COLLECTIO

SELECTA

SS.

ECCLESI^ PATRUM.
XXIIL

PATRES QUARTI ECCLESIiE SiECULI.

Digitized by tiie Internet Archive
in

2011 with funding from
University of Toronto

http://www.archive.org/details/operaomniaesebii06euse

SS. ECCL

PATRUM
ORATORIA;
ACCORANTIBCS

EXQftslTlSSWlA OPERA
TUM DOGMATICA ET MORALIA, TUM APOLOGETICA ET

D.

A.

B.

CAILLAU,
'

MISSIOStlM GAILICABIJM PRESBYTERO,

ET NONNULLIS CLERI GALLIGANI PRESBYTERIS,
UNA CUM

D. M. N. S.

GUILLON,
,

IH FACULTATE THEOLOGIiE PARISIENSI ELOQDENTIiE SACR^ PROFESSORB FREDICATORE REGIO , AUCTORE LIBHI CUI TITULUS GALLIci ;

BIBLIOTHEQUE CHOISIE DES PERES GRECS ET LATINS,

OPUS REGI DICATUM.

TOMUS VIGESIMUS TERTIUS.

PARISIIS,
APUD M^QUIGNON-HAVARD, EDITOREM,
VIA VDLGO DICTA DES SAINTS-PISEES
;

BRUXELLIS, APUD EUMDEM;
PARISIIS, ANT. POILLEUX, BIBLIOPOLAM,
VI^ VCLQO DICTA CIMETIERE-S.-ANDRE-DES-AHCJ,

M. DCCC. XXX.

m 97SS
4
I9S7

PROSTAT Ii\SUPER VENALE
LUGDUXI,
ArcD

RUSAXD

,

bibliopolam

;

MOyriS PESSULAXI,
APCD

VIRENQUE,

BiBLioroLAM

PJRISIIS,
AruD

GAUME

fratres, bibliopolas

ROM.£, APUD 3IERLE BIBLIOPOLAM.
,

TIILCIS, E TYPIS
VI \

CARDOX,
7\° 2.

M0yE>>K,

EUSEBII PAMPHILT

CiESARIENSIS
EPISCOPl

COMMENTAPJORUM
A

IN

PSALMOS,

PSALMO LXVUI USQCE AD PSALMUM CXVII.

PSALMUS LXVIIL
Infmem pro
,

iis

qui commulahuntur

,

i^psi

David.

^

Salvum ine fac Deus, qaoniaiii intraverunt aquaj us» que ad animam meam. » Quatuor psalmi « pro iis quL » commutabuntiir » inscripti sunt. Duo Daviclis, nempe liic quemtractamus et LIX. Filiorum Core unus, scilicet XLIY. Asaplii similiter LXXIX. in omnibus porro illius loco, « Pro iis qui commutabuntur, » Aquila, « Super
« « lilia, edidit;

Symmachus vero,

«

pro floribus

~.

»

Qua-

dragesimus itaque quartus de Dilecto prophetiam , atque
j^entium Ecclesise a pejoribus ad meliora

immutationem
:

complectitur. LIX. abjectionem Judaici populi, alieni-

genarumque gentium ad preestantissima conversionem

rursumLXXrX.
tri

Judaici populilapsum, et Salvatoris nossignificat. Jore

incarnationem
«

itaque prsesens item

psalmus,
1

pro
i,

iis

qui commutabuntur^ aut, pro floriIbid.
2,

Psal. Lxviii,

2

xxm,

X

2
)>

ELSEBII,

bus, » ut Syminaclius ; aut,
:

«

saper

lilia, » ut

Aquila,

inscriptus est

quia populi ex circunicisione ad pejora

inutationem continet, qui
miles
visi fuissent,
illos

cum

liliis

et tloribus

olim

si-

jam ad

deteriora declinarunt. Flori:

bus autem
»

Hesaias comparat diccns

«

Omnis caro

foenum,

et

omnis

yloria ejus quasi tlos foeni. Exsiccaet tlos decidit
'.

»

tum

est

foenum,

»

Queis speciosum

illum ad breve tempus florenteui corporeum Judseorum

cultum foeno
ridi

et tloribus confert. In praesenti

quoque

flo-

eorum

status ad deteriora

mutationem
dicitur
ct in r(
:

et conversio« Fiat

nem
» »
»

declarat in sequentibus ubi
ipsis
iii

mensa

eorum coram
etc. » Et

laqueum,

tributionem et

inscandalum. Obscurentur oculi eorum, ne videant,
quia
lonj^is

postea teuiporibus bcec eventura

erant, necessario, « in linem, » inscriptum est. Et vero
necjue psabnus,

quid simile
tanea

est

:

neque canticum, neque bymnus, neque quia ea quae subsequuntur non consenerant. Quare dixeris

tali titulo

prophetiam

esse

ex

persona Servatoris nostri, enarrantis ea quae
contigerunt-, pr?pdictionemque

sibi postea

eorum quse Judseispost
:

tantos ausus illata sunt. Orditur itaque Servator oratio-

nem
» »

Salvum me fac Deus, quoniam intraverunt aquce usque ad animam meam-. » Yidenturque mihi de industria haec cum dicemittens ad Patrem bis verbis
«

tis in

prtpcedenti psabuo conjuncta esse. In
:

illo

namque
alti-

dicebatur
»

«

Dixit Dominus,

Ex basan convertam, conj

vertam ex profundo maris

in

hoc vero, Veni in

» tudinem maris, et tcmpestas demersit me'^. » Oportuit

enim edoceri nos quo pacto descenderit Dominus
san, (juod est if^nominia
«
,

in Ba-

ct

cpiomodo dixerit,
»

«

Conver-

tam ex profundo maris.
:

Quaie hsec ipsa in praesentr

declarat,
1

de ignominia quidem in sequentibus dicens,

Esait xif

6.-2 Psal,

lwjii,

5,

^

Psal, lxvii, 20,

COMMEIST. IN PSALM. LXVIII.
((

O

Quoniam propter te
faciem
et

sustiiiui
:

opprobrium, operuit con-

» fusio
»

meam

ac rursus,

Tu

scis

improperiuni

confusionem ineam et revercntiam meani. » Salvum me fac Deus, De profundo auteni maris illud, « quoniam intraverunt aquse usque ad animam ineam.

ineum

<(

«
«

Infixus

sum

in limo profundi,

et

non

est substantia.

Veni in altitudinem maris,

et tempestas

demersitme.

»

enim magnam affinitatem babent cum iis quae in « Dixit prsecedenti psabno dicta sunt, nempe in illo » Dominus, Ex Basan convertam, converlam ex pro« fundo maris. » Quia in illo ipse Dominus sic dicebatj et nunc quoque eumdem ipsum esse qui boec loquitur
Haec
:

existimandum.
Ipse igitur

quem non alium

esse

quam

Dei

Verbum
:

superius demonstravimus, orationem effimdit ad Patrem,

hominisquemassumpsit cruciatus sibiproprios reputans quare ait « Satvum me fac Deus, quoniam intraverunt
:

»

aquse usque ad

animam mcam.
est substantia.

Infixus

sum

in

Hmo

» profundi, et
»

non

Veni in altitudincni
Praecedensutique

maris, et tempestas demersit
:

me \

« Iter facite ei qui ascendit psalmus his compellabat » super occasum, Dominus nomen illi'. » Dcinde suam cum hominibus commorationem enuntiabat dicens
:

«

Et exultate in conspectu ejus, patris orphanorum et

» judicis

viduarum.

»

Discipulorum itemet Apostolorum
in illo
:

suomm

vocationem declarabat

«

Dominus dabit

» verbum evangelizantibus, virtute multa. » Sub heec ejus ad mortem descensum, et inde reditum docuit ita

fatus,
»

«

Et Domini Domini exitus mortisj et in

illo,

Dominus, Ex Basan convertam, convertam ex » profundo maris. » Ad haec autem omnia reditum ejus adcoelum in eodem psabno sic enarravit « PsalUte Deo
Dixit
,
;

BQ
A-2

.L3

4
»

EUSEBII

5

qui ascendit siiper coeluin

coeli

ad orientem.

»

Haec

ibi.

In prsesenti autem, quae quasi in transcursu tunc

quo sensu dictum de Domino fuerit, « Et Domini Domini exitus mortis, » atque illud-, Dixit Dominus, Ex Basan convertam » convertam ex profundo maris. » llsec enim fusius in
dicta fuerant fusius aperit, ostendens

Salvum me fac Deus, quo» niam intraverunt aqnse usque ad animam meam. In» fixus sum in limo profundi, et non est substantia. Yeni » in altitudinem maris, et tempestas demersit me. » Tentationes autem vexationes et insultus impiorum virorum aquas vocare Scripturse mos est. itaenim dicitur alibi « Torrentem pertransivit anima nostra, forsitan » pcrtransisset anima nostra aquam sinc fundo '. » Idipsumque idem Servator docet liis verbis « Descendit pluvenerunt flumina, flaverunt venti et impege» via fundata enim » runt in domum illam, et non cecidit » erat supra petram ~. » In liis itaque dictis tentationes et insidias sibi paratas, aquas nuncupans, usque ad animam suam venisse docet. De Jobo sane, tametsi strenuus
prsesenti enarrat dicens
:

«

,

:

:

,

,

:

athleta erat,
» »

dixisse

Deum

tentatori

fertur

:

«

Ecce

omnia queecumque

ipsi sunt

do in

manu

tua, tanlum

\ » llic vero ipsam animam tentator aggreditur, eam ipsam scilicet de qua Dominus

animam

ejus servato

dicit:((Xemotoiiit
»

animam meam ame: potestatem habco
et

ponendi illam
:

,

potestatem habeo accipiendi eam.

»

animam meam pono pro ovibus meis, » et « Nunc anima mea turbata est; » et « Tristis est anima » mea usque ad mortem *. » Quamobrem nunc quoque « Quoniam intraverunt aquoe usque ad animam ait » meam-, » sive secundum Symmachum, « Quoniam » accesserunt aquse usque ad animam meam. » Deinde
Et iterum
«
,
:

1

Ps, cxxiii, 5,

2

MaUli.

VII. ^5.

^

.Tob.

ii,

6,

''

.Toan. x, i8.

COMMENT.
subjungit
» stantia
;
:

O

PSALM. LXVIII.
et
:

5

« Infixus »

sum in limo profundi

secandum Symmachum vero » sum in infinitas voragines, et non est status, » explicatur, et quidem e re admodum. Nam ubi nuilus standi modus aliis erat, quia quotquot eo descenderant in perniciem ibant, et afluctibus morlis detrahebantur eodem accessi quando veni in altitudinem maris^ sive secundum Symmachumj « Ingressus sum in profundum aquarum
,

non est sub« Immersus

»

et lluctus

inundavit me. » Et his similia Jonas pro:

pheta a ventre ceti precatus scribitur
«
»

ait igitur

ille

:

Circumfusa

est

mihi aqua usque ad

animam meam

abyssus ultima circumdedit me. Subiit caput

meum

ad divisiones montium, descendi in terram, cujus » vectes sunt adminicula seterna ^. » Quapropter exemplo Jonae prophetae usus Servator est ad eos, qui signum ab se petebant dicens « Generatio prava et adultera » signum queerit, et signum non dabitur ei, nisi signum
»
, :

»

Jonae prophetse. Sicut

enim

fuit

Jonas propheta in
sic erit et

»

ventre ceti tribus diebus et tribus noctibus-,

» filius

hominis in corde
'~.

terrse trilDus

diebus et tribus

»

noctibus

»
,

Cer

terrse

vocat id quod hic dicitur pro-

fundum maris
ravit dicens
»
giis
:

inferni loca subindicans.
ipse

Quamobrem

in

Job quoque oracula fundens
« Yenisti

Dominus simiUa
tibi

decla-

autem ad fontem maris,

in vesti-

vero abyssi deambulasti. Aperiuntur
:

timore

» »

portae mortis

ostiarii

inferni videntes te conterriti

sunt

^.

»

A^ides

autem quomodo hic quoque cum fontem maris
« in vcstigiis abyssi

nominasset, ct adjecisset,
» lasti, » declarct

ambu-

quid

sit

abyssus, quid mare, subjitibi

ciens

:

«

Aperiuntur autem

timore portoe mortis,

» ostiarii vero inferni videntes te conterriti sunt, »
^

Hic

Joan,

11,

G,

2

]\lalth. xi\, 55,

^

Job. xvui,

19.

b

EUSEBII

,

igitur etiani profundum maris mortis regiones
,

adumbrat,

quo descendens Salvator et Dominus noster solus inde regressus est. Quare in praecedenti quoque psalmo dicebatur « Et Domini Domini exitus mortisj » acrursum « Dixit Dominus, Ex Basan convertam convertam ex
: :

,

»

profundo maris.

»

Pro
«

illo

autem

,

«

Et tempestas de»

»

mersitme,

»

Aquila,

Etprofluvium inundavit me;
inundavit

Symmachus vero,
tati sunt.

a Et fluctus

me

,

»

interprc-

JVam veri simile est adversarias potestates in circuitu ejus stetisse, quando ingressus mare confregit
capita

draconum
:

in aqua. Quocirca in praecedenti psal-

mo
»
»

dicebatur

«

Et Domini Domini exitus mortis. Ve-

rumtamen Deus confrin^jet capita inimicorum suorum. » Non enim alio modo illos mortis exitus
inimicorum
siio-

pertransisset, nisi confrejyisset capita

rum, qui istic erant. Quod si quishaec eo dixisse Davidem putet, quod ipse in multas tentationes incideritj is perpendat quomodo possint isthsec Davidi competere
« » » »

Dederunt in escam

meam fel, et

me acetoj
in

»

aut illud, «
,

meapotaverunt Fiat mensa eorum coram ipsis
in
siti

laqueum

et in retributione.s et

in

scandalum.
quis sibi

Obscurentur oculi eorum ne videant, et dorsum eorum

»

semper incurva.

»

Caeteraque

liis

similia

si

coUegerit, Davidis personse nuUatenus conoruere depreliendet. Interpretationi

autem

iUi de Servatore

nostro

evidentibus argumentis fidem conciliat sacrorum Evan-

peUorum testimonium, cum ab aUato Jonce exemplo tum ex hujus psalmi dicto, « Quoniam zekis domus tua^ » quod in EvangeUo secundum Joannem » comedit me
,

ipsissimis verbis
»

»
i

impletum declaratur, ubi dicitur « Et ascendit Jesus Jcrosolymam, et invenit in templo vendentesoves et boves et columbas^. »Deinde postquam
:

jQan, u,

xn.

C03IMENT. IN PSALM. LXVIII.
ejecisset eos dicens: « x4.uferte ista hinc; nolite facere
»

J

do-

mum
:

Patris niei
«

domum

negotiationis

,

» subdit

Evanest,

gelista
))

Recordati sunt discipuli ejus quia scriptum
)>

))

domus tuse comedit me. Sed etiam illud, « Dederunt in escam meamfel, et in siti mea potaverunt
Zelus

))

me

aceto,

Salvatoris

qui ait
))

:

«

quod in hoc psahno habetur, ex persona nostri dictum declaratur secundum Joannem Postea videns Jesus quia omnia consummata
))

sLint,

ut impleretur Scriptura, dixit, Sitio. Vas erat

))

positum aceto plenum. lUi autem spongiam plenam
aceto

))

cum
^ :

felle

hyssop j circumponentes

,

obtulerunt

)>

ori ejus.

Cum

ergo accepisset Jesus acetum

cum

felle,

)>

dixit

Consummata

est et hsec Scriptura, » et caetera

quae ad

personam Servatoris

nostri referuntur, et sine

ulla violentia interpretationem
« »

hanc tuentur.
factae

Laboravi clamans , rauc3e

sunt fauces mese

defecerunt oculi mei

dum

spero in

Deum meum
:

'.

»

Haec quoque in EvangeUo secundum

Joannem impleta fe« Si
^.

runtur, quando stabat Jesus et his verbis clamabat
« quis sitit, veniat

ad

me

et bibat

»

Rursus quoque
:

dictum
»
» » »

est

:

« Jesus

autem clamabat
,

et dicebat

Qui cre-

dit in

me, non

credit in
,

Et qui videt
in

me

me sed in eum qui me misit. videt eum qui misit me. Ego lux
me,
in tene»

mundum veni,
non maneat
coekim dixit
^.
:

ut omnis qui credit in

bris

Et super Lazarimi elevatis oculis
Pater gratias ago tibi quia audisti
audis. Et

suis in »
»
»

«

me. Ego autem sciebam quia semper me
haec dixisset
,

cum

voce

magna clamavit

:

Lazare veni fohsec nar-

ras^. » Sed etiam de ipso passionis
:

tempore

rat Matthseus
»
*
-

autem hora tenebrae factae sunt super universam terram usque ad horam nonam, Et
«

A

sexta

Joan. XIX, 28.
5

2 p.s,

LxviUj/f.

^

Joan.

vii, 57,

'•

Joan. xn, 44«

Joan,

XI, [\,

8
»
»

EUSEBIl
circa lioram
Eii, Eli,

5

nonam clamavit Jesus voce magna dicens, Lema Sabadithani ^ » Tmic itaque cum ho:

minibus degens, clamando omnes cohortabatur, ut venirent maturarentque ad ejus doctrinam et quatriduanum

mortuum clamore magno

evocabat. Sed etiam circa no:

nam

passionis Iioram
,

,

clamabat voce magna

ac postea

rursum « Clamans voce magna emisit Spirituin. Et ecce » velum templi scissum est in duo, et terra mota est et
,

»

petrse scissse sunt, et

monumenta

aperta sunt, et multa

»

corpora sanctorum qui dormierant resurrexerunt. »

Jfsec scilicet

magna

ipsius
illo

vox edere

poterat.

Quod

si

quis consideret qui ab

ad hoc usque tempus per toipsius

tum orbem
los ut
illos

in Ecclesiis suis ipse clamet, cohortans singu-

maturent ad vivilicum

potum
,

,

ac revocans

qui mortalibus peccatis extincti sunt^ audiat item

clamantem passione sua ad totum orbem magis quam tunc ad Sionem, siquidem « in omnem terram exivit so» nus eorum, et in fines orbis terrse verba eorum » is sane sciet cur in prfesenti ex ejus persona dictum sit,
;

«

Laboravi ciamans, rauca;

factee

sunt fauces meae^. »

jVam vocis

ejus perseverantiam his indicat.

Non enim
:

cum

semel clamasset abscessitj sed semper Discipulorum
et

voce clamat

ad

omnium animas
iis,
:

vociferatur

semper

item ad Patrem clarnat pro

qui in ipsum crediderunt.

Quare deinde subjungit
»

«

Defecerunt oculi mei
illo

dum

spero in
«

Deum meum.

»

Pro

autem,

« defecerunt, »

Aquila,
»

Confecti sunt, » ait, « oculi mei, expectantes

Deum. » Clamabat porroet vobiferabatur ob multitudinem inimicorum suoruui. Quod his verbis declarat
:

«

Multiplicati sunt super capillos capitis

mei qui oderunt

» »
1

me gratis. Quod si Ecclesia ejus sit corpus ejus secundum Apostolum, qui id docet his verbis « Yos autem
:

MaUh.

XXVII, 45,

2

pgal. xviiij 5,

COMMENT. IN PSALM.
»
estis

LXVIII.

9

corpus Ghristi, et

membra ex

parte^; » dixeiis
,

membra

corporis quse magis necessaria sunt

atque ut

ita clicam, sensus, eos

ex popiilo
,

esse qui necessarii
;

ha-

bentur*, ut verbi causa
gistrij aures,
ris

caput prsefecti fuerint
,

os,

ma-

prudentes auditores*, oculi
•,

qui in Scriptu-

perspicaces sunt
:

manus,

qiii

rebus a^iendis promptiosic

res

atque

cum quadam

proportione

reliqua corporis

membra

distribuantur. Pari raodo capillos intelligas eese

multitudinem totam, ac superfluam turbani eorum, qui aUquem ornatum toti corpori conciliant, neque tamen
perinde necessarii sunt ac reliqua membra. Talibus igitur
capilUs multo pUires
fide
,

numero

fuerint qui aUeni suut a

utpote qui in lata et spatiosa via incedant.
:

Quam-

obrem dictum est « MuUiplicati sunt super capiUos ca» pitis mei qui oclerunt me gratis. » Gratis autem odisse

nuUam proferre valent odii causam, ut quj saUitare Yerbum persequuntur, cum nuUa incusancU ejus ratio suppetat. Pro iUo autem, « Qui oderunt me gratis, »
dicuntur,
cpii

Symmachus,
itac[ue, ait,

«

OcUentes me, » incpiit,

« sine

causa. » lUi

muUipUcati suntplus,
est,
,

cj[uam capiUi capitis

mei. Quin etiam confortati sunt inimici persequentes

eum. Et sane videre
ejus. Injuste

quo tempore persec[uendi facul,

tas datur, confortari

extoUi

muUaque
,

posse inimicos

autem persec{uuntur illum, etgratisoderunt. Gum enim nuUa subsit inimicitise causa neque consentaneam rationem proferre valeant cur persequantur, injiiste tamen vexant. lUe vero cum nihil rapuerit nihil injurise intulerit, suppUcium luit. Nam si secundum leges poenae a reis repetendse sint necjue ipse neque germani ejus Discipuli aUquo in facinore deprehensi sunt. Jure ergo ait « Quse non rapui tunc exolvebam. » Ac tempore passionis suse gratis cruciabaturj et suppUcium Uie, , i *

1

COK.

XII, 27,

10

EUSEBII

,

bat,
«

cum
:

nuUi injuriam

fecisset.

Quare tunc dicebat

:

Quae nonrapui tunc exolvebam*, » sive secundum Aqui«

lam
«

Quae non violenter abstuli tunc restituebam. »
scis

Deus tu

insipientiam

meam^.
»

»

Quemadmodum
;
:

divinus Apostolus « stultum Dei,
et
»

passionem Salvatoris crucem, infirmitatem inculpate vocavit dicens « Cru» ac rursum « Nos autem ex infirmitate Judaeis quidcm prredicamus Christum crucifixum

cifiKus est

-

:

:

»
«

,

scandalum
stultum
est

,

gentibus autem stultitiam
,

:

quia quod
:

»
»

Dei

sapientius est bominibus

et

quod

in-

firmum est Dei, fortius est liominibus^j » sic et in praesi insipientiam hic memoratam senti non aberraveris
,

pari ratione intelligas atque stultitiam ab Apostolo dic-

tam. Sed sicut novit Dominus qui sunt ejus, quoniam quidam selecti homines sunt Dei cognitione dignati ita
;

hoc loco insipientia illa qaa3 digna est Dei cognitione magnam profundamqiie rationem habuit. oVeque enim
, ,

praeter

voluntatem ac prseter cognitioncm tuam

fuit illa

insipientia

mea. Quaenam

illa, nisi

quse talis a multis reGrsecis insipientia

putatur? Sicut enim insipientia
fiestimabatur;

illa

secundum profundam vero Dei rationem ad melius vertebatur-, et quod ab liominibus stultum putabatur, sapientius erat hominibus*, nam Deo placuit per
stultitiam praedicationis credentes salvos facere
stultitia,
:

sic et

quam

propter nos subiit, humilians seipsum,

formam
tio

servi accipiens, et usque

ad mortem accedens

,

sapientior ipsa

hominum
,

sapicntia erat. JVam crucis ra-

pereuntibus quidem
si

inquit Apostolus, stultitia est.

Quod

stultitia et insipientia est, nobis

tamen salutem

nactis virtus Dei est.

Hanc
•,

igitur insipientiam et stulti-

tiamnon ignoravit Deus nam
ait
1
:

ipsiusjudicio extitit. Ideo

«

Deus tu

scis

insipientiam

meam.
^
i

»

Nos vero Sym-

Psal, i.xvnt, 6,

— ^2 Cor. xui,

^oy,

i,

25,

COMMENT.
machiis ab
» scis

IN PSALM. LXVIII.
,

11
:

liac re

expidivit

sic

interpretatus

« Deiis

tii

imperitiaui meam-,

)>

iinperitiam scilicet quse iu

homiuibus est. Nam cum ab hominum malitia alienus esset banc probam imperitiam Patris sui cognitioni assig,

quoque divina Scriptura insipientiee Salvatoris meminit hisque consonat. Scriptum itaque est in Proverbiis « Hoec dicit vir credentibus Deo et cesso. Stultissimus enim sum omnium hominuui, et prudentia hominis non est in me. Deus docuit me sapientiam, » et cognitionem sanctorum novi\» In his namque se onat. Alibi
.
:

,

))

)>

mnium hominum

insipientissimum pronuntiat, et pru:

dentiam hominis se nou habere dicit sed tamen ab ipso Deo edoctum se spiritualem sapientiam, et coguitionem sanctorum nosse narrat. Sedetiam, iuquit, « deHcta mea » a te non sunt abscondita. » Nam si qua^dam in me delicta essent
,

ob quse

me

cruci destinaverint

,

saue tu pri-

Qaare qui oderant me, gratis oderant et qui persequebantur me, injuste quse non rapui exigebant. Quia vero falsos testes et sycophantas ad me accusandum subornarunt, tu nosti, inquit, Deus num quid peccatum a me sit. Neque enim si quaedam mihi deUcta inessent, tibi essent occuita.
:

mus

nosses, cui latere nihilpotest-, sednuUaerant.

nostra ipse peccata abstersit, et factus est pro nobis maledictum , ita ut de illo dicatur « Ipse peccata

Et alias,

si

:

»

nostra portat, et pro nobis cruciatur. Et ipse vuhiera-

» tus est

propter peccata nostra
"^.

,

iulirmatus est propter
tradidit

» iniquitates nostras. Et
»

Dominus

eum

peccatis

nostris

» Hsec, inquit, delicta

pro liominibus suscepi
tibi sunt.

tu nosti Deus, quia
praeter consilium

non abscondita

Neque
illa

eniui

tuum

istha^c suscepi.

Ouare

notitia

tua digna
((

eflecisti.

Non

erubescant iu
2.

mc

qui expectant te

,

Domine

1

Prov. XXX,

2

Xsai^ xui, 4-

12
»

EUSEBII

,

Domine virtutum^.

»

Quia doctriuam mea«n sapientes

liujus saeculi

criminantur, ipsamque pellunt ut insipien-

tia et stultitia

plenam propter ignominiosam crucem precor ac rogo eos qui credunt in me abs te servari im,

niutabiles

,

ita ut

nunquam

erubescant. Quare tu ipsc

Domine, Domine yirUUum,

eos qui propter cognitionem

tuam
ne in

a

me

traditam impuguantur, qui gravia semper pa-

tiuntur, etusque ad

mortem
te

perseverant, ne derelinquas,
to

me

sperantes confundantur, qui

Deum
te

Isracl ex-

quirunt. Etiamsi

enim

olim non noscerent, quia dse:

monibus malis subditi erant

at

jam cum

noscant

,

in

omnium oblivionem venerunt, teque solum quaerendo perseverant. Ouamobrem supplico ne confundantur, neu « ignominia afficianiur, » sic enim interpretatus SymXe confundantur super nie, qiii expectant machus est » te Domine Deus virtutum, ne ignominia aPnciantur su:

((

»

per

me

qui quaerunt te
<(

,

Deus

Isracl. »

Observes porro

qaomodo dictum sit, Domine, Domine virtutum; » ita ut nomen Domini repetituni, ot ad Deum universorum
relatum
<(

sit.

Quoniam propter

tc sustinui

»

confusio faciem meam''. »

opprobrium, operuit Caeteri, inquit, homines ob
:

peccata sua correptionibus et opprobriis subjiciuntur
ego vero qui peccatum non novi, propter
te sustinui

opprobrium, quia tu ipse Deus hominum amator, pro humano genere me peccatum fecisti; ut qui credunt in me,
justitia efficiantur.
»

Imo etiam

«

propter

te

sustinui

op-

probrium,

»

cum ex

voluntate tua
depressi,

me ad

nihilum re-

degi, et ad

mortem usque

quo tempore prceter:

euntes biasphemaliant, moventes capita sua et dicentcs
<(

Vali qui destruis teiMphim, et in tri])us diebus pedificas,

»
1

salvum

fac

temetipsum.

Si fihus

Dei es, dcscende de

Psal. i.xv.iT, 7.

— 2Il)id.

8.

G03IME]yT.
» cruce. »

IN PSALM. LXYIII.

10

Similiter et principes sacerdotum iiludentes
:

cuin sacerdotibus et Scribis et Pharisseis dicebant
,

» Alios salvos fecit
))

seipsum non potest salvuni facere.
eripiat

Si
ei.

rex Israel

est,

descendat nunc de cruce, et credemus
,

»
»

Speravit in

Deum

eum

,

si

vult

eum. Dixit

enim, quia
:

iilius

Dei sum^.

» Ilaec

nunc vaticinans di-

cit
»

Quoniam propter te sustinui opprobriuin, operuit confusio faciem meam. » Xon enim ob peccata et im«

proba facinora mea-, sed propter
,

te

pra^dictum oppro-

brium sustinui et operuit confusio faciem meam ; sive secundum Symmachum « Operuit ignominia faciem » ejus. » Et haec omnia, inquit, propter te passussuin, id est, propter voiuntatem tuam. Ouinetiam « extra,

»

neus factus
tris

sum

fratribus meis, et peregrinus
significat-,

filiis

ma-

alterum eorum qui vere fratres ejus erant, quibus extraneus factus est^
»

mea^^.» Duos hic ordines

alterum eorum qui
lios matris ejus,

filii

matris ejus erant, sed non fratres

ejus, quibus pere[>rinus effectus est. Et

tamen oportuit

fi-

cum

fratres ejus essent, perinde
filios

priores nuncupari fratres. At

atque matris fraties non vo-

cavit, utpote alios et diversos a priore ordine

eorum qui

fratres vocati sunt. Fratres ergo ejus, Discipuli existi-

mandi

,

dc qiiibus alibi dicit

» fratribus

meis, el in

Narrabo nomen tuum medio Ecclesia? laudabo te. » Et
:

«

'

in Evangelio post resurrectionem ex mortuis
ripe

,

cum Ma-

visus est, dicebat
:

»

lis

Vade ad fratres meos, et dic ilAscendo ad Palrem meuni et Patrem vestrum
:

«

»

Deum meum
extraneus

et

Deum

vestrum^.

11 is

itaque fratribus

suis

factus cst

tempore

pra^dicta» passionis,

quando omnes pr(xcipuus Aposioiorum Petrus
regrinuset extraneus cffectus
*

Discipuli ejus reiicto eo fugiebant,ipseque
ter negavit

eum. Ilispe-

est. Filiis

itcm matris suee

Matth. XXVII,

/[O.

2psj.}, r.xvui, 9,

'^

Psal. xxi, 20.

'•

Joaa. xx, 1-.

l4
qui fratres sui

EUJiEBII,

non

erant, peregrinus fuit.

Meminit porro

Evangelium fratrum et Matris ejus, ubi cum venisset in patriam suam, docebat in Synagoga, ita ut ipsi stuperent
ac dicerent
»
:

((

fabri filius? ejus

Unde huic sapientia haec? Nonne Nonne mater ejus et fratres ejus, et
hsec

hic est
sorores
Si

»

omnes apud nos sunt?Unde huic
est

omnia ? M>

igitur fiUos matris ejus in hoc
tis

accipiamus, necesse

psahno sic vocatos, pro isnos sanctam A'irginem, reli(i).

cpiorum fratrum ejus matrem dicere
fuisse,

Yerum Jacobus

qui dicitur frater Domini, non videtur peregrinus ipsi

ipsum extraneusj imo vero unus cx iis qui cum primis inter germanos ejus Discipulos erant, ita ut ipse primus Jero^sohmitanae Ecclesiae thronum acciperet. Rehqui item ejus fratres, etsi a principio non crederent in ipsum at certum est eos postea credidisse. Narrat enim Evangelium, Matrem et fratres ejus foras stetisse quaerentes eum alloqui. Et in Actibus Apostolorum dicitur, fuisse Apostolos una perseverantes in oratione cum
nec
fidei in
,

Maria matre
iis

ejus et fratribus ejus.

Qui ergo existimetur
iis

peregrinus esse? Nullus itaque locus superest ut de
((

Extraneus factus sum fratribus meis, et peredicatur, » grinus filiis matris inese.' » Non enim iis peregrinus, sed multum pretiosus erat ita ut nuliatenus credere U:

ceat

memoratos

fratres ejus, fiUos .Maria? fuisse.
filii

AUi sane

fuerint qui in psahno

matris ejus dicuntur, quibus-

que extraneus factus est. Intelligas porro matrem quidem ejus esse Judaeorum S3 nagogam omnemque cognationem secundum carnem, eorum scilicet qui ex circumcisione
erant*, fiUos

vero hujusmodi matris, eos qui ipsum abne((

parunt, ac dixerunt,

Hunc autem nescimus unde

sit

\

»
:

Ideo,
<(

cum

illum peregrinum existimarent, dicebat

eis

Cur loquelam
1

meam non nostis,
-

quia non potestis auix, 29.

Matlh.

Xiii, 54.

Acl.

I,

14.

3

Joan.

COMMENT.
» dire

15 t»SALM. LXVIII.

l5

sermonem meiim*. » Peregrinum etiam illum putabant cum dicerent « Nonne bene dicimus nos, quia » Samaritanus es tu et dsemonium habes"^ ? » Quare dicebat eis « Ego veni in nomine Patris mei, et non acci» pitis me si alius venerit in nomine proprio, ipsum
:

,

:

;

»

accipietis^. » Sic igitur peregrinus et extraneus factus
filiis

est

matris

suse.

Haec porro omnia sustinuit ob eam, quse

mox
:

adfertur^

causam, quam necessario aperit dicens
» zelus
»

«

Quoniam

domus
tibi
,

tua?

comeditme

,

et

opprobria exprobran-

tium

ceciderunt buper me^. » Quia enim multa
eos qui

usus fiducia

domum

Patris sul,

domum

negotia-

tionisetspeluncamlatronumfaciebant, coarguebat etpellebatj ideo insidiabantur ipsi.

Quod

declarat Evangelista

dicens
» » »
» » »

:

« Et propc erat Pascha Judseorum, et ascendit

Jesus

Jerosolymam
,

:

et invenit in

templo vendentes
ses et

oves et boves et Et
iis

nummulariorum effudit
:

mensas.

qui columbas vendebant dixit

Auferteistahinc,

et nolite facerc

domum

Patris

mei,
«

domum

negotia-

tionis

^.

» Quibiis subjungit.

Recordati sunt disci-

puli ejus quia scriptum est, Zelus

»

domus tuse comedit etiam opprobria exprobrantium Deo in se me. » Sed
,

recipiens
»

eorum
enim

ultor fuit

:

quamobrem

dicebat

,

«

Et
»

opprobria exprobrantium
ferens

tibi ceciderunt

super me.

Non

eos qui operibus suis opprobrium reli-

gionis legibus inferebant,

principes gentis coarguebat.
.

Quare turbas et Discipulos suos cohortabatur dicens « Super cathedram Moysis sederunt Scribee et Pharissei
»

:

»
»
1

omnia ergo quoecumque dixerint vobis facite et servate, secundum opera autem eorum nolite facere« Dicunt enim, et non faciunt ^. » Deinde vero arp^uens
Joan.
viii, 4^-

5

Joan. n, i3,


^

^

Ibid. 48.


2,

^

Joan,

v, 4^.

''

Psal. lxviji, lo.

=.

Matth, xxm,

l6
heec in
))

EUSEBII

,

eorum personam proferebat
in conspectu

:

« \se vobis Scriba3

et Pharisa^i hypocritse,

qaia clauditis
))

regnum
,

coelo-

))

rum
^.

hominum',

ac rursum

« Vse yobis

))

Scribee et Pharisaei, quia similes estis sepulcris dealba))

» tis

Ob

tales itaque correptiones, insidias ipsi
:

para-

runt. Quapropter hic ait
))

«

Zehis

domus
,

tuse

comedit

me, et opprobria exprobrantium tibi ceciderunt super me. Et operui in jejunio animam meam et factum est Cum, inquit, domum tuam in opprobrium mihi. yiderem onini iniquitate repletam, et modo donium negotiationis, modo spckmcam latronum eftectam, diyino
))
))

))

incensus zelo, eos qui iutus
ejeci.

iniquitatem operabantur

Imo etiam cum nefariis gestis suis opprobrium tibi Deo inferrent, erga quem tamen relijjionem profiteban-

tur, in
cessitate

me rursum
compulsus

opprobria hujusmodi recipiens, ne,

correptioncs ipsis ad remediuni
illos

admoyebam. Ut yidebam auteih
neque
resipiscere

nullo sensu moyeri,

ex reprehensione mea, eorum perni-

ciem deplorans jejunabam, meque illorum causa macerabam. IUi autem tunc etiam exprobrabant mihi, et
jejunium

meum

profusis cachinnis irridebant.

Cum

yel-

lem porro exemplum poenitentise ip^is proponere, non modo jejuniis me macerabam, sed etiam pro yestimento ponebam cilicium, carnem meam castigans et puniens,
atque ipso opere

modum

confessionis atque purgationis

pristinorum peccatorum
hsec

ipsis

commonstrabam.

Illi

yero

quoque deridentes pro parabola me habucrunt, simul conyeuicntes, et ad portas suas sedentes, de me una coUoquia miscentes, ac mutuo nugas spar^jente^ dum me irriderent. Xeque sat illis fuit quod me deluderent, atque ob mea pro ilUs suscepta exercitia ridiculum
agerent; sed etiam conyiyia agentes, canlilenas yiho
1

Matlh. xxui, 27.

COMMENT. IN PSALM.
capti et ebrii, in

LXVIII.

I7

ego multo magis

me debacchantes edebant. Qua de causa operiebam in jejunio animam meam et
,
,
:

ponebam yestimentum meum cilicium exitium ipsorum deplorans. Quare secundum Aquilam dicitur « Et plo» ravi in jejunio animam meam, et factum est in opprovestimentum meum saccum, et » factus sum illis in parabolam^. Colloquebantur in me » sedentes ad portam et psalmi bibentium ebrietatem^j » secundum Symmachum autem « Et ploranti post jeju» nia animam meam, factum est in opprobrium mihi, » Et ponens indumentum meum saccum et factus sum
» bria mihi. Et dedit
,
:

,

»

illis

in parabolam. Enarrabant

me

sedentes in porta

» et psallebant

me
:

bibentes ebrietatem. » At

horum oc,

casione disquirendum est, cur a Servatore dictum in

Evangelio fuerit
»

«

Venit Joannes neque manducans
:

neque bibens

,

et dicunt

Dsemonium habet. Venit
et

fi-

» lius

hominis manducans et bibens,

dicunt

:

Ecce

» »

homo vorax

et potator vini, publicanorum et pecca-

torum amicus^. » Sed dicas hsec initio Evangelii facta esse , quando eo quod Discipuli ejus non jejunarent , pro
ipsis,

objecta depellens, dicebat

» »

lami sponsalis jejunare,

Non quamdiu cum
:

«

possunt
illis

filii

tha:

est

sponsus

auferetur ab eis sponsus, et tunc jejunabunt^. » Viden,

quod ipse quoque jejunii tempus probe sciret? Si ergo tempus passionis ipsius cum iis quse jam tractamus contuleris
,

deprehendes quomodo hsec completa fuerint

quando sublato
JYeque veri

demum sponso, Discipuli ejusjejunabant. absimile est, cum praevidentem se brevi post

extraneum fore, et totum ex circumcisione populum sanguinem suum postulaturum esse, Petrum negaturum et talia contra se perpetranda esse, ut futurum esset tenebras omnia circum obvolvere, solem ip-»
tempore
ipsis
,

i

Psal. LxviH, 12.

2

Ibid. 10.

3

MaUh.

xi, 18.

—'i Matth.

ix, i5,

xxiii,

3

l8

EUSEBII

,

sum

obscurari

Israele

velum templi scindi omniaque olim in yeneranda everti, nimirum regnum eorum, sa,

,

cerdotium
jectionem

et sancta
et

sanctorum, omniumque eoruin ab:

excidium confertim futurum

non

veri, in-

ipsumhorum causa macerasse in jejunio animam suam et posulsse vestimentum suum saccum. Oua de causa impii homines ipsum irridebant, dum
,

quam

absimile est,

,

loco parabolse futilibus suis sermonibus nugarentur*, alio-

tempore in portis collecti eos qui praeteribant per calumnias in ipsum structas in errorem deducerent 5 tempore autem cibi, vino et ebrietati vacantes cantilenas contra ipsum ederent. Quare ille operiebat in jejuque
diei
, ,

nio

ponebat indumentum suum saccum, idque pro aliorum saUite ex bonitatis exuperantia

animam suam,

et

praestabat.
((

Ego vero orationem
Deus
IUi
:

meam

ad

te

Domine^ tempus
,

» beneplaciti »

in

multitudine misericordise tuae
ait, deridebant
afflictio-

exadi

me^.»

quidem,

nemque meam traducebant. Ego vero perseverabam orationem meam tibi Domino offerens. Observes porro velim, Hebraicam Scripturam hic quoque quatuor litterarum voce Dominum exprimere. Te vero Dominum de-

Tempus Ijeneplaciti Deus » sive secundum Symmachum, teinpus reconciliationis. Deus
precans dicebam
:

((

•,

((

»

in multitudine misericordiae tuse exaudi ine. »

Nam si

alias

vox tua Patris mei mihi hoec testilicata est, « Hic » est fiUus meus dilectus in quo inihi bene complacui '-; » nunc maxime tempus beneplaciti est quare precor ut in muUitudine misericordise tuae exaudias mc, et in veritate salutis tuse serves me. Non humanam quippe postulo salutem, sed veram. TaUs porro est quse ex te provenit, qua me rogo eripi a Uito ut non infigar. A quo Uito nisi
:

,

1

Psal. Lxviii,

i/f.

2

Malth.

III,

17.

COMMENT.

IN PSALM. LXVIII.

IQ

de quo suDerius dicebam, « Infixus sum in limo profundi » et non est substantia ? » Nam qui superius limus pro-

lutum vocatur. His porro signiticat solutionem corporis in morte, de qua in alio sic loquebafundi dictus est
,

hic

tur
»

:

«

Non

derelinques

animam meam

in inferno
^.
,

,

nec
igi-

dabis sanctum

tuum

videre corruptionem

»

Qui

tur a morte detinentur, corruptionem passi
constituti
,

in eaque
:

cum

in ea permanserint

,

infixi sunt in luto

ego vero etiamsi descenderim, ad lutum usque humilians

meipsum precor tamen his verbis « Eripe me de luto, » ut non infigar^. »Quge porro subsequuntur, virtutes in
:

,

ipsa

morte

sitas

denotant, a quibus eripi se rogat dicens
qui oderunt

:

« Liberer »
»

aquarum. Non me demergat tempestas aquae, neque absorbeat me profundum^. » Hse vero aqua3 et dracones
ab
iis
,

me

et de profundis

,

in ipsis degentes, superius indicabantur in illo
»
»

:

«

Salvum

me fac

mam

quoniam intraverunt aquse usque ad animeam. Infixus sum in limo profundi, et non est
Deus,

» substantia.
»

Veni in altitudinem maris, et tempestas demersit me. » Sed prius quidem ejus in aquas descen*,

sus declarabatur
«

in his
,

autem

regressus inde notatur.

Liberer

,

inquit

de profundis aquarum, » et, « non

» me demergat tempestas aquae, neque absorbeat me » profundum, neque urgeat super me puteus os suum. » Caeteras quippe hominum animas mors absorpsit, et prae-

valuit, ac puteus ursit, et conclusit ore suo. Puteus au-

tem ore instructus, ipsa mors esse omnes isthuc delapsos deglutivit
vit,

dicatur, qaae ab initio
:

momordit, ac

si

occlusisset os

postquam degkitisuum, ne quis inde reet

verteretur.
tibi Patri

Mecum autem
:

ne pari
«

modo
,

agatur. Quare

supplico dicens

Non me demergat tempestas
urgee^l
3

»
»

aquse

,

neque absorbeat

me profundum neque

Psal. jtv, 10.

2

Ps, ^^vuT^ i5,

|i,|4, iQ^

20
» super
,

EUSEBII

,

me

puteus os suum*, » sive secundum

SymmaEt
in
:

chum « Neque obturet super me puteui os suum. » jam quidem aquas, profunda et puteum memorat
vigesimo autem primo psalmo eadem ipsa
indicat dicens
» »
:

aliis

vocabulis
et

«

Erue a framea Deus

animam meam,
Salva

de

manu

canis unigenitam

meam.

me ex ore leo»

nis, et a cornibus

unicornium humilitatem meam^.

Et heec de adversariis potestatibus in inferno , ut vocant, degentibus dicta sunt, ut in hujusmodi locorum explicatione declaravimus.

»
»

Exaudi me Domine, quoniam benigna est misericordia tua, secundum multitudinem miserationum tuarumrespice in me*^. » Hic quoque ineffabili apud He«

brseos voce Servator

Patrem suum invocat dicens
sequuntur
,

:

Quia

haec et illa rogavi, ut ne infigar in luto, ut Uberer a pro-

fundis

aquarum

,

et caetera quce
,

ideo annue

obsecrationi mese
» » »

Domine « quoniam benigna est misericordia tua, et secundum muititudinem miserationum tuarum respice in me. Non avertas faciem tuam
o
,

a puero tuo^. » Quibusrogat utrespiciat, nec avertat
se
,

faciem suam a

ut quasi

magnus agonotheta probet

quod certamen subierit, quam patientiam et humilitatem de qua gloriatus Patrem rogat ut ne avertat faciem suam sed se respiciat. Dehinc subjungit « Quo» niam tribulor, velociter exaudi me » sive secundum Aquilam, « Quia angustum mihi, velociter exaudi me. » Hanc porro sententiam inteUigas, si consideres quod dic•,

,

,

:

•,

tum
»
et

est

:

«

Angusta et arcta via

est,

quae ducit ad vitam,
» Ipse igitur,
:

pauci sunt qui ingrediuntur per eam^.

qui primus hac angusta et arcta via incessit, dicebat
»
»

Quoniam angusta mihi,
citer

exaudi me.

»

quoniam tribulor, veloIn superioribus quoque tribulatio» et «
Lxviii, 17.

iPsal.xxi, 21.

— spsal.

— Hbid.

18,

^

Matth. vn, 4.

GOMMENT,

IN PSALM. LXVIII.
sic

21

nem
»

et

angustiam suam

declarabat

:

«

Et operui in

» jejunio

animam meam,

et

factum

est in

mihi. Et posui vestimentum

meum

opprobrium saccum. » Patrem
«

itaque rogabat haec ut respiceret, et consideraret quse pro

nobis certamina sustinuerit. Quare dicebat
» animse

:

Intende

mese
,

et libera

eam^.
ille

»

Deinde vero recte facta
:

ostendens sua
« »

quse ut

respiciat obsecrat , pergit

Propter inimicos meos eripe me.

Tu
,

scis

improperium
meam"^. »
scis insipien;

meum et confusionem meam et reverentiam
supra dicebat
«

Quemadmodum enim
»

Tu

tiam meam, et delicta mea a te non sunt abscondita » sic et nunc, tua, inquit, cognitione digna sunt imprope-

mea. De illis quoque superius agebat dicens « Op» probria exprobrantium tibi ceciderunt super me. » Quandoquidem igitur ex judicio tuo et nutu opprobria sustinui et ignominia plenam passionem, ideo dico, « Tu » scis improperium meum et confusionem meam et re» verentiam meam. » Confusionem nosti meam, non indignam notitia tua et reverentiam seu pudorem quem
ria
:

\

,

sustinui,

dorsum meum dedi ad flageila, et faciem » meam ad alapas. » Neque pari atque ego ratione cruciantes me nosti neque enim illi cognitione tua dipni. Quare de illis dico « Contra te sunt omnes qui tribulant

cum

«

:

:

»

me^. » Ita porro contra te sunt
:

,

ut contraria tibi eli-

meque cruciant, nihil utilitatis ex ministerio gentes meo nacti, atque in suam perniciem cruciant. Addit
postea

Improperium expectavit cor meum et mise» riam, » Quod clarius interpretatus Symmachus est dicens « Improperium confregit cor meum, et dolebam » Aquila vero, « Improperium, inquit^ contrivit cor
:

«

:

;

»

meum,
1

et desperatus

sum.

»

« Et sustinui qui
Psal, Lxvnij 19,

simul contristaretur, et non fuit: et

2

Ibid. 20.

^

Ibid, 21.

^/BRAR^

23
» qai consolaretur, et
»

EUSEBII

5

non inveni. Et dederunt in escam

meam

fel, et

in

siti

mea potaverunt me
:

aceto. » Sesi-

cundum Symmachum autem « » mul contristaretur, et non fuit,
» inveni. Et injiciebant in

Et expectabam qui
et

consolantem, et non
et in siti

cibum

meum fel,

mea

»

potaverunt
,

me

aceto^. » Discipulos ejus
,

sionis

ipso derelicto
,

effugisse

,

tempore pasneque tamen dolore vaPetrus flevisse

cuos fuisse

docet Evangelium.
,

Cum enim

amare scribatur
tuisse

domo una lapropter metum Judseorum ferantur nequaquam
ac reliqui congregati in
,

dolore vacui erant. H?ec igitur de choro Apostolorum

consentaneum non est*, sed de cruciantibus illumde quibus dictum « Contra te sunt omnes qui » tribulant me. » Ego quippe omnia pro illorum salute agebam, operiens in jejunio animam meam, sacco utens illi vero iis contraria perpetrabant indumenti loco modo exprobrantes traducentesque jejunia mea, mox in compotationibus suis contra me psallentes, ac omnia potius agentes, quam ut mecum contristarentur. Ego vero pro illis dolore afficiebar*, illi vero non una mecum dolebant et angebantur nec quispiam inter illos fuit qui me consolaretur. Sed nihil contra me non aggredientes in
dictafuisse putare
:

;

,

:

,

escam

meam

fel
•,

injecerunt

,

etiamsi ego lautos ilUs cibos

apposuissem

sitienti

vero mihi acetum pro potu offerefel
:

bant. Hujusmodi vero mihi

miscebant, quale declarat

propheticus sermo dicens
»

amaritudinem
,

vitis

Quomodo conversa es in aUena'^? » Quomodo autem alatur
«
si

Servator noster

inteUiges

ipsum audias dicentem
sitivi
,

:

« Esurivi, et dedistis mihi manducare-, » milii bibere

et dedistis

portunis,

Quod piam vitam per
^.

»

si

pro fructibus ad

praebitis,
,

alendum opacerbas contra ipsum
athea et
falsei

blasphemias quis proferat
Psal, LxviiT,

et doctrinae ejus
ai,

23.-^2 Jercw.

ii,

^

Matth, xxv, 42,

4^'

GOMMENT.

IN PSALM. LXVIII.

23

dogmata admisceat, is ad escam ejus fel injicit, et sitienti vinum, vappam a recta via deflectentem offert. Hsec autem de Judaico populo Moyses in magno cantico proplietice vaticinatus est, hsec vociferans Nam « ex vinea So» domorum vinea eorum, et palmes ejus ex Gomorrba. » Uva eorum, uva fellis, botrus amaritudinis eorum^. » Hinc similiter Spiritus eos per Hesaiam arguit dicens « Expectavi ut faceret uvam, fecit autem spinas^; » et rursum, « Expectavi ut faceret judicium, fecit autem ini: :

»

quitatem, et nomjustitiam, sed clamorem'^. » Operibus

ergo et rebus gestis, acerbo sermone et vita, dederunt in

escam Servatoris fel, et in siti ejus potaverunt eum aceto. Quia vero secundum historiam quoque prophetiae sermonem impleri oportuit, hsec de tempore passionis ejus narrat Evangelista « Postea sciens Jesus quia omnia consummatasuntjam, ut consummaretur Scriptura, dixit, » » Sitio. Yas eratpositum aceto plenum. Illi autem spon» giam plenam aceto cum felle, et hyssopo circumpo:

»
»

nentes obtulerunt ori ejus.

Cum ergo accepisset acetum
est et hsec Scriptura.

cum

fellc, dixit,

Consummata

Et

» inclinato capite tradidit spiritum*. »

inclinato capite tradidit spiritum post
Scripturae, jure in

Quoniam vero consummationem

psalmo ad hoc usque tempus cruciatus circumscribit suos. Deinde vero quse ipsis mala eventura
sint vaticinatur
:

« Fiat

mensa eorum coram

ipsis in la»

»

queum,

et in

retributionem et in scandalum^.

Quasi

ex consuetudine
ticinari-,

solet Scriptura futura quasi prseterita va-

quare jamjam dicebat
fel, »

»

meam

ac

si

diceret, «

Dederunt in escam dabunt; et in siti mea po:

«

» taverunt

me

aceto, » id est, « potabunt. » Alibi quo:

que similiter dicitur
*

« Diviserunt sibi vestimenta

mea

Deut. XXXII, 32.
5

2

isai, v, 2.

3

Ibid. 7.

*

Joan, xix, 28.

Psal. Lxvni^ 23,

g4
^^

EUSEBII

,

et super

vestem

meam miserunt

sortem

^ ; »

ac rursum,

«
»

Astiterunt reges terrae, et principes convenerunt in

unum adversus Dominum

et adversus

Christum ejus '^.

»

JVam

similiter haec quae futura erant, quasi

jam

prseterita

prsenuntiabantur. Pari ratione quoecumque putantur im-

perando aut optando

dici,

prophetico more prsenuntiari
» et illud,
;

putandum
enim
«
:

est

:

qualia sunt hsec quse tractamus. Illud
» intelligas, « fiet
:

«

Fiat

mensa eorum,

Obscurentur oculieorum,

»

pro,

«

obscurabuntur^
,

»

et sequentia similiter.

qui nobis prsecipit

Non enim consentaneum est eum ut malum pro malo non reddamus, sed
,

precemur pro

iis

qui nobis molestiam creant, et ut bene-

dicamus, nec execremur inimicosque diligamus, hujusmodi mala aliisimprecari. Xon optatiyo igitur, neque

secundum traditam rationem haec prophetice prsenuntiata sunt. Pro iis enim quae contra me ausi perpetrarunt, hsec ipsos excipient mensa eorum illis non ad suppeditandum cibum erit, sed in laqueum, et
jmperativo
,

modo

sed

:

in retributiones et in scandalum

:

quia dederunt in es-

cam meam fcl. JMensam porro Judaici populi quam dixenisi divinitus inspiratas Scripturas, quas mediris esse tari et memoriter proferre solent. Quarum contemplatio
,

animarum rationabiliiun escam complectitur dictio autem mensse loco est. Hanc itaque mensam eorum nempe obviam divinaet intelligentia
•,

,

rum Scripturarum

lcctionem,

ipsis in

laqueum,

et in re-

tributiones et in scandalum fore prsenuntiat; atque

non natura talem esse, sed ipsis hujusmodi futuram. Id enim « Coram ipsis fiat mensa eorum his verbis significatur » in laqueum et in retributiones et in scandalum. » Hoc autem opere in illis completur. Divinas namque Scripturaslegentes, exinde laqueis compUcantm*: earum quippe
:

*

Psal, XXI,

19,-2 Psal.

11, 2.

3

Psal. lxvih, 24.

COMMENT.
dicla piaeter

m

PSALM. LXVIII.

25

veram sententiam excipientes, rectumque Terborum sensum evertentes, iis acl non credendum Servatori seducti sunt. Imo etiam mensa eorum ipsis in retrilDutiones vertitur. Quod enim lectiones non intelligant, vel inde facinorum suorum in ipsum poenas luunt. Quare Symmachus pro illo « et in retributiones vertit « et
, ,
))

,

Quinetiam in scandalum coram ipsis mensa eorum vertitur. Nuda quippe verba legentes impingunt, arcanum eorum sensum non capientes. Exempli causa cum audiunt ut adveniente Christo simul
))

in supplicium

,

»

,

,

,

pascet lupus
leo et bos

cum

agno,

et

pardus
liflec

cum hoedo
et similia

accubabit,
intelli-

comedent paleasj

non
5

gentes, adveniente Christo in hsec impingunt

quia haec
Sic ergo

non

sensibili

modo

in ejus adventu contigerunt
fuit

^.

prsedicta

eorum mensa

coram

ipsis in

laqueum,, et

in retributiones et in scandalum. Haecque passi sunt,

quia obscurati sunt oculi eorum ut non viderent, quia respuerunt lucem illuminantem

omnem hominem,
,

et

quia oculos habentes non videbant
))

et aures

habentes
))

non audiebant. « Incrassatum enim « est cor eorum, secundum Hesaiam, « et oculos obturarunt, auresque ag))

gravarunt*^.

»

Quare hic prsenuntiatur « Obscurentur Alium quoque casum eooculi eorum ne videant.
))
:

))

rum
))

clare vaticinatur his verbis
))

:

«

Et dorsum eorum
))

semper incurva, id est, « incurvabis. Et, « Effunde )) scilicet super eos iram tuam « effundes Et furor » irse tuse comprehendat eos, » nimirum, « compi^ehen» det^. » Quomodo autem isthsec post Judoeorum contra Servatorem nostrum audax facinus genti contigerint non difficile intellectu est. Nam olim quidem idololatrise suse causa, inimicorum et hostium servituti ad brevetem,

))

,

;

pustradebantur; deinde in pristinam libertatem restituei

Isai.xi,6.

2

Ibid» VI, 10.

^

Psal.LXViii, 25.

XXIII,

4

2^
bantur, ac

EUSEBir,
sui juris suisque regibus subditi
ibi

degebant,

templum, cultumque

ex Moysis lege prsescriptum fre-

quentabant*, post insidias vero contra Seryatorem nos-

trum

structas,

obsidione et

omnibus confertim privati sunt atque servitute a Romanis oppressi, sic abjecti, ne
:

quidem caput
»

erigere audentes, remanserunt.
:

prophetia significatur his verbis

«

Quod hac Et dorsum eorum

semper incurva. » x\ttende vero ad illud, « semper. Kon enim ad breve tempus ut olim sed « semper, » ait» Pro quo Aquila interpretatus est « Et dorsa eorum in» desinenter enerva; » Symmachus vero, « Et kimbos » eorum semper debilita. » Quod etiam accidit illis, ira quippe Dei non cum mensura quadam, ut antiquitus, in,
:

vasit eos-, sed tota confertim effusa est.

Quamobrem adirse tuae

ditur
»

:

«

Effunde super eos iram tuam, et furor
eos. »
:

comprehendat

Hoc

in alio

item psalmo enunrepulisti in
:

tiatur his verbis

«

Ut quid Deus

finem^?

His etiam affinia habet divinus Apostokis
» eos ira in finem-. »
j

«

Pervenit in

Primo itaque m.ensa eorum fuit deinde ocuU eorum obscurati sunt; ipsis in laqueum postea dorsum eorum semper incurvatum est, effusa scilicet in illos ira Dei.

Sub haec autem aUud
cens
:

ipsis

eventiirum vaticinatur di•,

« Fiat habitatio

» in tabernaculis »

eorum deserta » id est,« fiet et eorum non sit qui inhabitet; scificet,
:

non crit^.» Etenim propheticam notitiam id praeterire non oportuit, quod nempe habitatio eorum deserta futura « inha])itabiUs*, » vel sit*, sive secundum Symmachum secundum Aquilam, deieta. Habitationem eorum vocat Jcrosolymam, quas non ultra civitas Dei est sed eorum habitatio. Quare desertam fore dicit*, quod ipso opere comprobatur. Subdit postea « Et in tabernacuUs eorum
, ^
: *

Psal. Lxxiii,

1.

2

1

Xh(3ss,

iij

iG.

3

Psal. i.xvin, 26.

COMMEINT.
»

m

PSALM. LXVIII.

27

non sit qui iahabitet, » ex priscis soilicet incolis-, qiiod ipsum etiam oculis rei veritas offert. Si quis enim loca adeat, extremamibi soUtitudinem conspicietj Judseorum nullo audente in urbem accedere nedum isthic habitare; imo etiain nulium ibi Judaeorum habitaculum relic,

Quapropter dictum est « Et in tabernaculis eorum non sit » qui inhabitet » vel secundum Symmachum, « In ta» bernaculis eorum non sit qui inhabitet. » Radicitus enim et a fundamentis omnia tabernacula et domiciha eorum excisa sunt. Animadverte igitur quot et quanta hic memorentur, sancti loci solitudo, evulsio tabernaculorum ipsoriim, extrema gentis abjectio, mentis eorum
est,
:

tum

ubi Grsecorum quispiam habitare possit.

;

divinarum Scripturarum qufle non alio completa sunt quam post impia sua in Ghristum Dei j>esta. Quare horum causam secundum hsec proobscuratio
,

i^^norantia

,

,

phetia narrat his verbis
» persecuti sunt
,

:

((

Ouoniam quem

tu percusisti

et super

dolorem vuhierum meorum
superius enarrata ipsis even;

» addiderunt, etc^.»

Omnia

tura esse dicit, non propter idoloruni cultum
»

sed « quo-

niam quem tu percussisti persecuti sunt. » Tu nainque secundum hanc prophetiam, « Percutiam pastorem,
» et dispergentur ovcs gregis"^,» rationibus abs te cognitis

enim » proprioFiUo suo non pepercit sed pro nobis omnibus » tradidit iUum^. » Cui tradiderit eum, Hesaias docebit his verbis, « Et Dominus tradidit eumpeccatisnostris^ »
percussisti.

Unde apud Apostolum
,

dicitur

:

« Si

:

quare factus

est

pro nobis maledictum.
,

Nam cum pecca-

tum non nosset Deus iUum pro nobis eflecit esse peccatum ut nos simus justitia in ipso. Sed et « homo fuit in
,

»

plaga constitutus, et sciens ferre infirmitatem

:

et vi-

1

Psal, Lxviii,

2;-.

2

2acli, xiiijj.

— ^Rom,

viiij

32,

^lsai. liUj6,

28
» bice ejus nos sanati

EUSEBII

,

sumus.
,

^

» Plagas

itaque et vibices
,

accepit

,

et hsec

omnia

Patre volente et permittente

passus est.
<(

Quamobrem

in Zacharia propheta
,

dictum

est:

Framea suscitare super pastorem meum et super yirum civem ejus. Percute pastorem, et dispergantur » oves gregis ^. » In Evangelio autem ipse Servator noster passioni vicinus Discipulis prsenuntiabat dicens « 0» mnes vos scandalizabimini in me. Scriptum est enim,
)>
:

Percutiam pastorem, et dispergentur oves gregis ^. nempe In hoc simiUter psalmo iis aflinia dicuntur
»
,

»
,

«

Quoniam quem

tu percussisti persecuti sunt. » Pater

igitur proprio Filio

non pepercit sed pro nobis omnibus
,

tradidit illum. Yi etiam et ratione

quadam

ipse est qui
Illi

percussit, quia permisit ipsum talia perpeti.

vero

non percusserunt , sed abs se abjecerunt et procul persecuti sunt

eum cum
:

par

fuissct

saltem percussum exci,

pere, et nosse Christum pro nobis

pro nobis maledictum-, Deus pro nobis peccatum
tia

mortuum esse factum quem, cum non nosset peccatum,
eftecit, ut

nos efticiamur justi-

Dei in

illo.

^leminisse item oportet Hesaise
:

vocum

quse sic habent
» »

«

Homo
:

in plaga constitutus, et sciens

ferre infirmitatem

»

Dominus tradidit eum peccatis nostris^.» Et, « quoniam ipse peccata nostra portat, et pro nobis cruciatur ^. » Quoniam vulneratus est, non
et

alia de causa nisi
est

propter peccata nostra
Illi

,

et infirmatus

propter iniquitatcs nostras.
,

vero nihil eorum cose

gitarunt
lantes
<(

sed ejecerunt

eum

et

ab

repulerunt

,

postu-

homicidam, ac vitae principem negantes. Ideo hic Quoniam quem tu percussisti persecuti sunt, et suait » per dolorem vulnerum meorum addiderunt.»Ego qui-

dem pro
5

ipsis

vulnera excepi, purgatio eoruin eftectus, et
2

*Isai. Liii, 5.

2ach.xni,7.

3

Matlh. xxvi. 5j.

*

Isai. lih, 6.

lbid.4et5.

COMMENT.

IN PSALM, LXVIII,
:

2g

redemptio pro peccatis eoriim addiderunt.(( Dederunt <(igitur»
» siti

illi

vero mala sua mihi
et
iii

inescammeam fel,
:

mea potaverunt me

aceto

»

non solum tempore

passionis meee, sed in seqLientibus blasplicma contra

me

dicta proferre perseverantes. Quare

secundum Aquilam

pro

illo

5 ((

addiderunt, » dicitur

,

((

enarrabunt*, » secun-

dum Symmacbum
illis

vero

,

((

enarrabant. »

Non enim
et talia
,

sat

fuit

quod semel ipsum vulnerassent,
*,

contra
ausus

eum
suos

ausi fuissent
filiis

sed quasi re bene gesta gloriosi

enarrabant.
,

Quoniam

igitur

illi

talem portio-

nem

cooptarunt

quem ta
:

percussisti persequentes, ini-

quitates

autem

et impietates in se et in filios suos co((

acervantes*, jure adjicitur
»
sis

Appone iniquitatem super
id est
,

iniquitatem ipsorum^

5

»

«

appones

:

»

ip-

namque malorum

accessio erit. Alia
5

enim nobis homise:

nibus ex interioribus eveniunt

alia

vero aliunde ex

quentibus interiora nostra. Quare alicubi Deo dicitur
«

Cum sancto sanctus eris, et cum perverso perverteris-.
:

»

In lege quoque ex ipsius persona dicitur
»
»

((

Si veniatis

ad

me
"

obliqui
»

,

accedam
illi

quo.

Quia igitur

et ego ad vos animo obhquasi funiculo oblongo peccata

sua trahebant, jure tu quoque justus judex appones ini-

quitatem super iniquitatem ipsorum
aliam imputans. Imo quoque
»
ait
:

-,

ad priorem illam,

((

iVon intrcnt in justi-

tiamtuam. » Nainjustitia quidem tua justos advocat omnesque ad intima regni tui secundum promissionem recipit. Qui vero talia ausi sunt, non intrabunt cum iis qui una cum justitia tua ingressuri sunt sed neque in libro viventium scribentur*, imo contraria iis qui descripti
:

sunt patientur. Etiamsi enimgratia donati meaaliquando
in libro viventium,

patrum suorum apud Deum vivcnita
^

tium causa, conscripti fuerinlj
1

ut et ipsis promissa

Psal, Lxviii, 28.

2

Psal. xviij 26.

Levit. xxvi, i3.

5o
oblata sint
»
*,

EUSEBII
at

,

quoniam
»

talia sunt ausi

,

«

Deleantur de

autem viventium rationem explicans, subdit postea, « Et cum justis non scri» bantur. » Electione quippe facta eorum qui' in mundo erant hominum alii quidem vita qua3 apud Deum est digni, ob propriam justitiam apud ipsum describentur; qui autem ex libro delebuntur, ii erunt qui yitae principem repudiarunt. Et hic finis erit eorum qui jam memolibro

yiventium^.

Libri

,

rata contra Servatorem nostrum aggressi sunt. Quse se-

nam quuntur autem in leetiorem formam mutantur gratise initium ducitur. inde EvangeUcae Ego sum pauper et dolens, salus tua Deus suscepit « Discite a me » me'^. » Quin in Evangeliis dixit
,
:

<(

:

»

quia mitis
et

sum

et

humilis corde', » in prfesenti se
dicit.

pauperem
sitis seterni

dolentem

Pauper autem erat
ait

,

depo«

regni divitiis.

Quamobrem
,

Paulus

:

Je-

» sus Christus
» est
,

cum

dives esset

propter nos inops effectus
.

ut nos ejus inopia divites essemus"^
fiiit*,

»

Sed etiam

dolens
»

quare supra dicebat

:

«

Et super dolorem
iis

vulnerum mcorum addiderunt.

»

Dolebat enim pro

cmi in perniciem ibant , et patiebatur eorum causa qui adsalutem abs se procuratam non accederent. Ideo ceu
dolens clamabat
»
:

«

generatio incredula et perversa,

quousque vobiscum ero? quousque vospatiar?^ » Ideo « Ego sum pauper et dolens, salus tua Deus susdicit
:

» cepit

me^.

»

Ilis

porro salutem subindicat qua post

mortem donandus
profundi
dicebatj
,

est.

Nam cum

pridem

infixus in limo

venerit in altitudinem maris, ut in prophetia
dicat, « Salus tua Deus suscepit

jam vero

me

:

»

aperte declaratse,postquamin altitudinemmaris venerat, postquam memorata superius passus fuerat, patrocinium
iPsal. LxvHi,29.
5

2

ibid. 5o.

^

Matlb.

xi, 29.

'

a

Gor. viii,^.

Matlh. XV1I5 iG.

COMMENT.

IN PSALM.

LXVIII.

3l

consecutum esse. Quare in vigesimo primo psalmo hymnum pro susceptione matutina emittit. Deinde vero, ut patrocinium consecutus ad jucundiora sermonem convertit hymnis Patrem celebrans cum ait « Laudabo » nomeii Dei cum cantico^. » Cum melodia autem
,
,
:

et cantico

sermones proferre, id signum gaudii
«

et leetitia^

erat.

Sed etiam

magnificabo eum,

» inquit scilicet

Pa-

trem suum. Qui magnificabit postea subjicit, « inlaude*,» sive secundum Aquiiam, « in gratiarum actione. » Gratiarum vero actionem et laudem qua Patrem Filius magnificat intelliges, si novi Testamenti mysteriis animum
adhibeas, ubi Ecclesia Dei per
actiones, ad rationabilem et

totumorbemad gratiarum sine fumo cultum Deo offe-

rendum

gratiarum actio corporeis hostiis, qaee olim secundum legem Moysis offereinstituta est.

Laus

isthsec et

bantur , multo prsestantior
» placebit

est.

Quamobrem

adjicit

:

«

Et

Domino super vitulum novellum, cornua proet ungulas'^.
»
Si

»

ducentem

namqtie de

iis

Judgei

gloriantur, sciant utique longe meliorem

tiorem

meam

gratiarum actionem et

Deoque acceplaudem supra me-

moratisesse.

Qiiamobremsecundum Symmachum dicitur, « Et placebit Domino magis^ quam bos taurus, ungulas » diffindens, cornutus. » Cur hic vitulum dicat, non aliud animal in sacrificio offerri solitum non sine examine pra^termittcndum. Nam ex animalibus secundum
,

legem Moysis immolari

ex armento bovum aha ex grege ovium adducebantur , alia ex volatilibus
jussis, alia

,

;

quorum aha masculi, aha foeminaeerant
ex arbitrio,
alia

;

alia

spontanea

alia

ex debito

;

alia sacrificium salutaris,

pro peccato vocabanturj pro universo populo
,

alia

pro

summo sacerdote
j

alia

alia

pro principe peccante of-

ferebantur.
*

Cum magnum

itaque in his discrimen esset

Psal, Lxvin, 3i,

2

Xbid. 02,

32

EUSEBII,

nunquam tamen pro

principe quolibet vel pro quopiam

privato yitulus offerebatur. Yitulus masculus aliquando

immolabatur ; aliquando yero, cum tota synagoga in peccatum lapsa esset sacerdos, qui universi populi ceu
,

caput erat
»

,

ut peccati consors vitulum offerebat. Hoec
,

porro in Levitico deprehendas
locutus est
»
» »
»

in

quo

scribitur
:

:

«

Et

Loquere ad dicens Si sacerdos qui unctus est peccafilios Israel verit, ut peccare faciat populum, offeret pro peccato suo quo peccavit, vitulum ex bobus immaculatum
,
:

Dominus ad I\Io^sem dicens

Domino^

•,

» ac

deinde

» rael ignoraverit, » aut fecerit »

Quod si omnis syna^joga Iset latuerit verbum ex oculis synafjo^ae
:

<(

unum ex omnibus

proeccplis Domini*, aut

non fecerit, et deliquerit et cognoverit peccatum suum » quo peccavit*, offeret synagoga vitulum ex bobus pro » peccato*^. » Sub hsec autem pro sacerdote inducitur in « Et obtuUt Moyses sacrificium vitulus, nam dicitur
:

» »

et imposuit Aaron et filii ejus vitulum pro peccato manus super caput vituli pro peccato, et immolavit
:

» eum'^. » Yides quibus dc causis vitulus off*erretur,

pro
sa-

universa syna^joga Israelis peccante
cerdote peccante-, nec

,

et
,

pro

summo

modo
est
,

peccante

sed etiam popu:

lum
»
»

in

peccatum
,

inducente*, dicit

enim
,

« Si

summus

» sacerdos

qui unctus
»

peccaverit
sic

ut peccare faciat

populum.

Pro quo Aquila
«

interpretatus est, « In

delictum populi.

Quia igitur tempore passionis Do-

mini summi Sacerdotes et principes Judaicae gentis convenerunt in unum adversus Christum ejus, totique populo perversionis auctores fuere scriptuin est enim » Principes saccrdotum et concilium totum quaerebant quomodo morti » falsum testimonium contra Jesum « Principes sacerdotum » ac rursum » traderent eum^
,
:

,

j

,

1

Lcvil. IV,

1.

— 2iijij,

i5.

3

Levit. vin, 14.

^

Malth. xxvn,

1,

GOMMENT.

IN PSALM. LXVIII.

35

» et seniores persuaserunt turbis ut peterent »

Barrabam
alio

Jesum vero perderent ^

»

lis

porro qui talia ausi fue,

rant purgatione opus erat , et sacrificio
vituli
,

non

quam

ut Scriptura superius allata testificatur. Jure hic
:

Servator noster ait
sed

Non

sensibilem ego vitulum profero,
,

clesia

puram et incruentam liostiam quam ego ipse in Ecmea constitui, per incruentum et igne vacuum mi-

nisterium, quod laude persolvitur-, quod sane Deo longe
acceptius et gratius erit,
vitulus.

quam
est

ille
:

Moysis lege assignatus
((

Quapropter dictum

Magnificabo
et ungulas. »

eum

in

» laude. Et placebit »

Deo, laus

scilicet, « super

vitulum
Et sane

novellum, cornua producentem

veniam purgationemque cum principes sacerdotum, tum populus omnis consecuti essent si novum et salutare Testamentum suscipientes tali sacrificio fuissent usi, Deinde mendicus illi orationem effundit pro paupe,
,

ribus sui similibus
»

,

de quibus hsec tradit
est

:

« Beati

pau-

peres spiritu,

quoniam ipsorum
:

regnum

coelo-

» rum*^. » In oratione vero sua ait »

«

Yideant pauperes
isti

et

Isetentur. »

Jam autem
,

precatur ut quse supra
,

dicta sunt eveniant*, ita ut pauperes
cipuli et Apostoli sui

sciUcet Dis-

videant. Precatur vero ut lau-

dem

illam vitulo novello cornua producente et ungulas

gratiorem conspiciant. Et sane quoniam oratio ejus diuturnis postea temporibus effectum consecuta est,
beatos prsedicabat eos qui
gnati e&sent
scribitur
»
: :

taUum rerum
oculi,

spectaculo di-

quare in Evangeliis Discipulis suis dixisse

« Vestri
,

autem beati
«

quia vident-, et

aures vestrse

quia audiunt^. » Haec

quippe

affinia
:

huic dicto erant,
»

Videant pauperes,

et laetentur

quserite

Deum,

et vivet anima vestra. »

Cum

pro

pauperibus rogasset, ipsos
iMatfh.xxvii, 20.
3LXIII.

demum

alloquitur, ipsisque
xiii, 16.

— ^MaUh.

v, 3,

3

Matth.

5

34

EUSEBII,
:

vitam denuntiat, non corporam, sed animarum qaam au ipsis Deam quaerentibas reperiendam esse pollicetur
talia fatus
:

« Quaerite
vitae

Deum,

et viveL
est.

anima

vestra. »

Fons quippe

penes illum
,

Quamobrem

iisdem

pauperibas prsecipit

omnia postponentes, illum fide bonaque spe muniti perquirant*, ita enim eos vita animse de qaa vita hsec Apostolas docuit victuros pollicetur
ut
: :

«

»
»
{(

jVam vita vestra abscondita est cam Christo in Deo. Cum autem Christus apparuerit vita vestra , tunc et

» »

^ » Postea subdit Quoniam ex.audivit pauperes Dominus, et vinctos suos non despexit. » Hic rarsum « exaudivit, pro exaunon despiciet, » dictum diet-, et, non despexit, pro
vos

cum

illo

apparebitis in gloria

:

,

,

,

est.

Cumjamenim

dixisset,

« Quaerite
,

Deum,
,

et vivet

»

anima

vestra-, » fidenter ait, quoerite

quoniam exau-

diet pauperes.
et

Neque enim voluptariorum superborum arrogantium Deas est*, sed humiliam et pauperam.
:

Qaapropter dicitar
»

« In et

quein respiciam,
et

nisi in

mangoari

suetum

et

humilem

qaietum

trementem sermones

» meos*^? » Fiducia igitur instructi quserite

Deum,

Dominum

vos pauperes exauditurum, et vinctos suos

non despecturam
« Et vinctos suos

secundum Symmachum non parvi faciet. » Quo pacto autem
esse
•,

sive

hi pauperes, vincti et compediti faerint incelliges,

si

Paulum audias dicentem
» ti^
:

:

«

Paahis vinctus Jesa Chris-

» ac similiter reliqai Discipuli
ii

pro Christi vinctis
(corporis)

habendi. Quinetiam

qui in tabernaculo

quasi in vinculis sunt,
eripi
:

lugent supphcantes a vincuHs

quare dicunt,

« Inlelix

ego

homo,

quis

me

Ube-

» rabit
tibili

ex corpore morlis hujus^? » Qai ergo corrupcorpore onustisunt, et corraptioncm aversantur
et

gementes in hac corruptibiU vita, vincti Dei sunt,
iColoss. 111,3.

2 Xsai,

lxvi, 2,

^

Philem.

i,

i.

-'

Rom,

viija^»

COMMEKT.
compediti ejus,

IN PSALM.

LXVIII.

55
despiciet

quorum deprecatioQes non
,

neque aversabitur. Qui vero vincula sua impinguant, et nimia voluptate fovent vincti corruptionis et mortis
jure dicantur.
«
»

Laudent illum
liis

coeli et terra

,

mare

et

omnia reppauperibiis

tiliaineo^. »

Quoniam regnum coelorum
verbis,
« Beati

poUicitus est
»

pauperes spiritu, quo-

niam ipsorum est regnum coelorum'^; » admodiim consequenter postquam de pauperibus locutus est, inLaudent illum coeli. » Quia vero futurum erat^ ut per totum orbem in terra et in mari Ecclesige Deo ex memoratis pauperibus constituerentur secundum hsec additur, « et terra et mare et omnia reptilia in » eis. » Quse reptilia in terra et in mari una cum terra
fert, «
,

jubentur, gentes sunt, quse olim in mortali hominum vita reptilium instar supra pectus et
et coelo laudare

ventrem gradiebantur. In HesaVa quoque ferse, et reptiiia allegorico more gentes vocantur, cum dicitur
:

«
••

Et pascet kipus
,

cum

agno, et pardus
et in

cum

ha^do accu-

» babit
»
»

et leo quasi

bos comedet paleas. Et puer infans
,

in

foveam aspidum
injiciet-,

cubile filiorum

aspidum

manum

et nihil
:

heec explicans infert
» surgit

«

tedent eum^. » Qaae sub Et erit radix Jessae, et qui

ad imperandum gentibus, in eum gentes spe» rabunf^. » Tanta igitur gentium mutatione in adventu
Christi elfecta, jure

Angelisprfledicta

cum coelo et iis qui in coelo sunt reptilia Deum lauclare jubentur. Quare
coeli et

dictum
»

est

:

«

Laudent ilhim
eis. »

terra

,

mare

et

omnia

reptiliain

Quomodo possunt reptiha Deuni
Dei
instructa?
reptilibus
his ver-

laudare, nisi prudentia et cognitione

An
illis

reptilia sacrificium laudis offerent?

Quod
^

homines subindicentur, docet Evangelium

iPsal. T-xviiT,55.

— 2MaUh. v,3. —^

Isai. xi,6.

Ibid. lo.

36
bis
»
:

EUSEBII,
((

Genimina viperarum

,

quis yos docuit fugere a

ventura ira? Faciteergo fructus dignos poenitentise^. »
<(

Quoniam Deus salvam faciet Sion, et oedificabim» tur civitates Judseae^. » Causam effert cur coeli terra mare et omnia quae in eis sunt Deum laudatura esse dicantur. Ea vero est, Quoniam Deus salvam faciet
,
<(

»

Sion, et sedificabuntur civitates Judsese. »

Quam

Sio-

nem

dicit, nisi Ecclesiam Servatoris nostri in totc orbe

fundatam? Civitates autem
divinitus afflatas
blica informatur.

Judsese ne cuncteris dicero
,

Scripturas

queis Judaeorum respu-

Sed hse quidem civitates, quantum
sublatse sunt-, sed

ad Judseos spectat, de medio
sedificatae

denuo

per

novam

in Cliristo

et

vera circumcisio consistit,

doctrinam fuere, qua necnon spiritualia SabSic itaque

bata, spirituales hostise et omnia quse hsec consequuntur

secundum interpretationem
sedificantur
civitates

spiritualis legis.

Judsese,

in

eisque

inhabitabunt

promissorum quse in divinis Scripturis feruntur. Quare dictum est Et hsereditabunt illam. » Sed etiam ((semen servorum ejus possidebit eam^. » Servi autem ejus qui fuerint, nisi haud dubie Salvatoris nostri DiscipuU et semen in universo orbe sparsum, quod hsereditatem in divinis Scripturis promissam obtinebit? qui diligunt nomen ejus habitabunt in ea, » Imo, « Venite bcidest, in ea hsereditate. Quibus dicetur
cives et hseredes
:

((

,

((

:

mei percipite regnum vobis paratum » a constitutione mundi*. » Quod si ccelestis sit Dei civitas Sion, de qua Apostolus hsec docuit Ea vero » quse sursum est Jerusalem libera est quse est mater » nostra^*, » et, Accessistis ad Sion montem, et civi» nedicti Patris
,
: ((

,

((

»
1 5

tatem
Luc.

Dei viventis, Jerusalem coelestem^*, » fuorit
7.

m,

Galat. IV, 6.

— psal. lxvih, — Hebr, xn,
2
^

56.

^

Ibid.

'b-^.

4

Matlh. xxv,34,

22,

COMMENT. IN PSALM. LXIX.

S^

ne Judseae civitas? sed consequenter dicamus esse coelestem Sion ubi mansiones apud Patrem multoe ^ quas
:

incolent et hsereditate accipient
illi

omnes
viri,

servi ejus, sive

olim Prophetse

et religiosi

sive

qui postea

ministri Evangelii ipsius faere.
scilicet qui

Imo etiam semen eorum,
orti sunt, profectu
,

ab

illis

secundum Deum

aucti et ad perfectam Dei caritatem progressi

hoc

mu-

nus condignumque prsemium ab ipso recipient, quod
inhabitent in promissa sibi haereditate.

^'^'^^/^'^V^^V^*»

V%/V%V%'\.X%%^'\.%'%'^'

WVWX-A.XX%.%.'V'\%'WWW^

PSALMUS
Injinemy
ipsi

LXIX.
remeinor^ationem'^

David in

Deus in adjutorium meum intende^. » Neque canticum, neque psalmus, neque quid simile his, quos trac«

tamus , sermones sunt
» ipsi

:

cseterum ad finem remittunt
»

quia de futuro supplicationem habent. Dicuntur autem

David in rememorationem-,
,

utpote qui ideo dicti
,

fuerint

ut posset eos in

pro remedio in casibus
« in

promptu ore proferre utque iis variis uteretur. Duo autem sunt
»

rememorationem
,

inscripti
«

\

hic

queni

tracta» in-

mus

et

XXXVII qui item
ille

in

rememorationem

scriptus est. Sed

non ad finem remittit, sed est « psal» mus Davidi in rememorationem » hic vero « in finem » inscriptus est. Nam xxxvii non futura prsenuntiabat sed prseteritarum rerum msmoriam refricabat quamobrem eodem quo sextus exordio utitur, nempe, « Do» mine ne in furore tuo arguas me, neque in ira tua cor^
•,

:

*

Joan.xiv,

3.

2

Psal, lxix,

i.

3

Ibid. 2.

38
» ripias

EUSEBII,

me.

»

Et eodem iiterque argumento erant. Siin sequentibus ait
:

quidem sextus
»
»

« Laboravi in

gemitu

meo

:

mis meis stratum

layabo per singulas noctes lectum meum, lacrymeum rigabo. » Trigesimus vero sepliis

timussimilia docet
» »

Non est pax ossibus meis a facie peccatorummeorum Quoniam iniquitates mea3 supergressae sunt caput meum, sicut onus grave gravaverbis
: :

» tae sunt super
»
lia

me. Putruerunt

et corruptse sunt cicatri-

ces mese a facie insipientise mese. » Htcc porro et simi-

ad memoriam admissi

sceleris referebat.

Quare

« in

»

rememorationem

inscriptus est, frequenti confessione

prseterita repetens. Quee item causa est, ut « in

finem

»

non inscribantur. Hic vero « in finem » dicitur, quia expectatarum rerum precatio est, prsevertente Propheta ac rogante; ut si quando contingant inimicorum insultus et
insidise in se parat?e, his

remediis usus, ea quasi antidota
afterat.

quodvis perniciosum amuletum depellentia
tice referantur?

Num

etiam hsec dicta ad personam Servatoris nostri prophe-

Quandoquidem
et dolens
,

in praecedenti

psalmo

clare passioncm ejus vaticinanti ex ejus persona diceba-

tur
» »

:

«

Ego sum pauper
j

salus tua

Deus suscepit
:

me

» similiter in praesenti postea dicit

«

Ego vero

egenus et pauper sum, Deus adjuva me.
« in

»

Ita ut ea de

causa

finem

»

necessario inscribatur. Quodsi ex perlicet

ipsum magnse gentis regem, ac ditissimum, non ignorasse tamen dictum ilhid: « Quanto major es, tanto magis teipsum humiiia, et in » conspectu Domini invenies gratiam^ » Quare modesona Davidis proferatur, dicas
rate et humiliter sentiens, vereque sese

parvum
:

reputans,

ac respiciens magnitudinem divitiarum bonitatis Dei,

egenum

se et

pauperem
si

in prsesenti vocavit
divitise,

atque ser-

monem
1

ordiens, ac
iTi,

regnum

,

totius populi

Eccli.

20.

GOMaiEKT. IN PSALM. LXIX.
auxilia, itemque justitia per exercitationeni
niliil sibi

3^

comparata

,

conferrent, solius Dei auxilium expetebat di-

cens
»

:

«

Deus in adjutorium

meum

intende, Dom.ine ad

adjuvandum me festina. » Animadvertens autem plurimos esse qui suo secundum Deum profectui livore ducti, ac saluti animse sua3 inviderent, illud adjecit « Con,
:

».fundantur
» »

et

revereantur qui quserunt
et

animam meam.

Avertantur retrorsum

erubescant qui volunt mihi

mala ^. Avertantur statim erubescentes qui dicunt » mihi, Euge, Euge '^ » His confitetur se non sibi satis esse, sed Dei auxilio egere. Futurum quippe erat, si id non consequeretur ut desertus esset, ac infirmus nihil,

que magis
Si

quam mortalis homo deprehenderetur

5

inimi-

cique alienis malis gaudentes, lapsum se invasuri essent.

vero adjutorem

Deum

nancisceretur, superiorem se

fore

animseque

sase inimicos

pudore suftusum

iri

spera-

bat. Hi

enim ad singula gesta ejus e vestigio incedentes observabant, ipsumque comprehendere studentes dicere

solebant, « Euge, euge, » quasi re beue gesta et pro voto

succedente,

cum lapsum eum

putarent.

Quod

si

quishsec

ad Salvatorem ob supra traditam causam referat, is dicet, ipsum cum cerneret eos qui verbo et doctriuie suae

magnoque

Ecclesia; sua3 corpori insidiabantur, insurgere
;

ac frequentes adversus iliam persecutiones excitare

eo-

rum malitiam execratum, hanc
emisisse,
disse,

prophetice orationem
Ecclesia? sua3 tradi-

hocque orandi institutum
et la:.^tentur

«
»

Exultent
^.

super te omncs qui quaerunt
dicta

te

»

Priora

quidem ad inimicos avertendos

sunt-,

secunda vero pro domesticis supplicant. Et sane quidem David orationem justo congruentem emisit, pre-

catus ut universi qui
1

Deum

requirunt, ex

quorum

ille

Psal. LXix,

5.-2

Ibid.

4.-3

Ibid.5.

4o

EUSEBII
erat, inimicis

j

numero

pudore

suffusis, exultationis et

gau-

dii participes sint. li

vero qui diligunt salutare Dei, jure
»

dixerint, « ]\Iagnificetur Dominus-,

idque non semel, sed
ipsis

omni tempore
opera genus

,

quia ipse Dominus in

ipsorumque

omne adversariorum Dei
sit,

profligat.

Quod

si

Salvator prsedictis verbis usus

consequenter de omni:

bus gentibus in

se

credentibus dixerit

«

Exultent et

loe-

» tentur in te omnes qui quserunt te. » ^^''on eniin Judoei solum, neque ii qui se ex Abrahamo ortos gloriantur-, sed universim et indelinite omnes prorsus qui qua^runt te, ex

quovis genere fuerint, « exultent et laetentur in
»

te, et

di-

cant, Magnilicetur Deus

:

idque omni tempore dicant
Salvatorem, qui saepe
diligunt
ii,

qui diligunt salutare

tuum

,

scilicet
•,

in Scriptm'is salutare vocatur

quem
:

qui doc«

trinam ejus in dilectione pura operibus fovent.
»

vero egenus et pauper

sum
,

Deus adjuva me^.

»

Ego Da-

vid quoque, dives
scilicet

cum

esset,

humiliter sentiebat, gnarus

magnitudinis Dei

et

quod

se niliil esse viderct.
:

Quare
» »

solius fortis [Dei]

opem

iinplorabat dicens

«

Deus

adjuva

me

;

adjutor
»

meus
est

et liberator

meus

es tu,

Do-

mine ne moreris.

Christus
,

quoque cum dives

esset,

propter nos egenus factus
lus"^.

ut docuit divinus Aposto-

Quamobrem seipsum
svio

Spiritus auxilio

commendabat,

pro populo

deprecans, et pro Ecclesia^ ne diutius
,

tempore persecutionum impugnata mento adficeretur. Quamobrem ait
hsec ad

gravi hinc detri«

Adjutor meus et » liberator meus es tu, Domine ne moreris. » An porro
:

tempus passionis Servatoris referantur, tu ipse consideres velim. Quandoquidem euim in praecedenti il*,

latas sibi vexationes descripsit

quomodo

intraverint ain limo pro-

quae usque ad

animam suam

,

qui infixus

sit

fundi, venerit in altitudinem inaris, multiplicati sint sui

Psal. LXix, 6.

2 3

Qqi-^ VIII, 5.

GOMMENT.
per capillos capitis sui qui

IN PSALM. LXX.
se gratis

^l

oderimt, et alia multa

ibidem allata perpessus
tri

sit;

jure hanc supplicationem Pa

suo emittit dicens
tendcj

:

«

Deus in adjutorium

meum

in-

Domine ad adjuvandum me festina, » et csetera. Quia Apostolorum suorum ordinem amoris sui causa magna in confusione versantem videbat, secundas pro
»
illo

voces edebat

ut accepto resurrectionis suae

,

quam
:

ejus videndi cupidi expectabant, nuntio, exultatione et

Isetitiarepletisemper dicerent,
ipsi

«

Magnificetur Dominus
ipsius.

»

quippe erant qui dilig^^bant salutare

k-WV****/*/**^'»/

^AAWl^^AiWX^/VWX^X^W

PSALMUS LXX.
In vulgata
titulus ,

FiUorum Jonadab
tivorum,
^

et

priormn cap^

« In te

Domine

speravi

» in justitia tua libera

me

non confundar in seternum et eripe me. » His similia tri, ,

gesimus quoque psalmus circumfert
sus
:

Domine speravi » in justitia tua libera me. Inclina adme aurem tuam ^. » Sed ille quidem « In finem » et « Psalmus Davidi » inscriptus est hic autem titulo caret. Ille confessionem
«

In te

hoc item modo ornon confandar in aeternum
,

,

,

,

;

cum
esse

supplicatione continet, hic vero prophetia videtur

ex persona Servatorisprolata. Quare

«

Davidis » con-

sueto

more non

inscriptus est.

Dixerit fortasse quispiam
,

oportere illum prsecedentibus conjungere

quod magnam

cum illis habeat affmitatem. Nam in prsecedenti diceba« Deus in adjutorium meum intende, Gonfundantur tur
:

1

Psal. Lxx,

1.

— ^Jbid.

2,

XXIIT,

6

.

42

EUSEBII

,

» et revereantur qui quoeruut
» tur

animam nieam. Avertaniiiala.

retrorsum

et

erubescant qui volunt milii

«

In hoc vero,

quem nunc tractamus,
« » et csetera

ipsissimae voces in

sequentibus usurpantur.
»

Deus in adjuloriuni

meum inquas Patri

tende

,

confundantur,

quoque eidem sen-

tentiss insistunt^ sed hic fusius res enarrantur,

convenire non abs re quispiam dixerit.

Cum

item in hoc
Doniine,
qui

psalmo dicatur,
»

<(

Quoniam

tu es patientia

mea

Domine

spes

mea

a juventute mea-, hoc ipsum in psal:

mo XXI,
«

ex eadem persona dicitur

«

Quoniam tu

es

extraxisli

me

de ventre,

s

et sequentia.

Sed etiam quod

in hac prophetia subjungitur, « Deus
»

me

,

meus ne derelinquas donec annuntiem brachium tuum generationi
Annuntiabitur Domino generatio ventura^. »

omni
diciO,

quse ventura estj simile videtur iUi xxi, psahni
((

Attendas quippe velim,
((

quomodo in iUo quidem dicatur, xVnnuntiabitur Domino generatio venturaj » in hoc autem, « Donec annuntiem brachium tuum generationi » omni quee ventura est. » Quin etiam ejus ex mortuis
,

resurrectionem aperte declarat h?ec prophetia

ex ejus

persona dicens
»
disti

:

<(

Deus quis

similis tibi?

Quantas osteniterum re-

mihi tribulationes multas

et malas, et conversus

»
»

yivificasti

me,

et de necessitatibus terra?

duxistime?» Sive

igitur

ex persona Servatoris, sive
accipienda sunt. Doctriinslituit ut

ex persona cujushbet

justi hcec

nam enim

complectuntur, quae nos

ex bouo
In

proposiio omnia post ducamus, in unoque

Domino spem
dicamus
:

statuamus nostram,
»
te

ita ut sincero afiectu

«

Domine speravi, non confundar

in oeternum. »

Qui

enim in di\itiis ac in copiosis vitse facultatibus, sive in mundanis dignitatibus, sive in principum favore et
patrocinio, sive in alia quapiam mortalium et fluxarum
1

Psal, xx;.

2,

COMMEiST. IN PSALM. LXX.

4^

rerum spem reponunt, ignominiee oLnoxii erunt. « Ma» ledictus » enim « liomo qui spem habet in hominem et »firmat carnem brachii sui^. » Clamat item Scriptura, « A^olile conlidere in principibus, neque in filiis homi»num, in quibus non est sahis'^ o et rursum, « Divitise si
, ;

«affluani, nolite cor apponere^.

»

In

aliis

item ad haec

dicenda instituimur
«rnebo quid faciat

Dominus mihi acljutor, non timihi homo. Bonum est confidere in
:

«

»Domino, quam confidere in homine. Bonum est spe»rare in Domino, quam sperare in principibus *. » Qui autem bonorum sibi conscius est, Domino dixerit illud « In justitia tua libera me et eripe me. » Multa quippe fiducia repletur, quiajustissimo secum judicio Deus agens, non damnatione, neque repulsa, sed auxilio et patrociquare ait, « In justitia tualibera nio dignum comperiet »me et eripe me. » Puraque conscientia supplices voces ad Deum emittens id quoque dicebat « Inclina ad me » aurem tuam, et salva me. » Imo quasi ex necessitate
:
: :

mihi in Deum protectorem et » in locum munitum ut salvum me facias^. » Nam cum Deus protegit et propugnat, non pro nullius pretii homine solusque perfectus id Deo dicere valeat, « Quoid agit » niam firmam.entum meum et refugium meum es tu. »

Deum

ita

rogabat

:

« Esto
,

:

Pro quo Aquila,
»
»
,

Quoniam petra mea et prsesidium meum » interpretatus est-, Symmachus vero, « Quoniam petra. mea et refugium meum es tu. Deus meus
«

»
»

eripe

me

de

manu peccatoris,
a juventute

et de

agentis et iniqui^.
mine-, spes

Quoniam tu

manu cbntra legem es patientia mea Do»

»

mea

mea

'^.

Yir perfectus quasi
»

propriapossessionemDeuminvocatdicens, «Deusmeus:
quia promissio dignis a Deo
1

data est his verbis

:

«

Ero

11-

Hicreni. xvu,

5.

2

Psal. cxlv.2.
4.

3

Psal. lxt, ii,

.--5 psal. ixx.

3.— eibid.

^*

Psa!. cxvii, -,

'

Ibid. 5.

44
»
dicit, «

EUSEBII

,

loriim Deus, et ipsi erunt mihi populus^. » Qui yero

In te Domine speravi,
se

» et

omnia post putayit ut
» Eripi

uni Deo

committeret, jure dicat, « Deus meus.

vero
»

se

de

manu

peccatoris ro^jat, ne gestis suis peccatori
:

vel iniquo similis eyadat
catoris et de
iis

quare addit ,

«

De manu pec,

manu
sit;

contra legem agentis et iniqui
sed merito

»

ac ne

subjectus

Deum, non solum ob
sibi
es, tu spes

al-

lata superius sed

etiam ob subsequentes causas,

Deum
mea

appellet. iVam, inquit, tu

mihi patientia
te

a juyentute.
fuit

Xunquam enim
te

expectare destiti, neque

mihi in spem proponerem. Quamobrem rogo ex manu peccatorum et iniquorum e-

tempus quo non

ripi.
«

In te confirmatus
es

sum ex

utero
»

,

de yentre matris

De Dayid quoque dici yaleat quod a tenera juyentute in Deo sperayerit. !\am
»

mese tu

protector meus*.

juvenis

cum esset, et pasceret oves Jessee patris sui, fide ac spe in Deum, in leones et ursos irruebat ut servaret « Queoves bonum pastorem imitatus, de quo dicitur » madmodum cum extraxerit pastor ex ore leonis duo
,
: :

»

crm^a, aut particulam auriculse". » Sedetiam
,

cumpuer
fi-

esset

spiritum malignum ex

Saiile pellebat

,

idque vi

dei et spei in

Deum. Etenim

id

qui Dei electione dignatus

sit,

quoque juveni cuilibet qualis erat Timotheus qui

a puero sacras litteras edidicerat, dicere competit, « Spes
» » »

mea a juventute mea. » lUud aulem, « In te confirmatus sum ex utero de ventre matris mese tu es protec,

tor

meus,

» soli

conveniat Salvatori nostro, qui iminquinatus erat quo tempore in utero

maculatus
gestabatur.

et nihil

Nam

reliqui

homines omnes,

dum

utero ges-

tantur et

primam

corporis constitutionem accipiunt,
,

quasi ritu plantarum viyentes
1

neque sensibus neque
Amos.
in, 12.

Ezech. XXXVII, 23,

— ^psal.

i.xx, 6.

"

COMMENT.
mente
sensiis

m

PSALM. LXX.
,

4^

sequente utuntur
et

sed etiam ipsa principe
nihil a

animi parte

mente demersi
dicit, «

Qui autem Deo

In te

verme differant. confirmatus sum ex utero, »
fiiisse

non modo
etiam

se

Dei cognitione
se

imbutum

ostendit, sed
,

magnam

virtutem

,

vimque amoris erga Deum

qua in ipso confirmabatur, habuisse demonstrat. autem in utero et in ventre matris conclusus ille
Ilhid vero, «

Talis
erat.

De ventre matris mese tu es protector, » omnibus convenire possit. Nisi enim Dei virtus custodiret
ac servaret foetum uteri
particeps esset
uti valeret.
»
, ,

neque formaretur, neque
,

vitae

cum

nec respirare

nec reUquis sensibus
,

Rursumque cum

dicit

«

Tu

es

protector

meus,

» se aliquid prsestantius

reUquis hominibus in

ventre matris conceptis habuisse commonstrat. Fortasse

quippe in reliquorum

hominum

generatione Angeli qui-,

dam
erat;
»

adsunt singulorum ad vitam ingressui ministrantes

in generatione vero Servatoris ipse Pater protector ejus

quare in ipso confirmabatur. Sic semper « cantatio»

nem

habuit in Patris laudem. Quare subdit

:

«

In

te

» cantatio

mea semper^.

»

NuUum cnim
,

prsetermisit
vel

tempus

,

quin vel Patrem hymnis celebraret

ab ipso

pro tanta obsequentia celebraretur. Verum ait, Laus sivc cantatio mea in te fuit semper. Ilominum vero multi horum ignari tanquam prodigium me habuerunt. Prodi,

sum, ita ut in varias de me sententias abirent*, et alii quidem Deum carne vacuum et incorporeum, sola specie visum in terra pu-giosum ergo quidpiam multis
effectus

quam alii habentem-, alii execrationibus et convitiis me subjicerent; alii colerent et adorarent. Mors vero mea omnibus prodigium plane fuit. Nam eum qui Deus esset crucem sustinerc, et taliapati eum qui aliis vitam impertiret, vere
tarent*, aUi
,

nudum hominem

nihil plus

1

Psal. lAx, 7.

46
prodigium
» factus
((

tUSEEII,
erat.

QuamoLrem

ait

:

«

Tanquam prodigium

omnibus tu miki, inadjutor fortis » fuisti. iN^eque enim mihi alius adquit, jutor extitit. Omnia quippe yirtuti mese inferiora et imparia erant tu yero solas, quem mihi in spem ascripsi,
muitis. » Sed in
liis
:

sum

fuisti

inihi

((

adjutor
:

fortis.
((

itemsimiliter diciiur
»

Secundum Symmachum Tibi confirmatus sum ex ventre,
»
te

ex yisceribus matris meae tu respexisti me. In

pa-

» tientia

» multis
((

:

mea perpetuo, tanquam prodigium tu yero fiducia mea fortis.

factus

sum

Piepieatur os

meum

laude, ut

cantem gloriam tuam,
:

totadiemagnitudinemtuam^. » Jam praeterito, inquit, tempore cantalio inea in te fuit semper ca^terum pro futm'0 quoque supplico ut ad ultimam vitse horam os
»
,

meum

laude tua repleatur, et
yel

ita

repieatur, ut aliud

quidpiam loquendi,
siipersit locus
:

cum hominibus
tali

yersandi nullus

ita

meque quotidie comparatum esse rogo. ut
ncc depulsus sim
:

et toto yitre

meae decursu

gratia orbatus

nun-

quam
tis

utque etiamsi ad limen senectu-

deyenero, nihil aliud ad

quam
ttia.

quo repleatur os
illo

Pro

autem,

((

mortem usque peragam, ineum laude et magnificentia tota die, » Symmachus, per o((
((

»

mnein diem,

» edidit.

Repleatur, » inquit,

((

os

meum

diem, in decore tuo ne abjicias » ine tempore senectutis^. » Xam si ad senectutem usque yitam deyenire meam oporteat non abnuo id sup» laude tua, per
,
:

omnem

plico tantum, ut os

meum nimquam

finem faciat cele-

hrandi laudem tuam et inagnificentiam tuam. Quod si scnectutis causa aliquando yires me deficiant, iie tunc

quidem me derelinquas. Haec in oratione dicere conyenit tum Davidem tum quemvis hominem religiosum. Ani,

madverte porro quomodo de Salvatore ab Apostolo dica1

Pso.l.

Lxx, 8.

2

Ibid.

c).

COMMENT. IN PSALM. LXX.
tiir
:

4/

«

Crucifixus est ex infirmilatej sed vivit ex virtute
sit
j

»

Dei^. » Etsi enim ex infirmitate crucifixus
aliis

at

non

ab

saperatus

:

ipse

quippe

sese

que dedititium liominibus obtulit.
Iiis

infirmum effecit, seQuod etiam ipse docet
a

verbis

:

«

Nemo

toilit

animam meam

me

:

sed ego

» »

pono eam a meipso. Potestatem habeo ponendi eam et potestatem babeo recipiendi eam*^. » Quemadmoigitur humiliavit

dum

semetipsum, formam servi acci-

piens; sic sese infirmum eflecit, ut ab hominibus capi
possetj utque

crucem subiret, « factus obediens » Patri « usque ad mortem, moitem autem crucis^. » Quare ait, « Cum defecerit virtus mea^ ne derelinquas me. » Deinde cum passionem memoiasset, passionis auctorum mentionem facit dicens « Quia dixerunt inimici mei mihi et » qui custodiebant animam meam » sive secundum Symmaclium, « Et qui observabant animam meam, con:

;

»

silium inierunt simul dicentes, Deus dereliquit

eum
est

:

» persequimini et
»

comprehendite eum

,

quia non

qui

sacerdotum et qui cum iis erant, in tempore passionis moventes capita sua et sic loquentes « Qui destruit templum et iu
:

eripiat*. » IlDec quippe dicebant principes

» » »

tribus diebus excitat illud

,

alios salvos fecit,
est,

seipsum

non potest salvum facere. Si rex Israel nunc de cruce, et credemus ei ^. »
«
,

descendat

Deus in auxilium meum Deus ne elongeris a me ^. » Inimici mei supra memorati dicebant, » respice » ego autem rogo deprecorque « Deus dereliquit eum
:

te

Deum meum,

ut adsis semper mihi, neque procul a

me

recedas, sed ad auxiiium

meum

respicias.

Te quippe ad-

jutorem nactus, probe scio
dore suffusos visurum
1

me omnes

inimicos
«

meospu»

esse. Illud
x, i8,

autem,

confundantur

2

Cor. xiu, 4»

2

Joan.

S

phjlip, n, 8,

— *Psal, lxx,

lo,

5

Ibid. 11.

— Ubid,

12.

48

EUSEBII

5

pro consueto in divina Scriptura more, nunc quoque pro « confundentur » dictum estj illud item, « et deficiant, »
pro, « deficient detrahentes-animae meae^, » positum est;

secundum Symmachum, « adversarii animae meae. » Quomodo autem pudore suffusi defecerint qui necem ejus moliti sunt non longo nobis sermone disquirere opus est nam ex eo tempore princeps sacerdotum apud eos penitus defecit, Pliarisseorum vcro ne nomen quidem superest, neque memoria ulla dignitatum eorum. Defesive
,
:

cerunt quippe principes ex Juda et duces ex femoribus
ejus,

cum

advenisset expectatio gentium,

secundum pro-

phetiam hsec vaticinantem'^. Ac neque reges, neque duces, neque uUi penes eos magnates sunt, non ordo quispiam priscorum magistratuum illis superstes est; sed o-

mnes qui detrahebant animae
dseis prseesse

ejus

,

confusi defecerunt.

Quanta vero in confusione versantur hodieque, qui Juputantur, videntes
accusari,
se

passim in Scripturis
ac

idololatrise
tes

nomine

onmes vero per orbem gen:

per Christi doctrinam a paterno errore descivisse

in quibus locis
tes, se

jam degunt, nec

sine confusione cernen-

quidem regia sua metropoli extrusos ac dejectos, Graecos autem alienigenas et extraneos locum suum incolentes; gentesque in omnibus provinciis, regionibus et iirbibus propheticas Servatoris voces pra^dicantes? Convideiifusio revera et ignominia animas eorum invasit tes eum qui ab ipsis hesterna die ad crucem traditus est per totum orbem adorari Deumque prsedicari quae sane
:
:

impleta sunt consequenter ad hanc praedictionem

sic

habentem
»

:

«

Induantur confusione
illi

et

reverentia qui
talia

quaerunt mala mihi. » Et

quidem

patientur

«
))

ego vero, »
rabo, et
J

«semper speadjiciam super omnemlaudem tuam^. » Cum
ait, tot

malis affectus ab

illis,

Psal. Lxx, ro,

2

Gen, xlix.

lo.

^

Psal, lxx, i^.

COMMEINT. IN PSALM. LXX.

^9
» dicatur, et

autem ab omnibus interpretibus
Aquila
sic

«

adjiciam

habeat,
,

« «

Symmachus vero
hymnis
Patris sui

Adjiciam super omnes hymnos, » Et adjiciam hymnis-, » vide num

additamentum fecerit, novum Testamentum veteri addens. Neque enim priora sustulit, cum secunda adjecit, sed additamentum effecit. Quod etiam in ejus doctrina reperire est, ubi ait « Dictum est an» tiquis, Non occides; ego autem dico vobis, Ne irasci» mini. Dictum est antiquis, Non moechaberis ego au» tem dico vobis, ne concupiscatis^, » et si qua similia,
:
*,

quse spirituali sensu et inlerpretatione intellecta, et ad-

ditamentum

legi inferentia, in Ecclesia ejus tradita sunt.

Sed etiam, inquit, « os meum annuntiabit justitiam » tuam. » Siquidem justitiam Dei exhibet EvangeUum,

non
data.
»
»
»

Judaeis duntaxat destinatum, ut lex per

Moysem
erubesco

Quamobrem

ait Apostohis

:

«

Non enim

EvangeUum. Virtus enim Dei
denti, Judseo

est in

salutem omni cre-

primum

et Grseco*^. Justitia
:

enim Dei

in

eo revelatur^. » Idcirco hic dicitur

«

Os

meum

an•,

tuam » sive secundum Symmachum « Per omnem diem salu» tem tuam. » Idque per totum orbem impletum videre
» nuntiabit justitiam

tuam

,

tota die salutem

,

quo os Salvatoris nostri per divinas Scripturas omnibus hominibus quotidie salutem ab se omnibus procuratam preedicat. His adjicit, « Quoniam non cognovi » Utteraturam. » Qui clavibus regni acceptis, neque ipsi ingrediebantur, neque aUos ingredi concedebant, litteest
:

in

raturam detinebant. Ego vero, inquit, qui Moysis scriptis non attendo, nequecorporeamlegis litteraturam Discipunon cognovi litteraturam. Quid autem lis meis tradidi
,

nosti? Id postea declarat dicens
»

:

« Introibo in potentias

Domini Domini,
iMatlh.
V, 27.

et
i,

memorabor justitise
16.

tuse solius
^

^,

»

— 2Rom.

^

psal. lxx, i5.

Jbid, 16.

III.

7

5o

EUSEBII

,

Nam

litteratura Judseis solis competebat, qui ter in

anno

Jerosolymam adire jubebantur, eaque multa alia ardua nec necessaria continebat. Ego vcro in potentia Domini Domini in Ecclesias meas introibo et memorabor justitiae tuoe solius. Justitia namque Patris erat, ut omnes ho,

mines Gr^ecos simul
et ut in

et

Larbaros sua cognitione donaret,

omni

loco, neque in
sole

uno ut olim
^.

coli se prseci-

peret*, ita ut

ab oriente

usque ad occidentem nomen
et

ejus celebrarctur in gentibus
«
))

Deus docuisti meajuvcntute mea,
))

usquc nunc

pronuntiabo mirabilia tua*.

Solus Servator

Patrem
:

sibi
<(

magistrum

ascribit

:

quare contribules ejus dicebant

Nonne hic est fabri filius^? Probe quippe sciebant ipsum non magistris hominibus operam dedisse. Ouia i[jitur forma servi accepta, et habitu iuventus ut homo, puerilem emensus

Unde huic

sapientia tanta, et yirtutes?
)>

))

est setatem, ac

pcrindc atque nos juventutis annos decurdisciplinis,

rit,

illoque
dedit*,

tempore non

non magistris ope-

ram
»

sed virtute divina proficiebat setate et sapien-

tia et gratia

apud Deum
:

docuisti

me

homines; jure hic ait k Deus a juventute mea, et usque nunc pronunet
:

quod etiam penes Discipulos meos servetur usque ad consummationem sseculi et, ut
» tiabo mirabilia tua
»
:

dixerit quispiam, usque ad senectutem, et ad usque pos-

tremam consummationem,
((

rursum deprecor, Deus, ncmederelinquas-, sedmihi adsis ac per me mirabiha tua donec annuntiem brachium tuum generationi opereris, » omni, quse ventura cst^. » Xam prsescns, inquit, generatio tortuosa est et perversa, generatio mala et adultera. Quapropter in futura generatione annuntiabo po» tentiam tuam et justitiam tuam Deus usque in altissite
((

lMa'ach.

1, 1 1.

— 2psal.

lxx,

17.— 3

Mallh,xiii,55.

*

Psal. i,xx, 18,

COMMENT.
»

IN

PSALM. LXX.

5l

ma, et quee fecisti magnalia^. » Tu ipse Pater per me haec omnibus, qui post futuri sunt, hominibus et venturae

generationi annuntiabis, et prsedicabitur justitia tua

UL-que in allissima.

Nam cum

ii

qui in terra sunt salutem
in al-

consequentur, gaudium
tissimis habitant,

erit in coelis Angelis qui

hominum

saluti gratulantibus.
,

Senec-

tam vero

et

senium ne cuncteris dicere

esse Discipulo-

rum
»

et Ecclesioe ipsius perfectionem. Si

namque corpus
:

ejus Ecclesia est, ut docuit Apostolus dicens

«
~

Yos auj

tem

estis

corpus Christi

et

membra ex

parte

» pars

opportune dicatur esse ejus in praesenti vita secundum virtutem consummatio, post
Ecclesise et

senium

ejus

,

mansione dignata, ct conjuncta Ecclesise primogenitorum descriptorum in coelis, renovabitur. Sic item intelligas quod sumortali ac terrena vita
,

quam exuta

coelesti

tempore senectutis, ne derelinquas me. » Nam » cum deficiet virtus mea secundum aliam expositionem pro Ecclesia sua precatur,
perius dicitur
:

«

Ne

projicias
,

me

in

ut ne in tempore terrense

illius

diuturnitatis projiciatur.
sic

Quod

si

tunc deficiat virtus ejus, rogat ut ne
deficiat,

quidem

derelinquatur. Contingit

enim plerumque, ut persecutio-

num
ob

tempore

fidei

infirmitatem,

cum multi ex Ecclesiae coipore eam abjurant. Num forte haec re-

ferenda ad tempus defectionis, de quo Apostolus haec docuit : « Nisi venerit defectio primum , et revelatus fuerit
»

homo

peccati,

filius

perditionis^. »
:

Seryator declaravit his verbis
» »

«

Num veniens
» et

Hoc vero tempus Filius horursum,
«

minis inveniet fidem super terrain*?

Et

quoniam abundavit iniquitas
torum^. » infirmum
1

,

refrigescet caritas

mul-

»
et

Tunc enim corpus
erit.

Ecclesiae senio

confectum

Yerum ne
i

illo

tempore desertus popu11, 5.

Psal. Lxx, 19.

2

Cor.xn,^-.

3

2 Tliess.

—4 Luc xvui. 8,—

5

Matth. xxiv, 12.

52

EUSEBII

,

lus ejus relinquatur, necessario has profert voces »

:

«

Deus

quissimilis erit tibi? Quantas ostendisti mihi tribula-

accuratam rationem cur Deus Filio suo non pepercerit sed pro nobis omnibus tradiderit iUum ac cum peccatum non nosset, peccatum eum pro nobis eftecerit, nemo praeter ipsum solum enarrare potest. « Quis enim novit sensum
» tiones
et

multas

mala?

» et caetera.

Xam
,

;

»

Domini

,

qui instruat

eum?

»

Xeque enim

quis in Dei

judicium

sese
,

immittere audeat, neque consilia deprehen-

dere possit

queis Unigenito suo ostendit tribulationes et
iis

multa mala. ^Veque in
vivificavit

ipsum deseruit

,

sed conversus

eum

,

et

de abyssis terrse iterum reduxit eum.
fuit illud, « Ostendisti

Accuratissime autem dictum

mihi

» tribulationes multas et niala^. »

Cum

prospiceret

enim

tribulationes, et
tus ab
illis

multa

illa

quae vocantur mala,
',

non cap-

neque victus est sed omnibus superior eftectus, contemplabatur ea*, ita ut his vocibus pUisquam omnes alii usus sit « In omnibus tribulationem patimur, » sed non angustiamur aporiamur, sed non destituimur » dejicimur sed non derelinquimur "^. » Haec quippe
: :

:

,

Paulus

,

et

qui

parem atque magister
terrae hic
:

ille

utilitatem

perceperant dicebant. Abyssos

inferorum re:

gionem vocavit
»
,

»

quod Apostohis exphcat dicens « Xe dicas quis descendet in abyssum id est Christum ex mortuis reducere^? » Et in Job quoque Dominus qui
; ,
:

in ipso oraculafundebat, haec protuUt
»
»

« Venisti

vero in

fontem maris, in
riuntur vero tibi

vestigiis

autem abyssi ambulasti. Apetimore portse mortis ostiarii autem
:

»

inferni videntes te conterriti sunt^. » Qui porro hic

ait, « Et de abyssis terrse

iterum reduxisti me,
,

» clare

docuit se in abyssos terrae descendisse
disse.
*

ac rursum ascen-

Nec

scio

utrum
2 2

quis valeat haec aUo accipere

mo'

Psal. Lxx, 20.

Gor.

iv, 8,

'

Roni.x,

7.

'

Job. xxxviii, i6et

GOMMENT.
do,

IN PSALM. LXX.
et

55

quam ad Servatorem
Is ipse

Dominum nostrum referendo
:

prophetiam.
» ficentiam

vero subjungit
,

« Multiplicasti

magni»

meam
,

et

conversus consolatus es me^.

Quomodo autem
Unigeniti sui
nisi

Pater multiplicaverit magnificentiani

cum ostendit illi tribulationes multas et mala? Quemadmodum enim agonotheta quispiam cum adversum multos athletam exercet suum ejus liquidius virtutem ostendit, quando eum omnium victorem prgedicat eodem modo Pater Filii magnificentiam ut
,

,

5

ipsum tribulationibus et malis circumdeditj ut parta contra omnes victoria, apud omnes prsedicaretur. Quare ait « Multiplicasti magnili» centiam meam » sed post haec omnia, inquit, « con» versus consolatus es me. » Quo pacto consolatus eum
faceret, multis
:
•,

omnibus palam

est,

superius docuit his verbis
et de abyssis terrse
,

;

«

Et conversus vivificasti
» Hsec
:

»

me,

iterum reduxisti me.
et dedit

quippe consolatio erat
« » » »

quam

Apostokis his declaravit
,

Propter quod

et

Deus exaltavit illum

illi

no-

men, quod omne genu
norum^.
«

est

super

omne nomen-,
,

ut in nomine Jesu

flectatur coelestium

terrestrium et infer-

Nam

et

ego confitebor tibi in vasis psalmi verltatem
milii

»

tuam^.»Tu

quidem

hoec Pater prsebuisti, inquit.

Post multas
«
»

enim

illas

tribulationes, post praedicta mala,

conversus vivificasti me, et de abyssis terrse iterum reduxisti

me,

» et consolatus

me

es,

multiplicans magni-

ficentiam
ficiis

meam. Ego vero pro
«

collatis abs te

mihi bene:

vicemrependens,
«
? »

confitebor tibi in vasis psalmi

»

nam
»

quid retribuam Domino pro omnibus quse retri-

buit mihi^

Imo vero

apparatis vasis tibi congruen-

tibus, concinnatisque psahnodiee instrumentis te dignis,

per hsec veritatem tuam cantabo
1

tibi

,

talesque excitabo

Psal. Lxx, 21.

2

Philip.

II

jp.

3

Psal,

i.xx, 22.

^

Ps. cxv, 12.

54
citliaras,
»

EUSEBII,
quseis labia

et

mea esultabunt, nec non « aniuia inea quam redemisti, reducens eam de abyssis terrse, vivificans eam postquam mortem sustinuerat. Vasa
et
,

instrumenta Deo grata, quibus hodieque Christus Dei per totum orbem psalmos hymnos et laudes Patri

autem

emittit, quse dixeris esse, nisi populos in sinjjulis Ec-

clesiis

consistentes?

quorum animas componensDei Ver-

tri

bum, ipsasque uno symphoniae et harmonise vinculo PacoUigans amabilem dulcemque modulationem emittit.
,

animi gratia instrumenta illa Judaeoruni veterum, inanimitatis ex chordis conflata, ac non articulatam vocem proferentia cum hymnis in Cluristi EcSi quis ergo
,
,

animabus Deo emissis contulerit nihil iu his simile deprehendet. Quovis enim corporeo psalterio preestantior est multitudo quaB per totum orbem uno concentu harmonia una Deum qui super oclesia a rationabilil^us
,

,

,

mnia
»

est celebrat.

Cujus ministerio Filius se Patri psal:

lere confitetur dicens

«

Nam

et ego confitebor tibi in

tuam, Deus. » Non ultra enini figuras, non umbras, non symbola qualia apud Moysem erant, sedveritatem tuamhominibus declarabo, et « psal» lam tibi in citliara sanctus Israel. » Sive secundum Aquilam, « Modulabor tibi in cithara, sancte Israel. » » Sed etiam « exultabunt labia mea, cum cantavero tibi
vasis psalmi veritatem
^
-,

sive
» »

secundum S3 mmachum « Celebrabunt cum modulabor tibi, etanimamea, quam
,

labia

mea

redemisti.

Sed

et

lingua

mea

tota
et

die meditabitur justitiam

» tuam"^. »

Labia autem

linguam ejus meditantem
si

justitiam Patris, non aberraveris

dicas eos esse qui in

Ecclesia ipsius exercitationi divinse Scripturae sese con-

secrarunt. Et haec omnia, inquit, faciam, «
» et reveriti fuerint
1

cum

cohfusi

qui quaerunt mala mihi*, » sive se-

Psal. Lxx, 70.

—2

Ibid. a4.

COMMENT.
cundiim
»
fossi

IN PSALM. LXX.

55
,

SymmacLum
,

,

«

Quia confusi sunt

aut quia

ef-

meam; » sive secundum Aquilam « Quia confusi sunt qui quserunt mi» seriam meam. » Hcec porro opere completa videre licet. Nam cum ubique terrarum Ecclesise Servatoris jussunt qui quccrunt afflictionem titiam Dei enarrent, ipseque Servator vasa electionis,
qualia supra dicta sunt
Patri prseparet,
,

et

instrumenta rationabilia
qui supra

semperque

Deum

omnia

est iis

concelebret, inimici ejus confusione indauntur, ac confusi et reveriti

sunt qui quaerunt ipsi mala. Hi vero sunt
,

qui omnes occasiones veuantur, contumelias
et

calumnias

blasphemias contra

eum

excogitant, nullamque repe-

riunt vel in ipsum vel in Ecclesiam ipsius cabimnise cau-

sam. Quare pudore suflunduntur
tra

et reverentur,

quod ul-

non audeant quidpiam cabmmise proferre. Et bsec omnia opere complentur, secundum propbetiam quae in
sic

prsecedentibus

babet

,

«

Cum

confusi et reveriti fue»

» rint qui quserunt

mala mihi.

Tunc enim

,

inquit

,

cum
tri

inimici confundentur, ego psallam tibi, til)ique Paconfitebor. Insuperque « lingua

meo

mea

tota die

» meditabitur justitiam

tuam.
V^-^^^W^X^^V^^WVVXVXXVVA^VX-VX-W^^X-V-VWWXV*

»

PSALMUS

LXXI.
^.

In SaJomonem
«
«

Deus judicium tuum

regi da^ » Reliqui, «

nis, » interpretati sunt. Est

autem
:

et alius
«

Salomoejusdem in

canticis

graduum

,

cujus initium
,

Nisi

Dominus

« sedificaverit
*

domum
2

in

vanum

laboraverunt qui eedi-

Psal. Lxxi, 1,

Ibid.

2,

56
« ficant

EUSEBII

,

Ex quibus Tidetur Salomonem in consquam excitavit in Jerusalem, nam tructione domus hoc canticum ediipse primus templum illic extruxit
eam*.
»
, ,

quo docemur, sola Dei a^dificia ceternum permanere humana quippe pro tempore solum consistunt quod etiam in ejus extructione actum est non diu enim postea templum ab eo sedificatum a Babyloniis dirutum
disse
: ,
:
*,

,

fuit. Prsesens

vero prophetia

,

sive in

Salomonem

dicta

est

,

sive

secundum

reliquos interpretes, ipsius Salomi-

nis est. Series certe sermonis

alium quempiam vaticinio

enuntiatum declarare videtur. Quare neque psalmus , neque canticum neque hymnus neque quidpiam si,
,

mile inscriptus

est.

Sed

est

prophetia praenuntians quemet

quam hominibus adventurum pauperum
vatorem
est
:

inopum Ser»

,

qui ex alto sensim et sine strepitu accessurus
»

«

Descendet

enim

« sicut

pluvia in vellus.

Atque

justitiam deinceps in adventu ejus in genere hominuni

versaturam, ipsumque non Judaese
tribusve gentibus
,

modo neque duabus
,

sed omnibus per

orbem dominatu, ,

rum

omnes [jentes subigendas ipsi fore celebrandum ipsum esse omnibus non brevi tempore sed per omne
,
,

sseculum. In

summa

quid aliud hic sermo recenset
,

,

nisi

qualem nemo untalem quam nec in Judceorum gente neque in ahis fuisse memoravit? Neque enim ipse Salomon neque David, neesse qui in vaticinio fertur
, ,

,

que quispiam successorum

is

videbatur esse; cui ea quae

in prophetia feruntur aptari possint.

Perpende igitur

num

prsemissis de Servatoris nostri passione prgedictio-

regnum ejus describitur, consequenter adjiciatur. Par erat enim nos quse ad iUud quoque attinent edoceri. Cum autem plurimae prophetiae Christum,
nibus haec, qua
qui ex Davide ori|jinem ducturus erat, celebrarent
j

quia

*

Psal, cxxvi,

1,

G03IMEINT. IN PSALM. LXXI.
"verisimile erat, noniiullos iis

5/
indicari suspi-

Salomonem
filiis
,

caturos esse

;

nam

is

solus

ex

Davidis in regno

ma)>

xime
liaec

claruit,

natus fuisse

Deo templurh excitavit memoratur necessario «
:

et sapientia or-

in

Salomonem

proplietia inscribitur

,

sive ipsius Salomonis esse fer-

tur

,

ut

non

ultra putaretur
:

ipsum

esse

ex Davidis semine
alius

qui expectabatur
turus speratur
,

ex ipso quippe Salomone

ven-

ut ipsi

promissum

est. Si

itaque secun-

dum Septuaginta interpretum titulum in ipsum Salomonem dictum fuisse psalmum intelligamus dicemus utique Spirtum sanctum cum pro ipso orationem Deo emisis,

,

set in

Deus judicium tuum » Regi da id est Salomoni, quee sequuntur de illo qui ex ipso nasciturus erat dixisse his verbis, « Et justitiam
,

primo versu
,
)>

qui

sic

habet

,

«

))

tuam
:

filio

Regis,

))

id est

,

ipsi

Jesu qui ex semine ejus

venturus erat. Vel horum quse tractamus taUs mens fuerit

Decretum a deitate tua editum fuit, atque edictum et judicium regium ex Spiritu tuo constitutum est, ut ex Salomonis prole Servator mundi secundum carnem gignatur. Hoc igitur judicium tuum, Deus, nunc tandem regi da scilicet Salomoni ut verba opere compleantur ,
,

,

ipsique Regi

memoratum judicium
Regis
,

prsebeas

^

justitiam

vero tuam
tua
«

filio

qui ex semine ejus proditurus estj
,

ut qui ex Spiritu gignetur successor ejus
,

accepta justitia
,

« judicet

tuos in

populum tuum in justitia et pauperes judicio. Et hsec quidem si in ipsius Salomo))
,
))

personam referatur inscriptio Septuaginta interpretum, quse « in Salomonem habet. Sin secundum relinis

quos interpretes Salomonis prophetia dicatur esse

,

di-

cemus ipsum Salomonem Spiritu repletum
sonas declarare
•,

,

tres hic per-»
,

Deum
,

,

cui orationem emittit

quem

in universa

regnaturum credebat,

Regem , videlicet FiUum
8

Dei, tertio
3LXIII,

hominem quem

assumpsit ex semine Davidj

58

EUSEBII

,

cx ipsoque Salomoae nasciturum alium ab itlo rege quL « Ego autem constitutus sum rex ab eo suin psalmo ait
,
:

»
»

pei:

Sion

montem sanctum
te.

ejus, preedicans prsecep-

tum Domini. Dominus
hodie genui
beereditatcm
,

dixit ad

» ego »

Postula a

me Filius meus es tu me ct dabo tibi gentes
,
,

tuam ct possessionem tuam terminos » terrxe ^. » His enim aperte constitutus, hoec a Patre au« Filius meus es tu dit ego hodie genui te. Postula a
:

,

»

me

,

et

dabo

tibi

gentes hoBreditatem tuam. » Novit

porro et ipse Salomon Filiam Dei, qui ipsum sapientiam
Tocat in Proverbiis
» »
,

ubi ex ejus persona

sic

loquitur

:

Ego sapientia inhabitavi consilium,
cogitationem ego invocavi. Per
,

et scientiam, et

me

reges regnant^

j

»

ac deinde
»
»
»

«

Dominus
:

creavit

me
:

initium viarum sua-

rum in opera sua ante sseculum fundavit me, quam montes coPiocarentur ante omnes colles
mc^.
» Proles igitur
:

anlegignit

Dci est sapientia et Filius ejus

unigenitus
dicens
:

«

neque illo Salomon hanc fundit orationem Deus judicium tuum Regi da » scilicet Unige,

nito Verbo tuo. Quia

enim

judicasti ut in terra videre,

tur

,

ut noD

modo

ccelcstibus

sed etiam terrenis regna-

ret,,^

hoc judicium jam

demum ad terminum

deducatur.
:

Justitiam item

tuam

filio

Regis, o Deus, concede

hic

vero

liiius

jjavid,

secundum carnem ex semine qaem Dei Verbum quod antea existebat, sibi ex
Regis intelligitur
,
:

Spiritu saucto et ex sancta Airginc constituit

quem

item puto Salomonem in Provcrbiis subindicare his verbis
»
:

«

Quis ascendit in coeUmi et descendit? Quis con-

grcgavit ventos in sinu? Quis convertit

aquam

in ves-

»

timentum

?

Quis dominatus cst
cjus
,

»

Quod nomen
i Poftl.

et

omnium finium terrae? quod nomcn filio ejus^? » Sic,
,

enim

interprelati sunt reliqui
li,

Aquila

scilicet dicens
xxx,
/f,

;

G,

2

PiGV.

vjii, 12.

5

Ibid. 22,

— •Prov.

COMMENT.
«

IN PSALM. LXXI.

5^
ejus? » Theofilio

Quod

norneii ipsi

,

et

quod nomen

filio

dotio similiter, «
»

ejus? » Clare

Quod nomen enim qui hic

ejus, et

quod nomen

fertur terroe imperasse

descendisse et ascendisse in coelum, et reliqua peregisse
,

quae nonnisi per otium exphcari possunt, nullus alius
,
:

quam Filius Dei fuerit qui hsec ipsa docebat his verbis « Nemo ascendit in coelum, nisi qui de coelo descendit
»
filius

hominis^.

»

Qui autem hic
,

filius cjus

dicitur

,

seet

cundum carnem

intelligatur

quam ex semine David

Salomonis factam accepit. Sed quia Judsei has Proverbiorum voces universorum Dco referent , nescientes, Filium Dei hisce verbis qua^i
vere Filium Dei demonstrandum ipsis esse
,

id ciare et

aperte Scriptura declarat his verbis
« ejus
,

:

«

Quod nomen
,

in

quod nomen filio ejus? » Cum autem Scriptura Psalmo dicit, « Deusjudicium tuum Regi da » diveret

sum
est

judicium a judicatione docet. Nam judicium quod semel Deo placitum et judicatum est judicatio
esse
•,

vero

est

eorum

quse judicantur

examen

,

quod sequitur

pro merito singulis data retributio. Quare hic iion judicationem postulat Regi dari , sed judicium^ sive senten-

tiam

placitum Patris de divino FiHi sui ad homines adventu. Judicium itaque Regi justitia vero filio Regis
et
,

datur. Ipse quippe rex justitia erat, ut declarat Apostolus dicens
« tia
:

«

Qui factus

est

nobis sapientia a Deo
et redemptio'^. »

,

justi-

item et sanctificatio
filio

Patris justitia

Regis data est
•,

Hec itaque ex seminc David secun-

dum carnem

facto

in

quo ceu in templo habitavit Dci

verbum etsapientia et Justitia. Causam vero cur justitia memorato filio Re.<^is data sit deinde docet his verbis « Judicare popuhim tuum in justitia ct pauperes tuos » in judicio. » Oportebat enim pauperes Dei, et populum
, :

,

*

Joan. in, i5.

2

i

Gqi-.

i,

3o.

60
ejus in
alio

EUSEBII,

hominibus a

filio

Regis in justitia judicari

;

quia
forfi-

modo regem

suscepturi

non

erant.

Quamobrem

mam servi accipiens et
x^undum* hoc
quos
»
ille

habitu inventus ut homo, per

Jium hominis quem assumpsit ex omnibus gentibus sejusti viri

dictum,

« elegitsibi

populum pepauperes
spi-

» cuUarem^*, »

necnoneosquihicpauperesejusvocantur,
:

beatos prsedicat his verbis

« Beati

ritu,

quoniam ipsorum estregnum
:

coelorum'^. »

Et alias

de justitia haec docet Apostolus
»

«

Non enim

erubesco

» »
« » » » »

enim Dei est in salutem omni credenti, Judaeo primum, et Grseco Justitia enim in ipso revelatur^. » De pauperibus item hsec ipse declarat Videte enim vocationem vestram fratres quia non multi sapientes secundum carnem non multi nobiles, non multi potentes sed quse stulta siint mundi elegit
Evangelium
:

virtus

:

:

,

,

,

:

Deus, ut confundat sapientes
bilia elegit, et ea quse

•,

et infirma et

contempti-

non sunt, ut ea quse sunt destrue» ret*, ut non glorietur omnis caro in conspectu Dei*. » et colles justi« Suscipiant montes pacem populo » tiam. » Praeter priora haec quoque Spiritus proplieticus precatur, ut montes quondam populo infesti posita
, ,

inimicitia

,

pacem cum

eo haberent

,

et ut coUes prsedi-

ctam justitiam eidem populo annuntiarent. Jam pridem enim montes cum populo inimicitias gesserunt et colles similiter. Cum autem filius Regis populum olim extraneum, proprium sibi facit, tunc montes, ut hic vocantur, pacem cum populo habent. Montes autem et colles pacem cum populo habentes quos esse dixeris nisi Angelorum chorum et his superiores divinas viitutes? quae cum oUm populus extraneus Deo esset inimicitias cum co gerebant nunc autem cum in possessionem filii Regis
, , ,
,
•,

*
*

Vel, secundum
Deut. XIV,
a.

justitiae
2

rationcm.

Mallli. v, 5.

^

Rom.

i,

iG.

^

i

Gor.

i,

26.

COMMENT.
venerit, posita inimicitia
sit
si

IN PSALM. LXXI.
,

6l

amicse ejus effectse sunt. Qui
quse sic habet
et

vero populus ex omnibus gentibus coactus intelliges
his conferas Zacharise

prophetiam

,

:

«

Gaude

et laetare filia Sion.
,

Ecce rex tuus venit,

ha-

medio tui dicit Dominus. Et confugient » gentes multae ad Dominum et erunt mihi in popu» lum et ego ero eis in Deum. Et cognoscent quia Do» minus omnipotens misit me ad te ^. » His quippe Dominus ex gentibus se non ex Jadaica gente ^ sibi populum congregaturum esse perspicue denuntiat. Huic
» bitabit in
, , , ,

sane populo virtutes qute supra sunt
,

mundum
,

et

AngeUcae

hic montes et colles vocatse

venerunt*, quae olim,
reret
,

cum

ad pacis conditiones popuUis impie idololatrige haequi vere justi-

infestoe erant.
,

Hee vero ipsae justitiam eidem po,

pulo annuntiant
tia est
est
:
',

videUcet Christum Dei
,

sive salutare

«

Suscipiant
»

EvangeUum cujus causa dictum montes pacem populo, et coUes justi,

»

tiam.

Regis «
»

Hec porro invenient quia memoratus judicabit pauperes popuU et salvos faciet
,

fiUus
fiUos

pauperum''^-, «

nam cum
,

prius salute dignos judicasset,
sine praevio judicio
suis
:

sic eis

salutem impertit.

Non enim

sed prsemisso examine
et fiUis

salutem preebet pauperibus

pauperum, quorum prophetia meminit dicens

«
»

EvangeUzare pauperibus misit
dimissionem
,

me

:

predicare captivis

et csecis visus restitutionem'^. »
,

Mendi-

cos vero quos ait

nisi eos

qui perinde atque Paulus di-

Usque in hanc horam et esurimus et siti» mus, et nudi sumus, et colaphis coedimur et instabiles » atque eos qui cumPetro hoec efiati possunt, » sumus ^ « Argentum et aurum non est mihi^. » Tales sibi pauperes paravit preecipiens iUis ut non possiderent aurum neque argentum in zonis, neque peram ad viam, neque
cere valent
, :

,

1

Zach.

ii,

10.

2

psal. lxxi, 4«

^

Isai, txi,

i.

*

i

Cor.

iv,

1 1.

»Act.

lii, ().

-— ^Matth. x, 9.

B2

EUSEBII

,

duas tunicas, neque calceamenta

,

neque virgam^. Huafflicti,

jusmodi item erant
»

illi

oliin «

circumeuntes in melotis,
,

in pellibus caprinis, egentes, angustiati

in

» solitudinibus errantes, in
)>

foraminibus terrse^.

»

montibus, in speluncis et in Sed si hosce solum sermo coni-

memorasset, exclusus sane foret quisquis iis non similis esset. At jam alium ordinem enumerat dicens, « Et sal»

Yos faciet

filios

pauperum.

»

Filii

vero pauperum

erant Apostolorum et dispulorum Servatoris nostri noti,

quos Apostolus hiscc vcrbis indicavit
»

:

«

Nam

etsi

mul-

tos pa^dagogos habeatis in Christo, sed

non multos
ac rur-

» patres

sum
»

,

«

enim Jesu ego vos FiUi mei quos rursum parturio
:

in Christo
,

[jenui^-, »
,

Christus in vobis*. »

donec formetur Yerum pauperes suos et fiHos

pauperum cum justitia et recto judicio salute donat. Calumniatoris autem qui in animum induxit populum et Ecclesiam ejus impugnare (nam sexcenti sycophantse sunt qui Ecclesiam ejus cahimniantur ) imo etiam aliorum qui probi instituti viros in Ecclesia ejus sjcophantiis im, ;
•,

petunt

probe inteUiges cur dicatur, « Et humiliabit calumniatorem. » Quis enim eorum, qui tyrannice in Salvatoris nostri Ecclesiam ege,

vitse exituni

perpendens

,

runt, eamque blasphemis dictis et Sycophantiis traduxerunt, dejectus fuit? qui ex sapientibus
iiujus saecuh

Hn-

contra divinam Scripturam, quin sycophantia? suse pignora rctulerit? Sed cum benemulti sycophantae contra Ecclesiam ejus insurrexerint, omnesque

guam suam exacuit

prorsusdojectiethumihatifuerintjipsetamenuna

cum sole

permansurus, ac perinde atque sol doctrinse

sua^ radiis to-

tum orbein illustraturuspra^dicitur
pra^nuntiatur-, sive
»

,

et

ante kinam futurus
,

»
1

secundum Aquilam « Et in faciem kmse-, » aut secundum Symmachum, « Et in conspectu kin?e permanebit^. » Non enim, ante kma, id est, anteHcbr.
XI, 07.

— 2i Cor.

ir, i5,

3

Gal.

W,

19.

»

Psal. lxxi, 5.

COMMENT.

IN PSALM.

LXXI.

O
est

quain lunafieret*, sed coram, id
reputandus.

est, in

conspectu luna^

diem efficit cumsuper terram advenit, luna vero lumine suo noctis tenebras
sol

Quemadmodumenim

solvit

\

eodemmodo
sol

qui in vaticiuio fertur , perinde atque

luna animas in tenebris et nocte versantes illuminat, at-

totum illustrat orbem, ac permanet et perseverat usque ad consummationem sa^culi. Quamdiu enim sol totum orbem Isetificat, tamdiu et ille una cum sole permanens et perseverans hominum animas illuminat , ac perinde atque luna plena iu generationes geneque veluti

rationum perdurare
« »

dicitur.

Descendet sicut pluvia in vellus, et sicut stillicidia stillantia super terram^. » Descensum Dei Yerbi insi

telligas,

consideres depressionem et attemperationem

qua se hominum parvitati adaptavit, cum « humiliavit » semetipsum formam servi accipiens, et habitu inven» tus ut homo "^. » Quare dicitur, descendet. Necesse
vero
»

exemplo prophetia uteretur dicens, « Sicut pkivia in velhis. » Quod similiter reliqui omnes edifuit ut

derunt, Aquila scilicet, « Et descendet sicut pluvia in
»

pellem; Symmachus, Descendet sicut ros in velhis;

»

parique

modo reUqui

interpretes

,

declarantes ^'erbi

quod
lis,

ex subhmi^ sive ex ipsis coedescensum in terram ipsumque quiete ac sensim
in prophetia fertm*
:

advertente nemine

,

descendissc subindicantes. Pluvia

quippe in vellus

insensiii

modo

sine strepitu demittitur.

secundum carnem taU dispensatione facta est, ut ne ex vicinis quidem ulhis conceptionis et partus sancta^ Virginis mysterium vel cogitaret vel audiret quod ipsum prsesens scrmo subinQuia
igitur Servatoris nostri generatio
\

dicavit dicens, « Descendet sicut phivia in veUus

•,

»

c|;

aUas, quia vellus ovium peUis est,
IpsaU LXxi,C.

si

cogites Servatoren*

— 2phiUp.

11,8.

64

EUSEBII
ita docuisse
,

,

ipsum

«
•,

Xon yeni
» prsesens

nisi

ad oves quae perie-

runt domus IsraeP

dictum hujusmodi voci coaptabis. Xon enim ad aliam gentem descendit, sed ad solam Judaicam, penes quam commoratus est. Primus
ergo ejus descensus
talis fuit, qualis

pluvise in vellus se-

cundum jam traditam
doctrina ejus
sit.

rationem. Post hsec autem, non

ultra sicut in vellus, sed

magno cum motu, sonitus sive per totum orbem ad omnium aures perva,

Quare additur deinde
»

« et sicut stillicidia stillantia

»

super terram. » StilUcidia
ris

namque

,

sive « guttse ro-

secundum reliquos interpretes, stillantes super terram, non prorsus sine strepitu, sed magno cum sonitu descendunt. Id vero tum finem accepit, quando in
»

omnem

terram exivit sonus Apostolorum

ejus, et in fines

orbis terrse verba

eorum.
:

» « »

Sub hsec dicitur « Orietur in diebus ejus justitia et » secundum Aquilam vero abundantia pacis ^ Germinabit in diebus ejus justus, et abundantia pa•,

,

secundum Symmachum vero « Florebit in » diebus ejus justus. » Dies autem Servatoris nostri ab adventu ejus usque ad consummationem sseculi intelligendi sunt. Qua ratione enim audimus, « In diebus » eodem prorsus modo in diebus Jeroboam » David dies Servatoris nostri excipiendi sunt. Sed illi quidem cum ad breve tempus superstites fuissent, brevi extincti
cis
•,

»

,

•,

•,

sunt

:

quare dies illorum defecerunt. Dies vero Serva-

toris nostri «

quot

sint,

supra declaratum his verbis

est

Permanebit cum
generationum.
»

sole ct ante

hmam,

in generationes

»
lis

Consequenter ad haec verba Discipu:

suis hsec pollicitus est

«

Ecce ego vobiscum sum
•,

» ita enim cum usque ad consummationem sseculi ^ sole permansurus erat. Itaque in diebus ipsius, queis

»

1

Mallh. XV,

24.

^

Psal. Lxxi, 7,

'

Matth, xxviii, 20,

GOMMENT.

IN PSALM. LXXI.

65

cum

sole

permanebit, et simili quo luna modo, animas
sive

in tenebris positas illuminabit, justitia lucebit in uni-

secundum Aquilam, justus, Nec ultra apud Judseos tantum unus aut alter justus nominabitur sed per totum orbem infiniti in Christo justificabuntur. Multitudinem autem justorum qui in diebus
versa terra
•,

,

,

Servatoris nostri floruerunt, et qui luminis instar, pe-

rinde atque ipsorum luminare, exorti sunt, intelliges ex

multitudine martyrum ejus per universam terram, eo-

rumque qui
castitate

in Ecclesia ejus Angelicam vitam
si

cum omni

justitia in diebus ejus efflorescat

futurum esse ut hoc quo pacto eveniat hinc edisces, quod non tantuin Judaei sed etiam omnes gentes ad divinam fidem vocatse sint ac servi
est,
,

duxerunt. Quod

dictum

et

,

,

pariter et liberi
divites,

Deum colant, pauperes perinde atque principes cum subditis, cum multa Dei justitia
Quo pacto autein abundantia
sit
,

[pie vivant].

pacis in

me-

moratis Salvatoris nostri diebus orta
gitur

probe

intefli-

ex rerum ante primum ejus adventum conditione. Quo tempore totum humanum genus ceu ex uno corpore
in infinita

gentes

membra hinc inde dispersa divisum erat. Nam aliee alio modo a priscis jam temporibus divisae
,

fuerant

bellumque inter
:

se

gerebant, ab aHisque im,

pugnabantur et alii quidem tyrannis subditi erant alii democratia alii paucorum dominatu regebantur, toparchee et tyranni varii imperium obtinebant ut vicinis noii facultas esset ad finitimas/regiones commeandi, quia
, 5

nulla esset societas
les inimicitise

,

bellaque inexpiabiUa et implacabi-

jamdiu usque ad Servatoris nostri tempus perdurarent. Ex quo autem sublatis regulis, monarchia
gentibus multis imperavit, vere fuit abundantia pacis,
et

commercium universarum gentium
soli

•,

ita

ut

opere
Q

comprobetur hoc testimonium
XXIII,

Servatori nostro con-

65
venire.

EUSEBII

,

permansuram ait « donec auferatur luna, » sive secundum Aquilam, » usquequo luna » yel secundum Symmaclium
pacis
5 ,

Hanc autem abundantiam

»

donec antiquetur luna.
« Sol et

»

Quandonam
;

antiquabitur

luna? In consummatione
plebitur
»
:

qua ha3C prophetia imluna obscurabuntur » ac rursum ,
sseculi,

Non

erit tibi sol in

lucem

diei,

neque luna iiluminabit

» te

noctu^. » Itaque

in yaticinio fertur
sic

quemadmodum superius eum qui cum sole permansurum declarabat,
:

jam abundantiam pacis ab eo hominibus procurandse, usque ad consummationem duraturam esse vaticinatur quod scilicet quiete ac sine strepitu in Judaicam gentem yentura sit et q'.iod impletura sit totum orbem instar stillicidiorum stillantium super terram. Quod item futurum sit ut justitia oriatur in diebus ejus atque abundantia pacis, jam superius commonstratum est. Sub haec docet, non quodam angulo terrae circumscribendum dominatum ejus esse sed dominaturum ipsum
,
•,

omnibus gentibus. Quamobrem dictum est, « Et » dominabitur a mari usque admare"^. » Nam si termini quidam terrse sunt, qai ipsam circumquaque ambiant, yidelicet maria Oceanusque qui ab hominibus prseternasane id quod ab omnibus undique marivigari nequit bus continetur, Domino, qui prsenuntiatur, confitebitur. Quocirca dicitur « £t dominabitur a mari usque ad » mare. » Dictum aulem impletum noveris, si perpendas Dei Ecclesias ubique terrarum Cliristum ejus, Dominum prsedicare. Sed etiam a flumine usque ad terminos orbis terrarum dominaturum eum necessario pronuntiat. Nos quippe ediscere opus erat undenam doctrinse initium ducturus sit significat autem principium ipsi futurum esse a flumine, Quod flumen indicat Evangelium
esse
,
: :

*

Joel.

11,

10.

^ Isai.

lx, 15.

5

Psal. txxi, 8,

COMMENT,
dicens
:

I]V

PSALM. LXXI,

^j^

Jordanem ad Joannern, ut baptizaretur ab eo. IUe autem prohibebat » eum dicens Ego a te debeo baptizari, et tu venis ad Sine modo sic » me. Ille autem respondens dixit ei » enim decet nos implere omnem justitiam^. » Quando postquam baptizatus fuisset, « Aperti sunt coeli, et vidit » Spiritum Dei descendentem sicut columbam et ve» nientem super ipsum. Et vox de coelis audita est di~ » cens Hic est filius meus dilectus, in quo mibi com«

Tunc accedit
;

Jesus a Galilsea in

:

,

:

» placui*^. »

Ex

nosci coepit.

namque tempore dominatus ejus agMiro quoqae modo hujus fluminis mentioillo

nem

Hesaias propheta facit, evangelizans desertum in
baptista.
Sic
ille

quo praedicabat Joannes
« Laetare

clamabat
et

:

desertum
:

sitiens, exultet solitudo

floreat

» sicut lilium » danis^. »

et florebunt et exultabunt deserta Joralius fluminis

Quare non

mentionem tantus

Propheta
sitae
;

facit,

quam

Jordanis, et solitudinis circumpo-

la^titiamque et exultationem deserto Jordanis an-

nuntiat, non autem Jerosolymae, nec reliquae Judseae. Adest sane apud ipsum Hesaiam declaratio fluminis, de

quo hic

dicitur, « Et a flumine

usque ad terminos orbis

£ terrarum » dominaturum esse eum qui in vaticinio fertur. Licetque praedictionem vel ipsis oculis comple-

tam deprehendere
ad terminos
brari.
«

,

cum videamus

Christum Dei usque

terrae in Ecclesiis ejus ut

Dominum

cele-

Coram illo procident iEthiopes, et inimici ejus ter» ram lingent*. » Admodum consequenter, postquam dixerat « Dominabitur a mari usque ad mare et a
,
,

» flumine usque ad terminos orbis terrarum

,

»

^thiopas

extrema incolunt, tum ea memoravit, ea quae ad occasum solis sita quae ad orientem, tum
qui orbis nostri
*

Matth,

m,

i3,

~2Hjid,

16,

— Usai. xxv, —
1.

^

psal, ixxr, 9,

68
sunt.

EUSEBII,
nostris
illo,

Unde apud exteros, dictis cundum rei naturam habentur in
quldem ad occldentem,

consona se-

iEthiopas qui hlfariam dlvisi sunt ultimi
Alii
alil

hominum*,

ad orlenlem solem.
est
:

In alio quoque psalmo dictum
»

« iEtbiopia

por-

riget
:

raanum suam
«

Deo'-, »

ac iterum in alio Pro-

pbeta
»

Ex
,

terminis fluminum ^Etbiopise ferent sub»

stantiam mibi^.
ille

In bis item consona voce vaticiillo

natur

«

Coram

procident ^Etbiopes.

»

Queis

omnibus

futurum, ut termini terrae ejus qui in propbetia enuntiantur cognitionem recipiant, ac procidentes et genua flectentes adorent ipsum. Quamobrem secundum Aquilam dicitur « Ad faciem ejus » curvabunt se iEtbiopes-, » secundum Symmacbum « In conspectu ejus procumbent iEtbiopes. » autem Per aEtbiopes autem qui extrema terrse incolunt, gentes
significatur
,
:

,

etiam quae intra orbem sunt indicantur. Alanifestumque

ubique terrarum, qui in ipsum credunt, genua flectentes et in terram procumbentes, per eum adorationem suam universorum Deo emittere. Imo etiam
est,

ait, «

Inimici ejus terram lingent, » patri suo serpenti
qui in pectore et ventre graditur, et terrani
sibi

similes,

comedit, secundum inflictam
Sic videas inimicos Ecclesiae

a principio poenam.

Cbristi

terram
,

et

cor-

poreas voluptates bngere.

enim corpus cui inest anima, pulvis dictum est secundum banc Scripturse vocem, « Accepit Deus pulverem ex terra et effbr» mavit bominem^, » qui terram lingunt, carnaUbusque
Si
,

voluptatibus addicti sunt, jure,
inimici
,

utpote salutaris verbi
tales
:

male audiunt. Sed bi quidem

alius

au-

tem ordo eorum qui regnum
iHom,
Odyss.
i,

Cbristi cognoscunt,

dona
11,

— spsal.

lxvii, 02.

^

Soph.

iii,

10.

— ^Gen.

7.

COMMENT.
ipsi afieret,

IN PSALM. LXXI.
:

69
<(

ut in proplietia fertur his verbis

Reges
et

»

Tharsis et insulse

munera
^.
,

offerent, Reges

Arabum

»

Saba

dona adducent

partes orbis dividitur

autem dum in duas aliud ad occasum solis assig» In his
:

natur,

quod primum declaratur liis verbis « Reges » Tharsis et insulae munera offerent » queis mare Occidentale significat, necnon insulas ibidem sitas. Sic
5

ergo olim Jonas propheta surrexit ut fugeret in Tharsis
et

descendit Joppen, conscenditque
Tharsis,

navem

ut fugeret

in

quam

esse

dicunt Tharsum. In Ezechiele

Carthaginem lxx. expresserunt. Aliud clima ad orientem solem liis significatur,
«

vero Tharsis vocabulum,
Reges

Arabum

et Saba. »

Nam Arabum genus
regio
illo

orientale

est,

ulterius

autem Persica
Pro

terra posita dicitur.
»

necnon Sabaitarum autem, « Reges Arabum
ac

et

Saba, » Aquila et

Symmachus

cum

iis

Hebraicum

exemplar, « Reges Saba et Saba habent. » Ita ut pronuntiando quidem idipsum sint , elementorum varietate
Saba per litteram Sen ab Hebraeis dictam*, secundum vero per Sade scriptum in Hebraico est, unde interpretationis ortum discrimen
differant.
est.

Nam primum

Servator sane hoc

nomen commemorat

dicens

:

«
»

Regina Saba surget in die judicii, et condemnabit generationem hanc, quia venit a finibus terrse, ut
audiret sapientiam Salomonis*^

»

»

aperte

declarans

in terminis terrse sitam
tertius

gentem Saba dictam. Haec porro
:

Regnorum

liber de ista gente narrat

«

Et Re-

» gina Saba audivit
»

nomen Salomonis,

et venit ut ten-

taret

eum

in senigmatibus.

Et venit in

Jerusalem

»
»

in potestate gravi valde. Et cameli ferentes delicias
et

valde, et lapidem pretiosum^. » Yocabatur porro regio atque gens illa Saba , a proavo
*

aurum multum

Psal. Lxxi, 10.

— 2Luc.

xi, 3i.

— 23 Reg. x,

i.

70
Saba, qui
Scriptura
»
:

EUSEBII,
filiiis

Chus

fuisse scribitur,

Ait ergo

Mosis

« Filii

autem Chus, Saba

et

Hevila et Sa-

» Chus vero explicatur ^Ethiops. Gens igitur Saba vocatur, ^tliiopica videtur esse. Secundum quse item Saba memoratur , de quo ait Scriptura « Filii
:

batha^

Regmas Saba et Dadan^. » Congruenter itaque in psalmo secundum reliquos interpretes scribitur « Reges Saba » et Saba dona adducent » Ceeterum his prophetia significat, regna ad orientalem plagam sita, itemque regna occidenlis, ei qui in vaticinio fertur dona oblatura
»
:

esse;

nam

sic

indicantur gentes regibus subditae.
eique Ecclesias gentium
offerentes?

Num

fortasse reges dicantur Angeii,

qui gentibus prsesunt,-

Deo sacra

facientes,

quarum
Neque

preefecti sunt in

donum

Quare deinde vaticireges.

natur futurum

,

ut adorent
pra^dicta

eum omnes

enim dumtaxat

dona

allaturos prsenuntiat, sed

eum etiam
»

adoraturos

esse.

Quod item Moyses
:

in inagno

cantico docuit de Christo talia fatus

« Lsetamini coeli

cum

ipso,

et

adorent

eum omnes

Angeli Dei^. » Hi

scilicet reges,

Dominum
in

gentium principes suum adorantes, animas sibi commissas ipsi
occulti et invisibiles
:

dona ofierebant

quare sub hsec adjicitur, « Omnes

Quod sane huic dicto affine est Filius meus es tu, ego hodie « Dominus dixit ad me » genui te. Postula a me, et dabo tibi gentes haeredita» tem tuam, et possessionem tuam terminos terrse*. » Quod sane eventurum esse credendum quando plenitudo gentium ingressa fuerit, maximeque in secundo et divino Servatoris nostri adventu. Tunc omnes reges adorabunt eum, et omiies gentes servient ei. Et hic omnium finis erit cuin tradiderit regnum Deo et Patri
» gentes servient ei. »
,
, ,

cum
*

destruxerit
7.

omnem
3

principatum

et

omnem

potes-

Gen.x,

— ^lbid. —

Deut. xxxii,45.

*Pflal. 11,7.

GOMMEKT.
tatem
et

IN PSALM. LXXI.

7I

virtutem. Oportet enim emnregnare, donec
et

ponat omnes inimicos sub pedibus suis,
inimica destruatur mors.
«

novissima

» »
»

Quia liberavit pauperem a potente et pauperem cui non erat adjutor ^. » Pro illo, « Quia liberavit pauperem a potente » Sj^mmachus, « Quia eripiet pau,
,

perem ejulantem.
,

» Haec

quippe non quasi jam evene-

rint

sed ut futura vaticinatur. Animadvertas velim
•,

quoties
»

pauperem memoret primo cum ait « Judicare populum tuum in justitia, et pauperes tuos in ju,

»

dicio; »

secundo,

« Jadicabit
•,

pauperes populi,
,

et

» salvos faciet filios
»

liberavit

pauperum » et nunc iterum « pauperem a potente, et pauperem cui non
rursum,
« Parcet

Quia

» eratadjutor: » ac »

pauperi

et inopi

et

animas pauperum salvas
in locis
,

faciet^. » iVrbitror
et Discipulos
,

porro
Serva-

his

omnibus

ipsum Apostolos
et inopes

toris nostri

pauperes

vocare

qui propter

ipsum paupertatem subeuntes, philosophiam illam ad virtutis fastigium evehentem colebant. Quamobrem heec
de
illis

Hesaias praenuntiabat

:

«

Evangelizare pauperibus

» misit

me^.

»

Ipse vero

cebat
»

:

« Beati

pauperes

,

Dominus eos alloquens diquoniam ipsorum est regnum
,

coelorum.

pauperem cui non apud omnes in» erat adjutor^. » Nam illud, Qiiia terpretes, et in ipsa Hebraica Scriptura positum, causam denotat, docens cur futurum sit ut omnes gentes ser» ravit

Omnes pauperem

ergo gentes servient ei, quia ]ibea potente
et

,

viant Salvatorij id
» ravit

namque

fiet,

inquit, « quia libe-

pauperem a potente^ » ac si clarius diceret, quia Apostolorum suorum, qui propter ipsum pauperes et inopes erant, ordinem liberabit ab omni potente. Cum multi enim potentes visibiles et invisibiles adverjPsal. Lxxi, 12.

— 2Ibid. i5.—

3

Isai. lxi,

i.~^

Malth, v,3.

72

EUSEBII,

sum
ipsi

insurgent, eosdem ipse pauperes et iuopes occulta

virtute proteget,

exque omnibus liberabit

,

ut ne

quod

obeunt Evangelicae praidicationis ministerium praepediatur. Idque ipse prsesens efficiet, secundum ab se

tradendam promissionem qua dicit « Ecce ego yobis» cum sum omnibus diebus usque ad consummationem
,
:

» saeculi

^.

» Sic itaque

pepercit pauperi et inopi, et ani:

mas pauperum
suis prsebuit
,

salvas fecit

haecque omnia Apostolis

ut in

omnem

et in fines orbis terrse

terram exiret sonus eorum verba eorum. Horiim vero paupeusuris et iniquitate redemit

rum

et

inopum animas ex
,

ut nemini quidpiam deberent.

quandoque foenus ita ut veterum peccatorum rei existant acceperint at ipse pretioso sanguine pro illis tradito redemit animas eorum unde divinus Apostolus hsec docuit « Christus
si
: :

Quod

»

nos redemit de maledicto

legis

,

factus pro nobis male-

» dictum'~. »

Xam
,

quia debitores erant legi Moysi, et

non impleverant, sub malequod non totam legem servassent. dicto deinde erant « Maledictus omnis qui non maScriptum quippe erat » nebit in omnibus quse scripta sunt in libro legis, ut » faciatea^. » Merito ereptos illos ex tali maledictione, ex usuris et iniquitate redemit, factus pro ilUs maledictum traditoque eorumdem gratia pretioso sanguine sic sibi pretiosos eflecit. Quare sub heec dicitm', « Et » pretiosum nomen eorum coram illo-, » ideo illos sic « ^'olite gaudere quoniam daemoallocutus scribitur gaudete autem et exultate » nia subjiciuntur vobis » quia nomina vestra scripta sunt in coelis^. » Cur autem nomen eorum pretiosum erat coram illo, nisi Simonem, quia ipse nomina illis indere dignatus est Petrum nuncupans^ Thomam, Didymum-, filios Zebedaei,
qu3e scripto tradita sunt
:

j

:

:

,

*

Malth. xxviii,2o.

— ^Gal.

iii,

i5.

'

Deut, xxvii,

2ii,

^

Luc,

x, 20.

GOMMENT. IN PSALM. LXXI.
Boaiierges,

y5

quod explicatur

filii

tonitrui?

Imo vero uni:

versim

omnium nomen pretiosum
elegit Jesus
,

Idque
»

significat

coram illo. Evangelii Scriptura dicens « Hos duoerat

decim

quos Apostolos nominavit^.

»

Pro

autem, nomen eoriim, Hebraica Scriptura, sanguis eorum, circumfert; atque reliqui sic interpretati sunt,
illo

Aquila scilicet,
» »

«

Et honorabitur sanguis eorum in oculis
«

ejus^ »

Symmachus vero,
illo. »

Et pretiosus erit sanguis

eorum coram
qua

Queis aperte necem illorum su-

bindicavit,

singuli vario martyrii

genere

affecti

sunt, ac alius alio

modo ob testimonium
illis

de

illo
:

datum
«

sanguinis
»

agonem

subiit^ ita ut de

dicatur

Pre-

tiosa in

conspectu Domini inors sanctorum
est
,

ejus*^. »

Isti

»

quoque dictum nomen eorum coram illo. »
simile hoc
«

enim

«

Et pretiosum

Et vivet et dabitur

ei

de auro Arabise, et orabunt
et vivet
,

»

de ipso semper. » Hic videtur mihi illud,

voci Servatoris Discipulos alloquentis accinere
»

«

Ecce

sum omnibus diebus usque ad consum» mationem sseculi^. » Ut enim ejus qui in vaticinio et vitam in infinitum durantem fertur permansionem declararet hac usus voce est , et vivet. Diuturna quippe vita opus erat ad prsedicta opera edenda. Si itaque is
ego vobiscum
, ,

i

qui in prophetia fertur judicabit
tia et

populum suum
,

in justi-

pauperes suos in judicio

et humiliabit
,

niatorem, et

permanebit

cum

sole

calumdominabiturque a

mari usque ad mare

et a fiumine usque ad terminos

orbis terrarum, jure ipsi longa vita opus.

quo
ct

pacto ipsi subditi fuissent
,

Tharsis et insulse

Ahas enim ^thiopes, necnon reges qui adorasscnt eum omnesreges terrse

omnes gentes

servissent ei?

Horum enim omnium

causa perenni vita ipsi opus erat. Quapropter sub haec
*

Luc.

V!, lo.

— 2psal. cxv,

i5,

3

Matth, xxviii} 29,

XXIH,

iQ

74

EUSEBII,
affertur illud, et vivet
:

omnia probe ac necessario

sic

namque
)>

ejus qui in vaticinio enuntiatur vita,

immor:

talis et seterna fore preedicitur.

Dcinceps additur
illo

«

Et

dabitur ei de auro Arabiae. » Pro

autem, Arahice^
reliqui
,

rursum Hebraica scriptura Saha circumfert; ac

interpretes simili voce sunt usi. Dixerit quispiam

hic

aurum tropice indicare purissimam in hominibus mentem. Secundum historiam autem impletum illud fuit,
quando Magi ab Oriente venerunt
,

et

Servatorem tunc

puerum adoraverunt, obtuleruntque ei aurum, thus et myrrham. Num forte illud, Fivet, in id tempus referatur, quo infanti Jesu insidias parans Herodes, « mit» tens occidit

omnes pueros, qui erant circa Bethlehem secundum tempus quod exqui» a bimatu et infra ^. » Tunc enim responso accepto Joseph » sierat a ]\Iagis assumpsit Mariam conjugem suam et puerum, et secessit
,

in JEgyptum. Quare hsec prophelia vaticinando prse-

nuntiat,

«
•,

Yivet
si

et dabitur ei

de auro Arabise

,

» seu

de Saba

ac

apertius diceret, electo.

Nam

haec regio
,

Saba
aliis

et gens

Sabaitarum, dicitur
:

Felicem vocant
fuisse

quam ex qua Salomoni quoque allatum cum
esse Arabiae

aurum electum

enarratur. Et alias quoque

in

Ecclesiis Christi infinita

videmus ex auro puro

ci-

melia in ejus honorem consecrata. Merito igitur horum

memoria nequaquam
))

pr?etermissa fuit.

Mox

subjungi-

tur, « Et orabunt dc ipso semper, tota die sin(>uli bene-

dicent eum. »

Non

multis verbis opus ad declaran-

dum quo

pacto omnes qui in Christum Dei crediderunt,
illo,

indesinenter preces efferant de

ut

illum semper

secum habeant, et adjutorem in omnibus nanciscantur. Quod autem quotidie singuli benedicant ei, quis dubitaverit? nam nocte et die anima^ omnium in ipsum
1

MaUh.

II,

iG.

GOMMENT. IN PSALM. LXXI.
sincere credentium frequentius, quain respirent,
ejus colunt ac

Jt5

nomen
:

venerantur, ipsique benedicunt
,

certae

in se reflecti talem benedictionem

secundum hoc

in

personam
»

Christi
,

dicti sunt

et

dictum « Qui benedicunt libi, benequi maledicunt tibi , maledicti ^. » Qua:

mobrem

quotidie crescit et augetur Christianorum genus,
est-,

quod benedictionis Dei consors

ea quippe fruitur,

quia semper Cliristo ipsius benedicit, secundum hanc

Scripturam dicentem, « Tota die benedicent

ei. »

Ho-

rumque causam declarat dicens » in terra in summis montium^.
:

Ecclesiam ejus in firma virtutis

firmamentum » His autem indicat ipsius petra fundatam
« Erit

firmatamque, elatam item et exaltatam,
Apostolicis verbis
struitur. «
»

et

quasi in
et

cacumine montium sitam, in propheticis
,

scilicet

queis Ecclesia Servatoris nostri con-

SuperextoUetur super Libanum fructus ejus
»

,

et flo-

rebunt de civitate sicut fcenum terrse.
exaltatus
sit

Qua

ratione

Servatoris,

qui in prophetia enuntiatur, fructus super
,

Libanum
in Hesaia
»
»

intelliges

,

si

coUigas ea qua3

in Prophetiis de Libano dicuntur. Dictum quippe est

cum

Ecce Dominus Sabaoth conturbat gloriosos « Libanus autem cum fortitudine ^ » et postea
:

«

*,

:

excelsis cadet^. »

In Zacharia vero fertur

:

«

Aperi

» Libane portas tuas, et devoret ignis cedros tuas^. »

Dictum item fuit in vigesimo octavo psalmo « Con» fringet Dominus cedros Libani, et comminuet eas » tanquam vituhim Libanum^. » Has porro voces sane
:

obscuras explicat Scriptura in Ezechiele dicens « Aquila » grandis magnarum alarum, longo membrorum ductu,
:

» plena unguibus,
1

ductumque habens ut ingrediatur
lxxi, 16,

in

Num.

XXIV, 9.

^ Psal.

3

Isai. x, 53.

*

Ibid,

sZach.

XI, i.

— «Psal. xxvni,5.

54,—

yS
»

EUSEBII

,

Libanum,
:

et exsecuit tenera cedri^

;

»

quibus sub-

dit
»

<(

Cum

yenerit rex Babylonis, et ingressus fuerit

in Jerusalem, assumet principes*^. » His quippe clare

prophetia aquilam grandem
;

magnarum alarum, regem

Babyloniorum interpretatur Libanum yero Jerusalem. R.eliquorum item Prophetarum dicta, ceu de Libano

Enimyero nemo ex circumclsione fateri dubitet, iis quse de Libano dicuntur Jerosolymam adumbrari. Superexaltahitur, utfert sermo
prolata, Jerosolymse aptabis.
praesens, « super
yatoris de

Libanum

fructus ejus, » scilicet Ser-

quo prophetia loquitur. Fructus autem ejus quis fuerit, nisi Ecclesia ipsius per totum orbem firmata, de qua dicebatur, « Erit firmamentum in terra » in summis montium? » Hanc itaque super Libanum exaltandam esse in prophetia dicitur. Licet enim Libanus ille nempe Jerosolyma olim gloria affici et
,
,

florere yisus sit, at prsestantiori

incomparabilique

modo

super exaltatus fuit Seryatoris nostri fructus, seu Ec-

per totum orbem constituta. Sub liaec autem populos in singulis urbibus collectos multitudinemque maclesia

gnam
»

indicat his yerbis
terrae. »

:

«

Et florebunt de ciyitate sicut
,

foenum

IlUid porro, de civitate

dictum

est,

quasi singulis in ciyitatibus et omnibus in locis.

Imo

etiam Ecclesia ipsius, ob politica et Eyangelica, queis
utitur
((

,

instituta

,

ciyitas Dei yocatur.

Gloriosa dicta sunt dete, ciyitas

Quare dictum cst Dei^-, » etrursum,
.

<(

Fluminis impetus
illa

laBtificant

ciyitatem Dei^
se

»

Quia

ergo ciyitas
irrigata,

Dei fluyio in

exundante

,

seu yerbo,

magnam

profert turbse in Ecclesia collectse mul:

litudinem; jure adjicitur
» sicut

« Et

florebunt de ciyitate

foenum

terrae. »

Praeitiittitur

sane multitudini,
fructus
^

qua)
*

instar foeni
3.

efflorcscit,
Ibid. la.

memoratus

ejus,

Ezech. xvii,

2

3

psal, lxxxvijJ.

Psal. xlv, 5.

GOMMENT. IN PSALM. LXXT.
longe praestabilior meliorque
foeno terrae;

77

quamobrem
pree-

praepositum
»

fuit

illucl

,

<(

Superexaltabitur super Liba-

num

fructus ejus. »
,

Post fructum

autem illum
«

cellentem

videlicet post eos qui in Ecclesia fructificant
,

reliquam multitudinem enumerat
»

sic dicens,
terrse. »

Et flo-

rebunt de civitate sicut foenum
dicitur
:

Secundum
Cuni

hsec

« Erit

nomen

ejus

in saecula^^. »
,

i

maneat consequenter sane Christianorum nomen tantumdem temporis permanebit. Hoc autem nomen quod est super omne nomen ante mundi constitutionem erat quare dictum est « Ante solem permanet nomen ejus^. » Superius quoque dicebatur permansurum esse cum sole et ante lunani in generationes generationum. Quod vero iUud mortali naturae coaptari nequeat jam comprobare occupavimus. Sub hsec autem dicitur « Et benedicentur in ipso » omnes gentes terrse'^.» Quibus conferas velim hoc oracuhmi ad Abraham datum « Et benedicentur in se» mine tuo omnes gentes terra^^.» Et perpende quseso, promissionem ad Abrahamum factam subsequenti tempore servatam, ac per singulos Prophetas renovatam fuisse. Etenim Abrahamo primum dictum fuit « Be» nedicentur in semine tuo omnes gentes terrse. » Post
porro
Christi perpetuo
: :

nomen

,

,

:

:

,

,

:

hsec
» »

Jacob de Christo vaticinans dixisse scribitur
est

:

«Non
»

deficiet

princeps ex Juda, donec veniat cui repo:

situm

et ipse crit exspectatio

gentium^.

Seest
:

cundum
« »

hsec

tempora rursum a Balaam dictum

Egredietur

homo ex semine
:

ejus, et

dominabitur gencantico gen:

tibus multis^. »

Moyses item
«
filii

in

magno

tium meminit dicens
»

Lsetamini gentes populus ejus
Dei^. »
3

et adorent
*

eum omnes

Sic

igitur
^

hoc
xxiv,

Psal. Lxxi,
^

1

7.

j.

2

Gen.

xxii, i8.

Gcn.

xr.ix, 10.

Nnm.

Deut. xxxu, 45.

7

EUSEBII

,

loco quee per oraciilum

Abrahamo
:

preeuutitiata fuerant

resumuntur,
plenda
esse

dum

ea non ab alio

quam

a Christo

im-

« Et benedicentur in docemur his verbis « Omnes » ipso omnes gentes terrse. » Deinde vero ait » gentes beatum prsedicabunt eum. » Quomodo beatum prsedicabunt eum omnes gentes? per beatitudinem suam
:

gratiam ejus declaranles.
«

Benedictus Dominus Deus Israel, qui facit mirabilia

» solus^.

»'Cum

geutes in eo,
,

quem

prophetia indicat,
,

benedictionem acceperint
»

prout superius habetur
gentes-, »

«

Et

benedicentur in ipso omnes

accessione cres-

cunt secundum

Deum,

multiplicantur et terrse domi:

nantur. Ouapropter ait divinus Apostolus
»

«

Benedictus

Deus, qui benedixit nos in omni benedictione spi-

» rituali'^. »

Cum ita porro
•,

se res

habeat, benedictionis

auctorem

e converso benedicunt.

Quare primo quidem

beatum proedicant eum
edocentur his verbis
» rael,
:

deinde benedicendi rationem
Benedictus Dominus Deus Isin finem desinere.

«

qui facit mirabilia sohis. » Observa porro sin-

gulas libri

psahnorum partes similem
sic in fine

Nam

primoe partis postremus psahnus erat quadragesi-

mus, qui

Benedictus Dominus Deus » Israel ex nunc et in saeculum, fiat, fiat. » Secundse
:

habet

«

partis ultimus est hic
dicit
»
:

psalmus

,

qui simiUter in fine
Israel, qui facit
gloriae

« Benedictus

Dominus Deus

mi-

rabiUa sohis. Et benedictum

nomen
est

ejus, et

» csetera. » Tertiae partis
finis est
:

postremus

lxxxvui. cujus
fiat, fiat. »
finis
:

«

Benedictus Dominus in sseculum,

Item
«
»

quartffi partis

ultimus est cv. hujus vero

Benedictus Dominus
in sceculum et dicet

Deus

Israel a sseculo et
,

usque
fiat.

omnis populus

fiat

,

»

Quinta pars autem in aUeluia terininatur, quo totus
*

Psal. Lxxi, 18.

2

Ephes.

i,

3.

COMMENT. IN PSALM. LXXI.
liber circumscribitur.

79

Cseterum prsesens psahnus post
,

memoratam
« Benedictus

de Christo prsedictionem

adjicit illud,

Dominus Deus
quod
scilicet
sit
,

Israel, subditque, qui facit

» mirabilia solus. » Quse mirabilia nisi ea quse superius

allata sunt

:

descensurus

sit sicut
,

pluyia

in velhis,

humihaturus
sit
,

calumniatorem
in
sit

quod peroritura
,

mansurus
sit justitia

cum

sole

quod

diebus ejus

quod dominaturus

a mari ad

mare
illo
,

futurum

sit

ut ^thiopes procidant

coram

dona

ipsi

ex omnibus gentibus afferenda sint

,

quod quod quod

etiam ipse firmamentum futurus sit in terra , et fructus ejus super Libanum exaltandus sit , et simiha quse sub

omnibus ad hsdc dicenda instituimur. « Benedictus Dominus Deus Israel, qui facit » mirabiha solus. Et benedictum nomen glorise ejus in » seternum^. » Nomen autem glorifle ejus est deitas ejus. Si enim quod natum est ex sancta Yirgine , Jesu nomine dignatum est secundum Gabrielem, qui ait ad Joseph « Et parietfilium, et vocabis nomen ejus Jesum ipse » enim salvum faciet populum suum a peccatis eorum ~ » hinc sequitur nomen (jlorise ejus accipiendum esse de Theologia ipsius, qua Deus Yerbum et unigenitus Deus, qui est in sinu Patris, intelligitur. Quare dehinc adjici« Et replebitur gloria ejus omnis terra. » A^am tur olim quidem « in mundo erat et mundus per ipsum » factus est, et mundus eum non cognovit^. » Quoniam
:
:

hsec enumerantur. Quibus

;

:

vero ne Judcei quidem, queis tanta prodigia ostenderat,

cognitionem ejus recipiebant, jure ad Moysen dicit
«

:

Sine

me

,

et ira accensus

conteram eos
»

,

et
:

faciam
«

» te in
»

gentem magnam**,

atque subdit

Vivit

nomen meum quia
*

replebitur gloria
hi
3
,

mea
^

universa

» terra. »

Quamvis enim

inquit,
Joan,
i,

gloriam

meam
10,

Psal. rxxi, 19.

—2 Matth.

i,

ai,—

10,

Exod. xxxn,

8o
depellant, sed futuro

EUSEBII,

quodam tempore totus orbis replebitur gloria mea. Quod in praesenti docetur his verbis « Etreplebitur gloria ejus universa terra. » Quod ipsum
Hesaias vaticinando declarabat
,

dicens Seraphim circa
:

Dominum
))

Sabaoth clamare ac dicere

« Sanctus

,

sanc-

tus

,

sanctus

Dominus Sabaoth

:

plena

est oranis terra

quidem olim ex prseopere autem comscientia divina preenuntiabantur plebantur prius quam Servator et Dominus noster Jesus Christus humano generi illuceret sese uamque tempore nostro eversus est omnis diabolicus error, totam
»

gloria

ejus^. »

Yerum

haec

:

:

vero terram replevit Ecclesia Christi,

Deum

Israel in

toto orbe gloria afficiens. Et quia haec Spiritus sanctus

prophetice futura praedixerat, chorus Angelorum res-

consummatione illaque confirmans ac dicens, Jlat, Jiat^ sive sccundum Aquilam fideliter , fideliter aut secundum Symmachum,
pondet una deprecans pro
rei
, , ,

Amen
»

,

Amen,
:

Queis

deinde additur

:

«

Defecerunt
sic

hymni David
sae*,

fiUi Jessae'. »

Pro quo Symmachus

interpretatur
»
»

« Perfectae sunt orationes et

David
:

fihi Jes-

Theodotio autein

Quinta editio
Jessee. »

« Recognitae

» sunt orationes

David

fiiii

Qui lectionis acDefecerunt hymn*

rurationem ignorant ,
»

lisec

verba

,

«

David

fiUi Jessae, »

pro parte psahni

non habent;

sed quasi

rem extra prophetiam

et adjectitiam legunt.

Verumreliquce interpretationes, et ipsa Hebraica Scriptura clare commonstrant haec quoque totius psahni

partem semper

esse.

Quia enim David rex in orationibus
illucesceret

suis

insistebat, ut ortus Servatoris,
,

qui ex semine

suo proditurus erat

perductus esset,
plietiis
*

cum ad effectum futurum erat ut omnia quae in pro;

quia

feruntur implerentur,

jure post praedictorum

Isai. VI; 5,

2

Psal, lxxi, 20i

COMMENT.

IN PSALM. LXXI.

8l

complementum additur,
» fectoe

perfectas et completas supe-

rius esse Davidis orationes.

Potest etiam illud,
)>

«

perde

sunt aut defecerunt
:

proplietice intelligi

futuro tempore
tur tunc

nam singula quoe evenient, cum orationes

superius

enumeranfilii

Davidis

Jessse

perficientur et re ipsa implebuntur. Opportunissime au-

tem propter Christum Dei qui in vaticinio fertur , non Davidis tantum dixit sed cum hoc additamento Jilii Jessce ; ut huic Scripturse Hesaise prophetiam subjungamus, quge similia de Christo vaticinatur cum ait
, , ,
, :

«

Egredietur virga de raaice Jessae, et
ascendet
,

flos

de radice
Spiritus

» ejus »
»

et

requiescet

super
:

eum
«
,

Dei^, » et ceetera, quibus adjicitur
JesscC
,

Et erit radix
in ipso

et

qui exsurget imperare gentibus

»

gentessperabunt^. » Vides enim quo pacto hic perraJessee

dicem

vocatio gentium annuntietur^ ita ut adiWinS.^ filii

ditamentum

Jessm

^

non

frustra in

hac pro-

gentium vocatio annuntiata fuerint hic peropportune terminatur secunda pars libri psalmorum quse a quadragesimo primo incipit et in preesentem psalmum desinit
phetia jaceat.
Christi
et
,
,

Cum autem

regnum

,

Argmnenta jjsalrnoruni qui Asaphi
I.

inscrihuntur,

PsALMi qui Asaphi inscribuntur duodecim numero
,

sunt

quorum unus

a reliquis

undecim

sejunctus, ac ante

quinquagesimum constitutus
Asaphi inscriptus
,

est. xlix^.

itaque psalmu

causam qualis tum succurs rebat in ejus expositione retulimus. Primus autem Asaphi psahmis, de quo jain agitm', Prophetam inducit inest
:

cajus rei

*
5

Isal.xi,

1.

2

Ibid. 10.
psal, xlix initio.

Vide supra ad

XXIII.

il


genti adimratiori€

EUSEBII,

captum de longaniinitate optimi Dei,

deque

ejus erga

impios tolerantia, itemque de yenia pec-

rantibus concessa.

Qua de

re obtupescens, sese, ut
,

pu-

sillanimem a€ pene

commotum

atque animae gressu
et

eversum
principio
tibus
«
».

coarguit*,

hominum

res

atheorum prospere cedere. Cseterum postquam in
segre

quod yideret impiorum
ferre

rein

yisus fuerat

,

in

sequendicens
:

infaustum

eorum exitum yaticinatur
extoUerentur.

Dejecisti eos

dum

Quomodo

facti sunt

in desolationem subito? defecerunt, perierunt propter

))

inconsidei^ationem
II.

suam

,

)>

et quae

sequuntur.

Secundus de quarerumconditione inprimo dictum
,

sit

edocet

deplorans postremam

Romanorum tempore
repulisti in finem

Jerosololymse obsidionem, obsidentiumque motuset gesta
declarat his yerbis
)>

:

«

Ut quid Deus

iratus est furor tuus super oyes pascuse tuae ? » quibus

adjecit, « Quasi in sylya

lignorum securibus exciderunt

» januas ejus in idipsum, in securi et ascia dejecerunt

» eam. Incenderunt igne sanctuarium

tuum;
,

» quibus

iterum subjungit, « Signa nostra non vidimus
» est

jam non

propheta, et nos non cognoscet amplius. » Nain
dicit
, ,

quod
titisse

tempore obsidionis

istius

Prophetas non ex-

id sane prostremi

eorum

excidii

argumentum

est.

Haec yero congruenter post prsedictiones de Christos superius enuntiatas posita sunt. Quia

tem non acceperunt
III.

,

enim ipsum yeniennecessario eam, quae post tanta in

Christum facinora ipsos invasit, ultionem yaticinatur.
Tertius Asaphi psalmus in finem remittit
«

eum

qui

priora legerit, hortaturque

ne disperdat.

»

Adhaec au-

tem

canticum ipsum esse declarat, quia eorum qui in Christum crediderunt gratiarum actionem complcctitur. Divinum item judicium memorat,
titulus
et

psahnum

narratque quomodo constituerit diem judicii, quo reddet

G03IMENT. IN PSALM. LXXI.

85

unicuiqne secundum opera ejus
vita serumnis afllicti fuerint
,

•,

ita ut

qui in prsesenti

futura in Deo reposita spe

non excidant

;

qui vero hoc tempore elati contra Chrisegerint
,

tum arroganter

ultionem

m futura vita non de,

cUnent. Qiiapropter ex persona Apostolorum Discipulo-

rum et
De
»
iis

Evangelistarum Salvatoris nostri hsec pronuntiat

« Confitebimur tibi Deus, et

invocabimus nomen tuum. vero qui in Salvatorem nostrum talia ausi sunt sub
:

hsec adjicit

«

Dixi iniquis, Nolite inique agere
,

;

et

de-

linquentibus

Nolite exaltare cornu. Nolite extollere

altum cornu vescrum, nolite loqui adversus Deum » iniquitatem. » Deinde vero ex persona ipsius Christi « Ego autem annuntiabo in sseculum cantabo addit
» in
: ,

»

Deo Jacob. Et omnia cornua peccatorum confringam
cornua justi.
est

» et exaltabuntur

»

IV. Praesens quoque psalmus « in hymnis » dicitur

quin etiam canticum
tem-, ipsius

ad finem remittens. Describit

vero Apostolorum Servatoris et Ecclesiae ipsius securita-

vero Christi pacificam mansionem et statum

ejusque in Judseam adventum. Narratque

veram

ejus ci-

vitatem, et Sion montem, ejus verum domicilium, in

pacesemper versari, neque unquam in hostium ditionem venturum esse. Quod sane his verbis significat « Notus » in Judsea Deus in Israel magnum nomen ejus. Factus
:

,

» est

pax

locus ejus, et habilatio ejusin Sion. » Sub haec
ejus
,

inimicorum
» telum,

necnon
:

Ecclesiae ejus

hostium ruinam

declarat his verbis

« Ibi confregit potentias

arcuum
suum^,

gladium

et

bellum

*,

« ac

rursum, « Turbatisunt

»

omnes

insipientes corde.

Dormierunt

somnum

»

» et nihil invenerunt
» suis.

omnes

viri divitiarum in

manibus

Ab

increpatione tua Deus Jacob dormitaverunt

omnes qui ascenderunt equos. » Quibus gloriosum Servatoris adventum subjicit dicens « De coelo auditum
»
:

84
» fecisti
»

EUSEBII,

judicium

,

terra tremuit et quievit,

cum exurreges

geret in judicium Deus, ut salvos faceret

omnes
autem

» terrae. »

V. Hic item psalmus Asaphi
est, «

est

:

titulus

ejus

quo jam superius edisseruimus. Videturque sermonem texere pro Idithum qui audito
pro Idithum',
» de
,

populi statu

,

multum

,

ut par erat, ingemiscebat,

jam-

que animo deficiebat, atque ob populi scelera, ac futuras ideo universae genti calamitates
,

pene

desperabat.

Quare in principio quidem quasi ex persona ipsius sic habet « Yoce mea ad Deum clamavi, voce mea ad » Deum, et intendit milii. » Deinde vero suum animi
:

dehquium subindicat his verbis « Renuit consolari ani» ma mea exercitatus est, et defecit spiritus meus. » Turbatus sum et non sum locutus. » His subjungit
:

,

:

((

Xocte

» »

cum corde meo exercitabar tum meum. iVumquid in aeternum

scopebam spiriproficiet Dominus, aut non apponet ut complacitior sit adhuc? aut in
et

»
» »

finem misericordiam suam abscondet a generatione in

generationem? Aut obUviscetur misereri Deus,
continebit in ira sua misericordias suas?
»

aut

Hsec erant

quae Idithumi
fecisse

animam

fatebatur.
eJQS dolori

Asaph
»
» »

animo de Sed Spiritus sanctus per Prophetam deinde medetur dum ait « Quis Deus
affligebant.

Quare

se

,

:

magnus
biUa.

sicut

Deus noster ? tu
lecisti in

es

Deus qui

facis
,

miraredeet

Notam

populis virtutem tuam
fiUos

misti in brachio tuo

popuhim tuum,

Jacob

» »

Joseph*, » ac rursuin, « Viderunt te aquae Deus, vide-

runt te aquse,

et

timuerunt, turbatae sunt abyssi
» ac

:

mul:

» 'titudo sonitus « »

aquarum*,

Deduxisti sicut

sermonem his obsignat oves populum tuum in manu Moysi et
Asaph
ipsi

Aaron.

» Hsec necessario

Idithum comme-

moravit, ut ne ultra diceret,

« exercitatus est et defecit

COMMENT.
»

IJf

PSALBI. LXXI.

85

spiritus

meus

•,

» sed mirabilibus

Dei per

Moysem olim

gestis, queis

populum suum redemit, fidem habens, pro
,

futuro quoque tempore similia eventura speraret.

neque neque in finem remittit. Quare hujusmodi nihil in titulo habet sed nos ad eorum quse hic feruntur intelligentiam excitat. Cur autem nihil eorum quse dixih^-mnus
,
:

VI. Sextus, neque psalmus est neque canticum

mus

fert inscriptio

,

nisi

quia totus hic sermo Judaicam

gentem incusat,

pristinas

eorum impietates enumerans?
ea, quse ante Servatoris ad,

Quod ad
navit
:

justi judicii

Dei defensionem Propheta concin-

vaticinaturus

enim

ventum populo eventura erant necessario docet ipsos non modicarum impietatum causa isthaec passuros. Qua-

mobrem recenset
patientia peccata

ille

quoties peccaverint
tulerit,

,

et quoties

Dei

cum implessent dum juste ira Dei
tibus

quomodo demum impietatum mensuram eos ipsos admoeorum
ac
,

invaserit.

Ut

haec itaque cognoscamus,

necessario sic inscribit,(( Intellectus Asaph, » ac in sequen-

omnia eorum scelera recenset. VII. Postquam multitudinem peccatorum Judaici populi compendio retulerat, et ceu in cippo crimina eorum insculpserat consequenter hic irruptionem, quae tem,

Qui Jerosolymam ingressus, templum non evertit, sed prophanavit, atque gentem ad idola colenda compulit. Quarum

pore Antiochi Syrise regis facta

est, vaticinatur.

rerum historiam liber Macchabseorum inscriptus coinplectitur. In quo occisorum numerus, variique modi queis pro pietate martyrium perpessi sunt describuntur.
,

Quare Spiritus propheticus has supplices voces pro uniDeus, venerunt gentes in hsereverso populo eftundit
:

((

»

ditatem tuam, poUuerunt templum sanctum tuum, » posuerunt Jerusalem in pomorum custodiam. Posuerunt morticinaservorumtuorum escas volatilibus coe-

»

86
» li, carnes

EUSEBII

,

sanctorum tuorum
talia erant in

bestiis terrse. »

Hsec ad

gloriam gentis vergebant, quare ma^^na
sunt.

cum fiducia dicta

Yerum non
:

Septuagesimo tertio, in
repulisti in finem, iratus
^? » Illis

quo dicebatur
»
est furor

<(

Ut quid Deus

tuus super oves pascuse tuae

quippe

abjectio populi infinem usque declarabatur, necnon pos-

trema Jerosolymae ruina

:

in illo item

non

faustus finis,
,

non promissio
cit
:

,

quae recensitis malis medeatur

affertur;

at in praesenti post tristia illa hsec in fine

sermonis adji-

» » » »

Redde vicinis nostris septuplum in sinu eorum, improperium ipsorum quo exprobraverunt tibi, Domine. INos autem popukis tuus et oves pascuse tuge, confitebimur tibi in sseculum. In generationem et generationem annuntiabimus laudem tuam. » Hse quippe
«
,

vere justorum voces sunt.
VIII. Octava Asaphi prophetia multa in titulo simul
indicat
:

nam

dicitur
,

,

k in finem,
:

etpro

iis

qui

commu-

ad hsec autem omnia observatur hunc sokim psalmum, ex iis qui in toto libro fetestimonium » inscribi. In finem itaqueremitruntur,
» tabuntur, et

psahnus

»

<(

tit

quia futura vaticinatur

:

est

vero

,

<(

pro

iis

qui

com-

ob mutationem eorum qui in prophetestimonium » autem dicitur, quiatestia indicantur timonium praebet viro ibidem prsenuntiato, et ei qui vo»

mutabuntur,
:

»

((

catur fikus hominis.

Nam quemdam

fikum hominis hic

inducit, et virum dexterae Dei eumdem nuncupat. Primo itaque Judaici popuk ex jEgypto exitum , atque ha-

bitationem inPalaestina akegoricomore declarat dicens Vineam de JEgypto transtuksti, ejecisti gentes et plan: ((

»

tasti

eam

,

»

et csetera.
:

fionem his indicat » et vindemiant eam omnes qui praetergrediuntur viam? »
<(

Deinde futuram ejus desolaUt quid destruxisti maceriam ejus,

1

Psal. Lxxni, ao

COMMENT.

IN PSALM. LXXl.

87

De
»

obsiclentibus

autem eam

haec tradit

:

«

Exterminavit

eam aper de sylya, et singularis ferus vastavit eam. » Quibus verbis eam gentem a duobus obsidendam signifinam Assyrius cat. Quod evenit Babyloniorum tempore
:

prior invadens ,

decem

tribus Israelis captivas abduxit*,

deinde vero Babylonius incensis
mis, reliquos cepit.
bis
:

cum templo

Jerosoly-

Quod

hic sermo vaticinatur his ver:

(c

Incensa igne et suflbsa

»

idipsum quoque Roma-

norum tempore acciditj primo quidem obsidente Tito, qui post eorum contra Salvatorem nostrum facinora, templum quoque incendit; deinde vero Hadriano imperante, qui Judseis urbis aditum lata lege interclusit. Sed

postquam
do
»

isthsec

de obsidione gcntis vaticinatus fuerat,

in sequentibus de divino Servatoris adventu hsec precandicit
:

« Fiat

manus tua super virum dextera

tuae

,

et

super filium hominis

quem

confirmasti tibi. » His au-

tem rogat, ut vir dextera? Dei in terra appareat. Per ipsum enim inquit nos qui suscepimus eum non discedemus ate, sed etiam per ipsum nos vivificabis quamobrem his verbis supplicamus « Domine virtutum » converte nos, et ostende faciem tuam » per proedic,
, ,
: :

tum virum,
IX.

« et salvi

erimus. »
,

Admodum

consequenter ad prsedicta
«

haec,

quam

tractamus, prophetia,
et

pro torcularibus

» inscriptaest,

ad finem remittit. Torcularia porro hic vocat Ecclesias Dei per totum orbem constitutas, in quibus sanctse illius vineai vindemia colligitur. Stupendo autem modo
«

pro torcularibus

,

» post

destructam priorem vineam
agresti apro vastata

inscribitur. Illa

, atque materia ejus destructa, hic multorum torcularium, non unius tantum, mentio habetur. Torcular autem primum

namque ab

illud,

quod unum erat, declarabat Hesaias

his verbis

;

88
«

EUSEEII,

Et aedificavi

tumm,

et protorciilar fodi in ipsa

^,

» sci-

licet vinea. At postquain primse turris

ruinam atque

protorcularis destructionem

,

itemque totius vineae de,

solationem

illic

enarrayerat

jure in prsesenti

omnium

gentium vocationem denuntiat, cum « pro torcularibus » prophetiam inscribit. Quamobrem ad gaudium et Isetitiam eos, quibus Evangelium prsedicatur invitat di,

cens

:

«

Exultate Deo adjutori nostro, jubilate Deo Ja-

» cob. Sumite
»

psalmum,

et date

tympanum, psatterium
quidem
iis

jucundum cum

cithara. » Et haec

qui digni

Evangelio sunt, quique propriis fructibus torcularia replent.

De Judaica vero gente clare subjungit « Et non » audivit populus meus Tocem meam, et Israel non in» tendit mihi. Et dimisi eos secundum desideria cordis » eorum. » Hcec porro opportunissime pr?ecedenti propheti?e cohaerent. Quemadmodum cnim iUic vineae rui:

nam
Dei,

declarabat, ita etiam hoc loco

eorumdem hominum

inobsequentiain coarguit*,
et

virum dexterse filium hominis confirmatuminduxit, sic illi hanc
et sicut in illo
«

subjunxit prophetiam, inscriptam
idest, Ecclesiis Dei, quas
filius

pro torcularibus,

»

hominis constituit.

X. Hic Asaph deos inducit, et Deum in medio deorum, et quidem neceseos, qui dii vocantur, dijudicantem nain quia superius totam Judaicam gentem incusario
,
:

sabat

,

consequenter in prsesenti eorum principes specia-

tim coarguit. Deindc quia in praeccdenti psahiio Christum Dei, virum dexterae ejus et filium hominis confirma-

tum vocaverat,
ne quis
arbitraretur
«
•,

adventum liis significans, ipsum merum hominem, et multis gUis similem
ejus in carne

ipsum hic

Deum

prtedicat

his verbis

.

Deusstetit in synagoga deorum. »

Ac ne qnis ob mo-

narchiae, sive unius principii rationemturbaretur, Chris1

Isai. Vj 2,

COMMENT.

IN PSALM, LXXI.
,

89

tum Dei Deum
praecipiens ut ne

esse

audiens

congruenter hic multos
,

tantum non cunctemur Filium quoque Dei Deuni Tocare. Si enim gentis principes, qui male audiebant, Dei nomine dignati sunt quod qugeso periculum fuerit si virum dexterse Dei et filium hominis confirmatum
,

deos nominat eos qui sub hsec incusantur

,

Deum
)>

fateamur

?

Deinde vero in

fine

psalmi orationem
:

Propheta profert pro gentium vocatione , dicens « Surge Deus, judica terram, quoniam tu hsereditabis in

omnibus gentibus. Videtur huic psalmo , quadragesimus nonus affinis esse , in quo etiam dicebatur « Deus
»
)>
:

deorum Dominus locutus est Deus deorum inducitur, rursumque
»
*

:

»

nam
«

in utroque

in
,

ambobus judicare
Surge Deus, ju-

I

scribiturj in prsesenti quippe dicitur
»
»

dica terram

quoniam tu

liaereditabis in

omnibus genvalde consen-

tibus^ » in quadragesimo
,

autem nono

,

quo pacto surgens judicet terram describitur his verbis « Deus deorum Dominus locutus » est et vocavit terram a solis ortu usque ad occasum*, » ac deinceps, « Deus manifeste veniet, et non silebit.
tanea huic ratione
:

,

»

Ignis in conspectu ejus exardescet

,

» et csetera

:

queis

quomodo judicaturus tum est, « Quoniam
»

sitenarrat. Et quia in praesenti dic-

tu hsereditabis in omnibus genti-

bus

*,

»

opportune in quadragesimo nono Moysis de
abrogat
,

sacrificiis leges

aUumque

rationabilis sacrificii

ritum tradit, quod per totum orbem in ,omnibus gentibus persolvitur. Quare dictum est, « Quoniam tu hsere-

I

omnibus gentibus. » XI. Hic sermo qui postremus Asaphi est, supplicationem ac deprecationem pro populo admodum opportune complectitur.Quiaenim in primispostremamlociobsidionem vaticinabatur , deinde vero quoad tempus retrogressusj
»

ditabis in

1

Psal. XLix,

1.

XXIII.

12

j>90

EUSEBII,

secuadain posuit ab Antiocho illatam cladem, ac sub haec
tertio loco posuit
licet quse

eam

quse tempore proecurrebat

,

vide-

sub imperio Assyriorum et Babyloniorum ac-

cidit; consequenter in prsesenti supplicationem offert,

pro obsidione quae temporeprior erat, in qua omnes Judseae finitimi

dexteras suas Assyriis adversum
:

illos

porreet

xerunt. QuodUis siguificat
»

«Tabernacula Idumaeorum
,

»
»

Moab et A(jareni Gebal et Ammon et Amalec,alienigense cum habitantibusTyrum. Etenim Assur yenit cum illis,facti sunt inadjutoriumfiliis Lot. » QuiIsmaelitae,
:

bus deinde finem quo excipiendi sunt describit dicens (( Deus meus pone illos ut rotam, sicut stipulam ante fa»
»

ciem yentijsicut ignisquicomburetsylvam,sicutflamma comburet montes, » et reliqua. Cum huc autem

deveneris observa quseso,
(erant autem
ii

eum

ubi

illius

Assur inemenit,

Assyrii,)

necnon prsedictarum gentium,
,

supplicationcm adversus eos emittere

ac exinde infaus-

tumeorumdem
prsestitit,

finem vaticinari: quod itidem in lxxviii ubi item quoe Antiochi tempore acciderunt

praenuntiat, qui Judseos compulit ut Grsecorum ritum

observarent
illic

,

paternasque leges transgrederentur.

Nam

quoque infelicem inimicorum finem prsedixit. At non in lxxiii ubi poslrema Judseorum abjectio declaratnr.

numero undecim conjuncti sunt. Duodecimus vero ante psalmum L. coUocatus est ob causam quam illum explicantes attulimus. Veruin post hoc compendium, primum repetentes, ejus sententiam
Hi igitur
Asaplii
,

minutatim explorabimus.

COMMENT.

IN

PSALM. LXXII.

9I

^.^^V^^^VWW**^ '%.%%%'% v^^v^-*.*^

Psalmus Asa2)h, LXXII

*.

((

QuAM bonus
,

Israel

Dens

iis

qui recti sunt corde
,

I

»

Tertia pars libri

psalmorum
ita ut

a prcesenti incipit

et in

Lxxxviii desinit

psalmos complectatur septemdeipsius

cim,

quorum undecim consequenter
,

Asaph sunt

:

hinc fiUoram Core quatuor

Davidis .unus, postremus-

que

omnium Ethan

Esdraitse.

Hic vero

quem tractamus
5

Asaphiest, qui propheta Davidi cosetaneus erat

psal-

musque

inscribitur, quia ad calcem

cum impiorum
:

in-

faustum exitum,

tum piorum

in

Deo reconditum optihis declarat
((

mura finem complectitur. Quse

Quia

omnes qui » fornicantur abs te. Mibi autem adheerere Deo bonum » est. » Init autem a doctrinee prceceptis, queis impiorum hujusce ad quoddam tempus felicitatis rationem affert quippe rei causam esse ait, quod Deus bonus patiensqiie
» ecce qui elongant se a te peribunt, perdidisti
:

sit.

Idipsum sane docet divinus Apostolus dicens

:

((

An

» »

divitiasbonitatisejusetlonganimitatiscontemnis, ignorans quod clementia Dei ad poenitentiam te adducit?

et alibi
»

dictum

est

:

((

Deus judex justus, bonus

et patiens,

numquid
((

irascitur per singulos dies*^ ? »

Utpote bonus

Solem suum oriri facit super justos etinjustos, » et pluit super malos et bonos^. » Unde Servator hanc Nemo bonus nisi unus sententiam de Patre protulit comperies qua » Deus ^, » Quod si de Filo perquisieris ratione et ipse bonus sit^ quia scilicet splendor est lucis sempiternse et speculum sine macula paternge virtutis
igitur,
:

((

,

,

et

imago bonitatis

iilius^.

Talis itaque

Deus

est

•,

sed illud
i,3.

iPs.LXViT,!.— ^ps.vii, la,— SMatlh. v,45.— ^Marc.x, i8.--5Hebr.

92

EUSEBII
,

,

non omnibus notum

verum

soli

Israeli
.

,

viro scilicet

perspicaci et internoscendi vi praedito
declarat his verbis, « rectis corde. »
nihil

qualem sub hsec Qui enim iu mente

tortuosum habet, sed recta et sincera cojjitatione providentise rationem contemplatur ipse scilicet Israel
,

fuerit

,

cui Deus bonus esse cognoscitur, quia ob bonitatis

excellentiam omnes tolerat. Sed Deiis quidem hujus-

Ego vero homo qui veritati studeo, mentis mese stoliditatem enarro ^ Etenim firmitate mea et gressu sive ut metaphorice loquar, animse pedibus et fulcris commotus pene et eversus sum a spe mea in Deo reposita idque ob prosperas atheorum impiorumque res. Yerum id quidem pene perpessus sum^ at Dei gratia conalias cussus non fui, neque a tali cogitatione superatus vero periissem, et effusi essent gressus mei nam, «pene sed nou revera effusi sunt. effusi sunt gressus mei

modi

est.

',

:

:

))

;

)>

Ouomodo autem

gressus anima^ effundantur intelliges

,

si

perpendas, qua ratione multi pietatis exercitatione jain provecti, temperantia et castitate diuturno tempore fulgentes,

demum

ad moUiorem vitam

allecti et prolapsi

sintj sive

etiampenitus a scopo defecerint,

et quasi

fragium in bonis jam coUectis operibus fecerint.

nauHos si

pedibus animse commotos dixeris , imo vero si penitus prolapsos, atque gressus eorum, diuturnumque in via
Dei profectum vacillasse et effusum esse affirinaveris, nutiquam aberres. Sed hgec, inquit, fere pertuli nec pertuli tamen per misericordiam Dci. Csetcrum tanti
^

mihi periculi in causa fuit zelus quo iniquorum causa accendebar dum viderem pacem ipsorum necnon eorum
, ,

in divitiis,voluptate,dominatu, dignitatibus felicitatein^.

Haec respiciens dissecabar,
gitationes periclitarer
*Psal. Lxxii,
2.
:

ita ut

in

pene in impias labi coquas tamen rectis firmatus
,

2

Ibid. 3.

COMMENT. IN PSALM. LXXII,
institutis,

gS

Deum bonum

patientem

et

tolerantem esse

commonentibus, neutiquam decidi. Quamobrem preecellentiam bonitatis ipsius demirans ac stupens, sic ser-

monem
Pro
illo

orsus sum « Quam bonus Israel Deus rectis corde
:

I

»

autem « Quam bonus » Symmacbus « Sane inquit, vere bonus Deus Israeli, puris corde. » Quis vero
,
•,

:

esset Israel bis additis verbis declaravit, « puris corde. »

Uli

namque
est
:

vere Israel
« Beati
:

sunt-,

quare a Servatore quoque
corde
«
,

dictum
»

mundo

quoniam

ipsi
»

Deum

videbunt^

» Israel

autem

videns

Deum
,

explica-

tur.
« » »

Quia non

est respectus
"^.

morti eorum
In laboribus

et

firmamen^.

tum

in plaga ipsorum

bominum non
Ideo

sunt et

cum bominibus non

flagellabuntur
^,

more quae animam turbant suam enarrat, ut sciamus non parva de causa pene commotos ejus pedes, neque ob res parvi inomenti pene effusos gressus ipsius fuisse. Qusenam ilJa erant ? Impii, inquit et qui Deum non norant tam fe»

tenuit eos superbia in finem

»

Historise

,

,

lici vitae

decursu, tantaque voluptate degebant, et usque
vitoe

ad extremum

balitum tot

deliciis
,

fruebantur, ut
eoaberat

nemo non optaret paria consequi ac non solum vitse rum sed etiam morti invideret, tali sciUcet qualem
,

nuere ac borrendam putare nemini
respectus morti eorum. Sed etiam
si

liceret. Sic

non

quando contingeret
affici

eorumaliquem

in

plagam

et flagellum^videlicetinserum-

nam

et

calamitatem incidere, sive morbo
talis

vel de-

trimento, non erat firmamentum in plaga ipsorum.

Non
,

enim firma permanensque
laboribus

ipsorum piaga erat

sed

brevis superficiemque carptim attingens.

Neque item in
afflicti

bominum
V, 8.

versabantur
*,

,

terram colendo, vel
erant

manibus victum parando
1

non pauperie

Matth.

2

Psal. lxxii, 4.

s

Ibid. 5.

^

Ibid. 6.

94

EUSEBII

,

verum

e contrario divitiis affluentes, in delicias

immer-

gebantur, nihilque patiebantur ut reliqui homines, qui
quotidie laboriosa aerumnosaque yita macerantur. Quare
« in labore
»

hominum non

sunt, et

cum hominibus noa
sic interpretatus
:

flagellabuntur. »
:

Symmachus autem
:

est

«

Quia non cogitabant demorte firma namque erant

» vestibula » viri

eorum
tali in

»

ac deinceps

,

« in

miseria

,

inquit

non erant, neque cumhominibuspercutiebantur.
conditione erant
,

Quia igitur
» perbia. »

« ideo tenuit eos
illi
,

susc-

Cum par faisset enim, ut cundum humanum cogitandi morem
tatibus poenasluerent,
illi

vere impii

,

condignas impie-

certe in deliciis vitse versaban-

tur

dum Deo

bellum moverent. Qnare

dum

adtererentur

seipsis pejores

evadebant, « Et operti sunt iniquitate et » pro quo Symmachus * , « Superbia, » impietate sua » inquit, induti sunt, quasi horrea ex iniquitate haben« Prodidit quasi ex adipe ini» tes. » Ad hsec autem
•,

,

»

quitas eorum. » Cujus loci clariorem extulit sententiam

Symmachus his verbis, « Prociderunt expinguedineoculi » similiter Aquila interpretatus est dicens » eorum « Ex erunt ab adipe oculi eorum. » Praeter hsec, inquit,
:

:

»

transierunt in affectum cordis
:

:

cogitaverunt et locuti

» sunt in iniquitate

»

quse sic interpretatur

Symma-

chus
tes. »

:

« Praetergressi

sunt quse apparcbant, corde irriden-

IVam ipsa opera Dei quae omnium oculis conspiciuntur et aperta providentiae miracula pratergredie,
,

bantur

cum tamen

ipsi

ea intelligerent et caperent, sed
ct irridebant.

ob

stultitise

vim ilhidebant
et

Insuper «locuti

» sunt in malitia,

» sunt
»

"^.

iniquitatem in excelsum locuti Posuerunt in coelum os suum, et lingua eo^.

rum
1

transivit in terra
:

Hsec porro

Symmachus

sic

expUcavit

«

Loquebantur
Ibid. 8.

cum multa calumnia,
Ibid. 9.

contra

Psal. Lxxii,

7.-2

»

COMMEJNT. IN PSALM. LXXII.
» excelsurn » lingua

^5

loquebantur. Posuerunt in ccelum os
dicta proferentes contra
•,

suum

:

autem eorum obambulationes in

terra. » Blas-

phema quippe
videret

Deum , quasi non neque curaret imo quasi omnino non existe, ret, iniquitatem in excelsum locuti sunt, ac usque ad coelum os suum extenderunt etsi viles essent et linguam
;

suam

in terra haberent. Hsec sane sunt
fateor inlirmitatem
^

quorum causa

meam
nem
» » et

ac velut in cippo accusatio-

pene moti sunt pedes raei, effusi sunt gressus mei quia zelavi super iniquos, pacem peccatorum videns. »
inscribo

meam,

quia

«

pene

,

«

Ideo convertetur populus meus hic, et dies pleni
illa

»

invenientur in eis^. » Athea
quae

impiorum

dicta et

rerum potiebatur, talis erat quasi commonstrata est. Nec ignorandum hsec ipsa populo meo in bonum vertisse. Etiamsi enim ad quoddam tempus populus meus impiis illis ad peccatorum expiationem traditus sit sed stultitia? eorum exsuperantia, quae
,

eorum superbia,

ruinse ac perniciei ipsis causa fuit, quiescendi ac respi-

randi locum populo
hic

meo

dabit.

Nam cum
:

illi

ob impie-

tates suas prolapsi perierint, « convertetur
» »
*,

populus meus
pleni inve-

»

id est, in prsesenti vita
eis
5

« et dies

nientur in

» id est, in

iis
ii,

e

populo meo qui digni

fuerint. Dies pleni

autem sunt
est

qui omnis boni repleti

sunt, et qui justum vitse spatium complent. Sic alicubi
dicitur
:

«

Mortuus
iis

plenus dierum'\
lili

»

Meus ergo

populus ab
et athei eo

utilitatem accepit.

vero prsedicti impii

usque impietatis proruperunt, ut qui vide:

bant stupore perculsi dicerent
» et
si est

«

Quomodo

scit

Deus,

scientia in Altissimo^ ? »

Nam si in

Altissimo

scientia exsistat isque talia videat, terrigenasque curet,

quare
*

illi

talia edentes facinora prospere

agunt, et in

Psal. txxii, 10.

2

Gcn, xxv,

8.

*

Pgal. txxii, 11,

*

Ibid, 12.

gG

EUSEBII

^

sseculum usque divitias obtinent

?

Hsec vero conspicatus

ego, cogitationibus turbabat, ita ut penes
«

iVumquid

sine causa justificavi

me cogitarem, cor meum, et lavi inter
enim
,

» innocentes
»

manus meas

^

?

Et fui flagellatus tota die
iis

et castigatio

mea

in matutinis*^ » Si
insit prosperitas

qui haec
ergo

minime peragunt tanta

in

vanum

laboro, superflue justitiae studeo, frustra et in cassum

manus
ceravi
*,

et actus

meos iniquis operibus puros servavi

frustra jejuniis et aerumnis

me
,

quotidie flagellavi et

ma-

incassum laboravi

orationibus

cum aurora meis peccata mea confitens

surgens et in
ac deplorans

atque in confessionibus Deo emissis accusationes adver-

sum me
effusus
est
»
:

proferens. Haec erant quse
iUis

dum

cogitarem pene
sic

sum. Pro

vero

Symmachus

interpretatus

« Fortassis igitur

et ego frustra

purgavi

animam

meam,

et lavi in

innocentia
,

manus meas,
et

et perseve-

»

ravi dekisus singulis diebus

reprehensus singulis

» matutinis. »
«

Si

dicebam, narrabo
ante

sic,

eccc generationem filiorum

»
»

tuorum reprobavi^. Et suspicabar me cognoscere hoc,
labor est

me

*

;

donec intrem in sanctuarium
» Praedicta

» Dei, et

inteUigam in novissimis eorum^.
,

in cogitationibus

lum esset bam. Nam
doctrinam
violassem.

tantum meis versabam quod pericuneque tamen aliis enarrane commoveret
•,

si

hac admissa opinione, impiam hujusmodi
protulissem, temerata? pi?e doctrinae reus

aliis

effectus essem, atque pacta generationis filiorum

tuorum

Omnes quippe

sancti ac Dei

amantes

viri, tui,

autem eorum, successio sanctorum est quorum disciplinas et dogmata adulterassem si praedictas cogitationes meas aliis protulissem. Sed si animo institissem ad cognoscendum quge causa sit cur
Deus,
filii

sunt. Gencratio

,

i

Psal. i.xxii, 10.

— ^lbid.

i4.

'

Ibid, i5,

'•

Ibid. 16,

5

Jbid. 17,

COMMENT. IN PSALM. LXXII.

97

peccatores prospere agant, et in sseculum divitias obti-

neant

,

justi

vero humilientur

,

neque

ita

arcana hac de

re judicia comperissem, sed laborem

tulissem

-,

dumtaxat mihi inin dubitationem solum animique defatigatio-

nem

delapsus.

Quamobrem
«

ait

:

«

Etsi suspicabar

me

» cognoscere hoc, labor

est

ante me. »

Sive secun-

dum Symmachum,

Si
^.

» labor videbatur inihi

putabam me cognoscere hoc » Quamobrem videns rem esse
,

hominibus incomprehensibilem

pio usus ratiocinio

mecum reputabam
,

satius esse ut

me

continerem , atque

opportunum huic cognitioni tempus exspectarem. Ilhid autem erat « Donec iiitrem in sanctuarium Dei et in» telligam in novissimis eorum » sive secundum Symmachum, « Donec intrem in sanctuaria Dei, intelligam
,
:

»

novissima eorum. »
vitse mortalis

Cum

hoc mihi

commodum

effu-

gium ad
ad

qusestionis sokitionem reperissem, videhcet

eam

exitum,

et

ingressum in promissiones

Dei remittendo , hinc curationem ac consolationem
tuatus

mu-

sum

:

gnarus

me cum

istuc devenero, quaestionis

rationem intellecturum, atque impiorum novissima cogniturum esse. Non convenit enim prsesentem sohira vi-

tam
«

et

vohiptatem respicere

•,

sed novissima

eorum con-

sideranda sunt.

Verumtamen propter
^
•,

dolos

eorum

posuisti eis
~.

mafacti

»

la

dejecisti cos

dum

allevarentur
?

Quomodo
,

» sunt in

desolationem subito

defecerunt
velut

perierunt
sur-

» propter inconsiderationem
»

suam

somnium
,

gentium^.
•,

»

Tribus admissis in qusestionem ratiociet

niis

aliud

impium

atheum

esse

comperi

illud, «

Ergo sine causa

justificavi cor

meum

;

nempe » ahud
scilicet

vero,

nempe de

intelligenda qugestione,

plenum labore

et defatigatione
1

deprehendi, ob profunditatem
2

Psal. ixxii, 18.

Ibid. 15.

3

Ibid. 20,

XXIII,

i5

gS

EUSEBII

,

divitiarum scientiae Dei, et quod incomprehensibilia sint
judicia ejus, et investigabiles viee ejus
substiti
,
•,

in tertio

autem

ac decrevi

gradum

sistere

atque exspectare
huic cogitationi
sit,

omniumque finem

considerare.

Cum

agquievissem, utpote qua3 pia veraque

ex

fide hujus-

modi utiUtatem accepi. Nam Spiritu sancto afflatus novi quomodo propter dolos eorum non diu postea dejecturus sit eos Deus, postquam elati in sublimeque evecti fuerant. Sub ha:ic autem iUuminatus, ac prophetica virtute ruinam ipsos in fine excepturam prospiciens, jure dico
:

«
))

Quomodo

facti

sunt in desolationem subito? defece))

runt, perierunt propter inconsiderationem suam,
sunt item velut

facti

somnium
*,

surgentis.

Dum

quis

enim
est

in somnis qusedam imaginatur, somnii phantasia deceptus, se putat aliquid agere

experrectus vero

cum

excussoque somno, commenta omnia abscedunt. Sic im-

commentitia fehcitas, divitise, su-, perbia finem sortientur similem somniantibus , qui postea experrecti, nullam rem earum quas viderc se ac
in hac vita

piorum

tenere opinabantur, prse manibus relinent.

Symmachum autem
)>

illius

loco, «

Secundum Yerumtamen propter
:

dolos posuisti eis, » sic dicitur
suisti eos, dejecisti eos in

<(

Yere in lapsu po:

)>

perditiones
si

subito defece,

))

runt, consumpti sunt, ac

))

somnium

expergiscenti. »

non exstltissent quasi Huic vero voci, « repente
:

))

»
)>

»

»

»

« Vigihanc Servatoris vocem conferas late quia nescitis qua die et hora Dominus vester veniet^ » ac rursum, « Veniet Dominus ejus in die qua non exspectat, et in liora qua non novit*^. » « Domine in civitate tua imaginem ipsorum ad niiiikim rediges. » Superius dicebat, « Donec intrem in sanctuarium Dei » nunc vero quodnam sit hujusmodi

et subito,»

j

-,

*

Matlh. XXIV, 42.

^

Ibid. Si,

COMMENT.

IN PSALM. LXXII.

99

sanctuarium edocet his verbis, « Domine in civitate tua » imaginem ipsorum ad nihilum rediges. » Unde merito
divinus Apostolus, ut qui ccelestem Dei civitatem nosset,

dicebat
» »

:

«

Accessimus ad Sion montem, et civitatem
•,

Dei viventis Jerusalem coelestem

» ac

rursum
»

:

((

Illa

vero qu3e sursum est Jerusalem, libera est^.

Ilanc

itaque Dei civitatem Proplieta qui
dicat
:

jam

loquitur sic in-

imaginem ipsorum ad inquit, imaginem consernihilum rediges'^. » A'assent tuam, merito civitate quoque tua donati essent at quia homo cum in honore esset non intellexit
«

Domine

in civitate tua

»

Nam si,

((

,

,

»

jumentis insipientibus, et similis factus comparatus » est illis^, » atque modo malitia^ suee congruenti sese in
est

agrestis ferae

morem

transmutavit

,

factusque est equus

emissarius, aut lupus rapax, aut serpens et
•,

genimen vi-

ideo talem imagineni perarum, sive quid iis simile quasi adulterinum numisma ex civitate sua Deus abjicit, ad nihilum redigit, neque dignam judicat illis civitatis sua3 mansionibus. Nam apud Patrem mansiones multae sunt. Quare dictum est Domine in civitate tua ima» ginem ipsorum ad nihilum rediges. » Hoc itaque prophetice Asaph quasi aftlatus numine, ac illuminatis
:

((

mentis oculis futura contemplatus, locutus
vero cur illuminatus
sit
((

est.

Causam

mox
» »

et

ad civitatem Dei conspiciendam, Quia inflammatum est cor meum, aperit dicens renes mei commutati sunt *. » Quia enim zelo
:

((

zelavi

Domino^,

»

secundum HeHam prophetam, co-

gitationibusque detrahebar

cum cernerem
5

impios pros-

pere agere

imo etiam renes mei necnon profunda occultaque animee mese urebantur ideo dicebam Quia » zelavi super iniquos, pacem peccatorum videns^. »
,
,

((

1

Ilebr. xii, 32.

21.

5

Ibid, 22.

2

Galat. iv, 26.

3

Psal. xlvui, ii,

^

Psal,

wvu,

fi

3 Reg. xix, 10,

V>'-

100

EUSEBII

,

Quare concessum mihi fuit ut illuminarer a Spiritu, et yiderem civitatem Dei, necnon eos qui illa sive digni, Inflammatum est cor sivi indigni sunt. Pro illo autem, Contrahebatur inquit^ cor » meum, » Symmachus,
(( ((
,

»
» »

meum

,

et intra renes

meos ratiocinabar contradi((

cens. » Deinde dicitur,

Et ego ad nihilum redactus

sum, et nescivi
est dicens,
((

j

»

quod

clarius interpretatus

Symma-

Eram inscius et non cognoscens^. » Rursum, Ut jumentum factus sum apud te » sive secundum Symmachum, jumenti instar versatus sum
chus
«
; ((

»

apud

te.

Et ego, inquit, semper tecum
((

•,

»

secundum

Symmachum autem,
Etsi

Et una tecum eram semper. »

enim non intelligebam prius quam illuminarer ac ea cognoscerem quoe de civitate tua, necnon ea quae de imagine impiorum dicta sunt ac etiamsi instar bruti
,

jumenti prius degerem, insipiens, nec providentice tuae rationem attingere valens , attamen abs te, Deus, non

neque abs spe mea in te reposita excidebam, tibique semper aderam et hoc agebam non mea virtute, sed gratia tua. Tu namque humanitate tua, arrepta madeserebar
,
•,

nu dextera mea

,

me

detinebas adstringebasque

,

ut ne

neque pedes moverentur a Tenuisti mamea apud te statione. Quapropter dico » num dexteram meam-. » Bonam quippe dexteram habui praevaUdam et paternam, dextera omnia et tibi in voluntate placita peragentem 5 quare arrepta illa » sive secundum Symmachum , » tua deduxisti me
effunderentur vestigia
,
:

mea

((

,

((

:

<(

Consilio tuo duxisti

me

,

» a

mortali

me

vita tradu-

cens, et ad tranquiUum tutumque requiei tuse

portum

deducens

5

ita ut si

dexteram

meam non

tenuisses,

jam

oUm
*

quasi a torrente abreptus, pedibusque subversus, in
tu ipse

extremam perniciem delapsus essem. iVunc vero
Psal. Lxxw^ a5.

2

ibid. 24.

COMMENT. IN PSALM. LXXII.
« tenuisti
»

101

manum
me
:

deduxisti

»

dexteram meam, et in yoluntate tua ac demum post memoratas tentatio-

nes et tempestates

animam

perturbantes
«

meam,

sine pe-

riculo per vitse lluctus
»

deductum
«

cum
ait^

gloria suscepisti

me,

» nihil in tot casibus

mali perpessum. Secundum

Symmachum autem,
» cepit. » «

Postremo,

honor

me

ex-

Quid enim mihi est in coelo, et a te quid volui super » terram^? » Tuus, inquit, erga homines amor, misericordia item et gratia tua, omnium mihi bonorum causa fuit. Tua quippe bonitate usus, « tenuisti manum dex» teram meam, » et servasti me, ita ut nec pedes mei moverentur, nec gressus mei efiunderentur. Sed etiam « cum gloria suscepisti me. » Quoniam hoc tibi utpote bono Deo inest milii enim nihil in coelo est neque ut nullus sane mihi in coelo debita mihi hsec accesserunt est, nisi tu solus. Quare nihil in terra vohii abs te obtinere, neque optavi mortales fluxasque res consequi. Jure autem nihil a te volui in terra, quia coelestes mansiones peroptarem, et bona illa consequi expeterem. Ideo tabescebam, vitamque macerabam, cor affligebam quia te Deum in spei meae portionem posueram. Quamobrem
;

,

:

5

dico
»

:

« Defecit

caro

mea

et cor

meum

•,

Deus cordis mei

et pars

mea Deus
peribunt
:

in i^eternum^. Quia ecce qui elongant
perdidisti

omnes qui fornicantur abs » te. Mihi autem adhserere Deo bonum est, ponere in » Domino spem meam ut annuntiem oinnes laudes tuas » in portis filise Siou^. » Superius quidem dicebam » sive secundum Symmachum « Et ego semper tecum » nimirum fide, vo« Et ego una tecum eram semper * luntate et dilectione erga te mea nunc autem causam aperte profero quare una tecum semper fuerim, teque
» se a te
^
:

^

;

:

1

Psal. Lxxii, 25.

—2 Ibid. 26. —3

ibid. 27,

a

Ibid. 28.

102

EUSEBII,

portionem

meam
:

posuerim. Sciebam enim
,

,

ac plane

Quoniam qui elongant se a te » quare non me abs te amovi, etiamsi » peribunt sed una tecum ceconomise tuae rationem ignorarem eram semper. Sese porro a Deo amovent quotquot pecpersiiasum mihi erat
u
,

catis et atheis

impiisque cogitationibus

se

Deo

alienos

constituunt

:

qui quanto longius ab eo discedunt, tanto

perniciei propinquius accedunt*, ut vice versa,
juncti,

Deo conamovent.

cum

vita copulantur, et a pernicie se

eorum utpote qui a Deo ceu fornicati fuerint. Deus namque neminem amovet neque abs se repellit sed quisque sese alienum a Deo facit, dum ceu fornicatur, animamque suam dedititiam inimicis Dei tradit. Qui vero proprio delectu sese amovent, exitium sibi attrahunt. lis vero qui sese perniciei dediderunt, Deus quod superest adjicit. Quid illud est? « Perdidisti, inquit, omnes qui » fornicantur abs te. » Fornicatur a Deo, qui postquam
Finis porro
,

qui a Deo discedunt, est interitus,

;

ad

eum

propius accesserat, ab ipso procul recedit. Ipse

namque humanam animam desponsare, et propria semina in iilam jacere non dedignatur illa vero recedens
•,

ab eo, seseque
piunt, malignis

aliis

admovens qui

fornicari

cum

ea cu-

scilicet spiritibus, et

impuris daemoni-

bus

,

aut impiis cogitationibus, sive foedis impurisque
,

facinoribus
«

jure perniciei traditur. Quare dictum est

Perdidisti

omnes qui fornicantur abs
elegi

te. »

Verum

ego

hsec probe sciens, ac plane de justo judicio tuo persuasus,

adversam impiis
j

viam

,

etiamsi mysteria tua

non intelligerem sed ut jumentum factus essem apud te, attamen una tecuni eram semper. Nihil enim pulcrius mihi videbatur esse, quam tibi Deo meo adhaerere,
illaque deligere quee tu jussisti ac praecepisti. Ita

cnim

GOMMENT.
«

IN PSALM. LXXII.

lo5

qui adhaeret

Domino

uiius spiritus est^. » Ideo niliil
,

mihi pulcrius, nihil melius videbatur
tibi.

quam

adliaerere

Quapropter dico,

» est. »
alii

Nam

si

Mihi adhserere Deo bonum nemo bonus nisi unus Deus, undenam
«
nisi

cuipiam boni aliquid advenerit,

ex eo quod Deo

adhaereat? Et
et »

jam quidem omni
5

fruebar bono, adhaerens
:

conjunctus Deo

ita ut

dicerem

« iVdliaesit

anima

mea
,

post

te*^. »

Itemque ad futurum soeculum bonam
ponere in Domino spem meam.
erat, « ut
»

mihi spem adscripsi. Et sane aliud quoque mihi bonum
aderat
scilicet,
«

JVam
»

finis

omnis spei mihi

laudes tuas in portis

filise

Sion. »

annuntiem omnes Siquidem ingressu
:

in civitatem
«

tuam

dignatus, de qua superius dicebatur

Domine
•,

in civitate tua
»

imaginem ipsorum ad nihilum

» rediges

rim, tua erga

cum etiam ad coelestes portas conscendeme beneficia omnibus preedicabo. Ubi conconsequar tua,
« quee oculus

stitutus promissa
»

non

vidit,

nec auris audivit, nec in cor hominis ascenderunt^. »

Talia quippe Deus « prseparavit diligentibus se. »

Cum

illud, «

In portis

filiee

Sion, » neque in Hebraico,
solos

neque apud reliquos interpretes jaceat, sed apud
Septuaginta
interpretes
est.

feratur

,

obelo

notatur,
finis

quia

superfluum
Dei in
coelis.

Bonus quippe omnium
illa

ad ipsam
civitas
intelli-

Sion coelestem ducit, quoe est

jam

tradita

Nam

filia

Sion Ecclesia nostra esse

8itur, ut pluribus facile est comprobare.
1 1

Cor.

VI, 17.

2

Psal. lxii, 9.

^

i

Cor.

11,

9.

104

EUSEBII

,

«^^VV^^^^V^V^^^VVl^V^^^VV^^^VVVVVVVVVVkVVVVVVVV vv%vvv« wvwvw vvvvwvwvvwww

Intellectus Asapli,

LXXIII

*.

«
))

Ut

quid Deus repulistiinfinem

,

iratusest furor tuus

super ovespascuse tuce? »

Ad dictorum intelligentiam nos

excitat et invitat Spiritus propheticus. Qui neque psal-

mum de more

, neque canticum, neque liymnum , neque quid simile in titulo indicavit. quia tristia enuntiantur.

Ubi videtur supplicatio contineri
tolus praecepta dabat
,

,

de qua divinus Apos-

dicens oportere nos onines emit-

tere obsecrationes, preces,supplicationes. gratiarum actiones. Hic itaque

sermo

Deum
,

alloquitur

,

atque futura

utjam

prseterita prophetice enarrat,

Jerosolymorum obsidionem tum a Romanis facta est significat. Et haec cum nondum constitutus locus esset prsenuntiat. Etenim Asaph, qui hsec vaticinatur, sequalis Davidi erat*, Salomon vero post Davidis mortem, templum exstruxit. Cum autem duas loci vastationes prsevidisset priorem scilicet a Ba, ,

prostremam item quse post salutarem adven-

byloniis, et

secundam a Romanis factam, priorem qui-

dem in lxxix. Psalmo, et in lxxxii. significat*, posteriorem vero in prsesenti prophetia quam sic orditm' « Ut
,
:

))

quid Deus repulisti infinem , iratus
oves pascuse tuse »
?

est furor tuus

super

Postremum namque et integrum illorum excidium non aUo tempore fuit, quam cum Servator et Dominus noster sententiam contra illos tulit dicens: « Ecce relinquetur vobisdomus vestra deserta'^.» Ac consequenter sacer Apostolus post rerum exitum dixit de
»
illis

scribens

:

«

Pervenit ad eos ira in finem

^. »

Hic vero

Propheta minutatim ea, quae huic loco Romanse obsiPsal.

Lxxni, -—

2

£,uc, xiu, 35.

^

l

Thess,

ii,

iG.

COMMENT.
dionis
»

IN PSALM. LXXIII.'

lo5

»
» »

tempore contigerunt, declarat his verbis, « Quasi in sylva lignorum securibus exciderunt januas ejus in idipsum videlicet Jerosolymse in securi et ascia de•,

,

jecerunt eam. Incenderunt igne sanctuarium

tuum

,

interrapolluerunttabernaculum nominis

tui. »

Quodsi

quis dixerit haec etiam tempore Babyloniorum gesta esse,

advertas velim quse sequuntur
»

,

« Signa nostra
et

non vidi-

mus jam non
,

est

propheta

,

nos non cognoscet

am-

» plius. »

Nam signa lieec erant Deum
, ,

inspicere et curare
:

Judaicam genteni cum ipsis Prophetas daret siquidem etiam cum male se gererent Prophetas ipsis ceu medicos et servatores constituebat. Sic in prima obsidione magnum Dci Prophetam Jeremiam habuerunt et Baruch; quinetiam mulier quaedam nomine Okla eodem tempore prophetavit. In ipsa quoque Babyloniorum re,

gione aderant ipsis Ezechiel et Daniel

,

preeclari ac

con-

spicui Prophetee. Postque reditum ex captivitate

tempo-

ribus Cyri et Darii
erant.

,

Zacharias et Aggeeus Prophetse noti
illis

Quomodo
,

igitur

temporibus aptari possit hsec

jam non est » propheta, et nos non cognoscet amplius? » Verum haec finem sortila sunt post Salvatoris adventum et post"
prophetia
« Signa nostra

non vidimus

,

et

,

enim postea irrumpentes Romani locum deleverunt. Quod etiam ipse Servator futura vaticinans significavit per parabolam istam « Simile factum est regnum coelorum hovoces ipse protulerat
:

quam memoratas

iion diu

:

»
»

mini regi

,

qui fecit nuptias

filio

suo

:

et
:

misit servos

suos ut vocarent invitatos ad nuptias

illi

vero nolue-

»
» »

runt venire. Iterum misit aUos

:

illi

vero preeterquam
subdit

quod nohierunt venire
liis

,

etiam captos servos contume-

affecerunt,

et

occiderunt
,

^ Quibus

:

Rex
per-

»
i

autem audiens
Matth. xxn,
2.

iratus est

et missis exercitibus suis

XXIII.

l4

io6
»

Er^Bii,

didit liomicidas illo6,et civitatem

eorumsuccendit^. »

Hsec Salvatorem in ipso templo adhuc consistenti dixisse

non diu postea impleta sunt Yespasiano et Tito lorum obsidentibus quorum tempore nullus Propheta apud illos fuisse narratur. Obsidionem itaque praesCribitur
5

quse

,

sens psalmus significat
»

:

quare in principio dicit
? »

:

«

Ut

quid Deus repuUsti in finem

divinitus inspiratse

Hinc yero mirari subit quae diutumis Scripturce yirtutem
,

postea temporibus gesta divina praescientia antevertit.
Illud autem. «
est
,

Ut quid Deus
alienigenis

repulisti in finem »

dictum
et

quia Judaica gens in impietates et in scelera deci,

dens

finitimis

gentibus

tradi
,

solebat

•,

modo quidem Moabitce subigebant illam modo Ammomodo Madianitae. Deinde aurem ad frugem revonitse
,

cans Deus,
cantes
aliis

ipsis

patrocinabatur. Subinde vero prcevari,

inimicis tradebat
;

ac rursus in pristinum stain finem usque abjiciebat in salutem revocabat. At

tum restituebat
illos,

et

nunquam

sed brevi post tempore

post patratum ab eis contra Servatorem
cinus,
((

pervenit ad eos ira in finem'^ »
•,

tolicam Scriptmam

ita ut post illam

execrandum fasecundum Aposcalamitatem non
? »

hactenus caput
dicit
:

extulerint.

Quse significans prophetia

« Ut quid Deus repulisti in finem

Pcr interro-

gationem vero admissum in Servatorem nostrum facinus subindicatur, quo peracto in finem abjecti sunt. Id sane
ipse
»
»

quoque Servator declarat dicens « Quoties vohii congregare filios tuos, quemadmodumgallinacongregat
:

pullos suos sub alas
bis

,

et noluistis?
^.

Ecce relinquetur vo-

»

domus
,

vestra deserta

»

Illud

enim.
»

«

Quoties

»

yolui

»

indicat tolerantiam illam diuturno tempore
•,

ipsis exhibitain

illud vero. «

Et nohiistis,
,

postremam

illorum abjectionem significat
*

quando
?

iratus est furor

Malth.

XXII, 7.

2 1

Tlifss. n, iG.

Matth.

xxiii, Sj.

COMMENE. IN PSALM. LXXIII.
ejus super illas quse olim erant oves pascuse ejus.

I07

Deinde

vero supplicatio emittitur his verbis
»

nagogse tuae

,

quam

possedisti ab

Memor esto Syinitio ^. » Admodum
:

«

congruenter Synagogam

commemorat
;

,

aitque illam pri-

mam
siam
,

Dei possessionem fuisse

utpote qui nosset Eccle-

ex omnibus gentibus constitutam , quse non ab initio sed post Synagogse ruinam exstitit. Cujus Ecclesiae alias meminit dicens In medio Ecclesiae laudaho te »
,
:

<<

^

•,

et rursus

,

«
,

Annuntiavi justitiam in Ecclesia magna
«

^
j

»
»

ac iterum

Apud

te laus

mea

iu Ecclesia
:

magna.

Verum non
sic

talis illa

olim Synagoga erat

illa

quippe ideo
•,

vocabatur quod uno in loco congregaretur
quis

heec vero

preecellentiam electionis suae declarans, Ecclesia dicitur.

causam requirat cur Synagoga quam ipse Christus Dei per aliam prophetiam id edocebit dicens « Circumdederunt me canes multi Synagoga malignan» tium obsedit me. Foderunt manus meas et pedes meos, » dinumeraverunt omnia ossa mea. Diviserunt sibi ves» menta mea et super vestem meam miserunt sox» tem ^. » Hsec causa fuit cur prior illa Synagoga repelleretur. Deinde vero subdit « redemisti virgam hseredi» tatis tuse. » Id placantis more dictum Tu enim ait ac dignam habuisti iquse hanc Synagogam redemisti

Quod

si

,

:

,

,

•,

:

,

,

portio et virga hsereditatis

tuj3e
,

vocaretur;
portio

nam

«

quando
»

» dividebat Altissimus gentes
»

Domini
esto.

facta est
.

Jacob populus ejus , funiculus hsereditati^ejus IsraeP
tuae

Hujus itaque hsereditatis
tem. «

memor
j

Pro
«

Yirgam
,

heereditatis tuoe,
»

» Aquila,

auSceptrum
illo
,

» ha^reditatis
«

interpretatus est

Sceptrum

sortis tua3. »

prorsus

omnes Dei
2.

esse

•,

Symmachus vero Quo quidem docetur homines populum autemipsi segregatum,
,

quasi sceptrum ejus regium fuisse.
1

Psal. Lxxiii,

2 Psal. xxi, a3.

3

Ibid. 26,

A J^sal,

xxi, 17,

Deut. XXXI, S.

To8
«

EUSEBII,

»
»

quo habitasti. Leva manus tuas in superbias in finem quanta malignatus est inimicus in sancto ^. » Quse esset virga, sive sceptrum se,

Montem

Sion Imnc

in

:

cundum
»
et

reliquos interpretes

,

his declarat

,

«

Montem

Sion hunc, in quo habitasti. » JVam regius

sceptrum regni

,

in

mons erat, quo constructum fuerat tomplum
Dei

et

domus

habitationis Dei. Quare Metropolis lidelis Sion
,

vocabatur

et

ciyitas
,

Jerusalem

,

coelestis

illius

imaginem
« »

ferens

de qua divinus Apostolus haec docebat

Accessistis

ad Sion montem, et civitatem Dei viventis Jerusalem coelestem ~. » Postquam hoc dixerat , ea
isti

qu3e loco

eventura erant vaticinatur

,

futura quasi
:

prseterita pro consueto
« »
»

»

»

more praenuntians. Ait itaque Et gloriati sunt qui oderimt te in medio solemnitatis tuse'^j » sive secundum Aquilam, « Fremuerunt inimici tui in medio constitutionis tuse. Posuerunt signa sua signa et non cognoverunt sicut in exitu super summum *. » Quod clarius interpretatus est Symmachus
,

,

dicens
» »
» «

:

«

Posuerunt signa sua manifeste cognita in in^.

troitu

sursum

»

Pro

illo

item, « Quasi in sylva ligno,

rum

securibus excederunt jannas ejus in idipsum

in

securi et ascia diruperunt

eam

•,

» riirsum
,

Symmachus

instrumentis ligneis et securibus suis

et portas ejus

»

cum

vectibus et surcis dejecerunt.
,

»

Signa autem ini,

micorum

quse manifeste
,

ante

ingressum posuerant
,

quaenam erant
licet, scise,

nisi

instrumenta bellica

secures videest

atque hastse et arma? Yerisimile etiam

his signilicari vexilla quae ante exercitus ferebantur.

Sed

etiam, ait, « Incenderunt ignesanctuarium tuum, et in » terra polluerunt tabernacuhun nominis tui ^. » Ubi

sententiam eorum quae supra dicta sunt aperit. Quia enim prius heec locutus erat , « Montem Sion hunc in
1

Psal. txxni,

3.


7.

2

Hebr.

xii, 22.

^

Psal, lxxiii, 4.

*

Ibid.

5.

5Ibid.6. — cibid.

GOMMENT.
»

IN PSALM. LXXIII.

IO9

quo

habitasti
,

;

»

quomodo

in eo liabitaverit

jam

de-

Tabernaculum nominis tui. » Tabernaculum quippe locus erat , non ipsius Dei sed nominis ejus. In singulis autem conqueritur adjectis his verbis In medio, inquit, solemnitatis tuae sanctuarium tuum et
clarat dicens
«
,
:

tabernaculum nominis
vocat dicens
» finem. »
«

tui.

Nam

hvd querimonise sunt
,

ad

excitandain facinorum ultionem
:

ad quam sub hsec pro-

Leva manus tuas in superbias eorum in
:

Secundum Symmachum vero « Exaltatio, » ait, « pedumtuorum de medio sublataest ad victoriam. » Exaltatio autem pedum ejus templum erat precibus
,

destinatum. Gloriati sunt qui oderunt
solemnitatisejus, et merito quidem,

Deum

in

medio

locum incolentes
tra
et nefariis ansi
,

,

in

quiaenim ipseprimi medio solemnitatis ejus impias con,

Christum Dei extulere manus

clamoribusque impiis

in ipso Paschse die sanguinemejussuperse

et superfilios suos
tis

expetierunt ; jure in medio solemnitaita ut alia

invadebat eos ira Dei,
:

prophetia impleatur

qua de illis dicitur « Et convertam solemnitates vestras » in luctum et celebritates vestras in planctum^. »
,

«
»

Dixerunt in corde suo cognationes eorum simul
'^.

,

Qulescere faciamus dies festos Dei a terra

»

Hsec

omnia, inquit, impio

consilio inimici tui peragebant

nam

sanctuarium

,

inquit,

tuum incenderunt,
, ,

et taber-

cseteraque omnia nacuhim nominis tui prophanarunt non hominibus insidias struentes non locum ausi sunt ipsum obsidere tantum in animo habentes sed tibi Deo beUum moventes et iesta tua solvere cogifcantes. Hsec porro etiamsi non non ore proferrent, sed corde mente,

,

,

que cogilabanfc. Yerum

illi

Dei hostes talia cogitanles
:

locum olim Deo dicatum excidio tradiderunt magnus autem ille potensque Deus pro illo uno loco ab oriente
, , 1

Amos.

VIII, 10.

2

Psa!, lxxiu, 8,

110
sole
sibi

EUSEBII,

usque ad occasum per universum orbem Ecclesia
per omnes gentes constituit. Et vero inimici, inquit,

et hostes tui signa sua in alto et in conspicuis locisposue-

runt

,

ad

ipsas usque templi valvas

,

ut

omnes qui
j

praete-

ribant, victoriae illoram symbola conspicerent
,
,

nos au-

Signa nostra tem ex quorum persona oratio funditur » non vidimus ^. » Quomodo signa nostra non vidimus nisi quia « jam non est propheta , et nos non cognoscet » amplius? » Olim quidem singulis temporibus, in gePronerationibus et successionibus patrum nostrorum
<(

,

,

phetse ipsis obsessis et in captivitatem actis aderant

:

quod maximum
providens
dicos ipsi
,

erat

argumentum
fuisse-,

et

signum, eos non

providentia exclusos tua

virtus

enim illa

universis

in extremis calamitatibus Prophetas ceu

me-

oUm

populo constituebat

j

et haec erant Dei

signa. ]Vunc
,

autem cum prsedicta in nos opere perficiuntur « Signa nostra non vidimus quare jam non est » propheta et nos non cognoscet amplius. » Nam si ad breve sokim tempus Prophetae defecissent et postea tamen apparuissent nequaquam dictum esset, « et nos
:

,

,

,

noncognoscet amplius. » Jam vero quia post ipsorum in Servatorem ausus irrumpentibusPiomanis, locumque
»
,

a fundamento diruentibus,

nusquam Prophetse
*,

obsessis

aderant, sed neque sequenti tempore adfuerunt, nec un-

quam

posteasurrecturi sunt
,

admirabili

modo prophetia
,

postquam dixerat « jam non est proj^ieta » addidit « Et nos non cognoscet amplius. » Quod sane non Babyloniorum tempore neque superioriaevo dici poterat. Nam singulis in generationibus penes illos Prophetarum successiofloruit,etusque ad Joannem Proplietam permansit. « Usquequo Deus improperat inimicus, irritat adver,

» sarius
*

nomen

tuuin in finem'^
2

? »

In prsesentiprophetia

Psal. Lxxiii, 9.

Ibid. 10,

COMMENT. IN PSALM. LXXIII.
illud, « in finem, »

111

plerumque dictum fuit. In principio nemque dicebatur « Ut quid Deus repulisti in finem ? » Deinde vero « Leva manus tuas in superbias in finem »
:

,

^

tertio

,

« Irritat «

adversarius

Ut quid avertis et dexteram » tuam de medio sinu tuo in finem? » Queis postrema loci obsidio significatur. Cum autem percontatur etdicit, « UsquequoDeus improperabitinimicus? » edocericupit quousque isthsec perdurabunt et qusenam temporis circumscriptio erit et usquequo irritabit adversarius
, ,

rursumque,

nomen tuum manum tuam

in finem

;

»

nomen tuum
sit.

agendo in finem perseveraturus Consequenter horum causam precando sciscitatur
,

num

talia

Ut quid avertis manum tuam et dexteram » tuam de medio sinu tuo in finem^? » Heec porto dicti sententia est sinus Dei bonis repletus est quare dictum
dicit
:

dum

«

:

,

est

:

«

Unigenitus Filius

,

qui est in sinu Patris ipse nar-

» ravit.»

Etesthic arcanus paternae divinitatisthesaurus,
,

bonorum omnium unde gratiarum dona iis qui se digni sunt largitur. Quoniam igitur de medio sinu dona gratiarum dignis erogat, ac dexteram suam in illos extendit ab indigno vero dexteram suam avertit nihilque ex bonis in memorato sinu suo reconditis ipsis elargitur, jure sciscitatur dicens: «Ut quidavertis manum » tuam et dexteram tuam de medio sinu tuo in finem ? » Rursumque id adjicit » significans « in finem in
et

plenitudo

,

,

,

,

linem

ipsis dexteree

Dei aversionem futuramesse. Inter,

rogatione autem nos ad causam perquirendam invitat
ut quseramus quare
illi

in finem abjecti sint.
,

Nam si
,

quis

eos de peccato et iniquitate incusaverit
similia

at

scimus olim

non in finem abjectos fuisse infinita quippe et nefaria eorum opera adulteria , idololatriam, Prophetarum csedes ennmerant prophetici serfecissent
,
*

cum

Psal. LxXMi, 11.2

— Joan.

),

i8.

112

EUSEBII,
;

mones sed nimquam
quoqueipsis
,

in finem derelicti sunt
,

:

Prophetse

etsi talia patrantibus

aderant

,

Angelorum

visiones, Spiritus sanctiprsesentia.
,

Quodergo tantumtam

inauditum facinus eorum ut infinem ahjiciantm'etdextera Deiab eis avertatur in finem? Hsec porro dicens ad-

missum ab
« »

eis in

Christum Dei facinus tacite subindicat.
est

Deus autem rex noster ante saecuhim operatus

salutem in medioterrse^ » Postquam prsedicta recensuit,
,

sermones de providentia resumit
ingentia opera declarat
rens
;

atque virtutis Dei

,

pias

opportune voces profefuisse
,

ne quis putaret ideo jam memorata gesta
,

quod Deus universa non curet

iisque

non provideat.
gesta sint
,

Quamobrem

ait

:

Etsi

bsec taU

modo

per-

suasum tamen nobis
item nostruni
»
esse

est, te

Deum

nostrum, quein regem

scimus, judicio regio ac divino omnia
*,

ad universorum salutem temperare

nam

«

Deus noster

ante sseculum operatus est salutem in medio terrse. »

Ita ut etiamsi isthsec in iino terrse angulo efFici permiseris

eorum causa qui locuin incolebant persuasuin tanien habeamus te omnes terram incolentes homines salute
,

dignaturum, qui Christum tuum excitasti omnium honiinum Servatorem. Videturque mihi hoc uno versu quasi qusestionum solutionem prseberi. iVam eorum vice quse contra prsedictum locum perpetrata sunt, Deus, inquit, operabitur salutem in
hic futura ut
cet
,

medio

terrae.

De more autem
sit, sic lo-

jam

prseterita vaticinatur.

Deinde vero do-

quaUa jani
:

oUm

prodigia Deus operatus

quens

«
,

autem

coniirmasti in virtute tua mare. » Pro illo « tu confirmasti " , » Symmachus, « Tu dissipasti

Tu

» virtute tua

mare

,

» interpretatus est.

Et mihi quidem

popuU per mare raibrum duce Moyse transitum, Quare secundum Symmachum dicitur
videtur historice indicare
i

Psal, Lxxiii, 12,

2

Ibid. i5.

GOMMENT.
«

IN PSALM; LXXIII;

1i5

Tu

dissipasti virtiite tua
:

mare
in

•,

»

secundum Theodo-

tionem vero

«

Tu
et

divisisti

potentia tua mare. »

Pharaonem adumbrare mihi videtur dicens « Tu contrivisti capita draconum in aqua ^. Tu » confregisti capita draconis. » per draconem sciHcet Pharaonem per capita vero ejus principes qui sub eo
Deinde ^gyptios
:

,

,

erant subindicat
capita vero

•,

sive per
,

dracones

,

^Egyptios

;

per

eorum

principes et duces

eorum

significat.
,

Illud autem, « Dedisti
sic

eum escam
,

populis iEthiopibus

»

explicet quispiam

quod cadavera eorum ad
»
»

littus
illo

maris rejecta in escam volatiUbus coeh Tuerint. Pro

autem
dotio
,

,

« ^tliiopibus
;

,

Aquila

,

« Egressuris
,

;

»
,

Theointer-

« Novisissimo

Quinta editio

Egresso

pretati sunt.

mentio facta

Postquam eorimi qui inmari Rubro demersi cst sub hsec eorum quee postea gesta sunt
,
:

memoriam
» rentes*^. »

refricat dicens

«

Tu

dirupisti fontes et tor-

Non enim Moyses erat
illa

qui petram virga per-

cutiens, ex
eras
,

eduxit fontes et torrentes; sed tu Deus

Moysen miracula patrabas. Quod additur autem « Tu siccasti fluvios Etliam » ad Jordanem referatur quem fihi Israel post Moysis mortem duce Jesu, exsiccatum pedibus transierunt. Est autem figura
qui haec per
,

,

,

,

«

perileptica, quoe pro
,

singulari

pluralem adhibet.
;

»

Etham vero Aquila

«

Solidos fluvios

»

Symmachug

autem, « antiquos, » edidit. Heec quidem secundum literam dicta sint. Tropice autem loquendo hsec loca referet quispiam ad occultas et invisibiles virtutes dicetque eas esse dracones ut hic vocantur mare autem tropice sumptum, eoram esse domicilium^ per draconem vero multis capitibus principem malignorum spirituum
,
, ^ ,

indicari
»

,

ad quem dixerit quispiam hsec pertinerc
capita draconis
,

:

«

Tu

confregisti

dedisti

eum escam pol5

iPsal. Lxxni, 14. -^ 2ibid.i5,

XXIII,

Il4
»

EUSEBII,

idem quinam jEthiopes allegorise more fuerint, dicetque eos esse qui anima sunt nigra quos a memorato dracone comedi ait , eadem proportione qua ii qui salutaris Verbi carnes comedunt his
pulis jEthiopibus. » Quseret
.
:

consequeoter fontes diruptos in torrentes
vios tropico item

,

et siccatos flu-

more explicare

tentabit. Sed nos post,

quam
mus.

ea ad literam explanavimvis

ad ca;tera transea«

Cum

declarasset Propheta qualia miracula Deusante
,

Tuus est dies » et tua est nox^. » Tantam quippererummutationem tu sokis omnipotens operatuses. Quemadmodum enim firma petra in fluidam materiam conversa, fontes et torrentes ac rursum fluviorum alveum e conex ipsa effecisti trario exsiccasti ita et diem arbitratu tuo in noctem atque rursum noctem in diem commutas ipse vertis luminaria et astra in coelo hicere fecisti eis soU cursum suum adsignasti omnibusque terminos constituisti et annique tempestates per quasi confinia distribuisti omne sseculum varias in sectiones divisisti. Siquidem cum unum sit tempus una et eadem orbis revolutio tu Deus qui omniapotes, variisconversionibus totum distrisaecula rex ediderit

hsec etiam adjicit

:

,

,

,

,

:

•,

,

,

,

,

,

buisti-,

letatcm veri junxisti

,

eam autumno circumscripj

8isti,hyemcm vere terminasti
masti.

haec

quippeomniatu
,

for-

Quoniam
es
,

ip,itur

tu

,

qui a sseculo et ante ssecuUim
et prodigia edere

rex noster
soles

talia

miracula

atque

tuo nutu constituta ex contrariis in contraria vertere
,

merito jain suppUcationibus annuas nostris rogaet «
,

mus

•,

memor
,

esto hujus'^. » Pro iUo, « hujus, »
•,

Sym-

machus « haec » interpretatus est precamurque ut malorum qu0e nobis acciderunt mutationem efticias. Pro » « Tu fabricatus es auroram et solem^ iUo autem
, ,

1

Psal. i.xxni, iG.

2

Ibid.

17.

»

Ibid, 18,

COMMENT. IN PSALM.
Aquila
,

LXXIII.
,

Il5
» interpre-

«

Tu

prseparasti luminare et solem

tatus est.
«
« «

Inimicus improperavit Domino

,

et

populus insi-

piens incitavit

nomen tuum. Ne

tradas bestiis ani-

mam confitentem

tibi^ » Talia sunt inenarrabilis virest.

tutis tuse

opera, qualia declaratum

Horum
jam

ut in

nostri gratiam recorderis supplicamus. Quia

inimici
subje-

hostesque nostri
ctis, sed tibi
jjiens
,

,

non nobis
,

debellatis sibique
•,

Deo nostro improperant

et

populus insiac multosed te et
,

Deum ignorat da^monibusque rum numinum errore gloriatur non nos
qui te
,
,

nomen tuum
,

incitavit

•,

ideo supplicamus et rogamus
tibi

immanibus feris dedititias tradas neque nos in perpetuum obliviscaris ne bestiarum animas devorare solitatarum esca evadamusj quales sunt adversarise potestates quee humanis animabus
, ,

ne animas confitentium

insidiantur ac bellum inferunt

:

sed

«

respice in testa-

mentum tiium^, num genus salvum
«
ipsis

» et

memor

esto pacti tui,
,

quo huma-

facere tibi complacuit

cum novum

Testamentum per Christum tuum elargitus es. Etiamsi enim quidem sunt, mente obscurati, qui « domo

tuum recipiunt at tu utpote Deus clemens hominibus pauperum tuorum supplicationes ne averseris. » Quinam vero
«

iniquitatum^ » repleti sunt, nec Christum
;

,

pauperes sunt
batur

,

qui pro universo populo talia precantur
et xVpostoli
,

nisi Discipuli Servatoris nostri
,

quibus dice-

quoniam vestrum est » regnorum coelorum^? » Hsec enim Hesaias ex persona « Spiritus Domini super me Christi tcstificabatur eo » quod unxeritme-, evangelizare pauperibus misit me^. » Hi itaque pro universo populo precabantur, idem fere
« Beati

pauperes spiritu

:

,

*

Psal. Lxxiii, 19.

— 2Ibicl. 20. —

3

Ibid. 21.

*

Matth.

v, 5.-- sjsai.

Lxr, 1.

Il6
dicentes
»

EUSEBII,

quod Paulus
,

:

«

fratribus meis

cognatis
»

Optabam aDathema esse pro meis secundam carnem qui
,

» sunt

Israelitse^.

Ipsi

quoque
,

Proplietse Dei

,

qui

propter ipsum pauperes erant
cabantur.
((

bsec pro tota gente pre-

Exurge Deus, judica causam tuam, memor
,

esto

op-

»

probriorum tuorum
'.

eorum

quae ab insipiente sunt

» tota die
»

Xe

obliyiscaris

voces

inimicorum tuo-

rum
5

,

superbia

»

semper^. »

eorum qai te oderunt ascendit Quia non nos injirrias aftecti sumus, sed
inimicus improperayit
,

tu

nam

tibi

et

populus insi-

piens incitayit

nomen tuum*, ideo exurge Deus et judica Sta causam tuam. Secundum Symmachum autem » Deus, propugna certamen tuum et recordare oppro,
(( ,

» brii tui »
»

ab insipiente per totam diem.
,

IVe obliviscaris

voces inimicorum tuorum
obsistunt.

id est

,

eorum qui
?

tibi

Usquequo ascendent indesinenter
,

»

Et

et judicet huc desinit sermo Deum opprobrii ab insipientibus causam suam recordeturque illati , neque oblivioni tradat voces inimicorum ac superbiam eorum qui semper extolhmtur. Xeque tamen his bona responsio adjicitur neque orationem bonorum promissio consequitur quod aliis inpsahnis reperire esl. Ideo ab exordio abjectionem perpetuam memoratis hominibus vaticinabatur et in toto psalmo tristium praein finem » subdidit. Hinc occasione dictioni illud

rogans ut exurgat

,

,

,

,

((

,

capta divinus Apostolus
((

,

de iisdem scribens dixit

:

Pervenit autem ad eos ira in finem^. »
^

Rom.

IX, 3.

2 Ps.ll.

Lxxiii, 22,

'

Ibid.

?.5,

*

1

Thess.

ii,

16.

GOMMENT.

m

PSALM. LXXIV.

11 y

t

In finem,
«
» » »

?ie

connim^pas

,

psalmus Asaph,

LXXIV

^

CoNFiTEBiMUR

tibi

Deus

,

confitebimur tibi, et in,

vocabimus nomen tuum'^. » Pro illo, « in finem ne corrumpas, » Symmachus sic interpretatur « Triumphalis de incorruptione psalmus Asaphi. » Sermo igi:

tur est de incorruptione

,

quse justis reconditur, quibus

etiam

victorise praemia

ceu in thesauris reposita sunt.
:

Quamobrem
in finem
»
,

triumphalis dictus est
ait
:

nos autem remittit

de quo Apostokis

«
,

Deinde

finis

,

cum

tradiderit

regnum Deo

et

Patri

cum

destruxerit

»

omnem principatum et potestatem
subpedibus
ejus.
,

et virtutem^.

Opor-

» tet
»

enim illum regnare donec ponat omnes inimicos
Novissima inimica destruetur mors.» quotquot in hoc sseculo , in bono liu,

In fine quippe

jusmodi certamine vicerunt

incorruptam vitam conseqiientur. Quod sub finem prsesens psalmus declarat his « Et omnia cornua peccatorum confringam verbis et » exaltabuntur cornua justi. » Nam cum perinde atque
:

,

Apostolus cornua confringenda esse dixisset, addidit
liid, «

il-

Exaltabuntur cornua

justi

;

»

atque hoc prsesentis
et

prophetise

complementum
5

est.

Quare

psalmus

et

can-

ticum simul nuncupatur
initium ducit dicens
»
.

«

ex persona autem justorum Confitebimur tibi Deus confite,

bimur

tibi
solis

namque

invocabimus nomen tuum. » Ipsis coiivenit confessio cum gratiarum actione,
,

et

qua Servator

in Evangeliis Patri confitebatur dicens

:

« Confiteor tibi

Pater

Domine

coeli

et terra^^ »

autem confitentur, deinde invocant nomen
1

ejus,

Primo qua in«

Psal. Lxxiv,

1,-2

Ibid.

2.

—3

1

Gor. xv, 24.

^

MaUh.

xi, a5.

EUSEBII,

vocatione salutem a Deo consequentur
illud
))
:

,

ut fert dictuni

«

Et omnis quicumque invocayerit
erit*. » Potest

nomen Do-

mini, salvus
et

item hic sermo ad confes-

sionem instituere

eos, qui in praecedenti
ejus
,

ruinam Jerosorepulisti in

lymorum,
»

postremam

obsidionem deploraverant.
«

JVam qui superius dixerant
et
caetera*,

Ut quid Deus
Deo,

finem, iratus est furor tuus super oves pascuae tuae*^? »

nunc docentur

confiteri

et

invocare

Quia vero duplex confessionis modus est necessario liic bis dicitur illud, « Confitebimur tibi, » Per primum quippe ut par est , confessio pro peccatis

nomen

ejus.

,

significatur

•,

per secundum vero

ii

qui prius confiteban-

tur

,

«

pro bonis acceptis gratiarum actionem emittunt. Narrabo mirabilia tua cum accepero tempus ego
,

» rectitudines judicabo^

»
,

torum sententia declarat » dinesjudicabo, ac rursum
»

Hasce Dei voces esse, dicillud quippe , « Ego rectituillud
,

Ego confirmavi co-

«

lumnas ejus, » videlicet terrae-, atque sub hjec illud, Et omnia cornua peccatorum confringam » quem di,

cere conveniat, nisi

Deum?

Si itaque

ex persona Dei haec

dicantur

,

cur alius qui
sic

Deum

noverat, ipsura quasi
,

compellare
» » estj » ac

videtur, « Xarrabo mirabilia tua
» ac infert, «

cum

accepero tempus,
,

Quoniam Deusjudex

rursum « Quia calix in manu Domini vini » meri? » Cur his omnibus subjungit, « Ego autem ancantabo Deo vTacob et omnia » nuntiabo in sseculum » cornua peccatorum confringam? » Animadverte igitur num his verbis unigenitum Dei Yerbum quae ad Patris
, ,
,

deitatem spectant enarrans, sua opera enuntiet. Ait itaque « Narrabo mirabilia tua cum accepero tempus. »
Aquila vero
» tutum*,
1

sic

habet

,

«

Cum

accepero tempus sta«

»

Symmachus autem,
Psal. Lxxni,
i
.

Cum

accepero syna-

Joel.

11,52.-2

^

Psal. lxxiv, 5.

COMMENT.
»
«

IN PSALM. LXXIV.

11

gogam.

»

Videturque mihi hsec opportune dicta esse,
» vel
,

Cum accepero tempus statutum,

«

sj^nagogam. »

tempore opportuno omnia Patris in Ecclesia ex gentibus gesta mirabilia narraturum ,
Pollicetur quippe se in

quam
»

Ecclesiam
,

ipsi Pater

promisit his verbis

:

« Postula

a

me

et

dabo

tibi gentes

hsereditatem tuam , et posterrse
,

» sessionem

tuam terminos
, ,

^

.

»

Cum

ergo hoc tem-

pus statutum
terint
«

inquit, accepero

et

cum opportunitatem
tua.

consecutus ero

tunc omnibus gentibus quse sese conver-

narrabo

omnia mirabilia
,

Quibus subdit

Ego rectitudines judicabo.

» Justitise

namque
,

et rec-

non Judseos solum admittere neque Ahrahami genus dumtaxat secundum Moysis vocationem recipere, sed omnibus ex gentibus servandorum electiotitudinis opus est

nem
bitur
»

facere.
:

Quamobrem
*,

Petrus in Actibus dixisse scri,

«

In veritate comperi
sed in
»

quia non

est

personarum

acceptor Deus
ceptus est
illi
'~.

»

omni gente qui timet eum acPaulus autem Judseo primum postea
,

Grseco prsedicandum Evangelium esse dicit his verbis
«

:

Non enim
in salutem
Justitia

erubesco Evangelium

:

virtus

enim Dei
,

est

»
»

omni credenti, Judseo primum et Grseco. enim Dei in ipso revelatur^, » Quibus hic con:

sequenter dicitur
:

Ego rectitudines judicabo. » Deinde subjicit « Liquefacta est terra et omnes qui habitant in » ea ego confirmavi columnas ejus^ » Secundum Sym«
:

machum
»

vero

,

« Constituetur
:

,

» inquit

,

«

terra

cum

habitantibus in ea

ego confirmavi columnas ejus. »

Hsec porro prsecedentis psalmi dictis affinia sunt. Terra

siquidem obsessa
«

et igni tradita

,

de

qua dicebatur

,

Quasi in sylva lignorum securibus exciderunt januas

» ejus in
»
*

idipsum

,

in securi et ascia dejecerunt
,

eam,

Incenderunt igne sanctuarium tuum
Psal,
II,

in terra pol-

8.

2

Aot, X, 54.

5

Rom.

i,

16.

'•

Psal. lxxiv, 4»

120
» luerunt

EUSEBII,
; ,

tabernaculum nominis tui ^ » haec passa liquefacta est et una omnes qui habitabant in ea impietatum suarum causa haec perpessi sunt. Cseterum his
*,

pereuntibus
» ejus. »

,

« ego

,

» inqult

,

«

confirmavi columnas

Quas eas

esse dixeris, nisi sacros Apostolos et

omnes Servatoris

nostri Discipulos et Evangelistas? JN'am

cum ex eadeni terra prodiissent, columnae et firmamentum Ecclesise facti sunt. Quapropter Paulus Apostolorum
roryphseos columnas vocabat dicens
»
:

«

Jacobus et Ceesse. »

phas
«

et

Joannes, qui videnlur columnae
,

Dixi iniquis
,

Nolite inique agere

,

et delinquenti-

» bus

Nolite

exaltare

cornu".

sanctse et catholicce Ecclesia?

Columnas quidem ego, inquit Deus, firmavi
»

utpote qui ex memorata terra liquefacta
ribus suis
,

cum

habitato-

ipsos

elegerim

;

reliquos vero

contestatus

sum

,

prsecipiens ilUs ipsosque cohortans ut ne inique
:

Secundum Symmachum vero « Dixi scditio» sis, » inquit, « Ne seditiose agatis, et iniquis, No» lite exaltare cornu^. Ne extollite in altum cornu ves» trum loquentes cervice iniquitatem*. » Eadem vero ipsa possunt ad alium ordinem eorum videlicet qui
agerent.
,

ex circumsione sunt seditionem moverunt
habitabaut in ea.
inique agerent
exaltarent
,

,

referri
et

,

qui contra Servatorem

,

adversus
est terra

eum

insurrexerunt

;

quoruni causa liquefacta

eorum et omnes qui Cseterum omnibus quoque per orbeiu
est,

gentibus Apostolorum proedicatione testincatus
,

ut ne

et

peccatoribus ut ne peccati cornu
sese efferrent et arroganter agerent,

neque

neque loquerentur adversus
sane
ante agebant

Deum

iniquitatem

:

quod

cum multiplicium deorum errori animum adhiberent, et Deum universorum ignorarent.
«
»

Quia ncquc aboriente, neque

al)

occidente, neque
ii, 5.

Psal. Lxxiii, 5.

2

pgal. i.xxni,

5.—

3

Galat.

>*

Psal. lxxiv, 6.

COMMENT.
» a desertis
lisec

IN PSALM. LXXIV.

121
est^. »

montibus, quoniam Deus judex
ait,

Et

quoque,

per Apostolos meos omnibus homini,

bus testificatus

sum

ut judicii Dei
,

recordarentur

,

et

oihnis iniquitatis finem facerent

persuasi universorum

judicem non procul abesse ^ sed omnia implere , et ubique praesentem esse. Quare convenit nos quasi in oculis ejus viventes animo ad eum converso degere. Neque

enim procul
sive

abest
;

,

ita

ut arbitremur
oriente
,

eum
in

longe

a

nobis habitare
in

sive
et

in

sive

occidente
et prse-

desertis

montibus.

Nam
est.

medius

sens universis, judex

omnium
j

Judicii

autem
,

ilHus

officium est, ut unicuique pro merito tribuat

hunc

humiliet et hunc exaltet

superbos quidem illosque qui
,

altum extollunt humihet humiles vero « Deus superbis resistit , huexaltet secundum illud » mihbus autem dat ^atiam^. » Quamobrem ait, « Quia
iii
,
:

cornu suum

neque ab oriente, iieque ab occidente, neque a deser» pro quibus Symmachus sic interpre» tis montibus « Non enim ab oriente non ab occidente tatus est
»
*,

:

,

neque a deserto montium sed Deus judex hunc quihunc autem exaltat. » Et quod sane » dem humiliat necessarium est omnes homines cognoscere inquit « Quia caUx in manu Domini vini meri plenus raixto. » Et incUnavit ex hoc in hoc verumtamen faex ejus non
»
:

,

,

,

*,

»

est

exinanita

,

bibent omnes peccatores
,

terrne. »

Se-

cundum Symmachum vero « CaUx enim in manu Doita ut tra» mini, et vinum merum replens eflusum » hant ab ipso. Yerumtamen faeces ejus guttatim expri,

mentbibentesimprobi terrse. » Hsecitem, ait, omnes homines docui, ne ignorent caUcem iUum omnes manere, quem cuique temperat et commiscet universorum judex. Hoc porro inteUigas ex iis, quae in prophsetiis de caUce
»
*

Psal. i,xxiv, 7 et8.

2

Jacob.

iv, 6,

xxin,

i6

1^2
feruntur*, in
» »

EUSEBir,

Jeremia quippe scriptum
Israel
;

est

:

« Dixit

Do,

mini Deus
de

ad

me

,

Sume calicem

vini meri

»

»
» » »
»

ad omnes gentes quas ego mittam te. Et bibent et voment et insaqucm ego mittam in medium nient a facie gladii eorum. Et accepi calicem de manu Domini,-et poad quas misit me Dominus Jetavi omnes gentes
et potabis ipso
,

manu mea

,

•,

rusalem et civitates Juda, reges ejus et principes ejus, ad ponendum eos in solitudinem , in inviam, et in

» »
((

subsannationem

:

et

Pharaonem regem ^Egypti

,

et
:

pueros ejus et optimates ejus^-, » ac deinceps ait Et omnes reges terrse alienigenarum , Ascalonem, Ga-

»

Accaronem Idumseam et Moabitidem filios » AmmOn, et omnes reges Tyri et omnes reges Sidonis, » et omnes reges Insulae trans mare-. » Postea vero sic « Dixit Dominus omnipotcns Deus Israel, BicOncludit

zam

et

,

,

,

:

»

bite et inebriamini, et vometis, et procumbetis, nec
,

» resurgetis a facie gladii

quem
,

ego mittam in

» vestri. Et erit,
» tua, ut »

si
,

noluerint accipere calicem
Sic dicit

medium de manu
ins-

bibant

dices ad eos

Dominus virtu-

tum, bibentes
,

bibetis^. » Queis ediscitur,

Deum
,

tar medici

amaram
,

antidotum gentibus offerre

nempe

castigationes ut evomant, malitiamque illam exuberantem quam intus habent exonerent primamque Jerusa;

lem omnes

eo calice

potandam

,

deinde reliquas gentes

,

quia

simili purgatione per illatas castigationes

eva-

cuandi snnt.
prophetica

Prcesens itaque

sententia perinde atque
esse docet in

illa

doctrina

,

calicem

Domini

•,

in

quo singulorum fructus

colligens,

manu quasi meratione

rum vinum
et cujuscpie

exprimit. Deindc vero pro

justitiae

merito, potum temperans, cujusque actioipsis

mim
1

proportione habita,

bibendum propinat. Non

Jer. XXVI, 5.

^

Il^iJ, 20,

Ibid, 27.

COMMENT. IN PSALM. LXXIV.
,

120

enim prava dumtaxat singulormn opera sed etiam bona examinanda et sequa lance ponderanJa sunt atque congruentem singulorum operibus potum parare opus est.
•,

Quod
»

ipse declarat his verbis
» ita

:

<(

Et inclinavit ex hoc in

utima commixtione maia singulorum opera bonis temperentur. Pro illo autem Inclinavit ex hoc Ita ut trahant ab ipso, » inin hoc, » Symmachus, » terpretatus est et ut fsecem bibant omnes peccatores terrse. Non enim mixtio temperata, sed quod extremum
hoc,
,
<( <(
•,

ac turbidum est

,

gravium scelerum

reis
:

reservatur.

Quare secundum
» « jEgo

Symmachum dictumest

((

Verumtamen

faecesejus guttatim exprimentbibentesimprobiterrse.»
,

autem annuntiabo in saeculum cantabo Deo » Jacob^. » Supra memorata omnia inique agentibus dixi et contestatus omnibus prsecepta dedi. Ego vero Narrabo mirabilia tua cum acqui superius dixi Ego rectitudines judicepero tempus~-, » ac rursum, Ego confirmavi columnas ejus, » » cabo-, » iterumque, postquam prsedicta peccatoribus pra^dicavi et testificatus sum , et postquam judicii rationem omnes edocui , quid faciam? In sseculum cantabo Deo Jacob. » Novi quippe eum qui religiosi viri Deus est patrem esse meum j ipsi,

,

<(

,

((

((

((

,

que cantabo

,

ipsi

prseclara

gesta

mea annuntiabo.
((

Deinde vero accepta a Patre judicandi potestate, omnia » cum quidem quo » cornua peccatorum confringam
'^

5

tempore tolerantia
erat
,

,

patientia et mansuetudine
•,

utendum

ipsos extolli concesserim

verum
,

in fine cornua

eorum contra Deum
exaltabitur justus

elata confringam

viceque versa

cornua justi, quia demissa erant, exaltabo. Tunc vero

quando una cum rege suo regnalwt Primitise enim Christus; secundum Apostolum qui ait
,
:

((

» deinde qui Christi sunt in
*

adventu ejusj deinde

finis,

Psal. Lxxiv, 10.

2

psal, lxxiv, 2.

3

Ibid. 11.

124
»

EUSEBII

,

cum tradiderit regnum Deo et Patri cum destruxerit » omnem potestatem et virtutem ^. » Quando scilicet justi vitae immortalis calicem bibent, quem ipsis promi« Donec bibam illum novum vobiscum in sit dicens
,
:

»

regno coelorum^.

»

In finem

,

in Jiymnis

,

psalmus

ipsi

Asaph

,

canticuni,

LXXY ^
jVotus iu Judaea Deus
«
,

in

Israel

magnum nomen

psalmus item ex numero eorum est qui ad bonum fidem remittunt praecedentique atfinis, de judicio Dei verba facit. Quod deinceps his verbis declarat
ejus*. » Hic
;
:

«

De

coelo
*,

auditum

fecisti

judicium, terra tremuit
terrse.

et

» »

quievit
ceret

cum exurgeret in judicium
»

Deus, ut salvos faillo

omnes mansuetos

Et in
,

quidem
ex,

iniquis dicebatur. « Nolite exaltare cornu
» toUere in
«

et nolite

altum cornu vestrum
et

;

» in praesenti

vero

Turbati sunt omnes insipientes corde. Dormierunt

»
»

somnum suum
divitiarum.
»
Ili

,

nihil

invenerunt

omnes

viri

vero erant qui cornua extulerant.

His porro altissimum

dogma

traditur

,

ut sciamus qui

sit

verus Israel, et

qiiaa sit ejus
,

secundum rectam veramque

rationem regio

quse item vera ; domicilium. Haec Spiritus propheJerusalem, quod Dei
;

qua^ vocatur Juda^a

ticus praecellenti sapientia dispensat

atque una

iis

qui

more rem intelUgunt, voluptatem ob nominum simiUtudinein aftert, cos autem qui specuabjectius Judaico

landi vi preediti sunt divinis institutis erudit. Juda?us
*

iCor. XV, 20.

2

Matth. xxvi,

29.

3

pgal. lxxv,

i.

*

Ibid. 2.

GOMfllEJST.

IN PSALM. LXXV,

*

125

itaque qui nihil aliud est,
et

quam
; ,

caro et sanguis, carnali

corporeo more hsec audiet

deinde vero extoUetur,

sensu carnis suse temere inflatus

neque caput tenens seIsraelem esse
,

cundum
Judaeam
putabit
;

S.

Apostolum. Quare

se

atque

nihil aliud

quam

Palsestinorum regionem esse

locum vero Dei pro terrena Jerusalem habebit quoniam Hebraica lectio in Salem locum ejus factum esse dicit^ quo item modo rehqui interpretes, « in Sa» lem » videlicet, ediderunt. Qui vero divina imbutus disciplina est cum edidicerit non omnes qui ex: Israele sunt Israel esse neque quotquot semen Abraham , filios ejus esse*, non enim filii carnis, ii filii Dei sunt, sed
:

,

,

,

•,

fiUi

promissionis

,

ii

pro semine computantur-,
5

cum auqui in
,

dierit
» »

item illud Apostoli dictum
,

«

Non enim

manifesto

Judaeus est

,

neque quse in manifesto

in

carne est circumsio; sed qui in abscondito, Judseusest

» et circumcisio cordis in spiritu,
»

non Uttera, cujus

laus

non ex hominibus, sed ex Deo est^; » ac rursum, « Nos » enim sumus in circumcisione qui in spiritu Dei servi» mus, neque in carne confidimus"-, » cum consideraverit etiam illud, « Respicite Israel secundum carnem^,» utpote scilicet alio existente, qui non secundum carnem sed secundum spiritum verus Israel est hsec edoc,
;

tus

,

verum Israelem admittet

eum

qui ex opere

demon-

stratur.

Nomen

porro accipitur pro eo qui videt
,

Deum

5

crgo virum perspicacem

notitia prseditum et

doctum,
haec senejus. »

solum

esse

verum Israelem declarabit, qualem
,

tentia prodit dicens

« In Israel

magnum nomen

Evincit vero Judseum IsraeUs nomine dignum non

esse
« Yae

propheticus sermo,
»

qui ipsos respicit et sic habet

:

genti peccatrici

,

populo pleno peccatisj
:

» et, «

Audite

»
i

verbum Domini principes Sodomorum
Psal. Lxxv, 3.

attendite legi
* 1

2

Kom.

ii,

28.

^

Philip. iii,5.

Gor. x, i3.

126
»

EUSEBII,

Dei populus Gomorrlise^. »
,

Quemadmodum
sole

etiam qui

de gentibus dicit

ab oriente

usque ad occideii:

tem gloria celebrari nomen suum in gentibus « et in » omni loco*^, » ait, « thymiama offertur nominimeo et » sacrificium mundum^^ » ac rarsum, « Quia inagnum » est nomen ineum in gcntibus^j » aperte declarat posse gentes Israel esse siquidem « in Israel magnum nomen « Yos autem propha» ejus. » Juda?is yero dicebatur » yidelicet nomen Dei. Rursumque illis » natis illud dictum est « Propter vos semper nomen meum blas» phematur in gentibus^. » Si itaque heec Scriptura docet
,
:

,

:

illum esse Israelem penes

quem nomen Dei

celebratur

ex jam dictis manifestum fuerit qui vere et proprie Israel vocandus sit. Proportione quadam de Judsea

idem
existit.

intelligas.

Nam

ubi

cognitio

est

,

ibi
:

Judsea

Quod

his verbis Scriptura

declarat

«
,

Notus

»

in Judsea Deus. »

Quod

si
,

id

Palccstinorum terra reperitur
jfuerit

non in Judaea sive in cum multa ibi idololatria
«

quandoolim

Judsei idola colebant; ita ut Prophetae

iVam secundum nu» meruin civitatum tuarum erant dii tui Juda et se» cundum numerum biviorum Jerusalem sacrificabant » ipsi Baal^, » qui fieri potest hanc dici Juda^am qua^ notitiam Dei obtineat ? Cur item non dicas jEgyptiorum regionem eo vocabulo dignam de qua dictum est,
ipsos coarguerent ac dicerent.
,

,

«

Et erit
,

sus

«

Domino in terra JEQYpti'^ » ac rurEt notus erit Dominus iEgyptiis ? » IVam si pealtare
5

quid , impediat quominus omnes qui cognitionem Dei acceperunt in Juda^a esse dicantur ? Quare consequenter

nes eos quibus notus est Deus Judsea reperitur

ad
*

istha^c
Isai.
I,

,

Ecclesi ^ei per totuin
2
'

orbem
11.

constituta
Ibid.

,

in

4.

*

Isai. Lv, 5.

— —

Ibid.

10.—
11,

3

Malach.
^

i,

*

5

Ibid.

Jercin.

38.

igai. xix, 12.

COMMENT.
qiia qui est
.

IN PSALM.

LXXV.
est
si
,

I27
Judaea con-

super omnia Deus notus

Judseam csse totam divinitus inspiratam et Judaicam Scripturam quse ceu possessio et ambitus veri Israelis nuncudicas
,

gruenter dici possit.

Neque aberres

,

pari potest

,

quia in ipsa cognitio Dei continetur. Pari
vera Judaea et verus Israel inteliigatur.

itaque

modo

Perpendas vero quomodo « factus est in pacelocus ejus, et
» habitatio ejus inSion^. »

Nam si

locus

ille,

quem Judaei

in honore habebant, belliset vastationibus
fuisset
5

merito Judasis

non obnoxius concedi posset eum ipsum esse lo-

cum

a Scriptura indicatum.

Quod

si ille

a

fundamentis

dirutus et ssepe captus ab hostibus fuit, et
ejus in

tamen

locus

pace

esse dicatur;
,

non sane
,

possit revera putari
sit.

locus Dei esse

qui plerumqae ab inimicis debellatus
dicit
,

Quare jam non

in

Jerusalem

ne quis laberetur Ju-

daicam urbem
tentiam

esse cogitando*, sed ioco illius

veram sen-

sic expressit, «

Factus est in Salem locus ejus. »
:

Salem vero pax explicatur quare apud Septuaginta interpretes dictum e^t, « Factus est in pace locus ejus. » Si igitur animse omni prorsus bello libera^ in prosperitate,
,

quietc et tranquillitate degentes, in terra reperiantur

jure dicantur

illse

locus Dei essc, utpote quae Spiritum

dtvinum
»
»

in se capiant. Ideo de talibus
illis

dictum

est, «

In-

habitabo in
et ipsi

et

inambulabo
»

,

et ero illorum
si tales

Deus,

eruntmihi populus*^

Quod

in terra percoelesti

raro inveniantur,

cum

contra in civitate Dei

Dei domicilium, Angelis, Archangelis, divinis virtutibus, spiritibusque sanctis frequentetur-, jure dicat quis-

piam

ibi

locum Dei

esse, et illam

veram

esse

pacem,

quse Salem hic Ilebraice nuncupatur. Quare Apostolus

cum
»
*

nosset

eam

dicebat

:

« Illa

vero qu9e sursum est Je^.

rusalem libera
Psal, Lxxv, 3,

est, quee est
Levil. xxvi,

mater nostra
Gal. iv, 26.

»

Nam

Sa-

~

2

12.-3

128

EUSEBII
«


,

lem explicatur ,
»
cis
:

Pax

•,

»

Jerusalem vero , « Yisio pa-

»
:

cujus lares in coelestibus divinisque virtutibus
in quibus Deus ipse
,

existunt

ambulat utpote quse ejus deitatem capere valeant. Deinde dicitur « Et babitatio » ejus in Sion^»Postea subjungitur:«Ibi confregit poten:

»
si

tias

arcuum, telum, gladium
sic

et bellum. »

Hic rm'sum,
,

in sensibili et terrena Sion ba^c gesta essent

causa invidendi Judseis
ipsis

non esset explicare volentibus; quod si
est bic

rebus gestis contrarium appareat, quia in obsidione
fuit*,

inimicorum diruta

necessarium
,

Sionem, quse
bsec

cum

pace congruat intelligere

scilicet

Ecclesiam Dei 5

vel etiam coelestem illam de

qua divinus Apostolus

declaravit, « Accessistis ad Sion
»
»

Dei viventis

montem, et civitatem Jerusalem coelestem et multorum mil,

lium Angelorum frequentiam,

et ecclesiam
-.

primitivo-

»

rum

qui conscripti sunt in
,

ccelis

»

Hic enim nullo
existente,

peccato vigente
potentiae

nulloque
qui
,

animarum inimico
,

arcuum
iis

contritse sunt
illa

telum
".

et gladius ablata

sunt , ita ut de
«

mansione dignati sunt dicatur,
gemitus
»
,

Abscessit dolor
«

tristitia et

Illuminas tu mirabiliter a montibus seternis
^.

turbati

»

sunt insipientes corde

»

Admodum
eum

consequenter,
intra

postquam locum Dei declaravit, docet non
liujusmodi concludi bona-, sed

locum

ceu radios exinde
:

emittere ad eos qui longissime
«

nbiminas tu mirabiliter a
,

Quamobrem ait montibus seternis. » Quinam
siti

sunt.

montes illi seterni nisi Sion et Salem de quibus superius actum? Ex supernis igitur ct coelestibus cacuminibus ceu ex seternis montibus deitatis suae radios ad ter,
,

,

rigenas usque emittens,
bistrat

eorum qui

digni sunt animas il-

Spirituquc sancto suo iUuminat. Has, inquam,
justi judicii

iUuminatj suo autem lumine indignos
iPsal. Lxxv, 4.

sui

^

Hcbr.

xii, 22.

^

Jsai, li, i.

^

Psal, lxxv, 5.

COMMENT. IN PSALM. LXXV.
providentia invadens
conturbat.

I29
subdit
re-

Quamobrem

« Turbati sunt omnes insipientes corde. »

Nam cum

verainsipientescordej sive
»

secundum Symmachum, « superbi corde, » essent, divinae lucis radios non exceideo turbati sunt.

postquam dormierunt somnum snum nihil invenerunt in mani» bus suis, » quia viri divitiarum ^ » erant. JVam cum ad breve tempus in mortalis vitse phantasia dormitasipsi
((

perunt,

lidem vero

,

((

sent, et altum de divitiis saperent, rati se aliquid esse,
in voluptatibus
,

c|uas sibi divitise conciliabant,

demersi

autem, atque ex hac vita translati, sese nec quidpiam manibus tenentes depre, henderunt Quare alicubi dictum est Ne timueris cum
sunt. Experrecti
nihil habentes
.

:

((

»

dives factus fuerit
:

homo

,

et

cum

multiplicata fuerit

domus ejus non sumet omnia, neque descendet cum eo gloria ejus ~. » Unde nec immerito illi vere insipientes corde turbati sunt ab » increpatione Dei Jacob ^ » sive secundum Symma» gloria

Quoniam cum

interierit

»

((

*,

chum,

((

a fremitu. »

Tunc enim sententiam justi judicii
quia dormitave-

Dei subeuntes, merito turbabuntur,

runt concensis equis suis, videlicet lascivis corporibus,

cum
»

oportuisset vigilare et sobrie agere
:

,

memores

divini

prsecepti dicentis

((

Yigilate, quia nescitis

horam *. » Illi vero dormitabant, et num suum, somniis et phantasiis dediti, equisque lascivis, corporibus nempe suis usi. Hi itaque omnes qui, modo insipientes corde, modo viri divitiarum, nunc ascendentes equos vocantur,

diem, neque dormierunt som-

dum

in praesenti vita dege-

rent, dormitaverunt*, sive secundum
»

Symmachum,
,

((

so-

porati sunt, » sopore et ebrietate animse depressi.
, ((

Deinde vero
tasiis dediti
1

dormierunt

somnum suum
,

vanis

phan-

•,

ac

demum

expergefacti

turbati sunt ab
7,

Psal. Lxxv,6.

—2psal.xLvni, 17.— ^Psal. lxxv,

— *Matth. xxv,
ly

i3,

XXIII.

l3o

EUSEBII,

increpatioue Dei Jacob. Hic porro erat Servator noster,

Dei yerbum, qui

ipsi

Jacob Deus visus

fuisse in

Scriptura

fertur, quique judicium in
«
))

omnes a Patre

accepit.

Tu
^.

terribilis es,
)>

et quis resistet tibi?

ex tunc

ira

tua

lis

qui divinae lucis radios excipere nolunt,
dicitur.
,

terribilis

esse

Quapropter

sic

superius ipsum

Deum
»
))

alloquebatur
eeLernis*, »

«

Illuminas tu mirabiliter a montiait
:

bus
es
,

nunc autem eidem

«

Tu
,

terribilis

et quis resistet tibi ? » Ipse itaque et lucis largitor,
;

et terribilis est

iis scilicet

qui in dextera sunt

lucis

ad-

ministrator
dicet
:

•,

iis

qui in sinistra, terribilis, quibus etiam

ignem aeternum, paratum diabolo et » angelis ejus". » Deinde subdit, « Ex tunc ira tua. » Ex tunc a quonam tempore nisi a quo dormitaverunt qui
« Abite in
,

,

ascenderunt equos,
pientes corde?

et

dormierunt

somnum suum
sibi ipsis
:

insi-

Ex

eo

namque tempore
irse-,

thesau« Ite

rizaverunt iram in die » lumen ignis vestri ,
» tis
"
:

ita ut ipsis dicatur

ad

» Singuli

et ad flammam quam accendisnamque quo tempore peccant, ex eo
:

iram
tur

sibi

thesaurizant

siquidem per iram inteUigitur

supplicium peccantibus reconditum. Deinde vero dici-

auditum fecisti judicium *. » Accuratius animadvertas, non dictum fuisse « fecistij » sed, « au» ditum fecisti. » Antequamenim judicii tempuseveniat iis qui antc judicium mortalem vitam obiere, per divi:

«

De

coelo

,

nas lectioncs, sermones de divino judicio ipsos audire fecit.

Sed nimc quidem faturum judicium de coelo audifecit
:

tum
re
»
,

superveniente autcm jnsti judicii Dei tempoinquit, « tremuit et quievit,

« terra, »

cum

exsur

-

geret in judicium Dcus, ut salvos fareret
suetos
1

omnes mansit

»

tcrraF^

^.

»

Aperte auteni his declarat, quae
'j

Psal. Lxxv, 8.
5

2

Matth. xxv,

i.

3

l^ai,

,,^

n^

/.

p>;al.

lxxv, 9,

r-

Ibid. 10.

CiOMMEJNT. IN PSALM. LXX.V.
judicii causa*, uti scilicet salvos faceret

l5l
terrse.

mansuetos

JVam de impiis dictum

est

:

«

Non

resurgent impii in ju-

» dicio, neque peccatores in concilio justorum.

» novit Dominus viam justorum, et
»

iter

Quoniam impiorum peri-

bit

^.

»

Cum

surrexerit itaqae Deus in judicium, ut

salvos faciat

omnes mansuetos terra3, terra tremet et quiescet. Nam mansueti quidem salutem obtinebunt; alii autem, irse tradentur. Reliqua vero terra, et qui medio
in statu versantur
,

assumpto Dei timore a perturbatione
co[,itatio

quiescent. «

Quoniam
esse

hominis confitebitur
tibi'^.

tibi,

» et reliquise cogitationis

diem festum agent

»

Et

hoc

ait

futurum

cum

exsurget in judicium Deus, ut
j

omnes mansuetos terrse quid aliud id fuerit, quam quod « cogitatio hominis confitebitur tibi? » Omnis quippe lingua omnis hominum cogitatio mentisque perceptio tempore judicii confitebitur Deo, quando
salvos faciat
,

occulta

hominum reveiabuntur.

« Et reliquiae, » inquit,
tibi. »
nisi
iis

« cogitationis
rit

diem festum agent

Quid porro fue-

iUud, « reliquise cogitationis, »

ratiocinium omni
de quibus dictum

prava cogitatione purgatum ? simile
est
:

«
^.

ReUquise
»

» sunt

cogitationis

secundum electionem gratiae factse Sic igitur et ipsum [ratiocinium ] reUquise vocatum est-, quapropter tunc festum aget,

utpote in tempore suo promissiones regni coelestis accep-

turum.
«

Vovete

et reddite

Domino Deo
:

vota vestra

,

omnes

»

qui in circuitu ejus

estis

terribiU et ei qui aufert spi-

» ritus principum,terribili

apud

reges terroe*. » Absoluto

de Dei judicio sermone, hortaatis more prsecipit nobis ut voveamus et Domino Deo nostro vota reddamus dum
:

tempus adest, ut id agamus nos adhuc necessario commonet. Yota autem promissiones nuncuin prsesenti vita
1

Psal.

I, 5.

— 2Psal, lxxv,

ii.

3

Rom.

xi, 5.

4

Psal. r-xxv, 12, i3.

l5a
pare solet
))
:

EUSEBII,

quare dictum
:

est

:

« Si

votum

voveris

,

ne

quam toUnusquisque ergo nostrum propositum et promissionem suam, ceu votumreddat,
tardes reddere

melius enim est non yovere ,
^.

))

vere et

non reddere
:

»

memor
»
))

dicti illius

«

Immola Deo
:

sacrificium laudis, et

redde Domino vota tua
tionis
,

et

in^oca

et

eruam

te et glorificabis

me me
'^.

in die tribula»

Nunc

igitur,

ait, «

Vovete

et reddite. »

Tempus enim

aderit qui o-

mnes qui
»

in circuitu ejus sunt afferentmunera.
« reges Tharsis et insulse et

Namtemofife-

pore regni ipsius
rent , reges
»

munera
et

Arabum

Saba dona adducent ,
".

adora-

bunt

eum omnes
suis,

reges terrse

»

Tunc ipsum in throno
donis adorabunt, id
Idcirco

gloriae suae

sedentem, omnes
est,

cum

est,

cum

quos afierent, fructibus.

dum

adhuc tempus

cum
pore

reddamus; ut thesauros nostros condiderimus, eos opportiino temet
ipsi afferamus, digni habiti ut inter eos

monet ut voveamus

qui thro-

num

ipsius

circumdant annumeremur. Omnes enim in

circuitu ejus afferent ipsi

munera, qui non arcedentiilli

bus ad eum, nec munera

offerentibus terribilis est.

Quare
»

sic

concluditur

:

« Terribili et ei qui aufert spiri-

tus
,

principum,
«
^,

terribili

apud

reges terras

^.

»

enim
» et

Non permanebit
» de
illis

spiritus

meus

in

filiis

IUud homi-

num

quoque dicetur qui olim principes

duces audiebant, et Spiritu sancto dignati sunt, sed
gratia

non digno accepta
dantur.
» »
*

modo

yixerunt

:

a quibus spi-

ritus auferetur, ut eo privati,

promerito supplicio de-

Secundum S^-mmachiim vero, « Legistatori, auferenti quidem Spiritum ducum terribili autem regi,
.

bus terrae

»

Eccles. V, 3.

2

Psal. xlix,

i/f.

s

Psal. lxxi, i6.

>*

Gen.

vi 5,

GOMMENT.

IN

PSALM. LXXYI.

l53

Injinenipro Iditlium , psalmus Asapli,

LXXVI

*.

« A^ocE
»

mea ad Dominum clamavi
^. »

,

voce

mea ad

Deum
,

intendit mihi

Psalmus ab ipso Asaph dictus
,

est

refertur

autem ad personam Idithum
,

pro quo ea

quse in psalmo feruntur composita sunt.

Unde Symma((

chus,
»

((

Propter Idithum
se editos

»

Aquila vero,

Super Idi-

thum

» interpretati sunt. Et

jam quidem Asaph hos
qui

sermones ab

quasi magister discipulo ipsi Iditradit
•,

thum ad meditandum
eget, salutare

vel quasi medicus ei

pharmacum ad levamen morbi medela segro oflert. In superioribus autem pro eodem viro ipse David modo psahnum, modo canticum scripsit. Quare in
In finem pro psalmo XXXVIII. sic habet inscriptio, » Idithum, canticum ipsi David *. » Quod vir iste Da((

vidi et

Asapho

sequalis fuerit narrat Scriptura Paralipo-

menon,

uti superius

commonstravimus. Mihique videtur

Idithum doctrina de providentia opus habuisse, quia ex hominibus multos videret impios, superbos et arroganac vice tes, divitiis et ampla re familiari luxuriantes versa justo abjectos et ab impiis opprassos. Yero simile igitur est illum hsec segre tulisse eaque de re tum Davidi
•,

,

tum
»

ipsi

Asaph verba
((

fecisse

,

qualia ex antiquis

alii

proconUi-

ferebant,

Cur impii prospere agunt, senuerunt? Semen eorum pro voto

et in divitiis
;

pueri

eorum

»
»
1 3

dentes, assumentes psalterium et citharani. Dicit au-

tem Domino
Psal. Lxxvi,
i.

,

Abscede a
2

me

:

vias tuas scire nolo

^.

»

Ibid.

2.

Vide supra
Job. XXI,

p. 160 et

25

1

4

7.

l54

EUSEBII,

Hsec ut verisimile est et similia quserenti Idithum

David,
ipsi

modo Asaph,

quasi inagistri et

modo medici, ad eam
,

elevandam opinionem, doctrinse verba tradebant. Quapropter in xxxviii, eum ad talia dicenda iustituebat « Dixi, Custodiam vias meas, ut non delinquam in » lingua mea. Posui ori meo custodiam, cum consisterct » peccator adversum me obmutui et humiliatus sum et
:

:

» silui

,

» et caetera

,

quse suis locis explicavimus. In lxi

autem eumdem ipsum his verbis edocuit, « Xonne Deo » subjecta erit anima mea? ab ipso enim salutare meum. » JVam et ipse Deus meus et Salvator meus susceptor » meus non movcbor amplius. Quousque irruitis in ho,

minem interficitis universi vos? » Quorum etiam mentem pro collata nobisgratia exposuimus. Consequen»
,

ter

Asaph eidem viro hoc in psahno disciplinam tradit
iis

ut in tentationibus hujusce vitce, atque in

quseipse

ex prophetiis ab

se enuntiatis

de impiorum insultu, deque
5

populi Dei abjectione probe noverat, non turbaretur
sed in hujusmodi angustiis ad

Deum, ceu ad salutarem

portum, confugeret

,

ipsumque precibus sedulo compel,

laret, et ea diceret, quoe ipsi

quasi maoister in prsesenti

psalmo offerebat. Qua suscepta ille disciplina, animaesuse hanc medelam adhibebat, ad solatium suum hh usus verbis « Voce mea ad Dominum clamavi, voce mea ad » Deum, et intendit mihi. » Eo, inquit, modo me com« intenposui ut dignus attentione Dei essem quare
:

,

,

,

» » »

dit mihi.

Talesque voces

et

clamores emisi, qui digni

Quamobrem secundum Symmachum dicitur, »Yoce mea ad Deum,et clamante me ad Deum,
audituDeiessent.

« aures suas praebuit. » His docebatur

taret

Deum procul
vocem
ipse

esse

Idithum ne puclamantibus ad se. jVam si ad prisibi

mam

propitium

Deum factum

esse sen-

COMMENT.
serit, ipsa re

IN PSALM. LXXVI.

l35
adesse,

docebatur divinum
« in die tribulationis

numen ubique
mese, » inquit

et providentise oculos dignis

semper prospicere.
,

Sedetiam
« »
(

Deum

exquisivi manibus meis nocte contra

eum

,

et

non sum

deceptus^. »

Quod multse
:

sint

proborum calamitates,

non tentatus inglorius est ) omnimode docent quod autem in serumnis degentes sibi divinae Scripturse ipsis superiores evaserint, experimentumque patientise suae dederint, non confusi ita ut vertigine laborarent et
vir

nam

turbarentur, ita docet
» »
mihi'^-, »

ille

,

«

in tribulatione dilatasti

divinus itemApostolus haec tradit, « Tribula,

tionem patimur sed non angustiamur*, dejicimur, sed » non perimus-, persecutionem patinAir, sed non dere« In die tribulationis » linquimur ^. » Sic igitur hic ait » meee Deum exquisivi. » Non enim ad tribulationem inferentes non ad tumidos illos respiciebam; sed oculo
;

tempore converso, ipsum exquirebam. Manibus vero meis quserebam eum inslitutus ad levaudas sanctas manus secundum efla« Volo autem viros orare tum illud levantes sanctas ^. » Idque non die solum, sed etiam nocte ma» manus
mentis meee ad
« tribulationis »
:

Deum

,

nus meas contra eumerigebam-, ita uttam oratione quam vocibus emissis illum exquirerem. Quapropter hsec agens » nam perquisitus ille inventus a « non sum deceptus
:

me
Pro
»

fuit, « et intendit
illo

autem,

«

mihi, » auresque mihi praebuit. Manibus meis nocte contra eum, et

non sum deceptus, » Symmachus hoc modo interpretatus est, « Manus mea nocte extensa erat assidue. » Hanc itaque maximam et solam nactus sum consolationem. Seu aUo modo, afflictionis mese tempore neminem ex hominibus admittebam qui vellet me consolari ac mederi dolori meo. Quaresubdit « Renuit consolari ani,
:

i

Psa!. Lxxvi,

3,-2

psal, iv, 2.

3

2

Cor.

iv, 8.

'^

1

Tim.

11,

S*

l36
»

EUSEBII,
*

secundum Symmachum « iVon per» » suadebatur consolationem admittere anima mea sed hominibus quidem consolari et hortari volentibus non obtemperabam; verum « memor fui Dei et delec» tatus sum » nam Dei memoria ad la?titiam mihi satis
,

ma mea

» sive

,

:

:

eratj quin etiam ait, « exercitatus
» «
j

sum et defecit spi» pro quo Symmachus interpretatus est ritus meus Loquebar in meipso et animo deficiebam. » Quouiam,
,

inquit,

loquebar mihi

ipsi,

animo deficiebam,

et

cmn

exercitarer

apud meipsum, tunc

deficiebat spiritus meusj

cum Aero Dei recordarer, Isetitia replebar*, sed etiain cum eum manibus meis noctu exquirerem, non aberrabam nam ipsum ceu vicinum prsesentem mihi, et voci
5
,

mese propitium deprehendebam.
« Anticipaverunt vigilias oculi »

mei

,

turbatus

sum

et

non sum locutus ^. » Cojijitationes quse mihi afflictionem pariebant tales erant. Quia enim abjectionein populi quam memorati prophetici sermones vaticinati
,

sunt, prospiciebam
,

,

jure turbahar,

mecumque

reputasit.

Lam num ipsorum

calamitas sine remedio futura

jVam quod tempore quodam abjiciendi, et quod in finem idipsum passuri essent id sane credebam obtemperans « Ut quid Deus repulisti in finem prophetise dicenti
,
:

» iratus est furor tuus super oves pascuae tuae ^? » ac in

meipso dubius hserebain,
))

isthsec revolvens, «

Xumquid
turba-

in 3eternum proficiet

Dominus, aut non apponet ut
dies antiquos, et

»

complaccat
sed in

adliuc ^? » et csetera. Haec copitans

bar*,

memoriam reputebam

an-

nos setemos ex veteri Scriptura
ties videlicet

mecum reputabam,
,

quo-

cum ipsos peccati causa abjecisset, reduxit tamenj et cum impie afjentes hostibus tradidisset iterum reccpit. Cur ergo cum oUm post gravia scelera re1

Psal. Lxxvi, 4.

-

Ibid. 5,

*

Psal. lxxiii,

j.

*

Psal. lxxvi, 6,

COMMENT.

IN PSALM. LXXVI.

l^/

vocaret eos, neque repelleret in finem nec abscinderet

misericordiam suam, nihil tale jam faciet,
tis

et liumanita-

pristinse misericordiaeque obliviscetur, qui patiens et
,

miserationum amans est? Hsec nocte mecumreputabam, et scopebam spiritum meum meas scilicet cogitationes examinans et explorans dismultee misericordise
et
,

cernensque spiritum,
subjiceret.
» «
li

num

quid ad dubiorum solutionem
«

Pro
»

illo

autem,

Anticipaverunt vigilias ocu«

mei,

Symmachus,

Impediebant,
»

»

inquit,
tot cogi-

sursum aspicere oculi mei.

In

me namque
,

tationes colligens
sibilia

occludebam oculos meos ut ne in sen-

impiugens a proposito abduceret. Clausis itaque corporis oculis , in meipso dubius hserebam , non voce

loquens, non alium compellans, sed ipse

mecum

cogita-

bam. Quare pro
» » »

illo

,

«

Turbatus sum,

et

non sum locu-

tus, » et caeteris,

tabam

,

et

apud Symmachum dicitur, « Dubinon locutus sum. Recogitabam dies pris-

»

»

memoriam revocabam. Sed psahnos meos noctu cum corde meo recitabam et vir prsesens erat spiritus meus*.» Cum ita pertinos, annos qui a sseculo sunt in
:

vigil

degerem,

et noctes

insomnes ducerem, ea
:

sollicite

volvebam auimo, quse superius dicta sunt
» sylva »
» »

«

Quasi in
ejus in

lignorum securibus exciderunt januas
,

idipsum

in securi et ascia diruperunt

polluerunt tabernaculum nominis tui.

eam. In terra Dixerunt in

corde suo cognationes

» »

mus dies festos Dei a jam non est propheta,
,

eorum simul, Quiescere faciaterra. Signa nostra non vidimus
nosnoncognoscet amplius'^.» mala hujusmodi perpessis remeet

In his dubitabam

num

diumfuturum
phetam
1

sit.

Verisimileque est Idithum,

cum

Asa-

phi proplietiam audisset; ettalia secum reputaret, Proquasi magistrum interrogasse
,

ac interrogantiti

Psal. Lxxvi, 7,

sal.LXXiifj

1.

l58

EUSEBII,
:

more hanc movisse qusestionem
ta?
((

Quid

igitur, o

Prophe-

cum

hsec prophetice dixeris, ediscere nosseque yelim,

»
»

jVumquid in aeternum projiciet Dominus, et non apponet ut complaceat adhuc? aut in finem misericordiam suam abscindet a generatione in generationem?
Deus, aut continebit in ira

» aut obliviscetur misereri » misericordias suas ^? »

doctrinam suam paravit, conscribens, eumque ad taUa dicenda instituens
» »

Ad tales propositiones Asaph psahnum pro ipso Idithum
:

«

Yoce
,

mea ad Dominum clamavi
intendit mihi
'^ :

,

voce
illi

mea ad Deum
est
,

et

»

auctorque
,

ut ne Dei con-

silia

curiosius exploret

sed orationibus vacet, iisque
pietati

solis

intendat

animum

,

deditum

et judicia Dei

celebrantem.
»

Nam
Nunc
illo
:

«

incomprehensibilia sunt judicia
haec mutatio dexterae Altis

ejus, et investigabiles vise ejus. »
«

Et dixi,

coepi,
sic

» simi. »
»

Pro
«

autem

Aquila dicit, Et dixi, Infir•,

mitasmea
simi
•,

ha^c mutatio dexterse AUissimi^

»

Symma-

chus vero,
» »
»

Vulnus

meum

est
:

iteratio dextera^ Altis((

Quinta autemeditio
hsec item, inquit,

etdixi^znj-wiV, dolores

mei sunt mutatio dexterge

Altissimi. »

Ad

proposita
cogi-

jam dubia,

mecum reputabam,

tationes scilicet illas queis

infirmitatem

,

aut dolores

,

jam dubius animi eram, aut aut vulnera mea esse. Nam ex
,

animt'^ infirmitate tales serinones protuli

nec non ex

vulnere aninise

sum

quasi

nempe et dolore aftectus pro membris meis; verum etiam quasi dolore
:

vulnei*atus

parturiens pro visceribus meis talia efiatus sum.

Haec

porro sum perpessus
operabatur

,

quia vidi factam dexterge Altissimi
illa

mutationem. Olim quippe dextera
,

mirabilia multa
5

beneficia

incredibiHa

populo conferens

*Psal. Lxxvi, 8,9, 10,

2

Roni,

xi, 33i.

—3

Psal. lxxvi, ii,

COMMENT.

Ix\

PSALM. LXXVI.

iS^

nunc vero dexterse
dolores

excelsi mutatio facta est.

Quamobrem

me

detinebant , fateorque

me animo vulneratum
Mutationem vero
fui

ex morbo

et infirmitate cognitionis.
,

dexterae Dei conspiciebam

recordatus illorum
:

operum
»
,

ejus.

mini et meditabor in » omnibus operibus tuis et in adinventionibus tuis exer» cebor ^. » Pro quibus Symmachus hoc modo interpretatus est « Recordabar cogitationum Domini, animo » volvens antiqua prodigia tua. Et meditabar omnes ac:

Quapropter ait « Memor ab initio mirabilium tuorum
,

quondam operum Do-

:

machinamenta tua narrabam, memoria repetens. Deinde vero cumjam audiam
» tiones tuas, et

» haec
,

quosuper

modo

((

repulisti in

finem , et iratus

est furor tuus

» oves pascuae tuae ^j » jure opinatus

sum

esse

mutatio-

nem dexterse

x41tissimi.

Heec quippe signa suntmutationis
illa,

Dei, ac amotionis ejus ab
rebat, sollicitudine.

quam olim
:

de populo ge-

»

quis Deus magnus sicut Deus in sancto via ejus Deus noster'?' tu es Deus qui facis mirabilia ^. » Cum
«
dexteri3e Altissimi
,

videam mutationem
sit;

et qualia

operata

nam
est*,

unius gentis loco,

jam omnibus

gentibus bene-

non enim uni populo ut olim], sed omnibus gentibus et populis virtutem suam notam fecit ideo stupens et mirabundus aio « Deus in sancto via tua^ » etenimvisetuae comprehensio humanam naturam exsupefica
,
:

rat

j

ita

ut hic apposite dicatur
scientiae

:

«

altitudo divitiarum

» sapientise et

Dei,

quam

incomprehensibilia

» sunt judicia ejus, et investigabiles viae ejus^I »

Non

ultra ergo curiose inquirere

,

aut secreta explorare con-

venit

:

nam

« quis
^

novit sensum Domini, aut quis consi? »

» liarius ejus fuit
*

Idcirco
2

dum

heec cogitat

,

obstu-

Psal.

Lxxvi,i2,i5.

Psal.

lxxiii, i.

*

Psal. lxxvi, i^j i5,

*Rom.

XI, 33.

5

isai. xl, i3.

l40

EUSEBII,
:

pefactus de profunditate sapientise Dei ait
»
))

«

Deus in

sancto via tua

:

quis Deus

magnus
)>
;

tu es Deus qui facis mirabilia.

Deus noster? Qua; sint illa mirabisicut

lia
))

sub haec interpretatur dicens
pulis virtutem

«

IVotam

fecisti in

po-

tuam^
«

»

pro quo Symmachus edidit,
))

«

JVotam

fecisti in

gentibus fortitudinem tuam^.

Nain

quemadmodum
»

olim

redemisti in brachio tuo
et

populum
*,

tuum

,

filios

Jacob

Joseph

^
,

»

quando

liberos eos

eduxisti ex terra ^gypti, ex

domo

servitutis

eodem

quoque modo jam, cum facta est mutatio dexterse Altissimi, notam fecisti in populis virtutem tuam, et in gentibus fortitudinem tuam. « Yiderunt te aquse Deus viderunt te aquae,etti» muerunt, et turbatse sunt abyssi*^. » Admodum consequenter postquam dixerat, « Notam fecisti in gentibus » fortitudinem tuam, »fiitura vaticinans, virtutem novi Testamenti prophetice declarat. Quare ait « Viderunt
, :

» te aquae

Deus, viderunt

te

aquae,

et

timuerunt.

»

Sicut
«
»

»

enim in exitu olim filiorum Israel ex ^Egypto, mare vidit et fugit, Jordanis conversus est retrorsum "; eodem modo in adventu Emmanuelis, id est, nobiscum Deus*, » cum accessit ad Jordanem fluvium,

aquae videntes

eum

stupore perculsae sunt. Quinetiam
Ecclesiis

multitudo populorum iu

Dei collecla

,

aquis

consimilis secundum propheticum sermonem, « Yox » Deum » gentium multarum similis aquis multis ^
,

,

homines peregrinanlem inentisoculis videns, salude quo dicitur « Initium satari timore correpta est » pientioe timor Dei ^. » Quamdiu enim aquce ill?e coecae erant, Deum non videbant, nec timore ejus aftiectse erant; nunc autem magnam utilitatem ex contemplatione et
inter
,
,

1

Psal. Lxxvi, 16.

18,


2,

2

Psal. lxxvi, 17.
«

^

Psal. cxiii, 5.

*

Psal. rxxvi,

5

Ezech. xini,

Psal. cx, 10.

COMMENT. IK PSALM. LXX\I,

l^l

cognitione Yerbi apud se peregrinantis acceperunt. Rur-

sumque secundum historiam, cum Servator Discipulos
jussit

ascendere in naviculam et transfretare , et quarta
venit ad eos ambulans supra mare , tunc

vigilia noctis

etiam viderunt

eum

aquse et timuerunt.

Item quando

increpavit ventos et mare, et facta est tranquillitas

ma-

gna

,

turbatse sunt abyssi

,

et

multitudo sonitus aquarum.

secundum prophetiam ad literam implebantur; secundum vero penitiorem mentem, aquse, nempe
Haec porro
Ecclesiastica multitudo

omnibus ex gentibus coUecta,
utpote quaedivino timore
ilkid, «

initium sapientise
ajffectse

effectae sunt,

fuerint,

secundum
^.
,

Initium sapientia3

»

timor Domini
,

» Abyssi vero, quae diversse
ita ut

ab aquis

sonitum ac tumultum facerent. Dixeris porro abyssos esse gentium incredularum ordines, quae variis temporibus contra Ecclesiam insurerant
turbatse sunt

gentes, persecutiones concitarunt. Sed

primo quidem

aquse

Deum
quae

timuerunt

,

postea memoratse abyssi turbatae
,

sunt

:

prseter illa vero tertius ordo superest

nempe nuerant, nisi

bium,

vocem dederunt. Quse nubes

illee

quibusprseceptum fuerat ne pluerent super vineam illam pristinam; secundum illud, « Et nubibus mandabo ne
» pluant super

eam imbrem

"^

^

» videlicetsuper

popukim

ex circumcisione? Nubes autem aquis plenae, nec super

vineam illam pristinam pluentes, qujsnam
Salvatoris Discipuli
,

fuerint nisi

Apostoli et Evangelistse, qui per to-

tum orbem
derunt,
in
«
fines

coelestem pluviam impertientes

ita ut in

omnem
,

terram exierit

vocem desonus eorum, et
,

orbis terrae

verl)a

eorum? Ideo dictum

est
.

:

Yocem dederunt nubes etenim sagitse tua3 transeunt "

»

Quaenam sagittse, nisi salutares et elcctse illse, quse animas sahitem consecuturas vulnerant, queis se Christi
1

Psal. cx, 10,

'-^

Isai. v, 6,

^

Psal, lxxvi, ig.

l42

EUSEBII,

sponsa Ecclesia yulneratam fatetur his verbis, « Quia
»

Yulnerata amore

sum

^? »

Ipseque Salvator sagitta vo-

catur apud Prophetam dicentem, « Posuit
))

me quasi sagit))

tam electam, et in pharetra sua absconditme ^. Patris quidem sagitta unigenitum ejus Verbum erat
vero
sagittse

Sed
Filii

•,

erant Apostoli
in

eloquia.

Quamobrem
dictum
est
:

necnon divina et ignita ejus psalmo de Dilecto dicitur « Sa,
:

» gittse tuse acutae, populi sub te cadent^. » Sic itaque in
praesenti
«

Etenim

sagittse tuse transeunt. »

]Vam

sagittae Christi

ubique praedicantes percurrebant
«

ideo « vocemdederuntnubes; » sedetiam, inquit,
» tonitrui tui

Vox

Tonitruum hic Evangelicam prsedicationem subindicat. Sicut enim vox tonilrui, coein rota.
»
lestis

sonitus est

perat*, sic et

humanamque omnem virtutem exsuEvangelica prsedicatio, coelestis cum sit, non
,

humana

enim ex mortali voluntate prodibat, sed divina potestate totum implebat orbem. Idcirco Apostolos suos Servator Boanerges nuncupavit, quod significat, filios tonitrui. Hic itaque convirtute prsedita erat. ]Neque
«

sequenter ad priora dictum est,
»
rota"^. »

Vox

tonitrui tui in
:

Rotam

dicit,

totam vitam forma

significans

nam

in

Ezechiele tota

hominum

vita rota in rota dicitur. Rota

item

lum movetur

est , atque in circuHic autem rota est hominum vita , quae indesinenti conversione movetur quae causa est ut rota est

mundns qui
"^.

sphserica

•,

in rota dicta fuerit.
» »
»

Secundum Aquilam vero, « Vox tonitrui tui inrota*, » secundum Symmachum « Sonitus tonitrui tuiin rota-, » secundumTheodotionem, « Vox
,

tonitrui tui in rota. » Et animadvertas velim secun-

dum omnes
» rota; » sic
1

interpretes, « rota, » dictum fuisse
,

:

quia
«

Hebraica lectio

« Bagelgel, » circumfert, id est,

in

autem
2 Isai.

in Ezechiele

quoque vocatur. Huc
xu?,
6.

Caot. u,

5.

xlix, 2.

3

Psal.

^

Ezecli,

i,

16.

COMMKIST. IN PSALM. LXXVI.

l^S

cum

deveneris, observes velim divinam Scripturam id

quod circumpositum est pro rota habere. Quare mundum ad sphaerfe similitudinem constitutum aiunt. iVam in Esdra Zorobabel victorise prsemium a Rege reportavit, postquam dixerat « Magnum est coelum, et magnus sol,
:

»

quia vertitur in circuitu

coeli

,

et revertitur in

pro-

»

prium locum

in

uno

die
sint.

^.

» Quae

secundum physicam
,
,

considerationem dicta

Hsec porro, quse tractamus

evangelici Dei adventus virtutem vaticinantur
licet ejus

ut vide,

opera multitudo gentium

Deum

cognoverit

abyssi turbatse fuerint,
sagittse ejus transierint
rota-,

memoratse nubes vocem dederint;
,

utque vox tonitrui ejus

fuerit in

ad hsec vero omnia,

ut fulgura ejus in orbe

appa-

ruerint. Quse fulgura ejus esse dixeris, nisi

splendorem

charismatum sancti Spiritus qui per totum orbem fulgurat? « Nam divisiones gratiarum sunt, idem vero Spiri» tus. Et alii quidem per Spiritum datur sermo sapientise,
»
alii

sermo

scientiae

,

alii fides ^

,

» et csetera. Quse

cum

prsestantia gratia^ Dei
ejus illustrant.
« »

dona

sint,

ceu fulgura Ecclesiam

In mari via tua et semita3 tuse in aquis multis, et

vestigia tua

non cognoscentur

"^.

»

traditis, concussa et
«

commota

est terra.

Congruenter jam Pro illoenim,
«

et

contremuit, » secundum omnes interpretes,

Et

est commotaest, » dicitur. « Et ingrediente Salvaterra quo dicitur in Evangeliis » tore Jerosolymam commota est omnis civitas dicens, » Quisesthic? » Sicut enim per locum, ipsi civitatis

»

Eo autemmodo commota
•,

,

,

incolse designantur*, ita et

hoc loco

,

ipsos terrse incolas

Quare ex Evangelica prsedicatione, in testimonium omnibus gentibus annunet concussos esse dicitur.

commotos

tiata,
*

omnium

aures commotse sunt. Consequenter
2
i

autem

3 Esdr. IV, 34.

Gor.

xii,

/f.

*

Psal. lxxvi, 20

l44
concussa et
dita sunt.

EUSEBII,

commota
si

est terra

propter ea quse prius trasi

iSam

illuxerunt fulgura ejus orbi terree,
,

Tox tonitrui ejus insonuit in rota si sagittse ejus in omnes transierunt, si nubes dederunt vocem suam, ex liis omnibus sequitur concussam et commotam fuisse terram. Quomodo autem in mari via ejus fuerit, et semit* ejus in aquis multis, ac quomodo vestigia ejus non cognoscantur, ex ipsius ad Discipulos promissione intelligas,
quae sic habet
))
:

«

Euntes docete omnes gentes in nomine
sseculi
^.

meo-, »et,

«Ecceego vobiscumsumomnibus diebus us»

»

que ad consummationem

Nam
,

ubique ter-

rarum Discipulis
et in multis
invisibili virtute

suis invisibiliter praesens, in

mari vit»,
Et vestigia

gentium aquis ambulabat
peragebat
•,

idque occulta et
«

quarc dicitur,

» tua

non cognoscentur-.

»

Hcec itaque in salutari Dei
,

adventu implcbantur. Ha^c autem, inquit in salutari ejus ad homines adventu per mutationem dextera? Altissimi sic impleta sunt quemadmodum olim in priore populo, quando cductis illis ex terra iEgypti per mare
,

transitum munivit
sua
,

;

tunc enim commonstrata virtute
,

viam et semitas in aquis multis paravit ita ut pra?euntem ipsum totus Isracl in transitu marissequeretur,
incessusque ejusignotus incomprehensibilisque hominibus
esset,
»

quando dcduxit « sicut aves popuhim suum in manu Moysi et Aaron ^. » Alius hsec omnia ad exitum

ex iEgypto referet, dicetque ha^c verba, « Viderunt te » aquse Deus, viderunt te aqua;, et tinmerunt, turbat£e multitudo sonitus aquarum, » tunc im» sunt abyssi
,

totamque clausulam ad illam historiam reducet*, ego vero cum nusquam deprehendam ea quae sequuntur ad literam gesta fuisse .Aloysis quippe lex non meminit, nubes quasdam illo tempore corporeo more
pleta fuisse
,
•,

1

Matlh. xxviH,

19.

2

Ibid. 20.

»

Psal. lxxvi, 21,

COMMENT. IN PSALM. LXXVIi;
vocemdedisse, neque
sensiles sagittas transiisse,

l^S

neque per totum orbem falgura ejus illuxisse, quo tempore illi in deserto erant, eam, quae mihi tum succurebat , ad singula loca interpretationem addidi.

Quam
ex

vero ex his injudicio

terpretationem
lector intelliget.

amplecti debeat,

proprio

********* v-»*xvvvv

*X'VV'\v\.x'v'V%'*^^'\ivvvv'V»'Vv\.'Vvvv%/vvvv»/vvv«,*'Vvvvvvv%%ivv*

W\WVW%

hitelleetus

Asaph. LXXVII ^

« »

Attendite

,

popule meus , legem
in verba oris mei. »

aurem vestram

meam Cum ad

:

inclinate

dictorum

intelligentiam nos sermo provocet, « Intellectus » in titulo fertur
•,

eo quippe indigemus ad ejus sententiam inAttendite, popule

vestigandam. Et primo quidem opportune quaeratur
quse persona hsec initio dicat
»
,

meus

legem

meam
illi

:

inclinate

aurem vestram

in verba oris

» mei. »

Non enim Davidi

vel Asapho hsec dicere con-

quippe legislatores non fuere, nequeillud, « Aurem vestram in verba oris mei , » vel Davidem vel Asaphum dicere par erat neque enim propria verba
veniat
:
•,

proferebant

,

sed divini Spiritus voluntati ministrabant.

Ideo « intellectus » inscribitur , ut intelligamus quis haec
dicat,

quis populus ejus, quse lex;

nam

videtur alia a

lege Moysis esse.
«

Hsec porro solvit Evangelium,

cum

ait

Hsec omnia

locutus est Jesus in parabolis ad turbas, et

»
» »

sine parabola

dictum erat
rabolis os

non loquebatur eisj ut impleretur quod per Prophetam dicentem, Aperiamin paa constitutisunt, nisi per

»

one

"^.

»

meum, eructabo abscondita Per quem Prophetam hsec dicta
i,

1

Psal. LxxviT,

^

Matth,

xiii, 35«

xxm,

ag

l46

EUSEBII,

hunc Asaplium? Quod non intelligentos quidam adjecerunt ETangelio « Per Hesaiam Prophetam » sed in
,
:

accuratis exemplaribus
» »
» »
,

,

sine

additamento
,

illo,

<(

per

Hesaiam » ita simpliciter dicitur « Ut impleretur quod dictum erat per Prophetam dicentem Aperiam
,

in parabolis os

meum,

eructabo abscondita a constitu-

tione, » quce hic habentur,

non autem

in prophetia

Hesaia3.

Ex EvangeUco
,

igitur testimonio Servator et

non

alius fuerit
«

qui ex propria persona in prassenti dicit

Attendite popule

meus legem meam.
,

telligamus ipsam esse, inscriptionem «
suitj
ita

Ut autem inIntellectus, » po»

canticum , neque quidsimile hsec existimenturesse-, sed Christi ad populum suum sive ad Ecclesiam suam doctrinam, qua de Judaici populi sceleribus verba facit. Populum porro ejus
,

ut neque psalmus

neque

aUum
si

esse

ab eo qui in sequentibus accusatur

intelliges,
:

Zacharias prophetiam his conferas, quae sic liabet

«

Gaudemultumiilia Sion,

prsedicafilia Jerusalem.

Ecce

» »

ego venio, et habitabo in medio tui, dicit Dominus.

Et confugient gentes multae ad Dominum, et erunt » mihi in populum , et ego ero eis in Deum. Et cognoscetis
»

quia Dominus omnipotens misit

me ad

vos

^.

»

Hic

consideres velim
tente

Dominum

se

ab

illo

Domino omnipo-

missum testificari, ac se sibi ex omnibus gentibus coUecturum esse populum promittere. Hoc ipsum itaque Dei Verbum populum ex gentibus sic alloquebatur « Attendite popule meus legem meam. » Legem vero suam EvangeUum esse docet, de quo Hesaias sic vaticinabatur « Nam ex Sion exibit lex et verbum Domini de » Jerusalem, et judicabit inter gentes^. » Hoc Jeremias novum Testamentum vocavit dicens « Ecce dies veni» unt, dicit Dominus, etdisponamtestamentumnovumj
:
:

,

:

1

Zach.

II,

10.

2

l<ai.

n, 5.

GOMMENT.
»
»

IN PSALM, LXXVII.

l^/

non secundiim testamentum quod disposui patribus eorum *. » Hesaias iterum hsec de Servatore prsenun:

tiabat

«

Ecce puer meus

quem

elegi,

electus

meus

:

» suscepit

eum anima mea. Judicium

gentibus afferet.

»

Non
vox

contendet, et non clamabit, neque audietur foras
ejus.

»

Calamum conqaassatum non
:

confringet, et

» liniim »

fumigans non extinguet, sed in veritatem feret
resplendebit et
et in

judicium

» in terra » bunt'^, »

judicium,

non frangetur donec ponat nomine ejus gentes spera,

liqui
»

Hebraicum habet, « et in lege ejus, » et reomnes interpretes ediderunt, videiicet, « in lege
»

ejus.

Hortatur itaque Christus popukmi suum ex

gentibus, his verbis, ut attendant legisuse. curate perpendant intelligantque legem

Ut attendant
,

enim, non ut leviter audiant, exoptat, atque animo ac-

suam

imo etiam
atque
ipsi

incUnent aurem suam in verba
legi

oris ipsius,

suse ut attendant praecipit, quia doctrinam suam in
:

parabolis tradebat. Quare subjungit
» bola os

«

Aperiam

in para-

meum,loquar

propositiones ab initio^.»
,

Quod

item docet sacrorum Evangeliorum Scriptura
tur
»
»
:

qua diciomnia locutus est Jesus in parabolis ad turbas, et sine parabola non loquebatur eis ut impleretur quod dictum erat per prophetam dicentem Aperiam
« Hsec
5 ,

» in

parabohs os
Pro

meum,

» tione^. » »
tio, »

illo

eructabo abscondita a constituenim, « Loquar propositiones ab ini-

Matthaeus Hebrseus
:

cum

esset,

propria interpre-

tatione usus dixit

Eructabo abscondita a constitu^tione^^.wCujus loco Aquila, «Pluam aenigmata exinitio,»
«

edidit ;
»

Symmachus vero

,

« Scaturire faciam propositio-

porro Verbum Dei prioris populi accusationes instituturum esset , causasque allaturum
nes antiquas. »
1

Cum

Hier. XXXI, 01.

^isai.

xui,

1.

— *Psa]. ixxvii, —
2.

*

Matlh. xui. 35.

l48
quare depulsi essent
,

EUSEBII,

necessario Ecclesiae suse prsecipit

ut dictis attendat, intelligatque allatas in comparatio-

nem prioris populi
nis exceperit,
tur.
»

accusationes, ut ne similem in

casum

labatur j sed liujusmodi narratione edocta qualis

illos fi-

Cum

exemplo illo ad meliorem frugem revocedixisset, « Aperiam in paraLola os meum, loinitio
,

quar propositiones ab

» prioris

populi accusa-

tiones adjicit. Parabola quippc exempli loco utitur

ad nostram institutionem. Secundum aliam yero explicandi rationem hic sermo ideo Judaici populi facinora enumerat quia superius dixerat « Ut quid Deus repulisti
, ,

» in

finem

,

iratus est furor tuus super

oves pascuae

» tuse^? » Et similia quae de illorum obsidione dictasunt.

IVam hic eorum causas aperit. Et quia in praecedenti psalmo dictum est « IVumquid in aeternum projiciet Do,

»

minus,

et

non apponet ut complaceat adhuc?autin
,

» finem
» »

misericordiam suamabscindet

a generationein

generationem? aut obliviscetur misereri Deus, autcontinebit in ira sua misericordias suas? » jure post hsec
,

proposita dubia
ira in

causas recenset cur Judaicam gentem

finem invaserit. Ipseque Servator in Evangeliis similibus eos dictis alloquebatur « Quoties volui congre:

» gare fiUos tuos,
» los suos »

quemadmodum
,

gallina congregat pul-

sub alas

et noluistis ?

Ecce relinquetur vobis

domus
«

vestra deserta'^. »
et
,

cognovimus ea et patres nostri » narraverunt nobis". » Priora quidem ex unius persona dicebantur^ qusenam vero ea esset, ex iisdem dictis demonstratum est. Alia verojam assumit a deitate sese demittens , et humaniore loquens more quasi ex persona hominis, quem assumpsit ex semine David secundum
Quanta audivimus
,

*

Psal. Lxxiii, 1.

2

Matth. xxm, Sj.

3

pgal. txxvii,

i.

COMMENT.

IN PSALM. LXXVII.

1^9

carnem
bis
»
:

:

cujus generationem narrat Evangelium his ver-

« Liber generationis

Jesu

Cliristi filii

David

,

filii

Abraham^.» Quamobrem assumptis secum Discipulis et Apostolis qui secundum carnem ejusdem cujus ipse ge,

Quauta « audivimus et cognovimus ea. » Siquidem cum populum suum advocaret ac propriam ipsi legem proponeret , invitaretque ut inclinarent aurem ad verba sua, auctoritate regia ex unius persona admonitionem proferebat; nunc vero cum antiquarum lectionum narrationem compendio refert sermonem quasi in communi
neris erant
,

pluraliter hoec edisserit dicens

:

«

,

,

enuntiat,

illa

olim gesta commemorans,

et quse in his-

toria Scripturee feruntur ceu

Quare

ait

:

«

omnibas nota resumens. Quanta audivimus et cognovimus ea. » Non

omnium porro est audire et cognoscere tum qui sermonem intelligunt. Idcirco
Philippus
:

«

Putasne

intelligis quae

eorum tandicebat Enucho legis*^ ? » sed non om,

sed

nibus narravere Patres. Nositaque qui ex gentibus ad di-

vinum verbum accessimus patres nostros secundum carnem divinarum nobis disciplinarum magistros ascicere non possumus-, verum Servator cum ex sua tum ex Apostolorum Discipulorum et Evangelistarum suorum qui iisdem quibus ipse patribus secundum carnem proge, ,

,

nitisunt, persona
»

,

hasprofert voces: « Quanta audivimus

etcognovimusea , et patres nostri narraverunt vobis ? » Heecenim ipsi apatribus acceptanobis ex gentium semine annuntiabunt , docebuntque ea quae ortis ut ignaris
, ,

antiquis

illis

contigerunt
,

,

quce a patribus per successio-

nem

rursum quse ab hisce ad posteros transmissa , ex hisque iterum ad filios fiUorum memorise mandata sunt. Quapropter dicitur « Non sunt occultata
filiis

tradita

et

:

*

Matth.

I,

1.—

2

Act.

vm,

5o.

l5o
»

EUSEBII,
filiis

eorum in generatione altera. jVarrantes laudes » Domini et virtutes ejus et mirabilia ejus quae fecit^. » Multa quidem nobis a patribus tradita sunt de benificiis a Deo sibi collatis; unum autem omniummaxime necesa
,

,

sarium

est

testimonium

,

lexque in testimonio posita,
,

quam
ipsam
»

ipsis scripto tradidit
,

prsecipiens utmediterantur
filiis,

et ejus

meditationem

nepotibus et posteris
ait
:

per successionem traderent.
tavit

Quamobrem
et

« Et susci»

testimonium in Jacob,

legem posuit in IsraeP.

Testimonium yocabatur Tabernaculum testimonii , in quo deposita erat arca Testamenti , lex in arcaposita, necnonCherubimet propitiatorium candelabrum, mensa, et propositio panum qusejussus facere Moyses secundum exemplar quod ipsi in monte ostensum fuerat construxit. Sed olim qaidem lex illa et testimonium illud Ja,
:

,

cobo
illi

et Israeli tradita fuerant.

Quoniam vero

iisacceptis

transgressi sunt, jure ipse
,

cum alium

sibi parasset

po-

pulum aliudque testimonium, yidelicet corpus Christi , quod Dei Verbi in ipso habitantis templum erat ut ipse ait « Solyite templum hoc et in tribus diebu& excitabo
,
,

,

»

illud

^

•,

» adhaec
,

etiam populo suo legem aliam, Evantradit. Ideo in principio hujus psalmi

gelicam videlicet
ait
:

((

Attendite popule
et

meus legem meam
;

5

»

caeterum
sic

legem antiquam
terpretatus
» tioneni

veterem testificationem
est dicens,
((

nam
,

in-

Symmachus
,

Et statuit testificaprseci-

Jacob

»

cum

priore populo disposuit
filiis

piens

ipsis

ut nota facerent ea
,

et

nepotibus suis, ut

generatio nulla ignoraret
,

sed legis doctrina in posteris
est
,
((

quoque maneret idcirco dictum
» »

Ut cognoscat geet

neratio altera

,

filii

qui nascentur
»

,

exsurgent, et
et

narrabunt ea

filiis

suis"^.

Complementnm autem
,
((

scopus meditationis legis hic erat
1

ut ponant in

Deo

Psal. Lxxvii, 4-

2

Ibid. 5.

»

Ibid. 6.

COMMENT.
»
)>

IN PSALM. LXXVII.

101

spem
ejus

non obliviscantur operum Dei , et mandata exquirant ; ut non liant sicut patres eorum ge5

et

,

» neratio
» cor

pravaet exasperans
,

:

generatio qusenon direxit

non fidelis fuit cum Deo spiritus ejus^. » Quse illa prior patrum generatio nisi ea quse tempore Moysis erat ? propter quam Moyses acceptas legis tabulas contrivit sic enim Moyses illos generationem pravam et

suum

et

,

;

perversam vocabat
» »

,

bsec in illos pronuntians

:

« Filii vi-

tuperabiles

,

generatio prava et perversa, haeccine

Do-

mino redditis ? siccine populus stultus et non sapiens*^ ? » Sed ut eorum nepotes patribus similes non evaderent,
scriptam ipsis legem tradidit
tres
,

et testificationem,

quapa"

quidem incusavit,
<(

praecepit

autem
,

et testificatus fi-

neque priori illi generationi quae non direxit cor suum et non fidelis » fuit cum Deo spiritus ejus. » Neque enim pravae naliis est,

ut ne patribus similes essent
,

,

turae erat

neque malse constitutionis sed ex voluntate Deo obsequentiam detrectans exacerbavit eum atque ex perversione tortuosa effecta est. Quamobrem secun, ; ,

dum Symmachum dictum est, « Generatio » et infirma erga Deum spiritu suo.»
((

invita corde,

Filii

Ephraim intendentes

et emittentes

arcubus

,

»

versi sunt in die belli^. »

Bonus quidem

et

clemens
ine-

Dominus primis
et revera

Judaicae gentis atavis per
j

Moysem

narrabilia opera edidit

ipsi

vero dura cervice fuerunt,

populus stultus

et

non sapiens,
priores

et generatio
fuisse

tortuosa et perversa. Sed

cum

illos tales

comprobatum faerit,
cepta dans

posteris

eorum legem

tradidit, prae-

illis, et testificatus

abstinendum
tur,
^

esset

:

quaenam agenda, a quibus cohortans quoque ne patres neque
et

generationem illam tortuosam
((

exasperantem imitarenet

quae

non
8.

direxit cor

suum,
6.

non

fidelis fuit

cum

Psal. Lxxvn, 7,

2

Deut. xxxii,

*

Psal, lxxvii. C,

l59
»

EUSEBII
spiritus ejus. » IUi yero patribus deteriores,

Deo

ab

sibi

tradita legis Scriptura utilitatis nihil perceperunt, sed

in

profandum malorum
Ephraim, qui

lapsi sunt.

Horum primi

erant

filii

prsecellenti

honore donati,

et sors

eorum

toti genti praehabita fuerit, et

quod tribus arcam Dei
in Silo,

tabernaculumque testimonii ab Moyse in deserto constructum
ipsi prinii

acceperint

•,

nam

locus

ille

ubi tabernaculum et sanctificatio (antequam in Jerusa-

lem

esset) degebat, tribus Epliraim erat.

Verum cum

ipsi

primi tanto honore dignati essent, idololatrae effecti sunt. Ac cuique licet historiam reruni ab illis gestarum ex libro

Judicum
»

colligere. Ipsos auteui prsesens
:

psalmus in seelegit-, » et

quentibus quoque coarguit dicens

«

Repulit tabernacu-

lum Joseph,

et

tribum Ephraim non tabernaculum
Silo,

rur-

sum,

« Et repulit

tabernaculum suum

ubi habitavit in hominibus-, » causamque profert his verbis, «

Conversi sunt in arcum pravum. Et irritaverunt » eum in coUibus suis , et in sculptiUbus suis ad aeraula» tionem provocaverunt. » Jure ergo in praesentibus dicest, « Filii

tum

EphraVm intendentes et mittentes arcum, » versi sunt in die belli. » Quo pacto autem conversi fuerint clarius ostendit dicens, « Et fticti sunt in arcum
»

pravum.

»

Nam cum oportuisset
:

tela

immitterc et bel-

lum inferre inimicis Dei, idololatrse illi praeoptarunt bellum movere Deo. Quare subdit « Non custodierunt tes» tamentum Dei et in lege ejus nohierunt ambulare ^ » Per filios porro Ephraim reliquos omnes totius gentis populos metaphorice significat, imo ctiam quoslibet moribus similes, etiamsi non ex eadem tribu fuerint. Nam
,

qui in sequentibus temporibus se abs Jerusalem segregarunt, et in Samaria idola coUierunt, filii Ephraim erant.
lAIerito
t

ergo

cum

totius gentis transgrcssores fiiios

Abra-

Psal, Lxxvii,i0,

COMMENT.

IN PSALM. LXXVII.

l55

ham
» »
»

vocasset, confertim

omnes incusat

dicens, « Et obliti

suntbenefactorum
dit eis.

ejus, et

mirabilium ejusquae ostenfecit mirabilia in terra

Coram patribus eorum iEgypti, in campo Taneos^. »

Nam omnium eorum
arma tulerunt conIlli

obliti quae patribus suis ostensa sunt,

tra

Deum, cum

nollent in lege ejus ambulare*, etiamsi
et vellent.

penes ipsos esset ut possent

vero

etsi

hac

potestate instructi, recto proposito uti noluerunt; sed

Deo terga dantes in illorum olim mirabilium ejus oblivionem venerunt. Qualium autem mirabilium, nisi eorum qu£e olim in iEgypto gesta sunt, neque in tota ^gypto, sed in campo Taneos ? Quod tamen Moyses in Scriptura sua non declaravit-, sed Asaph qui Propheta erat in prsesenti docet admiranda illa in ^Egypto gesta, a Moyse in campo Taneos edita fuisse. Rursum enim in sequentibus
,

ait

:

« Sicut posuit in

iEgypto signa sua

,

et

prodigia sua

campo Taneos. » Cur in campo Taneos? quia in hoc maxime dsemoniaca vis obtinebat tunc multa poterant daemones in campo Taneos constituti. Id vero Hesaias
» in
;

Propheta declarat in visione ^gypti dicens
» »
» » » »

:

«

Et

stulti

erunt principes Taneos, sapientes consiliarii Regis,
consilium eorum stultum
fiet.

Quomodo

dicetis Regi,

FiUi sapientium nos sumus,

filii

regum qui a principio
tibi, et

fuerunt? Ubi sunt Sapientes tui, et annuntient
dicant tibi
,

quid consiUi Dominus ceperit super JE,

»

gyptum? Defecerunt principes Taneos et perierunt principes Mempheos ^. » Dsemones autem maUgni
sapientise

erant, ut veri simile est, qui per oracula et divinationes,

quamdam
eorum qui

speciem profitebantur,

et

ob iUam

in diversis iEgypti locis principes erant

con-

siUarii effecti sunt.

JVum
ii

forte qui prsestigiis Jlgyptiacis

operam dabant,
XXIII,

et

qui veneficiis suis Moysi obstiterunt,
^lsau xix, n.
2cr

*Psal. Lxxvii, 11, la,

l54

EUSEBlr,

principes Taneos et sapientes consiliarii Regis erant?

Quamobrem jure in campo Taneos
((

quae per

Moysem

in .Egypto facta sunt,

edita esse hic edocemur.
et

Interrupit

mare
)>

perduxit eos, et statuit aquas

»

quasi utrem^.

Qua; in ^gypto facta sunt, uno verbo

complexus
et adjicit

dixit, « Quse fecit mirabilia in tierra iEgypti, »

ea quae non noveramus, « in

campo Taneos.

»

Qucenamillamirabilia essentMoysis, Scripturafusiusenarrat.

Sed prsesens psahnus ea paucioribus infra recenset
:

sanguinem flumina eorum, et im» bres eorum ne biberent. Misit in eos coenomyiam et » comedit eos, » et coetera. Hsec itaque contra jEgyptios in campo Taneos contigerunt, quse transcurrens in praedicens
« Convertit in

senti

,

beneficia in

populum

prsemittit-, ut scilicet aquis

plures in partes divisis, raare pertransierit,
bis declaratur
»
:

quod

his ver-

«

Qui divisitmare
per

Rubrum

in divisiones,

et eduxit Israel

medium

ejus*^. »

Aiunt itaque He-

duodecim sectiones divisum fuisse mare secundum numerum duodecim populi tribuum ita ut singulae tribus separatim in assignato sibi meatu pertransirent. Cum
bra^i in
,

porro aqua? intermedio spatio sejunctae essent, et arida
terra in

medio haberetur, consequens

erat aquas in cu-

mulum
tolli,

evectas contineri, in aere tumidas elevari et at*,

in ipsoque aere quasi in utre concludi

quapropler

dicitur, « Et statuit aquas quasi utrem^. » Post

tantum
ad-

iniraculum

«

deduxit eos, » inquit,

« in

nube

diei, »

umbrante, atque tegumentum prsebente nube, ut ne soHs sestu laborarent. Ut porro nube diei tegebantur, sic congruenter columna ignis
efficiens
»
:

ipsis
«
:

noctu prseibat claram diem

quare dicitur,

Et tota nocte in illuminatione
« Interrupit

ignis. »

Ad hsec

dicitur

petram
»

in

eremo,

»

et potavit eos velut in abysso
*Psal, Lxxvii, i5.

multa*.
*

Observespor-

5

Psal cxxxv, i3.

Psal. lxxvii, i4.

— *lbid. i5

COMMENT. IN PSALM. LXXVII.

l55

ro velim hic etiam copiam aquarum abyssum vocari.
Divisit interrupit petram, » Aquila, autem, » petras in eremo » eciidit Hebraicae videlicet litterae serviens, qua declaratur non unam, sed plures petras ip-

Pro

illo

<(

<(

,

,

sis

aquas emisisse. Unde divinus Apostolus hsec annotat
Bibebant autem ex spirituali consequente eos petra

:

«

:

» petra

autem

erat Christus^. » Quasi scilicet eos ubique

petra sequeretur, ac in stationibus, in mansionibus in

omnique

IUud quoque in Moysis « Et Scriptura observare licet nam in Exodo dicitur » castrametati sunt in Raphidin, et non erat pcpulo aqua
loco praesens adesset.
: :

»

ad bibendum. Et jurgatus
((

est

populus

cum

Moyse'*, »

ac deinde,
» » »

Dominus ad Moysem, Antecede populum et sume tecum ex senioribus populi, et virgam qua percussisti mare et vades. En ego steti ante te ibi supra petram in Choreb et percutiam petram et exiDixit
,
:

» bit

ex ea aqua,

et bibet populus.
:

Fecitque Moyses
:

» ita^. » Haec in
<(

» »

Numeris autem dicitur Veneruntque filii Israel omnis multitudo in desertum Sin , et non erat aqua multitudini et convenerunt ad

Exodo

in

,

Moysem
Moysem

et

Aaron

:

et jurgatus est
((

populus contra
est

»
» » » » »

Moysem*.

» ac
:

deinde,

Locutus

Dominus ad

dicens

Tolle virgam, et congrega multitudi-

nem, tu et Aaron frater tuus, et loquemini ad petram coram eis, et dabit aquas suas. Et efferetur ipsis aqua
de petra, et potabitis multitudinem et jumenta eo-

rum^.

»

Jure ergo quia variis in locis visa
,

est

petra

aquam
citur
:

subministrare
((

de priore quidem in prsesenti di-

Interrupit petram in

eremo

,

et

adaquavit eos

» velut in abysso multa-, » de alia vero deinde subjungit,
<(

Et deduxit
*

aquam de
xvii, i.

petra, et deduxit

tamquam
i.

flulo,

Cor.

x,4.— ^Exod.

*

Ibid, 5,

— ^Nura. xx,

—5 Ibid,

5

Psal. Lxxvii, i6.

IJ 6 5
»

EUSEBII,
»

mina aquas^.

Veriimtamen cum
sibi

totiiillis

subminis-

trata iDona fuissent, nihilominus apposuerunt peccare

peccare autem non

,

sed

ipsi*^. »

In ipsum enim

Deum peccatum eorum vertebat, dum per contradictionem in ipsum impie agerent. Quare subjicit « Exacer:

» sive secundum baverunt Excelsum in inaquoso Aquilam, Ut rebellarent contra Excelsum in invio-, » »
•,

((

Ut contenderent cum » Excelso in siti in invio.» Quare autem exacerbaverunt excelsum in inaquoso docuit Moyses postquamenim supsive

secundum Symmachum,

((

:

peditasset eis
» » »

aquam

de petra

,

hsec narrat-,

((

Et vocavit

nomen
gium
((

loci illius, Tentatio et

jurgium
^

,

propter jur-

filiorum Israel, et quia tentaverant

Dominum

dicentes,

An

est

Deus in nobis, necne

?

Et tentaverunt

Deum

in cordibus suis, ut peterent

escam animabus suis. Et male locuti sunt de Deo*? » Quomodo male locuti sint de Deo, narrat Moyses dicens Et murmuravit omnis con^jregatio filiorum Israel con» tra Moysen et Aaron, et dixerunt ad eos Utinani
»
: ((
:

» »

mortui essemus percussi a Domino in terra ^Egypti

,

quando sedebamus super lebetes, et comedebamus pa» nes ad saturitatem. Quia eduxisti nos, ut occideretis » totam hanc multitudinem fame^. » Postea vero ait Nos vero quid sumus? non enini Moyses ad populum
:

((

»
»

contra nos
cedite

murmur vestrum est,
:

sed contra

Deum. Ac-

Posthaec
2

coram Deo audivit enim murmur vestrum ^. » Locutus est Dominus ad Moysen diautem
, ((

cens,

E{>'0

audivi

murmur

filiorum Israel, » etc. Hsec
:

igitur

memorat sermo

prresens his verbis

«

Et tentave-

» runt
»
1

Deum
suis.

in cordibus suis, ut peterent

bus

Et male locuti

escam animasunt de Deo, et dixerunt,

Psal. Lxxvn, ij.

xvi,a.

— ^Exod. — ^lbid.S. — ^lbid.

xvii, 7.

3

Psal. lxxvji, i8, 19.

— *Exocl.

12.

GOMMENT.
» » »

IN PSALM.

LXXVII.

l5j

»

Numquid poterit Deus parare mensam in deserto ? Quoniam percussit petram et fluxerunt aquae et torrentes inundaverunt numquid et panem poterit dare, aut parare mensam populo suo ^ ? » Hsec quidem in
,
;

historia
gitasse.

non
«

feruntur*, sed hic observatur eos isthaec
» inquit, «

co-

Tentaverunt,

Deum
»

in cordibus

» suis, » et, «

male locuti sunt de Deo.

Quomodo male

locuti sunt, nisi hsec cogitando, etsi id

protulerint,

minime labiis sed mente revolverint, quse ille cordium

cognitor bene novit aucUvitque?
« »

Quamobrem
non

dicitur
«

:

Audivit Dominus et

distulit'^. »

Pro quo Aquila,

Et

non

supersedit, » interpretatus est, id est,

distulit;

Symmachus

vero, « Et iratus est. » Deinde ait, « Et ignis

accensus est in Jacob, et ira ascendit in Israel. »

Moysem quoque scribitur « Et erat » contra Dominum, et audivit Dominus
•,

Apud populus murmurans
et iratus est
:

et

»

incensus est in

eis ignis

a

Domino,

et devoravit
:

partem
voca-

» »

castrorum. Et clamavit populus ad Moysen
tus est

et preca-

Moyses Dominum,

et cessavit ignis. Et

» »

tum

est

nomen
a
:

loci illius,
»

eis ignis

Domino^.
«

incendium, quia exarsit in Quapropter in prsesenti psalmo

dictum
» » » » » »

Et accensus est ignis in Jacob, et ira ascendit in Israel, quia non crediderunt in Deo, nec speest

raverunt in salutari

ejus. »

super, et januas coeli

Et mandavit nubibus deaperuit. Et pkiit illis inanna ad
coeli dedit eis.
»

manducandum
vit

,

et

panem
,

gelorum manducavit homo^.
nubibus desuper
»

Panem AnIlkid autem, « Mandavidetur mihi
,

subindicare

mandatum

Angelicis virtutibus, quse ad prodigia edenda
esse, et

tunc ministrabant, traditum

ab

iUis

populo man-

na suppeditatum
1

fuisse. Ilinc
2

item edocemur Angelicas
Num.
xi,
i.

Psal. Lxxvii,20.

Ibid. ai.

^

4

Psa[. txxvn, 22

23, 24) 25.

l58

EUSEBII,
,

rirtutes forte nubes vocatas fuisse

quemadmodum
nubes

et in

propheta qui
»

ait

:

« Et

nubibus mandabo ne pluant suesse intelli-

per

eam imbrem^.

» ita ut Angeli
:

gantur, perinde atque in hoc loco

ac par erat a malig,

nis virtutibus plagas .Egyptiis intligi
« Misit in eos »

ut his enuntiatur
,

:

iram

et

furorem

et tribulationem
•,

et

im-

» contra vero quae missionem per Angelos malos meHora erant per faustos probosque Angelos prsestari.

Quare

dicitur, « Et

mandavit nubibus desuper,
Januas
coeli

et

januas

» cceli aperuit. »

apertas coelestia opera

Deo perpetrabantur divina et coelestia erant, quae cum non lierent, hominibus claudebantur cum autem stupenda ratione edita sunt, sic ceu quasdam coelestesjanuas ipsis reserabat. Pro illo autem, « Panem Angelorum mandu» cavit homo. » Aquila, « Panem potentium manducaesse existimato.

Omnia quippe

quge mirabili

modo

a

j

Symmachus vero, « Et fru» mentum coeleste praebuit eis panem magnorum man» ducavit homo. » Notandum autem Ilebraicam vocem non habere illud, « panem Angelorum » sed sive secundum Aquilam, « panem potentium^, » sive secundum Symmachum, « panem magnorum^ » sive secundum Theodotionem, « panem potentium^, » vel secundum Quintam editionem « panem potentium. Angelorum » quia Hebraicum vero alius nemo interpretatus est
» vit vir, » interpretatus
est-,
,
•,

,

:

exemplar nonsic
etiam virtutes
Servator et

habet-, ut

sensili

ne quis arbitretur Angelicas uti alimen^o. In EvangeUis autem
eos coarguit
,

Dominus noster
quare dicit
:

qui putarent

mannapopulo
esse cibum-,

in solitudine subministratum ,
«

Angelorum

Amen, Amen dico vobis, non » Moyses dedit vobis panem de coelo verum ^*, » ac rursum, « Patres vestri manducaverunt manna in deserto,
»

Isai. T, 6.

2

Joan.

vi, 5a.

COMMENT.
))

IN PSALM. LXXVII.

169

et

mortui sunt. Hic
si

est

panis qui de coelo descendit,
))

))

ut

quis ex ipso manducet,
coelestis esset

que, ait,
est,

non moriatur ^. Si itapanis quo uti Angelos verisimile
pane in deserto nec vere panis Angeillo

nequaquam mortui
*,

essent qui ex

gustaverant

at quia nec coelestis,

lorum

erat, ideo

mortui sunt. Hic vero
verbis
«

coelestis

panis est,

cujus quisquisparticeps fuerit,
hic panis esset docet
»
liis
:

numquam

morietur. Quis

Panis autem Dei est qui

de cselo descendit, qui dat vitam mundo*^. » Id item
:

declarat dicens
)>

«

Ego sum panis

vitse

;

qui venit ad

me
^
^

non
Si

esuriet, et qui credit in

me non

sitiet

umquam

»

ac rursum, « Ego
))

sum panis

vivus qui de coelo descendi.
,

pane meo vivet in seterItaque Angelicse quoque virtutes ex particinum'^. patione Verbi vita fruuntur seterna. Nam solum unigenitum Dei Verbum rationabilis omnis substantise aliquis manducaverit ex
)> ))

mentum
prsesenti
»

est.

Quamobrem

apposite Hebraica lectio in

non habet cavit homo. »
«

illud, «

Panem Angelorum mandu-

Cibaria misit eis ad saturitatem. Transtulit austrum
ut pulverem carncs
:

»

de coelo , ct induxit in virtute sua Africum. Et pluit
si

» super eos

rium volatilia pennata et » trorumeorum, circa tabernacula eorum. Et mandu»
»

arenam maceciderunt in medio cas,

et sicut

caverunt

et saturati sunt

nimis

,

et

desiderium eorum
suo.

» attulit eis,
» esca »

non sunt

fraudati a desiderio

Adhuc

eorum
:

erat in ore

ipsorum

et ira Dei ascendit suet electos Israel

per eos

et occidit plures

eorum,

im-

» pedivit^. »

Quod non modo panem,
:

sed etiain opso-

nium procuraverit eis, docet Moysis Scriptura, in Exodo quidem dicens « Et dixerunt Moyses et Aaron ad to*Joan.
VI,

49.

*

Joan. vi, 38.

'

Ibid. 35.

*

Ibid. 5i,

5

Psal

fcxxvu, 26, 27,38, ?9,5o, 3i,

l6o
))

EUSEBII,

tum coetum

filiorum Israel

,

Vespere

scietis

quod Do-

)>

))

)>

minus eduxerit yos de terra ^gypti-, mane autein videbitis gloriam Domini quia audivit omne murmur vestrum. Dabit quippe vobis Dominus vespere carnes
,

))

ad manducandum

,

et
:

mane panes ad
:

saturitatem

^.

»

Postea vero subjungit

«

Et factum est vespere, et as-

» cendit coturnix, et operuit castra
)>

mane vero

ros ja-

cuit in circuitu castrorum

:

et ecce in facie solitudinis,

))

tenuis sicut pulvis, albus sicut pruina super terram'^. »
est
:

Sed quia postea in Numeris dictuni
))

«

Vulgus quo-

que promiscuum
bant
filii

,

llagravit desiderio; et sedentes fle-

)>

Israel

,

et

dixerunt, Quis dabit nobis carnes?

)>

))

»

Recordamur piscium quos comedebamus in JEgypto gratis, et cucumeres et pepones et porros et cepe. Nunc autem anima nostra perarida". » Deinde subjicitur
:

« »

Et abiit Moyses in castra ipse et seniores Israel. Et
spiritus egressLis est a

Domino,

et emisit

coturnicem a

» mari, et injecit in castra itinere unius diei in circuitu
»

castrorum

,

quasi duobus cubitis super terram. Et surillo et
:

» » »

gens populus toto die

nocte

,

congregavit unus-

quisque quod sufficiebat

bundavit,

et

multum, non superaqui parum non indiguit. Qai parum col
qui
-

» legit

decem

coros. Et siccatoe sunt in vasis in circuitu

» » »
»

castrorum, quae aderant carnes, antequam deficerent.
Et iratus est Dominus
lius,
;

et

vocatum

est

nomen

loci il-

Sepulcra concupiscentiae, quia ibi sepelierunt poqui concupiveraf^. » Opportune igitur clausula,
,

pulum

quam tractamus
» eis
illa

haec docet his verbis
,

:

« Cibaria misit

ad saturitatem

» et csetera.

Docet autem volatilia

vento impulsa, in castra fuisse delata. Secundum Symmachum vero dicitur « Qui tulit Eurum de coelo,
:

))

et induxit in virtute sua

Notum,

quasi

arenam ma-

iExod.

XVI, 6.

— 2Exod. xvi,

i3.

3

Num.

xi,4.--4 Ibid, 3o,

COMMENT. IN PSALM.
» »

l6l

rium volatilia pennata. Et injecit intus in castra eorum, in circuitu tahernaculorum. Et manducantes sa:

» turati sunt yalde

et

concupiscentiam eorum

attulit

» eis,
»
»

non abstiterunt a concupiscentia sua. Cum adhuc esca eorum esset in dentihus eorum , ira igitur Dei inyasit illos, et occidit pinguiores

eorum,

et juniores Is-

» raelisprostravit. » Haec

porro jure passi sunt.

Nam

ille

quidem ad

potentise suse indicium mirahiliter illa sup-

peditavit^ ipsi vero insaturahili carnium comestione usi,

intestinorum

morho perierunt

j

ingenti miraculo

non

animum

adhihentes , nec gloriam tanti prodigii auctori
,

referentes

sed toti carnihus dediti

,

suam
,

sihi

perniciem

procurarunt.

omnihus his peccaverunt adhuc et non credide» runt in mirahiUhus ejus. Et defecerunt in vanitate » dies eorum, et anni eorum cum festinatione ^. » Cum sermo in arguenda et incusanda Judseorum improhitate totussit, eorum scelera enumerat, declaratque non sine
« In

causa ipsos iram Dei invasisse. Ac docet eos post prsedicta
illa

omnia, mala augentes sua, adhuc peccasse
quia non crediderunt mirahilia
ipsis oculis

:

peccasse
talia

scilicet

ejus

:

cum

namque
»

viderent, a concupiscentia sua supe-

rabantur. Deinde, « Et defecerunt in vanitate dies eo-

rum.

»

Cum

oportuisset

enim

illos,

spectatores
illi

nempe
contra

prodigiorum Dei, totos

sese ipsi

committere,

hrutorum

instar corpori^ vanitati

animum hahehant,
,

cum

stultitia et insipientia

conquerentes

nihilque ex

bonis sihi suhministratis ad Dei cognitionem et animse

salutem conferentes. Sic itaque « defecerunt in vanitate
» »

dies eorum-, »

neque in tantum, sed etiam
defecerunt
:

«

anni eo-

rum cum

festinatione »

nam

illud, « defe-

»

cerunt, » in

communi

pro utroque accipiendum. Pro

*Psal. Lxxii, Sa, 33,

l62

EUSEBII,
xlquila edidit
et
:

quo
»

«

Et consummayit quasi vaporeni
festinare fecit. » Ejus quip-

dieseorum,

annoseorum

pe qui in vanitate dies suos transigit , anni festinanter decurrunt ejus contra qui dies in luce et bonis operibus
^

insumit, dies non deficiunt, sed pleni evadunt, et anni
ejus perfecti et diuturni sunt.

Quamobrem

iis

qui post

tot patrata miracula in incredulitate consenuerunt, vitae

tempus vanum
illis
,

est et festinanter decurrit.

A

miraculis

itaque

et a collatis sibi beneficiis nitiil statim fruc-

tus percipiebant* sed per illatam sibi ultionem meliores

evadebant. Quare deinde subdit
»
»

:

«

Cum

occideret eos

quserebant

eum

,

et revertebantur et diluculo venie»

bant ad

Deum^

Verberati quippe et supplicio ad-

fecti

brutorum jumentorum instar ad verberantis sensum revocabantur, cum ex recta ratione ad meliorem se frugem non reciperent « Quos sic alloquitur Scriptura » jVolite fieri sicut equus et mulus, quibus non est intel» lectus. In camo et frseno maxillas eorum constringe » qui non approximant ad te. Multa flagella peccato» rum, sperantes autem in Domino misericordia cir.
:

»

cumdabit'.
«

»

Et dilexerunt
ei.

eum

in ore suo, et lingua sua mentiti

»

sunt

Cor autem eorum non erat rectum

cum

eo,
in

» nec fideles habiti sunt in testamento ejus"^. »

Cum

gratiam miracula ederentur, non credebant; verberali

autem et interfecti revertebantur ad Deum. Yerum id non sincere prsestabant, sed simulate tantum et labiorum tenus Dei laudes celebrabant, nec puro sane animo ita
•,

ut
» »
*

illis

hoc dictum conveniat

:

u

Popuhis hic

labiis

me

honorat, cor autem eorum longe est a me. Frustra autem colunt me*. » Et ipsi quidem ad tantam imPsaI.LXxvii,54, 55.
j

— ^Psal. xxxi^g. —

^

Psal. i.xxvii,56, 5-.

*

Matth

XV, 8

Isai. XXIX, i3.

GOMMEJfT. IN PSALM. LXXVII.

l6o

probitatem devenerunt majore
er^i^a illos
,

;

ille

vero boni patris instar,

misericordia commotus, propitius erat

peccatis

niciem
suae

*,

eorum neque tradebat eos in extremam perimo vero dsemonem exterminatorem et irse
,

ministrum ultoremque angelum, qui furor ejus vocabatur, placato Patre suo, ab iisdem avertebat. Quare dictum
» »
»

autem est misericors, et propitius fiet peccatis eorum, et non disperdet. Et abundavit ut avertat iram suam, et non accendet omnem iram
est
:

« Ipse

suam^.

»

Nam cum
repudiabat.

eos patienter ferret,

finem
»

illos

nondum in Secundum Symmachum autem
non
dis-

dicitur: (dpse misericors, propitius peccato, et

»

iram suam, et non excitavit totum furorem suum. » Ad haec aliam in eos acperdens. Et
avertit
instituit dicens
,
:

multum

cusationem
» caro sunt

« Et recordatus est quia

Spiritus vadens et

non rediens

^.

»

Quia
qui

enim qui adhseret Domino, unus
adhaeret carni,

spiritus est, et,

unum

corpus

est,

jure carnales et cor-

poreos

illos esse

ob corporis

et

vokiptatum amorem, et
:

carnem
»

esse factos ait.

Ideo dicit

caro sunt^. »

Quomodo autem
,

Recordatus est quia caro sint, sub haec ex«

plicat his verbis

«

Spiritus

vadens

et

non

rediens. »

Nam
«

spiritus carnis terrenus,
illi

mortahs, et ruinae obnodiluvii de quibus dicitur
:

xius. Tales erant

tempore
spiritus

Non permanebit
carnes sunt*
*,

meus

in hominibus,

quia

»

» ita ut alius sit Spiritus divinus initio
,

hominibus inditus

alius

vero spiritus carnis.
ille

Nam

spi-

ritus carnis talis fuerit qualis

qui in brutis est, spiri-

tus scilicet vadens et

nomine
ait
:

«

non rediens. Ipsum vero proprio prudentiam carnis » vocat Apostolus, cum
prudentia carnis inimicitia
subjicitur
ij.
,

«

Nam

est in

Deum

:

» legi

enim Dei non

neque enim potest.

jpsal. Lxxvu,58.

— ^i Cor.vi,

'

Psal. wxvii, 09,

A

Gen. vi,3,

i64
»

EUSEBli,
» Sic

Prudentia vero spiritus, ritaetpax^.
cajro facti
illis

porro qui
*,

incusantur

sunt
:

,

iustissime de
»

dicatur

quod corpus « Honio cum
est »
illis ^.

diligerent

ut

in honore es-

set,

non

intellexit,

comparatus

jumentis insipienin iram

»

tibus, et similis factus est
« Quoties

exacerbaVerunt

eum
et

in deserto

,

»

concitaverunt

eum

in

terra inaquosa. Et conversi

» »

sunt et tentayerunt

Deum,

sanctum

Israel exacer-

bayerunt.

Xon
de

sunt recordati

manus

ejus,

diei

qua
in

» .redemit »
»

eos

manu

tribulantis.

Sicut

posilit

jEgypto signa sua, et prodigia sua in campo Taneos.
Convertit in sanguinem flumina eorum, ut imbres eo-

»
»

rum
eos
,

ne biberent. Misit in eos
et

cynomyiam
locustse.

et

comedit

ranam

et

disperdidit eos. Et dedit eerugini

»

fructum eorum,

et labores

eorum

Et occidit

» in »

grandine yineam eorum, et moros eorum in pruina.
igni

Et tradidit grandini jumenta corum, et possessionem

omnia exacerbantes inquit, permanserunt, idest, Deum sibi acerbum constituentes, qui tamen mansuetus natura, bonus et dulcis
»

eorum

^.

»

Post praedicta

est

j

sed ab

iis

qui supplicio digni sunt acerbus existisibi

matur. Hi igitur qui in deserto irritaveiTint eum,

iram attraxerunt. Rursumque vertebantur ut tentarent Deum, et sanctum Isracl exacerbarent. Ilaec porro omnia agebant quod mirabiles illas sibi olim exhibitas virtutes memoria non repeterent quo tempore de manu Pharaonis se opprimentis redemit eos, et ab ^Egyptiorum dominatu liberavit variasque inimicis eorum intlixit
:

,

plagas in

campo Taneos

,

ubi primo contigit fluminis in

sanguinem mutatio, quae quidem iEgvptiis talis erat, non autem iis qui juvabantur. Quare imbres quoque
*

Rom.

VIII, 6.

2

Psal. xlviii, i5,

*

P^sal. lxxvii,

4o, 4i> 42> 45

44,45,46,47,48.

COMMENT. IN PSALM. LXXVII.

l65

eoriim, sive secunduin Aquilain, « fluxus eorum*, » sive

secundum Symmacliumj « alvei eorum, » in sanguinem vertebantur. Omnis quippe aquarum collectio , paria flumini passa est. At ii qui accusantur, nullam eorum memoriam retinebant, neque animo repetebant cynomyia3 plagam iEgyptiis immissam non ranarum neque seruginis flagellum sed neque qua ratione iilorum gratia
,
j

iEgyptii locustee, grandini, pruinse et igni traditi casti-

gabantur. Ilorum experimentum

cum

opere coepissent

immemores tamen omnlum

Symmachum dictum
» ejus, diei
» fecit signa

est

:

«

secundum Non sunt recordati manus
erant.

Quare

qua

liberavit eos de tribulante

,

ejus

qui

sua et prodigia sua in iEgypto, in

campo

» »

Taneos; qui immutavit in sanguinem flumina eorum,
et alveos
j

eorum ut non biberent qui misit ipsis cy» nomyiam ad comedendum eos, et ranam ad disper» dendum eos qui dedit serugini fructus eorum et labo» res eorum locustse qui occidit in grandine vineam » eorum, et sycomoros eorum in verme qui tradidit » pesti jumenta eorum, et possessiones eorum avibus. » Pro illo autem, cerugini, Symmachus similiter myzctm
5 5
-,

^

sive serugini, Aquila autejn, hruchoj interpretati sunt

pruinm^ Symmachus, vermi^ Aquila, in glacie edidit. Hsec porro a Moyse prsetermissa hic enarrantur videtur autem aerugo et myzetes, idem esse quia a Moyse cinips vocatur. Nam cum Moysis Scriptura decem plagas inemoret hic sermo, sanguinem, ranas, cynomyias, locustam, grandinem, jumentoium mortem, non autem ciniprirnogenitorum obitum recensuit phes, non tumores, non tenebras pro illis autem seruginem dixit et pruinam quorum loco mj^zeten aut bruchum vermem aut glaciem reliqui interpretati
ac rursum pro
,

illo,

:

*,

,

•,

•,

•,

,

,

sunt.

06RARX

l66
« »
))

EUSEBII,

Misit in eos iram indignationis suse, indignationem

))

immissionem per angelos malos. Yiam fecit semitse irse suse, non pepercit a morte animabus eorum et jumenta eorum in morte
et

iram et tribulationem

,

,

))

conclusit. Et percussit

))

jEgypti, primitias

omne primogenitum in terra omnis laboris eorum in tabernaculis
,

))

Cham^.

))

Prseter ea quae superius dicta sunt

hsec

etiam pro sakite populi operatus Deus est, « Misit in eos iram indignationis suse, indignationem et iram et tribulationem. » Cum autem ira et indignatio frequen))

))

ter

memoretur, hic sermo hujus Tocis significationem in sequentibus aperit dicens, « Immissionem per angelos sive secundum Symmachum, « Immissionem malos , angelorum mala inferentium. Nam angelorum mala
)) ))

))

))

inferentium immissio

secundum humanum cogitandi morem ira et indignatio Dei esse putatur. Non enim irse commotionem in Deo existimare consentaneum est sed supplicia impiis justo Dei judicio per immissionem an,

;

gelorum, qui ad hoc deputati sunt, inflicta, ira et indignatio vocantur. Cseterum cum j^gyptiis immissiones

angelorum mala inferentium
fecit

factse fuissent, ipse

viam
,

semitse

irse

suse
irse

•,

secundum Symmachum vero
))

« Stravit

callem

suoe.

Hisque traditum populo

mysticum cultum subindicare mihi videtur. Tunc enim jubetur Paschse festum celebrari et immolari agnum ad symbolum agni Dei pro hominibus immolandi, inungique sanguine superhminaria domorum*, ut hoc conspecto exterminator abstineretadamno hoc agentibus inferendo. Scriptum est enim « Et transibit Dominus ad percutiendum ^gyptios, et videbit sangainem in superliminari et in utroque poste. Et pertransibit Dominus januam et non pertempore
illatse ^Egytiis

vindictse

,

:

))

))

;

*

Psal.

Lxxvn, 49» 5o,

5i,

GOMMENT.
» mittet ingredi »

IN PSALM.

LXXVII.

1

Qj

exterminatorem in domos vestras ad percutiendum^. » Sed illis quidem viam paravit ut effugerent iram
;

non pepercit verum in mortem tradidit animas eorum, dignorum sane tali supplicio, quia impietatibus et ^gyptiacse multorum deorum su^Egyptiis vero
,

suam

perstitioni dediti, alia in

morte, animse

scilicet,

demersi

erant. Quare hic
esse
ille,
,

non communem mortem ipsis illatam docetur sed mortem animarum. Nam exterminator
cui traditi sunt, statin atque corpora dissoluta sunt,

animas abripuit in perniciem abducens eas. Quare rursum scribitur, « Non pepercit a morte animabus eo» rum. » Postea vero hsec declarat « Et percussit omne » primogenitum in terra ^gypti primitias omnis labo» ris eorum. » Pro illo autem , « primitias laboris eorum » in tabernaculis Cham, » Symmaclius, « Primitias vir» tutis eorum, » intcrpretatus est. N^am primogenita, primitise virtutis gignentium erant. Per primas itaque plagas quasi ad poenitentiam ipsos evocans per patientiam et tolerantiam suam paulatim ipsis supplicia inferebat. In fine vero non pepercit a morte animabus eorum sed etiam jumenta eorum in morte conclusit. Nam omne primogenitum in terra ^gypti occidebatur, tam jumenmentorum, quam hominum, Sed accurate admodum de hominibus quidem ait animas eorum morti traditas fuisse
:

,

,

;

^

aderat quippe daemon exterminator, qui animas etiam

eorum
agitur,

post

mortem
ultra

abriperet.

Cum

de jumentis porro

non
et

munem

animas commemorat, sed solum comcorporalem inortem. Jumenta siquidem non
,

animas habent
perinde atque

qua3 post corporis solutionem

maneant

hominum anima?. Hanc vero ipsam historiam diverso modo Moyses et hic psalmus enarrant. Nam
*

Exod.

xiFj 2^,

68
ille

EUSEBII

quidem

dixit
•,

exterminatorem primogenitorum morti
yero sermo per angelos malos hsec facta
illic

ministrasse

liic

quidem Moyses sanguine superliminaria unxisse narratur, et hoc signum fuisse ad tutelam eorum qui ab exterminatore effugerunt*, hic vero Deus viam fecisse dicitur et semitam ut effugerent iram
fuisse narrat.

Atque

,

suam.

Ilsec

porro

,

inquit, in tabernaculis

Cham

effecta

sunt; sive

sccundum Symmachum, « in liahitationibus » Cham-, sive secundum Aquilam, u In tectis Cham. » Queis edocemur jEgyptum fuisse tabernacula Cham. Cum enim Noas tres fiUi fuerint Sem, Cham Japhet Cham fuit pater Chanaan^ Chanaan vero pater Mesraim, qui
))
,

,

*,

quo iEgyptii omnes-, ita ut jure iEgypliorum regio tabernacula avi Mesraim esse dicatur. Hic porro Cham erat qui primus iEgyptum incoluit. etc. Post Et abstuUt sicut oves populum suum^, decimam yEgyptiorum plagam, quomodo exitus ex JEerat ^gj^ptus-, a
,
<(
))

gypto contigerit his verbis docet « Et abstulit sicut oves » populum suum , et perduxit eos tamquam gregem ia
:

» deserto

:

ct

deduxit eos in spe et non timuerunt^-,
:

»

secundum Aquilam vero « Et deduxit eos in iiducia, et » non territi suntj » secundum Symmaclium, u Deduxit et inimicos eorum operult » eos sine timore et terrore » mare. » Et haec quidem ante eorum in deserto commorationem gesta sunt-, neque enim sermo serie rerum uti:

tur*,

sed utpote in

hymno et

cantico prsepostere res enar-

rat.

Quare

cum

ea quae

ipsis in deserto

contigerant, et

peccata quse in solitudine admiserant, quotiesque ipsum

exacerbaverant enarrasset
facit,

,

postea priorum

mentionem

vitsermonem non tristibus, sed Dei beneficiis circumscribat. Quapropter sub hsec rebus a Deo in JEgypto « Et induxit et maris Rubri transitui addit iUud gestis
,
:

jPsal. Lxxvu, 52,

2 Ibid. 53.

GOMMENT. IN PSALM. LXXVII.
» eos
»

169

in

montem

sanctificationis suae,

montem hunc

quem

aqquisivit dextera ejus^.»

Hic ea quae in de-

serto contigerant silentio mittit, quia

eorum recensioquo Davidis tempora
nisi Sionis in
ita

nem praemiserat. Mons autem quinam,
Jerusalem sub
structa est.
hsec

post Asaphi

et

Deinde narrationem resumit

loquens

:

« Et ejecit a facie »
»

eorum

gentes, et sorte divisit eis ter-

ram

in faniculo distributionis. Et habitare fecit in ta-

bernaculis

eorum tribus IsraeP.
Sion,

»

Postquam ingressum

in terram promissionis memoravit, et verint

montem

quem

longis

quomodo occupapostea temporibus Da;

vid

,

pulsis gladio Jebusseis obtinuit

historiam resumit

j

compendio narrans, quomodo post mortem Moysis, duce Jesu filio Nave, transierint in terram promissionis, et aUenigenas beUo ab se devictos a regione exegerint et funiculo dimensam terram sorte diviserint. Deinde ipsos
,

iterum coarguit, dicens eos prioribus in deserto admissis
peccatis
nuissent,

nova mala addidisse

*,

ac

postquam terram obti-

Deum
^
,

basse, et
custodisse

iterum tentasse et exacertestimonia ejus per Moysem sibi tradita non

excelsum

ibi

sed sese a^^ertisse ac despexisse
,

dum patres eorum et versos fuisse in Nam cum oportuisset inimicos Dei et adversarias sibi potestates

quemadmoarcum pravum *. »
,

teUs

impetere et confodere

ipsi

idoUs dediti

Deum
tum

blasphemis et nefariis verbis impetivere. Quare

facti sunt in

his

arcum pravum quod sub initium declaraverbis est « FiUi Ephraim intendentes et mit^
:
:

» tentes

arcubus, conversi sunt in die beUi.
faerint in

»

Quomodo

autem conversi
dicens
:

arcum pravum

declarat postea
,

« Et irritaverunt

eum in

coUibus

et in sculptiU-

» bus suis
((

ad aemulationem provocaverunt eum ^. » Audivit Deus et sprevit, et ad nihikim redegit valde
—Mbid.
55.

ipsal. Lxxv.i, 54.

— Ubid, 56. — Ubid. 5;. —

5

ibid. 58.

XXIIl,

23

170
»

EUSEBII
^.

,

Postquam mala ab ipsis etiam in terra promissionis perpetrata recensuit, justum Dei judicium postea declarat, comprobatque jure eos post prsedicta omnia ira Dei invasos fuisse. Nam cum versi sunt in arcum praIsrael »

vum,
»

et

cum

<(

irritaverunt

eum

in coUibus suis, et in
»

sculptilibussuisadsemulationemprovocaverunteum*,
scilicet

tunc Deus nec ipsos intueri, tales
in eos respicere
,

cum

essent

,

nec

imo vero neque impiam eorum vocem

audire dignabatur.
»

Quamobrem

subdit, « Audivit Deus et
«

sprevit, »

secundum Aquilam vero,
illis

Et non distulit, »

nulUim spatium neqiie dilationem

concedens; secun-

dum Symmachum
Sic
»

vero, « Et reprobavit valde Israel. »
,

autem audivit Deus
et

ut de Sodomitis dicitur

:

«

Vox

Gomorrhse clamat ad me^. » Impiorum enim vel ipsa impia [jesta clamant et vociferantur. Quae audiens Deus « repulit tabernacukim Silom, tabernacu» lum ubi habitavit in hominibus ^, » Nam in Silom primum stetit tabernaculum, in qua sacrorum antistites erant Heli et Samuel, ut declarat Scriptnra Regnorum. Ilocitaque primum in Silom statutum tabernacuhim propter impietates

Sodomorum

eorum
:

repulit.

Quare secundum Symma-

chum
»

dicitur

«

Et abjecit tabernaculum Silom, et ta-

bernaculum firmatum in hominibus *. » Quomodo autem homiuibus tradita fuerit arca ob impietates popuH, et quomodo inimici ceporint illam abduxerintque secum filii vero Israel in fugam versi sint, filii Heli qui sacerdotes erant ceciderint, eorumque pater accepto de filiis nuntio, perierit, narrat primus Regnorum liber. Quapropter hic dicitur « Et repulit tabernacuhim Silo, » tabernacuUun ubi habitavit in hominibus. Et tradidit
, ;
:

»
*

in captivitatem virtutem
Psal. Lxxvii, 59.
*

eorum
~
'

^.

»

Pro

illo

autem
1

2

(Jen, xvni, 20.

P-al, j.xxvii, Go.

^"

Reg.

4.

.

Psal. Lxxvii, 61,

COMMENT.
»

IN

PSALM. LXXVII.

I7I
,

virtutem eorum,

» Aquila, «

robur eorum
et

» interpre-

tatus est.

Robur autem virtutem
arcam,

pulchritudinem, in
«

captivitatem et in
esse, nisi

manus inimici

tradita, quae dixeris
,

quam

hic sermo subindicat dicens

Et

»

tradidit in captivitatem virtutem

eorum
»

,

et pulchri-

»

tudinem eorum in manus inimici ?
,

Sed

hoec,

quidem

manus inimici popuhim vero contrivit gladio^. Ideo secundum Symmachum dicitur « Et tradidit » in machseram popuhim suum et hsereditatem suam » sprevit. » Deo autem ipsos spernente, ea quce sequuntur evenerunt. Qiise illa? « juvenes eorum comedit ignis, » et virgines eorum non sunt lamentatse^ » secundum Aquilam vero, « Non sunt desponsatae » secundum Symmachum autem « Non sunt laudatse. » Non ultra enim secundum reUquos interpretes cum hymnis et laudibus,
tradidit in
: j

,

ut consuetum desponsatis est

,

viris

tradebantur, ob im-

missam tunc ipsis calamitatem. Secundum lxx interpretes autem, in captivitatem actse, cum morerentur non erat qui lugeret, quod non adessent propinqui earum^

imo etiam

« sacerdotes
fiUi

eorum
:

in gladio ceciderunt^. »

HeU « Et viduse eorum non plora» buntur. » In primo Regnorum libro legitur, cum fiUi Heli in beUo cecidissent eorum uxores viduas reUctas
Hi porro erant
,

gravem

sustinuisse
,

mortem. Quare

dicitur

secundum
:

Symmachum

«

Et viduatse eoruni non ploraverunt
flere possent
•,

»

neque enim existebant ut
partu suo extinctse sunt, ut
» est in

nam una cum
Et factum

fert heec historia. «

diebus

illis

» contra Israel*-, »

convenerunt AUophyU in beUum deinde vero cum exisset i^opulus ad
:

pugnam, « Csesus est, » inquit, « Israel et facta est plaet ceciderunt de Israel triginta mil» ga magna valde
:

» lia
*

ex ordinibus

:

et arca
55,

Dei capta
3

est, et
* 1

ambo
iv,
1,

fiUi

Psal. Lxxvii, 62,

2 iijid.

Ihld, 64.

Reg.

l''^

EUSEBII
,

,

»

Heli mortui sunt

Ophni

et Phinees.

Et cucurrit rir
illa die, scissa

»

Jeminaeus ex

castris, et venit in

Silom in

» veste, et conspersus » la » »

pulvere caput. Et ecce Heli in

sel-

ad portam contra bivium spectans. Erat enim cor ejus pavens pro arca Dei. » Sub hsec dicitur « Erat
:

autem
dixit
:

Heli quasi nonaginta octo
,

annorum
vir
,

,

et oculi e-

» jus

caligaverant

et

non videbat. Et
castris

ille

accedens
fugi

»
»
»

Ego sum qui veni ex hodie. Et ait, Quid actum
puer
et dixit
:

et ejjo

ex acie

est,

fili

mi? Et respondit

Fugit, inquit, Israel a facie Allophylo-

»

rum,
tui

et facta est plaga

magna

in populo, et

ambo

filii

»
»

mortui sunt,

et arca Dei

capta

est.

Et factum est

cum memorasset arcam
quia senex

Dei, cecidit de sella retrorsum

»

juxta ostium, et contritum est dorsum ejus, et mor-

» tuus est,
»
»

homo

erat et gravis.

Nurus autem
:

uxor Phinees praegnans eral vicinaque partui et audito nuntio quod capta esset arca Dei et mortuus
ejus
,

» » » »

csset socer suus, et vir suus

,

flevit et

peperit
^

,

quia ir-

ruerant dolores in eam, et in tempore
est.

suo mortua
,

Et dixerunt mulieres quse astabant
:

ei

Ne timeas

,

quia filium peperisti

quae

non respondit, neque ani:

» madvertit. » Postea subjungit
((

«

Et Allophyli accepe-

Azotum, et arcam Domini, etintulerunt eam » in domum Dagon*^. » Hsec porro omnia hic compennam subjungitur dio memorantur Et excitatus est » tanquam dormiens Dominus, tanqiiam potens et cra» pulatus a vino^. » Postquam arca capta fuit ab Allophylis, et postquam supra dicta contra populum gesta sunt, suam Deus providentiam commonstrans invisibili virtute Allophylosincessit etulciscitur. Quare dictum est « Et excitatus est tanquam dormiens Dominus tanin
» acceperunt Allophyli
:

runt arcam Dei, et asportaverunt

eam

:

((

,

,

li, sui partus.

2 |

Rgg^

y^

i,

^

3

Pgal.

nxvn,

65,

COMMENT.
»

IN PSALM.

LXXVH.
;

ly^

quam potens
vero
,

et crapulatus a
«

vino

»

secundum Sym5

Tanqutim potens loquens ex vino » secunclum Aquilam, « Tanquam potens crapulatus ex
»

machum

vino. » Deinde seipsum excitans, inimicos suos percuvidelicet qui

tit,

eos in

arcam Testamenti ceperant, et percutit posteriora datque eis opprobrium sempiternum ^.
,

Quomodo
» » » »

percusserit eos in posteriora liistoria declarat,
:

quae sic habet in

» »
» »

»
» » »

primo libro Regnorum « Et aggravata est manus Domini super Azotios, et afflixit eos, et percussit eos in podicibus eorum, Azotum et fines ejus^ » et rursmn « Et translata est, » inquit, « arca Domini in Gettham et factum est postquam translata est, lacta est manus Domini in urbe, fortitudine magna valde. Et percussit viros urbis a parvo usque ad magnum , et percussit eos in podicibus eorum. Et mittunt arcam Dei in Ascalonem et clamaverunt Ascalonitse dicentes Quid avertistis arcam Dei ad interficiendum nos? » Hinc subjungit « Quia facta est con•,

:

,

:

:

:

fusio mortis in tota

urbe gravis valde

.

ut intravit arca

mortui percussi erant in po« dicibus*, et ascendit clamor urbis in coekim. » Ideo in « Et percussit inimicos suos praesenti psalmo dictum est
Dei illuc
:

et viventes et

:

» in posteriora

,

opprobrium sempiternum dedit
erat

eis. » illos

Opprobrium quippe
fuisse,

in podicibus

percussos

utpote qui

iis

in partibus lascivi fuissent. Inimicos

quidem suos
castigavit.
»

sic ultus est*,

proprios vero
:

sibi alio

modo

Quare dictum

est

«

Et repulit tabernacukmi

Silom? Erat enim eam Ephraim autem filius Joseph erat. Ideo sorte Ephraim « Et repulit tabernaculum Joseph, et tril)um subdit
Joseph". »
illudnisi
: :

Quodnam

»

Ephraim non

elegit

•,

» etiamsi

primum eam
pgal. i.xxvii, 6y.

elegissct

et
1

tabernacukim Joseph prius
Psal.

affecisset
s

honore. Ouare

Lxxwij 66,

2 1

Reg.

t, 6.

1^4
cet

EUSEBII

5

Silom inextremam solitudinem redacta

est. lis

vero do-

exemplo

illiiis

Silom, ut ne altum sapiant qui in Jeru-

salem habitant, quod tabernaculum

quippe similia primis passuri

,

nisi

arcam acceperint Deo digni efficiantur,
et

quod sane sequenti tempore
<(
)^

contigit.

Et elegit tribum Juda,

montem

Sion,

quem
»

di-

lexit.

Et sedificavit hicut
in terra, fundavit

unicornium sanctificiura
in sseculum
^.

»

suum
,

eam

Tribum
tribu

pro tribu commutavit,
Joseph
et

tribum Benjamin pro

locum pro loco elegit, Jerosolymam Silo anteponensj imo etiam inontem pro monte dilexit, Sion videlicet, pro monte qui in Silo erat. Deinde ait « Et sedificavit sicut unicornium sanctificium suuni*, » secundum Aquilam vero « Et sedificavit simile excelsis » sanctificium suum » secundum Symmachum autem « Et aedificavit ut excelsa sanctificium suum. » Sanc:

,

j

tificium itaque
sedificavit.

suum

simile

excelsis,

aut ut
et

excelsa

Nos autem ad profundum

arcanum sen-

sum sermo

remittit, docens sanctificium illud in terra

monte Sion constitutum, similitudinem habuisse cuin eo quod in excelsis est*, et ad excelsorum modum constructum fuisse, ad imaginem et
in Jerusalem et in

similitudinem excelsorum coelestium
tohis declaravit
»

:

quse item Apos-

dicens
est*^,

:

«

Illa
,

vero

quee sursum est

Jerusalem hbera

»

tem

et

ad Sion moncivitatem Dei viventis, Jerusalem coelestem^. »
» et « Accessistis « »

Quare secundum Aquilam dicitur,
»

Et aedificavit

si-

mile excelsis sanctificium suum*,
vero,
«

secundum Sym-

machum
»

Et a^dificavit ut excelsa sanctificium
interpretes, « iEdifi-

suum*, »

secundum lxx vero

»

cavit sicut unicornium sanctificium

suum.

»

JVosporro

intelhgimus unicornes esse eos,
i

quorum unum cornu
^

Psal. Lxxvii, 68f 69.

2

Gai, iv, 26,

Heb.

xii, aa.

GOMMENT.
descriptum in coelo
clarabat
» »
:

IN PSALM. LXXVII.

1^5
verbis de-

est,

quos Apostolus

liis

«

Et ad multoruin millium Angelorum ce,

lebritatem

et

Ecclesiam primogenitorum

,

qui des«

cripti sunt in coelis*. »

Sed etiam inquit,

in terra

»

fundavit
,

eam

in saeculum. »

Secundum Symmachum

autem
lem

z Sicut

terram

quam

fundavit in sseculum.

Nam

sanctificium illud
est
,

quod

in sensibili et terrena Jerusa-

enim terra, media inter aquas comprehenditur secundum Scripturam, ita et Jerusalem media inter alienigenas gentes posita erat.
sic eedificavit in terra. Sicut

Quare dictum est in prophetiis « Haec est Jerusalem » in medio gentium posui illam^. » Sub haec autem ait « Elegit David servum suum^, » de quo dictum
:
:

est »

:

«

Inveni David servum

meum, virum secundum
non tantum ut primus
dignus judicaretur
ita ut

cor

meum

:

»

quem

elegit,

ex tribu Juda regnaret, sed

ex cujus semine Christus Dei prodiret. Eiegit autem

eum

pkiribus ipsum fratribus suis anteponens. Acce-

pitque

eumex gregibus

«

ovium

,

et de post fsetantes.

»

Nam

qui suscitat de terrainopem, et de stercore erigit

pauperem, Davidem humilem et abjectum, ita ut nec cum fratril)us suis connumeraretur neque pro viro ha-'
beretur,
elegit,

prius

in pastorali institutum, et
,

ex

cura foetarum

quam

gesserat

edoctum quam accurata
pro-

solHcitudo egentibus adhibenda esset. Inde susceptum

illum ex irrationabilium

ovium pastoraU cura
«

,

duxit Deus et constituit ut
»

pasceret Jacob servum

suum

et Israel hoereditatem

suam^.

»

Ut enim exest.

perimentum sui dederat in rationabiliori ovium cura pacto autem pecora pasceret
,

pastorali irrationabilium
ovili

prsefectus

Quo
:

declaravit ipse Saiili di-

cens
*

:

«

Pastor agebat servus tuus patri suo in ovili

Heb,

XII, 23.

2

Ezech.

v, 5.

~

^

Psnl.

lxxvu, 70,

*

Ibid, ri

176
»
»

EUSEBII

,

et

quando veniebat
,

leo aut ursus

,

et arripiebat

ovem
com-

ex grege

post illum

adibam

,

et percussi illum et

» » »

extraxi ex ore ejus. Et insurrexit in

me

,

et

prehendi fauces ejus,

et percussi occidique illum.

Leonem
gena

et

ursum

percussit servus tuus. Et erit alieni-

»

et incircumcisus ut

unus ex

illis,

qui expro-

» bravit aciei Dei viventis.

Et ait David, Dominus qui
,

manu leonis et de manu ursi ille me » eripiet de manu alienigenae incircumcisi istius^. » His enim cum fidei et pietatis suse experimentum dedisset necnon providentiae quam de pecoribus sibi commissis gerebat Deus elegit eum et ad imperium in ra» eripuit

me

de

,

,

tionabiliora pecora provexit.

Ille

vero
,

sibi

commissos

populos non crudeliter, non dure

non superbe, sed in innocentia cordis sui pascebat*^; sive secundum Aquilam et Symmachum « secundum simphcitatem » cordis sui. Et in intellectibus manuum suarum de« Et in pru» duxit eos. » Secundum Aquilam vero » dentia palmarum suarum deduxit eos^ » secundum Symmachum, « Et secundum puritatem manuum sua, ,

»

rum

deduxit eos.

»

Pascebat itaque David
sed

humanum
humana

rationabilequc ovile

•,

non

in sapientia

non prudentia propria, sed in innocentia et simplicitate totam curam Deo committens, suam vero intelligentiam manibus, id est, operibus, vita^ genere et
,

reliquo instituto commonstrabat. Et huc desinit prsesens

argumentum, improbitatis Judaici populi accu-

sationem divinseque patientise doctrinam complectens concinnatum ad prsepositas quasdam dubias voces, ad
quas ceu defensio qusedam justi Dei judicii necessario
instituitur. Hsec

porro omnia nos, qui ex gentibus su-

*

1

Rcg.

XVII, 54.

— 2pgal.

Lxxvn,72,

COMMENT. IN PSALM. LXXVIII. mus, Christus Dei edocet,
priscis

I77

exemplis nos ad fru-

gem revocant,

ut initio sermonis dictum a nobis est.

PSALMUS
Ipsi
«

LXXVIII.
*.

Asaph

Deus venerunt gentes in hsereditatem tuam, pol» kierunt templum sanctum tuum, posuerunt Jeru» salem in pomorum custodiam. » Quod ante templi in Jerosolyma constructionem Asaph sequalis et cosetaneus
ex historia planum est. Prophetice ergo quse diuturno post tempore eventura erant in preesenti postremum urbis vaticinatur. Sed in lxxiii quidem excidium, et ultimam templi ruinam quse sub Romanis
Davidi fuerit
,
,

post civium ejus in Salvatorem nostrum ausus contigit

prsenuntiabat

,

ut superius

comprobatum
,

est.

In prae-

senti vero venisse

quidem gentes

in hsereditatem Dei,

temphim quod
in
ait

in ea erat polluisse

pomorum custodiam
igni traditum in prsedicto

posuisse significat
fuisse,

locum

ipsamque urbem ; neque tamen neque talia passum,

psalmo narrabat. Addit insuper in prsesenti, eos qui locum poUuerunt, multos occidisse quorum mortua corpora viros sanctos et Dei servos
:

quaUa

non

escam volatilibus coeli posuerunt. Hsec porro gesta non deprehenquia hsec non accidere das in postrema loci obsidione
sinentes naturali sepulturse tradi, in
:

viris sanctis

qui penes

illos

erant.

li

namque

qui ur-

bem

incolebant scelesti omnes et impii erant, ob suos

in Servatorem nostrum et in ejus Apostolos ausus. Sed

neque in Babylonica captivitate heec
*

facta reperiasj

Psal. Lxxvin,

i,

XXIII,

23

1^8

EUSEBII,

quia ne tunc quidem sancti et religiosi viri a Babyloniis trucidati in historia feruntur.
liaec

Quandonam

igitur

impleta fuere?
Antiochi
,

Non

potest aliud indicari tempus,
,

nisi

suh quo Macchabaeorum Scriptura
Et reversus

quae

hic prsenuntiantur contigisse narrat.
ibi legitur^
:

Scriptum itaque
tertio
:

«

est

Antiochus, postquam per-

» cussit
»

iEgyptum,
est

in centesimo et

quadragesimo

anno,

et ascendit in Israel

cum

multitudine gravi

» et
» »

ingressus

in sanctuarium
et

cum

superbia. Et
et

accepit altare

aureum,

candelabrum luminis,
propositionis
, ,

universa vasa ejus, et

mensam

et li-

» batoria, et phialas, et

mortariola aurea

et

velum,

» et coronas,
»

»

ornatum, qui in facie templi erat. Et comminuit omnia et accepit thesauros occultos, quos invenit. Et sublatis omnibus reversus abiit ia
et
:

» terram

suam. Et

fccit

caedcm

maguam

:

et factus

» est planctus
»

magnus

in Israel. Et scripsit rex

omui

regno suo, ut essent omnes popuhis unus, et reUn» queret unusquisque legem suam'^. Et ampiexse sunt et multi ex filiis Israel » omnes gentes verbum regis
:

» consenscrunt cultui ejus, et sacrificaverunt idoUs »

,

et

coinquinaverunt sabbatum^. » Post haec autem dici« Et a;^dificavit abominationein desolationis in altur
:

»

tari.

Et in civitatibus Juda in circuitu aedificaverunt
,

» »
»

altaria

et

in portis

suis,

et

in plateis

thymiama
:

adolebant. Et Ubros psahni quos invenerunt, scindentes, igne combusserunt*. » Adjiciturque
in Israei definierunt in se, ut
,

u Et

muiti

»

»
»

non manducarent immunxia. Et elegerunt mori ut non contamlnarentur cJbis, et mortui sunt. Et facta est ira magna in Israel
Hsec porro diuturnis postea temporibus, post
1,

» valde. »
1
1

Macch.

2 1.

2

Ibld.

45.—

s

Ibld. 5-.

*

H«c in

bibliis

pauluin diversa sunt.

GOMMENT. IN PSALM. LXXVIII.
AssjriaCa et

I79

Medica

,

post Persica et post Alexandri

Macedonis mortem gesta sunt. At Spiritus divinus per hunc Prophetam hsec ipsa vaticinatur dicens « Deus
:

»
»

venerunt gentes in heereditatem tuam, polluerunt

templum sanctum tuum posuerunt Jerusalem
,

in po-

» » »
»

morum

servorum tuorum escas volatilibus coeli , carnes sanctorum tuorum bestiis terrse. Effuderunt sanguinem eorum tam-

custodiam.

Posuerunt morticina

quam aquam

in circuitu Jerusalem

,

et

non

erat qui
nostris,

» sepeliret.
»

Facti

sumus opprobrium
iis

vicinis

subsannatio etderisio
illo

autem, « In acervum lapidum*, Symmachus vero,
Pro
ediderunt.
«

quiin circuitu nostrosunt^. » In pomorum custodiam, » Aquila,
« In saltus, »

Usquequo Domine

irasceris in

finem

,

accendetur

» velut ignis zelus tuus^» ? Videtur

mihi Propheta Asaph

post accusationem Judaici populi
instituit,

,

quam
quse

in prsecedenti

haec apposite inducere,
et

quasi ad pla-

ad medelam eorum quse prius reprehensa fuere composita sunt. Recenset itaque varia mortis genera Judseorum qui pro pietate martyrium tunc subierunt. Quorum morticina inimici Dei in escas vocationem
latilibus coeli
terrse.

dederunt, et carnes sanctorum Dei

bestiis

Opportune igitur pro iis Deum placat, ac si sacrificium ipsi morte sanctorum suorum off*eratur. Quamobrem ait « Usquequo Domine irasceris in finem ? »
:

ad priorum memoriam sermonem reducens, queis di« Ut quid Deus repulisti in finem^? » Vult cebatur
:

enim extremam illam populi ruinam
cohiberi, et per sanguinis sanctorum

et

abjectionem

suorum memo-

riam iram sedari. Utrumque vero dictum, nempe « Usquequo Domine irasceris in finem? » et quod se1

Psal. liXxviii) 2, 3>4»

^ ^^'^^ 5i

--^* Psal, Lxxnfj

l8o

EUSEBII,'

quitur, « Exardescet sicut ignis zelus tuus? » sic intelligas;

Quousque haec erunt? Dicitur autem
si

zelus,

ad
et

exemplum eorum
erga uxores,
in

qui nimiae zelotypiae affectu tenentur
alios viros

ad

accedant;

sic

enim

Deo ultionem eorum qui pacta cum. eo inita transzelum Scriptura solet appellare. Supplicat gressi sunt sive eorum ergo Propheta sive ex propria persona nomine qui tempore Antiochi salvi facti sunt, post prsedictionem eorum quae tempore Antiochi Syriae regis eventura erant, quando sancti Dei pro pietate mortem suhiere^ ut cesset ira populo immissa, et invadat inimicos ejus. Ouamobrem ait « Effande iram tuam in » gentes quae te non noverunt, et in regna quae nomen » tuum non invocaverunt. Quia comederunt Jacob, » et locum ejus desolaverunt ^. » Opportune existimo hic Jacobi mentionem fieri, ob religionem prisci iliius atavi. Nam talem virum Deo dilectum ejusque virtutem ipsi Deo commemorans, videtur ejus mentione facta ipsum deprecari et in prsesenti casu propitium reddere. In prsecedenti quidem psalmo quando Josephum memoravit non ipsum Josephum sed tabernaculum ejus repulsum fuisse dixit his verbis « Et » repulit tabernaculum Joseph, et tribum Ephraim non » elegit^, » hisque significat locum illum in Silo si,

,

,

:

,

,

,

,

:

tum-, quia in tribu Joseph Silo jacebat. Hic vero Ja-

cobum meminit
illius viri

et

locum

ejus

:

per Jacobum

,

religiosi

locum vero ejus, rosolymam, quam in solitudinem verti tempore tiochi contigit. Sub hsec adjicit « Ne memineris » quitatem nostrarum antiquarum^. » Eos qui pristinis illis peccatis suppUcant , palam est non nuperis deUctis obnoxios. Pro illo autem « Cito
posteros indicans*, per
:

Je-

Anini-

pro
esse

:

an-

*

Psal. Lxxviii,6, 7.

— ^Psal. lxxvii, 67. —

3

Psal. Lxxviii, 8.

COMMENT.
»

IN PSALM. LXXVIII.

181

ticipent nos

misericordise tuse,
;

quia pauperes facti
Accelera , preeveniant
athleta qui

»
»

sumus nimis

»

Symmaclius

,

«

nos misericordise tuse,» quia infirmati sumus valde,

interpretatus est.
subiit

Quemadniodum enim

multa
quo-

certamina, et pugnas multas sustinuit, in sol,

licitudine degit, ne debilior factus labatur

ita hi

que precantur,

se

prcemuniri

et

anxilium consequi.

Quare aiunt
»
»
»
)>

:

«

Cito anticipent nos misericordise tua?

quia pauperes facti sumus nimis. Adjuva nos Deus
Salvator noster, propter gloriam nominis tui, Domine,
libera nos, et propitius esto peccatis nostris propter

item Propheta ex persona eorum qui tempore Antiochi regis vexabantur, pronuntiat; orationem iis qui persecutionem passuri erant
»

nomen tuum^.

Hsec

scriptam prophetice relinquens
cere possent
,

,

ut in

promptu cognos-

quibus uti verbis in suis ad

Deum

pre-

cibus opus esset.

omnibus

sohim hsec tradita sunt; quippe similia patientibus competunt, quia
iis
,

Neque

in persecutionibus qua3 nostra setate contigerunt

sex-

centi supra

recensitis

similia

sunt perpessi

,

qui op-

portune utique talibus
:

dictis usi fuerint,

queis*ad ita

loquendum instituimur « Propter gloriam nominis tui, » Domine libera nos. » Etiamsi enim nos auxiUo digni non simus; at nomen glorise tuse ne apud gentes blasphemetur, ac si non valeat nos liberare « Et propitius,
:

» inquit, esto peccatis nostris propter

nomen tuum.

»

Superius quidem dicebatur
» »

:

a

Ne memineris

iniquiia-

tum nostrarum antiquarum
quitatum,
»

:

sed ilUc quidem, ini-

dicitur. Iniquitates sane olim admisera-

mus antequam

divinis

legibus

obsequeremur

•,

quse

merito antiquse dicuntur.

Nam

ante Dei cognitionem

scelera nostra iniquitate antiquse erant-,
*

nunc vero cum

Psal, Lxxviii, 9

182
hsec

EUSEBII

,

precamur non iniquitatum uUerius, sed peccatorum nobis conscii sumus*, at iis quoque propitius esto rogamus propter nomen tuum quod invocatum est super nos. Siquidem nomini consulens tuo quo nos
,

exornamur
'

,

propitius esto peccatis nostris

:

ne forte

nobis subjugatis,

inimici blasphema dicta
dicentes,
«

in

nomen
»

tuum

proferant

Ubi

est

Deus eorum^?

At illud, uhi, dicere

numquam

permittantur*, sed tu
,

Servator noster conspicuus effectus

ulciscere

sanguinem

servorum tuorum, qui effasus est. Ad hsec in precibus tempore persecutionis dicenda instituimur, hostiarum et holocaustorum loco sanguinem sanctorum Martyrum proponentes ac hujusmodi supplicationes emittentes. Hsec quoque ante nos qui in Judaico populo similia sunt perpessi memorata tempore dicere edocebantur quo et apud illos generosi martyres commonstrati sunt. Horum meminit Macchabaeorum Scriptura*^ in iisque
,
,

:

:

erat Eleazarus vir illustris,

cetate

provectus, qui ge-

nerosam mortem pro pietate erga Dcum vitae prsetulit^. Sed etiam qusedam mirabilis septem filiorum mater,
certamine martyrii omni laude superior, perfuncta est; filii quoque illius septem varias pugnas subeuntes , faus-

tam

perseverantise

virtutem exhibuere.

Alii

quoque
Et inno-

plurimi sancti viri fuere,
tescat in

quorum mortem effusionem sermo commemoiat his verbis
))

et sanguinis
:

«

nationibus coram oculis nostris ultio san))

servorum tuorum, qui effusus est. Alii quidem sanguinem suum quasi libamina pro tota gente tradidere*, alii vero non similia passi, alio modo pro pietate certamen inierunt carceribus mancipati, et vinculis constricti. Quorum item gemitus et dolores laboresque opportune in oratione commemorat dicens
))

guinis

:

*

PsaK

fcxxvii!, 10.

—'

2 a

Macch»

ri, i8,

3

ibjd. 7«

COMMENT. IN PSALM. LXXVIII.
« Introeat ia conspectu tuo gemitus

l83
»

compeditorum^.

Compeditos vero, non labere
sunt.
» « »

si

dicas eos esse qui in

mortalibus corporibus toto vita3 suae tempore macerati

Nos autem viventes in tabernaculo, ingemiscimus gravati^ » et rursum
Qualis erat Paulus dicens
:

«

5

:

Infelix ego

homo

,

quis

me

liberabit de corpore mortis

hujus^?

»

Tales erant Dei Prophetae, omnesque qui

in corporibus suis nec deliciis nec voluptatibus dediti

fuerunt, sed contra vitam

suam

afflixere jejuniis, la-^

boribus, aliisque asceticis macerationibus. Qui non pro

tantum, sed etiam pro toto populo imo pectore ad Deum ingemiscebant. Quare dicitur « Introeat in cons» pectu tuo gemitus compeditorum. » Quinam porro sub hscc aperit sint qui ad lisec dicenda instituti sunt « Patrocinare filiis occisorum. » his verbis Nos siquidem non digni habiti sumus qui ad finem usque cerse
:

,

:

taremus
filii

,

ac pro Deo sanguinem funderemus; sed quia

sumus eorum qui haec sunt perpessi, virtute patrum nostrorum ornati precamur ut illorum gratia misericordiam consequamur. Quare dicimus « Patro,
:

»

cinare
«

filiis

occisorum.

»

»
»

Redde vicinis nostris septupkun in sinu eorum, improperium ipsorum quod exprobraverunt tibi Dominc. Nos autem populus tuus et oves pascuse
,

» tuae

confitebimur

tibi

in saeculum. In generationem
'^.

» et

generationem annuntiabimus laudem tuam
,

»

No-

bis patrocinare

ets.i

non

nostri

causa

,

sed propter
iis

patres nostros. Yicinis vero nostris, id est,

qui in-

surgunt in nos, nobisque bellum movent, vices retribuas, multiplicans illud sceleribus corum dcbitum supplicium.
*

Non

sat

illis

fuit
v, 4.

mala

inflixisse
vii, 24.

nobis

\

sed
'

Psal. Lxxviii,

n,

2

2Gor.

^

Hom.

'•Psal. lxxviii

J2, i3,

l84
te

EUSEBII

,

quoque uniyersorum Dominum blasphemis et contumeliosis dictis impetiverunt. Yerum illis ad utilitatem suam promeritum redde supplicium ita ut eo conyertantur et ad meliorem se frugem recipiant j nos autem oocisorum filios salute dona. Qui etiamsi non patrii^us similes fuerimus attamen populus tuus sumus
j
, ,

et oves pascuse tuae »

,

quare

,

«

confitebimur tibi in

sae-

culumj

»

gratias scilicet agentes debitosque
tibi

et laudes

pro acceptis beneficiis
et

hymnos omnium bonorum
« in

largitori
»

Deo emittentes. Deinceps yero
fiUis

genera-

tionem

generationem annuntiabimus laudem tuain

fiUis

nostrisj

rem

laudis tuee

eorum posteris, salutadiscipUnam, ceu optimam sortem, trafiUorum
et

dentes.

IWX*W*%**XVVW**»»W*WX*V VWWVVWVVWWWVVWWWVVWWWVVVkVXVWVVVXWA/V»

PSALMUS LXXIX.
In jinem
^

pro

iis

qiii

commufabiintur

,

testimonimn

Asaph
«

^
.

» »

Qui pascis Israel intende , qui deducis velut ovem Joseph-.» Quatuor sunt inscripti, « Pro iis qui com-

mutabuntur

;

»

duo quidem Davidis lix

et

lxviii

fiUorum Core unus xliv. Asaphi item hic quem tractamus. Quinquagesimus nonus lapsum Judaici popuU
et
«

vocationem gentium significabat,
Deus repulisti nos

his

verbis orsus

:

et destruxisti nos, iratus es, » et

csetera quc-^ scquuntur.
»
»

Sub hsec autem, « Moab lebes spei mea'. In Idumaeam extendam calceamentum meum inihi AUophyli amici facti sunt » sive
, j

,

iPsal.

Lxxix,!."*

Ibid, 2.

COMMENT. IN PSALM.
((

LXXIX.'
«

l85
iis

subditi sunt, »

Similiter lxviii.

pro

qui com,

»

mutabuntur

,

»

inscriptus

,

cruciatus Servatoris
:

et

Israelis

abjectionem declarat his verbis
ipsis in

« Fiat

mensa

»

eorum coram

» et in » et

laqueum, et in retributionem scandalum. Obscurentur oculi eorum ne videant

dorsum eorum semper incurva. Effunde super eos » iram tuam, et furor irae tuse comprehendat eos. Fiat » habitatio eorum deserta et in tabernaculis eorum qui inhabitet. Quoniam quem tu percussisti » non sit » persecuti sunt, et super dolorem vulnerum meorum » addiderunt. » Hi quidem Davidis sunt. Filiorum vero Core xLiv cui titulus, « pro iis qui commutabuntur » canticum pro Dilecto emisit, cujus adventum vaticinans, vocationem Ecclesiae ex gentibus addidit, hoc eam modo subindicans « Audi filia et vide et inclina -» aurem tuam et obliviscere populum tuum et do» mum patris tui. Et concupiscet rex decorem tuum, et adorabunt eum » quoniam ipse est Dominus tuus
, ,
:

,

,

,

» filia Tyri in

muneribus.
«

»

Eodem
,

itaque

modo

hic

quem

tractamus,

pro

iis

qui commutabuntur » inChristi

scriptus, ac in finem remittens
,

adventum. Judaici populi captivitatem et Jerosolymorum incendium quod a Babyloniis factum est praenuntiat. Primo qui-

habitatione eorum in Palsestina deinde adjicit obsidionem ad hsec post hoec ab Assyriis et Babyloniis factam autem supplicationem efFundit pro Christi adventu
et
:

dem

orditur ab exitu Judeeorum ex iEgypto,

:

.

quae singulatim in hujus prophetise interpretatione ex-

plicabuntur. Initio autem

eum

qui pascit Israel psalmus

Yerbum, uti plerumque comprobavimus declarantes non Deum qui super omnia est, sub hominis figura visum Abrahamo fuissej neque
evocat
:

hic porro erat Dei
,

Moysi oracula
xxiii.

fudisse

,

nec in deserto

prsecessisse

po-

24

l86

EUSEBII,
•,

non alium esse quam eum qui in Evangelio dicit « Antequam Abraham fieret ego sum; » et, « Abraham pater yester exultayit ut yideret diem » meum, et yidit et gayisus est^ » Ipsum ergo jam

pulum

sed hunc
;

,

.

evocat dicens

:

«

Qui pascis
ejus

Israel intende,

etc. ro-

gatque ut ostendat faciem suam pro
salute
,

adventumque
:

communi omnium quamprimum contingere sup,

plicat his verbis
»

«

Excita potentiam tuam
»

,et

veni
«

ut salvos facias nos*,

ac tertio

cum
» «

dicit,

Os-

» tende faciem

tuam

et

salvi erimus.
:

Deinde vero

adventus
»

modum

declarat dicens
,

Fiat

manus tua

super virum dexterae tuae
confirmasti tibi.
,

et

super filium hominis

Incorporeum namque Dei rogat ut per virum dexterse suse et per fiUum hominis beneficam virtutem suam omnibus largiatur.

quem Yerbum
»

»

,

Divini itaque et sahitaris adventus hac ratione

tionem
»

fecit*, Israelis

vero ruinam
ejus,
»

ita

vaticinatur

:

men« Ut

quid destruxisti

maceriam
,

sciUcet vinese,

quam

ex jEgypto
»

transtulit

«

et

vindemiant eam omnes qui

prsetergrediuntur viam. Exterminavit
et singularis ferus depastus est
»

eam

aper de

» sylva,

eam. Incensa

» igni et suffbssa.

Hsec de vinea percurrens, Judaicse

gentis vastationem preenuntiabat. Jure itaque in titulo
h3ec dicta

testimonium vocantur
»

fatura esse dixit.
« testificatio
))

nam testimonium haec Unde apud Symmachum et Aquilam,
•,

dicitur. IlUus
^

autem loco,
,

«

pro

iis

qui
5

commutabuntur
«

»

Symmachus

«

pro floribus

»

Aquila vero,

pro UUis,»

interpretati sunt.

Prospe-

ritatem siquidem Judaeorum brevem et temporaneam,
floribus et Uiiis

comparat. Supplicationem igitur emittit
qui

Propheta ad

eum

oUm

Israelem curabat et inspi,

ciebat, Dei sciUcet
i

verbum

quod invocans

ait

:

«

Qui

Joan.

VIII,

58; Joan. vin, 56,

GOMMENT.
» regis Israel

IN PSALM. LXXIX.
»

187

intende.

natur, antiquam ejus

autem ipsum flectere coin populum inspectionem comSic

memorans. Tua, inquit, pecora, ovesque tuas cures,

quondam pastoralem hominum soUicitudinem subiisti si populum qui inter homines alios tuus dicebatur, deduxisti, horum mequi olim pascebas
illas.
si
, ,

Nam

mento

neque despicias eos quos tanta providentia dignatus es. Intende igitur et considera quanta grex ille tuus patiatur, quomodo vineam iilam exterminaverit
,

aper de sylva

,

et singularis

ferus

depastus

sit

eam

quomodo

fuerit incensa igni et suftbssa

ab increpatione

vultus tui. Haec porro in Spiritu sancto Judaicam gen-

tem Prophcta docet, tempora
ditari ac praenuntiare

et

eventus rerum

mein

occupans; ut

cum

res

quae

prophetia feruntur advenerint, in promptu notitiam
illius

ad
sit

Deum

emissse supplicationis exciperent. Quis
:

vero
» »

qui pascit Israel, declarat ipse qui ait

«

Ego

sum

pastor bonus, et cognosco meas, et cognoscunt

« Ego sum rursum pastor bonus » et animam meam pono pro ovibus^. » Ipse vero erat qui Josephum, vel tribum ejus, ut ovem deducebat-, sive etiain totam Judaicam gentem metaphorice

me

mese ^ ,

»

et

,

ab una tribu Joseph subindicans

,

sive

potius

ipsum

virum tribus progenitorem. Quoniam ipsi insidiis fratrum impetito Ismaelitis vendito in jEgyptum deducto Petephrse servienti , impudicam dominam aver, , ,

santi,

in

carcerem item conjecto,
his
«

aderat.

Nam

in

omnibus
dicens
:

adfuisse

Et erat

commemorat Dominus cum Joseph^. » Unde comMoysis Scriptura
ait
:

modius

vertisse

mihi videtur Theodotio, qui

«

Qui

» deducis quasi

ovem

Joseph.

>>

8um
*

Israelem
14.

,

qui primus lioc
3

quoque dixeris ipnomine appellatus est 5
Ita
2,

Joan.Xj

— ^lhid. u. —

Genes. xxxix,

l88
a pastore ductum
Isaac.

EUSEBII
fuisse.

,

Hic vero Jacob erat,
in

filius

Mesopotamiam spe in Deum pastorem suum invenit qui sibi, Verbum scilicet Dei, quod ipsi apparere aderat solebat. Opportune itaque Deo supplicans non turbam impiorum memorat sed unius tantum et alterius ex ex progenireligiosis illis olim viris mentionem facit torum virtute et religione posteros eorum misericordiam consequi deprecans. Hic vero ipse qui sanctorum
jN^am
ille

cum

solus
,

fultus descenderet

,

j

,

olim virorum pastor fuit , is erat^. Quibusnam Cherubinis ,
visi sunt,

qui

Cherubinis vehitur

nisi iis

qui ab Ezechiele

quorum imagines

supra arcam ex aiiro
»

symbola jussus Moyses posuit? Cherubim autem meminit
et
:

Ezechiel hoc pacto loquens

«

Et vidi et ecce super

firmamentum, quod
ait
:

erat super caput

Cherubim, quasi
» Postea

» lapis Sapphiri,

simihtudo throni in ipso*.
est

vero
» »

Domini ab limine domus , et ascendit super Cherubim ct assumpserunt Cherubim alas suas et elevata sunt a terra in
«

Et egressa

gloria

:

,

» conspectu
» »

meo dum

exirent

:

et rotse haerebant ipsis.

Et steterunt ad praeliminaria portae domus e regione
positae, et gloria Dei Israel erat supra eos^. »

Viden,

quo pacto hic currus Dei describatur de quo aUbi dicitur, « Currus Dei decem milUbus muUiplex millia » Isetantium? » Cherubim vero currus erantj ita ut suet supra pra caput ipsorum throni simiUtudo csset thronum gloria Domini. Quaenam esset gloria Domini « Super Cherubim initio Ubri declaratur, ubi dicitur
,
:

» quasi species erat lapidis sapphiri, simiUtudo tlu'oni
»

super ipsum

» »
»

tudo

simiUtudinem throni simiUquasi species hominis desuper. Et vidi quasi
:

et super

formam

electri a specie

lumborum
'

et desuper

j

et a

Psah mix,

3,-2

Ezech.

i,

36.

^

Ezech, x, 18.

COMMEINT. IN PSALM. LXXIX.
» specie

189

lumborum usque deorsum
^;

,

quasi species ignis
:

» et lux ejus in circuitu » similitudinis gloriee

» adjicitque

« Hsec visio

Domini.

quomodo gloriam Dei in throno sedentem explicans, formam liominis descripserit. Quaenam alia fuerit illa hominis forma, quse non ipse Deus, sed gloria Dei
Yides
dicta est,

quam unigenitum
Patris
,

Dei Verbuni

:

quod

ali-

quando gloriam Dei
propter
sissimo

aliquando speciem hominis

hominem quem

assumpsit, nuncupat? cujus quse

ad deitatem spectabant electro
,

simile dicebatur

•,

qiiae

omnis materise pretiovero a lumbis usque de,

orsumerant, modo speciei ignis, modo lucis splendori; quia qu8e in naturee consortium veniunt, hominesscilicet
in terra constituti
,

vario

modo

ejus virtutibus
,

bent

:

nam

ii

qui hice digna faciunt

opus hailhiminante vi in-

digentj qui vero digna perpetrant, comburente et ultrice virtute. Coelestium porro imagines et symboia adornare
jussus Moyses, Ciierubim

ex auro confecit rhsec vero arc£e insidebant, in quorum medio propitiatorium ex auro eratque propitiatorium in medio factum consistebat Cherubim aurigae instar ipsis impositum ita ut propitiatorium ilhid ex auro factum, imago et exemplar esset
•,

,

Cherubim in Ezechiele propheta visus est; quem Yerbum esse Dei commonstravimus. Quare divinus Apostolus ipsum Yerbum propitiatorium vocat dicens
ejus qai super
:

«

Quem proposuit Deus

» guine ejus^.

propitiatorium per fidem in san» Hsec autem a Moyse ex auro figurate con-

fecta-,Cherubimdico et propitiorium, populo praeibantin
solitudine,

coram Ephraim, Benjamin et Manasse. JYam in exitu duodecim tribuum, ante arcam tres tribus castrametabantur*, nempe Juda,issachar, et Zabulouj arcam item tres trlbus sequebautur, nempe Epliraim Benjamia et
j

1

Ezech.

I,

26.

— 2|\om,

iii,

25.

igO

EUSEBII

,

Manasse, a tergo Cherubim sequentes. Quamobrem hic
((

(iicitur, IManifestare,

qui se(iessuper Cherubim, coram
»

»

Ephraim, Benjamin et Manasse.
dicitur
, ((

Ideo secundum Aqui,

Cherubim manifeslare in » facie Ephraim, Benjamin et Manasse. » Tu enim inquit, qui in facie Ephraim, Benjamin et ^lanasse procedis, manifestare. In his autem Propheta Dei Verbum

lam

Insidens super

,

evocat, ab

iis

quae populo nota erant

nomen

ejus

mu-

tuans, sed non a divina Ezechielis visione. Ipsum autem
his verbis supplicando compellat
:

Si

quodam tempore

inquit, hominibus anteire dignatus es, memoratasque
tribus ducere
,

nunc
,
((

ipsis

fluctuantibus et pereuntibus

appare
»

*,

tu

,

inquam
,

ipse qui olim

ipsique anteibas

excita

populum pascebas potentiam tuam et veni ut
,

salvos facias nos. » His vero supplicat ut ad homines

accedat, et eos qui aversi et lapsi erant, iterum resumat,

iterum adseconvertat. Quapropter dicit « Deusconverte et ostende faciem tuam et salvi erimus. Domine » nos
:

,

Deus virtutum quousque irasceris super orationem ser» vorum tuorum^ ? » Qui in prsesenti dicitur, Dominus et Deus virtutum, is ipse erat qui pascebat verum Israelem, et deducebat sicut ovem Joseph, et qui sedebat
»

Benjamin et Manasse. Dominus autem et Deus virtutum dicitur, ut alibi dux exercitus et virtutis Domini, ac magni consilii Angelus. Jesu itaque Moysis successori in forma
,

super Cherubim

et qui

incedebat coram Ephraim

,

,

liominis apparens quis ipse esset confitebatur dicens
((

:

Egosum dux exercituum
dictum
est
:

et virtutis

Domini-.» In He,

saia vero

((

Puer natus
ejus

est nobis

et filius

daSe-

» tus est nobis. Cujus principatus »

super

humerum

ejus,

et vocabitur

nomen

magni
((

consilii angelus. »

cundumreliquosinterpretes,
1

Deusfortis, potens, prin-

Psal. Lxxix, 4, 5.

2 jos. V, 14.

GOMMENT.

im

PSALM. LXXIX.

I9I

» cepspacis, pater sseculi^ »
ritu prophetico

Hoc itaque

clocetur a Spi,

populus qui derelictus
ipsi
:

est

ut emittat

orationem et dicat
»

«

Domine Deus virtutum quo»

usque

irasceris super

orationem servi tui?
,

Pro quo re-

liqui

omnes

interpretes, « populitui

» interpretati sunt.

Docentur porro panem lacrymarum comedere pro ausibus suis ut mala sua flentes ac lugentes, consolationem
,

obtineant, ut in beatitudinibus dicitur
» » »

:

« Beati

qui flent,

quoniam ridebunt. Beati qui lugent quoniam consolabuntur'^. » Secundum Symmachum autem, « Cibasti nos, mqiiit, pane lacrymarum, et potasti nos cum la,

» crymis

mensura^.

»

Etsi
,

namque
•,

fletu et lacrymis

digni simus, ut loco panis

fletibus ac

gemitibus alamur,
at hsec ipsa

lacrymis et lamentationibus potemur
surate nobis tradantur, ita ut

men-

non

in infinitum proce-

dant

,

sed aliquando cessent, ac in jucundiora mutentur.
«posuisti nos in contradictionem vicinis nostris,
nostri subsannaverunt

Tu enim
»

et inimici

nos^

:

»
,

qui non
te
te

quidpiam olim ausi contra nos sunt cum patronum haberemus^. Quamobrem precamur, et
simile

Deum
tas.

virtutum invocamus"], supplicantes ut nos converQuod sane eveniet si conspicuus fias et vultum tuum

ostendas nobis.

Nam
:

si

id concedatur salvi erimus, ac nos
est

quoque dicemus » tui, Domine^.
«

«

Signatum

super nos lumen vultus

»

Vineam de jEgypto
eam. Dux

transtuUsti

:

ejecisti

gentes et

» plantasti

itineris fuisti in

conspectu ejus

» et plantasti radices ejus et implevit terram'^. »

Sup-

pUcationem ordiens Propheta, eum qui pascit Israel evocabat. Erat autem Israel a memorata hic vinea diversus. JYam ille quidem semper a Domino pascitur j hsec autem
1

Isai. ix,6.
^

j—

Psal. IV, 7.

— 2Matth. — — Psal. Lxxix,
v, 5.
'

^

Psal. Lxxix,6.

— Ubid. 7.— sjbid.S,

9, 10,

192

EUSEBII

,

vinea inpejorem multo concUtionera declinayit. Per religiosum autem virum, illum

nempe olim

Israelem.

Deo

supplicat ut posteris suis male agentibus prospiciat. Fuerit

vero

Israel,

perspicax omnis anima, quse a bono pas-

tore

semper pascitur. Vinea autem Dei dicatur, qure imaginem servat ejus qui in Evangelio dixit « Ego sum vitis » vera^ » vinea vero ex ^gypto translata est anima subversionem passa qualis fuit Judaicus populus qui olim diuturno tempore idola in ^Egypto coluit ac cum modicos fructus protulisset, ut de illis testificatur Moyses
:

5

,

:

,

in
»
»

magno

cantico hsec scribens, «

rum

vinea eorum, et
,

Sodomopalmes eorumex Gomorrha. Uva

Nam ex vinea

»
»

eorum uva fellis botrus amaritudinis eorum. Furor draconum vinum eorum et furor aspidum insanabi,

lis*^

•,

» etiamsi

hujusmodi

essent, ipsis prospiciens

Deus

transpiantavit eos,
evellens, in

eorum ex ^gyptiaco satu aliamque terram pinguemque locum transradices
:

ferens, ut docet Hesaias his verbis
»
»

Vinea facta est dilecto in cornu in loco pingui. Et sepem circumposui
«

et vallavi

,

et plantavi

vineam Sorech. Et

sedificavi

»

turrim in medio

ejus, et protorcular fodi in ea^. »

Et

sane

cum

in pinguiorem et multo

meliorem ^gypto re,

gionem praedictam vineam transtuhsset

eam

ibi

planta-

vit. Deinde , utpote optimus agricola, post primam illam translationem dux itineris fuit in conspectu ejus, fruti,

cibusamotis, omnique aliena materiaexcisa,utipsi nullus

obex ad fructuum emissionem adesset
«

:

Pro
»

Dux

itineris fuisti in

conspectu

ejus*,

autem S^Tnmachus
illo

,

,

« Amovisti in conspectuejus, » interpretatus est.

Deinde
tanta
,

subjungit

,

«

Radicare

fecisti

radices ejus. »

Cum

Dei Verbi cura memorata vinea
implevit terram*
*
,

dignata

fuerit

jure

ita

ut montes quidem inumbraret,
*

Joan.xvj

1.

— 2Dcut, xxxn,52. —

Isai. v.

1.

— ^Psal,LXXix,ii,

12.

COMMENT.

IN PSALM.' LXXIX.

igS

cedros vero arbustis suis operriret,palmites extenderet us-

que admare,et usque ad flumina propagines. Haec omnia
ipsi

evenerunt. Et quia tot tantisque donata
,

est,

jure

sermo precandi ritu hunc agricolam memorans his eum rogat et compellat Quia tanta providentia et cura praedictam vineam dignatus es, pro humanitate et gratia tua
:

omnia in illa operatus quis non in hsesitationem et duhium incidens hoc perquirat, « Ut quid destruxisti » maceriam ejus^ » et eam omnibus gentibus calcandam prsebuisti ita ut nemine circummuniente cuihsec
•,

,

,

,

que volenti ipsam vindemiare
sylva pessumdet,

liceat

,

ac

modo

aper de

modo

singularis ferus depascat illam ?

A^^erum iiuic dubio per
agricola, quasi sui
his verbis profert
» fecit
:

Hesaiam Prophetam respondet pm^gandi gratia , hujusque rei causam
'<

Quia expectavi ut faceret

uvam

,

autem

spinas*, et

non justitiam, sed clamorem^.

»

Hsec porro Judaico populo dicta esse

nemo

dubitaverit.

Quomodo autem umbra vinese montes operuerit intelHges, si perpendas cum lex futuromm bonorum umbram non autem ipsam rerum imaginem habeat, eam modo in monte Silo ubi prius erectum fuerat tabernaculum, modo in monte Sion et in Jerusalem completam
,

,

esse

,

et arbusta ejus cedros
,

Dei operuisse. Qusenam esse

vinese arbusta dixeris

nisi

animas propheticas
,

,

ac eos

qui

ohm

in priore populo erigebantur
,

et qui digne

Deo

vitam instituerunt

qui etiam in cedris Dei, id est, in
,

invisibiUbus divinisque virtutibus

requiescebant ?
illo

Nam

eo usque provectse sunt animse quoe in priore
essent, et usque

populo

ornate et probe vixerunt , ut et Spiritus sancti participes

ad angelicas potestates fructus suos extenderent. Pahnites porro vineae ab umbra sane necnon ab arbustis diversi, extensi sunt usque admare. Symma,

*

Psal. Lxxix, i3,

— 2isai, V,

5.

XXIII,

25

194
chus autem pro
»
capilli sunt
illo, «
»

EUSEBII

,

palmites , jubas suas, ait extendit

usque ad mare.
•,

Jubee

autem

et

comse, ceu innumeri
multiplicati secun-

sive

etiam palmites

illi

dum
Tenit

yineae
est
,

exemplum, ma^nus
qui sane totum

ille

Judaicae gentis nu-

merus

hominum genus replens perusque ad mare. Quamobrem in Osea propheta dic:

tum

est

((

Et erat numerus filiorum Israel quasi arena

» maris

,

quae

non mensurabitur
alise

et

non numerabitur*.
,

»

Propagines vero

adnatse

,

palmitibus recentiores ac
videlicet

nuper exortse
vatoris nostri

,

usque ad flumen extensse sunt

novi Testamentiprsecones*, Apostolosdicoet discipulosSer,

qui genus et originem ex prsedicta vinea

ducunt, et ceu propagines qusedam ejussunt. iVcquetamen perinde atque jubse et ad palmitesusque mare protenduntur, sed usque ad flumen

in Christo ab

iis

ob mysterium regenerationis subministratse. Quare de Salvatore ipso
, ,
\(

in psalmo lxxi dicitur
»

Et dominabitur a mari usque

ad mare , et a flumine usque ad terminos orbis terra» rum^. » Nam cum baptismus a Jordane fluvio initium duxerit totum replevit orbem. Quatuor porro prsedictae Tinese ordines prsesens sermo describit*, umbram scilicet ejus montes operientem*, arbusta ejus in altum elata, iLa ut non simpliciter cedros sed cedros Dei operiant ad hsec palmites ejus usque ad mare extensos; prseter haec omnia autem propagines ejus quse ad flumen usque pertingunt. Quorum interpretationem pro collata nobis gi'atia dedimus-, umbram quidempro figurato illoet umbroso cultu tradentes, qui in sensibiUbus et corporeis montibus perficiebatur arbusta, pro animabus propheticis, quse in
, ,

;

,

•,

cedris Dei

,

angelicis Tidelicet ac divinis virtutibus fir-

mabantur^ palmites aut comas, seu jubas, pro tota Judseorum multitudine , ob instabilem et fluctuantem ho*

Ose,

1,

10,

2

Psal. Lxxi, 8.

COMMENT. IN

PSAI.M. LXXIX.

igS

minum vitam usque admare
:

extensaj

demum propagines

pro Apostolis Servatoris nostri qui in flumine versantur de quo dictum est « Fluminis impetus Isetificant civita»

tem

Diei^ »

Verum quia memorata vinea

tot tantisque
est,

bonis a Deo Yerbo, qui priusipsi prospiciebat donata

consequenter euin qui tantis

eam
«

donis ornavit, quasi
detruxisti
:

dubitando compellat dicens
»

:

Ut quid
fecit

mace«

riam ejus^?
«

» Ille

vero respondet his verbis

Quia
ini-

» exspectavi ut faceret

uvam,

autem

spinas; » ac

rursum,
(
»

Expectavi ut faceret judicium,

fecit

autem

quitatem j non justitiam, sed clamorem^.

»

In Jeremia

quoque vineam ipse coarguit, rationabilis quippeerat, his verbis « Ego autem plantavi vineam fructiferam » totam veram. Quomodo conversa est in amaritudinem « Auferam » vitisaliena'^?» Adjicit autem per Hesaiam » sepem ejus, et erit in direptionem et auferam murum » ejus, et erit in conculcationem. Et dimittam vineam » meam, et non fodietur, neque putabitur. Et ascendet » in eam quasi aridam spina , et nubibus mandabo ne » pluant super eam imbrem^. » Ablata autem sepe, virtute scilicet quoe custodit et circummunit ipsam , consequenter omnes deinde inimici invisibiles et occulti, feris agrestibus immaniores, exterminaverunt eos, videlicet qui a Scriptura accusabantur^. Et quidam impurus
:
:
•,

aper,

nempe

Assyrius, prior

cum
•,

fortitudine invadens,

multitudinem populi 'captivam in Assyrios abduceret. Deinde vero alter
ita ut

praefatam vineam pessumdedit

inimicus ingressus, quse a priore relicta fuerant vastavit,

Nabuchodonosor videlicet qui templum incendit , et solo aequavit. Quare secundum Symmachum etiam dic,

tum

est

:

« Vastavit

eam aper
5.
8

de sylva, et singularis ferus

*Psal. V, 9,

— 2isai.v, —

Ibid.j.

*

Jerem.

11,

21.

5

Isai«v,5,

5

Psal. liXxix, 14.

ig6
»

EUSEBII,
» Proillo

depastusesteam.
,

autem,
»

« singiilarisferus,

Aquila

«

omnigenam terram

interpretatus est. Secun•,

dum
id est

aliam yero interpretationem, « pessumdedit eam
,

»

memoratam vineam, primo
*,

Babylonius, qui prior

Jerosolyma obsessa, excidit illam

post illum vero

Roma-

nus exercitus, qui post Servatoris nostri adventum, irrumpens vastavit eam. Hffc porro omnia vaticinatur

Asaph , qui tempore Davidis ante Jerosolymse constriictionem erat , quae annotatis temporibus eventura ipsi erant praenuntians. Et quidem in praesenti videtur una primam obsidionem a Babyloniis, et secundam a Romanis
factam vaticinari per prcTcedentem vero psalmum quse sub Antiocho Epiphane contigerunt per lxxiii autem ea solum quae ad postremam a Romanis factam obsidio:
•,

nem
<(

pertinent, ut ad lxxiii

commonstratum
,

est.

Deus virtutum converlere

respice de coelo, et vide,

» » »

et visita

vineam istam,
,

et perfice

eam, quam plan-

tavit dextera tua
firmasti tibi.

et super filium hominis,

quem con-

Incensa igni ct suffossa, ab increpa-

» tione vultus tui peribunt^. »
agricolse

Postquam ei, ut bono in memoriam revocavit ingentem illam suam

pro vinea sollicitudinem , et ipsi illatam postea vastitatem , sub ha3C consequenter supplicat , ut ad eam se convertat
,

qui pridem aversus ei esset

,

ac per aversionem

illam, inimicis

eamdem vineam
sui

tradidisset.

Rogat autem
et

illum ut consideret et sursum de coelo respiciat, recordc-

turque
suse

memoratam vineam,
,

plantationem

dextem

agriculturam essc

ejusque

memor

visitct illam, ut:

pote quse olim ab ejus dextera plantata fuerit

jam vero

incensa igni etsuffossa, ab increpatione vultus ejus perierit.

Precatur item ut resumens restauransque illam Ser:

vatoris ac medici instar reficiat
i

et haec agat

per Filium

Psal. Lxxix, i5, 16, 1-.

COMMENT. IN PSALM. LXXIX,

igy
liic

quem

confirmavit

sibi. Qiieis

aperte declaratur

pri-

incendium adnotari , quod a Babyloniis perpessus est. Neque enim post secundum incendium a Romanis illatum divinum Salvatoris adventum qui jam
, ,

mum loci

maturari rogasset. Opportune autem post priorem illam loci calamitatem , rogat postulatque, ut
contigerat
,

Redemptor adveniat quo accedente quia gratiam ipsis prioribus annuntiatam non receperunt extremam promeritamque vastitatem jure perpessi sunt , quam ipse comminatus illis est his verbis « Quoties volui congre:

,

,

:

)>

gare

filios

tuos,

quemadmodum gallina congregat pulios
:

» » «

suossubalas, et noluistis? Ecce relinquetur vobis do-

mus
«

vestra deserta^

»

quando secundum Apostolum,
dexterae tuae
,

pervenit ad eos ira in finem'^. »
Fiat

manus tua super virum
hominis
te
, ,

et super

» fiilium

quem

confirmasti tibi.
»

Et non
prsedic-

»

discedemus a

vivificabis nos^.

Unam

torum omnium ciirationem docet Spiritussanctus, nempe Christi Dei ad homines adventum. Quamobrem post prophetiam de vinese vastitate, et de futuro ejus incendio, liis supplicat ut Redemptorem exspectare liceat, virum dexter8eDei,et filiuin hominis ab Deo confirmatum. Hic porro
erat clilectus Dei
:

quem

se nosse
^

,

ac ut adveniat in voto

habere legentibus tradit ut qui heec prius edocti sunt, hac
notitia et fide in iihim instructi

eo se consecuturos sperent.

medela opus habent
»

ait

:

«

malorum remedium ab Quare ex persona eorum qui Fiat manus tua super virum
, ,

dexterse

tuoe

,

» confirmasti tibi.

verbi sententia est
illa

:

fiUum hominis quem Et non discedemus a te. » Ilaec porro Yel nunc tandem manus tua occulta
et

super

etinvisibiUs, iUucescatin viro dexteree tuse ministro,

et in eo qui filius
iMalth.
xxiii, 57.

hominis vocandus
2 1

est

:

quem

tu tibi pa-

Thess.

ii,

i6.

3

psal. ixxix, 18, 19.

igS
rasti,

EUSEBII

^

atque ut instrumentum virtutis tuae confirmasti, et

quasi deitatis tuae simulacrum excitasti. iVam hoc appa-

rente

,

non

ulterius idola colemus
,

:

sed neque multorura
te

numinum
est

errori serviemus

neque amplius a
,

recede-

mus. Postquam autem ab eo vitam
terius

et

salutem quae in te
:

acceperimus, nomen tuum invocabimus

neque ul-

non ab Israele neque a Juda Judaei*, sed a tuo, Christe, noIsraelitae mine Christiani vocabimur. Quapropter secundum Sym,

cujuspiam nomine appellabimur
,

machum
»

dicitur
»

:

« Yivificabis
,

nos

,

et

nomine tuo voca,

bimur.

Mirari porro subit

cur Judaei hsec legentes

et a teneris unguiculis meditantes,

non quserant
filius

quis

fuerit ille

vir dextera^ Dei
:

,

neque eum qui

hominis

vocatur cognoscant

quare incalamitatesuaperseverant.

ipsum novissent ac edidicissent, scirent utique Dei Yerbum quod prsesenti supplicatione invocabatur, in ipso habitasse. Sed nos qui ipsum prseexistens esse, ac de hominibus providentiam omnino gerere novimus; nam « in mundo erat^ et mundus per ipsum factus est, et » mundus eum non cognovit^ » scimus ipsum in propria venisse, quando manus ejus sive vis operans facta est super virum dexterae ejus, qui in Evangeliis filius hominis quem sibi ipse ex Spiritu sancto efibrmavit vocatur quemsi noverimus defectioni nunquam obnoxii erimus ab eo vitam accipientes, ejus nomine appellati. JVos itaque qui filium hominis expectamus et spem nostram in
Qui
si
,

:

:

,

,

ipsum conjecimus, heec de nobis ipsi loquimur pro membris vero nostris reliquam orationem fundimus his
:

verbis
»

:

«

Deus virtutum converte nos
salvi erimus^
iis,
,

,

et ostende

faciem

tuam

et

»

sermonem
conversi

proferentes pro

qui

nondum

communi sunt, necdum
in

i

Joan.

1,

10.

*

Psal. Lxxix, 20.

GOMMENT.

IN PSALM.

LXXX.

I99
salutem a Deo

adventum

ejus noverunt-, ideoque

nondum

sunt consecuti.
•»/V*'V^^*^/VVW'VX^%'W%*WWW»'VV*W*'Wk^'VW%*'«

^vvwwt-v

PSALMUS LXXX.
In finem pro torcularlhas
« Exultate

ipsi

Asaph^,
Deo Jacob'^ ? numero sunt

Deo adjutori nostro

,

jubilate
,

» Psalmi

pro torcularibus

» inscripti

tres

unus Davidis, nempe octavus-, unus Asaphi, quem jam tractamus-, Filiorum autem Core LXXXIII. Octavus itaque vocationem gentium aperte vaticinabatur quam Spiritu divino prsevidentes Dei Prophetse, stupore afficiebantur quare mirantis more exclamabant dicentes,
,
:

«

»

Domine Deus noster, quam admirabile est nomen tuum in universa terra! » Octogesimus vero tertius
altaria
,

multa tabernacula, multa
prsevidebat
•,

atria

plurima fore

videlicet Ecclesias Dei per
illis

totum orbem
:

constitutas, altariaque in
bis declarat
:

bene multa

quse his ver-

<(

Quam

dilecta tabernacula tua,
,

Domine
anitua,

» »
»

virtutum

ma

rursum « Concupiscit mea in atria Domini^ » et iterum,
!

» ac

et deficit
« Altaria

Domine virtutum.

»

Psalmus vero prsesens,

alios

qui-

dem

exultare, jubilare et psallere jubet, Judaici vero

populi abjectioncm ejusque causam declarat, et quidem

yalde consequenter ad priores prophetias.
prsecedenti interrogabat dicens
» » »
*
:

Nam

quia in

Ut quid destruxisti maceriam ejus, et vindemiant eam omnes qui pra^tergrediuntur viam? » liic dubium solvit his verbis « Si populus meus audisset me Israel si in viis meis ambu«
:

,

Psal, Lxxx,

1,

2

ibid,

2.

200
»
lasset,

EUSEBII

j

pro
:

niliilo

inimicos eorum humiliassem; » ac

suhjungit

((

Et non audivit populus meus
intendit mihi. Et dimisi

» et Israel
»

non

vocem meam, eos secundum

desideria cordis ebrum, ibunt in adinventionibus suis. »

Quia igitur inobsequentiam eorum et immorigerum animum declarat, sermonem merito Spiritus sanctus transfert, et jjentium vocationem annuntiat omnibus homibus sic eos alloquens Exultate Deo adjutori nos,
:

((

»

tro. »

Hoc porro

dicit

ex persona chori prophetici. Ut
:

enim
»

in octavo psahno dicebat
*,

((

Domine Dominus nos-

ter

» ita

ut qui hsec dicerent

prium prsedicarent, quia
ita et
:

Deum quasi sibi proeorum primum Deus fuerat;
,

hoc loco iidem eos, qui extranei et aheni facti sunt, evocantes dicunt Heus vos, reUctis iis quos errore ducti Deos sestimabatis, venite festinanter ad Deum

nostrum, ipsique exultetis, qui semper nobis
dictis adjutor fuit. Quis

ipsi

ad-

porro hic fuerit, deinde decla-

rant dicentes
qui

,

((

Jubilate

Deo Jacob

:

»

ad
,

Deum enim
((

oUm

atavo nostro visus est accedentes
id

jubiiate*, se-

cundum
:

Jubilate quod in LXY, psalmo dictum est, » Deo omnis terra. » Qua^ esset omnis terra, expUcat Omnes gentes plaudite manibus, jubilate Deo qui ait » in voce exultationis^ » Eosdem itaque ipsos chorus
((
:

prophcticus in praesenti alloquitur dicens » Deo adjutori nostro, jubilate Deo Jacob.

((

Exultate

»

Deum

vero

Jacob Servatorem vocat, qui in forma hominis Jacobo visus est quando vocavit Jacob nomen loci in quo visus
:

nam haec addit, » Vidi Speciem Dei et salva facta est anima « enim Deum facie ad faciem » mea. » Huic enim utpote qui rex noster sit, jubilare prsecipit, triumphalemque hymnum ipsi emittere. Quoipsi est

Deus,

((

:

,

,

modo autem
i

rcx a Patre constituatur, ipse docet his ver-

Psal. XLVI,

2.

COMMENT," IN PSALM, LXXX.
Lis
:

201

Ego autem constitutus sum rex ab eo super Sion » montem sanctum ejus ^. » Non solum autem vult vocatos jubilare Deo Jacob sed etiam accipere psalmum et
«
,

jucundum cum cithara. Secundum Aquilam vero « Levate melodiam et date » tympanum, citharam decentem cumnablaj » secundare
,

tympanum

et

psalterium
,

dum Symmachum autem « Suscipite canticum et date » tympanum lyram dulcem cum nabla. » Aliquid igitur
, ,

,

accipere, aliquid retribuere prsecipit*, accipere

quidem

secundum Aquilam melodiam*, secundum Symmachum vero, canticum; retribuere autem tympanum aut lyram dulcem cum nabla. Queis prsecipitur, ut auribus quidem verbi doctrina excipiatur actio autem corpore tribuatur. Canticum enim et melodia auribus verbo traditur quare ait, suscipite canticum et melodiam secundum Aquilam et Symmachum. His vero acceptis retribuite psalterium jucundum cum cithara sive lyram dulcem cum nabla. Tympanum autem est instrumentum ex corporea pelle concinnatum psalterium autem citharae species chordis confectum est quibus corpus nostrum
, ;
: ,

,

;

,

,

,

subindicatur. Yult itaque ipsis operibus ac gestis prsecepta verbis tradita impleri
:

et hsec agere jubentur

quot-

quot in Ecclesiis Dei per totum orbem congregati sunt.

Quapropter in finem

et

pro torcularibus hsec quae dixi-

mus

inscripta sunt. Torcularia

enim ne

aliud

quidpiam
,

dici putes,

quam

Ecclesias Dei, in quibus coacti
nostris
,

collec-

tisque

una fructibus
et

cimus ad gloriam

unam commixtionem effilaetitiam Verbi Dei. Mirum porro

quo pacto prsecedens psalmus incendium declaraverit, necnon vinese ex iEgypto translatge vastitatem et ruinam
integram; hic vero psalmus, quasi
sit
1
,

alia vitis, alia

vinea
:

imo vero multse
xxni,

vineee

^

torcularia inducit plurima

Psal. Lxxx» 5,

26

202
fausta vero denuntiat

EUSEBII
illis

5

qui ad ea vocati sunt. Pro pri-

populo Yiueam unam, torcular unum, unamque yitem induxit qui ait « Vinea facta est dilecto in
igitur
:

mo
»

cornu in loco pingai.
fodi in ea et plantavi

»

Deinde
dicens

ait

:

«

Et protorcular

»

vineam

Sorec^. » In pra)cedcnti
:

verounam vitcm denotabat
» ribus » inscripti sunt,

«

Yineam de ^^gyp«

» to transtulisti. » In psalmis

autem, qui
si

pro torculanoscst,

multa declarat torcularia, plu-

rimarum
.se

scilicet

vinearum. Quod

novam vineam
:

velis quse post prioris

ruinam

in

hominibus exorta
«

a Deo Yerbo ediscas bsec de se docente
»

vera, Pater

meus

agricola est.
tollit

Omnem
eum-, et

Ego sum vitis pabnitem non

» ferentem
» » » »

fructum in me,

omnem

feren-

tem fructuni purgat eum, ut fructum plas ferat. Jam vos mundi cstis propter sermonem, quem locutus

sum

vobis. i\Ianete in

me

,

et

ego in vobis. Sicut pal-

mes non

potest ferre fructum a semetipso nisi
•,

» rit in vite

»
»

me manseritis. vitis, vos palmites. Qui manet in me et ego in eo et qnia sine me niliil potestis hic fert fructum multum
sic

nec vos

nisi in

manseEgo sum
,

:

» ferre

^. »

Prisc^ ergo
•,

illius

vineae finem descripsit proe-.

cedens psalmus

vera autem vinea
,

quem habeat
,

culto-

rem

ct

agricolam

quos palmites, quas botrus

sahitaris

doctrina declarat.

Ex

hujus itaque palmitibus per totum
,

orbom
tus in

distributis, vinese constitutee sunt

quarum

fruc-

unum

collecti in Ecclesiis

per orbem fundatis, mul-

titudinem torcularium invexerunt. Qua de causa psahni

pro torcularibus inscripti per Spiritum sanctum prophetice pronuntiati sunt.
«

Buccinate in neomenia tuba, in indgni die solem^.

» nitatis vestra3

»

Sub initium quidem sermo ad e,

xsultationem vocabat
*

acjubilare praecipiebat; hoc est,
1.

Isai. v,

1,

2j(iati.

XXV,

5

Psal. Lxxx, 4»

COMMENT. IN PSALM. LXXX,
triumphalem
lutis

200

hymnum memorato Deo

Jacob emittere,
:

deinde suscepta doctrinse verba operibus implere
prsedicare et buccinare, vociferari item et in

abso-

autem operibus, tum demum omnibus hominibus

omnium
Servator

auribus Evangelium nuntiare*,
Discipulis proecipit suis dicens
:

quemadmodum
«

Quod in aure auditis, » prsedicate super tecta ^. » Quamobrem iis qui priora recte gesserant dictum est, « Buccinate. » Qua autem
ratione ipsos buccinare voluerit, nisi qua olim et antiquitus qui veri imaginem, symbola et signa gerebant?

Buccinabant porro
lemnitatis
gati,
*,

illi

in

neomenia

,

et in insigni die so,

idque agebant septimo mense

quo congreidque semel
:

tubaium solemnitatem celebrabant

,

per
»

annum

prsestabant. Ait ergo legis Scriptura
erit vobis requies,

seseptimo, prima mensis
:

Men memo«

tubarum vocabitur sancta vobis "^, » Ut igitur in neomenia illa clangebant, ita etiam nunc vocatos buccinare cupit. Erat autem dies illa solemnitatis tubarum, aitque de illa Moyses « Omne opus serdies conspicua dies celebritatis erit vobis^. » Qua» vile non facietis propter hic quoque dicitur « In insigni die solemnita» riale
:

,

:

:

» tis vestrse. » Erat ergo insignis dies et festus dies,
alius rei

non

quam tubarum

,

quare tubarum festum voca-

batur.

Cum autem tres
,

essent

prima tubarum quse in propitiationis decima die mensis, tertia tahernacuiorum, solamtubarum diem imitari prsecipit dicens, « Buc» cinate in neomenia tuba; » quod clarius ita protulissicut ohm in neomenia , locum omnem circumcurset
:

eodem mense solemnitates, neomenia celebrabatur, secunda

santes buccinabant,

festum indicarent*, similiter et vos qui jubemini, « buccinate. » Vult porro gentium
ut,

prsecones
1

,

non

caeteris Judaicis
2 jjevit,

observationibus
^

animum

JMatth, X, 27.

xxin, 24.

l^evit.

xxiu,

7.

204

EUSEBII

,

adhibere, sed sola prsedicatione uti
nibus salutare et Evangelicum

,

et

omnibus liomi-

verbum buccinare. Ho-

rum namque symbola Moyses
ceptum

instituebat, eratque prae-

quod buccinare oporteret, dieique festi tempus tuba omnibus significare^. Hoc vero prseceptum ex judicio voluntate et decreto Dei Jain Israel lege sancitum
,

cob edebatur. Ipse nainque Deus, qui Jacobo olim in viri specie et forma visus est, hic erat qui olim isthsec j)opulum facere figurate per Moysem jubebat. Quod au-

tem buccinare
gnificet
»
,

hic

,

clamare et omnibus annuntiare
:

,

si-

docet Servator his verbis
,

«

Cum

facis

eleemo-

»

synam noli tuba canere ante te*^. » « Testimonium in Joseph posuit illud, cum exiret de terra jEgypti, linguam quam non noverat audivit^. »
de tubis preeceptum, testimonium, inquit,

Memoratum

posuit in Joseph.
» ficationem per

Secundum Symmachum vero,
Joseph posuit illud
,
:

« Testi-

ro quasi testificatus dabat
rei.

testimonium veeratque illud signum alterius
»
,

AUquas enim tubas subindicabat
ApostOii Servatoris nostri
,

quarum

officium

cum

,

tum EvangeUci

verbi

prsecones partim explebant
gentes
,

terram clanomnibusque gentibus salutaris Dei adventus fesper

omnem

tum
»
«

Arcanorum vero consummationem per Angelos futuram docet qui ait « Tuba canet eniin et
prsedicantes.
:

,

mortui in Christo resurgent primi

;

ac rursum^, » in

momento, in ictu oculi, in novissima tuba^-, » iterumque, « Ipse Dominus in jussu et in voce Archangeli, et
»

in tuba Dei descendet^. » His porro Servator Discipulos
:

suos initiabat dicens
» »
1

«

Et videbun filium hominis ve-

nientem in nubibus coeli cum potestate et majestatc magna. Et mittet Angelos suos cum tuba magna, et
Psal. txxXf 5,
j

. 5

— Matth. — — Thess, Cor, XY, 52,
3

vi, 2.

3

Psal, lxxx, 6,

*

i

Thess.

iv, i5,

^ \

iv, i5,

COMMENT.
» »

m

PSALM, LXXX.

2o5

congregabunt electos ejus ex quatuor ventis , a summis coelorum usqiie ad extremum eorum ^, » Sed mortuoresurrectio
,

rum quidem
tiantes

per Evangelicas tuLas annun:

adventum regni Filii Dei, efficietur Apostoli autem jam in primo adventu ejus tubis, magnis scilicet
Spiritns sancti vociferationibus utentes, quotquot olim

secundum animam mortui erant

ad vitam quse in Deo est revocarunt. Ouorum symbola tradens Moyses, tubarum festum lege sancivit. Quapropter dicitur Testi,
:

<(

»

monium

in Joseph posuit illud. »
:

Quodnam

illudprse-

ceptum erat? de tubis scilicet ab una autem tribu Josepb totam gentem indicavit. Cur autem in his totam gentem Jbseph vocavit? Quia Josephi occasione omnes in jEgyptum descenderunt. Quandonam vero testimomonium, videhcet tubarum legem populo posuit, nisi quo tempore eduxit eum de terra jEgypti, quando Hnguam quam non noverat audivit? Cum enim in deserto versarentur, voce Dei dignatisunt, qui Decalogum ipsorum auribus exceptum servandum tradidit. Tempcre autem illo ab jEgyptiaca servitute et calamitate libe,

rati sunt.

Quamobrem dictum est, « Divertit ab oneri» bus dorsum ejus, manus ejus incophino servierunt*^. » Secundum Symmachum vero « Abstulerunt ab onere » humerum ejus manus ejus a cophino hberatffi sunt. » Nam cum Pharaoni servirent ac luto lateribusque as:
:

,

tringerentur
nis

,

civitates ipsi sedificantes,

tunc sane cophi-

manus, oneribus humeri defatigabantur. Ceeterum

visitatione
<(

Dei adveniente, liberi evasere. Quare ait Divertit ab oneribus dorsum ejus. » Quis vero divjsrtit
qui liberavit eos Deus?
Ilis

nisi

porro dignatus eos est quia in tribulatione ipsum invocabant. QuodetiamMovsis
1

Scriptura declarat dicens
Maith. XXIV, 00, —
' PsJil.

;

((

Et ingemuerunt

iiUi

lxxx,

7.

206
»
»

EUSEBII

,

clamayerunt ad Dominutn et ascendit clamor eorum ad Deum ^. » Quibus accinit hoc dictum
Israel et
,

sic

habens

:

«

In tribulatione inyocasti

me

,

et liberavi
te

» te,
»
((

exaudivi te in abscondito tempestatis, probavi
-^.

apud aquam contradictionis
Exaudivi
:

»

Pro

illo

autem,
sic

te in abscondifco
te in

tempestatis,»Aquila
-,

ha-

bet

((

exaudiam

abscondito tonitrui
^
:

» et

Quinta

edilio smiiUter. Perinde subdit
»

((

Probavi te apud

Quod ipsum clare jMoysis Non erat autem aqua ad Scriptura enarrat hisverbis » bibeudum populo et jurgatus est popuhis contra MoyDa nobis aquam ut bibamus. IUe vero di» sem dicens » cebat, Quare jurgamini mecum, aut cur tentatis DoDixit Moyses ad »ominum, » minum? » Postea vero « Quidfaciam populo huic? parum aberit quin lapident » me. Deinde ait Dominus ad eum, Ilic ego sto ante te

aquam

contradictionis

"^.

»

:

((

:

,

,

((

»

in petra in Clioreb. Et

percutiam petram

,

et exibit

» aqua, et bibet populus. Et fecit ita Moyses. Et vocavit » »

nomen

loci illius

,

tentationem et jurgium, propter
,

jurgium fiiiorum Israel et quia tentaverunt Dominum » dicentes: An estDominus in nobis, necne^?» Hsec universum ex gentibus popuhmi docet proesens prophetia ut sciant quse prisco illi populo acciderint, et qui finis ejus fuerit, atque ex ejus exemplo ad cautelam vocetur. Quare prcedictis lisec quse sequuntm- necessario adjicit
: ((

Audi populus meus
dieris

et testificabor

»
»

me, non

erit tibi

auDeus recens, neque adorabis
tibi

Israel

si

Deum alienum. Ego enim sum Dominus
eduxi
te de terra ^Egypti
,

Deustuus qui
,

»
»
»

dilata os

tuum

et

implebo

illud. Et non audivit populus meus vocemmeam, et Israel non intendit mihi. Et dimisi eos secundumde-

1

Exod. u,

25.

2

Psal,

lxxx, 8.

^

Exod,

XTii, i.

*

Ibid, 4«

COMMENT.
» sideria cordis

IN PSALM.

LXXX.

20^

eorum, ibunt in adinventionibus suis ^. » Talia erant, inquit, munera populo per me coilata, qualia sermo enarravit. Sed quse in me ipsi peregere, non similia, neque digna iis erant quee a me consecuti sunt. Siquideni ego tot tantorumque ipsis largitor bonorum hoc unum ab eis expetens, quod sane legum summa et caput est, ut non idola, sed me solum Deum colerent « Audi populus prsecepi his illos commonens verbis
,
:

»
»

meus,

et testificabor tibi

:

Israel si audieris

me, non

erit in te

»
»

neque adorabis Deum alienum. Ego enim sum Dominus Deus tuus qui eduxi te de
Deus recens
, ,

terra ^gypti. » Hsec

monui,

hsec prsecepi

:

hsec erat

totius legis meae

mens

et sententia. Praeceptis
:

vero bono-

rum promissio copulabatiir, cuui dicerem « Dilata os affa» tuum et implebo ilhid, » Nam hsec si servetis
,

,

tim ubertimque cibi vobis suppeditabuntur sivc corporei sive ii qui per divinas discipUnas anima^ subminis, ,

quidem hsec monebam lisec promittebam et Israel c|ui illi autem vocem meam non audierunt tantis beneficiis ornatus est, non intendit mihi ideo jure « dimisi eos secundum desideria cordis ipsorum. » Pro quo Symmachus interpretatus est, « Non audivit et Israel non ob» autem populus meus vocem meam
trantur. Ego
, ;
:

;

,

» temperavit mihi. Dimisi ergo

illos

beneplacito cordis

» sui, ut ambulent in consiliissuis. » Hinc divinusApos« Propter quod tradidit illos tohis de quibusdam docet
:

» «

Deus in desideria cordis eorum ^. » Pro illo autem, Non erit in te Deus recens, » Aquila, « Non erit in te

» fortis alienus*, »

Symmachus vero

,

« N^on sit in te

Deus

» extraneus, » interpretati sunt. Extraneum autem ahenum et recentem Deum qui talis apud gentes falso re,

putatur, nominavit, multorum
iPsal, i,xxx,9j 10,

numinum
24.

idololatriam

n,

12, i3,

2

Rom.

i,

208
sic
))

EUSEBII

,'

carptim memorans. Quibus subdit
»

:

«

Ego enim sum

declarans se neque extraneum, neque alienum, neque recentem Deum esse. Erat quippe unum et idem Dei Verbum, quod olim diyersimode

Dominus Deus tuus,

quodque Deus Jacob tocatur quod item in consummatione sseculorum in terra visum est. Nam etiam ante divinum suum adyentum in mundo erat et mundus per ipsum factus est. Quamobrem hsec instituta tradlt « Ego enim sum Dominus » Deus tuus qui eduxi tc de terra jEgypti. « Si populus meus audisset me Israel si in viis meis ambulasset; pro nihilo forsitan inimicos eorum humiantiquis
,

illis

oracula fundebat

,

,

:

,

)>

:

))

))

liassem

,

et
»

super tribulantes

eos

misissem

manum

Iram quippe Dei non injuria nec sine causa Judaicam invasisse gentem sufficienter defendit. Videturque mihi ad prsecedentes interrogationes, « Ut quid
))

meam ^.

» » »

Deus repulisti in finem
oves pascuse tuse
"^?

,

iratus est furor tuus super

maceriam

ejus et

Ut quid destruxisti vindemiant eam omnes qui prseter»

ac rursum, «

» grediuntur

IVam qua de causa hsec passi sint declarat his verbis, quia « non » audivit populus meus vocem meam et Israel non in,

viam

^? » responsionem instituere.

» tendit
» »
Israel

mihi
si

•,

»

et,

«

Si

populus meus audisset me,
»

in viis meis ambulasset, pro nihilo forsitan ini-

micos eorum humiliassem.
,

Pro quo Symmachus inforsitan inimicos

terpretatus est
»
»

«

In

minimo

eorum

vicissem, et super adversarios

eorum convertissem mahabuissem
et
si

num meam.
,

» Ilsec
si

sane fecissem, inquit, contra iniillos
,

micos populi

morigeros

in viis

meis quas prsescripseram ipsis, incessissent. Nunc vero cuminobsequenteset immorigeri facti sint,sese ipsos ini-

micos Dei constituerunt. Deinde quoniam Spiritus sanc1

Psal. Lxxx, i4> i5.

^

Psal. lxxiii,

i

;

Psal. lxxix, i5.

COMMENT. IN PSALM. LXXX.
tiis

209

populum suum per humanitatis exsuperantiam vocavit docet neminem
immorigeros
et inobsequentes illos,
,

qui vere populus Dei
infert
:

sit ipsi

repugnaturum. Quamobrem
^
j

«

Inimici Domini mentiti sunt ei
«

»

secundum

Symmachnm autem,
»
»

Dominum exosum
:

faciunt, qui

mentiuntur

ipsi.

»

Additque

«

Et erit tempus eorum

in saeculum. » Etiamsi

enim

talia ausi fuerint,

attamen
est

pisesens sseculum obtinebunt. Et

hoc eorum tempus
eos*^. »

quo post
»
illos

tot tantaque scelera « cibavit eos

ex adipe fru-

menti, et de petra melle saturavit
et spirituali,

Tunc porro

proprio cibo replere dignatus est, non corporeo so,

lum sed etiam coelesti
lestem

cum ad ipsos primos
cibum ipsis, coeQuinetiam in de-

Christus Dei peregrinatiis est, atque in

panem

,

scilicet

seipsum, dedit.

serto ex

quinque panibus mirabiliter cibavit eosj sicut olim per Moysen manna impertiit. Insuperque « ex pe» tra melle saturavit eos
:

»

Petra autem ipse erat

,

dis-

ciplinas suas, qualibet voluptate ac melle dulciores, ipsis

suppeditans

,

de quibus dicere liceat
!

:

«

Quam
^.

dulcia

» faucibus meis eloquia tua super mel ori meo » Olim item per Moysen ex petra potavit eos. Mel autem de pealio quam intelligendi more excipias quoMoyses in magno cantico idem testimonium profert dicens « Suxerunt mel de petra, et oleum ex

tra

,

hic

non

:

niam
»

ipse

:

duro saxo. » Quae quidem non secundum

nudam

lec-

tionem evenerunt, sed allegorice solum et cogitandi modo intelliguntur. Nam ipse Christus petra est, qui hsec omnia illis per doctrinam suam impertiebat non eo so,

lum tempore quo peregrinabatur lem suum adventum ita ut ipsi
•,

,

sed etiam ante carna•,

prorsus inexcusabiles

Dei vero judicium

tum
1

sit.

quo sub hsec ipsos repudiavit, jusCseterum hsec nobis qui ex gentibus ad divinam
,

Psal. Lxxx, 16,

^ijjjcl,

1J7.

3

psal. cxviii, io3.

*

Deut. xxxii, i3,

XXIII,

27

210

EUSEBII

,

exultationem per priora verba yocati sumus, ad cautelam traduntur, ne in paria ipsi quoque incidamus.

tw^/vw^^w*

PSALMUS LXXXI.
Psalmus
ipsi

Asoph

^.

synagogadeorum, in medioautemdeos dijudicat. » Qui hunc praecedit sermo totum Judaeorum populum incusat nam ibi Deus aperte dicit « A'on au» divit populus meus vocem meam et Israel non in«
stetit in
))
:

Deus

:

,

» tendit mihi.
»

Et dimisi eos secundum desideria cordis

eorum
Israel

j

» ac

rursum

:

«

Si

popuhis meus audisset me,
» hic

»
»

si

in viis meis ambulasset, pro nihilo forsitan

inimicos

eoram humiliassem
illa

:

vero psalmus con-

sequenter ad

populi praesides accusat, principem
liis

enim
»

et judices

compellat
,

verbis

:

«

Usquequo judiet

catis

iniquitatem

et facies

peccatorum sumitis? judi-

»

cate

pauperem
»

et

humilem pupillum
:

inopem justi,

» ficate.

Deinde subdit

Ha^c ego praecipiebam
,

illi

vero

«

nescierunt neque intellexerunt
»

in tenebris

am-

» bulant.

Deos autem vocat eos, sive honoris quo po-

pulus ipsos afficiebat causa,
tione ipsos perinde atque

cum timore atque veneraDeum adiens sive quia locum
*,

Dei occuparent, judicandi munere suscepto

,

iniquos se-

cundum legem
cientes
•,

sibi

traditam
Filios

suppficio paenisque affl)

velquiaa Deo adoptionis nomine exornati sunt
«

ita ut de ipsis dicatur,

genui ct exaltavi
,

•,

»

vel

quia ad imaginem et simiUtudinem Dei
et rationabilem illam in

per spiritualem
,

hominibus substantiam

effecti

GOMMENT.
sunt. In

IN PSALM. LXXXI,
,

211
eos qui

hoc itaque psalmo statim post prsedicta
:

accusanturhis affatur

«Egodixi

,

DiiestisetfiUi Altissimi

))omnes.Vosautemsicut homines moriemini,et sicut unus
))

ex principibus cadetis.

»

Preesides itaquepopuli

,

sacer-

dotes videlicetetantistites sacrorum acreliquos principes dijudicans Deus
rat.
))

Yerbum,
:

hsec quse
stetit in
*,

Quare dicitur

c

Deus

medio autem deos dijudicat » « Deus stetit in sinagoga fortium, in visceribus autem Dominus judicat » secundum Symmachum vero ,
,
)> ^

jam tractamus enarsinagoga deorum in secundum Aquilam
,

Deus stetit in coetu Dei inmediis Deus judicans. » Hic vero Deus, scilicet Dei Verbum , memoratam deorum synagogamjudicans etdijudicans,accusationes reis inducit.
«
,

Et quiapotentespotenterexaminabuntur jure prsedictorum deorumordinemsegregatetseorsimjudicat , cumjam
,

in prsecedenti psalmo promiscusepopuliturbse accusatio-

nemprotulerit.
sunt, ac de
iis

Imo

etiamdijudicat j de iisquidigni salute
in alto constitutus judicat

qui secus se habent, sententiam ferens.Non
,

superbe

,

non tyrannice non

sed judicandis sese attemperans, medius stat inter illos,

per

hominem quem

suscepit ipsis habitu similis effectus.
,

Hinc vero eos quijudicium subituri sunt
nitis

prseviis

mo-

adresipiscentiam vocat, ipsisque prospicit, ut ne in
*,

judicii supplicium incidant

sed sese prius emendent,

sibique caveant ex oblatis criminibus.

Quocirca dicit
» facies

:

«

Usquequo
?

judicalis iniquitatcm

,

et

peccatorum sumitis
^.
»

Judicate egeno et pu-

» pillo

His porro similia per Hesaiam quoque pro:

pheticus Spiritus vociferatus est
» »

«

Discite

bonum

facere

quserite

judicium

,

judicate pupillo et defendite vi-

duam

:

et venite et disceptemus, dicit

Dominus. Et

si

» fuerint

peccata vestra sicut purpura, quasi niyem

212
»

EUSEBII
»

,

dealbabo^

Sed hoc quidem pactumSciipturapropo•,

nere anteTertit
» lexerunt

qui autem
,

deorum nomine
«

ornati

,

et

tanta doctrina dignati sunt
,

nescierunt
»

,

neque

intel-

in

tenebris

ambulant.

Haec porro ad

tempus item primoe Servatoris nostri peregrinationis requo ad synagogas Judaeorum accedens , et in ferantur medium principum yeniens, cum ipsis disputabat, ipsosque coarguebat testificans edicensque ea quae in futuro judicio ipsis eyentm^a erant. Sic itaque Deus illo tempore stabat in synagoga deorum et in medio memoratos deos
,

,

,

judicabat. Pro
et

illo

namque
,

,

a

dijudicat,

»

Symmachus
,

Aquila

,

«

judicans

»

interpretantur. Et perpende

queeso, quo pacto deos nominaverit eos de quibus judi-

synagogam deorum memorare dubitaverit, ad confusionem eorum qui Salvatoris deitatem abnegant. IVam si eos qui convicti fuerant et propter nequitiam male audiebant , deos vocare cunctatus non est tot rairabiUum opificem operum quijudicium a Patre accepit qui non sequissimum fuerit venerabili Dci honore celecatur, nec
,
*,

,

brare

?

Quod
,

ipse Servator

pudore Judeeorum principes
compellans, ol^

afficiens

eosdemque
illi

his ipsis verbis

jiciebat.
» » » »
» » »

Nam cum
te
,

dixissent

,

«
,

De bono opere non
quia tu
eis
,

lapidamus
sis
,

sed de blasphemia

homo cum
,

facis

teipsum

Deum

:

respondit
,

Jesus

IVonnc

scriptum

est in lege vestra

Ego dixi

dii estis ? Si illos est
,

dixit deos

ad quos sermo Dei factus
•,

et

non po-

test solvi Sciptura

quem
Quod

Pater sanctificavit et misit
,

in

mumdum

,

vos dicitis quia blaspliemat
»

quia dixi

Xonne est scriptum in lege? ne mireris-, quoniam quemUbet sermonem Dei non solum qui per Moysen sed etiam per ProFilius Dei

sum^.

si

Servator dicat,

,

,

phetas prolatus
1

sit

,

quasi regiam
x, 53.

quamdam legem

acci-

Isai.

1,

i-.

2

Joan.

COMMENT.

IN PSALM. LXXXI,

2l3

piendum docetj
feruntur.

ita

ut prsecepta per Prophetas tradita,
,

jure leges Dei esse dicantur

et similiter quse in psalmis
,

Ipsum itaque Dei Verbum quod formam servi accepit et habitu inventum est ut homo stetit in synagoga deorum et medium stans inter homines, qui dii « Sermo vocantur judicabat eos cum diceret illis » quem locutus sum vobis, ipse vos judicat^. d Hanc
, ,
•,

,

:

porro Scripturam prsestabilius

quam
ipsi

putare

Deum

hoc accipere modo qui super omnia est ipsum Patrem
est
,

hic induci inter aUos deoL stantem.

honore cequales

esse suspicari

,

Neque enim licet alios neque ipsum ita deesse et stare
:

primere, ut medius inter homines
tur. Hsec

suppona-

porro omnia Christo Dei competant qui sane cum haec dicit , « Usquequo judicatis iniquitatem , et » facies peccatorum sumitis? » non eos solum quos prsesens alloquebatur
,

sed etiam omnes quotquot potestatem
,

dealiisjudicandiacceperint
arguit eos, qui divitum

sic

compellat. Merito autem

personam in occulto accipiunt pauperes autem opprimunt cum oporteat cumjustitiae
:

bilance judicium ferre
» accipies

,

memores
»

legis quse ait:

«

Non

personam

in judicio'^.

que nos erga pauperes in modica lapsos
biles

Nunc autemplerumimmanes sumus
,

judices, atque in sententia contra eos ferenda inexora;

divitum vero qui gravissima crimina perpetrant
,

personam accipimus, ita ut nobis etiam competat illud « Usquequo ju» dicatis iniquitatem et facies peccatorum sumitis ? »
ac deinde in Ecclesiam Dei accedunt
:

,

Cum autem
les sitis?

dicit

,

«

Usquequo
,

,

»

de vitse exitu nos ad-

monet. Quantum
ac

,

inquit

temporis vobis aderit quo ta-

demum
:

vos Dei judicium invadet.
Judicate

Quare subdit
»

«

egenum

et

pupillum

,

humiet ege-

lem
1

et

pauperem justificate.

Eripite

pauperem

,

Joan.

XII, 48-

^

Deut. xvi,

19.

^l4
»
tis

EUSEBII,

num

de manii peccatoris liberate^

»

Siitaqne hisaudi-

ex sermonibus utilitatem percipiemus. Etenimnobis quoque « Nescierunt dicetur neque intellexerunt in tenebris » ambulant"^. » Quid autem nescierunt neque intellexe,
:

ad disciplinam accedamus

et praecepta

seryemus

,

,

runt, nisi se

quam primum
proe oculis

tribunali Dei sistendos esse
latis

,

rationem de judiciis injuste

reddituros
,

?

Illi

yero

judicium Dei
bulant
,

non ponentes

in tenebris

am,

ignorantise

caligine mentis oculos opplentes.

Quamobrem par
,

est eos

yerbi splendore illustratos
dixit
si
,

aut
,

non judicare memores ejus qui » aut » ut non judicemini ^
*,

«

Nolite judicare

id aliquando necesse

fuerit

,

justissimum judicium ferre, ac peccatores con,

vincere

etiamsi oportuerit pro yeritate mori
,

,

in ani-

quod per Christum suum laturusest, omnium fore consummationem et mutationem. Quod judicium declarat id quod sequitur^. a Moyebuntur omnia fundamenta terrse. Ego » dixi, Dii estis, et filii Altissimi omnes. Vos autem si» cut homines moriemini et sicut unus de principibus » cadetis*. » Memoratis diis, ducibus yidelicet et princihaec pibus populi qui in medium eorum yenit Deus docens se quidem Patris liberalitatem etiam loquitur
inducentcs
in universali Dei judicio
,
,

mum

,

:

imitatum

,

nulla inyidia cohibitum
illos

,

deitatem communi-

quoque omnes deos et filios Altissimi yocaret quod tamen sibi soli inerat illi yero gratiam contumelia affecerunt. Quo pacto autem qui a Deo imperium accepere deorum honorem apud subditos obsi animo adyertas dictum intelliges Moysi tineat
care suam-, ita ut
,
*,

,

,

,

fuisse

:

«

Ecce constitui

te

hodie

deum Pharaonis
»

,

et

»
1

Aaron

frater tuus erit tibi propheta^.
4.
I,

Sicut

enim
7

Psal. Lxxxi,
5

^

Ibid. 5.

*

Malth.

vii,

1.

4

pgal. i,xxxi, 6

,—

Expfl.viT,

COMMENT.
Moyses
set,

IN PSALM.
j

LXXXI.

210

cum homo

Dei esset

et

aL eo honorem accepis,

deus Pharaonis appellatus est
,

quot a Deo honorem acceperint

eodem modo quotdeorum loco subditis

habentur.

Quamobrem iidem
,

subditi ad eos

cum

reve,

rentia et timore accedunt

non ob
,

militare satellitium

non ob divitias et potestatem sed ob honorem ipsis a Deo inditum. Sic enim Moysis vultus gloria replebatur,
slc

Apostolorum Salvatoris
,

nostri

,

sic

olim Dei Propheta)

rum

sic

omnium

qui vere servi Dei erant

qui

dum

sine

splendore pauperesque vilam degerent, a rehgiosistamen

hominibus ob inditam sibi gratiam in honore habebantur. Ego quidem ait sic volui, sic dixi , Dii estis. Volui sanc vos perinde atque me in medio vestrum stantem Deum Altissimi filios effici vos autem gratiam con,

,

,

j

tempsistis. In vestra itaque

catis vestris
))

humana malitia moriemini. « Anima » enim «
»

,

et in

pec-

quse pecca-

verit

,

ipsa morietur^.
,

Quapropter

«

vos sicut homi-

unus de principibus cadetis. » Quemadmodum enim olim diabohis honore aftectus fuit apud Deum et principum in cselis angelorum unus fuit
))

nes moriemini

et sicut

,

deinde pravo consilio usus
de
»
illo

,

ex loco suo decidit

,

ita ut
,
:

dicatur

:

«

Quomodo
"^

cedidit decseio Lucifer

qui

non quod natura mali sitis sed electione vestra non bona usi. Sane vero ea quee a me proficiscuntur ad Dei honorem vos evocabant. Yosautem lapsus principem imitati
oriebatur
?
»

mane

tales ct vos

quoque

fuistis

,

,

«
))

sicut

unus de principibus

cadetis. Surge

Deus judica

terram, quoniam tu hsereditabis in omnibus gentibus^.
in prsecedenti psahno

Cum

sasset, et
instituisset

totam judaicam gentem accuin prcesenti principum popuU accusationem
,

admodum
— ^ Isai.

consequenter jam reconciliatio-

nem
*

et

adventum
xviii, 4«

Christi postulat,
xiv, 12.

non Judoeorum genti

5

Ezech.

'

Psal, lxxxi, 8,

2l6

EUSEBTI,
sic

sed omnibus populis. Quare
»

concludit:

«

Surge Deus,

quoniam tu haereditabis in omnibus » gentibus. » Quis autem sit qui hsereditavit in omnibus gentibus, ne interroges, sed rem perquire et deprehendes non alium esse quam Christum Dei cui a Patre dictum est « Fihus meus es tu ego hodie genui te. Pos» tula a me et dabo tibi gentes hsereditatem tuam et » possessionem tuam terminosterrse^. » Hunc ergo qui in medio deorum Deus consistit et homines illos coarguit excitans, rogat ut jam demum factam sibi promissionem
judica terram
,

;

,

;

,

:

,

,

,

ad finem deducat
»

,

dicens

:

«

Surge Deus

,

judica ter-

ram
ii

,

quoniam tu

hsereditabis in
,

IVam

qui prius accusati sunt

omnibus gentibus. » inquit, quod iniqui ju-

dices fuerint, in tenebris ambularunt.

Quoniam yero

te

juste judicare decet, soli quippe FiUo Pater judicium de-

jam demum tu ipse surge resurrectione tua communem omnium resurrectionem facturus et judica terdit
:

,

,

ram, omnes homines Aidelicet qui in terra versantur. Tibi porro convenit omnes homines judicare quoniam « in hsercditabis in omnibus gentibus. » Et praesens quidem psahnus synagogam deorum memoravit, ac Deum in medio stantem, deosque dijudicantem totamque docin fine vero adjecit trinam suam de judicio instituit
*,

,

\

ilhid,

«

Surge Deus judica terram.
,

»

Ha^c porro omnia

Spiritus

sanotus per Prophetam
,

Asaph

extulit.

Quia vero xlix psalmum
,

qui et ipse

Asaphi inscribitur

de judicio item edisserentem depre-

hendimus perinde atque pra^sentem, jure existimamus

iUum huicsubnectendum esse, utpote qui simiUter Asaphi sit, et idem argumentum pertractet. ^Vamibi quoque
dictum
»

«Deus deorum Dominus locutus est , et vocavit terram a soUs ortu usque ad occasum. » Anifuit
:

GOMMEINT. IN PSALM. LXXXI.

21

madvertas quippe velim
«

,

preesentis finem sic
;

habere

,

Surge Deus

,

judica terram
,

»

et quadragesimi

noni

initium hoc esse
»
)>

Deus deorum dominus locutus est et vocavit terram ^. » Hic etiam dicitur, « quoniam tu hsereditabis in omnibus gentibus » « A ibi vero
«
•,

,

y

solis

ortu usque adoccasum.
:

»

Ac rursum
,

in xlix, dicsi-

tum

est

«

Deus manisfeste veniet

Deusnoster et non
sit
,

» lebit.»

Cum
,

venerit autem, quid acturus
:

docet

preesens psalmus his verbis
»

«

Deus

stetit

in synagoga
»

deorum

in
,

medio autem deos
,

dijudicat.
:

Quomodo
va-

dijudicabit
»
» »

declarat xlix
,

his verbis

«

Ignis in cons-

pectu ejus exardescet
lida.
*^.

in circuitu ejus tempestas

Advocabit cseknn desursum, et terram dijudicare

» Horuni causa merito arbitramur populum suum quadragesimum nonum huic psalmo subjungendum esse. eosdem psalmos perinde Illudque item observandum
,

atque subsequentes, qui item Asaphisunt, abjectionem

Judaeorumejusque causas complecti. Quadragesimus vero

nonus, ab eodem Propheta scriptus, per sacrificiorum repudiationem , Mosaicse legis abrogationem inducit , ita ut in illo ejusdem argumenti series sententiaque exhibeatur.

Qua vero de causa xlix

,

a prsesentibus avulsus et
sit,

ante quinquagesimi psalmi confessionem positus
in ejus

jam

commentario disputatum
1,

est^.

*Psal. xLix,

2

psal. lxix, 3.

3

Vide p. 208.

xxiif,

28

2; 8

EUSEUII.

"^^WXX w« vx«^

PSALMUS LXXXII.
Ca7iticum psalmi ipsi Asapli
^.

«

Dels quis

similis erit tibi?
»

ne taceas, neque com-

» pescaris Deus.

Septuagesimus nonus psalmusdestruc-

tionem yineae, Judaicae gentis ruinam , loci qui penes eos in pretio et honore habebatur incendium et vastita-

tem pra3Duntiabat
tatisenarrabant
et
\

*,

duo sequentes causam hujus calamieffert.

hic vero iisconjunctus, supplicationem

obsecrationem pro populo
quasi

Post tristia quippe

medelam quamdam preedictis admovere consentaneum fuit quandoquidem psahni Asaph in hoc circumscribentur. Quamobrem canticum psahni inscriptus
illa
,

est,

quia bona populo precatur. Est porro undecimus
,

quorum priinus erat Lixxii, ita ut in eorimi quoque numero censeatur xlix, quia is etiam est Asaphi atque ita omnes duodecim numero sunt. In preesenti iyitur Propheta Deo supphcans a Deus quis similis erit tibi ait ne taceas neque com:

eorum qui Asaphi inscribuntur

:

,

» pescaris

Deus.

»

Ait quippe
,

,

Deo patienti

,

toleranti

ideoque omnes ferenti

nemo

simiUs. iVam quis perinde

atque tu, atheorum et impiorum blasphema dicta et su-

perbiam ferre valeat? Quare tibi quidem Deo nemo similis erit. Ego vero ut homo iniiimitate superatus mea, ha:c suppUcare audeo, til)ique Deo cum precibus dicere, neque compescaris Deus. » Tunc vero ta« Ne taceas cere Deus dicitur, cum insurgentibus atheis ct impiis viquasi non advertens illc manet neque confestim ris
,

,

,

*

Psa!, f-XXXII, 2.

2 lljicl,

2,

C0MME5T.

IN PSALM.

LXXXII.

21

ultionem sumit, nec promeritis eos suppliciis aggreditur. Quamobrem ipse Asapli in xlix , psalmo Deum beec
peccantibus dicentem inducit
»
:

«

Hsec

fecisti et tacui
»

:

existimastiiniquequodero

tui similis^.

Causam vero

silentii, patientise et tolerantice

Dei docet Apostokis, hsec

scribens
» »

:

«

An

divitias

bonitatis ejus et patientiae et
,

longanimitatis contemnis

ignorans quod benignitas
ait,

Dei ad poenitentiamte adducit*^ ?» Sed tu quidem,

ut Deus,

omnes

sustines,
et

omnes clementer
nefarie

toleras, ac de
et contra te

Diis siles qui

impie

peccant

,

Ego vero cum ha3c videre non possim, supplico deprecorque veniam consequi quod non simili atque tu modo tolerare valeam nam quis similis erit tibi ? Quapropter ut homo studio
dicta proferunt.
,
: ,

Deum blasphema

pietatis erga te incensus

,

supplicare tibi audeo ut finem
,

facias tolerantise et silentii

ac

jam demum moveare ad,

versus eos qui intolerabiUa ausi sunt. Ideo dico
» »

«
,

JVe ta«

ceas neque quiscas,

compescaris.

»

Pro quo Aquila
,

ne

Symmachus vero » Ne cesses interpretati « Quoniam ecce inimici tui sonuesunt. Deinde subdit » runt, et qui oderunt te extuleruntcaput^.» Secundum Aquilam vero, « Quoniam ecce inimici tui turbamoveet qui oderunt te extuierunt caput secundum » runt » Ecce enim inimici tui, « inquit » Symmachum vero
,
:

,

;

:

una sonant et qui oderunt te efferunt caput. » Sonant autem et turbas movent inimici Dei cum non latentcr neque remisse blasphema dicta contraDeum proferre aused palam et confertim omnes in Deum impia dent verba evomunt qualia persecutionum tempore audent
»
,

,

•,

,

efterre.

Deinde erecta cervice frementes caput exaltant quando maxime silentium Dei inducias ipsis prsebet. His
,

vero caput efferentibus
i

Dei homines
4.

afflicti

humilian-

Psal. XLi^ 21.

i

Rom.

ii,

^

Psal, Lxxxii, 3.

220
tur
;

EUSEBII,
ut vice versa depressis inimicis Dei
,

sanctorum religiosorumque virorumcapita exaltantur. Quare ex eorum persona alicubi dictum est « Et nunc exaltavit caput
:

»

meum
((

super inimicos meos

^,»
,

Super populum tuum malignaverunt consilium

et

» cogitaverunt adversus sanctos tuos.
))

Dixerunt, Venite

et

disperdamus eos de gente

,

et

nonmemoretur nomen

\ » Deum obsecrat Propheta in Spiritu sancto, monens eum, qui talia patitur, populum ejus esse. Sub haec autem eorum qui in populo jam olim cons»

Israel ultra

picui fuerunt, sanctorum Dei meminit, supplicans ob-

impiorum sceleratorumque in populo sed sanctorum suorum recordetur eorumque gratia totam gentem misericordia donet. ^ffinia autem impiorum gestis perpetrantes inimici Dei, popukim ejus
secransque
, ,

ut

ne

,

oppugnant, versutia utentes
et a pietate « »

et dolo

,

ut ipsum dejiciant
:

erga

Deum

avertant. Quocirca dictum est
,

Super populum tuum malignaverunt consilium
gitaverunt adversus sanctos tuos.
a

et

co-

Meditati

enimcum
,

soUicitudine

quasdam occultas machinas contra populum
et sanctis ejus insidias

Dei instruuut,

parant, ac
,

ob

unum quem
» »

animo proponunt scopum aiunt « Venite et disperdamus eos de gente et non memoretur nomen Israel ultra. » Inimici itaque Dei populum Dci
in
,

,

in hominibus consistere nolunt

:

quinetiam IsraeUs no-

men

delere satagunt.
sibi

nam, populum

Deus vero post prioris populi ruisemper in terra parans ex gentibus
,
,

Ecclesiam constituit novam nuperamque gentem , ex gentibus per totum orbem selectam. Idcirco et Israelis

iiomen
gis

,

et

omnium

religiosorum virorum
,

memoria ma-

magisque celebratur

et pi6e reUgionis gesta resplen-

dent.
1

Psal. XXVI, 6.

2

1bid.4,

5.

COMMENT,
«
»
))

IN PSALM.

LXXXII.
:

221

te

Quoniamcogitaverunt unanimiter simul adversum testamentum disposuerunt tabernacula Idumseo,

rum

et Ismaelitse

,

Moab

et

Agareni

,

Gebal

et

Am-

))

mon

et

Amalec

,

alienigenae

cum

habitantibus Tyrum.

Etenim Assur venit cum illis, facti sunt in adjutorium filiis Lot, Qiapsalma^ » Quasi Deumexcitans irritansque Propheta in sua pro populo supplicatiorie ait, « adversum te. » Non enim contra populum, inquit sed adversum te et adversus testamentum tuum inimici populi tui machinantur. Hinc narrat quse in Assyriorum irruptione contra Judaicum populum gesta sunt. Et haec vaticinatur, postquam quibus de causis hostibus traditi sint enarraverat. Nam in prsecedenti psalmo principes « Usquequo judicatis iniquipopuli Gtoarguebat dicens tatem ?» ac rursum « Nescierunt nequeintellexerunt,
))
)) ))

,

,

:

))

,

))

in tenebris ambulant.
:

»

In superiori vero totam gen-

tem accusabat, dicens « Et non audivit populus meus vocemmeam,etIsrael non intendit mihi^. » Sed etiam in Lxxvii jfacJnorum ipsorum longum catalogum texuit.
))

Consequenter igitur quse diuturno post tempore ipsis contigerunt ob allatas causas vaticinatur. Illic autem variis

temporibus obsessi sunt

,

primum

a Babyloniis

5

se-

cundo ab iVntiocho rege Syrise^ postremo a Romanis post patratum in Servatorem nostrum scelus. Opportune ex
Spiritus prsescientia tres illas obsidiones

idem Propheta
proquse sub

praenuntiat:

nam

in lxxii,

postremam
,

significat, ut

priis in locis declaravimus-, in lxxviii

tiocho Syro contigit, uti
senti

eam commonstratum
scilicet
,

An-

est; in prse-

autem primam meminit ,
,

Assyriorum

quam

etiam lxxix
gentes in
*

vaticinatus est

vineoe incendium et vas-

titatem significans.

vmum

, quot contra Judaicum populum coactee sint

Ex
2

historia igitur ediscipotest

Psal. Lxxxii, 6, S, 9.

Psal. lxxx, 12.

222

EUSEBII

,

inpiima AssjTiorum irruptione quas prjesens prophetia recenset quaj primos numerat Idumaeos deinde Ismae,
:

,

litas, tertio jMoabitas,

quarto Agarenos, hinc Gebalenos
Prseter hos

ct

Ammonitas
,

,

et Amalecitas.

TjTum. » » Aquila et Symmachus « Phylistceain « alienigenaB ediderunt. Hoc porro nomine appellari solent qui Gazam Ascalonem et maritimam incolunt. Ili itaque ma« Aiienirjenaecum habitantibus
)v
,

autem dicit, Pro illo autem,

ritimi Allophyli

cum

habitantibus

Tyrum

irruerunt

,

in-

populum tuum; quod sane caput malorum
quit
,

in

illisque

omnes Assyrius, est cum iis impetum faciens , omnesque commilitonibus usus castra posuit
et prseter hos
,
:

prsedicti simul

«

facti sunt in
,

adjutorium

filiis

Lot.

Pro
filiis
filiis

quo Aquila.
»

« Facti sunt

»

inquit, « brachium

Lot

j

»

Symmachus Tcro,
Lot fuere
,

Facti sunt commilitones
et Aloabitse
:

Lot. Filii
lii

autem Lot erant Ammonitae

nam
non

duo

filii

Moab

et

Ammon.

Hsec porro

alio

quam Assyriorum tempore

gesta fuisse aperte narrat

historia. Illo

lymse et ei,

quippe sevo omnes finitimi populi Jerosoquod in Scriptura fertur , templo Dei istic po-

sito invidentes,

perniciemque totius Judaicse gentis sitientes, una irruerunt contra illos , Babyloniorum potentise et commilitio adscripti. Tunc inultse adversus eos gentes Assyriis auxiliantes coactse sunt. At neque Antiocho neque Romanis, in postrema obsidione gentes prius
,

enumeratse, in bello contra Judaeos inito,
videntur.
«
» »

opem

tulisse

Fac

illis

sicut ?vladian et Sisarse

,

sicut Jabin in tor-

rente Cison. Disperierunt in iEndor, facti sunt ut ster-

Pone principes eorum sicut Oreb et Zeb et » Zebee et Salmona^. » Eadem memoratis gentibus fuSisarse et tura vaticinatur Prophcta quse olim Aladian
cus terrse.
,
,

1

Psal. LXXXII, 10, 11,12.

GOMMENT.

IN

PSALM. LXXXII.
:

223

Jabim in torrente Cison contigerunt

qui

omnes dispe-

rierunt in iEndor, et facti sunt ut stercus terroe.

Ad

haec

etiam principes praedictorum populorum eadem perpeti
rogat, quse Oreb et Zeb et Zebee et Sabnonas.

Horum
:

porro

omnium

historiam reperias in libro Judicum
alii,
,

ubi

quse Sisara et Jabin atque

qui supra recensentur,

contra Israelem moliti sant
Scriptura enarrat^.

et quse

iidem sunt perpessi
si

Eo autem mittemus,
:

quem

ea edis-

cere libeat quse ad ipsos attinent

nam

sequo prolixior

eorum enarratio
»

foret.

perpeti rogat, quia

Eadem porro quse illi, istos etiam eodem et isti modo dixerunt « Hse:

reditatem possideamus sanctuarium Dei "^.
,

» Illa

vero di,

cebant Sisara

Jabin

,

et reliqui

nominatim

receusiti

de

Tabernaculo

et de arca

Dei

:

haec

quippe erant sanctuaconsisteret. Hsec porro

rium Dei, cum nondum Jerusalem
Propheta precatus
est

adversus eos qui superius indicati

sunt,nec diu postea precatio est effectum consecuta. Kam secundum illam Judaeorum obsidionem, Assyriorum imperium de repente soUitum est postquam diuturno £evo stetisset*, et quidem usque ad illud teiripus, quo taUa contra Jerosolymam aggredi ausi sunt. Non diu itaque postea Cyrus, cum Persarum regnum occupasset, Assyriorum imperium evertit. Reliquse vero singulatim requce hoc sermone prsecensita? gentes ea sunt perpessse nuntianturj ita ut e re quispiam dixerit, Prophetam memoratis gentibus non imprecari mala, sed futura vatici, ,

nari, ac pro assueto Scripturse

more, imperantis
5

modum,
« fac il-

loco prsenuntiantis, usurpare
»
lis
,

adeo ut

isthsec

,

Madian » et Sisarse. » Hsec porro de Assyriorum aUarumque his recensitarum gentium excidio prsenuntiantur. Neque tamen de iis qui post Salvatoris nostri adventum postre»

nos

sic

inteUigamus

,

« Facies iUis sicut
,

*

Judic, c, ivet seqq.

^ Psa[,

lxxxii, i5,

2 24

EUSEBII

,

mam
tur.

Jerosolymorum obsidionem feceruut, similiaferunQuare nihil tale Romani post illatam genti cladem
Deus meus poue
)<

perpessi sunt.
((

illos

ut rotam, et sicut stipulam

»

ante faciem yenti ^

Xon

intempestiye Propheta, imo
,

potius in eo Spiritus sanctus

Deum

ut sibi proprium in
((

hujusmodi narratione memorat dicens,
,

Deus meus

:

»

Deus meus; neque enim ait, « Deus noster; » sed quasi yel unus tantum yel admodum pauci tempore Assyriorum obsidionis Deo digni relicti fuerint. 3>'am cum populus omnis lapsus et peccatorum causa obsidentibus traditus esset, non communiter Deum compellat-, sed ex
((
,

propria persona
»

sic infert

:

((

Deus meus pone

iilos

ut ro-

tam.

»

Ea autem

rotce

natura est, ut yokibilis

sit,

nec

eodem
star
»
»

in loco consistat. Talis yero tota

atheorum yita

est, quse

certum ad tempus in sublime eyecta, deinde inpone rotse in contrarium yertitur. Primum itaque,
((

illos

ut rotam, » inquit-, deinde,
» et,
((

((

sicut stipulam ante
*,

comburet sylyam » sub hsec sicut flamma quse comburet montes'. » Ipsos namque adyersum scipsos insurrecturos ac sibi ipsis admissorum scelerum supplicium illaturos yaticinatur his Pone illos. Huic autem dicto, » sicut stipulam yerbis, istuc alibi prolatum adjicias ante faciem yenti » non sic impii, non sic sed tanquam pulyis quem prosicut ignis » jicit yentus a facie terrae^. » illud autem, » qui comburet sylyam, » declarat illos ipsos ignem, eosdemque sylyam esse-, ita ut ipsi a seipsis comburendi sint, Incedite ad lucem ignis yestri et ad secundum illud
faciem yenti,
,
((

sicut ignis qui

,

((

((

,

•,

((

:

((

,

»

flammam quam

succendistis

^.

» Illud

yero

,

((

Sicut

»
1

flammacomburet montes^,
Psal. Lxsxit, 14.

» nequitiae
5

eorum magnituA

^

Ibid. i5.

Psal.

i,

4.

Jsaj,

u,

2.

5

Psal,

xxxii, 16.

COMMENT.

IN PSALM. LXXXII.

225

quomodo flamma ipsorum elationem et superbiam eorum, montium instar erectam,
dinem
effert
,

ac denuntiat

combustura
))

sit.

Subsequitur deinde

:

« Ita persequeris

ilJos^

:

»

alibi

quoque dictum

est, « Ignis et

sulphur

»

et spiritus

declaratur,

eorum ^. » His porro procellam iramque Dei non animi motum in
procellarum pars
calicis
,

Deo

esse*,

sed ejus providentiam, qua curat eos contra
sibi

seipsos insurj^entes

facinorum poenas

infligere. Hsec

omnia accidere precatur,
sus inimicos Dei eventura

sive potius prsenuntiat adver,

ut vel hinc saltem aliquando
est utilitas, nosse D^&ttffi^i^T^-^v^
ipsis accessu- -^^*'-^

juventur. Siquidem

summa

ad inquisitionem nominis ejus venire, quod
:

rum esse post prsedicta docet his verbis « .Et quserent » nomen tuum Domine. Erubescant et contl^rbentur in
,

'

,

» sseculum sseculi »

,

et

confundantur
tibi

et
:

pereant. Et cop--

*^

Dominus tu solusAltr^simusT ;;J7rr* » in omni terra"^. » Inimicorum Dei mortem duobus fu-*'"**^-^' turam modis vaticinatur alio quidem quo illis spem bonam ascribit*, siquidcm bona res est cum Dei cognitio,
noscant quia
;

nomen

tum nominis
eos
,

ejus

comprehensio

*,

itidemqiie
,

bonum

est

esse
lia

Deum non norant edoceri ipsum solum Altissimum super omnem terram-, eos quippe, qui taqui prius

profitentur, verisimile est

errorem oblivioni

jam multiplicium deorum mandasse, ac vanam fallacemque falabjecisse
:

sorum deorum doctrinam
ter haec

alio

item
,

modo
ac prae-

turpitudinem, perturbationem, et confusionem

omnia perniciem prsedicit iis qui eorum digni sunt. At enim iis qui ex divinitus immissa conversione sese ad meliorem frugem receperint, divinam adfore cognitionem denuntiat*,
iis

vero qui in nequitia sua conse-

nuerint, exitium ac perniciem interminatur.

Quamo-

brem
*

de pejoribus quidem

illis
3

dictum

est, «

Erubescant

Psal. Lxxxii, 17.

— 2psal, x,7. —

Psal, lxxxii, i8, i^.

xxm,

2^

226
»

EUSEBII,"

et
et

coRturbentur in sseculum
pereant
, ,

sseculi

,

et

confundantur
se

»

»

de

iis

vero qui ad meliorem

cepturi sunt
»

illud profertur, «

vitam reEt cognoscant quia no-

Dominus, tu solus Altissimus in omni terra. » Possunt etiam de iisdem haec omnia dici; quasi videlicet inimici Dei quo tempore illa superius memorata perfetibi
,

men

rent, confusione atque rubore replendi, ac perniciei tra-

dendi

sint, ipsa

experientia cognituri ac confessuri
esse

unum

Altissimum in omni terra, qui ipsos justo judicio ac facinorum suorum causa invadit.

solumque

Deum

C5S!*^
«»-

t^W^X^Vv^W^^V^^V^^-W^A/VVAV^^WWV^XW^/W»

'•,^'

y«y
«

PSALMUS
,

LXXXIII.
,

\}^^^^^In jinem
QuAM
Lxxii

"pro

torcularihus

Jiliis

Core

^.

dilecta tabernacula tua,
psahiii

Domine

virtutum*^

'

»

Postquam defecere

mus

quorum pripostremus vero lxxxii erat^ jam sequiAsaph
inscripti,

tur Lxxxiii

filiis

Core inscriptus

,

de quibus in disputatis

superius sententiam aperuimus nostram.
rit

observare omnes Asaphi psahiios

autem fueduodecim numero
re
inscripti

E

esse-,

totidemque qui

«

iiliorum Core »

sunt.

Verum Uliorum Core
a xLi videUcet orsi
tuti
,
:

octo psahni conjunctim positi sunt,

reUqui vero quatuor hic sunt constiincipientes ab lxxxiii, ac post eos, qui Asaphi inconsequenter
positi. Pariterque

scripti sunt,

ex Asaphi

psahnis,

undecim consequenter positi sunt, a lxxii nempe adLxxxii. Duodecimus vero octo priores fiUorum Core psalmos subsequitur ita ut ceu mutua qusedam pensatio
j

fiat
1

ob prophetias quae in
1.

utrisqiie

communem

specu-

Psal. LXXXlll,

2 IljiJ.

2,

GOaiMElVTc IN PSALH. LXXXIII.

2 2^
illi

landi

morem

servant. Erant itaque priores

filiorum

Core psalmi octo numero, qui omnes a xli initium du-

compendio dicam de populo ex circumcisione fletum ae planctum Christi adventum, atque vocationem gentiimi commemorant. Hoc sane est illorum octo psalmorum argumentum. Ex liisce vero de quibus nunc agitur, filiorum Core psalmis quatuor numero, duo postremi ortum et mortem Servacunt, et in xlviii desinunt.
li

vero, ut

,

,

,

toris

complectuntur
in fine

:

ac

si

videlicet Scriptura
sibi

omnium

vaticinia

exponere opportune

reservarit.

Multa autem de ejus ortu in lxxxvi obscure subiadicantur-, at multo plura et profundiora de morte ejus quam pro hominibus sustinuit, qui postremus filiorum Core in-

nempe lxxxvii complectitur. Duo autem qui in his primum locum occupant, scilicet hic quem tractamus et subsequens, ejus ad homines adventum et pra3scribitur,
,

clara quae hic editurus erat gesta vaticinantur. Hic porro
inscribitur,
sint qui
«
<(

In finem, pro torcularibus. »
,

hoc titulo insigniuntur

hic

Cumque tres ex eorum numero

pro torcularibus » simiUter inscriptus est^ itidemque VIII et lxxx. Yerum ex iis duo nuncupantur psalmi,

nimirum
tiant.

viii et prsesens.

Lxxx vero pro « est^ sed non psahnus, quia contra Israelem tristia quaedam complectitur. Hi porro tres « pro torcularibus » inad tres personas pertinent octavus nempe ad Davidem, lxxx ad Asaphum hic vero.quem tractamus ad filios Core. Atque pariter iidem tres inscribuntur « in » finem, » idque, ut arbitror, ob prophetias quas effescripti
,
; ,

Quare preesentia bona denuntorcularibus » quidem inscriptus

runt, qu8e in fine

temporum

et in

consummatione

saeculi

completae sunt.

Olim quidem

cum una

esset

vinea de qua dictum

est

j

2
((

28
JVani vinea

EUSEBII

,

Domini Sabaoth, domus Israel est ^. » unum ceu torcular in illa erat ciijus meminit Hesaias ex persona Domini dicens « Et sedificayi turrim et protorcu,
:

,

»

lar fodi in ea'^. » Per

turrim yero, Jerosolymitanum
,

fortasse

templum

significat
:

per protorcular autem

,

al-

tare in templo situm

quod sane merito non
,

torcular,

sed protorcular vocayit
praeibant, et

quia spiritualibus corporalia
a yeteri pra?ceditur,

noyum Testamentum
Aeritatis

quod symbola imaginesque
yabat
lar
:

apud Judapos couser-

ideo altare ipsorum non torcular, sed protorcu-

vocabatur. Ac

cum una

esset

yinea,

unum

erat tor-

cular, unius templi altare. Tres porro psalmi de quibus

jam sermo, non unum,

sed plura torcularia

queis indicantur Ecclesiae Seryatoris nostri

memorant, totum per or-

bem
lo, «

constitutee. In prsesenti yero, statim dicitur in titu-

pro torcularibus

•,

»

mox

subsuaiitur
»

:

«

Quam

dilecta

»

tabernacula tua, Domine yirtutuml

quibus pene de-

claratur

qusenam

illa

praemissa tabernacula fuerint. Pa-

lam quippe

dicitur esse tabernacula

Domini, yidelicet

Ecclesias ejus, quas in sequentibus clarius his yerbis

com-

memorat
»
»

:

« Concupiscit et deficit
:

anima mea

in atria

Domini'^. » Sub hsec rursus ait

« Altaria tua,

Domine

yirtutum.

»

Ac perpcndas, quseso, annonpari, atque
oratione ta-

in titulo qui « pro torcularibus » scribitur,

bernacula pluraliter exprimantur, itidemque atria et altariaj ita ut

non jam antiquum illud unum tabernaculum Jerosolymis situm, non unum ibidem positum altare, non unum atrium eodem consistens loco, sed uniyersa per orbem altaria, tabernacula et atria hic Scriptura si(jfnificet. Alii quidem, ait, alia diHgmit et ma^jni faciunt mihi yero, Domine tabernacula tua dilecta et amabih'a sunt, in quibus ipse una cum hominibus morari sedesque
j
,

*

Isai, V, 7.

2

Ibid.

2.

2

Psal, lxxxui, 5,

GOMMENT.
ponere dignatiis
es;

IN PSALM. LXXXIII.
clicis
:

229

Ubi duo vel tres connomine meo, illic sum in medio eo» rnm^. » Ita porro milii hsec jam memorata dilecta et amabilia sunt, ut fatear ex eorum concupiscentia animam, eorum amore victam, deficere, atque illam in atriis tuis commemorationem, vita3 quoque anteponere. Neqiie solum aniraa sed et cor meum deficit-, imo vero ipsum corpus et caro qua circumvestior. Hsec etenim ex gaudio et Isetitia vitse illius quse peues te est memoria replentur; ita ut vere dicam Cor meum et caro mea » exultaverunt in Deum vivum. » Deus quippe noster vivens, qui solus propriam et naturalem in se vitam possidet, imo potius omnis ^itae fons est, eam omnibus ad se accedentibus impertit. Ouamobrem ipsa caro mea, quae
«

nam

» gregati fuerint in

,

,

:

<(

natura sua mortalis et corruptioni obnoxia
{jratulatur
^

est,

gaudet et

quia per

eam

immortalis

vitoe

consors, et di-

vinae gratiee particeps futura est.

Hsec autem ait Propheta ,
quse in

suum exhibens adversus ea prophetia enuntiantur studium et amorem. Ideo
:

Servator noster dicebat
»

«Multi prophetae

et justi volue-

runt videre quse vos videtis, et non viderunt^ » Ait

porro una

cum

corde carnem ipsam exultare in

Deum

ipsam Servatoris nostri ex mortuis resurrectionem adumbrat. Quia enim ii qui inter naiu (^entes dii existimantur, mortui et inanimati sunt « simulacra gentium argentum et aurum, opera manuum

vivum

',

queis, utsestimo,

:

»

hominum^.
,

» hsec

Ego vero vivum contemplans, gaudio in corde repleor ipsaque caro mea in hunc Deum exultavit, utpote in Deum vere viventem et mortuos vivificantem, qui hanc ipsam cartur.
:

tamen illi olim homines venerabaninquit, non deum hujusmodi, sed Deum

nem meam
iMatth.

per resurrectionem suam reviviscere

faciet.

XVIII, 26.

— 2Matth,xiii,

17,

— ^Psal. cxni,

25o Quare
»
))

EUSEBII

,

cum anima caro ipsa exultavit. invenit sibi domum, et turtur nidum
,

'a

Etenim passer
ubi reponat
»

sibi,

pullos suos

altaria tua
fuerit,

ait,

non sequum

^ Domine virtutum ^. o Domine, altaria tua

Et qui

dilecta et

amabilia esse fateri, quando ea refugium cuique fuere
qui dicere yaleret,
» de laqueo
«

Anima

nostra sicut passer erepta est

venantium^.

» ac

rursum

ei

qui dicat, « In

»
»

Domino

confido,

smigra in

quomodo dicetis animse meae, Tranmontem sicut passer? Quoniam ecce peccaarcum, paraverunt
multi sint qui
et retibus

» tores intendcrunt
» pliaretra^. »

sa^ittas suas in

Nam cum

religiosi viri ani-

mam

ceu laqueis intercipere,

ceu venari co-

nantur,

cum

ea ultro citroque evolet ac circumquaque
in liac mortali vita, requie nulla fruatur,

se vertat,

quod

receptum habere potuit. Quaproptcr dictum est, « Etenim passer invenit sibi domum pariterque turtur nidumj videlicet anima quse in prsesenti honestam et continentem exercet vitani, (hujusin solis Dei tabernaculis
,

modi namque
malitiam higet
tata

esse illa avis dicitur,
et deplorat, ipsa

)

ac quse

hominum

perfugium reperit, nimirum altaria in toto orbe per Christi doctrinam exci:

ubi ceu in nido ac receptaculo recens natain ac

teneram prolem deponet, tutum insidiisque vacuumnacta puUis suis domiciUum ita ut altaria tua passeri pro domo, turturi pro nido habeantur. Hse quippe aves, passer sciUcet et turtur, oUm antequam per totum orbem altaria extruerentur, nuUum habuere perfugium, at diuturno tempore errabundoe peUebantur et captabantur a venatoribus. Ideo qui ceu passer peUebatur, haec dicebat
:

:

<(

In

Domino

confido

,

quomodo

dicetis
»

animae meae
ipsi

»

Transmigra in montem

sicut passer ?

lidem vero
:
<i

exinimicorum manibus
1

erepti, hsec coniitebantur
cxxiii, 7.

Ani-

Psal, Lxxxni, 4,

— ^Vs^l.

— ^Psal, x, — Ubid,
1.

GOMMENT.
»

IjN

PSALM. LXXXIIT.

201

ma

nostra sicut passer erepta est de laqueo
»

» tiiim^,

Occulti ergo et invisibiles venatores

,

venananima-

bus coelesti ac sublimi vitse

operam dantibus

insidiantes?

retia et laqueos tendebant, ac

venabula cujusvis generis adornabant ad insidias parandas. Quee in prsecedenti his
verbis enuntiata sunt
» »
:

«

Quoniam

erce inimici tui so-

nuerunt, et qui oderunt te extulerunt caput. Super populum tuum malignaveruntconsilium, cogitaverunt
adversus sanctos tuos.

»

inimici Dei

populum
,

Dei homines instar
oblata pace

quo impugnabant vexabantque passerum huc illuc fugientes, demum
»
,

Persecutionum tempore

ejus

tabernacula

,

atria et altaria Dei in perfure

gium ac requiem invenerimt. E
;

autem dixeris, expedjtos illos miUtes, qui monasticam vitam amplexi sunt, pro passeribus habendos esse eos autem qui liberis dant operam et reliquis vitae negotiis et curis se dedunt turturis vicem agere quam jubet offerre Deo pullos suos,
,
,

,

eosque in altaribus ceu in nido deponere et consecrare.
«
»

Rex meus

et

Deus meus

,

beati

omnes qui habitant

in

domo

tua, in ssecula sseculorum laudabunt te^.
»

»

Diapsalma^.

Quare dilecta

et

amabilia mihi sunt tadeficit

bernacula tua, et cur desiderio eorum

anima mea,

ad heec etiam in quo exultavit cor Quia « passer invenit sibi domum
,

meum

et caro

mea ?
al-

et turtur

nidum,

»

taria tua,

Domine virtutum.

»

In quibus altaribus qui

non ad breve tempus, sed assidue et perseveranter commorantur et habitant, ter beati sunt. His porro dictis legaha omnia a Moyse tradita circumscribit et ablegat. Non enim beatos dixit circumcisos non eos qui sabbata observant, non Mosaicorum sacrificiorum cseterorumque
,

corporahs

neque etiam eos qui ex Abrahami stirpe sunt, non Israelem, neque Judailegis
,

prseceptorum cultores

4

Psal. cxxiit, 7,

2

Psal, lxxxiii, 5.

232

EUSEBII,

cam gentem:

sed simpliciter

omnes qui hdbitant
,

in

domo

enim fuerit, quam Deum suum et Dominum virtutum in regem sibi ascribere et in domo
Dei. Quid beatius
ejus

perpetuo habitare

,

ex quo Dei immortalitas
«

et ae-

terna vita comparatur? Id sane declarat illud,
» bitant in
»
te.
»

Qui ha-

domo

tua

,

in saecula sseculorum

laudabunt
ac se-

Qua ratione autem

quis raleat in scecula sseculo,

Tum Deum

laudare , nisi et ipse perpetuo maneat

ternam immortalemque possideat yitam ? « Beatus yir » cujus est auxilium abs te, ascensiones in corde suo dis» posuit in valle lacrymarum in loco quem posuit^. » Postquam seriem yerborumque sententiam absolverat, a Diapsabnate sermonis mutationem orditur. Quamo,

domo Dei beatos pluraliter dixisset, hic unum quempiam in primis beatum prsedicat. Quem vero nisi eum qui in valle lacrysuperius eos qui habitant in
,

brem cum

marum
tum

Dei patrocinio dignatur, qui etiam ascensiones Dei habet in corde suo? Hunc quippe virum rursus beadicitj

non autem corporalium

]\Iosis

prseceptorum

cultorem. Talis porro est quisquis in hac mortali et hu-

mana vita seipsum deplorat, et terrenam hanc vitam quam vallem lacrymarum sermo nuncupat gravate et
,

segre sustinet

:

quia hujus

vitse res fletu dignae sunt,

at-

que homines in terra degentes lacrymis deploranda perpetrant, et quia sancti Dei in hac vita fletibus, gemitibus
et

serumnis traditi sunt secundum Apostohim. Quis-

quis ergo in valle

lacrymarum,

iJ est in

mortali vita pa-

trocinio Dei fruitur, vere beatus fuerit,

quando maxime ascensiones Dei in corda ejus positse sunt. Cum enim ahi homines mortalibus cogitationibus in peccata omnis generis detrahantur, dsemonumque conatibus ac maligno-

rum
1

spirituum suggestionibus supplantentur; qui eorum

Psal. Lxxxin, 6, 7,

COMMENT.
machinis non capitur
et a
,

IN PSALM. LXXXIII.

253

sed Dei gratia ascensiones bonas
,

Deo missascogitationesincordesuopossidet hic vere beatus qui etiam in domo Dei semper habitat, et quasi
•,

sacerdos quispiam soli Dei cultui vacat
ille
:

,

sane et beatus

primo quia
et

in

omnibus actibus

suis

Deum

habet

susceptorem

patronum-, deinde quia ascensiones Dei

in corde possidet; quibus ascensionibus significantur cogitationes bonse, quae

ex Dei nutu

in

memoriam
:

ejus qui

beatus prsedicatur ascendunt et accurrunt. Id porro intelligas
,

si

huic dicto conferas illud

«

Cum

persequen-

» tur vos, et

»

modo

adducent in concilia, nolite cogitare quoaut quid loquamini dabitur enim vobis sermo
:

» in apertione oris vestri

*.

Non enim vos estis
is

qui loqui-

»

mini, sed Spiritus Patris vestri, quiin

coelis est,

qui

» loquitur in vobis'^. »

Nam

in

quo Spiritus Dei loqui-

tur, in corde ascensiones Dei obtinet.

Unde merito bea-

tus prsedicatur. Is ipse in loco fletus, id est, in loco ter-

reno, Dei testamentum et eloquia ejus ceu legatione fun-

gens « disposuit. »

Pro

illo

autem
sic

,

«

Disposuit in valle
« Prsegrediens
,

lacrymarum

,

»

Symmachus

habet,

vallem plorabat.

»

Hic porro per vallem lacrymarum
dicari diximus,

humanam vitam

in-

quam

is

qui beatus prsedicatur pertran-

siens et transcurrens quasi

advena quispiam
macerat

et peregri-

nus, coelestis patrise

amore

flagrans, fletibus lacrymisque
,

beatitudinem patientibus
« «

sese

secundum

illud

:

Beati quilugent". » Qualis erat Pauhis qui taha fatur

:

Nosqui sumus in tabernaculo, ingemiscimus gravati^.» Pro illo autem, « In loco queni posuit, » Aquila, « Fon»

tem ponent

» bitur. »

Fons ordinaQuem, inquit, fontem ponent, nisi vallem
eam*, »
«

Symmachus

vero,

lacrymarum? Totum autem locum
*Matth.
X, 19.

sic

Aquila interpreta5.

— 2Epheg»

VI, 19.

3

Matth.v,

— ^2 Cor.

v, 4.

xxui,

5q

254
tur
»
:

EUSEBII
«

Pertranseuntes in yalle fletus
» His

,

fontem ponent

eam.

porro significat, advenas et peregrinos in
yaliem in fontem posituros, siye fon-

liac yita,

hominum

tem ordinaturos

esse

ex Symmacho,hacque yoce divinam
Dei et hominibus apud
scilicet et
aliis

doctrinam appellant. Fons qaippe yiteepotus immortalitatis in yalle fletus a

hominum

genus constituitur, per yivificam

piam doctri-

nam,quam cum
reliquerunt
^.

ipsi

audierunt,
ipsis

tum

per scripta sua

lacrymarum mercedem condignumque fructum,benedictionemrependet ipsorum legislator. Quibusnam benedictionem impertiet nisi iis
lis

yero

in

,

qui in hac valle lacrymis dediti fontem

illa

posuerint?
»

Pro

illo

autem,
u

«

Le{]is]ator; » Aquila, «

matutinusj

Symmachus tem editio,
editio,

yero, « Commonstrator, » dixitj Quinta au-

Qui illuminatp) aha item quaedam Sexta
» Ita

kQui docet.

ut ex oranibus salutarc

Verbum

indicari,subinteUigere liceat. Ipse

namque

est legislator,

illuminator, doctor, idemque matutinus, et
stratorj

commonhis

secundum

singulas virtutum

suarum ratioues

usus vocabulis. A quo benedictionem nac ti qui lacrymantur, ibunt, iter suum perficientes ac in
horati, ita ut semper proficiant, etex minori

in valle
dies ro-

inmajorem

virtutem accedant, et a gloria in gloriam, ut ait divinus
Apostolus
»
:

<(In

eamdem imaginem
Quare Symmachus
Deus deorum

transformatis a gloria
sic

in gloriam'^. »

interpretatus est:
»

« Iter facient
<(

ex

virtute in yirtutem.

Yidebitur

in Sion^.

Domine Deus

»

virtutum exaudi orationem

meam
((

,

auribus percipe

»
»

Benedictionem daDeus Jacob.» Postquam dixerat, bit legislator » apposite docet qua ratione versantibus
,

in

valle

hominibus bencdictionem daturus
nisi

sit.

Quo

pacto dabit,
1

dignatus in terra conspici
2 2

?

Admodum

Pial. Lxxxui, 8.

Cur. iu, i8.

3

p^al. lxxxih, j.

GOMMENT.

IN PSALM. LXXXIII,

255

consequenter, vaticinatus torcularia Dci per totum orbem multa futura esse, tabernacula item plura, atria

quoque et altaria quam plurima, causam adfert cur hsec omnia in terra constituendasint. Qusenam porro sit illa, docet his verbis « Videbitur Deus deorum in Sion ; » adventum Dei ad homines et conspectum ejus aperte decla,

rans.

Deus autem deorum Dei Verbum vocatur
,

•,

ita ut

intelligatur deos esse

beatos et religiosos viros, ad quos
:

factum
)>

est

Verbum

Dei

quibus etiam dictum
stetit

dixi, Dii estis; » et,

Deus

Ego in synagoga deoram;
est
,

«

et, «

Deus deorum Dominus locutus est, et vocavit ter» ram^. » In his namque non alius Deus deorum vocatus
,

est

quain
,

is

sokis qui in principio

Verbum

erat

apud

Deum

qui scilicet

munere suo
eft*ecit.

et

ejusdem Spiritus parillos esse dicit,

ticipatione deos illos

Deos namque

ad quos sermo Dei factus

est.

Deinde vero Christum no-

minatim memoratin oratione dicens,«Etrespiceinfaciem » Christitui. » Pro illo autem, « Videbitur Deus deorum
»
«

in Sion

,

Aquila

sic

habet

,

»
,

Videbitur

fortis

Deus

in Sion. »

Quisnam vero
est,

sit ille

qui visibilis oculisque
declarat

spectabilis futurus
« Auribus percipe

deinde

hoc

modo
,

:

Verbum

,

Deus Jacob. » Nam hic ipse erat Dei qui olim Jacobo hominis specie visus sic eum
:

affatus est

«

» sed Israel »

Non ultra vocabitur nomen tuum Jacob erit nomen tuum quia fortis fiiisti cum Deo,

et

sus,
ait
»
:

cum hominibus potens eris*^. » Quare vir ille religiocum persentisceret eum qui ipsius Deus vocatur,

«Vidi Deumfacie ad faciem,et salva facta est anima mea^. » IsipseDeus, inquit, qui Jacobo visus est, rur,

sus videbitur in Sion

Dei Verbi adventum in homines

hisce manifeste declarans.
4

Hunc Deuin Jacob invocans,
Psal, xiix, i.

Psal. Lxxxi,6; Psal. txxxi,

i ;

2

Gen. xxxn, 38.

8

Ibid. 3o.

256

EUSEBir/
rogat. « Protector noster as,

adventum maturare suum
))

pice Deus

^.

»

Quosnain aspicere rogat
afflictione
Cliristi

nisi

eos qui

invalle

lacrymarum
:

premuntur? Deinde vero
tui
,

subjungit

Et respice in faciem

rogans Dei

Yerbi adventum ad Christum suum,

quem ex semine
Aquila
sic

David induit,
tui. «

accelerari.

Quamobrem
))

habet,

Clypee noster vide,

Deus, et converte vultum uncti
Protector noster vide
))

Symmachus

vero,

,

Deus,

«
ii,

et aspice

vultum Christi tui. Haec porro precantur qui totum psahnmn pronuntiant :hi autem erantDei

Prophetce, qui a spirituaHbus inimicis servati fuerant, et
a bello ad

pacem

translati
,

,

divino afflante spiritu taberet

aUarium ejus percupidi. Qui etiam Dei Verbum, suum in tempore belli
nacula Dei prospiciebant

atriorum

protectorem facfcum, obsecrant ut ad faciem Clmsti sui
respiciat, ut ipso apparente, ac Christum, ex semine

Da-

vid secundum carnem ortum, assumente, malis pristinis

omnes eximantur, hominumque genus bona per Christum
nanciscatur.

«QuiameUor

est dies

una

in atriis tuis super miUia-.))
,

Unam
,

Dei prsesentiae, id

est

resurrectionis ex mortuis

diem vel millibus diebus

muUo meUorem et praestabiliopsalmum hunc
,

rem esse arbitratur is, autem miUenario puto
lyma
vit
*,

qui

profert. Illo

subindicari terapus

quo Jeroso-

substitit

templum ejus duratotidem quippe numerantur a tempU Salomonis
:

nam totis miUe

annis

fundatione usque ad Salvatoris nostri adventum. Quos

item indicari puto in lxxxix psalmo , qui inscribitur, in sequentibus quippe ha^c habet Oratio IMoysis-, « Quoniam miUe anni ante oculos tuos tanquam dies
(( )) : ,

»

hesterna quae praeteriit, et custodia iu nocte,)) Hujusvel

modi itaque millenario

una

dies resurrectionis Sal*

GOMMENT.

IN PSALM. LXXXIII.
,

iZ^

valoris nostri ex mortuis pra3poneuda
beri debet ei, qui

et prsetiosior

haet

ejusdem amore ducitur. Quare advendicens
,
;

tum maturare suum rogat
))
))

«

Aspice Deus

,

quoniam melior est dies uua in atriis tuis super millia. » Neque vero millia liic phiraliter accipienda sunt. Nam apud Ilebrseos hsec vox millenare unum significat, ut cuique consideranti palam erit. Et quia dies una in atriis per totum orbem in adrespice in faciem Christi tui

ventu Dei , qui praenuntiatur
millibus, ideo superius
»

,

fundatis , prsestantior est
:

quoque dicebat

«

Concupiscitet
tua, in sse-

deficit

anima mea in atriaDomini.» Et rursus quia jam
<(

supra dixerat,
»

Beati qui habitant in
:

domo

fidem habens ac verum esse dictum hujusmodi persuasus, ea de causa » ut dico « Elegi abjectus esse in domo Dei mei magis
» his
:
•,

cula sseculorum laudabunt te

in

domo Dei
\

consistens in saecula sseculorum

Deum

lau-

dare valeam. Sed etiam sicut diem
tuli

unam milUbus

ante-

ita et
et

domum

Dei, quse est ecclesia Dei viventis, coveritatis, potius elegi,

lumna

fundamentum

quam
ipsi

habitare in multis tabernaculis peccatorum.

Nam

quoque composuerunt sed tabernacula Dei, amabalia; peccatorum , odio digna sunt. « Quia misericordiamet veritagratiam et gloriam dabit » tem diligit Dominus Deus » Dominus^. » Pro illo, « Quia misericordiam et ve» ritatem diligit Dominus, » Aquila, « Quia misericordia » etcIypeusDominus Deus-, » Quinta vero editio, « Quia » sol etprotector Dominus Deus; » Symmachus similiter, « Quia sol, » dixit. Ideo namque, ait unailla diesmiliibus
:

peccatores in speciem tabernaculorum Dei sese

,

melior

est

,

quia Dominus Dei

Verbum

diei illius sol est.
:

Hunc
»
*

vero solem Propheta his verbis subindicavit

«

Ti-

mentibus autem
Pgal. ixxxin, la.

me

orietur sol justitioej et

medela in

258
» alis ejus*.
»

EUSEBII,

Eum ipsum

significabat qui dixit

:

» Et

oc-

cidet sol super prophetas qui errare faciunt

populum

meum*, » apertius autem Hesaias, «JVon erit tibi solin » lucem diei,» inquit, «sederit^^Dominusluxsempiterna, » et Deus gioria tua tibi ^. » Cum talis sol Dominussit, gratiam et gloriam, ac etiam quid preestantius et melius, atque ineffabile et reconditum bonum dabit iis, qui am»

bulant in innocentia^ sive secundum
»

Symmachum
Ideo
dictis

,

« iis

qui ambulant

in perfectione.

»
illa

fidem

habens, ac probe persuasus vera
claudo
»
te. »
:

esse, sic

sermonem
sperat in
ipsi

<(

Domine virtutum, beatus homo qui
si
,

IVam

quisaliter a multis beatus dicitur,

sane falsa beatitudo adscribitur. Sed
solus
ille

ut vere dicatur,
,

beatus cui supra dicta competunt
,

siquidem

omnibus repletur bonis qui sese tibi soli concredidit, totamque spem in promissis tuis deposuit.Cum porro inpraesenti psahno jam tertio beati prsedicati fuerint ii de
ipse

quibus sermo, nulla Judaicse gentis vel Israe is facta mentio est neque etiam eos qui preecepta Moysis exe•,

cuti sunt beatos prsedicavit: sed

primo generatim eos qui

omnem hominem cui est auxilium a Dominoj ac demum in fine sermonis, indefinite et generatim omnem hominem in Dominum spehabitant in

domo

Dei-,

secundo

rantem.

Nam cum

futura Dei prsesentia,
,

homines adventus annuntiaretur sed omnibus etiam hominibus beatitudines penesDeumsunt, annuntiari oportuit.
i

ad non Judaeis tantum
et Christi
illis,

quae

Malach.

iv, 2

;

Mich.

lii,

6

;

Isai. lx, 19.

2

Psai. lxxxiii, i3.

COMMENT, IN PSALM, LXXXIV.

2^9

PSALMUS LXXXIV.
Infinemy
2. « filiis

Core

^,

Benedixisti,

Domine, terram tuam,

avertisti cap-

» tivitatem Jacob'^. »

Postquaminpraecedenti psalmoDei

adventus prsenuntiatus fuerat, consequenter in hoc ereptio a malis

necnon captivitatis solutio venia quoque et remissio peccatorum praedicitur. Hsec quippe omnia Dei ad homines adventum, et reliqua in superiori psalmo enuntiata , subsequebantur. Quia eriim in illo multa Dei
,

,

tabernacula

,

atria et altaria in terra constituenda esse

preedictum

esse

praedictum fuerat, horumque
,

auctor

Deus erat ad homines venturus
hic conspiciendus
,

ac nominatim Christus
,

unde dicebatur « Videbitur Deus » deorum. in Sion-, » ac rursus', « Apparare ad faciem » jure in prgesenti psalmo quse per totum » Christi tui orbem futura sunt praenuntiantur. Quse sane in adventu quo placitum Deo fui^ Servatoris nostri completa sunt terram Christi sui aditu dignari. Siquidem oUm primo parenti dictum fuerat « Terra es, et in terram reverte:
:

:

» risj » et, «

Maledicta terra in operibus tuis; » aliusdicit
:

que Propheta
»

«

Maledictum

et csedes et

men-

dacium
terram
:

et

furtum

et

adulterium effusa sunt super
:

»

etsanguinemsanguine miscent^
,

Filius Dei peregrinatus eet in terra

pus assumpsit

,

totumque

terrse

autem terrenumque corpriorum malorum immutatio facta est elementum, loco pristinse maledictionis
» ubi
est,

benedictionem sortitum
1

ac Ecclesiae oratoria
Gen.
iii, 19,-

Deoper
2,

Psal. Lxxxiv,

1,-2

ibid, 3.

5

Ibid, 17; Ose. iv,

2^0

EUSEBII,

totum orbem constituta sunt. Quare jam dicitur, « Bene» dixisti, Domine, terram tuam^ » inaliisyero, « Do» minus regnavit, exultabit terra*, » ac rursum*, u Can» tate Domino omnis terra^. » Merito itaque ipsius Domini esse terra dicitur hoc modo « Benedixisti, Domine, » terram tuam. » iVon enim opificium dumtaxat, sed etiam possessio ejus facta est ob allatas superius causas. Qua ratione autem dicatur « Avertisti captivitatem » Jacob, » intelliges ex illa Servatoris voce qua hanc Hesaioe prophetiam. « Spiritus Domini super me, eo quod
:

,

,

» »

unxerit

me

,

evangelizare pauperibus misit
,

me

,

prae-

dicare captivis demissionem
nem'-, »

et caecis visus restitutio,

»

cum

legisset

,

addidit

«

Hodie impleta

est hsec

completum oracuhim significans. Quiascilicet ipse Servator et redemptor animarum hominum esset, quas a dura muUiplicium numinum erroris et daemonum vexationis servitute solutis peccatorumvincuUs, hberabat. Quod etiam in prae» proplietia in auribus vestris^, » in se
,

senti
»

psahno denotaturhis verbis
,

;

«

Remisisti iniquitates

plebi tuae

operuisti
et

tates

autem remissas
« Beati

omnia peccata eorum*. » Iniquiopertas ahus item sermo memi-

nil
»

:

quorum

remissse sunt iniquitates, et

quorum

tecta sunt peccata*^ » His porro Spiritus significat,pri-

stinorum peccatorum remissionem iis, qui ex spirituaH animarum captivitate redempti sunt, a Servatore concessam
:

quibus,

si

post remissionem iterum peccaverint,
operit.

non secundo peccata remittit, sed
concessum
tit,

IVam ab iUo

est,

ut bonis operibus secundo peccata remit-

sed operit.

Nam
{^estis

ab iho concessum

est,

ut bonis ope-

ribus secundo

pristina dehcta contegantur. Haec
,

yero omnia orbi terrce
1

videhcet iham incolentibus, per
i.

Psal. Lxxxvi, i; Psal. lxxxv,
0.

^

Is&i lxt,

i

;

Luc.

iv, i8.

'

Psal*

txxxiv,

—4 Psal.

XXXI, 6.

COMMENT.
Salvatoris

IN PSALM. LXXXIV.

^i^l

data ira
illi

adventum universorum Deus elargitus est, seac raitigato furore. quo quidem antea terrigenge
,

digni erant
•,

ob impietatis exuperantiam inimici
sibi

ejus

effecti

at

Deus ipse erat, qui in Christo
,

mundum

reconciliabat

neque

ipsis pristina
:

peccata imputabat.

Quamobrem dictum est » tuam avertisti ab ira
,
))

«

Mitigasti

omnem iram
iram tuam

indignationis tuse. Converte
,

nos Deus salutarium nostrorum
a nobis.

et averte

»

» tendes »

Numquid in seternum irasceris nobis ? aut exiram tuam a generatione in generationem ?
vivificabis nos
,

Deus tu convertens
»

et plebs tua Iseta-

» bitur in te^.

Priora

praenuntiabantur, quse

quidem de futuris in toto orbe secundum superius traditam in-

terpretationem in adventu Servatoris nostriad finem deducta sunt. Hsec vero quoe tractamus, orationem conti-

nent pro populo ex circumsione. Quia enim Propheta divino
affiatus Spiritu Judaicae gentis erga
,

Christum incre-

necnon vindictam facinorum causa ipsis infligendam hanc pro ipsis orationem emittit peropportune ita ut nulla in psahno contradictio deprehendatur quod cum initio meliora orbi vaticinatus
dulitatem prospiciel)at
,
•,

,

esset,

jam

quasi nihilboni collatum sit, preces instituat.
beneficiis a Salvatore nostro
;

Prima itaque de
generi

humano
,

concedendis prsedicta fuerant
atque

secundo autem
ut
se

loco pro contribulibus a Propheta preces emittuntur
ira ipsos invasura sedetur,
ipsi

demum
,

Dei ad

conversione
beantur.
«

,

atque

illa

in Christo Dei leetitia

digna ha-

Ostende nobis

,

Domine
nobis*^.

,

» sahitare

tuum da
,

»

misericordiam team, et Hic etiam Propheta pre-

cando

insistit

ut ipse quoque dignus habeatur, qui ea

qu3e per misericordiam Dei eventura, quseque antea prae*

Psal. Lxxxiv, 4, 5, 6, 7.

2

ibid. 8.

242

EUSEBII

,

nuntiata sunt, oculis percipiat. Ro^at itcm ut splendidi
jllius Christi

ad homines adventus

ipse consors efficiatur,

rum
illud

ait

,

«

Et salutare

tuum da

nobis. » Salutare

Christum esseclare docet in

autem Evangehis Simeon qui
5 ,

Jesu adhuc infante in uhiis accepto
))

Nunc dimittisservumtuum, Domine, secundum verbumtuum,
dixit
:

<(

»

in pace. Quia viderunt oculi mei salutare

tuum^

.

» Idip-

sum
))

videre Peroplat propheta

:

ideo Salvatpr ait, «Multi

» prophetae etjusti

voluerunt videre quae vos videtis, et

))

non viderunt-. Audiam quid loquetur in me Dominus Deus, quoniam loquetur pacem in plebem suam, et in
sanctos suos
et in eos
est

))

qui convertuntur
se

corde^.

»

Postquam precatus
esse
,

Propheta, certus

exaudiendum

silentio se tradit.
:

sese sic alloquitur
est ut

Hincdum responsionem expectat, Tahs fuit precatio mea jam tempus
5 ,

Spiritum sanctum audiam

et

ab

illo

ediscam,

quid de pace populi sui,

et de iis qui

per Christum

suum

convertendi sunt, vaticinaturus sit.Deinde vero postquam

pauhim
))

substitit et quievit,

Spiritu divino replelur*, et
:

sub hsec prophetiam edit his verbis
timentes

«

Verumtamen prope

eum
^.

salutare ipsius,
»

ut inhabitet gloria in

autem declarat jamjam adventurum hominibus esse salutare Dci de quo superius hsec « Ostende nobis, Domine misericordiam precabatur tuam, et salutare tuum da nobis. Hoc ipsum saUitare jamproximum esse declarat, ac vicinum timentibuseum, jpsumque veram esse causam cur ^loria inhabitet et ta))

terra nostra

His

,

:

,

))

))

bernacula ponat in terra nostra. Id autein moris esse Scripturai divin?e, ut Christuni Dei Sahitare
et

nuncuper ssepe phuibus comprobavimus. Quod sane hoc in vaticinio
,

dcclaratur, sciUcet loco prioris mfamise, quse idololatrise

tempore interra versabatur, gloriam ibidem habitaturam
*

JLuc.

II,

29.

2

Maiih. xiM, 17

*

Psal. lxxxiv, g.

^

Ibid. 10.

COMMENT.
et

IN PSALM. LXXXIV.

ll\Z

tabernacula glorise, Deo per Evangelicam doctrinam referenda?, vibique terrarum figenda esse. Secundurahsec

moduni

aperit

quo proraissa complenda sunt,

his verbis

:

« Misericordia et veritas obviaveruntsibi, justitiaet
» osculatae

pax

sunt

^

»

His

porro

binas

conjugationes

coaluisse docet,
tatis-,

quarum prima

est misericordiae et veri-

secunda vero,

justitise et pacis.

Occurrerunt, in:

quit,

mutuo, amicasque salutationes contulerunt
justitise et

oscula

dederunt simul

paci veritas et misericordia.
occurrerint,

Unde vero

profectae
:

mutuo

secundum
,

bsec

declarat his verbis

« Veritas

de terra orta est

et justi-

» tia de coelo prospexit^. »

Utpote igitur ex magna in-

tercapedine

mutuo concurrentes,

et osculatae sunt, hinc justitia

invicem amplexae qu?e de coelo in terram
sese

prospexit, inde veritas quse de

imo

sive de terra orta est.

His consequenter adjiciemus et subjungemus ea quse in
principio psalmi posita sunt, et sic habent
» » »
dixisti,
:

«

Bene-

Domine

,

terram tuam,

avertisti captivitatem

Jacob. Remisisti iniquitatemplebis tu8e,operuisti omnia

peccata eorum. » Hsec quippe omnia
,

tum

futura prae-

nuntiabantur
titia quae

cum sakitare Dei in terra visum esset. Siquidem una cum salutari veritas de terra orta ac jus,

de coelo prospiciens ipsi occurrit, Dei gratiam
justi ratione in

ex sequo exque suprema
effudit.

omnes homines

His porro divinus Domini et Servatoris nostri Jesu
Christi adventus perspicue enuntiatur
,

per

quem solum
,

veritas de terra orta est
trinae ejus evangelicae

:

quia ipse veritas erat

ac doc-

symbolis

,

sermo, non ut olim in figuris et sed per ipsam veritatem tradebatur. Ideo dic-

tum
»

est

:

«

Lexper Moysem dataest,
facta est^.
ibid.
»

(i^ratia

et veritasper

Jesum Christum
*P8ftl.

Universa autem opera
i,

Lxxxiv, 11,

2

12,— »

Joan.

18,

244
ejus veritas erant,

EUSEBII

,

necnon ortus ejus,
si

passio et caetera,

qu3e specie solum et pliantasia gesta fuisse opinabantur

athei hseretici.

omnis homo mendax, merito ipse solus, qui veritas est, de terra ortus est, peregrinum quidpiam et insolensj terra quale numquam tulerat bonorum proferente, in quo justitia illa de coeloprospiciens

Quod

requievit. Justitia yero, quae in veritaterequievit, quse-

nam
est,
((

alia fuerit

,

nisi ipse
est

Deus Yerbum de quo dictum
»

Quifactus

nobis sapientia a Deo justitia et sanc-

» tificatio et

redemptio^?

Hic namque ex
est,

coelis

descen-

dens in veritate, qua? de terraorta

requievit, ipsique

conjunctus, ceu dilectam amabiliter

eam

amplexatusest.

Yeritati porro de terra ortse prsecmTcns aderat miseri-

cordia

:

per miserirordiam quippe Dei

,

tota veritatis

dispensatio facta est. Justitiam vero de coelo delapsam

pax

sequebatur-, ut

homines terram incolentes, nonsolum
,

misericordia Dei et veritate

sed etiam

illa coelestijusti-

tiaet ejusamica pace fruerentur.
titise et

Xam

olim quidem jus;

pacis domicilium coehim erat

nunc vero

terra

cum

misericordia Dei in terra substitit.
fuit
,

Nam

hcec sub-

sequentium causa

siquidem propter Dei misericor:

diam reliqua omnia secuta sunt
quippe veritas, hinc
»

post misericordiam

justitia

,

denique pax. De Servatore
((

certe nostro diserte scribitur

:

Quia ipse
,
((

est

pax

nostra,

qui fecit

utraque unum'^

-,

» et

Pacificans per se sive

» qu3e in coelis, sive quae in terra sunt; » ac
((

rursum
et
:

,

Yeniens evangelizavit pacem

iis

qui longe

,

iis
((

qui

» prope sunt. » Jure ergo in psalmo dicitur illud

Ye-

»

rumtamen prope timentes eum

salutare ipsius, ut in-

» habitet gloria in terra nostra. »

Multa quippe inagna,

que gloria in terra nostra, videhcet in orbe

per prophe-

tiarum eventum constitit.Et qui, quaeso, non habitatura
*
1

Cor.

i,

00.

2

Ephes. n, i4; Colos.

i,

20; Ephes.

ii,

17.

COMMENT.

IN

PSALM. LXXXIV,

^45

erat gloria in terra nostra,

qaando salutare ipsius, Christus Dei, et illa de ccelo justitia ad eain accedere dignata est? Cum lisec autcm omnia a Deo definita et prsenuntiata « Auaudisset, post editam orationem haec vaticinatur » ideoque » diam quid loquetur in me Dominus Deus pergit , « quoniam loquetur pacem in plebem suam. » Haec vero pax tum populo concessa est, cum « misericor» cordia et veritas obviaverunt sibi, justitia et pax oscu:
•,

» latse sunt. »

Quse

cum ita

se

habeant,

cum

ea quse Pro-

pheta precatusfuerat, tumea quae ante orationem dixerat,
concessa fuere.

Nam

benedixit Dominus terram

suam
j ,

,

misericordia et veritate ac reliquis dignatus

eam

quinso-

etiam animarum
culis ac

humanarum

captivitatem avertit

luto bello quoUbet, ac reconciliata pace, fractisque vin-

compedibus per peccatum inductis. Quamobrem huic dicto « Avertisti captivitatem Jacob » istud sub, ,

jungitur, » Remisisti miquitates plebi tuge
«

^

» et

illud,

omnia peccata eorum. » Nam reditus ex capnon alio quam per remissionem peccatorum tivitate modo partus est. Quod autem hsec per adventum Servatoris nostri ad efFectum deducta sint, ipse in Evangeliis docuit, cum accepto Hesaise libro, postquam legissetillud, « Spi» ritus Domini super me, eo quod unxerit me, evange» lizare pauperibus misit me, prsedicare captivis dimisOperuisti
, ,

»
«

sionem, et csetera
est hsec

j

intulit his verbis^
»

:

»

Hodie impleta
si

Scriptura in auribus vestris.
,

His

quis ani-

mum
tibus,

adhibeat

dicat sane genus

hominum oUm

captivi-

tatem passum

esse

ab invisibiUbus inimicis, vere Deihos,

omnia nefariaque opera peUectum*, neque cunctetur eam gravem animarum captivitatem pronuntiare qua cum nos eripuisset Uberosque constituisset Salvator et Dominus noster, concessa
in idololatriam
et in turpia
,

1

Isai.

LXi, i;

Luo.

iv,

i8.

2^6

EUSEBII,
et

per lavacrum regenerationis pristinoriim sceleriim

im-

pietatum venia acremiseione, aiictornobis
actionis in psalmo positse
,

fuit

gratiarunV

ita ut

nos quoque dicere vaavertisti

leamus

:

«

Benedixisti

Domine terram tuam,

» captivitatem Jacob. Remisisti iniquitates plebis tuae,
))

))

omnia peccata eorum. » « Etenim Dominus dabit benignitatem, et terra nostra dabit fructum suum ^. » Olim quidem cum sub maoperuisti
,

ledicto terra esset

spinas ac tribulos germiuabat, secun-

dum
))

illud

:

«

Maledicta terra in operibus tais, spinas et
^
:

nunc autem cura in ea talium bonorum accessio facta est e re congruenlem dicitur proferre fructum; utpote qaae Domini benignitatem consecuta sit. Fructus autem Deo di^nus non spinae
tribuios germinabit tibi
»
, ,

et tribuli sunt

•,

sed ea plane quibus Dei benedictionem

sortita est. Terra vero auae

excipit et bibit
profert
,

,

dccidentem pluviam saepius ac cultoribus suis congruentem herbam
est.

ea benedictionis a Deo datse particeps

Jure

ergo nova cantica edere terra jubetur, utpote qusejam
indicatis bonis dignata
sit,

cum

Spiritus sanctus ipsi ac-

cinat et dicat
))

Domino omnis terra, cantate Domino canticum novum"^ » et, « Dominus regna;

c

Cantate

))

vit, exultabit terra

",

»

et alia Kis similia.

«

Justitia

ambulabit, et ponet in via gressus ejus^. » Hujus dicti sententiam liquidius efferunt reliqui inter))

ante

eum

pretes,
))

maximequc Sjmmachus qui
»

sic

habet

:

«

Justitia

uniuscujusque prsecedet ipsum, et ponet in via pedes
ejus.

))

Collatis

namque

terrse bonis, quisquis

terram

incolit, utpote qui justitise de coelo prospicientis consors

propriam sibi justitiam obtinens, eam in via ad superna ducem, ac gressus suos dirigentem habebit ut iter
sit,
;

1

Psal. Lxxxiv, 10,
4


i/j.

2

Gen,

lu, 17.

^

Psal. lxxxxv,

1

;

Psal. lsxxxvi/

I,

psal. rxxxiv,

COMMENT.
ad
ccelos

IN PSALM.

LXXXV.

ll

J

emensus, roboratusque

et a preecurrente justitia
:

sua

manu

ductus, superna promissa nanciscatur

quas

Dominus noster omnibus hominibus annun« Appropinquavit regnum coelorum % » tiavit dlcens et, Beati hujusmodi homines, « quoniam ipsorum est » regnum coelorum'^. »
Salvator et
:

PSALMUS LXXXV.
Oratio ipsi David,

»

iNGLmA Domine aurem tuam et exaudi me, quoniam inops et pauper sum ego ^. » Cum his in locis quatuor
«
est

psalmi filiorum Core inscripti consequenter ponantur,

quorum primus
quid causae
sit,

lxxxiii
,

,

secundus lxxxiv tertius

Lxxxvi, postremus lxxxvii

opportune quserat aliquis

quod oratio Davidis intempestive, ut quispiam dixerit, in medio eorum locata fuerit. iEstimo igitur non sine causa sed opportunissime vaticiniis de Christo immixtam hanc orationem fuisse. Quia enim bonorum promissa, veniam peccatorum, Dei ad homines adventum, Christi redemptoris ac Servatoris hominum
,

peregrinationem, primi psahni filiorum Core inscripti
vaticinabantur, videlicet lxxxiii, et lxxxiv, imo etiam

gentium vocationem, Christi ortum, mortem ab eo pro hominibus susceptam, praedicabant; arbitror in medio prophetise hasqui postea fiUorum Core inscribuntur
,

ce res preenuntiantis necessario positam fuisse Davidis

orationem, qua suppUcat bona per Salvatorem univer*

MaUh.

in, 2.

~

2

ibid. 3. __

3

Psal. lxxxv, 1.

248
sis

EUSEBII
,

,

hominibus procuranda

sibi

quoque conferri; ut

et

bonorum quse in prophetia enuntiantur consors Teniam peccatorum consequatur magnoque illo ac saipse
,

lutari

bono fruatur, quod omnibus gentibus promittitur. In hac itaque oratione David effusam inomnes gentesgratiam memorat, quam demirari se et stupere profitetur his verbis « Non est similis tui in diis Domine et non » est secundum opera tua. Omnesgentes quascumque fe» cisti venient et adorabunt coram te. » Quia igitur ipse quoque paria bona consequiprecabatur, orationem suam in medio psalmorum evangelicorum congruenter locavit. Haec de proposita qusestione dicta sint. Nec ignorandum,
:

,

,

aUos plerosque psalmos esse qui,
tur
•,

g

oratio

,

» inscribun-

sed hic

cum hoc additamento
, ,

,

« Davidis, » profer-

tur*,

aUus vero inscribitur, « Oratio Moysis hominis » aUus « Oratio pauperis » Dei cum anxius fuerit, et » in conspectu Domini effuderit precem suam *. » Sed
•,

quemadmodum eum
et
,

Apostoli Salvatoris nostri
,

,

veteris Scrip-

turse orationibus superiores effecti

accedentes rogabant
\

ut se orandi

modum
,

edoceret

iUe vero ipsis soUs,

simiUbus ipsorum
dixitiUis,
«

congruentem tradidit orationem
:

cum

Sic vos orate

Pater noster qui es in
"^,

» coeUs, sanctificetur

nomcn tuum
,

»

et Cffitera, itaque

seipsum quisque probet num dignus sit, utpotejam FiUus Dei effectus, Patrem qui in coeUs est invocare , ac

iUud proferre,
si talis

«

Pater noster qui es in coeUs,

»

etc.

Quod

non
,

sit,

curet statui suo congruentem orationem
et

deUgere

ex Ubro psalmorum

ex propheticis vocibus
:

desumptam. Hsec

igitur oratio Davidis est

nam
,

sic expli-

carunt Aquila et Symmaclius, qui pro iUo
vino
afflatus Spiritu
i
;

«

Davidi, »

interpretati sunt, « Davidis. » Yidetur porro David, di,

beatitudinem iUam de pauperibus
i

*Psal. Lxxxix,

Psal. ci,

^

Matth.

vi, 5.

COMMENT. IN PSALM. LXXXV.
a Salvatore nostro prolatam

,

2^9
se

non

ignorasse

:

quare

pauin-

perem
illud
,

et

inopem

esse fatetur, etiamsi

rex ac

divitiis

structus multis esset. Sed quia spiritutalis erat
« Beati

secundum

pauperes spiritu

^
j

»

merito paupertatem
Sicut Moyses audita

et

inopiam inter virtutes

et recte facta sua in oratione

recenset. Alio item

modo

dixeris

:

Dei voce

,

se

balbutientem

esse fatebatur,
;

idque dicebat
ita

vocem suam cum divina comparando
etiamsi magnus, dives et sapiens
,

paratus, esset, at elevatis ad
vidit
:

et quia

nondum posset
se

cum Deum oculis, se nihil esse Deum Patrem vocare, Do-

et David, hominibus com-

minumeumappellavit,

famuli locumtenere significans.

Deinde utpote qui in infimis et inprofundo maneat, cum Deus in alto exsistat , rogat ut inclinet aurem suam

quod

ipse prse infirmitate

tantum cdere clamorem non
et

possit, qui in

altum perveniat,

ad

Deum

pertingat.
,

Quamobrem
iit
((

supplicat ut Deus inclinet

aurem suam
:

et

divinus auditus humilitati suse attemperetur.

Custodi
fac

»

vum

animam meam quoniam sanctus sum servum tuum Deus, sperantem in te ^.
, ,

sal-

» In

quo statu

erat

,

se

conservari a Deo postulat, ut ne
:

anima

sua virtutibus quas obtinebat spoUaretur
his declarabat, prinio
»

quas virtutes,

cum
»

diceret,
,

((

pauper sum ego

j

secundo
se

((

Quoniam inops et Quoniam sanctus

»

sum

:

quare
»

alibi dicit,

» bise
se jure

^.

Cum autem

Non veniat mihi pes supernondum filium esse putet, se
((
.

Salvum fac servum servum confitetur et ait, » tuum, Deus, sperautem in te » Servus porro Dei est, qui peccato non servit, nullique aftectui subditus est, sed uni Dei Yerbo subjectus et qui in nuUo alio spem Miserere mei, Domine quohabet, nisi in uno Deo. Isetifica animam servi » niam ad te clamabo tota die
j
((

,

:

*

Matth. V,

3.

2

psai. txxxv, 2.

^

Psal. xxxv, 12,

XXIII,

52

25o
))

EUSEBII,

tui,

quoniam ad

te

Domine animam meam

levavi

^.

»

Licet sanctus sim, ait, licet inops et pauper spiritu; sed

nondum
oratio

milii fidens

orationem emitto. Precor autem
•,

et

rogo tuam consequi misericordiam

et

htec perpetua
,

mea

est.

Pro

illo

autem
te

,

«

Tota die

»

Symma»

chus
]