I

'I

I

MUW HnlMtlMfn
MUIMIHIHIH
f
'

MHMJkl
IHMMiM

H
fflKjKXmiPli

& HHHH
SsKi

8&J

883ffi

H
H
KffiSJ

ffifiM

&K

H

HraHHH

Mns;

COLLECTIO
SJELECTAl

SS.

ECCLESLE PATRUM.
XVIII.

PATRES QUARTI KCCLESLffi S/ECULL
5.

ALEXANDER ALEXANDRINUS.
JUVENCUS.
S.

EUSTHATIUS.
I.

EUSEBIUS,

PROSTAT INSUPER VENALE
LUGDUNI,
Apud

RUSAND,

bibliopolam;,

MONTIS PESSULANl,
Apud

VIRENQUE,

bibliopolam;

PARISIIS,
Apud

GAUNE
MERLE,

fratres, bibliopolas;

RQMM,
Apud
bibliopolam.

PARISIIS, E
VIA

TYPOGRAPHEO DECOURCHANT,
II

VULOO DICTA d'eRFURTH, N°

COLLECTIO
SELECTA

IS.

ECCLES^i3»ATRUM,
/COMPLECTENS
DOGMATICA ET MO R*ft?i

TIJM

^ T&6 ^P^ UkWgTOA
B*-£A*Il&AU,
P*S^KRO,

ET ORATOIUA;

ACCURANTfBUS

D.

A.

MISSIONUM GALimAfc»

NONNULLISQUE CLERI GALLICANI PRESBYTERIS,
UNA CUM

D. M. N. S.
PRjEDICATORE REGIO
,

GUILLON,
,
."

PROFESSOHK IN FACULTATE THEOLOGI/E PARISIENSI ELOQUENTI.E SACR/E

AUCTORE LIBRI CUI TITULUS GALLICE

BIBLIOTEEQXJE CHOISIE DES PERES GRECS ET LATIJSS.

OPUS REGI DICATUM.

TOMUS DECIMUS OCTAVUS.

PARISIIS,
APUD MEQUIGNON-HAVARD, BIBLIOPOLAM,
VIA VULGO DICTA DES SAINTS-PERES.

BRUXELLIS, APUB EUMDEM.
PARISIJS,

APUD

A.

POILLEUX, BIBLIOPOLAM,

Tli VCLGO DICTA DU ClMBTIBRB-S.-ANDRB-DlvS-ARCS.

K. DCCC. XXX.

SANCTUS ALEXANDER,
ALEXANDRINUS EPISCOPUS.
«TC*«)«g-

ESPISTOLA PRIMA,

AD OMNES EPISCOPOS.
EPISTOLA SECUNDA,
AD ALEXANDRUM CONSTANTINOPOLITANUM*

XVIII.

SANCTUS ALEXANDER,
ALEXANDMNUS
EPISCOPUS.
(anno 32G.)
GRjECUS.

Achillae

Magno, qui

sancti Petri Alexandrini lo-

cum

susceperat, suffectus est circa

annum

3 1 3 sanc-

propugnator » acerrimus, » (Theodoret. Hist. lib. 1, c. 11), vir Diviriae fidei (Faustin. et Marcell. tom. v Bibl. Patrum), « in summo honore ab omni Ecclesia, clero
tus Alexander, « Evangelicae doctrinae

populo, habitus, magnificus,liberalis, facundus, »oequus, Dei amator, amans hominum, pauperum
» et

»studiosus, bonus et mansuetus circa omnes,
»

si

quis alius. »(Gelas. Cyziq. Hist. Conc.Nicaen.

lib.

u,

c. 1. )

Puerum adhuc Athanasium

futurae vocatio-

uis
» »
»

jam signa expromentem, « ad Ecclesiae ministerium et officia educandum curavit nec multo post eum in contubernium suum ascivit, eumque
:

notarium deinceps habuit.
xvn.)
^Edificata

»

(Sozom.

Hist. lib. 11,

c.

apud Alexandriamecclesia,quse Theonce

vocabatur, ejus dedicationem solemniter celebravit. (S. Athan. Apolog. ad Constant.) A Meletianis pri-

mum

vexatus,
,

Arium jam impia dogmata

dissemi-

nantem « plenus sapientia et Spiritu sancto fervens, » primus detexit; » (Faustin. et Marcell.) et « natura

W
1348
.L3

4
» lenis et

BAIICTUS ALliXAKDJiR,

quietus (Rufin. Hist.

»

dem

orationibus et consiliis
:

primum quihominem de sentenlib.

1),

» tia
»

»

deducere conatus est at ubi insanire vidit et impiam doctrinam manifeste profiteri, Apostolicorum vindex dogmatum ex sacerdotali gradu
,

»

eum

(Theodoret. Hist. lib. i, c. n.) Hinc expulso Ario et in Palaestinam secedente,
dejecit. »

ab Alexandro epistolae, necnon et, ut ipse vocat, tomus ad illustrandam veritatem. Hinc delatac ad illum ab Osio Corduensi imperatoriae littcrae, quibus scripta responsa per eumdem legatum ad Constantinum remisit. ( Epiphan. Haeres. lxix, n° ix.) Hinc congregatum apud Nicaeam concilium, cui inter primos licet aetate procerus affuit Alexander, adducto secum Athanasio, quem summo honore prosequebatur. Excommunicationis sententiam
scriptae plurimae

adversus Arium in particulari Alexandriae concilio

emissam, uno ore confirmarunt patres Nicaeni, Meletiumque adhuc reluctantem sancti Alexandri auctoritati se subjicere

coegerunt.

Sozomenus refert, « ex hac vita » migraturus, Athanasium successorem reliquit, di»vinis, ut equidem arbitror, jussionibus ad eum » designandum impulsus. Etenim Athanasius ipse » fugam paravisse dicitur, et per vim ab Alexandro » coactum esse ut sacerdotium susciperet. Nam cum » ex hac vita vocaretur, et jam morti vicinus esset, » Athanasium absentem nominatim vocare ccepit; et
ut
»
» »

Jam autem,

cum

alter

ejusdem nominis, qui
isti

illic

aderat, vocanti

respondisset,

quidem

nihil dixit,

quippe quem

non vocabat. Rursus vero vocare perstitit. Cum»que id soepius fieret, is quidem qui aderat silentio
transmittebatur; designabatur vero is qui aberat. Quin et prophetico spiritu beatus Alexander ita

»

»

ALEXANDRINUS EPISCOPUSr
»

locutus est

:

Effugissc tc credis, Athanasi

:

non

cf-

»fugies; significans scilicet
»"cari. »

eum
c.

(Sozom. Hist.

lib.

n,

ad certamen voxvu.) Sic tam digno

relicto successore, in

pace Domini quievit, quinta

post concilium Nicaenum mense, die 26 februarii,

anno 3a6.
Scripserat
res. lxix);

autem

epistolas encyclicas ad singulos
S.

episcopos fere septuaginta, teste
nisi

Epiphanio (Ha>
sit

forsan intelligendum

eamdem

encyclicam ad septuaginta episcopos fuisse directam. Quidquid sit, nunc dua? tantum integrse supersunt, prior ad omnes catholica? Ecclesiae episcopos, posterior vero ad Alexandrum Constantinopolitanum.
Epistola
S. Athanasii

ad omnes
,

Ecclesia? Episcopos legitur inter opera

tom.

1

:

Epistola autem

ad Alexandram ConstantiHist. Eccles. lib. i,c. iv,

nopolitanum

servata est a

Theodoreto,

ex quibus depromptas ulrasque lectori subjicimus.

habetur apud D. Ceillier, Historia scriptorum Ecclesiasticorum , tom. iv, p. 109 et seqq. Vide etiam D. Guillon Biblioth. Gall. tom. v, p. 86 et seqq. Pa-

Utraque Epistola

fere integra gallice

risiis,

i824,in-8o.

-»<a

S.

ALEXANDRI ALEXANDRLE

EPISTOLA PRIMA,

AD OMNES EPISCOPOS.
DEPOSITIO

ARIl ET

SOCIORUM
pWS)»' ""

AB ALEXANDRO, ALEXANDRI.E ARCHIEPISCOPO.

Alexander, prcsbyteris diaconisque Alexandriae et Mareo
ta3,

praesens praesenlibus, dilectis

in

Domino

fralribus,

salutem.
Licet

jam

suscripserilis lilteris

mcis ad Arium suosque

missis, quibus hortabar illos ut, abnegata impietate, sanaj
et catholicoe fidei

obtemperarenl) eaque in re rectum pro-

positum vestrum, necnon Ecclcsice Catholicae circa dogmota
consonantiam, palamfeceritis attamen quia omnibus etiam
:

ubique terrarum comministris, quac Arium sociosque ejus
spectant
litteris

significavi, necesse

duxi vos Urbis cleri-

cos convocare, vos item Mareoticos arcessere; proeserlim

cum

ex vobis Chares et Pistus presbyteri, Sarapion, Paet Irenaeus diaconi, ad Arii partes trans-

rammon, Zosimus
ierint,

atque voluerint deponi

cum

illis

:

ut nota sint vobis

quae

jam

scripta sunt, utque vestram in hisce

concordiam

declaretis, ac depositioni Arii, Pisti

sociorumque suffragium

addalis veslrum. Par quippc cst compcrta vobis cssc qua) u

8

S.

ALEXANDIU ALEXANDRI/E

me

conscripta sunt, eaque singulos, quasi quisque vestrum

scripsisset,

corde complecti.

PRIMUM EXEMPLAR.
Charissimis honoratissimisque ubique Ecclesise Calholicae

comministris, Alexander in
I.

Domino

salutem.

Cum unum
* ;

sit

Ecclesiae Catholicae corpus, in divinissit

que Scripturis jussum
servelur

ut concordiae pacisque vinculum
est ut quae a singulis

consentaneum

geruntur

in-

vicem significemus, ut
patiatur, vel laetetur,

scilicet si

membrum quodpiam

vel

laetemur. In nostra

mutuo omnes una patiamur, vel una itaque parcecia haud ita pridem exorli

sunt

viri

improbi, Christique adversarii, docentes defectio-

nem, quam jure merito quis Antichristi prodromum suspicetur et vocet. Equidem volebam rem silenlio tegere, ut in
solis haereseos praefectis

loca pervadens,
naret.

malum assumeretur, ne in caetera simpliciorum quorumdam aures contamiomnia, quia
scilicet,

At

cum

Eusebius, jam Nicomediae episcopus, ratus
post-

penes se

sita esse ecclesiastica

quam
vasit

relicla

Beryto ambitione motus Nicomediensium in-

episcopatum, nulla hujusce ausus habita cst ultio;
ille,

cum

inquam, apostatarum istorum patrocinium suscepro
iis

perit, litterasque

commendatitias ubique scriberc
rei

aggressus

sit,

ut

quosdam

ignaros in hanc turpissimam
:

Christique oppugnatricem pertrahat haeresim
fuit

necesse mihi

haud ignoranti quid
silentio

in

Lege scriptum

sit,

non

ultra

rem

premere, sed vobis omnibus signiiicare, ut cogeos qui apostatae effecti sunt,

noscatis

tum

tum

inauspicata

eorum

haeresis

verba

adhibealis. Ille

animum quippe cum vetercm animi malitiam, quam
j

et

si

scripserit Eusebius, ne

aliquandiu occultarat, nunc
1

corum opcra renovarc

studcat,

Ephes.

iv, 5.

EPIST. sese simulat

AD OMNES EPISCOPOS.
:

9

eorum

gratia scribere

opere tamen compro-

bat, se id suapte causa agere.
II.

Ecclesiae

autem desertores

hi sunt

:

Arius, Achilles,

Aithales, Carpones, Arius alter, Sarmates, olim presbyteri;

Euzoius, Lucius, Julius, Menas, Helladius et Gaius,

olim diaconi; ac
scopi nuncupati.

cum

ipsis

Secundus

et

Theonas, olim

epi-

Verba autem ab

illis

adinventa ac praeter

Scripturarum mentem prolata, haec sunt.
III.

pater

Non semper Deus pater fuit, sed fuit quando Deus non erat. Non semper erat Dei Verbum, sed ex non:

exstantibus factum est

Deus enim, qui

est,

non-existentem

ex non-existente condidit; quare, erat aliquando
esset.

cum non
si-

Res quippe creata resque facta
est Patri

est Filius,

neque

milis

naturale

secundum substantiam, neque verum et Verbum est Patris, neque vera ejus Sapienlia;
:

sed una ex rebus factis conditisque

abusive autem Ver-

bum
cum

dicitur et Sapientia,

cum

factus ipse sitper

proprium

Dei Verbum, et per
caetera

eam quae in Deo est Sapientiam, in qua omnia, tum eum ipsum fecit Deus. Quapropter
Extraneum autem, alienum atque semotum
Pater
novit

natura sua mutari atque verti potest, perinde atque omnia
rationabilia.

Verbum est a Dei substantia. Inenarrabilis etiam est Filio nam neque perfecte neque accurate Patrem
:

Verbum, neque perfecte illum videre potest. Etenim ne suam quidem substantiam novit Filius, sicut illa est. Propter
nos quippe faclus
est, ut

nos

illo

quasi instrumento crearet

Deus

:

neque

extitisset, nisi

nos Deus condere voluisset.

quodam, num perinde mutari possit Dei Vcrbum atque diabolus mutatus est, non verili sunt illi respondere Sane potest; nam, utpote factus et creatus, muSciscitante
:

tabilis est naturae.

IV. Haec Arianos loqucntcs, haec impudcntissime

aflir-

mantes, nos,

cum

episcopis yEgypti ct

Libyarum propc

]

S.

ALEXANDRI ALEXANDRLE
coacti, illos

ccntum,

in

unum

cum

sectatoribus suis ana-

themate percussimus. At Eusebius

et socii

admiserunt

illos,

operamque navarunt

ut veritati

mendacium,
socielas luci
1
.

pietati impie:

tatem admisceant. Sed nequaquam
vincit quippe verilas, nullaque
» «

id eflicere valebunt

ad tenebras,

nulta consonantia Christi ad Belial
audivit? quis

»

Quis enim

unquam

talia

jam audiens non obstupescat, auresque
verborum sordes aures suas
«

non obslruat
2

ut ne ejusmodi

contaminenl? Quis haec Joannis audiens,
»

In principio erat
:

Verbum » homincs non condemnct qui aiunt Fuit aliquando cum non esset? Quis si haec Evangelii verba audiat,
«

Unigcnitus Filius,

et>

pcr ipsum facta sunt omnia
:

3
,

»

illos

non aversetur

haec loquentes

Una

ille

est

ex rebus

factis ?

Nam

qui potest una ex rebus a se factis esse, aut qui Uniilli,

genitus erit, qui, ut aiunt

omnibus annumeratur,

si

quidem
cor

et ille res est facta atque creata ?
illc

Quomodo
«

ex non

extantibus factus
» »

fuerit,
4

cum
,

Patcr dicat,
«

Eructavit

meum Verbum bonum
genui
tc
5

»

et,

Ex

ulero ante lucife-

rum
:

Aul quomodo

absimilis substantiae Patris

fuerit, qui est
ait
c

Qui

vidit

imago perfecla splcndorquc Patris, quique me, vidit et Palrem 6 ? » Quo pacto si Verbuni
fuit

seu ralio et sapientia Dei, Filius cst;
csset? Perinde est

tempus cum non

enim ac

si

dicerent,

Deum

aliquando

ratione et sapicntia caruisse.
tcst qui ait
»

Qui item
:

verti

mutarive poPatcr in

per se quidem ipse
«

«

Ego

in Palre, et
8
;

Ego et Pater unum sumus » pcr Prophctam vero « Videte me, quia ego sum, ct non mutor 9 ?» Naui ctiamsi ad Patrcm dictum illud refcrri queat, aptius tamcn de Filio jam dicitur, quia cum homo sit, ncquaquam mu;

me

7

»

et,

:

tatus est; scd, ut ait Aposlolus
1 5

:

«

Jcsus Ghristus hcri et

2Cor.

V!, i/|.
3.

2 Jo.-in. i, i.
i,

Psai. cjx,

llcbr.
6.

3.

3

Ibid. i3ct 18.

4

Psalin.

xuv, i,—

6

Joan. xiv, 9.

7

Ibid.

10.

b

ld. x, 3o.

°Malach.

m,

:

EPI5T.
»

AD OMNliS EHSCOPOS.
»

1

1

hodie, ipse et in saecula \

Quis induxit
2

illos ut
:

dicerent,
«

propter nos illum factum esse, licet Paulus dicat
»

Proptcr

quem omnia, et per quem omnia ?» IV. Quod spectat autem illam eorum blasphemiam qua aiunt, Filium non nosse perfecte Patrem; nequaquam mirandum cum enim in animum induxerint Christo hellum
:

inferre,
»

oppugnant item haec

illius
3
.

verba
»

:

a

Sicut novit
si

me

Pater, et ego agnosco

Patrem
nefas

Proinde

ex parte tan-

tum Filium

novit Pater, constat Filium

non perfecte cogsi

noscere Patrera.

Quod

si

sit ita

loqui, et

Pater per-

fecte novit Filium;

planum est sicut Pater Verbum novit suum, perinde Verbum suum nosse Patrem, cujus ipsum

Verbum

est.

V. Haec dicendo, atque divinas Scripturas explanando,

saspenumero
leontes,

illos

convicimus.

Verum

illi,

quasi chamaeillud sibi vindi-

mutata subinde sententia, dictum

care nituntur :« Impius
»

cum

in

profundum

venerit, con-

temnit

4
.

»

Multae sane anter
ausse, in

illos

extiterc haereses, qure
collapsae sunt.

plusquam par erat
hi qui voculis suis

dementiam

At

omnibus

id

moliuntur, ut Verbi divinitajustae viderentur

tem
illae,

tollant, id effecere, ut

quodammodo

cum

propius

ipsi

ad Antichristum accedant.

Quampraeserilla

obrem
tim

proscripti et anathemate percussi sunt ab Ecclesia.

Et quidem, tametsi de illorum exitio dolemus,
illi,

cum

postquam

Ecclesiae doctrinam didicissent, ab

nequaquam tamen magnopere miramur idipsum enim Hymenaeo contigit et Phileto, et ante istos
jam
desciverint;

Judae, qui
fuit

cum Salvatorem

secutus esset, postea proditor
ipsis

nequaquam nobis praevia monita defuere; sic enim praefatus Dominus est « Videte ne quis vos seducat; multi enim venient in nomine
atque desertor \ Porro de his
:

1

3,

2 Idcm. n, Hebr. xui, 8. 5 2 Timoth. u, 17.

io.

3

Joan. x, i5.

*

Proverb.

xvm,

: ;

12
»
»

S.

ALEXANDRI ALEXAfiDRI.E

Er.

AD OMNES LPISC.
appropinquavit
l
.

mco, dicenles, Quia ego sum,
et

et tenipus

multos seduccnt

:

nolitc ergo ire post cos
:

»

Pnulus au-

tem
» »

haec n Snlvatore edoctus, scripsit

«

Quin

in novissimis

temporibus discedent quidnm n snna
spiritibus
erroris,
2
.

fidc, altendentes

et doctrinis

daemoniorum veritntem
Chri-

»

aversnntium
VI.

»

Cum

itnque

Dominus

et Salvntor noster Jcsus

stus per se ipse itn praeceperit, et per

Apostolum

res nobis

hujusmodi
ipsi

significnverit; jurc nos qui

impietntem illoruin

cornm audivimus, homines, uti supra dictum est, anathemate damnavimus, ipsosquca Calholica Ecclcsia et fide
alienos declaravimus
:

remquc, charissimi atque honorntis-

simi Comministri, vestroe religioni indicnvimus ut nc quos-

dam

ex

illis, si

petulanter vos adire ausi fuerint, recipiatis
alii

neve Eusebio vel
habeatis.

cuipiam dc

illis

ad vos scribenti, fidem

Nos enim, utpote Chrislianos, decct omnes qui

contra Christum loquuntur aut scntiunt, velut Dei hostes

animarumque corruptores aversari, ac ne quidem Ave illis diccre ne quando scclerum ipsorum parlicipcs simus, ut
:

praecipit beatus

Joannes

3
.

Salutate fratres qui vobiscum

sunt

:

vos qui

mecum

sunt salutant.
et

Sequuntur presbyterorum

aliorum ministro-

rum
1

subscriptiones.
8.

Luc. xxr,

2

i

Tim.

iv, :.

3

2

Joan.

x.

>****

S.

ALEXANDRI ALEXANDRLE

EPISTOLA SECUNDA,
AD ALEXANDRUM CONSTANTINOPOLITANUM.

Charissimo et unanimi

fratri

Alexandro Alexander,

in

Do-

mino salutem.
I.

Improborum hominum
illi

voluntas, dominationis et pesolet,

cunisc avida,

majoribus Ecclesiis semper insidiari

dum

per varias occasiones ecclesiasticam pietatem opipsis

pugnant. Etenim a diabolo qui in

operalur, ad pro-

positam

ipsis

libidinem incitali, abjecta

omni

religione,

divirii judicii

metum

conculcant.

De quibus ego

qui pa-

tior,

nccesse habui significare pietati vestrae, ut ab hu-

jusmodi hominibus caveatis, ne quis illorum in vestras
etiam Ecclesias

pedem

inferre proesumat, sive per se, sivc
uti

per alios

:

callent

enim malefici simulatione
litteras

ad fraudem

faciendam, et per
ornatas, qiue

mendaciis compositas atque adac sinceram fidem in-

hominem ad simplicem

tentum possint decipere. Arius
juratione facta, Colluthi
jores illo extilcrunt.

igitur et Achillas

nuper con-

ambitionem oemulantes, longe peNam Colluthus quidem, qui hos ipsos
Isti

reprehendit, mali propositi sui praetextum nactus est.

vero impiam

illius

ex Christo nundinationem cernentes,
;

non amplius
latronum
illis

Ecclesiae subjacere voluerunt

sed speluncis

sibi

constructis, sine intermissione conventus in

agunt, noctu atque interdiu calumnias adversus Chriet
et

stum

adversum nos comminiscentes. Qui cum
oflicinam instituerunt

omnem

piam

Apostolicam doctrinam incusent, Judaico more ad
:

impugnandum Christum

Servaloris

l4

S,

ALEXANBHI ALEXANDKLE

nostri deitatem ncgantes, ct reliquis

omnibus sequalem eum
locis

csse proedicanles.

Collcctisquc oinnibus

in

quibus

sermo

de salutari ejus dispensatione, et de abjeclionc nostri causa ab eo suscepta, impietalis suae doctrinam corum auctoritale confirmarc nituntur loca quibus aeterna
est
:

cjusdem

divinitas, et inexplicabilis

nstruitur, avcrsantes.

Cum

igitur

apud Patrem gloria Gentilium ac Judacorum

impiam de Chrislo sentcntiam confirment, laudem ab iliis omni arte ac rationc aucupantur ea quidem quac illi in
:

nobis deridere solent, omnia confingentcs; scdiliones au-

tem ac persecutiones adversus nos quolidie excitantes. Et nunc quidem ad judicum tribunalia nos trahunt per inlerpellalioncs mulierum disciplinam non servantium, quas ipsi nunc Christianae religioni probrum in crrorcm induxerunt
:

atque infamiam aspergunt,

dum

juvenculae ipsorum per

omnesvicos

et

compita turpiter circumcursant. Scd etin-

dissolubilcm Christi tunicam,

quam

carnifices olim divi-

derc noluerunt,

isti

ausi sunt discindcre.

Ac nos quidem,
compclunt,

cum

ca quae

vilac

ipsorum ac

nefariis conatibus

scrius propter

ipsorum lalebras deprehendissemus, comsuffragio, ex coetu Ecclesiae quab Christi di-

muni omnium

vinitalcm adorat cos ejecimus. Ipsi vcro contra nos huc ct
illuc discurrentes,

ad collegas noslros idem nobiscum scn:

tienlcs proficisci inslituerunt

specie

quidem paccm

et

concordiam cxpetere se simulanles, reipsa vero quosdam eorum blandis sermonibus in crrorem suum traducere conantcs.

A

quibus ctiam verbosiorcs epistolas flagitant, ut

cas lcgenlcs hominibus quos ipsi deceperunt, cos pertinacitcr in crrorc perscverare faciant

absque ullo poenitentix

scnsu, in impietatc obduralos, quasi qui episcopos idcm

secum scnticntcs ac sibi suffraganles habeant. Ea porro quac apud nos perpcram docuerunt et egerunt, et quorum causa a nobis sunt cxpulsi, ncquaquam illis confitentur
:

sed vcl silcntio

ista

tradunt, vcl

fictis

scrmonibus

et li-

EPIST.

AH ALEXAKDHUM CONSTANTINOP.

l5

bcllis conscripiis velantes,

fucum

faciunt. Probabilibus ita-

que

et

ad assentationem compositis colloquiis pestiferam

suam doctrinam obtegentes, simpliciorem quemque et neque inlerim parcunt fraudi expositum circumveniunt
:

pictatem noslram apud omnes calumniari. Unde
nulli litteris

fit,

ut non-

piant.

Cum

eorum suscribentcs, in Ecclesiam tamen comministris nostris qui hoc

eos reciausi sunt,

gravissima, ut opinor, reprehensionis immineat infamia, eo

quod nec Aposlolica regula
sis

id permiltit, et diabolica in ip-

operatio adversus Christum hoc facto validius accendi-

tur.

Quamobrem
:

nihil

cunclatus, fratres dileclissimi, anipcrfidiam istorum vobis indica-

mum ac fiduciam sumpsi ut
rcm, qui dicunt
qui prius

Fuit tempus

cum non esset

Filius Dei

;

et

non

erat, postea extitit; talis factus

quandocumnasci solet.

que

demum

factus est, qualis quilibet

hominum

Omnia enim, ut aiunt, Deus fecit ex nihilo; in crealionc nmhium rerum, tam rationalium quam ralione carentiuin,

eliam Filium Dei comprehendentes. Quibus etiam

conscquenter addunt,

eum

mulabilis csse naturae, virtutis-

quc ac

vilii

capacem. Posilaque scmel hac sententia, Fi-

lium Dei ex nihilo cssc, divinas Litteras de selernitate ejus
cvcrtunt, quibus immutabilitas ct divinitas Sapientiae ac

Vcrbi, quae sunt Christus, ostenditur.
II.

Possumus ergo,
filii
1
.

ut aiunt
ille.

isti

scelerati,

nos quoque
:

cssc
»

Dei perindc ac
»

Scriptum
vero
illis

est

enim
2
,

«

Filios

genui et exaltavi
:

Cum

objectum
»

fucrit id

quod sequitur

«

Ipsi

autem spreverunt me

quod qui-

dcm non
aiunt

convenit naturae Servatoris, qui suapte natura est
;

immutabilis

illi

omni reverenlia ac
omnibus

religionc abjecla,

Deum
ut

cum
non

praesciret ac proevidisset
esset, illum ex

quod

Filius

ipsum sprc-

turus

elegisse.

Non enim

nalura et pra^rogaliva
coeteris
1

quadam pnccipuum quidquam
elcgit;

pra;
fi-

filiis

habcntcm, cum
2

quippe qui nalura

ls. i, 2.

Ibid.

lG
lius

S.

ALEXANDlU ALEXANDMvE
:

non

sit,

ut inquiunt

neque ut qui aliquam haberet
;

proprietatem ac dotem ad ipsum proxime accedentem

sed

ipsum quoque mutabilis existentem naturae, ob studium

lamen

et

accuratam

morum

diligentiam ad vitium neuti-

quam

deflectcntem, elegit Deus.

Adeo

ut,

si

Paulus ac Pefi-

trus contento studio in id incubuisset, nihil ab istorum
lialione discrepatura fuerit hujus filiatio.

Atque ut insanam

istam doctrinam confirment, Scripturis sacris contumeliose illudentes, afferunt illud

quod

in

Psalmis de Christo

dictum
»

est

:

«

Dilexisti justitiam et odisti iniquitatem. Prolaetitiae

pterea unxit te Deus tuus oleo
tuis
III.
*. »

prae consorlibus

»

Verum quod

Filius Dei factus

non

sit

ex nihilo, et

quod tcmpus non

fuerit

cum non
2
.

esset,
:

abunde docet Joan«

nes Evangelista, de
»

illo ita
»

scribens

Unigenitus Filius

qui est in sinu Patris

Nam cum

divinus Magister os-

tendere vellet, Patrem ac Filium duas res esse a se mutuo
inseparabiles,

hunc

in sinu Patris esse dixit.

Jam

vero quod

Verbum

Dei inter res ex nihiio creatas non contineatur,
ait

idem Joannes testatur cum
principio erat

omnia per ipsum

facla esse.
:

Propriam enim ejus hypostasim declaravit dicens
»

«

In

Verbum, et Vcrbum crat apud Deum, et » Deus erat Verbum. Omnia per ipsum facta sunt et sine » ipso factum est nihil quod factum est\ » Nam si omnia per ipsum facta sunt, quomodo his qui rebus factis praestitit ut essent, ipse aliquando non extitit? Verbum enim quod facit, nequaquam ejusdem esse naturae cum rebus faclis intelligitur: quippe cum ipsum quidem esset in prin:

cipio,
dita.

cuncta vero per illud facta sint et ex nihilo conid

Porro

quod
illis

est,

contrarium csse videtur

et

longc

diversum ab

quae sunt ex nihilo.

Nam

illud

quidem

declarat nulliun essc intervallum inter Patrem et Filium,

cum animus
i.

ne simplici quidem cogitationc fingere possit
8.

Fsal.

xmv,

2

Joan,

1,

18,

3

Ibid.

1.

KPIST.

AD ALEXANDRUM COXST ANTIIVOP.

ff

ullam inter utrumque distantiam.

Ex

nihilo vero creari

mundum, recentiorem indicat ac nuperam substantiae originem, cum universa hujusmodi essentiam a Patre acceperint per Filium.
gissime, et ullra

Gum

igitur divini

Verbi essentiam lon-

omnem

cogitationem eorum quae genita

sunt positam contemplaretur piissimus Joannes, genera-

tionem ejus
bis

et

facturam dicere noluil, factorem iisdem ver-

quibus ea quae facta sunt designare minime ausus.
sit

Non

quod Verbum
est
:

ingenitum; solus enim Pater ingenitus

sed quia solertissimam Evangelistarum, ipsorumque

adeo Angelorum, comprehensionem transcendit unigenili
Filii inexplicabilis subsistanlia.

IV.

Quare

inter pios,

meo quidem
est
1
. :

judicio, censendus

non

est qui ultra ista aliquid inquirere praesumit;

non aus-

cultans id
»

quod scriptum

«

Altiora te ne quaesieris, et

sublimiora te ne scruteris

»

Nam

si

multarum aliarum
humanae

rerum cognitio quse hac longe
stolum ea
»
»
2
;

inferiores sunt,

mentis captum excedit; cujusmodi sunt apud Paulum Apo«

quae oculus non vidit nec auris audivit, nec in

cor hominis ascenderunt, quae praeparavit Deus diligenli-

bus se

»

cujusmodi etiam sunt

stellae,
:

quas Deus Abra-

hamo
»

dicit

non possc numerari;

et illud
B

et guttas pluviae quis

dinumerabit

? »

Arenam maris quomodo divini
«

Verbi essentiam curiosius investigare quispiam poterit,
nisi atra bile sit

percitus?

De qua

propheticus spiritus
»

ita

dicit

:

«

Generationcm ejus quis enarrabit?

Et Scrvator

mundi columnas beneficio obstringens, hujus rei notiliam tanquam onus ab illis removere studuit omnibus quidem ipsis supra naturam esse dicens istud
noster tolius
:

animo comprehendere
hujus
quis
*

;

soli

vero Patri competere divini

mysterii perceplionem.
Filius praeter Patrem,
iii.

sit

Nemo enim, inquit, novit et nemo novit Patrem praeIs. hii,
<S.

Eccli.

22.

2 i

Cor.

ii,

9.

3

XVIII.

2

!8

6.

ALEXAINDIU ALEXANDRI.T?

lerquam
«

Filius.

Qua

Ae re eliam Patrem dixisse arbitror
1
.

:

Arcanum meum mihi et meis » V. Quod vero extremae dementiae

sit,

Filium Dei ex non

extantibus factum opinari,

cum

id

quod ex non extantibus

factum
licet

temporalem habeat essentiam, res ipsa indicat, non inlelligant. stupidi isti insaniam vocum suarum
est

aut in alienim, non erat, in tempore censeri oportet facta esse, quo aevi spatio. At si verum est omnia per ipsum spatium omne, et constat utique et aevum et tempus, et
Illud
illud aliquando, in

quibus non fuisse reperitur, per ipsum
sit,

facta esse.

Et quomodo absurdum non

eum

qui tem-

quod pora et ssecula ac tempestates condidit, in quibus non erat confusum est, ipsum aliquando non extitisse dicere. Est

enim alienum

a

sensu,
sit,

omnique plenum

rnscitia,

eum

qui alicujus rei auctor

eadem

re posteriorem af-

firmare.

Quippe juxta illorum sententiam, spatium tempoex Patre, praecessit ris quo dicunt filium Dei non extitisse mentiturque sapientiam Dei omuium rerum conditricem secundum eos Scriptura qune primogenitum omnis crea:

vocalissimus turaeillum vocat. Quibus consona sunt quae

Paulus de

illo

praedicat
;

iW dicens

:

«

Quem

constituit haere-

dem universorum
sibilia, sive

per

quem

fecit et saecula.

Sed

et in ipso

condita sunt universa in coelis et in terra,

visibilia et invi-

sive

Throni
»

Principatus, sive Potestates, sive Dominationes, omnia per ipsum creata sunt, et ipse cst ante
:

omnia.

VI. Proinde

cum

ab omni pietate alienissimam esse ap-

dipareat sententiam illam de non extantibus, necessario cendum est Patrem semper esse Patrem. Pater autem est,

praesente semper Filio ob

quem
Filius,
:

dicitur Pater.

Quocirca

cum semperei
*

praesens

sit

semper

est perfectus

Pa-

ter, nulla re destilutus in
Is. XXIX, 16.

bono

qui non in tempore, neque

EPIST.

AD ALEXANDRU!! CONSTANTINOP.

19

ex intervallo, neque e non extantibus, unicum Filium genuit.

Quomodo autem impium non

sit

dicere, Sapientiam
ita

Dei aliquando non extitisse, quae de se ipsa
« »

loquitur

:

Ego eram apud ipsum cuncta componens
aggaudebat
* ;

:

ego eram cui

»

aut virtutem Dei aliquando non extitisse;

aut

verbum

ejus aliquando fuisse

mutilatum

;

aut alia quan-

doque defuisse,ex quibus
natur. Is
tollit

Filius cognoscitur et Pater desiggloriae existere,

enim qui negat splendorem

simul

primitivum lumen cujus
fuit,

est splendor.

Et

si

imago Dei

semper non
est.

nec illum semper fuisse liquet cujus imago

Denique negando figuram substantiae Dei semperfuisse,
ille

simul tollitur

qui perfecte ab eo exprimitur.

Ex quo

li-

cet perspicere, filiationem Servatoris nostri nihil prorsus

habere

commune cum reliquorum filiatione. Nam quemadmodum inexplicabilem ejus substantiam incomparabili
ostensum
est reliquis
filiatio

excellentia praestare
ille

omnibus quibus
quae juxta natuprasstanlia

essentiam tribuit; sic et ejus

ram
lii.

est paternae Divinitatis, ineffabili

quadam

superat filiationem

Nam ipse

eorum qui per ipsum adoptati sunt fiquidem immutabilis est naturae, undecumque

perfectus, nec ullius rei indigens. Hi vero

cum mutationi

in
.

utramque partem

sint obnoxii,

opus habent

illius auxilio.

Quod augmentum accipere potest ipsa veritas et Deus Verbum? Qua ratione melior fieri possit vita et lux vera ? Quod si iia
profectum facere potest Dei sapientia?
se habet,
tiae

Quem enim

quanto absurdius est ut sapientia aliquando
fuerit, ut virtus

stulti-

capax

Dei infirmitati conjuncta

sit,

aut

ut ratio obscurata fuerit vecordia, aut tenebrae

cum

vera

luce permixtae?
»

cum

Apostolus diserte dicat

:

«

Quae socie-

tas luci

cum tenebris,

aut quae conventio Christo
fieri

cum Becom-

» lial

? » et

Salomon neget
via colubri

posse ut cogitatione

prehendatur
*Prov.

super petram, quae Christus est
2.

viii, 5o.

20

S.

ALEXANDRI ALEXANDRIE

juxta sententiam Pauli?

Homines vero

et Angeli, qui sunt

acceperunt ut proficerent, ejus creaturac, benedictionem legis sese exercentes, nc in virtutis studio et in mandatis Dominus noster, cum natura vitia dilabantur. Quamobrem omnibus adoratur. Hi vero deposilo sit Filius Patris, ab fortibus factis et ex continuo prospiritu servitutis, ubi ex acceperint, bencficio ejus qui gressu spirilum adoptionis estFilius, filii fmnt adoplivi.
natura
VII.

m

Ac germanam quidem,
Filio

eximiamque ejus Deo « Qui proprio
:

propriam ac naturalem, filiationemPaulus declaravit,ita dicens dc
et

i

distingueret

non pepercit, sed pro nobis, non i Nam ut illum naturalibus scilicet filiis, illum tradidit K proprium Fiab iis qui non sunt propric filii,
dixit.

Rum esseeum
«Filius

In Evangelio vero legitur

:

«

Hic est

meus
»

dilectus in
:

in Psalmis Servator ait
»

«

quo mihi complacui Dominus dixit ad me,
non esse

2
.

i

Praeterca

Filius

es tu

3
:

ubi se

germanum
«

ac genuinum essc
significat.

meus demonsvero
*

trans, alios pneter se genuinos

Jam

quidnam

illud est

:

Ex

utero anle luceferum genui tc

? »

An non aperte indicat naturalcm Paterni quam non accurata morum castigatione, non Quamobrem unigenitus quidem Filius
Patris

partus filiationem,
exercitationc

sortitus est? virtutum ac profcctu, sed naturre proprielatem

firmam ac

sta-

vero filiorum adopbilem possidet fdktionem. Ralionalium morum probitate tionem, non natura illis competere, sed
et Dei beneficio parari,

mutabilemque esse agnoscit Scrq)Dei
filias

tura

:

«

Videntes enim
6
,

filii

hominum, acceperunt
alibi
,
:

i sibi
»

uxores

et quse

sequuntur. Et
6

«

Filios genui

et exaltavi, ipsi

autem sprevcrunt me

»

Deum

per Esaiam

prophetam

dixisse accepimus.

VIII. Plura
i 5

cum possim

dicere, fratrcs charissimi, con17.

Rom.

v,„, 3a.
vi, 2.

c

2

Motlh. .n,
1,

-

»

Tsal.

,1,

7.

-

4

Psal. cix, 3.

-

Genes.

Isai.

2.

EPIST.

AD ALEXANDRUM CONST ANTINOP.

2

1

sulto praitereo, quippe qui

iinportunum esse ducain, docIpsi

tores qui

nobiscum consentiunt, pluribus admonere.
docti estis
:

enim

a

Deo

nec ignoratis, eam doctrinam quas

adversus ecclesiasticam pielalem nuper caput extulit, Ebionis esse et

Artemae; nec aliud esse

Samosateni Antiochiae episcopi,

quam imitalionem Pauli qui omnium ubique epia

scoporum

coucilio ac judicio ab Ecclesia remotus est. Cui

succedens Lucianus, pluribus annis

communione Irium

episcoporum sese abjunxit.

Horum

impietatis fiaecem
:

cum

hausissent, nuper nobis orti sunt Exucontii

occulta illo-

rum germina, Arius scilicet et Achillas, et reliqua impiorum istis adhagrentium turba. Ac nescio quo modo ordinatiinSyria tres episcopi,
incitant.
illis

consenliendo, eos adpejora

Quorum

judicium veslro examini reservetur. Qui

salutaris passionis et abjectionis alque exinanitionis, et pau-

pertatis

quam

vocant,

eorum denique omnium
memoria
illius

quae

ille

nos-

tra causa suscepit, ascititias voces

retinenlcs, eas

ad supremam oelernanique
afferunt.

divinitatem refellendam
quae naturalem ejus glo-

Eorum autem verborum
et

riam ac nobilitatem
prorsus
»

apud Patrem mansionem designant,
:

ter

immemores sunt. Cujusmodi est illud « Ego et Paunum sumus 1 » Quod quidem Dominus dicit> non
.

quo seipsumPatremrenuntiet, nec quo daas personas unam
esse demonstret; sed
tris

quoniam

Patris Filius expressam Pa-

similitudinem exactissime servat, quippe qui
ejus similitudinem a natura

omnimo-

dam

impressam habeat, sitque

imago

Patris, nulla in re discrepans et primitivi exemplaris

expressa figura.

Unde etiam Philippo tunc
»

videre cupienli
:

Dominus abunde commonstrat. Dicenti enim
»
»

«

Ostende
Pa-

nobis Patrem,

respondet

:

«

Qui

vidit

me,

vidit et

trem

2
.

»

Quippe cum per purissimum

et

animatum speQuibus
si-

culum

divinae imaginis ipse conspiciatur Pater.
:

mile est id quod sancti dicunt in Psalmis
*

«

ln lumine tuo

Joan.

x, 3o.

2

Idcm,

xiv.

22
.

S.

ALEXANDRI ALEXAISDRU2
1
.

videbimus lunien
2
,

simul honore
rat etiam

afficit

Filiuin, aQuoeirca qui honore afficit honoPatrem; et qui honorat Patrem,

Filium

et

quidem merito.

Omne emm impium

verbum quod

Patns perprofertur in Filium, ad personam mirum videatur id quod scr.pturus tiaet. Posthaec vero cui adversusme et adversus sum, si catumnias ab illis confictas Nam qui divinitatem religiosissimam plebem exposuero? nos quoque ingrato amDei oppugnare aggressi sunt,
Filii

mo

conviciis appelere

non verentur. Qui nec

ullos ex anti-

eos quibus nos ab ineunte quis sibi comparari volunt; nec exoequari sibi patiuntur. Sed aHale magistris usi sumus, sunt colleg* nostn, ad nec ullum ex omnibus qui hodie solos sapientes pervenisse censent

mediocrem scientiam

:

ac nihil possidentes, solos
jactantes, sibique solis ea

dogmatum inventores se esse revelata esse qu* nemini unquam
venerint.
!

eorum

qui sub coelo sunt in
!

arrogantiam

o

mentem vesaniam immensam
convenientem
! !

O

impiam

o inanem glonam,

alra^bile percitis
sceleratis

eorum menlibus

o superbia Satanae, qurc insedit Non illis pudorem inreligiosa;

cussit

veterum Scripturarum perspicuitas

nec

Christo doctrina, aucollegarum nostrorum consentiens de Quorum impietadaciam eorum adversus illum repressit. sunt, quippe qui cavent tem ne ipsi quidem da^mones laturi impiam vocem cmittant. Atne quam adversus Filium Dei

que ha3C pro

virili

parte

nunc

a nobis disputata sinl, adver-

sus eos qui in imperita materia

tanquam
et

in pulvere volutati,

Christum impugnare aggressi sunt,
pietatem calumniari instituerunt.

nostram erga illum

IX. Aiunt enim
nos, qui

impiam

et

ineptarum fabularum inventores, fultam nullo Scripturarum testimonio
isti

duo increala blasphemiam, ex non extantibus, aversamur,
asscrere.

Duorum enim
:

allerum necessario esse dicendum

affirmant imperiti
1

aut illum ex

non exlantibus

csse, aut

Psal. xxxv, 10.

l

Joau. v, 23.

EPIST.

AD ALEXANDRUM CONSTANTIMOP.
:

*2d

certe

duo esse increala

nec intelligunt rudes atque ignari,
illo

inultum interesse inter Palrem ingenitum et res ab
creatas

ex nihilo, tam rationales

quam

rationis expertes.
(1)

Inter quae

duo medium obtinens unigenita natura

Dei

Verbi, per

quam

Paler universa condidit ex nihilo, ex ipso
est.
:

vero Patri progenita

Sicut ipse
«

Dominus quodam loco
Patrem,
diligit

testatus est his verbis
»

Qui
1

diligit
.

etiam

Filium qui ex eo genitus est

»

X. De quibus nos
lica sentit

ita

credimus,

quemadmodum

Aposto-

Ecclesia

:

In

unum

ingenitum Patrem,qui a nullo

causam habet

essentiae suae,

nec conversioni obnoxium nec
se habet,

mutationi; qui semper

eodem modo
admittit; qui

nec profec-

tum nec diminutionem
et

et

Legem et Prophelas Evangelia nobis dedit; qui Dominus est Patriarcharum Apostolorum sanctorumque omnium Et in unum Do:

minum Jesum

Christum, Filium

Dei unigenitum,

non

ex nihilo genitum, sed ex eo qui Pater est; non corporum

more, per incisiones aut defluxus divisionum, quemadmo-

dum

Sabellio videtur et Valentino; sed inexplicabili

et

inenarrabili

quodam modo,
:

juxta Prophetae verba quae su-

pra retulimus

Generationem ejus quis enarrabit? Quippe

cum
quod

ejus subsistentiam nulla mortalis nalura pervestigare

possit, sicut

nec Pater ab ullo investigari potest, propterea

rationalis natura

modum

divinae illius
valet.

ex Patre genequi
dis-

rationis percipere
spiritu veritatis

haudquaquam

Verum homines
ista a

moventur, non opus habent

me

cere,
sto
»

cum

auribus noslris insonent verba jam olim a Chriita

hac de re prolata, nosque
nisi Filius, et

doceant
sit

:

«

Nemo

novit Pa»

trem

nemo

novit quis

Filius nisi Paler.

llunc conversionis ac mutationis expertem perinde ac Pa~

trem, nullius egentem, et perfectum Filium Patrisque simi-

lem esse didicimus, hoc solo inferiorem Patre,»quod ingenitus
1

non

est.

Est enim imago Patris exactissima et in nullo

Joan, vin, 42.

*4

S.

ALEXANDRI ALEXANDRIjE

discrepans. Quippe liquet

eum
ait
:

imaginein esse plene omnia

eontinentem, quibus maxima similitudo declaratur, sicut
ipse

Dominus docuit cum

Pater major

me

est.

Et

se-

cundum hoc Fiiium

e Patre

semper

existere credimus. Est

enim splendor Paternae
geniti, sicut existimant

gloriae, et figura subslantiae ejus.

Sed nemo eam vocem, semper ad suspicionem trahat
ii

in-

qui qui sensus animi occaecatos
sai-

habent.
cula,

Nam

nec verbum erat, nec scmper, nec ante

idem

est

quod ingeniturn. Sed neque aliud ullum vopolest,

cabulum humana mens comminisci
ingenitum. Atque
ita

quod
,

significet

vos intelligere credo

vestroque in

omnibus recto

consilio ac proposilo confido,

quandoqui-

dem
tio
;

haec verba nullatenus ingeuitum significanl.

Etenim

haec verba nihil aliud videntur esse

quam

temporis producdi-

sed divinitatem et quasi antiquitatem Unigeniti pro

gnitate exprimere
lata sunt,

non possunt

:

a sanctis

autem

viris

pro-

dum

singuli

hoc mysterium pro captu suo nitun-

tur exprimere, veniam pelenles ab audiloribus,

cum

justa

ac probabili excusatione dicendo

:

huc usque pertigimus.

Quod

si

qui sunt qui ab ore mortali

vocem aliquam expec-

tent praestantioreni

humano

sensu captuque, abolita esse

dicentes ca quae ipsis ex parte sunt cognita; longe profecto

verbum erat, et scmper, et ante swcuta. Et quidquid tandem prolatum fuerit, non idem est eum ingenito. Itaque Patri quidem ingeinferius est iilorum spe atque expectatione

nito

propriam dignitatem servare oportet, nullam eum hacarentem ex Patre generaei

bereexistentinesuaecausam profitendo. Filio vero competens

honor tribuendus
tionem
do
:

est, principio

ei

assignando, cultumque

sicut diximus exhiben-

ita

ut

tantummodo,
illo

erat, ct semper, et ante awcula
:

pie ac religiose de

praedicemus

divinitatem

quidem

ejus neqtfaquam rejicientes; sed imagini alque exemplari
Patris
tes.

respondenlem

in

omnibus simiJitudinem
Palris

ei

ascriben-

Solum vero ingenitum,

proprium cssc dicamus.

:

EPIST.

AD ALEXAKDREM CONSTANTIKOP.
:

'2$

cum

et ipsc Servalor dixerit

Pater major

hanc autem piam de Patre

et Filio

me est. Praeter sententiam, unum insu-

per Spiritum sanctum, utdivinae Scripturae nos docent,coniitemur, qui et sanctos homines veteris Testamenti, et divi-

nos doctores ejus quod

novum

appellatur innovavit.

Unam
:

praelerea ac solam Catholicam, Apostolicam Ecclesiam

quae
his

semper quidem inexpugnabilis
:

est, licet universus or-

eam oppugnet

victrix

aulem

est

©mnis impiae

factionis

ha^reticorum qui adversus ipsam consurgunt. Quippe Sponsus illius
»

animos nostros confirmavit

his verhis

:

«

Gonfi-

dile,

ego vici

mundum

1
.

»

Ad

haec
fuit

novimus resurrectio-

nem mortuorum,
Ghristus, qui

cujus primitiae

Dominus
non

noster Jesus

carnem revera
:

gestavit,

sola specie,

sum-

ptam ex Maria Deipara qui in fine saeculorum, ut peccatum tolleret, ad humanum genus advenit, crucique fixus et
mortuus
est;
:

nec tamen idcirco

divinitatis suae

delrimen-

tum

sensit

suscitatus ex mortuis, assumptus in coelum,

ssdensque ad dexteram Majestatis.

XI. Haec ex parte perscripsi in hac epistola, singula accurate persequi

importunum

arhitratus, ut antea dixi, eo
laleant.

quod religiosam vestram diligentiam non

Haec do-

cemus, haec praedicamus. Haec sunt Apostolica Ecclesiae
dogmata, pro quibus mortem quoque libenter oppetimus
parvi facientes eos qui nos ista negare compellunt,
in
iis
:

spemque

positam non abjicientes,

licet isti

tormentis adhibitis
et Achillas, et qui

vim

aflerant.
illis

Quibus adversantes Arius

cum
«
»

sunt hostes veritatis, Ecclesia expulsi sunt, utpote

alieni a noslra pia doctrina, juxta

beatum Paulum, qui
quod
coelo se esse simulet

ait

Si quis vobis evangelizaverit praeter id

accepistis,
2
.

anathema
et
:

sit, licet

Angelum de

»

Sed
»

«

Si quis aliud doceat et

non acquiescat
3

sacris ser-

monibus Domini

noslri Jesu Christi, et ei quae
is

secundum
:

»

pietatem est doctrinae;
*

inflatur nihil sciens

»

et quae

Joan, xvi, 33.

2

Galat.

i,

8, 9.

s

1

Tiin. ti, 4.

ag

S.

AIBXANDRI ALBXANDULE

fratribus aualhcmatiza sequuntur. Hos igitur ab universis qu* ab ill.s aut dicunnemo vestrum suscipiat, uec ea
tos

Omnia enim mentmntur pr*turaut scribuntur admittat.
stigiatores,

siquidem

ioquentur. C.rcumeunl nec veritatem unquam moUentes quam ut amic.luc civitates, nibil aliud

specie, et sub

nomine

blaud.t.as pacis, per simulationem et

dent

lilteras
ipsis
»

»ab
,

cant';

et castera.

mulierculas paucas atque accipiant; quibus . in errorem mdudeceptas et peccatis onustas ergo qui tot ac tanta aus. sunt

Hos

religionem part.m irr.contra Cbristum; qui Christianam traducere ac denolarc serunt publice, partim in judiciis persecutionem adversus nos student; qui pacis tempore ineffabile myster.uu. in ipsis est excitarunt qui

quantum

;

generationis Christi enervarunt

:

hos, inquam, adversantes,

suffragamininob.s advercharissimi atque unanimes frat.es, perinde ac collegse nostn, sus furiosam illorum audaciam, scripserunt adversus qui indignati sunt et nobis epistolas m.s. suscripserunt. Quas eliam ad vos illos, et tomo nostro parlim ex un.versa per filium meum Apionem diaconum, partim e* Libya ac Pentapoli; Uem

yEgypto ac Theba.de, Cappadocia aliisque ex Syria, Lycia, Pamphylia, Asia,
timis provinciis.

fiu.-

Quorum exemplo
esse conf.do.

a vobis

quoque

l.tteras

me accepturum
dia

Nam cum

multa a

me pras.-

comparata

..rajcipue

.llud ad sanandos eos qui l*si sunt, tum mult.luremedium excogitatum est ad curandam

sint

dinem quae ab

illis

decepta esl

:

ut collegarum nostrorun.

ad poenitent.am red.re consensui obtemperent, et per hoc una cum fratribus qui vo feslinent. Salutate vos invicem
;

dileclissimi mcbiscumsunt. Opto vos in Domino valere, percipere. que ex vestra in Christum pietate fructum
1

2

Tim.

ni, 6.

JUVENCUS,
PRESBYTER HISPANUS ET POETA.

HISTORIA EVANGELIGA.

MONITUM

DE ECCLESIA HISPANENSL
cum Juvenco Ecclesioe Hispanensis juxta communem sententiam a S. Paulo

Incipit hic

splendor, qui

primum exorsus, et jam tempore S. Cypriani episcoporum multitudine clarior, tot postea tantisque
viris

innotuit.Quis enim estqui nesciat ad Ecclesiam Hispanensem pertinere et Osium illum Corduensem

Nicama?

fidei

propugnatorem acerrimum,

et S.

Da-

masum
S. illum

qui

Romano Petri solio insidere meruit, et Pacianum quem doctiores primum Hispanias
et S.

virum pra?dicarunt,

Isidorum Pelusiotam qui

christianum orbem scriptis illustravit, et S. Leandrum Hispalensem Hispalensemque Isidorum, et S. complures qui 11 defonsium Toletanum, aliosque

sequentibus saeculis non Hispanam modo, sed et catholicam Ecclesiam nova luce recrearunt?

Ma<ma prorsus

et qu^e

honorabilem inter omnes

mentionem percipiat Ecclesia illa Hispanensis, cujus monumenta, adhibitis praesertim traditionibus indigenis, memorioc commendare curabimus.

,

JUVENCUS,
PRESBYTER HISPANUS ET POETA.
(ante annum 537.)
e#©«

Juvencus, nobilissimi generis Hispanus presby» ter, quatuor Evangelia hexametris versibus pene » ad verbum transferens, quatuor libros composuit. » (S. Hieronym. in Catalog. clxxxiv.) Juxta alios Caius vel GaiuSj Vectius seu Vettius Aquilinus Juvencus vocabatur juxta alios vero AquiUnus Caius Vettius. Regnante Constantino potissimum floruit, qui anno 337 defunctus est untle idem S. Hieronymus « Ju» vencus presbyter, inquit, sub Constantino histo» riam Domini Salvatoris versibus explicavit, nec » pertimuit Evangelii majestatem sub metri lege » mittere. » (Epist. lxxxiii ad Magn.)
«
;
:

:

Poema
crcteris

illud,

quo solum

innotescit Juvencus

omnino

deperditis vel spuriis, versibus

non

ad

apprime accommodatur Evangelio, ut propria fere semper
sanctae Scripturae

unguem

compositis coalescit; sed ita

desunt etiam mendrc circametrum quae tamen non fuerunt impedimento quominus opus illud, ab antiquis valde
;

verba adhibeantur.

Non

laudatum

et a concilio

Romano

(Concil. tom. iv),

temporeGelasii papae, tanquam admiratione dignum

commendaretur.
Juvenci Evangelica Historia saepius excusa est,
scilicet

cum

Sedulio an. 1499, in-fol. curante Jacobo Lefevre; cum Sedulio, Aratore, Proba-Falconia et aliis quibusdam, Venetiae, an. i5o2,
in-4
:

iterum autem, tum Lipsiae, an. i5o5,

in-fol.,

tum

Pari-

g
siis,an.

JUVE3CUS.

i5o6,in-4o;tumsecundoLi P sia3 an. 1511,-^1» BasiU» i53 7<, i54i, «545, Rothomagi an. x5o 9 Vienna3 i5xo
,
,

sunt et 1616. Editiones illae alia Calaris i5-3, Colonia3 i53 7 poein-im. Legitur iterum Juyenci in-8°, alia/in-4', alia autem

i562

,564;

Parisiis

i545;

Lugdum i588;

Mediolani i56 9 ;

Londim i 7 i3;et in Rursus prodiit Genev* 1611 et 1627, denique Francofurti an. 17 10 recubliothecis Patrum cum notis
:

ma in

Collectione Latinorum Poetarum

,

Lugduni i566

et ifcoi.

Bi-

sum

est in-8°.

mQ&Q*

:

JUVENGI,
PRESBYTERI HISPANI,

historij: evangelicle
LIBRI QUATUOR.

PRiEFATIO.
Immortale

Non orbis, Non mare, non

mundi compage tenetur, non regna hominum, non aurea Roma,
nihil
tellus,

non ignea sidera

coeli.

Nam

statuit

Genitor rerum irrevocabile tempus,
rapiet

Quo cunctum torrens
Et
virtutis

flamma ultima mundum.
facta,

Sed tamen innumeros homines sublimia
Accumulant quorum famam laudesque
Ilos celsi cantus,
Illos

honos, in tempora longa frequentant,
poetae.
:

Smyrnae de fonte fluentes
vatum,

Minciadae celebrat dulcedo Maronis.
gloria

Nec minor ipsorum decurrit
Qua3 manet
aeternae similis,

dum

saecla volabunt,

Et vertigo

poli terras atque aequora

circum

^Ethera sidereum justo moderamine volvet.

Quod

tam longam meruerunt carmina famam, Quae veterum gestis hominum mendacia nectunt
si

Nobis certa fides

aeternae in saecula laudis

Immortale decus tribuet, meritumque rependet.

Nam mihi carmen

erunt Christi

vitalia gesta,

2

3

JUVENCI HISPANI
in populis falsi sine

Divinum

crimine donum.

Necmetus, ut mundi rapiant incendia secum

Hoc opus, hoc etenim forsan nec subtrahet igni, Tunc cum flammivoma descendet nube coruscans
Judex, altithroni Genitoris gloria Ghristus.

Erso ase, sanctificans
Spiritus, et puro

adsit

mihi carminis auctor

mentem

riget

amne

canentis

Dulcis Jordanis, ut Christo digna loquamur.

LIBER PRIMUS.
Rexfuit Herodes
1

Judaea in gente cruentus,

Sub quo

servator justi, templique sacerdos

Zacharias, vicibus cui

tempium cura

tueri

Digesto instabat lectorum ex ordine vatum.

Hujus inhaerebat thalamis dignissima conjux:

Cura

iis

ambobus

parilis,

moderaminis

acqui,

Ambos annexos
Nec
fuit
iis

legis praecepta tenebant.

soboles,

jam tunc urgentibus

annis,

Gratius ut

donum jam

desperantibus esset.

Sed cum

forte adytis arisque inferret odores

Zacharias, visus coelo descendere aperto

Nuntius, et
Caetera

soli jussas

perferre loquelas

:

nam

foribus plebes astrata rogabat.

Quid
Visus,

tibi terribilis

concussi corda pavore
:

cum laeti sermonis gratia placet Nam me popitius rerum Pater unicus alto

A
1

coeli solio tibi

nunc

in

verba vcnire

Luc.

i.

:

HISTORIA EVANGELICA, LIB.
Praecipit, et

I.

.

35

chara

tibi

mox

de conjuge natum

Promittit, grandis

rerum

cui gloria restat,

Plurima qui populis nascendo gaudia quaeret,
Sobrius aeternum, clausum

quem

Spiritus ipsis

Visceribus matris complebit lumine claro.
Istius hic

partem populi pleramque docendo
convertet
iter,

Ad verum

Dominumque Deumque
memento.

Continuo primus noscet, plebemque novabit,

Nomine Joannem quem
Olli confusa respondit

tu vocilare

mente sacerdos

^Emula promissis

obsistit talibus aetas,

Nec senibus soboles

poterit contingere fessis,

Quam Deus

avertens primaevo in flore negavit.
talia

Haec trepidans vates, cui
Si tibi mortalis

nuntius infert
ullus,

:

sobolem promitteret

Ad desperandum

forsan cunctatio mentis
insistere verbis
cceli
:

Debuerat tardis Lerens

Nuncego, quem Dominus
Ante suos vultus

terraeque creator

voluit patere

mioislrum,

Auribus ingratis hominis visuque receptus,

Summi jussa
Sed
tibi

Dei non contemnenda peregi.

Quarepromissis manet irrevocabile

donum
vobis.

:

claudetur rapide vox nuntia mentis,

Donec cuncta Dei firmentur munera
Haec
ait, et

sese teneris immiscuit auris.

Interea

populum miracula longa trahebant,
in

Quid tamen

templo

vellet cessare sacerdos.

Egressus trepide,

numen

vidisse

supernum

Nutibus edocuit, miserae

et dispendia vocis.

Inde

domum

rediit

completo ex ordine vates
levant promissa loquelam.

Oflicio,

amissamque

Nec

dilata diu

venerunt munera prolis,

Anxia sed ventris celabat gaudia conjux,
xviii.

3

">4

JU7BNCI HISPANl

Donec quinque cavam complcrcnt lnmina lunam. Tunc majora dehinc idcm mandata ministcr
Detulit, ad Mariae demissus virginis aures.
Ilaec

desponsa suo per lempora certa propinquo,
tectis,

Abdita virgineis caste pubescerc

Et servare diem,

jussis

permissa parentum.

Ad quam

tranquillum

sermonem nuntius

infit

:

Salve, progenie terras jutura salubri,

Desinc conspectu

mentem

turbare vercndo.

Nam

tua concipient ccclesti viscera jussu

Natum, qucm regnarc Deus pcr saccula cuncta, Et propriam credi sobolem gaudetquc jubetque.
lluic, ubi

sub luccm dederis,
pavido

sit

nomen

Iksus.
:

Ad quem Virgo dehinc
Nullos conceptus
fieri

sic

inchoat orc

sine conjuge dicunt,
?
:

Unde

igitur

sobolem mihi nunc sperabo vcnirc

Nuntius haec contra ccleri sermonc profatur
Virtus celsa Dei circumvolitabit obumbrans,
Spiritus et venict purus, lcctissima virgo,

Ac

libi

mox pucrum
:

caslo

sermone jubebit

Magnificum gigni

populis

qucm

crcderc sancluin,

Supremiquc Dci natuni vocilare neccssc esL
Sic cognata
tibi sterilis

quac credita cunctis,

Zachariae conjux, mortali germinc nuper

/Evo defessis auxit miracula mcmbris.
Sextus adcst mcnsis, parcnt sic omnia
jussis.

Virgo dchinc

:

Dcmino famulam nunc ecce

jnbrnli,

Ut tua verba sonant, ccrnis servirc paratam.
Nuntius abccdens vacuis sc condidit auris.
Ula dehinc rapidis Judacam passibus urbcm,

Zachariacquc
Elizabelh
:

domum

pcnetrat, gravidamque salulat

clausac cui prolinus anxia prolis

Membra,

uteri

grcmio molu majorc rcsultanl

:

HISTORIA EVANGEI.ICA, LIR.

I.

,i;>

Et

siiriul cxiliit

rnater concussa tremore,

Divinac vocis completa afilamine sancto,

Et

magnum clamans

:

Felix o fcemina salve,

Felicem geslans uteri sinuamine fcetum.

Unde meam
Illustrare

tanto voluit

Deus aequus honore

domum, quam mater Numinis alti Viseret? ecce meo gaudens in viscere proles Exultat, Mariae cum prima afFamina sensit. Felix, quae, confisa fidem mox aflfore verbo, Quod Deus ad famulos (magnum dignando locutusL. Illa trahens animum per gaudia mixta pudore
)

Suppresso, vocis pavitantia dicta volutat

:

Magniiicas laudes animus, gratesque rependit

Immenso Domino mundi vix gaudia tanta Spiritus isle capit, quod me dignatus in altum Erigere ex humili celsam cunctisquc beatam
:

Gentibus et

saeclis voluit

Dcus aequus haberi.
fregitque superbos,

Sustulit ecce

thronum

saevis,

Largifluis humiles opibus ditavit egentcs.

T unc illic mansit ternos ex ordine menses, Ad propriamque domum repedat, jam certa
Jamque

futuri.

aderat tcmpus quo sarcina deserat alvum

Elisabeth, liquidas solvenda in luminis auras.

Ad

partus fama tantos collecta cucurrit

Turba propinquorum; tum gaudia mira frequentes
Concclebrant,

nomcnque jubent

genitoris habere.

Abnuit hoc genitrix, sed, Joannes vocitetur,
Ingeminat
:

placuit muti tunc jussa parentis

Consulere, scriptoque rogant edicere nomen.

Sed pro mira

fides! tabulis

cum

scribere tentat,

Iraplicitam solvit pcr verba sonantia Iinguam.

Mox

eliam assuetam penetrans spiracula mentem,
dicta.
5,

Completusquc canit venturi conscia

5G

JUVENCl H1SPA5I

Concelebrent cuncli laudes, gratesque frequenlent,

Astrorum

et terrae, pontique,

hominumque

Parenti,

Visere qui voluit propriamque absolvere plebem.

En

beat antiquam genlem, cornuque salutis

Erecto, indulget Davidis origine lumcn.

Hoc

est,

quod
illa

prisci cecinere

ex ordine vates
atris

:

Haec est

salus, quse

nos cx hostibus

Eripit, ut juste justo servirc

queamus.

Et tu parve puer, sanctus dignusque propheta
Dicere, et
lllius et

Dominum mox

praegredicre viando,
:

populum duces per lumen apertum

Errorem per te spernent, mortisquc tcnebras Abrumpent omnes, tua qui praecepta sequenlur.
Exin
secretis in vallibus abdita

semper

Vita fuit puero, donec posccntibus annis,
Vatis ad officium pleno pubescerct aevo.

Interea

'

Mariae sponso miracula

mentem
vidit,

Sollicitant, manifesta uteri

quod pondera

secum volvit, quanam ratione propinquae Dedccus oppressum celet, thalamosque recusct.
In
Talia tractanti torpescunt

mcmbra

sopore.
:

Mox

stertente, Dei vox est audita monenlis

Accipe conjugium nullo

cum

crimine paclae,

Spiritus implevit sancto cui viscera foetu.

Hanc

venturam ex virginc prolcm, JNobiscum Deus est cui nomen. Protinus ille
cecinit vates

Haec pr3ecepla sequens, servat sponsalia pacla.

Sed tum

fortc

2

novus, capitum discussio, ccnsus,

Caesaris Augusti jussu per plurima terrae

Describebatur Syriae,

quam

jure regebat

Cyrinus, proprii cui tota per oppida fines

Addebant populi
4

vircs,
11.

nomenquc, genusquc.

Matlh.

1.

2 l'"i--

:

IIISTORIA

LVANGELICA,

LIB.

I.

O7

Urbs

est Judaeae,

Belhlem, Davida caQorum

Quae genuit, generis censum quae jure petebat.
Obtulit hic illuin, genus hinc

quod uterque trahebat,
gravidamque professus.
urbis

Desponsamque
Hospitium

sibi scribens,

amborum Bethlem sub moenibus
ruris.

Angusti fuerant perparva habilacula
lllic

Virgo

novum completo tempore
durum cunas

foetum

Edidit, et leni pannoso tegmine foetum
Texit, cui

praesepe ministrat.
noctis

Citra sollicitae

pecorum custodia

Pastores tenuit vigiles per pascua

laeta.

Ecce Dei monitu jussus descendere

coelo

Nunlius, ac subito terror tremefacta pavore
Prostravit viridi pastorum corpora terrae;
Talis et attonitis coelo

vox missa cucurrit

Ponite terrorem mentis,

mea sumile

dicta,

Pastores, quibus haec ingentia gaudia porto.

Nam

genitus puer est Davidis origine clara,

Qui populis lucem mox laetitiamque propaget.

Hoc signum dicam, Puerum quod cernere vobis Jam licet, implentem gracili praesepia voce.
Talia dicenti junguntur millia plebis
Coelestis,

cunctique

Deum

laudantque rogantque,
:

Talis et uniti vox agminis aera complet

Gloria

supernum comitetur debita Patrem,
dictis, coeli secreta revisunt.

In terris justos homines pax digna sequatur.

Et simul

iis

Pastores propere veniunt,
Praesepis

Puerumque jacentem

gremio cernunt; post inde frequentes
late celebris

Dispergunt

vaga semina famae.

Mirantes laudant, laetantes constupuerunt,

Omnia

nocturnis monilis quod vera recurrant.
:

Viderat octavam lucem puer

ecce recidi

/)8

JUVENCl IIISPAM
legis,
illi

Ad morlem
Quod

nomenque
est
(

aptare necesse cst,

Jmpositumque

monilis ccelestibus olim

Deo praecepit) Iesus. Scripserat antiquae Moses moderamina legis Atque inter primos prisco de sanguine vatum
Maria) vox missa
:

Observare dedit,

fcetus ofFerre sacrandos,

Implumesque simul

ferre

ad delubra columbas.

Haec ubi per Mariam templo servala feruntur,

Ecce senexSimeon, dignus comprendere sensum
Ceelestis vocis, cui

quondam

praescia

rerum
aegri

Virtus prodiderat,

quod carcere corporis

Deposito

mortem liber requiemque videret, Cum primum cceli laudem, terroeque salutem, (Omnia qucm vatum spondent oracula ) Cbristum
Isque ubi curvato defessus corpore

Vidisset templo, solennes ferre palumbos.

templum
Iesum

Jam

gravior penetrat, monuit quod Spiritus auctor,
genitricis
4

Ecce simul parvum gremio

Ad templum

sensil venisse;

tremenlibus ulnis
:

Accepit Puerum, laetusque haec dicla profalur

Nunc nunc me famulum Dominus, nunc
Dignetur

liberet arclis

Corporis e vinclis, finemque imponcrc verbis

cum

pace suis

:

en splcndida nostros

Lux oculos

tua circumstat, radiisque refulget,

Quam
Hinc

cunctis

hominum

luslratis

gentibus addct

Israelitarum cumulatae gloria plebis.
ait
:

Haec quid, Virgo,

tibi

tam mira videntur?
?

Quid tantum Marioe stupuerunt pectora matris
Hic puer ad populi casum datur,
iste

renasci

Concedet populis

:

illi

signum esse negabunt

Foederis, hi contra ccelo venisse lenebunt.

Livor cdax faciet, lelhuin ut percurral amaruin,

Alque animum matris

ferro fulgenle machocra,

I

IIISTORIA

EVANGELICA,

LIB.

I.

0<)

Quo

patcanl tecli tcnebrosa volumina cordis.
ait in

Ha3C

Simeone Deus

:

vox ecce prophelae

Fceminearn sancto complet spiramine mentem.

Anna

fuit

natu gravior,

quam

in flore juventac

Deslituit

viduam mors immatura
quoe

marili.

llinc fruilur casta caro pro conjuge vita,

Continuoque Dei cultu
Cognovit Christum,

:

numine ducta,
sermone locuta
esl.

et simili

lnde ubi solennem pueri pro nomine legem

Complevit genilrix,

et

Joscph omnia mirans,

Ad palriam
Gens
est

laeti

repedant,
4
,

Puerumque

reportant.

Eoi

Phcebo orto proxima, regui

Aslrorum
Hinc

solers ortusque obitusque nolare;
:

Hujus primores nomen tenuere Magorum
lecti

proccres, Solymas per longa viarum

Deveniunt, regemque adeunt, orantque doceri

Quae regio imperio Puerum Judaea tcneret

Progenilum

;

et sese stellae fulgentis ab ortu

Admonilos, venisse viam, quo supplice dextra

Exorlum

terris venerabile

Numen

adorent.

Tcrritus Herodes, vatum legumque peritos,

Quique prophetarum velerum

praesagia noscunt,
legis,

Imperio accilos, jubet omnia quaerere

Qua pateat, quae sint genitalia mcenia Chrislo, Omnia venturum spondent quem oracula vatum. Tunc manifeslalur, Bethlem quodmoenibus illum
Progigni maneat, cui sacram ducerc plebem
Israelitarum sacra virtutc necesse est.

Tunc
Ecce

jubet Herodes Pcrsas pertendere gressum,
sibi

lnvenlumque
viae

Puerum monstrare colendum.
quae in culmine

medio slellam percurrere ccrnunt
:

Sulcanlem flammis auras
1

summo

Malth.

11.

>r*-f1

:

4o
Restitit, et

JUVENCI HISPANI

Pueri lustrata habitacula monstrat.
salutant.

Gaudia magna Magi gaudent, sidusque

At postquam Puerum videre sub ubere matris,
Dejecti prono texerunt corpore terram,

Submissique simul

mox

mystica munera promunt
regique, Deoque, hominique,

Aurum,
Dona

thus,

myrrham;

ferunt.

Tolam mox horrida somnia noctem
:

Sollicitant,

saevumque jubent vitare tyrannum

Denique

diversis Herodis callibus

aulam

Diffugiunt, patriamque Magi rediere latentes.

Jpsum eliam Puerum, monitis

coelestibus actus,

yEgyptum cum matre simul transportat Ioseph.
At ferus Herodes sibimet succedere
credit,
:

Quem

cailens astris quaesisset cura

Magorum

Quorum
Infantes

praecauto discessu sollicitatus,

Crudeli tinxit Bethlemica compita caede,

mandans, leneroque sub ubere plebem
in sinubus rigido

Innocuam,

succumbere

ferro.

Hncc etiam caedes olim praescripta manebat.

Nam pius

hanc vates divino numine doctus

Complerat, misero sobolis pro funere matres
Horrendis graviter ccelum pulsare querelis.
Ast ubi sopitus furor
est, et saeva

tyranni

Infantum

horribili feritas satiata cruore,

Extinxisse putat cunctos, quos unus et aller

Annus

lethiferi

misere suppresserat

aevi.

Mirandis rursum, devinctus

membra

sopore

Joseph, urgetur monitis, Mariam

Puerumque

^Egypto ad patriam vectare

:

ubi Nazara felix

Olim praedictum Puero dedit addere nomen.
Dixit et allerius

Vox

inslincta

quondam praenuntia vatis Deo Veniet, veniet mea proles
:

/Egypto ex

alta, terris

lumenque salusque.

.-

HISTORIA. JiVANGELICA, LIB.

f,

41

Crescebat rapidis annorum gressibus infans,
Praecurrens aevum sapientia praeveniebat,

Gratiaque iu vultu et verbis veneranda micabat.

At jam bissenos

*

aevi

comprenderat annos,

Cum

Paschae ritum servando ex more parentes,
laetis

Ad templum

Puerum perducere festis, Omnibus annorum vicibus de more solebant.
pariter, cunctisque diebus

Ergo aderant Paschae

Festorum impletis patriam remeare parabant.

Tum

Puer

in

populo comitis vestigia matris

Deseruit, templique libens secreta petivit.

Illum per vicos, urbisque per abdita tecta,

Perque

vice stratas,
:

per notos, perque propinquos
sed lux ubi tertia venit,

Quaerebat genitrix

Ad templum propere
Invenit insertum,

remeat, vatumque coronae
senili

legumque obscura
;

Tractantem coetu

vix admiratio digna
:

De

pueri verbis senibus fuit
ait,

at pia

mater

:

Nate,

amissum lacrymis

te quaero profusis

Anxia

cum
:

genitore gemens; quae causa parentum

Secernit gressu, templique in sede retentat?
Ille

autem

Quid me tantum, quid
sentis, genitrix,

quaeritis? inquit.

An nondum
llaec ait, et

quod jure Palernis
?

yEdibus atque

domo Natum
sociat,

inhabitare necesse est
revisit.

gressum

patriamque

Nec

genitrix tanti persensit

pondera verbi,

Ordine cuncta tamen cordis secreta reservat.

At Puer obsequiis apte praedulcibus ambos

Ad proprium semper cogens
Inlerea veteris
2

nectebat amorem.

scripti

per debita currens

Omnia saeclorum

series promissa trahebat.

Zachariae soboles, desertis vallibus,
Luc.
ii.

omnes
Juan.
i.

2

Maltl'.

iii.

Marc.

l.

Luc.

111.

4

2

JUVENCI IIISPANr

Ad deponendas maculas

clamore vocabal,

Fluminis ut liquidi caperent miranda lavacra,

Ouis animae species ablula sorde nilerct.
Isaias vates cecinit

quod numine jussus
:

:

Vox

late resonat deserlis vallibus

Amplas

Sternite

jam

stratas,

onmis

sit

recta viarum
:

Semila, quac Doinini digue vestigia gestet

Subsident colles,

vallis

complcbitur omnis

:

Corriget anfractus

callis

bona

linea recli

:

Corporeisque oculis lumen tractare screnum

Omnibus

indulget genilor,

Dominusque

salulis.

Ergo aderant populi, passimque hinc indc rueutes

Complebant
Et zonsc

ripas, avidique lavacra petebanl.
setis,

Texla camelorum luerant velamina
pellis

medium

cinxere prophetam,

Arvis qui solitus ruralibus esse locustas,

Et lcnuem victum,

silveslria

mandcre

mella.

Jsque ubi tot populos diversis sedibus ortos,
Irruere ad fluvium cernit, sic incrcpal ore
Viperac genlis soboles, quis debita vobis
:

Supplicia urgentesque iras evadere monstrat

?

Sed

facile,

o miseri, fructum

(

si

pocniiet) aptum,

Ncc generis

vestri lollat fiducia mentes.

Nam

potis esl dura

supcrum

Ilex caulc creare
errat.

Progeniem, quando soboles sua dcgencr

Proxima roboreis jamjam radicibus

instat

Cunctorum antc oculos
Casdentur
silva^ steriles,

acies sublata sccuris.

ignemque fovebunl.

Nunc ego
Ablucre

praterilas maculas in ilumine puro
:

inslitui

vcniet sed fortior aller,

Cujus vincla
Abluct
ille

pedum non sum

conlingere dignus.

homines sanclo spiramine mergdns,
globis purgabit noxia corda.

Flammarumque

:

:

HISTORIA EVANGELICA, LIB.
Illius et

I.

4^

manibus

ruralis pala tenetur,

Kt propria ipsius purgabitur arca frugum,

Horreaque implebit

secreti copia farris,
ignis.

/Eternusque leves paleas populabitur
lloec ait, et

properis per silvam passibus ipsiim

Cernit Jordanis veneranda lavacra petentem.

Sed vetat increpitans

vates, et talia fatur

Tune meis manibus

digneris mergier undis,

Cum
Nunc

tua

me
:

melius possint mundare lavacra?
;

Dixit Joannes
sine

cui lalia reddit Iesus

:

nam

decet hoc, sic sancta per omnia nobis

Justitiae

consectandus complebitur ordo.

Haec memorans, vilreas penetrabat fluminis undas
Surgenti manifesta Dei praesentia claret.
Scinditur auricolor
cceli

septemplicis aethra,

Corporeamque gerens specicm descendit ab alto Spiritus, aeream simulans ex nube columbam,
Et sancto
flatu

corpus perfudit Iesu.

Tunc vox missa Dei longum per inane cucurrit, Ablutumque undis Christum flatuque perunclum
Alloquitur
:

Te, Nale, hodie per gaudia teslor
placet haec mihi gloria prolis.
et lustra

Ex me progenitum,

Tum

petit

1

umbrosos montes
illi

ferarum,

Obsequiumque

Palris proebere ministri

Certabant, rabidi

mox

livor doemonis ater

Cum

terrore rapit

menlem, nec

defuit oegra
fallax.

Tentandi interea Christum versutia

Quadraginta

illi

fuerant ex ordine soles,
:

Ex quo

nulla cibi potusque alimenta dabantur

Sed contexta simul firmi jejunia cordis,

Terrarum ad regnum menlis secrela tenebant.

Tunc epulas demum monuit conquircre corpus
*Mallli. cl Luc. iv. Marc.
1.

44

JUVIiHCI HISPANI
:

Ilorrendi inlerea sceleris fallacia lentans
Si te

pro certo genuit Deus omnihus, inquit,
forti

His poleris saxis

sermone jubere

Usum

formamque capessere panis. Christus ad haec fatur Nil me jam talia terrcnt. Nam memini scriptum, quoniam non sola tcnebit
triticei
:

Vitam credentis
Rursus

facilis

subslanlia panis,
pia pectora virtus.

Sed sermone Dei complet
Neclere tcntator properat

at ille dolos versutis artibus aptans,
:

nam mcenibus

urbis

Mox

inferre

pedem

sensit, vis Iivida

Christum

Culmine marmorei

suasit consistere templi.
:

Tunc
Si

sic

aggreditur vocis fallente veneno
est vere genitor tibi,

Deus

culmine templi

Aera per vacuum

saltu jaculabere corpus.

Teslis erit Scriptura tibi, quae spondct aperle,

Mandatum summi

Genitoris tale minislris,

Ut lapsum studeant casu desccndere corpus, Et famulis manibus curent tua

membra

levare,

Ne

lapidis laedat

summas

offensio planlas.
:

Reddidit his Christus dictis contraria dicla

Me meminisse
Ne
vires

magis

scripli coelestis oportet,

Domini

fidens audacia tentet.

Rursus

in abrupti

montis consistere

celsis

Mo\

furibunda jugis sensit fallacia Christum,
olli

Oslcndens
Cernis,
ait,

fulgentia regna per
sit

orbem

:

qua3

tantarum gloria rerum?

Cuncta
Talia

tibi

possum jamjam concedere regna,
si

donantem
sic

me

veneratus adores.
:

Tum

instantem dictis rejccit Iesus

EfFuge, pestiferi rabies vesana veneni,
llaereat ut

semper nobis immobile jussum,
cocli

Ut juslus

Dominum

devotus adoret,

:

:

IIISTORIA EVANGELICA,

LIB.

I.

Lfi

Unius

et

famulans veneretur

nomen

in aevum.

Talibus excussus fugit per devia daemon.

Inde ubi Joannem cognovit carceris umbris

Submersum,
Ut dictum

tristi

compressit corda dolore,
saedes,

Finibus et statuit
Isaiae

Zabulonum ponere

concurreret ordine

saecli

Terra Zabulon, et regio cui Nephthala nomen,

Et

via trans pelagus longe, Galilaeaque rura,
et

Trans

Jordanem

gentes, populique tenebris

Inclusi,

magnum lumen subitumque
illis

videbunt

In morlisque

umbra

residenlibus, alma

Exoritur

fldei

respondens luce voluntas.

Ergo instare Dei regnantis munera Ghristus
Nuntiat, increpitans praeconia larga salutis.
Praeteriensque videt geminos per litlora fratres,

Praesolidum Simonem, dignum cognomine Pelri,

Andreamque
Nunc,

simul, sinuosa volumina

lini
:

Piscibus insidias disponere marmoris undis

inquit, pisces capitis maris aestibus allis
si

:

Sed me

libeat sectari, fortia vobis

Provenient
llli

hominum

praepulchra indagine lucra.

confestim firmato pectore certi,

Retibus abjectis, pariter praeccpta sequuntur.
Post fratres

Jacobum Joannemque marinis
maculoso innectere lextu
littore

Insidias gregibus

Ut
Illi

vidit,

similemque dedit de
in

vocem,

Zebedeum genitorem

puppe relinquunt,
salutis.

Illico sectantes

pulcherrima jussa

Exin ' per terram

Galilaeae sancta serebat

Insinuans populis regni praeconia Christus,

Donabatque citam
Et
'

invalidis segrisque

medelam.

mox
Matth.

crebra procui Syriam jam fama tencbat,
iv.

Maic.

111.

Joan.

vi.

40

J-UVENCI IIISPANl

Mille sonans linguis praescnlia

munera

Chrisli.

Dcniquc ccrtalim languoris tabc percsos,
Diversisquc malis nexos, quis longa dolorc

Absumpsit populans membrorum robora tabes,
Monstrabant Christo
:

facili

scd

munerc cunclos

Reddebat propere miranda ad gaudia sanos.

Jamque animaeipsius morbi, sneviquc furorcs, Et lunae cursum comilata insania mentis,
Discesserc, gravi scrmonis pondere jussa.

illum slipantes miracula

magna moventem

Mixlae sectantur turbae, Solymique, Syrique,

Et Judaca frequens populis, Galilaeaque plcbcs,

Et quos Jordanis dirimit stagnantc flucnto.

Hos populos cerncns

1
,

praecelsa in rupe rescdit
infit
:

Ac

sic discipulis

gremium cingcntibus

Fclices humilcs, paupcr quos spiritus ambit:
Illos
Jlis

nam

coeli

similes

regnum sublimc receptat. milcs, quos mansuetudo coronat,

Quorum debetur juri pulchcrrima tellus. llic modo lugentcs, solatia digna sequcntur.
Pabula
iilos
jusliliae

qui

nunc potusquc requirunl,

plena manet saturandos copia mcnsae.
:

Felix qui miseri doluit dc pcctore sortcm
Illi

nam Domini
Deus
iis

miseratio larga manebit.
:

Felices puro coelum qui cordc tucnlur
Visibilis

per saicula cuncta mancbit.

Pacificos

Deus

in

numerum
:

sibi prclis adoptat.

Felices

nimium, quos insectatio frendens
iis

Propter justitiam premit

mox

regia cceli

Pandetur. Gaudelc,opcrum quos justa tcncntcs
Urgcbit pracceps stimulis injuria
saevis;

Plurima
1

nam merccs

vobis scrvatur in aclhra,

Mattli. v. Luc. vi.

;

IIISTORIA EVANGELICA,

LIB.
talis.

I.

!\J

Nnmquc Prophelarum
Hic sapor amissa
si

ftiit

inseclalio

Discilc vos hac in tcrra salis csse

saporem

:

jam

virlule scnescit,

Quae

salis

absumptos acuet substanlia gustus ?
fatui poslhaec superest salis usus,

Nec quisquam
Vos

Ni longe abjecli cuncta ut vestigia calccnt.
istis

Nam

quis

mundi clarum (ne absconditc) lumcn praecelsis impostam rupibus urbem

Occultare qucat? vestrum sed lumen ad omncs
Perveniat, rerumquc decus sub luce serena

Ponatur

:

cunctis Genitoris gloria vestri
celsi

Laudetur,

thronus est cui regia

cceli.

Non ego nunc
Oinnia

priscas leges dissolvere veni,

Verterc nec veteres ponunt quae jussa Prophctac.

nam

vobis per

me complcnda mancbunt.
terraeque marisquc
littora

Vera Ioquor, donec

cceli

Interitus veniat, legis

nec

saltem

Aut

apicis parvi gracilis distinctio derit,
saecli
:

Oinnia quin fiant digesta ex ordine
Si quis

enim minimam mandati solvere partem
erit,

Ausus
Jlic

pariterque homincs suadendo docebit,
coelesti in

minimi nomcn

sede tenebit.

At quicumque operis proprii moderamina servans,
Inviolata simul tradet praecepta priorum,

Magnus

erit,

magniquc

feret trans sidera

nomcn.
:

Audistis vcleris jussum

moderamina Lcgis

Mumano
Ille

si

quis macularit sanguinc palmas,

reus ferro persolvet vindice pccnas.

Ast ego praecipio, ne quis consurgere in iras

Audeat, atquc odio

fratris ferventc

moveri.

Nam
Qui

reus hic aequo pcenas sub judice pendct.

Ncc minor illorum convicia flamma scquetur,
fatui miserivc cicnt

sub nominc fratrem.

48

JUVENCI HISPAiM
Sin ofTerre voles, venerans altaria donis,

Et tua tunc

tacitae

mentis penelralia tanget,
fratre

Quod

tibi sit

cum

domi suscepta simultas

:

Munera cuncta adytis illis admota relinque, Et prius ad pacem properans transcurre petendam:
Fraterno

demum jam
Deo
1

conciliatus amori,

OfFer grata

tranquillo pectore dona.
virtus contraria

Est

tibi praelerea

semper?

Corporis haec casti celeri curetur amore,

Dum
Et

rapidae

tecum graditur per compita
sub judice vinctum,

vilae.

Accusabit enim polluti corporis usus,
te sublimi statuet

Damnatum
Nec
Ultima

rapient ad vincula saeva ministri,

prius e tenebris solveris carceris atri,

quam minimi reddatur porlio nummi. Haud ignota reor vobis stat cautio legis, Corpus adulterio prohibens sed nunc mea jussa
:

Occulta internae fraenent molimina mentis.

Nec minus

optati
2

quam

facti

pcena luenda

est.

Si te forte

oculi dextri laqueaverit error,

Auclorem miserae properans
Et jaculare procul
:

convellito labis,

Exiguum, flammis
Perpetuisque

nam membrum perdere praestat quam totum dedere corpus,

Et

si

dextra

animam pariter convolvere pcenis. manus mentem per devia ducit,
praestat decidere ferro,
aeternis

Erroris

causam

Quam

totum

corpus concedere flammis.
si

Praecipiunt veteres,

quis connubia rumpit,

Scribere dissidium juris feralia verba.
Sola
viri recte
aliae

discedet adullera lectis.

Ast

maneant,

nam
v.

casti jura

pudoris

Auctore amittet mulier deserta marilo.
*Luc.
xii.

2

Mntth.

:

HIST0RIA liVANGELICA, LIB.

I.

49

Antiquae leges prohibent perjuria linguis;

Sed
Nec

nostris cedat jurandi audacia jussis.
fas est

homini ccelum jurare per altum,
:

Quod

sedes Domini

nec quae vestigia gestat

Terra Dei, Solymseve urbis venerabile nomen,

Quod

Regis magni patria est, jurabitur unquam.
in

Nec caput

proprium cuiquam jurare

licebit

Namque
Cernitis,

potestatem minimi non esse

capilli

albumve aut nigrum mutare colorem.

Est

est, sufficiat;

quod non
totum

est, dicite,

Non

est

:

Quod

superest

istis,

fallaciter aegro

Suggerit obreptans animo vis tetra veneni.
Pervulgata diu Legis praecepta tenetis
:

Laedentem ^emper

similis vindicta sequatur,

Sed

tranquilla

malum

melius patientia vincet.

Ac si quis partem palma percusserit oris, Mox aliam vultus partem praebere memento.
Auferat aut tunicam
si

quis,vi judicis instans,

Cede

libens, pariterque ferat tua pallia

secum.

Si te forte aliquis passus per mille jubebit Ire viam, gravis atque oneris perferre laborem,

Mox

perges, aliudque

viae

comitabere duplum.

Si quis egens poscet, vel se simulabit

egentem,
si

Ex animo
Nec
Aut

miserans largire

:

aut

mutua

quis

Orabit, tribue, et
tibi sit

mitem ne subtrahe vultum.
solis

placitum

succurrere amicis,

caecis odiis

inimicos ducere dignos.
esse per

Quin ego praecipiam, semper blando
Obsequio, precibusque

omnes

Deum

mollire benignis

Pro

vita

ipsorum qui vos excindere gaudent,

Adversisque truces animis odiisque sequuntur.

Nam

Genitor nosler communia lumina
xvin.

solis,

Communesque

dedit pluvias justisque malisque.

4

:

: :

5o

JUVliNCl HISPANT
si

Quod

conjunctos tantum venerainur amicos,
justa3 poterit

Quis locus hic
Servit amicitiae

mercedis haberi?
lucris
:

tantum gens dedita

Sed vos perfecto
Sicubi
'

similes estote Parenti.

justitiae

pandetur justa facultas,
:

Devitale oculos

hominum nam
factum
sterilis

nulla manebit

Merces

in coelo, quae

tale sequatur.

Applaudet tantum

laudatio vulgi.

Sed quod dextra

facit, facias

nescire sinistram.

Gum

veniet, justis meritis

tum digna rependet
jactatio mentis,
assistere turbas,

Occulti solus scrutator pracmia cordis.

Sunt quos praetumidaj

lollit

Et precibus propriis gaudent
Multifluisque

diem verbis ducendo

faligant

His votis pompae fructus succedit inanis.

Sed secreta domus precibus penetralia
Claudantur, paucisque

caslis

Deum
sit

venerabere vcrbis:

Scit Pater ipse, tui quae
Nil absente

trcpidalio cordis.

Deo loquimur,nil abdita clausum
Deus omnia
cceli,

Pectoris antra tegunt: praesens

cernit.

His igitur vatum placeat concludere verbis

Sidereo genitor residens, in vertice

Nominis oramus veneratio sanctificetur
In nobis, Pater alte, tui
:

tranquillaque

mundo
:

Adveniat, regnique
Sic coelo ut terris

tui,

lux ampla patescat
:

fiat

tua clara voluntas

Vitalisque hodie sancti substantia panis

Provenial nobis

:

tua

mox largitio

solvat

Innumera indulgens
Et nos haud
alitcr

erroris debita pravi,
:

concedere foenora nostris

Telri saeva procul tentatio daemonis absit

Deque malis tua nos
1

in

lucem dextera

tollat.

Matth.

vi.

HTSTOIlIf

EVANGELICA,

LIB.

I.

5l

Tunc etenim Genitor
Cedere, nec

populis delicta remittet,

Si vestra alterni vobis peccata velitis

durum

erratis intendere pectus.

Sunt etiam pergrata Deo jejunia plebis,

Sed propriam multi faciem foedare laborant,

Quo vanam captent hominum jejunia famam. Tu vero et grato crinem nitefactus olivo,
Lnetantem puris de fontibus ablue vultum,

Ut solus Genitor devoti pectoris aptum
Servitium cernens, laudem meritumque rependat.

Vanum
Illic

est defossis terra invigilare talentis,

aerugo et tineae dominantur edaces,
latebris.
coeli,

Cunctaque diripiunt fures egesta

Condite thesauros vobis in vertice

Non
Illic

aerugo

illos, tineaeve,
:

aut horrida furum

Factio diripiet

vobis ubi condita res est,

corda etiam simili ditione tenentur.
:

Corporis est lumen, quo publica lumina cernis

Sed

si

pura acies oculi simplexque nitebit,

Clare totius splendebunt corporis artus.

Sin vero

pravumque videbit, Obscurae incumbent super omnia membra tenebrae.
fuerit,

nequam

In nigras lumen sed
Ipsis

si

convertitur umbras,

horror

erit

quantus sine luce tenebris?

Nemo

potest dominis aeque servire duobus,

Unius aut odiis cedet, vel cedet amori;

Nec pariter dominum servus patietur utrumque Haud unquam poterit quis diviliisque Deoque
Inservire simul; sed vos haec jussa tenete
Sollicitet proprio
:

:

ne vos pro corpore

vestis,

Neu faciles victus aegra disquirite cura. Nonne animam pluris facimus quam corporis

escas

?

Aut dubitat corpus quisquam praeponerc vesti?
4-

:

52

JUVENCI HISPAM

Aerias spectemus aves, non vomere presso

Terga

soli

subigunt, jaciunt nec semina

farris,

Aut segetum culmos incurva

falce recidunt

Provenit et tamen his satias potusque cibique.

Nonne Deo nmgis
Nec dignum
Incrementa

est

hominum

curatio cordi

?

fuerat, vestis suspendere curani
talia

Pectoribus nostris,num sicubi
suis

possunt

homines imponere membris?
lilia

Cernite per pingues agros ut

florent,
:

Non

unquam incubuere ligones Nec Salomona gravem, cum regnis divitis aula
ulli

tamen

iis

AfHueret,

talis

contexit gratia vestis.
virentia
lafcta

Quod
Ipse

si

pratorum fruticumque
vestit, nostris

Deus

obnoxia flammis,

Cur vobis
Gentibus

potior

non

est fiducia Patris?

Ergo cibum, potum, vestemque,
infidis

et inania cuncta,

terrenam linquite curam.
coelestia quaerite regna,
:

Vos polius digne
Justitiamque Dei

spontanea caetera currcnt.

Crastina nec vobis curetur copia rerum,

Quisque dies sibimet

satis est

pro fraude diurna.
saeva,

Judicium vestrum

1

fugiat

damnalio

Nam Dominus
Quae vos
Haec

vestri juris

documenta sequetur.
temporc
capti,
:

in terris statuetis,

eadem

vobis Genitor servabit in acthra

Mensuram

tibi

quam

ponis, portare necesse est.
fratris,
:

Cernis adhnerentem festucam lumine

Nec tamen in proprio tignum consistere sentis Atque oculum prius alterius purgare laboras
;

Diripe sed proprio fallax de lumine tignum.

Demere tum minimam

alterius curabis aristam.

Ne canibus sanctum
1

dederitis,

neve

velitis

Matth.

vii.

Luc.

vi.

!

IIISTORIA

LVAKGELICA,

LIB.
:

I.

00

Turpiter immundis jactare monilia porcis

Namque

illa

in cceno pedibus subjecta jacebunt,

Conversique canes vasto vos vulnere rumpent.
Poscenti dabitur, quaerens inventa tenebit,

Pulsantique aditus foribus pandetur apertis.

Vos homines

natis

panem

poscentibus, omnes

Num

lapidem dabitis? piscemve petentibus, anguem?
rigidi,

Vos, inquam,

quibus alte est

insita cordi
:

Durities, veslris dabitis dona optima natis

Indulgens hominuin Genitor, bona mitia digne

Quam
liaec

praestare magis gaudet poscentibus aequis?

Quae cupitis vobis hominum benefacta venire,

eadem

vestro cunctis praestate favore.
est,

Haec Legis
Ile

summa

hoc jus dixere PropheUe.
super aethera portani
:

per angustam

justi

Quam

lata et spatiosa via est, quae limile laevo
iter caligine morlis,

Praeruptum convolvit

lnnumeraeque illam penetrant per prona catervae
Vitalis vastis stipatur semita saxis,

Celsaque vix paucos ducet per scrupea virlus

:

At

si

quos nimium

fallax illexque

malorum

Planities suasit, deformi lubrica lapsu,

Arripit hos, pronosque trahit, velut impetus ainnis,

Aut alacer sonipes
Observate

ruptis effraenis habenis,

Aut rectoris egens ventosa per aequora puppis.
illos falso

qui

nomine vobis
:

Insidias faciunt, appellanturque prophetae

Hos ovium

species vestit, sed saeva

luporum

Pectora fraude tegunt, lacerantque incauta trahentes

Agmina credentum,

saevus quos decipit error.
talia

Fruclibus e propriis noscuntur

monstra,

Quemque

petat finem fallax doclrina,
tribulis ficus,

videndum

est.

Nam

neque de

de sentibus uvas

:

:

54
Provenisse

JUVENCI IUSPAM

unquam

ruris per terga notaslis.

Ulque arbor proprio

vestitur

germine pomi,

Sic dolus illorum fructu monstrante patescit.

Non ego palpantum verbis et honore movebor, Nec me quod Dominum perblanda adulatio dicit,
Praemia
Olli sed
coelestis capiet

spontanea sedis.

merito gaudebunt munere regni,
nostri Genitoris jussa volentes.
dies, quae jure severo

Qui faciunt
Adveniet
Praemia

mox summa

juslitiae tribuet,

scelerique

gehennam.

Tum

mihi multorum clamabit

talia fletus

Nonne tuo quondam nobis sub nomine
Extilit, et nostris

virtus

parebant omnia jussis?

Saepe etiam nostra est vox annumerata prophetis,
Servivitque tuo nobis sub nomine daemon.

Tunc jurabo
Yita mihi est

illis,

quod

talis

cognita

nunquam

hominum,

geslis quae sordet iniquis.
et facta dicabit,

Quisque meis monitis auresque

Hunc
llla

aequabo viro solidis fundamina saxis

Ponenti, librata super quae mcenia surgent.

domus

pluviis ventisque illaesa

manebit,

Torrentumque minas flrmato robore vincet
Haerent immotae quoniam fundamina petrae.

Qui vero auditu tantum mea

jussa tenebit,

Diversisque procul factis per lubrica perget;

Hunc similem faciam
Fundamenta domus
Et pluvia
:

volucri qui fulcit arena

cui

mox

ut flamina venti
rivis,

efFusis ccepere

incumbere

Omnis subverso procumbit ponderc moles,
Insequilurque gravis tectorum strage ruina.

magna admiratio plebis Immensum stupuit, quoniam transcenderet alte
Talia dicentem

Doctrinam veterum, Christo conccssa

poteslas.

: :

HISTORIA EVANGELIGA, LIB.

IV.

55

Denique 1 linquentem celsi

fastigia

montis

Stipabat gaudens populorum turba sequentum.

Ecce sed horrenda confixus viscera tabe,

Quem

toto

obsessum foedarat corpore lepra,
:

Procubuit venerans juvenis, Ghristumque precatur

Ut careat tandem languoris pondere
Sufliciat voluisse

tanti,

tuum.

Tum

dextera Christi
:

Attactu solo purgavit lurida

membra

Incolumique dehinc celaret gaudia

jussit,

Et Legi parens ofFerret munera templo.
Inde recedenti supplex se protinus
offert

Centurio, et precibus projectis talibus orat

Impubis pueri crucialur
Cujus cuncta repens
Dissolvit,

spiritus aeger,

membrorum munia
:

languor

vitamque tenet jam poena superstes.

Sed jussu miserere, precor
Crimina nostra vetant
vitse

nam

tecta subire
:

lucisque parentem

Nunc verbo
Officiis

satis est

jubeas remeare salutem.
sic nostra potestas

Subjectos mihi sa^pe viros,

verbo jussis parere coegit.
:

Dixerat

ille viri

motus precibusque fideque,
gentis avitaj

Talia conversus populo dat dicta sequenti

Haud unquam talem memini me

Invenisse fidem, sed veris discite dictis,

Quam

multos homines, diversis partibus orbis

Progenilos, coeli

regnum sublime

vocabit,
:

Cum

patribus nostris vitali accumbere mensae

quorum caecis demersa tenebris, Dentibus horrendum stridens, fletumque frequentans,
Progenies
Perpetuis poenam cruciatibus acta subibit.

Ac
1

tibi

jam, juvenis, mentis virtute

fidelis,

Ut credis, veniet fructus
Mallh. vni. Marc.
i.

cum

luce salutis.

Luc.

v.

56

JUVENCI HISFAM

Dixerat, et dicto citius

cum

voce loquentis

Ad puerum

celeris transcurrunt

munera

verbi.

Ingressusque

domum

miles properante recursu

Praevenisse Dei lsetatur dona medentis.

^Edes inde Petri sanctus penetrabat Iesus,

Gujus anhela socrus

aestu febrique jacebat.

Utque

illi

dextram

tetigit salvator Iesus,

Sana ministerium praebebat foemina mensis.

:

:

IIISTORIA EVANGELICA.

5j

LIBER SECUNDUS.

Jamque

*

dies

prono decedens lumine pontum
caerula

Inciderat,

furvamque super nox

pallam

Sidereis pictam flammis, per ioane trahebat

Gum

multos homines, mentis languore ruentes

Devinctasque animas scelerata daemonis arte,
Gertatim populi caeca jam nocte ferebant.

Sed verbum

Christi, tanto languore

remoto r
patris.

Omnibus

indulgens, praebebat

munera

Ecce sed exortus major
Gratantis populi,

cum

luce tumultus
ille,

cum
:

turbis anxius

Jn mare velivolum celsam deducere jussit
Discipulis

puppim

precibus

tum

scriba profusis,

Navigio sancti pariter poscebat abire.
Olli Christus ait
:

Quo

tu

me,

scriba, sequeris?

Vulpibus in saltu rupes excisa latebram
Praebet, et aeriis avibus dat silva quietem.

Ast hominis Nato nullis succedere tectis
Est licitum
:

gentis sic sunt

molimina

vestrae.

Tunc

e discipulis unus sic ore rogabal

Ultima defuncto debentur munera patri,

Hinc spatium tribuat tua nobis sancta voiuntas,
Ut
liceat miseri genitoris
:

condere corpus.

Christus ad haec

Itiner potius comitabere
terra.

noslrum,

Et sine defuntis defunctos condere
1

Malth. vin. Lue.

«x.

:

58

JUVP.NCI HISPANI

Conscendunt navem, ventoque

inflata

lumcsctmt

Yela suo, fluctuque volat stridcnte carina.

Postquam altum tenuit puppis, cousurgere
Ccepit, et abruptos

in iras

Pontus, et immensis hinc inde tumescere ventis

ad ccelum

tollere montes.

Et nunc mole

ferit

puppim, nunc lurbine proram,

lllisoque super laterum tabulata receptant

Fluctus, disjecloque aperitur terra profundo.
Interea in puppi

somnum

carpebat Iesus,

lllum discipuli paritcr nautaeque paventes
Evigilare rogant, pontique pericula monstrant.
llle

dehinc

:

Quam

parva subest fiducia vobis!
:

Infidos animos timor arguit

inde procellis

Imperat, et placidam sternit super aequora pacenu
Illi

inter sesc timidis miracula miscent
illi

Colloquiis, quae lanta

permissa poteslas,
sic freta concita ventis,

Quodve

sit

imperium, cui

Erectaeque minis submittant colla procellae.

Jam Gerasenorum

sleterat

sub

littore puppis,

Ecce sed egresso juvenis (mirabile
Occurrit, miseram cui

dictu)

mentem

spirilus ater
furoris.
:

Horrenda implebat lacerans virtute
Illi

grata domus, tetris habitare sepulcris

Nec poterat rabidum quisquam
Scindebatque graves ut linea
Et jam compedibus

relinere furorem.

Ferrea quinetiam rumpebat vincula membris,
fila

eatenas.

levis insullare soluto

Ludus

erat, saxisque

ferum concidere pcctus.

Isque ubi pergentem Christum per littora vidit,

Cum

clamore

ruit,

longeque accurrit adorans

:

Regnantis semper Domini ccrtissima proles,

Oramus,

solilae

ne nos regionis ab

oris

Excutias, longe tormcntis excruciatos

:

HISTORIA EVANGELICA, LIB.

II.

5^

Nam nomen

Legio est nobis, multosque sub uno
sola nocendi.

Nomine consociat flatus vis Cernis ut immundi subigunt

haec pascua porci,

His saltem liceat rabiem satiare repulsam,

Per Patris altithroni nomen sublime rogamus.
Imperat
iis

hominis mentem dimittere Ghristus,
sinit

Porcorumque

gregibus finire furores.
discusso daemone pectus,

Jamque hominis stupidum

Insperata suae veneratur dona salutis,

Et jam praecipites scopulorum margine porci
In

mare

dejecti, properant disperdere vitas.

At vero e speculis miracula tanta paventes,
Diffugiunt, urbisque ruunt ad tecta subulci,

Et famam spargunt, populosque ad

littora

cogunt.

Insanurn juvenem postquam resipisse videbant,

Credere cernentum populorum turba coacta est

Orabant pavidi regionem linqueret illam.
Inde
4

domum

repedat terrarum lumen Iesus,

Ecce revertenti juvenis torpentia membra,
Officium quorum morbus dissolverat acer,

Ante pedes ponunt tepido recubantia

lecto.
:

Quem

miserans animo, verbis compellat Iesus

Adsit certa tuae, juvenis, constantia menti,

Nam

tibi praeteritus vitae

donabitur error.

Hoc dictum

scribse mentis per operta

maligne

Carpebant, quod verba Dei virtute verenda
Protulerat Christus
:

sed pectora

talia

cernens,

Hoc,
Et

inquit,

verbum scribarum

dicla retractant;

Quod quanto

levius fuerit dixisse, sequentis

dicti et facti pariter virtute

probabo,
:

Ut mihi concessum peccata remittere cernant
Quapropler, juvenis, firmato corporis usu
1

Matth.

ix.

Marc. u. Luc.

v.

Joan.

v.

Go

JUVENCI HISPANI
tecla reporla.

Surge vigens, stratumque tuum sub
Surrexit, lectumque humeris

jam

fortibus aptat;

Per mediumque vigens populi mirantis abibat.

Tunc timor

et laudes

Domini per pectora
laeta

plebis

Concelebrata, simul miracula

frequentant.

Progrediens tunc inde ad vectigalia, vidit

Consessu

in

medio Matthaeum
:

;

prolinus

illi

Discipulis hacrere jubet

nihil ille recusaus,

Imperio Christi paret, gaudetque secutus.

Inde*

iter ingrediens, simili

sermone Philippum

Hortatur, comitemque suis ascivit amicis.
ille

ubi cognovit Christi viresque viamque,
justo concurrit Nathanaeli
:

Tum primum
En

nostris, inquit,

concessum

est visere saeclis

Quem

voces veterum et sancli cecinere Prophetae.
Davidis origine virgo,

Hunc genuit veniens
Nazara cui
Ille refert
:

felix patria est, et

nomen
si

Iesus.

Genuit quidquam
tantis
ait
:

Nazara, miror

Quod dignum
Inde Philippus

unquam

virtutibus esset.

Cernes, dubitare quiesce,

Progrediensque vide,
Illtim ubi

nam

oculis spectare licebit.
:

tendentem longe respexit Iesus

Vir venit hic justus, cui pectora nescia

falsi,

Virtulem puram servans, sine fraude maligna.
Ille

sub haec

:

Ubinam,

vel

quo

me tempore
ficus,

nosti?
:

Cui Dominus dicta haec divino pectore promit

Cum

te diffusae tegerent

umbracula

Ante etiam quam
Vidit et elegit

te vocitarent

verba Philippi,

comitem

te Spiritus auctor.
:

Talibus attoniti sequitur vox Nathanaelis

Progenies veneranda Dei, rex inclyte gentis,

Tu
1

populi terraeque salus, vitaeque magister.
Joan.
i.

:

:

HISTOIUA EVANGLLICA, LIB.
Christus ad haec
:

II.

6l

Facilis suasit tibi credere virtus,

Arborea quod

le vidi

recubare sub umbra

:

Sed majora dehinc rerum miracula

restant.

Cernetis pariter totum se scindere coeluni,

Atque Dei celeres aethram penetrare ministros,
Iude hominis Nato claram deferre coronam.
Interea
'

thalamis connubia festa parabant

In regione Chanaan, ubi mitis mater Iesu

Cum

Nato pariler convivia concelebrabat.

Vina sed interea convivis deficiebant.

Tunc mater Christum per
Cernis
laetitiae

talia dicta

prccatur

:

jam

defecisse liquorem?

Adsint, Nate, bonis ex te data
Olli respondit

munera mensis.

terrarum gloria Christus

Festinas, genitrix;

Ad

victus

nondum me talia cogit hominum tempus concedere dona.
laetata

Mensarum tunc inde vocat
Ssx

ministros

Mater, et imperiis Nati parere jubebat.
illic

fuerant saxis pr3epulchra cavatis

Yascula, qua3 ternis aperirent ora metrelis;

Haec jubet e fontis gremio complere ministros.
Praeceptis parent juvenes,

undasque coronant,

Completis lapidum labiis; tum spuma per oras

Commixtas undis, auras ad summa
Hinc jubet ut
llle

volutat

summo

tradant gustanda magistro.

ubi perepcit venerandi dona saporis,

Nescius in vini gratum transisse liquorem
Egestas nuper puris de fontibus undas,
Increpat ignarum sponsum quod pulchra reservans,

Deleriora prius per mensas vina dedisset.
His signis digne credentum discipulorum

Perpetuam
*

stabili firmavit

robore menteni.

Joan.

ii.

::

G2

JUVENCI HISPA>'I

Inde ubi Judaeis aderant solennia Paschae,

Ad Solymos

direxit iler,

temploque subibat

Repperit hic populum venalia multa locantem;
Pars vendebat oves, pars corpora

magna juvencum,
aere.

Pars inhians

nummis mensas oneraverat

Restibus hic Christus connectit verbera

flagri,

Et

tales

populos sancta proturbat ab aede,
acris
:

Et mensas vertens

profundit acervos,

Et super increpitans

Procul haec auferte, profani,

Ut meus hic Gcnitor, non sordida lucra colantur.

Tunc poscens signum

1

plebes Juda?a fremebat,

Quo

fidens

animos

in talia facta levaret.
talia

Ventura obscuris tunc Christus
Solvite pollutis

miscet

manibus venerabile templum

Hoc,

€2:0 restituam

cum

tertia

lumina

solis

Incipient rutilam terris infundere lucem.
Illi

inter sese tractantes
et

murmure

caeco

:

Hoc, aiunt, vix sex

quadraginla per annos

Constructum

vetcris rcgni

moliminc templum,

Tu polerisne trium spatio renovare dierum? Hoc verbum quondam post tempora debita, digni
Cognovere
viri,

proprio dc corpore Christum
:

Delubrum

dixisse Dei

sed sisna videntes,

Tum

multi cepere fidem, sanctumque secuti.
,

Nocte sub obscura 2

cclso sublatus honore,

Primorum procerum

Judaei nominis unus
:

Venit, et ad Christum submissa voce profatur

Haud dubium
Nec quisquam

est

quod

larga Dei te sancta volunlas

Humanis lucem

concessit surgere rebus;

tantis tribuit

miracula signis,

Ni comitata Dci jubeat splendescere virtus.
Christus ad haec
1
:

Callis justi

si

culmina
an.
111.

quaeris,

Joan.

«i.

Matlh. xvi. Marc. vm.

—2J

:

HISTORIA EVASGELICA, LIRc

II.

63

Nullus ad excelsum poterit conscendere regnum,

Reddita ni penetret nascendi exordia rursus,

Atque novam capiat divino muncre vitam.
Ilie

autem

tantis stupefactus
est

corda loquelis

:

Hoc, inquit, nostrae non

comprendere mentis.

Quis poterit coeplae revocare exordia vitae?

An
Ille

rursus senior matris correpet in alvum,

Ut novus in lucem veniat, vitamque resumat?
sub haec
:

Liquido

si

quis dc fonte renatus,

Et

flatu sancto,

rudibus consistere membris

Cceperit, aetheream liber conscendet in aulam.

Terrenum corpus terreno corpore natum
Spiritus

est

haud

aliter

similem generat

sibi

flatum.

Spiritus hic

Deus

est, cui

parent omnia mundi.

Hic ubi vult quocumque volat, vocemque per auras
Jactat
:

sed nescis quae sint exordia vocis,
pelent ejus currentia flamina partem.
justae repetit

Quamque

Quisque igitur

primordia

vitae,

Hunc, similem

sancti flatus, revigescere
:

certum

est.

At Judaeus ad haec
Talia

tum

Ghristus

:

horum ccrnere possum. Solymorum magne magister,
Nihil
vilae

Israelitarum sublimis gloria gcntis,

Tune etiam mentem
Demergis praeceps

de lumine raptam

furvis

miserande tenebris,

Nec

potes obtuso comprendere talia sensu ?
fides nulla est,
si

Ecce

tantum

terrestria dixi

:

Quid

coelestis vires

conscendere sermo

Cceperit, et superas

rerum comprendere formas?
sententia rebus.

Quis veslrum duram poterit mihi pandere mentem?
Accipite ergo novis quae
sit

Sidereum nullus poterit conscendere ccelum,
Ni solus
coeli

missus qui venit ab aula.
cceli

Idem hominis Natus,

qui in sede moratur.

; :

64
Ut serpens olim
Moseis manibus
Sic hominis

JUVENCI BlSPANl
vastae regionis in oris

summo

sublatus honore est

:

Natum

tolli in

sublime necesse

est,

Ut quicumque fidem mentis penetralibus
Illius

altis

ad lumen

statuit,

sub turbine

saecli,

Proculcet pedibus lethum, et trans sidera surgens,

Sublimis capiat

donum

inviolabile vitse.

Namque Deus mundum
Ejus ut
in terras

tanto dilexit amore,

descenderet unica Proles,
vitae

Credentes domino

junctura perenni.
disquirere jure severo,

NecDeus hunc Natum

Judiciove truci lerras expendere misit;
Mitia sed populis veniant ut

munera

vitae.

Namque Non erit

ubi certa fides fuerit complexa salutem,
ulla illic

anceps agitatio

juris.

Ast ubi dona procul fuerint exclusa medelae,

Jam

propria ipsorum

mentem damnatio

torquet

Unica

nam Domini

fuit iis

incognita Proles,

Adventum

lucis miseri fugere supernae,

Et magis amplexi caecas tenuere latebras.
Sic quicumque malis

menlem maculaverit
:

actis,

Ad

tenebras pavidus refugit, ne lumine claro

Sordida pollutae pateant contagia mentis

At quicumque

piae tenuit vestigia vitae,

Ad medium
Splendeat ut

properat, lucemque nitescere gaudet
claris virtutis gloria factis.

Inde

*

Galilaeam repelit salvator Iesus.

Praeteriens sed forte venit Samaritida Sichcm.

fundus erat, Jacob de nomine pollens, Et puteus gelido demersus in abdita fonte.
Illic

Sederat hic rapido Servalor anbelus in

aestu,

Discipulique escas mercanles moenibus urbis
*

Joan.

iv.

:

HISTORIA EVAIKJELICA, LIB.

II.

6.5

Passim dispersi, solum liquere magistrum.
Mcenibus egrediens Samaritis foemina venit,
Hauritura cavis putei penetralibus undas.
Olli

Christus ait

:

Laticis da, foemina,
:

potum.

Respondens mulier
Ut
tibi

Mirum mihi

praecipis, inquit,

Judaeo mulier Samaritica

potum

(Dispernens veterum Samaritum jussa) ministrem,

Tunc

Salvator ait

:

Domini

si

munera nosses
undam.
in

Et quis

te sitiens putealia

pocula poscat,

Tu
Illa

potius peteres vivam tibi traderet

sub haec

:

Puteus gremium sinuatur

altum,

Urceus

est nullus,

nec sunl

tibi

vincula funis;

Unde

igitur poteris

undam mihi

tradere vivam

?

Num

tu

major

eris nostri virtute parentis?

Hoc etenim Jacob puteo cum
Olli respondit

prole bibebat,

Et proprios huc saepe greges ad pocula duxit.

mundi regnator

Iesus

:

Ex

ista

plene nullus satiabitur unda,
sitiet
:

Nam

rursus

sed nostri dona liquoris
aeterna in saecla

Ardorem excludent
Largior inde fluet

bibcndu

Dulcia provenient nostri cui pocula fontis,
vitalis gratia fluclus.
si

Sed desiderium

nostrae

te capit undae,

Excitus veniat tecum

mox

urbe maritus.

Conjugio sese mulier negat esse revinctam.

Tunc

sic

prosequitur mentis perspector Iesus

Foemina, veridicis loqueris de conjuge verbis.

jam quinque virorum, Nunc aliena super thalamorum vincula tollis. Tum mulier Sanctnm te certum est esse prophetam. Sed nostri istius venerandum montis in arce Praeceptum nobis quondam liquere parentes :
tu connubiis nexa es
:

Nam

At vos

in

Solymis orandum

dicitis oris.

xvm.

5

56
Talia dicenti,

JUVENCI HISPANI

mox

talia

reddit Iesus

:

En

aderit tempus, montis

cum

vertice veslri

Omnibus et Solymis aberit veneratio longe. Sed nunc certa salus Judaeis surgit ab oris, Et nunc instantis cursus jam temporis urget,

Cum

veri

sanctum Genitorem, errore remoto,
ac plena fidcs
erit, et

Cultores, justis armati legibus, orent.
Spiritus
iis

Pater altus

Talia conquirit cultorum pectora terris.
Illa

dehinc

:

Scimus quod Christus nunlius orbi
vitalia saecula

Adventu proprio
Se lumen
Et jam
terris

pandet.

Et tunc peccatum largus miserator Iesus,

Christum venisse

fatelur.

discipuli reduces, stupuere

Magistrum,

Quod

secreta piis potiretur foemina verbis.
liquit,

At properans urnam mulier fontem prope Et populum totis eduxit moenibus urbis
:

Omnia nam memorat

sibimet sermone Prophelae,

Gesserat ipsa prius quaecuuique ex ordine dicta.

Tum

propcre Ghristum

fusae petiere catervae.
:

Discipuli interea rogitant ut sumeret escas
Ille satis sibi

pulchrorum superesse ciborum

Respondit; sed tum mirantum discipulorum
Inter se occultis currebat sermo loquelis
:

Forte aliquis prior hic epulas dedit ante Magistro,
Nostras ut merito satiatus respuat escas.
Ille

sed interne ccrnens molimina mentis

:

Hae mihi sunt epulae, pectus satiabitur islud,
Si faciam

magni Genitoris jussa per orbem
laetae

:

Quatuor hinc menses

ad primordia messis,
:

Frugiferae aestati certe superesse putatis

Erigite ergo oculos, albenlcs ccrnite campos,

Cunctaquc maturam jam rura oxposcere mcsscm.

HISTORH. EVAIVGELICA, LIB.

II.

67

Nunc quicumque

metet, pulchri mercede laboris,

Vitalique dehinc gaudebit fruge redundans,

Et sator accipiet messorum gaudia

laetus.

Hos ego nunc misi gravidam succidere messem, Quae non est vestro sulcis inserta labore.
Vos aliena bonae ditabunt munera
Talibus alloquiis comitum
frugis.

dum

pectora complet,

Ecce Samaritum populi venere rogantes,
Exorantque
illic

geminos expendere

soles.

Jamque fides multos plebis fundaverat alta, Nec jam foemineis tantum concredere verbis Ipsos, sed coram virtus manifesta docebat, Venisset saecli quod jam salvator Iesus. Jamque Galilaeam remeaverat in regionem,

Quondam

ubi fontanas vino mulaverat undas.

Regius hic juvenis (cui natum morbus anhelo

Ardore exlremis

vitae

torrebat in oris),

Comperit ut Christum certo remeasse recursu,
Advolat, et precibus sobolis pro sorte profusis

Orabat, celeris deposcens dona salutis,

Ne

pius ad lethum natus traheretur acerbum.
:

Christus ad haec

Signis nisi suadeat
:

omnia

virtus,

Non

erit ulla fides

sed perge, et sospite vita

/Edibus in vestris dulcem complectere natum.
His verbis, fructum

Pulchra

fides,

mox perceptura salutis animum laetanti in pectore firmat.
properantibus obvia servis

Jamque

iter ingresso

Nuntia fama venit, pueroque in luminis oras

Limine de mortis subitam remeasse salutem.
Ille

ubi cognovit certum concurrere tempus,

Sanantis Christi verbis, seseque

domumque
donum.
5.

Mancipat, amplexus

fidei

venerabile

;

G8
Fortc
1

JUVKNCI IIISPANI
dies epulis multos sociaverat unus,

Publica conductis qui vectigalia lucris
Professi rapiunt alieno

nomine praedam

Hos cum
Ecce

discipulis simul accipiebat Iesus,

Pbarisaei occulto reprendere risu,
legis

Quod
Illc

doctor convivia

talia adiret.
:

sed inspiciens quid pectora clausa lenerent
inquit, medicis

Non,

opus

est ubi fortia

membra
:

Inlemerata salus vegetat, viresque ministrat

/Egris sed merito miserans adhibenda mcdela est.
Discitc

nunc saltcm jubeant quid verba Prophelae

:

Non ego sacra magis quam mitia pectora qiKero. Haud etenim justos veni ad directa viantes,
Sed revocare malos peccantum a liniine gressus. Ecce sed e numero mirantum munera Christi,
IJnus Joannis quaerebat discipulorum,

Cur

ipsi legis

jcjunia crebra tenerent,

Nullaque sub Christo plebes jejunia ferrel?
Christus ad haec conlra placido sic ore profatur
:

Qui sponsi

laetis

coniitantur vota choreis,

Non praesenle illo jejunia tristia portant. Jamque dies aderit, cum sponsus turbine

saecli

E medio comitum

rapietur

:

tristibus

illi

Tuncque dabunt animos lacrymis; horrorc ciborum
Languida concipienl animis jejunia
flentes.

Quam

stultum est rudibus vetcres subtexere pannos

Vestibus, ut veteris pejor scissura patescat?

Utribus aut calidum

tritis

committere mustuni,

Quis ruptis, totum sequitur disperdere vinum?
Utribus est rectum rudibus spumantia musta

Condere
1

:

sic

vinura conservant fortia vasa.

M.itth. ix.

Marc. n.

IIISTORIA

EVANGELICA,

LIB.

II.

Go,

Talia tractanli, perculsus peclora luctu,

Ecce sacerdotum princeps procumbit adorans,
Et
sibi

defunctam, funus miserabile, natam,

Implorat lacrymans, certamque venire salulem
Defunclae vitam poscebat

munere

Christi.

Haud mora, consurgens

graditur salvator lesus,

Progressi mulier sequitur vestigia servans,

Quam

languore gravi bis sex labentibus annis
fine, cruoris,
;

Carpebat fluxus, lacerans sine

Viribus absumptis, et toto corpore fessam
Pectoris haec tacitam volvebat credula

menlem,

Arcana secumque

fide

Acturum fesso fugeret Extremam Christi posset si tangere vestem. Haec ubi per populum summi pendentia pepli
Fila

jam certa tenebat, quod corpore tabes,

manu

trepida tractavit, protinus

ille

Et causas morbi

et credentia pectora cernens,
tali

Concessit celerem

cum

voce salutem

:

Accipe, quod meruit

fidei constantia,

munus.

Et

mox

constricto riguerunt sanguine venae.
est ubi funera virginis ingens

Postquam perventum

Plangentis populi fremitus, clangorque tubarum

Ultima supremae celebrabant funera pompae

:

Abscedant, inquit,

tectis haec tristia vestris;

Namque

puella jacet placido demersa sopore,

Defunctam retur flentum quam nescia plebes.
Talia dicentem, ridentum turba reliquit,

Quod morte abreptam

dixit

dormire puellam.

Sed Christus, lethi victor, vitaeque reperlor, Frigentis dextram dignatus prendere dextra,
Surgere

mox

jussit

miranda ad gaudia

patris.

Inde revertenti clamor se protinus offert

Lumine caplorum gressu labente duorum.

70

JUVENCl triSPARI
his Ghristus ait
:

Alquc

Si

credunt pectora vestra

Nunc

virtulc

mea

se reddet

lumen ndcmplum.

Olli firmato se credere
:

corde fatentur.

Tunc Christus fatur Crcdentes ccrnite lucem, Nec cuiqunm nostrum post haec edicilc nomen.
Dixit
:

sed major per gaudia tanta vidcntum
ferebat.

Ardor inexpletus famam per cuncta
Daemonis incursu fuerat subslantia

OfFerturque dehinc juvenis cui rapta sonorae
vocis.

Atque ubi propulsus

fugit

de pcclore daemon,

Confcslim sanae redierunt muncra linguae.
Talia mirantis populi stipanlc tumultu

Vallatur

:

cerncns sed millia tanta virorum,
laeta

Ingemit, ut ruris dominus cui pascua

Innumerac tondent pecudes, rcctoris egentes;

Tunc ad

discipulos dcpromit talia verba

:

Quam
Jam

late segetcs ruris

per terga patescunl,

Sed rarus messor
superest,

frugis superatur acervo.

Ut sua rura
Haec fatus

dominum segelis dcposccrc tantac, velit numcro complcre colcnlmn.
1
,

populo ex omni delccta scorsum

Fortia conglomerat bisseno pectora ccctu.
IIos ubi delegit, praeccptis talibus implct
:

Devitale viam

quam

genles perfidiosae
vesligia calcant.

Et Samaritarum fraudis

Pcrgite qua patrii pccoris custodia balat.

Pergentes vero similcm mihi sumitc menlcm,

Ut vobis subigat
Sancla
fides,

virtutcs dacmonis atri

curamquc piam languoribus
aliter cunclis

aptct

:

Hae vires nulla vobis mcrccde dabuntur,

Et vos haud

impendite dona
possessio
ix.

:

Non
*

auri argcntive
x.

domet
vi.

mcntem,

Matth.

Marc.

m et

Luc.

:

:

IIISTORIA

EVANGELICA,

LIB.

II.

7^
:

Nec vos nuramorum subigat scelerata cupido Nec geminas vestes, nec plantis tegmina bina,
Virtutis nudae cupiat servire minister.

Ingressi

muros

urbis, perquirite

semper

Hospitio

quorum par sit succedere justis, Ingressique dehinc pacem sub tecta vocate. Si tranquilla domus fuerit, pax iila manebit
Sin erit indignis habitantum motibus horrens,
Diffugiet,

vestrumque abitum pax vestra sequctur.
tecti,

Excludet quicumque ferus vos limine

Auribus aut duris spernel

vitalia

verba,

Sive aversa Dei famulos succedere tectis,

Hospiliique fccos miscere gravata vetabit

Excutite egressi domibus vestigia vestra,
Haereat injustae ne vobis portio
Illos deterior
vitae.

Suppliciis,
Pergitis

Sodomorum pcena manebit veniet mundo cum terminus omni.

en ut oves saevorum praeda luporum,

Sed vos arguto serpentum corde vigete, Simplicitate tamen puras superate columbas.

Nam
Vos

saepe

incumbet vobis injuria praeceps,

Conciliisque

hominum

statuentur corpora vestra.

flagris, vinclisque feris,

durisque tyrannis

Frendens urgebit pro

me

violentia saecli.

Cum

vos prodiderint, verborum ponite curam,
:

Sponte fluens dabitur sermonis gratia vobis
Spiritus in vobis pro vobis digna loquetur.

Prodet enim fratrem scelerata insania

fratris,

Ad lethumque dabunt genitorum

corpora

nati.
:

Vos odia urgebunt semper pro nomine nostro Sed finem fidei comitatur gloria vitae.
Profugite e tectis, quae vos sectabitur, urbis.

Inde aliam,

mox

inde aliam conquirite sedem.

72

JLVIiNCI HISPANI

Nam

vobis urbes semper superesse necesse est

Israelitarum qua3 dent sub

nomine plebem.

Discipulus

nunquam transcendat celsa magistri Culmina, nec dominum tentet praecellere servus*.

Discipulo satis est vires aequare magistri,

Vel domini similem virtutem prendere servo.
Pectoribus vestris semper timor omnis aberret.

Nam

nudata suis promentur cuncta

latebris.

In tenebris tacite vobis quaecumque jubentur,
Dicite praeclaro nitidi sub lumine solis.

Auribus

et vestris

dicam quaecumque susurrans,
tecti.

Excelso in populos spargantur culmine

Despicite illorum rabiem qui corpora vestra

Prosternent ferro

:

non

est his ulla potestas

Vivacem letho

pariter demittere

mentem.

Illum sed potius cordis secreta pavescant
Corporis est animaeque simul cui cuncta potestas.
Passeribus pretium

Proveniet

:

non

est

nummi vix portio parva tameu unum crcdere dignum,

Ni jussu Domini, laqueos incurrere vestros.

Quis dubitet sapiens Domini sub pectore multis

Cedere pennatis hominum pro millibus

unum ?
:

Qui

me

confessus fuerit sub judice terrae,
aliter

Hunc ego non

coram Genitore fatebor
terris

Sic itidem coram Genitore negabo negantem.

Non ego nunc pacem
Sed gladium,
Si quis

immittere veni,

patrio dirimat qui pectore

natum

:

Et dulcem natam dirimat qui pectore matris.

amore meo genitorem

pluris habebit,

Vel matri sobolive

meum

postponet amorem,

Sentiet horribilem nostra de sede repulsam.

Contemnet quicumque animam pro nomine nostro,
Inveniet
laeta

florentem fruge

salutis.

:

;

;

:

HISTORIA.

LVAKGLLICA,

LIB.

II.

jS

Qui vos

suscipiet,

Obsequiis,

me suscepisse benignis idem me pro Genitore supremo
vita.
1

Suscepisse sibi gaudebit perpete
Talia discipulis
bis sex

cum

jussa dedisset,

Justus Joannes caeci de carceris umbris,

Sectantum e numero delectos,

talia dicta
:

Ad Christum
Tune
piis

portare jubet, verumque referre

animis requies,

quam

regia cceli
?

Pollicita est terris, nostro sub

tempore fulges
?

An

superest aliam posthac sperare salutem

Talibus haec Christus dictis mandata remittit

Caecorum tenebrae mutantur lumine

lucis,

Debiliumque vigent firmato robore membra,
Lurida discutitur squamoso corpore lepra,
Aeriae vocis penetrat surdas sonus aures

Redditur, amissa lethi post funera

vita,

Ad

corpus remeans animae jam libera virtus
suis

Pauperibusque

non dedignata

patescit

Fulgentis splendens adventus gloria terris.
Ille

beatus

erit,

quem non

deceperit error.

Talia discipuli referunt

mandata magistro.
talia

Haec super ad populum depromit

Christus

:

Cur

in deserto voluistis visere

nuper
?

Stramen arundineum vento vibrante moveri

Cur etiam molli vestitum veste videre? In domibus regum molli cum veste tenentur.
Ille

prophetarum solus transcendere

rires,

Indicio veteris scripti, promittitur olim.

Hunc etenim memorat venerandae lectio vocis En ego mitto meum stratas aptare ministrum Ante tuos vultus genuit nec foemina quemquam,
:

:

Major Joannis noslri qui viribus esset
1

Matth.

xi.

Luc. vu.

;

74

JUVENCI IllSPAM
coeli

Sed minimus Et

qui in reguo cst, major habelur.
coeli regia sensit,

Hujus ab exortu vim
cceli

regnum

violentia diripit atrox.

Lex omnis

summam

Baptislae
finis

ad tempora

cepit,

Alque prophetarum

conclusus eodem.

Si vultis volucris penetralia noscere saecli,

Ipse est Elias, felix venturus in aevum

:

Corpus Joannis
Elias

felix habitabile

sumpsit

quondam, quem turbine
dictis

jussa corusco

Flammipedum
Audiat haec

rapuit simulatio quadrijugorum.

pandens vitalibus aures.
Genitor, cui gloria servit

Nunc
Coelesti

libi confiteor,

Fulgentis

coeli et

terrarum frugiferarum,

nunc quod sapientibus isla superbis, Parvulaque infantum vis haec comprendere corda.

Jam

mihi regnantis sunt omnia tradita Patris
poterit cognoscere

:

Nec quisquam Domini
Filius, aut

Natum,

Ni solus Genitor; Genitorem mente videbit

idem pandet cui
poterit virtus

lalia

Natus.

Huc omnes
Comprimit,

veniant oneris quos sarcina vasti
iis

mea, munere

Patris,

Antiquas vires hilari reparare quiete.

Sumite

forte

jugum,

levis est

mea

sarcina justis,

Namque

humili dulcem largitur corde salutem.
1 ,

Haec ubi dicta dedit
Praeterit, et

messis per culla gravatae

populus sectantum discipulorum
in ordine

Spicarum gravidam carpebat
llle dies veteri

frugem.

poscebat lege quietem

Sabbata

nam

priscis repetebant otia justis.

Ecce

Pharisoei curant

reprehendere Christum,

Quod
1

sanctae legis calcarent jussa metentes
;

Discipuli
Matth.

legum sed tunc completor Iesus
Marc. u.Luc.
vi.

xii.

IIISTORIA EVANGELIC.\,
Incipit, his veteris scripti

LIB.

II.

7^
:

monumenta

retexens

Legislis certe in templo

Davida canorum,

Cum

populo quondam panes sumpsisse sacratos,
illos

Et propriam comitumque famem sedasse; sed
Ulicitum cuiquam fuerat contingere panes,

Sumere quos solus poterat de lege sacerdos, Ejusdem scriptum est justo moderamine legis.
Vates in templo sine crimine
festa profanent,

Nec minor

est istic vestrae glomeratio turbae,
si

Quam

templi virtus, caperent

pectora vestra,

Quod non sacra Deus, sed mallet mitia corda, Non tam saepe viros damnasset factio vestra
Expertes culpae, sed nunc ego sabbata cuncta,

Sponte mea dominans,

legis

sub jure tenebo.
post talia dicta
cernit,

Tunc conventicula ipsorum
Ingredilur;

mox
sed

hic

juvenem pro limine
dictis

Siccatum ex humero cui pondus

inutile palma3

Pendebat

:

tum

tentando dolosis,

^Egris an liceat per sabbata ferre

medelam,
maneret.

Quserunt, calcatae ut
Christus ad haec
:

legis vindicta
si

Foveam

forte pecuscula vestra

Inciderint, certe transibitis otia legis,

Et pecus abrupto

tolletis vile

profundo.
curatio major
?

Quanto

igitar nobis

hominum

Ad

benefacla. animos tollens accendere debet
tu, juvenis, redivivam extendilo

Ergo age

dextram.

Cum
-.

dicto.,

palmam sanus

porrexit utramque.

Istis

pro signis, quae vix veneratio posset

Mirantis digno populi sustollere cultu,
Conciliis trucibus

conclamant decipiendum.

Talia prospiciens

procerum moliuiina Christus,
languoribus aplat

Deccdens,

variis
in

hominum

Conccssam

populos patria virlule medclam.

)

:

7$
Oblatusque
illi

JUVIiNCI HISPANI
est

quem

daemonis horrida virtus

Et lingua

et visu

truncatum, vivere pcenae,

Et propriis escam cruciatibus esse volebat.

Hunc

ubi curatum, visuque et voce vigentem,

Caeca Pharisaeae cognovit factio gentis,

Daemonis auxilio (qui princeps daemoniorum
Solus nequitiae vires ditione teneret

Haec illum fecisse ferunt; sed

talia

Ghristus
:

Veridicis aperit convincens pectora verbis
Si

gemina regnum distractum parte dehiscal,

Et

scissa

adversum sese

distractio pugnet,
:

Disruptis propere labentur cuncta medullis

Horridus et da3mon

si

daemone

pellitur atro,

Adversa sibimet scissus virtute repugnat.

Quis poterit praedam

tectis auferre

virorum,

Ni prius aggressor custodum brachia nodis
Vinciat, ut facilis veniat direptio praedae?

Quisque meis aberit discrelus miles ab armis,
Hostis in adversa consistet fronte duelli
:

Quisque meis gregibus cogendis
Disjicit ille

liber oberrat,

mei pecoris per devia pastus.
fuerit

Sed quicumque hominum
Dimitti poterit
:

super omnibus error,

tantum, ne spiritus unquam

Vocibus insana laceretur mente profusis.
Sive furens hominis Nato convicia quisquam
Ingerit, haec etiam poterunt peccata remitli

Spiritus at sanctus

tantum

a

quocumque profana
igni.

Verborum
Suppliciis

rabie violabitur, irrevocatis

nunc

et

semper torrebitur

Quando

veneniferi serpentis saeva

propago

Sermonum

dulci poterit mitescere fructu?
justis,

Nam

bona thesauris promuntur dulcia

Et mala lethifero procedunt ore venena,

MSTOIUA EVANGELICA,

LIB.

II.

77

Yorborum Yerborum

meritis dabilur sub judice vita,

meritis veniet sub judice poena.
faciet
1
,

Quae Genitor

sectabitur

omnia Natus

:

Namque idem Nalo

manifestat cuncta videnda,

Et potiora dehinc tribuetmiracula rerum.
Sicut enim Genitor demortua corpora reddit

Ad claram

vitae

lucem

:

sic

omnia Natus,

Quae volet, ad superos surgentia corpora ducet.

Nec Genitor quemquam vestrum se judice quneret, Sed dedit haec Nato quaerendi jura per orbem, Gloria quo maneat similis Natoque Patrique;

Namque repulsus

erit vestro

si

Natus honore

,

Improbitate pari Genitorem despicietis.

Scd cui nostra fidem sermonis

gratia figit,

Mox me

mitlentis Genitoris

dona

videbit,

^Eternamque dabit praesens constantia vitam;

Judiciumque

1111

non

est,

sed migrat ab atra
tendit.

Morte procul, lucisque vigens ad limina
Accipient nostram, et vitam

Adveniet tempus, quo mortua corpora vocem

cum voce

tenebunt.

Nam sicut

Genitor vitam

sibi

possidet in se,

Sic tribuit Nato vitam, et jus dicere jussit

In terris, hominis quoniam de corpore venit.

Nec vobis mirum

videatur, corpora cuncla

Vocis ad auditum propriis exurgere bustis,

Justorumque animas redivivo corpore

necti,

Judicioque gravi miseros exurgere pravos.

Nec mihi judicium tribuet mea sola potestas Arbitrio quoniam Genitoris cuncta jubentur, Qui me justitiam terris disquirere jussit.

:

Namque ego
1

si

proprio

testis

pro nomine surgam,
testis

Falsa loqui possem:ast alius quia
Joan
v.

habetur

8

7

JUVJJNCI IIISPAM
talia

Pro nobis, recte mihi

lemnore

fas est.

Nam
Luce
Qui

veris

operum

signis manifestior

omni

nitel, pra^sens nostris testatio faclis.

Talia concedens Genitor mihi testis adhaeret,

me

demisit terris, sua ponere jussa.
quistis

Hujus enim vocem nunquam comprendere

Nec speciem propriam concessit
Nec serrao
ipsius poterit

visere vobis.

per vestra sedere
est*

Pectora, credendi quoniam substantia nulla

Quaeratur velerum scriptorum lectio vobis,

Perpetuam cunctis vitam quam

ferre putalis

:

Haec etiam nostrum testatur lectio donum.

Nec tamen audetis propius consistere nobis,

Ne verae vobis contingant gaudia vitae. Non mihi captatur terrenae gloria laudis. Namque ego, qui summi Genitoris nomine
Respuor
a vobis
:

veni,

veniet sed dyscolus alter,
vestra sequelur.

Nomine quem fultum proprio gens
Unius
et

Allernae in vobis captatur gloria famae,

solam

fugilis disquirere

laudem,
:

Ne

vos arguerim corara Genitore
erit,

sed

illic

Accusator
Moses,

quem

spes

modo
si

vestra cclebrat,

quem

fidei nullo servatis

honore.

Ejus enim scriptis vcster
Grederet et nobis, Mosi
Talia
1

crederet error,
scripta frequcntant.
:

quem

tum ccntra scribarum verba sequuntur
fides comitabitur istis,

Vocibus indubitata

Si virtus certis firmet miracula signis.
Ille

dehinc Polluta malis generatio quaerit
:

Signa

sibi,

rebus stabunt sed signa futuris.

Namque Propheta
J

cavo quantum sub peclore

ceti

Temporis absumpsit,
Malth..
xi.

terrae in penetralibus altis

Luc.

xi.

Marc. vin.

:

HISTOIUA.

EVANGELICA,

LIB.

II.

7Q

Progenies hominis lantum demersa manebit.

Adveniet lempus

cum

surget rcddila

vitae,

Gcns hominum
liaec

propriis in fletum dedita gestis,

istam digno damnabit crimine genlem

Quod

maris e fundo surgentis voce Prophetae
in

Gommonita,

lacrymas

dominum

projecta reflexit.

Hic et Jonaeis monitis potiora jubentur,

Contemnitque
Et regina Noti
Illius

feris

animis gens impia lucem,

vitales surget in oras,
;

ad specimen damnabitur effera plebes
illa,

Finibus extremis Libyae quod venerit

Ut Salomona piuin praeceptis dedita

justis

Audiret: potior nunc esl Salomone potestas,

Et tamen obtusae caecantur pectora plebis»
Expulsus
si

quando

fugit

de pectore daemon,

Quem
Ille

turbat sanctus purgato e corpore flatus,

venenatis collustrat passibus oras,
nulla excurrit fontani gurgilis unda.
sedis

Qua
Si

requiem placidae

non repperit,ardens

Tunc
At
si

repetit suetae sitiens habitacula mentis.
forte suis

obnoxia corda venenis,
limina cernit,

Ornatuque

levi ridentia

Assooiat septem similes glomerando furores

Vis inimica homini, penetratque in viscera serpens.
Sic genus hoc vero sensu

cum

degener errat,

Yincula perpetuis deflebit subdita pcenis.

Atque ea
Et miscere
Talia

cum
foris

populis vitalia dicta frequentat,

Pro foribus mater

cum

fratribus astitit

illic,

sermonem cominus

orat.

tum

matris mandatis dicta remittit:

Hic

mecum genitrix, mecum germana residunt Corpora; nam Patria impletur cuicumque voluntas,
Ille

meo proprium

conncctit sanguine corpus,

:

8o

JUVENCI IIISPANI

Et malris generisque mei sub nomine habetur.
Progreditur templo* terrarum lumen Iesus,

Et maris extrema terraeque resedit in ora.

Innumeraeque
llle

illuc plebis fluxere catervae.

sed excelsam scandens quae proxima puppim,
:

Littora complenti depromit talia plebi

Ecce sator proprio commendat semina ruri, Illa cadunt diversa solo, sortesque locorum
Pro virtute ferunt:

nam

sicubi trita

viarum

Sub pedibus

solido densetur limite tellus,

Aeriis avibus dant

nudam semina

praedam.

Ast ubi pertenui velantur pulvere saxa,

Farra quidem viridem depromunt germinis ortum

:

Sed quia nulla subest siccis substantia Inserto arescunt radicum fila calore,
Seminibusque
aliis

glebis,

Cunctaque mox apicum labuntur acumina
contingunt aspera rura,
feris

letho.

Sentibus hic spinisque

velocius exit

Roboris augmentum, frugemque internecat angens.

Uberibus vero dantur quae semina gkjbis,
llla

ferunt

pulchram segetem, cui
sui

laeta frequetrtat

Incrementa

centeno copia

foetu.

Audiat haec aures mentis qui gestat apertas.
Talia discipuli mirantes dicta requirunt,
Implicitis
Ille

populo cur clauderet omnia verbis
:

?

sed admota credenluni plebe profatur

Vobis, qui firmo robustam pectore

mentem

Ad

capienda Dei penelralia constabilistis,
est adytis penitus consistere regni

Concessum
Illis

pro merito clauduntur lumina mentis.

Si quid habet dignus, capiet potiora redundans.

Qui vero expertes
1

coelestis
iv.

muneris errant,

Matth. xv. Marc.

Luc. vm.

:

: ;

!

IIISTOIUA ISVANGELICA, LID.

II.

8l

Amitlent etiam proprium quodcumque retenlant.
Idcirco obscuris cooperta ambagibus, illum

Promitur

in

populum sermonis

gratia noslri,

Ut dictum

Isaiae

merita de plebe recurrat

En

populi mentes velantur ad omnia crassis
vilae.

Obicibus, sensu ne tangant munera

Auribus assistunt

clausis, oculisque gravatis,

Ne conversa bono sanetur noxia plebes. Quam vestrae nunc sunt aures oculique

beati

Nam

multi veleres justi sanctique Prophetae,

Quae vobis clarent, orarunt cernere dona.
Accipite ergo animis, qui
sit

de semine sensus.
demitlit in auras,

Quisque

meum verbum sunimas

Nec sensus
Eripit
llic
illius

recipit slabili praecepta vigore,

totum de pectore daemon

agro est similis, duro qui germina calle

Exponit rapidis avibus sine fruge rapinam.
Suntalii, laeto qui peclore nostra receptant,

Sed brevis

est

illis

perceptae gratia frugis;

Nam

si

dura premat

menlem

strictura coercens,
:

Continuo trepidi produnt

sibi credila farra

His saxosus ager simili levilate virescit.

At spinosus ager, curarum mole gravatis
Respondet,pressant quos pondera divitiarum.

Semina

sic nostri

sermonis pressa gravantur

Nec
Illis

fructus sequilur, spinarum horrore necatus.
sic

Pinguia

ilidem paribus stant viribus arva

qui clare capiunt praecepta salulis,

Quae penetrant animum sensu tractanle tenaci,

Cenluplicemque ferunt
Haec

virtutis

robore frugem.

tum

discipulis

:

plebique haec insuper addil:
:

Agricolae simile est
llle jacit

regnum sublime Tonantis proprio mandans bona semina ruri,

xviii.

6

82

JUVENCl HISPANI

Sed post surriplens (homini insidiando) saporem

Trux inimicus

adit,

loliumque inspargit

amarum

:

Ecce, sed ad fructum culmus

cum

spiceus (horror !)

Processit, lolio messis maculata redundat.

Tum

domino famuli mirantes talia fanlur Nonne bonum terrae semen per terga dedisti
:

?

Unde igitur
Sed jam,
si

lotio turpi tua

rura gravantur

?

jubeas,

messem purgabimus omnem,

Triticeusque nilor selecta sorde nitescet.

Tum
llic

dominus miti contra sermone profatur
:

:

dolus est, inimicc, tuus

sed farra sinamus
messis,

Crescere

cum

lolio,

pleno

nam tempore
fasce

Secrelum lolium connexo
Jgnibus exuri
:

jubebo

at

nostro de semine messor

Horrea nostra dehinc purgala fruge replebit.

Haud

aliter simile est (cordis si panditis

aurcs)

Praeparvi grano

regnum

coelesle sinapi,
:

Quod

proprio insinuans disponit cullor agello
illud

Seminibusque

minus omnibus esse virentum
ut cremenla viroris

Creditur, ac jusli

mox

Sumpserit, erecto transcendit vertice cunctas

Agrorum fruges,ramis ut plumea turba Considat, possitque umbras habitare virentes. Fermenlo par cst munus cceleste salubri,

Quod magna
Illa

ccndit mulier sub mole farinoe.

dehinc modico fermenli mixta calore,

Conduclo unius coalescit corpore massae.
Talia

tum populo
vcteris

perplexis condila verbis

Promebat,

quo possent
jussis

dicta Prophelnc
:

Ordine sacclorum

concurrere rebus

Os aperire
Inde

meum

dignabor, condila
varii

mundi

Convolvet ructans

sermonis imago.

domum

rcpetit serus, turbasque relinquit.

:

:

HISTORIA EVANGELICA.

85

LIBER TERTIUS
^^3*»r
Fuderat
in terras
1

roseum jubar ignicomus
quid quaestio vellet

sol

:

Discipuli rogitant,

lolii

Et segetis? clarus quibus haec depromit Iesus

Optima qui
Filius est

farris

commendat semina
:

glebis,

hominis

mundum

sub nomine ruris

Accipile, atque homines puro pro semine justos.

At lolium

infelix, cooperti
:

daemonis arte
vis

Sunt homines

inimicus erit
finis

horrida, daemon

:

Extremus mundi

pro tempore messis.

Messores Patris venient per rura ministri,

Quos hominis Natus

proprii de corpore regni

Golligere erroris laqueos

Iabemque jubebit,

Collectosque simul rapidis exurere flammis.

Dentibus

his stridor

semper fletusque perennis x
lux aurea
vitae, solis.

Secretisque

piis veniet
coeli

Sedibus ut

vibrantur lumina

Haec docuit, patriamque redit Salvator in urbem
lllic

expediens populis (mirabile dictu)

Juslitiaj leges, vitaeque salubria jussa,

^ irtutes Palrias simul insinuando docebat.

Tunc

livore gravi plebes

commota suorum,

Praesentisque simul

Domini miracula volvens,

Et generis noti reputans cx ordine gentem,
Hacc inler sese mussanli voce volulant

Nonne
1

hic est fabri soboles cui
Marc.
yii.

nomen Ioseph ?
iv.

Matlli. xiii.

Luc. m. Joan.

G,

:

84

JUVENCI HISPANI
est genitus,

Num Maria
Unde

num

fralrum nota propago est ?

igitur legis doctor, tantaeque magister

Virtutis, cedit cui labes victa

laborum?
semper
in oris,

Nazara

sic

plebes

:

cui talia reddit Iesus

Temnuntur

propriis miracula

Et sine honore manent patria sub sede prophelae.
Talibus indignans pressit sua munera Ghristus.

Interea*ad regem volitabat fama superbum,
Qiiod mala cuncta
illic

virtus divina domaret.

Sed putat Herodes,
Tanta ut Joannes

lelhi

quod

lege remissus

virtulis

dona teneret.
solveret undis

Nam quondam

cernens livenli pectore daemon,

Erroris labem puris

quod

Justus Joannes, damnis accensa malorum,

Tunc
Et

petit

Herodem

pestis saevissima

regem,

facile injusti

penetrans habilacula cordis, impia gestis.

Accumulare
Arserat

feris subigit scelera

illicito

Herodes accensus amore

In thalamos fratris, sancto

quod jure vetabat

Doctus Joannes;

ferilas

sed nescia recti

Subjecit leges pedibus, fruiturquc nefandis

Connubiis, ipsumque supcr (quia prava vetabat)
Garceris immcrsit tenebris, vinclisque gravavit.

Sanguine

nam

justi,primo compressa timore,

Abstinuit sitiens feritas, quia
Plebis

magna prophctam
tyrannus

Joannem

veneratio suscipiebat.

Natali sed forle die

cum

laeta

Herodes

celsis slrueret convivia tectis

(Luxuriae quoniam conjuncta superbia gaudet),
In medio juvenum, reginae
filia

virgo,

Allernos lalerum cclerans sinuamine motus,

Compositas cithara jungit modulante choreas.
*

MaUh.

xiv.

Marc.

vi.

Luc.

ix.

HISTORIA EVANGELICA, LIB.
Ipse sed in priniis mirata virginis arte

III.

85

Attonitus stupuit, nunc praeinia cuncta patere

Juratus spondet, quaecumque puella petisset.
Illa

sed horrendae servans scelera impia matris,
revelli,

Urget Joannis caput a cervice

Et lance

inferri praesentia

munera

poscit.
tristis,

Praesentum Herodes procerum sub pondere

Jurandique

memor

juris,

tamen imperat

aegre

Insontis caput auferri, tradique puellae.
Illa

(nefas!) matris scelerata ad gaudia portat.

Corporis at lacerum flenles sine nomine truncum
Discipuli
Ille

condunt

terrae,

Christumque sequuntur.

ubi cognovit justi miserabile lethum,

Deserit insonti pollutam sanguine terram,

Frondosaque

latet secretae vallis in

umbra.

Sed populi immensae
Ille

virtutis

dona sequuntur.
tabe repulsa,

ubi credentum turbas in valle remota

Convenisse videt,

morborum

Corpora subjecit miseratus multa medelae.

Jamque sub extremo
Llt sibi

labentis lumine solis,

Discipuli Christo suadent dimiltere turbas,

quisque paret, quaerens per compita, victum.
illic

llle

jubet cunctis

convivia poni.

Discipuli ostendunt, nihil amplius esse

ciborum,

Ni pisces geminos, et farris fragmina quinque.
lloc, inquit, satis est

Gramineisque

toris

tum mox discumbere plebem, jussit correpere membra;
:

Suspiciensque dehinc coelum, Genitore precato,
Jpse duos pisces et quinque ex ordine panes
Dividit, et dapibus

mensas oneravit

opirnis.

Jamque

expleta jacet (dictu mirabile) plebes,

Relliquiasque dehinc mensis legere ministri,
Bis senosque sinus

cophinorum fragminis implenl.

86

JUVEKCl HISPANI
miilia

Ccenantum numerus tum
Praeterea populus

quinque virorum,

malrum

fuit, et

puerorum.

Discipulis tunc inde jubet conscendere

navem,

Et transire fretum, donec dimitteret omnes
In sua

quemque

viros

:

tunc montis celsa petivit,

Secretusque dehinc Genitoris

numen

adorat.

Jamque

soporata torpebant omnia nocle,
fluctus,.

Cum

puppis medio sulcabat in aequore

Jactata adverso surgenlis flamine venti.

Ast ubi jam vigilum quarta statione premebat
Noctis iter, rapidos attollens Lucifer ortus,

Fluctibus in liquidis, sicco vestigia gressu

Suspensus carpebat

iter,

mirabile visu.
nescia naulae

Jamque propinquabat puppi, sed

Attoniti tremulo vibrabant corda pavore,

Clamoremque simul confusa voce dederunt. Tum pavidis Christus loquitur Timor omnis abeslo, Credentumque regat vegetans constantia mentem.
:

En ego sum,

veslrae

doctorem noscite

lucis.
:

Olli confldens respondet talia Petrus

Si tua nos vere dignatur visere virtus,

Me

pariter permitte tuo super aequora jussu

Fluctibus in liquidis immersos figere gressus.

Annuit

his

Dominus

:

navem mox linquere Petrus
ponto.

Audet, et innixus

figit vestigia

Verum

ubi tantarum

menlem miracula rerum
minas crebrescere cernit,

Terrificant, ventique

Paulalim cedunt dubio liquefacta timore,

Quae validum

fidei

gestabant aequora robur.
:

Jamque Simon medio submersus corpore clamal
Fluctibus horrendis pereunlem diripe, Christe.

Dextera confestim protenditur obvia Petro,

Et dubitata

fides vcrbis

mulcelur amaris;

:

!

IIISTORIA EVA.NGliLlCA., LIB.

III.

87

Ascensaeque

rati contraria

flumina cedunt,

Praesentemque Dei Sobolem stupuere rogantes,
Cuncti navigio socios quos casus habebat.
Transierat tandem sulcans freta fervida puppis,

Optatumque

gravis comprenderat anchora portum.
liltora

Conveniunt populi rapido per

cursu,
flla

Portantes aegros, vestisque attingere

Extrema exoptant, (mirumque) hoc munere cuncti
Credentes referunt plenam per

membra

salutem.

Ecce

Pharisaei

1

Scribaeque hinc inde dolosi
fallacia dicta
:

Caplantes Christum, promunt

Cur

tua discipulos patitur docirina labare

Praeceptis
Praeterit,
llle

veterum? manibus

assumuntque simul
:

nam cum

cura lavandis
sordibus escas.

sub hoec fatur

Magis hoc est quaerere dignum,

Transgressi mandata Dei quod proditis omnes.

Namque Deus mortem
Si genitor

defixa lege minatur,
laedatur

cuiquam verbo

amaro,

Vel genitrix nati verbis pulsetur acerbis.
Irrila vos isthaec facitis,

perversa docendo.

Quam
Me

manifesta vigent de vobis dicta Prophela)
labiis

populus summis

sublimat honore,

Sed diversa procul cordis secreta pererrant.
Accipite ergo omnes, auresque advertite cordis.

Non

illata

homini (fuerint quaecumque) pudendis
quae penetralibus oris,

Sordibus aspergent, vitaeve animove sedebunt

Erumpunt hominum sed
Discipuli Christo

Inlernam misere maculabunt edita mentem.

memorant, quod verba loquenlis Occulto traherent Scribarum pectora risu.
llle

dehinc

:

Genitor plantarum semina noster,
sui consevit in aequore ruris,

Quac non ipse
1

Matth. xv. Marc. vu.

88

JUVEXCI IIISPANI

Abjiciet penitus radicibus eruta longe.

Caecus forte

ducem caecum

sin nactus oberret,

Decidet

in

foveam pariter demersus ulerque.
quid quaestio
vellet

Tunc

pelit absolvi Petrus

Jpse Pharisaeis

quam mox
discluditis

Scribisque dedisset.
talia vitae
:

Tum

Sator aeternae respondit

Yos etiam duro

omnia corde
ori,

Jussa^nec admitlit mentis dubilatio lucem?

Nam

quoccumquc hominum veniunl extrinsecus

In ventrem cedunt, animoque incognita currunt.

Quae vero inlerno conccpta e peclore promunt

Ora hominum, mcntem possunt aspergine
Polluere,

labis

immundoque hominem maculare
vilae

piaclo.

Secreto cordis promuntur noxia

Concilia, et caedes, et furta nefanda thororum,

Et fraudes, fallaxque hominum pro testibus error,

Et rabidae coelum pulsans insania
Ilacc

vocis.

sunt quae maculant

lllotis

hominem, quae sordibus implent. autem manibus non polluit unquam,

Corporis arbitrio tcrrenum sumere victum.
Haec ubi dicta dedit, pulcherrima rura Syrorum,

Sidonem Tyrumquc
Volvitur, et tacitum

petit

:

cum

foemina fusis

Crinibus et prccibus, natam causata jacenlem,

non

desinit anxia

Chrislum

Orare, ut

menlcm vexatam daemone

sa^vo
liceret.

Redderet, et miserae tandem rcsipisse

Tunc etiam precibus seclanlum discipulorum
Piespondit, proprias Genitoris malle bidentes

Cogere, quas magnus late disperserat error.
Crebrius instanti tum
Natis quisque suis
lalia fatur Iesus:

panem non detrahet unquam,

Et canibus

jaciet.

Tum

talia

foemina falur
portio mensae

:

Micarum saltem canibus sua

IIISTORIA EVANGliLlCA, LIB.

III.

0<J

Decidit, et nihilo

dominorum ccena
:

gravatur.

Tum Dominus

loquitur

Veniant

tibi

digna salutis

Prnemia, quae fidei meruerunt robora tantae.
Talia Salvator verbis et voce locutus,
Virginis et

mentem,

discusso daemone, virtus

Gomplexam

implevit donis foecunda salutis^

Inde Galilaeas repedat Salvator in oras,
Praecelsique procul montis consedit in arce.

Haud mora, conveniunt
Elinguesque
alios,

populi,

secumque trahebant
mille.

Pars captos oculis, et crurum debile vulgus,

morbique vocabula

Omnibus

ille

tamen languores dempsit amaros,

Viribus et validis venerando

munere

donat.

Tum

populi pariter miracula tanta frequentant,

yEternoque Patri laudes gratesque celebranL
Discipulos Christus cogens in verlice montis,

Sccrete alloquitur
Tertia

:

Plebis miseratio mulla est,
solis,
:

nam

terris

remeant jam lumina

Ex quo
Ne

nulla sibi

sumunt alimenla ciborum

Jejunam nolim tantam dimiltere plebem,
labor afficiat populos per longa viantes.
Discipuli Ghristo ostenduntseptem sibi panes

Esse, et pisciculos alimenta ad proxima paucos.

Tum populum
Quodque
Discipuli
fuit

jussit terrae

per terga cubare,

tolum propriis decerpere palmis,
plebi.

Et cunctae curat mensatim tradere

ponunt cpulas, populusque repletur

Ad

satiem dapibus, relegunt

mox

fragmina panis,

Et sportas referunt cumulalo pondere septem.

Quatuor ex omni fuerant tuni
1

miilia plebe,

Nec numero quisquam matres puerosque
1

notavit.

Inde Mageddarum navi transcurrit in oras.
Matth,
xvi.

Marc. vui. Joan,

v:.

Luc. xu.

!

(JO

JUVENCI HISPAIM
Pharissei,

Ecce

Sadducaeique dolosi
cceleslia signa.

Noscere tentantes instant

Sed Christus cernens

fallacia

peclora fatur

:

Convexum
Dicitis

quoties claudit nox

humida coelum,

Si ruber astrifero procedit
:

Vesper olympo,
?

Adveniet ventura luce serenum
solis si tristia

Jamque sub exortu
Dicitis, agricolis

rubro

Nubila miscentur confusa luce colori,
nautisque venire fragosam

Ventorum rabiem, tempestatumque furores?
Fallaces, nostis faciem discernere cceli,

Sneclorum vero nescitis tempora signis
Explorare suis? sed vobis signa dabuntur,

Quae maris immenso quondam venere profundo,
Bellua

cum

tenuit, ventris sub cnrcere, valem.

Haec

ait, et

propere puppis retinacula solvcns,

Trans

frcta contendit rapido

comprendere cursu
talia fatur
:

Arva Philipporum. Sociis hrcc

Sollicite vobis vitcntur noxia farra,

Fermentumque
Illa Pharisaei

ferox vestris avertite mensis;

Sadducaeique dolosi

Admiscent

escis, falluntque in

nomine

panis.

Cur vobis

tacitas volvit contagio

mentes?

Proh quam parva
Dicitis aversi, navi

fides sensu torpcnle fatiscit

quod

tollere

panes

Non

fuerit vobis

vacuum, farrisque cavendas
:

Insidias

jubeam

meminisse

et scire

putabam,

Quod

pancs quini plebis mihi millia quinque

lmplerint dapibus, cophinisque superilua tantis

Fragmenla ad cumulum fuerint collecta ciborum Quatuor et rursum coenantum millia panes

;

Quod

facile implerint

seplem, sportasque referri

Vidislis rursus complelas rclliquiaruin.

HISTORIA EVANGJELICA, LIB.

III.

Ql

Sed moneo, istorum semper fermenta cavenda.
Discipuli

tandem

vitalia

verba secuti,

Doctriuam cernunt fermenti nomine dictam.
Inde ubi perventum
est, liquidi

per terga profundi,

Clara Philippaeo qua pollent

nomine rura,
putaret.
:

Cogit concilium sectantum discipulorum,

Et quaerit

quem

se

populorum fama

llespondent, multas plebis tunc esse loquelas

Crebrius audisse, et mullos firmare quod esset
Justus Joannes, populos qui flumine
lavit.

Pars memorat volucris famae

sibi

cognita verba,

Eliam venisse iterum, quem praepete cursu

Turbine

coelesti

quondam simulacra
alii,

quadrigis

Astris iuseruit rapidae vis fervida flammoe.

Jeremiam dixere

pars esse prophetam.

Tunc
Sed

Christus, cunctis arridens pectore blando,
sit

Conquirit quae
stabilis

sentenlia discipulorum.
:

Petrus

Tu

Sancti Filius, inquit,

Christus, magnifico terras qui lumine comples.

Tum

Dominus

forti
:

respondet
talia

talia

Petro

:

Petre, beatus eris

nam
:

pandere certe

Humanus sanguis, vel terrae portio corpus, Haud unquam poterit Genitoris munera sola
Possunt tam validum
fidei

concedere robur.

Tu nomen
Hac
in

Petri digna virtute tueris;
in

mole mihi saxique

robore

ponam
aedes.

Semper mansuras aeternis mcenibus Inferni domus haec non exuperabile

portis

Claustrum, perpetuo munitum robore habebit.
Cceleslisque tibi claves committsre regni

Est animus

:

terrisque tuo quac nexa relinques

Arbitrio, ccelis pariler nodata

manebunt

:

Solverit ct rursus tua quac senlenlia tcrris,

$2

JUVENCI HISPAM
aliter venlent coeli

Haud
Sed

sub sede soluta.

vos, discipuli, Christuui

me

dicere cunctis

Parcile,

quo

soii

cognoscant

talia digni.

Jam

lux adveniet properis niihi cursibus instans,
in

Mcenibus

Solymis rabies

cum

prona furore

Eximios vatum saturabit sanguine nostro.
Ast ubi
sol

reddct lucifluuni terlius ortum,
radiis pariter redimita salutis

Consurget

Yila mihi, cunclisque dabit sua

munera

terris.
:

Tunc Petrus magno

perculsus corda dolore

Absint, Christe, tuis, inquit,

tam

tristia sanctis

Monstra procul membris; nec

fas est

credere tantum,

Nec

tibi

lam durus
:

polerit conlingere casus.

Christus ad haec Procul hinc, inquit, procul effuge, daemon.
Nil divina tibi

menlem prudentia

tangit,

Sed terrena
Sed
si

sapis, mollique timore tremiscis.

quis vestrum vestigia nostra sequetur,
sese,

Abneget hic

corpusque animamque recusans,
nostris

Alque crucem propriam comitatibus addere
Gaudeat, amissam redimet cui gloria vitam.

Nam
Si

servata perit terris possessio lucis.
proficient saecli mortalia lucra,

Sed quid

damnum

pariant

vilae

lucisque perennis?
?

Vel quae digna queunt animae commercia poni
Filius

huc hominis veniet sub nomine

Patris,

Ccelestesque illum fremitu comilanle ministri

Stipabunt, reddelque

hominum

sua debita

vitae.

Vera loquor
Inveniam,

:

cerlos istic sub limine lucis

cceli

fulgens
1

cum
,

regna capessam.

Haec ubi dicta dedit

passus bis lerna dierum

Lumina convexo lerras transcurrere coelo, Tum secum jubet abruptum conscendere montcm,
1

Mallh.

xviii.

Marc.

ix.

Luc.

ix.

HISTORIA EVANGKLICA, LIB.

III.

$0

Pctrum, Zebcdeique duos per devia natos.
Inde ubi perventum est secreti montis in arcem,

Continuo Christus faciem fulgore corusco
Mutatur, vestisque nivis candore nitescit.
Respiciunt comites,
Eliae

mediumque

assistere sanctis

Mosique vident.

Tum

talia

Petrus

:

Piespice

num

nobis potius disccdere longe,
spectacula cernere molis

Anne

istic tantae

Convenial? trina atlamen hic tentoria vobis,
Si jubeas, frondis faciam diversa paralu,

Singula sub noctem quae vos aulaea receptent.
Talia

dum

loquitur, ccelo perfulgida nubes

Circumjecta oculis, vestibat lumine montem;

Et vox e medio lucis manifesta cucurrit:

Unicushic meus

est Natus,

mea summa

voluptas,

Hujus justiliam justo comprendite corde.
Discipuli pavido presserunt corpore terram,

Nec

prius e prono vultus sustollere casu

Audebant, sancto Christi quam dexlera tactu

Demulcens blandis firmasset pectora verbis
Gloriae et

:

Surgite, et abjectum fortes calcate timorem.

hujusce expertes vos reddite cunctos;
praesens pandalur visio vobis,

Nec cuiquam

Ni prius huc hoininis Soboles speciosa reportet In lucem referens mortis de sede trophiea.

Consurgunt, solumque vident, et voce requirunt,

Cur

scriptis

veterum Scribarum
coeli

factio certet,

Eliam primum

de sede reverti

In terras, Christique dehinc consurgere lucem.

Christus ad haec
Elias,

:

Veniet certo sub tempore justus
oninia debita saeclo.

reddens

mox

Sed

si

quis credit,

jam venerat anle renasccns,

Ignotum

veluti rabics

quem

caeca furoris

:

q<4

JUVKNCI HISPAM
:

Dcmersit lelho

mox

saevior altera cscdes

En hominis Nato
Hsec
ait, et

trucibus laniatibus instat.
repetit,

populum

montemque

rclinquil,

Ecce sed

inflexis genibus, fletuque solutus

Vir senior, precibus Christum veneratus adorat
Davidis soboles,

hominum lumenque
nati

salusque,

Te precor, horribilem

de corpore
vitae.

morbum

Proturbes, reddasque seni solatia

Nam

cursus lunae nalum mihi doemonis arle
et in liquidas

Torquet,

dejectum

projicit undas,

Aut miserum medio projectum

volvit in igne.

Nam
Tunc

tua discipuli scctantes jussa, frequenter

Connisi, nulla in solidum mihi dona dederunt.

Chrislus

magno commotus corda
fidei,

dolore

:

O

gens nullius

gens elTera semper,

En

etiam paliar vobiscum

me

forc terris?

puerum mandat pcrferre parenti Ante suos vultus tum vocis pondere mullo
Sic ait, et
:

Incubuit, mentisquc simul convulsa vencna

Dacmonis horrendi, purgalo corde, fugavit.
Discipuli rogitant, cur

non successerit

illis

Ejusdem pueri toties tentata medela ? Respondit Dominus Titubat quia peclore
:

vcslro

Inslabilis fidei

nutans per iubrica gressus.

Nam
Istius

si

tanla foret credendi portio vobis,

Instar quae minimi posset praestare sinapis,

hinc montis potcritis vellere verbo
alias

Inque

sedes

cunctam transvolvere molcm.

Nam

genus hoc morbi duntaxat Iova preccsquc,

Mullaque robusti jejunia pecloris arccnl. Inde* Capharnitum gradiens pcrvcncrat

oras.

Convenerc Petrum, quibus
1

instat cura tribuli,

MaUh. xvn.

:

IlISTORIA EVAIVG£LICA, LIB.

III.

f)0

Solvere poscentes solidum pro nomine Christi.
llle

sed ad Petrnm conversus

talia fatur:

Dic, inquit, reges,

quorum dependere
sibi jussere

natos,

Externos, propriosne

tribula?
est.
?
:

Respondit Pelrus

:

Alienos solvere cerlum

Gernis, ait Christus,

natum non

solvere regis

Sed ne quem laedam, praeceptum suscipe noslrum
Et maris undisoni rupes quae prodit in altum,

Scandatur

tibi

summa, Simon, hamusque profundo,
:

Stamine setarum connexus, praecipitetur
Haeserit et

curvo qui primus acumine
scissi

piscis,

Hujus pandantur
Illic

penetralia ventris,

inventum duplex dissolve tribulum.
*

Discipuli

post inde rogant, quis

maximus

alto

In coeli regno meritis pro qualibus esset?

Tum
Istius

Christus medio

paerum

consistere coetu
:

Praecipit, et placido

doctor sermone profatur

en similem pueri se reddere cerlet,
cceli

Quisque cupit celsam

conscendere sedem.

Erroris laqueos saeclis increscere certum est

Sed tamen Qui vero

infelix

per

quem

generabitur error

!

e parvis istis deceperit

unum,

Si sapiat, nectat saxo sua colla molari,

Praecipitemque maris sese jaculetur in undas.

Ne quisquam

fastu parvos conlempserit istos.

Horum
Sed

custodes coelesti in sede tuentur

Altilhroni vultum Genitoris, sidera supra.
si

quis pastor, cui pascua credita londent

Centum
Unius et
lllam
1

balantes,

unam cum
:

forte

seorsum
omnes,

Nescius error habet

quaesilor deserit

totis lustrat vestigia silvis.

si

magno

possit reperirc laborc,
ix.

Maltli. xviii.

Marc.

Luc.

ix, cl

vn, el xv.

OjG

JUVENCI HISPANI

Laelitia inventae

major tum nascitur agnae,

Quam

pro cunctarum numero quod nulla resedit.

Ex istis parvis Genitor sic perdere quemquam. Non patitur, gaudetque suis increscere regnis. Si fratrem proprio delicto commaculatum Cernis, secreto mox dictis corripe solus.
Si tua

verborum patiens moderamina laudat,

Labentis

mentem

frater lucrabere fratris.

Sin tua solius contemnet verba reluctans,

Tunc
Sed
si

alius pariter

monilor pia jussa frequentcL
fraena

discutiet

doctorum

duorum,

Tunc ad concilium

referantur crimina plenum,

Ut populi saltem sanctur pondere victus.
Sin et multorum conlempserit eifcrus ora,
Sit tibi divisae

mulctatus nominc gentis.

Namque

in

concilium semper praesentia noslra
stare necesse est,

Adveniet,

mediumque duum me

Sive trium fuerit ccetus sub nomine nostro.

Tum

Petrus quaerit, quot

fratri errala remiltat

:

An septem

lapsus homini indulgere liccret?
:

Christus prosequitur

Non septem crimina tantum,

Scd decuplata super donenlur vulnera fratri. Nam cceli regnum domino praedivitis auke
Consimile
est,

nummi rationem

qui sibi poni
lalenta

Jusserat, et
Praecipit

servum debentem multa

abreptum cum conjuge, progenieque,
sisti.

Atque opibus cunctis venali nomine

Tum

servus

dominum

prostrato corpore adorat,

Et spondet,

spatii sibi si forct ulla facultas,

Omncm nummorum
Commovit dominum
llle

domino

dissolvere

summam.

famuli miseratio ilenlis,

Cunctaque trans meritum concessit debita servo.
sed egrediens, couscrvum liminc in ipso

HTSTORIA.

EVANGELICA,

LIB.

III.

97

Nactus constringit

:

tum

dcbita fortius urget

Persolvi, precibusque

locum truculenlus ademit,

Carceris et

mersum

tenebris poenisque premebat.

Quae postquam dominus famulorum noscere verbis
Incipit,

adducto ingessit justissima servo

Dicta dolens, iramque movet, jussisque severis
In tormenta ferum detrusit, cuncta revolvens
.

Debita,

dum

dignas lueret per vincula poenas.

Sic vobis faciet Genitor, qui culmina cceli
Possidet, immites saevo
si

pectore fratrum
voletis.

Peccata orantum dure punire
Talia dicta dedit
1
,

Galilaeaeque arva reliquit,

Judaeamque

petit,

qua pinguia rura silenter

Agmine Jordanis viridis prorumpit amoeno. Nec minus in stratis aegris donare salutem, Sublimisque Patris concedere munera perstat.
Ecce
Pharisaei tentantes quaerere pergunt,

Conjugis an liceat rejectum scindere vinclum,

Quidquid

erit laesi tanget

quod corda
talia

mariti.
:

Haec ubi percepit, depromit
Principio

Christus

Deus

in terris par, dispare sexu,

Constituit, jussitque

uno de corpore

necti,

Amborumque animos junctis inolescere membris. Quod Deus ergo jubet proprio concrescere verbo,
IUicitum est homini fcedo secernere luxu.

Moses praecepit (quod pectora dura videret)
Scribere dissidium, quo saxea corda revinci

Per proprios apices possint sub judice flamma.

Nam

temere exolvet
illius

casti qui jura cubilis,
:

Alteraque

thalamis sociabitur uxor

Crimen

adulterii

populo sub

teste subibit.

Discipuli referunt.: Urget lex ista virorum,
1

Matth. xix. Marc,
XVIII.

x.

7

:

(|8

JUVliNCi HISPANI

Serviliique premit

non aequo pondere partem,

Ut melius

fuerit thalamis caruisse perosis.
:

Respondit Dominus

Non omnes pondere

tanto

Subjicient humeros, lectae sunt talia dona
Virlutis
:

trino truncantur corpora more,
genitali lege

Quae nulla gaudent

thororum;
luminis oras
vis ferrea

Namque

alios tales progigni in

Comperimus, plerosque hominum
Exuit, ast alios ipsos sibi

sexu

demere constat

Pro

cocli

regnis

pronum de pectore amorem.
fuerit, celsa virtute capessat,

Quisque capax

Quod

paucis lectisque Deus vult pandere, munus.
ait, et

Haec

pueros quos gaudens cura parenlum
laeti

Gum

precibus

certatim hinc inde ferebant

Suscipit, et

plebem sectantem quod prohiberet
sanctas hinc ordine palmas

Incrcpat, ac tales affirmat regna mereri
Aulae coelestis
;

Imponit, redditque ulnis portare parcntum.

Eccc 1 sed

e populo juvenis, cui rura

domusque,

Et gazae stabat rerum possessio fulgens,
Accedit, Ghristumque palam submissus adorat

O

bone Praeceptor, dic nunc quae
liceat

facta

sequamur

Ut mihi perpetuam
Huic auctor
vitae

comprendere vitam.
reddit Iesus
:

tum

taiia

Nunc demum quaeris, veteri quae Non hominis perimcs vitam, non
Mcns aut dextra
Proximus
Ille

lege tenentur.
furta

thororum

Invades, quaestumve alienis noxia rebus
leget
:

non

tristis falsa loqueris.

Sit genitor genitrixque tuo sublimis
et pu.ro
:

honore,

pro

te tibi

cedat amore.

dehinc

Isla haec

semper perpete cura

Observata rcor, sed ne quid forte relictum
1

INIatth. xix.

:

HTSTOMA EVANGLLICA,
Desit, praesenti iiceat

LIB.

III.

O/J

me

voce moneri.
si

Tum

Christus fatur

:

Nunc

perfecta requiris

Prendere

praecelsis meritis vestigia vitae,

Omnia

quae proprio retines solus doininatu,

Distrahe, et in miseros confer securus egentes.

Tunc thesaurus

erit coeli tibi

conditus arce,

Virtutisque tenax vestigia nostra sequeris.

Haec adolescentis veniunt ubi dicta per aures,
Dejecit vultum, tristisque in tecta refugit.

Tunc

sic discipulis vitae

Spes unica fatur
gaza

:

Diflicile est terris affixos divite

Avelli, ccelique leves in

regna venire.

Nam

citius tenuis

per acus transire foramen

Defonnis poterunt immania

membra

cameli,

Quam

queat ut dives coelestia regna videre.

Talibus altoniti comiles stupidique silebant,

Volventes quae tanta foret sub pectore virtus

Humano, talem
Atque
ait

posset quoe prendere vitam.
vitae,

Respicit aeternae justorum Gloria
:

Haec homini forsan videantur acerba,

Sed Deus

electis facilem praepandit in aethra,

Possibilemque viam, virtus

quam

celsa capessit.
infit

Tum
Omnia
Quid

Petrus fidei munitus mcenibus,

nostra olim projecta reliquimus omnes,
restat.

Et tua jussa sequi nobis spes unica

nostris animis superest? dic, Ghriste,
:

precamur.

Talibus ad Petrum verbis respondet Iesus

Vos quicumque

meum
iter,

mentis penetralibus

altis

Gredentes servatis
Progenies hominis,
Majestas, bis sex

cum sederit alte celso quem cinget honore
pulcherrima virtus

illic

Gonstituet vobis sublimi in vertice sedes,

Judiciumque hominum pariter tractare

licebit.

100

JUVENCI HISPANI
sui relinquet generisque

Hic quicumque

doinusque

Gazas, affectusque omnes pro nomine nostro,
Centuplicata dehinc capiet, vitamque perennem.

Primorum meritum postremi
Ultima
praeteriti capient vix
1

transgredientur,

pra^mia primi.

Sedulus
Pinguibus

ut ruris

dominus, cui dulcia lundum
late vineta coronant.

in

campis

Hic ubi progressus primo

cum

lumine

solis,

Conduxit juvenum fortissima robora, pactus
Unius in
Iucis certa

mercede laborem,

Et sua tum

jussit cultu vinela polire.

Ipse sed egrediens ubi tertia venerat hora,

Invenit ecce alios, ad opus quos ire jubebat,

Pro meritis operum promittens praemia digna.
Illi

non

aliter laeti praecepta

sequuntur.

Ast ubi sexta dehinc lucis transfluxerat hora,

Haud
Tunc

secus hinc alios juvenes conducere pergit.
solis

Horaque nona dehinc ubi
alios pariter

cursibus acta

cst,

conductos

jussit adire.

Ulliraa labentis restabat portio lucis,

Egressus cernit juvenes, causasque requirit

Cur

pigris

manibus torperent
ipsi)

otia lenta

:

Conductor (reddunt
Jussa
sibi.

quod

nulla dedisset

Dominus mox hos

insistere ruri

Tunc etiam

jussit; sed vespere protinus orto,

Praecipit ut cuncti caperent mercedis

honorem,

^Equalique omnes portarent praemia

nummo.

Tunc manus

illa

virum prima quae luce laborem

Sustulerat, factisque

diem toleraverat aequum,

Indignans, secum

tali

cum murmure

fatur:

Injustum

est istos similem, ut nos, quaerere

nummum,

Ultima quos operi sero conduxerat hora.
*

Matth. xx.

:

IIISTORIA

EVANGELICA,

LIB.
:

UU

101

Tum

dominus

ruris sedaio pectore falur
salvae
fidelis,

Illibata tibi

mercedis portio

Redditur, et pucti servantur jura
Istis

de nostro

liceat

concedere tantum,
ruri.

Extima quos operis glomeravit portio

Nam
E

multos homines dignatio sancta vocavit,

queis

perminimam dignum
ait, et

est secernere

partem.

Ha3C

Solymos

repetit,

comjtesque seorsum
infit
:

Alloquitur, Solymisque iterum regionibus

Ingredimur gnari, truculentaque moenia adimus
Filius hic

hominis tradetur ad ultima mortis,

Scribarum procerumque ferens ludibria membris,
Affixusque cruci, post tertia lumina surget.

Hic tum Zebedei conjux submissa rogabat,
Ut Christo medio,
coeli

sublimis in arce,

Felices nati dextera laevaque sederent.

Tum quacrit Christus, calicem si sumere possent Quem sibi praeceptis instaret sumere Palris.
Respondent, se posse simul
;

tum

talia
:

Chrislus
altis

:

Vos nostrum calicem
Sedibus aequali

fas est

potare

sed

mecum

considere honore,
virtus;

Non hoc

nostra dabit

cuiquam pro munere
pro talibus omnes
:

Haec certis Genitor sublimia dona reservat.

Exin discipulos

dictis

Commotos,
Gentibus

tali

sermonis mulcet honore

infidis celsa ditione potestas
velit,

Imponit quoscumque

dominatur eorum,

Exercentque trucem subjectis urbibus iram.

Vos

inter longe tranquillior aequora vitae

Concordi sternit mitis moderatio pace.

Magnus

ct obsequiis crescit super alta minister;
nisi

Nec primus quisquam,

cunctis serviat, unus
sic

Esse polest, hominis Nalus

cuncta ministrat,

102

JUVENCI HISPANI

Obsequio solus proprio pia munera gestans,
Pro multisque animum pretioso sanguine ponit

At vos ex minimis opibus transcendere
Et
sic e

vultis,

summis

lapsi

comprenditis imos.

Si vos quisque vocat ccenae convivia ponens,

Cornibus in summis devitet ponere membra,

Quisque

sapit

:

veniet forsan

si

nobilis alter,

Turpiter eximio cogetur cedere cornu,

Quem tumor

inflati

cordis per

summa

locarat.

Sin contentus erit mediocria prendere coenae,
Inferiorque dehinc
si

vox conviva subibit,

Ad

poliora pudens transibit strata thororum.

Proxima tum Solymis* conscendit culmina inonlis r
Ordinibus lucent quae glaucicomantis
olivae.

Hinc

lectis jussit

sectantum discipulorum,

Obvia

castelli

monstrans habitacula Christus,
fcetu

Inde asinam pariter

comitante repertam
vellet,

Ducere;

vel

si

quis

causam disquirere

Cur sua tam subito quoquam jumenta trahantur,
Reddere huic
:

Nostro nunc

iis

opus esse magistro.

Discipuli celeri

complent praecepta paratu.
vestis
r

Adducunt, mollisque super velamina
Hinc

lnsternunt placidum pullum, praebentque sedendum
veteris

quondam

fluxit

vox nuntia

vatis

:

Ecce

venit placidus tibi Rex,

quem

terga sedentem

Praemitis gestant asinae, pullique sequentis.

Tum

populi stratas praetexunt vestibus omnes,
iter est

Quaque

Christo, subnexa fronde coronanl.
spoliant palmeta virore,
:

Proxima tunc

alii

Conclamantque omnes Davidis origine creto Oschanna excelsis sit gloria laeta trophaeis.
Sic adeo ingreditur
1

Solymorum mcenia
Luc. xiv. Joan. xu.

Chrislu*.

Matth. xxi. Marc.

xi.

;

HISTORIA EVANGJiLICA, LJB.

III.

lo3

lngresso qccurrit primo sub limine templi

Cruribus atque oculis certatim debile vulgus.

Quos

ubi

tam subito gressu visuque vigentes
factio,

Cuncta sacerdotuin cognovit

mirans,

Et pueros templi complentes tecta canore,

Oschanna egregia Davidis

stirpe creato,

Tum

percontantur cuncti quae causa canoris
tollat
:

Impubem tantam

per gaudia plebem.
Legis vos scripta tenere

Christus ad haec inquit

Creditur, infantum quae dicit ab ore venire,

Lactentum
Hsec
ait,

et linguis justi

consurgere laudem?

ingratam linquens
petit
:

cum

civibus

urbem,

Bethaniamque
Stratae,

rediensque in margine cernit

tendentem

difFusa

umbracula ficum.

Illic forte cibi

pertentans corda voluntas,

Arboris altrectat ramos,sed nulla facultas

Pomorum

sterili

frondis concreverat umbra.
:

Olli Christus ait

Non
:

sit tibi

fructibus

unquam

Copia promendis

tunc protinus aruit arbos.

Discipuli celerem mirantur in arbore

mortem.
:

Sed Christus

stupidis assistens talia fatur

Nunc
Sed

ligni istius

nostro stupuistis honore

Desisse ad vires, terrenos ducere suceos
veris verbis

iterumque iterumque monebo

:

Namque fides si certa animi consislet in arce, Nec dubiis nutans vitiis tremebunda jacebit,
Arboris
istius

vobis substantia cedet;

Nec tantum istius, sed montis celsa revelli Credentum verbo poterunt, undisque profundi

Cum

s^lvis pariter,

saxisque ferisque recondi.

Et quaecumque

fides

robusto pectore poscet
tenebil.
infurt,

Credentum, semper digna virtute

Haec ubi dicta dedit, templi se mcenibus

Confeslim proceres populi, miraculu rcrum

104

JUVENCI HISPA.1M

Collecti inquirunt virtus quae tanta dedisset.
Ollis Christus ait
:

Quaerentibus omnia vobis
si

Dicere jam facile

est,

nobis vestra vicissim

Percontata prius paucis sententia solvat.

Nuper Joannes puro

qui gurgite lavit

Sordenfres populi maculas, divina potestas,

Anne hominis
Haec

potius vobis fallacia visa est ?

ait, ancipiti

verborum pondere claudens
veneratio suscipiebat,
:

Captantum procerum mentem; nam magna prophetam
Plebis

Joannem

Nec poterant ejus failacem dicere vitam
Rursus sublimem dixissent
Se nescire tamen respondit
:

si

esse

prophetam,

Occidisse illum traheret confessio culpam.
factio fallax.

Tum Christus Non est injustum claudere vocem, Cum mihi claudantur procerum responsa superba. Nam geminae prolis genitor, majoris in aures
Talia dicta dedit
:

Vitis

mihi portio major
et

Semiputata jacet; sed perge,

robore

forti,

Nunc

scrobibus, nunc falce premens, vineta retunde.
juvenis, sese

Tum

tam sordida
:

vincla Iaboris

memorat post, omnia jussa parentis Exequitur, durae damnans responsa loquelae. Post alium natum simili sermone jubebat
Nolle pati

Ad

vineta sui deprendere jussa laboris
his juvenis,

:

Annuit

nec

dictis facta repensat.

Dicite, uter potius genitoris jussa sequatur?
Illi

collaudant nati responsa prioris.
:

Prosequitur Christus

Nunc

vera advertite dicta.
est, %

Jam magis
Corporis e

hinc
vitiis

coeli

sedem comprendere certum

quaerentes sordida lucra,

Quam

vestrum quemquam, vobis

nam

venerat ante

Justus Joannes, sed non est credere vestrum.

Namque fidem

potius meretricum pectora certam

IIISTORIA.

EVANGIiLICti, LIB.

III.

10D
:

Hauserunt, sordesque animi posuere pudendas

At vos tantorum scelerum

nil pcenitet

unquam.

Sicquidam
In

dives, cui jugera multa nitentis

Vineti sepes circumdensata coercet,

medio turrem praelumque

et dolia fecit,

Cultoresque dedit, fructusque locavit habendos,

Impositam statuens mercedis solvere legem.

Tum

longinqua petit, sed fructus tempore certo

Actores famulos mittit, queis portio salva

Cultorum certa

ruris

mercede daretur

:

Ecce colonorum rabies hos verbere
Denique

saevo,
telis,

Ast alios lapidum proterrent undique
lethali

prosternunt vulnere multos.

Tum
Major

dominus

ruris plures incedere servos
:

Praecipit, et

rursum mercedis pacta reposcit
audax injuria
surgit.

at in plures

Ultima jam domino natum dimittere mens est,

Quod sobolem partemque

sui vis digna

pudoris
:

Cultorum cordi venerandam posceret esse
Progenie extincta domini
post

Sed contra illorum jam mens maculata cruore,
sibi

dominatum

Cedere credentes, crudeli vulnere flxum
Obtruncant, jaciuntque foras trans septa cadaver.
Post haec

jam dominus veniet, poenasque reposcet Tantorum scelerum sed vobis tradita quondam
:

Fulgentis regni sedes, translata feretur

Ad

gentem, dignos possit quae reddere fructus.

Ut rex 1 qui nalo thalamorum vincula nectens,
Praecepit, proceres convivia laeta,

frequentem

Accitos famulos voti regalis

honorem

Concelebrare simul; cuncti sed adire recusant
Regales thalamos, regalis pocula mensae.
Post alios mittit, sese iargissima cuncta,
1

Matth.

xii.

Luc. xiv. Apocal.

xix.

;

;

106

JUVENCI HISPAHI
laeta

Magnificasque dapes, convivia
Illi

parasse

:

neglectis dapibus diversa pelebant;

llic aedes proprias, hic ruris tecta

propinqui

Ast alius potius merces ac lucra
Multi praeterea missos, qui ad

revisit.

laeta

vocarent,

Insontes famulos rapiunt, et corpora ferro
In

mortem

cruciant.

Tum

rex, ubi comperit acla,
ipsis

Millibus armatis cives

cum moenibus

Subruit, elTusi famulorum sanguinis ultor.

Tunc

servis fatur

:

Nunc

festa jugalia coenae
illis,

Praelargis dapibus

quaecumque instruximus

Contempsere meis proceres contingere mensis.
Ile igitur

propere per publica septa viarum,
illic

Et quoscumque

casus glomeraverit,

omnes

Huc

laetis

nati thalamis adhibete vocantes.

Progressi famuli per compita cuncta viarum,

Inventos duxere simul

:

jam denique cunctae
sine

Complentur mensae, mixtae
Hic
justi injustique

nomine

plebis.

simul cubuere vocali.
laeta revisit

At rex ingressus convivia
Ilic videt
Laetitiae

indutum

pollutae vestis amictu,

thalami fuerat quce dissona longe.

lsque ubi regalis sermonis pondere causas

Reddere pro

vestis

maculis et labe jubetur,

Oppresso tacuit non puri pectoris ore.

Et tum conversus famulis rex

praecipit, illum

Connexis manibus pedibusque et corpore toto,
In tenebras raptuca
Illic

mox

praecipitare profundas.

stridor erit vasti sine fine doloris,
fletus
felix
;

Et semper

multis

nam^aepe

vocatis,

Paucorum

homiuum

selectio fiet.

HISTOMA EVANGELICA.

IO7

LIBER QUARTUS.

Talia

*

dicentem confestim

factio frendens

Tentare aggreditur verbis

cum

fraude malignis

:

Certum

est,

veridicum

te

minc venisse magistrum
vestigia servas.

;

Nec quemquam metuens, Domini
Dic ergo, an
Caesaris urgentis
Ille

liceat nostrae dissolvere genti

semper sub lege tributum?
ssevi

sed inspiciens
tentatis, ait,

penetralia cordis

:

Cur

nunc me concludere

verbis

?

Fallacis mentis prodit fallacia fructum.

Aspicite en
Caesaris

nummum,
illi

sculptique numismatis aera,
est ibi

expressum proprium

cernere vultum.

Solvite

nunc

proprium sub lege tributum,
legis servetis

Atque Deo proprium
Post Sadducaej
tali

honorem.
:

cinxere latratu

Mosea qui legum posuit praecepta, jubere
Si quis

:

conjugium properata morte relinquet

Pignoribus mediis

nondum de germine

cretis,

Hujus germano rursus sociabile vinclum
Deberi, generis pereat ne portio lapsi.

Pinibus in nostris septem germana fuerunt

Corpora, sed major natu

cum

vincula nupt®

Sumpsit, praeceleri cecidit sub acumine mortis.
Post alius fraler thalami sine fruclibus aeque
Concidit, et cuncti jacuere cx ordinc fratres,
1

Matth. xxrt. Marc. xn. Luc. xv.

:

]08

JUVENCI HISPANI

Unius et cunctos fletus gemuere maritae,
Post ipsam rapuit gelidae inclementia mortis.
Si venient igitur cuncti sub

lumina

vitae,

Cujus connubiis mulier reddenda resurget?
Ollis Christus ait
:

Errori obnoxia pravo,
resistit

Legibus et

jussis

Domini mens dura

Namque sequenda dehinc laelae Non thalamos novit, non lerrae
Sed

reparatio vitae

gaudia vana

:

similes levibus Genitoris justa ministris,

Constituet regni virtus sublimis in aula.

Nec Deus illorum dominum
Sed potius
vitae

se

ponere mavult

Qui terram proni meruerunl sumere morlem,
possunt qui prendere lucem.
sit

Ecce

alii

rogitant, quae

firmissima legis
caetera

Regula, quod
Ille

summum

comprendat

verbum.

indefessus, nulli responsa negabat:
coeli

Sublimem
Diligat
:

Dominum
:

devotio cordis

est isthaec virtus firmissima legis.
isti

Consimile est

magno teneantur amore
jussis.

Ad
Ilis

jus fralernum justae ponetralia mentis.

etenim geminis dependent omnia

Scd vobis, cujus soboles ventura videtur
Christus,

quem

cuncti spondent in saecla Prophetae
nasci.

?

Respondent, illum Davidis germine
Prosequitur Christus
:

Cur illum dicere David,
est,

Divino flatu scriptum

Dominumque Deumque ?

Quod
Ille

proprio patrem non aequum est dicere nato.
:

Talia Salvator

cuncti obstupuere silentes.
:

sed accita credentum plebe, profatur

Aspicite Scribas sublimi sede superbos.
Ili

quaecumque docent, justum

est

comprendere cordis
vilae.

Obsequio, maculas ipsorum temnite

Abrupta imponunt humeris

nam pondera

vestris,

:

!

:

HISTORIA EVANGELICA, LIB.
Ipsi quae digito

IV.

1

00,

saltem contingere nolunt.

Accubitu primo coenae, fastuque superbo,

Atque salutantum vano tolluntur honore,
Et nomen sublime volunt gestare magistri.

Sed vos noluerim
Affectare,

praecelsi

nominis arcem

tamen

vobis est
coeli

una Magistri
conjunxit amore.

Imposita aeternum

de lege potestas.

Vos eadem fratrum

parili

Unus item Pater
In vobis
si

est, cceli qui in

culmine regnat

:

quis sublimia colla levabit,

Decidet, et barathri mergetur ad ultima cceno.

Ast humilis claram conscendet liber in aethram.
Deflendi semper Scribae et lacrymabilis
Gaeca Pharisaeae cunctis fallacia plebis
!

aevi

Nam
Non
Vos

vobis itiner
sinitis

clausum quia jure negatur,
penetrare per ardua lucisj

quemquam
dicam

Et cunctos
similes

trahitis saevae
tectis
est,

ad consortia flammae.
splendore sepulcris,

Quis facies nitida

internaque turpia bustis.
vitae,

Sic vox velatur justae sub imagine

Atque adytis mentis celantur sordida corda.
Solymi, Solymi, ferro qui saepe prophetas

Ad

vestram missos vitam sine fine necastis,
volui vestram

Quam

gentem populumque

tueri,

Ales uti molli solita est sub corpore pullos,

Obice pennarum circum complexa fovere

Sed vobis semper

coelestia

munera sordent
haec vastata ruinis,

Deseritur jam nunc

domus

Nec vobis nostrum
Moenia discipulos,

fas ultra est

cernere vultum.

Egreditur templo, cujus praecelsa notantes
tali

sermone docebat

Haec operum vobis miracula digna videntur

Obtutu stupido,

veris sed discite diclis,

110

JUVENCl HISPANI

Quod mox
Discipuli

cuncta solo passim disjecta jacebunt.

Haec ad Oliveti dicens pervenerat arcem.

solum postquam videre, rogabant
aevi,

Ut

sibi

venturi lempus distingueret

Promissa ipsius

quem poscunt prendere
talia

finem,

Cujus

et

adventus terrae consumeret orbem.
Christus
:

Quaerentum verbis respondet

Observate dolum, falso ne nomine capta
Credulitas laqueis errantum praecipitctur.

Discurrent cunctis bellorum incendia terris,

Sed vos praevalido consistere robore cordis,

Ne mens accepto jaceat turbata tumultu. Non etenim prima imponent mox praelia
Gentibus
et gentes et regibus

finem.

obvia reges

Signa ferent, nec tunc morbi corrumpere tractum
Aeris, aut pestes prosternere corpora parcent,

Fissa etiam solido per inania pondere tellus,

Per diversa

Ioci,

molu quassante,

tremiscet.

Haec in primiliis tentamina parva manebunt.

Prodentur multi vestrum, lethoque dabuntur,

Proque meo vobis incumbere nomine gentes,
Tormentis, poenisque
Livor
erit terris,
feris,

odiisque necesse

est.

erroribus omnia plena,

Et

falsi

surgent populorum labe prophetae.
si

Hoec inter

quis protectum a vulnere pectus

Ad

finem servare queat, sublimia lucis,

/Eternis vitae sertis redimitus, adibit.

Regnorum
Test«m
Et tunc

coeli

celebratio pervolitabit
:

In cunctas terrae metas
lucifluo sanctae
finis erit,

gens omnis habebit
salutis.

sermone

currentia saecula solve&s.
tristis

Adveniet jam tunc

defectio terris,

Quae Danielis habet jussam verissima vocem.

IIISTORIA.

EVANGELICA,

LIB.

IV.

111

Ilaec

dignus tanlum potcrit cognoscere lector.

Judaei longe fugient,

monlesque capessent,
repetet sustollere secum,

Nec quisquam domibus
Deflendae

Quae fuga consociet, vestemve, aut mobile quidquam.

tum sunt

uteri

cum pondere

matres,

Et miseros
Poscite

fcetus dulci quae lacte rigabunt.
tristis

jam precibus,

ne frigore brumae

Adveniat fuga vestra, aut ne tum sabbata festa

Anceps

praecipiti turbet trepidatio cursu.

Nam
Tale

cunctis venient saevissima pondera terris.

malum non

saecla prius,

nec postera norunt.

Et Et

ni sublimis

Genitor decerpere tempus,
:

numerum

miserans vellet breviare dierum

Nulla dehinc trepidae superarent corpora

vitae.

Sed propter

lectos veniet miseratio justos.

Nomine
Exurgent

fallentes Christi, falsique prophetae

terris, et

monstra potentia fingent,

Quae forsan lectos capient miracula justos.

En

praedicta parent instantia saecula vobis.
si

Desertum

quis Christum peragrare loquetur,

Occultisque procul penetralibus esse repostum,

Longe

credulitas absit vanissima vobis.

Sicut enim fulgor ccelum transcurrit apertum,

Et cerni

facile est cunctis, orientis
coeli

ab

oris

Usque sub occiduum

vergentis in

orbem

:

Sic rapido adventu clarebunt lumina Christi.

Sol rutilus furvis radios abscondet in umbris,

Amittet cursum lunaris gratia lucis,

Ignicomaeque ruent

stellae,

ccelumque relinquent.

Omnis item
Clareat,

virtus cceli

comraota superni,
coeli

Signa dabit, Proles hominis quis vertice

omnigenasque tribus defeclio

lucis

Urgebit, veniet

cum

nubibus ignicoloris,

1

12

JUVENCI IIISPAM

Majestate potens hominis per sidera natus.

Tum

tuba

terrifico slridens clangore, vocatos

Justos quadrifido
Praeteriet

mundi glpmerabit ab
sibi

axe.
saecli, finis.

nec enim praesens generatio

Donec cuncta sequens claudat
Haec
tellus

debita

coelumque super solventur

in ignes,

Sed mea non unquam solventur ab ordine dicta. Quis sit at ille dies, nescire est omnibus aequum
Ni
soli

rerum Domino, qui
sibi tractantes

sidera torquet.

Ut quondam terras undae involvere furentes,
Et diversa

munia cunctos
:

Diluvii rapuit subito violentia tractu

Sic subitas flammas volvens, descendet ab aethra

Adventus nosler, nec cunctos
Gonditione premet
:

ille

sub una

nam

tunc, ubi jugera lata

Infindunt duo depressis sub vomere sulcis,

Unus correpto

tolletur corpore arator,

Ignarusque alius vasto linquetur in agro.

Uno quinetiam recubantes stramine
Unus enim socium

lecti,

Dispar judicium diversa sorte subibunt.
quaeret, per strata relictus.
illis

Idcirco famuli vigilenl, quia nescius

Adventus Domini, subitas descendet

in horas.

Praemonitum

furis

tempus

si

insistere sciret

Quisque domus custos,

vigilaret, et obvia ferret

Arma

procul, ruptas ne quis penetraret in aedes,
intentis animis assistite semper.

Sed vos

Namque
Filius

repentinus vobis subitusque recurret
justis sua

huc hominis,

praemia servans.

Ille fidelis erit

servus, cui credere cunctas

iEdes, et famulos voluit per longa profectus,

Vir pater ipse

domus

:

sapiens,

nimiumque

beatus.

Quem

veniens

Dominus servantem

jussa videbit,

HISTORIA EVANGELICA, LIB.

IV.

Il5

Illum majori famulum cumulabit honore.

Ast

ille infelix,

qui obscoene luxuriatus,
fatigat

Tardantem contemnit herum, famulosque
Verberibus, segnisque indulgens ebrietati,

Luxuriosorum convivia concelebrabat

:

Adveniet Dominus, servumque incauta furentem,
Prascipitem dignis poenarum cladibus abdet.

Illum perpetuus fletus stridorque manebit.
Conferri possunt
Bis quinis,
1

coelestia

regna puellis

quarum
illi

pars est sapientior una,

Altera praestupido pars est stolidissima corde,

Occurrere

votis sponsalibus

omnes,

Ornatu accinctae taedarum flammicomantum.

Sed sapiens pars

illa, sibi

quo lumina flammae

Susciperet, portare simul curabat olivum.

Stultarum vero non est prudentia

talis.

Cuinque moraretur sponsus, tum membra sopcrc
Solvuntur cunctis per compita
lata

viarum.

Jam

noctis

medio clamor crebrescere magnus

Incoepit, laetoque dehinc occurrere voto

xVdmonuit, taedisque vias ornare coruscis.

Surgere tunc properant, et claro lumine taedas
Instruere, et

flammas pingui componere

olivo.

Tunc

stolidae rogitant olei sibi

cedere partem,

Prudentes secum quod tunc gestare videbant.

Sed quoniam sapiens

pavitat chorus

omnibus aeque

Ne

desint clarae nutrimina pinguia flammae,
aequalis
si

Et parvo

detur portio cunctis;

Tunc pergunt

stultae,
laetae

liquidum ut mercentur olivum.

Dum

pergunt,

transcurrunt omnia pompae,
factio

Et sponso tantum comitatur

prudens.

Adveniunt
1

fatuae sero post

temporc segncs,

Matlh. xxv.
xviii.
.

8

1

l4

JUVENCI IIISPAM
et

Et spoDsi pulsare fores,

lumina clausa
ingrata frequentanl

Nequidquam ingeminant*precibusque
Ut liceat miseris penetrare
Ulas non

in limina laela.

comitum
voluit.

sponsi cognoscere quisquam,

Non sponsus

Quare

vigilate timentes,

Adventus vobis quod non

est certior hora.

Sicut enim longas cui contigit ire profecto

In terras, credens servis tractanda talenta,

Uni quinque dedit, duo ccepit et alter habenda,
Tertius unius

curam

traclare talenti

Suscepit

;

vires

quoniam diversa merentur.
est concredita portio
:

Sed major quibus

nummi,

Gertatim duplis auxerunt munera donis
llle

sed unius cui credita cura talenti est,

Telluri infodiens condit sine fructibus aera.

Jamque
Illos

aderat praesens dominus.
illi

Tum

primus

et aller

Se geminasse

pariter concredita monslrant.

laudat herus, potiora credere tanlae
fidei.

Promittit

Sed

tertius
tali

ille

rcfodit,
:

Reddidit et domino

cum

voce lalcntum
servire severo,
cretas,

Quod scirem

doraino

memet

Qui meieret segetes alieno semine
Malui

Extimui, argentumque luum concredere
uti

terrac

semper salvum

tibi

redderc possem.
infit
:

Tum

doininus famulo respondens talibus

Si nescire

meos auderes dicere mores,
veniam concedere possem.
potius praestare dccebal,
ferret.

Nequitiae tantae

Hoc

igitur

gnarum

Ut fructum nobis tractata pecunia

Quapropter segni

tollatur portio noslra,

Prudentique dehinc detur posscssio major,

Quem
Inveni

duplis cumulasse lucris
;

mea quinque

talenta

namque

est

ccrtum poliora mereri

:

5

HISTORIA EVANGELICY, LIB.

IV.

1

1

Cui rcs uberior cumulalse

sorlis

abundat.

At cui parva subest segni substantia corde,
Id

minimum periitus juste tollelur ab illo. At nequam servus, tenebras demersus ad imas, En hominis Natus
Tunc gentes
veniet, Patrisque ministris

Perpetuos fletus pcenae stridore frequentet.

Stipatus celsa judex in sede sedebil.

cunctae diversis partibus orbis

Convenient, justosque omni de labe malorum
Secernet, dextraque libens in parte locabit;

At pravos

loeva despectos parte relinquet

:

Ut pastor pecoris discernit pascua mixti,
Lanigeris dexlrae permittens mollia parti,

At

laevos hirtis

dumos tondere

capellis.
talia dicet

Sed Rex ad dextros conversus,

Huc
Dona
Et

veniant sancti,
Patris,

jamdudum

debita

sumant

mundo

quae sunt aequoeva nitenti,
ortu.

justis

primo promissa parantur ab

Namque fame fessum quondam me

grata refecit

Haec plebes, potuque sitim mihi socpe removit,

Hospitiumque domus patuit mihi sacpe vocato,
Et nudus vestis blandissima tegmina sumpsi,
Carceris et pcenis

horum

solatia cepi.
:

Tum Domino

tali

respondent voce beati

Non meminit nostrum quisquam
Nec famis oppressum dura
Respondens
Fratribus
dicit

te visere

nudum,

ditione notavit,

Carceris aut pcenis meminit vidisse revinctum.
illis

tum

talia

Judex

:

ista

meis, humiles miserando labores,
est

Qui

fecit,

certum

dulcem mihi ponere fructum.
flammis,

At vos,

injusti, juslis succedite

Et pcenis semper mentem torrele malignam,

Quas Patcr horrendis barathri per stagna proiundi
8.

1

l6

JUVI-NCI

HISPAM

Dnemonis liorrendi

sociis, ipsique paravit.

Namque

sitim passo

quondam mihi pocula
tecti vestisve

nulla,

Nec famis

in pcena parvi

mihi fragmina panis,

Aut peregrina mihi
Tegmina, de magnis

parumper

gracili

pro parte dabantur;

Carceris aut septo claustris, morbisve jacenti,

Unquam
llis

visendi solatia vestra fuerunt.
factio verbis
te visere
:

damnala dehinc respondet

Haud equidem nostrum meminit
Aut
sitis

quisquam,

aut saevae famis 3egrum agitare laborem,

JJospila vel fessis errare per oppida rcbus,

Carceris aut

mersum

poenis,

morbove gravatum,
vestra superbo

Ut
JJis

tibi sollicito fieret

miseratio justn.
:

rerum

dicet

Dominus

Gum

Angustis rebus ferilas sub corde tumebat,
Calcavitquc humiles minimos,

me

sprevit in

illis.
:

llaec ubi dicla dabit, meritis sua

praemia reddel

iEterna (miserum!) poena fodicntur iniqui,

/Eternumque
Talla
'

salus juslis concessa manebit.

dum

loquitur, scissos lacerata capillos
justis soror

Pro

fratris

morbo

anxia curis,

Hortatu juvenem rapido prajcurrcre gressu,
C^asibus ut tanlis Christus servaret

amicum.

Nam

fuerat mulier mcritis accepta benignis,

Obsequio cujus fratremque douiumque merenlem

Complexus, pleno Christus relinebat amore.
Nuntius advenicns narrat sub agone jaccre

Dilcctum Christo juvencm, per

tristia

morbi

Et

lethi et vitse confinia

summa
si

tenere.

Lazarus hic habuit nomen. Sed Christus amaris
Perculsus verbis
:

Non

cst,

crcdilis, inquit,

Ad lelhum duecns
1

istha?c violentia

morbi

:

Joan.

xi.

HISTOBIA EVANGELICA, LIB.

IV.

11

Sed Deus ut digno

justis

celebretur honore,

Et Soboles bominis sancta virtute nitescat.

Tunc ad
Reddunt

discipulos

:

Dormit jam Lazarus, inquit
succedere plena

:

Sed charum juvenem faciam consurgere rursus.
discipuli
:

Somno

Et remeare salus polerit? nec mente sequunlur,

Quod mortem somni
Errorem quorum
lali

dixit sub

nomine Chrislus,
:

sermone removit

Lazarus in lelhum cecidit, sed gaudia menti

Hinc veniunt, vestramque fidem mihi
Cernitis

fortius

armaut.

absentem longe quoque cuncla
ait.

videre.
:

Didymus tum taiia fatur Pergamus, pariterque omnes procumbere lelho Cogamur toties, quod gcns Judaea minatur.
Sed properemus,
Haec
ait,

et cuncti Christo praeeunte

sequuntur.

Jamque aderat
Quarta
dies,

Christus; fuerat sed forte sepulto
atris

mersasque

de morte tenebris

Germanas
Convenere

luctus lacrymosaque tecta tenebant.
illuc, solatia

debita dantes,

Judaeae gentis proceres, charique propinqui.

Sed Martha, audito Christum venisse, cucurrit
Obvia, deseruitque

domum

moestamque sororem.

Et procul
Afforet,

:

ulinam praesens nobis tua virtus
frater cessisset acerbae;

haud morti

Nam quidquid poscis, certum est tibi posse venire. Quam Dominus tali solatur voce gemenlem
:

Robustam mentem, mulier,
Lazarus hasc
Et mulier
:

virtute resume.

vitae

rediviva in lumina surget.
vitae

Certe surgent in munera

Moriales cuncti, veniet

cum

terminus orbi.
:

Chrislus ilem sanclo depromit peclore voceni

Eu ego sum
In

clarae vobis reparalio vilae.

me

qui credil,

morlcm doponcre sumplom,

1

liS

JUVENCI HISPA.M
sa^clo.

Et vitam poterit jugi comprendere
Horrida non
Isthaec
Illa

At quicumque fidem vivo sub pectore sumet,

unquam

contingel limina morlis.

num
:

credis puro de pectore, Martha?

dehinc

Haec una fides

mea corda

tenebat,

Sublimis veneranda Dei quod venerit in te
Coelestis Soboles celso

sub nomine Ghrisli.

Haec

ait, et

Mariam cursu monitura sororem
sanctum venisse Magistrum,
omnia nutu.
Christi,

Iuteriora petit,

Et pariter luctu oppressam vocilare sororem,

Admonuit,

tacito designaus

Prosilit illa foras audito

nomine

Prosequiturque simul Solymorum turba gementem,

Credentum tumulo fletus interre sorores. Illa salutiferum postquam conspexit Iesum,
Procidit ante pedes, rupitque hanc pectore
Si mihi

vocem

:

germanum

potuisses visere vivum,

Lazarus haud poterat durae succumbere morti.
Flctibus hic Christus socians de corde dolorem,
Inquirit tumuli

sedem, quo condita nuper

Membra forent, animae volucris spoliata calore. Haud mora, demonstrant flenti mcestoque sepulcrum Rupe sub excisa. Lapidis quod pondere clausum
Ut
vidit

Sanctus, multo

mox

vecte moveri
:

Praecipit: at Marthae talis

vox verberat aures

Quatuor en luces, totidemque ex ordine noctes
Praetereunt, quo

membra

solo

composta quiescunl.
caloris,

Crediderim corpus, motu fugiente

Foetorem miserum

liquefactis reddere
talia

membris.
:

His dictis contra depromit

Christus

Jam Jam

tolies

dictum

est,

magnis consistere rebus

Credentum

virtute fidem; sed gloria
si

summi

Genitoris adest, fidei

robur habelis.

;

HISTORIA. IVANGELICA, LIB.

IV.

11

Haec ubi dicla dedit, saxumque

immane

revulsis

Obicibus patuit, Yirtus
Suspicit, et tali

mox
tibi

conscia co^lum
:

Genitorem voce precatur

Eximias grates, Genitor

sancle, fatemur

:

Me

placidus semper venerandis auribus audis.

Sed populus praesens
Haec ubi dicta dedit,
Restitit,

me missum credere discat. tumuli mox lumine in ipso
:

adverso complens cava saxa canore

Lazare, sopilis redeuntem suscipe membris

En animam, tuque
Nec mora
Et totum
:

ipse foras te

prome

sepulcro.

connexis manibus, pedibusque repente

Procedit tumulo, vultum cui linea texta
gracilis connectit fascia corpus.

Tum

solvi jussit,

laetumque ad tecta remittit.

Judaei

postquam factum venerabile cernunt,
seculi,

Qui tantum Mariam fuerant Marthamque
Pars credens sequitur sanctae Virtutis

honorem Ast alii repetunt urbem, procerumque superbis Guncta Pharisaeis rerum miracula narrant.
Ergo
'

ad concilium Scribae, plebisque vocatur

Jam
Illic

gravior numerus, qua

vatum

principis alte
sedis.

Pulchra Gaiphaeae collucent atria

complacuit Ghristum prosternere letho,
vitare dies Paschae,

Sed

ne plebe frequenti

Discordes populi raperent in bella furorem.
Ille

Simonis erat

tectis,
:

quem

lurida lepra

Virtute ipsius diffugerat

ecce cubanti

Accedit mulier propius, frangensque alabastrum

Quo
l

pretiosa inerant late fragrantis olivi

nguenta, ab

summo

perfudit vertice Ghristum.

Discipuli increpitant, fantes potuisse juvari

De
1

prelio unguenti
Maltli. xxvi.

miserorum corpora egentum.
xiv.

Marc.

Luc. xxii. Joan.

xt.

;

120
ilas

JUVIiNCI HISPANI

Dominus prohibet

voces, factumque probovit

:

Desinite obsequio justo prohibere puellam.

Pauperibus semper dabitur succurrere tempus,

Sed me non semper tribuetur
Funeris
Officio,
ista

visere vobis.

mei multum laudanda minislrat
talia

mundumque implebunt
e discipulis

facta.

Tunc

unus

se subtrahit

amens,
:

Judas, qui ad proceres

tali

cum
si

voce cucurrit
prodere vobis

Quod pretium

sperare datur,

Quaesilumque diu possim monstrare Magistrum?
Argenti ter dena
illi

mox

pollicebantur
alto.

Pondera

:

dehinc Judas sceleri se subdidit
dies Paschae

Jamque
Vellet

primo processerat ortu

Discipuli quaerunt ubi
:

ccenam sumere Paschae
sine

at ille sibi

quemdam

nomine

quaeri,

Ultima qui Domini caperet mandata, jubebat.

Vespere

mox primo
tali

bis sex recubantibus
:

una

Discipulis,

divinat voce Magister

En urget tempus, Chrislum cum trodere E vobis unus scelerato corde volutat.
Conlinuo cuncti quaerunt, quis talibus
Insano tantum cepisset corde
Ille

morti

ausis,

venenum?
vescilur, inquit.
pracscripla subibit
ille

dehinc

:

Epulis

mecum nunc
:

Sed Soboles hominis quondam
Supplicia ad tempus

miserabilis

per aevum,

Qui Justum tradet; quanto
Si

felicior esset,
!

nunquam

in terris letigisset limina vitae

At Jud.as graviter tunc pectora conscia pressus

:

Numquid,

ait,

Judam
:

talis

suspeclio langit?

Respondit Dominus

Te

talia

dicere cerno.
sibi

Haec ubi dicta dedit, palmis

frangerc

ponem

Divisumque dehinc

tradit,

sancleque precatus,

Discipulos docuit proprium se tradere corpus.

IIISTOLJA.

EVANGELICA,

LIJJ.

IV.

Hinc calicem sumit Dominus, vinoquc repletum
Magnis sanctiiicat verbis, potumque ministrat;
Edocuitque suum
se divisisse

cruorem.

Atque

ait

:

Hic sanguis populi delicta remittet,

Hunc

potate

meum nam
:

(veris credite diclis)

Posthac non

unquam

vitis

gustabo liquorem,

Donec regna
In nova

Patris melioris

munere

vitae

me

rursus concedent surgere vina.

Exin cantato sanctis concenlibus hymno,
Montis Oliveli conscendunt culmina cuncti.
Talia

tum

Christus depromit pectore verba

:

Omnes

praesentis noctis vos

tempore longe

Disperget, misere deserto principe, terror.
Sic etenim scriptum est
:

Pastoris casibus

omnes

In diversa fugam capient per rura bidentes.

Post ubi vita novos

coeli

mihi reddet honores

Praeveniam, veslrosque choros genitalibus arvis

Grata

Galilseae volitans
:

per rura docebo.
si

Respondit Petrus

Gunctos

credere fascsi,

Quod
Ille

tua labentes possunt praecepta negare,
ullus

Sed mea non
dehinc
:

mutabit pectora casus.

Nox

haec quse lucida sidera terris

Inducet, lucemque premens

nunc incubat undis,

Audiet ut

trinis

pavidus mendacia verbis

Dices, et Christum, fortissime Pelre, negabis,

Et prius

alitibus
:

At Petrus

Vox
Has

oblita

qunm tecla domorum. Duram mortem mihi sumere malim, suum quam deneget isla Magistrum.
resonant

vires cordis praestant promiltere cuncti.

Nominis Hebrasi sunt Gethsemaneida rura,
lllo

progreditur

vitae

lucisque Repertor.

Quem
Atque

moxdiscipuli, Juda fugiente, sequunlur.
illic

reliquos jussit residere minislros.

189
llle

JUVEIVCI HISPA.NI

sed assumpto ionge procedere Petro
natis, per devia tendit.
:

Zebedeique simul

Tunc angore
Trislia

gravi moestus sic voce profatur

nunc volvens animus mihi pectora turhat

Morte tenus, sed nunc vos segnem excludite somnum,
Soilicitamque simui vigilando ducite noctem.
liaec ait, et

pauium procedens, corpore terram
tali

Deprimit, et

projectus voce precatur

:

Si fas est, Genitor, calicis pertranseat hujus

Incumbens
Quae

valido nobis violentia tractu.

Sed tua jam veniat potius quam nostra voiuntas,
tibi

decreta est tantis sentenlia rebus.
discipulos repedat, sed

Tunc ad
Tunc
ait

somnus anheiis
ponerc virlus

Prostratos terra

membris
:

dissolverat omnes.
est tibi

ad Petrum

Non

Unam
Sed

pervigilem tantis sub casibus

horam

?

vigilate, precor,

ne vos tentatio raptos
per lubrica mortis.

Morrida praecipitet

saevae

Spiritus iste viget, sed corpus debile lapsat.

Secessit rursus secreti montis in arcem,

Orabatque Patrem

:

Rerum

mitissime Rector,

Ilunc quoniam calicem non est transire facultas,

Jam

tua pneveniat nostra de sorte voluntas.

Rursus discipuios somni sub pondere pressos
Invenit, et rursus per

idem Genitore precato,
:

Alloquitur fesso nexos languore quietis

Jam dormire

licet,

sociosque revisere vestros.
qui dedat in omnia corpus,
factio

Nam

venit ecce

meum

Quae maculata meis imponet

membris.

Cum
Pars

dicto Judas,

numero

stipante catervae,
ferocis.

Advenit procerum jussu populique
slrictis gladiis,

pars fidens pondere clava

Signa scquebanlur Judac promissa furentis.

HISTORIA EVANGELICA, LIB.

IV.

12*

Oscula

nam

pepigit sese conlingere Chrisli,

Quo

facile

ignotum caperet miserabile vulgus.

llle ibi

dissimulans blanda

cum

voce salutat,

Attisjit et labiis Justi

miserabilis ora.

Continuo Christus

:

Totum complere

licebit,

Huc

venisse tuo

quaecumque
turbae,

est causa paratu.

lnjecere

manum

Christumque prehendunt.

Tunc

e discipulis

unus fulgente machaera

Occurrit vatis famulo, sublatus in tram,.

Tempore

et

excisam rapuit
:

vi

vulneris aurem.
:

Olli Christus ait

Gladium, tu ponito, noster
manebit.

Nam quicumque
liunc

ferox confidit vindice ferro,

justi similis ferri vindicta

An

ego n^n possum

coelestia castra vocare,
praelia

Et Patris innumeras in

ducere turmas

?

Sed scriptura meis complenda
Vos autem
stricto quid

est debita rebus.

me comprendere

ferro,

Fustibus et gladiis concurrilis? en ego vobis

Occurro, templi media qui semper in arce

Vobiscum residens docui, nec

talia

quisquam

Iusonuit, tantis circumlatratibus audax.
Discipuli passim Christo fugere relicto.

Jamque Caiphaea

steterat Salvator in aula

:

Couvenere omnes Scribae proceresque
At Petrus longe servans
Occulte moestus sedit
vestigia, solus

vocati.

cum

plebe ministra,

Exlremum

operiens tanto sub turbine finem.
falsos

Ecce sacerdotes

conquirere testes

Incumbunt, fictasque volunt contexere causas,
Quis mortem insonti possent imponere Christo.

Sed nullus tanto

visus satis esse furori.

Tandcm

prosiliunt testes qui dicere

Christum

Audissent,

templum quod

soius vertere posset,

124

JUVENCI IIISPANL
Irinis

Et vcrsum

ilerum instaurare dicbus.

Ipse sacerdolum princeps urgere tacealem
Insislit,

fervens furiis, ac talia fatur

:

Gur

nihil

ad tantas nunc respondere querelas,

Convictus veris procerum suh teslihus, audes?

Adjuraho tamen summi per regna Tonantis,
Ut faleare palam,
Ille
si

fas te

credere Christum.
:

dehinc

lali

compcllat voce superbum

Isthaec sola lihi

procedunt pectore verha.

Vera tamen vcniet vohis visenda per auras
Majcslas, Proles hominis virtulis ad
altac

Cum

sedeat dexlram, per nubes ignicolores.

Talihus auditis, scindit de peclore vestem,
lnsullat furiis et ca3Co corde sacerdos,

Atque

ait

:

Audislis pugnantis fceda profani
:

Verha Deo

polluta malis consurgat in iras

Relligio, et veslram cuncti

jam pandile menlein.
improha complenl,

Conclamant omnes, morlique addicere ccrtanl.

Tunc sanctam

Christi faciem sputa

Et palmai in malis, colaphique in vcrtice crcbri
Insultant, verbisque

omnes

illudere cerlant

:

Christe, prophelahis cujus te palma cecidit?

At Petrum mulier tristem quod vidcrat intus

:

Tune etiam juvenis fueras comes additus, inquil, Isti quem ludens procerum sententia damnat?
]IIe

negat, teclisque foras se promere tcntat.

Ecce sed egressum primo sub limine cerneus
Altera, consimili prodebat voce ministris.

llursus pcrjurans, illum se nosse negavil.

Tunc percontatum mulli acccssere sequenles, Deque sono vocis sese cognoscere dicunt,
Cuncla Galiloeam streperent quod verha loquclani
Et Pelrus jurans devolis omnia vcrhis,

:

HTSTOIUA.

EVANGELICA,
ille,

LIB.

IV.

1'20

Neseire affirmat quisquis foret

negando.

Ilanc vocem, plausum quatiens sub culmine tecli

Ales prosequitur cantu,

mentemque Simonis

Circumstant tristem verbis praesagia Christi,

Egressusque dehinc ploratus fudit amaros.
Sidera jam
4

luci

concedunt, et rapidus

sol
:

Progreditur, radiis terras crepitanlibus implens

Jamque
Prarsidis

e concilio Chrislum, post terga revinctum,

ad gremium magno clamore trahebant.

Iuterea celsum

Dominus

stans ante tribunal,

Talibus exceptum Pilatus vocibus ursit

Tu

rex Judaeas genlis, qui dicitur, astas?
:

Ilespondit Christus

Vestris haec audio verbis.

Exin

terribilis Justi accusatio

surgens
pressat.

lufremit, et

Sanctum mendax facundia
quaenam

Fiespondere nihil trucibus dignatur Iesus.
Pilalus quaerit,
Ille
sit

causa tacendi.
silentia servat.

magis perstans, miranda

Solemni sed forte die concedere leges

Uiium damnali
Et

capitis

de more jubebant.
latro,
vitae

fuit in vinclis

famoso nomine

Quem
Pilati

Christo infensus populus dimittere
;

Ardebat

trucibus

sommo

sel territa visis

conjunx, Justi discedere pcena,

Mandalis precibusque virum suspensa rogabat.

Tum

judex iterum procerum disquirere

mentem

Tentat, et instanti cuperent

quem

solvere poena,

Plebis ad arbitrium mittit de lege requiri.

At proceres populum fusa ambitione rogabant,

Latronem

legi peterent,

Christumque necarent.
vul«-us,
sibi

At postquam procerum incendit sententia
Latronisque petit potius
1

cedere vitam,

Matth. xxvii. Marc. xv. Luc. xxm, Joau. xvm.

?

120

JUVENCI IIISPANI

Consuluit praeses populum, quid vellet lesu
Plcbs incensa malo saevos miscere tumultus,

Et crucis ad pccnas ilerumque iterumque pelebat,

Qui

regis

nomen

cuperet, qui Gaesaris hostem

Confessus, sese proprio damnaverit ore.

Denique

vi victus,

delestatusque cruentum

Officium, increpitans sc libera sanguine ab hujus

Corda tenere

sibi,

coramque

a crimine
illa

palmas

Abluit, ut genli tanlum

macula

maneret,
iste

Hoc magis inclamant

:

Nos, nos cruor

sequatur,

Et genus in nostrum scelus hoc et culpa redundet.
Pilatus donat plebi solvitque

Barabbam,
cernit

Et crucis ad pcenam vinctum concedit Iesum.
Proditor at Judas postquam se
talia

Accepto

sceleris pretio signasse

furentem,

Infelix a°gris

damnans sua

gesla qucrelis,
;

Argentum

et

culpans sacram projecit in acdem
sibi

Exorsusque suas laqueo

sumere pccnas,

lnformcm
Micitum

rapuit (icus de vcrtice

mortem.

Jnde sacerdotes, pretium quod sanguinis esset,
fantes, adylis

jam condere templi,

tum licitum, dum sanguis distraheretur, Gredebant, agrum mercati nomine vero

Quod

dare

Sanguinis, horrendo signant scelera impia facto.

quondam cooperta canens vox vcra Eventum rerum patefecit in ordine saecli
Haec

Prophelae,
:

Argenti triginta minas posuere profani,

Hoc prelium pretiosi corporis instituenles, Quod mox. ad figuli rursus transfertur agellum.
Traditus at trucibus Justus, scelerisque minislris

Innocuus, scelerala opprobria corpore perfcrt.

Purpureamqus

illi

tunicam, chlamydemque rubcntem

Inducunt, spinisque caput cinxere crucnlis,

HISTORIA EVANGELICA, LIB.

IV.

I27

Inque vicem sceptri dextram comitatur arundo.

Tunc genibus
Judaeae gentis
:

nixi,

regem dominumque
salivis,

salutant

facicm iavere

Vertice et in sancto plagis lusere uefandis.

Hsec ubi transegit miles ludibria demens,

Indutum

propriae ducebat tegmine vestis,

»

Et crucis ad poenam Sanctum Justumque trahebal.

Ecce sed

egressi,

quemdam

ceperc Simonem,

Cyrene genitum, lignumque

afferre jubebant,

Quo Dominum
Instans urgebat

lucis duris suiBgere clavis
saecii

immutabilis ordo.
est ubi ruris

At postquara ventum

Golgotha nomen,
:

Permixtum
Iiie

feiii

vinum dant pocula Christo
gustu tractala recusat,

sed in

summo

Ut

satis antiquis fieret

per

talia dictis.

Nec tamen

insultans

hominum

furor

omnia

possel.

Jamque
Militis

cruci affixum pendebat in arbore corpus,

Intactamque dedit tunicam sub sorte per omnes
unius servans possessio textum.

Et scriptum causa^ titulum meritiquc locarunt,

Quod

rex Judaeae plebis gentisque fuisset.

Accidit ut pariter poenae consortia ferrent

Latrones hinc inde duo, sed caeca furentis
Insultat plebis fixo vesania Christo
:

Hic
Hic

cst qui

templum poterat

dissolvere soius,

est qui trino lucis

reparare meatu.

Sed nunc descendat Proles veneranda Tonantis,
Et crucis e poena corpusque animumquc resolvat.
Haec vulgi proceres vecordis dicla sequuntur,

Atque

Pharisaei Scribaequc et factio

demens
ioquelis
:

Illudunt,

motuque caput linguasquc

Insanis quatiunt, aeternae ad vincula poenae

Nonne

alios

quondam

trucibus scrvarc solebat

t'2&

JUVENCI HISPANI

Morborum vinclis? sese cur solvere pcenis Non valet? en regem nostrne quem credere gentis Debemus; solvat ligni cle roborc corpus, Tunc sanctis digne poterimus credere signis.
Confidit genitore

Deo

:

dimittere pcena

Gur propriam non

vult

sobolem veneranda potestas?

Nec minus
Affixi

increpitant dextra laevaque gementes

crucibus scclerum pro sorte latrones.
cursus lucis conscenderat orbem,

Jam medium

Cum

subito fugit ex oculis, furvisquc tenebris

Induitur, trepidumque diem sol nocte recondit.

Ast ubi turbatus

nonam

transiverat

horam,

Consternata suo redierunt lumina mundo. Et Christus magna Genitorem voce vocabat,
Hebraeae in

morem

linguae

:

sed nescia plebes,

Eliam vocitare putat; tum concitus unus,

Cogebat spongo lurpi calamoque revincto

Impressum
Spectemus

labiis

acidum potare saporem.
tali

Caelera turba furens,

cum
ne

voce cachinriat

:

pariler, ccelo

forle remissus

Elias veniat, celsa qui sede quiescit,

Liberet et misero conflxum stipite rcgcm.

Tunc clamor Domini magno conaminc /Ethereis animam comitem commiscuit
Carbasaque
in

missus,
auris.

Scinduntur pariter sancli velamina templi,

geminas parlcs dirupta dehiscunt,
est

Et tremebunda omni concussa

pondere

tellus,

Dissidiumque suo ruptae de corpore cautes.

Tum

veterum monumenla virum patuere

repulsis

Obicibus, vivaeque animae per

mcmbra
late

reversaj,

Et visum passae populi, per mcenia
Erravere urbis;
sic terrent

omnia mundum.

Militibus primis quatiuntur corda pavore

:

:

HISTORIA EVANGELICA,

LII3.

IV.

J

20

Dedita qui

saevae

servabant corpora poenae,

Et Sobolem dixere Dei, Ghristumque fatentur.

E

speculis matres miracula tanta tuentur

Omnes, obsequium Christo

quae ferre solebant.

Jamque recedenti vesper succedere soli Goeperat, et procerum solus tum justior audet Corpus ad extremum munus deposcere Chrisli.
Hic ab Arimathia

nomen

gestabat Ioseph,
Iesu.

Qui quondam verbis aures praestabat
Pilatum tunc
iste

rogat, sibi cedere
vis

membra,

Queis nuper tulerat vitam
Concessit praeses
:

horrida pcenae.

sed corpus fulgida lino

Texta tegunt, saxique novo componitur antro.

Limen concludunt immensa volumina

petrae,

E

speculis servant matres, et cuncta tuentur.

Jamque

dies rutilo

complebat lumine terras,

Otia qui semper prisca de lege jubebat

Nulla sed immitis procerum furor otia servat.

Conveniunt, onerantque simul

sic judicis
:

aures

:

Erroris laqueos justissima poena resolvit

Nunc meminisse

decet, quoniarn planus

ille

solebat

Vulgari semper jactans promittere plebi,

E

mortis sese tenebris ad lumina

vitae

Cum
Ne

terno solis pariter remeare recursu.
servet,

Sed petimus, custos miles nova funera
fera discipulis furandi

audacia corpus

Consurgat, turbetque recens insania plebem.

Et Pilatus ad haec

:

Miles permittitur, inquit

Servate, ut vultis, corpus tcllure sepultum.

Conveniunt, saxique ingentia pondera volvunt,

Et limen

signis et
4

saxum

milite servant.

Sidera jam
1

noctis venturo cedere soli
xvi.

Matth. xxvin, Marc.
XVIII.

Luc. xxiv, Joan. xx.

n

l5o
Incipiunt,

JUVENCI HISPANI

tumulo matres tum visere septum
;

Concurrunt

motus sed terram protinus

omnem

Concutit, et coelo lapsus descendit aperlo

Nuntius, et saxum tumuli de limine
Iliius et facies

volvit.

splendet, seu fulguris ignis,
vestis.

Et nivis ad speciem lucent velamina
Militibus terror

sensum

discluserat

omnem,
:

Et jacuere simul seu fusa cadavera letho.
Ille

sed ad matres

tali

cum

voce profatur

Vestra pavor nullus quatiens non corda

fatiget.

Nam
Quod

manifesta fides sanctum vos quaerere corpus
crucis in ligno scelerata insania
fixit.

Surrexit Christus, aeternaque lumina

vitae

Corpore

cum

sancto, devicta morte, recepit.

Visere jam vobis licitum est, quod sede sepulcri

NuIIa

istic

jaceant fuerant quae condita

membra.

Dicite praeterea celeri properoque recursu
Discipulis,

Christum remeasse

in luminis oras,

Inque Galilaeam laetum praecedere terram.
His dictis visisque, animos perfuderat ardens
Laetitia, attonitos

stupido ancipitique pavore.

Denique

praecipiti celebrantes

gaudia cursu,

Talia discipulis referunt,

tumulumque relinquunt.

Ecce
Et

viae

medio clarus

se ostendit Iesus,

fidas

matres blande salvere jubebat.
illae,

Occurrunt
Victorem
Talibus

et

genibus plantisque prehensis

lethi pavidae

venerantur Iesum.
:

ille

dehinc praeceptis pectora firmat
fidei

Mentibus absistat

pavor omnis,

et isthaec

Fratribus hinc nostris propere mandata referte.
Noslri conspeclus
si

curae est, ite volentes,

Inque Galilceam propere transcurrite terram.
Interea tumuli custodum exterrita corda

HISTORIA EVANGELICA, LIB.

IV.

l3l

Mittunt e
Judaeis

numero partem,
:

quae tanta referret

rerum miracula

sed

manus amens
rependit,

Jam semel

insano penitus devota furori,

Praemia militibus certatim

magna

Et famam argento redimit, quod limine rupto

Furtim

sustulerit corpus defensa tenebris

Occulte rapiens audacia discipulorum.

Jamque

Galilaeos conscenderat anxia

montes

Mandatis Ghristi concursans turba suorum.
Cernitur ecce suis Proles veneranda Tonantis,
Illum procumbens sancte chorus omnis adorat.

Nec tamen

in cunctis pariter fundata

manebat

Pectoribus virtus;

nam

pars dubitabat eorum.

Tunc

sic discipulos clarus

compeliat Iesus

:

In coelo et terris Genitor mihi cuncta subegit,

Me

Pater est vobis dignatus mittere lucem.
aliter

Gentibus haud
Institui,

nunc vos ego mittere cunctis
cunctas mihi jungere gentes:

vestrum

est

Pergite, et ablutos

homines purgantibus undis
Patris Natique lavate;

Nomine sub sancto

Vivifici pariter currant

spiramina Flalus,

Ablutisque dehinc nostra insinuate docentes
Praecepta, ut vitam possint agitare perennem.

Nec vobis unquam
Donec consumens

nostri praesentia deerit, dissolvat ssecula finis.

OPERIS GONGLUSIO.
Has mea mens
fidei vires,

sanctique timoris

Cepil, et in tantum luxit mihi gratia Christi,

Versibus ut nostris divinae gloria legis

Ornamenta

libens tulerit terrestria linguae.

102

JIJVENCI HISPANI HISTOIUA EVANGELICA.
saecli,

Haec mihi pax Christi tribuit, pax haec mihi

Quam
Qui

fovet indulgens terrae regnator apertae

Gonstantinus, adest cui gratia digna merenti,
solus

regum

sacri sibi

nominis horret

Irnponi pondus, quo justis dignior actis

^Eternum capiat divina
Per

in saecula vitam,
in saecula regnat.

dominum

lucis

Ghristum, qui

-

—S^ig^^Sn»

SANCTUS EUSTHATIUS,
ANTIOCHENSIS EPISCOPUS.

DISSERTATIO DE ENGASTRIMYTHO.

SANCTUS EUSTHATIUS,
ANTIOCHENSIS EPISCOPUS.
(ciRCA.

AN.

357.)

GRiECUS.

Sanctus Eusthatius, Sidae in Pamphilia oriundus, Bereae primum in Sicilia, deinde vero Antiochiae episcopus, « Quippe quem, Philogonio et Paulino
»
» »

»

ad meliorem vitam translatis,episcopi, sacerdotes Christique amans populus universus ut Ecclesiam illam regeret communibus suffragiis invitum coegerant » (Theodoret. lib. 1, c. vi), Niceae concilio
, ,

non

quibusdam fides, praefuit; cum, teste Theodoreto, « Ante alios magnus » Eusthatius imperatorem summis laudibus ornare » cceperit, praeclarum ejus erga res sacras studium
interfuit

modo,

sed et,

si

»

praeconiorum vice remunerans. »(ld. ibid.)
Arianis infensus , nullum inter cleros recipere cu-

ravit, nisi qui fidem integram integrosque

mores

profiterentur

;

nec suorum tantum

,

sed

omnium

doctos qui ignaros instruerent vacillantesque confirmarent hinc et inde mittebat. Eu-

saluti invigilans,

sebium ipsum Caesariensem tanquam fidei Nicenae corruptorem impugnavit; qui rursus sanctum pon,

tificem, juxta Arianizantium
belliani erroris

morem, tanquam

Sa-

fautorem confutare, sed frustra, co~

natus

est.

)

1

3{>

SAIVCTUS EUSTIIATIUS,

Hinc congregato adversus illum conciho, et conducta infami scorto qui infantem mammis pendentem coram omnibus produceret, illum adulterii fructum vociferans, inauditus damnatur sed ista de;

inde in extremis constituta mendaciumque confitente, innocensmanifestatus, in exilium nihilominus,
,

agentibus circa Constantinum Arianis, ab imperatore ejicitur. (Theodoret. lib. i, c. xx et xxi.) Inimicorum

furorem

ita

patienter tulit, ut ne

quidquam quidem

tentaverit

quo ab

injusto revocaretur exilio. Pane-

gyricam ejus orationem scripsit S. Joannes Chrysostomus, qua sanctum exhibet pontificem presbyteros et fideles exhortantem ne deficerent a fide unde factum est ut ab Ariana labe immunis Antiochia permaneret. ( S. Joan. Chrysost. Orat. in Eusthat. Ignotum mortis tempus, quanquam ad annum 337
:

probabilius referenda videatur.

Plures scripserat sive contra Arianos, sive de Scri-

ptura libros; sed alii perierunt, alii qui superesse videntur spurii sunt et rejiciendi. Unus tantum integer legitur de Engastrimjtho tractatus contra Ori-

genem, qui

inter antiqua reiigionis

genio simul et

monurnenta inratiocinio commendatur unde hic
:

excudendus merito visus est. S. Eusthatius, « ob vitae simul ac doctringe meri»

tum ab

»
»

admiratione prosecutus ( Sozom. lib. i, cap. n) cum Julio Africano et Athanasio Alexandrino propter eruditionem
ipsis INiceae episcopis

» saeculi et

ab Hieronymo confertur ( Epist. lxxxiii ad Magnum). Et licet a Socrate inter viles et obscuros homines (Socrat. lib.
scientiam Scripturarum
»

vi

,

c. xiii ),

nempe propter
vir

CatholicaB fidei firmita-

tem deputetur,
»

tamen

extitit «

tum

in aliis rebus

egregius,tum eloquentioe causamerito admirandus,

,

EPISCOPTJS.
»
))

1

57

quemadmodum
agnoscere
;

ex

libris

ejus qui

extant

licet

»
))

tum ob priscum genus elocutionis et ob gravitatem sententiarum tum ob verborum
,

elegantiam et in rebus explicandis venustatem magnopere probatur. » (Sozom. lib. 11, c. xix. Theodoret. lib. 1, c. xxn. S. Chrysost. Homil. in Eusthat.)
))

Liber de Engastrlmytho excusus est curante Leone Allatio Lipsiae 1729, cum falso in Hexaemeron commentario; deinde

autemBibliothecae Patrum insertus est tom. xxvn, ex quo illum

depromptum

praelo subjicimus.
et

Vide Bibliothecam Gallicam D. Guillon, tom. v, p. 4^9
seqq. an. 1824? Paris. in-8°.

SANCTI EUSTHATIl,
ANTIOCHENI ARCHIEPISCOPI,
CONTRA ORIGENEM

DE ENGASTRIMYTHO
DISSERTATIO.

Semper equidem,

divinae vivendi rationis tuas

zelum,

di-

gnum

qui et

aliis

innotescat, o rectae fidei celeberrime et

sacer praedicator Eutropi,
pietatis saepius

commendo verum
:

tuae insignis
illi

admiratione commotus, non minus atque
laudavi. Vis quippe ut sententiam

praecipue

eam

meam

de

engastrimytho, cujus primo

Regum

historia legitur, decla-

rem, dilucideque aperiam. Etenim quae de hac materia vulgavit Origenes, tibi

neque grata neque accepta

sunt. Novi
iis

equidem

alios,

eosque non paucos, questos de

quae te-

mere ab illo prolata sunt, plurimosque fuisse qui propterea animo vehementissime excruciantur. Nonnulli item illius
commentationibus acquiescunt, novumque dogma male
in-

trusum

facile

amplectuntur, ct nominibus potius

bus, quod facto opus esset,

animum
si

advertunt.

quam reNe igitur

sponte forense ac concertatorium judiciale genus subiisse
videar, operae pretium fecerim

omnemillius expositionem
et utraque

una cum hac mea scriptione conjungam,
speriam ne
quasi homini
ulli

verum
utrius-

opinandi

sit

locus nos aperte calumniari,

parum ingenue imposuerimus, ideoque

:

1^0

S.

EUSTIIiTII

que scnlentias dubias

esse.

Opinantur enim utriusque com-

paratione utriusque partis sententiam melius discerni, dein-

ceps philologos ad meliorem sese applicare.

Non

itaque

ille

equus concertator esse aliorum judicio comprobatur, qui
festinanter citato gradu properat, licet incredibiliceleritate,

quasi

alis niteretur,

miraque incitatione confestim advolet.
ille

Neque athletarum

optimus

est,

qui inter certandum
alius, sivelucta

ocyus pedem conferre potest, nec quisquam

tenere contendat, sive durissimo pancratio vulnera patiatur,
sive caestu

jactatione

pugnam committat, vel aerem inani brachiorum everberet. Eos namque qui certamen ineunt, cohoslibus pugnare contraque obstare decet, ut
sit

minus

cum

quis melior

dignosci facile possit. Quare in primis qui-

dem
riam

ante
illis

alia

Origenis dicta proponemus, deinde contra-

sententiam subnectemus,

quam

ingenii industria
erit.

alque diligentia discutere operae pretium
historise seriem,

Age

igitur

quoad ejus

fieri poterit,

nobisque facullas

dabitur, speculemur, inde sumpto

initio.

Gum Saiil
1
,

optime

populi praeesset multitudini,
»

«

omnes, inquit, Engastrimy»

thos ejecit,

omnesque

reliquos gnostas dictos
ita

veluli

perniciosissimas pestes, qui

vocabantur, ariolos depulit
advertit, a nequissimo

verum ubi rebus pessimis animum
daemone male vexatus rursum,
iinbitiose

effata fatidicorum

ac vatum

nimis ampleclitur, paulo ante dissoluta compo-

nens, proptereaqiie scmelipsum violati mandati

reum

ar-

guens. Quippe

cum
2
,

vicini

alienigenae

unanimi consensu

bellum indicerent
copia

et collatis signis

numerosa phalangum

manus arma consererent, exertisque gladiis summa animi contentione pugnam deposcerent, misellus Saiil tabcrnaculi propugnaculum, et reliqua omnia, ut
ita

dicam,

oculata fide hostium armis occlusa contuitus, a se ipse disccssit attonitus, ut divinae tcstantur Litterac.
1

Deinceps, ad-

i

Keg. xxvnr,

5.

2

Ihid.

4-

DISSEKTATIO DE ENGiSTR.MYTnO.
dunt, consulebat

,/J,

Dominum, appetens
et

opus factu esset; et omnino non respondit somnns, in manifestalionibus,

videlicet scire quid
ei

Dominus

in

in Prophetis.

namque, .mpieque agenti Sauli Numen responsa non dat. Qu.dvero d.vino destitutus auxilio posthac machinatur?
l\o„ placat
I

Scelesto

Deum precibus iteratis,assiduoque animi

qu.n contrariis ac pugnantibus studiis resiliens, magis ac mag.s jura violat. Pueris suis imperat mulierem engastrimythum qmerere, ut ad eam accedens, veluti ex oraculo
scsc.taretur
d.ta,

cultu;

autem pessimis illico fanalica proSaul prompte habitu suo mulato, indutusque aliis ve'.

Ministris

engastnmythum ut sibi divinaretur exorabat, veras quisp.am fu.sseejus voces asseverabit? Verum quis illum in deploratas conversum divinationes, et diabolicas
fabularum
operat.ones
rat?
fuisse ignoqui i„ 0S Balaami sermones imposuit, Moys.que nt expresse in Numeris scriberet imperavit, fide d.gn.or est?« Non enim est auguratio in Jacob, neque di2 » vmat.o ,„ Israel , Itaque si h*c veluti execranda detestandaque scelera, hostilisque idolorum cultus causa3 pro-

aloquebatur: Vaticinare mihi, dicens, in engastrimytho, et fac m.h. ascendere quem dixero tibi. Igitur, si Saul ner

st.ment.s, velocius exercitu dimisso, pervolavit. Ubi ad insam access.t cum duobus viris nocte, tunc supplex illam

immani furore

a

dxmone vexatum

Nonne Deus,

.

hibita

sunt,

quomodo ad ferendum testimonium
uti

is

unpuss.me

qui

.Ilis

conatus

uter.us, .terum arrepto

idoneus erit? Sed ha* paulo sermone, perfectius tractabimus.
est,

IJuare

*mlem

seriem revertamur. Mulier amentem intmta, simulans se minime principem cognoscere •espond.t, .llum melius scisse qu* adversus taiium rerum

ad

h.storiae

.entosSaulpatraverat

3 ;

quomodo
,5

exterminarit engaslri-

tnythos, et manifestantes de terra. Ideo
'
.

Reg. ,*„„, 7

.

_

laqueum

vi las illius
a_

.

Num „,„_
.

_

,

(

Reg

mm

t

U
alligasset

S.

EUSTHATII

Ubi vero Saiil jurejurando intendere dicebat, ut occiderel. fidem

malum, suam, nullum ipsam subituram
res-

liberius utique reddit mulier firmatis nequitia viribus, tibi? Quae qualisque erat haec ponsa. Quem, ait, evocabo evocaturam proanus, ut Samuelem a mortuis
iuriis agitata

insignibus omissis, fatendum mitteret? Et sane dignitalis sed nec potuisse propheticam animam cvocare,
est

eam non

pulicis. omnino, nec formica: quidem, nec sive spiritus, sive Quippc in potestate daemonum non sunt, omnium rector omnibus anims, sed in solius Dei manu, qui revocandi accersend.que impcrat. Quare ab inferis animas Sed industr.us divin* naturx tribuenda est.

alterius ullius

facultas soli

inslrumenta, vatic.niorumque, sane Origenes idololatriai evocatis, artes, iu Eceorum prxcipue quas fiunt mortuis in animo obtrudere, in clesiasticum chorum cum haberet Quippe Scriptura aperte pasacram mentitur Scripturam.
.

lamque dicenle, mulierem
sonam,
ait,

dixisse,

Quem

evocabo

tibv
:

.

partem afTerens Perconsilium Scripturae in contrariam rapt.m dixisse Spiritus sancti. Deinceps

hsc

usque eo a veritate
Spiritui sancto

deficxit,

ut fanatic* mulicr.s verba

simis verbis impie

d.sertisnon vereatur impingere. Hajc cum Spintum sanceffutiat, totum refert in

persuadere conatus. tum, auditores nomine fide digno ct quasi mortuos evoQuxsivit itaque, ut jam dixi, mulier, Verum haberet Quem, ait, evocabo tUn?
candi facultatem
:

qui oracula consulebat ut
dit
:

Samuel educeretur petente, subet sublala

Et

vidit mulier
:

Samuclcm,
fefcllisti

voce clamav.t,
Post-

dixitquc principi

quam

rex dixisset

Cur Ne
:

me?et:Tues SauL
:

timeas, et
:

Quid

vidisti? rursum

Deos vidi pythonem habens mulier, infert interrogasset de terra. Cum vero landem princeps
est
*

ascendentes
Qualis
:

forma ejus? ad verbum
i

ila affata

est

:

Hominis

recti

Resr. xxviu,

1

1.

DISSERTATIO DE ENGASTRIMYTIIO.
9

llfi
»

ascendentis de terra, et ipse amictus est diploide.
«

Quid
in

praeterea sacra Scriptura tradit?
» »

Et novit

Saiil

quod Sa-

muel

esset hic, et inclinavit se super faciem

suam

terra, et adoravit

eum.

»

Manifestum itaque

est, nullibi

omnino sacrarum Lilterarum seriemaffirmasse, per mulie-

rem
illa

cit,

Samuelem evocatum fuisse. Sed quidem in primis per incitantem ipsam daemonem diillum evocandum; deinde et deos ascendentes videre
illam engastrimythum

gloriata, fraudulenter signa

hominis tradebat, ut ex

insidiis

occuparet. Et demens Saul, ex his quae audierat inteliexit

quod
vel a

ille

ipse esset Samuel.
Saiili,

An

ergo fides adhibenda

sit,

dasmone vexato

quasi

veram exactamque cog-

nitionem haberet, vel daemoni de semet gloriose loquenti,
promittentique ab inferis justorum animas educturum, inter nos ipsos dijudicemus,

discernamusque haec

et similia
sit,

hoc modo
time

intelligere,

quam vanum impiumque

o op-

hominum

ut vtdetur,

Mirum enim, quantum Origenes aberraverit, et si Dominus
Eutropi.
:

a veritate,

noster Je-

sus Christus aperte de diabolo dicat
»

«

Ipse homicida erat
veritas in ipso

ab initio,et in veritate non

stetit,*

quoniam
4
.

»
»

non

erat

:

cum

loquitur
est, et

mendacium, ex
pater ipsius
»

propriis loquitur,

quoniam mendax

Quid hic

ais,

Ori-

genes? Prius enim interrogandus
xit,

es, haec quae Salvator di?

vera sunt, an respondens contrarium dices

Itaque

si

verba Domini de more vera sunt, ergo daemon audacter

Verum si daemonis sermones veritati non absonos definis, mendacem Dominum utique audes demonstrare. Videsne, quam inculcas sententiam, quae
insolescens mentitus est.

absurda ineptaque contineat? Quandoque enim daemones

ad veritatem dicendam
veruntamen
rint.
1

vi

compelluntur doctoribus
sine

torti;

nihil
si

usquam voluntarie
daemonem

mendacio dixe.

Tamen
viii,

quis

justos ab inferis evocare af-

Joan.

44-

l/J4

S.

EUSTIlATll
erit,

firmabit,

quomodo manifcstum non
illo

fraude menda-

cium obtrudere
consternat? Ita

animo, ut aliquem pra^cipitem actum
:

est, ait

at illa
:

daemon nullus

efFatus est,

sermonum vero scriptorem esse Spiritum sanctum, et non hominem credimus. Forte seriei narrationis pugnantia in medium afferre non plane inteliised narrans scriptoris vox
gis ?

Rectius itaque, qui paulatim ad omnifarios sermones

animum
toris

intendere noverunt, tradidisse narrativam scrip-

locutionem, quae videbatur facere vel dicere oracula

petenti Saiili engastrimythus, de ea videlicet auctor nar-

rans ejusque ad
»

verbum sermones
tibi
*

inquit

:

«

Et

dixit mulier,

Quem

evocabo

? »

Quis

ita

vecors et stolidus erit, ut

simulet se minime capere voces has scriptoris minime esse,

sed mulieris a daemone vexatae. Gerte

si

quid in hac re ve-

rum sincerumque
tantum habuit
:

sit,

perspicere debemus, narratio illud
.

Vidit mulier Samuelem 2 Haec porro

ita

prosecutus est scriptione, quasi ad minime ignaros de dae-

moniaca loqueretur. Neque enim dubium esse debet,

dae-

monem,
ullius

qui piorum

hominum imperio

subest, ejicitur,

igne crematur, flagris caeditur, et fugit habitalione neglecta,

animam evocare. Sed vidit vcsana, ut aptiori figura rem quam imaginatione sibi confictam conceperat repraesenlaret. Bellua namque se in multas variasque formas mutare consuevit, ut
»

cum

divino Paulo

dicam
3
.

:

«

Ipse

enim Sa-

tanas transmutatur in
inter

si is

Angelum lucis » Nihil mirum itaque disserendum locuin hunc Scripturae apposuit, ra-

tus exquisite describere eos qui veritatcm assererent, cui

idaddit ut propriam confirmaret sentenliam,etsi nullaarte.

Et quare,inquit, non dictum
»

est: «Vidit
»

mulier daemonium,
?

quod fingebat
:

se esse

Samuelem,

sed scriptum est
esset
4
,

De-

inde dicit

«

Inlellexit Saiil

quod Samuel

»

quibus

paucis interjectis subdit. Si
1 x

Samuel non
3

erat,

scribendum
Reg. xxvm,
i4-

Rcg. xxvm,

t

i.

2

Ib. T2.

2

Cor.

xi, i4-

*

i

»

DISSERTATIO DE ENG ASTRIMYTHO.

j^
Samuelem.
»

omnino

erat

:

«

Et putabat

Saiil illum esse

Nunc
»

vero scriptum est, Cognovit SailL

Nemo autem

cog-

novit id

quod non

est. « Intellexit

ilaque Saul

quod Samuel

pronus in terram, et adoravit illum. aliunde petitis exemplis, sed ab iis ipsis quse scriptis
dayit,

esset. Procidit

»Non man-

hoc

in loco, interrogatione instabo.

quis ular exemplis. Effare ergo mihi per
ais,

Origenes? Mulier evocavitne pore, an figura umbrae tantum imagine obvolutum? Si in-

Tandem et reliDeum, quid hic Samuelem una cum cor-

corporeum illum evocavit, non ergo Samuelem,sed spiritus formam suscitavit ex anima enim et corpore composilus ipse est Samuel; homo ex utrisque proporlione quadam
:

constat. Si vero una

cum

toto corpore

virum evocavit, quooculalus testis ipse
si

modo non
vidisset,

vidit illum Saiil ?

quippe

si

non interrogasset mulierem, ac
:

non

videret,
si

illa

ipsa yerba enuntians
effugit obtutus,

Quid

vidisti

1

? Itaque

oculorum

absque dubio et corporis expers erat. Si corporis expers figura apparebat, ut quid pythomantis opposi-

tum dicebat
y

:

«

Vidisse
2
,

quidem hominem rectum,
ab eo
fieri

e terra sa-

lienlem, pallio

»

uti prius

consueverat, amic-

tum? Res

itaque ipsae, Origenes,

cum

tuis

sermonibus pu-

gnant. Et Saul ipse

cum

nihil

de phantasmate invisibili
inquiens
fuisset,
:

omnino aspexisset, tanquam sermonem habens, interrogabat,
porro, ac
si

Quid
illi

vidisti?
:

Illa

hominem

intuita
:

clamavit

«

Vii

um

stantem ascendentem de terra

ut

aulem
:

suaderet

hominem
si

esse, notas illius enarrat,

subdens

Et kic

pallio amictus.

Quare

igitur, o

sacrile^
?

vaticinationis praeceptor,
nisi
illi

vir erat,

non aspexit illum SaiS

eliam oculos, qui sensui subsunt, cscutire velis affirmare, quemadmodum duntaxat et intellectus ea pars

intelligibile.

Sed cum

facili

uujb negotio refellaris, fortasse dicas,

tunc
1
1

organum animae in speciem humanam efformatum Re£?. XXVIM, 5.-2 JbJd. ,4,
XVIII.

10

:

)46
fuisse, ut

S.

EUSTHATII

apparens prophetico vaticinio futura praediceret quemadmodum in somniis quandoque et spiritus, et animae

omnibus

suis

membris

absolutae,

humanasque formas
non una, sed

prac

se ferentes, adveniunt; in quibus

varia indu-

menta conspicies, nec non cicatricum, typorum, vibicumque, quin et plagarum et vulneralionum notas imprcssas. corpore homiSi i^itur animam tanlum cvocatam non ipso nem decernis, quod etiam si volueris Scripturae series non
concedet, tibimet
porcipis?
ipsi

pugnantia contrariaque loqui non
:

Hocque tibi aliquis opponeret Quare non dixit mulier, Propheticam animam vidi, scd oppositum, virum crcclum? et eamdem, quam innuis rationem, quarc Scriptura
»

non

ita eflfata est

:

«

Yidit mulier daemonium,
»

quod

fintibi

o-ebat se essc

Samuelem?
:

Hac

utique ratione ego

opponens objicerem

Quare evocata anima non

dixit, ani-

mam
que

se vidisse,
et

si

res ita se haberet; quin contrarium, ho-

mincm,

certae

hunc ercctum, quod habitudinis corporeae, illiussignum est? Quippe maenas illa minime se vidissc

affirmabat

senem gibbosum, incurvum, scd stanteni,inlensum, directum, juvenili ardore bellum ambientem, ad nequilias promptum vcsano Saiili fraudem faciens atquc illud
,

;

suadebat argumenlo, quod
terra,

homo
si

esset qui ascendebat e

eumque

diploide

amictum
vir

fatebatur.
ille

Quid

igitur,

quispiam hic dicere posset?
^eret corpore,
is

prodiens ipso emer-

nonne eum

Saiil vidisset,

neque ab

alio quis

esset, quasi

caecitate perculsus,

conaretur perdiscerc?
fuisse,

Igitur res ipsa clamat,

eum hominem non
ct fallacem;

scd

umillic

bram, ut videtur, obscuram
los fugisset. fuisse,

neque enim ocu-

Et

si

opinaris, Origenes,
illa

animam Samuelis

quare umbra

obvolula diploide apparebat?

ma-

nifestum equidem

est, vcstes,

indumenta, nec non involuta
convenire. Etenim non
si-

corporibus potius

quam animabus

existimo te urbane facetequc respondentem cliam per

»

DISSERTATIO DE ENG ASTRIMYTIIO.

1^7

mulationem dicturum, diploidem illam
retur, ne

tot annis in sepu!-

cro ad illam diem conservatam, ut Prophetac aniraa vesti-

nuda hinc inde aberrans degeret. Et sane diceret quispiam nullum ignorare, sanctis e coelo indumenta pa
rari, nulli

corruplioni obnoxia, claris luminibus late splentextoris pecline percussa.

dentia,

non male

Verum

si

Sa-

muelis animam speclrum illud fuisse staluis, asserisque

vesiem tantum intellectu deprehensam
lium rerum propria sunt, convincitur

fuisse, ut illius cae-

remoniae ratio manifestaretur, utraque vero haec intelligibinihil

sanum verum-

que maenadem illam
enuntiabat,

effutiisse.

Res enim aliter ac se habebant

eorum nomina

quae sub sensu cadunt inver-

lens, et intellectualia manifeslans.

appellans, et textile involucri

Virum itaque erectum indumentum manufactum,
optime dog-

quod, non videbalur, ex contrariis spiritum imaginationc

tantum perceptum
matista
:

inferebat. Eia dic ergo, o

Quomodo

cognovit Saul illum fuisse Samuelcm,

quando nec umbrae quidem minimampartem,tantumabest,
ut

formam hominis aspexerit? Nec
fuisse,
sit,

erubescis,

cum

dicis

scribendum

«Et putabat

Saiil

illum esseSamuelem,

cum scriptum mone vexatus
praeteris,

Cognovit

Saill.

Sub

haec,

quod

a dae-

a

daemoniaca audiens cognoverit, ubique

decantas; quod vero nihil omnino uspiam viderit, silenlio

neque reprehensionem ullam

in

medium
fallas,

affers

:

id in

animo habens, ut simplices homines

omnibus-

que novam irapiamque divinationem inculces. Daemoniaci
quippe cognitio
illius,

quae et verba ipsi subrainistrabat,

praeconio digna erat. Dices, illura scientia

quadam pru-

dentiaque quod non viderat cognovisse, sed non fuisse opi~

natum. Namque quilibet homo qui audilu potius quam oculis rem aliquam acceperit, cum verum non cognoscat,
opinatur et credit, atque praecipue
illam hauserit.
si

a

daemoniaca persona

Sola etenim divina verba ad exquisitam
10.

,

1

49
et

EUSTIIATII

comprchensionem
hent.
«

firlei

munimcntum

firmitatem hascripsit
,

Nam

si

dc hominihus carminum scriplor
1

:

Ego dixi in exccssu Omeo, mnis homo mendax » dc muliere demcnle sanc multo aptius dici polerit. Dicis praelcrea, neminem nosse quod non est, quasi cum puerulis ser-

monem
erat,
si

consereres. Dic igilur,
ipse

quomodo

coguovit id quod

jam inlerrogans non viderat, neque homioem erectum, neque cphod quod conlinehal, non summorum
sacerdotum vestem, sed
sermonibus jactahalur,
orationis vanilale
nihil

usquam conspiciens
et tu

vanis

quemadmodum

non minori

parum

firmos commoves. Sed historia?

quidem

scriptor, engastrimylhi

nomine apposilo, primum

personam
Deinceps

qualis esset, furiis videlicet agitatam significavit.
ipsi

speclrum quod viderat exposuit, ea rationc

qua mentis compoles de excordibus dehent judicare. Similiter et

demenlem Saiilcm, dum vaticinium

peteret

dixerat cognovisse;

quemadmodum

de eo qui

tot

annorum
ipsae cla-

conversionihus a pessimo dacmone correptus agitabalur,

aequum crat discernere. Et haec

ita se

habere res

mant

clarissima vocc.

Verum

ut et alio

excmplo rcm mihi
in

proposilam confirmem, age Heliae prophclac historiam

medium

afferamus

2
,

cum

vellent

numero

in sacrificio partis

utriusque praestantiam dijudicare, nullumque audere ignem
injicere, sed precibus illum in coelo

conccptum suhjicere,

ut inde demisso coelitus signo,

quo

liceret gloriari, pateret

omnibus Deus, qui posset
pellere ex

et

exaudire et ignes suscitatos de-

quo

potioris dignitas elucesceret, et

quod melius
in par-

erat appareret. Ubi vcro

primum

illis

ut opus perficerent

imperavit,
tes, et

illi

selecta bucula

more suo discerpebant
omnino. Addit

invocato non indiligenler quadriformi Baalis numine,
nihil
:

nihil
»

minus operabanlur,

«

Et incide-

bant se ex more gladiis
1

et siromastibus

ad effusioncm usque

Psal. cxv,

n.

2

3 Reg.

xvm,

25.

DISSliftTATIO Dli JENGASTRIMYTIIO.

1

4<J

sanguinis \

»

Subdit his auctor
praeteriit

illius

narrationis
2
.

:

«

Et proScri-

))

phetabantquousque

vespera

»Cum itaque

ptura non exposuerit verane an mendacia prophetarent,

ideone
Scilicct

illos

prophetas fuisse veraces aliquis contenderet
erat, ut Origenes ipse delerminat
nisi
:

?

dicendum
ipsi

Pro-

phetabant ut
tes.

opinabantur, non

mendacia conflanpraesagitionem, et
:

Neque enim

fas erat in ipsis incidere

lanicn extricato claroque scribit sermone
»

«

Et prophela-

bant quousque

pra^teriit.
illis

»

Nonne

ipsa

rerum evenlorum?

que consequentia haec
si

similia

comprobantur

Etenim

amborum idem esl auctor, unum etiam ex utrisque sensum elicerc consequens est. Sed quemadmodum hic idololatrans praefixo

nomine

id nobis innuit,

de

illis ita

sentien-

dum

esse, scilicet

pseudoprophetas fuisse omni praenolione

destitutos; sic et ibi personis

daemone

agitatis praepositis,

sacrilegique vaticinii facinoribus per reticentiam quid de

amcnlibus

illis

sentire deberent manifestavit.

Sane

si

vellem

rerum similium testimonia
dicenlibus; satis erit
si

afFerrc, dcficiet fortasse
rei

lempus

exemplum adducam. In Exodi ergo historia habetur Moysi Aaronique Dominum ipsum praecepisse ut ante Pharaonem in terram baculum dejicerent, qui, commutata forma, in eorum conalterum hujus
spectu prodigio horribili /Egyptios deterrerct 3
.

Quod

ubi

maxima omnium admiratione factum
consilio

esset, princeps sine

amentia delusus vocavit una simul omnes et sa«

pientes et incantatores ^Egypti.
»

Et fecerunt etiam incanta-

lores /Egyptiorum, dixit, per incantaliones similiter, pro-

» »

jeceruntque singuli virgas suas, et

factae

sunt dracones;

ct devoravit baculus Aaronis virgas illorum

\

»

Refertur
5

prajlerea ^Egyptiorum incantatores similiter

sanguinem

et

ranas
*

6

fecissc.
xvui,

Gum
28.

igitur narratio
Ibid. 29.
7.

neque hic singulorum
10.

5 Ileg.

2

1

ll»id. 22.

5

Exod. vn,

4

Ibidem,

12.

6

Idem, vm,

j5q

8.

EUSTHATll

ineantatores fecisse fatcatur; acius subdividat, sed similiter sunt illis qua3 a Moyse ideone dices qose a magis confecla quis, cum nec fas sit dicere similia esse? Nequaquam, dicet a Deo factis rebus assimilari. curiosa isthscc et superstitiosa pra? se fereQuascumque Moyses exequebatur veritatem

bant

:

at qua3 incantatores

ordiebantur imaginatione tanlum

imbecillitate satis abunde visum fallebant; quippe rerum ratione una mendacium eludebatur; quandoquidem, qua omnes illas et multas devoravit? neque fas

virga derepente

ost°animo concipere

ex rebus inanimatis posanimalaj. Tunc enim nosent facere uno impelu ut essent animam infortasse potiores, qui lignis emortuis

quomodo

illi

bis essent

Moyses ipse quippiam quod dere haberent in facultale. Nec prasstabat, si illis similia perpecsset admiratione dignum ostenha3C nullius esse momenti
trabat.

Quare ajquum

est

dere ipsius Scriptura3 verbis.
ius ut in sanguinem

Nam

si

Deus, ut /Egyptiorum

puniret, injurias propulsaret, eosr^ue

omnes aquarum

fluc-

commutarenlur imperabat; si sundes aquarum in sanguinem vertunt plagas accipientes, duclus
calamitatem adaugeant ca cura et studio ut universa causa supplices cxorant sili pressi,

quanam de ^gypto san:

rursum infinitis ex unguinolentas aquas expurgari? vel cum illarum multitudme proviso ranis conspeclis, utquid
moleslarentur,
alias effingebant, nisi

umbra et spectri verum ab aliis qua3

quod de illis qua3 in lantum forma apparebant, non curabant,
reipsa erant et videbantur

mirum

in

modum besi perdebantur ? Nemo enim

multitudini hostium

addit, cum nomultitudinem aliam inimicorum innumeram tutelam deberet conduvos ministros ac satelliles ad sui

cere

;

neque febrim qua

majori. liberari avet, febri excitarc

Neque

sibimet ipsi qui plagis intolcrandis vi pelitur, alias et precibus ct oratione infligit, dum puro cordis affectu
qui orat°ut liberetur. Sic etiam his

domi exuruntur, pro

»

DISSERTATIO

Dli

JiNGASTRIMYTHO.

l5l

machinis ad ignem extinguendum adaptandis, oleum et pi-

cem

si^rais

superinfundet, in

immensum flammas

excitabit;

quae ubi invaluere,

malum majus

exoritur, ignisque ineple

contra ignem accenditur. Sic igitur magi per ea quae ambitiose tentabant manifesle

deprebendebantur, tantum animi
sibi

conceptu alque opinione, ut
lectasse.

videbantur,

animum obest difficile

Indeque ad haec tempora, quod non
illis

cognitu,

multo majora majorique

in copia in theatris

succulari de

more
«

ludunt. Qui

tamen facukale

e re nata

vani, irritique plane deprehensi ceciderunt, et nihilominus

Scriptura narrat
»

:

Et fecerunt -/Egyptiorum incanlalores

per incantationes eorum similiter. »Dicendum itaque erat,

ut
»
»

dogmatum

lator Origenes quasi lege sancivit

:

«

Fecerunt
et

autem

similia apparitione incantalores

iEgyptiorum,

non

siniiliter; »
:

ne quis suspicaretur ex eadem polestate
similia Mosaicis
illis

produci

nam

si

conficiendi facullas

fuisset, fuisset

utique

eadem

ratione hostes ulciscendi, ita
forel. Si

ut utrinque aequo Marte

certandum

vero nullus per

quae efformabant laedebatur, abutitur ergo sermone, manifestaeque fiunt inanimatae imaginationis species.

Quemad-

modum
csse,

et hic

incantatorum nomine,

et magiae studiis ac

artibus praepositis demonstravit,

omnino dubitandum non

omnia

illa

magis superstitiosa curiositate perfecla
hujusce historiae gesla repraesentaulur.

fuisse similia, et

Nam
piis

engastrimythus inducta, deinceps magiae arlibus im-

deprehensis, et persona quai vaticinia pelebat daemo-

niaca demonstrata,perfecte demonstravit, imaginationibus,
iisque ementitis

onmia

fuisse peracta.
si

Sed

haec ita nobis in-

telligenda sunt. Porro iterum

quae sunt

verborum

indicia

consideremus. Quidigitur? nt cngastrimylhum
rogavit,
lier
1
1

Saiil interiila

«Quid

vidisti

1

?» inquiens,
:

primuni demens

mu-

respondens clamat
Reg. xxviii.
i3»

«

Et deos

vidi

ascendentes e terra.

102

S.

EUSTIIATII

Cum enim niodis omnibus virum praecipitem agere in animo
haberet diabolus, arripiens palam conabalur ostendere,dge-

monium animam
rum;
oculi

arbilratu suo ac poleslate posse
justi

non tantum unam
viro-

evocare, sed

omnes simul sanclorum

ibique

daemonum
in

hostili exercitu instruclo,
collalis, caeteris

ictuque

omnibus

unum

per id conabatur

persuadere, semet, qui et alios congregaret,

Cum
ticis
» » »

vero propria

quadam

stoliditale sese

Deum esse. Dcum facere
corde

consuessc Isaias adversa facie

eum
:

reprehendens, prophe-

sacrisque vocibus praedical

«

Tu

vero

dixisti in

tuo,

Incoelum ascendam, superaslraponamsoliummeum,
in

sedebo

monte

excclso, super

montes excelsos qui

respi-

ciunt aquilonem,
tissimo
4
.

ascendam super nubes

et ero similis Al-

»

»

His non dissimilia per Ezechielem prophelam
:

ipseDominus apertetestimonium exhibet
»
»

«

Proplerea quod

elatum

cst

cor tuum, et

dixisti,

Deus sum ego, habilabo
cs et

in corde maris.

Tu

vcro

homo
illi

non Deus

2
.

»

Quas

autem propler
cuntur

id poenas

minetur, cx his quae infra disane oraculo manifes-

facile erit videre; at divino

tum

est,

eum

quotidie superbe jactando similibus spectris
si

inniti.

Itaque

daemon qui deorum nomine insigniuntur

posset educcre, non uecesse est credere, evocatis evocan-

tem ipsum potiorem esse; et si sanctis is praeest, asserendum est etiam daemoniorum principem illi praeesse. Quae si quis conccsserit, argumentis quibus minime responderi potest
demonstrat, ipsum

Deum deorum

esse, qui ministros suos

ea donal potestate ut spiritus et animas justorum ab inferis possint
sit,

educere. Ilaec nemo,

dummodo

sanac mentis

affirmabit

omnino, ne contra divina testimonia calcuvideatur.

lum alrum demillere
addens
:

Cum enim amens quaesisset,
vidisti
:

«

Et

dixit mulieri,

Quid
dixit
2.

3

?» statim mulier

ad interrogata respondens,
-.

«
x

Vidi

hominem reclum
14.

Isai. xiv, l^.

2

Ezcch. xxvrn,

3

Rcg. xxvm,

DISSERTATIO DE ENGASTIUMYTHO.
i

l55
:

asccndcntem e

terra, et hic amictus est diploide

»

et

cum

nemincm omnino
inlus a
fuit

vidisset, ubi verba percepit, cognovit, ut

ipse sibi imaginabatur, illum esse

Samuelem; quippe qui dacmone oppugnarelur. Verum ut signorum nomine
id

abreptus, tunc facie in terram inclinala, illum adoravit.

Primo quidem reclissime
set, ct

actum

esset,

si

Samuel

ille fuis-

non transformatus
:

vafer serpens, dixisset, pia
et
illi

quidem
cultum
2
,

menle
»

«

Domintim Deum tuum adorabis,
*. »
:

scli

praestabis

Secundo rursus addam cum Samuel universo adhuc
parietcs delitescebat; et

populo imperaret, primasque intcr prophetas obtineret
Saiil inler privatos
tris

dum

pa-

asinas requireret, accedens ad

ipsum

veluti

prophetam

interrogaturus dc jumenlis deperditis, illum adoravisse nus-

quam compertus

cst, etsi illius

ope indigeret aperteque

illi

ut popuii ductori subderetur.

Quomodo
:

igitur, qui

tunc
pri-

non adoravitprivatus principem, nunc ex opposito rex

vatum adorat? His
dcntcs

tcrtio

subneclam

utquid

cleos

ascen-

cum

audisset,

horum neminem

adorat; cuin vero vi-

rum rcctum
se itravit? et
vit, si

intelligit

ascendenlem, tunc eo adorato; humi

tamen, ut Origenes nimis audacter determinailii

Angeli

vel chori

Prophetarum

fuissent, ipsi tan-

quam

praestantiores erant adorandi. Igitur his rebus
facile est inlelligere, Satilis a

omni-

bus simul consideralis,

daemone

vexati principem animae
in varias

parlem

cceculisse;

diabolum vero

formas mutatum,
falleret,

dum

a rege adorari ambit, ut
sibi

qtiamplurimos

adorationem
est,

aslruere voluisse.
:

Hoc

sane minime
etsi Christi

mirum

nec proeter expeclationem

nam

persona conspecta,

quem

intus re et ope-

ralione

Deum, naturaque Dei iegitimum Filium

videbat,

homine puro, incorrupto, nullis sordibus commaculato circumdatum, extra vero, templum pulcherrimum, consecratum, inviolatum, nihilominus ad illum acccdcns perperam
1

Matth.

iv, 10.

2

i

Reg.

ix,

i4.

3

1'liit.

n,

7.

;

1

54

8.

BUSTIUTII

more pugnam Deo inlendens; ubi vero iterum atque iterum contra se ad pugnam provocans,
tentabat, suo

modo

et

devictus et misere disruptus, nova sibi specie ascita, uni-

versum terrarum ambilum
iia
»

et

regna ostentare ausus, amen:

mendaciisque superbiens jactabat
si

«

Haec omnia

tibi

clabo,

cadens adoraveris

me

*, »

similes hic impius vo-

ces emisit, eo
caret,

animo ut

in

iram clementiam ipsam provotolerantia

quo videretur aggredi imparatum; verum

malefico daemoni, ut
solius

Deo conveniebat,

silentium imposuil
:

quippe Dei est loleranter omnia ferre

si

igitur ipsi

Domino talia effari parum illi curae fuit, quomodo manifestum non erit non minus ipso Deo adorationem ambientem illa tentasse? Hoc qui sanac mentis sunt omnes facile intelligunt, a daemone per furiosam illam mulierem dementem
regem deceptum
item sunt quae
praeter jus sese inclinasse.

Examinanda

diclis

ordine continuato subduntur. Ut Saiil
ille,

humi procubuit adorato spectro, denuo dolosus
lis

Samue-

forma assumpta, vim perpeli

fingit,
:

postea per dissimula«

tionem vultuque mcestiori respondet
»

Ulquid perturbasti

me, diccns, faciendo me ascendere

2

?» Haec

dum

simulat,
licet

innuere voluit indefinite, daemonem posse prophetam

invitum evocare, potestateraque in
ita

eum

habere. Et

modo

nonnulli caecutiunt, ut intelligere nequeant

omnes qui

animo puro sinceroque ea quae
divino nomine daemonia ejicere
invitos missos ascendere

Christi sunt profilentur, in
;

at

non ex contrario ab
ac
si

illis

ab

inferis

eis subjecti essent.

Verum

si

quis existimat

caeteris aliis

superius

sit,

daemonium engastrimythi, cum non posse verti in fugam, recurrat
ad loca pervenerit examinet,

ad Actus Apostolorum,
vero mulierem nomine
navit,
1

et ubi

ut sacer praeco Paulus errabundus Philippos devenit; ut

abiit ut
iv,
<j.

Lydiam pietatis cognitione illumipreces Dco effunderet. « Accidit autem ut
2
i

Matlh.

Rcg.

xxviii, i5.

IMSSERTATIO DE
» »

liNG

ASTMMYTHO.

r55

puella quaedam, «t^ habens spiritum Pylhonis occurreret,
quae quaestum

magnum praestabat
Paurum
servi

dominis suis divinando.
clamabat, dicens
:

»
»

Igitur haec subsecuta

et nos,

Sic

isti

homines

Dei excelsissimi sunt, qui annun»

»

tiantnobis viam salutis. Et hoc faciebat permultos dies*.

Sed daemon
nt
illas

invisibilibus flagris caesus, nolens vi pellebatur
illius

ederet voces. Paulus

testimonio fidem non esse

adhibendam existimans, idque
spiritui
»
» »
;

rectissime, aegre ferens dixit
Ghristi, ut exeas ab
:

«

Praecipio tibi in

nomine Jesu
domini

ea

2
.

»

Rem

gestam auctor narrans subdit
vidissent ergo

«

Et

exiit

eadem

hora.

Cum

aucitlae

quod

spes quae-

stus illorum funditus
et

evanuisset,

apprehensum Paulum
:

»

Silam traxerunt

in

forum ad principes

»

qui, illorum
caesi

calumniis seditione orta, injuriis male habrti plagisque
sunt. Igitur
si

Paulus spiritum increpans,

iilico

Pythonem

depulit ipso ictu oculi, et spiritus potestate verbi aufugit,

cum
lum
una

linguae

sonum non

potuisset sustinere, dicat in apervi

veniens, qui illam senlentiam probat, qua potestalis

cum

Paulo sentientem Samuelem invitum daemon evosit,

cans ab inferis eduxit? Sed nihil horum, quod verum
poterit demonstrare. Ita ut his
ligere possimus,
»

quoque

facili

negotio intel«

fraudulentum illum,

dum

diceret,

Utqurd

perturbasti

me* ?»

Saiilem mutata forma allocutum fuisse.

Innuebat quippe se non sua voluntate, sed invitum ascendisse,

nolentem, necessitale

et vi veluti praestantioris

imTriait,

perio coactum
» »

missum
et

fuisse.

Rex vero

illi

respondit

:

«

bulor valde, et alienigenae bellant in me; et Deus,
discessit a

me,

non exaudivit
4

me

ultra,

etiam in
te

manu
notifl-

» »

prophetarum,

et in somniis; et
.

nunc vocavi

ad

candum mihi quid faciam »Iterum igitur respondendum est. Nonne si spectabilis ille Samuel propheta fuisset, virum
in
1

meliorem frugem
Act. xv, 16.

suis monitis reduxisset?

Nonne

illi

pri-

2

Id. xvi, 18.

8 1

Reg. xxvm, iG.

4

Ibid. i5.

loG

S.

EUSTHATU

mum

dixisset

:

Dic mihi,

omnium hominum miserrimc

:

si

alicnigenae inslrucla acie
taluri,
si

cominus ohvallant pugna dccer-

Deus

discessit a le et penitus

non exaudit, nequc
inter vigilandum

prophetae
cipiunt,

dum

pro tc legalionem suheunt quidquam perinter
sit

neque

dormiendum nequc
;

quid faclo opus

admoneris

nonne

ihi

polius tcrrac pro-

cumhcns Deum
mosynis
et
in

tihi

propitium reddere dehueras, et elec-

pauperes erogalis peccalorum causas ahluere,

non ad vatem engaslrimythum confugere, et pro furiosa divinalione pielalis insignia commutare, ncque non semel
calamilale auctiori opprimere?

An

te fugit

execranda

lioec
:

Deum
«
»

expressis verhis per 3Ioysen in Levitico prohihuissc
cl incanlalorihus

Non sequimini engastrimylhos,
hacrehilis, ut

non ad-

inquinemini in
scelera hoec

eis.

»

vestcr

1

? »

Nonne

Ego sum Dominus Deus impia putas Deo avdersari?
«

et

similem fabulam agerc audcs? Audi quae sequuntur,
ipso oraculi rita super

Dco
»

hoc facinore enunliante
Quae
«

:

Et

aniina,

inquit, quoc suhsccuta fuerit engastrimylhos et
»

»

incanlatores, ut fornicetur post eos.

et qualia sunt
fa-

illa
»

quae palietur, paucis annexis exponit.

Gonstituam

ciem

meam
»

» illius.

animam illam, et perdam Ilaquc cum primum Dcus leges
in

illam de populo
ferens, severius

praeceplis

ah incanlalionihus et divinationibus inhihuit,
convicti fuerint, terrihilis minatur;

miseranda vero ohseuraque tormentorum loca conlra eos
qui talium

rcrum

nonne

qui a tencris, ut aiunt, unguiculis erat

Deo consecratus,

constans leguin ohservator hoec in primis dehucrat accu-

sare? Sed et qui jam a puero legihus erat inslructus, quive
legales libros exactissime cognoscere poterat,

nusquam

er-

rorem

requisisset, ne miscre fraude decepli, in furiosas non-

nulli divinaliones rapcrcntur.
efllagiiavit;

Scd horum
erat
:

nihil vcl dixit vcl

nequc enim Saniuel

scd qui luec omnia

DISSERTATIO DE ENG ASTRIMYTIIO.
a

IO7

prima

sui origine

machinabatur, sub hseo prophclae spe:

ciem
»
»

prae se ferens respondit

«

Utquid interrogas

me?

ct

Dominus
fecit libi

discessit a te, et faclus cst

Dominus

sicut locutus est

cum proximo luo. Et in manu mea '. » Haec
affert, li-

igitur velut hoslis, simul et

descensum simulans

bellos accusationis prosequitur.

Gonsiderandum ulique

est

quanam
fingit se

ratione, causis in se errores cohibentibus omissis,

simulatione magis petente dicere,

cum

nihil

quod

praenotione

dignum

sit

afferat, illa

ex arle ilerat quae Sa-

muel,

dum adhuc
si

in vivis esset, praedicebat Saiili conti-

gisse, illa ac

facta essent vaticinando praenuntiabat.

Scd

certe qui ipsi dixerat

Utquid me interrogas?
illa

satis

aperlc

quae et prius dixerat fatetur. Prima vero

per ca quae

postea conligere, ac

si

vaticinaretur, iterum recitat. Ori-

genes e contrario Prophelae verba, quae jam olim praedixerat,

ad verbum exposita,

veluli perfecta et

nova valicina-

tionis oracula discernit;

proptercaque Samuelem cvocatuin

fuisse vult, ctsi illum Scriptura

palam reprehendat, ut
Porro quid posten,
? «

ipse

eliam fatelur nonnullis in

locis.

cum

regem alloqueretur, phasma addebat
»

Abscindet Dominus

regnum de manu tua, et dabit illud proximo tuo David, » quod non audieris vocem Domini, et non implesti indi» gnationem irae suae in Amalec. Propter hoc verbum fecit » Dominus tibi in die hac; et tradet Dominus Israel tccum 2 » in manus alienigenarum » Si quis hujus vcritatem expiscari cupit, ipsius Scripturae historiam non multo antea
.

pertractatam adeat,

tibi

enucleate considerato, ubi devicto

Amalec spoliorum potissima usurpaverat, indeque tanquam
primitias holocausla offerenda esse existimabat; et exquisitiori diligentia scienter et perite re

examinata, haec omnia
praenuntiassc

|verba tunc temporis ad
1

verbum Samuelem
«

comperiet. Dixit enim
1

:

Et abscidit Dominus de inanu

1

Ileg. xxviii, 16.

2

Ibid. 17.

j£§
,,

S.
1

I-USTIIATII

ejus

rcgnum
scidit.

ciniam

scindendum

fore,

approhcnsam pallii laill.us Ad hoec ulterius pr.xdicebat, regnum dandum proximo suo, qui eo mehor erat.
,

»

UiK cum

a rege

ratione Israel propter hoc sc.nProphelarit pneterea, qua reversurus. His enunt.at.s, verba dendus erat, nec arnphus non diu enim post d.v.no jndicio opere ipso conflrmabat; 2 per engastrimythum d.ci. Itaque qui unxit regem David pr.us de novo attulit, sed qoa Samuel t„r evocatus, nihil affeclabat, fraude ac dolo personam dixerat veluti propria itcrum repetens, prophetaassumens, et artif.cio probabili sed ut prastigiatores divirum morc, vaticinari simulabat uniuscujusque res olim geslas sedula
:

tum

tfdes pulsantes,

inquisitione

chmculum odoranlur, moxque easdem

quasi

confestim auditorcs iu stuporem ex improviso canentcs, opinionem inductis, de futui.s rapiunt, iisque in fulilem spectrum sic et engastrimythi pro libidine mentiuntur; prophetica Samuelis enunt.at oranova forma inductum, havalicinari cum nihil pro comperlo
cula; opinione vero
veluli propriis prxposit.s ex.t.osum bere videbatur. alienis arrcfacillimo ncgotio ejus menlem illum pcrtcrrebat, illis igitur aliud his annexum esl? ptam depncdabatur. Quid Jonalhan mecum. Et inquit, cras, et filius tuus

«Et

tu,

castra Israel dabit

Dominus
si
:

in

manu
uti

alienigenarum

3
.

»

Sed hax porro darnion ac

propria essent asserebat. Prius

autem

illud

discutiendum

Verane,

ipse existimabat,
;

praediccbat, et

utrum consulle an vero casu

et fortuito

prxsagire aliqua possit? Pr.mum enunliabat? praterea an peremptum fuisse, ut specquidem, Saiilem die sequenti apparet; quippe si, sermone cxceplo

trum aff.rmabat, non

panem toto d.e et lota moerore invalescente, non comedit mu. Lilter.x. Post hsc iteruui nocte illa, ut divime testantur
lier
>

prsguslaret, adhorlatur, admonetque ut cibum
IUg. XV,
2

cum

,

8.-'

,

Reg. xv,,

15.

-

'

i

Iteg. x*v,„, 19.

DISSERTATIO D£ ENGASTRIMYTIIO.

l5o,

ker aggredi deberet; manifestum

est, altera scilicet die

post
ipsi

diurnum

illud

noclurnumque perpetuum jejunium,

humi prostrato

persuasisse ut expedite assurgeret, decen-

tiusque sederet in

scamno

:

vitulum vero

quem habebut
item inilJa

subrumum prompte arreptum
struens, et

occidit, obsonia
;

azymos subigens edulia praeparavit

quae ubi

optime condita instructaque regi et ejus ministris obtulisset,

rex admonitionibus delinitus cibum sumpsit. Necesso
si

est illum,

nocle

illinc se foras proripuit, aliis
:

nocturnis

horis in
festo

suam

se stationem recepisse

ita

ut

jam mani-

mendacii

ut

ille

modo daemon deprehendatur. Neque enim dixerat, Cras eris tu mecum, evenit; cum ibi die
commoratus
ac aliter
fuerit,

sequenti jejunus

deinceps altera cibo

degustato exercitum repetierit.

Neque tantum hoc illum
evenerit

ementitum
diversurum
tribus
filiis,

fuisse

,

quam

pronunliasse

convincitur; sed
dixit

Jonatham solum una cum palre ad ipsum
:

et

verum narrationis non uno solo, ut ille
factis ipsis

series Saiilem

cum

dixerat,

fuisse asserunt. Igilur praenotionis defectu nihil
retulit
:

maclatum veri daemon
nonnullis,

neque enim

pugnantia enuntiasset, sed

a

Samuele prius memoratis

surreptis, paucis

mortem regi praenuntiat, illius vocibus abusus. Quinimo cum Propheta satis aperle scindendum populum dixisset, ipse castra Israel tradenda
iisque verisimilibus annexis,

pollicebatur. Itaque

cum

conspiceret paratas belli machi-

nas,

ducem
non

populi timore perterritum contremiscentcm,

ad haec ab ipso Deo derelictum, quibus princeps conjeclura
esse
levi

assecutus prophetici oraculi jam finem

commemorabat, ad praesentes motus orationem convertere simulavit. Quaecumque itaque de suo addidit, illis
aperte mentitus est; quippe neque morlis diem, neque
fi-

liorum,

quorum

Scriptura nomina dixit, potuit praesagire.

His facile possumus agnoscere nihil proprium, nihil

verum

iGo

S.

EUSTHATII

spirilum praenunliasse, sed Samuelis verba subfuratum, et
ut propria venditantem existimasse se prophetare; et

quod

praecipuum

est,

neque ea absque mendacio divinasse. Si

ergo et bellorum aestus efFusionumque sanguinis fluenta
crudelissima praecinerct, quis

Nonne
ipsi

ipse diabolus?

omnium est origo bellorum? Nonne Jobum ipse deposcit? nonne
saepius in varias for-

bellum inexorabile excitavit? Nonne

mas mutatus
tum,
in

ipse nunlius simul et testis, et tribunus mili-

hominum
ipsa

viscera penlrans exlitit?

Sed haec forma

atque figura quamplurimis obscura videtur. Ilaque, ordine

non inverso
est. Ibi

Regnorum

hisloria libri tertii investiganda

quippe, ut apparet, Michaeas propheta nb
;

Achab

in-

terrogalur

sed

cum

vera faleri cogerelur, palam se

Domi1
:

num

vidisse

sedentem super solium suum, deinceps exer-

citus assistere ei coelestes,

tum

a dextris

tum

a sinistris

cum hac
«

visione, et

vocem
et

audisse tradidit hujuscemodi

:

Quis decipiet Achab,
cadet
ibi ?
d

ascendet in
,

Remmod

Galaad, et

»

tunc subdit
:

ut

mediis silentio obvolutis
stetit co-

quaestionem extricem
»

«

Egressus est spiritus, et
:

ram Domino, et ait Ego dccipiam illum » a quo cum « Egrediar, peteret Dominus in quo? rursum rospondet » et ero spiritus mendax in ore omnium prophelarum il: :

» »

lius.

»

His potior dixit

:

«

Dccipies et praevalebis. Et
ita. »

nunc

jam,

ait,

egredere, et fac
«

Quae

cum

Propheta Regi

narrasset, illico subdit:
»

Dedit Dominus spiritum mendacii
qui hic sunt, et Dosi

in ore

omnium prophetarum tuorum
est contra te mala.

»

minus locutus

»Ergo

spirilum huuc,
fuisse

qui mendacii fuit auctor,

minime bonum, sed pravum

inlelligere necesse sit, sequitur

hunc item credendum eum

fuissediaboli instrumentum.

Gum autem reipsa illi contigisse
quo pacto scelestissimus Achab
esset.

pateat, ergo prius audierat

ad bellum procedens occubiturus
1

Nam

ille

menda-

5 Reg. xxn, 19.

»

DISSERTATIO DE EiNGASTRIMYTHO.

lGl

cium pro
tur,

veritate obtrudere voluit, ut belli

causam moliremala

impiumque perderet

turpius. Ita ut hisce rebus,

quoe scelestis inferuntur diabolum prasscivisse, manifestum
sit;

cum pessimorum omnium

ipse sit opifex. In Saule vero

quidquid e re propria Samuelis oraculis addens immiscuit,

non tantum probabiliter mentitus, sed impie irreligioseque locutus est. Ad primum illius impium dictum vel inde
deprehenditur
:

primum quidem, quod quemadmodum Dopotenliam confessus fuerat,
paradiso
', ita

minus
dixit
:

latroni, qui regni ejus
«

Hodie

mecum

eris in

et hic, illorum

imitator, Saiili magicis vaticiniis expletis, dolosus artifex

enuntiavit

:

«

Cras

eris tu

mecum, et Jonathan
nihil abesse

filius

tuus

2
.

Secundo, justum ab injusto
ut callide

conatur probare,

piorum conatus atque impetus comprimat. Nemo, ut videtur, plane non novit nullam inter fidelem et
infidelem

communionem

intcrcedere; necnon rursus, quo

pacto qui divitiarum copia profusis marcuerat epulis, longe
a Lazari conlubernio sejunctus secretusque fuerit
vis nihil in
3
,

quam-

illum ausus. Sane nihil uspiam reliquiarum aut

micarum
gis

in

pavimentum cadentium
nec
flagris

exhibuit, sed nec plaalio longius

virum

alflixerat,

caesum

aman-

Verum cum ambo hinc migrantes vitam commutassent cum morte, hic quidem in sinu Abrahae generis
darat.

auctoris quievit,

ille

perennibus flammis atque inextin-

guibilibus correptus est. Hic

dum

in inferis tortus

crema-

retur, videt a longe progenitorem

sinu ejus; at igne

cum

arderet,

Lazarum in ex animo Abraham ro"-aet
4
.

necnon

bat ut ad se

Quippe obnixe precabatur ut Lazarus ad eum veniens extremum digiti sui in
mitteret
intingeret, sicque
:

mendicum

aquam

linguam suam

roris

humiditate

contrectata refrigeraret

itaque ignitis cruciaiibus male ve-

xatus supplex haec miser exorabat.
1

Gum
3

porro pro^enilor
19.

Luo.

xxjii, 45.

2

i

Reg. xxviii.

iy.

_

Luc. xvi,

4

Ibid. %d.
1

XVIII.

1

-

l()2

S.

EUSTIIATII
in qualibet parle jus-

ad postulala respondisset, quemlibet
tas recepisse

mercedes, prsemii loco lunc temporis subdi-

dit
»
»

:

«

Et

in his

omnibus inier nos

et vos

chaos magnuni

firmatum
possint,

est, ut hi qui

volunt hinc transire ad vos non
*.

neque inde ad nos transmeare
est,

»

Si ilaque

mag-

num
illic

chaos

quod
adduci

justos ab injustis sejungit, ita ut qui

sunt nou possint huc transvehi, neque qui hic
illuc
;

com-

morantur
tus erat,

patet manifeste Saulem,qui injus-

una

cum

propheta Samuele non degere.
esse, nulla

Nam

si

divcs et pauper

non possunt simul
alfecerit

licet

pauilii

perem

injuria

neque abegerit tantum non

prompte quae
gis scelestus

ipse habebat ex parte distributis;quanto

ma-

ac contumax

homo
!

indignus est qui sanc-

torum communionem participet
id est
:

Sed minime cogitanduni
invidia

infamis certe lucri causa proeceptum violavit divia

num

2
;

daemone vero insanabili furore percilus,
3
,

sanctissimum, nullo decoris atque honesti respectu habilo,
perseculus est David
tibus ferocitatem in

qui propheticis

Psnlmorum concen

illo

debacchantis dnemonis demulce-

bat

;

sacerdotes Domini trecentos et quinquaginta
*
;

occisione occidit

defecit a

Deo, vaticinationes
si

numero ac vatum
confecil,

pra3sagia impie exposcens. lloeo et his similia

qua ratione crcdere possumus eum quievissc una cum miraculorum effeclore Samuele, qui maximo in oeslu nubem
impetravit, adeo ul
darit ?
6

immensa aquarum copia ipsum cxunest Saiilem
illi

Verum
6
.

si

asserendum non

cum Samuele
:

ucgere,
»

omnino mentilus
»

est qui

dixit

«

Cras
est,

cris

tumecum

Igitur,

si

qui ha3C effatur
esse.

nifestum hunc

Samuelem non

mendax Nequc enim
fuisset.

ma-

sic circa

tempora Prophcla Domini mentitus
sic expositis,
1

Ita ut

ex his

multiformis inlra ipsum dcgens bellua appa-

Luc. xvi, 26.

5

ld. xn, 17.

2

1

Reg. xv,

9.
9.

3

Idcm,

xix, 9.

''

Id. xi, 18.

G

Idcni,

xxvm,

1

*c

1

<

H -M

.1

jjc:>

DISSEIITATIO DE ENGASTRIMYTIIO.
reat.

1

05

Hic ergo est qui et furiosum Saulcin in tartari fauccs

detrusit.
«

Quare non incongrue

illo sibi
:

mancipalo fatetur

:

Gras eris

mecum,

tu et Jonalhan
nititur

»

duplici persona

com~

memorata confirmare
difTerre;

nunquam justum ah

injusto

Jonathan

cum

patre

unum

et

eumdem

finem et

sortem habiturum,
serit, fatehatur.

licet illius orudelitati

minime consen-

Quis vero mortalium se non capere siinu-

labit,

eum

qui oplime vixerit, prophetae David amatorem,
injuste persequi ausus fuisset,

ct qui

nequaquam justum
persecutore

eamdem cum
enim, ut
iilius.

mercedem accipere? Nunquam verbo expleam, pro injuslo patre morlem obihtt

Ideoque hoc etiam indicio mendaciorum opifex dc-

prehenditur.

Rerum porro gestarum
:

serie

non interrupta,
Eos

auctor subdit
»

«

Et

festinavit Saiil et cecidit porrectus su*. »

per lerram, et timuit valde a sermonihus Samuelis
esse agnoverat, quos

enim sermones Samuelis
esset iu vivis et

cum adhuc

corpore et lingua prophetaverat. Haec a

spcctro delecla quasi propria proferebantur.

Quorum cum
fractus ac

meminisset rex, et
orecta, finem

conspexisset

satis

apcrte belli signa

imminentem animadvertens, melu
ipsi

debililatus est.

At Origenes sibimet

dogmata

effiogens, sciens pluri-

mos

esse qui haec determinant ad sua dicla oppugnantes,

oralione conversa

minime

id curre habuit, ut

debito rc-

spectu id quod aequum erat conquireret; sed prius engastrimythi fahulam ad

omnes pertinere

fassus, vcritale

ad

necessariam examinalioncm invocala, veritatem ipsam pa-

lam oppugnat. Deinceps Samuelis laudibus ex
teris

divinis Lit-

hinc inde deductis, et recensitis, tunc iterum sub

potestalc daemonis illum ponens, hisce verbis s.yllabisque

rem agit Fortasse tantus vir sub terra erat, et eduxit illum engaslrimythus, liabclne facultem daemon in animam
:

1

i

Reg. xxviu,

20.
1

1.

l'G4

$•

EUSTHATII
haesitans, vel fortasse etiam

Prophcticam? Sed haec quasi

interrogans, videtur sibi apud nonnullos aliquando dicere.

Verum

ut per subsequentes perorationes haec ita se habere

coniirmaret, clariore nescio quo clamore obslrepcns, et
elocutione subjungit
haec, an
:

Scripta sunt haec,

ait.

Verane sunt

non?

Illa

non

esse vera affirmare, in infidelitalem

ducit, quae in dicentium capita, ut ipse dicit, venicnt. Si vera

sunt, quaestionem ct dubitationem nobis exhibent.

Ad

ha:c

rursus

parum caute

quae fert stabiliens, ct conlrarium sen:

tieutium opinionibus expositis, subdit

Et tamen scimus,

nonnullos ex nostris fratribus adverso animo Scripluram
contuilos dicere,
ithus dicit
nterserit,

Non credo engastrimytho. EngastrimySamuelem vidisse mentitur. Plura alia praeterca quibus aperte increpat omnes qui vaticinatio:

nes engastrimylhi falsas esse pronuntiant, et maledicta in
capita
cile

non credcntium

illi

congerit

:

et nullo ncgotio faipsi Scripturae

animis mobilibus se persuasurum ratus,

narrationem impingit, Scripta haec sunt, dicens, an non
scripta sunt? et raliocinationis vi haec
fert
:

eadem repetens

in-

Verane sunt

haec, an
fuisse

non

vera

?

Tamen

Prophetae aniet

mam

nequaquam
injicit.

evocatam dubitationem nobis
daemoni concedere, quod

scrupulum

At

similia

erit

illud scelus ? quoc

impietas?

Nondum

haesitat,

neque pura

ac mcra dementia depravatus

juscemodi facultatem praeter
vocandi educendique,

animam advertit. Quippe huDeum, animas ab inferis re-

nemo

alius habet.

Itaque denuo hic respondendum est, haec quidem in
sacris Scripturis contineri, at

non ex persona propria

id

actum

fuisse

auctorem praedicere. Neque enim

liber pro-

pheticis sermonibus pugnantia multa simul in

unum con-

gereret, ut et prius ostendimus, et paulo infra dicemus.

Qui engastrimythi verba et furiosam regis cognitionem operibus ignorantiae plenam deprehensam designabat. Nam

DISSERTATIO DE ENGASTRIMYTHO.

i65

neque aptum neque congruum
tractare; quippe

erit ita divinas Litteras per-

cum

ipsoe fateantur

diabolum semelipil-

sum Deum
lius

aperte pronuntiare. Ideone sola narrationis
illi

serie

credendum

erit,

ac omnia

illi

deferens, ut

ipse Origenes asserit ? Id

enim

in sacris Litteris

scriptum

habetur. Vel rursum,

cum immodica

elatus superbia
illius

omsua

nem

machinam vel regna esse dicat ideone diceret quispiam credendum rerum omnium opificem esse? At nemo sane
simul mundi hujus
1

esse illum
id dixerit.

Quippe

si

narrationis ordo

futilis

illius

jactationis

verba
id ul~

expressit, at
lus

non vera
in

illa

fuisse determinat.

Neque

uspiam probare

polerit.

Sed

similia his infinita sunt in

promptu, quae

medium

afferre

minime

libet,

ne verbo-

rum longo circuitu quaestionis nodum effugere videamur. Verum postquam rectissime sentientibus non mediocriter
insultasse visus est, iterum

non obscure dissimulans,

in

aiiam transiliit sententiam, orationemque oratorie augens,
inter
alia

quoe dicunt,

horrendum sane

id esse intellectu,

inductum Samuelem praecipua

vaticinii dignitate illuslra-

tum

fuisse

apud

inferos.

Hoc

itaque satis aniliter soepius

iterat

repetendo, ex

aliis in alia

auditores impellens,

quod

fraude deceptos adversos agere conatur. Sed nos de his
quae uno

animo omnes recipiunt non dissidemus, verum

de

dubium verti posse cognoscimus. Nam minime disputandum an Samuel fuerit, sed an daehis

quae proprie in

mon

talem habeat potestatem, juslorum scilicet animas ab
evocandi, rursusque transmittendi.

inferis

Itaque re manifesta deprehensus blasphemias funditare,

audientium aures subdola arte declinat,
laxat

et

ad Christi dun-

personam confugit, ut ea cum sanctis viris collala, una cum aliis omnibus Ghristum ipsum ad inferos descendisse demonstret.
1

Sed ubi

iilud probavit,

Ad hominem

hoi>

Malth.

iv.

iGG
res, inquiens, dicere,

S.

EUSTHATII
ipsius Christi et

omnem locum

Pro-

phetarum indigere; etpaucisintcrjeclis,Novumhorrendum
dictu connectis, declarans, licet Christus inferius esset,
ila
ufc

dicam, et

in inferiori loco, electione

tamen

et voluntate

in superiori erat.

De quo,
si

quasi de solo

homine loqueretur,
infima illum

nulla

illius divinae

naturae ratione habila, in

dixit devenisse, et

voluntate supra ascendisset, eo 'ipso

modo

scilicet

quo

et caeteri

homines. Sic enim, inquit, et

Prophetoe et Saiuuel, tametsi eo descendant ubi degunt

animae quae inferius sunt, possunt quidem in

illo inferiori

loco permanere, at inferius voiuntate non sunt. Is inan 1

verborum copia profusa, quorum nec modus
nis inveniri potest,

ullus

nec

fi-

haud

intellexit,

omnem hominem,

licet

in miseria alios excedat, ubi

ad inferos

niigravit, superius

degere volunlate. llaque nullus, sive justus, sive injustus,

uspiam

est,

qui non continuo semper tencatur desiderio a

subterraneis liberatus ad suprema loca affectandi. Itaque

omnes simul ad inferos devecti, licet vitam rectam ac integrara minime secuti sint, supernas semper appetunt
si

stationes voluntate,

vam
sit,

agnoscit?

quam ipse prophetici quam Domini eminentiam

chori praerogalimanifeslat,

cum

omnibus similem illum enuntiat? Sic imperile vocem emi-

non

intelligens,

Verbum

esse et

Deum,

qui

non tam
si

voluntate

quam

divihitatis vi

omnia simul penelrat. Et

ante omnia spectabile
misit, post

suum tcmplum ut tertium diem nova quadam
illius

dissolveretur per-

ratione statim ac

excitavit,

anima vero

humanae

habitationis in infimas

terraepartes perveniens, portas quae ibi erant, impetu facto,
aperuit,

animasque

ibi

dclentas cxtraxit

:

sic

autem divina

corroborata

fuit virtute,

propler Dei et Verbi communio-

nem,

omnino polestatem haberet. Ego vero crcdo hujus conjecturam esse minime levem. Cum enim in
ut
in se

omnem

sublerraneos locos pervenit, inde latronis

animam eodem

mSSKRTATIO DE ENGA.STRIM YTHO,
die in

1G7

paradisum introduxit.

Nam

si

per

unum hominem
fit,

animam animas quae ejusdem sunt generis redemptas liberasse, tum in subterranearum partium chaos accessu, tum in anliquissimam Paradisi stationem restitutione, regni insuperabiiis
universis mortalibus salus advenit, manifestura
potestate.

His consona Dei Filius, antequam haec essent, praedicebat
»
:

«Nemo

ascendit in ccelum,

nisi
*,

qui de ccelo descendit,

Filius hominis, qui in ccelis est

»

Itaque

si

fatebatur

eum

qui ex
in

humano genere ortum
in

duceret, solum ex omnibus

coelum ascendisse, indeque rursum huc descendisse, hicccelum tendere, patet, animae
absolvisse. Sancta
vi

que commoratum

ac

quadam
trat,

excellentia
et

illa

enim

Ghristi anilus-

ma cum Deo
iri

Verbo convivens omnia quidem simul

ipsum supremum ccelum ascendit, quo nemo homi-

num
ct

pervenit.
est et

Quippe ad haec elevata

humanaforma, quamDeus

Verbum

sustentavit. Verum Dei Filium ubique et repenle

adesse ipse etiam Joannes teslatus est, qui Christum ipsum
audivit, ingentique voce clamat
» »

ad Verbum:

«

Deum nemo
ille

vidit

unquam; unigenitus
2
.

Filius qui est in sinu Patris,

exposuit

»Et tamen, cum hic degeret, corpore ambulaillius

bat,

dum

hos sermones Joannes efferebat, qui,

verbis

oxccptis, praedicabat illum

quidem

in sinu Patris esse, qui
:

super terra una

cum
est,

ipso corpore convivebat

quomodo

non intelligendum

tunc etiam coelos ascendere, et

dum

in sinu Patris degeret, in terra

bat deambulasse, et

quemadmodum Deum deceomnibus simul veluli Deum adfuisse?
non
reet sic

Si quis Judaica laborans caecilate Evangelicas voces
cipit, ipsi

Salomonis oracula adducemus,
:

orationem

formabimus
»

Quippe

«

omnia
1

ct
111,

nox
i3.

in suo
2

cum quielum silentium conlinerent cursu medium iter haberet, omni18.

Joan

Id.

1,

lG8
»

S.

KUSTHATil
coelo a regalibus Thronis,
scilicet

tum Vcrbuin e »acutum 4 » sincerum
potcns
,

ensem
ferens,

mandatum tuum
»

«
»

stans, mortis

omnia

replevit; et

coelum quidem langebat,

pedibus vero calcabat terram.

Si itaque unigenitus Filius
facti sunt, et

Dei coaequale ipsius Verbum, per quod Angeli
cceli, et lerra, et

mare,
et, ut

et profunditates, et luminaria per

ccelum errantia,

uno verbo dicam, rerum omnium

creatarum conslitulio, Deus denuntiant; bic justo judicio
coelitus

omnibus mentem dans mcliorem thronum perpepunit injustos
et
:

tui regni oblinet, et celeri sententia

quih

opere et actione,

cum

sit

omnipotens ut Deus

Dei Verin
si

bum, coelum

langebat,

codemque lempore ambulabat
omnia replens. Ergo

terris, Divinitatis scilicct polentia

talem retinet naturam, impii quidem sunt qui inconsidcrate existimant, loco locique aliqua parte determinata di-

vinitatem circumscribi.

Et ignorantia potius quam menle moderata inconsiderate Origenes loquitur, dicens, Christum,
terraj partes pervenisset, voluntalc
fuisse.

dum

ad infimas

superius
is

commoratum
Deus,
sic vo-

Non enim

intellexit

quod,

cum

esset

luntatis afTectu, ut videbatur, et desiderio fuerit superius,

qui divinitatis operalione omnibus omnia ubique
lieri

quantum
il-

potest compleret.
sentire,

Sed concedamus haec de Christo

lum

qui Prophetarum animas a daemone evocari

dccernit. Pythomantis ut sibi similes vcnire daemones intuita est, veluti

quosdam ex eodem ventre

fralres extoliens,

qui ab eadeni sunt nati matre, clamat, deos conspexisse as-

cendentcs c terra 2 At grandiloquus ipse Origenes non dubi.

tavit dicere

:

Dacmonium non tantum Prophclae animam

eduxit, sed,
sanctae

num

et aliae

una simul ascenderunt animre
illi

Prophetarum? Porro cum
/
]

tanta dementia

non
illo^

esset salis, Angelos item definit simul ascendisse
l§ap. xvni,
f-

cum

'

2

i

Reg. xxvm,

10.

;

DISSERTATIO DE ENGA.STRIMYTHO.

1

6r)

rum

spiritibus. Dixit

quippe egentium salutis causa

illuc

advenisse. Itaque, ut apparet,

phetas,

maxima spe Angelos et Prototum denique sanctorum simul chorum excitat.
illud

Primo

decernens, eos sub potestate daemonis esse;
illuc

secundo exponens maenadis mulieris opera
veluti

eductos,

captivos

conductos, ut laborantibus mederenturilla

Quare non minus quam
Sic

mente

laesus

enuntiare videtur.

enim
non

se habet

:

misere sanctis hominibus insultavit
volant,

Angelorum ilem ordinem, qui per coelum
tare
est veritus.

male

trac-

Vel sallim aperte dicat, qui sententiam
terra Ahgelos, in coelis
hi

hanc defendit, undenam habuit e

commorantes, ascendere. Neque enim

descenderunt in

infernum secum liberatrices ferentes caplivis emissiones,
sed Christus, qui ex hoste raplum victor
sibi

erexit tro-

phaeum,

et

captivorum praeda parta, corpore ipso ad coelos

sublimis ascendit.

Verum

Angeli

Deo

jugiter praesentes, cul-

tus debitos persolvere conantur,

nec inferos habitant. Sed

Origenes, ut videtur, haec se non percipere simulat, ut superstiliosas inculcet praestigias. Praeterea, qui
turae

omnia ScripIit-

verba ailegoriis exponere ausus

est,

hoc solum ad
et veluti

teram tradere non erubescit, per simulationem

ex

oraculo delerminans; nec etiam de ipso corpore recte judicans.

Quinimo de paradiso quem Deus
narunt enarrare tentans, inter
a fabulis, inquit, serieque quae

in

Edem
:

plantaverat

1

verba faciens, necnon qua ralione ligna fructifera germialia subdidit

Gum legentes
Deus
colit

secundum

litteram est, gradu

facto ascendimus,

quaenam

illa

ligna sint quae

quaerimus; dicimus, in eo loco ligna quae sensu accipi possunt non reperiri. Haec

cum

per translationem exponat, non

horret fabulas appellare quae Deus creata perfccisse traditur, fidissimusque ejus servus
1

Moyses

scriptis consiguavit.

Genes.

i,

8.

IJO

S.

EUSTHATIl
in veolre eflingit, et

Et ex opposito, ea quae fabula
iusonat, ac
si

obscure
vera

dogmata cssent programruate

slabilit,

esse dcmonstrans. Et verba engastrimythi a Spiritu saucto
dictata contendens, ea, ut sibi videtur, ascribens vult im-

mota permanere;

divinis vero oraculis a
insignitis

Moyse

traditis fa-

bularum nomine
ditioni

sensum

inverlit, litteraeque tra-

non

vult ut quis

Nonne item

animum intendat. ab Abraham puteos eiFossos

*

aliaque ad eos

pertinentia allegoriis exponit, tantaque sermonuni copia in

immensum

protracta,

omne de

illis

negotium disterminat

in aliam sentcntiam translatum, licet

ad haec usque tempora

in regionc illa oculis conspiciantur ?

Nonne

Isaac et Re-

bcccae res gestas

2

immutavit, inaures et armillas sermones

esse aureos dicens;et

universum denique argumentum per
et ralione in-

vim distortum, ad ea quae animo cernuntur
Job, qui multa passus
rutur tolerantiam,

lelligunlur traductum, cavillationibus delurpavit? Porro de
est,

commentarios edens, non admi-

non

exlollit labores,

non commendat

virtutem, non probat fidem, non fortitudinis animi exeinpla
describit,

non lyrones

milites

magnitudine animi vigore-

que prudentiae ad virlutem hortatur, non armat certalores
ut fortiter pro pietate pugnenl; sed haec
sus, sublimi diccndi
r.niiiter

omnia praetergress

modo

filiarum nominibus exponendis

multa sane consumpsit.

Verum quac
est, hic

de Diei noniine,

et Cassiae sive Cornucopiae
difiicile est; mulliplici

nugatus

commemorare

namque

scalent futilitatc.

Ad

Laza-

rum accedo

4
;

cum

debuisset Christi ingcns opus magnifa-

cere, illoque palam demonstrare

Deum

esse qui

morluum

jam foelentem e monumento
tio involulis,

auctoritale evocaverat, et verbi

emissione corpora lumefacta animaverat; his omnibus silen-

Lazarum amicum Domini, quein non abs

re

propter virtutem diligebat, in peccatis laboranlcm et mor1

Gcnes. xxi, 20.

2

ld. xxiv, 22.

3

Job

xlii, i/j..—

u

Juan. xi, 43.

.

DIS5ERTAT10 DE ENGASTRIMYTIIO.

]}1

tuum
itiinus

Iranstulil

:

quae

ncmo

de justo aut

dixit,

aut dicla

scriptis

mandavit. Neque enim

eum tam

valido

amore Dofaclum

prosecutus fuisset,

nisi vilae ralio

quam

profitebatur

divina fuisset.

Neque minus
si

his

dum

lapidationis

spcculatur, illud etiam ac

per tropos factum in aliam

sentenliam educere obnitens, in Evangelicis verbis mire
mentitur. Licct, inquit,

multum

perscrutati fuerimus, non-

dum

invenimus in his quae scripta sunt, Judaeos arripuisse
:

lapides ut in illum injicerent; et paucis additis

Nam si iteautem tum

rum assumpserunt, prius assumpserunt iu superioribus, tum in inferioribus, nil
ut probet verba, sed
illum. Et
»

:

vult

tale praecessisse,

non

lapides assumpsisse
dixit
:

perperam

in

tamen Evangelista prius
1

«

Tulerunt igilur

lapides, ut jacerentinillum .» Quaeubiscripsisset,centum

triginta
»

quinque

versiculis interjectis, subdit

:

«

Sustule2
.

runt itaque Judaei lapides, ut lapidarent ipsum

»

Haec

quidem duplici loco descripta sunt, diversisque temporibus gesta apparent, quod non babeant eosdem verborum nexus
velconjunctiones. SedOrigenesipse,quiseScripturasomnes
tenere existimat, haec scribens, non cognovit textum id Evangelii

totum scriptum ad litteram. Porro

si

quis haec nos ef-

iingere existimat, sentenliis Evangelicis perlectis, illiusque
in eas commentariis,

ab omni nos abslinuisse
?

mendacio

comperiet. Quid inde opus est ultra progredi

Omnia,

ut

verboexpediam, allegoriisex nominibus desumptis exponit;

rerum argumenta de medio
ues,

toliit

:

ueque

illud percipiens,

multas esse justorum et injuslorum easdem denominatio-

neque

fieri

posse ut diversae

vitae

rationes ab

uno no-

mine
aller

similiter dijudicentur.

Est itaque Judas prodilor, ct
injustissi-

Judas Apostolus; vel rursum Zacharias rex
et Zacharias
alter propheta.

mus,

Et qui in fornace ignis

injectus est, Ananias vocabalur; aiter est praeter
1

hunc Ana-

Joao.

vm,

59.

2

Id. x, 3

1

1^2
nias, qui

S.

1-USTHATII

Ecclesiam persequebatur,
pati debuisset,
1 ,

cum

ipse potius perse-

eutionem
Apostolus
«

imperabatque

ut flagris caederetur
sic

cui in faciem
te

ad verbum Paulus

respondit

:

Percussurus est
judicas
percuti.

Deus, murc dealbale; et tu sedes,
legem, et contra leges

et

»
»

me secundum
Igitur
si

me

jubes

nomine
rationes

res ipsac discernuntur qui simi-

libus tropologiis
scienlias aut
JYlulti scilicet

incumbunt, dicant qua methcdo diversas
ex

vitse

eodem nomine
violant, ct

explicant.

in

hunc dicm Progenitorum aut Prophetarum
Judaei
jus

nominibus

insigniti

impie vivunt;

multi item et apud gentes Petri et Pauli nuncupali nefarie

rem suam geruul. Itaque iulilitas levitasque sermonum Origenis, non minus per hanc vaniloquentiam deprchenditur.
Quae porro resurrectionis causa malc sentiens intrudit, publicare

non

est pracsenlis negotii;

Methodius enim sanclae

memoriac

in illud

quaesitum

salis

abunde

scripsit, apertc-

que ostendit haeresim aiTectantibus ansam praebuisse male
senliendi, in specie,

non

ipso corporc resurrcctionem fieri

determinans. Ipsum vero allegoriis omnia inverlisse, pravaeque opinionis ubique semina ingessisse facile cognitu est;
saepiusque hinc inde

eadcm revolvenlem ac repetenlem,

to-

tum orbem immodica vanaquclpquentia implessc. Ilac duntaxat melhodo cx more omnia ubiquc allegoriis infarcicns,
tanlum engaslrimylhi verba figurate extricare non
potuil,
veritatis

neque

ipsa

rerum geslarum conscquentiain Iucem

profcrre.

Quid

praetcrea atlulit religione sibi subterfugia
dixisse videretur,
2
,

fingens
»

?

Cum

spectrum Sauii

«

Abscindet

Dominus regnum de manu tua » his probabiliter dicens subintulit, non opus esse intelligere, daemonium de regno
Israelitarum vaticinatum fuisse.

Jam

superius dicebamus

verba ad Samuelem prolala daemonem sufluralum fuisse^
ut
1

amente
A(
l.

Saiile

dcceplo ex propriis sermonem lexerc vi^
i

xxui,

2.—

2

Reg. xxviii,

\-.

DISSERTATIO DE KXG ASTRIAIYTIIO.
deretur
:

1^5

at hic simulat similes diaboli

conatus non habere

compertos. Ut ergo vaticinari videbatur dementis regnum

abscindendum, tunc adjunxit:
»

«

Et dabit

illud

proximo tuo
:

David.

»

At polyhistor Origenes hic motus
potest agnoscere

dixit

Daeino-

nium non

regnum David

divino sufFragio

destinatum. Mihi hic subest admiratio,
plures sani consilii gloriam, ac
tentiis ferendis
si

quonam paclo apud
et in sensi

prudens simul

optimus

esset, assecutussit. Igitur

regnum

esset

obscurum, forsan non incongrue
:

se illud aliquo

modo

nescire dissimulasset

cum

vero de

illo

testatus sit Deus,

Davidque a Samuele unctus, et semper in bello primas ferens,
regis gener
sit

effectus, ita ut huic

quidem tripudianles mysi

riadas, Saiili chiliadas decantarint;
nifestarant, quid

haec et his similia

masi

mirum

aut praeter expectationem

erit,

divino sufFragio per
ret?

Prophetam munitum daemon agnoscediccre velimus,

Nam

si

verum

non intelligendum

il-

lum solum corporea cognoscere, quemadmodum
haec

olei usus,

cujus efFusio tactus sensu percipitur, Sed nullus ambiget,

omnibus manifeste innotescere. Addam vero quod excedit caetera si haec manifesta non essent, quodnam majus
:

estj ut

simul conferamus, regnum David per olei unclione

agnoscere, an Prophetarum animas ab inferis eduxisse? Et

tamen

illud

de potiori persona commonstratum
^torti

est.
:

Nam a
«

Ghristo daemones
»

inviti

clamant

his verbis

Quid
1
.

nobis et

tibi, Fili

Dei? Venisti ante tempus delere nos

»

At animas ab

inferis

evocandi, et coetus Angelorum, qui
in

per ccelum volant,

eumdem
omnino.

locum convocandi,

reipsa

tantum Deus

et divinissimus ejus Filius

potestatem habet,

praeterq-ue eos nullus

Si itaque invisibile Dei reg-

num, ac sancto

Unctum agnoverunt, nonne multo magis scire poterant regnum David per visibilem unctionem visibilemque commorationem? Verum res gestas et
Spiritu
1

Matth.

vm,

29.

»

1-^

S.

EUSTHATII
vidif,

\n Scripluris dcscriplas

de Davidc pcrditissimus non

qui
dixit
» »

Dominum
:

corporo circumdalum aggrcssus audacler

«
:

Si Filius Dei es, milte te

deorsum; scriptum
manibus
'
!

est

enim
le,

Angelis suis mandavit de

te, et in

altollent

ne forte offendas ad lapidem pedem tuum
cognovit, profecto

»

lgitur

si

cx divinis Lilteris colloquia nectere fmgit,
sunt, tametsi prave; quae
vid
si

scit quac scripta

rcgnum Da-

non ignorabat, quod divinis Litleris erat scriplum ila ut ea qua3 scripta sunt daemon pronuntians, nihil omnino vaticinatus sit. Sed mulli nominis Origenes, cum non haberet quid diceret, ad hoc artificiose confugit, aliunde ar-

gumenlis excogitatis

:

Ego

sane, inquit, tales daeinoni vircs

concedere nequeo, ut de

Saiile et

populo Domini vaticinia

edat, ilem de regno David, illum scilicet regno potiturum.

Scd dicet quispiam

:

omnium

stolidissime,

illi

vaticinia

ncgas, et Prophetas ab inferis educere, coetusque dcrepcnle

Angelorum, quod majus
inentum, concedis? quis
lcxit? Nae

est diviniorisque potcntine
ita

arguintel-

infirme aut exilitcr

rcm

ego potissimum respondcrem, daemonem, ut et
fuisse, qui licct

antea demonstravimus, nihil vaticinatum

prophclia non indigna collocutus fuisset, non ideo tamen

cxistimandum erat

spiritus ct

justorum animas ab

infcris

evocasse. Etenim et Caiphas
:

cum dc Christo prophctasset, dixit « Expedit ut unus homo morialur pro populo, ct non » tota gens pereat \ Ilacc autcm non dixit ex semelipso, ut scitissimus tradidit Joannes; « sed cum esset pontifex » Si hic, qui contra Dominum » anni illius, prophetavit.
sententiam injustam
tur, sed
tulit,

tamen non
alio

a semetipso vaticina:

molus duntaxat ab
idem

coarguitur

nequc ergo

si

quis alius
turne

cffeccrit, ideo

proptcrca divinioris esse nacst
si

censendum. Neque sustinendum
animas ab
infcris,

dicant praesti-

giis diabolicis
1

exercitusque Angclorum,

Matth.

i\ G.

2

Joan.

xi, 5o.

MSSERTATIO DE ENG A.STRIMYTHO.
ut vidctur, veluti

1-5

Dcum,

eduxisse. Altendenda quippc sunt

quac his prophetis praccipiens Moyses in
falus
» » » » »
»
:

Deutcronomio

of-

«

Si surrexerit in

medio
tibi

tui

prophela, seu
vel

somnium
ad
te, di-

somnians, et dederit
nerit

signum

prodigium, et evc
est

signum

sive

prodigium quod locutus

cens,

Eamus

et

colamus deos alienos quos ignoralis; non

audietis verba prophelae illius, ait, aut somnianlis soni-

nium
ulrum

illud, quia tentat vos
diligatis

Dominus Deus,
vestrum
Filii
1
.

ut
»

palam

fiat

Dominum Deum

Yerum

hic

dualitatem Patris et ejus unigeniti

repraesentans, al-

terum quidem

Dominum
et

tentantem appellat, allerum esse
dilectum; ut hoc numero binario

Dominum item unam Deitatem
propheta
serat,
ille

Deum

probaret, veramque Dei generationem. Si

qui signum aut portentum ostendere promiest, ideo

omnibus modis abjiciendus
quanto magis daemoni qui ab

quod nefarium
justorum
prae-

idolorum cullum inlroduceret,
serit;

licet signi potenlia praeces-

inferis spiritus
?

evocare pollicetur, nulla fides est adhibenda
ierca quamvis impius diceret,
illis

Nemo

oracula consulentibus,

Deum

tentanlem impium suscitasse Samuelem, ut factum poslea subsecutum daemonis promissioni ascriberetur, eo-

que nomine per fraudem deleret aliquos.

Nam omnino cavendum erat, ut legum lator mandaverat, a vaticinii scelere. Annon auguria eorumque causas execrandas putas ?
nonne vaticinaliones engastrimythi
et

sorlium symbolo
:

?

Audi quae paulo prius iterum praeceperat
»
»

«

Si introiens
,

in

terram quam Dominus Deus tuus dat

libi

non

disces

»

secundum abominaliones illarum gentium, non invenialur in te qui lustrct filium suum vel filiam suam in
facere
igne, ct valicinans vaticinia et miltens sortes, et augurans

»

»

incantationibusincanlationemvenlriloquuselportenlorum
inspeclor, cl inlcrrogans morluos
1
:

»

est

enim aborainalio

Dcut. xm,

i.

|„g
i

S.

F.UST1I.VTII
1
.

Domino omnis
:

qui facit haec

»

Post ha3C innuens eliam

alienigenis propterea

mortem

et

internecionem minari, sta-

tim subdidit
.

«

Propter cnim tales abominationes Dominus
illos a te. .

exterminabit

Manifestum itaque

est, engastri-

idololatriae causis mythi vaticinationem cum caeteris internae sordes morbum junctam essei Ita enim in febribus exacuunt adeo, ut ex tuincendunt, vitiososque humores Et dum corruptione plerumque peslem inferant.

con-

more

et

portentorum inspectiones
engastrimythos

tristes visiones vocavit, quae

per
illis

faclae historia

traduntur, probavit in

exislimo, rursus in Levitico nihil veri contineri. Ideo, ut verbis percontra eos sententiam dixit, his ipsis

atrociorem

actam
,,

:

Et

vir,

aut mulier,

si

facti fuerint ventriloqui vel

,,

lapidibus illos incantatores apud vos, morte moriantur, igitur dicent qui novas obruite, rei sunt \ » Quid hic

contendunt? Utrum Origcnis sententias amplectendas esse operalores engastrimythos jubet veluti pessimorum arlium
occidi, vel e contrario
si

bonorum operum

praeceplores

?

Nam

legum impiorum sunt auctores facinorum, jure
:

lator de-

sin optieliminat testandos, qui nihil veri pronuntiant, animadmarum actionum magistri sunt, frustra in eos lex
vertit.

Quippe

si

ab

inferis

animas educunt, quae

cum huc

indigentibus utiliadvenerint futura pra^dicant, necessaria lapidibus obrui benel\iclores ter suggerunt; injusle ergo

legum
sit,

lalor praecepit

:

ita

ut

unum

ex duobus necesse factu
abjicere, vel engaslri-

aut has voces

tanquam

inutiles

criminari. Scd mythi verba tanquam falsa atque vana Litterae ? an una quid dicemus? Pugnantne inter se sacrae inter eas ccnsentcntia multis adversatur? Si quae tamen earum parti palma danda est. Et taj
troversia est, potiori

men
i

contrariae

omnibus

senlcntiis in

engastrimythorum

agunt, concondemnatione, tanquam eorum, qui impie
Dout.

xvm,9.

2

Lovit. ix, 27.

DISSKRTATIO DE ENG ASTRIMYTHO.
currunt.

\nn

Nec minus praeterea in quarto Regum relatum est Manassem impietatis excessu, praeter justorum neces, omnibus rebus quae idola prae se ferebant servivisse : t Fe» cit

sibi ipsi, ait,

engastrimythos et gnostes
laude

1
.

»

vero parte, qui

justitiae

illuxit Josias rex,

Ex altera omnes si•

mul manufactas

statuas dejectas, igne consumptas dele-

vit; inter caetera et id
»
»

memoratu dignum

egit

:

Sustulil,

inquit, ventriloquos, et gnostes, et theraphim, et idola,
et

carasaim 2

;

»

et paucis interjectis, ea combussit, veluti

nefaria. Itaque

si

utriusque scriptionis unus est auctor, in

quibus duorum regum vitas scripsit,

horum alterum

injus-

tum

fuisse ait,

quod

praeter alia ventriloquos induxerit;

quod divino zelo excitatus venomninus inimicis deleverit. Hsec si ita se habent, patet non sibi adversantes voces emisisse. Neque
extollit,

alterum laudibus

triloquos prae

Spiritus sanctus dixisset

Samuelem

ascendisse, sed engas-

trimythi referebat sermones, illam uti sibi videbatur atque

opinabalur magnifice se jactasse, spectris, quae lantum imaginatione obscure deprehendebantur, regem spe bona
extollendi.

Neque enim

sibimetipsi aliisque Scripturis

om-

nibus adversaretur.

Neque tantum

hae auctoritates ista

damnant, sed

praeter has alius item testis fide dignus, Esaias
;

propheta, calculum addit

hic quidem similes abominationes execratus, haec subdit, ut ita sentiant rectissime ad»

hortatus

dixerint vobis, Quaerite ventriloquos, et eos qui a terra clamant, qui vane loquuntur, vel e ventre
:

«

Et

si

»

dicunt,

Non

est

gens ad Deurn*.
vivis

»

Ita paucis additis

:

« » »

Quid quaerunt de
non
est dare

mortuos

?

legem quippe

in auxi-

lium dedit, ut dicant, Non

sic ut
i

verbum hoc, pro quo

munera pro

eo,

explosit. Et si vaniloquum similem conccssum declaravit, sine dubio demonstravit, horum
*

nus

omne ventriloquorum

clara sanctaque voce ge-

4 Reg. xx., 6.

-

2

id. XX1II , 2 4,

_

s

j sai<

^n,

j

9.

XVIII.

j-g

S.

EUSTIUTII
proferre veritatem, sed
le-

neminem ullam unquam omnino

componere, mendaciis, iisque inanibus ingestis fraudes Quare non vique ac frivolo sermone indoctis imponere.
congrue
ipsi
illis

in:

exprobrabat qui de

vivis

mortuos interrogant

enim vaniloqui cum mortui

sint, et coeci,

mortuorum

testimonium dicebat voces deferre se simulant; contra quos ne inani Propheta, clamans, legem jam de his fuisse latam,
et hi qui sermonis dicacilate subducantur, quemadmodum firmissima lcgis custalium rerum sunt auctores. Est enim

lodia, coeleste auxilium implorare, et
ipsis

non e rebus

terrenis in

subterraneis

animum

figentes,

opem emendicare. Sed
se esse existimat

qui

omnes jam Scripturas interpretatum

neque uti de Origenes, ha^c testimonia ignorare simulat,
propositum cet usurpat, sed quae ad
cit, iis praeteritis

minime

faciunt infar-

quse natura sua congruebant.
si

Quod
et

si

ig-

videtur, effecit, norantia, stolide quidem, ut

malignitale

negotium audacter obivit; quin
dhdsset
facit
:

cum ambiguus
Hic
,

anceps

Quid

igitur facit ventriloqua?
justi

quid igitur

ventriloqua circa animae

eductionem? sermonis

ipse fecerat aliisdonans; dubietate sublimitercffugit, quod Samuelem eductum fuisse totum vero Scripturae attribuens

secundo audet repetere, Quis confulenler asseverat, atnon pro prima interpretaipsum eduxit. Ego porro existimo
tione, a rectissime

cunda expositione

semper sentientibus reprehensum, secum responderet, dixisse observatum,

scriptum, engastr.myengastrimythorum. Deinceps subdit Saulem Samueli dixisse thum aliquem eduxisse, itemque
litteris

proditum esse

:

his similia

complura inani verborum
infit
:

repetitum denuo ambitu ilerum atque ilerum

Non

aulem enuntiavit
quit, textum,
si

si

volens ascendit.

Non enim

habes, in-

Scripturam

nnnus, eduxit illum engastrimythus. Si Igitur ex percurrens, aliquis me reprehendat
:

quoe prius senlit inconadverso reprehensus aperte ncgavit

DISSERTATIO DE ENGASTRIMYTHO.
sirlerate; ibi

179

enim determinavit Scripturam polius dixisse, non mulierem Quem evocabotibi? Ilic manifeste convic:

lus, oblivione

accusalionem vitare studuit. Sic ubiquc

sibi

adversantes opiniones exponit,

quemadmodum

et hic per-

peram

inter

opinionum pugnas, ac turbas, criminis actiofuit effugere.

Quando igitur vi quadam adducmulierem Prophelae animam non evocasse fassus est, dicat quis eam eduxit. Ipse enim in eo firmiter stetit,evocoactus
tus,

nem

catam tantum eam tradens. Ipsa itaque
erat, et Saiil exorator illius, ut

sola

pythomantis

Prophetam educeret. At hic

nequaquam
secutum

erit

auctor fabulae; neque enim noctu ad illam

deveniens engastrimythum precaretur. Si vero faclum subest, nulli alii

debet. Ita ut ex his

quam engastrimytho opus duobus unum affirmare necesse
fuisse, vel

ascribi
sit,

vei

hoc nunquam omnino opere praestilum
gastrimytho et daemone

ab enfuisse.

hominem rectum eductum

Nonne qui religione voces proprias dum negare videtur, diversa methodo eamdem opinionem fraudulenter oblrudit?
Sed perorationem, qua
ac
lot
si

se defendere videtur,

*eritas esset, inculcat.

Neque

illi

mendacium, pudorem incutiunt
idem con-

tantaque legum latorum decreta, consona Prophetarum

testimonia, reliquusque seriei historicae unus ac
sensus.

Quin

sanctissimis oraculis prava ratione perversis,

libere engastrimythi verba confirmat, recentiora idolorum

cultus

inslrumenta decernens, quae plagiaria

daemonum
inter-

vaticinatione obtrudunt.
det,

Ipsumnomen compositumpersuaEngastrimythus enim

quanam

in parte versatur.

pretatur a ventre et fabula, quasi fabulam in ventre confic-

tam demonstrans. Compositio fabuke
bililer,

intra

ventrem proba

quemadmodumet tentoria

efformala, non veritatem,

sed

mendacium

aperte pronuntiat. Multo melius itaque qui

varia periti sunt lectione noverunt

quodnam

illius

genus

:

qui non

modo

ille

supersiitiosis pracstigiis

apprime deditus,
1

2.

l8'0

S.

EUSTHATI!

gcnlium superstitiones clanculum introducit. Nihilominus
inde etiam paucis ejus stoliditatem, uti par est, reprehendcre,

omittendum non

est.

Etenim

rhetoricse artis traditio-

nes

commode exponunt, fabulam esse fictionem quamdam cum delectatione,ad aliquem vitae usum necessariam.
satis

Ficlio vero dicta est, quod, ut
iicta sit
set.
:

omnes

aeque fatentur, consi

neque enim fabula diceretur,
si

reipsa gesta fuis-

Quare

fabula rei fictae ex improviso compositio est,

re

quidem

ipsa longe abest a veritate; at

rerum ratione ma-

terias

suppeditando repraesentat actione destituta. Quippe
verisimilitudine, quasi essent, proponit, nar-

quae

non sunt,

rationeque imitationem confictam introducit; res itaque
quae

non

subsistunt, formis atque figuris ornatas, nulla suf-

fultas firmitate,

quoad

fieri

potest stabilit. Mihi vero vide-

tur fabulae confictio nihil ab inanimatae umbrac delineatione
diflerre.

Ad

similitudinem quippe tabulae lineis ipsis desig-

natae, et pari aequalitate

argumento, in

unam partem

respi-

ciens

personam

confingit, imitationcque res ipsas lineis in-

<luctis figurat, et in

omnibus in

aequalitate

numcrum observat

potissimum

;

sicquc ortus et fines bcllorum non dissona ba-

sibus pingit, labia loquacia,

vocum

proprietates, planctus,

aut conciones principum, convivia, saltationes, furores bac-

chicos.mysteria, cbrietates turpissimas, petulantias amatorias,

praedonum direptiones, deploralas

caedes, cladcs enoraflluentias.

mes, paupertatis simulaliones, divitiarum
centi igitur oratione notas apponit, et

De-

personarum

fictionc

ad acliones similes, quae viros decent, designat. Fabulatores

quippc

floridis

vocibus selectis varias colorum specics
fictioni.

adhibent,complicantque personarum
tionis suavitale

Deincepsorafabulae nar-

adumbrantes,

omnem quidem

rationem expediunt. Et veluti signorum pictores aspectus
pulchritudincm, rubeis floridisque coloribus, ac
pingerent, dislinguunt; verbis item, figurisque
si

cera

dum

nu-

DISSERTATIO DE ENGASTRIMYTII0.

l8l

merum accommodare coguntur

characleribus pinguibus,

veritatiscausa quasi compedibus vinciunt.
ratione fabularum imagines exornant.

Athi quidem hac

Hinc musica quseorationem

dam harmonia
tio.
»
»

constituitur, at poeticae imaginationis inven«

Itaque Plato inlerrogatus, musicae quidem
:

esse determinat, dicens
cies,

Orationis

autem duas esse spe-

unam veram,

alteram falsam; in utrisque vero insti-

»
»

tuendum

[civitatis custodem~\, sed

primum quidem
est,

in

mendaciis. »Prius quippe dixerat pueros fabularum cantu
«

deliniri. Itaque,
»
» »

In unaquaque re

maximum

atque

praestantissimum principium, potissimum vero juveni et

tenero cuilibet; tunc enim
tur figura ejus rei

maxime formatur

et induci-

quam

quis unicuique
dictis illud

imprimere atque

»

obsignare

velit.

»

Quibus

conatur ostendere*

minime

esse necessarium immodicis purisque mendaciis ju-

venum animos occupare; cum,
possint.
»

quae puerulis recentioribus

pravae opinionis notae imprimuntur, vix divelli aut aboleri

Quapropter ratione non interrupta, subdit

:

«

Adeo-

ne

facile

permittemus, quaslibet fabulas a quibusiibet pro

»

arbitratu inventas audire pueros, easque

animo suscipere
debere

» » »

opiniones quae ut plurimum sunt

iis

contrariae quas, ubi
illos

ad constantem aetatem pervenerint, habere

arbitramur? Nullo id quidem modo, dixit, permittemus.

»
»

»

»
»

Primum quidem constituendi sunt fabulatoribus iilis censores, qui, si quam illi bonam fabulam fecerint,excernant atque seligant, malas autem repudient eodem illo judicio atque examine. Quas vero fabulas e caeterarum numero
exemerimus, dabimus operam ut et nutrices
pueris eas
et

matres

»

commemorent;

ut

illis

fabulis potius informen-

»

»
»

eorum animi, quam corpora manibus curentur. At ex iis quas nunc commemorant, multae
tur atque instituantur

erunt repudiandae.

»

Deinde
:

cum de earum pro

ratione

dif-

ferentiis interrogaretur

«

In majoribus, dicebat, fabulis, et

1$9
»

S.

fiUSTHATII

minores videbimus.

»

Gum

rursus Adimantus eas senon in:

telligere
»
»
»

innuens quaereret, subintulit

«

Quas

et

Hesiodus et

Homerus nobis commemorarunt.

Hi enim falsas quasdam

fabulas effiuxerunt, quas hominibus proponerent, et quoe
»

jam olim invaluerunt atque etiam nunc obtinent. que si Homeri carmina alque Hesiodi fabulas, easque
latetur, quae

Ita-

falsas

potissimum eruditionis causa auditores delec-

tant,quin et dictionis ornatu

mentem ad perfectam eloquenillos

tiam excitant

:

quanto magis sermones
,

quos fanalica

mulier

efFutiit

malas fabulas esse, easque fallaces fatebi-

tur? quando et engastrimythi
Graeci enim, et qui

nomen ipsum hoc praedicat. nominum cujusque rei impositionem
Sequitur

accurata exquisitaque diligentia examinant, in ea lingua
fictiones falsas ptfftwfj id est fabulas, appellant.

ergo rem ipsam, ex nomine quo proprie nominatur, conspicere. /Esopi

quidem ludicra
quas pueri
et

similes prae se ferunt fabu-

larum

fictiones,

in ludis facete

urbaneque jo-

cando recitant,

anus Corybanthuin more insanientes

garrulo sermone decanlant.

Quandoque etiam dum

haec

agunt, larga vina gulturi fundunt, calicique et potioni intentae

lnirum quantum blaterant.

Qui vero philosophiae

mores apprime profitentur,
veluti falsorum

et veras

Musarum

cantiones

fabulamentorum

species, uti par est, accu-

sabant. Si
est,

nomen

itaque ipsum recte de re ipsa positum

engastrimythum, utique haec engastrimythus efFormare

videtur.

Neque enim

a naturali

sanaque mente loquitur,

sed in intimis visceribus daemon diversans,
depascitur et
laedit, et

ex ventre fabulosas

mentem ipsam fictiones comfor-

ponens strepitum

edit,

necnon

in varias

commutatus

mas

variis spectris seducit

animam. Quando vero multis
sit,

formis, ipse multiformis

cum

varietur,

non minus

et

nunc
terii

e terra ascendere se simulat, et clamat; et ad minis-

bina

membra

figuris

commutatis, alium quidem as-

DISSERTATIO DE ENGASTRIMYTHO.

1

83

cendentem, ab eo qui
exhibere.
tat, ut

in vocante

est,

videtur ob oculos

Idem vero huc

illucque discurrens species

mu-

factis

sermonibusque ostendat se esse mendacem.

Simulat itaque personas ipsas mortuorum educere, ut ex
rei gestae serie videre est.

Et

cum

tetrico vultu tristia spec-

tra ficte inducat, universaque mcesta

mortuorumque punon diu
et visis

tore plena ostendens, quasi ab inferis evocata horride repraesentat, et veluti a carcere vinculisque soluta,

post rursum ex hoc loco illuc transmeare.
ipsis terrore percutit

Quinimo

animum,

pallidas formas fingens, et

oculos horrendos atque demissos, quales
solent qui jainjam

mortuorum

esse

animam

efflare videntur.

Nam

similium

rerum

fictor

per simulationem terribilibus omnibus sese
sui dae-

accommodat. Quandoque etiam non dissimilibus

monibus ad opus
neque justorum
feris

ascitis;

sed neque Prophetarum animas,

spiritus,

neque dignitates Angelicas ab inut ab
a

educit

:

quin ex adverso ab Angelis deprimitur, daviris
illis

tusque est optimis

conculcaretur humi
illis

ef-

fusus disruptusque.
deletus, terga
illisit.

Sed hic

supremis

raptu violento

Solius vero Dei omnipotentis est, ejus-

que divinissimi

Filii

animas ab

inferis

educere, ccetusque
divinoe naturae

Angelorum ordine adstantes habere, quod
pr

oprium eximium ac singulare

est.

EUSEBIUS,
CjESARIENSIS episcopus.

CONTRA HIEROCLEM

LIBER.

CONTRA MARCELLUM LIBRI DUO.
CONTRA MARCELLUM, DE ECCLESIASTICA THEOLOGIA
LIBRI TRES.

QUATUORDECIM OPUSCULA.

EUSEBIUS CESARIENSIS
(anno 54o.)
GRjECUS.

Pamphili presbyteri Gaesariensis ' ac martyris non filius, nec servus, sed amicus ita singularis ut ab eo nomen tulerit, frater vel conso2 natus circa annum brinus Eusebii Nicomediensis 264 ut videtur, in Palaestina, vel ibi saltem educatus, Dorothaeum Ecclesiae Antiochenae presbyterum, de sacris Scripturis disserentem, non impiger discipulus audivit. Exinde ab Agapio Caesariensi episcopo in clerum assumptus ita huic Ecclesiae fideliter adhaesit, ut ingruente persecutionum tempestate, a
Eusebius
,

,

,

,

doctrina et exhortatione martyrum, inter ipsa custo-

diarum claustra, minime
ficio

cessaverit.

Cui

pietatis of-

cum

perseveranter instaret, captus ipse et in

carcerem missus, redemptae per oblatum idolis sacrificium libertatis suspicionem tulit; non satis quidem merito, utpote qui tam graviter lapsus non ^otuisset ad episcopalem dignitatem assurgere.

Quo
sratus,
1

in

munere Agapii successor an. 3 5 conseArii primum partibus adversus S. Aiexan1

Agitur de Caesarea Palaestinae, quae prius Turris Slralonis appellabatur. Eusebius ab Hieronymo vocatur Palaestinus, ut facilius ab Susebio Caesareae in Cappadocia oppidi episcopi discerni possit.
rlinc saepius

:neno

Eusebius Nicomediensis Arianae causae nimis addictus, symbolo Nitamen subscripsit, sed mala fidc, ut eventu compertum est. Deposius et in exilium missus, nec ita multo post revocatus, in S. Athanasium uisus debacchatus est, et Constantinopolim translatus, cum benc merito

2

Vriani

nomine migravit ad Dominum,

cui sinc fidc pfaccre impossibilc esl.

, ,

l88

KUSEBIUS,

patrocinatus est, nec ab ejus, erroribus in scriptis satis alienus reperitur. In conConcilio nihilominus Nicaeno impugnatum primo

drum Alexandrinum

vocabulum non solum amplexus est sed ad populum Caesariensem scribens, cur illud amplectendum credidisset exposuit. Magna de fidei
susbtantialis

ejus sinceritate disputatio; nec inficiendum est plura in operibus occurrere quae durius et parum com-

mode

etiam non facile excusari posse agendi vel potius scribendi rationem qui neque in Historia Ecclesiastica , neque in Vita Gonstantini Magni, tam celebrem illam Ecclesiae pudicta videantur.

Fatendum

est

narrare dignum judicaverit; qui de concilii Nicami gestis ita loquatur, ut nullam fere aliam quam Paschatis quaestionem ab eo solutam suggerat;

gnam

qui rescriptis Constantini adversus haereticos legibus, mandatum illud, quo Arii scripta igne comburenda damnabantur, silentio praetermiserit ; qui

denique relato Tyri concilio ne unum quidem verbum emiserit de S. Athanasii causa, licet illius congregandi primum fuerit objectum. Fatendum deni,

i

que

illum a veteribus plurimis et doctoribus et conciliis vehementer tanquam haereticum exagitari,

Athanasio Ariance causce procul dubio ita suffragasse incusetur, ut « non veritus sit palam di» cere Christum non esse verum Deum » ( S. Atha-

cum

a

<

S.

I

;

nas. in tract.

de Synod. Arimin. et Seleuc.

)

cum

a

B.

Hieronymo vituperetur, quod

« signifer Arianae

» factionis »

pro Origene scripserit, Arianorumque
i

princeps erraverit in

Epist.

dogmatum veritate; »(Hieron. lxv ad Pammach. et lib. n adv. Rufin. ) cum

praesertim a

Synodo cecumenica VII traducatur tanquam in reprobum sensum traditus, qui subscribens in Synodo « veritatem labiis suis honoravit, cor au-

,

,

(LESariensis episcopus.
a
:

i^q

tem longe ab ea cohibuit, veritatem simulans vir i duplici animo, ut ait Jacobus frater Domini, insta9 bilis in omnibus viis suis. » ( Action. vi.) Illum tamen consubstantialem Filium agnovisse licet ab Homousii, dpowiov, vocabulo interdiu abhor-uerit
7
,

praesertim

cum

in Ecclesiae pace fuerit de;

unctus, credere maluerim neque adeo negasse Spi'itus sancti divinitatem, sed modo eum a Patre et

?ilio

distinctum

,

et a Filio proficiscentem docuisse.

^uic sententiae patrocinantur et Constantinus Maglus, qui in epistola ad Synodum Antiochenam illum ippellat sanctissimum Ccesariensium episcopum, et )lurima perantiqua Martyrologia quoe ilJum festis
ilicubi

celebratis inter

sanctos

annumerant tan-

juam episcopum et confessorem, et excellentissimi ngenH virum. ( Usuard. 21 juin; Notkerus, ibid.) Quidquid autem de Eusebii fide credendum esse fideatur, tamen dicendum est cum S. Basilio illum propter multarum rerum peritiam idoneum esse
cui habeatur fides; » (ad

Amph.

c.

xxix.)

cum Hie-

onymo,

Ecclesiasticam pulchre historiam texuisse, tres libros scripsisse elegantissimos vitam Pamphili continentes; » virum etiam fuisse doctissimum
«

n Scripturis divinis studiosissimum, ita ut mirantis nore exclamari possit : « Quis prudentior, doctior,

eloquentior Eusebio inveniri potest?» (Ep. lxv ad famm. Apolog. adv. Rufin. lib. 11 adv. Rufin. et de
cript. Eccl.)

cum

Evagrio, virum pariter extitisse

um

in aliis « rebus disertissimum,

tum

in scribendo

possit lectores suos, si non perfecte efficere Christianos, ita tamen impllere ut nostra libenter amplectantur ; » cum Gelasio deuque papa, abjuratis qui identidem occurrere posiunt

tantum valentem, ut

erroribus,propter

«

rerum notitiam singularem

lf,

EUSKBIUS»

» «

ejns usquequaa 3d instructionem pertinent,libros

quaque non esse respuendos. » ( De lib. Apocryph.) Hoc autem in ejus vita laudabilius occurrit, quod epioblatum a populo et imperatore Antiochensem
scopatum,
ecclesiasticae disciplinae fidelis observator,
sic laudavit,

recusare non dubitaverit; de quo illum
scriptis epistolis
»
w
«,
,

Constantinus

:

«

Tu quidem

bea-

tum

te in

hoc ipso existimare debes, qui

totius

propemodum
apud
se

orbis testimonio dignus universrc

Ecclesiae episcopatu judicatus sis.

Nam cum omnes
hanc tuam
fe-

» te

episcopum

esse ambiant,

» licitatem sine »
»

controversia adaugent.
,

Verum

rectis^

»
»

Dei et sime fecit prudentia tua qure et mandata Apostolicam alque ecclesiasticam regulam custoEcclesine dire statuit, episcopatum Antiochensis

repudians, et in eo potius permanere desiderans suscepisset. n » quem Dei mandato ab initio ut a Basilio Sic apud omnes eruditus habebatur, fb^>m*i« **»«*•* id est > propter eruditionem jitle

dignus vocaretur

(

de

Spirit. sanct. c.

xxv); a Nice-

phoro

twv tots )»y«*v vrpwTo?,
lib.

vrinceps (Hist.

oratorum hu/usce temporis xix); ab Hieronymo ipso vir

admiradoctissimus (lib. ii adv. Rufin.), egregius , bibliothecae divinae cum bilis (de locis Hebr.), qui « pervestigator, » Pamphilo martyre diligentissimus
» infinila edidit

volumina

»

(de

Script. Eccles.);

sic

ipsi

Constantino imperatori commendandus,ut nullum reperiret dilibros conficiendos cogitaret, tale opus gniorem cui, scriptis iterum epistolis,
cura

committeret
»

:

«

Visum
,

pruest, inquit, id significare

dentiae

tuse,

divinarum ut quinquaginta codices
maxi-

» » »

Scripturarum quarum apparatum et usum m meiprae necessarium Ecclesiae esse intelligis, antiquanu branis probe apparatis ab artificibus

,

C/ESARIENSIS EPISCOPUS.
»
m

«9 1

vcnuste scribendi peritissimis describi facias, qusc et legi facile et ad omnem usum circumferri pos-

denique omnibus Ecclesiae temporibus acceptus, ut de illo dictum fuerit, « nihil esse antea » scriptum, quod non ad unguem cognosceret. » Ita
» sint; » sic

cum
in

dubiae fidei

,

sed non dubiae eruditionis fama
Ecelesiae quievit

communione nihilominus
33g
vel

anno

Christi

34o,

aetatis circiter

86, episcopai^opeav,

tus vero 35.
Scripsit
id est,

autem

:

C'hronica

sive uavTo<W>jv

omnimodam

historiam, ut titulus operis transScript. Eccles.
c.

fertur ab

Hieronymo (de

lxxxi),

ab orbe condito usque ad vicennalia Constantini Magni an. 325, quae amissa quidem desiderantur, sed S. Hieronymi versione quasi resuscitata supersunt; i° Prceparationem et Demonstrationem Evangelicam, quae graece EvayqshxiQe anofei&us Tcponapaaxewi
,

et Euayyehxnv a*od*%ts

inscribuntur

:

quarum

prior aniJu;

mam
daicae

praeparat ad suscipiendam religionis veritatem

delusis

paganorum deliramentis, astructaque
doctrinae

Christum annuntiantis divinitate posterior vero contra Judaeos demonstrat Judaicse legi finem impositam locumque Evangelio datum
,

;

3° Historice Ecclesiasticce ,

e*x^3?i*€!»!k irop"**,

lib.

x,

a Christianismi exordiisusque

adLicinium

et

pacem

a Constantino Ecclesiae redditam, cujus antiquioris
gratia historice ecclesiasticce pater dignus
rito visus est appellari; 4°

non imme-

de martjribus Palcestince, cui adjungi potest B. Pamphili martjrium ; 5° librum contra Hieroclem, quo Apollonium cum Christo mi-

nime comparandum

ostendit; 6° plures in varios

Scripturae sacrae libros commentarios , quos hceretici
Jiominis in latinum eloquium verti

culpam

esse,

sed

durius, affirmat B.

Hieronymus (de

Script. Eccles.);

1Q2

EUSJSBIUS,

7° Constantini

Magni vitam,

et
,

Encomium;
licet

li-

bros v contra Marcellum qui

post Nicaenam
vituperiis

synodum

scripti,

quibusdam tamen

non

indigent; 9 Orationem in dedicatione ecclesice Tyri; ad Ecclesiam Ccesariensem, qua suam 1 o° Epistolam in concilio Nicaeno agendi rationem legitimam vindicare nititur ;
1


,

librum de situet nominibus Loco«

rum Hebrceorum
»

quo
,

laboravit ut congregaret

nobis de sancta Scriptura

omnium pene urbium,
et

diversorum vel » locorum vocabula, quae vel eadem remanent, vel aliqua ex parte cor» immutata sunt postea nomin. » rupta... » (Hieron. in praefat. lib. de sit. et locor.Hebr.); \i° Quatuordecim opuscula quae a paubi tre Sirmundo in publicam lucem sunt emissa, et agitur de Fide adversus Sabellium duobus libris, de Resurrectione et ascensione pariter libris duobus, de incorporali et invisibili Deo, de incorporali, quinque libris, quibus subjunguntur quatuor tractatus de diversis; i3° Canones Evangelicos de concordan»

montium

,

fluminum

viculorum

,

tiaScripturarum,

cum

Epistola

ad Carpianum.
circa Scriptu-

Prater ha^c prsecipua opera habentur insuper frag-

menta ram 20
:

Respor?

wrum ad Marinum,

;

Epistolce

ad Constantiam, ubi de

cultu ima-

ginum parum catholice agere videtur; 3° Epistolce ad 5. Alexandrum Jlexandrinum, quae licet dubiae fidei, ad majorem mentis Eusebii circa Arianismum
intelligentiam referre operse pretium duximus. Habentur insuper, nec in Latinum versa, nec ullibi

excusa

:

Eclogce propheticce, quae graece tan-

tum extant in "Viennensi bibliotheca; 2 triginta contra Porphjrum libri, quos parum probabiliter in Romana bibliotheca reperiri quidam contendunt 3°tres
;

circa explanationem Scripturarum libri,

qui in Sici-

EPISCOPUS CESARILNSIS.
lia

1Q 3
libri

snperesse credentur; 4° Tres

cle

Martyribus

a Martyribus Palcestince diversi, qui i n Hispanensi Escurialis bibliotheca servantur, licet dubia

videatur

hujus thesauri possessio. Utinam latentes rentur divitiae!

illae

erue-

Nullum

nemo

inter veteres Eusebio doctiorem extitisse est qui dubitet. Non tantum autem

dicendi

venustate,
tuitur,

quantum doctrinae ubertate excelhf rerum non verborum curiosus, omni ornamento desti:

eruditionem quaerenti utilissimus, ingratus autem eloquentiam appetenti. De quo ita Photius « Phrasi neque jucundus uspiam, neque perspicuus » homo tamen multae doctrinae est, tametsi mentis »acumine, affectuumque constantia, quantum

»

dogmatum
»

in

»geat.

accurata tractatione est opus (Bibl. Cod. ix.)

,

indi-

Opera Eusebii integra excudentur ex probatissimis editionibus, quas in multis emendare curavimus; exceptis tantum historicis libris, de quibus nullam mentionem facere statuimus, omnibus
corpus forsan ulterius congerendis Hinc praetermittuntur io Chronicon; 2 Historia ticclesiatica; 3° liber cle Martjribus Palcestince:

toricis

ad

unum

his-

£ Martynum S. Pamphili rita, quam encomium

:

potius

mus, cuique adjunctam relinquimus Constantini Y>ratwnem acl Sanctorum caetum. Librum etiam de itu et nominibus locorum Hebrceorum inter S. Hie-

sed non Constantini quam historiam duxi-

onymi opera remittimus, cum, ipso teste, illum ita nterpretaverit, ut proprium quodammodo sibi opus
Item Epistolam acl Ecclesiam Ccesarienem, inter opera S. Athanasii qui nobis illam seravit, deputamus.
,

^eddiderit.

XVIII.

i3

x

EUSEBIUS,
'

9

Lla
ni jpIo

extat coropleta Eusebii
:

operum

editio.

Separalun c

V

amisso, gr*ca tamen 7ckronica, quorum, grexo textu
ut potuit,
collegit

exierunt haec pnecipua

auLdlS
e idte

ediditque Scahger, sed paruin

hac editamen 1606 et i658 in-fol. Adsunt notse.Tersionem, doctissinue ejusdem tionc P«t«r latinam opera accuratior editio inter Hieronym. itine tantum legilur tom. q** ^vltiarso emissa Veroo», an. » 0, curis postenonbus aucta Villarsi ejusdem ver sio recusa est et vetustionbus at.noinio et recentius cum an \ 7 66 et 1782; in colligente Thoma Roncalbo, r"m Scriptorum chronicis,
an.

m

W

M

-

**"

miblicum emissa, 2 vol. in-4°. vulgata est graece o 3 p,-*miiYi.i7> Etw^/icfl •• «** ,*/./. Pirisiis in 101 ansns, in-fol. phano typis regus an. i544, 1
:

a

Roberto Ste
atine soepn.s, r
la

greece autem et i58i, in-fol. ac pr«serthn anno Lapsia^ an. 16*8, Parisiis, ct 1688, versione Francisci Vigerii praeferat, m-fol. licet titulus Coloniam gra^ce typis regus 50 Dcmonstratio Evangelica prodiit : Roberto Stephano, Parisiis, au. i5 4 5, reK io codice, curante parum fideli versione, Pansiis, an

r

mc

c

m

versione, Par.sns, grsece et laline, cum Donati i58i iu-fol cum libro seu potius Lipsise, an. 1688 an ,628, et Colonise Marcellum, in-folj libris contra contra Hieroclcm et quinque Praparatio Evangelica Vigern, ,n Heec editio, non sccus ac

|oi

-

latine

ex Donati

textuum et emendata, tum addita multis deficit, ct a nobis aucta tum distinctis accuratms diyer«acra* Scriptunc indicatione, tum quajsitis aliunde capitibus soruin auctorum fragmentis, quse antea decrant.

Historia Ecclesiastica in

publicum emissa

est

:

graece,
a ho-

cu mSocrate,TheodoretoetEvagrio,elegantissimistyp.s, latine ex Ruf.ni vcrs.one io-fol. berto Stephano, an. i544, anteponenda est, Vailla, qu» multo an. i58i, Coloni*, et ex i65? Parisiis, vel 1720 Cantabngue, lesii interpretalione an. grmce et latine a Genevens.bm vel 1*48 Taurini, in-fol. cumJoau.Christophorsoniversione,parumemendate,an.ibi2. semperadjun50 Histori* Ecclesiastic» fere

-

-

VitaConstantini

gitur, et scparatim
'

cxcusa est latine,

Parisiis, an.
in

i546,

m-81

& Liber de martyribus Palcestince reperitur
°

editione grse|

Historiie Ecclesiasticae Roberli
7

Stephani, et latina Valesu.
:

Liber conira Uicroclem luccm vidit

grwcc, edenle Aluo,

"

EPISCOPUS CJ5SAMENS

S.

cum

,„5
ct

Philostrati Apollonio, Vene.iis, an. in-8 latine ex essima Acciaioli
.

-

.5o 2 ,in-fo...

,555,

calcem Demonstrationis Evangelica^-grJce e , latine P VerS,'° ne G ° dfridi Alearii "°™ in »»«>«««« lo t IT'

p

interpretatione samius ad "-

Z

Jostrati editionc, in-fol.

7?

Ph*

8» Libe r

rf«

ronymi ope ra

mcn tarllsex
«r.

nominlbus Hebraicis legi pot e st latine int er S. Hi e ; v eI riece et , atin sive in g

«v

usisa „ l63] e(

^
-

do noya

.

.Com

ers ,o„ e B.

707,

hf-foT

Hi er onymi cucantc P. Martianai, ParL!!!' COrreC ' iuS curante D LecIero Amst e lodami,: an . >

trum Lngdunensi.

9" Quatuordecim opuscula a patre Sirmundo promnlgata sunt nc an. i6 4 3 Parisiis, i„. o, 8 et recusa .nVliotlca

Pa

'VCanoru, Emngelici leguntur

dam Nov. Testamenti

pnam, an. i55o, atque Antonii
Gallico

in Polyglottis, et in auibus edi.ionibns, v. g. Erasmi et Robe r ,i Ste"
Cinelli, Venetiis, 1624.
:

sermone interpretata sunt

.0 HistoriaEcclcsiastica a Clandio Seysselio, archiepiscopo Taurmen. Parisiis anno .63,, in-fol. et „ovissim e a Gousin, ibid., an. 1676, in-8°;

Tnd

Pansiis, iu-fol.

D. Cousin interprete PaDiscoars touchant les miracles attnbues d Appollonius de Thyane. 3° Quoad Vitam Constantini interpretationis instar est «uod auctore Joan. Morino prodiit opus Histoire de ta detivrance de iMgUse ChreUenne par 1'empereur Constantin, an

nsns

20 Liber contra Hieroclem, an. 1684, in-40, cum

eodem
hoc

titulo

:

:

'

i63o ' wo

4° Vide insuper Biblioth. Gallicam D. Guillon, Paris in-8°, tom. v, p. 126.

^a* ^

i3.

EUSEBII PAMPHILI

CONTRA HIEROCLEM,
DE APOLLONH THYANENSIS

CUM CHRISTO COMPARATIONE.
(gottfrido oleamo interprete.)

I.

Ten\ amice,

illa

quoque

scriptoris suspicere par est,

quae

cum

magistro ac Salvatore nostro

Thyanensem comtitulo

ponens paradoxe jactavit? Et reliquis quidem, quae Philalethe continentur

(hoc enim prseclaro

suum

illud

contra nos opus inscribere merito
ita

sibi visus est),

haud

magnum

operae pretium fuerit hoc tempore immorari;
illius,

quippe quae non propria
sententiis

sed ex aliorum scriptis, non

modo, verum dictionibus quoque iisdem, ac totidem pene syllabis, impudenter sunt sublecta. Sed tamen et ipsa suo tempore decentem sortientur refutationem ta:

metsi potestate, etiam ante

quam

peculiaris eis scriptio

opponatur, eversa sint atque jampridem explosa, volumini-

bus integris octo ab Origene conscriptis adversus Celsi,
magis superbe tionem veram.

quam

Phiialethes insignitam titulo, ora-

examen revocans, totidem libris quot diximus, allegatus scriptor compendio quidquid de eo argumento cuiquam vel dictum vel dicenaccurrate sub

Quam

dum

occupavit atque discussit.

Ad

quos. proinde cognos-

cendarum accurate magis rerum nostraruin cupidos bona
fidc abtegantes,

solam age

in praesenti

cum Domino

nostro

198

EUSEBIl PAM?HILI
illa

Jesu Christo in oratione

Pkllalctkc institutam companostra indignam depu-

rationem expendemus

:

rem opera
iis

tantes, de reliquis etiam quae aliunde est suffuratus

cum

eo digladiari. Merito aulem de
spectant
prae

unice quae Apollonium

modo

dispiciemus, quandoquidem uni etiam huic

omnibus qui contra nos

runt, peculiare est,

unquam aciem dislrinxehominem cum Salvatore nostro constyli

tendere illum, atque comparare.
II.

Admiratur ergo atque amplectitur hoc, quid divina
sapientia,

quadam atque arcana
cula [Apollonius]
ille

non magicis
:

artibus, mira-

patraverit

id ita revera se

habere et

credens ipse, et sine probatione firmum esse et indubitatum
jubens. Audi vero quae dicat iisdem syllabis
»
:

«

Ullro citro-

que jactant, laudibusque Jesum
dendi dederit facultatem, et
»

tollunt, ut qui caecis vi-

»

alia id

genus miranda prae:

Tum, quibusdam interjectis, ista subjungit « Videndum vero quanto melius et prudentius nos talia, et » quam habemus de viris praestantibus sententiam, admit» stiterit. »

tamus.

»

Et post

ista

quoque Proconnesium Aristeam

et

Pythagoram, rursumque antiquiores nonnullos
velut percensens, subjungit haec dicta
»
:

in transitu

At majorum nosfloruit

trorum

aevo,

Nerone imperante, Apollonius
prima pueritia
et

Thya-

» nensis,
»

qui a

ex quo iEgis,

Cilicias

oppido,

hominum
memoriam
:

amantissimi iEsculapii sacris vacavit,
gessit,

»
»

multas res admirandas
omissa,

quarum
»

vobis, raajorepartc
initio exorsus,
ista

refricabo.

Deinde ab

stupenda ejus facta recenset, quibus expositis
tenus subjungit
»
»
» »
»
«

verbo-

Quo

ergo fme

ista

commemoro? Nempe,

ut liceat contendere invicem accuratum nostrum soli-

dumque de
levitalem

re quavis judicium, et animi in Christianis

quandoquidem nos quidem tam magna ope-

ratum non
tramur.
llli

Deum

tamcn, sed deorum amicum esse arbi-

vicissim ob exiguas

quasdam

praesligias

Jesum

COKTRA. HIEROCLLM.
»

1

<J<J

Dcumesse
a

praedicanl.
:

» Islis

posL alia

quaedam haec subesl,

jungit verba
»
» » »

«

Id quoquc

dignum consideratione
et

quod
alii

Jesu quidem gesta Petrus

Paulus, iisque similes

quidam, miris modis exlulerint. mendaces homines,
doclique et prnestigialores
^Egiensis et
:

in-

Apollonii

autem

res

Maximus
et

Damis philosophus,
cultores,

sodalis ejus,

Athenien-

» sis

Philostratus, qui praeclare doctrina profecerant,

»
» »

veritatis erant

humanique generis commodis
res ignotas esse

studentes,

viri

magni diisque amicissimi
Hierocli

noluere.

»

llcec

ad verbum prolata sunt, qui
cst versa-

conlra nos disputationem scripsit.
III.

Damis

igitur, qui

plurimum cum Apollonio
atque
ibi

primum in palria cum illo versatus, quae ab isto tempore cum eodem illi interces sit, conversationem in litteris retulit. Maximus autem pautus, ex Assyria profectus,
cis singularia

quaedam

facta ejus descripsit. Atheniensis
ip-

demum

Philostratus

omnia quae ferebantur ex Maximi
aliis

siusque Damidis atque

scriptis collegisse sese

aflirr;d

mans, omnium perfectam maxime ab incunabilis usquc
exitum
IV.
vitae viri

historiam contexuit.

Quod si

igitur liceat

nostram quam incusavit simpii-

citatem levitatemque, et Philalethis accuratum solidumquc

de unaquavis re judicium invicem contendere; age inqui-

ramus, non quidem uter divinae magis

sit

indolis,
:

nequc neque

uter stupenda magis aut plura patraverit miracula

[de eo disquiremus], quod solum ab antiquis, ante innu-

meros annos florentium Hebraeorum sapientibus Salvato-

rem nostrum

et

Dominum Jesum Christum venturum
sit

in

mundum,

divina inspiratione
ille

praedictum
disciplinae

:

neque quod

quamplurimos
duxerit; nec
fuerit,

ad divinae suae

doctrinam addiscipulos

quod ingenuos verosque nactus
illius

pene lubenter pro
:

doctrina

mortem

subire

paratos

ncque quod

frugalis vitae

scholam solus, posteris

20O

EUSEBII PAMPHILI
patefecerit
:

quoque temporibus duraturaui,

neque quod

propria sibi virtute divina salutem universo paraverit

mun-

ad do, eliamnum undequaque innumeram multitudinem divinam suam doctrinam adducens neque quod unus ex
:

omnibus qui unquam vixere,
imperantibus et subditis,

a cunctis fere mortalibus,

variis
iis

modis oppugnatus vicent

tamen, multoque superior

qui acerbissime

eum

insec-

tabantur infidelibus, extiterit, divina et
sibi

ineffabili virtute

dum

viveret adversatos institutione divina facile in

divinam partes trahens, firmatam vero a se traditamque

doctrinam ad aevuni finem non habiturum per univcrsum neque quod adhuc dum diterrarum orbem conservans
:

vina3 polentiae suae virtutem

demonslret, miseros quosdam

et infaustos daemonas, corporibus

hominum animisque m-

sidianles, solo sacratissimo
lens, prout ipsa

docti

nomine suo appellato expel experientia sumus. Similia enim
iis]

quajrere in Apollonio,

imo [de

vel interrogare fortassis

summse

foret stoliditatis.

Solam

igitur Philoslrati pensite-

mus
(ne

hisloriam, ex qua evincemus,
indolis viros

non

inter

bonos quidem,

imo nec mediocris

eum

censeri jure posse,

dum
)
:

ut Salvatori nostro Christo Apollonium conferre

deceat
ris,

prout quidem cx scriptione coiligere est aucto-

qui, Philalelha judice,

plurimum quidem
caeteris

in eruditione

profecit, sed
talis

parum

certe veritatis est studiosus.

Nempe
licet

omnino
:

erat juxta

cum

Philostratus Athe-

niensis
cselcris,

ex quo facile etiam judicium feramus
qui juxta Philaletham

de

plurimum quidem
tamen studium
Ista

in eru-

ditione profecerunt, exquisitum

in histona
si

Apollonii ponere

minime laborarunt.

nempe

probe

examinaverimus, simul et Philalethce, suprema judicia per

totam provinciam administrantis, contra Christianos judicium an verum sit, ct, ut ipsi videtur, undequaque accuratum, patescet; nostrumque item qui
stolidi et

ruslici

CONTRA HIEROCLEM.
inficetique istis

201
eis re-

hominibus videmur, tantopere ab
levitas.

prehensa simplicitas et animi

V. Atque alius quidem adversis signis concursurus, conviciis
sibi,

statim dilaturus erat,

tanquam hostem

et

inimicum

eum

adversus

quem

instituenda oratio erat.

Ego

vero,

amice,humana3

sapientiae egregie callentem

fuisseThyanen-

sem

et olim exislimavi, et

adhuc quoque eamdem non inimo
et tibi

vitus retinere sententiam velim,

opinionem,
vis

si

meam de eo interroges,exponere non dubitem. Cum quofabulis de
:

philosophorum ut componat virum, modo

eo nihil turbarum det, patior
et quae philosophiae vires

sin limites vero transilire,

excedant statuere ausit, sive As-

syrius

quidam Damis,
re

sive Philostratus, sive alius

quicum-

que auctor

vel hisloricus, verbis

quidem magiae ab eo de-

pellens crimen,

lamen magis quam verbis hominem
nobis proce-

gravatus, ceu larvam aliquam Pythagoricum ei vitae insti-

tutum aptans

:

tum quidem non philosophus

det, sed asinus leonis tectus exuviis, et sophista circulato-

rem per
VI.

civitates

agens; imo omnino magus manifeste pro

philosopho deprehendetur.

Hoc

vero

quomodo

affirmare possim, quibusvis ralioigitur.

nibus motus,interrogas. Accipe
turae, qui initia,

Limites [dantur] na-

mediumque,

et

fmes universitatis rerum
tola
llli

contineant,
haec

mensuram et machina mundique
omnibus rebus

leges

rerum omnium quibus
absolvitur.

totius aedificium

[limites] vero lege immutabili scitisquc inviolabilibus Providentiae,

prospicientis, sunt posili, consil

i

summe

sapientis custodes.

Non

igitur

quidquam eorum
licet,

loco se moveat,

ordinemve commulet

qua: scmel

sunt constituta. Atque adeo naturae lege relinetur quomi-

nus divinum ordinem
subierit ullra
practer

transiliat,

[naturae Ieges]

quemcumque audenlior eundi impetus. Non igilur

naturam,

in aquis vivere natus piscis, ubi in tcrras

20'2

EUSEKII

l».\r,l'lIILI

transialus fuerit, vivere

polerit

:

non

tcrris

iniHiLrituui
sibi ut tlcli-

animal aquas subibit, constans
gat.

ibi

domicilium
aflixi

Non quisquam eorum
aquilis per
illis

qui ternc

sunt,

magno

li-

cet saltu in sublime se tollat,

ad aerem usque elevabilur.

ut

cum

eum

feratur, utut velit

cum maxime.
alas,

Et tamen

in

terram quoque se demittere datum, dcorvirium impetum
: ,

sum

inclinantibus

et

laxantibus
ct

suaeque indolis vim remittentibus

quoniam

hoc

divinis

sancitum legibus

est, ut

ex sublimi id quod in aere sus-

penditur, possit descendere; non autem versa vice in al-

lum

tolli,

quod humi

repit terraeque aflixum degit.

Eadcni

rationc morlale

hominum

genus, animae particcps corporis-

que, limitibus circumscriptum est divinilus. Nec corporc
itaque per

aerem vehi datum
nisi

est ipsi

morae in terra
stoliditatis

fa-

ciendae pertaeso,

poenae

statim

praebere

cxeraplum

velit;

neque animo sublatus cogitationc assequi

polerit quae supra

cum

sunt posita, quin potius in

morbum

incidet atrabiliorem. Prudenter igitur fecerit sanis pedibus

corpus in terra sustinens,

animum

vero doclrina ac philo-

sophia suffulciens. Optare tamen etiam licebit, ut desuper

ex coeleslibus sedibus adjutor subveniat, indeque derivnndae
salutis

doctor

sibi existat.

Validissimo enim argumento, ad
fas est, et

a*grotum accedere mcdicum

magistrum discipulo
in sublimi

condescendere, et loco superiore atque

positum

ad inferiores sese demittere

:

non versa

vice.
sit

Quamobrem
et salutaris,

divinam quidem naturam, ut quae benefica

rebusque prospiciat,

cum hominibus

aliquando conversa-

tam

esse nulla prohibuerit ralio, limitibus divinae Provi-

dentiae subnixa, ut qui et ipsi

minime

istud prohibeant.
:

Bonus enim erat [Deus], ut inquit Plato bonum vero nulla rei cujusquam subit invidia. Non corporum tantum igitur, bonus qui sit, hujus universi gubernator geret curam, verum multo magis etiam animorum, quibus im-

CONTRA HIEROCLIiM.
mortalitatis ac dominii
tur,

200

concessum

est

munus. Animis

igi-

tanquam

lotius familiae,

donorumque, quorum

largi-

tione naturae benefaciat, Dominus, eo

quod

illis

recipiendis

apti nati sint, radios quasi lucis suae liberaliler irnpertie-

tur

:

apparitorum suorum quandoque maxime

sibi

con-

junctos, in salutem atque

adjumentum eorum qui

in ter-

renis hisce principatum tenent, ablegans.
si

Quorum

aliquo

cui

bona sua fortuna
aliquem

potiri detur, ille

mente purgatus,

et mortalis naturae dissipata caligine, vere divinus censebi-

tur,

magnum
sit

Deum animo
exerat
!

circumferens. Tantus

autem qui ipsumque
lustraverit

quam non vim

mundum
:

multo etiam,

omne humanum genus quam sol iste, magis col-

aeternae divinitalis

opus posteris eliam spectan-

dum

relinquens temporibus, neque inferius opificiisexbruta

materia faclis naturae divinae argumentum suppeditans. At-

que hactenus quidem natura humana particeps
naturae

fieri

possit

humanae

excellentioris.

Alia

vero ralione limites

nefas transilire, neque corpus

alis

destitutum habentes ea

quae

alis sint

peragenda moliri, neque

eum

qui

homo
licel.

sit

superioribus competentia naturis temere affectare
VII.

Quaiem
sistis,

igitur nobis, ista

cum

ita se

habeant, Apol-

lonium

scriptor egregie? Si ut divinum philosopho
et, ut

que majorem,

verbo absolvam, excellenliore

quam

humana

sit

natura praeditum, fac ut per totam mihi serves

hisloriam hoc quod ponis, atque

argumentum

divinitatis
fuerit,

etiamnum demonstra. Quidni enim absurdissimum

fabrorum architectorumque, etiam post mortem arlificum, longissimo tempore perdurars opus, immortalem fere stabiliens

auctorum memoriam

:

divinam vero naturam, ho

mines irradiantem, admittere tenebras, parumque durabilemesse; neque in oeternumsubsistere virtutem,conlentam
minime,
in

Damidem aiiquem

aliosque brevis aevi homines
in

paupercm exercuissc

liberalitatem, sed

multitudinein

2 o4

EUSlilUI PAMPHILI

hominum infinitam, non ejus tamen quo inclaruit aevi, verum etiam posthac extiturorum emolumcutum redundanimitatem. Atqui ea ratione antiqui sapientes virtutis suae humano tores successoresque sibi paraverunt, immortale emolumentum praebentes. Quod si mortalem vero

generi

naturam adscribas
VIII. Atqui

viro, cave ne, plus

quam

ea ferat

illi

tribuens, praeter rationem egisse accuseris.

omnino

ita

ab eo virum repraesentatum habe-

mus, ut qui

divini sit generis, deique marini

formam

et spe-

ciem ab ipsis natalibus induerit. Malri enim ejus, ut

ait,

ven-

trem ferenti,marinidei oblata

est species.Proteus,

inquam,

apud Homerum
hil perterrita,

alias aliasque figuras

induens. Ea vero,

m-

quid paritura esset

eum

interrogavit. Is vero,

ProMe,respondit, ipsum. Quis tu autem? interrogante ea,
teus,
et
ille

inquit, /Egyptius

[sum].

Tum

pratum quoddam
praestitisse scribit,

cycnos mulieri obsletriciam operam

Ncunde hoc ipsum depromptum sit nullo facto indicio. Daque enim [puto] hujus quoque rei auctorem Assyrium ad min allegabit. At et non multo post initia ejus historiae,

ipsum Damidem, quasi

divinae particeps sit nalurae, haecce
:

omverba Apollonium proferentem inducit « Ego, amice, didicerim ; » item « Noli » ncs intelligo linguas, licet nullam
:

»

mirari,

nam

et

qux

silentio

homines premunt novi.

»

haEt rursum in iEsculapii templo a deo honorifice eum bitum [ait]; et rerum futurarum scientiam sine institulione a pucro habuisse
:

humanaque manifeste
ab
scribit.

excellenlio-

rem nactum indolem

esse, statim

ipsis natalibus,

per

totam quoque historiam

Gumque adeo

vinculis se
:

aliquando exolvisset, sequentia subjungit verba
» »

«

Tum

primum
spexisse,

se,

Damis, penitius,

ait,

Apollonii indolem per-

» tior.
»

nempe divina quod esset, et humana excellenNeque enim sacris pcractis (quomodo id enim in
)

custodia potuisset?

neque precationibus usuDJ, ncque

CONTRA. HIEROCLEM.
»

2o5
»

verbuluin emittentem, vincula
historiae,

eum

ludibrio habuisse.

Sub finem vero

nusquam gentium sepulcrum

ejus

inveniri scribit, ipsoque corpore in ccelum

eum

inter chosit, «

reas abiisse. Merito
»
»

eum

igitur,

quippe tantus qui

ma-

gis divine

quam

Pythagoras, Empedoclesque et Plato, ad
In

philosophiam

ait accessisse. »

deorum itaque censum

nobis veniat homo.

IX. Absit invidia quoque
te ei venit

a

linguarum omnium, quae spon-

nulloque praeeunte magistro, cognitione.

Ad

quid

igitur in

scholam

eum

deducit, atque

illi

qui nullam edoc-

tus est

linguam detrahit, quasi usu et exercitio, non vero
sit

natura, Atticam eloquentiam
»
»

assecutus?

aetatem ubi pervenisset, litterarum
inoriae

Nempe ait, « ad doctrinam eum et meet lingua

vim studiique pertinaciam patefecisse,
usum.
»

»
»
»

esse Attica

Item

:

«

Annos natum quatuordecim
instituit
:

Tarsum
cia

a parente

deductus est ad Eulhydemum, Phceni;

oriundum, qui rhetor bonus erat illumque
ille

»

eumque

amplectebatur magistrum.

»

Porro

«

Gum
:

» illo
»

philosophiae vacabant Platonis et Ghrysippi sectato-

res, et Peripatetici.

Quinetiam Epicuri dogmata audivit
Pythagorica vero
»

»

neque enim

ista neglexit.

ineflabili

qua-

»

dam

mentis

vi

comprehendit.

Tam

varia, qui

nullum

linguae ullius

magistrum habuit, divinaque

virtute etiam
ta

quae silentio

premunt homines ante animadvertit, usus

men
X.

institutione fuit.

Philostratus vero, rursus interjectis quibusdam,

eum

extollit,

quod ad magnam

linguae

brutorum animantium co:

gnitionem pervenerit, pergitque dicendo
»

«

Gognitionem

etiam linguae brutorum animantium
vero didicit

sibi

comparavit. Id
iter faceret,

»
»
» »

dum per

istos Arabiae rei

populos

qui

et scientia et

usu ejus

maxime

pollebant. Est

enim

hoc Arabum, ut cygnos hodienum, aliasque

fatidicas aves

sciscitentur perinde atque oracula. Gonjiciunt vero bru-

20 6
* tas voces
»

EUSEBII PAMPHILI

hepate.

»

draconum pasti, ut alii putant, corde, ut Hic nempe omnino draconum, sive cor,

aiii,

sive

hepar Pythagoricum illum, a victu abhorrentem animantium, et ne diis quidem sanguine rem sacram facere susti-

nenlem, verosimile

est comedisse,

quo

scilicet in sapientiae

gentis istius parles ipse

quoque

veniret.

Apud

magistros

enim ejusmodi, qua
io-itur

alia ratione, nisi

eadem

quae praecepto-

res sequendo, in instituto suo proficere poluissct?
inter Apollonii praeceptores,

Tenemus
de-

quorum catalogum

dimus,

Arabum etiam

sapientes, artis auguralis,

qua ipse

pnestabat, doctores; cujus, ut verosimile est, adjumento,
postea aliquando de passerculo, quid sibi
velit,

dum

socios

ad pastum

invitaret, vaticinatus,

rem maxime mirandam

praestare proesentibus

omnibus
ex
islo

est visus. Similiter, caesani

modo

leaenam, una

cum

octo catulis, in itinere per Assy-

riam conspicatus,
mento, faciendae

illico,

conjecturam faciens docu-

apud Persas morae tempus praedixit. XI. Gonsentanea autem disciplinae apud Arabes, apud Persas quoque aggressum eum fuisse, idem auctor commesibi

morat.

Damidem enim,

qui solus ipsi erat discipulus socius-

que, prohibens ad magos accessu, solus ipse, (eam ob cau-

sam

ne illum, quem planissime liquebat rerum ma«•icarum penitus esse imperitum, condiscipulum haberet) circa meridiem, uti et circa medias noctes, eorum scholas obivit. Praetereaque, ad Bardanis Babylonii regis admissus
scilicet,

colloquium, his fere verbis
refert
»
:

usum eum

fuisse [Philostratus]

»

Sapientiam autem amplector Pythagorae Samii, qui et colere deos me ita docuit, ut mente eos complectar, sive videndos se praebeanl sive minus, pariter, atque
«

»

in colloquia

cum

concesserit?

Gum

descendam. »Sed enim quis hoc illi Pythagoras ejus generis scriptum relidiis

qucrit nullum, neque aliquod scriptum ejus exlet

arcanum
usum.

magis, ut vcl supicari liceat talibus

eum

subsidiis

CONTRA

niliROCLl-M.

207

imo inagislerquo
pcrhibetur,

iilc

in

Pythagorica pliilosophia usus cst,
testimonio
Praeceptor quidem Pytha°-o-

nihil Epicureis luissc mclior, ipsius Philostrali
ita

loquentis

:

«

» rica3 disciplinoe ei fuit,
»
» »

bonae minime frugis, neque opera pariler ac verbis philosophatus, ventrique et veneri deditus, et

ad Epicuri disciplinam compositus. Isque Euxenus crat, Heraclaea in Ponto oriundus Pythagora? aulem
:

» »

sententias

ita
»

noverat, sicut aves ea quse ab hominibus

edoccntur.

Vah absurditatem

!

si

ab hoc quispiam af-

firmet conversandi
pisse.

cum

diis

peritiam ApoIIonium accc-

Verum concedamus

alios

quoque eum audivisse [Pyfaciat at quis

thagorae] interpretes, tamelsi noster historicus ejus rei

ne

minimum quidem indicium

:

eorum covidendos

gnoscere deos, eorumque commerciis
se praebeant sive minus, vel

frui, sive

ipsum

se a

Pythagora edoc-

doccre posse professus est? Atqui nc celebratissimus Plato quidem magis quam alius quisquam Pylhagoricae particeps philosophiae ; neque Archytas, neque ipse qui Pythagorae familiares sermones lilteris mandavit, Philolaus
;

lum,

vcl alios

neque

alii, si

qui sunt ex viri

illius familia-

ribus qui sententias

illius

alque dogmata

litteris posteritati

consignarunt, talem

unquam sapientiam
talia

jactavere. Aliunillo

dc

igitur,

neque a Pythagora vero,

edoclus,
illius

pra:-

textu auctoritatem quaerens, a philosophi
appellari voluit. Ut

nominc
ra-

autem

vel

maxime,

prsetcr

omnem
Samio

tionem, mendacium illud verum esse aliquis concedat, non video tamen quo pacto ab ipso discere possit
illo,

qui plurimos ante annos vivis excessit,

ista

sese accepissc.

Ergo Arabibus hunc quoque doctorem ejus arcana?, quas
putatur, de
diis scientiae fas erit

accensere. Si divinse ero-o

indolis fuit, historia magislros ei

perpcram affmxisse deprchenditur. Sin ea verax narratio est, falsa erit fabuln,
divinilalc est scriptum.

neque vorum quod dc cjus

20 8
XII.

EUSEBII

PAHPMLI
diligenlius de Prolei spcclro

Non mihi

est

animus

inquirere, ejusque argumenta ut edat postularc, ut item

de cycnis quae habet probet. quos ridicule malrem ejus,

ipsum jam parienlem, circumstetisse, eique obstetriciam praestitisse operam narrat. Imo neque ut fabulae de fulmine teslem producat expeto. Neque enim istorum etiam conscius Damis, ad

quem

provocavit, nobis prodibit, qui diu

post

demum

Nini, Assyriae urbe, viro se adjunxit.
et

Nempe

ego quidem lubcntissime probabilibus rebus,
propius accedentibus fidein habens,
licet

ad verum

etiam quaedam

magnifice magis, per exaggcrationem, ad
viri

commendationem

boni afTerantur, ea credenda esse amplectendaque mihi

persuadeo,

modo ne monstrosa
et

sint plane et stolidis fig-

mentis referta. Neque adeo invideam quod dicat historicus,

genus esse viro antiquum,
[patriae] desinat
;

quod

in

primos conditorcs

quod item civium omnium ditissimum
non clarissimos
placeat,
si

dicat fuisse; praeceptoresque adolescentem

tanlum esse nactum, verum etiam,
ipsum magistrum
exlilisse

ita

eorum
ita

atque doctorcm. Esto aulem pra>
:

terea, etiam in rebus [ordinariis et] vulgaribus sagax

ut ad Asclcpieum medicinae causa accedentem,
silio

optimocon-

ab aegriludine

liberarit.

(Aquae interculis enim morbo

laboranti, convenientem aegro in victu temperantiam
praeceperit,

quod

eumque adeo reslituerit sanitali, ob hoc quoque prudentiae [argumenlum] laudandus adolescens. ) Ita
[porro in rebus vulgaribus sagax
cris

sit] ut et

magnifice sa-

operantem abegerit, quippe afFatim ob

vitia

famosum:

(nempe hominem ut regionis illius maxime divitem repraesentat, maximeque conspicuum. ) Neque invideam in castissimis eum censeri, quodque amantem, aetatem ejus corrumpere tentantem, objurgatum repulerit; quod item a
muliebri commercio

puram semper,

ut hisloria refert, vi-

tam

egerit.

Fidem etiam inveniant

quae ad [observatum]

CONTBA HIF.ROCLEM.
ipsi juxta

^Oq

Pylhagorae inslituta quinquennio silentiurn spectant, et quidquid, dum iilud obivit, laude fecit

dignum.

Haec, inquam, et quidquid ejus est generis,

humanam

sor-

tem non excedcntia, et verae philosophi,e consentanea, neque nimis ab ipsa veritate aliena, non invitus
admiserim;

magni sane candorem faciens,
hominis
sibi ipsi
illius

At vero indolem humana majorem fingere, statimque
veritatis.

et

studium

contradicere, et

parum memorem

esse antea posiipsi scriptori,

torum, id reprehensionem mereri, atque tum tum multo etiam magis ei de quo scribit,
afferre arbitror.

turpitudinem

XIII. Atque haec quidem sunl quae ex primo libro [observanda fuere]. Percurramus ea etiam quae in secundo ocurrunt. Itinere ex Perside in
[historia
3

Indiam

eum

porro prosecuta

deducit, Deinde

cum eum

aliquid ei obvenisset plane
scilicet aliquis,

absonum, hoc

est, insolitum,

daemon

quem

Empusam quoque
tus,conviciis juxta

appellat,

in via ubi esset conspica:

cum

sociis abegisse narrat

animantibus
dixisse, se

vero eis quibus vescerentur oblatis, ad

Damin

quidem

ipsi et sociis
;

vescantur

concedere non illibenter ut carnibus abstinentiam enim ab iis ad nullam eorum spec-

tare utilitatem; sibi

puer fecerit
lideatur,

autem hoc conducere ad votum quod philosophiae. At vero cui incredibile non vi-

quod ne eum quidem quem unum habere videbaimilatorem, praeceptisque philosophiae

Lur vitae

qucm

in-

[tituebat,

non prohibuerit, conjunctissimum licet, victu mimantium, quippe impurus qui esset juxta
Pythagoraa

nstiluta?

At

ipse, nescio
ait
:

qua ratione ductus,

sibi

qufdem

d minus expedire

abstinentia ab nimantibus commodi provenire possit, non videre fatetur. XIV. Post haec Philostratus, qui veritatis amantissimus
dat considera.

illis

tamen quid ex

Philalethae testimonio perhibetur, quae veritatis

Ad

specimina Indos delalum Apollonium interpretem
l4

xvui.

KUSEBH VAMPHILI

^?

-

a

csse cum PhraoMnnP ner eum collocutum

„011 ut

Deus illorum

animun, scnsusque tacentis, Multi est concipiens

quo victu rex iam per inlerpretem,

ulatt.r

interrogat.

Memut

se

quoque

vieissim lingu*

qux apud Indos

ob-

AV.ASiw.mu

b

-i

sibi ipsi , cninr scin^" consentanea tcslatur, scilicet ;,inue od ipsum idque ob { non csse putavit, i3 si Barbarum i cnnnit obslupuii, t-ntum virum Graecos mii-

crribens. scrinens.

Ouid enim ^

ab i , sl ngulans

o "ibi oblata *

cU

ejusque

adhucdum
:

igno-

Apo Uonius

unde ei

' !
,)

; n e butuses undeh.sr g
)

dehfregionibusvenitPNequeenim.utputo, proba bile haud esl

tigerant expon.t.

XVI. Inde porro cum

,i: rPre t I dicere Indus * jus qu.busd.rn

dl

COMNRA. BIEKOCLElf.

21I

«cumine, diisque charissimus, sententiam ubi esset interrogalus, emptori eum addixit, ralione ad verbuin hac ad
dila,
«

cjuod

dii

vendenti haudquaquam
sit
;

agellum etiam

«fuerint adempluri, improbus nisi
»
»

emplori vero vi-

cissim latentia etiam sub terra
clenle sit longe melior.
.

nisi venUt juxla ilium concludendum
divitiis,

bona concessuri,

sit,

eos qui opibas afiluunt praestantque

foedissimi sint et perditissimi, pro ter bealis dilectissimis esse habendos ; infeliees

quanquam tamen Deoque
conflictentur,

aulem miserosque

solos esse eos qui

eum

pauperlale

maxime

hcet Socratem ipsum vel maxime, ac Diogenem, ipsumque etiam Pythagoram in his esse contingat, el quemcumque eoruin qui frugalissimi viri el egregiae probitatis censeutur. Dieat cnim quis, istam rationem sequens, neutiquam

eam deos hominibus iJlis pauperculis, his ipsis [inquam] qui philosophia praestantes fuere, ipsa quoque ad victum spectautia subtraclurcs fuisse, nisi
juxta

pessimis

illi

mori-

bus exlitissent; neque
sent meliores.
absurdilas.

illis

qui soluli suntmoribus, affatim
nisi

etiam minus necessaria praastituros,

prioribus exlitis-

Unde nemini obscura

islius conclusionis est

libro exposilis, ad tertium pergenius,consideraturi quaaad Brachmanas, fama adeo celebraios, pertinent: quapartemagisoccurrunt

XVII. Uisce ex secundo

incredibilia

quam

Imo si quid aliud unquam scriptoribus fabulosis monslrosum excogitatum fuit, id omne verosimile valde, imo verissimum, si cum istis compares,
videbitur.

de Thule referuntur.

Quibus omnino menlem advertere etiam opera pre-

lium est propler Philalelhaa jactantiam, nobis crcdulitalem

morumquc

levilalem tribuentis, sibi vero ac sui similibus accuratum solidumque ac scicnlia nixum judicium.

Vide

gilur quibus se jaclet portcnlis, sanclis Evangelistis nostris

Miilostralum anteponcns, ul qui crudilione

non modo proi4.

2j «
fecerit

EUSEBII PAMPHILl

maxime, sed

veritatis

etiamsit

maxime

studiosus.

XVIII. Priroum

igitur

quidem

in itinere Apollonii

ad

inducitur, Brachmanas foemina quaedam ab eo colore
pite

a ca-

reliqua verocorporis parte ad femur usque candidissima, porro,pergentibus in itinere ad Brachmanas nigra. Montes draconesque consiti, ejusque coloni simiae,
[oblati], pipere

quorum capitibus ignis quidam magnitudine stupenda, de perimat, in eorum capite miflammaB scintillent, quos si quis Platonem lapillos, Gygae lapidi, cujus apud
rabiles inveniat
quae, antequam ad mentio, similes. Et haec quidem sunt Ut vero Brachmanum tumulum pervcniatur, occurrunt.

hunc quoque

sandaracinum illicputeum vidisse juxtaque craterem, ignem conait, aquae plane mirabilis; sursum tendat. tinentem, ex quo plumbei coloris flamma
attigerunt,

Tum

et dolia

duo

lapidis nigricantis,

alterum imbrium al-

iis quibus faveant terumque ventorum, unde Brachmanes impertiantur. Quin statuas [indigenis ventos ac pluviam]

quoque apud eos
linis,

Apolesse Poliadis Minervae, Pythiique

et

Bacchi, aliorumque

quorumdam deorum quos
praesit, appel-

Graeci colunt.
lari

Iarcham autem, qui omnibus
:

magistrum

quem

viderit

considentem, habitu adeo

ut satrapam retulerit potius in a philosophico dissidente, illud ex aere nigro, auj sublimi collocatus solio. Erat autem

reisque

ornatum
sit

statuis,

quales scilicet, fabrorum

more

verosimile

sapientes, igni ferroque adhibito, fabricare;

instruere, ut sponte quin et praBstigiatorum ritu ita opus qui assidebant magistro, sua moveatur. Caeterorum autem,

sedes ajreae quidem, uti

ait, signis

tamen

ornatae

non

erant,
regio

minusque sublimes. Nempe erat conveniens omnino

[conveniens ornatui prairogativa, in statuis illis consistens magistrum. item], auro honorare divinae philosophiae

XIX. Iarcham autem,
isset,

ubi

primum Apollonium conspex-

nominatim eum

salutasse, ait,graeca lingua, reddiqu*

COKTRA HIEROCLEM.
sibi

2

,3

epistolam

quam

a

Phraota

ipsi

afferebat postulasse,

mente prasaga

ea de re

jam anlea edoctum. Nempe demonpradicendo

strasse divinitus sibi res antea perspeclas esse,

unalittera,de/ta, deficere epistolam. Ccepisse

autem parum

modeste prima statim conversatione, more eorum qui vastis divitiis abundant, absconditarum rerum jactare scientiam, patrem recensendo Apollonii et matrem, et genus

omne, educationemque,

et institutionem, variisque

tempo-

ribus susceptas peregrinaliones, et

quod ad ipsum

institue-

rat iter, quaeque ipsi in eo gesta dictave fuerant.

Inde porro

egregius

ille

scriptor narrat, electrino

unguento unctos
esse,

Brachmanas cum Thyanensi balneo usos

eumque am-

bientes, choro quasi, terramscipionibus feriisse; eam vero in gibbum resilientem, altitudine bicubitali eos in aerem
extulisse, pensilesque aliquandiu in ipso aere illos substitisse
:

derivare item eos ubi voluerint, ex sole ignem,sponte
ille

sequentem. Atque
tentosus

omuibus rem plane stupendam porscriptor jungit ut tripodes nempe, Pythiis
istis
:

ministrarent, slaqualuor. Addit etiam, ut terra sponte gramina substravent. Tnpodum autem binos ait vino manasse, reliquorum yero alterum calidae admiscendae copiam fecisse, alterum ^ngidae. tflreosque pincernas vinum pariter et aquam
lu,

medium processennt; eosque Homericis similes esse ait. Pincernas autem in iis ex aere, si materiem spectes, qui

similes, quatuor, sponte sua moventes, in

lar-a

?iaus,sse
in

meusura;

calices

enim circumlatos

esse, ut fieri

compotationibussolet.

supremis in provinciis prajfecto dicaser,is,raulta mstituta disquisitione, vera esse videntur atque •xplorata; nostra autem simplicitas levitasque animi

XX.

Ista Hierocli,

naxima ab eo damnatur. Ip Se autem

lon S e

talia
:

credens Philos-

rato, h,s ,psis verbis so jactat, inquiens

«

Videamus enim

quanlo nos melius ha3c atque prudcntius admittamus,

2 j/J
»

EUSKBII PAMPUILI
sit.
»

sententia nostra ct quaj dc pncclaris virtuic viris

XXI.

In apparato porro hoc

modo

convivio, juxta ipsum

instiPhilostratum, Indorum inducitur rex.compotationem gessise et in tuens cum philosophis. Hunc vero superbe se

eos philosophiam debacchalum narrat, crapula item apud contcndisse, incaluissc, cumque ipso sole de principatu
aliaque elato

animo

jactitasse.

Rursum autem per interpre;

tem

ista

ab eo accepisse Apollonium

vicissimque regem

Qui allocutum esse, Iarcha vicem interprelis sustinente. suautem admiratione dignum haud existimemus, quod

perbum tantopere absurde adeo debacchari et crapuloe indulgere verosimilc queat videri» qucm ne ad philosopho-

rum quidcm, nedum
erat accedere?
et dio-nitati

diis

similium virorum penates par
est,

quod semideos eos appellc, virorum illudo? quandoquidem, Apollonio inQuid vero
se esse putarent, deos se esse respon-

tcrro«;ante

quosnam

dit Iarchas.

Qui etiam apud convivas, ut qui dcus esset, modo quidem phiiosophum minime addecente, multo minus conveniente
phiala?
dei,

quem

se essc professus est, dignitati, inccpit.

incumbens, compotationem

Ea vero dum,

libenarrantc historico, omnibus aflfatim potum prxberet, fontes occulti hauraliter [latices] submittebal, perinde ac

rientibus [aquas submittere solent].

XXII. Succedunt inde mutui sermoncs
hominis qui rcx
fucrit, extiterit
:

et philosophicae

in alio, disputationcs, Iarcha docente ut sua olim anima

corpore, atque

talia

qua>

dam

in eo patraverit

Apollonio vicissim, ut navis ^Egyplia;
sibi

extiterit

gubernator, qin-cque

tum

gesta fuerint, nar-

les,

sunt ta rante. QuJEsliones vero et responsiones ulriusque quaiium ne mentionem quidem fecisse sapientia ma-

ximc

erat dignum. Interrogasse crgo
?

Apollonium

reicrt,

aureane apud cos aqua inveniretur

plenam

sapientioc, ©

•idmirandam quncslionem

!

Inlerrogassc itcm dc hominibu^

COISTRA HIKROCLEM.

'2 1

5

subterraneas regiones incolenlibus, dicantur et umbripedes.

aliis

item qui pygmaei

An

item apud eos quadrupes

obvium
ferat,

sit

animal, mantichora, quod

hominem

capite re-

mole corporis leonem exaequet, caudaeque loco proApollonium quidem

mittat cubitales setas, acanthis similes, quas veluti sagillas
in

venatores jaculetur. Atque

haec

[ait] interrogasse, Iarchani

autem de pygmacis quidem

cum
tere.

docuisse, subterraneas specus eos habitare, sub

Gange
exis-

fluvio vitam degentes; de caeteris vero,

nuspiam ea

XXIII. Praeterea lanam commemorat Philostratus e
illis

terra

provenientem, ut vestibus materiam praebeat; philoso-

omnino percurrentibus, et lanificium ad vestes comparandas exercentibus (neque enim muliebris sexus contubernio apud eos admittitur) nisi et lanam dicat sponte sua apud eos miraculo quodam in sacerphis
pectine telas
:

nempe

dotum gratiam transformari in vestes. Gestare porro quemviseorum baculum refert et annulum, arcana praestantem
Sequuntur inde Brachmanis miracula, ut daemone malo correptum missa epistola restituerit; ut item solo atvirtutc.

lactu

eum

qui luxatam habebat apophysin ossis majoris

foc-

moris, sanaverit; ut oculis item capto visum, atque
laboranti integram

manu

eam

restituerit.

XXIV. Bene eveniat auctori, qui nos opera sublevat. Nempe quam vera ista sint etiam manifestum est, quando
tonitrua ventosque in doliis, et tripodas ex saxo proprio

onotu obambulantes, aeneosque pincernas calices in

orbem

:ircumferentes,

commemorans primum,

haec ipsaquasi vera
esse prodit al-

tiarrando, reliqua etiam

omnia meras fabulas

jue arguit.

XXV.
iuin

Refert autem Philostratus etiam

Damin

dixisse, sc

aon praesente quoque
esse,

cum

Iarcha ApoIIonium philosophatulisse

munusquc ab eo

annulos septem, plancla

2l6

EUSEBII PAMPHILI
;

rum nominibus insignitos quos etiam gestaveril, unum post alium, pro ratione nominum diebus impositorum. Haec tamen isto quidem loco referens, qui veritatis studiosus Philalethae judicio est, alio scripti
illius

loco, quasi
iis

damnans
praestet
:

Brachmanum incantamenta, utque ab
»

immunem
ista

Apollonium curae habens, subjungit verbotenus

«

Vi-

dens autem tripodas apud Indos pincernasque, et quae-

»

cumque suo motu
voluptas incessit.

acta procedere dixi, neque interrogasint,

» vit
»
»

qua arte haec confecla

neque discendi ea ipsum

Verum
iis

laudavit quidem, imitari

tamen

dignatus haud

fuit. »

Jlleue vero

[hoc

fecerit]

,

qui

Daegit,

mide summoto cum

conversari magni faciebat, atque soest

dalem unicum, quidquid etiam
ignorare oportere censebat
sit,

[cum

iis]

quod

?

Qui vero

imitari dignalus

haud
du-

qui planetarum nominibus

insignitos

annulos accesibi

pit,
xit,

eosque per

omnem

vitam gestare necessarium

prout ferrent nomina cujusvis diei; et

quidem eo

quod arcana,
non imitatum

ut ipse ais, virtute praestarent? Ut vero conimitari ista

cedamus etiam

eum

noluisse, propterea cerle

esse

manifestum

erit,

quod

recte sibi haud

faccre viderentur.

Quomodo
si

igilur

ob ea laudavit quae non
arte divina operantes

dignaretur imitari? Et,

tanquam

collaudavit, cur imitatus

haud

est

laudem quae mererenvenisse regio-

tur? Porro vero post

moram apud
arenaque

hos factam, Apollonium
ait

una cum

suis revertenlem,
aerea saxa,
ista

ad Oritarum

nem, ubi

aerea, aerisque

ramenta

fluvii

vehunt. Atque

sunt quae in tertio libro continentur.

XXVI.

Sequentia jam percenseamus.
ipsis diis refert

ciam reducem ab
declaralum
:

Ex India in Graesocium deorum eum esse
sanitatis recuperandae
et

qui et aegrotos ad

eum,

causa, remiserunt.
Indis

Jamque

quasi ab Arabibus, Magisque

stupendum virum

et plane

divinum advehens, miras
j

inde narrationes

instituit.

Atqui non immerito dicat

ali-

I

;

COMTIU
quis
:

HIIiliOCLliM.

2

1~

Quod

si

exlitisset naturae,

jam olim excellenlioris quam est humana non jam demum, sed potius antequam

aliorum profecisset institulione, miraculorum patrandorum initium eum facere par erat. Praeterea superforanea futura
fuisset,

quam ab

Arabibus, Magisque et Indis studio
si

sibi

conquisivit, doctrina,

quis

eum

juxta ea quae Philostraille,

Sed tamen cissimum istum scriptorem, jam demura argumenla publice exhibens.

tus ponit extollendum putet.

juxta vera-

adest, sapientiae

XXVII. Ac primo quidem, veluti ab Arabibus et augurali eorum schola adventans, passerculus quid sibi vellet, ad pastum ca3teros qui invitabat, auditoribus interpretatur.

Tum

appetentem pestilentiam ante sentiens, civibus illam pra?dicit. Ejusque rei rationem apud Domitianum ipse
edidit; roganle
instinctu
»
:

quoque

enim eum Domitiano, quo
persensi

id praedixisset

«

Diaeta, inquit, o imperalor,

pnmus omnium
ei

malum.

»

magis tenui usus, Tertium inde patra-

torum

miraculorum exponit, ut pestem nempe depulerit.

iis quae sub finem habentur accusationibus non commemoraverit, quoniam, ut verosimile est, apologia illud crimen non poterat diluere

Quod

tametsi

cum maxime

scriptor in

nihilominus tamen nos age, istam historiam in lucem producamus, eam quoque ita examinaturi. Si cui enim minus
constaret liquido, spissum hoc esse mendacium, et magica revera superstilione refertum, ipsa narralionis ralio
id esset evictura.
alias

Pestem enim

statuit
:

mendici pannisque

laceris induti senis habitu apparuisse

obrui jussisset Apollonius,

quem cum lapidibus primum ait flammam emisisse
et ore
:

ocuhs

;

tum vero

lapidibus

obrutum canem obtritum

spumantem, rabidorum more, apparuisse

ipsum autem

rem
*

de eo etiam ApoIIonium, in sua ad Domitiauum imperato-

locutum csse scribit :« Pestilcntiaa enim forma mendico, co habitu circumvaganti,
assimilabatur

apologia, ita

aiO
»
»

EUSEBII PAHPIIILI
vidi,

eamque

visamque

vici,

non ut cessaret

lues eificiens,
talia

sed plane e mcdio

eam

tollens.

»Quis vero,

legcns,

prcestigiatoris

magno risu non excipiatporlcnta? [monslrum]
se conjectis
:

oculis viventium, et lapidibus in

obnoxium,
pestis naluvi•

ab hominibus vero oblritum, et ore spumans

ram
tum,

qui sciat, quod aliud

sit nihil

quam
in

corruptela et

lium aeris nosmet ambientis, atque

noxium

versi habi

et malignis ac depravatis exhalationibus, ut

medico-

rum

tradit doclrina, inspissati.

Imo

et habita

caateraruni

circumstantiarum ratione hocce explodere

liceat

speclrum,

quoniam nempe
certc

soli

urbi Ephesinc,

non vero
:

finitimis

etiam

pestem gravem incubuisse narrat oratio

quod factum

haud

esset,

si

vilium ab aere ambicnte fuisset con-

tractum; minime enim, angustiis conclusus, solum Ephe-

sium aerem morbus obsidere

potuisset.

XXVIII. Quarti miraculi

loco Achillis producit mancs,
cubitales, inde duoipsius Apollo-

primum quidem

in

chlamyde quinque

decim cubitorum magniludine ad sepulcrum

nio conspectos, ct dc Thessalis conquerentes,quod sibi inferias, ut

more erat receptum, non solverent Trojanis
;

practer-

ea iratos, ob ea quac in eumpeccavissent; atque Apollonio,
ut
cae

quinque proponerct quaestioncs, quas

vcllet ipse, et Parille,

proponi paterenlur, permittentes. Inde vir

rerum

omnium solers, et futura antea sibi innotescere gloriatus, adhucdum ignorat funeratusne sepulcro Achilles fuerit,
Musaeque
his illum
illius
illi

ac Nercides an lamenta profuderint, deque
:

rebus percunctatur

neque minus an Polyxena

ad tumulum cnesa

fuerit, interrogat,

Trojamve Hephilo-

lena an pervencrit. Praeclaras vero,

multumque ad

sophicam

divini illius viri vitam confcrentes, serioque pro!

inde sludio digmis qua^stiones Miralur item practerea, quod
lot

heroes inter Grajcos actale

eadem

essc potucrint, et

quod ad Trojam Palamedes

fuerit pra^scns.

Virum autem

CONTRA. HIEROCLEM.

y

1

Q

cum
»

diis familiaritcr vcrsatum,

«

sive

forma apparentium
»

visibili, sive

non obnoxiorum

oculis,

talia

ignorare, et

de cjusmodi interrogare rcbus, quomodo turpissimum non
censeatur? Nisi forte, quia mortuos inlerrogans iuducitur,
ideo frigidiores quaestiunculas auctor fingit, ut tollat sus-

picionem, qua
videri poterat.

ille

ultra

quam
et

par est curiosus extitissc
apologia
in
«

Sane enim

usum nobis

sistit

Apollonium, quod eo
let, ipsi visa
» » »

modo quo
fuerint.

necyomantiis

fieri

sout

oblata

haud

Nequeenim, inquit,

Ulysses scrobe eilbssa, neque caesis agnis manibus pla
tacis,

in Achillis

colloquium. veni, sed precibus
»

fusis,

quas Indi censent heroibus fundi oportere.

Atque de
huic

istis

jam apud sodalem

gloriatur, qui nihil ab Indis accealibi

pisse,

neque eorum imitatus sapientiam esse
heus bone

scriptori perhibetur.

XXIX. Sed
gia,

vir, nisi
libi

damnabilis

illa

erat

ma-

quid est quod vel uoicum

familiarissimum, eumqur,

solum, Damidem, admirandi hujus spectaculi et confabulntionis

participem haud fecisti? Cur item plena die id
licuit,

facerc,

haud

sed nocte intempesta a te peragi oportuit solo?
«

Gur
» »

itern

gallorum cantus herois manes fugarunt?

Abiit
et

cnim, inqait,
galligallinacei

cum

fulgure

quodam modico, namque
fuerit

jamcantumexorsifuerant. »Impurisitaque
ad magicas con-

daemonibus forte magis opportunum
ver&ationes istud tempus,

non vero herois manibus, quos,

crassa ista corporis solutos materia, probos esse,

omnique
iracun-

virtutum genere abundare oportebat. At qui islhic inducitur daemon, invidis est et

parum benignis moribus
qui Antisthenem,

:

dus item repraesentatur idem, et pusillo animo.

An non
adoles-

cnim

talis

habendus

sit,

probum

ccntem, ut qui philosophum sectari ApoIIonium cuperel,
ab co avulsit? iNempe

eum

Apollonius ne parlicipem philo:

sophitt faccrct suaj prohibct, ratione addita

«

Priamidcs

2
»

20

EUSLBU PAMPIIILI
est genuinus, et
et

enim

Hectorcm laudare non
animo
pusillo
sibi

desinil.

»

Qui iracundum item
Thessalis succenset,
nis,

non dicam essePqui
faciant; et Trojaailecissent, reei

quod sacra

non

quod innumcris ante annis
nolit,

injuria

eum

conciliari

sacrificantibus licet atque libantibus
et

indesinenter.
statua

Sed

Palamedis sepulcrum una

cum

illius

male dirutum restaurari jubet.
porro sextuinque miraculum non opus
oratione
:

XXX. Quintum
habent ut longa

eis

immoremur, qua

pateat slo-

lida scriptorissimplicilas

daemonasnempeexturbat, alium,

ut vulgo aiunt,

ope alterius; alium nempe ex adolescente

infrunito, alium porro qui face muliebri esset indutus. At-

que hunc quidem
bitis

Lamiam et Empusam,

ipsis hisce

adhi-

vocibus, sapientissimus auctor appellat. Puellam inde

in

urbe Romana, quod post morlem in vitam reduxcril

iterum,

cum

vel ipsi Philostrato plane incredibile videatur,

plane repudiandum. In ambiguo enim haeret,
aurae scintilla, in puella residua, medicos

num vitalis latuerit. Famam
si

enim

esse ait, pluviam

tum

cecidisse

placidissimam, ex
certe,

puellae vero facie

vaporem exhalasse. At

vere tale

quid in ipsa urbe

Romana
ei

fuisset

patratum, fugere primo

ipsum quidem non poluisset imperatorem, neque principes qui

proximum

locum obtinent omnes, praecipue
in istis partibus agebat,

autem qui ea tempestate
ipsa urbe

imo

in

Roma tum

versabatur,

Euphratem philosophum,

qui

subsequentibus
ei

temporibus conlroversiam tanquam

mago
si

intentasse narratur.

Sane vero hoc omnino etiam/
ab ac-

quidem factum

id esset, caeteris imputationibus
ista

cusalore additum fuisset. Atque
laria Apollonii facta

quidem sunt
alia

particu-

alque specialiora; at
dixisse

ctiam inesse

numera

proesaga

mente

eum, vaticinatumque

ct proecccinisse, scribit. lioc item, ut Athcnis initiari Eleusiniis sacris

cupiens, a Cereris sacerdotc prohibitus fuerlt,

CONTRA HIEROCLEM.
nolle sese aiente

22

1

magum

initiare,

Eleusiniave sacra pandere

homini minus puris addicto
pudice

sacris.

Imo etiam

ei

qui im-

Romam

pervagabatur, Neronisque carmina ad ci-

tharam mercede cantillahat, mercedem ut solverent ob praeclaram operam, sodalihus suis summus ille philosophus,

Neronem metuens,

praecepit.

XXXI. Atque istis quidem quarto etiam absoluto, in quinto
de eo scriplionis lihro, uhi de fatidica ejus facullale nonnulla dixisset, eumque admiratusesset scriptor, ista
institutae

ad verhum suhjungit
»

:

«

Quod autem

haec diviao

quodam

motu

praedixerit,

quodque parum sana utantur mente

»
»

» » » » »

ex dictis hucusque. Sed tamen ea quoque de re amplius dispiciamus. Incantatores, eos autem ego mortalium infelicissi-

magum

fuisse illum qui opinantur, satis constat

mos pulo
nis

esse, partim spiritihus torquendis sese appli-

cant, partim barbaris sacris, partim carminibus aut vene-

fatorum sancita se quidem mutare aiunt. Apollonius autem fatorum decreta sequebatur, fatalique neccssitate
eventura praedicebat
:

»
»
» »

praedicehat

verum deorum

revelatione edoctus.

autem non magiae ope, Gumque apud Indos

vidisset tripodas,

pincernasque et caetera quae spontaneo
prodire aiebant, neque qua comparata

motu

in

medium

»

essent arte interrogavit, neque ut edoceretur
facta essent petiit;

quomodo
il-

»
»

verum laudavit quidem,
»

imitari ta-

men haud

est dignatus.

Ha3c referens, celeberrimos

lndorum philosophos magos manifeste fatetur esse. Nam de inagis sermonem instituens, eorum mentionem facit;
los

stupenda opera eos arte sua producere aiens, ejusque eo-

rum

artis,

tanquam parum

liberalis,

imperitum eum de
convictus

quo orationem
praeceptoribus

inslituit esse statuens. Si igitur

fuerit Apollonius

quod deos vocaverit hos

ipsos, et pro
erit,
eis

agnoverit,

intempestivum haud

quibus magistri ejus tencntur imputationibus ipsum quo-

2S2
(juc

liUSEBIl

PAMPHILI

obnoxium censcrc. Inducilur ergo apud Nudos, quos vocal [Philoslratus] /Egypliorum, ad verbum proloculus
scquenlia
»
» »

Neque absonum quid mihi evenire puto, si philosophiac obnoxius evadam pulcherrime ornatae, quam
:

«

deccnli habitu indutam, Indi sublimi et planc divina vec-

lam machina,in scenam provchunt. tempus

Quam jure aulem eos
ait
:

»

admirer, jure sapientes esse atque beatos existimem, jam
est ut percipialis.
et Pythiae
»

»
»

Et paulo post
»

«

Hi

dii

enim sunt,

exemplo ornantur.

Domitianum
:

quoque imperatorem hujusmodi verbis inducitur allocutus
« »
»

Quodnam
bellum
?

tibi

advcrsus Iarcham et Phraotem Indos cst

quos ego solos inter homines deos csse puto, ea»

que appellalione dignos censeo.

Aliisquc in locis similiilla

tcr deos Apollonii atque magislros agnoscens hisloria

praedictos [philosophos], annulosquc ab

iis

accepisse fassa,

nunc islorum

velut obliviscilur una

cum

magistris discipu-

lum, opprobriis obnoxium scse reddere non scnliens.

XXXIV. Dum
siina scientia

pergit vero scriberc, libicinem

quemdam
studio,

inducit; Apollonium autem, quasi
esset

maxima

illa

et pneclaris-

modos

libiae

inflandac,

magno

prolixo discursu, prosecutum narrat. Vcspasianum porro

imperatorcm

ei,

quasi deo, supplicem factum ait; atque ip-

sum quidem,
dixisse
:

supplicantis more,

lmpcratorem me

facito,

huncque,

Jam

feci,

respondisse. Quis vero

non
insa-

odio habeat merito, insolentiae plenam
niae

proximamque
et

vocem? quando jam ipsum
Talem cnim
sc fuisse,

se

deum,

imperatores

creandi polestalem habere fremit, navis -/Egypliae olim gul)ernator?
lonius in

qua animum, ipse Apolindicavit.

sermone cum Indo paulo ante nobis

XXXIII. Eidem imperalori,
quosnamphilcsophos
])cndos
»

ut sibi indicaret roganli

in

consilium rcrum gcrcndarumadhi-

maxime
rerum

probarclit, a ad

vcrbum respondcl

:

«

Boni

illarinn

consiliarii el isli sunt,

Dioncm Euphratem-

!

CONTRi lllEROCLLM.
»
»

'2

2

5

quc manu monstrans, cui
versiae interccdebal.
»

nihil

adhucdum cum co
:

contro-

Et rursum

«

Sunt, inquit, o Im-

» » »

pcrator, Euphrates et Dion veteres amici tui. in Jimine,

rerum tuarum satagentes;
quae Vespasianus

illos i<zitur
»

ad confercndos ser
sunt.

mones, quaeso, admille etiam.
:

Yiri

enim sapientes

Ad
»

«

Sapienlibus, inquil, viris fores scm»

per praebere soleo palentes.
in illo

Euge vero egregiam rerum
!

futurarum

heroe scientiam

Bonus jam

est et sapiens

Euphrates, quia nulladum inter eos orla contentio. Sin
vero aliqua oriatur,

En
» »
»

tibi

quae

quam longe talis ut habeatur aberit de eodem idem ad Domitianum scribat « Et
:

certe quantas comparare opes philosophus possit,potenlioribus
si

aduletur, Euphralis fortunae ostendunt.

Illi

nempe

inde (quidenim opes dicam?) inexhausti sunt divitiarum
fonleso

»
» » »

Jamque ad mensas
vilis

dispulationes habet, mercator

magnarius,

cocio, publicanus danista, ipse

omnia

factus, venalis et vendens.

Semper autem potentiorum
iis

liminibus haeret affixus, inque
tores subsistit.

ultra

etiam

quam

jani-

» »
»

Quin

saepe a janitoribus

eum

inlercludi

contigit, ut canes gulosi intercludi solenU

Philosopho ausuas muris

lem

vel

drachmam

impertitus
aliis

nunquam, opes

» » » » »

circumvallat, extortis ab
niis

huncce ^Egyptium pecu-

pascens, linguamque in
tibi

me

acuens excindi meren-

tem. At Euphratem
ribus

relinquo; tu enim, nisi adulato-

admodum

delecteris,
»

multo quam dico hominem

deteriorem esse invenies.

palrem sapientem esse
ista

Qui ergo apud Vespasianum Euphratem et probum est testatus,
profert, manifeste

apud filium aulem

ejusdem

viri ct

laudator esse deprehenditur et accusalor. Itane vero qui

futurorum praeditus scientia
rus
sit

est, qualis sit qualisve futu,

Euphrates ignorat? At neque nunc primum

sed

ipsius versis

jam Vespasiani
sit

aevo carpere

Euphratem,ut qui pertalem igitur impe-

moribus,

instiluit.

Quomodo

B5*4

EUSEBII PAMPHILI

ratori

commendat,
palatii

ita ut ipsi

quoque patentes,

illius

comquod

mendatione,

imperatoris fores panderentur?

Verum

vel caeco, ut in proverbio aiunt,

jam perspicuum

sit,

in divinandi arte detrahatur viro

ab historico. Gonceda-

mus autem
cerle

in

caeteris

eum generosum animum demon-

strasse, pericula

etiam pro amicis subeundo frequenter. At
aditus ad imperatoris palatium particita-

Euphratem

pem
lia

reddens, postea tamen, ob intercedens dissidium,

de eo proferens, nonne, ipsa suadente mihi ratione,
arguitur? philosophorum

Euphratis egisse sycophantam
sua3 aetatis clarissimi, qui hodie

etiam ab

iis

qui philosovel illus-

phiae imbuti sunt studiis celebratur.

Quod ipsum

trissimum

alicui,

si velit,

[justae] Apollonii

reprehensionis

exemplum
certe

praebeat. Si Euphrates

enim omnium consensu

philosophiae studiis clarissimus habeatur, intempestivum

minime

fuerit, illius

eo evincere adversus improbi-

latem odium, quod mala Apoilonii facta fuerit insectatus;

hunc

vero, qui ab eo arguebatur, [concludere] mala fama

oppressisse

eum, quasi vitam ageret

philosophia?

minime

consentaneam.

XXXIV. Rursum portenta in sexto libro loquens nugator, camelis eum una cum sociis vectum sistit ad philosophos
quos Nudos appellat /Egyptiorum. Ubi Gymnosophista, ut

quidem

narrat, jubente,

ulmus arbor Apollonium voce

arli-

culata et muliebri affata est. Hisce
a nobis vult haberi.

autem

Philalethes fidem

Deinde Pygmaeos,

ultra

Gymnosophiset

tarum patriam positos, Anthropophagosque

Umbripedes

commemorat, Satyrumque ab Apollonio inebriatum. Inde autem in Graeciam redit, et rursum cum imperatore Tilo
sermones
rabido
et vaticinia

communicat. Atque adolescentem
sit

a

morsum
jEgyptii

cane, cujus etiam anima quae

(Amasis

nempe
bo
:

quondam regis) divinat, ab co liberat moripsum quoque canem in benignitatis suac partcm ad-

coivtiu Hif.iiocLEar.
mittens. Atque htecquidom
S unt

22 5
a ,,ud

[ peratorem Domitianu.n [deferretur, gesta ab eo fuere.

,« antequam
eum

im-

XXXV.

Id vero in to.a
vel

illa

tenendum

hisloria est,

dicere pord£emonis «««.a opera omnia ista na trata esse ab Apollonio, pa a, u' facile evincatu, Qnod enim pesm n te senslt) fort
'

«

coneedatur

qnod

maxime
n,al,

scriptori vera

Tf
forte
,

carebit supcrstitienc,

[lac.

ex

te
:

vtciu der| vetur e(

.

indncit, vel mille argnmentis ex ip SO Philostrati scripto argnere licet • -t una hoc UO ue sit c „cede„dum, magica q q arte. i mo rum abest quin dicam pcr spiritum famili{irem> am reru„, futu enim
'

ex commercio e- .nd.c.nn. psi est factnm. Enunverc «etera etiam lat,d,ca v.rtute as.ecntnm ., que pra.dicc.Hcm

narratnm

„ men

^

si
.

ut
ios

i')se

^.

^

ph

L

de

eum

^.^
i

J-

finsse.

per et ,n

Idque lucul enter eo firnjatnr, quotl non omnibus div.natricem s t

am
S)

vi

veru,n dub.us fuerit in q uam p | urim |gn 0rar et, .uterrcg.verit
:

m

^
*'

c 0nS ervaverit

.

de

mu ,, %

id

quod

ei, si

In-sset,

n ent, quam Ootingere po[era ,
, i

«»em pesti mpos tum quem mcnnn lmposturam pra3tere a
,
.

j^ ^ J
.

divina virtle po |!

„ actum illud draffla f nihi., fu

nob, S est d emo „ stratum

mnlun,

lps ,

quid

mm

.

Sed

et Achillis

nmbrL apnd P

u

esse possitj

'ornrn ,nsnl, S) ut forte quis censeat? qno que p raise „ tis actum . sjt diBmon

fc.^^
s
.

.^

*m on

at

Hen, Ppum a ,t „g itasse , majoris p est ver i,e Pariter ue ««>** < -ent e

qu protervum |lum ]uculeiit s jn adolescenton, et r Ursum Empusam Lan, a
.

,

^
uo

r
r

kentcn, rab.di canis morsU) ipsumque " Canem eadem arte c —it.
Agncscc

r

^^
,

^
m
'

*»»

-

.^
'

mo u w

ig itur>

omn,a e,ns
XVIII.

«

,or,e » ta

-'-"" ***!».

P prout ante , J a t,,, a
i5

^

Z;

22 6
nisterio csse.

EXJSEBII rAMPHILI
inferis revoNara quod ad puellam spectat ab vitahs aur* spiritum adhuc ea intus habebat,

catara,

si

scintillam,

quod

ait
:

scriptor,

adhuc praeferens id mendum. Neque enim,

humidumque vaporem facie quidem numero miraculorum est exisicut et ante

monui, tam grande

in ipsa urbe facinus silentio potuisset involvi,

Romae

in

couspectu quasi imperatoris patratum. XXXVL Equidem alia innumera ex iisdem
re licereL quibus

libris collige-

quam

facile confutari

queant,

quam pa-

sint fabulosa, ruminvicemsibi respondcntia habeant,quam quandoquidem quam plena monslris evincamus. Attamen studio nobis opus non accurato nimis adversus hominem ek inler deos stupendosve viros est, quod tantum absit ut inter philosophos admirandos [locus ipsi habeatur,] ut ne mentio ejusfiat; quidem a quibusdamnostri aevi hominibus quoque qua3 dicla sunt, ad septimum

idcirco

iis

conlenti

de eo librum progredimur.

XXXVII. Magirc

igitur dica Apollonio scribitur.

Inde au~

eum ab itinere Rolem Demetrio philosopho, dehortanti quaedam mam conlinuando, minime obaudiens, insolenter « Ego morde se ipso his fcre verbis profert
ac supcrbe
,,

:

»

scio cnim omnia. Quas talium cunctorumscio plurimura bonis viris, partim sapientibus, scio aulem partim scio
:

»

parlim

ipsi

mihi, partim

diis. »

Sed enim qui verbis

istis

omnia se nosse magnifice gloriatur, hisloria arguitur. Indc porro Dain quibusdam in ipsa illa mortis metum philosophum mis transformatur ab eo, ob
qua3 dicat, id factum abscondens. Scd audi Philostratus Pythagodefendens : « Et causa quidem extitit ista, cur

paulo post ignorantiae

ejus
»

»
,,

abjecisse se reum Damis habitum mutaret. Neque enim mutasset in deterius, neait eum, ut qui vitae institutum aslum probaque quod ejus ipsum poeniteret, sed quod
ret, cui se

»

accommodaverit, tcmpori inserviturus.

CONTIU HIEROCLEM.

22 ~
ca:

XXXVIIL Post ha3C Philostratus quatuor accusationis
pita, quoe facile se apologia diluere

posse putaret, exponit

eorum delectum habitum esse Horum primum erat « Qua de causa eodern quo
aliis
:

ex pluribus

inquiens.
cseteri

ha-

»

bitu nonutatur?,, Alterum porro

:

«

Quare

Deum ipsum
:

»
» »

hominesputentesse?»Tertium:
Ephesiis

«

Quanam rationepestem

»

praedixerit ? » Praaterea « In cujus gratiam in agrum profectus, Arcadem puerum discerpserit?» Atquead depellenda ista apologiamquoqueeumscrip-

imminentem

sisse ait.

Ante vero
iis

in vincula

eum conjectum
in ista

memora^t,

atque in

etiam admiranda quaedam
afflicto, ut

pra2slitisse.

Damidi

enim animo valde

par erat

prsceptoris sui

fortuna, sponte pede delapsa vincula eum monstrasse; inde vero, ubi ejus tristitiam esset solatus,
priori slatui
restituisse.

pedem
quaj

Post haac coram Domitiano imperatore causam dicentem, mox crimine absolutum scribit, dilulisque
objecta fuerant criminibus, nescio

tune sequentia,
protulisse
»
:

ipsis verbis, in

quomodo parum oppordicaslerio magno clamore
li-

mihi [dicentt], qua^so, locum. Sin minus immitte qui corpus vinciat meum, quandoquidem
«

Fac

et

» »

gari

anima nequit. Imo potius ne corpus quidem
Nec me enim occides Parcis me auferre negatum.

meum

vincias.
»
»

Dumque istud tam celebre diclum proferret, eum disparuisse ait, Atque hacc est fabula? ejus

e dicasterio

calastrophe.

XXXIX. Historiae autem ipsius
in carcere

scriptor,

dum miraculum

patratum exponil, quod fuco phantasiar, ut credere par est, facto familiaris spiritus ope Damis viderat, hcec
verba subjungit
»
i

« Tum primum Damis ait naturam ApoIIonn accuratius perspexisse, divina quod sit et humana major. Neque enim sacra ulla obeuntem (qui enim in carcere
:

«potu,sset?),neque precationibus usum, nequc verbum i proferentem ullum, pedicas contemptui
i5.

habuissc; rur-

:

22
»

8
illis

1USBBII PAMl»niLI
inserto, ut vinsulis qui esset conslric
»

susque crure

Ego vero vitio vertere quidem clisciconsumens pulo nolim tarditatem suam,quod omne cum eo
»

tus sese gessisse.

ccvum, et superstitiosorum
niirabilia

eum

patrare

quorumdam rituum interventu videns, nihil eum mortali praestars
:

opus patranalura existimarit. At vero eliam post tantum ob tum, qualis ille existat ignorat et, ut (as sit ignoranli,
nudus, ipsum angitur atque timet, perinde ac si hcmo sit post lonne quid ei quod minime velit evenial. Porro si esse, et o;am adeo conversationem demum divinum eum
excellenlioris
rei ratio

quam humana

sit

indolis,

intellexit; ejus

meretur examinari, quam ipse scriptor ille indineque precat diccns, « neque secra obeuntem eum ulla, quidquam mussitantcm » » cationibus usum,neque arcani

Damin miraculum

istud patrare vidisse. Antea igilur pa-

trata per magicasarles

quasdam ab Apolionio peracta fuere, proptereaque neque obstupuissc ea neque admiratum esse Damin [ait]. Merito aulcm [ul admiraretur] nunc primum quod insolilum quid ab Apollonio el praeter mo rem efficerctur. Quod aulem [objectum Damidi] pedicaj
ei evenit,

ipsius ca spectaculutn altinet, discessumque ex dicasterio, Apollonii ad Domilianum sermones haud invitus ap-

de re

ponam. Vinculis enim cum illum ligari imperator jussisset, fuit oplimo argumentandi nexu ita Apollonius argulatus
« »

magum me Sin vincire me
Si
:

esse arbilraris,
potcris,

quanam
esse

rationo vincies?
»

quomodo

magura putabis?

hoc raodo aliquis posset, occasione ex Si tu magus non es, quomodo libi crus est istis accepta solutum? At si solutum est, quomodo non es magus? Sique adeo eo quod in vincula se conjici sit passus, mngus non
Sed opponere
ipsi

hoc ipso quod vincula exuit, magura eum si ex eo proprio effato esse, in confesso erit. Et vicissim, hcc ipso quod judicio se submisit, magum non esse palel; in
esse evincitur;

CONTRA IIIEROCLkM.
certe
duxil,

220,

quod ex eo
addo

sese surripuit, ipsique imperatori se sub-

eum corporis cuslodibus, luculenter sese prodidit magus. Quamobrem, ut mihi videtur, ipsa Philostrati oratio, dum eam rem animadvertit, facto
et slipantibus
illi

medicinam parat, [referens] quod

nullis obitis sacris^
et

iucantamentisve adhibitis, occulta

quadam

humanam

in-

dolem superante virtute,miraculum hocce patratum

fuerit.

XL. Verum

rursus non

ita

multo post naturae ejus nobis

suppeditabitur argumentum.

Cum

ex insperato enim ad
:

eum
»
»>

accederet nonnemo, diceretque

«

Hisce te vinculis, o

Apolloni, eximi jubet imperator, utque in Iiberiore car-

cere degas permittit
ille,

;

»

tum

ultra

hominum sortem

posi-

tus

futurorumque antea gnarus,
tacentis,

Muti coneipiens animum, sensusque
prae nimio, ut videtur,

gaudio fatidica excidens virtute,

nuntium rogat
Jlle

:

«

Quis vero

me

isthac cst traducturus?

»

autem,

«

Ego, respondit; tu

modo

sequere.

»

XLI. Postremo oralionem apologeticam quoque composuitstudio ingenti vir
ille

plane divinus, ignarus

nempe

ina-

nem operam
se

in eo se scripto
iri

consumpturum. Putabat

eniin

ab imperatore

auditum recitantem apologiam; eoque
speraret, ad

quod auditurum eum

persuadendum cummaxime crationem componit. Caesar tamen eam non ferens, irritum ejus studium reddidit. Audi igitur de his etiam quid
dicat, sibi ipsi adversante oratione
»
:

«

Quoniam

vero oratio

etiam

ei

conscripta est, ut qui ad clepsydram causam es-

»
» »

sel dicturus,

eum autem

tyrannus intra quaestionuin, quas

dixi, angustias conclusit, oratio

quoque huic

historiae in-

seratur.

»Vide

igitur ut a futuris longissime aberrans, vir

illc

plane divinus,

quam maxima
percenseuda

potuit cura, velut ad clep-

bydram dicturus,
XLII. At

elaboraverit.
est frustra

et ipsa

ab eo elaboraU

200

EUSEBII PAilPIIILI

apologia, et quae, multa alia inler quibus

Domitianum com:

pellat, arroganler jactat, diserte inquiens
»

«

Te

igitur im»

Vah arrogantiam qua ne ex vulgo quidem quispiam, nedum vere philosophus, humanaque excellentior natura se jactiperatorem Vespasianus
!

fecit; ipse a

me

est faclus.

tet, nisi insaniae

dicam a prudentioribus

sibi scribi velit.

De-

inde vero a suspicione qua premebatur se ipsum purgans,
sequentia profert de magis
» tiae »
:

«

Equidem magos
quae

falsae

sapien-

pulo alumnos esse.

Nam

non sunt

ut esse videan»

tur, et quac sunt ut

non

esse videantur, faciunt.

Ex

tota

igilur ista tractatione, et sigillalim expositis

omnibus, dis-

cas licet, an in diis, an in philosophis, an in magis censen-

dus

sit, iis

admissis quae ipse de magis et spuriae sapientiae

cultoribus dixit, et quae historia ejus de ipso retulit.

Nam

quercus et ulmi articulala ac muliebri voce locutae, tripodes etiam spontaneo

motu incedentes,

aereique servi disdolia ac vento-

cumbentibus ministrantes, imbrium item

rum,
iis

et sandaracina aqua, et quae alia repraesentantur
est arbitratus, et

ab

quos deos

quos ne praeceptores qui-

dem
»

agnoscere est dedignatus, in
«

quem alium competero
ut esse videantur, et
»

putes, ni in eos qui

quae

non sunt

quae sunt videantur

non

esse, efficiant?

quos ipse magos

appellans, spuriae sapienliae cullores esse demonstrat.
igitur islis

Num

argumentis divinus hic omnique virtute excul-

tus, ipsisquc diis gratissimus, sapientiae coronatus braveo,

ipso divinior Pythagora ejusque discipulis, beatiorque cen-

sendus

erit ?

an conlra spuriae sapientiae damnatus, inter
primas feret potius?
in apologetico illo scripto se in Ionia

infelicisssimos

XLIII.

Rursum

de

fa»

torum
ista

vi ait

disputasse, adeo mutari
si

non posse quae texunt
in al-

docentem, ut

imperium huic decernant, quod
polestate,

terius

nunc quidem sit

nemo illum

inlerimere pos-

sit,neabil!o sibi imperium eripiatur; imosi vel inleremplus

CONTRA IIIEROCLEM.
fuerit,

201

revicturum tamen
ipsis

eum

ut fatis decreta eveniant. Qui:

bus sequentia
» »

iisdem syllabis subjungit
is

«

Cuicumque

fato

decretum

fuerit lignarius ut sit,

manibus truncetur
claudicet
valeat

licet, in

lignarium evadct. Et cui cursu vincere in Olymest~\,

»
»
»

pia

[destinatum

hic ne abscisso

quidem

si

crure, victoria fraudabitur. Et cui ut sagittandi

arte Parcas decreverint, hic vel caplus oculis sagitta a

»

scopo non aberrabit.
:

»

His vero, adulaturus imperatori,
usus sum, ad
et

subnectit et ista
»

«

Regum autem exemplo
bene
se in

Acrisios

respiciens et Laios,
alios, qui

Aslyagemque Medum,
nepotes

»
»
»

complures

hujusmodi rebus consualii filios,
alii

luisse sibi videbantur.

Quorum

e

medio sublatos
juvantibus

esse putantes, ab iisdem

illis

spoliati sunt

»
» » »
»

imperio, reviviscentibus quasi, ut in ipsos insilirent, adfatis.

Quod

si

adulandi studio tenerer, dicere

possem etiam tuas animo meo resesse obversatas,quando
a Vitellio obsidebaris

templumque
Ille

Jovis optimi accende-

batur in

summo

Urbis vertice.

vero bene se res suas

» »

habituras putabat,

modo

tu ejus ne evaderes manus. Ates.

queadolescens tunc plane eras, nequedum qualis nunc

» »

Verumtamen, quia
dem, dum
tus
ista

Parcis aliter est visum, Vitellius qui-

ageret consilia, male periit; tu vero qua)

» illius » » »

erant nunc possides. Sed quoniam adulatorum canoftendit (videtur

me

enim mihi dissouus
chorda.
cogitasse. »His

esse ac disut

cors),

rumpenda mihi

ista est

Neque velim

arbitreris de tuis rebus

me

autem Apollo-

nium adulatorem

juxta et

mendacem,

et quidvis potius

quam philosophum, nobis sistit historia ista, veritatis adeo studiosa. Namque idem, qui graviter adeo prius in Domitianum fuerat invectus, nunc adulatur
latque ac
si

vir strenuus,

simu-

non contra ipsum
quos

ullo

modo, sed pro
fatis

ipso po^

tius faciant,

in Ionia ipse

de

atque necessitale
scriptor,

moverat discursus.

Sume

igitur in

manus tuam, o

»

202

EUSlilill

PAHPIIILI
tibi in litte-

historiam, et veritati pervigilium agens, antea
ras relata clara voce et veritatis

studium praseunle relege,

nec
«

te

subducas huic oneri ut nempe commoratus Ephesi,
:

a

Domitiano viros abalienaverit,

et ut

communem

tue-

»
»

renturlibertatemconfirmaverit: atquecommercia quidem

per epistolas minus tuta

ipsis esse putaverit,

adeoque soturba se-

»

dalium prudentissimis,
ducto, dixerit
:

modo hoc modo

alio a

» » »

Magni

te facio arcani

ministrum; oportet

autem

Romam

te abire

ad hunc vel illum, atque
fatis et

cum

eo

disserere.

»Ut item de
valeant.

necessitate locutus

sit, al-

que ostenderit oratione, quod ne tyranni quidem fatorum

mutare decreta
tiano ad

Ut porro aenea

cum

esset

Domi-

Meletem fluvium

posita statua, in

eam
:

ut intue-

rentur praesentes omnes permoverit, dixeritque

Ostulte,
!

quam fatorum
ab

ignoras indolem atque necessitatis

cui

cnim

eis ut post te

imperet

fuit

decretum,

ille,

si

perimas

etiam, reviviscet.

Jam

ergo, qui post sermones hujusmodi

adulatur tyranno, atque nihil eorum in ipsum dictum esse
simulat,

quomodo omnis

is

nequitiae

animique

illiberalis

reus non agalur? Nisi forte mendaces
niatores Apollonii esse statuat,

quosdam

et

calum-

non veraces auclores, haec

qui memoriae prodiderunt. Ubi
auctores,
«

jam

igitur

illi

Philalethis

qui eruditione

plurimum profecere,

veritatisque

studiosissimi? Damis, inquam, philosophus, qui et

comes

assiduus
tus, a
sibi

ei

de quo agitur
ista

fuit;

Atheniensisque Philostra:

quibus

nobis proponuntur

quos luculenter adeo
vanissimos, et contraconvictos, indoc-

repugnare

ipsis, jactatores certe

dictionibus suis spissorum
tos item et

mendaciorum

magos lux

veritatis demonstravit.

XLIV. Postremo Apolloniuui judicio absolutum sese in Lebadeam recepisse memoral; cumque in Trophonii spe-

cum

descendere affectaret, prohibilum ab incolis esse, his

quoque

magum eum esse

censentibus. Atqui merito ejus rei

CONTAA
suspicio oblineat,
si

IIlJiROCLEM.

2 55

quis contulerit ab initio Philostrato

dicta, ubi a?gre ferens suspicionem

magus quod
»

esse ortam ipsum admiratus inquit « Empedoclem atque Pythagoram Democritumque, qui eorumdem masit,

quibusdam
:

id

>
»
»

gorum

extiterint discipuli,

nunquam tamen

in artis illius

suspicionem venisse; Platonem quoque, tametsi ab jEgypliis sacerdotibus prophetisque multa accepisset,eaque suis
libris inseruisset,

* » »

nequaquam tamen cuiquam magias addictum visum esse. De ApoIIonio autem nondum satis

» »

hominibus innotuisse quod ingenua3 sapienti* usus sit adjumentis magumque credilum esse eum, quod Babyloniorum magis Brachmanibusque Indorum, ac
.Egyptiis

Nudis se

in disciplinam dedisset.

responderi, amice, convenit?

Quid igitur Philoslrato Nempe, vir iste ejus generis
»

res molitus fuit, ut solus et olim et nostra «tale fuerit habitus magus, prae ejuscemodi viris qui, licet eosdem, quod

tu

quidem

ais, experti fuissent

magistros, et suo tamen sevo

bona fama

gavisi sunt, et posteris

losophiae suaj virtutem

quoque temporibus phicommendatissimam reliquere. An-

non

igitur ultra

quam

fas sit

eum

molitionibus suis proces-

quibus sana mens est omnibus manifestum fit? Suntque etiamnum hodie qui magicas machinas, qua3 viri illius
sisse,

esse dicantur, sese dicant reperisse. At tere nunc quidem haud placet. De

istis

animum

adverviri

morte autem etiam

concinnat, nulla parte veritatem rei sibi innotuisse ostendit alios enim Ephesi exitum ejus contigisse ait referre, alios autem Lindi, in Minerva3 templo, alios in Greta insula. Et cum tantum caliginis
:

prioribus consentanea

dum

illius

morti offiindat, vull tamen eumdem cum ipso corpore ad superos evolasse : nam cum templum, prout ille ait, ingressus esset, valvas repente occlusas, inexpectatumque

num canlum
*

vlr-it

ex eo auditum esse
.

;

cantumque

fuisse

istum

Vem,

veni in coelum, veni.

Addit quod ne

in cenota-

-/
9

EUSEBII PAMPIULI
ejus inciderit,

phium quidem
'orbem

cum tamen

ipse

universum
,

amnon att.ngere. Cum en.m m us, omnino morlem virnm illum demdc d, modo quo vivis excess.t, d.serte initio dubilet dc tantus qu, eum. Quamobrem eum, in c<clum asccndisse cit quam vel Pylhain toto opere, mag.s
qua
peragrasset. lale patet.

Yu.tque hoc

P s,

sit

et in

prooemio el

goram

vel

Empedoclem

ait fuisse

divinum, sludnsquc sa-

pientix excelluisse.

Sedlimitesorationisconslituentes,stos,agepauc.s [scr.ptractemus quid veht adhuc de fato atque Parcis tollens hberistud doctrina arbitrn oril per totum opus et atum induccns legesque fatales tatem, et necessitalcm Apollonu ... rationc accuratc a nob.s

XLV

:

dispecturi

:

hac enim

rcdarguentur. Si cst .g.tur doctrina errores etiam

(

ut vera

anima immortahs ( s.qu.dem philosophix doctrina tradit) quod autcm movemovetur est immortale.

Ld
nit);

v.verc des,cessationem admiser.t, tur ahunde, ubi motus
si

semper

nis

qux

nnmuct Dcus culp* est item est causa electionis, sponte sua velut pcrsuaseril invitam, non
ratio sibi

aliquo agitatam.et inanimumcorpus, ab externo v.genlem huc el illuc perpeluo motu nis nervis mobilem, agentem vi propria motuque naturam duci, nihil unquam atque a se causas rcferentem; neque ad sc ipsam factorum neque philosophanlem laudem merer., ob id ipsum ncquc

velut, al.c-

reprehensionem,

si

Qoid

igitur,

amice,

plena fuer.t. maliti* ac delictorum an.madverEuphratcm conviciis atque
si

sionibus prosequcris,
tate lucro deditus,
afficit?

non suo

arbitrio, sed fatah necess,-

ph.losoph.an, ignominia.prout tu ccnses,
sap.en-

U*

insectaris, spun* Quid magos item probris tamen, juxta tuam op.n.ocullores appellans, qui falo

trahuntur? Imo qu.cl nem, ad infelix istud vivendi genus Nequo malus qu.squau, vitium omnino adhuc nominas?

ncccssanam sibi a falo jure a te damnatur, prxscriptam

;

CONTRA niEROCLEM.

2

35

legem

dum

sapientiaa amalor, laudare Phraotes porro et Iarchas cnr potins quam alii hom.nes a te pro diis habentur, cum

y goram veneratus admirabilem vocas prsceptorem, Parcarumque ludibrium qu i sit, non
?

Jmplet. Sic versa vice,

q ua tu ratione

P

tha .

non cessas

propriam non ferant

quemadmodum ais, cursor sit, ut sag.ltarius, archilectus; perinde etiam ei qui incantamentis deditus ost. ut magus evadat [a fatis obvenietl s.m.hterque sicario item, nebdoni, superbo
:

Verum

atque virtutis laudem ? Similique ratione Neron,s et Dom.t. ani cur fato et necessitati infrunitam haud tribu.s superbiam.ab omni crimine et culpa eos absolvens?
s.

,nst,tut,o„,s

cui fato tributum est ut,

ex necessitate
n.s

tum omniuo

talis erit.

Quid

Imo qu.d

non capacibus virtutem proponis? aut quid i„ eos animadverl.s quorumfata, non vero voluntas.monstrumalunl?
si

igitur oberrans emendatio-

ipsi tibi fatisest

destinatum ut divin a pra,-

.mperatorem mente sublimi despicias, ma S istrorum scholas frequentasti ? uid Arabas, Babyloniorumq que magos, et Indorum sapientes

d,tus .ndole

en,m

curiose obiisti?

vel c.tra illam

Omni,

conversationem,

caUer.s d,,s omissis, nni

Q u id iis item qnos credis deis melhtas nequ.cquam placentas thuraque profundis, et pietat,s mduens larvam discipulos ad preces convertere laboras? Imo et ipse precalus quid de os exposcis, quandoquidem h.squoque fat a imperare existimas ? Atqui oportebat
te facere

creta, t,b, peragere Iicuisset.

q ua3 fatis essent

de .

d,v,„am
It. vero

decretum Ephesn peste corripi antur , quid contraria c.e„s foto te pnehes «dversum? Imo, quomodo vicisti f a tum tropxum qu.si de illo sUtuens?
fu,t nt c.ves

fuerint , et mer ; to Q U , prodesse hom.nibos v.leant nihil. Praterea si

d„ nulh

tantum Necessitali Parcisque rem snpraqne Jovem ipsum venerari fatuu,.
;d

t.bi a mpli us

^

Clothos )am

st

amma

Si porro i„ puella
tu pacto

erant a bs Umpta ,

quo

denuo

2 5G

EUSJSBll PAMPIllLI

post

morlem

ejus novo

colum induere
?

iilo, illique

esse vitc

redeuntis auctor potuisli

Sed

te fortassis

caedem Parcae ad

hax agenda ducebant. XLYI. Nihil profers quod ad tuam
in

faciat dignitatem,

(multuin abest,) qui anlequam in corpus hoc esses delatus,

eorum

qui in mari et fluctus inter aetatcm consumunt,
ais

le fuisse

ccnsu

Nempe

necessitatis, ut verosimile, et

hoc

est. Nihil

ergo quo admirationem mereare, neque natales vitae getui et educatio, neque encyclios disciplina, neque nus temperantissimum , neque philosophica exercitatio.

Nempe

fatalis

etiam quaedam erat necessitas, quae ad Ba-

hylonios ut proficiscerere te compulit. Vi item actus quasi

Indorum quoque factus discipulus es et ad jEgyptiorum Nudos non electio tua et sapientiae studium, sed fatum le
:

eo-it.

collo te adi";ens obtorto

Gadibus etiam Herculisque

columnis, eooque alque occiduo oceano ut oberrares ; ipsoque fuso suo, ut nullo emohimento tuo hinc inde vagus
discurreres, te coegit.

Quod

si

quis sapientiae participem
rei

faclum istorum ope dicat esse; ejus quoque

causa

fa-

tum

erit,

neque amplius

vir ille in

iis

qui discendi sludio

fervent censebitur, neque merilo existimationem consequetur ob sapientiam quam non eleclionc sua, sed necessitate

ductus

sibi

comparavit. Eademque, juxta

eum

si

comparaali-

lio instituatur, ratio erit ipsius

Pythagorac, et mancipii

cujus prsestigiis dediti, ct nuilius pretii; ipsiusque Socratis morlcm pro philosophia oppetentis, et eorum qui eum capitali supplicio

afficiendum decreverunt; Diogenis item

et

Atticorum adolescentulorum. Utque paucis absolvam, sapientissimus et stolidissimus mortalium nihil difFerent; nihil injustissimus

maximeque

justus, lascivus

maxime

et
si

continentissimus, timidissimus et fortissimus distabunt,

eos

omnes

necessitatis et

fati

mcrum

constei esse ludi-

brium.

COATR.l IIIEROCLEM.

<2?t^

XLYII. Sed enim conlra hsec Pracco verilatis inclamabit dicens: Heushomines, mortale etexigui lemporisgenus! quo
ferimini incontinentiae

mero

ebrii? desinite

demum,

e cra-

pula expergiscimini, reclisque mentis oculis augustam veritatis

intuemini faciem. Fas enim non est

sibi ipsi

repugnare

vcritatem, ac a se dissentire; neque duobus inter se
contrariis

maxime

unam eamdemque causam

subesse. Divinae Pro-

videntia3,omnia continentis, legibus divinis universum hoc
regitur. Definita

autem animae humanae

potentia, princisui ipsius con-

pem eum
stituit
:

ac judicem, rectorem et

Dominum

juxta naturae leges et phiiosophorum placita

eum

docens, rerum alias esse in potestate nostra, alias vero non
csse; et in noslra

quidem potestate

esse posita

omnia quae
quibus et

ab electione noslra et operatione pendent,
ita a

cum

natura comparatum est, ut libera sint nec prohiberi a
vel impediri queant.

quopiam

Quae vero

in potestate nostra

non sunt, ea infirma sunt, obnoxia
et ratione destituta, atque
lis

servituti, nihilque

ad

nos attinent, ad corpus perlinentia et res externas, animo
rationc praditi

omnino "diversam a natura animanaturam habentia. In eis vero quae sunt
ad alterutram partem propensionem,

in potestate nostra,

vel

cum

virtute, vel

cum

vilio

conjunctam,

in electione

sua unusquisque positam habet. Porro autem
rector

Dominus

ct

omnium

recla ratione singula transigit, per univer-

sam commeans naturam. Hunc assidue sequitur Nemesis, eorum qui a lege divina discesserint vindex. Ad agendum

autem quod feramur, non
est

in Parcis
:

,

fatove et necessitale
vacat.
o-

culpa

;

sed culpa est in eligente
si

Deus omni culpa
se

XLVIII. Quod
in

igitur aliquis

nimium audacter

e rat,

potestate nostra quae sunt impugnans,
talis

eum

lalere

non

patiamur ulterius. Imo impietatem

aperte profiteatur,

nonProvidentiam,

nonDeum, non aliud quippiam praeterfaImo
et quae

lum

et

necessitalem agnoscens.

hanc doctrinam

2 58

EUSEBII PAMPIHLI CONTRA HIEROCLEM.
:

non dari consequuntur sine involucro insuper proloquatur non iniquum, non snpientem, non stultum, non aequum, non magum; non divinam virtuti deditum, non pravum, philosophiam esse, indolem in humanis dari; neque vero ullam vel scienneque disciplinam, neque artem omnino ingenio sive bonum vocet tiam. Nemo alterum [proinde]
sive

malum, sed confuse omnia, quasi vertigine, agi Impium igitur atque profanum sitate et Parcarum fusis. censum referamus? Si istum in piorumne et sapientum
tamen,
dissimulans, Providentiam statuere et deos, prac se ferat fatum, merito quis cis vero superius admittere Pugnantia et contraria maxivelut pr^conis voce exclamet
cffitera
:

neces-

iste, ad insania3 me, eaque impia admittere deprehensus ista hucusque quipoenas subeundas condemnetur. Atque

dem.

Si

autem post haec etiam

in

philosophorum scholis

Jocum facere
fore ut, ubi

viro dignati quipiam fuerint, eis

dicendum,

eum

purgaverint, itema labe aliunde aspersa
ista

que a machina quae ex

scriptione in

eum

impellitur
ipsi

immunem
tem metas
sit

praestiterint;

omnis qua3 ex hac scriptione

conflari possit invidia, e

medio

tollatur. Si veritatis

au-

egressus, divinam magis
ei

quam

philosophi quas

excellcntiam
ei

tribuere quis

velit, ille

imprudens magi

omnino

libri, sophistica arte

criminationem impinget. Itaque ejus generis concinnati, apud prudentiores oppro-

ejus inservituri potius mihi brio et gravissimse inculpationi
videntur.

>&&&=--

EUSEBIl PAMPHILl

ADVERSUS MARCELLUM
ANCYR.E EPISC0PUM(2),

LIBRI DUO.

LIBER PRIMUS.
.

J-» Q.i

g

li

CAPUT
Quandonam
Materiam
incitatus Hli

I.

Marcellus ejusmodi librum conscripserit.
styli

subjectam et quasi
:

argumentum,
ipso,

txlium fraternum suppeditavit

quod ipsum certe ab aemunon paucos, ab

latione profectum est et invidia, quae
alios in

extremas calamitates praecipitarunt. Enimvero, ab

cxortu statim rerum, per invidiam procuralum et aemula-

tionem fratricidium peragebatur. Unde profectus hic
nosler,

iste

cum, hoc unico excepto,

nihil

unquam

litteris

mansta-

dasset (et utinam ne hoc

quidem ipsum), ab ingressu

tim scriptionis suae sanctissimis Dei sacerdotibus belluin
sibi statuit

indicendum, qui tamen haereticorum

illa

ag-

mina quae catervatim ejus patriam depraedabantur neque
scripto sibi
statuit,

sed neque diclo lacessenda. Qui,
illi

si

doctrinae salutaris aliqua
tas,

afFuisset vel scientia vel faculistos

eam debebat universam ad

oppugnandos conversuae,

tere, et hostes

hosce Dei et Ecclesiae

de finibus Galaboni

tarum extcrminatos, ut

a gregibus suis solent pastores

feras atque lupos, efTugare.
Ille

vero

suam ipsiusgentem, velut terram quamdam hor-

240

EUSEMI PAMPIIILI
et incultam, serpcnlibus foetam

ridam

venenatis, susque

deque habuit, ac

in Dei sacerdotes, frustra
;

quidem
neque

et in-

cassum, iram tamen effudit ebullientem
plebe nescio quos, sed ipsos
illos

illos

dc

qui per Dei gratiam di-

vina plane, hoc est, vivendi philosophica

quadam

ratione,

nominis celebritatem

sibi

comparaverant. Nec vivos tan-

tummodo
sto

et videntes impetivit, sed

jamdudum
et

et in Chri-

obdormiscentes; eosque prae

caeteris

quos inter caeteras

virtutes pietas in

Deum commendabat,

sacrarum

Litte-

rarum

exercitata scientia per terrarum
:

orbem

clarissimos

propagarat

sed nec una lanlum vice conviciari contcntus,

saepe repositas, varieque confictas,

improbus sycophanta,

calumnias, sine

modo

congessit et mensura; sed et execra-

tionibus insuper eos, ut mulierculae in rixis et jurgiis solent, insectatur,
tos.

homines nulla unquam

injuria ipsi cogni-

Atque hinc profecto factum
excreverit oratio,

est ut in

immensum adeo
si

illius

cum

ad decies mille versus opus

illud

unicum intumuerit. Quid miramur autem,
in sanctos

cum

lin-

guam adeo suam

Dei sacerdotes exacuerit, im-

piamque audaciam suam ad hunc

modum

quasi

progym-

nasmate cxercuerit, adeo gressus promoverit impietatis ut

tandem quod caput

est atque apex,

unigenitum et dilec-

tum Dei Filium,
quas
id

illiusmodi

blasphemiis suis subjecerit?
relatas audietis
sic
:

mox

ipsius verbis,

non autem meis,

enim

satius esse judico.

Quae postquam ipsa

ab

illo

prolata ubi scripto consignavero, ulterius in

hoc

libro

non

progrediar, ad

illa

refellenda refutandave

:

sed nec opus est
illi

orationem contexendo producere,
viciis laceravit

cum

sint

quos con-

neutiquam

ignoti vel ignobiles, sed

utcum-

que

silentio se contineant,

omnium

ore et sermone cele-

brati;

cumque

ilia

quam

in Chrristum

Dei eructavit blas-

phemia adeo

sit

manifesta et in confesso posita, ut ad illam
sit

revincendamexactiore aliqua diligentia non

opus.Quippe

:

COIfTBA MARCELLUM

AKCYRATEM

LIB.

I.

2^1

qui divinanigratiam in Ecclesia delibarunt, parvi, miniini,

magni, novitalem insolentem hujus nuperi theologi, vel

acceplam primis auribus, agnovere. Hanc ob causam adhibiturus sum brevissimas quasdam designationes meas,
ordine et methodico progressu concatenatum conslituens, quo quae ab illo proferuntur,

orationis

quoddam corpus
sint

quam
in

ab omni ratione aliena, patefiat.
ejus verba protulero,

Verum

an-

tequam
esse

admonendos illos omnes existimo, ad quorum manus hoc praesens ipsius
oblivisci,

medium

scriptum pervenerit, eo magis si sint de Galatia oriundi, ne velint divina? beati Pauli vocis unquam

qua

Galatas ipsos adhortabatur ne ab eo, qui in Christi gratiam vocavit ipsos, « ad aliud Evangelium transferantur, » cum revera, » quod docet ibi, « non sit aliud ullum Evan»

gelium: sed qui conturbent
ferre cupiaut Ghristi

illos,

existant, et qui trans-

»

et ante

Evangelium \ » Illud aulem imprimis omnia atlendendum fuerat, quod nec sibi quidem
ille

pepercerit

tantus Apostolus, sed ad illos

permoven:

dos et conviucendos qui Galatas conturbabant, adjecerit « Etiamsi vel nos vel de coelo vobis Angelus aliud
»

tiet

Evangelium, praeler
sit. »

illud

annunquod jam praedicavimus

:

» «
»

anathema

Nec semel posuisse contentus, reponit
:

Quod jam

prius dixi, et iterum denuntio

Si quis vobis

accepistis, anathema sit. i autem Evangelium quodnam fuit quod acceperant, ct pra^ter quod non erat aliud annunliandum? Equidem illud ipsum quod discipulis suis Dominus tradidisse

evangelizet, praeter id

quod

Illud

dici-

tur, ubi ait
»

:

«

Profecti docete

omnes gentes baptizantes eos
,

in

nomine

Patris, et Filii, et Spiritus sancti

2
.

»

Nobis

utique hanc gratiam in cognoscenda sacrosancta Trinitate solus ille solis patefecit in illa nostra mystica regeneratione,
1

cum nec
i,

Galat.

6.

Moses, nec quisquam olim Prophetarum,
Matth. xxviu.

2

XVIII.

j6

242
priori

EVSEBII PAMPIIILI

populo hujus exliterit administer.

Ad

Dei quippeFi-

lium, atque illum solum, pertinebat hanc a Patre suo gra-

tiam hominibus universis annuntiatam communicare
«

:

cum
per

Lex per Mosen dala

fuerit, gratia

aulem

et veritas

»

Jesum Christum,

»

eumquc solum.

utpote Filium unigeilli

nitum. Quocirca, nec injuria, Lex infirmo
fanti,

populo

et indivi-

pcedagogi ad instar, elementa quaedam prima

norum oraculorum suggerebat, deorum mullitudinem et cullum idololatricum disturbans, Deum contra unicum cognoscendum annuntians; gratia, vero, per Christum salutaris, cognitionem nobis repraesentavit supra munda-

nam
fert
:

et

Angelicam,

dum
illum

populo

illi

vetusto non retectum,

sed siientio prorsus obvolutmn mysterium, in apertum pro-

Deum nempe

ratorem, saeculis
praeterea

supremum rerum omnium modeprioribus omnibus agnitum Deum, Filii
Patrem esse praedicandum
et efficaciam,
iis
;

unigeniti

Spiritus

quoque
titam
:

sancti

vim

qui digni sunt impcr-

quam sanctam myslicam

et

beatam Trinitatem Pa-

tris, Filii, et

Spiritus sancti, ad certissimam

spem

salulis

illius

consecjuendae quae per regenerationcm

fit,

in Ghristo,

inde acceptam, Ecclesia Dei fideliter custodit. Et hoc est
illud

Evangelium quod nullo modo

licuit
sit

in aliud trans-

formare Evangelium,

cum

revera non

aliud,

quemad-

modum
eosdem
»
»

secunda vice testatur bealus idem Apostolus, ad
iilos
<le

Galatas

ita

profatus

:

«

Etiamsi vel nos vel

An-

gelus

coelo vobis aliter evangelizaverit

quam

ut ac-

cepistis,

anathema

sit.

Quasi qui longc ante vellet ad-

monitos, nt cquidem reor, nec episcopis credendum esse,

nec

praepositis aut doctoribus

quibuscumque,

si

verbi veri-

tatem pervertere et distorquere eorum aliquis atlentaverit.
Yerilas autem
illa,

quae? qua

nempe, qua

Deum

Patrem docemur; habere Filium nobis traditur; qua ad
esse

Deum

Spiritus sancti participationcm ab ardenti desiderio exci-

CONTBA

lllr,Ci:u.UJ.

lamur.Qu* sun.t

insignia

qmbus Ecclesia Dei sancta a Judaica W«d, ut ol.m Judalsmus per unius

3/3 quadao, christianorum peculiaria
,.

ASCYRATJ5H 11«.

politia discriminatu,'

qua edocemur dlum .psurn
F.L.,

diis errorem ablegabat : ita quoqnc supra dlam .psam, EcclesiaB siugularis et excellens cogni.io de F.ho De,, longe ,,uiddam majus et praestantius

Lthmcum

solius Dei confessionem

de multis

exhLri»,

Deum Patrem

q U , ver.ss.me Filius

sit,

Pater vitam i„ se ipso habet, doeebat Untgcnuus ,pse Dei, » ita quoque i„ seipso Fihus habei vtam.. • . D, ita Pater vere quidem pater exista tn 0n autem verbotenus pater falsala usurpatus nominatione sed ventate et re.psa unigeniti Filii paler et ut Filius sit reipsa «l.om fihus Qu.squis aulem Filium
:

Nam quemadmodum, .

extare unigeni, vivus existat et subsiftens.

unavent, aui solummodo dludfrequenter suo ore ex
.t, 5S e,

ex.s

mtus

dum

nudum esse Ferblm Ferbum confirmaverit l nsurpaverit, Verbum tantmnmodo

consisteret, quiescente suo Patre
in

one

solel fieri, ubi i„° qu.escent.bus otiatur verbum, operatur autem in I oqu profecto conspirat , Jus 1" manifestissime cum sent en Jud,orum, abnegatque eum qui vere Dei Filius "s q.us Judamm mterrogaverit , an Deum putet verbum suum habere? Omnino, certe responsurus est, pi benter s.qmdem profite.ur Juda.us, „ „ " < ™>A>. qum et .«.6«
:

Penndc ac p er omnia

hominibus

7n "

,er*Zj£
c

T

infinita

habere

1

vero >

S1

n °n Judaeus qu SD.am

c Pfl

;

iC.

.

^44

EUSEBII PAUPHILI
et hypostasi

men idem

unum eumdemque
ab
illa

:

is

profecto

Sabeliium totum

sibi induit;

gratia et cognitione

alienus excidit, quae per Ghristum est. Disquirere
titur Ecclesiai iex,

non pa-

nedum

subdubilare nos, aut vocare in-

terrogando

in

qutestionem,

utrum Dei

Filius

unigenitus
fide rali-

eraty et ante

omnia prceexlstebat. Docet autcm
coufidcntia profitetur,

habita, et
Filii

cum summa
:

Deum

sui

unigenitr esse Patrem;

non autem Patrem esse Filium,
esse ingenitum, aeternum,
il-

vel

Filium esse Patrem

hunc

sine principio,

primum

et

solum, Patrem adorandum;

lum

a Palre suo genitum, subsistentem,

solum Filium,

et

unigenitum.

Deum hunc
Yerbum
nihil

agnoscit veracem esse, utpole
si
i

cum
verit

Dei exislat Filius. Cui

quis conlradicerc sententias

praesumat, et Dei

111

verbo per omnia assimila:

quod

in

hominibus reperitur

is

nec cogilet secum,

nec animo revolvat,

Deo, supremo rerum oinnium

principi esse affingendum

quod

sit

mortale et

humanum;

imo ne quidem illiusmodi aliquid quae nos solcmus animo et cogitatione comprehendere utcumque interdum Scrip:

turae sacrae,

dum lanquam
os,

puerulos Jectores erudiunt, hu-

manitus de Deo loqui soleant,
des,

dum manus

illi,

oculos, pe-

vocem, verba,

vultum, et sexcenta hujusce generis

caetera soleant adaplarc, quae nos

omnia oportet ad

divinio-

res transferre cogilationes, nec ullalenus imaginari in

Deo
ct-

humani quidquam
»

vel eliam mortale residere

;

«

Deus

enim

spiritus est, ct qui adorant

»

veritate adorare

debent

1 ,

»

Deum in spiritu illum et quemadmodum Servatprnos
omnino constat
esse

docet.

Quod

si

autem Deus
unde

spiritus sit,

eum multo meliorem
sibili et

et praestantiorem
fiet

concrela

:

ut

quacumque re sennec verbum habeat linaufc

guae sono prolatitium, et per linguae pVolationem aliorum

auribus insinuatum; sed nec linguam, vocem, vultum,
1

Joan.

iv.

CONTRA MA&CSLLUM ANCYRATEM
aliud

LIB.

I.

<*l\h

quidquam quod huniana ratione
aliud

constituatur. Siquividit,

dem

quidquam

existat

quod nec oculus

nec

audivit auris, nec in cor

humanum
1
:

ascendit ejus cogitatio;
«c

cujusmodi esse
»

illa

docet nos Apostolus, quae
»

diligenti-

bus se Dominus prneparavit

tum

certe

horum om:

nium dator Deus
ut in ratione de

incnarrabilibus est inenarrabilior

adeo

Deo

theologica instituenda, multo certe
«

reclius pronuntiari queat,
»
»

oculum neque

vidisse,

non au-

rem
disse

audivisse, nec in cor
2
,

humanum

aliquando ascen-

»

scientiam illam qua possit ipse comprehendi»
ratio

Quae quoque

in

Filii

generalione debet obtinere.
fide dignus,

Hax non
»

alius nobis

enuntiavit. Ait

quam ipsemet Servator, autem « Omnia mihi tradita
:

sunt a Patre

meo;

et

:

Neuio novit Filium,
3
.

nisi

Paler; neque Patrem,
et
:

» nisi

Filius

»

Si quis istis

audeat obnuntiare,

Filium,

cui tradita sunt a

Palreomnia, subsistentem neget Verbum

vero solum definiat humano, per omnia, verbo simile; in-

terdum
nos

in

Deo conquiescens,

uti solct in

nobis ubi contiut,

cuerimus usuvenire; inlerdum operans in eodem Deo,
:

cum loquimur, verbum personat hunc vero ipsum, cum sic Yerhum existat, ante annos nondum totos quadringentos factum, nescio lamen unde aut quo pacto, car-

nem

assumpsisse

;

in

qua carne

sic

assumpta illam quae
:

et secundum homiucm est dispensationem perfecisse tunc primum Dei fllium extilisse, Jesumque Ckristum de nomine nuncupatum, renuntiatum « Regein, ImaginemDei
»

invisibilis,

omnis creaturae Primogenitum \

»

qui nihil

horum
pietatis,

prius extiterat, docet. Hisce

cumulus accedit imduraturam, nec

quod nec vitam perpetuis

saiculis

aeternum Ghristo regnum concesserit, ab
suit,

illo

quod suppo-

ex ortus

illius

tempore decurrendo, sed inauspicato

satis, fine

circumscripsit

consummato
3

:

neque ipsum digna-

tus est eo statu
1
i

quo
2

illos

qui per ipsum illam olim conscMatth.
11,

Cor

ii,

9.

Ibid.

27.

k

Coloss.

1,

i5.

J

:

5*46

EUSIiBII

PAAIPHILI

quenlur immortalitatem; quibus Servalor pollicetur vitanx
se asternam
,

incorruptibilitatem

,

immortale
se.

in coelis re-

gnum
sum

elargiturum, nimirum diligentibtis

Quidni

igitur

aperte pronunliare audet, caeteris quidem omnibus concesin illud

regnum

sine fine duraturum,

secundum spem
con-

ipsorum atque expectationem,

unum Christum Jesum,

dum promum horum omnium, spe sua privandum et expectatione, cum ab ipso sit regnum ejus auferendum, et
caro

quam

suscepit destituenda

?

Verbum, quod
non
sit

in

Deo

olim praeexistebat, separatum a corpore,licet praeditum exi^
slat immortalitate et corruptioni

obnoxium, Deo
fue-

demum
rat, ita

esse

coaduniendum,

ut,

iterum

cum Deo

existat

quemadmodum olim idem? An illum qui

haec

opinatus fuerit, impietate transcendere queat aliquis? Valde
igitur hisce
illius
»
»

applicandum

est certe
:

necessario Apostolicae
«

determinationis testimonium

Etiamsi Angelus de

ccelo annuntiaverit vobis, pra?ter illud

quod

accepistis,

anathema

sit

1
.

»

Dum

in

sensum Apostolicum accuratius

hic nitendo, admirari mihi subiit vehementius. Veluti enim qui vaticinarelur futurum, divinitalem Servatoris accuratiori slylo Galatis

exponit.

Nam

novo quodam modo, neque
ita

alibi ipsi
«

usurpato, epistolam ad ipsos scriptam

exorditur

Paulus Apostolus non ex hominibus, neque per homines, sed per
.

»

Jesum Ghristum 2 » Non invenire licet hunc Apostolum ad alios hac verborum furmula perscripsisse,
eo quod nulli inter eos ad quos scribebat
latac affecti circa
ita

erant ut Ga-

fidem.

Nam,

veluti qui

nudum hominem
conatus
in ipso epistolse

Christum
est, et

extitisse opinarentur, ita illos corrigere

errorem refingere opinionis,

dum

exordio docet

eum non

esse

hominem (nudum
illos, scribit
:

scilicet);

pergens deinceps ad eosdem
»

«

Evangelium
est illud se-

meuui quod

in vobis est

evangelizatum non
illud

»

cundum hominem; neque ego
iGalat. 1,9.

ab homine accepe-

2

Ibid.

j.

;

CONTRA MARCELLUM ANCYRATEM
»
»

LIB.

I.

1^"j

rani,

aut edoctus fueram, sed per revelationem Jesu

Christi*.

»Quibus
fuisse
si

illud expressit satis

quidem

clare, ho-

minem non
rit, vel

quid,

nudum, Jesum Christum. Quis vero fuenon homo, progrediente declarat epistola

sua
»

:

«

Cum

vero placuisset Deo, qui

paraverat, revelare Filium

suum

in

me me

a matris utero se.

2

»

Ubi vides maniatque ideo

feste,

Servatorem nostrum Filium Dei

extitisse,

fuisse

Deum.

Ulterius constat liquidissime,

Apostolum crein

didisse illum Dei Filium extitisse

priusquam huc

carne

adveniret,
rit
»
:

quod

in

eadem
3
.

illa

ad Galatas epistola addide-

«

Cum temporis plenitudo
»

adveniret, emisit

Deus Filium

suum factum de muliere

Erat itaque,

cum nondum de
Fi-

muliere nasceretur, Filius Dei; eumque tum antea Filium

Dei existentem emisit Pater
iius

:

ut

is

qui

jam olim Dei

ferebatur, et Filius etiam hominis extaret, factus de

muliere. Quin et Mosaicae legis extitisse mediatorem illum
docet, mediationis ralionem determinans ubi inquit
igitur?«
» »
:

Quid

Lex propter transgressiones
illud adveniret cui

lata fuerat,

usquedum

semen

promissiones condictae fueranf
Mediatoris. Mediator autem
est
4
.

per Angelos ordinata in
unius non est mediator

manu
:

»

at

Deus unus

»

Audisne in

istis,

quomodo

Galatas ipsos Apostolus inslituat ut

unum
:

exinde

Deum

agnoscant, et
alibi

unum

Dei et Angelorum Media-

quoque docuit ad hunc modum « Unus etenim Deus est unus etiam Dei atque hominum 6 » mediator, homo Jesus Christus » Enimvero quem Dei attorem? quod ipsum
:
.

que hominum appellat Mediatorem, hominem esse nec immerito declaravit, propter Incarnationem. Ubi Mediatorem

hominum, sed Dei et Angelorum, non illum tunc hominem consignavit, sed simpliciter mediatorem; «Legem, inquiem, per Angelos ordioatam in manu » Medialoris. » Sed et nomen ipsum Mediatoris illustrius
dixit,

non Dei

et

*

Gal.

i,

li.

J

Ib. i5.

s

Id.

iv, 4.

4

id.

Ilfj

i

9

.

_5

j

xim. u,5.

248

EUSEBII PAMPHILI
,

reddit per disiinctionern
»

ubi ait
est.

:

«

Mediator autem unius
est
?

non

est,

Deus autcm unus

»

Non

ergo Deus me-

diator;

nam

cujus tandem esset mediator

Nequc

ipse ille

qui Mediator cst eo ipso Deus est;
diator idem,

nam

unius non est me-

cum medius
:

inler duos interpooatur.

Quorum

vero exislat medialor, docet,
pellat, et

dum

de nomine Angelos apintervenienlem Dei Fi-

Deum quorum medium

lium, suis manibus a Patre recepisse

Legem

docet, ct per
igitur

Angelorum minislerium populo coinmunicasse. Erat
exinde Filius priusquam
fieret

Dei mcdialor et
illo

hominum,
non
ut qui

medialor Dei et Angelorum. Et
velut

modo

erat,

nudum Dei verbum in eo subsisteret, per se non subsistens, unum alque idem cumDco existens; neque cnim
:

hoc pacto mediator aliquorum esse poterat erat autem, et prius erat, tanquam scilicet « Filius unigenitus, plenus gra»

tia et verilate.

»

Inlcrmedias autcm partes supplcbat suo

Patri,

cum

minislerio

Angelorum legem hominibus prohoc idem consignavit
est

mulgaret. Qui docebal ignorantes et inerudilos theologicas de Dei Filio rationes, Apostolus

ad istum
»

modum
»

inquiens

:

«

Mediator aulem non

unius

mediator.

Nequc

certe nalura rei patitur

mediatorem de

uno quoquam

definiri; ideo,

non

est unius alicujus isle, sed

medius necessario

inter duos, ab utroque diversus

quorum

statuitur mediator.

Non
sed

est ergo

exislimandum, hunc essc

Deum
rem
:

illum qui est supra omnia Deus;
;

nedum de numero

Angelorum aliqucm
quippc
dat medius,

cum inter Ad eumdcm modum

mcdium utrorumque et medialoPatrcm suum et Angelos interceiterum,
ubi Dei atque

hominum mediator fit, inter ordinem utrumque inlcrmedius, nullius horum est, exislens mediator. Non est ille unus non homo quo modo ca?teri homines sunt. et solus Dcus Quid tandem, si nihil horum existit? Ccrtc Dci Filius unigenitus, jam constilutus Dei ct hominum inediator; olim vci o
;

CONTRA MARCELLUM ANCYRATEM
genitus,

LIB.

I.

2^9
et

jam sub temporibus Mosaicis, Dei mediator
illa

Anin

gelorum. Haec sunt
latas
»

quae
:

magnus Aposlolus

ille

ad Ga-

scriplurae tradidit

«

Lex per Angelos ordinata

manu
est
:

Medialoris, inquiens. Medialor unius alicujus
est.
»

non

»

Unus itaque Deus est, et unus Mediator Dei atque hominum, et omnium insuper generaDeus autem unus
qui non nunc
:

torum
inter

suam ad salutem, sed

primum exordiebatur mediationem olim extabat mediatop, cum nondum
;

homines natus versaretur

quod jam

prius in ser-

mone demonslratum est. Haec sunt illa quae breviter etper compendium Galatis proponimus consideranda, ex illa ipsa
ad Galatas epistola Pauli,
in

qua

fidei salutaris illa

myslica
Spi-

continetur regeneratio, «in nomine Patris, et
»

Filii, et

ritus sancti.

»

Quae praeterquam quod

sint Litteris divinis
in

consignala, sunt eliam adhuc

majorem

modum

confir-

mata per traditionem Catholicae Ecclesiae, quae

a fine ad

finem terrarum difFunditur, quae per non scriptam traditio-

nem sacrarum Scripturarum testimonia confirmat et obsignat. Jam vero lempus est ut deinceps Marcelli verba in medium proferamus, et quae polliciti sumus, demonstratione

proponamus; nc quis putel per calumniandi libidinem

esse haec in illum congesta.

Quandoquidem vero mihi proverbotenus
illa
illa

positum

sit

breviter

illa

describere quae sunt ab eo dicta,
arbitror in pra>

non tamen ideo
senti esse

sigillatim et
:

recensenda

tantum

quae praecipua sunt et

causam conlinent advocabo,
nec necessariis,
et in

praetermissis quamplurimis,

idem ipsum recurrentibus. Prius tamen quam ad rem aggrediar, per demonstrationem necesse
est lectori iaciam

manifestum, non fuisse hunc hominem assecutum divinarum Litterarum mentem et sententiam,
essent

nedum cum
rant

cuicumque
sit

obviae (3)

:

ut

illi

qui igno-

quis et qualis

adhuc, intelligant tandem quanta

cum

audacia ad ipsa haec scriptis proruperit

commendanda.

:

ubo

EUSEBII PAMPIHLI

CAPUT
Quod ncc

II.

sacras Scripturas satis cxactc callcat.

Cum
lus e
tificis

propheta Zacharias,
fuit,

is

nimirum qui tempore

redi-

Babylone
illius

mentionem

alicubi faciat Jesu pon-

magni,

scilicet

Josedeco genili, qui una

cum
sane

Zorobabele principatu fungebatur inter Judaeos qui de

Babylone reverlebantur; prseclarus
scriplor,
illa

iste et mirificus

horum omnium
Jesu
illius

ignarus, Zachariae verba

quidem

cilat quae

meminerunt, sed

a sensu et sen-

tentia narrationis illius recedit

quam
illa

longissime.

Nam

Je-

sum

illum voluit hic intelligi, qui Mosi succedebat

imme-

diate.

Deinde,

cum
:

Apostolus in

quae est ad Galatas
est, libera est,
1
;

Epistola scribat
»

«

Jerusalem, quae sursum

quae nostrorum

quidem omnium mater
depravat,

est

»

hic idem

per imprudentiam, aut quod ignoret, vel certe sciens volensque verba
«

illa

dum

ad istum
est.

modum

scribit

Noslra autem Jerusalemsursum
est
:

Ipsa

enim inservilute

»

cum
«

flliis

tor
»

Abi post

Petrum sic afFatur Servame, Satan; scandalo enim mihi es, cum non
suis.
»

Tertio ubi

sapias ea quae Dei sunt, sed quae sunt
intelligens

hominum 2

;

»

mi-

nime

quomodo

haec dicantur ad Apostolum,

aut quorsum, affirmat ad diabolum esse dicta. Hujusmodi
ille

allucinaliones simul congestas una

modo
est

periodo com:

prehendit, totidem enim verbis disertim scribit
»

«

Nullum
Jesu,

porro
inter

nomen

excellenlius extare

quam

nomen

» »

omnia quae in terris- nominantur, testatur eo loco Evangelium ubi Mariam ad hunc modum Angelus allo*

Galat.

iv, 9.6.

2

Matth. xvi, 20.

CONTRA MARCELLUM AISCYRATEM
» » »
»
»

LIB.

I.

25l

Ne timeas autem, Maria, iuvenisti enim gratiam apud Deum. Ecce concipies in utero, et paries filium, et vocabis nomen ejus Jesum. Hic erit magnus, et Filius Alquitur
:

tissimi vocabitur*. Testatur et propbetia Zachariaj, qui

de

hoc nomine

ita

olim vaticinatus est

:

Et ostendit mihi Dostantem ante

» »

minus, inquit, Jesum Sacerdotem

magnum

faciem Angeli Domini. Stabat porro diabolus a dextris

» illius,
» »
»

»
» » »
»

Dominus ad diabolum Dominus, qui elegit Jerusalem, increpet te. Quando autem illum increpabat? Tunc nimirum cum dilectum ab ipso Hominem Verbo suo coadunivit is qui Jerusalem, inquit, elegit. Patet autem illum hanc nostram Jerusaut
:

illi

adversaretur. Dixit aulem

lem

intelligere,

de qua Apostolus loquitur
est
:

:

Nostra autem

Jerusalem sursum
servitute.
set,

illa

autem cum
in

liberis suis est in
illa

Tunc elenim cum
quod prophetia

magna

Jerusalem

esin-

hoc

est, versaretur in Ecclesia nostra,

diabolum

»

crepavit,

praedixit, dicens
sis.

:

Abi post me,

»

Satan, eo quod scandalo mihi

Hic est ergo Sacerdos
ille

» ille
» » » »
»

magnus, cujus typum gerebat olim
est existimare illum
licet esset

Jesus.

Neque

enim par

dotem magnum,

ipsum appellafeum Sacerper omnia gloriosus, cum ne
:

Moses quidem magnus nominetur

et

tamen

ila

magnus

erat Moses ut Dei famulus nominaretur, et deus insuper

Pharaonis; idque etiam a Deo ipso. Si quis porro ob id

»
»

Jesum magnum dictum arbitretur, quod dignus fuerit habitus qui populum introduceret in terram Canaam, et
miraculis quibusdam
aliis

»

coruscaret;

is

intelligat opor-

» tet, »

magnitudinem non adeo per typicam illam actionem emicuisse, quantum propterea
illam Jesu

commemoratam
ita

»
»

quod non
rus in

diu postea

populum suum

erat introductu»

magnam hanc nostram

Jerusalem.

Videtis ideo

quam immaniter
4

aberret in hac historia, qui

Jesum illum

Luc. i,5i.

252

LLSLBII PA.1IPIMLI

per prephetam Zacharinm

commemoratum non

intellexit

quis aut qualis fuerat. Eral
tribu Levitica, ab

autem genitus Josedeco, de

Aarone oriundus, summo praeditus Judiserlis verbis

daeorum pontificatu; quocirca magnus s a ce rdos nonVmatur.

Hoc docet Propheta
»

:

«

El ostendit mihi Do»

minus Jesum sacerdotem mngnum.
ille

Mosis porro succesin-

sor

Jesus, qui Dei

populum
tribus

in

lerram promissionis

troduxit, et mullis inclnruit miraculis, erat filius Nave, de

tribu

Ephraim, quae

cum

sacerdolio nihil habuit

commune. Quocirca, qui in voce tam cuivis obvia aberravit, et nudam ignoravit historiae seriem, non potest ei tuto
satis fides

adhiberi in rebus theologicis et divinam pertin-

genlibus cognitionem.
terc,

Debemus aulem
illum dictum

et in Petro insis-

qucmadmodum ad
illo

sit,

Vade

post
;

me;
proof-

quaecumque nominis
pter quid etiam de
»

illius,

Satanai,
sit, «

sit

inlerpretalio

diclum

Scandalo mihi es et
fiat
« »

fensioni;
cl

»

et propter

quam tandcm rationem
:

ut sub

uno
ptu,

codem lempore uni et eidem dicatur, Simon Barjona el, Yade post me, Salan
;

Beatus es
quid signiet e

ficet illud,

«Vade posl mc,
«

»

et

quod statim subjunxit

vcstigio Servator,
»

Si quis velit post

me

venire, abncget

semetipsum,

allollat

suam crucem,
idem
ille

et sic

scquatur me;

»

quod
cur,

reipsa adimplevit

Petrus,

cum

deinceps

martyrio consummaretur. Sed dij-quirendum est omnino

cum adeo bealum hunc depracdicaverat, tamen statim vehementius objurgaverit. Horum neutrum cum Marcellus consideraret, ad
tiavit,

diabolum referenda

illa

dicta

pronun-

conlra Scripturae manifcslam verilatem.

Num

aulem
oratio-

hoc unicum ignoravit? Imo progredienle conlexlu
nis suag,

mcntioue de Salvaloris resurrectione injecla, do-

cere aggressus est, anleillum incarnatum, sub lemporibus

Prophelarum, dictum esse
lum.
In hoc

a

mortuis

quemdam

suscita-

quidem

ipso egregic allucinatur.

Ait eniin,

CONTRA MARCLLLUM ANCYRA.TEM

LIB.

I.

253
:

prophetam Elisoeum mortuum primum excitasse
scilicet,

ignorans

Eliam illum

maximum

Elisaeo fuisse priorem, et vi:

duac filium de morluis suscitasse

quod

e tertio libro Reg-

norum cognoscere
ut apparet,
»

1

poterat. lgnorabat

autem hoc ipsum,
:

cum

disertis verbis ita scribat

«

Non solum-

modo primogenilum
verum etiam
turae

creaturae novae illum dixit Apostolus,

» »
» »

et de morluis

primogenitum

:

non ob aliam

cerle causam, ut videturmihi,

quam

ut

is

qui omnis crea-

primogenitus dicitur intelligatur et de mortuis esse

primogenilus.

Non etenim de mortuis
is

ante alios

omnes
Sed
et

» »
» »

primus surrexit Ghristus Dominus, verura prior surrexerat ante

eum
in

quem propheta

Elisaeus suscitabat.

ante resurrectionem ejus erat Lazarus suscitalus. Et quo

tcmpore

cruce passus fuerat, multorum sanctorum
»

»

corpora qui obdormiscebant, resurgebant.

consullo videtur Marcellus posuisse, corpora

Quod inilla nempe

dormientium sanctorum ante Christum resurrexisse. Nec
Scripturae senlentiam

integram attendebat, qua constat

ha?c corpora resurrexise

poslquam

ipse

de mortuis resusApostolico,
illa

citatus extitisset. Ulterius et in dicto

quodam

invenitur

idem

esse allucinatus divinus Aposlolus; in
:

ad Romanos
»

ita scribit

«

Separatus in Evangelium Dei,
in Scriptu-

quod jam ante promiserat per Prophetas suos

» ris

sacrosanctis, de Filio ipsius unigenito e semine Davi-

»
»

dis

secundum carnem,

qui designabatur Filius Dei in vir.

secundum spiritum sanctificationis 2 » Quam ille sentenliam, qua mente nescio, sed pervertit sane. Legit
tute

enim

in textu Apostolico,

7r/3opi6:Vros

,

prceviso et prcedesis-

nato ; qui debuerat,
in

opbuvTog, constituto et

determinato

:

eum nempe
illi

finem, ut intelligatur fdius esse eo

quo sunt

qui per praescientiam designantur.
:

modo Ad ver-

bum
1

idcirco ila scribit
Reg.
xvii,
23. —
2

«
i.

Quemadmodum

igitur Eccle-

o

Rom.

i,

254
»
»

EUSEBII PAMPHILI

siam suam praevisam Omnipotens designavit, ad

eumdem
ad ad-

modum
per

et Ghristi

eliam secundum carnem oeconomiam,

»

quem genus
ita

illud

piorum

et

colentium
posito

Deum

»
9

optionem filiorum praeordinavit
mento,

*,

illo

prius funda-

apud suum animum

statuisse.

Hanc ob cau-

»

sam, Apostolus per Spiritum sanctum

manifeste illum

»

vocat Filium Dei praevisum et praedeterminatum. »Et alio
:

loco
»

«

Hic est
»

ille

de quo dicebat Paulus, praeordinatus

Neque vocem tantummodo depravavit hoc in loco ab Aposlolo usurpatam, sed in ipsam ejus mentem pcr illius praeposilionis pro appositionem. Istis autem
Filius Dei.

sunt germana et genuina quae et in Psalmis attentavit.
ubi dicitur
:

Nam
addi-

«

De

utero ante Luciferum genui te,
in

»

tamentum adhibet quod nusquam
illis

Psalmo reperitur, ut

ita

posset obtrectare qui non paria

cum
:

ipso sentie«

bant. Altende vero quaenam sint quae scribit
» »

causam

ideo, videtur mihi aliquid

Hanc ob omnino dicendum esse
positum
est. »

de eo, quod nusquam adhuc
iilo

alibi

Magna
»

pars etenim ab
festa sunt.
«

positorum, ex ante nobis dictis manite.

De

utero, ait, anle Luciferum genui

Opi-

natus est autem hanc sententiam, praeposilione
furto subducta,

illa

e?clam

cum

haerctica ipsius opinione conspiratu-

ram. Quocirca ubi syllabam illam congruentissimam, de
voce exemerat regenerationem ejus anliquam, nec aliud

quidquam hac volebat loco indicatam.
vero vehementioreni in

Quandoquidem

modum

pro suo hic errore con-

certaverit, illo reprehenso qui recte scripserat, nihil ta-

men

attulit novi, sed lectori

cuicumque idem per omnyi
dies

exhibet lestimonium. Pergit deinceps, et inlroducit diccn-

tem Servatorem
hunc
f>

:

«

Ego sum

:

»

verba autem ipsius ad

modum

se

habent

Gum

tenebrae prius obtinerent,

propter cultus divini ignorationem, ubi dies jam esset in
1

Psal. cx.

COKTRA marcellum AISCYRATEM
»

LIB.
»

I.

255
injuria
ita

propinquo oritura, Ego, inquit, dics sum.

Nec
loco

stcllam Luciferum appellavit. Alio deinceps
quit
»
:

in-

«

Quandoquidem

a suscepta

semel carne Ghristus
atque dies.
:

simul esse Jesus annuntiatur,

vita et via,
ita

»

Pergit porro, et
»

tandem ab Apostolo
est.
»

mutuatur

«

Nostra

aulem Jerusalem sursum

Quid autem

his diutius

ego immorari debeo? Guivis elenim cui saltem libuerit
proclive est, hisce qu?e dicta sunt

quam

simillima, alia

quoque

infinita

colligere ab

illo

ejus

opere

observata,

unde hominis inscitiam animadvertamus. Hinc quoque
factum ut Salomonem prophetam indigitaverit, ut et Proverbia prophetiam

non una

vice.

Verbi gratia, ad hunc mo-

dum
»

ait :«
:

Hujus

rei

causa sanctissimus propheta Salomon
2
.

ait

Ad

1 suscipiendam eruditionem doctrinae et iterum,

»

Verba sapientum,
Iterum
:

et aenigmata
«

»

Proverbia prophetiam
videtur mihi sapien-

appeSlavit.
»
»

Ob hanc causam
»

tissimus hic prophela prima verba prophetiae suae proverbialiter enuntiasse.
est,

Secundo

igitur et tertio saepius, uti
est.

dictum

hoc ab

illo ita

factum

Ignorat inlerim di-

donorum esse, licet idem Spiritus sit. « Uni qui» dem conceditur verbum sapientiae, secundum quod Apo» slolus ait; alteri verbum inlelligentiae, secundum eum»dem Aposlolum; alii fides per eumdem Spiritum; alteri » prophetia. Salomon autem donum accepit sapientiaa, ut
versitates
»

Scripturaj testimonio comprobatur: Et dedit

Dominus

sa-

»
»

pientiam Salomoni, et erat omnibus hominibus sapientior. »

Vitam autem propheticam non
et

instituebat,

neque

ullo charactere prophetico erat insignitus .quales erant, «Haec
»

dicit

Dominus,

»

huic similes

:

atque hoc ex

iis

quae scri-

psit salis liquet. Marcellus,

hoc minime animadverso, tan-

quam
*

ei

de suo elargiri velletaliquid, prophetam illum indi:

gitabat
i

minime interim meminit, prophetas circumiisse
.,
T>

Prov.

2

IbkJ.

5.

256

EUSEBII PAMPHILI

melotis aniictos ct hajdinis pcllibus, egenos, oppressos, angusliatos. Proverbia prophetiaruna

nomine designat, cum

nusquani hoc docucril Scriplura sacra, sed Auctor ipse sapientissimus et Spiritu insuper sanclo praeditus, Proverbia

nominaverit, ut alterum librum Ecclesiasten, tertium Can-

ticum canticorum :quos
ralione aliqua, sed

scriptis hisce titulos

non humana

Numine ductus,

apposuit. Ilanc ipsam

porro divinitus inspiratam Scripturam Ethnicis illustrare
exempiis vult, neglecta Aposloli Pauli voce
» &
*

illa

:

«

Nos

spiri-

tum hujus mundi non accepimus, sed Spiritum quiex Deo est, ut quae sunt a Deo nobis donata dignoscamus et quaj loquimur non sunt in docibilibus humanae sapientiae ver:

»
»

bis,

sed Spiritus sancti, qui discernit spirilualia. Animalis
percipit quse a

homo non
dentur
ipsi;

Deo

sunt, stultilia quippe vi-

»
»

neque potest
1
.

intelligere ea,

quod

spiritualitcr

discernuntur

»

Haec vir egregius

cum

ignoret,

Prover-

biovum sententiam

et intelligentiam

conatur Paganorum
:

scriptis illuslrare. Ila

enim

diserlis verbis ait

CAPUT

III.

Marcelli de Provcrbiis apud Gr&cos.

« »
» » »

Non

est a proposito, ut arbilror,

alienum

si

pauca

re-

censuerim
Proverbia.

in praesenti, quae sunt in

usu apud Graecos,
docet.

— Sane vel morluus
facie
litterae

est 9 vel Litteras

Prima quidcin
in

putaverit quispiam hoc proverbium

litterarum professores usurpatum; quasi

non

aliter

»
» »

apud eos hoc non

ita se

Ego autem, inquit, habere, sed proplerea quod cum
docerentur.
illos vita

didici
praelio

Alhenienses Siculi vicerant, solos
1

donatos serva-

i

Cor. n, 12-

CONTRA. MA.RCELLUM
» »
»

ANCYRATEM

LIB.

I.

I^

rent qui

litteris

erant instrucli, ut liberis suis praeccpto-

res illos haLerent, caeteros vero

omnes morte mulctabant.

Cum

vero e praelio quidam aufugientes

domum
Sane
vel

remeave-

»
» »
» »

rant, ab Atheniensibus interrogati de amicis
suis aut affinitate conjunctis,
est, vel litteras docet.
sibi velit?

quibusdam
mortuus

dicebant

:

Quid

illud

autem, Capra gladium,

Nonne proverbium

dicitur de eo qui quae de ip-

so dicuntur antea praevidit? propterea

quod capra immo-

» » » » » »

landa intueri solet gladium.
prodidere.
retur.

Hoc

profecto ex antiquis nulli

Neque enim hoc sensu proverbialiter usurpaErat enim facile et cuivis obvium hoc e re natum
iis

animadvertere. Usurpatur vero de
ipsis

qui

malum

sibimet-

procurant.

Nam Medea

Corinlhi postquam liberos

suos sua

manu
:

interemerat, dicitur eo loco occultasso

»
»

cultrum

secutis vero temporibus factum, ut Corinthii

oraculo monili, capram nigram immolare deberent, ubi

»

cum

cultro destituerentur, capra pedibus suis terram

»
» » »

eruens, illum

Medeanum

detegebal, quo immolabatur.

At quid hoc

sibi vult, inquiet aliquis,

De

quercu satis?

Non

est facile cuivis
illi

obvius

hujusce proverbii sensus.
glan-

Prisci

quondam, ante agriculturam adinventam,
hisce applicantes dixerunt obiectati

»
» » » » » » »

dibus vescebantur; postquam vero fruges deinceps prodiere,

animum
satis.

:

De

quercu

Alque hanc esse mentem

et senlentiam pro-

verbii prodidere. Necesse
alterius

autem

in praesenti

habemus,
in

cujusdam proverbii mentionem facere quod
memoriae prodidere

multis et diversis auctoribus Graecis habetur, et quid

etiam de eodem

illi

:

non ob aliam

causam, quam ut Asterium convictum teneamus; quicum

»

qua

est eruditione praeditus saeculari, proverbialis senten-

» tiae

praestantiam cumprimis intelligat, in praesenti tamen
prae se fert ignorantiam, ut per dicli illius prover-

» illius

» bialis

usum suam
xviii.

ipsius

voluntatem et sententiam proba17

a58
» » »

jxsr.Bti

rAMniiLi

biliter astruere videalur.

Est autem illud, Gtauci ars.

Cu-

jus

cum meminerint

eruditi

apud Graecos multi, diversas

retulerunt interpretaliones. Est enim qui docet,
extitisse artis

Glaucum

»
»

cujusdam maxime omnium admirandae pe-

ritissimum, una

cum

arte sua interiisse, mari

submersum,
peritis-

»

nulli prorsus impertita

ejusdem cognitione. Alius

»
»

simum musices

extitisse docet, et

ab eo discos aereos qua"

luorafFabre compositos, ut pulsati

quamdam symphoniam

» »
» »
»

sono numeroso ederent; atque hinc proverbium usurpa-

tum. Tertius, inter dona Halyattis Lydi Delphis cratera
oblatum, et mirandi operis sub cratera quamdam, Glauci
Ghii opus. Quarlus
rat
in

Glaucumipsum Delphis
ita

obtulisse nar-

aeneam tripodem,

fabrefactam ut

si

quis crassiorem

»

modum eumdem
quod sursum
erat

pulsaret, vel pedes in quibus slabat,

» » » »

vel

redimiculum,
per

vel

coronam

lebeli cir-

cumduclam, aut
Lyrae

vir^julas

medium

sese distendentes,

sonum

repraesentaret. Alius postremo

proverbium
qui scien-

existimat usurpari, a Glauco

quodam deductum

» tia
» »

caeteros anlecellebat. Videtis

ficultatem exinde salis

autem proverbiorum difpatefieri, quod uequaquam inter-

pretes hujus unius provcrbii inter se in

eadem

expositione

»
»
»

consentiant

:

adeo res erat

iila

inextricabilis habita

apud

exleros. Quocirca intcr eos unus sapientia et erudilione
praestans, in
in

unum

collectis multis variisque proverbiis, est
;

» »
»

eadcm commenlatus

quobus

libris

metrica, qua-

tuor vero numeris soluta proverbia explicans. Parcemias
auleni Gentiles, scntentia
haec ipsa

quidem mea, ob eam causam
non
esse

»

nominarunt, quod sapientissimi Salomonis Prc-

»
» »

verbia legerant et intellexerant,

rem

cuivis ob:

viam de prima

facie

comprehendere illorum sensum cum

autem

vellentimitari, atqueilafuerantimitatiprophelicam
;

»
»

scribendi consuetudinem

aptius aut convenientius invenire, Proverbia

cumque nomen nullum possent suum opus

CONTRA MAHGELLBJd AISCYRATEM UR.
»

1.

i>5()

indigitarunl.

»

Atquc

ila

ad hune

modum

Marcellus co:

nalur Ecclesiam Dei Scripturarum inlelligentiam docere

longam vero istam

et

ineptam adeo, sermonum
u-t

ipsius, et

superfluam seriem ideo visum est contexere,

amentiam

hominis manifestam reddere, multiplicem quoque et intempestivam vanitatem possem, qua ulilur
satis

quidem cum
quod Scripsi

pompa, quod saecularem
turas

attinet eruditionem;

autem

sacras, salis concernit jejune.

Quod

memor

fuisset Apostolicac

admonitionis, ad hanc tantum projectus
procidisset
:

vanitatem,

nequaquam

suadet autem ut loqui
.

velimus quae sunt nobis communicata, non in docibilibus

humannc
quoque
»
»

sapientia? verbis, sed in

iis

quae a Spiritu doceri

solent, in spiritu et

cum

spiritualibus discernendo.
:

Minimc
persunt, et
spiri-

cepit

quod scriplumest

«

Animalis

homo non
ipsi

cipit quae

sunt spiritus Dei;

stultitia

quippe

nequit

illa

intclligerc, propterea

quod discernuntur

»

tualiler.

»Hacc

cum

ignoraret

ille,

pulavit certe Graecoruin

sapienles cognitam habuisse sapientiam illam

quam Deus
illam

Salomoni iinpertiverat;

et

quod cognilam haberent
ilie,

propheticam scripturam, ut inquit
pacto
fleri

imitatos.
illi

Quo

vero

potuit ut animales homines

divina cognos-

cerent et temulati essent,

cum

spirilualia spiritualiter dis«

cernere nequirent, et ab Aposlolo sancitum esset,
»

anima-

lem hominem non capere quae sunt
«

spiritus

Dei

;

»

eladhuc

ab eodem stalualur,
»

animalem non posse

spiritualia inlel»

ligere, eo

quod

spiritualiler discernanlur?
ait,

Ad oppositum
quo Salomon.
in

vero Apostolo hic vir egregius

Graecorum collectorcs

proverbiorum ad

eumdem modum

scripsisse
:

Verbatim loquitur ad hunc
» > »
»

modum

«

Quandoquidem

Proverbia Salomonis sapientissimi inciderant, et ex

illo-

rum cognoverant
facie illorum

leclione, difficulter

admodum
;

de prima

sensum comprehendi possc

vellent

autem

prophelicam scribendi ralionem illam aemulari, ad eum-

260
»

EUSEBII PAMPHILI
scripserunt.
licet
»

dem modum

Sed

et aliter

quoque

e dictis

animadverlere

quantopere aberravit

is

a veritate

cum

affirmet Graecos ad
scripsisse.

eumdem

plane

modum

quo Salomon

Salomon enim,

sapientia quaedivinitusest impul-

suam scripturam universam ad ulilitatem et salutem animarum pietati consecravit usus est autem, ad ingenia
sus,
:

legenlium exercenda, tenebricosis problematibus, sermoni-

bus torluosis, et vocibus per aenigmata procedentibus. Testatur hoc
» » » »

ipsum

in initio statim libri, ubi ait

:

«

His audilis-

sapiens sapientior erit; intelligens possidebit gubernalio-

nem, et obscurorum verborum parabolas cognoscet; « sapientumquoque diclaetaenigmala iterum quoque ad percipiendam sermonum intelligentiam. » Et profecto haec ila
:

se

habere
aliter

iacile iiquet c contentis

per illum librum, quac

non

possumus

inlelligere, nisi

ab apcrta lectione ad

senlentiam inde eliciendam nos conferamus. Exempli gratia
»
:

«

Erant hirudini
tres illam

tres

filiae

dileclae

admodum.
:

Ista?

au-

tem

nequaqtiam adimplebant
Satis et

quarlae vero

non
*

» » »
»

satisfiebal,

neque dicebat,

abundeest. Item: Sa-

pientia

sibi

domum
»

aediiicavit,

et substruxit

columnas
in

septem;

sacrificia sua jugulavil,

vinum suum

cra-

tere commiscuit.

Ilcm

elia

non pauca hujus

generis,

quae
cie,

non possunt

aliter

comprehendi, non de

lcctionis fa-

non ex

aliqua historia, sed

solummodo per metapho-

ram et dictionis conversionem. At vero proverbia Graecorum illa ab historia quadam dcduccbantur. Illud enim, Vcl mortuus cst, vcl docct littcras ab historia quadam, concedit ipse, oriebatur ab alia itidem, Capra gladium ;
:

et illius

ilem Satis dc qucrcu, eo quod qui glandibus
illis

olini

vescebantur, diutius

vesci destiterunt.

Quod

si

Glauiis

cus quispiam, artifex aliquis egregius, diversimode ab
ferebatur, qui deinceps in sentenlias de
abiere, quid
illo

discrepantes

hoc ad divinitus

inspirata Proverbia?

Neque

1

CONTRA MARCELLUM ANGYRATJJM
enim, ut
in

LIB.

I.

26
illa

Graecorum

flt
:

proverbiis, ab hisloria

solu-

tionem sortiuntur suam

ut necesse sit

Marcellum non so-

lum imperite atque
aflirinasse sapientes

indocte, sed contra

mentem

Apostoli,

Graecorum, cum

in

Proverbia Salomo-

nis incidissent,

ad imitalionem propheticae scripturae se ad
in

scribendum applicuisse. His
sis

eum

finem

a nobis praemisita

ut certissime appareat

hominem nequaquam
tempus
et

ut opor-

tuit

versatum

in Scripturis,

est ut deinceps

fidem

illius,

quam

sit

male sana, consideremus;
doctrinae

lam sententiam lueatur

quam opposiecclesiasticae, quam una

cum ejusdem

antistilibus accusat.

CAPUT
Quod, cum doctrinam
Ecclesice,

IV.
accuset.

tum ejusdem przesules

Ante omnia proponenda sunt
pugnat quae recte
et

a

me

illa

in

quibus ea op-

secundum

Ecclesiae fidem scripta sunt.
:

In quibus et scriptores ipsos conviciis impetit

et

tanlum

non certamen quoddam generale contra universos
Asterio

instituit,
illi

quandoque repugnantia, quandoque magno

Eu

sebio scribens. Convertithinc se deinceps contraPaulinum,

virum illum Dei beatissimum, dignilate praeditum Antiochensis ecclesiae,
praefuisset
gessit,
:

cum

prius Tyriae ea dignitate episcopus
ita

in

qua quidem Antiochensi gubernatione se

ut

non secus quam privatum suum bonum illum

Antiochenses amplecterentur.

Hunc

felici

decursu

aelatis

ad metam beatam mortis devenientem, jamqueolimdefunc-

tum

vita,

neque

ulla ipsi molestia

cognitum, admirabilis hic
bellum, qui
in

scriptor irridet.

Hinc profectus

indicit Origeni

ante annos complures excessit e vila.

Armalur deinceps

2 62
:

EUSEIUI -PAMPHILI

Narcissum allerum adhuc Euscbium persequitur. IH verbo dicam, Ecclesice patres omues nihili facit solo seipso con:

tenlus, sibi placet. Scribit itaque et de nominibus, ad

hunc
qua

modum

singulorum

cum

conviciis

menlionem

facit.

Exor-

dium porro sumam ab

epistola

illa

quam
:

scripsit, in

scriptum est se velle contradicere singulis parlibus qua? in in iide minus recte fuerant sancitae (4) « Credere enim se
» »
»

Deum Patrem omnipotentem; et in Filium ipsius umgcnitum Deum, Dominum nostrum Jesum Christum; et m
Spiritum sanctum
pietatis
:

»

aitque se
didicisse.

edoctum e
Quae
sic

sacris Litteris
illo

hanc

formam

ab

dicta lu-

bentissimo amplector animo; estenim

communis

haec

om-

nium fidei formula, « Credere in Patrem, Filium, et Spiridivinam » lumsanclum. » At cum idem, potentiam et vim minime advertens, humano more per speculationem quamdam Patrem dicit patrem, Filium filium non perinde tuto
:

laudare mihi par est hanc ejus hujuscemodi contemplationem. Per hanc etenim conlingit, haeresim ab illis adinven-

tam incrementum sumere; quod
slrare arbitror, productis quae ab

facile
illo

me

posse

demon-

dicta sunt. Affirmat

euim quod omnino
essc

sit

necesse Palrem confiteri veraciter

patrem,

et Filiuin et

ad

eumdem modum

esse filium

vere,

necnon

Spiritum sanctum. Haec conlra Asterium

Marcellus ailirmat, non conlentus posuisse in confesso Pa-

trem agnoscendum esse patrem veraciter, Filium esse filium, et Spiritum sanctum ad eumdem modum. Hinc fac tum ut deinceps in consequentibus refellere conetur hanc
positionem. Vult enim Christum agnoscendum esse

nudum
sit

Verbum et humano consimillimum, non aulem
Dei vivum
et subsislentem.

Filium esse

Cum

vero ab

illo

dictum

nuperrime hanc hacresim excogitatam
est
tris,

fuisse,

ostendendum

Origenem illum ipsum qui
ab hoc ipso Marcello
in

vixit

cum

majoribus nos-

processu sermonis introduci

I

COKTRA MARCEI.LU&I ANCYRATiiM

LIB.

I.

b6S
iis

ul caindem foventem opinionis sententiam
accusat.

cum

quos

Ego autem

scriptionibus ecclesiasticis quampluri;

mis

perlectis,

ab Origene antiquioribus olim elaboratis

et

epistolis diversis
ptis
:

synodorum

et

episcoporum nomine
fidei

scri-

in

illis

singulis

eumdem
sit

charactera per omnia
verita-

deprehendi. Ut necesse

illum

parum secundum

tem hanc accusalionem
illam contra Asterium

inslituisse,

nuperrime istam haere-

sim adinventam. Procedente porro paulatim sermone, ad

calumniam Eusebii quoque adjunxit
Eusebii

accusationem,

illius

quem

sibi

quamplures

civi-

tates et provincia^,

eaedemque
te,

clarissimae,

episcopum posquas
quae scripta

lularunt.
» »
»

«Revocabo
licet

inquit, in

memoriam eorum

scripsit,

timide consentiens

cum

iis

erant improbe ab Eusebio, ut cognoscas
priori suo

eum

manifesto a
reli-

promisso

resiliisse.

»Totidem enim verbis

quit scriptum.

Gaput etenim
Filii

Epistolae est illud

ad Patris

consilium voluntatem
nullo

generalionem referendam esse;

autem pacto Dei genituram passioni ascribendam. Atque hoc est illud quod in scriptis suis prudentissimi
nostri patres sanciverunt,

dum

declinant haereticorum imet corporales generationes
in se-

pietates, qui filiorum passivas
in

Deo per emissiones comminiscuntur. Quas voces
«

quentibus latissime cOnfutat; quibus subnectit in haec ver-

ba
v
»

:

llnde

cum

Eusebio erranti consentanea per omnia

Asterius posuerit, injecta mentione de natura Patris, et
ingeniti natura, ipse

suimet accusator

existit

:

siquidem
uti

»

omnino
misisse,

praestitisset,

Eusebianae sententiae passionem,

» »
»

scripsit ipse, inexplicatam et brevitate

conclusam

praeter-

quam
:

per hujuscemodi contemplalionem versu
in

lam illam scriptionem
«

lucem

protulisse. »Post

pauca

subnectit
»
»

In praesenti

exammabimus unum
enim
:

e multis ab
gignit
pri-

Asterio positorum, ait

Alius est
et

enim qui

Palcr, de se, unigenitum

Verbum,

omnis creaturae

'i64
»
»

liUSEIHI PAMPUILI

niogenitum. Copulavit utrumquc unigenitum et primoge-

nitum
se
;

in

eodem, cum pugncnt

e diametro hasc inler se

»

quod quisque

polerit negotio nullo, vel indoctissimus,
si

» »

observare. Palet etenim unigenllum,
genitus,

rcvera fuerit uni-

non posse

et

primogenitum
ille

csse.

»Sed

frustra hic

Asterium accusal;

nam non

sua, sed Scripturx divine
«

verba usurpabat. Aflirmant elenim Dei Filium nunc,
»

uni»

genilum esse; alias, crealurae omnis primogenitum.
deinceps
:

In-

fert
»
»

«

Sed insuper

ille

habita cognilione vera,spe-

culationem

quamdam

artificiosam demonstravit. Et

cum
sa-

de Scripturis id quod vellet ncqueat conlirinare, ad sapicnlissimos, uli rctur, patres confugit, et inquit

»
»

quod

pientissimi e palribus in scriptis suis concluserunt. Gonclusisse suos patres Aslerius prodit, et sententiam de

» »
» »

Deo

protulisse ex

suo ipsorum animo derivatam. Dogmalis
ulitur
ille,

enim vox, qua
nione pendet.

ab

humana
et quae

voluntate et opi-

Quod

satis

docet, ars quac dicitur,

dogma-

» tica
»

medicorum. Docent autem

dicuntur philoso-

phorum dogmata. Neque latet, opinor, aliquem.a Senalu » edita ctiamnum doginala Senatus nominari. » Haec Marcellus, parum memor Aposlolici dicti de Servatore, « Lcgem » mandalorum cum evacuassct. »Pergit autem,cUScriptura3
dicain inscribit, quae docet sequendos essc patrcs.
»
»
«

Inter-

roga palrem tuum, et annuntiabit

tibi;

Seniores, et narra-

bunt

tibi; tt:
»

Terminos antiquosne

transferto, quos palres

»

luiposuerc.

Audito deinde Paulinum beatam appellari,

indignalur; et Eusebii iterum nieminit

cum

contumcliascri-

bens
»
»
»

:

«

Consenlire volens

cum

Eusebio, qui illam impiam

scripseral epislolam: impnniis

ad docendum aple loquilur,

parum magislerialiter aut qui dogma non.nominat cu;

jus gratia illam scripsit cpistolam

cum non

ad Eccle-

» »

siam illud scriptum, neque ad ignorantes dirigerelur, scd

ad beatum Paulinum.

Quem btalum

dixissc idco patel,

COISTRA MARCELLUM
» » » »
»

ANCYRATEM

LIR.

I.

4

i63

quod eamdem cum Aslerio sententiam
esse arbilror ut

foveat.

Postquam

vero sapientissimos Asterii patresdidicerimus, consequens

cum

Paulini,

tum aliorum
alia

doctores no-

minemus.
erat
illius

Nam

per epistolam Paulini illam, patebit quis

informator. »Ubi inlerea

quaedam cum in-

terseruisset, taxat

eum denuo,
:

quasi male cepisset Origenis

menlem. Loquilur aulem « Scripsit haec Paulinus injecla » quidem Evangelicae doclriuae mentione, sed agnito quos»
»

dam motu suo proprio, quosdam deleclione praediclorum hominum ad hanc fomam descendisse. » Ad extremum
:

velut qui coronidem apponeret demonstrationi, de dictis

Origeuianis quaedam subscripsit suae epislolae
illa

quasi plus
se

ita
» »

quam Evangelisloe et habent « Tempus autem est
possent
:

Aposloli.
ut

Yerba autem

pauca de praelermissis

altexamus, quae ad Palrem spectant, Fiiium, et Spiritum

sanctum. De Palre haec, quod
dividendus,
Filii

indivisibilis
sit;

cum
sit

existat

nec
ut
si

» » »

tamen pater

non emitlens illum,
emissio, ct

nonnemo

voluit.

Nam

si

Filius Patris sui

illum de seipso genuit, ad

eum modum quo
ille sit

de se anima-

» lia

gignunt, necesse est ut corpus
illc

qui emittit,

tum
Scri-

»

etiam et

qui emiltitur.

»Tum, postquam de
inferl

Origenia:

nis ista
»

quaedam inlerseruerat,

ad hunc

modum

«

psit Origenes, a sanctis Prophelis et Apostolis de aeternita-

»
»

te Verbi cupiens edoceri; sed

dulgeret, ausus est
constituere.

cum sibi ipsi plus nimio insecundam quamdam hyposlasim Verbi
quae rectissime ab Origene dicta

»

» Ita illisce,

sunt,

non

licere scilicet

corporalem

quamdam

et

passivam
ista

generationem
tradicit, et
dit

divinitatis Filii

Dei comminisci, per

con-

imprimis quod hyposlasim concesserit
et recte

Filio.

Ad-

Origcnem maledictis impetens,
«

ab

illo positis

contradicens.
» »

Origenes, inquit, dumhaec scriptis suis man:

dat, propriis suis utitur assertionibus

id liquet

aulem,

quod non una tantum

vice suas ipsius subvertit asserlio-

2G6
»
»

liUSI-Iill

PAMPHILI
illa

nes

,•

consequens autem est

hie ideo coinmeniorare

quae alibide

Deo

dicit. »

Ad

haec verba

autcm

scribit

:

« »
» »

Non enim
mines
lieri

incepit esse Pater Deus, eo

quod

ut inlcr
si

ho-

solet pater esse nequiverat.

Nam
filii,

semper
fiat

perfeetus exliterat Deus, et poteslate praeditus ut
ler, et si praestet ut sit diflert, se tanto

pa-

pater hujuscemodi

»

bono

privat, ul

non

sit filii

dum rem paler. Quod
Qui factum
ut videtur,

»

idem

et

de Spiritu sancto poterit aflirmari.

»

idco ut,

cum

Origenes

ita scripserit,

bealus,

illi

Paulinus existimaverit ncn esse quidem in tutum hoc occultare; ad suas
conlrariis,

tamen opiniones conlirmandas usus
est

fueril

de quibus ne Origenes certe ipse reddiderit

rationem? Menlitus

autem

in istis Marcellus Origc:

nein, quasi sibi contraria tueretur

cum non

intelligat il-

lum per priorem suam propositionem docuisse Patrem sine corpore et omni passione exlare; per secundo loco posilam, Filium suum, non in tempore quidem, sed ante
cula omnia progenuisse. Post deinceps de Origene
sae-

idem

ilerum scribit
»

:

«

Quod

si
:

verum

faleri

de Origene debe-

amus,

illud

tenendum

cum

recenter adeo

tum

a scho-

» lis

philosophicis divcrlens, Litteris se divinis applicuisset,

» »

citius

quam

par fuerat,

nondum edoctus Scripturarum
ad scribendum

exactiorem scientiam, utpole qui a saecularibus disciplinis
erat cumulatissirae comparatus, accessit
;

»
» »
»

unde, per philosophiam seductus, qusedam minus recle
in Litteras referebat.

Exempli gratia, Plalonicorum dog-

»
» »
»

matum memor, et principiorum, quae diversa sunt apud illum, librum quemdam inscripsit, dc Principiis. Quae quidem inscriptio argumento esse poterit non vulgari, non aliunde eum quam a Platone ea omnia mutuatum. Exorditur autem librum ad hunc modum Qui crcdunt ct
:

(juibus crcditur;
»

quod

ita

dictum

in Gorgia Platonis re-

peritur.

»

Id

quod

ut ila esse concedalur,

calumniam Ori-

,

CONTIU MARCLLLUM AISCYRATLM
geni non inferret,
»

lJb.
«

I.

267

cum

statim subjunxerit,

gratiam et

Jesum Ghristum advenisse; »et esse Ghrislum illam veritatem, secundum quod ab ipso dictum exlat Ego sum veritas. Quaenam vero tandem communio
veritatem per
:

cum
tus

istis

Platoni intercessit? Nullus liber a Platone scrip-

hoc

tilulo

de Principiis 3 memoratur. Nec ut Plato de

principiis Origenes sentiebat, qui principium

unicum
per

inge-

neratum, sine principio, super omnia,

cum

agnoscat,

ipsum omnia

statuit esse

Patrem unius unigeniti
istis

Filii,

eum quem

facla sunt. In

cum Origenem

mentiatur, adjun-

git post
»

pauca

:

«

Asterium, qui affirmat generatum fuisse

ante omnia saecula Filium, vel ipsa quidem littera menti-

»
» » »

lum

convincit; adeo ut

non solum

in rei veritate,

sed in

vocibus

ipsis aberraverit.

Nam

si

ante saecula, uti loquitur
ssecuia

Proverbiorum
genitum

liber, fundavit

me, quo modo ante
genitum

fuisse illum affirmat?
fuisse, et aliud

Aliud est enim ante saecufuisse ante saecu-

»

lum fundatum

» ia. »

Haec ubi dixit, et adjecit simul alia ad illud refellendum
:

ante saecula fuisse generatum Filium, subjungit
»

«

Obtestor

viros sanclos in

quorum manus

ista

mea

sunt perventura,

»
» »

ut veluti qui semina et principia istius interpretationis veraciler a

me

accepta perceperint, plures adhuc

straliones adjungere velint ad ea quae dicta sunt a

demonme,quo
intenta

»
»

magis magisque

refelli

possint

eorum hominum
est.

quibus fidem pervertere solemne

Revera enim Deum,

.

»

qui genuit ipsos, dereliquerunl, et pertusos sibi puteos effo-

»derunt.» Adistum

veromodum
:

calumoiatus,conaturosten«

dere in sequentibus, ne quidem
» »
» » »

imaginem

sui Patris esse

Filium.

»

Ait

autem

«

Conseqaens esse
:

arbitror, paucis

de

imaginedisceptare; scripsitenim AIiusquidemest,abipso
genitus, qui est
ginis

imago Dei

invisibilis.

Meminit autem ima-

Dei

invisibilis Asterius, ut

confirmare possit

Deum

a

Verbo suo

in

tanlum

differre in

quantum

distat ab

imagine

2G8
»

EUSliBII

PAMPIIILI

sua quilibct homo. »Hisce poslquam nonnulla inlerposuis:

sct,addit
»
»

«

Omnino

igitur patet,

Verbum, cum adhuc
Par
id
est

car-

ncm

sibi

noslram non adunaverat, nullo modo per
»

se imauti

ginem

exlilisse invisibilis Dei.
:

etenim, imago

oculis ccrnatur

ut per

imaginem,

quod tum non usur:

patur oculis vidcri tamen posset, adjungit aulem
»
»

«

Quo-

modo

»

verbum Dei csse imaginem invisibilis Dei ? Eorum enim, et quidem omnium universim, imagines ostensivae sunt quorum esse imagines inigilur Asterius scribebat

»
»

telliguntur

:

adeo ut per

illas

is

qui est absens videatur.

Quod
se

si

vero Dei, qui plane invisibilis est,

» »

esse invisibile conlingit,

quo pacto potest

verbum quoque esse verbum per
sit

imago Dei

invisibilis,

cum

ct

ipsum
:

invisibile ?

»

Pcrgit in sequentibus denuo conviciari
»
» »

«

Unde

igitur dolo

repleti et vafritie, ut

cum
illa,

Apostolo loquar, dictum trans-

ferunt ad ipsius verbi, ut rentur,

cum

de generatione

quae est

primam condilionem, secundum carnem, Da-

»

vid, uti conslat, iilud usurparit?»

Longum

deinceps indicturus esl?

lerlexens
» » » » »
»

sermonem

ait

:

«

Quid ad

isla igitur

Gerle arbilror nihil habere illum quod respondeat. Ne-

que crcdo

in aperta confessionc

coram

aliis
:

illum posilu-

rum, quae

tacita

apud

sc cclat cogilalione

id

quod videre
:

cuivis hcct, cx

iis

quae scripsit. Scripsit

autem

Alius est
crea-

Palcr, qui glgnit ex se
lurae

Vcrbum unigenitum, et omnis

Primogenilum, solus solum, perfeclus perfectum,

» » » » »

Rex Regem, Dominus Dominum, Deus Deum, substantiae, consilii, gloriac, potenliae imaginem invariabiiem. Quae quidcm ila ab illo posita, manifeste coarguunt quam impiam lueatur
lud
fieri,
is

de Deilate opinionem.

Nam
est,

qui potest

il-

ut qui

Dominus
et

ct

Deus nalus
aliud.

quod

erat ab

» ilio

in praecedenlibus

positum,Dci imago diceretur? Aliud

»
»

est

quippe Deus,
est
is

imago Dei
aut

Ergo qui imago

cst,

non

uiiquc

Dominus

Deus; scd Domini imago,

»

CONTRV MARCELLUM ANCYRATEM
»
i)

LIB.

I.

269

atque Dei.
test esse

Quod
illo

si

Dominus revera
»

sitet Deus,

non poposse

imago Dei atque Domini.
statuuntur
:

Haec inconsideratisintellexit
sit

sime

sic

ab

minime autem
sui,

Filium

dici

vivam imaginem Patris

cum

suo Patri
«

quam
»
» »

simiilimus.

Hoc

et Scriptura testatur inquiens:
et triginla, et

Vixit

autem

Adam

ducenlos annos

genuit secun-

dum imaginem
minavit Seth
:

et similitudinem

suam fdium, eumque no-

dicens
»

«

De fdii autem divinilate Apostolus docet, Qui cum in forma Dei existeret, non utique rapi1

nam

arbitratus est esse se aequalem
2
.

Deo; sed semetipsum
Et

»

exinanivit

»

Et iterum

:

«

Cum

esset gloriae resplendes»

»

cenlia et emanatio, et character hypostasis.
:

alibi di-

citur
»

«

Lucis etenim aeternae est emanalio, et speculuia
.

immaculatum Dei operationis, et imago ipsius bonitatis 3 Et Apostolus adhuc « Devestiti veterem hominem, et no:

secundum ima» Quae cum dicat, salis patet non vo» ginem Conditoris luisse illum intelligere carnem esse imaginem Dei. Transiens
»
4
.

vum

induti, qui renovatur in cognitionem,

hinc Marcellus ad episcopos,
» »

ita scribit

:

«

Eccc vero, non
talia litleris

tam

Asterii causa nos moerore aflicit,

si

man-

davit,

quam quod nonnulli qui
ejusmodi

praeesse videntur Eccle-

» siae,

Apostolicae traditionis obliti, et saecularia divinis prae-

»
» »
«
9

ferenles,

quaedam scribere

et

docere palam

fueriut ausi, quae

implicant.

»

nou minus quam praecedentia errorem Deinde subjungit, post nonnulla inlerjecta
:

Incidi aliquando

in

epislolam a Narcisso scriptam Nerodirexit et

niadis episcopo,

quam ad Christum quemdam
Eusebium, quasi proposila
ipsi

» »
»

Euphronium,

et

ab Hosio

episcopo quaestione, utrum ipse, veluti Eusebius Palaestinus, duas subslantias fateretur.
adverli et
confiteri.
1

Hanc

ubi Jegeram, anim-

» n

ipsum scripto
»

illo

suo tres substantias omnino

Haec ubi dixit, a Narcisso ad Eusebium trans2

Genes.

iv.

Philip. w, 6,

3

Sap. vm, 26.

4

Goloss.

m,

1

o.

«270

feUSBBH P.lMPIIIU

eumque accusal eo uomine, quod Verbum Dei proiitealur Deum. Scribit auleui ad hunc modum « Verbum » Dei dividere ausus, et Verbum illud alium Deum nomicendit,
:

» » »

nare, substanlia et poteslate a Palre distinctum, in
incidit

quam

blasphemiam animadvertere
»

licet cuivis cui scripta

ejus sunt in manibus.
:

Scripsit

aulem idem hisce lolidem
rei et

verLis
»

«

Nunquam nusquam imago
»

cujus est imago

idem

sunl.

Sed

substantiae duae, res duae, pctestates duae

sunt, quae totidem nominibus discriminantur. Et

non sccus
:

quam
»
»

si

rectissime haec fuisset cavillalus, annectit

«

Quo-

circa, qui fiat ut

non

isti

per omnia pessimam viam illam

cnm

alienis a fide iniverinl,

cum eadem

prorsus et docerc
et
»

» »

et scribere in

animuin induxerint Eusebio, Valenlino
et

Hermae, subscribenle Narcisso, Platoni

Marcioni.

Lougam

deinceps et ineptam conlexit sermocinalionem,

ex audilu se professus percepisse quod Eusebius aliquando
Laodiceae existens concionabatur; ubi de incognitis ex auditu disseril, et subjungit statim
et ejulatu
:

Par
:

fuit ut

cum
in

lacrymis

ad

Dominum

clamaret

Peccavimus, impie at-

que improbe nos
operati

ipsos gessimus, et

malum

tuis oculis

sumus;

at resipiscimus, et

tuam consequi
et

deside-

ramus misericordiam. Haec
diceuda
illi

scilicct ei

conveniebant, haec

fueraut, propter Dei

immensam

bonitatem
ut Deus,

et misericordiam.

Sed profecto consequens fuerat

neglecta bonitate, justitiae habens rationem, in oppositum

responderet

:

Si

me
:

hostis conviciis impetivisset, tulissem

equidem;
<lux

et

si

osor mei in
tu

occullassem

me

me verbis intumuisset, ab ipso autem, homo mihi conjunctissimus,
meus, certe una conversatus cibum

meus

et familiaris

meum
ilcs

mihi dulcem reddidisti; in

domo

Dei simul concorsa:

ambulavimus.

(Nam

certe, versari

Deum nobiscum
vitae vestrae,

cerdotibus suis, persuasissimum
«

habemus ex

ipsius verbo

Ecce, ero vobiscum omnibus diebus

usque

:

CONTRA MARCLLLUM ANCYRATJEM
o

LIB.

I.

2j«*
illa

adconsummalionem
jam
mors, et
vivi

saeculi.)

»

Ncc inconsequenler ad
:

quae
»

dicta sunt altexere licebit

«

Veniat super

illos

descendant in Infernum; quia
»

est iniquitas
illos

»

in cordibus

eorum.

Et profccto Scriptura docet

ab

inferno deglutiri, qui in impielalis ignoranlia moriuntur.

Erant autem mortui, etiam

cum

vivere viderenlur. Euse-

bium denuo accusat

in sequentibus,

quod cum Ancyram

aliquando perlransiret, in ecclesia concionarelur; quod sc

fando audivisse affirmat, atque ex indignatione scribit
«

Apostolus hujusmodi testimonium Galatarum
hibet
:

fidei

per-

»
»
» »

Eusebius autem, perverso scnsu Apostolico, quo

scripsit, Filioli,

quos iterum parturio, donec efformetur

in vobis Ghristus, Galatis oblrectatus est, ut

minus recte

de Deo sentientibus.
et

»

Gerte inquiens parturivit acer-

bum quemdam
rat Galatas

molestissimum parlum, tum

cum

rescive-

non

ita uft ipse

de flde statuisse; non duas sub-

stantias confitentes,

non

res duas et polentias,

non duos
felle

Deos agnoscentes. Nola mihi autem quanto

cum

et

acerbitate convicietur ei qui nihil prorsus in scripta retulit
praeter

fatente

nuda ipsissimaque Aposloli verba, idque etiam ipso accusatore. Et adhuc qui fatetur hoc in loco Euseprofiteri, utpole qui

bium duos Deos
et

cum

Patre suo una

Filium quoque

Deum
i

agnoscat esse, pergens porro in se-

quentibus, veluti sn

oblitus ct accusationis, conatur

eum-

demmet cem
tia
«

calumniari, quod

nudum lantum hominemafiirmet
et

esse Ghristum. Antedictis annectit in sequentibus mullipliet

longam quamdam vaniloquentiam, entia

non en:

aggregando, tantumnon ad eorum
:

morem

qui aiunt

Labia nostra penes nos ipsos sunt

ecquis nostri domina-

»

bilur?» Hinc apparet quod memini scripsisse

me

ab

initio

operis, ab hostili inimicitia et fraterno odio
prosiluisse

ad scribendum

Marcellum. Hinc digressus

in

Asterium denuo

tragice impullatur, bene

longam de

illo

instituens nnrralio-

C-2

EUSEBII PAVPIIILI
ubi,

nem. Narrat quomodo passim pcregrinctur,
ct

quando.
Pauli:

ad quos

itet.

Dimisso de manibus iterum

illo, in

num denuo
«
»

convertitur,

homiuem

Dei, totidem scribens

Dictis hisce ductus et hujus paler Paulinus,
diclis et scriplis profileri,

non vcretur

» » » »

ordine

Deum essc secundum, eumdemque humano more Dcum geinterdum Ghristum
csse constet,

nitum; interdum vero detcrmiuat illum esse creaturam.
Idque
ita ut

sciendum

est illum

Ancyrae no-

biscumversantcmaliquando, Christum praedicasse crcatu-

»

ram

:

»

seque

cum

co

iniisse

disputaliouem mcntitur. Accu-

satinsuperhuncbealum virum, quasi deosmultosstatuisset.
Reliclo

demum
:

Paulino, iterum vacat Eusebio exagilando,
scripsit et

inquiens
»

«

Hoc idem

Eusebius Caesariensis, eam-

dem
nem.

fovens

cum

Paulino et a fide alienis, dc Deo opinio-

»
»

Scripsit enim,

non quasi

essct solus Deus, sed

unus

esset verus solus Deus.
linus, juriiores

»

Unde edoctus et Asterii pater Pauquosdam dcos arbitratus est essc. » .Quos
cumFilii dei-

veluti dediis opiniones introducentes accusat,

talem neget

ipse.

Qui

si

verba Eusebiana proponere voluisilla

set, inlellexissel

procul dubio non

essc qune

Patrem

so-

lum verum Deum docuissent; cum a Scrvalore prolatum sit illud, « ut te cognoscant solum verum Deum. » Post nonnulla
subneclit inquiens
»

»
»
»

Namque undc illc nobis demonstrare poterit e Scripturis sacris, unum csse ingenitum, unum item genitum (eo modo nimirum quo esse cum gcnitum ipsi aulumant), cum Prophetarum nullus autEvangelistarum,
:

«

nullus Apostolorum id aflirmet

? »

Deinceps, non secus

quam
»
»
»

qui in certaminibus describitur, ad

manum cum
ait
:

omni-

bus conserendam, confert se ad Narcissum et

«

Quis au-

nedum contendit, ut Narcissus diserlis verbis asserit, primum essc Deum,et secundumPNon certc confirmat hoc quod dicitur, illud, Faciamus hominem
lem
illud aflirma-t,

»

ad imaginem nostram

et similitudincm; ipsc

cnim

ait,

Et

COHTRA MARCELLUM ANCtRATEM
» fecit

LIB.

I.

2^3
Asterium

homineui Deus.
:

»

Relicto Narcisso,

in

scribit
»

«

Unum

atque idem esse pronuntiat Asterius, Pain eo
:

trem solummodo atque Filium,
consentiant et conspirent
;

quod per omnia
atque
faclis,

»
» »

ait

enim

Propter exactissidictis

mam

iliam consonantiam in

omnibus

dicitur,

Ego
ita

et Paler
:

Eusebium
» » »

«

unum sumus. » Servatorem hominem

Invehitur deinde in
fuisse docet
:

idque

quod vaferrime sentenliam Apostolicam traducit Eusebius ad suam voiunlatem constabiliendam.
liquet in eo,

Veluti

enim qui jamdudum parturierat,
ita

ut in

lucem

blas-

» »
»

phemiam horrendam producturus,
ostcnsurus
aliter

de suo proprio

thesauro effudit malitiam in dictum Servaloris.

Namque
non
divi-

hominem solum Servatorem
qui
:

exlitisse,

» »
» » » »

quam

mysterium absconditum Apostoli maniQuapropter apertissime

festatnrus erat, ila inquit

nus Apostolus absconditam et mysticam nobis theolo-

giam revelaturus, clamat
Et postquam

et vociferatur,

Unus

est

Deus.

Deum unum

esse confirmaverat, Mediato-

»
»

»

rem quoque unum Dei atque hominum conslituit, hominem Jesum Christum. Quod si ergo hominem ideo illum appellet, quod respiceret eam quae est secundum carnem oeconomiam, non pctest fieri quin simul profileatur
tus

» ille,
»
»

spem se nullam in eo collocare. Namque, Maledichomo, Jeremias propheta ait, qui in homine colloca-

verit

spem suam.

»

Vides ut occaecat homines malitia.

Nam

qui testimonium tale perhibuerat

Deum
:

confilenti;
di-

qui reprehenderat

cum

a

quo Dei Verbum Deus esse
is

cebatur substantia subsistens et potentia

idem nunc

eumdem
posilis,
» »

ideo accusat, quasi qui
:

nudum
,

esse

hominem
ita
«

Christum dixerat

apertissime mentitus,
quae deinceps annectit

tum

in istis
:

tum

in

illis

dicens

Ve-

ruoi supra nominatus,

cum non

inagnifaceret sanctissimos

Prophetas, tanquam qui absconditam illam et inefTabilem
xviii.

18

2^4
d
» »

EUSEBII PAMPIIILI

Apostoli theologiam interpretaretur, Unus, inquit, Deus
est,

unus Dei atque hominum mediator homo Jesus Chrij>

stus.

Haec qui

scripsit, et

vehementer

sibi ipsi placuit,

quasi Scripturas
cogitavit

omnes memoria tenens, nequaquam tamen
qui hoc scripsit, divinum Apostolum, et
:

eumdem

illud in scripta
» »

retulisse
est

«

Qui cum

in

forma Dei exis-

teret,

non arbitratus

rapinam, esse aequalem Deo, sed

exinanivit semetipsum, assumpta servi forma, in simili-

»
»

ludine hominis existens, et figura repertus tanquam ho-

mo.

»

Vides ut sanctus hic Apostolus, veluti qui spiritu
alibi,

is-

torum improbitatem provideret,
ita
»

atque
et s in

alia

in parte

scriptum reliquit,

«

tanquam homo,

similitudine

hominis existens,» quo tantam horum blasphemiam comalia

pescere posset. Post
« »
» »

eumdem

calumniatur

isto

modo

:

Quomodo
conlendit?

igitur

factum ut Eusebius,

cum

ad

ista

non

attenderet, Servatorem nostrum solum

hominem

extare

Non hoc quidem ausus

est aperte profari, at
»

hoc

voluisse convictus lenetur a suis ipsius verhis.

Et

nihilominus, qui sic

eum

accusat reprehendit illum quo-

que,quodFiIium esseDeum asseveret: dividere quidem Dei

Verbum

ausus, et

Verbum Deum alterum nominans, subquantam
incidit
in soet alia, et longe

stantia et potentia a Patre differentem, in

blasphemiam
los

!

Tot

adhuc plura non

episcopos eftulivil Marcellus; sed in ipsam quoque saet ecclesiasticam

nam
tis

fidem manifeste declarat quo animo

praeditus et voluntate fuerat.
fuisse discere poteris,
:

Nullam vero curam

illi

verita-

si

in ipsas

aliquando episcoporum

epistolas incideris

invenies etenim illum corpus univer-

sum, sensus

et sentenliae

earum delumbasse seriem,

dicto-

rum vim

occultasse, verba arripuisse, et arrepta salis iin-

probe calumniasse. Eusebium aperte caiumniis impetit,
quasi diceret Christum esse
in epistola sua

nudum hominem,

ideo quod

sententiam Apostolicam usurparat,

quam

:

CONTliA MARCLLLUM
sic posuit
»

ANCVRATEM

LIB.
:

I.

2 75

est unus mediahorninum, homo Jesus Ghristus. » Hoc effatum idcirco Apostolicum tanquam Eusebianum accusat;
:

Apostolus

«

Unus elenim Deus

tor Dei atque

nec adverlit

vir

prudens Apostolum ab eo accusatum, proilla
:

pler has voces positas in epistola

et alibi in operibus

«jusdem
que
et

aliis

quae in sacras Scripturas exaravit, quse ubisilentio involvit; illa reticens

passim depraedicantur

quae calumniari
licet

non

poterat. Consimilia perpetrasse illum

observare in caeteris quoque scriptis quae accusat. Quae, ne oratio excrescat in immensum, illis permittimus

cognoscenda, quibus libitum est exactius ea investigare eo contendentes ipsi, ut Marcelli novitatem de Dei Filio inusitatam in apertum proferamus,
perspicue,
ila

ut intelligant universi
is

quam sententiam

fovebat

de Filio Dei.

0«^i

i8.


276
EUSEBII PAMPIIILI

k.^-^^».-*-'*.-*.'^

'

LIBER SECUNDUS.
~TS*|—

I^Ci

CAPUT
Qualiter Marcellus opinatus est
ct

I.

docuit Filium Dci, ante natwi-

taicm de Virginc, neque cssc aliquod, ncc prcecxistentiam possedisse.

Tempus jam tandem
sius

a nobis exigit ut, qui

jam prius

ex-

pcsuerimus quos viros hic Galata calumniis aspersit, ipfidem quae
sit,

vel potius perfidiam, sub aspectu et in

luce collocemus; et impietatem illam opinionis Iongo

jam

tempore intus apud illum occultam, delracta persona de-

nudemus, necnon productis de
ostendamus qui
praesedit
:

ipsius scripto testimoniis

vir fuerit et qualis qui Christi Ecclesia?

ncmpe is qui palam asserebat, Filium nequaquam vel fuisse Deo vel praeextitisse, priusquam de Virgine nasceretur. Tantummodo autem Verbum esse illum diceret, Deo congenitum, ab aeterno coexistens, et counitum Deo, utputa in homine verbum assolet; humanum hoc Verbum affirmans intus in Deo etenim utitur exemplo
:

ipso extitisse,

quiescens interdum, significalive nonnun-

quam operans, opcratione illa sua sola de Patre suo exiens, quemadmodum et nos operari solemus scribendo, dicendo,
loquendo. At enimvero quis non
intelligit,

non

esse slasigniii-

tuendum de

Filio, illum

ad istum solum
?

mcdum

cativum Verbum

et

operativum esse

Quique hoc ad hanc

formam in Deo comminiscitur, nescio quo pacto affirmet Verbum minime subsistens assumpsisse carnem, et in illa

CONTttA MARQLLLUM ANCTRATJJM LIB.

II.

277
exti-

assumpta
tisse,

ita

operatum;

et

tunc

primum Christum

Jesum, regem, imaginem Dei, dilectum, filium glo-

rificatum,
prius,

primogenitum omnis

creaturaj,

cum non

esset

nec antea omnino

existeret.

Imprimis paradoxum

illud est, incoepisse

hoc Verbum non ab annis hinc retro

quadringentis completis, et simul in

eamdem non
nihil

existen-

tiam revolvendum, post judicii tempus, Yerbo quidem Deo

demum
ita

adunito,

ita

ut praeter

Deum

quidquam
nec

exis-

tat; carne

quam

assumpsit desolata et destituta a Verbo,
filius

ut

neque

Filius aliquis Dei subsistat,

homi-

nis

quem

assumpsit.

Eo autem tandem

descendit abjec-

tionis,

ut Gabrielem

manifeste et

non audiat Archangelum, Deiparae perspicue annuntiantem de fdio ex illa geinquiat

nerando, et de semine Davidis secundum carnem descensuro,
» »
» »

cum

ita

:

«

Ecce concipies

in utero tuo, et

paries filium, et vocabis

nomen

ejus Jesum. Hic erit
:

magJa-

nus, et

filius

Altissimi vocabitur

et dabit

illi

Dominus
Sed nec
ipsa
:

thronum Davidis
cob in aeternum;

palris sui, et regnabit super
et regni illius
illius

domum
1
.

non

erit finis

»

voces intellexit magni
consignavit,
«

vatis Danielis, qui

eadem

Et ecce

dum Spiritu Dei afllatus profatur, inquiens cum nubibus coeli Filius hominis adveniebat, et
ejus. Ipsi
:

» »
»

usque ad Antiquum dierum pervenit, et delatus est ante

conspectum
nor
et

aulem dabatur principatus,
illi

et

ho-

regnum

et servient

omnes

populi, tribus, lin-

»
»

guae.

Potestas

illius

est potestas aeterna, quae
illius

non per-

transibit; et

regnum

non

interibit

2
.

»

Sed nec illum
Dei intermiest
:

Esaias de sententia deduxit, qui de regno
nabili

Filii

ad istum

modum

scribit

:

«

Puer nobis natus

w.Filius
.

quoque datus
ejus.

est nobis, cujus principatus

super
magrti
fortis,

»
»

humeros
consilii
1

Vocabitur iusuper

nomen

ejus,

Angelus, admirabilis Consiliarius, Deus

Luc.

l

.

2

Dan.

vii, 14.

*J&
»

EUSEUII PAMPHILI

potestate prseditus, Princeps pacis, Pater futuri saeculi.

»
» »

pacem cum illo. Magnus erit principalus ejus, et paeis ejus non erit finis. Super solium David, et super regnum ejus, ut corrigat illud, et
Adducaui enim sanitatem
et

»
»

auxilietur, in judicio et justitia, ex

hoc nunc

et

usque in

saeculum

1
.

»

Atque

istis

per omnia consona fuerunt quae
ait

virgini Deiparae

annuntiabat Gabriel, ubi
illa

regnaturum

in aeternum qui erat ex
finis.
niis

nasciturus

:

fiegni ejus

non

erit

Quanta autem cum audacia Marcellus hisce testimo-

contraria scripserit et repugnanlia, ab ipsius scriptis
Filii

cum deitatem, cum etiam humanitatem pernegavit, ultra omnium jhaeresium novitatem. Inter enim pravarum opinionum auctores, aliqui, cum
edocearis licet, in quibus

Filium Dei supposuissent neque olim
substitisse,
teris

extitisse,

nec ante

hominem eum unum de

multis statuerunt cae-

similem, adoptione tantum, natis de mulieribus, prae:

latum

et

eidem tamen nihilominus attribuunt honorem
et

nunquam terminandum,
extare

regnum

in

aeternum duratuejus,

rum. Rursus, qui renuunt humanitatem

supponunt

eum

Dei Filium,

Deum quoque

praeexistentem; sed
alieni.

haclenus progressi sunt errabundi, et ab Ecclesia
Iste vero, qui

Dei Ecclesiae tempore praesedit tam diuturno,
Filii

subsislenliam
taribus.

Dei

tollit,

tum cum

ipsis ejus serviat al-

Seque forsan sperat vitam aeternam atque immorvita

talem consecuturum, Pontificem vero ejusdem eadem
privat?
» » «

Habemus etenim, secundum Apostoli effatum, Pontificem magnum, qui coelos penetravit, Jesum filium
2
.

Dei

»

Quem

neque praeexistere nec praesubsistere, au-

det iste affirmare;

quem nec substiturum nec cum

sanctis

Dei conversaturum docet, secundum promissionem factam

de coelorum regno. Certe

cum

sancti

illi

oinnes in corpori-

bus immortalitatc
1

et incorruptibilitate praeditis
i.

regnum Dei

Isai. »x, 6.

2

Hebr. vm,

:

CONTRA MARCELLUM ANCYRATEM
coeleste possidebunt
:

LIB.

II.

279

solummodo Christum, et Christus quam assumpsit carnem, ille privat. Neque contremiscit
resurrectionis nostrae

Ducem
et

et

originem,

vitae

sempiternaD

procuratorem omnibus

causam, regno suo deturbare;
et vita

nec hoc solummodo, sed
vare.

omnimodo dejectum

pri-

Non

aliter

quam

si

quis oculos largiatur,

lucem vero

penitus amoliatur, quae est oculorum visionis per emanatio-

nem

origo.
ille

Et neque tanlus

ille

Dei Angelus Gabriel
est,

:

non
tu

,

magnus

propheta Daniel, de quo dictum
talis

Num

Daniele sapientior es? Non

tantusque vates Esaias

non Prophetarum consessus persuadere huic homini potuere quo minus haec scriberet et opinaretur. Imo ne qui-

dem

Judaei ipsi,

apud quos, qui adhuc quidem expectatur
illi

Christus,

quem

Elimmenon

appellare solent, creditur

regnum desiturum, aut morlem ipse obiturus. Longe quidem istis deterior est, qui non veretur impietatem fovere,cum de initio Dei Filii, tum de fine quem non
habiturus
;

potuit diviuus Apostolus inflectere ne eo usque

prorum:

peret impietatis,
» si

dum

ita

loquitur

:

«Fidelis hic sermo est
illo

cum

illo

mortui simus, una

cum
«

vivemus

:

si

sufFe-

»ramus,etconregnabimus. »Ethaeredes quidem nosfuturos
Dei docet, non tamen sine Christo.
»
»

Haeredes, inquit, Dei,

cohaeredes autem Christi
glorificemur. »Et rursus

:

si
«

compatiamur, ut quoqueconmortui sumus, inquit,
illo;

:

Si

cum
:

»

Christo, credimus

quod vivemus una cum
suscitatus
»

scientes

»

quod Christus de mortuis
mors adhuc
illi

non

ulterius moritur
:

»
»

non dominabitur.

Et iterum

«

Donum
»

vero Dei est vita aeterna, in Jesu Christo
igitur aeternam

Domino
illa

nostro.

Vitam

non aliunde consequemur, quam per
nostrum. Et spes
nos fovet,
illo

Christum Jesum

Dominum

non solum quod vivemus, sed quod etiam cum glorificabimur, et haereditatem una consequemur,
eo simul conregnabimus.

una

et

cum

Omnia enim

nostra nobis prove-

280
niunt ab
illa,

fiUSfilill

PAMPHILI
eo,

quam habemus cum
ait
:

communione
est,

;

quod
vo-*

docet ipse Paulus ubi
»

«

Fidelis

Deus

per

quem
«

cali estis

ad

communionem

Filii sui,

Jesu Ghristi Domini
docet.

»
»

nostri.

»Quaenam vero

illa sit

communio

Et sus-

citavit, ail s et

sedere fecit illum a dextris, una secum in

»
» »

coelestibus in Ghristo Jesu, ut oslendat in venturis olim
saeculis

superabundantes
»

divitias gratiae, in bonitale erga
et

nos in Christo Jesu.
:

Idem
unde

de Servatore eadem docuit

ubi inquit
» » »

«

Qui, quod maneat in aeternum, immutabile
:

habet sacerdolium

et servare

omnes

polest qui
in

accedunt per illum ad Deum, semper vivens,

eum

fi-

nem

ut pro nobis intercedat.
in

»

Quin

et

Melchisedechmanfuisse Marcel-

surum sacerdotem

aeternum confirmat, eo quod assimi-

letur Filio Dei. Hiscc

tamen omnibus ausum

lum contraria plane mandare litteris, paulo post proponetur cuicumque intuendum. In praesenti autem dispiciendum
nobis prius est,

quam
initio

fovebat

ille

sententiam de Filio Dei

non existente ab

nec

sortito subsistentiam.

CAPUT

II.

Qucefaerat Marcelli scntentia de V^crbo in

Deo

existente.

In eos postquam insultaverat qui Dei Filium vere filium
extitisse

vivum arbilrabantur, suam

ipsius

opinionem profert
:

totidem syllabis in hunc
»
» » » »

modum comprehensam

«

Quam-

obrem priusquam descenderet, et de Virgine nasceretur, Verbum erat solummodo. Nam quid aliud erat,priusquam nostram carnem assumeret humanam, id quod descendit
in
id

temporibus novissimis,

quemadmodum

ipse scribit

?

et

quod de Virgine nascebatur

nihil aliud erat praeterquaui

1

CONTRA MARCELLUM ANCYRATEM
»

LIU.

II.

28

Verbuin. «Pergens deinceps,
defiuit. Scribit

ait

aeternumfuisse, et ingeni:

tum quoque
»
»

autem

«

Quocirca consensum

audis Spiritus sancti, quo per multas et differentes persc-

nas aeternitati Verbi testimonium perhibetur.

»

Et per hoc

ipsum, incipit quidem ab a^ternitate Verbi, hoc
»
»

modo

:

«
:

In
et

principio erat

Verbum
verbum
1

:

et
»

Verbum

erat

apud

Deum

Deus

erat illud

.

Ita tribus testimoniis se

invicem

consequentibus Verbi vult docere aeternitatem. Post caetera
subjungit
»
:

«

Prius certe quidem, ut saepenumero dixi, nihil

aliud erat

Verbum.
inquiens

»
:

Et adjungit, quod nec imago
«

fuit

Dei
»
»

invisibilis,

Quocirca manifestum quidem

est

quod Verbum, ante

nostri corporis susceptionem,
invisibilis.

ne quisub-

dem imago
idem
:

Dei fuerat
«

»Et rursus post

alia

infert
»
»

Quid
?

erat igitur

hoc quod descendit, ante
fuit. Si

incarnationem

Omnino

certe spiritus

quid enim

aliud dicturus est aliquis,

non hoc dabit qui ad Virginem
Angelus
:

»
»

locutus est ad

hunc
te. Si

modum
:

Spiritus sanctus

superveniet in

autem spiritum
Spiritus

fuisse asserat, audi
est
:

»

dicentem Servatorem

Deus

»

ubi

cum
«

liqui-

dissimo constet Servatorem de Patre locutum fuisse,
»

Deus

est spiritus, »convictus tenetur Marcellus existimasse, ip-

sum Patrem
»

fuisse

incarnatum;

cum
illi

sententiam adhuc
:

apertius effert, ad

hunc
:

modum
non, ut

scribens

«

Discat igitur,

Verbum Dei

advenisse

volunt,

Verbum

cata»

»

chrestice appellatum, sed revera qui existebat
ista antedictis
:

Verbum.

Addit iterum et
tio instituatur

Quod

si

de

spiritu disquisi-

sola,
:

unum
quod

atque idem, nec injuria,
additio,

cum

Deo

videbitur esse

si illa

secundum carnem
unitas
sit

disquisitio,

de Servatore adjiciatur, operatione divinilas

sola videbitur dilalari; ut merito
sibilis.
iis
1

quidem

indiviin

Vehemenlius adhuc hoc idem conatur astruere,
ita scribit
:

quae deinceps
Joau. x.

Dicere idcirco, illum ante

sae-

:

282

EUSKBII PAMIMIIU

cula generatum fuisse, videlur de necessaria dici consequentia;

nam quod
a

procedit genitum est, Patris nimirum geni-

tum,

quo procedit. Alterutrum non sano modo, ncc con-

juncto

cum

pietate,

ab

illo

sumitur.

Non enim verbum
et

esse

illud, dicere,

quod ab eo procedit,

hunc

esse genera-

tionis

verum modum,
iis

sed simpliciter Filium solum, solet

quidem

qui illud audiunt

emphasim quamdam

et appainte-

rentiam exhibere hnmanae
;

visionis. In istis, sine

omni

gumento negavit Filium eumdem vero constat illum
ducere

intro-

nudum tantum Verbum,
:

faciendarum rerum mau-

dalorium

id

quod

liquet ex adjectis,

quem ad hunc modum
illo
:

omnes
«

Scripturae praedicant; David siquidem de
stabiliti

inquit

Verbo Domini
let

sunt

coeli
»

* ;

et

secundo

Ipse emit«

» » » «
»

Verbum,

et sanabit eos.

Salomon autem
»

:

Quaerent

me

impii, nec invenient.
:

Odio etenim habuerunt sapienEt Esaias
:

tiam

Verbum

vero Domini non elegerunt.

Non de Sion

egredietur Lex, et
:

Verbum Domini de

Jeru-

salem. »Et Jeremias

«

Pudefacli sunt, inquit, sapientes,

» » »

timore concussi, capti sunt, quia
runt.
»

Verbum Domini
in portis

abjece-

Et propheta Osee
:

:

«

Oderunt

reprehen-

dentem

et

Verbum sanctum abominati
ait
:

sunt.

»

Similiter et

Michaeas mentionem Verbi faciens,
»

«

Egreditur Lex, et

Verbum Domini ex Hierusalem. »Tot
asserit extitisse et
initio.

et tanta ubi coacer-

vavit de

Verbo mandatorio Marcellus teslimonia, ejusce-

modi quoquc

Verbum

illud

quod apud
:

Deum Deus

extabat ab

Quocirca subinfert inquiens

Sanctissimus Apostolus et discipulus Domini Joannes, exertim docens apertissime in principio sui Evangelii Verbum,
velut prius inter

homines ignoratum, Dei omnipotentis no:

minatim compellat, inquiens
»

«

In principio erat

Verbum,
.

etVerbum erat apudDeum,et Deus erat illud Verbum 2 » Non unico contentus testimonio, Verbi significat aelerni
1

Pml. xxxir,

6.

— 3 Joan.

1.

:

CONTRA MARCELLUM ANCYRATEM

LIB.

II.

283

talem. Quibus subinfert slatim, ut in eo quod affirmat,
«

In principio erat

Verbum,

»

ostendere posset, potentia

Verbum. Erat enim in principio rerum omnium Deus, de quo omnia. In eo quod ait « Et Ver» bum illud erat apud Deum, » Verbum extitisse docet apud
esse in Patre suo
:

Deum

actu

;

nam

per illum omnia fiebant, et sine
fuit.

illo

flebat nihil

quod factum

In eo

quod

dicitur

Deum

esse illud
esset id
»

Verbum, Divinitatem non dividet quod Verbum quod in illo erat, et ille in Verbo. « In meenim,
»

inquit, Pater, et ego in Patre.
ipsius

Addit ad
:

ista

revelans

suam
»
»
»

mentem, dum prosequitur « Sanctus Apostolus et discipulus Domini Joannes, aeternitatis ipsius mentionem faciens, verissimus adest testis de Verbo, In principio, inquiens, erat Verburn et Verbum erat apud
:

»
»

Deiim

:

et

Deus
:

erat

Verbum. Generationis Verbi
illud,
:

nulla

hic mentio

tanlum tribus continuo

se sequentibus testiin principio exti-

»

moniis usus, eonfirmat

Verbum
:

» tisse. »
» »

Adjungit

istis

porro

«

Dispensationem secundum
aeternitatem vero se»
,

carnem, homini scimus convenire

cundum

spiritum Patri credimus adunitam.
:

Accedunt

eisdem
»

»

»

Quod si ipsemet hoc affirmet inquiens Ego de Patre exivi, et venio; et rursus Verbum quod auditis non est meum, sed Patris qui misit me; et Omnia quae Pater habet, mea sunt manifestum est illud non
in processu
«
:
: :

»
» »

injuria dici, ln
subsistat

me

Pater

est, et

ego in Patre

:

ut in

Verbum
Pater,
flde

iliud, a

quo hoc profertur. In
Patris potentia

Deo Verbo
est
:

autem

illo

quoniam

Verbum

» testis »

enim

dignus

eum

Dei potentiam et sapientiam
illam exactissiuiam conso-

Dei nominavit.

Non propter
Ego
et Pater

» »
»

nantiam, in omnibus verbis et operibus, ut Asterio visum,

»

unum sumus; verum ideo quod sit impossibile vel Verbum dividere a Deo, vel Deum a Verbo separare. Gum vero propter illam omnimodam
Servator
dixit,

284
»
»
» »

EUSEBII PAMPHILI
is-

consonaniiam Asterius putet Servatorem locutum ad

tum modum, nec animum ad secundam ceconomiam advertens vcritatem voluit ediscere, necesse est ut illum

commonefaciam, docere Scripturam expressissime,
sub Passionis tempore consonantia, cuin diceret
possibile est, transeat iste calix? et inferret
:

videri

»
»

saltem aliquando inconsonantiamesse. Quaenam eratenim
:

Pater,

» si
»

Verumlaerat con-

men, non

ut ego volo, sed ut tu.

Equidem non

» » »
» »

sonantis dicere, imprimis, Transeat isle calix; nec

cum
quod

consonantia quidquam habere
sequitur
:

commune
fiat,

videlur

Non mea
illo

voluntas, sed tua

Pater. Audis

autem quod prima quidem
nantiam,
volente,

facie Iittera denotet inconso:

hoc non volente

voluisse

namque
:

»

Patrem

patet, ex eo

quod factum

fuit illud

quod volebat

»
»

non

voluisse filinm liquet, ex eo

quod declinat

et depre-

catur.

Atque

alia vice,

Non

quaero, inquit,

meam

volun-

»
»

tatem, sed voluntatem Patris, qui misit me.
igitur propter illam

Quomodo

ubique

et

per omnia consonantiam,

»
»
»

Servatorem aflirmat pronuntiasse, Ego et Pater meus unum

sumus?
trem,

et paucis interjectis ait

:

Quomodo
illa

erga Filium

consonanliam habere Pater poterit,

vel Filius erga

Pa-

»
»

cum

dixerit Filius,

Omnia

quae Paler habet,
loquitur, abun-

mea sunt?
quit ideo;
nia sunt;

Esl enim Filius, qui hoc

modo

» » »
»

dantior suo Patre.

Omnia quae Paler habet, mea sunt, innon autem, Omnia quae Pater habet, commuqui per

beret

cum dicendum ita esset illi cum suo Patre consonantiam

omnia ha-

:

siquidem in Acti-

» »

bus Aposlolicis, ubi eorum qui ad fidem tunc accedebant
laudatur consouantia, omnia fuisse
cilur.
ipsis

communia

di-

»
»

El omnia sunt communia existimanda inter eos
:

qui consonanliam inter homines amplectuntur

quanlo

»
»

magis par

fuit

Patrem atque Filium commuuionem aui-

plecti, qui in

duas hyposlases dividebautur? At nunc Fi-

CONTRA MARCELLUM ANCYRATEM
» »
»

LIB.

II.

2iS5

lius

quam

Pater plus habere videtur, cuiu affiruiet,

Omdicit,

nia quae Pater habet inea sunt. In eo autein

quod

» »

Verbum non esse sui dominuin, sed ipsius Patrem (Sermo enim quem auditis, inquit, non est meus, sed Patris, qui
misit

me

),

ostenditur Patrem a Filio auferre etiam

illa

»

quae propria sunt.

Neutrum istorum, ex

Asterii sententia,
ali-

»
»

recte dicitur. Par et aequuin

enim fuerat consonantem

quem

nullo

modo ad
illa

se trahere qua3 de jure alteri
;

com-

» » » »

petebant, avaritiam quippe hoc denotat

sed quae ulrivis

suppelebant,

esse

communia

arbitrari.

Adeo

ut

cum

»
»

humanam carnem intueamur, non quemadmodum Aslcrius scripsit, Dominum loculum inveniamus, Ego et Pater meus unum sumus; si enim id volebat, omnino diceret,

Ego

et

Pater in omnibus inter nos conspiramus

:

at

»

nunc

dixit,

Ego

et Pater

unum sumus.

Igitur

si

aliqua in-

» »
» » »

ter eos extitisset inconsonantia, et fieri

nequeat ut DoServa-

minus mentiretur, certe
torem,
dixisse

est necesse intelligamus

cum

diceret,

Ego
si

et Pater

unum sumus, hoc non
assumpsit, sed Verbi e

ex intuitu hominis

quem

Patre prodeuntis.
posset, debet
illa

Nam

aliqua deprehendi inconsonantia

»
» »
»

referri

quidem ad

carnis infirmitatem,
si

quam, cum
renda.

prius

non haberet, suscepit Verbum. Quod

unilas haec dicatur, certe vidctur ad

Verbum
et Pater

esse refe-

Unde non
fui

istud tanlum,
est

Ego

unum
:

su-

»
»

mus, merito dictum
tempore

ab

illo,

sed aliud insuper
et tu dicis,

Tanto

vobiscum, Philippe,
istis

Ostende mihi

» »

Patrem. Nimirum non

tantum

oculis, sed inteilectua:

libus, intelligibilia qui cernere

possunt

nam

corporeis
igitur

»
»
»

oculis invisibilis est et Pater et Patris

Verbum. Non

ad hunc
io

modum

allocutus est Philippum, propter illam
»

singulis

consonantiam.
initio

Postquam tam multis haec

dixerat,

resumpto ab
:

sermone, ad hunc

modum

dog-

matizat

«

Anle

omnem rerum

productionem erat, ut par

286
»

EUSEBII PAMPHIU

est credere, quies in

Deo, existente apud euni intus Verbo.
esse

» »
»

Nam

si

omnium rerum conditorem
quod
ipse

Deum

Asterius

credit (id

nobiscum una

confitebilur,

Deum
non

nimirum semper existentem initium
sortitum, caetera
et

suae existenliae

» » »
» » »
» »

quidem omnia ab
nihilo
:

illo

producta fuisse,
et illud

quidem producta de

neque enim credo,

professurus est, esse quaedam ingenita, nec dicturo crediturus; sed habere persuasissimum coeluin, terram et oinnia in
iis

a

Deo

fuisse

producta)

:

si

credat, inquam, ista,

necesse est ut illud simul confiteatur, nihil prorsus aliud
praeter

Deum

extitisse.

Habet ergo privatam suam quamiste,

dam opinionem Sermo

existens in Patre suo.
:

»

Haec
pote-

postquam
»
» »

dixerat, subinfert statim

«

Goncessam

illi

statem, gloriam Asterius uominavit; nec

solummodo

glo-

riam, sed et antemundanani gloriam
ante

:

non animadvertens

mundum
omnino

conditum, praeter
nihil.
illa
»

unum solum Deum, ex-

» titisse

Haec Marcellus ubi dixerat, et sine

ullo praetextu per

Filium abnegaverat, ut nobis redderet

persuasissimum qualenam Dei

Verbum
«

imaginarelur, men-

tem suam

aperit dilucidius adhuc, et nostro verbo assimilat
iis

per omnia, in
» » »
»
»

Omnia quidem quae facta sunt, intelliguntur a Patre facta esse per Verbum. Quocirca et sanclissimus Moses Angelum appellat hoc in Ioco Verbum, propterea quod non ob aliam causam apparuit, quam ut Mosi renuntiaret illa quae conducere sciequae
ita scribit
:

bat
rent

filiis

Israel.

Sciebat autem illud conducere, ut credc-

»

»
»

unum solum Deumesse. Quocirca etalloquiturillum, Ego sum qui sum ut ab ipso cum recesserint, nullum esse Deum aiium arbitrarentur. » Proclive est autem istud
:

cuicumque prudenti

uti

arbitror, intelligere, ab

exemplo
hy~

quodam exiguo
bile est

et satis

humili humano. Neque enim possivel potentia, ab

cuicumque verbum hominis,

postasi separarc;

unum

est

etenim atque idem

cum hominc

CONTRA MARCELLUM ANCYRATEM

LIB.

II.

2

07

verbum suum, nec

ullo pacto aliter

separandum, quam

sola

agendi operatione. Magis adhuc prodige
sinuat, in sequentibus inquiens
:

suam menlem

in-

Non

certe indigebat

Deus

appellatione alia, utputa materiae, aut rei

humanae cujus-

cumque; sed illius solius apparatus qui in ejus mente versabatur. Quandoquidem ergo impossibile fuerat sine verbo,
et

verbo conveniente prudentia,

Deum
:

cogitare
«

mundi

af-

fuisse conditurae,
»

non immerito inquit
»

Gum

praeparares

ccelum, una aderam tecum.
verbi, et

Adjicit

denuo e similitudine
mi-

humani
nime
»

verbum Dei
enim
:

esse, ut ostenderet illud
«

subsistere. Scribit

Hoc

in loco, ait,
»

Ego sum
lovi-

qui

sum, ad Mosen loquitur Pater.

Loquitur autem,

quod constat, per verbum suum. Quaecumque etenim
quitur Pater, haee ubique per
detur.

verbum suum locutus
licet

Hoc

apparet,

si

parva

magnis componere

et

divinis, a nobismetipsis.

Nos etenim omnia quaecumque
est, facere et dicere,

volumus, quantum saltem in nobis

per nostrum verbum procuramus. Ubi nonnulla interseruerat, subnectit
»
»
:

«

Quinam

igitur Asterius,

cum

prae se fer-

ret simpliciter et

cum
iste

timore

quodam
est;

sequi Scripturarum
intelligebat
:

ductum, illam earum partem tamen non

Do-

»

minus Deus tuus,

Deus unus

Deus, in

ccelis sur-

» »

sum,

et

super terram deorsum; nec alius adhuc est prae»

ter illum ?

Unus

est, inquit, et praeter illum
:

non

est alius.

Pergens deinceps, contendit vehementius
» »
»

«

Non
illi

erat

Ver-

bum,

dicto catachrestice,

rumpantur

licet

mentiendo

qui contrarium tuenlur; sed proprie et simpliciter erat

verbum.
illud

»

Adjungit

:

«

Quid vero

erat aliud

mysterium
Dei
?

»

abscondilum,
illud ita

quam secundum Verbum
illa

Erat

»
»
y>

autem
ad

olim in Deo absconditum prius, ut nullus
cerneret qua?

plane apud populum priorem perspicue

Verbum

pertinebant. Nos vero in praesenti fruimur diipsius et myslerii revelati.
»

»

vjtiis gloria^

Humana demum

288

EUSEBII PAMPniLI

utitur similitudine ad
»

hunc

modum

scribens

:

«

Quis vero

fuit

adeo dignus, vel inter homines justos, vel sanctos
illos

»

ctiam Angelos, poenam a Deo in

destinatam amoliri

?

» » »

» »

»
» »
»

Verbum solum qui una-aderat cum Deo, et una cum illo ad quem dicebat Pater, Faciamus effigiarat hominem hominem ad imaginem et similitudinem noslram cum non extaret aliquis alitis Deus qui cum illo una effigiare posset. Ego enim, Inquit, Deus sum primus; ego Deus postremus, et praeter me non est alius Deus. Non est ita:

;

que junior Deus
quis, qui poterat

aliquis,

nec

in secundis positus

Deus
si

ali-

una

cum Deo

operari

:

sed veluti
ita

quis

parvo

quodam

utatur et

humano exemplo,
si

rem istam

» »

examinet ad similitudinem. Sicul
cellens, statuam conilare

statuarum artifex ex-

propositum habens, imprimis

»
» »
»

characteres ejus atque fornias

secum speculatur;

latituto-

dinem deinceps
lius
sitat

et

longitudinem decentem cogitat, et
sigillutim per partes

proportionem

animo tenus amusaes

atque exigit: tum
et

demum

materiam,

inprocinctu

»

comparat,

fuluram illam statuam animo suo delineaintus

»
»
» » » » » » »

tam complexus, sibique conscius, rationem
qua ratiocinatur
hil

suam,
(

et

qua administra componit omnia
csl

ni-

elenim pulchrum

non secundum rationem exasciaincipit, ita

tum), ubi nianum admovere operi
alteram personam afTatur
effingamus staluam.
:

lanquam

Age faciamus, inquiens; agc
terra statuam effinxurus,

Ad eumdem modum universorum
non

dominus Deus, viventem de

ad alium aliquem, sed ad suum ipsius sermonem se componit,

Faciamus, aiens, hominem, non ad
caetera
:

eumdem mouni«

9 » »
» »

dum quo

nam
»

certe
islis

secundum rationem
post alia
sit
:

versa formabantur.

Addit

j\unc autem
et ejus Ver-

sacris Scripturis credo,

quod unus
exiit,

Deus,

bum Deus
rent.

e Patre

quidem

ut ornnia per illum fie-

Post judicii tempus et rerum

omnium

restauratio-

COXTRA
»
i

H&Rji8£M.U]I

A.NORATJiM

LI!!.

II.

289

nem,

et oppositas

polestatis
illi

cujuscumque amolitionem,
ei

»
» »

Deo et Patri, ut ad eum modum sit in Deo demum Verbum, quod prius olim fuerat quam mundus crearelur. Nam cum
qui
subjecit omiiia,

tunc subjicielur ipse

prius nihiJ prorsus extarel,nisi solus Deus,

condenda au-

» »

tem essent omnia per Verbum,
operatrice
:

prodiit virtule prasditum

Verbum, inquam, illud quod in Patre fuit. » Rursus autem eamdem sententiam explicalius ponit in sequentibus
:

Prius enim

bum

in Patre suo;

quam uiundus conderetur,erat Vercum vero Deus omnipotens statueret
condere, mundi crea:

omnia quae
tio illa

in coelo sunt et in terra

indigebat operatione efFectiva
nihil prorsus esset
(

idcirco,

cum

prae-

ter

Deum

nam

est

positum

illud in con-

fesso, universa fuisse

ab

illo

condila), tunc procedens Verprius intus intellectualiter
:

bum

fiebat

mundi conditor, quod
se

residens ipse fait. Et rursus post omnia addit

Hanc ob
:

causam non

nominat Fitium Dci, sed hominis

ut ita

hominem, per communionem cum
procuraret filium Dei; et
finita

ipso copulatum, fieri

hac dispensationis aclione,

iterum velut

Verbum

aduniatur Deo, adimplens quod dic-

tum

est

ab Apostolo,

Tunc

el

ipse subjectus erit
fiat

illi

qui
:

omnia

ipsi

subjecerat, ut sic
erit

Deus

omnia

in

omnibus

tunc enim

idem, quod prius fuerat.

Tam
Deo

multis

Mar-

cellus illud egit, ut revelata facie Dei Filium ejuret. Si

enim

unus atque idem erat Deus,
el

et

quod

in

erat Verburn,

nemo unquam sibimelpsi existat Pater, ut nec Filius quisquam sibi ipsi qui unus esset, unus autem solus erat et ipsemet suo Verbo Deus; apparet quod non erat Pater

cum

nondum extarel ipsius Filius; item, quod non erat Filius cum nondum extaret Pater. Ex anledictis ideo cognoscimus quai et qualia iste homo commentatus est de Verbo Dei non existente, nedum prseexistenle; sed quod nudum VerbuminDeoextarefcj
xvin.
ita

utinlcrduuiconquiesceret,aliquando
19

29O

EUSEBII PAMPHILI
activa virtute operaretur.

autem
ut

Atque ha?c non semel, sed
adeo

diversis

modis

et

temporibus

suis scriptis interspersit,

verborum supervacaneorum slruem ingentem per synillud
ipsis

gramma
vocibus

suum accumulaverit. Nos autem
refutationem
illius

contenti e

scripti contexuisse,

hujus

dogmalis Judaici absurditatem nulla dignabimur responsione.

Hinc porro transvecti ad

illa

quae dicunlur ab eo de

carne

quam Verbum
eam, quam

illud

quod

in

Deo

eral, ut

ipse

lo-

qui amat, sola suscepit operatione, ageduui dispieiamus
qualiter
in sacris Scripturis

reperimus de Filio

Dei unigenito theologiam, ad carnem traducit
sumpsit
:

quam
sine

as-

ipsum quidem, qui praeexislebat, Dei Filium abne;

gans, carnem vero deificans
et pietate,

quam ipsam lamen,

melu

mox

a

Verbo deserendam esse

definivit.

CAPUT
Quid Marccllus
sentiebat dc carnc

III.

illa

quam

assumpsit Dci

Vcrbum.

Erat in principio Verbum, nec aliud erat

quam Verbum.
:

Homoaulcm Verbo adunitus, cum non fuisset prius, factus Et Verbum est homo hoc nos Joanncs docuit, inquiens
:

»

caro faclum est

»

Verbi solius mentionem ideo

facit

tunc;

sive

enim nominis Jesu memincrit, seu etiam Ghristi Scriptura sacra, vidclur illud\erbum nominare velle, quoddein-

cum humana carne fuit. Si reperturum se nomen illud Jesu
cops

quis vero audeat profiteri

de \erbo solo usurpalum

extra scripturam Te^tamenti novi, id ad

morem

Propheta:

rum
a

praediclum

sic inveniet.

Liquet autem hinc ipsum

Asliterunt reges terrac, et principes in

unum convcne-

:

CONTttA MARCELLUM ANCYRATE.YI LIB.
»

II.

20,1

runt adversus

Post
ante

Dominum, ct adversus Cliristum ejus. » pauca pergit Non igitur merito, quod saepe diximus, descensum ad homines dicebatur Verbum, post des:

censum

ct carnis

assumplionem nominibus

divcrsis agnos-

cebalur. Hic observa mihi

autem

qualiler Marcellus

nomen

Jesu et Chrisli, et coeleras quoque appellationes, non de

Verbo contendit usurpari, sed tantum de carne quam assumpsit Verbum. Idque quoniam ubi carnem
rejicit,

de-

mum
sum

in

Christum Dei impius reperilur, pergit adhuc, et

de corpore Servaloris ad hunc

modum

scribit
si

:

Ne hoc

ip-

incredibile arbitretur Asterius,

posterior existens
;

suo corpore ad antiquitalem aspirare nequcat
detur,

sed recor-

quod utcumque contingat, humanam istam carnem
est,

posteriorem esse, nihilominus qui illam per sanclissimam

Verbum Dei, adunilo illi suo, quod erat, hominem illum suum universoe creaturae primogenitum reddiderit, et rerum omnium principium
Virginem assumere dignatus
volens constituerit,
ccelis.

verba,
« » » »

carum quoe in terris sunt, et qua3 in Iiaec qui scripsit commemorat statim post Apostoli quibus Filii constaLilit divinilalem illa nimirum
;
:

Qui
turae,

est

imago Dei

invisibilis,

primogenitus omnis creasunt universa, in
ccelis et

quoniam

in ipso condila

in terra, visibilia et invisibilia,

siveThroni, sive Domina:

tiones, sive Principatus, sive Potestates
et in ipso creata sunt; et ipse ante

omnia per ipsum
ct

»
»

omnes,

omnia
:

in

ipso constant

1
.

»

liaec

omnia ad carnem
illa

dicta refcrt

nec

erubuithas voces Apostolicas de
tari,
o
»

carne dictas interpre-

de qua ipsa in sequentibus ad hunc

modum

scribit
fit

Si iateatur ideo Servator

carnem non prodesse, unde
Verbo
par
assistat?

ut caro, qua? et crta est de terra et nihil prodest,
profuerit nihil, in futuro soecuio
illa ita infit
6.
J
:

cum

»

»

Itcrum
forma,

de eadem
1

«

Quomodo

fuit ut servi

Coloss.

i,

9-

292
i

EUSEBII PAMPHILI

quam

assumpsit

sibi

Verbum, cum

existat

forma

servi,

»

Verbo permaneat adunita? Certe nequit
et

fieri. »

Et tamen

ille

ipse qui de carne ita scripsit, in praesenti illam vocat

imaginem Dei,
docet,

omnis creaturae primogenitam
illa

;

ipsam

ante omnia extitisse dicit, et in

condita fuisse universa
quae in coelis, Thronos,
illius

cum

quae in terra sunt,

tum

Dominationes, Principatus, Potestates. Verba
«

sunt

:

Si ipse sit

omnis creaturae primogenitus,

et in ipso

con-

»
»

dita sunt universa, intelligere

nos oportet Apostolum in
illa

praesenti

mentionem
»

facere

de

secundum carnem
et istis
:

» »

dispensatione.
est

Confirmat hoc adjeclis

«

Vocatus
illi

autem omnis creaturae primogenitus, non,

ut

ar-

»
»

bitrantur,
illam
:

quod ante omnia ipse conditus sit, sed propler suam secundum carnem generalionem. «Addit au-

tem
» » » »
»

«

Quocirca sanctissimum istud Verbum, non diceba-

tur ante
nilus.

suam incarnationem, omnis Nam quomodo fieri poterat ut

creaturae primogeis

qui
ille

semper

erat,

alicujus esset primogenitus?
in

Sed primus

novus homo,
sacra Scri»

quem omnia
:

volebat Deus recolligere,

is in

ptura nominatur omnis creaturae primogenitus.
«

Infert

tum
»

Audis ut non solum

ista,

sed et

illa

omnia

praeexis-

tentia sive super

terram seu

in coelis, in illa
>

secundum nohaec sunt
illa

»

vam hanc creationem condebantur.

Atque

quibus pronuntiat illum dictum omnis creaturae primoge-

nitum propter assumptam carnem. Vide autem qualiterad

carnemquoqueet
»

illud referal:

«Dominus condidit meprin»

cipium viarum suarum, ad opera sua;
in Proverbiis

et

sacram Scrip:

turam attende,
»

hoc modo loquentein

«

Ego

Sapienlia habito consilio, et eruditis intersum cogitationi-

»bus: per
» » »

me
»

reges regnant, et

legum conditores

justa de:

cernunt.
justitiae

Quibus eadem Sapientia haec annectit

«

In

viis

ego ambulo; et conversor in medio semitarum

aequitalis, ut

dividam existentiam diligentibus me,

el thc

CONTRA MARCELLUM ANCYRATEM
» »
a
»

LIH.

II.

2(j5

sauros ipsorum de bonis repleam
quae quotidie fiebant,
saeculo.

:

si

vobis annuntiavero
quae erant a
:

memorabo enuntiare

Dominus

possedit

me

in initio

viarum suarum

antequam quidquam

faceret a priQcipio

ab aeterno ordi;

»

nata sum, in principio antequam terram conderet
:

»

et

quae sequunlur

quibus minime volens acquiescere, aut

animum suum
in proposito, ut

advertere Marcellus, illud unicum habens

ne confiteretur Filium Dei, illam ante dicde eo theologiam ad carnem refert
via declinaverat, invia
:

tam

in Proverbiis

;

et

postquam de recta
put istud, non ut

quosdam

sibi

ex-

cogitavit, ista verbatim scribens
»
illi

«

Proverbiorum

igitur ca-

rentur, docere nos intendit initium
:

»
» » »
i

divinitatis Servatoris, ubi ait

Dominus

possedit

me
in

prin-

cipio

viarum suarum: sed secundam illam quae
dispensationem
:

carne

fuit facta

quocirca possessionis meminit,

hoc

est carnis noviter creatae.

Non

igitur, ita addit,crea-

tura ab
quit
:

»
»

sua

;

humana ejus operatione est dislincta. Ideo inDominus condidit me initio viarum suarum ad opera per virginem scilicet Mariam, quam praeelegit Deus ut »
uniret.

Verbo suo carnem humanam
git
»
»
:

Tum
:

deinceps adjun-

«

Hoc sane cum

ita se

habeat, consentaneum est animo

perpendere dictura
dit

illud proverbialiter

Dominus condi-

me

initium viarum suarum in opera sua. Is etenim

Dominus nempe » noster Deus, illam carnem quam assumpsit Verbum. » Infert iterum « Hoc igitur est, Dominus condidit me ini»

vere condidit, qui

quod non

erat fecit,

:

»
» »

tium viarum suarum;

et addit,

fundamentum
ail

intelligens

me; carnem suam, quam secundum
saecula fundavit
:

Ante

dispensationera praeordinarat
:

quod ipsum

et Apostolus
il-

»
»

Fundamentum

aliud nullus ponere potest, praeter
»

lud quod positum est, quod est Jesus Christus.

Saeculi

unius porro meminit in quo

fundamentum

illud

debet poni,

quod

est de Chrislo.

Eamdem

rursus confirmat opinioncm

2q4
inquiens
»
» »
:

eusebii PAMPIIILI
«

Non immerito Propheta hic dicebat, Ante saeculum fundavit me nempe illud intelligens fundamentum suae carnis, nimirum propter communionem quam habebat Verbum cum illo vero filio. «Deinceps adjungit « In
: :

»
» »

principio,

priusquam terram produceret.

Quamnam
:

vero
quae

terram
post
es

?

Illam

nempe, ut

patet, quae est nostra caro
in

commissum peccatum

terram

rediit

denuo. Terra
fuit

» »
»

enim, inquit, et in terram reverteris. Par

enim ut

huic remedium accommodaretur
tissimi illius

quodam
»

pacto, persanc-

Verbi communicationem.

Videte autem ut

in istis

secum ipsemet Marcellus pugnet.
«

Nam

qui alibi

dixerat,

principium viarum Domini conditam esse caret qui
«

»nem;

»

secundo loco

eamdem

posuit
»

fundamenubi

tum, subjungit,
per terram

priusquam

lerra conderetur,
:

denuo

intelligit

carnem

neque

vidit,

dictam inconse-

quenter, ante carnem conditam esse carnem; et post car-

nem conditam
ista

,

iterum in carnis nomine insistere

:

Ille

tamen

superioribus ad

hunc

modum

subnectit, ante forma-

tas abyssos.

Abyssos proverbialiler sanctorum corda nun-

cupat Propheta, in qtiorum ncmpe profunditatibus dona
Spiritus recondebantur. Hic

jam

in istis attcndas

aurem,

quomodo

is

qui dictum illud,

Domlnus

condidit me, de

carne intellexcrat, a Scriptura deinceps in angustum compactus quoe dicit,

antequam formarentur
:

abyssi, interpre-

tatur abyssos sanctorum corda

nec adverlit quod corda
Heliae,

sanctorum, puta Abrahami, Isaaci, Jacobi, Mosis,

Melchisedechi, et reliquorum Prophelarum,]anle Servatoris

incarnationem fuerant. Qui potest ergo illud ad carnem

referri,

antcquam abyssi formarentur? Post deinceps alia iterum subinfert inquiens «Quid illud autem membrum » sibi vult, Anlequam fontes producerentur ? Equidem hoc
:

»
»

mysterium enarrat nobis scriptura Exodi, in qua olim Apostolorum typi praenuntiabantur. Meminit enim tcxtus

CONTRA MARCELLUM ANCYRATEM
»

LIB.

II.

«20,5

ille

duodecim fontium

in

Eiim,

cum Apostolorum chorus
ille

»

esset duodenarius.
:

»Idemiterum

regerit

ad hunc mo-

dum, inquiens « Merito igitur de generatione secundum » carnem Dominus per prophetam Salomonem dixit, Ante» quam fontes aquarum provenirent. »In sequentibus, quaedam alia prosecutus stylo, infert « Quocirca cum praece:

» » »

dentia fuerimus executi, consequens est ut

quod

restat

adhuc expleamus. Restat autem
tium atque saltuum
rentur, ante
:

illud,

quo meminit mon-

ait

enim, Antequam montes firma-

»
» »

omnes

saltus genuit

me. Esse porro montes
Apostolorum,

hosce atque saltus Apostolos

et su-ccessores

ut ita illorum justissima conversatio atque vitae institutio,

»

ante

omnes aliorum

politias, intelligatur denotari. »

Hu-

juscemodi suas interpretationes ubi proposuerat, pergit de-

mum ad
obgannit
»

testimonia Apostolica; et Apostolo contraria in os
:

«

Ille

enim praeexistenlem Filium Dei omnis crea:

turae

primogenitum appellat
:

omnia

in illo et per illum

»
» » »

magna voce protestatur. At hic hanc ipsam theologiam ad carnem deducit: quam et ipsam statim negat ait autem Idcirco
condita docet
ante

eumque

omnia

extitisse

:

:

merito infert, Qui est imago Dei

invisibilis,

quando auillud,

»
» »
»

tem

ita

factus?
est

Num cum

figmentum assumpsit
et

quod factum

ad imaginem

similitudinem

?

Prius

etenim, quod aliquoties diximus, nihil aliud

quam VerVerbum

bum

erat.
:

»

Perstat, et

hoc explicalius elucidat, ubi

loquitur

Est ergo manifestum, quod non erat

imago

invisibilis

Dei ante carnis nostrae assumptionem,*
ita

nam nem
pari.
» »

necesse est imaginem oculis cerni, ut

per imagi-

discernatur id quod non poterat antea oculis usur«

Quemadmodum
extilisse

igitur Aslerius affirmat, Dei
iuvisibilis

Ver-

bum
sunt

imaginem

Dei

?

Imagines etenim

earum rerum

deinonstrativae, etiam absentium, qua:

»

rum

sunt imagines

ita

ut per

illas

vel

ahsentem pos-

296
»

EUSLBII PAMPHILI

simus intueri.

Quod

si

Dei,

cum

sit invisibilis,

verbum
in se

» »

quoque

invisibile sit,

quomodo tandem Verbum,

invisihile, invisibilis

Dei imago esse potest PCerte est
invisisi sit

»
»

prorsus impossibile ut quod videtur per aliquid
bile manifestetur.
»

Non

hic inlclligit Marcellus
fieri

quod

necesse cnrnem imaginem

Dei, carnes et corpora

lio-

minum
ita ut

singulorum

et personae,

imagines dicantur esse Dei;

per semetipsum singulare nihil habeat Servator. Iste

vero,

tanquam

oblitus

eorum

quae deinceps de carne

davit litleris,

cum

ex auctoritate Apostolica servi

manformam
conce-

illam nominasset, nec idcirco

uniendam
:

esse

Verbo; qui-

que etiam apertissima fronte dixerat
»

«

Quomodo

dendum

est, illam

carnem, quae de terra sumpla

est et ni>>

» hil

prodest, unitam

Verbo

persistere in futuro saeculo?

illam

tamen carnem imaginem
:

esse Dei invisibilis constan-

ter affirmat

constantissime negans

eamdem

ipsam, ante

corporis nostri assumptionem, imaginem Dei invisibilis extitisse
;

sed tantum
:

Verbum

ejus. His ita positis, subinfert

inquiens
» visibilis
» »

«

Quocirca, omni

modo

patet,

imaginem Dei inillam, quae dein-

a sancto Apostolo dici
:

carnem

ceps accessit Verbo
invisibile.

ut per visibile videri posset

quod

est

Imago

est,

inquit Apostolus, Dei

invisibilis.

» » »

Nunc

patet
in

quod tum primum cum carnem assumpsit,
fiebat invisibilis Dei.

factum

imaginem Dei, vere imago

Nam
ut

si

nos per imaginem istam eo sumus evecti dignita-

» tis »

Verbum

Dei cognoscere possimus, Verbo certe

ipsi

credere debemus per imaginem affirmanti, Ego et Pater

» »

unum

sumus. Impossibile

est
vel

enim ut absque hac imaVerbi Patrem cognoscat.
»

gine quisquam vel
:

Verbum
«

Rt rursus annectit
i>

Sic itaque pronuntiat Apostolus, ut

paulo superius est a nobis positum, Exinanivit semetip-

» »

formam assumens. « Per servi formam humanam nobis carnem significat, quam Dominus noster Deus,
sum,
servi

CONTRA MARCELLUM ANCYRATEM
» » » »

LIB.

II.

2Q7

sua efFormans sapientia, dixit

:

Faciamus hominem ad
novit imaginein
»

imaginem nostram

et

ad similitudinem. Recte carnem huDeinceps co
-

manam, imaginem nominavit; bene enim
«

esse iliam Verbi sui, paulo post substituri.

natur probare quod illud,
»

De

utero ante Luciferum genui
sit.

te, »

de carne item usurpatum
:

Loquitur autem ad hunc
siella

modum
» illa »

«

Quocirca

cum
ille

a

Davide nominetur Lucifer

quae

diem designat appropinquare, non
sit

est ulterius

disquirendum quis
etenim
stella illa

Lucifer qui intelligitur. Erat

»
»

tunc apparens,
sit

cum diem
illud,

et afferret et

indicaret Magis. Ut

manifestum

Ante Luciferum
illo

»
»

genui

te,

usurpatum ab omnipotenli Deo, de Verbo
:

quodnascebatur cum carne humana per virginem
sumattestante Evangelista, primum de virgine

id ip-

»
i

Dominum
isla

noslrum generatum,
qui diem indicaret.
:

et deinceps
»

ortum

fuisse

Luciferum,
lo-

»

Progressus adhuc uiterius,

quitur
»
» »

«

Suscepit enim

homo non solum

potestatem reccelis.

rum earum
Nec
injuria.

quae in terra fuerant, sed etiam quae in

Nam

si

tum cum homo
et in eo

fieret, et

Dei media-

tor atque

hominum, per eum
est exacte

omnia creata erant,
erant et quae in
esse, potestatem

»
»

ut asserit Apostolus, quaeque in
terra,

coeiis

consequens

sciendum

» ei
»

concessam non tantum eorum quae

in terris, sed

etiam

et quae in coelis erant. Si loquitur

sacrosanctum Evange-

»
» » »

lium de aliqua

illi

a Patre concessa gloria,

hanc certe per

Deum homo

convincitur accepisse. Factus siquidem, ut

sanctus vult Apostolus, Dei mediator atque
ros pios ea gloria glorificavit
:

hominum,

vi-

quam

ipsi

donaverat Pater.»

Et addit rursus
»
»
»

«

Et dignitatem iliam homini per peccatum

iapso concessil, ut suo ipsius
tur.

Ecqua enim

alia

Verbo per virginem unirehacce major gloria inter homines
secunda,

prncdicatur?
giorificabo
:

Cum

dixisset,Glorificavi te, infert, Et iteruna
in

»

utcx immensa sua misericordia,

»

•>Cj8

liUSKBII

PAMPIIILI

» » » » » » »

post carnis resurrectionem gloria,

hominem

prius morta-

lem redderet immortalem,
ret, ut

et tanta illum gloria glorilica-

non modo

servitute priori liberatus, sed majori

gloria vestiatur

quam

capiat

homo

;

et iterum, ut

homi-

nem

illum prius a diaholo superatum, victorem diaboli

constitueret.

Hominem
Hic

idcirco in se assumpsit, ut

quod
»

consequens
:

fuit,
«

huic primitias poteslatis suae impertiret.
est ille dilectus

Et annectit
» »
» »

unitus, de

quo loquitur
Dei qui

homo, nempe Verho adEvangelista Hic cst Filius meus
:

dilectus, in
invisibilis

quo complacui.
fuil,

»

Adjungit

:

«

Quod Verhum
diabolum de-

per virgininem erat nascilurus,
et in illa

et

sumpturus

humanam carnem,
:

»
»

bellaturus, qui olim praevaluerat

non

in

eo tantum quod

illum redditurus fuit incorruptibilem et immortalem, sed
coelis

eodem solio in omnino memoria
»

cum Deo

consessurum.
illa

»

Sunt

isla

retinenda, propter

quae producet sta-

tim ipsemet Marcellus, contra carnem illam
sit

Dei Verbum. Veluti enim ohlitus

quam assumpislorum omnium quae
pielali et
ista

adduxit, finem
satis

minime consentaneum

infaustum

corpori superinducit Servaloris. Ullra

quidcm om-

nia,

tanquam

recte successissent, et ex
et illum

animo superiora
«

conatur oslendere,
»

ctiam textum,

Regnavit Do:

minus, exultet terra,»de carne intelligendum. Ait autem

« »
» »

Qui descendit ideo,
est constitutus
sic

et

carnem assumpsit de

virginc, rex
ut

super Ecclesiam,

nempe

in

eum finem

per

Verbum homo,
illud

qui prius ccelorum regno excide-

rat,

regnum
et

denuo consequeretur. Hominem ergo
volens Deus, hane ceconomiam

»
» » »

istum, qui regno prius exciderat per inobedientiam suam,

Dominum
ita

Deum
fatur,

fieri

,

dispensavit. Quocirca sanctissimus vates David pro

phetico

more

Regnavit Dominus, exultet
:

lerra.

Et post
»

alia

quoedam subinfert

«

Ob quam causam

quasi

Dominus nosler Jesus Ghristus regni

initium auspicalus

CONTRA MARCELLUM ANCYRATEM
»
» »

LIB.

II

2QQ

fuerat a

quodam tempore, valicinium
constitutus sum.
»

canit,
acldit
:

Ego autem
«

rex ab

illo

Et rursus

Ob eam

causam
vim

rex, ut

cum humana

carne constitutus et decladiaboli
»

»
»

ratus rex,exinanitus prius
et

homo, omne

imperium,
ille,

polestatem per

Verbum

evacuaret.

Tot

et

quidem longe plura de carne commentus Servatoris, postquam illam nominarat Dei imaginem invisibilis, et omnis
creaturae primogenitum, et regem, et Jesum, et Ghristum,
et ditectum, et quae alia
rat,

commemoravi

;

insuper addide-

propter illam ipsam carnem tot nominibus

signitum fuisse,

fmem tamen

illi

eum

affingit,

Verbum inquem nunc

tempus

est ut consideremus.

CAPUT

IV.
Christi regno,
et

Qualemnam finem subinfert Marcellus quam assumpsit.

carni

Hanc etenim ob causam regnaturus est, humana carne praeditus per Verbum constitutus rex, homo ille olim deceptus
:

et

omnem

ita diaboli

potestatem, vim et imperium

cvacuabit. Oportet enim illum, inquit, regnare,

usquedum
pedi:

inimicos suos statuat sub pedibus suis

1
.

Ait igitur divinus

Apostolus, regni Christi finem

tum futurum, cum sub

bus ejus omnia coliocabuntur. Post pauca quaedam addit
«

Maximum

hic mysterium revelat nobis Apostolus,

dum

» »

pronuntiat afFuturum finem regno Christi;

fmem

porro

tum,cumponentur omnia sub pedibusejus.»EtexpIanans adhuc idem dilucidius scribit « DicLum est a nobis in su:

» »

perioribus,

Dominum nostrum Christum

regni sui princi-

pium accepisse; idque ipsum docuimus
1

e sacra Scriptura

i

Cor. xv. 28.

000
» »

EliSEBH PAMPIIILl

demonstratum. Testimoniumprimuinest: Egoconstitutus

sum ab
ibi
:

illo

rex super Sion

montem

ejus

sanctum

1
.

Aliud
:

» »

Doniinus regnavit, indignentur populi. Aliud
terra.

Do-

minus regnavit, exultet
initium liominem per
initium accepit

Omnino

sexcentis licet ex

»
» » » » »
» «

abundanli teslimoniis hoc idem comprobare, vix regni sui

Verbum
si

homo, ante

Quod si regni annos nondum cccc comaccepisse.

pletos, nihil est absurdi

Apostolus affirmet illum qui

accepit regnum, annis abhinc tain paucissimis elapsis,

sursum redditurum esse regnum Deo, qui illum, ut
plura
ait,

Scri:

constituit

regem.

»

Post

pauca

ita

scribit

Igitur sola operatione, et

quidem sub

praetextu carnis,

»
»

hujusque separatus a Patre videtur, usquedum advenerit
judicii

tempus, ut qui

eum

transfixerant in

eum

intuean-

»

tur

»
»

quem transfixerant, et ita demum id quod sequitur complementum suum sortiatur. Omnia enim cum post judicium subjicienda Christo sint, quemadmodum asseritur abs Apostolo,

» » » » » »
»

tum

et ipse subjicietur

illi

qui ipsi

omnia supposuil. Quocirca cum didicerimus humanam
carnem, quam pro nobis assumpsit Verbum, anle annos
cccc totos non assumptam,

eamdem ipsum
tempus

retenturuui

cognoscimus non

ullra judicii

in futuro saeculo.

Necesse est enim consummari opere quod verbo praedic:

tum iuitaPropheta Videbunt enim, inquit, inillumquem » transfoderunt. Carnem vero, quod liquet, transfixerunt. » Et iterum « Non ideo ut suam utilitalem procuraret, car» nem assumpsit nostram; sed ut per Verbi coinmunion^m » carni largiretur immortalitatem. Hoc vel ab ipso Serva» tore patet. De carne enim in qua cum suis discipulis ver» sabalur, ait Hoccine vos scandalizat? Quid si videatis
: :

»
n

Filium hominis eo abeuntem ubi prius fuerat? Spirilus
vivificat,
i

caro aulem nihil prodest.

Quod

si

fateatur ni-

Psa!.

ii.

C0i\TRA MARCELLUM AINCYRATEM LIE.
n » »

II.

5

1

hil ipsis

»
»

»
»

illam, quae de terra oriebatur, quae nihil profuerat, qua3 nihil proderit, in futuris saeculis cum VerJbo copulari ? Ob hanc certe causam omnipotens Dominus videtur mihi sic afFatus illum : Sede a dextris meis, quousque posuero inimicos tuos scabelium pedum tuorum.

carnem prodesse, quomodo concesserit,

manam

Propter carnem hu-

videlur mihi sola operaticne illum separare, et
illi

»

» > »

hgere constitutum sessionis a dextris Dei; atque illum ita affatus, Usquedum posuero inimicos tuos scabellum pedibus tuis. Propheticum hoc Davidis efTatum exphcatius elucidat sanctus Apostolus ad hunc modum Oporlet illum regnare quousque posuerit inimicos
:

terminum

ipsius

»
» »

suppedaneum pedibus ejus. Dispensatio ergo ejus, qu.T secundum hominem est, atque regnum, terminum quemdam fixum habere videlur. Non enim vult aliud quod
ApostoIo,Quousqueposueritinimicosejussca^ bellum pedibus ejus. Gum habuerit inimicos
ita

»

diciturab

»
»
»

constitu-

tos,

non

est

illi

opus ulterius

parliali
sit

mum

regno

isto,

cum om-

universim inaugurandus
et

rex.

»
»

»
» » » » »

inducper virtutem Verbi rex fiebat, ut factus rex deceptorem illum suum vincere posset diabolum. Quocirca el Actus Apostolici, de homine isto quem suscepit
tus,

fuit et est Verbum Non enim ipsum per seipsum Verbum regni alicujus initium est sortitus, sed homo in fraudem a diabolo

cum David

Regnat enim nunc

cum

Patre suo, cujus

Verbum

et

quo suscepto
docent
:

a dextris Patris

dum

Quem

»
»

omn.a restaurentur; hominem nempe. velut terminum praefiniunt destinalum,
sibi vult illud,

Dei consedit, ad hunc mo' oporlet coelos continere usquedum
Jta
iilae

Scriplura2

» » »
I

in quo oportet hominis illam ceconomiam Verbo aduniri. Quid enim aliud

Usque ad tempus restaurationis, nisi ut s.gn.ficaret, futurum ut omnia perfectam consummalio nem consequantur? I„ tempore igitur illo restaurationi,

00'2
»
» »

EUSEBil PAMPHILI
:

creaturam liberabit e servitute quod
lus,

et

ipsum docet Pau-

inquiens

:

HaGC ipsa creatura liberabitur a servitule

corruplionis, asserta in libertalem gloriae Dei.
servi
servi,

Qui
sit

fit

ut

»
»

forma,

quam assumpsit

sibi

Verbum, cum

forma

perpeluo

»
»

et exerlim, per

cum Yerbo copuletur? Perspicue idcirco tcmpus admodum coarctalum, respectu
Quam, quemadmodum
tradiderit

praeleritorum et fulurorum saeculorum, Yerbi propter

»
»

nos suscepta oeconomia durabit.
inilium habuil,
nuntiavit.
ita

finem habituram divinus Paulus profinis,

»
»

Deinceps

cum

regnum suum

Deo

et Patri. Ideo

non

sua, sed nostra causa,
si

humanam
et
fi-

» » »
»

assumpsit carnem.
sit illam, certe

Quod

noslra tantum causa assump-

omnia quae nostra causa providenlia

eileclu

procurat, judicio
ut nec opus
sit

consummalo consequentur
parliculari.
»

nem

:

hoc regno

Ilacc ubi

posuerat Marcelius,

sibi

demum

conscius quasi in absurista
:

das opiniones incidissel, ad superius dicla anneclit
«

» » » » »

Quod si quis velit pronuntiare, ob hacc ipsa mereri humanam carnem ut Yerbo conjungatur, ob ipsum illud
quod per resurrectionem cognoscat is oportel, non
lud statim dignum
mortalilate Deus,
illam reddiderit
si

immortalem,
il-

quid immorlale existat,

Deo

fieri.

Major

cst

enim

ipsa im-

qui sua simplici voluntatc polest ea

»
» »
» »

facere immortalia quae
est,

non sunt

lalia.

Manifcslum vero
est

non idem

esse

dignum Deo copulari quod

im-

mortale, proplerea quod Principatus, Potestatcs, Angeli,

cum

sint et ipsi

immortales, nihil lamen habent
»

unilate

commune.

Ilaec ubi dixerat, intellecto

cum Dei in quam
quae

profundam
tur

absurditatis

abyssum inciderat, revocare cona-

modo quodam
«

confessione facta, se nihil

eorum

dixit intellexisse.
» »

Quocirca,

ait, si

quis nos interroget de

carne

ista quae in

Yerbo

est,

an

sit

immortalis; responilla

demus nos non posse dogmalice determinare

quae

non

COMRA
»
» » »
i

MAllCELLUM ANCYRATLM LIB.

II.

5o5

exacle didicerimus e Scripturis sacris, quod ouanino intu-

tum judicamus. Nam quo pacto
qui scita subvertunt aliorum
qui scientiam
?

id

illi

praestare poterint
igitur

Dicemus

ad illum

harum rerum exactam
par est
illos

a nobis requirit,

nos

ila intelligere uti

qui abscondita
ait

mys-

» »
»

teria

perscrutanlur.

Videmus enim,
in

sanctus Aposto-

lus, quasi

per speculum

aenigmate; tunc autem a facie

ad faciera. In praesenli ex parle cognoscimus, tunc aulem

» » » » »
»

cognoscemus quomodo cognoscimur. Noli
Scriptura sacra.

igitur

me

in-

terrogare de rebus quae cerlo cognoscere non possum e

Ob hanc causam
illa

exaclissime respon-

dere non possum de carne

divina quae

communioLitteipsius
illud

nem
ris

habuit

cum

divino Verbo.

adhibeo, quae affirmant
esse
:

Fidem vero sacris unum esse Deum, et

» »
»

\

erbum

quod de Patre

processit ut

omnia per

conderentur

post judicii vero tempus et
et

rerum omnium

restaurationem,
}

amolitionem adversae cujuscumque
ei

»

operationis tunc et ipse subjicietur
fecit,

qui omnia subjecta

» illi
>>

sit

Deo scilicet alque Patri, ut ad eumdem modum iterum in Deo Verbum, ad quem erat olim. » Hunc quivir hic admirabilis scriptor Christi carni

dem linem

conilla

slituit, oblitus

eorum

quae in praecedentibus de

eadem

carne ipse scripserat. In sequentibus etiam

ille

ipse qui

determinaverat sine scrupulo, corpus Servatoris futurum
post judicii

dam
dere,

et
si

tempus Verbo suo destituendum,metum quemreverentiam prae se fert, et non posse ait responquis illum de
illa

carne inlerrogaverit; dicturum
:

vero se ad interroganlem quemlibet
»

«

Noli sciscitari de
ei

rebus quas non didicimus.

»

Hic jam quivis

oggerat

:

Quid temetipsum deridiculo habes, homo? quorsum bus quae non didicisli te per praecipitia agis, dum in
tis illas

in re-

scrip-

dedicis?

Quorsum non

cuslodis ea quac suscepisli

ab Ecclesiasticis palribus et doctoribus ?Novitates sequeris,

3()4

EUSEBII PAMPHILI

qui nuper

nalam

et a fide

alienam distortionem

in

vitam

subintroducis,

dum regnum

Christi circumscribis novilio

quodam principio et temporali, quod fine quoque terminandum esse doces. Abnegas vereUnigenitum Dei; «ubstituis Verbum insubstantiale et insubsistens, quod ipsum nihil aliud pronuntias esse, quam unum atquc idemmet

cum Deo

:

Quae quisquis

dixerit,

non

injuria dicetur

Filium

Non est enim Filius Verbum, quod non subsistit; cum nec verbum hominis dicatur filius hominis, utpote quod sola operatione subsistit in loquente. Hoc ipsum de Patre suo egressum anle annos nondum cccc comDei abnegare.
pletos, Filium Dei

faclum inferius narras, per carnis as-

sumptionem,

et

superius

Jesum Christum nominatum,
priniogenilum omnis
a tein-

imaginem dictum Dei
creaturae,

invisibilis, et

regem quoque constitutum. Quce omnia
ille

pore

illo

designalo incoepit

esse; quae

omnia simul de-

positurus est post judicii

consummationem. Hacc autem
tibi

nbinam

didicisti?
?

Quis horum
?

informator extitit? epi-

scopus quis

synodi quae

clesiastico?Ccrpus illud

quod scriptum abs homine EcServaloris immortale quo secedct?

Nam cum
pellaris,

concesseris illud esse immortaie, el divinum ap-

necesse est supponas incorruptibile et indissolvcn-

dum. Quod vero natura sua lale est, manet ulique subsistens et indissolutum. Sed lu Verbum ad illo toilis, et cum

Deo

conjungis.

Numnam

igitur sine

Verbo solum

subsislet

corpus islud immortali et incorrupta irrationabilitale et
immobilitate
sus
illi

?

At Verbum ipsum concedet

in

Deum,
in

ct rur-

ccnjungetur post carnis separalionem. Eratne ergo
;

extra

Deo tum cum carne conversaretur
coaeternum existens,
igitur

an

Deo sub-

sistens sempilerno,

prorsus

cum Deo ? Quomodo

unum alque idem cum corpore fuit, si
carne
illa

anima expers inhabilavit
separatum, vivens utique

illud ? crit ita in subslanlia Patris
et subsistens, in

quam

CONYRA MARCLLLUM ANCYRATKM
assumpsit.

LIB.

II.

3o5

Quid ergo prohibet etiam ante mundi hujus constitutionem Filium Dei vivum ipsum confiteri? Sed fortasse dixerit, sola
in
»

operatione, non substanliae hyposlasi,
«

corpore

extitissc.

Operativa enim, ait, virtute sola, cor-

pori praesens erat, ad

ipsum movendum

et

operandum

»

omnia quoe narrantur

in Evangeliis; substantia vero

Deo

»
»

conjungebatur, utpole

Verbum
»
:

ipsius
si

cum

esset,

ab ipso

inseparabile et indistinctum.

Haec

dixerit, sciscitantiil-

bus nobis tum respondeat

Num
et

pertingebat ad solam

lam carnem Verbi
teros

illius

operatio? nonne etiam et ad cas-

homines Dei sanctos,

ad caeteras omnes a Verbo

productas creaturas? Certe quidem edocti sumus, Verbo

Domini

coelos constabililos

;

et

omnia per illum factafuisse;
:

et sine illo
ris,
»

factum
hic in

fuisse nihil

scimus e divinis Scriptu-

quomodo
est

omnibus operetur. Scriptumest: «Ver-

bum Domini
factum

ad Osee, filium Beeri;

» »

ad Esaiam filium

Verbum Domini Amos; et: Verbum Domini,
et
:
£11 i

ad Jeremiam. »In unoquoque denique Propheta operatur

illud
Iio

idem Verbum Dei
si

:

aequalem igitur

omnes cum

Fi-

Dei dignitatem participabant, nec erat aliqua Servatoris
;

praerogativa

sola

ille

operatione Verbi, quod

cum Deo

unitum manebat, movebatur. Imo vero Marcellus non admitlit Dei Filium ad aequales portiones cum propheta quovis.

Consequentur enim

illi

vitam aeternam, immoitalem,

et

indeterminabilem, per saecula

nempe omnia

in

promisso

illo

regno coelorum victuri, fruitione gaudsntes bonorum

quae nec oculus vidit, nec auris audivit, nec ascendit in cor

hominis. Christus autem Dei,communis

omnium

Servator,

mortuorum primogenitus,
nuda
»

spes resurrectionis sanctorum,

solus tunc derelinquetur, ablato sibi regno, carne vivifica
et irrationali derelicta
:

ut qui

«

non

erat,

priusquam

cxtaret

homo,

Filius Dei,

»

neque per aeternitatem perse-

verabit csse, juxla Marcclli doctrinam. Quocirca
xvi n.

non im-

20

5o6

EUSEBII PAMPHILI CONTRA MARCELLUM LIB.

II.

merito haec tam horrenda,
ter

Regem

illum vere religiosum et
licet
illi

heatum

(5),

adversus scriptorem concitarunt,

in scripto suo infinitis

modis abblandiretur,

et multis

eum

encomiis honestaret. Haec in illum commoverunt sacro-

sanctam illam Synodum
ciis,

(6) quae

de diversis adeo provin-

Ponto, Cappadocia, Asia, Phrygia, Bithynia, Thracia

et ulterioribus regionibus in

regiam urbem convenerat; et

ut scriplo in illum inveherentur patres vel invitos coegerunt. Haec et nos ipsos protraxerunt ad

hanc quae praeinaniSynodi insistentes

bus

est disquisitionem, ut vesligiis illius

sanctiones tueremur, et comministris nostris satisfacercinus, qui haec ut
tis.

aggrederemur nobis dederunt

in

manda-

Imprimis aulem, arbitror, necessario mihi hoc facienfueral, propter eos qui existimant

dum

hunc

injuria affici.

Decet enim hanc fralrum nostrorum suspicionem eximere
cx animis, et aliquandiu latentem et per latibula occulla-

tam

ipsius in

Filium Dei impietatem,
scriptis in praesenti

in

apertam lucem
adiens in

protrahere,

quam

convictam tenemus

ipsius, quae sua sponte, nullo incitante,

Regem

manus

praesentabat, obteslatus

ut

perlegeret.

Sperabat

enim forsan propter Imperatoris

insertas laudes, fore ut tu-

telam et protectionem ipsius consequeretur, episcopi vero

quos conviciis proscidit, suppliciis traderentur. Sed nequaquam res successit ex animi sententia. Dcus erat enim is-

torum judex, et ipse Jesus Ghristus a scriptore despicatui habitus. Qui cum cordis abscondita rimetur, ipsum sui
accusatorem
fieri,

nullo impellente, disposuit.

adiret Iniperatorem scripto

Unde cum suo gloriabundus, ille Synodo
contcntorum.
:

Iransmisil

cognitionem

scriptis

Scriptum
de princi-

porro Synodus condemnavit. Nec injuria
pio et fine Filii Dei, contra

cum

oinnem determinet pielatem.

—«• i>€-y.

EUSEBII PAMPHILI

DE ECCLESIASTICA THEOLOGIA

GONTRA MARCELLUM
LIBRI TRES.

EPISTOLA DEDICATORIA.
Iieverendo

et dilecto comministro FlacilJo, sebius in Christo salutem dat.

admodum

Eu-

est, si paucis et breviter ea refutasse contentus fuerim, quae verbosissima Marcello sunt

Minime profecto mirandum

et garruhtate

summa

scriptis

mull.s necessario refellenda fuerant, quaa a seipsis rejectitia unicuique vel obvio viderentur. Quamobrem suffeclura omn.no ratus quai sunt ab homine profecla, in prioribus

comprehensa. Neque enim

duobus

libris,

relulisse

tantummodo contradisputandi

bore omni supersedebam, et ipsius solummodo verba ad ipsum refellendum producebam. In tribus

la-

manibus

libellis, ultra

autem istis praa illam superius instilutam rationem

refutationem ex adverso adornavi. Ille unicum ubi enixus erat fo3tum, immensum illud opus, et variis ex erroribus

prop agnoscebat: veritus nimirum ne Sl in plures libros iilud scriptum propagasset, subsistenUam ex.nde Filio Dei alicubi indulsisse videretur. At nos qui sanctissimam Trinilatem et numeris omnibus
tcrea

contextum, hoc ob eam causam

insliluisse se narrat

quod unum solum

Deum

beatissi-

20.

50^

ETJSEKII PAWPIIILI

COKTRA MARCLLLUM
est tribus, dispertitum uni-

mam vcneramur, tot libris,
versum
styli

hoc

argumentum exolvemus. Eam porro
verilate,

scribendi

inivimus rationem, ut multiloquium declinantes, theolo-

giam conjunctam cum
iucrimus executi, tuum
quid defuerit,

breviter et
Si satis

tanquam per
Si

compendium, repraesentemus.
erit,

hoc pro dignitate

cum

perlegeris, judicare.

tuum

erit

adimplere, tanquam frater frater-

nos defectus. Si et opus alicubi corrcctione atque medicina
fuerit,in
te

hac quoque parte reformationem adhibebis. Bene
in tuis

semper valere jubeo, meique jugiter

ad

Deum

orationibus et sacrificiis

memor

esse velis.

LIBEK PRIMUS.
rnooEMiUM.
Suffecisse

quidem videbalur mihi,

vel

nudam

Marcelli

senlentiam proposuisse, nec aliam instiluendam refutatio-

nem cjusdem, cum
neque

prae se ferant verba

manifestam adeo
:

ullo pacto inficiendam Filii Dei

abnegationem

ut

nos omnes, qui sumus Ecclesiae Dei alumni, abhorrere debeainus ab
illius
:

senlentia

illa,

neque opus

sit ulla

allerius

redargutione

atque hanc jam partem

Iibris

superioribus

expeditam dedi. At eniinvero ubi animum cogitalio subierat, posse contingere ut ab Ecclesiae theologia nonnulli

excidant, abrepti per variam et multiplicem

quam

adhibuit

testimoniorum appositionem ad dogmalis

suis confirmaliones undequaque accersilam,eorum sciiicetquae in rem suain

I)E

ECCLESIASTICA TIIEOLOUIA
:

LIB.

I.

3oO,

conducere arbilrabatur quorum
necessario

in praesenti

visum estmihi
ut ita singulis

adornandam
sacris Litteris
illo

esse refutationem;

constare queat,illum in eoquod Filium Dei abnegaverit, ne

unicum de
longissimo

testimonium ad remappositum,

in

opere suo protulisse; imo vero, quidquid de

Scripturis attulit, contrariam plane
et ea quae

vocem emisisse

sciant,

ab

illo

dicebantur impie, in rectum retorquendo

sensum
a

et sententiam, direxisse. Islis porro conjunctas co-

pulaturus

sum de

Servatoris noslri divinitate rationes

:

nihil

me ipso

noviter adinvenlum, aut

domi meae natum, ex

opi-

nione profectum sapientiae alicujus meae edicturus; sed Ecclesiaj

Dei doctrinam prae

me

laturus incorruptam,

quam

a

testibus auritis olim atque oculatis Verbi
tio. illa

acceptam ab

ini-

custodit

adhuc inviolatam.
*.%.

W^.*^v^«

CAPUT

I.

Sabcllium a Marcello incpte reprehensum , cum eodem in errore cum Sabellio ipsc per omnia versetur.

At priusquam
contextu

his accingar

examinandis,

cum

in operis

animadverlerem Sabellium ab eo male multailli

tum, hominis fatuitatem admiratus sum, quod

neuti-

quam
rem,

pepercerit, sed impetiverit maledictis

quem

laudibus

ante alios prosequi debebat, utpote sui dogmatis assectatoet

ejusdem cum seipso opinionis. Decrevi ideo verba

ejus neutiquam silentio praeterire, sed veluti

quamdam

ac-

cessionem,

illius

refutationem huic operi adjiciendam. Silicet

quidem quod Dei minislros accuset,
conlumeliam potius cedat
,

illud in ipsius

laudem vero atque existimaipsius

tionem majorem illorum qui ab
alieni,

communione sunt
:

non tamen venia caret

et excusatione

non absurda,
At

cum

quae

minime probet, ea viluperanda

sibi censeat.

5 30

EUSLRII PAMPlllLI CONTRA MARCliLLLM

illum velle multare male, sic ut speret se latiturum, qui

eamdem impiam secum
jusdam
nec
injuria. Haec
falso a

foveat opiuiouem, impudentiae cu-

inlolerandae, et frontis perfrictissimae videtur esse;

autem

se

habere ad hunc

modum

patet,

neque

me

calumniis

eum

proscissum, eo quod de

sententia Sabelliana

Deum

compellet Filio-Palrem.
talibus

Non

cerlis disertim, et totidem,

hoc fateor verbis;

autem

utilur quae hypostasim Filii directe tollant,

unum solum-

modo Deum
concesso

staluant, atque illum
sui

ipsum

sui ipsius geni-

torem, et fdium denique

eliam ipsius. Dalo enim et

Verbum

in

Deo

esse,

quod

et

unum

atque idem
;

cum ipso existat, eum hujusce patrem dicendum docet ct Verbum etiam ejus esse filium, nequaquam fdium exislentem
in substanliae subsislentia, proprie vero et

secundum
intelligi,

veritatem,

Verbum

existentem tamen. Vult ergo

verbum
si

illum esse, non catachrestice, sed verissime et pro-

priissime

verbum, atque

praeter

verbum, aliud

nihil

:

quod

aliud nihil,

tum

cerle liquet

quod non fdium vere atque

proprie dicat, sed verbo tantum lenus atque nomine catachrestice usurpandum.

Cumque Verbum doceat unum esse atquc idem prorsus cum Deo, illud nempe Verbum incarnatum, natum dc Virgine ipsum esse Deum asseverat. Quod olim aliquando a Sabellio prolatum, ab Ecclesia fuit rejectum, ipsiusque auctor cum haereticis impiis annume:

ratus.

CAPUT
Quod per

II.

Christi gratiam collata est Ecclesice cxcellens quazdam
cognitio de Patrc ct Filio.

Omnium

principes Judaeorum natio, Dci unius cognitio-

DE ECCLESIASTICA THEOLOGIA

LIU.

I.

3

1

1

nem
tios

et

confessionem susceperunt, contra errores Gentili-

de deorum multitudine. At gratia illa salularis Ecclesiae communicavit, veluti quamdamexcellentem praerogativam,

eumdem Deum, Patrem
:

Filii

unigeniti, profiteri. Filium

autem illum solum agnoscit Jesum Chistum, praeterea nullum nec illum secundum carnis quam suscepit generatio(hanc elenim et «servi formam et filium hominis» vocare edocta fuit) ; sed secundum illam divinitatem, quam a
Patre; et

nem

Deo eodem, habuit ante omnia saecula, universis mcognitam. Secundum quam generationem, paternae diviplenitudinem, et ipsum Filium

nitatis

Deum

constituit,

non

a seipso possessam vel a Patre separatam, sed cipio illam et ingeneratam deitatem,

nec sine prinaliunde deri-

nedum

et a Patre alienam, sed de paterna participatione, veluti de jugi puteo in ipsum efFuso,

vatam peregrinam, hospitam,

propagatam
«

cum

plenitudine. Siquidem in
»

illo

solo habitare

plenitudinem Paternae deitatis

magnus edocuit Apounus solus Deus an-

stolus.

Hanc ob causam,

in Ecclesia

nuntiatur, neque alius quispiam praeter

eum

:

unus itidem
ita

Dei Filius unigenitus, imago paternae deitatis, atque ob hoc ipsum.

Deus

CAPUT
Quod varus erroribus

III.

impliciti erraverint, deFiliodiversa sentientcs

ab Ecclesia.

Quam quidem

theologiae rationem plerique intelligerc

non valentes, varios sibi errorum tramites adinvenerunt. Sunt qui Filium Deum esse concedentes, hominem ejerant

quem

assumpsit. Alii professieum

hominem nudum, Deum
alterius

in ipso ignorarunt. Tertii,

metu Dei

mtroducendi,

012

EUSEBII PAMPHILI COINTRA AIARCELLUM
esse

Patrem atque Filium uoum

eumdemque

opinantur.

Quas

vias

dum

declinat Ecclesia Dei, Evangelicae praeconio
:

unum quidem Deum profiteri se, supra omncs venditans unum quoque Filium unigenitum ejus, Deum de Deo Jesum Christum agncscens; eumdcm ipsum professa Servatorem et Filium hominis qui cum nondum homo factus fuerat, Filius Dei tamen exislebat; factus quod
veritatis gloriatur
: :

non prius

fuerat,

ob inexplicabilern uiisericordioe paternae

transcendentiam.

CAPUT
Quodfrustra
se

IV.

denominent Christianos , qui Filium Deinon
fatentur substitisse.

Atque

isla

quidem

veritatis oralio
Illi

estper Ecclesiae proe-

conium proclamala.

porro qui Filium Dei inficiantur,
esse dictitant, nec praeter illum

unum
aliud;

vero solum

Deum

quorsum

se molestos Ecclesiae Dei exhibent ulterius,
?

qui potius debuerant aggregari ad synagogas Judaeorum

Quorsum semet quoque ipsos verbis transadigunt blasphemanlibus, unum Deum, sycophantae velut solent, conviciantes pcr duo cognomina, si cumdem ipsum Filium quem
et

Patrem per omnia

esse

contendunt? Gujus etenim pater

esset ille, qui filium

non habeat qui subsistat? cujus porro

et ille filius, cujus nullus praeextiterit qui genuit

eum pafieri

ter?

Unus siquidem cum
aliter

existat,

nec aliud, omnino
sit

non polest
et in

quin unus idemque

incarnatus, passus,

homine suo vitam transigens mortalem.

3

DE ECCLESIASTIGA THEOLOGIA

LIB.

I.

3

1

CAPUT
et

V.
Sabellii sectam secutus

Quomodo Marcellus Filium Dei abncgavit,
propositum.

Enimvero Sabellium, cumhaectueretur, tanquam atheum

hominem et impie audacem, Ecclesia Dei procul amandavit. Haec eadem Marcellus instaurare demum satagit, praetextu quodam usus, sermone non admodum probabili.

Unum

enim

Deum

recte professus,

tinuisse in se affirmat

hunc ipsum Deum conVerbum suum sibi adunitum sibique
illius

concretum. Atque hinc progressus,

unius
si

quem
uno

tenuit
et eo-

Dei, aliud Patrem vocat, aliud Filium; ac

in

dem

foret

duplex quaedam essentia, eadem et composita. Et
is

quanto quidem rectius, e duobus malis,

qui divinam, in-

genitam et inprincipiatam virtutem nequaquam dividens,

unum esse atque unicum exertim affirmavit? Et quanto quidem utroque melius Judaeus, unum Deum non dividens in
Patrem
et in

Filium

?

quod Marcellus

facit.
:

Nec eumdem,

quod Sabellius facit, Filio-Patrem introducit sed cum Deum
veneretur, agnoscit et expectat Ghristum ejus per Prophetas

annuntiatum

:

quem, cum

advenisset, quia

non suscepeet sustine-

rant, infidelilatis illius

pcenam sufferunt adhuc

bunl.

»

5)4

EUSEBII PAMPMLI

CONTRA MARCELLDM

*•»•» «--»•»

%/%w %^*/»

CAPUT
Quomodo

VI.

credat Ecclesia Dei.

At qui

io illum qui advcnit
:

credere desiderant, ha?c

tria

manifesle confilebuntur

nalum de semine Davidis,
:

ipsain-

que adeo sanctissima Virgine
bat

Filium quoque Dei

eum

habilanlem, qui prius extabat et substantialiter consisle:

necnon

istius

Patrem Deum,

a

quo missus advenit
in confesso.

ille,

quemadmodum
tiir

ab ipso sacpe ponitur
«

Nobis

igi-

quo sunt omnia, » secundum Aposloli dictum; et unus Dominus Jesus Christus, « per quem sunt »omnia,»qui DeiFilius unigenitus praeexistebat et tertius,
est,

unus Deus

a

:

sccundum carnem
erat
lius

filius

hominis;

quem hominem
:

nostra

causa suscepit Filius Dei. Sed nec corpus quod assumpsit

idem cum

fdio Dei, qui assumpsit

neque

ipse Dei Fi-

unus idemque debet exislimari

cum

Genilore suo.

E

tribus

aulem subjectis

hisce,

illi

qui duobus concessis terrejiciendi.

tium rejiciunt, ab Ecclesia Dei sunt

CAPUT
Quod dwersum ab
,

VII.

Ecclesia

Filio ratione,

dogma tuentes, a theologica de Dei non uno modo solo exciderutit.

Carnem

cerle Servatoris alhei

quidam

haeretici

abne-

gando, et opinione lantum nuda atque per phantasiam in terris apparuisse solam dicendo, primi erant qui in hoc
genere a scopo
verilalis exciderunt.

At qui dispensationem

DE ECCLESIASTICA THEOLOGIA

LIB.

I.

3

1

5

illam in carne admiserunt, abneganles praeexislentiam Filii

Dei, varias,

quod jam

dixi,

errorum semitas adinvenerunt.

merum illum hominem arbitrantur, nihilo meliorem hominum natura communi, nisi quantum ad virtulis prasrogativas. At qui ipsum super omnia Deum corpus inSunt qui
habitasse affirmant, et ipsum sui ipsius Filiuro extilisse asserunt, propter illam

secundum hominem dispensationem, cum duo concederent, Deum atque hominem, a tertio semelipsos exclusenmt, Servatorem ipsum Dei Filium uni-

genitum abnegando. Hanc olim Sabellius tuebatur sentenliam; et ad illam nunc delatus Marcellus
aliter
abiit.

Qui, non

quam

Judaei infideles, se

Deum

agnoscere profitcn:

tur qui est super omnes, et hoc vehementer urgent

se-

cundo quoque loco carnem agnoscunt de Virgine sumplam sanclissima tertium vero illud, quod est primum salulis
:

uostraecaput, Filium,

quem velutobviis ulnisamplectuntur,
Filii, a veritatis
illos

lucem alque veritatem, per abnegationem
luce exciderunt. Hinc est ut

audiamus
a

unum quidem
Servatore sus-

Deum

confitenles, et
:

carnem venerantes
labiis

ceptam

at

Filium nihilominus Dei inhabitanlem hanc car-

nem, voce tenus atque
tus abnegantes.

cum

agnoscant, reipsa peni-

Nam Filium

Dei anquirere debemus illum,

qui vivat et subsistat vere
illo

non idem qui censeatur; cum

tre.

quod assumpsit corpore, nec idem cum Deo atque PaNeque enim secundum pietalem vere senserit is qui

Filium profitetur esse illum

Deum

qui est super omnia.
qui divinitate ingenita
si

Eccujus malris esse potest
et

ille filius

absque ullo principio amicilurPNec

quis unigenitum

Dei Filium

eumdemmet
quod

et

Palrem

esse doceat, judicium

poterit declinare

est contra

impios constitutum.

Ol6

EUSIiBII PAMPHILI

CONTltA MARCELLUM

CAPUT
Proponitur orlhodoxa
ct

VIII.

salutaris Ecclesi&Jides.

Quapropter

via

regia

atque recta incedens Ecclesia

Dei, diverticula a se ablegat cujusquemodi; suis qui sunt

alumnis

graliae divinae

cognitionem comuiendat,

dum

in

ipso regenerationis sacramento docet confiteri et credere
in

unum Deum Patrem omnipotentem
credendam
theologiae rationem,

:

perfectam, suis nuprae

meris exactam, et
ferens

consummatam undique hanc

se

qua Deus esse unus

Iraditur,

Paganorum de diis multis errores refelluntur; qua agnoscitur idem Deus Pater. Per quam confessionem suam discernitur Ecclesia a Judaeis qua agnoscitur idem
:

Omnipotens
detestando.

esse,

alheorum

et haereiicorum

impietatem

Nullus autem plane, inter aliter profitentes

quam

Ecclesia docet, confilebitur

Deum Patrem
:

Ghristi

esse illum qui

Deus

est

omnipotens

ut nec e

Judaeorum

secta quispiam est professurus

Deum
:

Patrem,

cum

ejus

Filium unigenitum non admittat sed nec Paganorum ullus

Deum. Ab istorum omnium erroribus Ecclesia se mundans, unum Deum praedicat; et eumdem esse docet Patrem et Omnipotentem Patrem quidem unius solius Christi; omnium autem dominum et conditorem et Deum. Ad eumdem quoque modum, Dei
concesserit
esse
:

unum solum

Filium unigenilum agnoscit
Patre
fuit

eum

qui ante

omnia

saecula

de

genitus

:

non illum cerle

eumdem cum

Patre

existenlem, at per se subsislentem, viventemque vere Filium,

cum

Patre coexistentem

Deum

de Deo, lumen de

lu-

mine, vitam de

vita; inenarrabilibus, inefFabilibus,

omni-

modo

incognitis et imperscrulabilibus rationibus de Palre

1)E

ECCLISSIASTICA THEOLOGIA LIB.
:

I.

017
similiter

genitum, ad salutem universis procurandam
aliis

non

subsistentem, nec vitam viventem
:

cum

illis

parem
:

qui ab eo sunt creati

solum de

solo Patre

genitum

ip-

sammet vitam existentem. Erat enim Deo conveniens et congruum, qui super omnes est, qui ante omnia genita,
ante saecula omnia existebat, unigenitum hoc genimen pro-

ducere, veluti
et

quamdam

basin futurum et

fundamentum,
quae erant in

sustentaculum immobile eorum

omnium

Hanc ob causam Filium progeneravit, ante ea omnia quae producenda erant, tanquam lucis cujusdam radium, vitae fontem, bonorum thesaurum, in quo sunt omnes sapientiae thesauri absconditi et cognitionis, quemadmodum divinus docebat Apostolus. Tantorum taliumque bonorum, qui solus bonus Pater est, Filium prosecundis producenda.
genuit suum, ipsammet vitam existentem, et
sunt vivificatorem
:

omnium
:

quae

ipsammet lucem veram, illuminantem

omnes substantias ratione praeditas et intellectu ipsammet ralionem et ipsammet sapientiam, sapienter et se-

cundum rationem optimam omnia producentem
neque
praeter

et

admi-

nistrantem. Quocirca unigenitus Filius Dei solus ipse est,

eum

alius est aut esse dicitur.

CAPUT
Quod non

IX.

similiter atque cceterce creaturce subsistat Filius.

Atque ideo reprehendi, nec immerito, debent
ente,

ii

qui ausi

sunt illum creaturam nominare, ipsumque dicere e non

quemadmodum

et

caelerae

producuntur creaturae,
esse potest Filius
?

progeneratum.

Nam

qui, quaeso,
si

ila

Qui

Dei unigenitus Filius,

camdem cum

reliquis creaturis na-

1

'8

EUSEBII PAMPHILI CONTRA MARCELLUM

turam sortiatur? hoc enim pacto, ipsorum polius esset frahoc pacto de mullis productis ipse ter, quam Filius Dei
:

unus

erit, veluti

qui participaverit creationis

illius,

non de

praeexistente.subjecto, et

ejusdem
aliter

sit

cum

creaturis

comprae-

munionis. Enimvero longe
dicarunt. Ubi
ibi
«

de eo divina Oracuia

enim de rerum productione sermo
facta fuisse,

instituitur,

omnia per illum
factum

non una

vice teslificantur.

Omnia enim,
nihil

inquiunt, per illum facta sunt, et sine eo

» »

est.

»Et

alibi

:

«

In

illo

condita sunt univer-

sa quae sunt in ccelis, et quae super

terram; sive
«

visibilia

fuerint, seu invisibilia.
in ipso condita sunt
:

»Et iterum
et ipse est

» »

Omnia per ipsum et ante omnia et in ipso
: :

omnia substiterunt, «secundum doctrinam Apostolicam.
vero de ipsius divinitate tractationem
separat
:

Gum

instituit, a re-

rum omnium universitate eum sum atque herum, conditorem
agnoscit universorum
:

atque

Dominum vero ipDeum et Servalorem
illo

illumque solum, nec ab
:

alium,

Dei agnoscit et fatetur Unigenitum

Sapientiam, Verbum,

vitam, lucem ipsum appellat solum; imaginem Dei invisibilis; lucis

sempiternae relucentiam

:

et hisce congenila

sexcenta similia nomina adhibet, quibus illum glorificat.

Quibus omnibus

id agit, ut Paternae deitatis

pcculiarem et

propriam relationem ostendat ad illum tantumrnodo spectare, veluti

ad Filium unigenitum. Hinc factum ut magna
illi

voce Pater

dederit, praeconio suo coelesti, ad Jordanis

fluenta testimonium,
fatur
»
:

quod

solus ipsi esset dilectus, ubi efdilcclus, in

«

Hic
»

est Filius

meus

quo mihimet com-

Quod ipsum testimonium secunda vice, cum in monte transibrmaretur, ingeminavit, rem eamdem veluti sigillosuo communiturus. Quocirca cum hujusmodi testimonium ipsi universorum Deus exhibuerit; cumque diserlis verbis Evangelista pronunliet eum esse Filium unigenitum, duin pronunliat « Deum nemo vidit unquam unigenilus
placui.
: :

DE ECCLESIAST1CA TIIEOLOGIA
» »

LIB.

I.

3

J

9

Filius (aut

Deus unigenilus), qui erat
»

in sinu Patris, ipse

enarvavit.

Adhuc

cuni Servator insuper ipse, inter do:

cendum, hoc
»

assignet, ubi ita loquitur

«

Ita

Deus

dilexit

mundum, ut Filium ipsius unigenitum dederit, ut omnis » qui in eum crediderit, vitam possideat aeternam. » Quisnon
de-

quis igitur post haec testimonia progenitum illum de

entibus, et ex

non ente productam

aftirmaverit creaturam,
largiri

istum Fiiium;

nomen

ei

nudum tantummodo
est, is certe

prehenditur, revera autemFilium esse pernegare.

Nam

qui

de non existentibus generatus
revera nequit;

Dei Filius esse

non magis quam quidvis

aliud creatum.

CAPUT
Quod cum
solus
et
sit

X.

de Patre progenitus , solus merito dicitur ipse Deus, et Unigenitus, atque Filius.

Qui secundum veritatem Dei
de Patre genitus, quid

Filius est,

de

illo,

hoc

est

mirum si et dilectus audiat et patris sui unigenitus, ob quam ipsam causam et Deus fuerit? De Deo siquidem quid aliud gigni possit, quam quod ipsi per
omnia
sit

simillimum

?

Gondit equidem civitatem rex, non
:

aulem

gignit civitatem

gignere vero filium, non condere

dicitur. Artifex

etiam constructor, nequaquam vero pater

ejus dici debet
rati

quod construxit
pater,

:

qui

filii

de se progeneuniver-

conditor non appellatur.
Filii sui

Ad eumdem modum
mundi
si

sorum Deus,

conditor, optimo jure
in-

et constructor appellatur.

Quod

semel per Scripturas

veniatur dictum,
»

«

Dominus condidit me principium viarum
dicti,

ejus,

ad operaejus, »penitius senlentiam ejus

quam

paulo post exposilurus sum, debemus introspicere; nec

quod Marcello usurpatum

fuit,

propter hoc unicum tesli-

5^0

EUSEBII PAMPHILl CONTRA MARCELLUM
1

monium,Ecclesiasticum praecipuura dogma labefaclare.Ille

enim cum audisset vel semel positum Filium Verbum nominari, ad humanas rationes delapsus, ipsius plane sustulit
subsistentiam;

cum

qui per seipsum, et per Patris prola-

tum testimonium,
pietatem

Filius usurparetur, nisi

summam per im-

cum

caeteris creaturis

nec componi debeat neque

quo pacto Unigenitus appellari queat qui cum multitudine annumeratur creaturarum ? cum vel de
comparari.

Nam

nominis solius usurpatione
tineat ad genitorem

filius

naturalem
;

suum relationem

quamdam obcumque nomen il-

lud, Unigenitus, ad genus pertingat et generationem, so-

lum eum indicet et solitarium, nec in fiiiatione sua quocumque cum alio participantem. At enim videntur iidem isti cum Marcello eodem plane modo affecti. Prae metu namque ille, ne duos videretur Deos profiteri, ad Filii processit

abnegationcm, hyposlasin ipsius inficiando.

Illi

vero

cum

concedant hypostases duas, unam ingenitam, creatam

alteram de non existentibus,

unum quidem

substituunt

Deum. At

nullus inlerea

illis

Filius habetur
:

m

numeralo,

neque enim non Unigenitus, non Dominus, non Deus quidquam habet, secundum eos, cum Palerna divinitate

commune;
tuin

sed per omnia componitur

cum creaturarum
is-

turba in hoc, quod de nihilo procrcabatur. Sed non ad

modum

Ecclesia

:

nam

Filium Dei praedicat
esse

minumque; verissime Filium non communi quadam cum
nantur
»
filii

eum

atque

Deum DoDeum docet,
:

multis ratione, qui denomi«

atque dei, utpote de quibus dicitur
filii

Ego

dixi,

Dii estis ct

omnes
de
illo

Altissimi,

»

sed prout par erat illum

solum

dici qui

procreabatur Patre qui in forma
invisibilis Dei,

Dei existebat, et imago fuerat
tus universae creaturoe.

primogeni-

Quocircaab Ecclesia edocti sumus

illum solum cclere, venerari, adorare, utpole qui Dominu?,

Servator et Deus

iliius existat.

DE ECCLESIASTICA THEOLOGIA.

'

LIB.

I.

02

1

CAPUT
Quod
Ecclesia

XI.
liccl

notum faciat Dcum, admiserit illamformam, Deus de Deo.
agnsocat
et

unum

nuper

Quod

si

autem vereantur ne duos Deos pronuntiasse

vi-

deatur, sciant oportet quod

utcumque

licet

Filium profisit
:

teamur Deum, unus tamen nostra senientia Deus

ille

nimirum qui
priam
tendi

solus principio caret, qui ingenitus; qui pro-

a se possidet divinitatem, qui ipsi

insuper Filio exis-

causam

et taliter existendi dedit; per

quem
:

et

ipsum

se Filiusconfiletur vivere,ubi ail:
» sit
»

vivens Pater

:

et

ego vivo

«Quemadmodum me miper Patrem et Quemadmo1
.

dum

Pater habet vitam in seipso,
in seipso
2
.

ita

quoqueel

Filio dedit
ille
:

»

habere vilam

»

Quam

ob causam noslrum

Deum
«
»

esse docet Patrem, atque

suum Deum,

ubi loquitur

Vado ad Patrem
et

meum
3
.

el

Patrem vestrum,

Deum meum
:

Deum

vestrum

docet Eeclcsiae
»

»Sed et caput quoque Filii esse Deuni alumnum magnus Apostolus, ubi ait « Ca4
.

put aulem Christi, Deus est

»Nunc iterum de

Filio pro-

locutus.

Alque ipsum dedit caput super omnia, Ecclesiae
corpus
:

suac, quse est
sia3 et

ipsius.

Quocirca, princeps hic Eccleerit
filii

dux dicalur

caput autem hujus

Pater

:

ila
;

unus
uni-

iste

Deus

et unicus fuerit, qui est pater

unigeniti
sit

cum

etiam caput ipsius Christi.

Gum

vero unicum
fiet

prin-

cipium, caput etiam unicum
Dii, et

sit,

quomodo

ut sint

duo

non unus, nempe

ille

solus qui

nullum

se superio-

rein habet, cui nullus alius
qui, ut
et
1

causam subsislendi

conlulit

?

suum peculium quoddam, deitatem inprincipialam ingeneratam cum monarchica potestale suprcma possiJoan.
vi, 5-.

2

Idem,

v,

?.6.

3

Id. xx, 17.

4

Bphes.
2

1,

22.

XVIII.

1

022

EUSEBIl PAMPHILI CONTRA MARCELLUM
vilae et divinitatis;

dens, Filium participem fecit suae

sua

omnia subjecta

ei tradidil;

cum
illi

misit,

mandavit

illi,

in prae-

ceptis dedit, docuit,

omnia

donavit, illum glorificavil,
declaravit, judijussit

illum superexaltavit,

regem univcrsorum
illi

cium omne

illi

tradidit, nos voluit

obtemperare;

eum sedem suam constiluere a dextra magnificenliae suae, cum sic illum aflatus proloqueretur c Sede a dextris mihi »
:

qui ob

isla

singula et universa, ipsius Filii existat Deus. Cui

obtemperatus unigenitus Filius, semet exinanivit ipsum,

formam servi accipiens, factus obediens usque ad morlem quem precibus inlerpellat, cui obcdit, cui gratias agit, quem solum unicum verum Deum credere nos docet quem se majorem profitetur, qucmque adhuc, super omnia, suum quoque Deum esse, nos omncs et singulos scire voluil. Quem ad istuni modum Patrem suum glorificantem, Paler, vice versa glorificavit eumque Dominum,Servatorem,Deumuniversorum,consortemsuiquoque imperii palam declaravit. Ilaec a Deo edocla Ecclesia illum Deum, Dominum, Servalorem, Filium Dci supremi unigesese humiliavit,
:

:

;

nilum agnoscit; nec ab eo cuin
praelerea

rccesserit, inter creaturas,

quidquam

profiletur

Deum. Solum

illum quippe

Deum novit, quem solum de se genuit Palcr; quemadmodum et ipse pcr Salomouem loquitur « Priusquam montes »per mon» stabilirentur, ante omnes colles progenuit me
:
:

tes et colles ubi indicare voluit divinas et

supermundanas

potestales.

*-»••*

%.-*%

CAPUT
Quod sit

XII.

incnarrabilis illius de Patre gcneratio.

Quod

si

quis curiosius hic sategerit, et

quomodo

sit

illc

.

DK ECCLKSIASTICA THEOLOGIA

LIB.

I.

020

Dcus roget

:

quomodo

erit Paler,

qui super omnia est? Auisquiait
:

dacem hujus hominis interrogalionem compescet
«
» »

Profundiora te ne quaesiveris, et excelsiora te ne exquiras
est
:

illa

cogita quae libi imperavit
*.

:

neque enim
:

tibi

opus

secretorum

»

Et Paulus

ait

etiam
!

«

altiludo divi-

» »

tiarum, sapientiae et scientiae Dei
bilia

quam incomprehensiviae

sunt judicia ejus, et impervestigabiles

ejus

2
!

»

Hunc

vero progressurum audaci facinore adhuc ullerius

cohibere sallem debeat, ut inaccessa prorsus aggredialur,
ea quae sunt ab ipso prius posita de progeneratione e non
existenlibus
:

quod quomodo

fieri
illa.

potuit velim explicet,

cum neutiquam

nullibi exlarent

Non enim,

ut arlifices

apud nos solent materiam proejacenlem acceptam manibus,
universum exinde conformavit
:

sed ut ipsum hoc naturac

quidem impossibile
operandi
leria

fuerat,

quantum quidem ad humanum
nullibi existcnte
ipsi

modum

spectat,

nimirum, de

ma-

essentiam rerum constructam dare;

lamen uniest.

versilatis Gonditori possibile fuit plane, et

factum

Gaprei

lum hoc humanum
ratio

transcendit prorsus

:

neque hujus
polest.

comprehendi sermone aut enunliari
et

Ad eumFilii

dem modum,
lummodo, sed
inlervallo.

multo quidem magis, unigenili ejus

generalio incomprehensibilis et investigabilis, non nobis soet virtutibus
illa
iis

fuerit qui

nos longo superant
inferius

Siquidem
illa

qua3 per

naturam suam

subsidunt el ab

divina inenarrabiliessentia sunt longis-

simo

et inferiori tractu

semota,

quomodo

poterint cogni-

tione sua ad sublimia et in altissimo posita aspirare?
poterit fleri ut

Qui

animo quis ea assequatur (quoe olim omnino non extabant, sed de non esse ad subsistere suum

per
sis

Deum

sunt producla originis auctorem, causamque
)

ip-

existendi existenlem

ante

suam ipsorum primam

pro-

ductioncm? Aut nos heri atque nudiustcrtius pellem induti
1

Eccli.

iii,

2.

2

Rom.

xi, 55.

2

1

»

3'.>4

EUSEBIl PAMPHILI CONTRA MABCELLUM

alquc carnem, ossibus atque nervis compaginati, qui nec
iiia

quidem noviraus quae juxta nos consislunt

;

quomodo

sine periculo disquisitionem de ineffabilibus instituemus ?

qualiter Filium

suum progenuit Paler
quae,

satagcntes;

cum

in-

numcrasint

illa

cum

ad pedes etiam nostros provol-

vantur, nobis tamen penilus sunt incognita.

Exemplo rem

istam illuslrabo. JDccquis enim mihi expedire poteril, anima
corpori

quomodo concatenetur ?
?

qualiter inde exeat? qua?

liter ingressa fuit

ab inilio? quae ipsius species

qualis

fi-

gura, forma, habitus, cssentia

Nondum

per curiositatem
:

meam

ullam naturam cgo dacmonum indagavi

non explicui

substantias
tus, Troni,

Angelorum; non
Dominationes
:

qualiter se habeant Principa-

de potcstatibus et mundi modesane ab
istis

raloribus rescivi nihil. Et

si

rae

non expediam,

quid mihi proderit investigare scientiam de dcitale ingcnerala et principio omni superiore? Quid de inaccessis
qua3sliones insiiluo,

quomodo Deus

prodicrit pater Filii sui

unigeniti? quasi

non

sufficeret in Dilccti sui

testimonium
liic

palcrna
»

illa

vox,

quam

uc ccelo promulgavit dicens:«

est Filius
si

meus

dilectus, in

quo complacui ipsum
;

audile.

Quod
lud

praecipial

hunc audire, mandalo

liuic Picgio o!»-

lempcrantcs, Filium diiectum audiamus.
sit

Quodnam

vcro

i!-

quod nos de seipso
:

inlelligerc volebat, ipse nos do-

cebit ubi ait
»
»

«

Sic Dcus dilexit

mundum,
in
'. »

ut Filiuin

suum

unigenitum darct, ut omnis qui credit
eal, scd
]

eum

[

non pcr-

habeat vitaui aelernam

llli

igilur

credendum
eum,
in-

est, ut

vitam aDternam consequamur.

Nam
;

qui iu

quit,

credit,

habet \itam aelcrnam
esl

non qui cog4m<cit
vitani
:

quomodo natus
«
»

de Patrc
si

Ncmo enim tum

conquia,

sequeretur a^lernam,

hacc conditio slatuta fuisset

Nemo
nisi
1

novit Palrem, nisi Fiiius;

neque Filium quis
2
.

novil,

Pater, solus qui illum generavit
ir>.

»

Sufficit ergo nobis

Joan. iu,

2

Matth.

xi, i-.

T)E

KCCLESIASTICA. TDE0L0GIA LIB.

I.

320
0111-

ad salutein

fules ea, quae

Deum

nobis cxhibet Patrem

nipotcntem, et Filium ipsius subsignat Servatorem. Qui et
ipsc inter alia nobis isla
» »

commendavit, inquiens
est\
est

:

«

Quod

na-

tum

est ex carne,
:

caro est; et quod natum est ex spiritu,
spiritus
»

spiritus est

Deus aulem

Consequens

igi-

tur esl ul intelligamus,

quod natum

de Deo

Deum

esse.

Quantum

vcro Deus

ille

universorum super carnem hanc

terrcnam exallalus, ab

illius

modo

recessit et
est,

mensura

:

in

lanlum nobis animo concipiendum

modum

illum se-

cundum quem

Paler genuit Fiiium, multis quidem para-

sangis carnalem generandi
aliquid emittendo,

modum

exuperare. Neque cnim

nedum

ipse alteratus aut per passionem
nihil

alieclus aliqualiter, et, ut

expediam verbo,

eorum sub-

eundo quae

noslris animis sunt cognitione apprehensibilia,
:

illuin subsistere fecit

non enim corpus

erat Patri, ut ef

iluxum ipsi/diminutionem, extensionem, transmutationem,
convcrsionem fluxum, partes, passionem attribuamus
paclo.
nis
ullo

Ab

istis

autem omnibus
ille

liber et semotus, generatio-

modum

subivit

nobis inexplicabilem, incomprehen-

sibilem; imo et universae creaturarum naturae nullis vestigiis

adorandam.nulla investigationeassequendam. Progignit
se sol. Dicitur

quidem splendorem de
dor lucis
lucis sensibilis

autem

Filius, splen-

aeternae, et gloriae

splendor; sed non

secundum

imaginem.

Nam

supra omnis exempli simi-

litudinem, inenarrabilibus
dis

produxit Pater

:

eum modis et incomprehendeneumque unum et unigenitum. Impiis
morbo laborant
:

autem omnibus

et a pielale remotis, qni

de deorum multitudine, obturantur ora
islam et aeternam unigeniti
Filii

qui singularem
in multitu-

generationem

dinem deorsum conjiciunt, palrem hominum nominanles deorumque homines diis commiscentes; patiem supponentes his
J

congcnerem.
iif,

Alii,

per

daemonum operationem, im-

Joan.

6.

5'if)

EUSEBII PAMPHILI CONTRA MARCLLLUM
istud

pium

verbum

et

alheismo plenum protulere, deos

congeneres, iisdemque passionibus obnoxios quibus mortale, passibile et peccabile

genus

hominum

subjacet; ho-

rum omnium

et

singulorum patrem

Deum

singulis et uni-

versis assimilari.

Praeco autem Ecclesiasticus unius Dei,

unum

annuntiat et unigenitum Filium,
et singulis

quem

Pater ad sa-

lutem universorum,
sislere fecit.

providendum

creaturis, sub-

CAPUT
Quod

XIII.
et

advcntus Filii omnibus fucrit salutaris

ncccssarius.

Quandoquidem vero rerum progeneratarum
corporeas essentias, animatas
et

natura, quae

differenliam sortita est multiplicem, per corporeas et in-

inanimatas, rationales et

irralionales, mortales et immortales,

appropinqunre Deo,

qui super

omnia

et per

omnia

praeest, illius divinitatis splen-

dores nullo

modo

potuit parliciparc, ob

nimiam

illam

suam

deficienliam, per

quam

a natura

illa

sublimissima semovc-

tur; unde

magno, imo longissimo
illo

intervallo, propler natu-

ralem suam infirmitatem,ab

excidisset,
illa

nisiDeum adju-

lorem ipsum nancisceretur

:

paterna

Dei misericordia,

nec immerito, suumFilium unigenitumsuper omnes constituit,

utpote qui per omnia commearet, omnibus loco

mo-

deratoris praesiderct, et illos largiter de sua munificenlia
irrigaret. Universis

siquidem

et singulis

eum

Pater, qui ge-

nuerat,

tam qui sunt

in coelis

quam

qui super terras, pasct custo-

torem
,

conslituit el servalorem,

curatorem dedit
solum.
illa
Illi

dem medicum et gubernalorem
gubernacula
in

rerum omnium

manus

dedit, qui et

produceret, et proait
:

ducta procuraret. Id quod ipse docet ubi

«Omnia mibi

DE ECCLESIATICA. THEOLOGIA
»
»

LIB.
«

I.

327
diligit

tradita sunt a Patre uieo

'. »

Et rursus
dedit.
»

:

Pater enim

Filium, et omnia

illi

in

manus

Isque velut prudens

gubernator quispiam, sortem illam ubi de Patre susceperat,

super

mundum

ascendens universum, sursumque ad

Patrem suum

intuitus, universitatem
vel

rerum

agit, fert

mo^liT/>

derando singula, nec

minulissimas res ope ipsius ope-

raque indigentes insuper habet, aut vilissimas despectui.

Cumque

jugiter assistat

horum

singulis,

cuique

rei dividit

ea quae conducunt; et

tanquam medicus, suppeditat uniHinc

versis quae salulem videantur allatura.

admodum

con-

grue, neque vitam abhorrebat victumque humarnjmi; sed

cum

ab omni retro antiquitate subsidium subministrabaT

aftluenter

hominibus qui

a saeculo vixerunt, se

Deo

charis et

amicis,

nunc humana forma

conspiciendum insinuans

majoribus Hebraeorum, nunc vero posteris illorum leges
ipsis

congruas promulgans, et postremo per Prophetas,

vaticiniis variis,

apud posteritatem suam divinam

inter ho-

mines dispensationem multo ante annuntians.

Quarum
;

qui-

dem, apud saeculum prius oraculorum complementum, ubi
lempus advenerat, consignatum, reipsa efFectum dedit
sic-

que factum ut deinceps apud homines humano more
divina,

ver-

sarelur. Eralque unigenilus Dei Filius ipse, qui in imagine

hoc

est, corporis

instrumento,

cum humano genere
sa-

conversationem habuit, docendo, sanando, divinae suae
pientiae ineffabili doctriua instituendo;

quique adhuc, ad

nutum
graliae

sui Patris,

de misericordia ejus exuperanli usque
evasit,

ad portas mortis

quo

et

illos

qui ibi detinebantur

quoque

participes suae faceret, ad vitam una

secum
ante

cxtraclos.

Ad

istum

modum Deus

in Ghristo erat,

mundum
:

rcconcilians sibi; sic in carne obivit

ceconomiam

quam
Uis
1 :

ipse subsistebat, divinilate Paternae gloriae

honorala-

non rapinam ducens
iii,

esse aequalem

Deo,semetipsum

Joan.

55.

.

H28

EUSEBII

PA.ilPiilLI

CDNTRA MARCELLUM
servi

men

cxinaniens, et

formam

assnmens, humiliavit
Ita ut

se,

factus obediens Patri usque ad

mortem.

quemadmo-

dum mors
imperium

per

unum hominem peccanlem
fuerat
:

in

genus univer-

sum dominata
illum

sic et vita ailerna,

per ipsius gratiam,

in eos

omnes obtineret

qui in illum crederent,

Deo

et patri ipsius cogniti

commendarentur.

CAPUT
esia, nec

XIV.
eamdcm cwn

immcrito, Marcclhnn cjeccrit,

Sabcllio fo ven tem opin ion em

Jure optimo Ecclesia, quae verilatem istam profitetur,

Sabellium a se rejectum ablegavit, qui tanquam adulteri-

num quoddam numisma, Filii Dei consignavit abnegatio nem utcumque unum Deum ille confiteretur, et, quemadmodum nunc Marcellus, palam proloqucretur se nonnisi unum Deum agniturum. Sed et Servatoris nostri primi illi
:

praeconcs Ebionaeos, hoc est mendicos, Hebraice nomina-

runt
se

illos,

propter inlellectus animique mendacilalem, qui

Deum unum

tantum agnituros dicebant,
Filii

et licet

carnem
fa-

Christi

non abnegarent,

tamenDei divinitatem non

Paulum de Samosata alienum ab Ecclesia pronunliarunt patres Ecclesiastici, licet Jesum Dei Chritebantur. Sed et

stum

profiterelur,

Deum unum

super omnes, perinde ac

Marcellus, agnosceret, propterea quod non simul crederet

Christum

fuisse

Filium Dei et
veluti in

Deum

ante

suam

incarnatiofuit

nem. Quocirca,
in

Christum impius, longe

ab

Ecclesia Christi eliminatus. Sabellius insuper, veluti impius

ipsumPatrem, quem Filium appellare ausus fuerat, camdem quoque poenam cum liasrcticis sacrilegis subivil. Marcellus, verilus

oe pari

cum

illo

pccna multaretur, haeresi

DE ECCLESIASTlCt TOEOLOGIA
suae

LIB.

I.

02O,

machinam sulliaminandae novam adinvenit; Deum alque Verbum in Deo unum quidem detcrminando, sed eidem geminam nomenclaturam Patris atque Filii adaptando. Sed neque ille ita latuit nec sero licet irretitus, sua ipsius
:

retia effugere potuit.

At enimvero, priusquam deprehen-

deretur, conscientia stimulante propria, ut

omnem

a se sus-

picionem amoliretur, ad Sabellium prorupit conviciandum.

CAPUT XV.
Quibus verbis Marccllus Sabcllium
concidit,

dum

ab eo se videri

vult dissenlire.

Aiidi vero quibus

ille

verbis Sabellium accusat, in qui-

bus illum compellat de nomine. Sunt autem quae scribit
haec ipsissima
»
»
:

«

Sabellius

aulem
qui

ille

cum

a recta fide

de-

viasset,

neque
ejus

Deum

exacte agnoscebat, neque sanctis-

simum

Verbum.

Nam

Verbum

nesciebat,

is

Pa-

»

trem utique ignorabat. Nemo, enim, inquit, Patremnovits nisi Filius*, hoc est

» »
»
»

Verbum, per

se Patris cognitio-

nem

exhibeat.

Hoc enim modo Judaeos
scire arbitrabantur,
ille

alloquitur, qui tunc

lemporis se

Deum
;
:

Verbum autem Dei

repudiabant
tur, ait

quo tamen

solo intermedio agnosceba-

» »
»
»

Nemo novit Patrem, nisi Filius, et cui Filiusrevelabit. Nam cum alio quovis modo impossibile
enim
cognoscere

fuisset

Deum, per suum

ipsius

Verbum
exactiore

sui
il-

cognitionem hominibus Deus impertiebat, ut errasse

»
»

lum

certissimo constet,

cum neque Patrem
»

mo-

do, neque ejus Filium intelligeret.
litteris,
:

Haec ipsa Marcellus
a suspicione

mandavit

dum

se vult

purgare
et

omni

Sabelliauismi
J

sed

lingua tantum

voce tenus.

Nam

Matlh.

xi, 27.

»

55o

EUSEBII PAMPIIILI COI\TI\A MARCELLUM
sui, et

quanlum ad animi senlentiam
spirantem, iisdem quibus
ditur; ut mihi

cum

illo

homine con-

ille telis

conflxus esse dcprehen-

quidem

illud in votis sit,
:

ne in hujus men-

tionem istiusmodi incidisset
progressus impietate.
erravit
:

Ultra illum quippe videtur
fortassis

llle

enim

per ignorantiam

iJIe

autem, qui cum confitealur illum hominem

aberrasse, et

tamen semetipsum

in

idem protrusit mani-

festo praecipitium impietatis, veuia prorsus

omni dignum

se praestitit.

Sed

ipsa ejus dicta intiospiciamus.

CAPUT
Quomodo
c suis ipsius vcrbis

XVI.
camdcm ipsam
opi-

deprehenditur

nionem cum Sabclliofovcre Marccllus.

Imprimis
visse

illud statuit,

uec Sabellium nec Judaeos agno-

Deum, eo quod Verbum ignorabant. Verbum vero quodnam intelligebat, dispiciendum nobis est. Siquidem
Filium Dei unigenitum, subsistentem vivum esse, enimvero

hunc

ita

neque ipsemct agnovil. Cumque Servalor nosler
Filii fecerit, et

diversimode menlionem

multoties Unigeni-

tum

illum appcllaverit; nec alicubi se

Verbum

nominaveril,
;

sed ubique per Evangelia se Dei Filium usurpaverit

ob eam-

que ipsam rationem. Petrum beatum praedicaverit propter
illam confessionem,
«

Tu

es

ille

Christus, Filius Dei vivi
ei dixit

§

;

cujus revelationem a Patrc profcctam

innotuisse,

ubi teslificatur, «Beatuses, SimonBarjona, quia caro etsant>

guis hoc tibi
2
:

non

revelavit, sed Pater

meus, qui

est in coe-

»lis

»

vir iste admirabilis,
:

obturalas habens aures, hnec
nullibi

disertis verbis scribit
i

Et hanc ipsam ob rationcm,

Matth. xvi,

iG.

—2

Ibid. 17.

DE ECCLESIASTICA TIIEOLOGIA
se Filiura Dei nominat, ubique

LIB.

I.

55

1

aulem Filium hominis, ut per hanc suam confessionem notum faceret eum qui revera
fllius

erat

hominis, propter

communionem

illam Filium Dei

constitutum. Vides autem quod non audet se Dei Filium
profiteri

ne a dogmale

illo

excidat Sabelliano; Filium vero

hominis, propter carnem illam

quam

assumpsit, nominat.

Verbumautem ubique
In
illo

in illo

suo scripto compellatfrequennihil

tius, ut indicaret illud, nisi

Verbum,

prorsus extitisse.

toris
»

autem passu quo Sabellium accusat, verba Servacommemoravit quibus ait « Nemo novit Palrem, nisi
:

Filius, et cui Filius voluit revelare.

tanquam correcturus, pro Fillo
sicenimfatur
» » » »
:

dum recitat, Verbum eum nominavit;
»

Quae

«Nemo
;

novit Patrem,nisi Filius,/ioc estYer:

bum
dem

1 ;

»quibus addit
»

«

Verbum etenim
:

per se Palris exImpossibile siqui-

hibet cognitionem

quibus adjungit

«

erat alioquin

Deum

cognoscere,

nisi

per proprium

Verbum. » Iterum autem pro Filio substituit Vcrbum, et sanctum ejus Verbum nominat. Saepenumero autem per voces tam paucissimas Verbi, nullibi autem Filii, mentionem facit. Quin et ipsam Servatoris dictionem transipsius

format, ubi pro Filio subinfert, hoc est
Filii appellalio

Verbum

:

idque

cum

multo magis paternitatis vocabulo conveniet ipse Servator, juxla

ret,quamVerbi; cum
Filium

congruentiam,

cum

Patre copulaverat. Ita semper refugiens appel-

lationem

Filii,

Verbum vocem susque deque
et

versat. Sabel-

lium certe damnat abnegantem Filium,

tamen

se

conillius

formem eidem

praestat

:

quasi posset et vellet ab

accusationesuspicionem ha?reseos amoliri;

cum

si

vellet Sa-

bellium ob id ipsum redarguere, quod Filium
negaret, semetipsum anle
Sabellius ignorabat

ille

Dei ab-

eum

debebat accusare.

Quod
erat

si

quem

vocat ipse

Verbum, non

hoc

nomine incusandus.
1

Nam

ncc cerle Sabellius, ne quidem

Matth.

xi, 27.

O02
Judaei, qui

EUSBBII PAUPIIILl

CONTRA MARCELLUM

Christum

iiiuui

Dei abnuebant,

affirmat in
tas

Deo Verbum esse, per alloquebatur; imo non soli se
intelligere, sed ipsi

quem Marcellus quem Mosem et Prophe-

Judaei hoc dicent appri-

me

etiam Pagani.

Nam

quis

non Deum

mentc

esse praeditum fatebitur, ut sapientem, ut

bonum,
se

ut

polentem? Sabellius nullo certe modo faterelur
norare.
set, et

hoc

ig-

Quin Filium Dei vivum

et subsistentem, qui et es-

ante carnem

assumptam

esset, agnosceret.

Et tamen

ob hanc ipsaio
ille fuit

cum hoc

Marcello contesserationem, ejectus

ab Ecclesia Dci.

Quo

paclo autem Marcellus dica-

cadem cum Sabellio opinatus, manifestum fiet, proplerca quod unum atque idem profiteatur Deum, atque iptur
sius Dei

Verbum,

hisce aliquando verbis usus

:

CAPUT

XVII.
Filii.

Quod manifestissimc pergenct hypostasim
«

Siquidem

soiius spirilus disquisitio «fiat,

omnino, nec

cum Dco videbitur » cssc. » Componens autem aliquando Verbum Dei cum hu mano verbo, adjungit, « unum atque per omnia idem cum
»

injuria,

Verbum unum

alque idem

» »
»

homine

esse illud,
alio

quod

in ipso inest,
nisi

Verbum,

niliilo qui-

dem ab
cacia.
»

discriminatum,

Quocirca ubi

ita statuit,

tanlummodo effipriusquam anundus prooperis

duceretur, nihil omnino praeler
hisce ipsis verbis ulitur
»
»
:

Deum

extitisse, et
iste

alibi

«

Cum nondum
Verbum

mundus
nihii

proerat

ductus fuerat, praeler
aliud.

Deum quidem
illud

solum,

»Et ubi divinum

noslro indicativoper
:

omnia
»

assimilavit verbo, in quibus ita scribit

«

Qucmadet quae a

modum

res universae quae productae fucrunt, a Patre pro:

»

ducebanlur per Verbum

ad

eumdem modum

BE ECGLESIASTICA T1IE0L0GIA LIB.
»

I.

533
»

Palre (licebanlur, per
ita,

Verbum indicem edebantur.

At-

que

cum hoc

pacto indicativum

verbum compellasset

ipsum, sernione progrediente tamen
Ire

eumdcm ipsum

a

Pa-

inseparabilem pronunliat, quod spectat ad hypostasim
:

suam, unumque csim Patre atque idem docet, hisce verbis
« » » » »

Alque

islud, opinor, qui recte volunt sapere,

non aduioet

dum

difficulter collecturi sunt

ab

exili

quodam

humili

inler liomines exemplo.

Nam

nec

humanum

ab homine
:

verbum

polestate quivis ct hyposlasi separaverit

est

enim

verbum unum alquc idem cum homine, non
nino separabile

aliter

»

quam

solius operationis eflectu.
:

om»Qua si-

militudine et alibi usus est, ubi ait
» » »
»

«

Quoecumque sunt

quae Paler loqui dcprehenditur,

illa

omnia proloquitur per

Vcrbum suum. Atque hoc in nobis ipsis apparetesse ila, siquidem parvis liceat magna componere. Nam quaecumque
no.s

juxla nostrura posse, dicere vel facerc cupiveriribs

verbum illa efFecta damus. » Ha3C nos oporlet existimare non minus Marcellum dicentem audire, quam SaLellium. Nisi forte ridendum volebat Subeilium Marcellus propinare, quia non audebat quod ausus est ipse, VerLum illud Dei indicativum, quod existimat tan»mus, per nostrum
lum, Filium Dei nominare. Gerte non eo prorupit
nia?, ut
is

insc-

sermonem per omnia huiuano simiilimum Deo omnium supremo auderet ascribere scd nec eo stuitilirc devenit, ut verbum aliquod non subsistens Filium Dei no:

minaret. Quocirca qui

unum

dixit

Deum

Sabellius, Fiiium

vero abnegavit, consequenter
ncrn

secundum suam

suppositio-

eumdem

affirmavit

Patrem quem
ilie

et Filium.

Marcellus
statuebat

vero, qui periude alque

Deum unum idemque
vel

cum Verbo

suo, ineple aecusat Sabeiliuin crroris, prorsus

nisi se et crrasse fateatur.

Nam

cum
:

Sabellio conspirare
si

debebat, vel semetipsum redarguere
bcilium volebat,

aut

redarguere Sa~

enmdem pravam suam

hncresim abjurare

554

eusebii famphili contra marcellum

eum
animi

decuil; nec ad

modum

alicujus statuae conflatoris,

Deum

supponere colloquenlem
sui intelligentia,

cum
sibi

sua ratiocinatione et
ipsi

ipsumquc

imperantem

infin-

troducere ad huuc

modum, Faciamus
:

ageduin,

agedum

gamus, age conflemus statuam» Ila enim supponit Deum Faciamus homincm. Nusquam aliquando prolocutum
certe vocat
est in

Verbum
:

intus conslitutum

quomodo

loqui

mos

humanis

at

inlerdum vocat indicalivum, simillimum

nostro verbo prolatitio. Esset hoc in Sabellio quidem tolerabile; vel in

Judaeorum aliquo, qui sine lergiversatione
:

ali-

qua Filium Dei pernegaturus esset
Cjhristianum ferat? At
ille,

at quis hcec

dicentem

vcluti qui gloriaretur de judais-

mo, impium dogma atque atheum inlroducit in Ecclesiam, Filium Dei neutiquam extitisse anle mundi productionem, cum solo Deo excepto nihil plane extaret ibi hocque ipsuni
:

conslabilire per scripli

illius

sui

processum conatur uniaditum ad subsis-

versum,

in

eum

finem ut Filio

omnem
:

lentiam inlercludat. Sed insuper vehementer gloriatur se

unum tanlummodo Deum agnoscere quasi hoc nos non con/iteremur cum illo, qui lamen Dei revera Filium esse accepimus, et ab ipsomet eliam Filio unum Deum agnoscere edocti fuimus, eumpse Deum esse simul alque Palrem Filii
unigenili, sui

nempe

ipsius, qui

nos

sic docuit, qui

vere Fi-

lius existeba tanle

omnia

saecula,

de illoPatregcnitus;

quem

non solum Verbum compellare soleinus eliam ante suscep-

lam carnem,
multis
aliis

uli

illum circumscribit bonus iste vir, scd

nominibus: qui hoc ipso mendacii coarguit Scrivehemenlius assevcral illum nullo
alio

pturam,

dum

no-

minc

cxlilisse

notum ante suam incarnalionem.

DE KCCLKSIASTICA TIIEOLOGIA

LIB.

I.

555

CAPUT
Quod
affirmet
extitisse

XVIII.

Filium anle assumptam carnem nihil prorsus aliud
quarn f^erbum, consimillimum humano verbo.

Audi aulem quomodo hoc ipsum doceat,

dum

disertis

quidem verhis
festum
fuerit,

ita scrihit

:

Adeo

ut plane

omnimodo maniVerbi convea sanctissimo

nullum aliud nomen

aeternitati

nienter ascribendum,

quam hoc ipsum, quod

Dei Aposlolo et discipulo Joanne in principio ponitur Evan^elii.

Siquidem

is

post

assumptam carnem Christus
nomina

el Je-

sus pra?dicatur, vitaque et via, dies, resurrcctio, ostium,
panis, et quae caetera
illi

in Scripturis sacrosanctis

ascribuntur; lamen non
illi

debemus ignorar quod princeps nomen Verbum fuerat. Ob hanc ipsam causam sancspiritu

tissimus Evangelistes et discipulus Domini, valde
ille

vigilans,

ubi

illius

quod

erat

quidem ab omni relro
:

ailernilate
« »

principii

meminit, nec inferius descendens

In principio, dixit, erat

Deum

:

et

Deus

erat

Verbum illud Verbum
illa

:

et
.

Verbum
Ut
sic

erat

apud
si

1

»

ostenderet,

quod

aliud de novo et novitium

illi

adoptabatur nomen,

illud ei accessisse a

nova

sua

secundum carnem dispen:

satione.
» »
»

Quibus adjunxit

in

sequenlibus

«

Quocirca prius-

quam huc ad nos descenderet, et de Virgine nasceretur, Verbum nec praeterea quidquam fuit. Nam quiderat aliud, quaeso, priusquam humanam assumeret carnem, id
quod descendit
in novissimis
«

»

diebus?» quod

et

ipsum ab

eo scriptum afllrmatur.
»

Enimvero,quod de sancta Vinnne
erat.
»

nasccbatur, nihil

nisi

Verbum

Et subinfert denuo

:

«

Prius enim, uti dictum est saepe, nihil nisi
1

Verbum

fue-

Joan.

i.

556
» »
»

EUSEBII PAMPHILl
»

CONTRA MARCELLVM
ista

rat.

Ad

quae deinceps accednnt

inprincipioerat,nihii exislcnsaliud

Verbmn quiiiquam Verbum. Verbo
:

«

autem huic adunitus homo cum
fiebat,

prius
:

non

esset,

hoaio
fac-

»

quod nos docuit Joannes
:

Et Vcrbum caro

»
» »

tum

cst

ut solius

Verbi videatur ob hoc ipsum fecisse nominis Jesu memine-

menlionem.

Nam

sive Christi seu

rint sacrae Littcrae, videnlur his

nominibus compellare

»
» »

Verbum

illud

Dei post susceptam carnem.

Quod

si

quis

receperit se oslensurum

nomen

Christi et Filii ante novi
is

Testamenti tempora usurpalum, et Verbo ascriptum;
sciat oporlet, haec

»

omnia prophctice
:

ita dicta.

»

Et post
paepe

caeiera subinfert inquiens
» »

«

Non immerito
erat

igitur
:

jam

diximus, ante

suum descensum

Verbum

posl de£-

censum etcarnis nssumplionem varias exinde appellatio» nes obtinuit. » Et haec sunt quidem illa quibus demonstratur Marcellum deprehcnsum Filium Dei illum viventem
vere et existentem vere abnegasse, et

nudum tantum
iis

Yer-

bum

imaginari.

Sed

el insuper

apparet ex

quae in prae-

cedentibus de ipsius libro posita sunl, cujusmodi illum

Verbum

esse opinabatur,

cum exemplo
illum

ulerctur;

unum nempe idemque

humano verbo cum Deo esse stade

tuens. IIoc ad

hunc luodum constituto principio conseet

quenter ad hanc suam suppositionem, pergit ad menda-

cium Scripturae impingenduin,
detortam
in

ad illam interpretandam,

senlentiam suam.

DE ECCLESIASTICA THEOLOGIA

LIB.

I.

55y

%.-^-% %/%-%• %>%•%*

%%%. %/%,%> v^v-* %-%%»%^%,%.%-v%.%--%%>%-%v%

%*%*% %-%^* %,-%%

V^.^ W^%^^% %.%/%%^ % %%•%,%•%•%%>%•%

CAPUT
Quod sacrce
lium, sed sexcentis aliis

XIX.
Kcrhum
appellent

Scripturce non tantummodo

Dei Fi-

dwersis nominibus, etiam ante incarna-

tionem suam.

De quibus quidem
intelligant,

si

in praesenti
:

paulisper dispiciamus,
ut ignari harura
illius

non absurde facturos arbilramur

rerum

nullam plane scripturam

favere opinio-

ni qui novilati studens a recta fide aberravit;

imo plane
testi-

conlrarium proloquantur omnes, et occlamant suis
moniis contra perversas ipsius narrationes.

Omnino au-

tem necesse

fuit islud

aggredi, propterea
;

quod sunt qui

suspiciunt istum

hominem

ne quis fortasse de illorum nu~
fe-

mero, per sacrarum Litterarum ignoranliam, existimet
rire illum

scopum
nomine

veritatis.

Alque

iilud ante alia in qusesest,

lionem vocemus, quod afTirmare ausus
nullo alio
nisi

Filium Dei

Verbi notum appellatione, prius-

quam de
erat,

Virgine nasceretur; idque ob

ante praesentiam incarnationis nihil

eam causam, quocl aliud quam Verbum
:

neque

alio ullo

nomine

nisi

prophetice vocaretur

Verbum

vero et erat

tmn
illo

et dicebatur, et nihil aliud; at

postquam carne sumpta advenit,
usurpabatur.
et per

diversis

quidem

titulis

Quod
est.

ab

ita

positum, imperite dictum,

summam

Scripturarum ignorantiam, ante omnia de-

monstrandum

XVIII.

22

558

EUSKBU PAMPHILI

COflTRA.

MARCELLUM

CAPUT XX.
Proposilce pcr parfes e sacris Litteris
el

explicafct

xxx

demonstrationes.

I.

Imprimis Evangelista Joannes

ipse, qui

dcVerbi ap-

pellatione

eum

agnovit, non mullis interpositis, quin statim

et in prccinclu velut,
«

Et Deus erat

Deum eumdem appellat, inquiens Yerbum. » Cum enim ei facile fuisset dice:

re,

Et divinum erat Yerbum, hoc non

ita

posuit, ne quis
exlitisse
:

illum opinaretur similem

humano cuidam vcrbo

sed appellat

eum Deum, quo

divinae dignitalis ejus excel-

lentissimam indicaret naturam.
II.

Transiens hinc ad aliam considerationem

quamdam,
:

illius

quam

habebat, glorificationis

per illum ipsum tilulum
ante

Lucem illum vocat et prseextitisse eum indicare voluit
Baptista locu-

assumptum corpus suum; siquidem de
:

tus ait
III.
» » » »

«

Non

erat

ille

lux, sed ut testimonium perhiberet

de luuiine

illo

quod illuminat omnem hominem venien-

lem

in

hunc mundum.

sum

factus est, et

mundo erat, ct mundus per ipmundus eum non cognovit. In propria
In
1
.

eum non receperunt » Yides autem, ut in istis non Verbum solummodo, sed et Deum et Lucem illum nominavit, contra quam Marcello videbalur. Praeexlitisse
venit, el sui

quoque aflirmat illum,

et

mundum

per ipsuin factum

fuisse.

Quemadinodum enim in prajcedentibus dixerat,omniaproducla fuisse per Verbum Dei, et sine illo nihil plane procreatum ita quoque et per Lucem ait « Nam mundus,
:
:

1

Joan.

i,

8.

;

Dli

ECCLESIASTICA. TIIEOL0GIA LIB.
illiim iactus cst.
»

I.

35(J

»
«

Inquitj,

pcr

Lux et Deus Verbum. * tum nuncmundum, nunc caelera omnia, subindicat illum Deo subministrasse. Nam cum posset ad istum modum proierre Evangelista, « Omnia ab illo facta sunt; » atque iterum, « Mundus ab illo factus est, » non illud posuit, ab eo
sed per eum.
Patris
»

U t ita unus idemque fucrit, Gumque per illum aflirmet fac-

Quo

scilicet remitteret

non ad authenticam
superomnia,per

omnia creandi potestatem. Sed« Et mundus, inquit,
sit

ipsum noncognovit: «cumDeum, qui

notiones incitas a natura cognoscant omnes; imprimis au-

tem
lus.

filii

Judaeorum, manuductione scripturarum Propheti-

carum, quod progrediente sermone docuit ipsemet MarcelQuocirca erat
alius iste,
;

quem mundus non

cognovit,
:

Deus atque Verbuui lux existens et appellatus Lux lux autem non sensibilis, non corporalis, non quae oculos ut sol
illuminaret;
irrationales.
« »

nam

sic illius

adeo participes fierent creaturae
illa

Nunc

qualis erat

lux nos docet inquiens

:

Erat autem lux illuminans
in

omnem hominem

venienlem

hunc mundum.

»

Ad

solos

ergo homines perlinebat

rationalis ista lux.

Quocirca per potentiam suam praedilus

intellectu et rationc, qui est lux,

ad imaginem suam

et si-

militudinem rationales animas et inlelligentes produxit.

Non

erat ergo

illa

lux sensibilis; ut neque Deus erat

ille,

qui est super universa.

Deus enim lux
est inaccessa,

est, et tenebrae

non

sunt in eo.
cet ubi ait
»

Lux autem
:

quod Apostolus doin

«

Lucem

habitans inaccessam,
Ille

vidit,

sed nec post videre.

autem

qnem nemo mundo erat, il-

»

luminans
et

omnem hominem
ait,

venienlem

in

mundum

d
.

»

Sed

mundus,

per hanc lucem factus erat; niinirum,

quod supremus Pater per Filium suum universa constituerat. Atque ita tres islae appeilaliones, in unum locum congeslae a theologo, in principio scriplurae suae legunlur, quae
1 l

Tim.

vr, 16.
(

2J.

»

340
pie

EUSEDII PAMPHILI CONTRA MARCELLUM

quidem

et sine ulla offensa

potestatem insigniunt

Filii

Dei,

nempe Verbum, Deus atque Lux. IV. Quartam his annectit idem eo loco, Unigenitum « Et Verbum caro factum est, et pellans istis vocibus
:

ap-

ha-

»

bitavit in nobis

;

et vklimiis gloriam ejus, gloriam quasi

»

Unigeniti

a

Patre,

plenum

gratiae et veritalis

\

»

Itaquoque

et Unigenitus dicebatur ille

priusquam incarnaretur.
ait
:

Nam

utcumque nostra causa, quod
Nihilominus nos
ipsi,

«Caro factus estSermo.

quibus revelare dignatus est divinitain

tem suam, neutiquam

carnem

respicienles,est

enim caro

servi forma, sed in ipsius gloriam intuentes, quae extra qui-

dem

corpus

a

mente pura

visitur et defaecata

;

vidimus ejus

gloriain, gloriam ineffabilem, et

captum quemlibet humavelit

num

transcendentem, qualem niinirum quis imaginari

gloriam Unigenili Dei. Erat autem a Patre istagloria. Animadvertis

non hic

dici,

Vidimus gloriam

ejus, gloriam veluti
«

Verbi, ne
»

tum cum
fuit
:

dixerat in praecedentibus,

Verbum

caro factum
ille

»

sed ut intelligi posset cujusmodi Ver-

bum

eum

poneret (minime quidem indicativum,
tale

nam

verbum quidem

caro

fieri

nequibat), Unigenitum prae-

dixerat, et gloriam ejus talem

qualem
illi

Filii

Dei uuigeniti

gloriam intelligimus. Et gloriam
cet et

eam

a

Patre quoque do-

non aliunde adveuisse.
nec
a se

Nam

nec ingenitam, nec prin-

cipio carentem,

possessam, et non aliunde gloriam
:

habebat, sed a Patre suo acceptam
quiens
»
:

quod docet

ipse, inte

«Pater, glorifica

me

gloria

illa
2
:

quam apud
»
»

habui

ante constitutionem istius
:

mundi

cui respondens ait

Pater

«

Et glorificavi

te, et

iterum glorificabo.

Sed adhuc
perhi-

ulterius Evangelista ille

idem de hypostasi

ipsius perhibet
ei

testimonium, ubi Joannes Baptista lestimonium
buit, et clamavit dicens
»
:

«

Hic erat qui, post

me

veniens,

ante
4

me
\,

factus est, quia prior
i5.

me

erat,quia de plenitudine

Joan.

2

Id. xvn.

1.

1

DE ECCLESIASTICA TriEOLOGIA
»

LIB.

I.

54

ejus

omnes accepimus

1
.

»

Sed clamanlem Joanneni quod

ulcumque de generatione apud Palrem Baplista instituebat sermonem. Quomodo igitur ei teslimonium perhibet quod anle ipsum erat?
prior ipso fuerit Sabellius non audit,

Certe quod spectat carnis generalionem, Servalor non erat
anle

eum

:

necessario vult

secundum eam qua Dei
isla

dici-

tur Unigenilus.

Secundum hanc

prior Joanne fuit, et ante

eum

nascebatur. Patieturne
referri,

ad Patrem

et

universorum

Deum

an potius ad verbum involuntarium et inexi-

sleus in Deo,

quod cum Deo idem

sit ?

Sed de verbo non
:

subsistente est impossibile ut dicatur illud
»

«

Ante

me

fue-

rat.

»

Quis adeo insanus

est ut opinetur
:

Baptistam de uni-

versorum Deo isthoc usurpasse
»

«Erat ante me,et prius
est

me

genitus est

? »

Hinc

igitur

demonstratum
qui non

eum

de cu-

jus divinitate agitur, ante

genitum Joannem
:

substitisse, et

solummodo Verbum, sed Deus, Lux, Unigenitus, anle adventum in carne et erat et dicebatur. Unde vero haec cognitio Evangelistac accesseprius
illo

genitum

extitisse

rit,ipse nos docebit in sequentibus:
»

«

Unigenitus Filius,qui
»

erat in sinu Patris, ipse enarravit.

Vides, Verbi divini-

tatis

rationes

unde

didicit.

Non Moses ait, sed nec Prophetarum quispiam post Mosem; non e numero Angelorum, aut sublimium aliquis
V.

potestatum

:

sed ipseFilius unigenitus hoc enarrabat. Unige-

nitusfilius, factus visibilis,

enarrationem de Patre apud homi:

nempe existens,ab invisibili Deo sed et praeexistebat ille non, quod Marcello visum est, in mente Palris, sed in sinu ejus quomodo promisit Servator nobis nos in sinu Abraham, Isaac et Jacob quieturos; ita et ipse erat in sinu Patris, non unus idemque cum suo Patre. Nam
nes instituebat alius,
:

ncc nos futuri sumus iidem
et illud insuper
1

cum

sauctis

illis

patribus.

Sed

observandum venit, quod

ubi semel

Verbum

Joan.

i,

i5.

34 2

hlSLBH PA&lPUILI COXTRA MARC£LLUM
ct Uni-

nominaverat,eumdcncietiametDeumetLucemdixit,
genilum nppellavit,
illura

et

Filium Dei confitetur. Nec deinceps
el

Verbum usurpat,sed

Servatorem commemorat,

in-

super ipsura se dicenlcra non \erbum, sed Filium unigeni-

tum,Lucem,\ ilam, Veritatem,
inirum audire
»

et sexcenla quidera alia. Ni:

licet

ipsum

sic

docentem

«

Sic diiexit

Deus

mundum,
credet in
misit

ut

Filium suum unigenitum daret, ut omnis qui
pereat
1
.

» » »
»

eum non
lertio
in
:

»

Et iterum

:

«

Neque enim

Deus Filium suum
»

in

mundum,
Filii

ut judicet

mun-

dura.

Et

«

Qui non
et misit

credit, jara judicatus est, quia

non credit
:

noraen unigeniti

Dei.

»

Ila

hoc

in loco
;

iterum
»

«

Deus dedit

Filium, mundi Servalorem
»

et

qui mittebatur erat oranino aiius a millente.
in

Quocirca

mihi videtur Servator

sequcnlibus, lanquam contra Mar-

cellum

et caeteros qui nuturae Filii invident, pronunliasse

quod scriptum
»

est

:

«
2

Nonnc
Eos

in lege vestra

scriptum est

:

Ego

dixi, Dii estis

? »

dixit deos,

ad quos factum est
:

VerburaDei. Neque polerildissolvi Scriptura
» »

«QuemPater

sanctificavit, et in

mundura pheinas, quouiara dixi quod

raisit.

Vos

dicitis,
»

Quod

bias-

Filius Dei sura.

Audisne hic
et

quoties se Servator nominet

non Verbum, sed Filium,

Unigenitum; qualiter sese a Palre missum doceat,
quara niitleretur, sanctificatum
;

et prius-

et

qucmadniodum
filii

eos qui
di-

gravanlur confiteri ipsum Filium esse Dei, aversetur, e
vinis Scripturis
dii

docens,quod non tantum
:

Dei,sedeliam

morlales homines appellentur

ut

minime blaspheme
et Dei Filium, et
raisit.

dictum habeatur, confileri illum simul,

Deum,quem
crgo
ille
«

Pater sanclificavit et

in

mundum

Quid

paticbatur, qui post hasce voces ausus est exertim

Verbum esse illum, nec praeterea quidquam; »alque ob eam causara ila lotidera verbis scribere « Non no» minat eum Dei Filium; sed ubique se Filium horainis ipse
dicere,
:

1

Joan.

m,

1

6.

2

ldcm,

x, 55.

DE ECCLESIASTICA THEOLOGIA
» » »

LIB.

I.

5^5

«ippellat; ut sic

per hujusmodi confessionem,

hominem
dican-

naturaliler exislenlem, Dei Filium factum persuadeat per

hujusmodi cum Deo communionem

? »

Haec

cum

lur a Marcello, miror ego quibus oculis contra tueri, qui-

bus

labellis

contra dicere tot audeat lestimoniis.

VI. Quin et lucem esse ipsum se Servalor ait congruenter
»

iis

quae de luce sunt praedicta,
»
«

«

Ego, inqaiens, sum lux
»

mundi.
:

Et iterum

:

«

Ego sum

lux, et veritas, et vita.

Et

demum
»

Lux venitin mundum,et dilexerunthominesma-

gis

tenebras

quam lucem.
is
:

»

Quod
:

si

quis interroget

unde

advenit, respondebit
»
»

qui dixit

«

Qui desursum venitsu-

per omnes

est.

Et
»

Qui de

coelo venit,

quod

vidit et au-

divit testificatur.

Quis aulem erat

ille

qui de coelo ve-

nil?

Numnam

caro

quam
lux
illa

assumpsit Servator? Nequaquam,

sed ipse erat,
existens et
flcatur.

nempe
Is

Verbum, alque Deus, Unigenitus
omnia quae
vidit et audivit testi-

filius.

An

audivit haec et vidit

cum

in terris versareturi
nisi

3

Non, sed
tcr ?

prius.

At quaenam

illa

erant quae et vidit,
?

Pa-

Quem ille

audivit, praeter

Patrem

Adeo autem semetita fuerit

ipsum Verbum nequaquam significativum esse professus
est,

sed Filium vere vivum et subsistentem, ut
:

pro-

locutus
»

«

Pater

diligit

Filium, et omnia tradidit in

manu

ejus.

Qui credit

in

Filium, vilam habet aeternam. «Credidiligeret Paler,

mus

itaque,

quod Filium suum Deus cum

omnia

manus tradidit. Attendendum est porro sedulo ad illud, omnia, utpote quo rerum omnium subsisipsi in

tentiae

comprehendantur

:

unde

et videre

quispiam posset

magnitudinem
qualemque
in

potentiae Filii Dei,

dum

recogitet

quantam

manum tradita sit a Patre rerum universarum subsislentia. Si magnum sit coelum et hoc universum,
cerle quae supra sunt, ista oculis usurpata, in poteslatibus
subsistenlia incorporeis, incorruptibilibus, intelligibilibus
et divinis,

mullo quidem hisce sunt majora,et ab

islis

Ionge

» :

344

EUSEBII PAMPIIILI
istis

CONTRA MAUCELLUX
universa qua?,

discrepanlia; eaque ab

cum captum
Filii

transcendant nostrum, noslram quoque refugiunt cognitio-

nem.

Isla

omnia

et singula

cum

unica

illa

manus
et

Dei

unigeniti apprehendat, polentiae suae virtutem

omnem maper aliam
tra-

gnitudinem supergressae patefacit. Quod ipsum

suam vocem
»

indicat Filius, ubi loquitur

:

«

Omnia mihi

dita sunt a Patre

meo.

»

Deinde ac

si

nos in incerlo hae-

reremus quisnam
perat istiusmodi,
»

ille
«

esset, et qualis, qui

depositum rece-

Nolito, alt,
ille

quserere

nec interrogare

quis.

»

Non

est
:

enim

talis

qui ab hominibus possit
intelligi potest

comprehendi
illisce

imo ne quidem perfecte

ab

quae sunt superne polestalibus;
«

cum

sit

Filius Dei.

Quocirca poslquam enujitiaverat,
«aPatre meo,»inluiit
:

Omnia mihi

dala sunt
*.

<Et

nemo

novit Filium, nisi Pater

Quocirca

silenlio invoivalur

omnis de

Filio Dei sermo, qui
iliius

est inenarrabilis; et soli ejus Patri

commendetur
:

de

seipso generalionis

modus

et intelligenlia
io

nec disquirendo

quispiam progredialur ullerius,
enarrabili. Ipsius

natura et substanlia in-

aulem de

seipso doctrina
:

solummodo per
jios

graliam, qua) ex iide est obsignala, maneat quoc omnia qui-

dem

ipsi tradita a

Patre suo manifesle
illi

admodum

docet.

Dedit ergo Deus atque tradidit

hanc tradilionem suaiu,

ad emendaticnem et profectuin universitatis, tanquam servalori, medico,gubernatori omnium. Filius ea recepit,ct lan-

quam fidusquispiam
tinuit,

deposili custos

denum

illud

apudscdesed

non ut verbum insubsislens
is

et substanlia careus,

tnuquam
VII.
»
«

qui vere

cum

sit

Filius unigeuitus et dilectus Pavila?,
ille

triadha3C,semetipsum ipse nominavit panem

inquiens:
vivus, qui

Ego sum panis
2
.

vitae.

Ego sum panis

de coelo descendit'

»

Qualiter aulem vivus existebat, aper-

lissime declaravit inquiens,
»

dum

adirmat

:

«

Quemadmo'
Et

dum
1

misit

me

vivens Palcr, el ego vivo per Patrem.
2

Matth.

xi, 26.

Joan,

vi, \ 1.

DE ECCLESIASTICA. TIIEOLOGIA
»

LIB.
.

I.

545
alibi

Qui me comcdit, ihWpropler me
:

vivct

1

»

Hoc ipsum
in

edocuit, inquiens
»

«

Et

quemadmodum
in

Pater vitam hahet
semelipso.
»

in scmetipso, ila el Filio dedit
vitae, et

habere vitam

Erat igitur panis

coelo subsislebat, Angelicas

virtutes irrigans atquc nulriens per suae divinitatis potesta-

tem. Haec erat
lius erat,

ilie

priusquam

in

terram desccnderet

:

Fi-

vitam

in

seipso continens, ad

eum modum quo
vilam et divinae

in se

habebat vitam Pater. Patris enim

sui

suoe vilae

quod proprium

fuerat alque peculiare (ob

quod
locu-

solus habere dicitur immortalitatem,

quemadmodum
et factus

tus est divinus Apostolus)
poterit
:

nemo

praeter Filium possidere
sit,

qui et imago sui patris
palris.

quoque ad

imaginem

Ante vero dictam

ille

vitam possidet, non

sine principio,

non ingenitam, suain propriam, velut Patris

posscssionem, sed

quam

accepil a Patre. Ita enim ait:

«

Et
Pa-

»Filio dedit vitam habere in semetipso,
»

quemadmodum
iste.

ter

habet vitam

in seipso.
iste

»

Ille

ergo dedit, accepit

So-

lusque hanc habet

praerogativam, ut non e foris aliunde

ad ilium accesserit
accedere

vila,

quemadmodum

caeteris creaturis

solet, sed in seipso

scaturienlem ilJam tcneat, se-

cundum condilionem
erogata
:

ejus quae in Patre est, Quocirca, quae
illa

parlicipant de vita omnia, vivunt
solus

de

Filii largitate

super-

aulem

ipse vilam habct in seipso scalurien-

tem, Palre illam largiente, ad eorum usum et fruilionem
qui deinccps erant vita vivificandi. Id
tur, inquiens
»
»
:

quod ipsemet
ille
2
.

testa-

«

Quemadmodum me
:

misit vivens Pater, et

ego vivo propter patrem
vivel.

et qui

comedil,

propter
»

me

Hic

est panis qui

de coelo descendit

Vides au-

teai ut panis erat vilae, etiam

dum
3
.

adliuc in coelis esset.

Ob quam ipsam causam
»

legitur alicuLi
»

dictum

:

«

Panem

Angelorum comedebat homo

retur, vivebat in coelo, et
1

Priusquam ergo milteper Patrem vivebal non ut ver:

Joan.

vi, 5;.

2

Ibid.

3

4 Esdr. xjx.

546

EUSEBII PAMPHlLl CONTRA MARCELLUU
significativum,

bum

non
is

ut

unum

«tque idem

cum Deo
illi

existens; sed

tanquam
:

qui subsisleret et vitam sibi pro-

priam possidebat
fuerat. Progressus

iilam scilicet

quam

Pater elargilus
gloriae

denuo, excellenliam palernae

dum

insinuat,
» »

quor.

Quemadmodum me Et: Qui me misit, is mecum
ait
:

«

P; ter docuil, ista loest
:

non

me

dimisit

solum, quouiam ego ubique quae sunt
»

ipsi

complacentia

»facio*.

Omni modo

hic mihi obsenes velim, quid et

quomodo ubique dicatur. Non enim nunc ait, Dum in terris per carnem cum hominibus versor, quae Patri sunt complacentia facio
;

sed,

semper
illa

et ubique.

Ha?c autem

ita se lo-

culum

testatur, ut qui

acceperat a Patre suo. Quocirca

doclorem suuin
existens
;

inscribit

Patrem,

alius
alio
si

ab eo proculdubio
edocetur, diversus

siquidem omnis qui ab
illo existit

plane ab

qui docet.

Quod

in

Deo Verbum

erat

(propter quod logicus dicatur
iris
fieri

ille),

cogitationum sui Papotest

et

sensuum tantummodo
sit

significativum, qui

ut a

ipse magister sui ipsius informalor?

Quomodo,

eum

Deo sit inseparabilis, missum fatetur semetipsum? Quomodo, cumsit unum alque idem cum Dco,se Deo com-

placentia perficere testatur?

Qucd

si

respondeat ad hncc
:

Marcellus,

Yerbum carnem factum
illud,

haec pronuntiasse

et

quid istud, inquiam ad
sed solum

non

confiteri

eum

Filium esse,

Verbum?

Qualiter vero in carne

fuit,

cum

haec

proloquerelur?

Numne

vivens, subsislens, extra

Patrem

constilutus? Et quis, quaeso, erat
in se

tum

ille

Paler, qui

suum

Verbum tunc non possidebat, sed sine suo verbo subsistebatPCarnem vero Verbum tunc inhabitans, cum in terris hic conversaretur, siquidem cxtra suum Patrem fuerat, vivens, subsistens, carnem movens ad instar animse, omnino erat alius a Palre suo
;

et duae

lum hyposlases,
erit

ipse atla-

que Pater, subsistebant. Fruslraneus
1

porro Marcelli

Joan.

v

1

1

1

,

2g.

DE ECCLESIASTICA THEOLOGIA LIB.

T.

54 7

bor omnis, qui illum quod

in carne fuit substantiale

Ver-

bum, vivum
illud,

et subsislens determinavit.

Quod

si

Verbum

quod inhabitabat carnem, extra
fuit et

vero

copulatuin eidem,

Deum fuerat, unitum lanquam unum atque idem
illi

cum

eo

:

omnino concessurus

est

existentiam, et ipsum

quoque

esse

cum

carne existenlem Patrem, et Filium a se

et per se subsistcntem, et in corpore operantetn; aut sal-

tem humanam animam

:

si

nihil

horum, tum certe sua
Patrem,

sponte per se moveri carnem fateatur necesse est inani-

mam
erit

et irrationalem

:

sin vero concesserit esse

illi

pater, genitus, passus, et

omnia humana opera qui
nefas

subivil.

Quod cum
fuisse

Sabellius olim aflirmavit, inscripsit ei

dicam

iinpietatis Ecclesia Dei.

Quod
est

si

sit

dicere in-

carnatum

Palrem, necesse

de Filio hoc pronun-

liemus, ab ipsius schola et disciplina qui hoc docuit profecti.

Quod

si

illum abnegaverit subsistentem Marcellus,

merum

hominem concedat oportet, de corpore atque aniuia constitutum ita ut a communi natura hominum nullatenus recedat. Sed et dogma hoc Ecclesia rejecit etiam quod cum olim Ebionaei tuerentur, et non ita pridem proillum
:

:

pugnaret Samosatenus,
liani,

ct qui

ab

illo

denominantur Pau-

blasphemiae senlentiam ab Ecclesia latam in eos sub-

ierunt.

Quid ergo

restat aliud,

quam

ut

carnem introducat

nudam omni prorsus habitatore? ad modum eorum puporum quos se ipsos molitanles agyrtae circumducunt. Et
quo pacto caro
ullo
» »

et

ipsummet per seipsum corpus absque
:

inoperante dixerit
!

<

Quae

ille
:

me

docuit, ea proloet

quor

?

»

quomodo

caro dixerit
illi

«

Ego semper
»

ubique

ea operor quae sunt

complacentia?

Quo

pacto se

caro missam dixerit a Patre?

Anne

carnis patrem dicere

Deum, sanctum
1

est? aut potius ejus qui
ille

carnem

insidet et
illud

inhabitat? Quis tandem
Joan. vin, jg.

fuerit?

Numne Verbum

548

EUSEBII PAMPIHLl
in

COMRA MAUCELLUM
idem Deus,
ut Sabellio placuit?

quod

Deo

fuerat, ipsemel

aul polius (quod

cum

sanclitate slal et veritate) vivens et

subsistens unigenitus Filius Dei
arriserit,

omuimodo
ilii

subslituet

Quod si nihil horum hic humanam animam
?

ipsi

;

at-

que

ita erit

nudus homo Christus. Nec
illud dixerit

ultcrius nobis

Sabellius prodibit, sed de secta Paulianorum novus scriptor.

Quod

si

Verbum

in

Deo

fuit, niliil

aliud

ipsum

nisi

hominem habitare, quod Verbum existens, et ver-

bum

signiilcativum vel operativum; quo pacto hoc dicatur,

vitam propriam et peculiarem vivere sejunctain a Patre?

quo missus

fuit ille,

qui

quidem

coiinitus

semper

et copulaaifir-

tus Patri consistebat?

Quo

paclo praeceptorem
et

suum

mat Deum Patrem ? quo pacto se semper

ubique Patri suo
satis clarae

complacentia fecisse dicet? Sunt enim hac voces
et manifesta) Filii illius vivi et subsistenlis, qui

ubique cerle

per Evangelium dcprecatur Patrem, et a Patre ut se gloriiicet pelit.

Quae quidem oinnia quid aliud docent,
ait
:

ipsum revera subslilisse? imprimis ubi
»

«

quam Duorum ho-

minum tcslimonium verum
nium perhibeo mihimelipsi
:

est.

Ego

sum., qui testimo-

me Pater, de » me is perhibet tcslimonium » Tot locis cum se vivum praedicaverit Servalor, nusquam se tamen Fcrbum nomina»

et,

qui misit

1

.

vit,

sed Filium, et
el

Lucem,

et

Unigenitum, et Panem

vitae.

Verba autem sua
a

verba se habere quidem docet, ubi
cuslodiverit
:

ait

:

Si quis

verbum

meum

»

at

semelipsum Verilli

bum nusquam
qui, hisce

nominal. El certe erubescendum

fuerat

aliud
» sit,

omnibus non obslantibus, Verbum illuin, et nihil nisi Verbum designavit. « Audi sis ergo, qua^ scripdixit. Adeo ul omnimodo manifcstum fuerit nullum

»
» »

aliud

nomen Verbi

aetecnitati

congruere, pracler hoc ipet et

sum, quod sanctissiuuis Dci discipulus
nes
1

Apostolus Joan-

in

principio Evangelii nominavit

:

secundo, ut

os-

Jo.-n. vni, 17.

DE ECCLESIASTICA TIIEOLOGIA
»
»

LIB.

I.

54q

tcnderet,
ei

quod

si

novum notnen
illi

aliquod ct nuper

datum

conveniebat, a novo et nuper tradito Testamento, hoc

»
» »

erat

ipsum congruum

in

carne dispensationi et tertio,
:

quocirca, priusquam descenderet et de Virgine nasceretur,

Verbum

erat

tantummodo. Quid enim
is

esset aliud,

»
»

priusquam carnem humanam assumebat,
cerle natus de Virgine nihil aliud erat.
sentire Marcello, propterea

qui,

quod

a!)

ipso scriptum est, descendit in novissimis temporibus?
»

»

Hrcc facile fuit

sciscere et

non
ais,
» »

profiteatur,

quod Filium Dei ad quem sua referebat Evangelista. Quid
«

mi homo? Non illum solummodo nominavit

Verbum,

sed et
in

Deum;

sed

Lucem illuminantem omnem hominem
venientem; sed unigenituui Filium, qui

hunc

mundum

»

fuit in sinu Patris. »

Nemo

idcirco dehinc theoIo2;um et

Evangelistam calumnietur, sed
diat,

cum

accuratione illum auinlulerit
:

qualenam Verbum designabat, cum slalim
:

Et Deus erat Verbum. Gui et adjecit illud Omnia pcr Uium facta sunt. At ab ipsomet Servatore universitalis ne semel quidem Verbum nominatur; sed Filius Dei, sed Unigenitus, sed Lux, sed Vita, sed Veritas; sed

omnia potius

quam Verbum. VIII. Quod si
lud testimonium,

hic opponat has de novo Testamcnto deilli

sumptas esse nomenclaturas, dicendum

est

quod

et

il-

In principio

erat

Verbum, non

est de-

sumptum
tera de
lus

aliunde. Ut

unum

atque idem Evangelium, atque
illa

ipsemet Evangelista qui nominavit illum Verbum,

cae~

eodem

scriptis
:

mandaverit. Sed et divinus Apostom

Paulus
«

dixit

IX.
»

Unus Deus

Pater, e

quo sunt omnia;
:

et
»

unus Dosatis clare

minus Jesus Ghrislus, per quem sunt omnia

Dei Filium, per
in carne

quem omnia
si,

facta sunt, etiam ante ipsius

adventum, non vocat Verbum, sed

Dominum

Je-

sum Christum. Quod

quemadmodum

Marcello placet,

» »

000

EUSEBII PAMPHILI
erat et Deus, et in
:

CONTRA MARCELLUM
suffecisset Aposlolo

idem

Deo Verbum,
et

illud dixisse

«

Nobis uuus Deus Pater, e quo sunt omnia.

Sensus etenim plene constubat;

sermo perfectus
Sed

erat,

quo Deus

universi conditor ponebalur.

vel Judaeus ila

affirmaret. Ecclesiae ergo praeco ad iilud prius, hoc
in secuudis
»

positum
«

nos noluit ignorare.

Quoduam
sit

vero illud?
in

Et

unus Dominus Jesus Chrislus. »Quocirca,

secundis poat nobis

suit illud, nobis,

hoc sensu

:

Ut non

omnibus,
»

tamen

cst

«

unus Dominus Jesus Christus.
et

Quorsum

vero

postquam edixerat, unus Deus,
adiccit

unum quoque Dominum
sunt omnia?» Certe, quia

idem inquiens,

«

per

quem

per illum omnia facta fuerant, non injuria, post

Deum

il-

lum universorum,

a nobis, qui

hoc probe noverimus, Do

minus universorum agnoscelur. Constat vero ha?c non de
carne dixisse illum, sed de Dei Verbo, proplerea quod subinferat, per
»
»

quem

sunt omnia.
;

«

Nobis, inquicns, unus Deus

Pater, e

quo sunt omnia
sunt omnia.
»

et

unus Dominus Jesus Christus,
de Luce ct de Verbo

per

quem

Quod ipsum

quod circumit omnia, dictumest. Erat ideo ipse Jesus Christus Luxel Verbum per quem sunt omnia, non autem caro.

Neque enim
»

ita
»

indistinclim de carne diceret,

«

per

quem

sunt omnia.

Sed nec Dei Filium ante carnem exislentem

Chrislum nominasset idem Paulus, ad
ubi

eumdem modum,
«

qui
»

eum appellat Petram cum Mose in deserlo

in

eodem

loco, de populo loquens
:

versabantur

Bibebant de

spiri-

tuali

sequenti eos petra; Petra aulem

illa
:

erat Chrislus.
«

Quod ipsum consignat idem
»

slalim inquiens

Nec tentemus
a serpentiait
:

Chrislum, ut nonnulli eorum lentaverunt, et
bus occisi sunt.
Pharaonis
»

» »
» »

Sed conflrmat

illud

ipsum, ubi

«

Per
filiae

fidem Moses grandior factus, negavit se esse filium
:

majores

divitias aestimans thesauris
*. »

^gyplio-

rum improperium
1

Ghrisli

Sed

et

idem ipsum adhuc

Ilcbr. xi, 24.

:

DS ECCLESIASTICA THF.0L0GIA
efticacius insinuat, ubi ait
»
»
:

LIB.

I.

55

I

«

Hoc idem

sentiatur in vobis,
esset,

quod

et in

Jesu Christo. Qui

cum

in

forma Dei

non

rapinam arbitralus

est esse se

lequalem Deo. Sed semetip-

»
»

sum
ut

exinanivit, formaui servi assumens, et figura inventus
*.

homo

»

Vides quod priusquam exinanivit semetipsum

et assumpsil servi

formam,

erat, ante erat, et in

forma Dei
Jesus

subsistebat. Quis

autem

ille?

Non

alius cerle,
:

quam
«

Christus, et antequain

carnem assumeret
quod

audiendus est

enim, ncque negligenter, beatus Apostolus,
»

Idem sen;

tiatur in vobis, diccns,

et in Christo Jesu

»

dum
quoe

deinceps exponat quis
adjungit

ille

erat Jesus Christus, in

iis

X.
»

«

Qui cum

in

forma Dei
;

esset,

non arbitratus

est ra-

Deo sed exinanivit semetipsum, » servi formam assumens. » Non possuinus de carne intelligere divinum hoc oraculum. Non congrue de carne dici potest illud, qui et; nec illud, existens in fonna Dei. Sed
pinam
esse se aequalem

neque caro
dici queat,
»

se exinanivit,

assumens

servi

formam. Ridicule
illud,

hoc imaginamur. Age
«

igitur
in

disquiramus
esset,
»

quomodo
verbum

Qui cum

forma Dei
Deo.

non

est arbitratus
fuit

rapinam esse

se oequalem

Siquidem

insubsistens nullibi existens extra
in ipso,

interdum
:

cum

silentio

Deum, sed inlus existens atque cum quiete, alias auesse in forma Dei, potes-

tem operando
est esse se

quo paclo potuit

tale existens ipse

Deus? quomodo non rapinam

arbitratus

aequalem Deo,

cum

esset

Deus

?

quomodo semet

humiliavit faclus obediens Patri? Certe illud, obedire ali-

quem

alicui,

duas necessario personas insinuat.

Quoniam
simi-

vero trahit in

exemplum verbum humanum, ejusque
possit illud

litudinem Marcellus adhibet, interrogemus an quadrare in

humanum verbum
»

quod dicilur

:

«

Qui

in

forma

hominis existens, non est rapinam arbitratus esse
*PhiJ. ni,5.

se aequa-

552
»

EUSEBII PAMPIIlLl CONTRA MARCELLUM
exinanivit, factus obediens ad

lem Deo, sed semet
usque.
»

mortem
ergo

»

Quo

pacto congenitum homini verbum hoc praeipso fueril?

sliterit,
ille

idemque cum homine
Qui

Non

erit

nudum
:

verbuni inexistens, sed revera Filius unigeniin

tus Dei
» »

«

forma Dei exislens, non

est arbitratus ra-

pinam esse se aequalem Deo; sed exinanivit semetipsum, servi formam assumens. » Quem divinus Apostolus/eswm
sciret

Christum nominavit, utpole qui

omnium optime

il-

lum

ante

carnem
1

praeexlilisse.

eumdem idem Apostolus « Mediatorem Dei at» que hominum «appellal Legem Mosis in illius manu datam pronuntians « Lex ordinata per Angelos in manu MeXI. Sed
:

:

» »

dialoris
est. »

:

Mediator autem unius non
ut,

est

:

sed Deus unus

Audis

Deum
»

appellans et Angelos nominans, inait
:

termedium introducit Mediatorem, ubi
»

«

Sed Mediator

unius non

est.

Erat ideo ante iucarnationem suam per

aelatem Mosis mediatorisfunctus

munere

in

ferendo Legem.
:

XII. Scd ct Pontificem vocat
«
»

Habentes
Iravit,

igilur Pontificem

cumdem idem Apostolus magnum, qui ad coelos penc-

Jesum

filium Dci

2
.

»

XIII. Insuper splcndorem gloriae, et characlerem Dei, et
filium, ct
» »
»

haeredem

eumdem
quem

vocal

:

«

In novissimis hisce

diebus locutus est nobis in Filio suo,

quem

conslituithae-

redem omnium
splendor

:

per

fecit et saecula, qui
3
.

cum
»

esset
uti et

gloriae, et

character substantiae ejus

Hic

superius diclum cst de Verbo, quod omnia per ipsum facta
sint; [et

de Luce quae

in

mundo
:

factus fuit;] et de Jesu Christo
»

Chrislus, per

quem

orania.

»

mundus per ipsam « Nobis unus Dominus Jesus De eodem videsis quemad
fuit, et

modum
prelium
ita
»

dicitur, «per
est

quem fecit et saecula. » Hic vcro operae adverlere animum ad id quod dicitur Splendor;
Filii

enim statuo vocem istam subindicare illam de Patre
Gal.
iii,

19.

2

He b r

.

,,

a.

2

Id. x, 21.

DE ECCLESIA.ST1CA THEOLOGIA
generationcm.

LIB.

I.

000

Cum

enim

Filii

nomen

saepius occurrerat,

etPater eliam frequentius Deus audiverat; ne

modum forle

aliquem hic imaginemur qui

in

generatione rerum aoima-

tarum occurrit, Apostolus similitudinem diviniorem adhibet, ubi de

Deo

agit,

ad Patrem
»

illud applicans,«

Habitans

»lucem inaccessam; non ad

Filium vero compcllans Splendorem
sit

paternae lucis, ut splendor

primi

illius

luminis genitura

:

modum

creaturis mortalibus

usurpatum existens
prop-

dum
rito

generantur, verum juxta allatam similitudinem. Me-

eum

igitur et

Imaginem

appellat invisibilis Dei

,

terea

quod

existeret in

forma Dei,

et quia erat splendor et

characler substantiac.

XIV. Hanc ob causam de
»

illo

scribens

ait

:

«

Qui

est

imago

Dei

invisibilis,

primogenilus omnis creaturae.

Quoniam

»
» » »
»

in ipso creata sunt

omnia quae sunt

in ccelo et quae su-

per terram, sive
Doininationes
;

visibilia,

seu invisibilia sive Throni; seu

sive Principatus,

seu Poteslates

:

omnia
secus

per ipsum et
ct in ipso

in ipso

condita sunt, et ipse est antc omnia,
1
.

omnia subsistnnt

»

Haec oninia,
dicuntur.

licet

Marcello videatur, de
tot et talia dixissel

Filii divinitate

Neque enim

de carne Aposlolus. Slultum enim foret
ne dicam incongruum, quod ad

neque cogitatu

facile, ut

dictionem attinet et nominis interprclationem. Qui enim

congruenter de carne
utique, quce est imago.

dici possel,

qui est imago? dixisset

« » »
o

XV. Alibi quoque idem cumdem appellat Imaginem Dei Quod si absconditum sit Evangeiium noslrum, ab iis est
:

absconditum qui pereunt,

in

quibus Deus

saeculi islius

occaecavit inleilectum incredulorum, ne irradiaret in cor-

dibus ipsorum iiluminatio Evangelii Jesu Ghrisli, qui est

»

imago Dei.

»

Ubi advertendum nobis animo

est,

quod

diviinsti-

nus Apostolus determinaiivum de Christo sermonem
1

2

Cor. Mi, i8. XVIII.

20

»

354
tuil,

EUSBBH PAMPIULI CONTRA aiARCELLUM

imaginem Dei scilicet nppellans ipsum ne quis duos ima;

ginari
est. Si

Deos posset, sed

unum nempe eum

qui supra

omnia

enim unus

est

Dcus,

et praeler illum

non

est alius,

ipsius sit oportet qui per Filium

nem

agnoscitur. Quapropter et

suum tanquam per imagiFilius quoqueDeus esl, pro-

pler Patris figuram in ipso, ut in imagino, resultantem. Id

quod divinus Apostolus
»

indicat,
;

cum

in

Dci forina esset

dum aliquandoinquit, «Qui » aliquando autem cum imagincm

Dei definit csse. Atque ita,inter caelcras nomenclaturas,Filius et erat et

dicebatur imago Dei, priusquam in carne adista

venirct.

Atque

quidem pauca de innumeris, ne
sint.

modum
ct olim

excedamus, e novo Testamento adducta
cxistentes Prophetae Dei,

Quin

eumdem

diversis theologicis no-

minibus honorarunt.

XVI. Est qui eum Spiritum Dci
» »

vocat, inquiens

:

«

Egre-

dietur virga de radicc Jesse

:

et flos

dc radicc ejus ascen-

det

:

et requiescet

super illum Spiritus Domini, spirilus
* ;

»

sapienliac et intelligentiae
istis

o

ct quae

sequuntur. Perspi

cuc siquidem in
vid fuerat

manifcstavit

cum,

qui de semine Dn-

secundum carnem, et inhabilans etiam in illo Dei Yerbum. Unde divinus Aposlolus nunc Ioquitur « Do« Chrislus Dei » minus autcm spiritus est. » Nunc ilerum
:
:

»

potcntia, et sapientia Dei.

»

Alius insupcr Propheta
:

eum
li-

ad
i)

eumdem modum
:

Spirilum appellat
»

«

Spiritus facici

noslr» Christus Dominus.
«

Et in Evangelio dc eodem

quidissimo dicitur
» »

Ecce puer meus quem

clegi, dilectus

meus in quo bene complacuit animae meae. Ponam Spiritum mcum super eum, ct judicium genlibus nuntiabit 2 XVII. Alius porro Propheta Vitam eum vocat et Lucem,
.

ubi
»

Deum

sic alloquilur inquiens

:

«

Apud
3
.

te cst

Fons

vilae,

et in

vitae
1

Lumine tuo videbimus lumen » Quinam crat ille fons apud Deum? quis lumen? ipsius nempe qui in

Isai. xi, l.

2

Matth. xn,

18.

3

Psal. xxxv,

i

.

»

DIS

ECCLKSIASTICA THEOLOGIA LIB.
:

f.

555
via,

Evangelio dixit
»

«

Ego sum
»

lux

mundi;

et

:

Ego sum

et veritas, et vita.

Quocirca
:

Deum
Emitte
»

compellans supplex

in oratione
»

Propheta loquitur
;

«

Lumen tuum et Vevocaret Zorobabel,

ritatem

tuam

illa

me

deducent.

XVIII. Veritatem insuper
victorise

eum cum

lauream
:

tulit,

qui

coram Persarum rege memoraet praevalet in aeternum.Vivit et

tur dixisse
» »
»

«

Veritas

manet

exuperat in saecula saeculorum. Neque est apud illam respeelus personarum, sed justitiam
et impiis abstinet.
»

facit,
:

ab iniquis omnibus
Ipsius

Ad

quse annectit

«

autem

vis, et

»

regalitas, et potestas. et magilificenlia est per

omnia

sae-

»

cula.

»

Qui enim vivere Veritatem

dixit, et

vincere et exu-

perare, evidentissime ostendit existentiam ejus. Et conse-

quenter se Servator ipsam appellat veritatem, et obsignat

testimonium Zorobabelis.

XIX. Fiuvium
»

appellavit

eum

is
»

qui dixit

:

«

Fluminis
inillo

impelus

laetificat
:

civitatem Dei.

Montem nominavit

super, qui dixit
»

«

Montem

cui benedixit Deus, ut in

habilaret.

XX. Unde apud Danielem
»

de Monte legitur

:

«

Excisus

Idem demum in excelsum monlem ubi recesserat videbatur. Per montem intelligitur divinitas praeexistens, per lapidem vero humana natura. XXI. Sed et illum Justitiam appellarunt, ut is qui dixit,
lapis sine

manibus.

»

»

Exsuscita Justitiam ab Orienle
is

;

»

et

etiam

justiliae

Solem,
justi-

ut

qui dixit: «Timentibus
:

autem me exorietur Sol
:

» tiae

et sanatio in alis ejus; »et alius ait

«

Occidet Sol su-

»

per prophetas qui errare faciunt populum
visibili

non competunt
incarnato.

huic

soli,

sed

alteri,

meum. » Haec nempe Verbo
in

XXII. Sapienlia quinetiam
biis ait
»
:

dicitur.

Salomon

Prover-

«

Sapientia sibi

domum

aedificavit, et substituit co-

lumnas seplem; »et quac sequuntur. Quodque ante mun23.

35G

EUSEBII PAllPHILI COIVTRA MARCELLUM
erat ista vivens Sapientia et subsistens, docet idcm,
islas emisit

dum
«

ubi tanquain ex ore ipsius Sapientiae

voces

:

Ego Sapientia

habitavi consilium, et scientiam, et cogita:

»
» » »

tionem. Ego invocavi

»

et his sequentia adjungit

:

«

Per
:

me

reges regnant, et condilores

legum

justa

decernunt

per nie principes imperant, et potentes decernunt justitiam.
»

XXIII
» »

et

XXIV

Sed

et

Dominum
in

appellavit, ubi

Lignum vitae illum Salomon et « Lignum vitac est omnibus ait
:

qui apprehendunt ipsum, et tutus erit qui in

eam,

veluli

Dominum,

innititur

1
.

»

XXV. Sed
minum
» «

et

Salomonis patcr David
:

in Psalmis, et
:

Do-

simul vocat et Sacerdotem

nunc inquiens
»

«

Dixit
:

Dominus Dominomeo, Sedea dexlrismeis;
Juravit Dominus, neque rcsipiscet,

nunc etiam

Tu

es

Sacerdos in
»

»

aeternum, secundum ordinem Melchisedech.

XXVI. Sed
quiens
»
:

et

Deum hunc
in

agnoscit et profitetur, insoeculi
:

«

Sedes lua, Deus,

sasculum

virga direc-

tionis virga regni tui. Dilexisli justitiam et odisli iniquita-

» »

tem, propterea unxit
prae consortibus tuis
2
.

te
»

Deus, Deus tuus, oleo

laelitioe

Deus qui

in islis a

Deo unctus

dicitur,

quisnam

alius esset,

quam

qui propter unctionem

hanc paternam Christus vocatur?

XXVII. Erat idem
lius inscriplio

isle et Dileclus

Dei

:

quod Psalmi

il-

»
»

Ode supcr Dilectum. XXV III. Esaias autem ipsum appellat Brachium « Revelabit, inquicns, Dominus Brachium sanctum suum, in
docet,
:

conspcctu nalionum.

»

David ad

eumdem modum,
:

Jusli-

tiam et Salutem agnovit illum, inquiens
» »

«

Revelavit

Domi-

nus Salutare suum, in conspectu nationum revelavit Justitiam suam.
» «

XXIX.
*

Et iterum
18.

:

Annuntiale diem de die Salutare
7.

Prov.

i,

2

Psal. xliv,

DE ECCLESIASTICA THEOLOGIA
»
»

LIE.

I.

557

ejus.

»Et iterum

:

«

Quis dabit de Sione Salutare Israeli?

Et

:

Ostende nobis, Domine, Salutare tuum; misericorest ut ista hic colligam

»

diam tuam des nobis. »Quid opus

sigillaliin,

cum

cuivis liceat sludioso de Scriptura divini-

tus inspirata istiusmodi

undecumquecolligerePUbique vero
spirilu illustratos,

Scripturarum apparet, viros Dei divino

unigeniti Dei Filii cognitionem inenarrabilem manifestasse,

populum Judaeorum. Quocirca diversimode enunliaverunt illum obteclis quibusdam nomenclaturis
licet

non

ultra

Gratia enim

illa

praedicationis in ipsius praesentiam et adven-

tum

reservabatur,

quam de

ipsius divinitate per

universum

nunc terrarum orbem,
mysterium
et silentio

voluti

quoddam olim absconditum
:

involulum, Ecclesia proseminavit.

XXX. Hoc ipsum nos docuit di vinus Apostolus, inquiens
«
» »
» 9

Secundum dispensationem Dei, quae data est mihi erga vos, adimplere verbum Dei, mysterium illud quod a saeculo absconditum fuerat in generationibus, nunc aulem

manifeslatum est sanctis ejus, quos voluit Deus cognoscere quaenam sint
divilise

mysterii istius in gentibus, qui
»

###BOT_TEXT###gt;

est Christus in vobis, spes gloriae ejus.

Vides ut abscon-

ditum hoc mysterium fuerat prius, nunc autem revelatum,
Filius Dei.

Quapropter Prophelae Dei myslicum

in

modum
Deum

prophetico spiritu
nis

eum

deificarunt

:

Judaeorum autem omin errores

multitudo in ignorantia

istius mysterii persistebat.

quidem unum agnoscere

edocli, eo

quod
:

de deo-

rum multitudine
siae

saepius abstrahebanlnr

Patrem vero Deum

unigeniti sui Filii ignorabant.

Nam

hoc de Genlibus Eccle-

reservabatur mysterium, tanquam gratia quaedam ex-

cellens, ipsi impertienda. In ipso
lus observat,

enim sunt, quod Aposto-

omnes

thesauri absconditi cognitionis. Enim-

vero tot jam testimoniis Dei illud Verbuui, quod in initio
erat

apud Deum, non modo quod Marcellus opinatur Verdictum
est,

bum

sed et Filius, et Unigenitus, et Lux, et Pa-

nis,et Jesus,et Ghristus, et

Dominus,

et Pontifex, et Splcn-

558

KUSEBII PAMPIIILI

COMRA MARCELLUM
Flumen,
vilae, et

dor, et Character, et Imago, et Primogenitus omnis crealurae, ct

Fons

vitae, et

Veritas, et

et Juslitia, et Sol
et
:

justitiae, et

Sapientia, et

Lignum

Dominus,

Deus,

ct Dileclus, et Sacerdos, et

Brachium,

et Salutare

et hisce

quidem omnibus appellabatur nominibus, cum existeret, et praeexisteret ante carnem sumptam ut e prolatis hic Scri;

pluris ostensum est. Quae ratio

Marcellum hic commovit

ut, istis univcrsis praetermissis, in solo

Verbo resideret?ne-

que enim
illum Dei

transivit ad caeteras

nomenclaturas; solummodo

Verbum

esse slatuit, et

verbum quidem

signifi-

calivum, interdum in Deo conquiescens, interdum re et
ore prolatum vel etiam operans. Cerle propterea quod Sabellianizaret, nec in Dei Filium crcderet,

nec agnosceret
soli

mysterium

illud

quod quidem
illud

praeexislebat olim, at

Christi Ecclesiae per ipsius gratiam revelatum est.

dicat

mysterium

incognitum esse,
illo

Quod si Deum cum in se

haberet Verbum, verbo
videtur
» » »

ita esse,

cum

sic

usum; hoc siquidem Marcello scripserit « Quid aliud fuerat my:

sterium illud absconditum,

quam Verbum?

Ita

autem

in

Deo olim

erat

hoc abscondilum mysterium, ut nemo apud
intelligeret clare quae spectabant

priorem illum populum
ad Verbum.
»

»

Si

hoc posuerit, discat oportet quod Judaeo-

rum quilibet, qui Christum Dei non agnoscat, verbum tamen habere Deum confitebilur, neque esse illum alogum. Hoc ipsemet Sabellius, hoc Ethnicus quivis fatebitur hoc
:

Barbarus qui

Deum

agnoscit, sine scrupulo confltebitur.

Nam

quod Deum confiteantur, sapientem intelligunt, rationalem, potentem, justum, bonum. Et quodnam tum mysterium hoc occullum fuerat, quod erat apud omhoc
ipso

nes in confesso positum? Quis non dixerit in Deo sapien-

tiam esse, et potentiain, et vitam,

et

lucem, et veritalem,

et

justitiam, et raliouem, et quidquid

bonum
aut
si

et

honestum

est? quin potius

eum

csse

omnia

isla,

quid his su?

perius et melius extitcrit quod nobis

sit

jncognilum

Ilacc

PE ECCLESIATICA TIIEOLOGIA
nalura, a seipsa edocta, cogit
fiteri.

LIB.

I.

55o,

unumquemque de Deo
sui,

pro-

Unde

et

de Filio edocti sumus haec etiam singula,

unigenitum illum esse, filium, haeredem Palris
possidentem quae possidet Pater
:

omnia

unde dicitur

fuisse in

forma Dei
ait
»
»
:

et

imago Dei, juxta divinum Apostolum, uhi
in

«

Qui cum
2
.

forma Dei
4
.

esset,

non

est arbitratus rapi:

nam
Dei

esse se aequalem
»

Deo » Et rursus « Qui est imago Quocirca quod Deus erat logicos, non fuit hoc
a saeculo

mysterium quod
rationibus.
gulis

absconditum fuerat
dicitur,

et a gene-

Neque

illud

nunc revelatum

quod

sinest.

hominibus pcr notiones naturales cognitissimum
si

Quod
» iis

interroget quispiaro, Ulud
«

qualenam erat?responest,

det Apostolus, ubi ait:

At nuncinsanctismanifestatum

nimirum quibus

voluit

hoc ipsum Deus revelare, quae
hujus in gentibus, quibus est
:

»
»

sint divitiae gloriae mysterii

Ghristus in nobis.
is

»

Christus erat igitur mysterium illud

Filius

nimirum

Dei. Quocirca

mysticum

in

modum

illum

olim diversimodis appellationibus Prophetae gloriflcaverunt,
id

quod

erat inenarrabile abscondentes; illiusque revelatio-

nem

gratiae ipsius in

omnes

difFundendae, quasi thesaurum

reservanles reconditum.

Cum

vero post tot e sacris Scri-

pturis testimonia contendat Marcellus nihilominus illud,

quam eum, priusquam assumebat carnem, nihil aliud quam Verbum extitisse, neque ullo praeter illud nomine appellatum; tum vero primum per varias indicatum nomenclaturas quando Verbum caro factum fuerat, cum prius praeter Verbum
ln principio
erat

Verbum,

nihil aliud indicare

plane nihil extitisset

:

certe prorsus hic indoctus depre-

henditur, et in Scripturis sacris intelligendis plane infans.

Hoc vero sic adornalo, agedum deinceps novum hunc Sabellium inlrospiciamus.

veluti

redivivum

Phil.

i>

6.

2

Ilebr.

.,

3.

5,6o

EUSEBll VAMPHILI CONTBA. UAl.GELLUJI

LIBER SEGUNDUS

s-^^

CAPUT
Qualiter Sabellii

I.

dogma

restauravit Marcelius.

Post exhibita testimonia Scripturae sacrae, quibus illud

oslensum

est,

quod non solummodo Verbum vocabatur Dei
in carne

Filius ante

suum

adventum,

uti

Marcello visum
:

iuerat, sed sexcenlis ab eo diversis

nominibus

agedum
est,

deinceps intueamur idolum Sabellii, velut de terra sc exerentis.

Ausus

est dicere,

ipsum, qui super omnia

Pa-

trem Domini ncstri Jesu Christi,
genitum; ipsum quoque passum,
» » »

Deum de sancta dum ita scribit
:

Virgine
«

Quid-

nam

erat ergo

quod descendit ante incarnationem?

Om-

nino dicet, Spiritus erat.

Nam
si

si

secus pronuntiaret, obloait
:

quetur

ei

Angelus

is

qui ad Virginem

Spiritus sanc-

»
»

tus superveniet in te.

Quod

concesserit esse spirilum,
:

audiat dicentem Servalorem

Deus

spiritus est.

»

Hisce

verbis,

Deum

qui est super omnes, de quo nos docuit Ser:

vator et
»

Dominus, inquiens

«

Deus

spiritus est, et qui ad-

orant

eum, eos

in spiritu et veritate

adorare oportet;

»

Spiritum illum esse pronuntiat, qui supervenit Virginem,
Sabellii

errorem renovans. In progressu demum,

cum

Jere-

mias de Servatoris incarnatione diceret: «Post hax
»

in terris illud

visusest,et

cum hominibus
retulit,

conversatus

1 ,

»oraculum
:

isle
1

ad Patrem
iii.

totidem verbis scribens

«

Sed

vidc-

Banicii.

: 1

DE ECCLESIASTICA. THEOLOGIA
»

LIB.

II.

3G

tur ct Pater in verbo esse, licet aliler Asterio et paria ciun
illo

»

sentientibus videatur.
facit.

»

Quin

in Servatoris passione

hoc ipsum
« »

Nam cum de
:

Threnis Jeremiae retulisset

Spiritus oris nostri Christus, captus est in peccatis nostris *, »

adjungit

«

Et hic Propheta de Verbo, qui carnem
disserit.
»

»

noslram assumpsit,
brae conditor

»

Et tum

infert

:

«

Pater um-

»

haud
:

dicetur.
«

Quod
lux.
»

vero Deus spiritus fue»

rit,
sit,

Servator docet

Deus

spiritus est.

Quin

et

quod lux

nos etiam docet

:

«

Ego sum

Vides en, ut dicta haec
Filii

de Servatore, ad Patris divinitatem referat. Tollit vero

hypostasim directissime,

dum ante rerum omnium
Deum,
illi
:

produc-

tionem

nihil prorsus exlitisse, praeler

docet.

Verba
remi-

autem
»

ejus haec ipsa sunt:

«

Goncessam

gloriam, Aste-

rius et gloriam et

non gloriam nominat

dum non

» »

niscitur quod,

cum nondum mundus
:

esset conditus, nihil
et

extabat aliud praeter solum
«

Deum. » Sed

idemmet ipsum
sunt

conflrmat, inquiens
»

Goelum

et terra, et quae in ccelis
facta.

et in terra, universa a

Deo fuerunt

Hoc
ea,

si

credat,
prae-

» »

necesse est quod conspiret ejus opinio
ter

cum

quod

Deum

nihil erat.

»

CAPUT
Quod judaizare

II.

deprehenditur in opinione sua.

Vides ut tantum non se Judaeum praestet, pernegans Dei

Filium unigenitum, per
praeter

quem omnia

condidit. Siquidem

Deum nihil
tum
cerle

erat aliud,

priusquam mundus producetum, quomodo omnia

batur,

non

erat Filius; et

pcr illum facta fuerant, et sine eo factum est nihil? Certe

Judaeus,quiGhristum esse pernegat DeiFilium, ante mundi
1

Thren.

iv, ao.

»

56 2

EUSEBIl PAMPIllLI CONTRA MAUCELLUM

constitutionem agnoscet cxtitisse plane nihil praeter soluni

Deum, cui perhibet Marcellus testimonium. At Ghristi Ecclesia cum omni liberlate gloriose profitetur « Nobis unus
:

» »

Deus

est Pater, e

quo sunt omnia
»

;

et

unus Dominus Jesus

Christus,perquemsuntomnia.

Gum \erod\cat,perqueni
aliud fuisse praeler

sunt omnia, illum agnoscit ante omnia. Adeo ut qui tuetur
anle

mundum

conditum

nihil

omnino

Deum, vcritatem ipsam mentiatur. Una etenim cum illo solo Deo et unigenitus ipsius Filius erat anle mundi productionem,
et

cum
:

Patre conversabatur. IIoc etenim edocuit

is

qui dixit
» »

«

Jn novissimis his diebus loculus est nobis in Fi-

liosuo.quem posuithaeredem omnium,perquem etscecula
condidit 1 ȣt in Proverbiis
. :

perSalomonem

Filius ipse de

se docuit
»
»

«

Cum

pararelccelum, aderamei. Sedet erat ipse

luxjilluminansomnem hominem venientem

dum. Quandoquldem

in
si

mundo

erat, et

huncmunmundus per ipin

»

sum

faclus fuit.

»

Quod

factus fuit per

ipsum mundus,
conversaba-

cerle patet illud,
solus ante

quod ante

mundum
in

fuerat ipse. Quocirca

mundum conditum non

erat

Deus

:

tur

cum

eo unigenitus ejus Filius,

quem cum
illa

Pater in-

luebatur, gaudcbat, quod ipse nos docuit

in Proverbiis

Sapientia,inquiens

:

«Ego cram inquagaudebatcontinuo.

Sed

et ipsemet Filius replebalur oblectatione,
:

dum
«

in pater-

nas cogitationes intueretur. Quocirca dixit
»

Oblectabar
mysteria

autem coram

illo

omni tempore.

»

Haec sunt

illa

sacrosancta, quae semel accepta Christi Ecclesia pie cuslodit. Is

vero qui tuetur ante

mundum

conditum

nihil prae-

ter

solum

Deum

extitisse, e
se,

duobus unum necessario con-

stituit,

Sabellium

vel

Judaeum.

Nam

si

de sui animi
Judaeus
Filii

sententia Filium neget,

solum
si

Deum professus,

est,

qui Christum

rejicit.

Vel

verbotenus agnoscit

voca-

bulum, ipsum autem Filium esse unum
*

Deum

dicat,

unum

Hchr.

.,

v.

Dli

ECCLESIASTICA TUE0L0GIA LIB.
ita et

II.

565

atque
si

eumdem;

Palrem

et

Filium arbitrabitur.

Nam

anle

mundum

nihil exlabal
;

plane praeler

Deum,

ipse vel

Pater et Filius simul erit

vel certe

non genuerit Filium.

CAPUT
Quomodo Dei p^erbum
in

III.

Deo

existens sine pvincipio definivit

et

ingenitum.

Sed videtur Marcellus eum qui

in

Deo

erat Aoyov, se-

cundum quem
arbitrari
:

logicos inlelligilur,
sit

eumdem

esse et Filium

ut ita ipse

sui ipsius paler, et e

converso sui
scripsit
:

ipsius fdius. Audisis ergo
« » »
» »

quae totidem

verbis

Ante universi condilionem,
in

erat, ut videtur, quies alla,

Deo Verbo

existente

:

si

enim credat Asterius

Deum

esse universi conditorem, certe nobis illud concessurus
est,

illum semper extitisse,

numquam

existendi princi-

pium sortitum, omnia autem ab
hilo facta.
»

illo facta fuisse et

de niprinci-

»

Vides ut

Deum

statuens absque

omni

pio

Verbum quod

in illo erat, in quiete statuit, anle

mundi
:

condiluram, constitutum. Pergit porro, et adjungit
» » »

«

Si

istud credat, et illud

quoque eum

fateri

necesse est, quod

plane praeter

Deum

nihil erat aliud.

Habuit ergo

Verbum
pro-

in Patre subsistens

suam peculiarem
hoc
est

gloriam. «Hincpro-

fectus, et aeternum,

ingenitum, esse

Verimm

nuntiat.
»

«

Audis ergo Spirilus sancti consonantiam, qui per
aeternitati

multas et diversas personas Verbi
perhibet.
aeternitate
»

testimonium

» » »
» »

Et rursus
:

:

«

Et ob hoc ipsum exorditur ab

Verbi

In principio erat
el

Verbum,
:

et

Verbum

erat

apud Deum,

Deus erat Verbum

tribus hic con-

linuis testimonils usus, aeternitatem
lirc. »

Verbi vult constabierat

Qualiter vere

Verbum counitum

Dco

et

cum

564
illo

liUSEBII PAMPHILI

COKTRA MARCLLLUM
est, ut ipsius

una ingenitum, tueatur operae pretium
ad hominem spectare intelligimus,

verbis positum audiamus. Dispensationem
illius

quidem

in carne

at

vero secundum

spirilum aeternitatem ejus unilam

cum

Patre credimus esse.

CAPUT
Quomodo unum atque idem
csse

IV.
Verbum atque Deum
dixit.

Qui ad hunc

modum
cum

in

Deo Verbum

esse concessil,

unum
ita
»
o

atque idem
:

eo illud deinceps docet extitisse,
spiritus fiat solius interpretatio,

scribens

«

Siquidcm

unum cum Deo
Verbum; quod nem, adjiciatur
indivisibilis.

atque idem nec immerito videbitur esse
si

addilamentum

illud,

secundum car-

» »

ut requisitum in Scrvatore, sola opera:

tione videtur divinitas extendi

ita

unitas, nec injuria, erit
:

»
»

»Et

in

progressu iterum

«

Nonpropter illam
consonantiam, id
et

exactissimam ubique in verbis

et factis
:

» »
»

quod videtur
;

Asterio, Servator ait
sit

Ego

Pater

unum

sumus sed quod plane
vel

impossibile, vel

Verbum a Deo,

Deum a Verbo suo separare. » Quod si ita unum erat atque idem Deus cum Verbo quod in ipso erat, ut Marcello videtur
:

tum

qui genitus erat in sanctissima Virgine,
factus; qui quae scripta sunt patie-

carnem iudutus, homo
batur; qui

mortem

oppetiit pro peccatis nostris, erat ipse

super universa Deus.
inter atheos et

Quod cum

Sabellius sentiret, iilum

blasphemos reposuit Ecclesia Dei.

DE ECCLKSIASTICA THE0L0GIA

LIB.

II.

565

i

» -v v

-%.

•*.

CAPUT
Quod cum
ita dicat,

V.
Filium
ncget.

Quod si dicat Marcellus Verbum fuisse incarnatum, illudque Verbum a Deo inseparabile statuit, quippe quod
uniias
sit

indivisa,

quod una
:

sit

hyposiasis Dei et Verbi
aliter

quod

in ipso erat

non possumus
is

rem concipere,
omnia
sit

quin secundum
carnatus,
stat
si

eum Deus

qui est super
:

in-

unitas est indivisa

si

unum

alque idem exi-

cum Verbo quod in ipso est, quemnam dicemus Patrem esse? quem vero Filium, cum sit suppositum idem? Ita unum illum atque eumdem cum introducat MarDeus,
cellus Fiiio-Patrem, Sabellium renovavit.

CAPUT
Quidde

VI.

divinitate Filii sentiat Ecclesia.

At Dei Ecclesia indivisam cerle novit unitatem, quippc quae fatctur principium unicum, unum illum et ingeni-

tum
tisse

et sine principio

Deum;
:

et

de ipso genituro, unige-

nituui Filium, accurate cognitum, exiilisse vivere et substi-

agnoscit Servalorem

non illum

sine principio,

non

ingenitum, ne duo principia slatuat et Deos duos; verum

genitum de Palre suo,
omnipotenlem,
gencrationcm

et

principium habentem genitorem
in

snum. Atque ideo credere accepit
et in

unum Deum Patrem
Cbrislum,
et

Dominum nostrum Jesum
iis

unigcnitum Dei Filium. Quac saucta
in

mystica fides re-

Ghristo exhibet

qui per ipsam illumi-

SGG

EUSEMI PAMPHIU CONTIU «ABCBLLUM

nantur. Sed iliud

quod ponitur

a Marcello,

monadem ope
at

ratione dilatari, in corporibus

locum habel;

de incorest

porea, menarraLili et indicibili substanlia

operando, neque contrahitur i„ non-operando; neque humano more operatur, aut

neque enim dilatatur

verum non

in

more commovetur. Deus ideo cum sit indivisa unitas, Fihum suum umgenitum de seipso geoeravit non ille divisus, non alteratus, non convcrsionem passus neque
!

humano

fluxum

que imperans.non lcges scribens, ut hominessolent; non mgua locutusaut labiis ista operalur; neque respectu hab.to ad ornalum universi, simillimis
et divinam ea qu ;c sunt producla anlicipando intueatur, non sccus atque ,am subsistenlia et produc.a. Sed neque is, ut apud nos arHfices solent, in operando et creando maleriam pra> cxistcntem manibus acceptam digitis compingit; sed pcr mcffnbilem .terum et incomprehensibilem virtutem suam

aut ahcu, subjectus passioni. Ncque enim pr.-ccipiens, ne-

cum per nondum

nobis oculis inluetur

virtutem

suam inenarrabilem

rerum produclarum omnium subslanliam ad csse suum perduxit. Alque i.a quidem omnia cffecil ille, rotionibus ntque modis inscrutabilibus. Quid nos sollicite ideo laboramus ut s.milem quamdam
«n

quam

passionera in illo imngineraur hh, su, generatione, qualera i„ c.-eteris animanlibus
ille

gcnerationem super onmia et anlc omina sub.vit, „o„ ad modura et proportioncra
tur*. sed ,uxta

qmdem

?

modum illum

morlalis nacrat ipsi

alquc ralionem

soh cognita

qmc

cl inlellecta.

DE ECCLESIASTIC.i THE0L0GIA

LIB.

II.

OO7

CAPUT
Quomodo

VII.

Ecclesia Patris prcedicat monarchiam.

Enimvero
postases,
ita

vereris,

mi homo,

illud,

ne

si

duas fatearc hyet a deitatis
sit

duo ilidem principia subintroducas,

excidas monarchia. Discas ergo,

quod cum unus
illo

sine

principio ingenitus Deus, Filius

autem de

progeneretur,

unum
patui.

necessario principium fuerit, monarchia et

regnum

unum; cum
Sed
vereris

suscribat esse Filius paterno imperio et princiest,

Caput enim Ghristi Deus

secundum Apostolum. vehementer necogatur is duo principiafateriqui
Filii
:

duas confitebitur hypostases Patris atque
disce,

sed et istud

quod qui duas

in

Deo hypostases

esse statuet,

non

cogitur fateri duos Palres, neque Filios duos; sed
iis

Patrem,alterum vero concedet ssse Filium.
est

unum ex Ad eumdem
qui

quoquemodum, neque necessc
duas admiserit hypostases.

eum duos Deos fateri
neque
illas

Nam

honore pares
:

ponimus; neque ambas principio carentes, aut ingenitas
sed

unam ex

illis

ingenilam, sine principio existentem;
et

al-

teram vero genitam,
sidentem.
essc
»

Patrem

sui ipsius

principium posdocet

Quamobrem
in

et ipse Filius
ait
:

Deum suum
Deum
Deus

Patrem suum,

quibus

«

Vado ad Patrem meum
et

et

patrem veslrum,

Deum meum
quoque

vestrum.

»

Deus certe etPater,
ter. Filius

ipsius

Filii

esse docetur.
Filii

Quocirca unus Deus apud Ecclesiam praedicatur,

P<-

autcm, quando

cum

Palre comparatur, non jam

Palris ipsius

Deus

dicitur, sed Filius unigenitus ct dilectus
invisibilis, et

ejus; et
riae
:

imago Dei

resplendentia paternae glo-

honorat, adorat et vcneratur
ct ipsius

suum Patrem Deutn

eum

Dcum

inscrihens

:

cui gratias agcre, cui pre^

5G8

EUSJiBlI PAMPHILl

G0NTRA MARCELLUM

ces fundcre dicitur, cui obediens usque ad
F.ttetur se vivere per Palrem, nec

mortem

fuerat.

quidquam posse facero

sine Patre;
tur, et
» » » »

non suam, sed Palris voluntatemfacere. Ait igitolidem quidem verbis « Quod dc coelo descendi,
:

meam, sed voluntatem ejus qui misit me *. » Et ilerum « Non possum ego faccre dc memetipso quidquam quemadmodum audio, ita judico
non
ut facerem volunlatem
:

:

:

et

meum

judicium rectum

est,

quia non quacro volunta.

2 tem meam, sed voluntatcm Patris, qui misit me » Alium vero fuisse ipsum, alium autem qui misit ipsum, docet in-

»

quiens
» »

:

«

Si

ego testimonium perhibeam de
est

me
de

ipso, testi-

monium meum non
calur.

verum;

aiius cst, qui

me

testifi-

»Mentionem dehinc
me.

Baplistae faciens,Patrem
:

suum

illi

testem esse asseverat inquiens
»

«

Et qui
:

me
«

misit Pater,
si

»

ipse testificatus est de

Addit autcm

Et

diligilis

» »

me, gauderelis ulique, quod ad Patrem proficiscor. Quo3 niam Paler me major est » Qtiibus omnibus oslendit se
.

alium

a

Patre, et paternam gloriam

cum

illum misisse dicat, se

majorem insinuatesse vero missum de ccelo descen:

dissc,

non ul suam voluntatem

faceret, sed voluntatem ejus

qui misit

eum. Quid ad

ista

dicturus estMarcellus,

cum eum
opi-

qui de ccelo descendit ista ipsa

docentem audiat? Non,

nor, illud allcgare polerit,

carnem Servatoris hoc prolocu-

tam non enim caro de
:

ccelo descendit.

Quemnam

ergo dic-

turus est, de coelo descendentem, haec docuisse?

Num
cum

Pa-

trem

Deum? Anne

Palri

conjunclum Vcrbum?

Si

Palrem
Ser-

dixerit,

Sabellium revelate se exhibentem, ipse
:

valor
»

mentitum convinccl, inquiens
ut ego

«

De

ccelo descendi,

»
» »

meam volunlatem facerem, sed ut voluntatem Non possum ego de me ipso quidejus qui me misil; el quam facere quemadmodum audio, ila judico. Nequc
non
:
:

quaero ego volunlatem
i

meam,

sed voluntaiem ejus qui

Joan.

vi, 38.

2

]d. v, 5o.

3

ld. xiv, 28.

DE ECCEES!
»

VSTICA.

TKEOEOGIA

LIE.

II.

36$
»

misit

me,

Patris.

Et Pater meus major

me

est\

Nam
dixis-

certe extremae
se existimare.
et

cujusdam deuientioe

esset haec

Palrem

Quod

si

quis

Verbum Deo congenitum

dical,

animi ejus sententiam qua ratiocinatur, et existimet
:

illum ea enarrare quae erant apud ipsum inlus occultala

quo tandem pacto Dei mens
debat?

et cogitatio

de coelo descen-

Quomodo in carne quam assumpsit existens, ista enarret? Quomodo quod in Deo erat Verbum, dicet se de
coelo descendisse ut

non suam voluntatem
ista

faceret, sed vo-

luntatem mittentis ipsum? Atque per
declarat

quidem

Filius

honorem quo Patrem prosequebatur.
,

Cum
et

vero
,

rebus genitis proesidet

quae per

ipsum sunt productoe

tanquam qui
tor
»
:

existat Servator

omnium, Dominus

Crea-

«

Omnia, tunc inquit, per ipsum
»

facta sunt, et sine

ipso factum est nihil.

Tum et

Deus, et Dominus, et Ser-

vator, et
veluti

Rex praedicari poterit. Atque ideo illum adorare Deum, et colere, et venerari, Ecclesia ipsius docet,
hoc edocta. Ait
igitur Servaior ipse
:

ipsa ab ipso
»

«

Neque

»
»

enim Pater judicat quemquam, sed judicium omne dedit Filio suo, ut omnes honorent Filium queraadmodum honorant Patrem. » Disertis verbis ipsum honorare jubet,
velut Angelos, aut Angelis

non tanquam Prophetas, non
similes potestates, sed

quemadmodum ipsum

Patrem. Hoc

enim

omne judicium dedit FiJio, ut omnes eum honorent •quemadmodum et honorant Patrem. Quod ipsum cum exacte inteliigeret Thomas vocatus
ipse Pater ita voluil, qui
veluli qui

Didymus,

de choro duodecim discipulorum fue-

rat, clarissimis verbis

eum

et

Deum
et

et

Dominum
»

consig-

navit, inquiens

:

«

Dominus meus,

Deus meus.

Et nos

ob hanc ipsam causam oportet Filium, non quemcumque alium, divino honore venerari, quomodo sciiicet Patrem

honoramus; cum
1

in

hoc

ipso Paler per Filir.m honorelur.

Joan.

v, Tio.

xvm.

v>4

;

0^0

EUSEBII PAMPHILI COKTRA MARCELLUM
el

Quod
»

ipsum docuit iuquiens

:

«

Qui houorat Filium, ho»

norat et Patrem qui misit eum.

Veluti qui regis imagiillius

nem

ad se missam honorant, regem ipsum imaginis

exemplar honorant; ad

eumdem modum
peripsum
vidit,

et Pater

houora-

tusexislit perFilium, uti et
vidit, is utique et

visus.

Namqui Filium

Patrem

dum

deitatem ingenilam,

veluti in

imagine atque speculo in Filio characterizatam in«

tuetur.
»

Est enim splendor aelerna? lucis, et speculum

muu»

dissimum operalionis paternae,

et irnago bonitatisipsius.
illo et

Haec aulem omnia

cum
a

de Patre suscepisset, ab

glo-

riam divinilatis,tanquam Filius dileclus
pit
:

et unigcnitus acce-

sed non

ita

Paler

quoquam
Deus.

accepit,

cum
;

sit

ipse

om-

nium principium,
unus

et fons, ct radix

honorum

unde merito

et solus praedicatur

CAPUT
htibits vcrbis

VIII.

Marcclltts abncgavit Filium Dei. ©'

Haec

cum

ignoret Marcellus, non vult Filium de Patrc
:

revera nalum, veluti vivum et suhsistentem

at

de Deo

egressum illum non
verhis hoc
»
»
»

aliter ait.

quam

cujusvis imperaliva

aut indicativa vox de ipso exit. Audi vero ipsum clarissimis

idem aflirmanlem:

«

Videtur ergoiiisce consc-

quentcr dicendum, ante soecula ipsum generalum.

Nam
est.

quod de patre
Aliud vero ut

pra^existente egrcdilur,
sit, dici

genimen ejus

non potest cum sana pietate con-

»

junclum.

Nam

velle affirmare

non

esse illum

Verbum,

»
» »

quod ex eo egreditur
lionis

(et

hunc ipsum

esse verae gencra-

modum),

sed vere filium, nec praeterea quidquam
visionis

relationemquamdam

humanae videturaudicntibus

DE ECCLESIASTICA TIJEOLOGIA
»

LIK.

II.

0?

1

exhibere.

»

Deinde quod neque Yerbum de Patrc suo gc-

neretur insinuat,
» »

dum

ita

loquitur

:

«

Sanctus ideo Aposto-

lus et

Domini discipulus Joannes,
facit,

dum
ct

aelernilalis ejus

menlionem

verissimus Yerbo testis adhibelur,

ln

»
»

principio, inquiens, crat Vcrbiun,

Vcrbixm illud crat
»

Nusquam generalionis Yerbi isthic meminit. Ilunc ad moduua Filium Dei abnegans, Verbum vero slaluens in Deo existens, aliquando illud intus in Deo vult esse, inlerdum ait e Deo egredi, inct

apud Dcunij

Dcus crat Vcrbum.

terdum ad

Deum

recurrere, ipsum iterum et in

Deo

vclut
:

antea residere. Audi vero quibus verbis hoc aflirmet
«
»
»

Credo aulem ego nunc Seripturis

divinis,

quod unus

sit

Deus dicentibus;
consummali,
et

et

quod Dei hujus Yerbum processil de
el amolitio-

Patre, ul onmia per illum fierent. Al post judicii lempus

»

universorum reslaurationem,

»
»

nem

cujuscumque; ad oppositum tunc et ipse subjicielur Deo, qui subjecit ipsi universa, ut deinceps
operalionis
fuerat

» »

futurus

Deo Fatre Yerbuni, quemadmodum priusquam mundus conderetur. Nam cum praeler
sit

denuo

in

y
»

Deum

nihil plane extaret, et

per Verbiito erant omnia

cum eflecluali elficacia Yerbum, » quod Palris erat. » Quam eamdem demum senlentiam expressius ita posuit « Cum nondum esset mundus hic, Ver» at cum Deo complaceret om» bum erat in Patre suo
producenda, processit
:

:

nipotenti creare

omnia qune

in ccelis erant et in terra,

ad

mundi productionem requirebatur operalio efFecliva. Et cum praeler Deum solum non extaret alius (nam ab ipso fuisse condita universa in confesso ponitur), tum procedens Verbum illud, quod prius inlelicctuali modo intus agebat,
comparavit se ut raundi
post hacc
»

fieret
«

conditor. Subinferl

autem
so

omnia

demum

:

Hanc ob
qui erat

causara,

non appellat

DeiFiIiuin,sed ubiquese vocalFiliumhominis,utperhane

»

suam confessionem eum

homo, pcr communio24.

97 a
»
»

EVSEBli

r.\.JIPJQlLI

COKTRA HAIiCELLUM
:

nem cum

verbo FiliumDei esse disponerel
ipse vclut

et

consuniadunire:

mato hoc suo opere, iterum

Verbum

»
»
»

tur Dco; sic ut adimpleret illud

quod Aposlolus dicebat

Tunc
ut sit

omnia subjecit Dco, Deus omnia in omnibus. Tunc autem omnia fieut
ei ipse

subjicielur ei qui ipsi

»

quae prius fuerant,

»

Ha?c

cum

de ^ erbo Marcellus edislogicos

serat, illo

nimirum propter quod

Deus

dicitur, in

maximas

incidit angustias, ausus affirmare exlra

Deum

pro-

Deo erat, A.07W» et rursus posl judicii lempus Deum denuo ingressurum, ut ita demum aduuitus Deo subsistat, quemadmodum et prius substiterat.
cessisse aliquando, qui in
k -«.•».

v-«-w»-*-»

CAPUT

IX.

Refutatio perversa hujus hominis scntcntia.

Nunc demum ad
set A070??

interrogationes rcspondeat. Quid de

tempore intermedio seutire dcbemus, cum exlra

Deum esinsi

Quomodo

egrediebatur? Qui status Dei fuerat

ierea

dum

Aoyov in se sibi proprium

non haberet?

enim

mundi consummationem in Deo erit Aoyoq uti prius fuerat, quomodo erit ^oyo; e Deo egressus? si enim per se subsistens a Deo erat alius, tum frustraneus est omnis Marpost
celli

labor.

Quod
cerle

si

extra

Deum

egressus X0705, ut nostrum

prolatitium solet verbum, exlra
ratus

Deum permanebat,
si

insepa-

tum
diem

semper

et

omni tempore, eliam tum cum

operaretur, erat intus in Deo.
ut in
judicii

Quod

sic,

tamen unde

fit
il-

comperendinctur?
et

ait

enim tunc Deo

Ium readuniendum,
fuit
:

perpetuo futurum, sicut olim prius

sed nec A^yoc qui de

Deo
sui

processit, qualis erat prius,

extabit talis, sed ct

Deus

ipsins dissiiiiilis fulurus Cak

DE ECCLESIAfcTICA TIIEOLOGIA
utpote qui olim Xoyov

LIB.

II.

3?3
/

suum

in se

habebat, et

in fine

mundi
ad
is

eumdem

resumpturus,

et futurus qualis

olim prius fuerat;

interea temporis dissimiliter se habilurus.

Sed

et A0705

eumdem modum
qui prius
hisce
ita positis,

extra

Deum

positus,

non futurus

est

fuerat ante

mundi consummationem. Ecquid, magis impium poterit esse? Omnino enim,
est,

erat, erit,

futurum

aliquando, iterum, contingens, et

quae sunt mutationis indicia in tempore factae, aliena sunt

prorsus a substantia

illa

quae est sine tempore, principio,
esse

generatione, mutatione.
et esse

De qua solum

cogitandum
et

est,

quidem immutabiliter.

Quam eamdem

eodem
:

modo

se

habentem debemus cogitatione comprehendere
nihil extra se vel intra se

non imminutam, non coarctatam, non dilatatam, non expansam,
continentem; non hanc

modo, modo illam comparanlem; neutram permanenter,
sed diversam a se priori
,

et rursus in

statum illum priorem

revolutam. Haec supponere tamen ausus est Marcellus;

quippe qui olim
altam apud

ait

Deum

extitisse, et
:

quietem

quamdam
Haere-

Deum
:

imaginatur

ad imitationem

illius

siarchae impii sese

conformans, qui blasphema istiusmodi

dogmatizavit

Erat Deus et Sige, Post Sigen, et Hesychian

processisse ait, Aoyov, in principio conditionis mundi,

cum

operatione efficaci

:

ita ut

non

esset, qualis erat prius, in

Deo conquiescenti quiescens ipse; sed progressus e Deo operaretur. Et quo modo tandem processit inde? omnino
per prolationem cujusdam articulatae vocis, personanle
ni-

mirum
)>

et proloquente

Deo ad modum humana?
ita

loquelae.

Ita eniin

visum

est,

dum

scriberet

:

«

Quemadmodum
:

facta

omnia

a Patre, per

1

omnia
nia

a Patre, per

Verbum facta sunt et dicta Verbum significanlur. Et iterum, omdicit, ea

» »
1

quaecumque Pater
declarantur
:

semper

et

ubique per Ver

bum

quod

et a nobis ipsis satis liquet; siliceat et divina

quidem hisce

parvis

magna

comparare.

OJ 4
»
»

EUSEBU PAMPIilLI COKTRA MARCLLLIM

Nos enim ea omnia quoe volumus, quantum quidem possumus,
si

et

facimus et dicimus minislerio verbi noslri.

»

Quod
sit

ad hunc

modum

pcr ellicaciam operantem procesest Marcellus, acl

de Palre Verbum, unde progressus

circumscribendum Verbi operationem lempore quodam
determinato, nimirum mundi consiunmatione
?

Quando

fu-

turum

est

quod

aiTirmat, ut

Verbum

intra

Deum

subsistat,

quemadmodum

aliquando subsistebat? Aliquando autem
io quiescenti

quiescentem Aoy&v illum,
Ita, ut videtur, post

Patre nobis dedit.

mundi consummationcm quietem staluit, cum nihil Verbum deinceps operabitur. Atenim ante mundi conslitutionem nihil erat prorsus praeter Deum, inquiet
:

et

quandoquideua

nihil eral, jure

mcrito

illi

quietem

assignavit.

Jam

in

tempore consummalionis Daniel promini-

phela, antc thronum Dei constilisse affirmat innumerabi-

iem Angelorum multitudinem
»

:

a

Millia milliura, ait,

strabant

illi

:

et decies millies

centena millia assislcbant
1
.

» ci.

Juuicium

sedit, et libri aperti sunt

»

Sed

et

tunc
:

prae-

lerea temporis consislent

omncs illi (ilii futnri saeculi beatai Patriarcharum, Prophetarum et Aposlolorum animae, spiritus illi Martyrum sancti,* omnes quoque Servatoris nostri
oves, quae a dexlris ipsius constitutae audienl:
» »

«

Venile, bevobis

nedicti Patris mei, possidete
a jactis

regnum praeparatum
»Quocirca

mundi fundamcntis

2
.

cum

vel post juvic-

dicii

tcmpus, tanlus numerus eorum futurus est qui

turi

sunt vitam immorlalem, quid causae subesse poterit

cur non ct

tum cliam Dci Verbum operelur? Unde scivit Marcellus quod nequaquam lum sanclos suos Deus sit allocuturus, neque verbo suo usurus eficclivo; sed quod futurum sit in Deo Verbum, quemadmodum et prius fuerat, omnino conquiesccns et conticescens? Hoc enim multolies
aftirmavit diccns
1
:

«

Tnnc

crit illud,

quod

ct prius fucrat

:

D:m. vn,

10.

2

MafcUi. xxv, 5|.

DE ECCLESIASTICA THKOLOGIA
»
»

LIB.

II.

5^5
quiete.

erat

autem

prius, ut et ipse

quoque

affirmat, in

Conlicescet ergo Deus per illud tempus, qui prius fuerat
locutus et usus suo Verbo operativo. At tunc per promis-

»

»
»
»

sum

illud

ccelorum regnum, proprio suo verbo, et omni
sapientia, sanclos suos penitus privain

quae in

illo sita est
»

turus est.

Ecce autem
sibi

qualenam
haec

se praecipitium dede-

rit,

dum neminem

adhibet manuductorem, nec advocat

Scripturas in consilium.
collegit

Nam

omnia

ipse sibi fabricata

de una voce perperam

intellecta.

Nam

ubi se ad de-

monstrationes applicuerat deTestamento veteri atquenovo,

undequaque certe impellebatur,in angustias conjiciebatur:

unam vero voculam

vix

tandem

reperit, quae ipsius haereticae

opinioni favere visa est; huic uni

tanquam cum bono Deo

adinvento adminiculo se applicuit. Nec erat quidem illud

de persona Servatoris nostri dictum usurpatum, sed Evan-

eum ita appellat « In principio erat Ver» bum, inquiens, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat » Verbum » Hinc ille profectus Filium planissime pernegavit, tanquam qui prius nihil aliud erat quam verbum sigelistae;

nam
1
.

is

:

millimum huic

nostro.

i.

-%%,%,-% %•%,-%-<

CAPUT
Quod non
recte cepit illud
:

X.
»

«

In principio erat f^erbum.

Enimvero non solum

solius

Verbi nomine compellavit

magnus
dictum
:

et divinus Evangelista,
est,

quod jam

saepius a nobis

sed

Deum,

et

Lucem,

et Filium, et

Unigeni-

tum quinetiam
solius Scripturae
1

illum seipsum Servatorem,

Verbum aulem

nequaquam

appellasse perhibet; per uni-

Joan.

i,

1.

;

O76

EUSKBII PAMIMIILl CONTRA MARCELLUM
cl

versum porro Evange-lium Vitam,
et

Lucem,

et

Unigenitum,

Filium Dei, et Veritatem, et Resurrectionem, et

Panem

vitae, et

Vitem, et Pastorem, et innumeras

alias

nomenclacausae fue-

turas

:

ut in praecedentibus

oslensum

est.

Quid

rit ut,

cum

tot sint et tales, in nulla alia substilerit dic-

tione,sed nec curiosius verborum sensum satagat, sed solius

Verbi vocemproprie de

illo

dixerit

usurpatam, quasi praeter

verbum hoc nihil foret aliud. Scribit autem totidem verbis « Non quidem catachrestice nominatus ille, Verbum, » rumpantur licet mentiendo qui diversa docent, sed vere
:

» »
»
» » »

atque proprie

Verbum

existit.

»Et iterum

:

«

Discat idcirco

Dei
tice

Verbum
»

advenisse,

non Verbum quidem catachresilli

denominatum, ut
Et iterum
:

aiunt,

sed

Verbum

verissirac
est,

existens.

«

Ut jam saepius a
»

me
:

positum

nihil erat aliud

quam Verbum.

Et rursus

«Priusquam
erat so-

descenderet et de Virgine nasceretur,

Verbum

»
»

nam quid ille esse aliud poterat priusquam assumeret humanam carnem, qui descendit ad nos in novissilum
:

»
»

mis diebus, ut ipse loquitur? Et

:

Illud

quod de Virgine
»

nascebatur, nihil erat praeter Verbum.

Haec affirmanli

Marcello, talem

quamdam
fuerit.

interrogatiunculam proponere

non absurdum

Et undenam nobis, o bone tu, hoc

ipsum, nihll aliud, et solum proponis? Illud certe, In
principio erat Verbum, accurate novimus, sed non illud

solum. Sed quid, quaeso, nimirum
»

:

et,

«

Deus

erat

Verbum

Lux erat illuminans omnem hominem venientem in » hunc mundum; et, Erat unigenitus Filius; » et quae praster ista alia referuntur nomina? At quod Verbum erat soium, neque quidquam praeter Verbum, nemohominum dictum esse potest demonstrare. Unde audax ergo illud additamentum solius ? cur non potius Filium quis appellet eum
et
,

solum, neque quidquam praeter Filium

?

cur non

Deum,

ne-

que quidquam

praeter

Deum?cur non mundi Lucem, ncque

DE ECCLESIASTICA THE0LOG1A

LID.

II.

077 /
/

Lueem? cur non vilam, neque quidquam praeter Vitam? Quomodo eliam in caeteris, nec immerilo loqui nobis licet. Sed quemadmodum is qui ista dixerit
quidquam
pracler

errare graviter convincetur
est et

(quandoquidem

is

qui traus

Dei Filius, hisce omnibus noraiuibus appelletur; nec
aliis

hisce tantum, sed
vinis forsan,
et virtutem

mullis practer

ista, et

hisce magis di

prout diversimodo divinam ipsius potestalem

apprehendimus

)

:

ita

quoque

et

eum

qui Ver
prae-

bum
ter

illum solum appellaverit, neque aliud
falli

quidquam

Verbum, omnino

necesse est et errare.

Cumenim
;

Joannes Evangelista solus ipsum appellet Vcrbum, neque

Vcrbum
que ipse

solum, sed multis
se Servator

aliis

nominibus designet
et

cumet

Luccm nominet,

Vcrilatcm,

Vi-

tam 3 et Unigcnitum, et Fiiium, nusquam vero Vcrbum : quomodo non absurdum fuerit, nihil quidem eorum allegare quibus se ipse insignivit? neque dicere ipsum
illis

ila

ab

vocalum,

et nullo alio

nomine;

insistere

autem

in

voce

illa,

Vcrbum, quod de

ipso usurpavit Evangelisla, et con-

stanter affirmare? nihil

eum

esse aliud praeter

Vcrbum

Imo

vero, inquit, proprie atque verissime erat
;

Deus Ver-

bum nam non erat ille alius qui Verbum ipsum dixit, alius qui Deum nominavit, sed idera alque unus Evangelista
:

simul et
;

Verbum esse ipsum nos docuit, Et Deus erat Verbum et Lucem idem eumdem nominavit. Quorsum igitur
non proprie atque vere Filium unigenitum,et si quibus aliis nominibus se Servator et Dominus Evangelistae nominavit,

cum vocat? sed, omnibus omissis et insuper habitis, solum eum Verbum proprie atque vere extare docet, adjecto hoc etiam insuper, quod tantummodo Verbum est, ubi eliam
ad humani verbi similitudinem
se demittil?

5yS

liUMiBlI

PAMPIIIM COflTRA MARCIiLLUM

CAPUT
Quod eum aliquando
nens.

XI.
vocet,

prolatitium

Dci Verbum

aliquando

aittem intus repositum, ut in hominibus solet fieri, atque

imma-

Lucem
rat
Jari

ubi illum

nominatum

audit,

non quidem aber-

ad corporalem lucem, neque similem
lumini; nt

eum

affirmat so-

ginatur, ct

Verbum ubi legerit, significalivum eum imahumano verbo simile, adeo ut nunc affirmet
extra

euui in

Deo conquiescere, nunc
et extra

Deum
ad

egredi dicat,

atque

ila

eum
solet,

et in eo consislere,

modum
:

quo

noslrum verbum
inlelligitur.
»

quod

intus residere et ore proferri
ita

Totidem vcro verbis
quod

loquitur

«

Omnia

quaecumque Pater loquilur, ea omnia ubique per Verbuni

»
»
»

suum
est, ut

videtur loqui

:

et e nobismetipsis

manifeslum

magna

parvis et divina

humanis comparemus.

Nam
di»

et

nos ea quae volumus, sccundum nostrum posse, vel

»

cere, vel facerc, per

nostrum Myov ea quidem facimus.
:

Rursusdemum
»
» » »

et ita loquitur

«

Priusquam

rentur, quiescenlia
hut, Verbi.
»

summa
:

erat cjus,
«

omnes creaquod in Deo existeres

Addit autem
at

Cum

nihil prius esset praeter

solum Dcum,

per

Verbum

erant omnia proditura, Ver-

bum

prajcessit operalrice sua potestate.
et

Verbo

hujuscemodi dixerat, audi

cum de jam quemadmodum
»

Hacc

conatur Evangelii dictum inlerpretari. Scribit autcm
»

:

«

Sed

sanctus Apostolus, et discipulus

ille

Domini Joannes, dum

»
»
»

nos in principio Evangelii sui docet, perspicue et exertim,

lanquam quod
potentis Dei

prius hominibus incognitum fucrat, omniita

Verbum
et

nominat. Ait aulem
crat

:

lnprincict

D pis eral

Verbum,

Vcrbum

apud Dcum,

Deux

Dii

liCCLESIASTlCA TIIEOLOGIA LIB.

II.

O79

»

erat illad

Vcrbum. Unico non contentus
»

testimonio, hic
:

»
»

Verbi

significat aetcrnitatem.

Ait ilerum

«

Sed

tribus

conlinuis leslimoniis usus, Verbi significat acternitatem.

» » » »
» »

Jtem anneclit,

ut, ubi dixit, In principio erat

verbum,

os-

tenderet polcstateapudPatrem Verbumexlitisse.Eslenim

rerum omnium existentium principium Pater Deus, e quo
sunt omnia
:

in illo

autem, Et

Verbum

illud erat

apud

»
»
»

Dcum, operatione insinuat apud Deum extitisse Verbum. Omnia cnim per ipsum facta sunt s et sine ipso factum cst niltil. In eoque dicitur, et Deus erat Vcrbum,
non
dividit deitalem,

quoniam

in ipso eral

Verbum,
et

et

ipse erat in

Verbo. In

mc enim,

inquit,

Pater

cgo in
-

»

Patrc. Marccllus per haec tot et tanla subsistentiam uni

geniti Dei Filii tollens, testem suae haereticae pravaeque opi~

nionis citat Evangelistam, quasi nihil aliud
telligi,

ille

voluisset

ih--

quam Verbum, nunc operativum, quiescens Deo, nec quidquam aliud exislens quam Deum.

alias in

CAPUT
Quod non

XII.

uL Marcello videbatur, theologiam de Filio Evangelista

proposuit.

iVIasmus

enimvero Evangclisla simul
in loco faciat,

et

theologus, ter

cum
crat

Verbi mentionem hoc

ne semel quidem principio
principio
illud

appellat

eum Dci \erbum. Non ulique dixit, In Vcrbum Dei; sed lantum indefinite, In
Vcrbum.
iNobis reliquit disquircre
dixit, et

erat
erat

cujusmodi
erat

\erbum. Rursus ubi
y

Verbum

apud

Deum
sed,

erat

Vcrbum Dei crat apud Deum : ct Deus, inquit, erat Vcrbum; non, et Vcrbum Dei Deus. Ne nos existimaremus, Verbum illud Dei opepoluit dixisse, et

580

EUSEBII PAMPUILI CONTRA

MAP.CELLUM

ralionis significativuin ant ellectivum esse.

Sed Marcellus,

cum

opinarelur aeternuin esse ipsum Dei
ita

ingenitum,

prorsus

eum

definivit

:

Verbum, hoc est minime advertens

Verbum diversum quid a Deo slatuat, duo fulura sint aeterna, hoc est Deus et Verbum uec principium hoc pacto statuetur unicum. Quod si unicum dicatur aelernum, atque illud ipsum definiat essc Deum cum suo Verbo, nuquod,
si
;

dum

prorsus Sabellium confitebitur se, qui, ut

ille fecit,

unumFilio-Patremet unicum confmxit. Secundum ergo ipsum, erit Pater genitus et passus ipse semetipsi orationem
;

fundel; missum se fatebitur a semetipso, et Filium sui
sius
:

ipfa-

atque

ita

simulatorie se non revera, sed mentitus,

lebitur Unigenitum.
cogitari poterit?

Quid hoc sermone magis impium

ex-

Nos aulem, age, consideremus quale nobis
:

Verbum
» »

Evangelista enunliet, ubi loquitur
et

«

In principio
et

Verbum, Verbum. »
erat

Verbum

erat

apud Deum,

Dcus erat

CAPUT
Quot modis
intelligatur

XIII.
signi/icatur.

quod voce Vcrbi

Vox

illa, Ao-yoc,

Graeca certe lingua

si

proferatur, variam
Xtyoc id

a se suppeditat significationem.

Vocatur

quod

dis-

ponitur in anima rationali
et Xoyos

:

unde contingil

ratiocinari. Est

secundo, quod significat aliquid, per linguam et
tertio,

vocem articulatam;
scriptor
et

quod

descripsit

et scribendo

disposuit.

Solemus
:

et Xoyov appellare

seminalem

nascenlem facultalem

secundum quem dicuntur poquac

testate essc in seminibus

illa

dcinceps actu proditura sunt in

nondum enata sunt, scd lucem. Adhuc et alio modo

DE ECCLLSIASTICA THEOLOGIA.

LIB.

II.

58

1

solemr.s ^oyov usurpare, pro intcllectiva artis alicujus aut
scientiae facultale,

quodque omnium

et
est

singulorum
:

istius-

modi iheoremalum comprehensivum
archilectonicum, geometricum.

veluti

inedicum,

CAPUT XIV.
Qualiter exponcnda
sit

Evangelica de J^erbo doctrina.

Quocirca

cum

X070S ita

diversimode intelligatur, et ab
sit,
«

Evangelista indeflnite dictum
»

In principio erat Veret

bum,

et
»

Verbum

illud erat

apud Deum,
est,

Deus

erat Ver-

»bum;
vocis
los

animadvertendus hic usus

et

dignoscendus
practer
il-

illius X670S

novus

et peregrinus usus,

quem

quos commemoravimus Evangelista tradidit, indefinite

loquens

autem peregrinum et inexpectatum illius vocis sensum, ad vim et virtutem propriam ejus adaptatum in eo quod addit « Et Deus erat Aoyor. » Quasi
:

Verbum

adjiciens

:

diceret

:

Nolito existimare hoc inter ea esse quae sunt

acl

aliquid, ut Xoyo^ qui in

aoima

est,

aut tiyoq qui per

vocem
sint

percipitur, quive seminibus inest corporalibus, aut consislit

in

theoremasi mathematicis. Hi omnes )oyot

cum

ad

aliquid, in alia et diversa praeexistente substantia

intelli-

guntur

:

at

Deus A070C non

altero indiget praeexistente, ut

in ipso sit et subsistat; sed per se vivens est et subsistens,
veluti qui

Deus

sit.

Deus enim

erat Aoyo;.

Cum

vero

Deum

illum dictum audias, ne accipias dictum quasi sine principio ingenitum,
ita in

quemadmodum Patrem disceautem quod principio erat isle Deus, Aoybc. Quodnam vero ipsius
:
:

intendat principium, manifestat in sequentibus
quiciis, El

non

in-

Vrrbuai crat

illc

Deus,

cum

adjectione arliculi;

58 2

EUSERIl

PAMPIHU COJSTRA MARCELLUM
super omnia definiret.
dejiciat

ut ne illum esse qui est

Verum
prolu-

nec

dixit,
«

in Deo

:

ne ad

humanam

eum
»

similitudisi

nem.
lisset,

Sed Verbum,

ait, erat

apud Deum.

Num
:

Et

Verbum

illud erat in

Deo, veluti quoddam acciin alio

dens in subieclo; aut tanquam aliud
ita

compositum

Deum
cum

subsliluissct, substernens illum veluli substantiam

sine Aoyw, et Xqyov subslanlia3 velut accidens. In qua opinio-

ne

Marcellus esset, Patrem alque Filium in ideni co-

git,

subslantiam appellans Patrcm, Filium vero in ipso exisIta

lenlem, accidens.
se atque

Deum
). &

qui concesserit sine ^oyoi,impio
ille

blasphemo dogmati implicabil, cum admiltat
utpote qui
yov in se

Deum a/oyov,
non autem

habeat tanquam accidens,
fatendiun
sit,

sil

ipse /oy&;,

Cum omnino
ipsum

divi-

num,

ineiTabilem,

bonum,
esse

simj)licem, incompositum, uni-

formem, supra omnia
avro).oyov,
a.vzoo-o<j,Ly.v,

Deum;

ipsum, inquam,
dcvroayaOov,

a.-J7CfO)c,

auro^cv;v,

c.urc/.y/ov,

aut

si

quid hisce nominibus majus

et praestanlius cxcogitari

queat; imo vero polius quod excedat
peret
jus

mentem oinnem,
:

su-

omnem

cogitationcm et disquisilioncm animi
veluti Palris

hu-

autem Filium unigenrtnm,

imaginem, ex
Geni).o'yov,.

ipso ortam,
tori

omnino

et

per omnia

suo, et ipsuin

quod credat

quam siinillimam Deum, et mentem, et
illius

et sapicnliam, et vilam, cl

lucem,

pulchri

imaginem
et inprin-

atque boni; non tamen ipsummet Genitorem, sed Patris sui

Filium unigenitum, non ipsuni quidem ingenitum
cipiatum, sed cx
bal Palri.
illo

ortum,

sic ut

principium

sui adscri-

Quod

si

hisce conlradicendo Marcellus,

idem esse
vel Pa-

per omnia dixerit illum

Deum,

el illud in

eo

Verbum Deum

incompositum defmiens atque simplicem; videat ne
trem
vel

Filium

eum

agnoscal, sed Judacum se prodal, aut

cum
»

Sabellio inducal

Palrem eumdem plune atquc Filium
«

:

utputa

cum idem
»

sonet apud illum,
«

In principio erat Vcr«

bum,

ac illud,

In principio erat Dcus; «et illud,

Ver-

fili

KCGLESUSTICA THEOLOGIA
»aequivaleat
sit
illi, «

LIB.

II.

583

»
» »

bumeratapud Deum,

Et Deus erat apud

Deum
Deus.

;

»

et illud tei

lium non

»

Quae praeterea

quam, « Et Deus erat quod cohaereant minus,ab omni raaliud

tionesunlalienissima.
terit illud,
«

Namquonam

paclo locumhabcre po»

Oinnia per ipsum facta sunt,

suppositumpet Scriptura

cum unicum sit doceat,non abillo, nedum ex illo,

sedper illumomnia fuisse factaPet illapraepositio/>er minis-

quemadmodum in sequentibus docet Evangelista, inquiens: « Lex per Mosem dala est gralia et » verilas per Jesum Chrislum facta est?» Quemadmodum enim Lex, non illa hominum vel Mosis existens, sed Dei, cui
teriale

quid significel,

:

minister et servus subministrabat Moses

,

ut

illa

ad homi-

nespromulgarelur
»

;

atque ideo dictum
et gratia

data fuit: »ita

quoque

«Lex per Moscm data est, quod per Ghriest,

slum Paler eam operaretur. Alque ad istum
tur,
«

modum

dici-

Omnia per
alleri

illum facla sunt;

»

utpole ab altero pro:

ducla,cui
sit a

operalurus hic subministral

utquaerendus

nobis creator alius universorum, qui dicitur a TheoloIs

go creasse omnia.

autem ecquis

alius esse

poterat? cerle

nemo

dixerit.

Quae

cum

ita

sinl, fateri

nos oportet,

eum
;

qui ab Evangelista deificalur,

non esse

Deum

illum super

omnia, neque Palrem, sed

illius

Filium unigenitum

non

eum
sito

Patre pari passu ambulanlem, nec tanquam in suppo-

existentem unico, non

unum

alque

eumdem cum Deo,
:

sed Filium vere existentem vivum subsistentem
pio qui erat, et apud

in

princi-

Deum

erat, et

Deus erat; per quem
In principio
:

condit universa. Ut clarius transposila haec proferre quis
possit,

pro

illo,« ln principio erat

Verbum
apud

:

»

erat Filius; et pro, «Et

Verbum
illo,
«

erat

Deum

»Et Filius
:

erat

apud Patrem

;

et

pro

Et Deus erat

Verbum

»

Et

Deus

cratFilius. Ita
:

enim congrue cohaerebit quod
«

adjici-

tur in sequenlibus

Omnia enim per illum
»

facta sunt, et

sine illo

factum

est nihil.

Quocirca recte illum Evange-

:

584
lisla

F.USEBII

PAMPlilU COSfTRA MAnCKLLUtf
fiiissc,

dixit in

principio

principium
:

illi

concedenS)
de quo-

hoc

est

generationem dc Patre
Et

nam quodcumque

quam

progignitur, genitorem sui principium habet. At
ita intulit,«

non

Verlmm illud erat in Deo, sed, Et ita docens » Verbum erat apud Deum» nempe genitum quemvis, et patrem suum sui principium habenlem, non
perinde
,

:

Jonge

a

suo patre semotum, non sejunctum longe ab
illi

illo

recessisse; sed adesse

et

cum

illo esse.

Quod

et

ipsum
:

docuit in Proverbiis, ubi, ut prius allegatum est, dixit
«

Anle omnes

colles gignit

me.» Gui

sic adjunxit:

«Gum

ho-

minem appararet, praesto illi aderam. » Atque ita quidem Verbum, hoc est unigenitus Filius erat apud suum Patrem
»

Deum

prsesens, adstans, assistens

semper

et

ubiquc

;

quod

quidem insinuat itainquiens, «EtVerbumeratapudDeum.»

Quandoquidem vero congruebat
»

intelligere

qualem tunc
«

obtinebat dignitatem, necessario adjunxit illud,
erat

Et Deus
illc
si

Verbum.

»

Qui enim

aliter ficri poterat

quin essct
erat.

Deus, qui ex uno solo ingenito Deo gcnitus

Nam

quod de carne nascitur caro
ritu spiritus est,

est, et

quod nascitur de

spi-

quemadmodum
:

doctrina Servatoris habet

certc consequens est
circa

utquod deDco gignitur Deussit. Quo-

etVerbumeratDeus Deusfacloret conditoromnium.
intimabat ipse Evangelisla, inquicns in sequcntibus
:

Quod
statim

«

Omnia per

illum facta sunt.
fuit, in

»

Lex ergo

illa

Mosis,

paedagogi ad instar quoe

cosmopccia

Deum omnium
Dcus
coe
-

conditorcm inducens, clementa nobis quaedam divini cultus
et instituliones tradens, ait
»
:

«

In principio creavit

lum

et terram,

»

clc.

Quibus populum Juda^orum crudirc
esse

is

volebat, ut

inundum

conditum arbilrarentur; ne

creaturam
et

alilcr
ista

pro crealore colerent.
condidit universa,

per

quem

Quomodo vcro Deus, nondum Mose alumnos
Jcsum Ghrislum,
silcntio obvolvcral,

suos informabat. Gratia vero et veritas per

myslcrium

illud

annunlians quod

ille

DE ECCLESIASTICA. THEOLOGIA

LIB.

II.

385

initium auspicalus Ecclesise Dei, novae cujusdam atque mysticae doctrinae tiat illud
»
:
:

unde apud omnes
illud

ut exaudiri possit,

enun-

«

In principio erat

Deum,
:

et

Deus erat

Verbum, et Verbum erat apud Verbum. Et omnia per illum
est niliil.
»

»

facta sunt, el sine illo
«

factum

Ad
:

quae accedunt

illa
»

Quod factum esl, in illo minum, et lumen in tenebris
Quibus Filium Dei,
in
illo

vita fuit; et vita erat

lux ho-

affulgebat

»

et quae

sequun-

tur.
vitae

et divinae lucis

pracrogativam, et

praestantiam docet; qualiter eliam quae per
illa

Mosem

dicta sunt omnia, et quae

etiam superant, sunt

producta.

Gum

istorum nihil intelligeret Marcellus, inter-

dum

deprehenditur judaizare, interdum transfugere ad Sa:

bellium

ut judaizans anle

mundi productionem,

praeler

solum Deum.docet
exorlum,
agens,
et

nihil exlitisse;

cumEcclesia ante mundi
Sabellii partes
;

Patrem agnoscat alque Filium.

unum et eumdem Patrem designat terdum introducens Verbum immanens,
titium et

atque Fiiium

in-

aliquando prola-

emanans
affirmet,

:

certe videri vult has voces respuere.

At enim quid aliud assignavit,

cum Verbum

illud intus in

Deo nunc

nunc per operatricem
et

eflicaciam pro-

cum humano verbo componit illud. At enim divinus Evangelista Verbum a se deificatum secundum nullum istorum modorum inlelligendum propodire pronunlie. ?

unde

suit; sed, ut par et

aequum

fuerat,

unigenitum Dei Filium

inleiligendo concipere,
nia
sine

Verbum
est

esse docuit, per

quod om-

secundum
quo
nihil

suas raliones rationabilitcr sunt constituta,

vocat et

eorum quae sunt. D mm eum L-nigenitum, proplerea quod solus iile vere fuit
factum
omnia, Filius genuinus, Palri
per omnia suo Patri assimilatus; ut ideo vere
eo quod animis a se crealis ad imaginem
:

Filius Dei; Dei, qui est super

suo dilectus

:

Deus

extiterit,

suam

intelleclualem lucem ralionalem irradiaverit

quo-

circa vocat

Lucem

illum non

rerumomnium,

sed

hominum
25

XVIII.

586

EUSEBII PAMPIIILI CONTR.A MARCELLUM
«

tnntummodo;
»

Ernt enim, ah, lux illuminans
in

minem venientem

hunc mundum.

»

omnem hoAd hunc modum

et vere existebat Vita, eo

quod omnibus viventibus de suo
illi

suppeditet. Alque ita invenire nobis licet appellationes ei

vere attributas, quibus quae
praesentanlur.

insunt divinae virtules re-

Ubique autem

et

per omnia erat Veritas,
ait
:

Dei Filius erat, quod ab ipso edocemur, ubi
verhas.

Egosum

%'%.'% %^^%*.-%-'» %•%,'»

«

CAPUT

XV.

Voces proponuntur illce, quibus Marcellus planissime abnegacit Dei Filium : affirmans illum cssc f^erbum nunc immanens, nunc emanans.

At novitius
vit;

iste scriptor, haec

neque

intellexit,
:

neque novero, re-

neque

illud novit,

quod

haec ignoret

quae

tamen non

nescire se gloriatur, qualiter subsistunt.

Agedum

assumentes quae dicta sunt, audiamus ut illum assimilave-

humano verbo, cum quod cogilatione comprehenditur, tum quod profertur. Ita autem ait « Facile hoc, opinor, inrit
:

» » »

telligentes,

litudine

animo comprehensuri sunt, ab humanis, simihumili quidem illa et contemnenda. Nam neque
cuiquam, vel potestate
:

possibile est

et hypostasi separarc

verbum quod in hominibus est idem etenim unumque » cum homine verbum suuni existit; neutiquam ab homine » separandum, nisi agendi sola actione. » Utitur hic jam exemplo verbi prolatitii; immanentis autem denuo, ubi ail « Neque enim apparatura ulla alia, nempe materiae, vel » hujusmodi indigebat Deus humanae facultatis ad mundi
»
:

»
»

condilionem; sed sola

illa,

quae intus

illi

erat,

apud aniut

mum

apparatura.

Cum

vero non posset

fieri

sine

DK E6CLHIA.STICA THLOLOG
»
»

i

I

LIP,.

II.

^87

verbo, aut Verbo quae praeslo semper fuit sapientia, cogitaret de cceli apparatu Deus,

omnino bene

dixit

:

Cum
:

»

ccelum prceparares,

illi

inimanens simul esse
« » »

et

una aderam. Progressus adhuc, illud Verbum docuit, ita inquiens
satis erat

Et quis, quaeso, sive sanctorum e choro Angelorum, seu

virorum justorum, dignus

supplicium illud a
nisi

Deo

personaliter

illi
illi

destinatum avertere,

Verbum

il-

»
/>

lud quod praesto
ter dixit illud,

erat, et res confingebat

una; cui Pa-

Faciamus hominem. »In sequentibus ista liquido declarat quodnam subintroducebat Verbum, inquiens « Quod si quis humano illo quidem et exiguo uti
:

» velit
» » »

exemplo, et tnnquam ad imaginem
exigere operationem,
fictor
ita

nam rum

statuet

:

quamdam diviQuod sicuti statua-

quispiam excellens,slatuam volens confingere,
formas et expressas figuras intus revolvit,
ei

imprimis

illius

» »
»

apud animnm considerans; tum adaptat
quanta
sufficiet et

longitudinem

latitudinem; proportionemque cujus:

que
ad
jta

partis

ad totius mensuram decenter exigit
sit

curat ut
:

» »
»

manum

praeparata quae sufficiat

aeris

materia

atque
illam,

postquam sua cogitatione statuampraefiguraverit

lustrasse

eam

se reputans intellectu suo, conscius ratio-

»
»

nem

illam per

quam

ratiocinatur

secum una cooperari,
(nihil

nec se sine ratione quidquam construere

enim plane
affatur,

»
» »
»
»

quod caret ratione placere potest
gressus fuerit
veluti alium,

ut

pulchrum); ubi ag-

hoc sensibile suum opus, semetipsum

adhortando, Age, inquiens, faciamus; agc,

fingamus statuam.

Ad

istum

modum

universorum Domi-

»
»

nus Deus, e limo animatam conficturus statuam, non alium quemvis, sed suum ipsius afFatur Uy?v s inquiens, Facia-

mus Iwminem.

»

In

istis, ita

clare affingit Deo,

cum

ver-

bum

immanens, quo cum

solet quis colloqui;
:

tum verbum

emanans, per quod

solet colloqui

imaginatus
est.

Verbum
20.

Dei

divinum ejusmodi quale verbum nostrum

588

EUSEBII PAMPHILI CONTRA MABCELLUJI

h

%,-v-n%.-^*. %,-w* v*%.x x.x.-x

CAPUT XVI.
Rcfutatuv perversa hujus hominis opinio.

Non
ista

est

opus ut ullerius satagamus ostendere quod per
:

ncgalur Dei Filius

tantummodo ad
ista

interrogata re-

spondeat. Si unus erat Deus, nec ab eo quidquam; non
Pater, non Filius
:

quorsum

nomina menliuntur

sacrae

Lilterae? quid dissimulat Marcellus,

sed

Verbum,

appeliat

dum qui non est Filius, tamen Filium? Cumque exemplum
congcnitum
in se ^oyov possisit

adhibeat verbi humani, dicendum est quod non omnts ho-

mo,

licet ratione praedilus et
:

dens, Filium habet
a /\oyM. Si

ut necessario Filius

diversum quid
nec prae-

ergo dixerit,

Deum

in se Xoyov habuisse,

terea

quidquam, cum quo colloquebatur, Faciamus homi:

nem, inquiens
lium
?

quid eum,

et fruslra
?

quidem, appellat Ficredat, fingit

quid Ecclesiam decipit
se credere in Filium

quid,

cum non

tamen

Dei? utpote qui

videri vult per

Verbum, Filium Dei nominasse; cum
ab
illo

ipsius

exemplum

perspicue doceat, longissime distare insitum animo Xoyov

vivit,

quod de aliquo progeneratur, et per se subsislit et Non et operatur, et filius est. Sed fortassis inquiet
:

ego illum appello Verbum, sed divinus Evangelista. Et nos
illud

ipsum par

est confiteri

:

est plane

etiam

meo animo.

CAPUT
Vcra
sententice de

XVII.
Verho
explicatio.

Sed non

aliter

omnino vox

illa

interpretanda

est,

quam

DE ECCLESIASTICA TIIEOLOGIA

LIB.

II.

58q
ipse Ver-

quomodo nos

docuit ipse Evangelista

quodnam

bum

inielligat. Id

vero insinuat

satis clare in iis

quae anille

neclit, et

Deas eralVerbum, cum proloqui
si

potuisset,Et
el

Deus, addito arliculo, erat Verbum,
et

unum

eumdem

Patrem

et

Filium appellasset;

si

Verbum

illud

opinaretur

esse illum

Deum qui esl super omnia. Sed non ita prolocutus est. Nam vel dicere debebat, Et Dei erat Verbum; ve!, Deus erat ille Verbum adjecto nempe articulo, si cum
:

Marcelli sentenlia Scriptura conspirasset. At

nunc

et

ipsum

Verbum Deum esse insinuat, similiter illi Deo apud quem erat. Nam cum prius edixerat,e£ Verbam eral apud Deum, subinfert, elDeus erat Verbum: planissime nos informans, lantumnon ut primum Deum illum intelligamus esse, qui est super omnia, ipsum nempe Verbi Patrem, apud quem
Verbum; tum in secundis, ut ne ignari simus quod et Verbum ipsius unigenitus Filius non erat quidem ille super omnia Deus, sed quod et ipse etiam Deus erat. Conerat
,

junctio etenim
ait,

illa

et divinitatem Filii connectit Patri

:

inde

Verbum; ut Deum illum sciamus esse, qui est super omnia, apud quem et Verbum erat sed et Verbum quoque Deum audies, veluti qui sit imago Dei,
Et Deus
era.t
:

non

ut in materia inanimata subsistenlem, sed ut in Filib

vivo, qui

quam

exactissime repraesentat archetypon illam

Patris divinitatem.

Dci nostro

Quoniam vero visum Marcello fuit Aoyov hominum assimilare, si omnino hanc adhibere
is

volebat similitudinem, quanlo rectius
protulissel, ut diceret nostri Xoyou

ad hunc

modum
qui:

parentem esse mentem,

quae diversum quid a

Ao^ca existit.
sit,

Mentem enim nemo
sit

dem hominum

novit quae

qualive praedita

essentia

sed veluti qutdam rex inlus et in secrelis suis receptaculis
residens, de rebus agendis dispicit et determinat; ipsius

autem

X6yo«

ex eo procedens tanquam a genitore progeni-

tus, in abditissimis penetralibus, manifestc foris exislenli-

:

5yo

Eustnu pamphili coivtra marcellum
:

bus omnibus declaratur
tatis

qui participes

quidem

fiunt ulili-

de )oyw resultantis; mentem vero invisibilem inappagenitorem,
potius

rentciiiy/.oyovillius

dem modum, imo
non ad modum

nemounquam vidit. Adeumextra omnem similitudinem et
ille

exemplum, perfectissimus
prolatitii

universorum Domini A6yo?,

sermonis humani, qui e syllabis et

verbis et nominibus componitur, sed

tanquam unigenitus
divi-

Dei Filius vivus, suhsistens, progreditur de Patris sui
nitate et regno
:

irrigat

autem

mundum

universum

largiter

de se emanante
a Palre

vita, ratione, sapientia, luce,

omni bono,
re-

quidem

parlicipato, et procreatis

omnibus inde

slagnanle. Qui Pater

cum

sit

per omnia inapprehensibilis,
illius

incomprehensibilis, ad

modum

menlis

invisibilis

non

apparentis (unde et lucem dicitur inhabitare incomprehensibilem et inaccessam) inaccessibilis est, et incomprehensibilis

omnibus
in

et singuiis

omnino

est

:

at ille, Filius

nempe,

cum
lio,<(

sit

propinquo nohis positus per spiritum
:

sui Patris,

gubernat omnia
In

quocirca non dicitur de Patre, sed de Fi-

mundo
iste

erat, et

mundus per

illum factus est.
:

»

Ille

autem

erat super

omnia Pater

et universa

lucem habitans

inacccssam
praesentia

per omnia, et in omnibus gubernatrice sua
ista

permanens, ut
in illum

solummodo

ratione imago
ita

illa

verbi

humani

congruere videatur. His

per nos

demonstratisy tamen quispiam forte discendi cupidus interrogaret

CAPUT
Cur
in principio

XVIII.
Verbum

Evangelii sui Evangelista Filium
nominavit.

Quid causae

fuerit

quod exordiens suum librum Evan-

DE ECGLE9IASTJCA TIIEOLOGIA LIB.
gelista,

II.

5(J
?

l

Verbi nomine Filium unigenitum nominavit
fuisse

Cui
illo

respondemus, hoc
olim vaticinia;

faclum propter abstrusa de

cum

ubique Iegitur per Prophetas omnes,
:

Verbum Domini, Sic apud Esaiam dicitur in principio Verbum Domini ad Esaiam, Sic ad Oseam, ad Joel Et faclum esl Verbum Domini ad Jonam; ita ad Michaeam,
:

et similiter

ad Prophetas

alios dicitur

factum Verbum.
sig-

Voluit sacra hic Scriptura necessario quidem et exacte
nificare,

quod
et

in nullo

Prophetarum existebat; quod ad
est y

quemlibet eorum factum
potestas,

ut cujusque ejus capax erat

cujuslibet animae suggerebat, de suo spiritu
:

convenienter
ubi Verbi

ut

ita

non incongrue hic Evangelista

dixerit,

illius

ceconomiam erat traditurus, non perinde
illos,

ordinatum illum nunc atque olim apud antiquos
nostro

sed

quodam
facto;

homine
»

modo, nempe carne assumpta, deinde quod enuntiaturus erat in sequenet diverso

tibus salutarem ipsius ad

homines adventum, ubi
»

ait

:

«

Et

Verbum

caro factum est, et habitavit in nobis.

Ideo non
in~

incongrue in principio recurrit ad Verbum, tunc nuper

carnatum, quod
ascribit,

et quale fuerat

demonstrando

:

Deo

illud

annuntians simul ejus deitatem et ad homines ad:

ventum

tum etiam quod, cum

veteres e lectione Scriptu-

rarum olim didicerant cuique Prophetae Verbum superadvenisse, ipse divinius

cipium enarret;

quoddam et excellentius illius prinquod nullus unquam Prophetarum tam
:

aperte et clare enunliavit. Quocirca latens illud et occul-

tam de Verbo mysterium cum vellet tradere, ait a In prin» cipio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus » crat Verbum. Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso
»

factum

est nihil.

»

Nam

si,

inquit, ab antiquissimis olim

Scripturis instituli, illud aliquando edocti accepislis,

quod

Verbum Domini factum
alium, atque
ita

sit

ad hunc Prophetam, et ad
:

deinceps ad alium

at

nunc tandem, non

0C)'2

LUSEBII PAMPHILI CONTRA MARCELLUM
est

quemadmodum factum
\uodum eral iu quomodo Deus
s unt
;

Verbum Domini,

sed

quemad;

priucipio, necesse est ul evangelizetur

efc

erat; et quuliler

et

quod

ipse

omnia per illum facla Deus, Verbum illud, per quem omnia
sil,

facta sunl, e paterna misericordia caro facla
bis habitavit. Hacc

et in

no-

Joannes

ct Aposlolus evangelizavit,

magnus Christi discipulus omnes quidem homines cdocens
ille

nova

et

nupera Servatoris mysteria. Non quod erat Deus

ratione praeditus;

non quod

ipse

apud

se cogitavit et se-

cum
quod enim

collocutus
verbis
sit

sit,

Faciamus homincm

inquiens

;

nec
:

usus rerum gerendarum admonitoriis

isla

quivis qui Dei Filium abncgaret dicere posset,
et Marcellus

quem-

admodum

deprehenditur

fccisse, qui

tanquam

ad refugium quoddam se ad velerem Scripturam convertit,
quaeque infantissimo Judaeorum populo tradita
fuerant. de

quondam

non adorandis

idolis,
:

scd uni

serviendoque in

unum

coegit

ubi

Deo cognoscendo doclrina de Deo solo et

uno

ei

successit abunde, ulpote quae ulililer
idololatris Judaeis tradcbatur;

admodum
ille

et

opporlune

quo

sese con-

fcrcns, et Judaica cordis duritia, veluli

munito quodam

propugnaculo vallatus, ad Filium Dei negandum processit.

CAPUT

XIX.

Quod Marccllus, advocatis in leslimonium c vctcri Testamento Scripturis de Dco uno, non secus quam Judaii solent, abncgaverit Dei
Filiam.

Audisfs autem quibus utitur vocibus,
« » »

dum

ita scribit

:

Quemnam vero eum arbitralur Aslorius, qui dixit, Ego sum qui sum? Filium, an Patrem ? duas elenim hyposlases Patris et Filii affirmat esse,

carnem

respiciens

huma-

DE ECCLESIASTICA TIIEOLOGIA
» »
» »

LIB.

II.

3q3

nam nem

illara

quam

assumpsit

Verbum
quam
»

Dei, et ob illam carita

in

hanc descendens opinionem. Atque

Dei Filium

scparavit a Patrc,
a nalurali

non

aliter

si

quis filium hominis
:

suo palre separaret.
a Filio

Et tum adjungit

«

Si idaffir-

» »

circo

Palrem se

separantem, haec ad
falebitur

Mosem

met prolocutum, profecto
est Filius.

» » »
»

Quomodo enim

qui ait,

Deum qui E«o sum qui sum non
non
esse
3

item concessurus est, quod qui est se dixit esse, ad diffe-

renliam slaluendam inter ipsum

et

non ens? Qui

si

dicat

Filium hyposlasi distinctum hoc
utrumvis autem conjunctum est

ila

pronunliasse, /sgosttm
:

» »

qui sum, idem de Patre quoque dixisse existimabitur

cum

impietate.

»

Rursus
scriet

vero,
bit
»
»
:

dum Patrem
«

esse Filium probare vult,

hoc modo
est

Ipse

enim confltebitur inquiens,

Inme

Pater,

ego in Patre.
a

Eum

vero hoc dixisse non sine ratione, aut
alibi,

sCopo aberrantem, patet ex Apostoli dicto
ait
:

nempe
bapet

»
»

ubi

Unus enim
et

est

Dominus, una
est
»

fides,

unum

lisma, unus Deus

et

Pater, qui
1
.

super omnia,

per

»

omnia,

in

omnibus

Vides ut nec hoc in loco a con-

spiratione rccedat, sed

Nam cum
unus
tre
est

dixisset,
:

eodcm eliam et hic laboret vitioUnus est Dominus, adjecit quoque, et
Domini unius
faciat

Deus

ut quoties

mentionem,

Palrem uno eodemque complexu ambiat; cum vero de Pa-

sermonem

inslituit,

simul testetur non excludi

Verbum

Dei. Ilaec Marcellus
teri

cum

edisserat, plurima congerit de ve-

Testamento testimonia, ut evincatnon esseDeo Filium.

Ait

enim

Deum indivisam extitisse unitatem eumdem et Pa;

trem esse qui
» » » »

est Filius insinuat. Sic

autem

scribit

:

«

Quid

ergo? annon, spiritu obtemperanles, unitalem indivisam
vel potentia

quidem

esse arbitramur? Gerte

non erraveri:

mus; cum exertimnos Verbum illuddocuerit

Dominum

Deum tuum
1

adorabis,

et itli soti scrvies

2
.

Quod idem per

Epiics. iv, 5.

2

Matlli. xn, 2S.

3o,4
»
»

EtJSEBlI

PAMPHILI COHTRA MARCELLUM
:

»

»
» »

»
» »

»
» »
»

Marcum evangelistam praedicat Accedente autem ad eum Scriba quodam et interrogante quod esset mandatum omnium primum, respondet ei : Quia mandatum omnium primum est : Audi lsrael, Dominus Deus noster Deus unus est; et diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, etex tota anima tua, etex totamente tua, et ex tota virtute tua, Hocest primumet magnummandatum. Secundumautemsimileest illi : Diliges proximum tuum tanquamteipsum. M ajus magistrorum aliudmandatum non est. Et ait illi Scriba : Bene, Magister, in veritatc dixisti, Quia unus estDeus, et non est alius prceter eum.
Scriba autem
iste,

e

Lege edoctus pielatem
tuus Deus unus

et

verum Dei

cultum, videturcollaudasse illud dictum Salvatoris;
Israel,

Audi

»
» »

Dominus Deus

est ; et

juramento
:

inlerposito

bene dictum confirmasse, inquiens

ln veriab
intelli-

tate bene dixisti,

quod unus Deus

est;

non

est alius

» illo.
» »

At qui

se gloriantur novi

Testamenti mysteria
isti

gere,secundumsibiconfingereDeum

volunt,hypostasi

quidem illum
Filius; ista

et potenlia a Patre

separatum. «Subsequun-

lur quibus conslabilire vult
sit
»
»

nempe

:

«

unum esse Deum, et quod non Jam certe constat et manifeste in
atque

prnecedentibus declaratum est, quod novit sacrosancta

» » »
»

»

Dominum nominare, ubi Dixit autem Deus itesic afFatur famulum suum Mosem rum ad Mosem, Sic dices filiis Israel Dominus Deus patrumvestrorum, Deus Abraham, Deuslsaac, et Deus Jacob, misit me ad vos. Vides uti cum hic unicam personam doceat, eamdem et Dominum appellet et Deum.
Scriptura unitalem
:

Deum

:

» » »
»

Sed

et iterum Scriptura ita loquilur

:Et locutus

est

Do-

minus omnia hcec verba inquiens : Ego Dominus Deus tuus, qui te eduxide terra JEgypti, de domo servitutis.

»

Non men

crunl
hic

tibi dii alii pro3ter

me. Vides ut per pronoEl post pauca
:

unum Deum solum

indicet.

Ego

:

UB ECCLLS1A.STICA THJiOLOGIA.
»
»

LIB.

II.

5(j5

sum Dominus Deus
iitetur

tuus, inquit

:

se et
alia

Deum

esse pro-

atque Dominutu.
sic loquitur
:

Quodet ab

Scriptura edoce-

»

mur, quae
in cozio

Cognosces hodie, neque cogitaillesit

»
»

tione perverteris,
et

quod Dominus Deus tuus Deus
et

» » »

»

non est prceter eum. Iterum denuo in Deuleronomio ait Audi lsrael, Dominus Deus vester Deus unus est : et diliges Dominum Deum tuum e toto corde tuo et tota anima tua. Et in eodem iterum Videte, videte, quod ego sum, et non est Deus prceter
super terram,
:

:

»
»
»

Ego occidam et vivere ficiam, percutiamet sanabo. Quomodo hoc Asterius ignorabat. qui se videri vult cum
me.
timore simpliciter scrutalum sacras Litteras, nimirum

»
» »
»

partem Scripturarum illam ubi dicitur
tuus Deus unus est
;

:

Dominus Deus
in terra deorsit,

in ccelo sursum,

et

sum

:

et

non

est prceter

eum

:

quod unus

et

non

est

alius praeter

illum.»Post

alia et hisce]annectit,

inquiens

«

Quomodo
cinatus

igitur sacer ille

Jeremias vates non aperte con-

»
» » » »

vicerit illum docuisse
ille ita

perversa?

Nam

de Servatore vati-

inquit

:

lste est

Deus; non reputabitur alius
tradidit

ad eum, qui invenit omnem viam cognitionis, et

eam Jacob puero
per terras visus
infert
:

suo, et Israet dileclo suo

:

post hcec suIte-

est, et

cum hominibus conversatus.
in

rum
»

«

Sed videtur

Yerbo Pater
nec
iis

esse

:

utcumque
illo

hoc Asterio non
sentiunt. Sic

sic placeat,
illi

qui

eadem cum

» » » »

enim divino
te sit
es.

vati Esaiae videtur, qui locu:

tus est per Spiritum

sanctum

orabunl, quod in

Et adorabunt tibi, et in te Deus, et non est alius praeter te.
»Et subinfert iterum:

Tu

elenim Deus

Vides ut evertat radicitus artificio-

»
c

sam pravitatem

aliena docentiura?

Quod
quibus

si

lubet et

adhuc

alias

ejusdem audire Prophetias,

»
»

unum
ct

nobis confirmat

Deum Ego,
:

inquit,

Deus
nobis

primus,

in futura ego sum. Illud, Ego,

unam

»

personam

declarat. Duae etenim dictione»

unicam nobis

£(j6
»

EUSEBII PAMPHILI C0NTRA MAUCELLUM

designant personam.

Nam cum

dixerat

Ego,

infert et

»

sum,
alia

ut ila per has

duas orationis partes, pronomen atdeitatis testalam reddal.
;

»
»

que verbum, unilalem

Quod

si

» »
» » » »
»

eumdem Prophetam ipsi idem E»o primus et ego deintestificantem adhuc exhibebo ceps, tt prater me non cst Lcus. Quod si divisum Dei
adhuc
velit

testimonia

:

Filium

a Palris sui substantia velit Aslerius, ut Filius a

ho-

minis dividilur

carne

quam

suscepit propter nos scanille

dalum hinc passus, ostendere nobis debet quis
qui hoc affirmat. Certe diclio
illa

sit

posita etiam hic unius
est ille, quaeso, qui

personae est indicaliva.
loquitur, Prcetcr

Quis autem

» » » » » »
»

lam, qui
vator.

sic

me non cst Deus? Audiat alium ProphePrceter me non est justus et Serloquilur
:

Si

duos Deos arbitretur esse, necesse

est alter-

ulrum
esse

ut agnoscat,
sit

neque

Deum

nec Servatorem. Sin
Servalorem.

neque justus

neque Servalor, quo tandem pacto polest
elcnim vult juslum esse
inquit,
et

Deus?
:

Unum

Et ilerum

Anie me s
Deus,
ct

non

erat alius, et post

me
si

» » »
» »

non

erit.

Ego

nonest ultra meServator* Qnod
cupidus
sit

alterius Propheticse dictionis

audiendae, forle

de se dictum ab Esaia,
de deilale audiat
cordc
ct
:

et sui simillimis, qui pnria senliant

Resipiscile, qui crratis, convertimini

reminiscemini priora, ab omni sceculo, quod
et

»

ego

ille

DeuSy

non

est

ptmier m< Non
.

dixit,

Ego Deus,
Quid

»
» »

sed ut addito arliculo

ille

unum Deum
et
,

manifeslaret.
ille

aulem
calur
?

et

Osee propheta? nonne
te,

hoc ipsum
et

testifL

Ego eduxi

dicens

ex jEgypto,

Deum non

» »
» »

cognosccs prccter me.
sus

Non cst
:

qui scrvet prccter me. Rur-

aulem et Malachias ait Nonne Dcus unus condidit vos? nonnc patcr unus erat omnium vestrum ? Sed ait

quodam

in loco Asterius, nihil
taincii

de hoc proloculum Davisit

» »

dem, qui

excepto Mose

antiquissimus Prophefuisse

tarum; atque hanc ob causam dubium

ulrum duos

DE ECCLESIASTICA THEOLOGIA
»
» »

LIB.

II.

3(J7

Deos substantia

tlivisos profiteri

deberet, an non. Quocirca

ne hoc vere dixisse arbitretur

se,

consequens

est ut osten-

dam hunc quoque Valem
tissimis viris sensisse.

consimilia
inquit

cum

praedictis sancet lo-

»
»

Audi,

ille,

populemi,

quar
in
te

tibi Israel, testificabor te, si

»
» » »

Deus novitius,

me audias, non neque adorabis Deum alienum
tuus.

erit

:

ego

enim sum Dominus Deus
tam evidenter, an non
hoc
est

Qui

dicit

Ego sum, idque
solum,

fatetur
»

ille

Deum unum esse

semetipsum?

kVWW»>

»•'*•»

%^^-w^^%/w vx.^ V%^ %^w

CAPUT XX.
Quid causce fuerit quod Moses
et

Proplieta explicitam de Filio

theologiam Jucl&is non tradiderunt.

Haec omnia Marcellus, et adhuc plura, in abnegationem
Filii

Dei congessit; propter suam

nempe ignorantiam

:

non

enim recordabatur, propter Judaeorum cordis duritiem, hanc ipsis doctrinam olim reproesentatam. Non enim poterat
Spiritus
ille

sanctus hominibus adeo imperfeclis et mente

incnpacibus, per Prophetas suos, suis numeris absolutam
tradere pietatis in

Deum rationem

:

ideo sacrificia praecepit

facere; ideo corporis circumcisionem, et sabbata, et cibo-

rum quorumdam

abstinentiam, corporis ablutiones, cor-

porales benedictiones, promissiones insuper

non coelorum

regni, sed terrae lactis et mellis abundantissimae.

Dominus
cui

aulem
ret
ita

et Servator, inlerrogatus

quouiodo,

c.uni praecipe-

Moses repudii libellum dare

et dimittere

uxorem,

si

allubescebat, ipse staluerit his contrarium, ralionem

reddit universolem, inquiens: «Moses proplerduriliem cor»

dium vcstrorum
1

ita scripsit

:sedaprincipio non

fuit ita*.

»

Matth. xix,

8.

00,8

EUSEBII PAMPIIIL! CONTRA. MARCELLUH

Quod et ipsum etiam respondisset, si quis interrogasset cur, cum Deum unum colere Moses, et post Mosem Prophetae
prasciperent, nihil plane docuerunt nec scientiam
illis

insi-

nuarunt de

Filio.

Neque enim

illi

poterant, tam frequenter

abducti ab errore de deorum multitudine, Evangelicain illam

graliam percipere. Quocirca

illius

populi per id temporis

informatores, propter duritiem cordium illorum, unius solius

Dei doctrinam

iis

instillarunt

:

ut ab opinione abslrac-

tos de diis multis,

ad unius deducerenl cognitionem. At-

que

ita

suo populo doclrinam tradebat Moses imperfectam,

propter captum ipsorum et imperfectam intelligendi potestatem. Quocirca nec de conditis Angelis facit mentio-

nem,

in illa

cosmopoeiae ratione describenda
posteriores

;

cum tamen
mentionem
et

Prophetae

illo

Angelorum

fecerint

divinarumque potestatum

et spirituum

sanctorum,

Dei

ministrorum superccelestium, de quibus docuit
est Daniel
»
:

et locutus

«

Millia

millium ministrabant
ei
.

ei, et

decies cen-

Quorum tamen menlionem silentio prorsus Moses involvebat, cum tamen ille eos non ignoraret, utpote qui exactam rerum omnium cogties

centena millia astabant

»

nilionem ab afUalu divini Spirilus acceperat. Non tamen

memorandas eorum meminit a Deo conditorum. Cujus rei causam non aliam reddiderimus, quam Judaeorum duritiem cordis, quod et ipse Servator docuit.
inter res creatas

Sed

et alia

sexcenta in rerum extara universitate discas per

novi Testamenti lectionem, quae
sis

nusquam

in historia

Mo-

comparent. Non meminit Principatuum, non Potestainiquitatis,

tum, non mundi dominantium, non spirituum
loquitur.

adversus quos lucla nobis intercedit, ut divinus Apostolus

Quid ergo

referl?

si

neque apud Mosem nec Pro-

phetas reliquos invenire possemus
iides Apostolo
'-

horum

rationes,

num
ho-

detrahenda

?

Aut cum meminerit

ille

Dan.

vii,

io.

i

DK ECCLESIASTICi TIIEOLOGIA

LlB.

II.

3g9
Christum

rum ordinum

excellenter

supremorum, ubi

ait

a dextris Dei considere super

omnem

Principatum, et Po-

testatem, et Virtutem, et Dominationem, et

omne nomen

quod nominatur,

sive in

hoc

saeculo, seu in futuro; et alibi

cum nominet idem Thronos,
et Potestates, ubi ait
»
y>

Dominationes, et Principatus,

:

«

In ipso non enim condita sunt uni-

versa

tam quae

in coelis sunt

quam
:

quae super terram, vi-

sibilia et invisibilia, sive

Throni, sive Dominationes, seu
*

»

Principatus, seu Potestates
ista,

»

num non
fecerit

par est ut ad-

mittamus

etinmsi Moses
istis

non

nec Prophetarum

ullus ullam de

dum

nobis

est,

mentionem? Certe idem hic usurpanquod duri cervice et corde incircumcisi
istis

atque auribus neutiquam
ideo nihil de superna
larunt;
illa

fideni adhibuissent, quibus

Jerusalem divini Prophetae revede
illa

cum
:

in Ecclesia Christi manifeste pronuntiat

Paulus
»

«

Jerusalem vero quae sursum
2
;

est Iibera esf,

ma-

lernostra

et

:

Appropinquastis ad Sion montem, et ci-

»
»
»

vitalem Dei vivi Jerusalem ccelestem, et multitudinem

Angelorum,

et

panegyrin et ecclesiam primogenitorum,
3
.

qui descripti sunt in coelis
si

»

Hic vero nobis dicat velim

Marcellus,

de vetustis Scripturis proferre nobis possit
istis
:

doctrinam de

sin

nullam inveniat, rationem tum

expromat cur

et ista et alia

quamplurima

his congenita

abscondebantur
prehendere

a Prophelis, de

quibus nostra vice
«

Deum
com-

deprecabatur sanclissimus Apostolus, ut possimus
»
»
»

cum omnibus

sanctis quaeesset latitudo, lon-

gitudo, profunditas et altitudo, et cognoscere exceden-

tem illam dilectionem cognitionis Dei \

»

Sed

et

ipsemet

Servator noster plura mysteria de regno coelorum, de con-

summatione mundi, de promissionibus, nunc per parabolas, nunc latenter et occulte extulil; et discipulis intimavit,
1

inquiens
i,

:

t
*

Vobis datum est nosse mysteria Dei.
Gal. iv, 2, 6.

»

Colow.

16.

>

Hebr.

xir, 25.

*

Ephcs.

111,

S.

4ot)

EUSEBII PAMPHILI CONTRA MARCELLUM
reli-

Quibus supparia non inveniet quis apud Mosem aut
quos Prophetas. Quid ergo?

cum non concessum

fuerit

Judaeorum populo

isla

percipere, sed ip tempus opportu-

num

reservabantur Chrisli Ecclesiae patefacienda; ideo nos

oportet concessam nobis graliam negligere?

Imo vero maquae sunt

jorem

in

modum

gralias

illi

relribuere qui nobis hanc tan-

tam scienliam
deDei
Filio in

impertivit.

Ad

istum ergo

modum,
si

novoTeslamento praedicata,accipiendasunt,

nec ut alienum quid minus acceptare,
pulo duro corde praedito, homines
illi

quidcm

illi

po-

Dei, cognitionem

de

illo

non Iradiderunt, reservato
dispensatorio sermone.

in

tempus opportunum
videbatur tunc lemdiis

de

illo

Non

poris

aequum esse ut hominibus ad errorem de
mysterium de Patre

mullis

facile arrepentibus,

et Fiiio revelare-

tur;

cum
,

oih.il

de subjectis hisce poleslalibus palefaclum
illi

fuerit

nec per hunc praelexlum

ad Pagonorum poly-

theiam dilab^rcntur, qui Jovem suum patrem hominum-

que deorumqne
eliminaret

\oc;*re solent.

Quocirca ut errorem hunc
:

Verbum illud Dei, unum Deum praedicabat non lamen ncgavit eumdem esse Patrcm verumvero Deum
;

illum adorare docuit, et praeter illum nuilum alium arbitrari

Deum erudivit sod minime. inficialur illum esse Patrem, si Dominum et Deum illum, et justum nominavit et
:

Servatorem; non exclusit eum

a titulo patris,
:

tamen

ut

non

esset patcr unigenili et dilecli sui Filii

siveergo Pater seu

Filius illud ait
est

:

«

Ego sum

qui

sum,

»

omnino verissimum
qui sum,
in

quod abs
sit

utrovis dicitur.

Nam

et Pater esl

cum

solus super

omnia,per omnia,et

omnibus Deus;
si

quod nos divinus docuit Aposlolus. Sed
qui sum, vere
sic dicilur;

et Filius

dicatur

cum

solus

sit

Filius Dei unigt^invisibilis;
»

nitus ejus qui cst,
ipso
sit

cum
est,

sit «

imago Dei
ipse
sit

et

eo

imago ejus, quod solus
ille,

qui

est ;

adcoque

voceturet

qui

cum

et

Deus

sit et

Dominus, simi-

tll

ECCLKSIASTICA TBEOLOCIA LIB.
:

W

/,01

atque Paler cst el Dominus ac Deus Scripturas universas annuntiatur.
liter

quomodo pcr

CAPUT XXI.
Quod Fihus
is

Dci fuerat, qui cum Mosc.atquc Abrahamo
loqucbatur.

Cognosci polesl
Ait
»
»

illud,
:

cx

illa

cum Mose

collocutione.

enim Scriptura
illi
:

«

Et locutus est Deus ad Mosem, et
et visus

dixit et

Ego Dominus,
»

sum Abraham,

et Isaac,

Jacob.

Vides ut se affirmat patribus apparuisse.Quan:

do aulem apparuerit, Scriptura docet, inquiens
»

«

Ap-

paruit Deus Abrahae ad quercum

»

ad ostium tabernaculi
?

sui.

»

Mambre, dum sederet Qua aulem figura, nisi hucsset, nisi Filius
:

mana, apparuit
in
» »

Quis autem

ille

Dei

? ufc

Evangelio ipsc docet Judaios
ler vester exultavit ut videret

alloquens

«
:

Abraham
vidit
illis

pa-

diem
ad

mcum
sum.
»

autem,
adjcli-

et gavisus est
:

:

»

altonitis autcji

sermonem

cit

«

Priusquam Abraham

esset ego

Ubi suam

quidissimo praeexistentiam docet. Quid enim aliud intimavit iiia

diclio,

quam quod

ipsemet Filius Dei fuerat, qui
:

cum Mose loquebatur et dicebat Nam se quidem Abrahamo visum
erat,

«

Ego sum
n;agnus

qui

sum?»
qualiter

aHirmat.

latti
ille

Qul

est,

ostensum

est.

Sed

et

Apostolus

Paulus agnoscit Filiuui Dei factum mediatorem Lpgis por

Mosem datce, in quibus loquitur: « Lex tradita per Angelos » in manu Mediatoris. Jam mediator unius non est. Deus
i)

autem unus

est

1
.

»

Ita

medialor erat qui colioquebatur

Mosi, etiam ante carnem assumplam mediator humanae salulis. iiuiic fuisse
<
.;'.

porro Jesum Christum statuit Apostolus,
2^

aia!

.

III,

!f).

X\lli.

/f 02

EUSEBII PAMPIIILI COKTIU MARCELLUM
:

inquiens
»

«

Unus Deus, unus mediator Dei alque hominum,
fuit

homo

Jesus Christus. »Hinc igitur personaliter de se locu-

tus est

apud Mosem, Ego sum. Sive
:

Pater qui per

eum

hanc emisit vocem
juncta.

utrovis

modo

res est

cum

veritate con-

Ne

haereat ergo

adhuc Marcellus,

inextricabili usus,

quemadmodum ipse » nam jam existimat
» »
»
»

retur, syllogismo, ubi scribit

esse

eum

Asterius, qui
:

Quemdixit, Ego sum?
:

«

Filiumne? an Patrem? inferens deinde
erat qui sic inquiebat,

Si

quidem Pater
FiliusDeus,

Ego sum, tum non

est

quod ex opposito non
Si

cxislenlis, de se dixit,

Ego sum.

Filium hypostasi difTerentem hoc ipsum protulisse di-

»
»

cat,

Ego sum, idem
:

rursus de Patre usurpasse existimadicat,

bitur
ita

horum utrumlibet
ubi statuerat,
statuit esse

haec

impium est. » Et tamen alterutrum ipse in absurdum incidit
:

unum dum

eum qw

est,

allerum pernegans.

Quem
cum
tur,

vero tandem? forle ipse novit. Si Patrem admiltal,
:

neget Filium

aut Filio admisso, annihilabit Patrem.

Vel potius neque Patrem posuisse neque Filium convince-

cum unum solum admiltal, allerum amoveal. Utcumque Deum audiat dicentem « Ego Dominus Deus tuus, qui
:

»

eduxi

te

de terra /Egypti, de

domo

servitutis

:

non erunt
tre-

»

tibi dii alii

coram me*

:

»

ne conturbetur, nec mente

pidet, sed allcndat qune sequuntur slatim.

Gum

enim
:

di-

xerat,
» »
» » »

«

Non erunt

tibi dii alii praeter

me,

»

subintulit

facies tibi

idolum, neque

omnem

similitudinem

Non eorum
«

quae sunl in cnelo sursum, aut in terra deorsum, aut quae

sunt in aquis subler lerram; non adorabis
vies
tes
2
.

illa,

non

inser-

iilis
»

:

ego enim sum Dominus Deus tuus, Deus zeloid

\ides ut praeceperit

solum, ne ab errore Genip-

tilitio

de

deorum mullitudine abducerentur, sed solum

sum Dominum atque Deum agnoscerent. Quis erat nempe Filius, Patris imagincm in se habens qui pro Levit. xix, 56. —2 Jd >.xvi,
:

iste?

sua»

1

.

i.

i

DE ECCLESIASTICA TIIEOLOGIA LIB.

II.

4°^

quam Nam,
Pater

habuit, auctoritate idololatris
ut

ista in

mandatis dedit,

omnia Pater

fecisse dicitur

per Servatorem, qui
ita et

suscepit

omnium substantiam

quae generantur;

ipse

fuit,

qui per Filium medialorem pietatem et sui cog-

nitionem hominibus communicavit. Hoc tolidem verbis ad
Galatas scribens Apostolus docebat
» » »
:

«

Lex ordinata per

Angelos

in

manu

Mediatoris. Mediator
1
.

autem unius

est

:

Deus autem unus est » Et alibi ait « Videte, quod ego unus sum, et praeter me non est alius Deus. » Pater hic
:

erat,qui perFilium,
dixit
«
:

lanquamimaginem

et

mediatorem.ista

non enim cum Esaiam audimus prophetam dicentem, « Israel autem me Filios genui et exaJtavi; » et iterum
:

»

non cognovit, et populus meus non

intellexit
:

;

»

et rursus

:

«
»

Omnibus
ccelum,
»

sideribus ego imperavi; et
et quae sunt similia
:

Manu mea
ista,

firmavi

non ab Esaia

inquam,

prolata dicemus, sed a

Deo

in ipso loquente.

Quocirca eritne

incongruum

dixisse

Patrem, per Filium suum unigenitum,

haec praelocutum affirmare

apud eos qui istis indigebant mandatis et admonitionibus? Erant autem, quod testatur « Ubi sunt Scriptura, hi idololalrae. Dixit enim Dominus
:

» » »

dii

illorum, in quibus confidebant;
et bibistis

quoram de
epulis

sacrificiis

adipem comedistis,

vinum de

eorum

:

surgant et adjuvent vos, et fiant obumbracula vobis.
hisce verbis adunita sunt
et
:

»

Nunc
»

«

Videte videte, quod ego
»

sum,

non

est alius praeter

me.

CAPUT
Quod etiam
in

XXII.

Prophetis Pater per Filium Deus pradicatur.

Licet ergo millies per
*

Prophetam clamet,

Praeter
26.

me non

Galat.

iii,

19.

4^4
osl

EUSJilM PAMPHILl CONTRA MaRCLLLUM
et, Prseter

menonest iustusetServator; et, Deum non eognoscespraeter me; et, Ncn est; qui servel praeter me,
Deus;
et quae his

congemina feruntur

in Prophetis cactcris

:

Deus

erat et in Christo

mundum

sihi rcconciitans, et ipse crat

Pater

ista

per Filium unigenilum, veluti per interpretem
:

quemdam, hominihus subinsinuans
in Evangelio, ipse

$ed et Filius quoque

unum solum Deum
quem
misisti

inlimare videtur, in~

quiens:
»

«

Haec est autem vita aeterna, ut cognoscantte
et

unum
crat

solum Deum,

Jesum Ghristum
est, et

1
.

»

Ille

ergo verus Deus, qui unus solus

non

est alius praeter

ipsum
ista,

:

quinon solum perProphetas, sedel pcrFilium suum
Quocirca Esaias, aut Deus polius per Esaiam

lempori convenientia, idololatrico Judaeorum populo

praecipiebat.
ait
»
:

«

Prneter
si

me non
sit

est

Deus

:

quis ut ego? ctc.

Vos
:

estis

testes,

quis

Deus

praetcr

me.

»

Subintulil

«

Quod

»
»

non erant tunc, qui fingebant
facienles quae placebant
licct
illis.

et sculpebant,
»

omnes voni Ubique aulem per illius
illr.s

Prophetiam
gellalasj

animadvertas inanimalas

statuas ila-

el simililer

apud singulos Prophetaruiu, unuui

Deum

invenies celebralum, ut averlantur homines a deo-

rum multitudlrte. Ad eumdcm modum nos in congrcssu quocimque cum Paganis solemus doctrinam de Ghristo in
tempus opporlunum reponere,
latrici

et in praesenti erroris idolo-

redargutionem proponere, et Dei unitalem demoo:

strativis ralionibus slabilire

discal ideo Marcellus,

si fca-

men qui nondum

obveteraveril
didiceril,
illi

cum

episcopatu in Ecelesia Christi

genlia vetusto

quod mysterii illius absconditi inlellipopulo non communicabatur de Filio
iis

Deo, propterea quod ab idololatria impendebat

pericu-

lum;

et

quod

Ecclesiae

tantummodo mysterium

illud a sae-

culo et generalionibus absconditum, reservabatur aperien-

dum

ab ipsius gratia. In quo mysterio de sancta Trinitate

»

DE JiCCLESIASTICA. TDEOLOGU
ratio,

LIB.

II.

4°«*

de Palre. Filio

et Spirilu

saneto nimirum compre-

hendebatur. Alqui tam mulla collegit in unuw, quot vel

de Judaeorum genle circumcisa magister
agoga concionabundus coacervasset;
Cbristi discipulis exhibcre,

in

Judaica syn-

et gioriaiur se haec

dum

iguorat

quod multo adhuc
:

piura Judaeus
hic insultat,

secundum caurem

protulisset

horum

gralia

non verecundatur autem quod theologicam

verissimam de S^rvatore noslro rationem perveriil.

CAPUT
Quod
Imprimis non

XXIII.

Ecclesia non prccdicat Deos duos.

intelligit

dictum

divini Apostoli, qui di-

versimode docet esse illum Dei imaginem, verbis a
propositis
:

me

unde par

fuit ut intelligeret

quod Ecclesia Dei
sed nec duas subasserit; ita-

non

praedicat duos Deos.

Nam

nec duos ingenilos credit
;

aut inprincipiatos, ut non semel diximus
slantias ex adverso introductas

honore pares

que neque duos Deos
praedicat esse,

:

sed unicum principium et
;

Deum

Patrem

scilicet unigeniti et dilecli Filii

quoque imaginem
Pairem
»

invisibilis Dei, quae

eadem
»

sit

unam cum uni:

genito et dilecto Filio, etiamsi dicat Apostolus, deificans
:

«

Qui beatus

et solus

polens est;

et rursus

«

Qui

solus babet immortalitatem,lucemhabitansinaccessam;

et

ilerum
soli

:

«

Regi autem saeculorum, incorruptibili,
»

invisi-

» bili,
»

Deo;

et

iterum

:

«

Soli sapienti

Deo per Jeamen.
:

sum Ghristum
est,

sit

gloria in saecula saeeulorum,

»

Pluia adhuc poterant allegari in Palris doxologiam

qui

unus

et super

cst ut iutclligainus,

omnia Deus. Quoruin omriium raens Filium unigenitum Dei esse imaginem,

4^6
nen

EUSEliil PAMPHILI

CONTBA MAUCELLUM
;

ut in maleria inanimi, sed ut in Filio vivo assimilatam

quin el ipse Servator

cum Deum unum solum verum esse doceat Patrem, inquiens « Ut cognoscant te unum solum » verum Deum » sed non tamen gravemur, et verum Deum
:
:

confiteri, et

Filium veluti

in

imagine resullantem

:

ut ad-

dilio illa solus soli Patri adaptetur, utpote qui imaginis sit

archetypon. Quocirca clarissime ostendit divinus Paulus,

ipsum esse imaginem effluentem, lucem
Veluti igitur

Patris, et in

forma

Dei exlitisse; quod in superioribus positum est

a nobis.

cum unus subsistat paler, et unus de patre sit ortus filius, nemo prudens aflhmaverit duos palres, aut filios duos; et veluti ubi rex unus esl cum iraperio, cujus imago ubique terrarum deferatur, nemo prudens duos dixerit esse reges, sed unum qui per et in imagine sua honoratur
:

eodem modo,

ut

jam

pluries

dictum est,Ecc!esia Dei,

quae accepit unius Dei cultum,

eumdem Deum per Filium, imaginemsuamscilicet,adorareperseverat. Quodcum Marcellus ignoraret,

imaginem

illam Dei invisibilis dixit esse

carnem Servatoris, quam Apostolus servi formam nominavit minime recogilans quod secundum carnem Serva:

toris

homines

singuli

imaginem circumgestent
ille

ejus.

Gorpus

itaque
fahilis,

quod assumpsit Servator,

esse ingenilac, inef:

Paternae deitatis imaginem asseverat

Filium au«

tem unigenitum, per quem omnia subsistunt;
»

Nam omnihil,
«

nia per illum facta sunt, et sine

illo

faclum est
:

»

negat imaginem esse Dei, tolidem verbis scribens
» circa
»

Quo-

patet

quod ante assumptum corpus nostrum, VerPatris.
»

bum per se non erat imago
illud,

Videsis

quam pervertat
Evangelisla

interpretando Apostoli mentem,

cum Joannes
magna

mysterium

quod Mosi

el

Prophetis abstrusius erat,
praedicantis voce
:

cognilum annuntiaret
«

et efferret el

In principio erat
et

Verbum.
:

Verbum

erat

apud Deum,

»

Deus erat Verbum

omnia per ipsum

facta sunt, et

DE ECCLESIA.STICA. THEOLOGIA
»

LIB.

II.

4^7

cumque testetur eum lucem extitisse illuminantemomnem hominem venientem in hunc mundum « In mundo erat, et mundus per ipsum factus » est, et mundus eum non cognovit. » Quibus vocibus clasine ipso factum est nihil
' ;

»

:

rissime significat filialitatem,
»
»

cum

de Patre dicat
:

:

«

Deum
qui

nemo

vidit

unquam

2
;

»

de Filio

«

Unigenitus

filius,

erat in sinu Patris,

is

eum

revelavit. »

CAPUT XXIV.
Quod Marcellus unigenitum Filium p^erbum, rum instructwis assimilet.
verbis

Dei agendo-

Admirandus
et

iste

verborum

Christi doctor, praecepta Dei

agendorum commonefactoria verba undecumque de
:

Scripturis colligens, ejuscemodi describit
»

quod

«

in prin-

Verbum. » Atlende autem quomodo hoc vult probare scribit autem Eorum doctores cum tantum non vererentur mentionem Verbi facere; quod ad hunc modum omnes divinae Scripturae praedicant. Unus enim dicit
cipio erat
:
:
:

«

Verbo Domini

firmati sunt cceli
et sanavit eos.
»

5
.

»

Et iterum
ait

:

«Emisifc
:

» »
»

Verbum suum
rent

Et Salomon
:

«

Quaesa-

me
:

improbi, et non invenient

oderunt etenim

pientiam, et
«

quoque
»

Verbum Domini non curaverunt. » Esaias De Sion exibit Lex, et Verbum Domini de JeEt Jeremias
:

rusalem.

»

«

Pudefacti sunt sapienles, et

»
»
»

terrefacti sunt, et locuti sunt,

quod Verbum Domini
in portis

re-

jecerunt.
et

»

Et Oseas

:

«

Oderunt

increpantem,

Verbum sanctum abominati sunt. » Michaeas simililer Verbi meminit, ut Esaias « De Sion, inquiens, exibit Lex>
:

1

Joan.

i,

1.

2

Ibid. 18.

3

Pial.

xxxu,

j.

4C(S
»

EUSEBII

PA?,iIJ IIILI

COISTRA UARCELLUM
»

et

Verbum Domini

de Jerusalem.

Ila^c

poslquam

et his
istis

similia coacervaveral,

coofirmatam suam retur ab

sentcntiam. Vide aulem quod diversa de Scripturis collecla teslimonia in

unum

conjecit

,

missum Dei Verbum

sa!uliferum illud et curativum confundens
torio
»

cum admoniin portis

agcndorum verbo.
nobis subindicat

Illud

etenim

:

«

Oderunt
illud

increpanlem,et

Verbum sanctum abominati
verbum? prorsus

sunt, »quod-

nam
lis

quo de

jus:

actionibus et sanctis homines commonefiunt

Omnino

quidvis polius

quam Filium

Dei profiteri vult, tanquam qui

mentionem

ejus facerc metueret.

Nos novimus Dei Filium
:

propriissime esse filium, vere unigenitum Dei

Verbum

quoque eumdem esse probe novimus, sed non simile humano cuicumque verbo. At qualepatet, aequum est extare

Verbum

Dei vivum, subsistens tanquam qui

sit

Filius. Is

vero verbum indicativum et agendorum commonefaclo-

rium introducens, non immerito Filium Dei
vatur,

confileri gra-

quem

reipsa abnegavit.

CAPUT XXV.
Qualilcr slbi ipsi conlraria scribat.

Non

inteliigit

porro quod

sibi

ipsi

ccntradictoria scri-

bit; alicubi

siquidem assevcranter
illo

statuit,

nullum penitus
:

de ar.tiquo <