, per Angclum fugatur in /E^vptum^ Ibi Moyses educens populum dc mcdio ^gypliorum, salvavit^; et hic Jesus populum de medio Pharinitur ad rlpus fluminis-; hic

sxorum cducens,
nulum

aslernaj tradidit saluti^ Ibi

Moyses pcr
virtute pro-

oraiioncm pclens, e coelo accepit panem quo pasceret poin deserlo*; hic

Dominus mcus Jesus

pria ex quinquc panibus viros quinquc milHa saliavit in

deserto'. Ibi IMoyscs,

cum

probarctur, positus in monte
hic

jejunavit quadraginla dies
spiritu actus in

S* et

Dominus meus Jesus

a

dcscrtum,

cum

icntaretur a diabolo, qua-

draf^Inla dlebus simlHlcr jejunavit^ Ibi in

conspcctu Moysi,

^)ropter infidelilatcm Pharaonis,
"•enita perierunt**'
;

omnia /Egypliorum primosubilo peril**.

ct hlc Jcsu nascente, propter infidcH-

iatem Ilcrodis,
ibi

omne mascuHnum JudaGorum

Moyses orat

ut parcatur a plagis Pharaoni, uc populo

cjus*^; et hic
1

Dominus noster Jesus
2

orat indulgcri Pharixiv.
-

Deut.
i3

vMi, i5.

XVIII.
^

ExoJ.
XVI.
1'

Exud.
xii.

ii.

^

MaUh.

7

Matlh. xiv.
16.


12

Exod.

Mattb. n,

i5.— ^ Exod. Exod. xxxiv. ExoJ. vjh.
ii,
«

* Marc. Matth. n, 2.

DISPUTATIO CUM MANETE.
socis,
»

207
quirl

diccns
»

:

«

Pater, ignoscc cis,

quoniam ncsciunt
in gloria

facianl*.

Ihi

Moysi vultus resplcnduit
filii

Domini,

ita ut

non possent

Israel intenderc in facieni ejus pro-

ptcr gloriam vultus ejus^; et hic Jcsus Ghristus

Dominus

rcsplenduit sicut sol, et discipuH ejus non poterant aspi-

ccre in faciem ejus, propier gloriam vultus ipsius et im-

mensum
«

luminis splendorem ^ Ibi Moyses eos qui vitulum
''

statuerant gladio dejecit

;

et

hic

Dominus Jesus
et dividere

ait

:

Veni gladium miltere super terram,

hominem

»a proximo suo% » et rcHqua. Ihi Moyscs in cahginein nubium aquas fcx^cntium sine metu incessit'; et hic Dorainus Jesus
Ibi

cum omni

polostate super aquas ambulavil \
^ ;

Moyscs imperavit mari

csset in
ses

Dominus Jesus cum mari, surgens imperavit ventis et mari^ Ibi Moyet hic

cum impugnaretur,
***

exlensis

manibus

cerlavit adversus

Dominus Jesus impugnatis nobis; et pcrcuntibus violentia erratici spiritus, qui nunc in justis opect hic

Amalcch

ratur, extensis in cruce manibus, salutem dedit.
alia

Sed

ct

multa pra3tereo, dileclissime Diodore,

dum

fcstino

ad

te libellum
tia facile

hunc

velociler mittere, quae tu pro tua prudcn-

poteris reparare. Scribe

autem mihi oinne quod

postea egerit adversariae partis minister.

Incolumcm

te ani-

ma

et spiritu custodiat

Dcus omnipotens.
epistola Diodorus, ct collcclo ex ca

XLV. Accepta hac
daretur,

scnsu, conflixit adversus

Mancm,

ita

ut ab

omnibus

collau-

quod diiigenter et compelcnter ostenderit duorum Testamentorum atquc utriusque Legis intcr sese cognationem
:

plura eliam ex scmelipso inveniens, objccit

ci

valida valde et fortia pro veritatc. Conclusit eliam adversaLuc. xxxii.—^

8

^ Mallli. Exod, XXXIV, 55. X, 34. ^Exod. xxiv, in rinc. ^ Maltli. 9 Matth. vm, 26. — " Exod. xvii. Exod. XIV.

XXIII,

54.

2

xvii,
'

2.

^

Exocl.

xMatlh. xiv, 25.

~

2C8

S.

ARCHEL.U
ita
:

rium Diodorus ex nominibus, dicens

Dixisli

duo

esse

Teslaraenta, dic ergo duo esse vetera, aut duo nova. Ejus-

dem enim
ingenita
;

temporis, vel potius seternitatis, duo asseris esse
si

et

duo sunt, duo

esse oportet vetera Testamenta,
dicis,

aut duo nova.
et aliud

Quod

si

hoc non

sed

unum

esse vetus,

novum, rursum unus utriusque auctor

ostenditur,

et ejus esse vetus cujus et

novum

consequentia ipsa edo-

cet

:

velati

si

quis dicat homini,

Loca mihi veterem
dicat ei,

domum

tuam; nonne per hoc eliam novae domus dominum eum
esse pronunliat?

Aut rursum

si

tuam

praesla mihi;

nonne eodem verbo
illud

Novam domum etiam veterem eum
est,

habere designat? Deinde

etiam pervidendum

quia

ex quo duo sunt ingenitam habentes naturam, ex eo necesse est etiam habere

unumquemque ipsorum
si

vetus testa-

mentum,
neque
ita

et fient

duo vetera testamenta;

tamen ambos
ita didici,

antiquos et sine initio esse dicis.

Ego autem non

continent Scripturae.
et

Tu

vero, qui dicis legem
dic mihi

Moysi esse mahgni principis,
qui erant
ilH

non boni Dei,
resistit

qui
?

resistebant in faciem Moysi,

Jamnem
Pau:

dico et

IMambrem

Omne enim quod
in

non sibimet
;

ipsi resislit,

sed ahi, aut mehori, aut deleriori

sicut

lus indicat
« » »
»

ad Timolheum

sccunda Epislola sua scribens

Quemadmodum Jamnes
ita

et

Mambres

restiterunt Moysi,

et

isti

restilerunt veritati,

homines corrupti mente,

reprobi circa fldem; sed ultra non proficient. Insipientia

enim eorum omnibus nota

est, sicut et illorum Tuit*.

»

Vides

quomodo Jamnem
mente
et

rat corruptis
veritati.
ait,

^lambrem hominibus comparcprobis circa hdem; Moysen vero
et

Sed

et sanctus

Joannes, maximus Evangehstarum,

graliam gratia praestare, et differre^; ex pleuitudine
dicit,

enim Jesu legem Moysi accepisse nos
graliam pro
*

aham autem
completam

illa
8,-

gratia per

Jesum Christum
i6.

esse

2 Tiinotli. III,

2

Joan.

i,

DISPUTATIO GUM MANETE.
in nobis.
;

20()

Quod ostendens etiam ipse Dominus noster Jesus, « Non putetis quia ego vos accusabo apud Palrem. aiebat » Est qui vos accuset Moyses, in quem vos speratis si enim
:

»

crederetis Moysi, crederetis utique et mihi; de
scripsit.

me enim
quomodo
dici

» ille

Quod

si litteris

illius

non

creditis,

»

verbis meis credelis*

? »

Sunt etiam

alia

multa quae

possent et de Apostolo Paulo et de Evangeliis, ex quibus

ostendere possumus velerem

Legem non

esse alterius

quam

Domini, cujus
lenter
dies

novum Testamentum, quae nos compeexponere ct aptare convenit. Jam vesper impedit,
est
el

enim clauditur,

finem nos disputandi facere par est;
tibi

crastino

autem nobis, de quibus

videtur quoestiones

habeantur. Et his
XliVI.

dictis discesserunt.

Gum

autem mane factum

esset, subito adventavit

ArchelaiJs ad castellum

hunc

in

quo morabatur Diodorus,

priusquam omnino quisquam ad publicum procederet. Manes vero ignorans praesentem esse Archelaiim, rursum Dio-

dorum provocabat ad publicum,
contenderet, volens
vertebat

ut

cum

eo disputatione

eum

verbis opprimere, ex eo
esse simplicem et
;

quod

ad-

eum hominem

non

satis Scri-

pturarum quaeslionibus eruditum

Archelai enim doctrinae

jam perceperat gustum.
coepisset,

Gum

ergo et turbae convenissent
et

ad solitum disputationis locum,
subito in

Manes jam verba facere
salutavit.

medio eorum apparuit Archelaiis, ac
Diodorus

Diodorum complexus, sancto osculo
vero et

omne

qui praesentes erant admirati sunt opus di-

vinae Providenliae, ut in

tempore ipso adventaret Archere

laus

quo

quaestio

movebatur;

enim

vera,

quod fatendum

est, quasi

ex parte aliqua religiosus Diodorus pertimuerat

conflictum.
vit

Gum

autem

vidisset

Archelalim Manes, cessa-

quidem continuo ab
Joan.

insultatione, et supercilio

non pavellet

rum
*

dejecto manifeste inlelligebatur
V, 45.

quod conflictum
U

XV.

.^^^^

/vr

.-Jr^^

1

210

S.

ARCHELAl

effugere. Multitudo vero

auditorum adventum Archelai vepro eo quod ad verbi
exisleret.

lut Apostoli praesentiam oplnala est,

defensionem tam paratus

et

tam promptus
(

Et

cum

dextera silentium poposcisset a populo
extiterat),

tumultus enim
:

non mediocris
assecuti sunt,

hoc modo

coepit Archelaiis

Tametsi prudentiam, gloriam etiam nostrorum nonnulli

tamen hoc vos deprecor,
testimonium reservetis.

me

dicta sunt
fratres,

eorum quae ante Scio enim et certus
ut
ipsius impossibi-

sum,

quoniam Diodoro non pro

Htate successi, sed
loci

quoniam istum ego novi tunc cum ad
viri

mei partes improbus advenisset, Marcelli

iliustris

gratia, volens

eum

divertere a nostra doclrina et a fide,
:

videlicet
et

quo impietatis hujus idonous efficeretur assertor
suis verbis in nullo

tamen omnibus

eum
domus

divertere et

movere

praevaluit; similis

enim inventus

est rehgiosissimus

Marcellus petrse in qua aedificata est

soHdissimis

fundamentis, et

cum

descendisset pluvia, et irruissent flu-

mina ac

venti, et illisissent in

domum

illam, perstitit, fun*
:

data enim erat solidissimis et immobilibus fundamentis

huic autem, qui prjesens
tus ipse

est,

infamiam potius

intulit

cona-

quam laudem. Non autem mihi
:

venia dignus vi-

detur qui ignoraverit quod futurum est

oportebat enim

eum

prnenoscere qui sunt proprii sui;

si

quidem
iter

spiritus

Paracliti habitat in eo.

Sed quoniam
cucurrit

ignorantiae tenebris

obcaecatus est,

in

vanum

cum

faceret ad

Marcellum;

et similis facere astrologo, describenti

quidem

coelestia, ignoranti

vero quae suae domui gerunlur. Sed ne

videar per ha?c verba differre quaestionem, jam sileam;

de

iis

vero dabo

ipsi

potestatem

:

sumat quodcuraque

vult
si-

propositionis et quaestionis inltium.

Yos tantummodo,

cut superius dixi, indeclinabiles judices esse quaeso, ut vcra
dicenti
*

honorem verum palmamquc
Tii, 24.

tradatis.

Matth.

DISPUTATIO CUM MANETE.

211
ita

XLVn. Tunc Manes,
sns est
:

silenlio

ab omnibus facto,

exor-

Tu quoque,

Archelae, bene

me

de Deo senlienlein,

dignamque opinionem de Christo retinentem, verbis moleslissimis obtundis; licet tale sit Apostolorum genus, patiens et ferens

omnia, etiamsi eos conviciis quis aut malepersequi volueris, paratus

dictis obtrectet. Si

sum;

et

si

inferre supplicia,

non refugiam.

Si etiam inlerflcere

me

vis,

non reformido,* illum enim solum oportet timere qui potesl

animam

et

corpus perdere in gehennam*.
ARCHELAUS.

Absit a me.

Non

est

mihi

tale

propositum, Quid enim

perpessus es a me, vel a nostris; et quidem
res atque injuriam irrogares, et

cum

obtrecta-

cum

delraheres de palernis

nostris tradilionibus, et

cum

velles

animas

hominum bene
quibus

institutas ac diligenti cautela servatas interilcere,

utique repensari non possunt universse mundl divitiae? Ve-

rumtamen propler quod assumis, o Manichaee? Quid

est

quod indicas? Quas salutis signa ad nos deferas ? dicito. Verborum enim nuda jactatio non poterit praesenti multitudini satisfacere, ut agnoscant qui nostrum rectius obtinet
scientiam veritatis.

De quo ergo
MANES.

vis

nos capite disputare,

hoc prius

dicito,

cum

prius dicendi acceperis facultatem.

non iterum his qua3 a nobis recte dicuntur infideliter resistis, dicam; si autem talis existis qualem te prius sensi, dicam adversus Diodorum, declinans inquietudinem
Si

tuam.
ARCHELAUS.
Praedixi

jam quod abutimur

inanitate verborum. Si quis

nostrum
raitte
*

resistere infideliter invenitur, judicibus haec per-

discernere; tu autem quid asseras, dicito.

Maltlv X, 28.

14.

212

S.

ARCHELAl
MANES.

Si

non iterum

resistis

his quae a

me

ilerum recle di-

cunlur, iucipiam.

ARCHELAUS.
Si
tis.

non hoc

est, Si

non

illud,

sermo
est,

est

hominis ignoran-

Ignoras ergo quod futurum

Sed hoc quod futurum

ais, resistere

me, aut non

resistere, in
ille

Quomodo

ergo stabit sermo

mea est potestate. duarum arborum, in quo
requirisPQuod
si

fidis veluti

scuto firmissimo? Si enim contrariae partis ego

sum, quomodo obedientiam
dientiae in

meam

obe?

me

est

mens, quomodo pertimescis ne resistam

mahim semper permanet malum, et bonum semper permanet bonum, vim verbi istius penitus ignorans.
Ais enim quia

MA>ES.

Numqnid

te

advocatum meorum adhibui sermonum
dlsponas
?

ut

eliam moae scicnliae inlelligentiam
proprla explanare non valeas,
plicare?

quippe qui

quomodo

allena potcris ex-

Quod

si

viclum jaui sc profitelur Diodorus, tunc
stat
ille,

mlhi tecum sermo movebitur. Si aulem

et est

idoneus ad dlcendum, desine tu, et noH perturbare substan-

liam
in

verltatis.

Es enim

ovls allena, eflicicrls

lamcn postea
ejus
fult

numero ejusdcm gregis, slcut vox Jesus ostcndlt, qui apparult quldem in homlnls speclc, nec tamen
homo.
ARCHELAUS.

Ergo non putas eum ex Maria vlrglne esse
MANES.
Absit ut

?

Dominum nostrum Jesum Christum

per natu-

raha pudenda muheris descendisse confitear; ipse enlm

testimonium dat quia de sinlbus Patrls doscendit. Et
« »

;

Qui

me
I,

reciplt, recipit

veni facerc volunlatem
'

eum qui me misll*. » El meam, sed ejus qul niisit
,,

:

«

Non
»

roc^.

Joan.

)8, ct 111, i5.

^

joan.

18.

DISPUTATIO CUM MANETE. Et
:

2l5
»

«

Non sum missus
et alia

nisi

ad oves perdilas domus Israel *.

Sunt
cant

innumera testimonia hujusccmodi, qua?

indi-

eum
et

venisse, et

non nalum

esse

^ Quod
est,

si

polenlior

illo es,
illi

magis scire potes quod verum
?

quomodo jam

credimus

archelaus.
potentior sum, servus enim sum, et ncque
esse

Neque
aequalis

illo

Domini mei
verhorum ejus

possum; ego enim sum

inulilis

servus,

discipulus, credeus his quae ah ipso

dicta sunl, et haec indeclinahiliA esse confirmo.

MANES.
Similis tui
»

quidam,

cum

ei

aliquando dixisset
»

:

«

Maria

mater tua

et fratres tui foris stant',

non
:

lihenter acci-

piens
»

eum

qui dixeral, increpavit dicens
fralres

«

Quae

est

maler

mea, aut qui sunt

mei

? » et

ostcndit eos qui fasihi esse et

cerent voluntatem suam, et matres
sin

fralrcs

:

autem

vis

dicere

sine periculo; sine

matrem ipsius Mariam, non est lihi duhio enim eliani fratres ex ea hahuisse
si

monstratur. Et dic utrum de Joseph generati sunt, aut ex

eodem

Spiritu sancto?Ergo et multos Christos,

ex eodem
si

Spiritu sancto generatos dixeris, hahuimus.

Quod

non ex

eodem
hriel,
clesia.

Spiritu, sed

tamen

dixeris

eum

fratres hahuisse;

sine duhio intelligendum est, quia post Spiritum, post

Ga-

nupserit Joseph Virgo castissima, et immaculata Ec-

Quod si etiam hoc ahsurdum est omnlno, eam quolihet modo concuhuisse cum Joseph, dic an fratres hahueril ? Numquidnam etiam moechiae ei crimen impingis, o prudcnlissime Marcelle ? Quod si horum nihil convenit inconlaminalae Yirgini
ei
;

unde

ei fuisse fratres
;

astrues

?

Quod

si

fratrcs

fuisse

non potes edocere

quomodo Maria mater
:

ejus

erit, sicut ait ille
»

qui scrihere ausus est

«

Ecce maler tua
si

et fralres tui foris stant?»
:

Quod

etiam

ille

ausus est

dicere
*

IIIo ipso
X, 4o.

potentior aut major esse
2

nemo
3

polest, qui

Matth.

Joan. vj, 58. Matth. xv, 24.

Malth. xn, 4-.

!

2l4
ostendit nobis

S.

ARCilELAi
fraties suos; sed et Davidis esse

malrem, aut

non dignatur audire*. Apostolus Petrus, discipulorum omniumeminentissimus, tunc agnoscere
guli opiniones suas, quas
«

eum

poluit

:

cum

sinait
:

de ipso habebant, promerent,

Tu

es Christus Filius Dei vivi
:

%

»

et statim bealificat

eum

dicens

«

Quoniam
sit

revelavit tibi Pater

meus

coelestis. »

Vide quanla
Illi

dlfTerentia
:

eorum

quae ab Jesu dicta sunt
foris stat,
»

enim qui dixerat
:

«

Ecce mater tua

rcspon-

dit

«Qluc mihi
:

est

mater, aut fratres?» Ei autem qui
Dei vivi,» beatitudinem be-

dixit

a

Tu

es Chrislus Filius
restituit.

nediclioncmque

Si ergo de Maria vis essc

eum
Pe-

natum, mentitur
trus, sine

ipse
ille

cum

Petro;

si

autem verum

dicit

dubio

prior

fefellit.

Quod

si

prior

fcfcllil,

causam ad scriptorcm rejicienda est. Unum igilur Christum nos scimus esse secundum Apostolum Paulum, cujus
vocibus credimus consonantibus duntaxat adventui ejus.

XLVIII. His

auditis turba? permotcTe sunt, veluti rationem

veritatis conlinenlibus, et

Archelao

nil

habente quod his

posset opponere; hoc enim indicavit tumultus qui inler

eos exortus fuerat; sed
chelaiis

cum

multitudo conquievisset, Ar-

hoc modo respondit.

Vocis quldem Domlni nostri Jesu Christi nullus potcrit
esse pctentlor,
si

neque nomen aliquod aequale

ei

csse in-

venitur
» illi

:

«

Propler quod Deus
cst

eum

exaltavit, et donavit
^ ;

nomen quod

super
ei

omne nomcn

»

neque

in

testimonio quis aequalis

esse poteril, et ideo ego vocis

ejus libi testimonia proferam,

primum quidem

dissolvens
sibi

haec quae a te dicta sunt, uti ne dicas
ipsi

quoniam nec

consonant, ut est

tibi

consuetudo dicendi. Ais cnim
fratribus
id

quia

eum

qui nuntiaverat ei de matre aut de

incrcpaverit Jesus, quasi fallentem,

secundum
ei
M, 9.

quod

gcriptorem
*

fefellit.

Neque
^ l(\.

is

qui annuntiavit

de matre

Matlli. xxiii, 42.

-

XVI, 16.

2

Pliiiip.

DISPUTATIO CUM MANETE.
el tVatribus increpatus est,
lus Leatificalus est;

2l5

neque Pelrus supra illum sosed uterque «b eo dignam responsio-

neoi propria interrogatione percepit, sicut in consequentibus

sermo monstrabit.

Cum

quis parvulus est, cogitat

sicut parvulus, sapit

ut parvulus;

cum autem
:

perfectus

fuerit vir, destruentur ea quae sunt parvuli

id est,

dum

ad priora se quis extendit, obliviscatur quaj post se sunt.

Unde Domino nostro Jesu Ghristo docente

et

curante hu-

manum

genus, uti ne simul omnia deperirent,

cumque

in talibus studiis

mens omnium auditorum

esset intenta,

non opportune ingressus hic nuntius de matre ejus suggessit ac fratribus.

Quid enim? debuitne etiam

se ipso ju-

dicante derelinquere eos quos curabat et quos erudiebat,
et

cum matre

ac fratribus coUoqui?
?

Nonne conlinuo de
et gra-

hoc ipso detraheres

Cum

enim peccatis onustos

duodecim numero, quos et Apostolos nominavit, dicens eis Relinquite matrem el paIrem, ut me digni efficiamini ^ ul ultra non possit eis mevatos ad disclpulatum delegit
:

;

moria patris aut matris robuslum pectus

inflectere.

Et

ite-

rum volente meum, ait
:

alio
«

quodam

dicere

ei,

Ibo, et sepeliam patrem
»

Dimitte mortuos sepelire mortuos suos^.

Intuere ergo

quomodo Domiuus meus

Jesus ad necessaria

discipulos aedlficat, et pro meritis unicuique sancta verba

committit. Ita et in eo lempore quo importune annuntiaverat

quidam

ei

de matre, non complectitur pro malris
praiterire

praesentia

paternum
fuisset

pra^ceptum. Ut autem

tibi

ostendam haec
cationem
»

ita esse,

Petrus ahquando,
ait

cum jam
:

beatifi-

ab eo consecutus,

ad Jesum
»

«Propi-

tius esto,

Domine, non

erit tibi istud'',

cum

dixisset ei

Jesus quia oporleret Filium hominis ascendere Jerosoly-

mam,
Iro
*
I
:

et occidi, et tertia die resurgere;
«

respondens

ait

Pe-

Vade
xm,

retro, Satana, quia
II.

noo
Luc.

sapis quae Dei sunt,

Cor.

2]vi.jttij

x, 07.

~

^

ix, 69.

^

Mallh. xvi,

22,

2l6
»

S.

ARCHELAl
»

sed quae
ei

hcminum

sunt.

Quoniam ergo

exislimas illum

qui

de matre renunliaverat et fratribus, increpatum esse
:

ab Jesu; istum vero qui paulo ante dixerat
»

«

Tu

es Filius

Dei

vivi,

»

beatitudinem consecutum

:

vide quia magis

hunc

pr^etulit Jesus, cui et

clementius et

cum

venia res-

ponsum dare dignalus
luram
rei

est; Pelro vero post illam

benedic-

lionem nullum jam veniae largitur titulum, pro co quod nasibi diclae

non

diligenter advcrterit. IUius

enim

nuntii error responsi ratione corrigitur; hujus vero tarditas
intellectus acerbiori increpatione

damnatur. Ex quo adver-

tere poles

quod Dominus Jesus interrogationum sibi, opportunitate servala, dignum promat singulis opportunumque responsum. Quod
patur; dic mihi quare
dicentes
:

si,

ut ais, ex eo

quod verum dixerat
nuntius
ille

Petrus beatificatur, et pro eo quod

fefellit

cul-

cum daemoncs eum
qui
sis
(si

confiterentur,

«

Scimus

te,

sanctus Deus *,» increpavit

eos et silere praecepit; cur non

quldem confitentium

se

testimoniis delectatur) etiam istos, sicut

Petrum vera dicentem, benedictionibus remuneratus est? Quod si hoc absur-

dum
nis,

est, relinquitur ut

pro loco, pro tempore, pro perso-

pro rebus, pro accidentium salute, ea qu£E dicta sunt
uli

inteUigamus,

ne temere pronuntiantes, digna coercitionc

feriamur, et ut te magis ac magis
illum qui de matre nuntiaverat
litus rei

edoceam mullo amplius
:

honoratum

tu

autem obes.

quac nobis proposita esl,in aliud conversus
si

Audi

ergo breviter;

enim

volueris diligentius intueri quae dicla

sunt, inveniemus in

illo

priorc

multam Dominum Jesum

ostendisse clementiam; idque convenicntibus te exemplis

edoceam. Rex quidam, cum adversus hostem processisset
armatus, et cogitaret atque disponeret
set

quemadmodum

pos-

manum
in
Luc.

sibi

hostilem atque barbaram subjugare,

cum-

que
*

multa esset cura et sollicitudine constitutus,
IV, 54.
i

in raedio

Cor. XV, 02.

UISPUTATIO CUM MANETE.
adversarioriim positus, ac postea
iacipiens,

^17

jam

captivos eos lenere

jamjam

illa

sollicitiido

immineret quemadmobelli

dum

eos qui

secum laboraverant ac pondus
quidam
ei

tolera-

verant procuraret,

nuntius importunus occurille

rens, de rebus domesticis suggerere aliqua coepit. At

admiratus est audaciam atque importunam suggestionem, et
morti tradere hujuscemodihominemcogitabat; quodniside
charissimisafFectibustalis nuntiusextitisset, eo quodincolu-

mes esse hos et recte ac prospere agentes omnia nuntiasset, dignum protinus potuit excepisse supplicium. Quae enim
erat cura aha regis, belli duntaxat tempore, nisl provincia-

lium salus,

nisi dispositio lei militaris? Ita et

Domino meo

Jesu Christo pugnanli adversum passiones, quae profunda
viscer,um obsederant, et curans eos qui multo tempore variis

infirmiiatibus fuerant devincti, et inchnato
ille

omni nisu

pro salute universitalis,

nuntius importune adveniens

de matre et fratribus nuntiavit. Et potuit quldem similem
Petro, aut etiam graviorem accepisse sententiam; sed
tris et

ma-

fratrum intellectum
et

nomen clementiam
quantum
non

provocavit.

XLIX. Sed
tineat. Si

amplius adhuc omnibus ostendere cupio,
impietatis ob-

ut agnoscant universi, assertio tua

enim, secundum tu

dicls,

est natus, sine duest, impossibile

bio nec passus est; pali
est.

enim qui natus non
Grucls

Quod

si

non

est passus,

nomen

aufertur.

Crucc

aulem non suscepta, ncc Jesus ex mortuis resurrexit. Quod sl Jesus (3x mortuis non resurrexit, nec allquis alius resurget.

Quod
quia

si

nullus resurget, nec judiclum
judlcer.

erit.

Certum
si

est

enim

si

non resurgam, nec
observatlo

Quod

non judiclum
:

erit, frustra erlt

nentlae

mandatorum Del nullus abstllocusest; manducemus et bibamus, cras enim mosi

riemur*. Haic autem omnla connectis, negans quod de Marla
*

natus est;
Cr»r. XV, 52.

enim confessus

fueris

eum

de Marla nalum,

2l8

S.

ARCniiLAl

et passio subsequatur necesse est, et

passionem resurreclio,

et resurreclionem judicium; et salva nobis erunt Scripturoe

praecepta.

Non ergo

jara vana est quoestio, sed

plurima in

hoc verbo. Sicut enim omnis Lex
sermonibus conslant,
ita

el Prophetice in

duobus

etiam nostra omnis spes in beatac

Mariae partu suspensa est; et ideo responde mihi ad sin2;ula
quae te interrogabo.

Quomodo
:

abjiciemus tantas et tales

ApostoH voces, quae dicunt
»

«

Gum

autem

fuit

Dei voluntas
*

in nobis, misit
:

Filium suum factum ex muhere
est Ghristus

? »

Et

ite:

rum
« »

«

Pascha nostrum immolatus
et

^. »

Et quia

Deus,

Dominum
:

suscitavit, et nos
»

cum

illo

suscitabit

per virtutem suam*.
«

Et aUa mulla his similia dicta sunt,
dicunt quidam in vobis, quia re-

ut est illud
»

Quomodo

» » » »
» » »
» »

mortuorum non est? Si enim resurrectio mortuorum non est, nec Ghristus resurrexit. Si autem Ghrislus non resurrexit, inanis est ergo praedicalio nostra.
surreclio

Inveniemur etiam

falsi testes

Dei, qui testimonium perhi-

buimus adversus Deum, quia suscilayerit Ghristum, quem non suscitavit. Si quidem mortui non resurgunt, nec Ghristus resurrexit. Si autem Ghrislus non resurrexit, vana est
fides vestra,

adhuc

estis

in peccatis vestris; ergo et qui

dormierunt

in Ghristo pcrlerunt. Si in

hac

vita

tantum-

modo

speramiis in Ghristo, miserabihores sumus omnibus

»
»

houiinibus.

Nunc autem
' ;

Ghristus resurrexit a mortuis

ini-

tium dormientium

»

et

reUqua. Quis, rogo, tam temcraistis

rius et

impudens invenitur, qui

sacrosanctis vocibus
est dislinctio,

non accomraodet fidem, in quibus nulla dubitalio ? Quisnam, quoeso, etiam te, o
navit, sicul et illos
»

nuUa

stulle Galata, fasci-

«

quorum
^

anle oculos Jesus Ghrislus

rescriplus est crucifixus

? »

Unde
,

arbitror sufficere haec

lestimonia ad ostensioucm judicii
* *

et resurrectionis, et pas-

Galat,

IV,
1.

4.—

2

1

Cor.

v,

7.

^

JJ. vi, i4.

~

^-

Id. sr, 12.

Galat.

m,

blSPUxATiO CUM MANETE.
sionis
;

219

quibus consequenler et pariter ex Maria partus os-

tendilur.

Quid enim,

si

tu nolis acquiescere, sed evidentis-

sime Scriptura proclamet?

Verumtamen interrogabo

te, tu

autem mihi responde, quando Jesus de Joanne testimonium
dabat, et dicebat quia «Major in natis
»

mulierum nullus
est in

surcoeillo

rexit

Joanne Baptista; qui autem minor
est illo
*
:

regno

»

lorum, major

»

dic mihi qua ratione

major

est in

regno coelorum.

Numquid

Jesus minor erat Joanne
in

in regno coelorum? Dico, absit.

Dic ergo

quo, ut vel

te

ipsum superare
inter natos
erat.

possls. Sine

dubio minor erat Joanne Jesus

mulierum;

in

regno autem coelorum majorillo
si ais

Dic mihi

illud eliam, o Manichaie,

Ghristum nou

esse ex Maria

natum, sed apparuisse quidem ut hominem,
esset, praestante

cum bomo non

hoc

et

agente virtute quae

in ipso est; dic mihi, supcr

quem
si

Spiritus sanctus sicut co-

lumba descendit. Quis
Si perfectus erat,
si

est

etiam qui baptizatur a Joanne?
virtus erat,

Filius erat,

non poterat

Spiritus ingredi, sicut nec

regnum

potest ingredi intra reg-

num. Cujus autem
h't,
»

ei coelilus

emissa vox testimonium detu-

dicens

:

«

Hic est Filius meus dilectus, in quo bene comille

placui ^?» Dic age, nihil remoreris, quis

est qui parat

haec omnia, qui agit universa. Responde, ita ne blasphe-

miam
L.

pro ratione impudenter allegas, et inferre conaris.
MANES.

Nemo quidem

qui adversum haec quae a te dicta sunt

respondere poluerit, blasphemiae crimen incurrit; quin potius est

omni laude dignissimus. Oportet enim artilicem
quasritur vcl dubitatur ostendere, et
tibi

rebus propositis responsione diligenter aptata, manifesta

omnibus ea de quibus

maxime

idiotis.

Et quoniam
artifex

doctrinae nostrae

non

pla-

cet ratio,

tanquam

bonus, etiam hanc mihi quaestio-

nem
*

rationabiliter exsolve. Mihi
XI,
1

enim pium videtur dicere

Matlh.

1.

2

Ideni,

m,

17.

220

S.

ARCIIELAI

quod

nihil eguerit Filius Dei in

eo quod advenlus ejus pro-

curatur ad terras, neque opus habuerit columba, neque
baptismale, neque matre, neque fralribus, fortasse neque
palre, qui ei

secundum

te fuit

Joseph; sed totus

ille

ipse

descendens, semetipsum in quocumque voluit transformavit in
»

hominem, eo pacto quo Paulus

dicit,

quia

«

habitu
is

repertus est ut

homo

*.

»

Gujus igilur

rei

indiguerit

qui semetipsum in

omnia transformarit, ostende. Quando
in spedi-

enim
ciem

voluit,
solis

hunc hominem rursum transformavit

ac vultum.

Quod

si

rursus

resistis,

mihi recte

centi fidem nolis

accommodare, audi defmitionem tuam,

in

qua

stas. Si

enim hominem eum tantummodo ex Maria
et

esse

dicis, et in

baptismate Spiritum percepisse, ergo per pro-

fectum fdius videbilur,

concedam dicere, hominem factum; hominem vere
caro et sanguis
sit.

non per naturam. Si tamen tibi secundum profectum esse fdium, quasi
esse opinaris, id est, qui

Necesse est ergo et Spirilum, qui sicut

columba apparuit % non aliud esse quam naturalem columbam sicut homo enim dictum est, et sicut columba; et
:

quodcumque
est, sicut

opinari potest de eo

sermone quod diclum

homo, hac opinione concipe ctiam de co quod dictum est, sicut columba necesse est et haec aequalitcr recipere, ita enim in Scripturis quac de eo scripta sunt
;

inveuiuntur.

ARCHELAUS.
Sicut
tibi

ipse

non potes, tanquam bonus

artifex,

nequc

ego

tibi

hanc quaestioncm diligenter aptatam manifestarem
nisi

atque manifeste dissolverem,

propter hos qui assistunt

et qui nos audiunt; et ideo, sicut convenit, quaestionis hu-

jus

quoque exponam rationem. Tibi quidem non vidclur

matrem habuisse Jesum Mariam, et reliqua qu.T nimc prosecutus es, quac quidem omnia repetere perhorrespie dici,
1

Philip.

11.

7.

2

Mallh. ni,

16.

BISPUTATIO CUM MANETE.
co.

22

1

Inlerdum quidem cogl

solet artifex propter imperitiam

resislentis dicere et facere ea quae

tempus recusat,

et idco

quia mihi est illata necessitas propter praesentem lurbani,

ad ea quae

a te
:

non recte
si

dicta sunt paucis

respondeam.

Jesum hominem naturahter factum intellexerimus ex Maria, habentem carnem et sanguinem intellexerimus, necesse est etiam Spiritum sanctum veram coDic ergo mihi

Umibam

fuisse, et

non spiritum. Et quoraodo
in

poterit vera

columba verum hominem ingredi, alque

eo permanere?
si

caro enim carnem ingredi non potcst. Sed mogls

Jesum

hominem verum

confiteamur,

eum

vero qul dicitur sicut
est nobis ratio in utra-

cokimba, Spiritum sanctum, salva
que, Splritus enim

secundum rectam rationem
permanet;
et

habitat in
et

homine,
factum

et descendlt, et
flt

competenter hoc

est et

semper, sicul tu teipsum ante hoc temsilex,

pns profitebaris esse ParacHtum Dei, ut dlcam

non

homo, qui frequenter obhvisceris ea quae dicis. Spiritum enim venisse super te dixisti, quem promlserat Jesus esse
mlssurum;
et

unde,

nlsi

de coelo descendat? Et
se,

si

descendlt

Spiritus super

hominem dignum

super te autem veras

columbas descendisse sentiendum

est, ut te

columbarum
:

potius furem accipiamus, Insidias eis ac laqueos mollentem

dignus enim es qui verbis ridicuhs ilhidaris; ego tamen
parco, ne auditores vldear ofFendere haec dicens, et
quia praeter propositum
rls

maxime
mereatransfor-

meum,

In te ingerere quae

audlre.

Sed redeam ad rem. Memor sum enim
vel in solem, ex

mationis suae, qua dicls quia Deus transformaverit se in

homlnem

hoc volens ostendere Jesum nos-

trum habitu

solo et visu

factum esse hominem; quod absit
te

ab unoquoque fidehum dlcere. Haec ahoquin secundum

ad somnium nobls redeant universa

et figuras;

non solum
in coelo

autem, sed adventus nomen delebitur; poterat enlm
positus facere quac vohierat,
si

Spiritum

eum

esse, et

non

222

S.

ARCHELAl
ita est,

hominem,
»

dices.

Sed non

quouiam
*. »

«

exinanivit se-

metipsum formam
multo

servi accipiens

Dico autem de eo

qui ex Maria factus est
et nos

homo. Quid enim? non poteramus
narrare? sed absit ut a

facilius et lautius ista

veritale declinemus iota

unum

aut

unum

apicem. Est enim

qui de Maria natus est
est, voluit perferre

filius,

qui totum hoc, quo

magnum
si

certamen Jesus. Hic

est Christus Dei,

qui descendit super
credis

eum
si

qui de Maria est.
est,

Quod

non

neque voci quae coehtus facta
ipse producis, et
dixeris,

temerarium aU-

quod
in

nemo

credet. Statim

enim

desertum

a spiritu ductus est Jesus, ut tentaretur a dia-

bolo,
»

quem cum
»

diabolus ignoraret, dicebat

ei

:

«

Si fdius

es Dei^.

Ignorabat autem propter quid genuisset

FiHum
et

Dei, qui praedicabat

regnum coelorum, quod
ullo

erat habitacu;

lum magnum, nec ab
affixus cruci,

aUo parari potuisset

unde

cum

resurrexisset ab inferis, assumptus

est

iUuc, ubi Ghristus FiUus Dei regnabat, ut

cum

judicium

habere coeperit, hi qui ignoraverunt eum videant quem compunxerunt^ Ut autem credas, cum discipuU ejus per

annum integrum manserunt cum
in

eo, quare

nuUus ipsorum

procidit super faciem suam, sicut paulo ante dicebas, sed

una hora iUa quando sicut sol rcsplenduit vuUus ejus? Nonne propler habitaculum iUud, quod ex Maria fuerat
?

effectum

Sicut enim ParacUti pondus nuUus aUus valuit

sustinere, nisi soU DiscipuU et Paulus beatus; ita

etiam

Spiritum, qui de coeUs descenderat, per
testatur, dicens
:

quem vox

paterna

«

Hic est FiUus meus dilectus*, » nuUus aUus
nisi

portare praivaluit,
sanctos Jesus.

qui ex Maria natus est, super

omnes
his

Sed

ct

ad haec quaj objicio respondc. Si

habitu

eum

et specie dicis esse

hominem, quomodo ab

qui exviro et

muUere

nati sunt, Pharisaeis teneri pctuil, et

ad judicium prolrahi,
1

cum
1.

spirituale corpus a crassioribus

Philip.

II, 7.

2

Matlli. IV,

3

Joan. xix,

3j.

*

Matlb. ui,

17.

DISPUTATIO CUM MANETE.
corporibus non valeat comprehendi?

225
si

Qnod

habcs aliquid

quod ad verbum atque ad proposilum respondeas, qui nun-

quam ad proposita

respondisti, perge qua^so, et pugillum ple-

num

solis

mihi

affer, aut

modium plenum.

Ipse vero sol pro

eo qbod subtilioris est corporis, cooperire te et circumdare
potest; tu vero

eum,
si

etsi

conculcaveris, nihil

laedis.

Dominus

vero meus Jesus,
tus est. Si

tentus est, ut

homo

ab hominibus ten-

non
est,

est

homo, nec

tentus est. Si
est. Si ille

non

est tentus,

nec passus

nec baptizatus

non

est baptizatus,

neque quisquam nostrum baptizatus
si

est.

Baptisma autem
in suis pecca-

non

est,

nec

erit remissio

peccatorum, sed

tis

UQUsquisque morietur.
MANES.

Ergo baptisma propter remissionem peccatorum datur ?
ARCUELAUS.

Etiam.
MANES.

Ergo peccavit Christus, quia baptizatus est?
ARCHELAUS.
Absit; quin potius pro nobis

peccatum factus

est, nostra

peccata suscipiens, propter quod ex muliere natus est, et
propter quod ad baptisma venit ut hujus partis perciperet
purificationem, ut Spiritum, qui descenderat in specie co-

lumbse, corpus quod susceperat portare possit.
LI. Hsec

cum

dixisset Archelaiis, admiralae sunt turbae
ei

veritatem doctrina^ ejus, et laudes
ribus reddiderunt, ita ut
ei

immensas cum clamoet ultra
et

omni sludio conarentur,

non sinerent ad propria remeare;

tunc quidem disces-

serunt. Postea vero congregatis eis, Archelaiis acquiescere
sibi

atque audire verbum suadebat: non enim

soli

qui

cum

Diodoro erant audiebant eum, sed omnes quicumque ex
provincia ejus aderant atque ex vicinis locis; factoque silentio,

hoc modo de Mane dicere aggressus

c^l

:

Quaiiter se

224

S.

ARCUELA-i
audistis, et fidei noslrag ex-

quidem habeat nostra doctrina
perimenla
coepistis;

prout poluienim intelligere Scripturas,

corani omnibus vobis exposui. Sed

nunc paucissime dicere

volentem deprecor ut
qui
sit, et

cum

silentio audiatis, ut agnoscatis

unde,

et qualis slt iste qui advenit, sicut Sisinius

quidam unus ex comitibus ejus
ad testimonium eorum quae
a

indicavit mihi,

quem

etiam

me

dicentur,

si

placet, vo-

care paratus sum. Sed ne ipse quidem diccre recusavit ea-

dem

quac nos dicimus, prassente

Mane

;

credidit

enim doc-

trinae nostrae

supradictus, sicut et

apud me aHus, Turbo
non faciam
latere

nomine. Quaecumque ergo contestati sunt mihi, sed et ea
quae nos ipsi deprehendimus in hoc viro,

conscientiam vestram.
tae,

congregatae

Tunc vero turboe eo amplius incitasunt ad audiendum Archelaiim elenim ca
;

quae ab eo dicebantur

plurimam

eis

oblectationem praebe-

bant; propter quod et certatim adhortabantur eura dicere

quaecumque
audiendum,
sis

vellet,

qunecumque

sentiret

;

paratos se esse ad

et

usque ad vesperum permanere, etiam accen:

luminibus, polliccbanlur

quorum

animositate incilatus
:

Archelaiis

cum omni

fiducia dicere exorsus esl

Viri fratres,

superiores

quidem causas Domini mei Jesu

audistis, dico

autem eas quae ex Lege

et Prophetis judicantur; iuferiores

vero Domini mei Jesu Christi Sahaloris nostri non ignoratis.

Sed quid plura

?

Appellati

sumus ex

Salvatoris desiderio

Christiani, sicut universus orbis terrarum testiroonium perhibet, atque Apostoli edocent*; sed et optimus architectus
ejus,
et

fundamentum nostrum,

id est Ecclesiae,

Paulus posuit,

legem

tradidit (7), ordinatis ministris, et presbyteris, et

episcopis in ea, describens per loca

singula,

quomodo
fieri

et

qualiteroporleat ministros Dei.quales et qualiter

pres-

byteros, qualesque esse debeant qui episcopatum desidcrant; quae
'
1

omnia bene nobis

et recte disposita,

usque

in

Cor. ui, lu.

DISPUTATIO CUM MANETE.

225

hodiernum, statum suum custodiunt, et permanet apud nos
hujus reguloe disciplina. Istius vero, qui nunc nobis ex Persa-

rum provincia ebullivit, Manes nomine, adversum quem mihi disputatio jam secundo commota est, genus vobis dicam, et
totum; sed
monstrabo.
nae, et doctrina ejus

unde descendat lucidissime de-

Iste

non

est

primus auctor hujusceraodi doctri-

nec solus; sed quidam ex Scythia, Scythianus nomine,
fuit sectae
alii

Apostolorum tempore

hujus auctor et princcps,

sicut et fuerunt et multi

aposlatae qui, primatus sibi

vindicare cupienles, falsa pro veris conscripserunt, simpliciores

quosque ad suam libidinem pervertentes, quorum
et perfidias dicere

nomina

nunc tempus non
et alii

sinit.

Hic ergo
sibi,

Scythianus dualitatem istam introducit contrariam

quod

ipse a

Pythagora suscepit, sicut

omnes hujus
in

dogmatis sectatores, qui omnes dualitatem defendunt, declinantes Scripturae
proficient.
LII. NuIIus

viam directam; sed non

ampHus
iste

tamen

ita

impudenter praevaluit sicut

Scythianus. Inimicitias enim inter duos ingenitos introduxit,
et

omnia

haec quaj consequuntur

hujuscemodi assertionem.

Quique Scythianus
plivam

ipse ex genere

Saracenorum

fult, et

ca-

quamdam accepit uxorem de superiore Thcbaide, quae eum suasit habitare in ^Egypto magis quam in desertis. Atque utinam nunquam eum illa provincia suscepisset, in qua cum habitaret, cum ^gyptiorum sapientiam
didicisset;

erat enim, ut
et

quod verum

est

dicamus, valde

dives

ingenio

opibus sicut hi qui sciebant
testificati sunt.

eum

per

traditionem nobis quoque

Discipulum au-

tem habuit quemdam, nomine Terebinthum, qui scripsit ei quatuor libros, ex quibus unum quidem appellavit Mysteriorum, alium vero Capitulorum, tertium autem Evangelium, et novissimum
ei
isti

omnium Thesaurum appellavil;

eterant
!5

quatuor XV

llbri, ct

unus discipulus nomine Terebinthus.

2

26

S.

AI\CHELAi
isli

Quia ergo aliquantum teaiporis secum
rant
soli

ambo decrevcibi

habilare, placuit Scythiano discurrere in Judaeam,

ut ibi congrederetur

cum

omnib'j-s

quicumque

vide-

bantur esse doctores;
gi,

et pervenit

eum

continuo vita defun-

nec potuisse aliquid promovere. lUe vero discipulus qui cum eo fuerat conversatus in fugam versus est, et Babylopetiit, quae

niam
abcst
sex;

nunc provincia habetur
dierum
se

a Persis, quaeque
et

nunc

a locis nostris itinere

noctium ferme
pervulgavit ipse

quo cum venisset, talem de
et vocari

famam

Terebinthus, dicens omni se sapientia x^Egyptiorum rcple-

non jam Terebinthum, sed aHum Buddam nomine, sibique hoc nomen impositum, ex quadam aulem virgine natum sc esse, simul et ab Angelo in montibus enutum,
tritum. Parcus vero
fihus, arguebat

quidam propheta,
mendacii, et erat

et
eis

Labdacus Mithrae
quolidie animosa

eum

exaggeratio de hujusmodi negotio. Sed quidplura? Licet
frequentius objurgaretur, tamen nuntiabat
eis

qune antc

saeculum essent, et de spha^ra et duobus luminaribus; sed
et quo, et

quomodo animai

discedant, et qualiter iterum

revertantur in corpora, et

alia

multa hujuscemodi, et ho-

rum

nequiora, id est, bellum Deo

commotum
cum

esse in prin-

cipiis, ut ipse

prophetacrederetur. Pro quibus
secessit

dum

argue-

retur, ad

viduam quamdam

suis quatuorlibris,

nullo ibidem discipulo acquisito prneter
ejus particeps facta est.

Tunc deinde

anum solam, qutC mane primo ascendit

quoddam excelsum, ubi nomina qua^dam cceplt invocare, qute nobis Turbo dixit solos septem electos didisolarium
cisse.

Cum

ergo ascendisset, ritus nescio cujus vel

artificii

gratia;

soius

autem ascendit, ne inde ab aliquo convinci
si

posset,

qnod

dissimulasset vel pro nihilo duxisset, cogi-

tabat se a veris principibus poenis esse subditum. IL-ec eo
cogitante, justissimus

Deus sub

terras

eum

detrudi per spi-

ritum jubet, ct conlinuo de

summo

dejectus, exanime cor-

DISPUTATIO CUM MANET.E.

'i '2

7

pns deorsum lectum
LIII.
rat

praecipitatuiii esl,

quod anus

illa

miserta, col•

locis solitis sepeliit.

Tunc omnia

illa

quae

secum de yEgypto perlulede morte ejus,
illius,

manserunt apud eam,

et gavisa est valde

duplici causa,primo

quod non libenter aspiceretartes
Quae

secundo pro his quae de haereditate fuerat consecuta; erat

enim multum

pretii.

cum

sola esset,
sihi

hahere aliquem

ad ministerium

voluit, et

comparavit

puerum annorum
esset
tra-

fermeseptem, Gorhicium nomine, quem statim manumisit
ac
litteris erudlvit.
illa

Quique cum duodecim annorum
ohiit, ipsique universa

effectus, anus
didit, et

diem

hona sua

cum

caeteris reliquis

etiam quatuor

illos lihello.s

quos Scythianus scrlpserat, non multorum versuum singulos.

Tunc ergo
omnihus
in

Gorhicius, sepulta domina, honis sihi dereuti ccepit, et

lictis

migravit ad
et

medium

civltatis
sihi

locum

quo manehat rex Persarum,

commutato
,*

nomine,

Manem semetipsum

pro Gorhicio appellavlt

nec

Manem,sed Manes; Persarum enim lingua tali utitur declinatione. EfTectus igitur puer ille annorum prope sexaginta, eruditus secundum doctrinam quse in locis illis est, et pene dixerim super omnem hominem, diligentius tamen hoec
didicit quae in
sivit
illis

quatuor

libellis

continehantur,* acqui-

etiam discipulos tres,

Thoinas, Addas et
transfert eos, ita ut

quorum nomina sunt hsec, Hermas, Tunc assumlt illos lihellos, et
alia a

multa

semetipso insereret

eis,

qua;

anilihus fahulis simllia sunt.

Hahebat ergo

tres istos discilihellis
si

pulos conscios

malorum suorum; nomen vero
nomine
deleto,

pro-

prium

ascrihit, prioris

tanquam

eos solus

ex semetipso conscripserit. Tunc visum
pulos suos

est ei miltcre disci-

cum

his quae conscripserat in lihellis, ad

supe-

riora illius prov*acioe loca, et per diversas civitates et vicos,

ut haheret aliquos se sequentes
/Egyptii voluit occupare,

;

et

Thomas quidem
i5.

partes

Addas vero Scythia?, solus autem

2

28

S.

ARCHEL\i
elegit.

Ilermas residcre cudi eo
fccli,

Cuin ergo

illi

essent pro-

regis filius

oegritufline

quadam

arreptus est,

quem
si

rex curari desiderans edictum proposuit, invitans,

quis

euni curare possit, accipere praemium, multo proposito.

Tum

iste,

sicut

illi

qui

cibum quod nomen
quae

est talc

elu-

dere solent, praesentiam
dicens se esse
suscepit

suam Manes exhibet apud regem,
:

puerum curaturum

cum

audisset rex,

eum cum
est
in

obsequio ac libenter habuit.

Verum

no

raulta narrando quae gessit, taedium auditoribus

inferam,

mortuus

puer

in

manibus

ejus, vel potius extinctus.
et ferri ta-

Tunc rex
rant ad

carcerem delrudi jubet Manem,
Illi

lento onerari.

vero duo discipuli ejus qui missi fuesingulas civitates, quacrebantur ad
licet,

docendum per
et

poenam; quique fugientes

nunquam

cessarunt

alie-

nam hanc

ab Antichrislo inspiratam per loca singula

inserere doctrinam.

LIV. Post haec ad magistrum suum redeunt, referentes
quae eis acciderant; audiunt etiam ea quae in ipso collala

sunt mala

:

accedentes ergo, ut dicebam, ad
ei

eum

sui, et

suggerentes

de his malis quae pcr loca singula patic-

Lantur, de reliquo converti se debere ad salulem suade-

bant; pertimuerant enim, verentes ne quid
lis

sibi

ex his

ma
in

quoe

illi

inferebanlur accederet. At

ille

suadens eos ni-

hil vereri,

ad orationem consurgit. Tunc deinde jubet,
ab eo per singulas

carcere positus, legis Christianorum libros comparari; valde

enim

hi qui missi fuerant

civitates,

ab

omnibus hominibus execrationi habebantur, maxime apud
quos Christianorum nomen venerationi
aliquantulo auri
erat.

Sumpto ergo
quibus Chri-

modo, abierunt

(8)

ad loca

in

stianorum

libri

conscribebantur, et simulantes se nuntios

esse ChiMstianos, rogabant praestari sibi libros Scriptura-

rumnoslrarum,
Quibus
illo

et

deferunt ad

eum

in carcere conslilutuin.

accr^ptis, lionio astutus coepit in noslris libris oc-

DISPUTATiO
casioiies

CUAl

MANKTE.
iiec

229
quidem, sed
et

iiiqui/ere dualitatfs
qiii

suoe,

suae

Scythiani,

hoc ante plurimum temporis protuleral;
etiam adversus

in nostris hhris, sicut

me

disputans fecit,

assertionem

suam

proferre,

quoedam

in his

accusans, quaese id-

dam permutans,
et

solo Ghristi

nomine adjecto; quem

circo suscipere simulavit, ut per civitates singulas

sanctum

divinum nomen audientes Christi, minime execrantes

eos, discipulos istius

non

fatigarent. Inveniens

autem vo-

cem etiam de
tuncvenisset,

Paraclito positam in Scripturis, semetipsum

esse subjecit, qui

non

legerat diligenier quia Paraclkus

jam

cum

Apostoli adhuc essent super terram. His

ergo tam scelerate compositis, mittit et discipulos suos praedicoturos intrepide fictos simulatosque errores, et novas
falsasquc voces annuntiaturos per loca singula.

Quod cum
suhdere

rex Persarum cognovisset, dignis
parat.

eum

suppliciis

Quo Manes
mansit

agnito, admonitus in somnis, elapsus de

carcere in fugam versus est, auro plurimo custodihus corruptis, et
in castello Arahionis.

Unde scriplam

epi-

stolam per

Turhonem

ad Marcellum nostrum misit, in qua

significavit se esse

venturum.

Quo cum

venisset, fuit nohis

certamen

tale qualc et hic vidistis et audistis, in

quo, pro-

ut potuimus, ostendimus
tos

quidem

carceris qui

eum pseudoprophetam. Sed cuseum dimiserat, punitus est; rex
quihuscumque
iste

vcro

eum

requiri jussit, et in

locis

repertum
fuit

comprehendi. Haec

cum

ego cognovissem, necessarium

me

etiam vohis indicare quia requiritur

a rege Persa-

riim usque in hodiernum diem.

LV. Hisauditis, turhae volehant Manem comprchensum
<lcre potestati

Ira-

harharorum, qui erant

vicini ultra

Slrangam
requi-

fliivium,

quoniam et anle tempus venerant quidam ad

rendum eum,quo nusquam
lunc in fuga constitutus.
dissol,

reperto,discesserant; erateniin

Gum

ergo haec

ita

Archelaiis prodi

continuo se in fugam dedit Mancs, et evadere potuit,

5o
<lum

S.

ARCDELAl

nemo eum

iusequeretur.

Sed populus cum Archelai
illc,

quemlibenteraudiebant relatione teneretur, quidam lamen
crebre insecuti sunt post eum. Sed
vias

quibus veuerat
:

repetens, transito Iluvio, ad Arabionis caslellum redlit

ubi

postea comprehensus, oblatus est regi; quique plurima adversus

eum

indigaatione commotus, duas mortes in

vindicare cupiens,

uuam

fdii,

alteram carcerarii,

jussit

eum eum

ante portam civitatis excorialum suspendi, et pellem ejus

medicamentis infectam
jussit.

inflari;

carnes vero volucribus dari

Quibus postea

agnitis, Archelaiis adjecit ea priori

disceptationi, ut

omnibus innotesceret,

sicut ego qui inigitur

scripsi in prioribus exposui. Congregatis

omnibus

Christianis, ferri adversus

eum

sententiam placuit, veluti

epilogum

quemdam
vitae
:

morti ejus transmittentes, consonan-

tem rehquis
laiis

ejus negotiis. Addidit ctiam

hoc Archesit

dicens

Viri fratres, ne quis veslrum incredulus

his

quae a

me

dicta sunt; id est,

quod non

ipse

primus auctor

scelerati

hujus dogmatis extiterit Manes, sed tantum quod
lerra3 partibus

per ipsum ahquibus

manifestatum

sit.

Sed

non statim
tor

is

qui aHquid

quocumque
fecit

portaverit auctor

ejus putaudus est, sed qui invenerit. Sicut

enim guberna-

acceptam navem quam aHus

ad qua^cumque loca

voluerit perducere, ahenus est

tamen omni genere a connon enim ex sed ea lantum quae ab

structione ejus
initio,

:

ita

intelligendus est et iste;

huic

rei

ipse originem dedit,

alio fuerant invcnta

per se detuiit hominibus, sicut cerlis

testlmoniis

notum est, quibus propositum est vobis ostendere non ex Mane origlnem mali hujus manasse, sed ab aho, et anle multum temporis a barbaro quodam exorla,
in sllentio habita,

ab

islo

vero ignote latentia veluli proconscriptoris titulo, sicut

pria ejus esse prolata,

deleto

superius exposui. Fuit praedlcator apud Persas etiam (9) Basilides

qwidani antiquior, non longe post nostrorum Aposto-

DISPUTATIO CUM MiNETE.

2^1

lorum lempora, qui

et ipse

cum

esset versutus, ct vldisset

quod eotempore jam essent omnia praeoccupata, dualitatem
istam voluit afTirmare quae etiam apud

Scythianum

erat.

Denique
dictis

cum
et

nihil

haberet quod assereret proprium, ahis
diflicilia

proposuit adversariis. Et omnes ejus hbri

quaedam

asperrima continent. Extat tamen terlius deci:

mus hberTractatuum ejus, cujus initiumtaleest «Tertium » decimum nobis Tractatuum scribentibus hbrum, neces» sarium sermonem uberemque salutaris sermo praestavit. »
Per parvulam
divitis

et pauperis

naturam, sine radice

et

sine loco rebus supervcnientem,

unde puUulaverit

indicat.

Hoc autem solum caput hber continet. Nonne continet et ahum sermonem, et sicut opinati sunt quidam, nonne om
nes ofiendemini ipso libro cujus initium erat hoc? Sed ad

rem
» »
» »
» » »

rediens Basihdes, interjectis plus minus vel quingentis
:

versibus, ait

«

Desine ab inani et curiosa varietatc, requiet

mahs etiam barbarl inquisierunt, et in quas opiniones de his omnibus pervenerunt. Quidam enim horum dixerunt initia omnium duo
ramus autem magis quae de bonis
esse,
ilia

quibus bona et mala associaverunt. ipsa dicentes

in-

esse et ingenita; id est, in principiis

lucem

fuisse ac

tenebras, qusc ex semetipsis erant,

non

quc^e esse

dice-

bantur. Haec cum apud semetipsa

essent,

propriam unum-

» »
»

quodque eorum vitam agebat quam vellet et qualis sibi competeret; omnibus enim amicum est quod est proprium,
et nihil sibi

ipsum nialum

videtur.

Postquam auterei
»

»
» »

tem ad aUerutrum agnitionem uterque pervenit, et nebroe contemplatae sunt lucem, tanquam melioris
sumpta concupiscentia, insectabantur ea commisceri.

Nonnulla fortasse desunt.

ARNOBIUS.
ADVERSUS GENTES
LIBRI SEPTEM.

ARNOBIUS,
LATINUS.
(POST ANNU.M
2 04.)

Arnobius rhetoricen apud Siccam, Numidise urbem, in Africa docuit, imperante Diocletiano. Cum paganus esset, velletque in Christianorum numerum suscipi octo hbros adversus GentiUum dehramenta adhuc catechumenus conscripsit, et veluti certissi,

ma

fidei

pignora episcopis

,

ut sibi gratia baptismi

traderetur, ipse tradidit. Hinc plura cathohcse doctrinae,

quam nondum apprime callebat, non satis conquod
ani-

sentanea reperiuntur^ illudque imprimis,

corporalem suaque natura mortalem affirmet, hcet beneficio Dei immortahs evadat.

mam

non destituitur ornamentis, quanquam eloquium impohtum et ahquando semibarbarum Africanam redoleat duritiem. Unde Hieronymus « Arnobius, inquit,
rhetoricis
:

Opus ahunde rhetore dignum,

»
))

inoequahs et nimius, et absque operis sui partitione confusus.
fortior
» (

Epist. xlvi ad
in

gnando

quam

Pauhn.) In impupropugnando, Gentium er-

rores efficacius infirmat et dejicit,
cas corroborat statuitque veritates;

quam

catholi-

quod neophytis

vulgo accidat necesse est, qui, nondum perfecta informati doctrina, quid in dimissa rehgione deficiat potins quam quid in suscepta praecehat solent deprehendere. Nullam de Commentario latino in Psalmos

2 06

ARNOBllS.
faci-

qui Ariiobii nomine circumfertur, nientionem

mus, cum certum
fuisse

sit

lioc

opus

a nobtro

Arnobio non

elaboratum.

Quid caeterum dum viveret egerit, qua morte vel quo loco fuerit defunctus, penitus ignoratur. Non est autem ambigendi locus quin circa quarti saeculi
initium scripserit,

cum

mille quinquaginta circiter

annos a
ligione

Roma

condita, trecentos vero a condita re-

jam elapsos enumeret.
Romana
an. idA^, in-fol. quae iterum

Editio priina Arnobii est

recusa est a Gelenio Basileae i546 et i56oj a Balduino Heidelbergae i56o; a Thomassino Parisiis i5jo; a Renato de La Barrc

i58oad calcem
piae

Tertulliani;

cum

notis

TheodosiiConteri Antuer-

i582;aFulvio Ursino Romae i583; cum notis Godeschalcii i634; cum notis Desiderii Heraldi Parisiis i6o5; cum notis Elmenhorstii i6o3, et iterum Hamburgae 1610; a Claudio Salmasio Leydae i65i. Emendatissima censetur Lugduni Batavorum in lucem an. i65i data, ad quam exacta est Parisiensis an. 1666, Priorii commentariis illustrata,quam ex correctione D. Nourry in Appar. ad Bibliothecam'Patrum snae bibliolhccae Gallandius inscruit. Ex hac Priorii editione an. 1666 excuduntur hic Libri Arnobii.
Stervechii Antuerpiae i586, 1604,

Arnobii opus galHce raagna ex parte interpretatum legitur in
Bibl.

gallica D. Guillon an.

1824

Parisiis in-8',

t.

IH,

p.

32y

et scqq.

ARNOBII

DISPUTATIONES
ADVERSUS GENTES.

LiBER PRIMUS.
I.

Quonlam comperi

nonriullos* qui se

plurimum

sa-

pere suis persuasionibus credunt, insanire, bacchari, et velut
in

quiddam promptum cx oraculo

dicere,

postquam esse

mundo

Christiana gens coepit terrarum

orbem

perisse,

mulliformihus malis afFectum esse genus

humanum;

ipsos

ctiam

coelites, derelictis curis

solemnibus quibus quondam

solebant invisere res nostras, terrarum ab regionibus ex-

lerminatos

:

stalui

pro captu ac mediocritate sermoniscon-

Iraire invidias,

etcalumniosas dissolvere criminationes; ne,

aut

illi

sibi

videantur, popularia
,

dum

verba depromunt,

magnum

aliquid dicere

aut

si

nos talibus continuerimus
sui vitio,

a litibus, obtinuisse se

causam pulent, victam

non
va-

assertorum silentio deslitutam. Neque enim negaverim

lidissimam esse accusationem istam, hostilibusque condigiios odiis

nos esse,

si

apud nos

esse constilerit causas per
dii

quas suis

mundus

aberravit ab legibus, exterminati sunt

longe, examina tanta

moerorum mortalium importata sunt soeculis. Inspiciamus igitur opinionis islius mentem, et hoc quod dicitur qualesit; summotisque omnibus contenliostudiis
solet,

num
rum

quibus obscurari et contegi contcmpiatio resit

an

istud

quod

dicitur

verum, moment^rum

parium examinalione pendaraus.
*

Efficielur

enim profecto

Vide D. Guillon, tom.

ui, p.

029

el ^»'qtj.

238

ARNOBII DISPCTATIONUM

rationum consequenlium copulalu, ut iioo impii nos, magis
sed
illi

ipsi

reperiantur criminis islius rei, qui se

numinum

profitentur esse cultores, atque inveteratis religionibus deditos.

Ac primum
:

ab his illud familiari et placida oraiione
esse

perquirimus

Postquam

nomen

in teiTis Christianaj

rcligionis occoepit,

quidnam

invisitatum, quid incoguitum,

quid contra leges principalller institutas, aut sensit aut
passa est

rerum

ipsa

qua

dicitur appellaturque natura

?

Numquid
tata sunt,

in contrarias quaUtates

prima

illa

elementa

mutegi-

ex (juibus res omnes consensum est esse concreet molis

tas?

Numquid machina^ hujus

qua universi

mur et continemur
migenii motus

inclusi, purle est in aliqua relaxata aut

dissoluta constructio?

Nuuiquid vertigo haec mundi, priaut tardius repere,

moderamen excedens,

aut pra2cipiti coepit volubilitate raptari?

Numquid ab
fieri

occi-

duis partibus attollere se astra, atque in ortus

signo-

rum

coepta est inclinalio?

Numquid

ipse

siderum

sol prin-

ceps, cujus

omnia luce vestiuntur atque animantur calore,
moderaminis
desivit

exarsit, inlepuit, atque in contrarios habitus

soHti

temperamenta corrupit? Numquid luna
restitutione traducere?

re-

dintegrare se ipsam, atque in veteres formas novellarum

numquid calores, numquid tepofes medii, ina^qualium temporum confusionibus occiderunt? Numquid longos habere dies
semper
frlgora,

Numquid

bruma,

et revocare tardissimas luces

nox

coepit aestatis ?
fla-

Numquid

suas animas expiraverunt venti, emortuisque
in nubila,

minibus neque coclum coactatur

nec madori ex
tellus re-

imbribus arva succedunt? Commendala semina
cusat accipere, aut frondescere arbores uolunt
?

sapor fru-

gibus esculentis et viteis liquoribus mutatus est? olearuni

ex bacculis cruor teter exprimitur, nec lumini subministratur cxtincto? animalia terris sueta, atque in aquis degenlia,

non suriunt ncc concipiunt?

foetus iion in uteris

LIBER Pr.IMlS.

2^9

sumplos

suis

moribus

et saa lege cuslodiunt? Ipsi homiiies

denitiue quos per inhabitaLiles oras terra3 sparsit priaia in-

cipiensque nativitas, non matrimonia copuhmt nuptiarum

solemnibus justis?
stirpes?

non dulcissimas procreant hberorum
privata, et famihares res

non negotia pubhca, non
est,

agunt? non, ut cuique hbituni

per diversas artium diset studiosae refe-

ciphnarumqae rationes ingenia dirigunt,

runt gravitatis usuras? non regnant, non imperant quibus
sors

rerum

attributa est

tahum? non

auctiores quotidie di-

gnitatibus et potestatibus fiunt, judiciorum disceptatio-

nibus praesunt, leges interpretanlur et jura?
nia caetera quibus vita succiiigitur et
suis

Nonne omcontinetur humana,

omnes

in gentibus

palriorum celebrant institutionibus

morum ? Gum
vitas quae

igitur haec ita sint,

neque uha irruperit noinvectam esse
se

tenorem perpetuum rerum dissociata continua-

tione diduxerit; quid est istud

quod

dicitur,

labem

terris

poslquam rehgio Ghristiana intuht
sacramenta patefecil?

mundo,

et veritatis absconditse
II.

Sed

pestilentias, inquiunt, et siccitates,

beha, fru-

^um

inopiam, locustas, mures, et grandines, resque ahas

noxias quibus negotia incursantur

humana,

Dii nobis

im-

portant, injuriis vestris atque offensionibus exasperali. Si
in rebus perspicuis et

nullam desiderantibus defensionem

non

stohditatis esset diulius

immorari,ostenderem profecto

rephcatis prioribus saecuhs, mala ista quae dicitis

non

esse

incognita,
tate donari

non repentina; necpostquam gens nostra

fehciet

hujus vocaminis meruit, irrupisse has labes,

infestari coepisse
iios

discriminum varietate mortaha. Si enim

sumus

in causa, et in nostri criminis

meritum exco-

gitatae

sunt hae pestes, unde novit antiquitas miseriarum
?

haec

nomina

unde behis significatum dedit? pestilentiam,

grandines qua potuit ratione signare, aut inter suas voces,

quibus oratio explicabatur, assumere?

Nam

si

noveha sunt

2^0

ARNOBII DISPUTATiOMM

haec mala et ab recentibus

ducunt ofTensionibus causas,
nec ipsa
comperisset majo-

qui potuit

fieri

ut eis rebus verba formaret quas
se esse,

sciebat expertam

neque

ullis

rum

in

temporibus factitatas? Penuria, inquit, frugum, et

angustia3 frumenlariae arctius nos habent. Antiqua

enim

et

vetuslissima soecula necessitatis istius aliquando fuerunt ex-

pertia?

Nonne

testiiicantur et

nomina quibus censentur haec mala, clamant nuilum ab his unquam immunem
ipsa
?

abisse mortallum
set, testimoniis

Quod

si

ad credendum

diflicilis res

es-

agere possemus auctorum, quantae, quoties,

et quae gentes

famem

senserint horridam, et aggerata in-

terierint vaslitate.

Casus frequentissimi grandinis accidunt,
lilteris

atque atterunt cuncta. In

enim

priscis

comprehento-

sum

et

compositum non videmus etiam imbres saxeos communisse regiones ?

tas saepe

Difliciles pluvioe sata faciunt
terris.

emori, et sterilitatem inducunt
quitas malis ab his fuit
?

Immunis enim

anti-

cum

etiam flumina cognoverimus

ingentia limis inaruisse siccatis. Pestilentiae contagia urunt

genus humanum. Annalium scripta percurrite linguarum
diversitatibus scripta, universas discetis gentes saepenumero

desolatas et viduatas suis esse cultoribus.

Ab

locustis,

ab

muribus genus omne acciditur alque arroditur frugum.
liistorias
ite

per vestras, et ab
sit,

istis

pestibus instruemini

quolies prior aetas affecta
nerit.

et paupertatis

ad miserias ve-

Terrarum

validissimis
civilates.

motibus tremefactae nutant

usque ad periculum
terceptas urbes

Quid?

hiatibus maximis in-

cum

gentibus superiora tempora non vide-

runt, aut ab hujusmodl caslbus fortunas habuere securas?

Quando est humanum genus aquarum diluviis inleremptum? nou ante nos? Quando mundus incensus in favillas' et cineres dissolutus est? non ante nos? Quando urbes
amplissimae marinis coopertae sunt fluclibus?

non ante
i

nos? Quando

cum

feris bella, ct praclia

cum

leonibus gesta

!

LIBER PRIMUS.

S^I

sunlPnon ante nos? Quando pernicies populis venenatis ab anguibus data est? non ante nos?
III.

Nam quod

nobis objectare

consuestis

bellorum

frequentium causas, vastationes urbium,
Scythicas irruptiones,
venia dixerim, quale
libidine

Germanorum et cum pace hoc vestra et cum boiia
istud

sit

quod

dicitur,

calumniarum

non

videtis.

Ut ante

millia

sula quae perhibetur Atlantica
strat,

annormn decem,ab inNeptuni, sicut Plato demonUt

magna erumperet

vis

hominum et innumeras funditus
Nino quondam Zoroastreque

deleret atque extingueret naliones, nos fuimus causa ?
inter Assyrios et Bactrianos

ductoribus non tantum feiro dimicaretur et viribus,

verum

eliam magicis et Chaldaeorum ex reconditis disciplinis, invidia nostra haec fuit ?

Ut Helena

diis

ducibus atque impul-

soribus rapta^ et suis esset dirum et venturis temporibus

fatum, religionis nostrae attributum est crimini

?

Utille im-

manis Xerxes mare
transiret, nostri
niae finibus

terris

immitteret et gressibus maria
est

nominis effectum

cura

?

Ut ex Macedoet

unus exortus adolescens Orientis regna
Ut

po-

pulos captivitate et servitio subjugaret, nos fecimus alque

excitavimus causas

?

modo Romani,

velut aliquod flu-

men

torrens, cunctas submergerent atque obruerent na-

tiones, nos videlicet

numina praecipitavimus
est qui quae

in

furorem

?

jamdudum gesta Quod si sunt nostris audeat temporibus imputare, quemadmodum possimus miseriarum esse pnesentium causae, cum novi
nullus
liat nihil,

hominum

sed sint omnia vetera et nullis antiquitatibus inista

audita

?

Quanquam

quae dicitis bella religionis nostrae

ob invidiam commoveri, non sit difficile comprobare post auditum Ghristum in mundo non tantum non aucta, verum
etiammajore ex partefuriarum compressionibus imminuta,

Nam cum hominum
ac legibus,
XV.

vis tanta magisteriis ejus

acceperimus
;

malum malo

rcpendi non oportere

injuriam

16

'2.l

i.

ARNOBII DISPrTATlONLM

perpeti

quam irrogare esse praestanlius; suum potius fundere quam alieno polluere manus et conscientiam cruore habet a Christo beneficium jamdudum orbis ingratus, per quem feritatis mollita est rabies, atque hostlles manus cohibere a sanguine cognati animantis occoepit. Quod si om:

nes

omnino qui homines

se esse

non specie corporum, sed
et

rationis intelhgunt potestate,

salutaribus ejus pacificisque

dccretis

aurem

vellent

commodare pauHsper,
unlversus

non

fastu

et superciHo luminis, suis potius sensibus

motionibus crederent

:

quam ilHus comjamdudum orbis mitiora
moUissima

in opcra conversis usibus ferri, tranquilHtate in

degeret, et in concordiam salutarem incorruptis fcederum

sanctionibus conveniret.
IV. Sed
si

per vos, inquiunt, nihilrebus incommodalur
el

humanis, unde sunt haec mala quibus urgetur

premitur
poscis

jamdudum miseranda mortaHtas
in

?

Sententiam

me

huic necessariam nihil causae. Neque enim praesens atque

manibus posita disceptatio
vel

in id

sumpta

est ut ostende-

rem
bus

probarem quibus unaquaeque

res causis el rationi-

fieret,

sed ut maledicta criminis tanti procul esse ab

nobis oslenderem.

Quod

si

praesto,

si

facto et argumentis

iasignibus rei veritas expHcatur, unde sint haec mala vel ex

quibus profluant fonlibus principiisque non curo. Ac ne

tamen omnino quid de rebus hujusmodi senliam nihil videar interrogatus expromere, possum dicere. Quid enim
si

prima materies quae

in

rerum quatuor elementa

digesla

est,

miseriarum omnium causas
?

suis continet in rationibus

involutas

Quid

si

siderum motus

certis signis, partibus,

lemparibus, Hneis pariunt haec mala, et subjectis afferunt

variorum discriminum necessitates
ribus
tibus,

?

Quid

si

statis

tempo-

rerum

vicissitudines fiunt, atque ul in marilimis aes-

modo

secundae res allhiunt,
?

modo
si

rursus refluunt

maHs rcciprocantibus prospera

Quid

materiae faex ista

LIBER PRIMUS.

S^S

quarn sub nostiis calcaaius ingressibus, hanc habet sibi le"-em datam ut expiret nocentissimos halitus, quibus corruptus aer
firmet
iste,
?

et corporibus

labem

ferat, et negotia in-

quod proximum vero est, quidquid nobis videtur adversum, mundo ipsi non est malum, om-

humana

Quid

si,

niaque quae fiunt nostris commoditatibus statuentes, opinionibus improbis criminamur eventa naturae
sublimis apex philosophorum et columen, saeva
et conflagrationes in
?

Plato

ille

illa

diluvia

mundi, purgationem terrarum
:

suis esse

commentariis prodidit

nec

vir

prudensextimuit humani

generis subversionem, cladem, ruinas, interitus, funera,

rerum innovationem vocare; elenim juventutem

his

quam-

dam
lum,

redintegratis viribus comparari.
et
?

Non

pluit, inquit, cce-

frumentorum inopia nescio qua laboramus. Quid
Inservire elementa tuis necessitatibus postulas? at-

enim

que, ut vivere mollius et delicatius tu possis, obsequia

temporum
si

tuis

debent commoditatibus se dare? Quid enim

hoc paclo navigationis cupidissimus conqueratur ventos jam diu non esse, et coeli conquievisse flaturas numquid
:

ideo dicendum est perniciosara esse tranquillitatem illam

mundi, quia vectoribus impediat vola

?

Quid

si

sole aliquis

torrere se suetus, et acquirere corpori siccitatem, ratione
consimili conqueratur frequentissimis nubilis jucundltatem
serenitatls

numquid ideo dicenda sunt nubila inlmica obductione pendere, quia libidini non permittitur
ablatam
:

otlosae rutilare se

flammis et causas potionibus proeparare?
et accidunt

Eventa haec omnia, quae fiunt

mole sub hac
pendenda sunt

mundi, commodulls non

nostris, sed ipslus

ralionibus ordinlbusque naturae. Necsi aliquld accidlt

quod

nosmetlpsos aut res nostras

parum

laetis

successlbus fovit,

conlinuo

malum est, dum. Pluit mundus
:

et in exitlabilis rei opinione

ponen-

aut

non

plult, sibimet pluit aut

non
sic-

pluit

et

quod

forsitan nescias, aut uliginem

nimlam
16.

24i|
citatis

ARNOBII DISPUTATI0MJ31

ardore decoquit, aut lougissinii temporis ariditatein
pestilentias,

pluviarum elTusionibus temperat;

morLos,

fa-

mes atque
pendia
cere,

alias suggerit

malorum

exitiabiles formas.

Lnde
di-

tibi est scire,

ne quod exuberat

sic tollat, ut
figat ?

per sua dis-

modum

rebus luxuriantibus
in

Tu audeas
? et

Hoc

et illud est

mundo malum,

cujus explicare,
quia

djssolvere

neque originem valeas neque causam

tuas impediat deliciarum, forsitan et libidinum voluptates,

perniciosum esse atque asperum dicas
frigus

?

Quid ergo

:

quia

membris

tuis

adversum

est, el

cougeiare, constriu-

gere sanguinis tui fervorem solet^ idcirco in

mundo hiems
aliis legi-

non debet? et quia soles non potes, ex anno
esse

perferre, sustinere flagrantis&imos
oestas tollenda est,

atque

bus

alia

rursus ordinanda natura? Veratrum
:

venenum

est

hominibus
Ovilibus

numquid ob hanc causam non debuit nasci? insidiatur lupus numquid in culpa natura est
:

quod

lanitiis extulit

importunissimam belluam

?

Morsu

ani-

mam
lam

serpens

tollit

:

maledicam

sic

primordiis rerum, quod

saeva prodigia genituris spirantibus

addiderunt

?

Super-

ciliosa

nimium

res est,

cum

ipse sis

non

tuus, aliena eliam

in possessione verseris, potentioribus dare

conditionem velle

ut id

fiat

qacd cupias, non quod

in

rebus inveneris antisi

quis constitutionibusfixum.
vultis

Quare habere

locum veslras
unde
vel
in

querimonias,homines prius
vobisne
sit

est ut doceatis

qui

sitis,

genitus et fabricatus

mundus, an

eum

veneritis alieuis ex regiouibus inquilini.

Quod cum

dicere

non

sit

vestrum, neque explicare possitis cujus rei
coeli

causa sub hac
trari pertinere

convexione versemini, desistile arbi;

ad vos quidquam
sed ad census

cum

ea quoe fiunt

non

partiliter fiant,

summam

redeant referantur-

que

lotius.
dii fe-

V. Christianol^um, inquiunt, causa mala omnia

runt,etinterituscomparaturab superis frugibus. Rogo,

cum

UBER
haec dfcitis,
cilis

PRIMUS.

245
apertis conspi-

non calumniari vos improbein
?

manifestisque mendaciis
vel plus aliquid,

Trecenti sunt anni ferme,

minus

ex quo coepimus esse Christiani, et
:

terrarum in orbe censeri

numquid omnibus

his annis con-

tinua fuerunt bella, continuae sterilitates, pax nulla in terris,

nulla prolinus vilitas aut abundantia
est ei qui

rerum

fuit?

Hoc

enim primum efficiendum
mortalia, et sine

nos arguit, perpetuas
respirasse

et juges calamitates fuisse has,
ullis,

nunquam omnino

ut dicitur, feriis, multiplicium for-

mas

sustinuisse

discriminum. Atqui vidimus mediis his

annis mediisque temporihus, e victis hostibus innumerabiles esse victorias reportatas; prolatos Imperii fines, et in

potestatem redaclas inauditi nominis

nationes;

saepenu-

mero maximos annonas fuisse proventus, vilitates, atque abundantias rerum tantas ut commercia sluperent umversa
,

pretiorum auctoritate proslrata.
res agi, et
si

Quemadmodum

enim

usque ad hoc tempus genus quit durare

mortalium,
ret fertilitas

non omnia quae usus posceret subministra?

rerum

Sed fuerunt aliquando nonnulla

in ne-

cessitatibus

tempora?et relaxata sunt abundantiis. Rursus
correcta.

contra voluntatem quaedam bella administrata? et victoriis

postmodum successibusque

Quid ergo dicemus? injuriarum nostrarum deos modo memores esse, modo esse rursus immemores ? Si quo tempore fames est irati esse dicuntur, sequitur ut abundantiae tempore irati et difficiles
non
sint
:

atque

ila

perducitur res eo, ut vicibus ludicris et
iras, et in

ponant et repetant

integrum se semper olTen-

sionum recordatione

restituant.

Quanquam

istud

quod

di-

cltur, quale sit explicabili

non potest comprehensione
et

co-

gnosci. Si

Alamannos, Persas, Scythas idcirco voluerunt
degerent in eorum gentibus
tribuere victoriam,

devinci,

quod habitarent

Christiani;

quemadmodum Romanis

cum

habitarent et degerent ia

eorum quoque gentibus

246

ARNORII DISPUTATIONUM

Chrlstlani? Si In Asia, Syria idcirco
fervescere prodigialiter voluerunt,

mures

el locustas ef-

quod

ratione consimili

habilarent In
lia

eorum gentibus
in his

Chrislianl; in Hispania, Galnihil

cur eodem tempore

horum

natam

est,

cum
Si

innu-

meri viverent

quoque provlncils Christiani?

apud

Getulos, Tinquitanos hujus rel causa siccilatem satis arl-

ditatemque miserunt; eo anno curmesses ampHssimas Maurls Nomadlbusque tribuerunt, cum reHglo similis hls quo-

que

in

regionibus verleretur? Si in clvltate unaquallbet
nostri nominis averslone fecerunt, cur

fame plurimos emori

ibidem annonaria caritate non tantum corporis non noslri,

verum etlam
derunt? Aut

Christianos ditlores et locupletissimos reddlIgitur cuncti nihil
lajti

habere debuerunl,

si

malorum causa nos sumus; nationibus enlm sumus
cunctls
:

In

aut

cum

mixta videatis

cum incommodis
enim ego
ut

Isela,

desinite nobis ascrlbere id

quod

offendit res veslras,

cum
sit sit

nihil laetls officiamus et prosperis. Si

male

facio,

cur ut bene

sit

non obsto?

SI ut inopia

magna
sit

meum nomen
maxima
?

in causa est, cur nihil

impedio ut

feracitas

Si ut In beUis accipiatur vulnus ego dicor afferre

fortunam, cur duelles

cum

pereunt lasvum augurium non
tra-

sum, nec adversus spes bonas mali ominls obscoenilale
ducor?
VI. Et tamen,o magnicultoresatqueantlslltes

numinum,
asseve-

cur ut

Irascl
Ita

popuhs Christianis augustissimos

Illos

ratis deos,

non

advertltis,

non

videtis,

affectusouam tur-

pes,
est

quam

indecoras numinlbus attribuatis insanias? Quid

enim

aliud irasci,

quam

insanlre,

quam

furere,

quam

in

ultionis iibidinem ferri, et in alterius doloris
rali pectoris alienatione

crucem
dii

cffe-

bacchari

?

Hoc ergo
ferae,

magni nobelluae,

runt, perpetiuntur et sentiunt,

quod
in

quod

quod

mortiferae continent venenato in denle natriccs.
in

Quod

ievilatis

homine, quod terreno

anlmantc cuipabile

LIBER PRIMUS.
est, praestans illa

2^7

uatura, et in perpetuae virtutis firiuilale

consistens, scire asseveratur a vobis. Et quid ergo sequitur

necessario, nisi ut ex

flammeai, aestuet
et
si

eorum luminibus scinlillae emicent anheium pectus, spuma jaciatur ex ore,

ex verbis ardentibus labrorum siccitas inalbescat?

Quod

verum

est istud, et est

exploratum et cognitum efferveahcujus

scere deos ira, et hujusmodi motus perturbatione jactari,

immortales

et perpetui

non sunt, nec

in divinitatis

exislimatione ponendi. Ubi

enim

est ulius, sicut saplentibus
:

videlur, afFectus, ibi esse necesse est passionem
sila est,

ubi passio
:

perturbationem consentaneum
ibi

est
:

consequi

ubi

perturbatio est,

dolor et aegritudo est

ubi dolor et segri:

tudo

est,
si

imminutioni et corruptioni jam locus est

qua3

duo

vexant, adest vicinus interitus, mors omnia finiens,

et cunctis

adimens sentientibus vitam. Quid quod
leves et fervidos,

isto

modo
con-

non tantum ihos

verum, quod ab

diis

venit procul esse dimotum,.et iniquos inducitis et iujustos,
et aequitatis vel modicae

Quid

est

nuham prorsus enim tam injustum quam ahis

obtinere rationem.
irasci et

ahos laede?

re? de hominibus conqueri, et innoxia dilacerare frumenta

Christianum
factare

nomen odisse, et dispendiis omnibus suos labecultores? An numquid idcirco in vos etiam saeviunt
il-

ut intestinis vulneribus concitali in ullionem consurgatis

lorum

?

Ergo humana patrocinia

dii

quaerunt, et nisi vestra
ipsi

fuerint assertione protecti, idonei
sare, defendere suas valeant

non sunt

qui propulsi

contumelias? Quinimo
illis
,*

ve-

rum esl ardere illos
dant se
ipsi,

ira

,

permiltite

potestalem sui defen-

atque in ultionem majestatis ofTensa) intestinas
si

exerant experianturquc virtutes. Possunt nos,
aestu,

voluerint,

possunt nocentissimo frigore, possunt auris pestilibus,

possunt

morborum

obscurissimis

causis enecare, consu-

mere, atque ab omni penitus coelu exterminare mortali.

Aut

si

malum

consilium est aggredi nos

vi,

emiltant aliquod

2^8

ARNOBH DISPUTATZOKUM

indicationis signum, per

quod

esse liquidum cunctis possil

invilissimis nos eis habitare sub coelo.

Vobis secundas

Iri-

buant valetudines; adversas nobis ac pessimas. Opportunis
imbribus vestra irrigent rura; pluviarum quicumque sunt
rores nostris ab agellulis abigant. Lanitia curent vestra nu-

merosis foetibus multiplicari; sterililatem infaustam nostris
pecuariis inferant.
faciant

Ex

olivis vestris

atque vinetis plenam

aulumnitatem fundi;

at

ex nostris exprimi
et

unum
in
at

prohibeant palmitibus rorem.
vestro ore prascipiant
in nostro

Ad extremum

ultimum,
;

suam

fruges retinere naturam

vero
et

mel amarum

fieri,

olearum fluenta rancescere,
perfidiam

sub

ipsis

posilum labris

in acoris

vinum repente
ne-

mutari.

Quod cum minime

fieri testificentur res ipsae,

que minus ad nos quidquam, neque ad vos plurimum re-

dundare

vilalibus ex beneficiis constet; hbido quae lanta est

iuimicos atque hostes deos esse contendere Christianis, quos
in rebus Iristissimis atquae in aliqua discrepare ? Si
lis

iaelis

nihil abs te videas ratione

verum

vobis permittitis ac sine ul-

assentationibus dici

:

verba sunt haec, verba sunt, res imo

per calumnias creditoe, non cognitionis ahcujus testimonio
comprobatae. Ca^terum
dii vestri, et

qui ferre nominis hujus

auctoritatcm condigni sunt, neque irascuntur, neque indignantur, nequc quod alteri noceat insidiosis machinationibus
construunl. Etenim revera est

impium
si

et sacrilegia

cuncta

transcendens, sapientem illam credere beatissimamque na-

turam

magnum

aliquid putare
si

se sibi aUquis aduiatoria

humililate submiltat; et

fuerit

non factum, despeclam

se

credere ct ab

summi

culminis decidisse fastigio. Puerile,
illis

pusiilum est et exile, vix et
experientia

conveniens quos
et

jamdudum

doctorum daemonas appellat

heroas, non

nosse coelestia, et in hac rerum maleria crassiore conditionis suae exortes versari. Vestra sunt haec, vestra sunt irreli-

giose opinata et irreligiosius credila.

Quinimo, ut verius

LICER PRIWUS.

2^9

proloquar, aruspices hasfabulas, conjeclores, arioli, vates,

etuunquaninonvaniconcinnaverefanalici; qui, nesuc-eartes
inlereant, ac
raris,
si

ne

slipes exiguas consultoribus excutiant
velle

jam

quando vos

rem

venire in invidiam compere-

runt

:

Negliguntur
:

dii,

clamitant, atque in templis

jam raritas

summa est jacent antiquae derisui caDremoniae,et sacrorum quondam veterrimi ritus religionum novarum superstitionibus occiderunt
:

et

merito

humanum

genus

tot

miseriarum

angustlis premitur, tot

laborum excruciatur oerumnis. Et
et

honilnes

brutum genus,

quod sltum sub lumine

est csecifuriosi,

tale ingenlta

nequeuntes videre, audent asseverare
erubescitls sani ?

quod vos credere non
VII.

Ac ne

quls nos

tamen

diffidentla responsionis, tranaf-

quillltatls

exlstimet deos donare munerlbus, innoxias

fingere his mentes atque ab

omni perturbatione dimotas;
et

concedamus,
sanguinem

sicut libitum vobis est, intendere in nos iras,

illos sitire

nostrum,
saeculis.
officii

jamdudum nos cupere
si

mortalium submovere de

Sed

non

esl

molestum,
gratia sed

non grave,

si

communis

res est,

non ex

ex vero disceptatlonls hujus dlspectare momenta, audirea
vobis exposcimus quajnam
sit

haec ratio, quae causa, pro-

pter

quam

in nos

tantum

et dii saeviant superi, et aspcrati

homines inardescant? Religiones, inquiunt, impias, atque
inauditos cultus terrarum in
llclpes

orbem

trahltis.

Quld, o par-

rallonls

audelis homines proloqui, quid elFutire,

quid promere temerarlae vocls desperatione tentatls?

Deum

prlncipem, rerum cunctarum quaecumque sunt

Dominum,
totis

summltalem omnlum summorum oblinentem, adorare,
obsequlo venerablli invocare, in rebus
dixerim sensibus amplexari
,

fessls

ut ita

amare, suspicere, execrabills

religio est et infausta, impietatis et sacrilegii plena, caeremo-

nias anllqultus instltutas novitatis suae superstitione conta-

minans? Hocclne

est, quaeso,

audax

illud faclnus et

imraane

'200

AKNOBII UISPUTATIONUM

propter qiiod

maxime

co^lites

aculeos in nos intendunt iraipsi,

rum cum

atque indignationum suarum? propter quod vos

liLido incesserit saeva, exuitis nos bonis, exterminatis

patriis sedibus,irrogatis supplicia capitaba, torquetis, dila-

ceratis, exuritis, et

ad extremum nos

feris el

Lelluarum

la-

niatibus oLjectalis? Quisquis istud in nobis damnat, aut in

abqua ducit criminalione ponendum,
landus est hominis, quamvis
ilie

is

aut iiomine appelsibi ?

videatur

aut deus

esse credendus est, quamvis ipse se esse mille profiteatur
in vatibus
?

Trophonius nos impios, Dodonacus aut Jupiter
atque in ordine computabitur

nominat,

et ipse dicetur deus,

numinum,qui

aut

summo

servientibus Regi crimen impie-

tatis affingit,aut sibi

torquetur majestatem ejus

cuUumque

praeponi? Dehus Apollo, vel Glarius, Didymaeus, Philesius,
Pythius, et
is

habendus divinus

est,

qui aut

summum Im-

peratorem nescit, aut ignorat
bus suppHcari? Qui
in intimis senslbus
si

a nobis quotidianis ei preci-

pectorum secreta
et

nesciret, nec quid
,

contineamus agnosceret

summum

ta-

men
in

invocare nos

Deum,

ab eo quod postulamus orare,

vel auribus potuit scire, vel ipsius vocis sono,

qua utimur
explicemus,

precibus, noscitare.

Nondum

est locus ut

omnes isti qui nos damnant, qui sint, vel unde sint; quanlum possint, vel noverint; cur ad Christi paveant mentionem discipulos cur ejus inimicos habenntet invisos quod
;
:

tamen humanum pollicentibus sensum una
ticne figamus
:

pariter defini-

Nihil

sumus

aliud Christiani, nisi magistro
:

Christo

summi Regis
est

ac principis veneralores

nihil,

si

con-

sideres, aliud invenies in ista religione versari. Haec totius

summa
hunc

actionis
finis.

;

hic propositus terminus divinorum

officiorum, hic
collatis

Huic omnes ex more prosternimur,

precibus adoramus, ab hoc justa et honesta

et audltu ejus

condigna deposcimus. Non quod ipse desi-

dcret supplices nos essc, aut amet substerni et tot millium

LIBER PRIMUS.

25

1

veneiationem videre.

Utilitas haec nostra ost, et

commodi

nostri ralionem spectans.

Nam

quia proni ad culpas et ad

libidinfs varios appetitus vitio

sumus

infirmitatis ingenitae,
:

patitur se

semper

noslris cogitalionibus concipi

ut

dum

illum oramus, et mereri ejus contendimus munera, acci-

piamus innocentise voluntatem,

et

ab omni nos labe delic-

torum omnium amputatione purgemus.
VIII.

Quid

dicilis,o sacri; quid,divini interpreles juris ?

Meliorisne sunt causae qui Grundules adorant Lares, Aios

Locutios, Limentinos,

quam sumus
illi

nos omnes qui

Deum

colimus rerum patrem, atque abeo deposcimus rebusfessis

languentibusque tutaminaPEt
tissimi vobis videnlur,

cauli, sapientes,

pruden-

nec repreheasionis

ullius, qui

Fau-

nos, qui Faluas, civitatumque Genios, qui Pausos reve-

rentur atque Beilonas

:

nos hebetes,

stolidi, fatul, obtusi

pronuntiamur
et arbitrio

el bruti, qui

dedidimus nos Deo, cujus nutu

omne quod

est constat.. et in sentenliae suae per-

petuitate defixum est. Hanccine sententiam promitisPhanc

legem conslituitis? hanc promulgatis, ut honoribus

afficia-

tur amplissimis quisquis vestros adoraverit servulos, cru-

cem merealur extremam
cra publlce fiunt

quisquis ipsis dominis supplicarit?

In civilatibus maximis, atque in potentioribus popuUs sascortis meritoriis

vulgarem libidinem prostitutis;
in diis est,

quondam, atque in nuUus tumor indlgnationis
sublimibus

Templa
fasligiis
;

felibus, scarabeis et buculis,
silent irrisae

sunt elata
livore

numinum

potestates, nec

afficluntur ullo,

quod

sibi

comparatas anlmanlium

vilium conspiclunt sanctitates. Nobis solis sunt inimici, nobis asperrimi dli hostes, quia

Patrem veneramur illorum,

per quem,

si

sunt, esse et habere substantiam sui numinis

majestatisquecoeperunt; a quo ipsam deitalem, utita dicam,
sortiti se esse sentiunt, et in

rerum numero recognoscunt;

cujus voluntate et arbitrio, et interire et solvi, nec solvi

!

S52

ARNOBH DISPDTATIOMM
?

possunt nec interire

Nam
quem

si

omnes concedimus unum
tem-

esse principem solum,

nulla res alia vetustate

poris antecedat; post illum.necesse est cuncla et nata esse
et prodila, et in sui

nominis prosiluisse naturam.

Quod

si

fixum

et

ratum

est, erit

nobis consequens confiteri, et deos

esse nativos, et a principe

rerum

fonte ortus sui originem

ducere» Qui

si

sunt nativi et geniti, et interitionibus utivicini.

que periculisque
les,

At enim esse creduntur immorta:

unquam participes finis ergo istud munus Dei patris et donum est, ut infmita meruerint iidem esse per saecula, cum sint labiles solubilesque natuperpetui, et nullius
ra.

Atque utinam daretur

in unius
uti, et

speciem concionis toto

orbe conlraclo oratlone hac
dienlia collocari

humani

in generis

au-

IX. Ergone impix religionis sumus apud vos

rei, et

quod

caput rerum

columen venerabilibus adimusobsequiis, ut convicio utamur vestro, infausli et athei nuncupamur? Et
et

quis magis rectius

horum

feret invidiam

nominum, quam
sciscitatur, aut

qui

ahum

proe

hoc deum, aut novit, aut

credit?

Nonne huic omnes debemus hoc ipsum primum quod sumus ? quod esse homines dicimur ? quod ab eo vel missi vel lapsi caecitate hujus in corporis conlinemur ? Nou
quod incedimus, quod spiramus
nos venit, vique ipsa vivendi
tatione motari?
eflicit

et vivimus, et

ab eo ad

nos esse, et animali agi-

Nonne ab hoc
quo

eflluunt causae per

quas

noslra fulcitur ealus variarum

munificenlia voluptatum?

Mundus
attribuit

iste in

degltis, cujus est? aut quis ejus vobis

fructum possessionemque retinere? Quis, ut sub-

jectas res cernere, ut contrectare, ut considerare possetis,

publicum istud lumen dedit? Quis, ue

fixa plgritiae

stupore

torpescerent clementa vltaha, soHs igneis constituit ad re-

rum incrcmcnta
conditorcm ejus

Solcm deum cum esse credalis, opificemquc uon qua^rltis? Luna cumapud
futuros
?

!

LIBER PRIMU9.

2,53

vos dea

sil,

non

similiter scire curalis genitor ejus et fa-

bricalor quis sit?

Nonne

cogitatio vos suLit considerarcj,

disquirere, in cuja possessione versemini? cuja in resitis?

cujus
vitali

ista sit,

quam

latigatis,
?

terra?cujus aer

iste,

quem

reciprocatis a spiritu

cujus abutimini fonlibus, cu-

jus liquore? quis

ventorum disposuerit flamina? quis un-

dosas excogitaverit nubes? quis
tates

seminum

frugiferas poles-

rationum proprietate distinxerit? Apollo vobis pluit?

Mercurius vobis pluit? yEsculapius, Hercules, aut Diana
rationem imbrium tempestatumque fmxerunt? Et hoc
qui potest,
fieri

cum

in

mundo

profiteamini eos natos, certoque
?

tempore sensum arripuisse vitalem
tiquitate

Si

enim temporis anserius

mundus

eos antevenit, et priusquam nati sunt

jam noverat pluvias tempestatesque natura, nullum
nati pluendi jus habent,

neque

eis inserere rationibus se

possunt quas
traclari.

invenerunt hic agi, et majore ab auctore
invisibilium procrea-

maxime, o summe rerum

tor

!

o ipse invise, et nuUis
si

unquam comprehense
et

naturis
est

dignus es vere,
ore, cui spirans

modo

te

dignum morlali dicendum
cui tota

omnis intelligensque natura,
desinat gratias
;

habere et

agere

nunquam

conveniat vita

genu nixo procumbere,

et conlinuatis precibus supplicare.

Prima enim tu causa

rerum ac spatium, fundamentum cunctorum quaecumque sunt, inflnitus, ingenitus,
es, locus

immortalis, perpetuus, solus,

quem

nulla delineat forma

corporalis, nulla determinat circumscriptio, qualitatis ex-

pers, quantitatis, sine situ,
dici

motu

et habitu,
est

de quo nihil
ver-

et
:

exprimi

mortalium polis

significatione

borum umbram

qui, ut intelligaris,

tacendum

est; atque, ut per

te possit errans investigare suspicio, nihil est

om-

nino mutiendum.
tibus famulos,' et

Da veniam, Rex summe,
quod

tuos persequen-

tuae benignitatis est

proprium, fu-

gientibus ignosce tui nominis et religionis cultum.

Non

est

:

254

ARNOBn DISPUTATIO^UJI
sl

mirum,
X.
insaniae,

ignoraris

:

majoris est admirationis,

si

sciaris.

Nisi forte

audet quisqaam, hoc enim furiosae restat
sit

ambigere, dubitare an

istc

Deus, an non
sit

sit

explorata fidei veritate, an rumoris cassi opinatione
ditus.

cre-

Audimus enim quosdam philosophandi

studio dedisit

tos,

partim ullam negare vim esse divinam, partim an

quotidle quaerere; allos casibus fortuitis, et concursionibus

lemerarilssummam rerumconstruere, atquediversitatis impetu fabricari cum quibus hoc tempore nullum nobis om:

nino super

tali crit

obstinatione certamen. Aiunl

enlm sana

sentlentes, contradlcere rebus stuUIs stultltiae esse majoris.

Sermo cum

hls nobls est qui,

dlvlnum esse consentientes

genus, de majorlbus dubitant,

cum

iidem esse plebeia atres tantas argumentis

que humlliora fateantur. Quid ergo?

nltemur atque elaborablmus oblinere? Discedat hasc longe,
atque a nobls procul, procul Inquam, ut dicitur, averruncetur amenlia. Ita est

enlm perlculosum argumentis aggredi

Deum

prlncipem comprobare, quani ratlone hujusmodi

esse, Illum velle cognoscere.

Nec quidquam
sit,

refert, out di-

screpat,
fatearis
,*

ulrumne neges illum, an

asseras, atque existere

cum

in

eadeni culpa

et assertio talis rei, et abest

negatlo refutatorls increduli.

Qulsquamne

hominum
Ipsi

qui

non cum

istius principls

notlone dlem prlmae nativitatis in-

traverit? cui

non

sit

ingenltum, non affixum, imo

pene

in genltallbus matris

non impressum, non insltum,

esse Re-

gem ac Domlnum cunclorum quiccumque
lorem
si

sunt modera-

?

Ipsa denlque hiscere

si

anlmantla mula polis essent,
solvi;

in

linguarum nostrarum facllltatem
sensu anlmata
vltali,

imo

si

arbo-

res, glebae, saxa,

vocls sonltum qulrent
et

et

verborum
ct

artlculos integrare, ila

non duce natura

ma-

gistra,

non incorrupta

simpllcltalls fide, et inlelllgerent esse

Deum,

cunctorum Dominum solum
falso et

esse clamarent?

XI. Sed frustra, inquit, nos

calumnioso

incessi-

:

LinER PRIMUS.
lis

255
inficias esse

et appelilis crimine, tanquain

eamus

Deuni

majorem; cum a nobis et Jupiter nominetur, et optinius habeatur et maximus ; cumque illi augustissimas sedes et
Capitolia constituerimus

immania. Dissimilia copulare, at-

que

in

unam speciem

cogere inducta confusione conanimi.
et

Nam Deus

omnipotens mente una omnium,

molalitatis assensu, neque genitus scitur, neque

communi novam in

lucem aliquando esse prolatus, nec ex aliquo tempore coepisse esse, vel saeculo. Ipse est enim fons rerum, sator saeculorum ac temporum. Non enim
procedunt. At vero Jupiter, ut vos
et

ipsa per se sunt, sed ex

ejus perpetuitate perpetua et infinita

semper continuatione
patrem habet
in utero matris

fertis, et

matrem, avos,

avias, fralres

;

nunc nuper
et

suae formalus, absolutus

mensibus

consummatus decem,
si

ignotam

sibi in

lucem sensu

irruisse vitali. Ergo,

haec ifa

sunt, Jupiter esse Deus qui potest?

cum

illum esse perpe-

tuum

constet, perhibeatur alter a vobis et dies habuisse

natales, et pavefactus re

tum? Sed

sint,

nova lamentabilem extulisse vagiut vullis, unura, nec in aliquo vi numinis
:

et majestate distanles

ecquid ergo injustis persequimini

nos odiis? Quid, ut ominis pessimi, nostri nominis inhorrescilis

mentione,

si,

quem Deum
?

colilis,

eum
si

et

nos? aut

quid in eadem causa vobis esse contenditis familiares deos,
inimicos atque infestissimos nobis

Etenim,

una
:

religio est
in-

nobis vobisque communis, cessat ira coelestium sin nobis
festi

sunt solis, manifestum est nescire et vos et
esse ipsis

illos

Deum

quem Jovem non
minum.

clarum

est indignalionibus nu=>

XII. Sed non, inquit, idcirco

dii

vobis infesti sunt,

quod
et

omnipolentem
tum,
tis,

colatis

Deum

;

sed quod

hominem natum,

quod personis infame
et

est vilibus crucis supplicio interemp-

Deum

fuisse contenditis, et superesse

adhuc credijucun-

et quotidianis supplicationibus adoralis. Si vobis

2 56

ARNOBII DISPUTATIONUM
est, amici, edisserlale
coli

dum

quinam

sint hi dii qui a nobis

Christum

suam credant ad injuriam

pertinere. Janus

Janiculi conditor, et civitatis Saturniae Saturnus auctor?

Fauna Fatua, Fauni uxor, Bona dea
vini

quae dicitur, sed in
illi

melior et laudabilior potu

?

Indigetes

qui flumen

repunt, et in alveis Numici

cum

ranls et pisciculis
ille

degunt?

iEsculapius, et Liber pater; Goronide

natus, et ex geni-

tahbus matris alter fulmine praecipitatus
fusus Maiae, et,

?

Mercurius utero

quod

est divinius,

candidae. Arcitenentes

Diana
sulis

et ApoIIo, circumlali

per fugas matris, atque in in-

errantibus vix tuti? Dioneia

Venus

proles, viri maler-

familiasTroici, atque intestini decoris publicatrix? InTrinacrire

fmibus Ceres nata; atque

in floribus legendis

occupata

Proserpina? Thebanus, aut Tyrius Hercules; hic in fmibus
sepultus Hispanioe, flammis alter concrematus Oetaeis?Tyndaridae Castores, equos unus domitare consuetus, alter
gillator

pu-

bonus

et et

crudo inexuperabilis cestu

:

Titanes et

Bocores Mauri,

quorum progenies

dii

Syri

?

Apis Pelo-

ponnesi proditus, et in^^gypto Serapis nuncupatus?yEthiopicis solibus Isis furva

moerens perditum filium, et membraet

tim conjugem lancinatum? Prceterimus

transgredimur

Opis soboles regias

:

quas in

libris

auctores vestri, quae fue-

rint et quales, vobis ediscentibus prodiderunt.

Hice ergo

Christum

coli, et a

nobis accipi et existimari pro numine,
?

vulneratis accipiunt auribus
rint et condltionis
pertiri alteri

et obliti paulo ante sortis flie-

cujus, id
?

quod

sibi

concessum
?

est

im-

nolunt

Haec est justitia coelitum
livoris est

hoc deorum

judicium sanctum? Nonne istud

atque avaritiae

genus, non obtreclalio quaedam sordens, suas eminere tan-

tummodo veIlefortunas,aIiorum res premi et in contempta humilltate calcari ? Natum hominem colimus. Quid enim? Vos hominem nulium colilis natum? non unum et allum?
non innumeros
alios ?

quinlmo non omnes, quos jam tem-

LIBER PRIMUS.
plis

267

habetis vestris, mortalium sustulislis ex
? Si

numero,

et

coelo sideribusque donaslis

enim

forle V€S fugit sortis

eos humana3 et conditionis fuisse
tiquissimas litteras, et
tali vicini

communis,

replicate an-

eorum

scripta percurrite qui vetusli-

sine ullis assentationibus cuncta veritate in

quida prodiderunt.

Jam

profecto discetis quibus singuli
in

patribus, quibus matribus fuerint procreati, qua

nali

regione, qua gente, quae fecerint, egerint, pertulerint, actitarint,

quas in rebus obeundis adversorum senserint se-

cundantiumquefortunas. Sinautem, scientes uteris essegestatos, etfrugibus eos victitasse terrenis, nihilominus

tamen

nobis nati hominis objectatis cultum, res agitis satis injustas,
ut id in nobis constituatis esse damnabile
factitatis; aut, quae vobis

quod

et ipsi vos
aliis

Ucere permittitis, consimiliter

licitum esse nolitis.

XIII. Sed concedamus interdum,
tionibus dantes^

manum

vestris opina-

unum Christum

fuisse

de nobis, mentis,
:

animae, corporis, fragilitatis et conditionis unius

|nonne

dignus a nobis est tantorum ob

munerum
;

graliam Deus dlci

Deusque
vini;
si,

enim vos Liberum, quod usum reperit quod panis, Cererem si iEscuIapium, quod hersentiri? Si
si

barum;
aratri;

Minervam, quod

oleoe;

si

Triptolemum; quod

si

denique Herculem, quod feras, quod fures, quod

multipllclum capltum superavit compescultque natrices,

divorum

retulistis in

coetum

:

honoribus quantls

afficien-

dus est nobis^ qui ab errorlbus nos magnis insinuata veritate traduxit ?

Qul

velut ca^cos passim, ac sine ullo rectore

gradientes, ab deruptis, ab deviis, locisplanloribus reddidit.

Qui, quod frugiferum prlmo atque

humano

generi salutare,

Deus monstravit quid

sit,

quis,

quantus

et qualis.

Qui pro-

fundas ejus atque inenarrabiles altitudines, quantum nostra
quivit medlocritas capere, et intelligere permislt et docuit,

Qui quo auctore, quo patre mundus
XV.

iste sit

constltutus et

17

258

ARNOBII DISPUTATIOJyUM
sciri.

conditus, fecit benignissime

Qui

nativiiatis cjus ex-

prompsit geniis,

et nuliius
:

aliquando cognitione praesumpsolis genitalis

tam materiam

illius

undeignibus
in

fervor ad-

scitur; cur luna

semper

mutuis damnis ac crementis,

annualibus causis lucem semper atque obscuritatem resu-

mens; animalium origo quoe sit, rationes quas habeant semina; quis ipsum finxerit hominem, quis informarit, vel
cx materiae quo genere constructionem ipsam confirmaverit

corporum

:

quid

sit

sensus, quid anima

;

advolaritne ad

nos sponte, an

cum

ipsis sata sit et

procreata visceribus;

mortis particeps degat, an immorlahtatis perpetuitate donata
sit
:

qui slatus nos maneat
visurine nos simus, an

cum

dissolutis

abierimus
nostri

amembris;
xit

memoriam nullam

sensus et recordationis habituri. Qui arrogantiam constrin-

noslram, et elatas supercilio cervices

modum

fecit sua?

infirmitatis agnoscere.

Qui animanlia monstravit informia
nihil
sita

nos esse, vanis opinionibus fidere,
berc, nihil scire, et quae nostros
videre. Qui,

comprehensum ha-

sunt ante oculos non

quod omnia superavit
falsis

et

transgressum est mu-

nera, ab religionibus nos

rehgionem traduxit ad ve-

ram. Qul ab

signis inertibus

atque ex viHssimo formatis

luto ad sidera sublevavit et coeluiu, et

cum domino rerum

Deo supphcationum

fecit

verba atque orationum colloquia
!

miscere. \enerabar, o coecitas

nuper simulacra modo ex

fornacibus prompta, in incudibus deos et ex malleis fabricatos,

elephantorum ossa
si

:

picturatas veternosis in arboriet

bus

taenias

quando conspexeram, lubricatum lapidem

ex ohvi unguine sordidatum, tanquam inesset

vis praesens,

adulabar, aflabar, et beueficia poscebam nihil sentiente de

trunco

:

et eos

ipsos divos quos esse mihi persuaseram,

afficiebam contumeliis gravibus,
ligna, lapidcs atquc ossa, aut in

cum

eos esse credebam

hujusmodi rerum habifarc

malcria.

Nunc doctore

tanlo iu vias vcritalis induclus, oin-

LIBER PRIMUS.
ola ista quae sint scio
:

^S^

digQa de dignis sentio, contumeliam
;

nomini nullam faclo divino et quid cuique debealur,
sonce, velcapitijinconfusisgradibus

vel pertri-

alque auctoritatibus

buo. Ita ergo Ghristus non habeatur a nobis

Deus? nec qui

omnium ahoquln

vel

afliciatur cultu, a

maximus potest excogltari, divinitalls quo jamdudum tanta et accepimus do^na

viventes, et expectamus, dles

cum

venerlt, ampliora ?

XIV. Sed patibulo affixus interiit. Quid istud ad causam? Neque enim qualitas et deformitas mortis dlcta ejus
immutat aut
facta, aut

eo minor videbitur disciplinarum

ejus auctoritas, quia vinculls corporis

non

naturali dissolu-

tione dlgressus est, sed vi illata decessit. Pythagoras

Samius

suspicione dominationis injusta vivus concrematus in fano
est
;

quia

numquid ea quae docult vim propriam perdiderunt, non spirltum sponte, sed crudehtate appetitus efFudit?
damnatus
capitali

Simililer Socrates civitatis suae judiclo
afFectus est pcena
:

numquid

irrlta facta

sunt quae sunt ab
quia injuria

eo de moribus, vlrtutibus
expulsus e vita est
?

et officiis dlsputata,

innumerabiles ahl glorla, et virtule, et

existimatione pollentes, acerbissimarum

mortium
:

experti

sunt formas; ut AquIHus, Trebonius, Regulus
idcirco post vltam judicati sunt turpes,

numquid quia non publlca

lege fatorum, sed mortis asperrlmo genere lacerati excruciatique perierunt
?

Nemo unquam

innocens male interem-

ptus infamls est, nec turpltudinis alicujus commaculatur

nota; quia non suo merito poenas graves, sed cruciatoris
perpetitur saevitate.
lere

Ettamen, o

isti

qui

hominem nos cononne Liberum

morte functum ignominiosa

rldetis;

et vos

patrem membralim ab Tltanis dlscerptum fanorum consecratione mactatis? Nonne iEsculapium medicaminum
reperlorem, post poenas et supplicia falminls, custodcm
nuncupavisiis et praesidem sanltatls, valetudlnls et salutis
?

Nonne ipsum Ilerculem magnum

sacrificlis, hostiis et

thure

17<

5j6o invltatis incenso,

arnobii disputationlm

quem

ipsi

vos fertis

vivum

arsisse post

poenas, et

concrematum

in funestis busticetis? et spoliatum viro,

Nonne

illum

Attin

Phrygem abscissum

Magnoe matris

in adytis

deum

propitium,

clamatione testamini?

deum sanctum Gallorum conNonne ipsum Romulum patrem, seet

natorum manibus dilaceratum centum,
Martium
tis, et in

Quirinum

esse

dicitis, et

sacerdotibus et pulvinaribus honora-

aedibus adoratis amplissimis, et post haec

omnia

ccElum ascendisse juratis? Aut

igitur ridendi et vos estis,

qui homines gravissimis cruciatibus interemptos deos putatis

et colitis

:

aut,

si

certa est ralio cur id vobis facien-

dum

putetis, et nobis permittite scire quibus istud causis

rationibusque faciamus.

XV. Natum hominem
locis

colitis.

Etiam

si

esset id

verum,
et

ut in superioribus dictum est,

tamen pro multis

tam liberalibus donis Deus dici appellarique
mini nos esse,

quae ab eo profecta in noVis sunt,

deberet.

Cum vero Deus

sit

re certa,

et sine uUius rei dubitationis

ambiguo,

inficiaturos arbitra-

quam maxime

illum a nobis coli, et praesi?
ille

dem

nostri corporis

nuncupari

Ergone, inquiet aHquis
est Christus
?

furens, iratus et percitus,

Deus

Dcus,
;

re-

spondebimus,

et interiorum

potentiarum Deus

et

quod

magis infidos acerbissimis doloribus torqueat,
causa a

rei

maximac

summo Rege ad

nos missus. Postulabit forsitan inila res

sanior et furiosior factus, an se

habeat quemadmo-

dum

dicimus, comprobari.

Nulla major est comprobatio

quam gestarum ab eo fides rerum, quam virtutum novilas, quamomnia victa decreta, dissolutaque fatalia, quae populi
«•entesque suo geri sub lumine

nuUo

dissentiente videre;

quae nec ipsi audent falsitatis arguere,

quorum

antiquas seu

patrias leges vanitatis esse plenissimas atque inanissimae
superstitionis ostendit.
aliis

Occursurus forsitan rursus
iilis

est
:

cum

multis calumniosis

et puerilibus vocibus

Magus

LIBER PRIMUS.
fuit, clandeslinis

261
perfecit,

arlibus

omnia

illa

^gyptiorum

ex adytis angelorum potentium nomina et remotas furatus
est disciplinas.

Quid

dicitis,

o parvuli, incompcrta vobis et
?

nescia temerariae vocis loquacitatc garrientes quae gesta sunt,

Ergone

illa

daemonum

fuere praistigiae et

magicarum

artium ludi? Potestis aliquem nobis designare, monstrare ex omnibus
illis

magis qui unquam fuere per soecula, con-

simile aliquid Christo millesima ex parte qui fecerit? qui
sine ulla vi
sine ulla

carminum,

sine

herbarum

et

graminum

succis,

aliqua observatione sollicita sacrorum, libamiet quserimus

num, temporum? Non enim urgemus,
leat

quoe
so-

sese spondeant facere, vel in quibus generibus

actuum

omnis illorum doctrina
nesciat
aitt

et experientia contineri.

Quis

enim hos

imminentia studia proenoscere, quoe

necessario, velint nolint, suis ordinationibus veniunt? aut

mortiferam immittere quibus libuerit tabem,* aut familia-

rum dirumpere
clausa

charitates; aut sine clavibus reserare quaj
in

sunt; aut ora silentio vincire; aut
;

curriculis

equos debilitare, incitare, tardare
alienis, sive ilh

aut uxoribus et liberis

mares

sint sive foeminei generis, inconcessi
si

amoris flammas et furiales immittere cupiditates aut?
utile aliquid

videantur audere, non propria
potestate
?

vi

posse, sed

eorum quos invocant
sine ullis
vel lege,

Atqui constitit Christum
ritus observatione

adminicuhs rerum, sine ulhus

omnia

illa

qua^ fecit nominis sui possibihtate fe-

cisse; et

rat

quod proprium, consentaneum, dignum Deo fuevero, nihil nocens, aut noxium, sed opiferum, sed sa plenum bonis,
potestatis munificae

lutare, sed auxiliaribus

hberalitate donasse.

XVI. Quiddicitis, oiterum? Ergo
fuit e

ille

mortalis aut unus
et

nobis, cujus imperium, cujus

vocem popularibus

quolidianis verbis missam, valetudines, morbi, febres atque

aha corporum cruciamenta fugiebant? Unus

fuit e nobis.

262
ciijus praesentlam,

AR>OBII DISriTATIOMM

cujus visum gens

illa

uequibat ferre mer-

sorum

daemonum, conterritaque vi nova membrorum possessione cedebat ? Luus fuit e nobis, cujus foedae
in visceribus
vitib'gines jussioni

obtemperabant

pulsae stalim, et concor-

diam colorum commaculatis visceribus relinquebant? Lnus
fuit e nobis,

cujus ex levi tactu slabant profluvia sanguinis,
fuit e nobis,

et

immoderata? Lnus

cujus maniis intercutes
ille

veternosae fugiebant undae, penelrabilis

\itabat liquor,

et turgenlia viscera salutari ariditate deflabant?

Unus

fuit

e nobis, qui claudos currere praecipiebat
erat porrigere

?

Etiam operis

res

mancos manus;
:

et arliculi immobilitates

jam
vi-

ingenitas explicabant

captos membris assurgere; etiam
lati
:

suos referebant lectos alienis paulo ante cervicibus

duatos videre luminibus; etiam coelum diemque cernebant
nullis

cum

oculis procreati

?

Unus, inquam,

fuit e

nobis,

qui debilitatibus variis, morbisque vexatos centum, aut hoc

amplius, semel una intercessione sanabat? cujus

vocem ad
altissi-

simplicem furibunda et insana explicabant se maria, procellarum turbines tempestatesque sidebant? qui per

mos

gurgites

pedem

ferebat illutum? calcabat ponli terga,
?

undis ipsis stupentibus, in famulatum subeunte natura

qui

sequentium

se millia

quinque quinque saturavit e panibus,
illis

ac, ne esse praestigiae incredulis
bis

viderenlur et duris,

senarumsportarum sinus reliquiarum fragminibus aggefuit e

rebat? Unus

nobis, qui redire in corpora
efllatas,

jamdudum

animas praecipiebat
et post

prodire ab aggeribus conditos,

diem funeris tertium pollinctorum voluminibus ex-

pediri

?

Unus

fuit e nobis, qui,

quid singuli volverent, quid

sub obscuris cogitationibus continerent, tacitorum in cordibus pervidebat? Unus
rcl
fuit e nobis,

qui cura

unam

emittc-

vocem, ab

diversis populis, et dissona oratione loquen-

libus, familiaribus

verborum

sonis, et suo cuique utens
fuit e nobis,

exislimabalur eloquio?

Unus

qui

cum

olTicia

LIBER PRIilUS.
religiouls cerliie suis» sectatoriijus liadeiet,

265

niundum

totuiii

repente complebat, quantusque, et qui esset, revelala 110mlnis Immensitatc monstiabat? Unus fuit e nobis, qui deposito corpore innumeris se

hominum prompla

in

lucc

detexit? qui
gavit,

sermoncm

dedit atque accepit, docuit, castiilli

admonuil? qui ne

se falsos vanis imaginalionibus

existimarent, semel, iterum, saepius familiari collocutione

monstravit

?

qui justissimls vlrls etlam

nunc impollutis ac
pur.^B

dlb*gentlbus sese,

non per vana Insomnla, sed per
?

speciem simplioitatis apparet

cujus

nomen auditum

fugat

noxios spiritus, Imponit silentium vatibus,
consultos reddit
actiones,
,

aruspices in-

arrogantium

magorum

frustrarl elTicit

non horrore,

ut dlcitls, nomlnis, sed majoris

H-

centla potestatls? Et haec

quidem summatim
Quanta
sl

exposita,

non

ea ratione protubmus tanquam magnltudo faclentis solis in
his esset perspiclenda virtutibus.
slnt

enlm

hoec,

vel exllltatls cujus reperlentur et ludi,

traditum fuerit

nosci ex quibus ad nos regnis, cujus numlnls minlstrator

advenerit? Quae quidem ab eo gesta sunt et factitata, non
ut se vana ostentatlone jactaret, sed ut

homines duri atquc
;

incredull sclrent

non

esse

quod spondebatur falsum

et

ex operum benignitate, quld esset Deus verus, jam addiscerent susplcarl. Slmul et illud volumus
sciri,

cuni sumest,

matlm, ut dlctum

est,

enumeratlo facta gestorum
feclt,

non

ea solum Chrlstum potulsse quae

sed constituta etlam

exuperasse fatorum.
lates, et

Nam

sl,

ut hquet et constat, debilisurdl,

corporum passiones,
et amlsslo

manci

et muti, ner-

vorum
stituit

contractlo

lumlnis,

fatalibus

accidunt

irroganturque decretis, et solus haec Ghrlstus correxlt, re

atque

sanavlt

:

sole
fata

Ipso

est

clarlus,

potentlo-

rem

illum fuisse,

quam

sunt,

cum

ea solvit et vlcit

quae perpetuis nexlbus et immobili fuerant necessltate dovincta.

'2^4

ARi>OBII

DISPUTATIOKUM

XVII. Sed
Christo,

frustra, iuqult nescio quis,
saepe alios

tantum arrogas

cum

sciamus ct scierimus deos, el la-

boranlibus plurimis dedisse medicinas, et multorum homi-

num morbos
aut

valetudinesque curasse.

Non
:

inquiro,

non

exigo, quis deus, aut

quo tempore,

cui fuerit auxillatus,
illud

quem fractum

resllluerlt sanitati

solum audlre

desidero, an sinc ullius adjunctione materiaB, id est, medl-

camlnls allcujus, ad tactum morbos jusserlt ab homlnibus
evolare, imperaverlt, fecerit et emori valetudinum causam,
et

debllium corpora ad suas remeare naturas. Ghristus enim

scltur, aut

admota partlbus

debilitatis

manu, aut

vocls sim-

pHcis jussione aures aperuisse surdorum, exturbasse ab
oculls caecllates, orationem dedlsse mutis, articulorum vin-

cula relaxasse,

ambulatum

dedisse contractis, vltlllgines,
alia valetudi-

queras atque intercules morbos, omniaque

num
voluit

genera quoe

humana corpora
omnes

sustlnere nescio qua3
solltus

importuna crudehtas, verbo

imperioque sadicitis aegris

nare.

Quid

simlie dli

a quibus
si

opem

et periclltanlibus
nulils altrlbuere

latam? Qui

quando, ut fama

est,

non-

medlclnam, aut cibum ahquem jusserunt

capi, aut quaUtatls allcujus eblbi potionem, aut
et

herbarum

gramlnum succos superponere

inquietantibus causis,
officiat abslinere ?

ambulare, cessarc, aut re ahqua quae

quod esse non magnum, nec admirationis aUcujus slupore condlguum promptum est, si voluerltis altendere medlci enim sic curant,* animal humi natum, nec confisum sclcn
:

liae

verilate, sed in arte suspicablU posilum, et conjectura

rum

oestlmationibus nutans. Nulla
:

autem

virtus est

medica-

mlnlbus amovcre quae noceant
sunt curantium poteslates
:

beneficia ista rerum,
sit

non

et, ut

laudabilc scire qua

quos convenlat mediclna aut arte curari, locus hujus laudis

non

In

Deo, scd

in

homlne conslltutus

est.

Hunc enim non

esl turpe

rebus extrinsecus sumplis valctudinem hominis

HBER
fecisse

PRlMUSi
cst,

265

meliorem

:

inclecorum Deo

noa ipsum per

se

posse, sed externaru

m

adminiculis rerum sanitatem inco-

lumilalemque
aliorum
lis

praestare.

Et quoniam Leneficia
:

salutis datae

numinum

comparatis, et Christi

quot millia vul-

a nobis debilium vobis

ostendi, quot tabificis affeclos

morbis, nullam omnino retuiisse medicinam,
nia supplices irent templa,

cum

per om-

limina ipsa converrerent

cum deorum ante ora prostrati osculis, cum iEsculapium ipsum,
illis

,

datorem, ut praedicant, sanitatis, quoad

superfuit vita,

et precibus fatlgarent et invitarent miserrimis votis?
alios

Nonne
con-

scimus malls suis commortuos, cruciatibus

alios

senuisse

morborum,

perniciosius alios sese habere coepisse

postquam

dies noctesque in continuls preclbus et pietatis

expectatione triverunt? Quid ergo prodest ostendere
aut alterum fortasse curatos,

unum

cum

tot millibus

subvenerit

nemo,
bra
?

et plena sinl

omnia miserorum infeliciumque delu-

XVIIL Nisi forte dicatis, opem bonis ab diis ferri, malorum miserias despici. Atqui Gbristus aequallter bonis malisque subvenit
:

nec replusus ab hoc quisquam

est, qui

rebus auxilium duris conlra impetum postulabat injurias-

que

fortunoe.

regalis,

enim proprium Dei veri, potentioeque beniguitutem suam negare nulli, nec reputare quis
est

Hoc

merealur aut minlme (8);

cum

naturalis infirmitas pec-

catorem hominem
electio.

faciat,

non

voluntatis seu judicationis
diis ferri,

Dicereporromerilis opem laborantibus ab

hoc
cere

est In
:

medlo ponere
ille

et dubitabile,

quod

asseras, fa-

ut et

qui sanus est factus, fortuito possit videri
ille

esse servstus; el

qui non est,

non meriti causa, sed

infirmilate credatur valetudinem expellere
vina.

non potuisse
non

di-

Quid? quod
non

istas virtutes quae

sunt a nobis

summalan-

iim,

ut rei poscebat magnitudo, depromplae,

tum

ipse perfecit vi sua,

verum quod

erat sublimius, multos

206

ARNOBII DI6PITAT10MM

alios experiri cl iacere sui

nominis

cum

aUectione permisit.
se

Nam cum

vidcrel futuros vos esse gestarum ab

rerum

divinique operis abrogatores, ne qua subesset suspicio raagicis se artibus

munera

illa

beneficiaque largitum, ex im-

mensa

illa

populi multitudine quse

suam gratiam

secla-

batur admirans, piscatores, opifices, rusticunos, atque id

genus deleglt imperitorum, qui per varias gentes missi,
cuncta
illa

miracula sine

ullis fucis

atque adminiculis per-

petrarent.

Yerbo
:

ille

compescuit verminanlium membro-

rum

cruces

et

illi

verbo compescuerunt furialium vermina
illc

passionum. Impcrio

uno exturbavit non

a
:

corporibus i\x-

monas,

et exanimatis suos restituit sensus
illi

sub eorum torconstan-

tantes et
tiae

se casibus, jussione
Ille
:

alia sanitati et

reddiderunt.
detersit

notas albicantium vitlliglnum

manu
viscera

admota

lineamenta et hi corporum haud dissimili
ille

conclliavere contactu. Ullginosa

et
:

turgentla

slccitatem jussit recuperare natlvam

et famuli ejus lioc

modo

statuerunt errantes aquas, et a pernlcie
Ille

corporum
con-

suos labi jussere per tramltes.

ulcera oris immensi, et

recusantla perpetl sanitatem intra unlus verbi
tinuato frenavit a pastu
:

moram

et

illi

haud

aliter

contumaclam
eva-

cancerls sc3vl ad

subeundam clcatricem clrcumscrlptis
ille

glnalionlhus compulerunt. Incessum

claudls dedit, vi:

sum lumlnlbus
niinus et hi

ca3cls,

interemptos rcvocavit ad vitam

nec

quoque contractionem relaxavere nervorum,

luce oculos implevere jam perdita, et ab tumulis remeare

dcfunctos exeqularum converslone jusserunt. Neque quid-

quam
et

est

ab

illo

gestum per admiratlonem stupentibus

cunclis,

quod non omne donaverit faciendum parvulls illis rusticis, et eorum subjecerit potestati. Quld dlcitis, o
incredulcTe, difriclles, duraB
:

mentes
piter

alicuine mortalium

Jti-

ille

Capitolinus hujusmodi potestatem dedit? Curlo-

ncm, aut pontificem maximum, quinimo dlalcm, quod

LlKl-R

Plil.MUS.

267

ejus est, flaininem islo jure donavit;
tuos excitaret,

non dicam,

ul

mor-

non

ut caecis reslitueret lucem,

non

ut

mem-

Lrorum
t'iJam,

situin enervatis redderet et dissolutis, sed ut pus-

reduviam, papulam, aut vocis imperio, aut manus

contrectalione

comprlmeretPErgo

illud

humanum
et

fuit,

aut

ex ore terrenis stercoribus innutrito tale potuit jus dari,
talis licentia

proficisci, et

non divinum
possis, et

sacrum? aut

si

aliquam superlalionem res capit, plus

quam divinum
quod

et sa-

crum? Nam

si

facias ipse

quod

tuis sit viri-

bus polentatuique conveniens, admiratio non habet quod
exclamet; id enim quod potuerls fecerls, et quod proestare
debuerit
vis tua, ut

operis esset una et ipsius qui operare-

tur qualitas. Transcribere posse in

hominem

jus

tuum,

et

quod facere

solus possis fragilissimae rei donare et partisitae

cipare faciendum, supra omnia

est potestatis, conti-

nentisque sub sese est rerum

omnium

causas, et rationum

facultatumque naturas. Age nunc veniat, quaeso, per igneam

zonam magus

interiore ab orbe Zoroastres,
;

Hermippo, ut

assentiamur auctori, Bactrianus

et ille

conveniat cujus

Ctesias res gestas hlslorlarum exponlt in

primo Armenius

Zostriani nepos, et famillarls Pamphilus Cyri, iipollonius,

Damigero

et

Dardanus, Yelus, Julianus

et Bicbulus, et

si

quis est alius qui princlpatum et

nomen

fertur in talibus

habuisse prsestlglis

:

permlttant uni ex populo in oflicium

sermonis dandi ora coarticulare mutorum, surdorum auriculas returare, sine lumlnlbus procreatls

oculorum redinsensus animas-

legrare naturas, et in frigentla ollm

membra

que reducere. Aut si ardua res
talium possunt

ista est,

neque allis permlttere

operum

potestates, ipsi faciant, et

cum

suis

rltibus faciant; quidquid malefici graminis nulricant terra-

rum

sinuSi quidquid virium continet

frcmor

ille

verborum,
ad-^

atque adjunctae carminum necessitates, non invidemus,
jlciant;

non interdicimus,

colligant. Experiri libet et reco-

268
gnoscere an

ARN01]II

DISPUTATIONrM

cum

suis efficere diis possint

quod ab

ruslicra

Christianis jussionibus factitatuixi est nudis.

XIX.

Desistite, o nescii, in maledicta convertere res lao-

tas, nihil ei

nocitura qui

fecit,

periculum allatura sed vo^
in

bis; periculum, inquam,

non parvulum, nec

rebus exires

guis, sed in praecipuis constitulum.

Siquidem

anima

pretiosa est, nec ipso se homini
inveniri. Nihil, ut remini,

quidquam
nihil

potest charius
prae-

magicum,

humanum,

sligiosum aut subdolum, nihil fraudis delituit in Christo,
deridealis licet ex

more atque
ille

in lasciviam dissolvamini cafuit,

chinnorum. Deus

sublimis

Deus radice ab intima,
principe Deus sos-

Deus ab

incognitis regnis, et ab

omnium
sol ipse,

pitator est missus,
tiunt, sidera,

quem neque

neque

ulla, si sen-

non rectores, non principes mundi, non deni-

que

dii

magni, aut qui fingentes se deos genus omne morEt merito. Exutus at corpore quod

talium territant, unde aut qui fuerit potuerunt noscere
vel suspicari.
in exigua

sui circumferebat parte,

postquam

videri se passus est cu-

jus esset aut magnitudinis sciri, novitate

universa

mundi sunt elementa

turbata,

rerum exterrita tellus mota contreinvolutus est
diriguit.

muit, mare funditus refusum

est, aer globis

tenebrarum, igneus orbis soHs tepefacto ardore

Quid euim
is

restabat ut fieret,

postquam Deus

est cognitus

qui esse

jamduduni unus judicabatur
creditis gesta haec.

e nobis?

XX. Sed non
sunt
fieri, et

Sed qui ea conspicati
agi, testes oplimi cer-

sub ocuHs suis viclerunt

tissimique auctores, et crediderunt haec ipsi, et credenda
posteris nobis runt.

haud exiHbus cum approbationibus tradideisti

Quinam

sint fortasse

quaeritis? Gentes, popuh*,

nationes, et incredulum iHud genus

humanum. Quod
suae

nisi

aperta res esset, et luce ipsa,
rior,

quemadmodum

dicitur, cla-

nunquam rebus hujusmodi creduHtatis (larent assensum. An numquid dicemus iHius

commo-

tcmporis ho-

LIKER PRIMUS.

269

mmes
ut
facta

usque adeo fuisse vanos. mendaces, slolidos, brutos,

quae

nunquam

viderant vidisse se
falsis
;

fingerent;

et quoe

omnino non erant

proderent testimoniis, aut
et

puerili assertione firmarent

cumque possent vobiscum

unanimiter vivere, et inoffensas ducere conjunctiones, gratuita susciperent odia, et execrabili

haberentur in nomine?

Quod
aut in

si

falsa, ut dicitis, historia illa

rerum

est,

unde tam

brevi tempore totus

mundus

ista religione

completu