COLLECTIO

SELECTA

SS.

ECCLESItE patrum.
XXIVs

PATRES TERTII ECCLESLE SjECULI.

EUSEBIUS.
v.

,

;

PROS.TAT INSUPER VENALE.

LUGDUNI,
apud EUSAND, bibliopolam; MONTIS PESSULANI, apud VXEENQUE, bibliopolam;

PARISUS
apud

gaume
apud

fratres, bibliopolas
,

ROMjE neele, bibliopolam.

PARISIIS,
V7A

E TYPOGRAPHEO EVERAT,
,

VULGO PICTA DU CADRAN

N° 16.

,

,

,

COLLECTIO
SELECTA

SS.

ECCLESI^PATRUM
/

COMPLECTENS
1

,

*

.

EXQUISLTISSIMA (JPERA
TUM DOGMATICA ET ^ORALfAVT^M^O^GETICA ET ORATORIA
ACCURANTIBUS
;

D. A;

B...CAJLLAU,
UNA CUM

missionum gAllicakum tresbytero

NOINNULLISQUE CLERI GALLICANI PRESBYTERIS

D. M. N.
IN

S.

GUILLON,
:

FACULTATE THEOLOGI.E PARISIENSI ELOQUENTIJE SACRiE PROFESSCRE, PRjEDICATORE REGIO, AUCTORE LIBRI CUI TITULUS GALLICE BIBLIOTHEQUE CHOISIE DES PERES GRECS ET L.4TINS.

OPUS REGI DICATUM.

TOMUS VIGESIMUS QUARTUS.

PARISIIS
APUD MEQUIGNON-HAVARD, EDITOREM
VIA

VULGO DICTA DES SALNTS-PERES.
APUD
POILLEUX, BIBLIOPOLAM

BRUXELLIS, APUD EUMStN,
PARISIIS
,

A.

VIA VULGO DICTA DU CIMETIERE-SAINT-ANDRE-DES-ARCS.

M. DCCC.

XXX.

«JW

4

IS57

97S7

EUSEBII PAMPHILI
C/ESARIENSIS EPISCOPI

MENTARIA

IN

HESAIAM.

VARIA DE DIVERSIS GIRCA SCRIPTURAM RESPONSIS FRAGMENTA.

CANONES EVANGELICI.
ORATIO IN DEDICATIONE ECCLESI/E TYRI.
ORATIO DE LAUDIBUS CONSTANTINI.

,

EUSEBII PAMPHILI
C/ESARJEIVSIS

EPISCOPI

COMMENTARIA

IN

HESAIAM

CAPUT

I.

« »
»

Visio

quam
et

vidit

Hesaias

filius

Auios

,

quam vidit contra

Judaeam,

contra Jerusalem, regnantibus Ozia, Joatham,

Achaz

et

Ezechia, qui regnaverunt in Judaea. Audi cceauribus percipe terra
:

»

lum

,

et

,

quia

Dominus locutus

»est. Filiosgenui et exaltavi

illi

autem sprcverunt
:

me\

»

Homo
anima

ex anima et corpore constitutus est
ccelestis exsistit.

caro ex terra

Quia vero cum uiroque eorum co,

gnationem habet

homo

circa ea quae ipsi
:

maxime

propria

sunt testimonio suo ipsum coarguit
»tavi.
illa
»

«

Filios genui et exal,

Generationis duae species sunt
,

quarum

alia

est

secundum Deum forma quae ex operibus et ex mandalorum perceptione pcrficitur qua ratione Paulus disci:

pulos suos per Evangelium gignit.

«

Cognovit bos possessui
,

»sorem

,

et asinu> prsesepe
et

Domini

Israel
2
.

autem

me

»non cognovit,
et asinus
1

populus

me non
,

intellexit

»Bos quidem

ex naturali instinctu eos
'2.

qui alimentum sibi sup-

Isa.

?

i,

7

Id.

,

ibid,

,

3.

BQ
1346
i

^

4

EUSEBII PAMPHILI
:

peditant, cognoscunt
dignati sunt
,

qui vero tanla a

Deo providentia
,

ut

non modo

rationabiles essent

sed etiani

populus Dei vocarentur, filiorumque nomine ornarentur,

non

pari atque bruta

jumenla modo eum qui
,

se genuit

,

enutrivit, honoravit et exaltavit

Dominum
,

agnovere. His

porro arbitror prophetice subindicari
qui Christus Dei et ipse
aliis

fore ut Judaei illum,
illos
,

Dominus, quique apud
est
,

prae

omnibus gentibus, homo peregrinatus
,

non

susci-

percnt
«
»

neque cognoscerent
,

,

nec mente intelligerent.
,

Vae genti peccatrici
,

populo pleno iniquilate

scmini

malo

filiis

iniquis. Dercliquistis
:

Dominum
1
.

,

et irritastis
»

«sanctum

Isracl

abalienati sunt retrorsum

Ideo ergo

Judaeorum gentem coarguit miseramque praedicat Spiritus
sanctus
illi
,

quia

onmiumplane gentium
,

deteriorest, et quia
divinitus sibi col-

neque ex adoptione
,

neque ex honore

lato

exaltati videlicet
,

,

ac praecellcntibus muneribus ab eo

donati
plagis
vi

quidpiam

utilitatis

perceperunt

:

imo vero ne ex

quidem

et castigationibus, cpieis a
,

Deo frequenter

amoris permoto
:

impietatis suae causa affectisunt, residiligit

puerunt

nam

«

Quem

Dominus,
accipit
2
.

castigat, flagellat
»

»autem oinncm filium, quem
fuit
,

Quis aulem
quia

ille

quem

dereliquerunt
,

,

nisi

Christus,

quem

irrita-

verunt et dcrcliquerunt

ea quae subsequuntur perpessi
?

sunt?« Quid adhuc percutiamini adjicientes iniquitatem
»

Omne caput in
Non

labore

,

et

omne

cor in

tristitia; a
,

pedibus
plaga
,

»

usque ad caput nonest
licet
3

in eo sanitas.

Vulnus
,

livor,

wtumcns.

malagma imponere
Qui
fieri

nequc oleum ne~

»que ligamcnta
et

poterat, ut aliud ad sanitalem

pharmacum reperircnt, qui Dominum abnegarant quem non noverunt nec intellexerunt advenisse sibi animarum medicum qui solus omncm morbum et onmeni animarum infirmitatem curare poterat ?
salutem restituendam
:

,

1

Isa,

i,

'\.

'

Prov.

iii

,

12.

:

Fsa

,

t

,

5

et 6.

COMMENT.
«

IN
,

HESAIAM, CAP.

I.

5
:

Terra vestra descrta

clvitates vestrse succensse i^ni
alieni
,

»
»

regionem vestram coram vobis
lata est
,

devorant

:

et desoin

eversa a populis alienis

sicut

tabernaculum

»vinea, et sicut tugurium in cucumerario, sicut civitas

«obsessa

1
.

»

Ad
,

custodiam fructuum in vineis nascentium

figuntur tentoria.
instructa est

Cum

ergo vinea propriis fructibus probe
et sollicitudine

omni cura

tentorium serva-

tur; ita ut custos diligenter prospiciat,

ne qui in via prae-

tereunt, fructus ejus decerpant. tuosa est, illud a custode
,

Cum

autem vinea

infruc-

ut

consentaneum

est, negligitur.
iri

populum derelictum natur utpote qui consentaneum fructum non
Israeiiticum
,

Quamobrem

intermi-

emittat. Ti,

mendum
ira

itaque nobis est

,

ne infructuosi simus

ut oe ex

Dei dcseramur. Spiritus sanctus est qui nos custodit.
fructus aeternorum penuariorum dignos
ille

Cum igitur anima
profert,
dias procul abigit
ritudinis profert,

tum permanet
;

custos

,

et singularis feri insifellis et

cum autem uvam
,

botrum amadeserit
:

infructuosam animam
et in

ille

et

tunc

in

quemvis brutum cogitatum

quamvis

irratio-

nabilem concupiscentiam decidit
2
;

illa.

Plerumque porro
«

Scriptura Israelem vineam tropice nuncupat; ut,
»
»

Vineam
;

ex iEgypto transtulisti

et

,

Vinea facta
,

est dilecto

et
3
.

Ego autem

plantavi te vineam fructuosam totam veram
,

Quod si Israel vinea fuerit tabernaculum sane ejus mus Templi erit nam tabernaculum gloriae dicitur
:

do,

et

«

Tabernaculum

,

ubi habitavit in hominibus

*.

»

Donec

itaque

multum fructum protulit, tabernaculum adfructuum custodiam substitit quia vero qui plantavit eam, expectavit ut faceret uvam, fecit autem spinas quibusDominum
:

,

coronarunt, tota conversa cst in amaritudinem

:

fecit

enim

uvam
'

fellis

et

botrum amaritudinis
;

:

ideoque in potum

Isa

V*
.

7 cl 8.

Pj-al.

lxxix

,

9

.

~

'

Icr. 11, ai.

Psal,

lxxtu,

60.

()

EUSEBII PAMPHILl
vineaj

Dominofel dederunt; ea sane decausatabernaculum
derelictum est
:

nam Ecce
«

,

inquit

,

relinquetur vobis doilla

nius vestra deserta

\

»

Tunc

vere implcta est

commi-

natio, etenim aDerelicta est sicuttabernaculum in vinea:»

exinde vero nubibus mandavit ne pluerent super vineam.
ldcirco non ultra Prophetae penes
icratia;
illos

sunt

,

non

ccelestis

sed conversa est in aridam et in conculcationem;
illius

sepes templi

destructae sunt
:

,

necnon sanctarum

vir

tutum propugnaculum
legem agant,
rium, ait
,

ac etiamsi

quidpiam secundum
«

id

illis

in

perniciem
»

vertit.

Et sicut tugu-

in

cucumerario.

His itaque significat
:

omnimo-

dam apud
Iructibr.s

illos

fructuum vacuilatem
,

donec enim bonis

implebatur
structo

cuslcdem ad praesidium obtinebat
e sublimi

eum,
respicit
tos,

qui

tabernaculo,

observat et
,

vineam.

ne in
,

Quod si fructus ejus auferatur tunc cusvanum laboret, labernaculum desertum relinDominus Sabaoth
tuissemus
,

quens
«

abscedit a custodia.
nisi

Et

reliquissel

nobis

semen

,

)Kjuasi

Sodoma

et

Gomorrhae
2

similes essemus.
,

i>Audite
»

dite

verbum Domini principes Sodomorum atlen» Quia de patrum virpopulus Gomorrhoe legi Dei
, ,
.

tute gloriantes

,

magnum

sapiebant
;

;

utpote qui Abrahac se-

men

et Israelis nepotes essent
,

illorum arrogantiam jure
tollit

deprimit

vanamque eorum opinionem de medio

dum

praeclari illius Israelis principes,

Sodomorum

princi-

pes nuncupat, et

populum illum Dei, populum Gomorrhae
illis

vocat; utpote qui ob paria studia
evaserit
:

olim impiis similis
et Gomorrlia'

sive illos principibus
illis

Sodomorum,
qui

comparat, ob venturum

excidium; ut accidit populis
,

Sodoma

et

Gomorrham

incolentibus

omnium homidicit

nmn
«

impiissimi olim fuisse memorantur.

Quid mihi multitudo sacrificiorum vestrorum
Maiih.
,

,

'

\xiit

,

38.

'

Isa

,

1,91-1 10.

COMMEAT.

IN

HESAIAM

,

CAP.

I.

7
:

«Doniinus? Plenus sum holocaustis arietum

et

adipem

»agnorum,
»

et

sanguinem taurorum

et

hircorum nolo, nec
requisivit hsec
respicit
,

veniatis in

conspectum meum. Quis enim
*

»

de manihus vestris

? »

Eos itaque sermo
aggredi ausi
,

qui

atrocia contra

Domiuum

sacrificiis,

lihami-

nihus aliisque

secundum legem corporeis
:

ministerii

Deum
atrium

se placare posse putant
»

aitque
»

,

«

quid mihi multitudo
«

sacrificiorum vestrorum?

et caetera.

Calcare

»meum non

adjicietis. Si tuleritis

similam,

vanum thymia-

»ma, abominatio mihi est. Neomenias vestras, etsabbata, »et diem magnam non fero jejunium et ccssationem et
:

» »

neomenias vestras

et solemnitates vestras odit
:

anima mea.

Facti estis mihi in satietatem

non

ultra tolerabo peccata

»vestra. Et
»

cum

extenderitis
:

manus
si

vestras ad

me,

aver

tam oculos meos a vobis
,

et
:

multiplicaveritis supplicavestrae

»tionem
«plenae
2
.

non exaudiam vos
»

nam manus
eum

sanguine

SedquianoncognoveruntDominum, etquia non

intellexerunt

eum

,

quia dereliquerunt

,

et irritaverunt

sanctuin Israel: et ad haec omnia, quia

manus eorum

san-

guine pleme fuerunt

,

ob caedem Christi,
,

quam
,

post sex-

centos interemptos Prophetas
repleti sunt
;

perpetrarunt

et sanguine
legis solu-

his

omnibus
,

recensitis,

necnon

tione, templi excidio

ac omnimodis suppliciis, peccati
:

cujus causa haec perpessi sunt, speciem edocet
iiccusat,

ipsosque

non de idolorum cultu

,

non de adulterio, nec
impietate et iniinsania
:

de avaritia; sed de crede.
quitate deterior est

Nam omni

eorum contra Dominum
est
,

haec

quippe vox illorum
)>

«

Sanguis ejus super nos et super
illos

filios

nostros

3
.

»

Hic sanguis
:

pristinis

optimisque

possessionibus privavit
iuquilinos effecit.
«

hic sanguis

illos

per totum orbem

Lavamini
,

,

mundi

estole
,

,

auferte malitias de
i3
,

animabus

1

Is.

1,

1 1

et 12.

2

Id.

ibid.

,

1

\ et

i5.

3

Matth. xxvn, 25.

8
i

.

tlsliBIl

PA&fPUILl
,

vestris

ab oculis vestris
l
.

:

quiescite a malitiis vestris

dis-

»cite

bene facere

»

Admodum

consequenter postquam

prima dixerat Deus
cipes
et
,

ac

his item memoratos Sodomorum prinpopulum Gomorrhae in spem bonam transfert
,

evocat;

si

malitiam deponentes

,

et a voluntario

illo

secundum corpoream legem cultu abscedentes, novo
mento,novaeque legietverboobsequentes
fuerint.

Testa-

Quaino,

brem postquam ea,
tim
tetigit
,

quae veteris Testamenti erant

carp-

novi Testamenti mysteria inducit. Quae ipse in
«

Evangeliis tradidit, dicens,
»

Nisi

quisrenatus fueritex aqua
2
.

et Spiritu
«

,

non

intrabit in

regnum ccelorum
,

Qua3rite judicium, liberate oppressum

judicate pu,

»pil!o, defendite viduam.

Id est, amalitia translati
«

ne in

eo

steteritis

;

sed vitam virtute ornatam suscipite.

Et venite

»et disceptemus dicit
»tra ut purpura
,

Dominus

:

et

si

fuerint peccata vessi

quasi nivem dealbabo; et
3
.

fuerint ut
in tri-

«coccinum, quasi lanam dealbabo
bunali ego et vos

«Deinde quasi

disceptemus
,

:

ego quidem enumerans

quanta sim
tulerim
:

a vobis perpessus

et

quanta vobis munera con,

ac

quomodo

post tanta facinora

omnium malopurpu-

rum vestrorum
reas animas

oblitus, vestras prsedicto sangujne
,

emundaverim
illas

ac per lavacrum regenerationis
,

nive splendidiores

constituerim, vos autem

si

aliqua

contra tantam gratiam adest ratio,
« »

eam

publice proferte.
terrae

Et

si

volueritis et audieritis
si
:

me bona
,

comedetis;

quod

nolueritis

,

nec audieritis me, gladius vos devohaec

«rabit

nam

os

Domini

locutum

est

*. »

Hic quasi

Judaeosalioquens, ipsos ceuinfantes per^corporeampromis-

sionem hortatur, ut

dictis

obtemperent

;

at

secundum \e-

ram
sit
,

intelligendi rationem,

cum

terra pro
:

anima reputanda

secundum
,

Salvatoris

parabolam
m,
5.

quae terra coeleste
,

'

Isa.

i

.

i6et

17.

J

Joan.

J

Isai

1

,

18.

'

ltl

.

ibi(J.>

J9

et 20.

COMAJENT.

IN

HESAIAM

,

CAP.

I.

<)

semen suscipere
esse intelligenda

dicitur; hinc consequilur
,

ammx

bona hic

scilicet
,

profectum
vel

et

perfectionem secunin

dum

virtutem acceptam

bona

ipsi

regno cceloriun

promissa. Quapropter

secundum

litteram

quidem, verba
confestim, nec
gladio inimicobelli

rerum eventus mox consecutus
multo post elapso tempore
,

est;

nam
illi

immorigeri

rum
fuerit

traditi

sunt,

irrumpentibus Romanis ac

lege

cunctis in captivitatem redactis;
,

quod
,

si

diabolicus gladius
gratiaj

huic quoque dediti sunt

quod vocanti

Dei

non obtemperarent.
«

Quomodo

facta est meretrix civitas fidelis Sion
justicia dormivit,

,

plena

»

judicii ? in

qua

nunc autem homicidae \
veslri

»

Quem
2

prophetarum non interfecerunt palres
Docet
igitur

et

»vos

?

olim quidem civitatem incoluisse- fidecivitas fidelis

les viros,

quorum causa

vocabatur

,

ac

si

quis diceret, civitas fidelium;
et justitiae, utpote

imo etiam plena
ea dormivisse

judicii erat

quseprobarum olim animarum domicijustitia in
,

lium fuerit

:

quare

id

est

,

in-

habitasse et quievisse dicitur.
viriserat; ut fortasse
eripuit ex

Olim quippe
,

talibus plena

tempore Davidis
,

qui primus

urbem

manibus Allophylorum
posuit
,

arcam Dci

et taberna-

culum

ibi

in

eaque ipse habitavit, regiamque con-

stituit; ita ut civitas
'<

David appellaretur.
:

Argentum vestrum non probatum
aqua miscent
,

caupones

tui vi-

»

num

3
.

»

Eratque argentum eorum non pro-

batum

quia postquam fornicarii et homicidae sunt effecti

se verae religionis

verbum annuntiare
,

et divinas Scripturas

interpretari simulabant

dum

fabulosas deuteroses ad Iec-

tionis explicationem adhiberent.

Doctores vero ipsorum,

qui doctrinam cauponabantur, e re caupones dicti sunt

qui vinum aqua miscebant,
'

dum sermone
Isa.
,

in

aquam

reso-

Isa.

,

i, 21.

2

Act. vii, 52.

3

1, 2?..

10

l.l

MiBlI

PAMPHILI

Iuto,'meram etrestrictamdivinaruni Scripturarummentem,
per commentitias suas deuteroses foedarent.
«

Principrs tui non obtemperant

,

socii
:

furum
in

*.

»

Sic

vocati a Servatore

non obtemperabant
,

summa

,

Deo
non

repugnant, declinantes ab eo

et in praeceptis ejus

manentes,

«

diligentes

munera, retributionem persequenet

»tes, pupillo

non judicantes,

causam

viduae

non

atten-

wdentes

:

»

Cum

proditore Juda lurante concurrentes, juris
«

aequitatem donis venumdabant.

Propterea hsec

dicit
:

Do-

»minus Dominus Sabaoth
ocessabit
»

:

Vae potentibus
in advfcrsariis, et

Israel

non

enim furor meus
te

judicium de
contra
perte

hostibus meis faciam. Et inferam
te,

manum meam
2
.

»

etinflammabo

adpurum: immorigeros autem
»

»

dam

et consiliarios tuos sicut a principio

Intlammabo

igitur

adpurum;

id est,

ad purgandum

ct

discernendum

iniprobos aburbanis. Quare secunduin
«

Symmachum dicitur
»

etinflammabo ad purum scoriam tuam ;

secunduniAqui»

lam vero, «Et inflammabo adpurum acinum tuum.

Quem-

admodum enim
acinum

qui

aes

et

ferrum ignc purgant

,

scoriam

abjiciunt, et qui botros
et superflua
,

vineae in torcularibus

premunt,
;

calcatarum uvarum
et

expellunt

eo-

dem,
tuum.
«
»

inquit

modo

ego inflammabo ad

purum acinum
metropolis

Et post haec vocaberis civitas

justitiae

,

Qdelis Sion,

nam cum

judicio salvabitur captivitas cjus".
alloquitur,

Communem
quam

civitatem poslca constituendam

justitiae

civitatem

vocat,

et

melropolim fidclem

Sion, piae religionis institutum et ccetum hoc nomine exornans. Sanc vero
ille

olim apud Judaeos sapiens exciderat
tcrra pcr Christi Ecclcsiam eri

uunc autem

in univcrsa

gitur, fundatus supra petram.
latis
1

Hi vero sunt pulchrae
:

ci\

i

praesules, judices et consiliarii
>.

qui initium ab Apo-

l-i

'

lil.

,

il)id.

,

>

j

,

a5

cl

>(».

1

I

.

.

ibid.

,

»7.

C0MMENT.
stolis et Discipulis

IN

HESAIAM, CAP.

I.

I

l

Salvatoris nostri acceperunt; ex

eorum
orti

vero successione

etiamnum

,

quasi ex

Lono scmine

resplendent

,

Dei Ecclesiae praesides constituti. Etenim qui
salute digni judicati fuerint
:

apud

Deum

,

ii,

inquit, soli

promissa consequcntur
totius gentis

dum

Judsei frustra imaginantur
fore.

suae

conversionem

Liberationem

auani-

tem

a captivitate intelligendum est esse

mutationem
:

marum
vator
libro
ritus
,

ab errore ad veram Dei cognitionem
,

quam
«

Sal-

declaravit

cum

,

accepto

in

synagoga Hesaiae
Spi-

lectaque clausula expersona ejus haec dicente,

Domini super me, eo quod unxerit me, evangelizare

pauperibus misit

me

*,

etc. replicato libro intulit
,

,

«Hodie

hsec Scriptura impleta est in auribus vestris

»

docens se

redemptorem humanarum animarumesse. «Etconterentur, «iniqui, et peccatores simul et qui dereliquerunt Domi,

»

num

conflcientur

2
.

»

Sed de medio tollendos
vero
ii

esse ait ne-

quitiae doctores.

Quinam
:

essent

,

in praecedentibus
,

declaratur his verbis
>

«

Vae genti peccatrici

populo pleno
ipsi

iniquitatis.

Quia confundentur super idola sua, quae
et

»

volebant

,

confundentur super hortos suos, quos con-

»cupierunt

3
.

»

Gaeterum pudoris sensus,

quem de

foedissuis

gestis percepturi

sunt, impudenti et inverecundo

eorum
et

proposito mutationem adferet.
«
»

Erunt enim

sicut tcrebinthus dcfluentibus foliis,

sicut paradisus sine
,

aqua

u
:

»

qui olim erant vinea

Domini

Sabaoth

et oliva

umbrosa. Si quisenim respexerit ad proillos

missa, quoe in divinis Scripturis penes

habentur, ad lega-

lium etpropheticarumscripturarum lectiones, ad librorum

tamhistoricorum,quammetricorum concentum, modos
pletum
videat.

et

psalmodias; isvere paradisum, etpratum bonis omnibus re-

ac vivens
1

Quod si quis apud illos animatum, fertile Verbum quaesierit, ex quo quisquis biberit, ha.11
.

Luc.

iv,

'

Isa.

,

i

,

>8.

j

Id.

,

ibid.

,

9.9.

»

Id., ibid., 3o

1

2

EUSEBII PAMPHILI

bebit fonlem aquac vivsc, salienlis in vitam aclernam; neu-

liquam inveniat.
« »

Et

erit fortitudo

illorum ut calamus stuppae
et

,

et

opus

eorum

ut scintillae

:

comburentur
1
.

iniqui et peccatores
»

»simul, et non
alterius
est ab

erit qui extinguat
rei
,

Non frumenti,
,

aut

cujuspiam necessaria3
illis

calamus

quia ablatus

robustus et robusta, robur panis, etc. Ideo
,

dicere nequeunt perinde atquc Christi Discipuli

«

Omnia
3

»possumus
»

in eo

,

qui nos confortat
?

Dco
,

2

»

et

,

«

Quis nos
?
»

separabit a caritate Christi

tribulatio

an augustia

et

ccetera. Ita

porro fortitudoeorum ut calamus stuppae facta
prius proprio jure ac

cst; u t

non modo libertalem, qua
militibus servirent.
:

regno utentes florebant, amitterent; sed etiam quibusvis

Romanis

Eorum quippe
,

opera ignis
,

causa fuerunt

quippe qui non aurum
,

non argentum
et

non lapides
aedificarent.

prctiosos
"\

sed lignum

tantum
et

calamum
prophe-

idene

quomodo flammas
ita

ineendium com-

minetur ipsis?Ethicfinis
tioe
:

est prsesentis contra illos

cujus eventus statim, neque

multo post perpe,

tratum contra Salv atorem nostrum facinus
contigit,

ad litleram

cum eorum Metropohs

incendio tradita est, et
scintillis

impii homincs in ea

commorantes ex

suis

ignem
irae

inexstinguibilem ac
sibi

aeternum, iramque Dei

in

diae

recondiderunt.
Isa.yl.3l.

1

*

Philip. iv, i3.

Kom.

Tlii

,

35.

COMMENT.

IN

HKSAIAM

,

CAP.

II.

10

fc»»lly%*%^%*%*%^i»'%^%<%*%<%/%^^^%/%<%^%^%»%^^«fc>'%*^«fc%i*^<%i%y%^%^^%i

CAPUT

II.

r>

»

Verbum quod factum est a Domino ad Hesaiam fdium Amos circa Judeam et Jerusalem quia eritin novissimis diebus conspicuus mons Domini et domus Dei supra ver«
:

»ticem montium: et elevabitur super colies

:

et venient

»ad eum omnes

gentes. Et ibunt populi multi et dicent;

»Vcnite ascendamus ad

montem Domini

et

ad

domum

»DeiJacob
»inea.
» »

:

et annuutiabit

nobis viam suam,et incedemus

Nam
»

exSion

exibit lex, et

salem. El judieabitintergentes,
ipse

verbumDomini ex Jeruet arguetpopulummultum

\

Ipse

autem judicavit
,

inter gentes, eos qui se digni

erant

sibi

segregans

vocatosque a non vocatis seligens.
,

Sic itaque lex Evangelica, in medio gentium dijudicans

multum populum

coarguit; sive
;

iis,

qui in se crediderunt
iis
,

de pristino errore suo convictis

sive

qui

non credide-

runt, ut suapte culpa pereuntibus, confutatis.
« »

Et confringent gladios suos in aratra,
:

et lanceas suas

in falces

et

non

levabit gens contra
ultra
,

gentem gladium
2
.

»et

non exercebuntur

ad prselium

»

INon ultra bela

licam artem ediscunt

in

qua

se prius

puero, quasi

necessaria, per agroset urbes exercebant, vicinorum hos-

tium formidine commoti. Imo etiam qui

Dominum
non

nos-

irum Jesum Christum suscepcrunt
exempti, in pace
adversariis
'

,

omni

prseliandi studio

demum

versantur; ita ut

ulterius ab

potestatibus oppugnentur, neque Daemonibus
i,

Isa.

,

n

,

a, 3

et 4-

*

J (t.

,

ibid;

,

4-

l^
in

EUSEBH PAMPBILl
se

olim imperium obtincntibus subditi
nit
,

sint.

Quibus

Sorvator ipsc pacem procurans suam
»

«

Pacem meam
in

do vobis
«

1
.

»

Et nunc domus Jacob, venile, ambulenius
2

lumino

»

Domini

Consequenter itaque propheta, postquam genin

lium vocationem, et effusam
rccensuit;
trat
:

omncs homines pacem

suum erga familiares suos affectum commonspopulum suum commonefaciens, ut Christi gratiam
et

omnibus gentibus datam
annumerat, auctorquecst

lumen evangelicum

suscipiat

:

seseque, adconcitandum insligandumque populum, iisdem
ut

lucem Doinini adeant. Lucem

porro Domini vocat legem novi Testamenti ex Sion pro-

deuntem

,

et salutare

evangelicumque verbum.
:

«Dimisit
»pleta est
»

enimpopulum suum, domum Israel ut a principio terra eorum vaticiniis,
:

qula rcut terra
".
»

alienigenarum

et multi fdii alicnigenoe facti sunt eis
,

Hic quasi Deo defensionem parans
dimiserit
,

causam
a

affert

cur ebs

hisverbis,
»

«

Quiarepleta estul
:

principio, terra

oeorum
»genlo

valiciniis,

et caetera
«

quibus dcclarat ipsum non

sioe causa cos dimisisse.
el

Repiela estenim terra eorum ar-

auro

,

et

non

erat
,

numerus thesaurorum illorum
et innumerabiles currus ejus

:

»et repleta est terra equis

:

»et repleta est terra abominationibus

operum manuum
digiti

»eorum. Et adoraverunt ea qua? fecerunt
«incurvavit se

eorum

:

et

homo

,

et humiliatus est

vir\»

Eorum

quo-

rumnam,

nisi

alienigenarum habitatorum qui adoraverunt

ea quae fecerunt digiti

eorum

?

Hacc porro omnia gente^

significant alienigenas, cjuse in

Jerusalem

et

iu

Judaea hael

bitatura3 erant.
j)ost

Quae post Salvatoris nostri adventum,
,

emissam hicem evangeJicam
:

qua3 illuminavit

omnes

gentes, completa sunt
'

quia
ii ,

Prophetam non audicrunl

Joan.

\i\

'-

[$a.

,

5

Id.

,

ibid.

,

6.

'

T<1.

,

ibid.,

-

nh

9

.

COMMKNT.
se ita

1N
«

HESAIAM

,

CAP.

IJ.

1 .)

compellantom

,

Venite ambulemus in lumine D<>

»mini.
«

Et nos dimittam eos

:

et ingrcdimini in pctras

,

et abs

»condimini in terra a facie timoris Domini et a gloria for»titudinis ejus
:

cum

surrexcrit ad
,

conterendam terram.
humilis. El

»Nam
»

oculi

Domini sublimes

homo autem
,

huiniliabitur altitudo
solus in die
illa
:

hominum

et exaltabitur

Dominus
excelsum
judicii

»

dies

enim Domini Sabaoth supcr omnem
et

»contumeliosum
»

et

superbum,

super
»

omnem

et

sublimem

,

et

humiliabuntur *.

Quce puto dedie

prolata fuisse.

Quamobrem non

de Judaeis tantum haec va-

licinatur; sed universim

de omnibus hujusmodihominibus.

Praenuntiat itaque evertendam esse apud homines idolola-

triam

,

&oIumque

in

hominibus exaltandum

Dominum

esse,

depressa omni contra Dei cognitionem insurgente celsiludine.
»

«

Et super omnes cedros Libani oxcelsas

et sublimes,

et super

oinnem quercumBasan,

et

supcr

omnem montem

»excelsum, et super omncmcollem excelsum, etsuperom-

»nemturrim sublimem,et super omnem murum excelsum,
»et super

omnemnavem

maris, et super
:

omnem

aspectum
cl
,

»pulchritudinis navium

et humiliabitur
.

omnis homo,

»cadet altitudo virorum

2

»

Iniiciam in eos retc

meum

ipsosque instar volucrum cceli detraham.

Fortasse vero
die fore vati-

omnium perniciem
celsitudines

in illa exspectata

Domini

cinatur, hisque obscure subindicatprincipeshujus saeculi
,

dignitates, principatus et potestates
,

,

hujus-

que mundi rectores
«

qui

Deum non

noverunt.
,

Et exaltabitur Dominus solus

in die illa

et

omnia maDomini,

»nufacta abscondent, inferentes in speluncas, et in scissu»

ras

petrarum,

et in foraminaterrae a facie timoris
:

»et a gloria virtutis ejus
Isa.
,

cum
2

surrexerit ad percutiendum
iG

i 3

,

n
,

,

10

,

ii

et

12.

Id.

,

ibid.

,

i3

,

\

,

i5,

cl

17.

Id.

ihid.

18 et 19.

l6

EUSEBII PAMPHILl
3
.

»terram

»

Quinetiam impii adveniente Domini

die

,

opi

niones suas, quas circa pluralitatis
prius tenebant
,

Deorum errorem menie
mentibus
suis occuleliilla

in discissis et diruptis

tabunt atque

omnem mendacem

de

idolis
«

opinionem

minabunt
»ejicict
» »

et abjicient

ex cogitatione sua.

Nam

in die

liomo abcminationes suas argenteas
ut adoraret vana et vespertiliones
,

et aureas

quas

fecit

,

,

ut ingrediatur in
a facie

foramina durae petrae

et scissuras

petrarum
,

timo-

» ris
»

Domini

,

et a gloria fortitudinis ejus
»

cum

surrexerit

ad conterendam terram \

Dum Jerusalem
:

idola coleret

cum tota Judseaincenderetur, in Judaea difFusum quodammodo est Babyloniorum bellum qui illa penitus
imopotius
,

vastata
ros in

,

captos viros interfecerunt

;

mulieres vero et pue-

terram suam transtulerunt. Caeterum
,

cum

talis ir-

ruptio praBnuntiata fuisset et futura esset

tanto Judaei
,

metu

perterriti sunt, et in tantas angustias redacti

ut in

speluncis, et in
\ia loca

montium scissuris sese occultarent, et inpeterent cum manus eorum ad obsistendum in,

vadentibus prorsus debiles essent.

CAPl T

IIJ.

Ecce Dominus Sabaolh auferet a Judaea et a Jerusalem «robuslum et robustam robur panis et robur aquae, gi«
,

»
»

gantem
phetam

et
,

fortem virum
ariolum
, ,

,

bellatorem
2
.

,

et

judicem

,

et

pro
illis,
:

ct

et

senem

»

Id porro continget

non ob idololatriam

nec ob alia quaedam facinorn sed ob solum eonsilium vere impiuin, nefarium et improbum
Jsa.
,

iii

,

20 et2i.

'

Id.

.

ibid.

,

1

et 2.

COMMEIST.

IX

HESAIAM,, CAP.

III.

1J

coutra
post

Dominum
,

initum. Animadverte igitur quo pacto
illos

illas
«

omnes adversus

intentatas-minas
,

,

his verbis
,

inferat
»

Peccatum autem eorum

quasi

Sodomorum
,

annuntiaverunt et declaraverunt. Vse animae eorum

quia
alli-

»inierunt consilium

malum

contra seipsos, dicentcs,
nobis
est.
»

»gemus justum
causa
sia

,

quia

difficilis

Haec quippe

minarum omnium

erat.

Hinc porro

sine controver-

probari sestiuio haec post Salvatoris adventum finem

accepisse. Confertim ergo et

una secundum prophetiam

,

omnia ab Jerusalem
non
alio
,

ct a Judsea

dcfecerunt et ablata sunt,

quam structarum

contra Salvatorem nostrum in-

Ac primo ablati sunt robustus et robusta, sive secundum Aquilam, « Fulcrum et fulcimentum»; vel secundum Symmachum « Sustentaculum et » sustentatio. » Quod intelligas secundum apostolicum sersidiarum tempore.
,

monem

,

qui homines sancta vita exornatos.,

columnas

et

firmamentVui vocavit. Et quidem ctiam apud priscum illum

populum, quidam erant, qui pro
haberi poterant
:

totius gentis sustentaculo

quos de medio eorum tollendos esse

comminatur.

Robur panis etrobur
cipiens
,

aquce. Haec vero spirituali
,

more acquod ex
,

advertas velim
;

non panem

,

non aquam auferen,

dam
»
»

esse dici

sed robur panis et robur aquae
:

alterius Prophetae verbis intelligas

«

Ecce
sed

,

inquit

dies ve-

niunt

,

dicit

Dominus
*.»

:

ct

mittam famem super terram
;

non famem panis , nec

sitim aquae

famem

audiendi

»

verbum Domini
etsi Judaei se

Est igitur animaepanis, sermo quispiam
:

alendi vi prseditus; similiterque potus rationabilis

quo-

rum

participesesseputent,
,

dum

divinas Scrip-

turas transcurrunt

et circa disciplinam promissionesque

earum

studiose versantur.: at robur nutrientis sermonis

vivificseque terrae
'

alimentum

,

nemo apud

ipsos reperiat.

Amos vni,
XXIV.

11.

2

t8

EUSEBU

PAMPIIII.I

Panem ergo sensilem neuliquam memorat; nec aquam itidem quae tr;li ac communis sint usus; sed illum potius ]>auem de quo ait David, • Panem coeli dedit eis pauem angclorum manducavit homo '. » Aquas item ipsum meminisse
, ,

dicimus spirituales, de quibus idem Hesaias propheta
talia
»

alibi

fatur,
:

« »

Et haurient aquam

cum
,

gaudio de fontibus
bibit

salutaris

quin

et ipse Salvator
;

i

omnis qui

ex hac

*aqua,
»

sitiet

ilerum

qui vero biberit ex aqua

quam ego
:
.

dabo

ci, fiet in

eo fons aqua? salienlis in vitam aeternam

»

Hujus porro Prophetae ea dc re voces accurate

intelligns

:

non enim

simpliciter dixit
;

,

auferendum

a Judaeis esse pa:

nem
ut

aquam sed robur panis et rohur aquae parque rst noseum quidpiamsimileedocere arbitremur. Nosquippe
et

in sacris

sermonibus versantes

,

ac divinas scripturas per,

saepe legentes, ac

demum

ipsas intclligentes

hic spiritualis
,

panis vim inlolligimus :«
»vivot

Non cnim

in

panc solo

ail

.

homo;
»

sed in omni vorbo quod egrcdtfur per os
pariter spirituales intolligas oportet. Judrri
,

»Dei\
sane

Aquas
et

panem

aquam habont hactonus
,

nam Moysis
;

scripta

curiosius evolvunt

lcgcmque pcrlcgunt

quia voro nihil

intelligunt, robur panis

non habont
nuda
littora

,

noquc robur aquae
illis

obtinent. Sola quippe et

concessa

ost

,

qusc

quidem aliquam panis
beat
,

ct

aquae ralioncm ci opinionom ha-

neque tamen

illos

ullatcnus alat ad

bonam

spiritus

\aletudincm.
«

Quam rcm
in
est

Paulus testificatur, his verbis,
,

Sed usque

hodiernum diem

cum

legitur
5
,

Movses, vo-

»lamen positum

supcr cor eorum

»

non revelatum,
robur aquae

quia in Christo aufertur. Alio item
fuisse a

modo dicimus ablatum
et
:

Judacorum synagoga robur panis
est.

sormo autem mysticus

Nos quippc qui pcr fidcm vocali
ccelo,
s<
i

sumus ad sanelificationem , panem habemus de
1

Psal. lxxtii,
"

-j.
i

'

I<.i.

xii, 3.

;

Joan.

it,

i/J-

'

^^»

;

ili

II (^or.

iii.

J.

COMMENT.
iicct

IN

IIESAIAM

,

CAP.

III.

1

O,

Christum

,

sive

corpus ejus.

Quod

si

quis qu&rat
:

,

quodnamsitroburejus; dicimus, vivificumesse namdatvi

tam mundo. Accedimus

similitcr

adgratiamsacri baptismi
,

ac dicimus aquae nos sanctificantis robur esse

peccatorum

depositionem, regenerationem spiritualem ad conforma-

tionem in ipsiun Christum; ad hsec vero
diendi in
wfucrit ex

,

fiduciam ingre-

rcgnum ccelorum
aqua
»

:

nam

ait,« Nisi quis renatus

et spiritu

,

non

potest intrare in
:

regnum

»coelorum'.

Judaei

autcm
,

his bonis privantur
id cst
:

non enini
:

pencs

illos cst

robur panis

,

vivificalio in Christo

neque itemrobur aquoeobtinent
sine ablutione

nam

pencsillos

pcccatum

remanet; neque ad regnum ccelorum tcn-

dunt, qui Christum co ducentem dedecore affecerint. Ne-

quc cnim credidcrunt diccnti
»

,

«

Ego sum

via, et

ego suin

ostium
«

2
.

»

Et principem super quinquaginta, ct admirabilem consiet

» »

liariumetsapientemarchitcctum
Et constituam pueros principcs
eis
3
.

prudentem auditorem.
,

eorum

et derisores
iis

do-

»minabuntur

»

Quis ergo, conspeclis

qui apud Ju-

da?os Patriarchae vocantur,

non vere pueros
,

,

non corporea

statura

,

sed animi imperfectione

ac mentis indigentia,

nuncupet? rcliquosque eorum doctorcs, non derisores dicat, et qualcs hic Prophcta significat
? «

Etirruet populus,
k
:

»homo ad hominem,
«

et

homo ad proximum suum
verbum Dei
in
illis

»

quod

nullus ordoesset, neque

vcrsaretur.

Quia apprehendet homo fratrem suum, aut domesticum
patris sui
,

»

dicens

,

vestimentum habes
sit.
:

,

princeps esto
illa

«nobis, et cibus meus sub te
»

Et respondens in die
in

dicet

,

Non

ero princeps tuus

non cnim

domo mea
5
.

est
:

»panis, nequevestimentum. Noneroprincepspopulihujus
»

quia relinquitur Jerusalem
'

,

et Judaeacorruit
7.

»

Quarein
•,

Joan. in

,

3.

^Ib.,5.

a

Joan.
7

,

xiv, G, ct x

,

3

[Isa.

,

Hi
••

3 ct

(\.

5

Ib., G,

ct8.
> f
4

'-.

I>

yo

EUSSBII PAMPIIILI
et

tantam mentis penuriarn
dicit; ut

indigentiam venturos
,

illos

esse

neque vestimentum

neque panem habeant,

ita ut

vestimentum

spiritualiter accipi possit,

pro decoro ornato-

que sermone, qui animae eorum turpitudinem obtegat; panis
«

autem
Et

intelligi possitis, qui

linguae
:

animam enutriat. eorum cum iniquitate, Domino non obtemest gloria

»perantes

quoniam nunc humiliata
Tolle

eorum.
,

»

Annon
»

linguas suas exacuerunt contra
,

hasce impias emisere voces

«

,

Dominum quando et Santolle eum
1

,

;

,

guis ejus super nos et super

filios

nostros

?

2

»

Tunc
,

revera

lingua

eorum

et studia
,

Dominum
rnachum.
«

fuere

eorum, secundum Aquilam contra ad exacerbandum illum secundum Svm,

eorum iniquae quae Domini sunt non creItaque nunc humiliata gloria eorum et confusio » dunt. vultus eorum, et confusio vultus eorum restitit eis. Pecca»tum autem suum quasi Sodomorum pra?dicarunt et puEt
linguae
:

,

(i

,

»

blicarunt.

"\

x animseeorum quia inierunt consilium malum
Ailigemus justum, quia
inutilis est

»contra

se, dicentes,

»nobis. Ilaque

fructusoperumsuorumcomedent.^

aeiniquo,

wmalaproeptribus manuum ejusevenientei.
Popule meus

Popule meus,

«exactores vestri demetunt vos^ et exigentcs dominantur
» »

vobis.

,

qui beatos vos praedicant, decipiunl
3
.

vos, et

semitam pedum vestrorum turbant

»

Cum Judaici
per

populi principes 3 Judaeorum bona
primitias et decimas
et
,

sibi colligere vellent
,

aliasque res sibi
,

utpote principibus
Christi co-

docloribus

,

oblatas

non sinebanl eos ad
ergo supra

gnitionem accedere.
exigerent
;

Cum

memorata
;

lucra

ideo peccantes non coarguebant
in colloquiis ?ia

sed omnia ad

adulalionem
bant;
tes
,

temperantes

,

beatos eos praedica-

et recta

ad salutarc vcrbum ducente, averien-

gressus animae
Joan. xijf i5.

eorum deviabant.
'

'

Matili.

wvii

.

-.y/

Isa.,

iu,g, io,nel

r>.

COMMENT.
«

IN

HESAIAM, CAP.
in

IV.

'2

1

Sed nunc coustituetur
:

judicium,
in

sistet in

judicium

»

populum suum

ipse

Dominus

judicium veniet
1
.

cum

»senioribus populi et

consentanee,

cum principibus ejus » Admodum postquam primum Salvatoris adventum, ac
est
«
,

principum populi evcrsionem vaticinatus
ventus ejus notitiam tradit his verbis
»veniet in judicium, etc.
:

secundi ad~

Ipse

Dominus
vineam

Vos autem
domibus

incendistis
vestris»
:

»meam

,

et rapina pauperis in

Quos

ut

tribunaliDomini adstantes objurgat, et ipsos coram coarguit.

Populum autem suum

et

vineam suam incensam vocat eos
:

,

qui ex rapina et perversitate doctorum decepti sunt

quos

evocans et ad se reducens

,

a

perversa

memoratorum ho-

minum
«
»

doctrina avertit.
injuria afficitis
2

Quid vos

pauperum confunditis
,

? »

populum meum, et vultum Mos est iis qui injuriam inferunt,
vilipendentes ac plagas

et abripiunt

ut

cum

a laesis expostulantur, contumeliis et
,

convitiis ipsos

confundant
igitur ait
,

comillata

minantes.

Hoc

,

congruentem vobis ex

injuriapudorem tyrannica vi utentesinpauperes refunditis.
«

Haec dicit Dominus

:

Pro eo quod elevatae sunt filiae Sion,

»et ambulaverunt erecto collo, et nutibus
» »
»

oculorum,

et

gressu

pedum
:

simul trahentes tunicas

,

et pedibus simul

ludentes et humiliabit Dominus Deus principatum agentes
filias
,

Sion: et

Dominus revelabit habitum earum
,

3
.

»

Possunt

haec

non de mulieribus tantum
,

sed de mollibus etiam et

effeminatis animabus
1

dicta fuisse.
"'

Isa.

,

111

,

i3et 14.

Ib., i5.

3

Ib.

,

16

et 17.

'2 «2

liUSEBil

PAMIMIILI

L,-wfcv,-vww%.*w%.

vw vw w-^-%. v^» v-w

CAPUT

IV.

«

Et apprehendent septem mulieres hominem

unum

r

»

dicentes

unostris

Panem nostrum manducabimus operiemur caeterum nomen tuum
,
:

,

et vestimentisv

vocetur super

»nos

l

.i IS iliil

enim aiunt deesse

sibi,

nisinomen ejustantum-

modo,
sic

et ut
,

patronum habere videantur. Quamobrem eum,
multis tn perniciem datis, perrarus
sit relictus,.
»

utpote qui

alloquuntur, «Caeterumnomen
«

tuum vocetursuper nos,
in consilio

et caetera.

In die

il!a

illucebit

Deus

cum

gloria

»super terram, adexaltandum
»lictum est ex
Israel.

et glorificandum

quod dereSion, et

Et

erit

quod relictum
,

est in

»quod relictum
»scripti sunt

in

Jerusalem
in

qui vocabuntur omnes, qui
2
.

in vita

Jerusalem

»

Licet aulem ipso

opere perspicere,

quomodo
Apostoli
,

primi ex Israele, qui tn ChrisDiscipuli et Evangelistae Serita ut

tum crediderunt
vatoris
,

,

exallatl et gloria afFecli sunt;

ubique ter:

rarum ac per universum orbem conspicui evaderent et ad hoc usque tempus apud omnes gentes tam Graecas quam
,

Barbaras, nomen et doclrina eorum celebretur. Hi ergo
soli
,

Sancti vocabuntur, qui digni habiti sunt ut scribeccelestis

rentur in aeterna vita
Salvatoris nostri

Jerusalem. His porro adde
,

vocem ad Apostolos emissam

qua
»

dici-

tur
«

3
,

«

Quia nomina vestra

scripta sunt in coelis.

Quia abluet Dominus sordes filiorum

et filiarum Sion

»et sanguinem Jerusalem purgabit ex medio
»rilu judicii, et spiritu combustionis.
*

eorum
,

ih spiet erit

Et veniet
-

Isa.

,

iv,

i.

J

Luc. -s.20.

3

Ls a -> IV

^3

COMMEJXT.
>

1N

HESAIAM
et

,

CAP.

IV.

20

totus locus

montis Sion,

omnia quae
,

in circuilu ejus

»sunt, nebula diei obumbrabit
»

et quasi

iumo,

et quasi
erit in

lumine noctu ardente

,

omni

gloria obtegetur.
et

Et

» »

umbram

ab aestu

,

et in

prolectionem

absconsionem a
,

duritie et pluvia

*. »

Lavacrum

regenerationis
,

quod prius

declarabat his verbis, Lavamini ,

mundi cstote etiam nunc
iis,

aperte pollicetur. Haec porro dicit de
Chrisliparticipes fuissent,
et

qui

cum

caedis

necmultum

postea resipuerunt
flliabus

Evangelium

ipsius agnoverunt.

Hinc de

Sion
:

agit, quae in superiori clausula incusabantur his verbis
«

Quia

exaltatae sunt

filiae

Sion

,

et erecta cervice

incede-

»bant,»

et caetera.
,

Sanguinem vero Jerusalem miro sane
ibi in

modo
isthccc

vocat

caedem
fuit

Servatore perpetratam

:

quia

causa
,

extremx

loci illius vastationis.

Et consi-

deres velim annon hic sermo apprime conveniatcum Evangelico
illo

testimonio de Servatore nostro

,

ubi sic habelur,
1
.

ipse vos baptizabit in Spiritu

sancto

et

ignc

Illud

enim

,

in Spiritu j udicii et in spiritu combustioniz, nihil dilfert ab
illo
,

in Spiritu sancto et ignc. Ignei vero sermones
,

illis

admoli

peccatorum emundationem peragebant. Itemque

Salvator noster in Evangeliodicitur baptizare non in aqua,

sed in Spiritu et igne.

Hoc enim edocet Joannes
%

,

de se

quidem dicens
tem
,

,

ego vos baptizo in aaua

;

de Salvatore au~

ipsc vos baptizabit in Spiritu sancto et igne
iv, 4

\

Isa.
ii>id.
,

,

,

5 ct G.

2

Matth. in

,

1 1

.

3

Joan.

i,

36.

5

Id,

^

33.

EUSEBII PAMPIIILI

CAPUT

V.

«

Cantabo dilecto canticum
facta est dilecto in
,

dilecti
,

mei

,

vineae meae.
1
.

»Vinea

cornu

in loco pingui

»

Hoc
,

igitur cantico

quae in vinea sua operatus est enumerat
:

vineaequc improbitatem coarguit

ac ea quae
,

ipsi

eventura

sunt vaticinatur. Dicitur ergo in cornu esse

quia in ipsa

Jerosolyma regia metropolis

consistit
«

;

solet

autem Scripet

tura cornua regni memorare,
»

Et sepem circumposui
:

vallavi

,

et plantavi

vineam Sorec

et aedificavi
2
.

turrim in
circir-

»medio

ejus, et protorcular lbdi in ea
ei
,

cumposuit

videlicet

omni populo

,

Sepem vero quem Angelis
»

cumquaqus munivit.
tis et

Alio item

modo

vallavit

eam, PropheQuineliam
interprenisi

sanctis viris

ipsam fulciens
,

el sustentans.

plantavit

eam vineam Sorec quam Symmachus
,

tatur

,

electam. Qu33 autem isthaec vinea erat
,

plane
,

Scriptura divinitus inspirata

et piae religionis

sermo

vel

etiam ipsum Dei

Verbum
«

,

quod

in Evangeliis haec

de se

docet ac loquitur,
y>

Ego sum

vitis

vera

,

et Pater

meus

agricola est

3
.

»

Ex

ipso quippe prior item populus divina-

rum
tem
«

disciplinarum plantationem accepil. Prolorcular aufodit in ea, altare scilicet

positum ante Templum.
et fecit spinas.
,

Et exspectavi ut faceret uvas,
,

Et nunc

>qui incolitis Jerusalem

et

homo Juda

judicate inter
vineae

»me
»sed
'

et

inter

vineam meam. Quid faciam adhuc
feci ei?

»meae, quod non
fecit spinas ?
v,
i.

quia expectavi ut faceret uvas

Nunc
,

igitur
3

annuntiabo vobis quid
i.

fa-

Isa.

,

Ib.

a.

Joan. xv,

COMMEfft.
i

IN

IIESAIAM, CAP.
ejus
,

V.

S>5

ciam vinea? mese
lionem
et
:

:

Auferam sepem
et

et erit in direp-

»

diruam maceriam ejus,et eritin conculcationem:
,

»

relinquam vineam meara
,

non putabitur

,

neque

«fodielur
»

et crescent in ea

,

tamquam

in inculta terra

^pinae.
1
.

Et nubibus mandabo ne pluant super eam plu»

«viam
vitae

Nubes vocans Prophetas
:

:

quos ob puritatem

et

splendorem nubes appellat
:

lestis ipsis

horum enim opera ccesermo dabatur quibus Dominus se discessurum
«

interminatur.
»

Exspectavi ut faceret judicium
,

,

fecit au2
.

tem iniquitatem

et

non

justitiam, sed

clamorem

»

Nam

omne peccatum admortem, clamorem
vel ipsa actione
» »
:

emittit, clamanle
,

sic

enim dictum
3
.

Abel

fratris tui
,

boum

faciet

me lagunculam unam
clamat ad
*.

Vox sanguinis Ubi enim arant decem juga
est
«
:

et qui

seminat artabas

»sex, faciet mensuras tres

»Raros quosdam homines, qui
,

apud ipsos
qui

salute digni reperientur
,

subindicat.
;

«

Vse

iis

,

mane surgunt et siceram persequuntur qui manent » vinum enim comburet eos » Apostolici dicti ex» vespere
5
:

planationem pars haec prophetiae continent
inquit
, «

:

nam
et qui

ideo
,

,

Ebrii

regnum Dei non possidebunt

°; »

id est
,

qui

nondum
iis

juventutis insipientiam deposuerunt

,

cum
,

lurbulentos animi motus strenue oppugnare debeant

ab
,

contra subvertuntur

,

et

ceu

quamdam
,

ebrietatem

animi morbos sectantur. Verisimile porro est Judaeos post

editum contra Salvatorem nostrum scelus
eos, ultionis qua invadendi erant
ebrietatibus
,

cum

par fuisset
,

metu

,

lugere; crapulis

aliisque

voluptatibus vacasse. Quapropter
,

miseri a Scriptura praedicantur

utpote qui nullo
«

mox

fu-

turorum malorum sensu moverentur.
» »

Nam cum

cithara,

psalterio et tympanis

vinum potant

:

opera autem Domini

non respiciunt
«

,

et

opera

manuum

ejus

non considerant 7 .»
18-

Isa., v, 3, 4j 5 et 6.


,

'

11).,

!t.

Ib., 7.

6

I Cor. vi

10.

'

Gen.

iv,

'

Isa.v, io.

'

Isa.,v, 12;

2G

EUSEBII PA3IPII1LI
fieri

Verum ncc

poterat

,

ut

ii

,

qui Jascivam vilam

am

plectebantur, ac ebrielati saltationibusque dediti erant, dir
vinis altenderent oraculis
«
,

ab iisque fructum perciperenl.

Igitur caplivus populus

meus
et
1

factus est, eo

quod non
fuit

»cognoverint
»propter

Dominum

:

multitudo mortuorum

famem et sitim aquae .» Haec ipsis ad lilteram el secundum historiam evenerunt sub Vespasiano et Hadriano Piomanorum imperatoribus; secundum mcntem vero etiam
nunc
rationabili

pane

vitae privati

,

fame

coelestis alimenti
ita

premuntur, secundum Scripturam dc
«

illis

loquentem

,

Convertentur ad vesperam
2
.

,

et

famem

patientur ut canis
vilae

»et circuibunt civitatem
verint,,

»

Ac cum princlpcm
sunt
:

nega-

inmortem animae
animarum
, ,

lapsi

cumqueRedcmptorein
aversati sint, inir

captivitatis

qui praedicatum venerat captivis re,

missionem

et caecis visus restitutionem

micis spiritualibus traditi, et captivitatem
sunt.
«

animarum perpessi
qui

Vae qui

dicitis

malum bonum,
lucem
dulce
,

et

bonum molum;

»ponilis tenebras

et

luccm tenebras; qui
3

ponitis

«amarum

dulce

,

et

amarum

Et haec quoque prae-

cedentibus subjiciuntur

quasi de tempore Ghristi dicta.

Nam cum

multos doctrinae sermones a Salvatore audivis-

sent, necnon postea ab ApostoJis ejus; nihil hinc utilitatis

consecuti sunt

;

sed in incredulitate et gestorum absurdi,

tate pcrseverantes

pcccatis suis accessionem altulerunt.
iis,

Alio item

modo

hscc

qui prius incusabantur

,

convcin

veniunt

;

etenim iidem sanam doctrinam aversantes, et
salutaris

lucem Evangelii
que dulccs
illos

blasphema proferentes, putanlesvi

ac alendi
csse
,

pracditos Salvatoris nostri sere contrario et malignas co;

moncs, amaros
gitaliones
,

improbas

ut

bonas amplectebantur

ac tenebras erroris

quaj
1

mcntcm suam oocupabant,
Isa., v, )3.

vice luminis
3

poncbanl

:

'

Psal. lviii

,

7.

Lsa., v, ao.

COMMENT.
malitiae,

IN

HESAIAM, CAP.

V.

27
quasi dnlcem

vero acerbam et exitiosam naturam

,

aliquam voluptatem persequebantur. Et sane ad hoc usque

tempus videas ejusdem moris Judaeos esse

:

nam
,

Evangelii

veritatem aversantur; aniles autem fabulas

et ignorantiae

tenebras sectantur.

Hoc

affectu instructi

,

Christum qui,

dem
cum dem
«

abnegaruiit

,

Barrabam vero expetierunt

cum

Iatro-

nibus et facinorosis portionem

suam ponentes. Imo etiam
,

atheis et impiis nationibus congregati

idololatras qui-

recipiunt

,

probum autem
et

et

temperantem
et

Ghristi po-

pulum aversantur
» ipsis
»

persequuntur.

Vae qui sapienlcs cslis in vobismetipsis

prudentes. Vae fortes vestri
1

,

coram vobis qui bibunt vinum et
,

,

potentes, qui miscent siceram

Secundum aliud vero

pro-

positum, Judaeorum magistri Salvatoris sermonibus ani-

mum
usi
,

non adhibenles,

se ipsis

,

improbis doctoribus, sunt
et

utpole sapientes in seipsis
,

dentes. Deinde vero

quasi

coram semetipsis prupotentes et multum apud ple,

bem

auctoritate valentes,
,

auimam suam

ebrietate circum-

dedere

ignorantiae tenebris sopiti.

Jam

vero

aliis

dolosum

potum miscuere, qui vocatur Siccra, quemquc
alii
,

interpretes

ebrietatem appcllarunt.

Hoc porro

fecerunt caupo-

nantes

verbum Dei. «Radix eorum pulvis
2
.

erit, et flos
,

eorum quasipulvis
,

as-

«cendet

»

Species, inquit
,

corporis

divitiarum gloria et
«

totius gentis decor

pulveris fere instar dissipabitur.

No-

»Iuerunt enim legem Domini Sabaoth; sed
»Israel irritaverunt.
rius dicebat
,

»

Quam

legem

,

nisi
,

Verbum eam de qua

sancti

supe-

«

Nam

de Sion exibit lex
,

et

verbum Domini

»de Jerusalem?» Quia, inquit
noluerunt
;

novi Testamenti legein

imo etiam Verbum Dei vivens irritaverunt

«Ideo iratus est Dominus in populum suum 3 ,»

quem

ipse

quidem proprium
1

sibi

populum
Ib.^24-

csse et appellari volcbat;
3

Isa.,V, 21

Ct'2'2.

3

Ib., 20,

28
ipsi

EUSEBII PAMPHILI

vero abnnerunt. His porro significat inimicorum irrnp,

tionem

ac caesorum multitudinem;

ita

ut

etiam montes

cadaveribus repleantur,

et universa regio morticinis

eorum

plena evadat. Haec autem omnia ex hostium invasione ipsis

evenient

:

quam
«

ipsi

non suopte motu fecerunt; sed Deo
illos
:

agente, et tantum non trahente ac pellente

ad reorum
igitur ele-

obsidionem.
»

Sed insuper manus Dei excelsa
,

vabit

signum gentibus longinquis
\
»

et trahet eas
illos

ab extre-

»mo

terrae

Excelsa igitur contra

fuit

manus Dei

ob incredulitatis eorum perseverantiam. Quod enini deterius est,

ne

illis

quidem

ita gestis
«

aequiores facti sunt; sed
in

eodem
»

in statu perseverant.

Et clamabit propter eos
2
.

die

illa

quasi vox maris acstuantis

»

Hic animadverten-

dum

est,

ipsum multiludinem hostium maris sonitui com-

parare.

\\V\V.M\>\VV\Vi«Vv.'.

\V

-•_

\

IV V\V
>

VVVWWWW VW VVVVWVVV VVV

.-«

V«WVW\V.\VVW\WV w.\v> w

CAPUT M.

«

Et factum

est in

anno

,

quo mortuus

est rex

Ozias

3
.

»

Quare non

viverite
ille
,

adhuc Ozia hanc visionem habuit, sed
ille

eo anno quo

mortuus est? Quia

elatus
,

animo,

sa-

crificium offerre
ita ut

quod

officii sui

non

erat

aggressus est;

lepra in vuitu ejus erumperet;

arbitror par fuisse,
,

ut gratia Dei recederet loto vitae illius tempore
sus habitabat in Jerusalem.
lcnle
,

quo

lepro-

Nam

leproso rege locum inco-

gloria Dei rnerito recesserat.

Postquam autem
,

obiis-

sct ille, et

Joatham
«

filius

ejus regnuni excepisset
in oculis

de quo
jure

scriptum est,
[sa.,
\
;

Et
Ib.

fecit
»7.

rectum

Domini';»
»t,

»(i.

a

,

'

Id.

.

m,

1

]

IV Ro^

COMMENT.
codein ipso anno
placitus
,

IN

HESAIAM

,

CAP.

VI.

2()

quo

et leprosus
,

vilam obierat , et vir Deo

regnum exceperat
,

gloria

Domini super

domum
vide

reversa est
iicet
»

scilicet

super templum Domini.
«

Quod

enarrat Propheta dicens;
est

Et factum

est in

anno, quo
super

mortuus

rex Ozias
et

,

vidi

Dominum sedentem
:

»thronum excelsum
»gloria ejus.
»

elevatum

et plena erat
sit ille

domus

yEstimo his significari, quis

Dominus

Sabaoth in hac tota prophetia indicatus. Ecquis autem
ille?

Unigenitus Filius

,

qui est in sinu Patris, qui des,

cendens ex propria magnitudine
et

inde

sese

visibilcm

comprehensihilem hominibus
ei, «

eflicit.

Visus est et Abra*. »

hamo cum dixit
»

Semini tuo dabo terram hanc

inSert

itaque Scriptura, «Et sedificavit ibi altare
fuerat ei
2

Domino

qui visus

Abraham factus est annorum »nonagenta, et visus est ei Dominus » iterumque, « Et «visus est Dominus Abrahse ad quercum Mambre. » De
»
:

ac rursum

,

«

3

;

Isaac
»

quoque dictum

est

,

«

Et profectus
est

est et

ascendii

ad puteum juramenti, et visus
1

Dominus
«

ipsi in

noctc

wiila'
»

.

»

Rursumque de Jacob
tibi»; sed

dicilur,

Ego sum Dcus, qui
«

visus

sum
,

etiam

cum

venit

In BaBthel ipse et
altare: et voca»

»populus
»vit

qui

cum

eo erat, asdificavit
Baetel; ibi
,

ibi

nomen domus
Luza;
»

enim

ipsi

apparuit Deus;

iterumque dictum
»

est

«

Visus estautem Deus Jacob adhuc
illi

in

aliasque dixit

in

hominis specie apparens,
;

Non ultra vocabitur nomen tuum Jacob sed Israel erit » nomen tuum. » Quando vocavit nomen loci, species Dei
»

dicens,

«

Vidi

enimDcuin

facie

ad faciem,

et salva facla est

»anima mea. «Moyses quoque
bat, rogavit <licens
,

Dcum

qui oracula sibi ede-

«

Si inveni gratiam in conspectu tuo,
te

»ostende

mi-hi

teipsum, ut cognoscibiliter
ei

videam. »IIle

vero respondit
1

dicens
*

,

«

Et hoc
,

verbum quod locutus
3

Gen.
,

,

xn,

7.

Ihid.

,

xvn

1.

Ibid.,xvm

,

1.

4

Ibid.,

XVI

7.'),

00
;>es

EUSEBII PAMPIULI

faciam

:

invenisti

enim

gratiain in conspcctu

meo.
,

»

Ezechiel item

eum
:

qui sedet super

Cherubim

vidit
,

quasi

speciem hominis a lumbis ejus usque ad
et a

imum

ignis erat,

lumbis ejus usque ad
,

summum,
:

species clectri. Qui-

bus omnibus ediscimus

visiones

a praedictis viris habitas

non
est,
i

similes fuisse, sed diversas
«

nam Moysiquidemdictum
:

Non poteris vidcre faciem meam non enim videbit homo faciemmeam et vivet » Siquidem vultus Dei Ycr1

,

.

bi, et deilas unigeniti Filii Dei
hcnsibilis

,

mortali oaturse-

compre-

neutiquam

fuerit. Ezcchieli

autem

"\

erbi gloria

per amigmata visa
figurate visus est
,

fuit:
ita

Abrahae vero sub hominis forma
,

ut sub quercu consisteret

pedes ab-

lucret, et mensae consors cssct. Similiterque

cum Jacobo

liomo luctans inducitur,
appeliat;
ille

qucm

Scriptura quidem homincni

vero qui oraculum edebat

nbiquit
» «
»

quia Vidi

nomen tuum Jacob; sedlsrael 2 » unde fortis fuisti cum Deo
,
,

Non vocabitur, erit nomen tuum,
,

«

et

Jaeob dicebat

enimDeum

facie

ad faciem

,

et salvafacta est

anima

mea \» Hic

vero Propheta se quoquc gloriam ejus vidisse

tcstificatur. Igitur Salvatoris nostri

Jesu Ghristi gloriam,

ut in praesenti narrat, conspexit,

nonplane corporis, sed
:

mcntis oculis a Spiritu Sancto

illustratis

sicut

cnim cormcnlis

poris oculi a lucis radio cxterius subministrato ad sensibilia

videnda
,

juvantur;

eodem modo
,

purgatac

oculi

ab

inlclligibili

lucc irradiati

divina contemplari
:

possunt.

Quamobrem
quoniam
ipsi

Scrvator haec docuit

aBeali

mundo

»corde
«

,

Deum

videbunt

'.

»

Et Seraphim stabant in circuitu ejus

,

sex ahe uni,
divinre et

»et sex alcc alleri \» Incorporea:

oempc quspdam,
,

supra

mundum
«

positae

virlutes

quas Daniel declarabat
ei, et dccies millies

dicens:
'

Miilia

millium ministrabant
,

Exod.
\o.

\x\in

oo.
J
.


5

Gcn.
I-n.
.

xwv,
\i.

10.

?

Ihid.

XXXII

,

v>.8

.

r'

MaC.li. v,

"'

».

COMMENT.
»

IX

IIF.SAIAM

,

CAP.
.

VI.
»

5
alii

l

dena millia adstabant

in

1 conspectu ejus

Hinc

arbi-

Irati

sunt duo esse Seraphim ego accuratius explorataScrip:

turae

menle, qua3

ait,

Seraphim incircuitu ejus

stetisse, a)s-

timo hos coronae instar
stipasse.

eum

undique ceu regem

magnum
:

Sexautem

ala3

uni esse dicuntur, quod singuii inalis

natis et

sublimibus virtutibus quasi

ornentur

quibus

volantes per ccelum ct aerem feruntur, intelligibili

quadam

agendi

vi

utentes qua nobis res

quasdam arcanas operantur.
,

Quemadmodum enim

inter homines., sancti Dei
,

charisma-

tum meliorum participes erant

ita ut

futurapramuntiarent
linguis

morbos curarent, mortuos suscitarent, variisque

loquerentur, sapientiaet scientiainstructi essent; autquem-

admodumsecundum
numcro quinque;
,

corpus, naturalibus sensibus utimur

ita et

Angelorum naturam
scilicet alas

divinis

quibus

dam acmirabilium
uti verisimile est,

efTectricibus virtutibus ignotisquenobis

quas

Scriplura vocat.
«

Quan-

doquidem de

ventis eliam dictumest,
2
:

Qui ambulat super
-

pcnnas ventorum

ubi nos ad corporeas figuras decurri

mus

,

quasiscilicet vcnti, instaravium,pennisinstructi sinl.
,

«Et duabus quidem tegebantfaciem
bant pedes
,

duabusautem velaquod non audercnt
novit Fi-

et
,

duabus volabant.» Faciem itaque velabant

non Domini

ut quis putct, sed suam:
delixis oculis intueri,
« »

objeclam rern

Quare nemo
sua?
et ut

j)lium, nisi qui genuit

ipsum Pater.

Pcdes quoque vela,

bant;

scilicet

,

extrema progrcssionis

quispiam

dixerit, vita3 gressus,

quo actioncs suas inumbrarent, ut
ad alterum, Sanctus, Sanclus,
:

ne nudis pedibus Regi suo adstarent.
«

Et clamabant

alter

»

Sanctus Dominus Sabaoth
3
.

plena est omnis terra gloria

»ejus

»

Non unam quippe emittebant vocem, ncque om,

nes simul hanc proferebant, sed aller ad alterum, admi-

rationcm suam cxhibentes
1

nec non stuporem cx
3.
5

tali

spcc-

Dan, vn, *S.

3

P$al.

cm,

Isa., vi, 3.

02
taculo

KUSBBII PAMPHILI

coQceptum

;

imo potius obstupescebant ob descelsissimis

ceusum Dei \erbi ex
itaque, neque saepius

ad humilia. i\on semcl
cla-

tantum sanctificationem ejus

mabant

;

sed in infinitum tempus ac semper stupore per-

culsi vociferabantur,

ex futuri ergo prrescientia Seraphim
illud,

summopere mirabantur
ad vaticinia
,

quod

scilicet

,

consequentcr

post

adventum

Salvatoris nostri ad
in
,

homines

,

completum

est.
,

Hinc enim revera
et in

notitiam venit

omnem

terram

omnium gentium non modo cognitio

sed etiam gloria Thcologiae ipsum spectantis pervasit.
«

Et sublatum est superliminare a voce, qua clama:

»bant

et

domus

repleta cst

fumo

1
.

»

His subindicatur fore
is

ut, toto

orbe gloria ejus repleto, revelaretur
superliminari
,

qui eo in

loco stabat; ita ut sublato

comprehcndi
:

posset

:

locumque fumo replendum esse,
est.

igni traditum

nam

fumus ignis signum

His ergo Scriptura incendium loco

huic eventurumobscureindicat :quoperacto repletaest universaterra gloria Domini non una
:

domo utantea, sed

innu-

meris multo praestantioribus per universam terram cxcitatis.
«

Et

dixi
,

,

6 miscr ego, quia
et

compunctus sum quia homo
:

»cum sim
»impura
»baoth
tur,
vidi

impura
2
.

labia

habeam
:

,

in

medio populi

labia habentis ego habito

oculismcis

»

regemDominum SaSeautem impurum esse confiteet

non anima, neque

toto corpore,

quoniam

nullius im-

purse actionis sibi conscius erat; sed sola sibi labia
esse ait;
fuerit
,

impura

quasi videlicet reliquum corpus et
illud,
3
.

anima pura
ipsi

secundum

«

Beatimundo corde, quoniam

Labia vero non aliunde impura hab<»Deum videbunt bat, quam a colloquio cum impuris hominibus inito. Nam quia cum impuris viris vcrsabatur, eorum improbitate di»

gna verba proferre coactus
«

,

inde labiis impurus
,

er.it.

Et missus
Isu.
.

est

ad
)n.
.

me
\.

unus de seraphim
'

et in

manu

1

vi,:).

Vlattti. v, 8.

;

/

COMMENT.

1N

HESAlAM

,

CAP.

VI.

53

»sua habebat carbonem ignis,
»tari: et tetigit labia
»

quem

forcipe tulerat de altetigit

mea. Et

dixit,
:

Ecce

hoc labia
ille

tua

*. »

Talis est carbo altaris

ac fortasse clemens

Do-

minus

altare

suum

salutaribus hujusmodi ac purgantibus
,

carbonibus replet. Quare dictum est alicubi
»succensi sunt ab eo
2
.

«

Carbones
ignis

»

Deusqiic ipse apud

Moysem

consumens dictus

est: atque in Evangeliis Servator dicitur

baptizare iu Spiritu sancto et igne. His porro omnibus edo-

cemur, neminem posse

,

nisi

per divinum ignem, remisMerito itaque tantus
ille

sionem peccatorum consequi.
auferuntur ab eo

Prophela carboneignis purgatur. Qusenam vero iniquitates
et peccata
,

nisi

ea quibus repleta labia

sua esse confitetur? Post peractam vero

eorum purgatio?

nem
»

,

consequenter voce sedentis in throno dignetur, quia
«

dicitur,
dixi,

Quem

mittam?

et quis ibit
3
.

ad populum hunc

Et

Ecce cgo, mitte me
,

»

Hac

voce, quae intermedia po,

sita est

Prophetae alacritatem expertus est

ut

is

vel boni
,

saltem propositi

mercedem

reciperct.

Quamobrem non

imperantis

morc ipsum
Yade

jussit abire;

sed in medio sermo-

nis interrogat, quis sit
«

ad id agendum paratus.

Et

dixit

,

,

ct dic

populo huic, auditu audictis,
,

»et
»

non
4

intelligctis; et respicientes respicietis
.

et

non

vi-

dcbitis

»

Quaenam

videntes videbunt
,

,

etquaenam auditu
relin-

audicnt

,

non declaravit
et

id

considerandum nobis
habet,
,

qnens ex sermonis

serie, quae sic

quem

tu intueris

Dominum,

quem

ipsis oculis vides

6 Propheta,

hunc

et hic populus aliquando videbit; sed etiam

vocem

,

quam

tu in praesenti audivisti

,

et ipse

quodam tempore

audiet

neque tamen

intelliget vel cognoscet,

neque gratiam ejus

suscipere volet. His

autem aperte suum ad homines advenest

tum
'

indicabat.
vi
,

«Aggravatum
7.

enim cor populi hujus,
g.

et

Isa.
,

,

(i

ct

a

Psal.

xvu

,

3

Isa.

.

vi

,

R.

4

Id.

,

ihid.

9.

xxiv.

3

34
»

EUSEBII PAMPHILI
,

auribus graviter audierunt, et oculos suos clauserunt
*. »

»ne forte videant oculis

Nain Salvator quidem noster,
illuminavit;
ita
,

lumen cum
caecis

sit

,

omnium animas
:

ut

et

visum largiretur

illi

vero oculos claudebant

ut

non

viderent; atque sic videntes

non videbant.

Cum

enim quis
despicit et

intuitus, et re conspecta diligenter,

rem visam

contemnit, ac claudit oculos se non videre simulans; tunc
respiciens

non

vidit.

Quod

igitur viderent, id

ex gratia

ejus qui videbatur, ipsis inerat;
id

quod autem non viderent,
,

ex eo veniebat quod oculos clauderent

et se

non videre
tamen non
,

simularent. Ita pariter quis auditu audit, et
audit;
dictis
git,

quando ea quae dicuntur non

intelligit

aut

cum

non obtemperat, eaque

despicit.
,

Hoc porro contin-

cum

quis aures suas aggravat

eas quasi obturans et

surdas eiliciens. Haec igitur Judaico populo futura esse,

vox Domini vaticinatur. Impletum autem illud
ventu Salvatoris nostri
,

fuit in

ad-

quo

dum

praesentem illum oculis

cernerent, non videbant; et docentem mysteria regni, nou
intelligebant.
«

Et dixi, usquequo, Domine
2

?

Et

dixit,

donec desolen-

»tur civitates, etc.

»

Et usquequo durabit infirmitasPInter-

rogat dicens, usquequo,

Domine? quis enim finis erit hujusmodi illorum caecitatis?His enim significat primam sub Romanis futuram loci obsidionem, post edita ab ipsis contra

Salvatorem facinora

:

qua multae Judaeorum
,

civitates

sub Vespasiano imperatore vastatae
sunt;
tur.
ita

solo penitus aequata?

ut

Cum
passi

earum nec memoria, nec nomen relinquereautem omnimodam desolationem sermo signifiilla

cet, contigit et

Hadriani tempore

,

cum

Judaei secun-

dam

obsidionem, in tantum calamitatis devenerunt,

ut legibus et jussis imperatoriis, ne

quidem procul metro-

polis suae vastitatem conspicere permitterentur.
'

I<a.

,

m,

10.

a

###BOT_TEXT###amp;.

,

ibid.

,11.

COMMENT.
« »

IN

HESAIAM

,

CAP.
,

VII.

35

Et postea elongabit Deus homines

et qui relicti fue-

rint,multiplicabuntur super terram. Et adhuc super
1
.

eam

«estdecimatio

«Symmachusedidit, «LongefacietDominus
inlerpretatione, elongabit
,

vhomines.
cietj,

»

Hac

sive longe fa,

indicat Scriptura captivitatem illam

quam
est,

eo ipso

tempore multitudo Judaicoe gentis perpessa
dispersionem illam qua
proriperent
»
,
,

necnon

dum
»

instantibus calamitatibns se
«

disgregati sunt.
:

Residui vero multiplica-

buntur super terram
ipsi

alii

scilicet a primis.
,

Tot autem
multis par-

numero

erunt

,

ut

cum

primis comparati

tibus illorum multitudinem superent.

*•%.%.-*. %.-%-».*%.%-%%. •*.

\w\ %vv\\ vw vwv\w%v\%% vit w«%vi%^
<f

vm V*%V W\A v\

CAPUT

VII.

«

Et factum est in diebus Achaz

filii

Joatham,filiiOziae
et

«regis
»

Juda

,

ascendit Raasin rex

Aram,
,

Phacee

filius

Romelise rex Israel in Jerusalem
:

ad praeliandum contra

»eam et non potuerunt obsidere eam. Et nuntiaverunt »domui David dicentes Consensit Aram cum Ephraim
,

»et stupefacta est anima ejus

,

ct

anima populi ejus
Et
dixit
,

,

sicut

»lignum

in sylva a vento in

movetur.
2
.

Dominus ad

«Hesaiam, Egredere
«lictusest Jasub
filius
,

occursum Achaz
»

tu et qui dere-

filius

tuus

Par quippe erat ut Prophetae
,

qui

non una cum populo corruptus
,

sed paternae
,

doctrinae tenax fuerat

hinc praesens institueretur a patre

cum
«
1

fiducia accedente, ac jussa exequente.

Et dices
Isa.
,

ei

,

cave ut quiescas
a

,

et

ne timeas ne que
,

vi

,

12.

Id.

,

vn

,

i,

2 et 3.

36
»

EU6EBII PAMPHILf

infirmelur anima lua a duobus liguis tilionibus fumigan'
:

»tibus his
titioni
illi

»

quibus

nihil luminis insii

,

sed qui exstincto

tantum
,

similes sint.

Hujusmodi quippe sunt duo

reges

vis illa

quorum metuet formidinc teneris. Etiam si enim mea castigationem immittens quam iram appel,

lare solent divina oracula, vos antehac saepius invaserit

ad confutationem eorum, qui penes vos Dii vocabantur
quibus vos quidem fldebatis,
at illos nihil esse

:

comprobaest, utpote

tum

est,

cum
,

vos inimici vestri subditos ac dedititios ca-

perent; attamen quoniam ira

mea

iniqua

non

bonus Deus
pui
;

qui vos anlea ad utilitalem vestram corrisi

nunc iterum infirmilatem vestram tolam curabo,

a pristino errore vestro resipiscentes, pie agere vere ediscatis.
«
»

Sed adhuc sexaginta quinquc annis,
a

deficiet

regnum

Ephraim

populo

non diu postea
populo una

»Hoc item a Propheta Achaz ediscit, Samariae regnum solvendumesse; subdito
.

2

cum
,

regibus in captivitatem abducto
Assyrios translato.

,

atque

ob nefaria gcsta
nosse peropf.es

in

Quod

si,

ait,

tempns

scito annis

abhinc sexaginta quinque ven-

turum Assyriorum regem, ipsosque omnes captivos abducturum, in suamquc regionem transportaturum esse.
Haec
jussit

Dcus Prophetam enuntiare
:

,

tum

ipsi

Achaz,

tum
Illos
filii

subdito populo
,

quo

illis
,

auctor esset, ut ad se condictis

verterentur

ac crederent

neque

fidcm ncgarent.

porro sexaginta quinque annos, aiunt

Hebraorum
Oziae

ad

regni
« »

unum expletos deprehendi anno computum ordiatur.
a
,

,

si

quis a xxv.

Et adjecit Dominus loqui ad Achaz dicens

,

Pete

tibi
".

signum
illo

Domino Deo tuo
in

,

in

profundum
in

,

aut in altum

»Pro
i>dem

profundum, aut
tibi
'

ait,

petc

signum

a
'

Symmachus quiDomino Deo tuo, dcprime
altum
,

Is*., vti, ^.

Th.,8.

II).,

t)e1 11.

OOMMEJNT.

1N

HESAIAM

,

CAP.

VII.
,

5y

»in infernum
» tibi

,

aut in excelsum supra. Aquila vcro

Roga

signuni a

Domino Deo tuo, deprime
,

in

infernum
a

»eleva in altum. Theodotio

Pete
,

tibi

signum

Domino
Jubetur

»Deo tuo, deprime in infernum eleva ergo Achaz signum petere,quo tum
prsebet

in altum.»

ipse

,

tum populus
autein
ipsi

ejus salutem consecuturus erat. Facultatem

Deus

eligendi signi
alio scilicet
,

,

ac

si

ex profundo petat; ex
,

profiindo,
si

non

quam

inferno

se

concessurum
se

vero ex alto

aut ex sublimioribus

locis,

daturum

pollicetur.

«Et dixit Achaz, non pelam, et non tentaboDominunr.»

Recusat videlicet ut impius ac Dei praccepto non obse-

quens

,

nec volens stupendae
,

virtutis

Dei experimentum

capere. «Et dixit

Audite ergo domus David; numquid pa,

rum

vobis est molestiam praebere hominibus
? »

cur

Domino

molestiam praebetis 2
phela
,

Hominis stultitiam miseratus ProAudite ergo do,

ex propria persona quae sequuntur pronuntiat. Haec

porro Aquila hoc

modo

interpretatur

:

«

»musDavid, numquid parum
»gitis

affligere viros

quia

affli-

etiam

Deum meum ? «Theodotio autem» Audite
,

ergo
viris,

»domus David numquid parum molcstiam
»quia molestiam pracbetis etiam

prcebere

Deo meo? «Symmachus
sufficiet vobis

»vero
»

,

Audite ergo domus David, an non

defatigare

homines, quia defatigatisetiam

Prcesentis porro dicii
bitis

mens

haec est

:

Deum mcum?» Numquamne cessa,

Dei hominibus, videlicet Prophetis pro vestra salute
,

laborantibus

defatigationes
ipsi

,

labores

et molestias

prae-

bere?Sed etiamne
negatis
,

Deo meo, quem
errori dediti

vos ignoratis et
,

multorum numinum

molestias, de-

fatigationes et labores praebebitis, nolentes ejus promissis

fidem habere, nec ejus praecepta exequi?
«

Propter hoc dabit Dominus ipse vobis signum
Isa.
.

:

Eccc

L

vn,

12,

2

Ib., i3,

58
»

LUSEBII PAMPHILI
,

virgo in utero concipiet, et pariet filiuin

et vocabis

nomen
,

»ejus

Emmanuel

1
.

»

Quod
in

est

,

inquit,,

signum salutare
ac signum

quod vobis

vel nolentibus praebebit ?

stupendum quoddam

miraculum aliquando

hominibus

erit,

num-

quam ac omni saeculo auditum. Virgo uterum gestabit sine et Deum gignet, humani geulla cum viro consuetudine neris Salvatorem. Hunc ipsum qui talem ortum ducturus
,
,

est,

Deum
:

in

signum vobis salutare jam exhinc Deus exhi-

bet

quod

et in

profundum
,

et in

altum extendetur; inpro-

fundum quidem per descensum suum usque ad infernum doin altum vero per suum ad coelos reditum. Tu ergo mus David jam in tempore hujus cum inimicis tuis congressus, evoca illum, Emmanuel nuncupans, quod ex sihoc quippe nomcn, gnificatu verbi virtutem declarat
,
,

,

:

«Yobiscum Deus,
:

»

significat.

Signo ilaque fidem habcns

confide neque ultra Damasci Deos invoces, neque eos, qui

non sunt,

auxiliarcstibi adscribe;

sedEmmanuelem, utpote

Deum cum

hominibus aliquando versaturum,invoca, cum
,

perfecta fiducia sperans

ac nominis virtuti fidem habens.
,

Sed nos postquam huc devenimus
est
,

animadvertere par
diserte praxipiat

quo pacto prophetia domui David
qui ex Virgine nasciturus est
,

ut

eum

Emmanuelem nunquae

cupet.

Nam

tu ipsa

,

domus David,

jam Propheta?

ades, ejusque sermones audis,

eum

qui in vaticinio fertur,

eum tibi adjutorem frequentius evoca plerumque Emmanuelem appellans ac ut praesentern tibi Deum vociferans, Licet enim longissimis ab hinc temporibus futurum sit, ut eum Virgo
vocabis

Emmanuel;

ac

si

clarius diceret,

,

,

inutero gestetetpariat; quando prophetiae
adveniet, quando
ille

totius generis

complementum humani Salvator Jesed jam

clarabitur, alio utetur

hoc tempore lu
Tsa.
.

,

nomine domus David

a salute derivato;
,

quse

bonum

a

Deo pignus

vii.

i

j

COMMEVf.
accepisti
,

IN
,

HKSAIAM

s

CAP.

VII.
:

3o,

eum

invoca

Emmanuelem
fuisset
,

appellans

salutem

quippe

tibi

credenti et dictis obtemperanti

conciliabit. Si

enim dictum
»

«

nomen illud Et vocabunt nomen

ejus

Emmanuel,

visum

fuisset in

futurum tempus totam

prophetiam remittere; hoc enimpacto dubitandicausaamphibologia in sermone fuisset; quando quidem isqui sancta

Virginenatus est Salvatornoster,nonEmmanuel, sedJesus
vocatus est
his verbis
»
»
, ,

«

secundum Angeli oraculum Josepho editum Ne timeas accipere Mariam conjugem tuam
:

quod enim

in ea

natum

est

,

ex Spiritu sancto
:

est.

Pariet

nomen ejus Jesum ipse enim » salvum faciet populum suum a peccatis ejus *. t Si itaque Jesus non autem Emmanuel nomen accepit Dominus
autem filium,
et vocabis
, ,

noster etSalvator ex Yirgine natus

secundum prophetiam;
,

quomodo verum fuerit oraculum dicens «Et vocabunt no»men ejusEmmanuel?» Quamobremnon illomododictum
est,

non enim ab omnibus hoc nomine appellandus
,

erat;
»

sed accurate propheticus sermo sie habet

«

Et vocabis.

Tu enim

ipsa
,

,

domus David,

cujus causa hoc vaticinium
,

enunciatur

accepto salutis pignore

quo tempore cum
et victo-

inimicis congrederis,
rise

ipsum Emmanualem voca,
:

de inimicis partae auctorern adscribe qui aliquando quiex Virgine nasciturus; sed jam Deus et nobiscum est
tibi

dem
et

jam

magna ad salutem
,

tribuit.

Divino itaque prae-

cepto fidem habens

frequenter ipsum invoca adjutorem,

Emmanuelem
das
,

appelans.
,

Quadam enim hujusmodi ceu

in-

cantatione opus est

ut ne Damionibus auxiliaribus attenac per ipsum salutem

sed sohun

Emmanuelem invoces,

nanciscaris. Nonnulliverohaecminime cogitantes, in Evangelio

secundum Matthaeum, pro
»

illo et

«Vocabis, et Vocasic

bunt,
f

scripsere
,

:

at

prophetica lectio non

habet; sed

Luc

i ,

3o.

^O
llebraica lectio

EUSEBII PAMPHILI

cum
»

hac nostra congruit

:

et

omnes Interaut

pretes, «VocaLis,
i

ediderunL
,

Butyrum

et
,

mel comedet
eligere
,

antequam
*.

sciat ipse
,

,

«praeeligat

mala

bonum
,

»

Si ergo miraris

cum

natum Deum at credc quoniam infantium cibo usurus est. Non enim sccundum quamdain phantasiam
audias

homo

apparebit; neque species solum erit id quod gigne-

tur; sed

cumdcm

revera ortum subibit

,

ita ut

infantium

alimento utalur; butyro videlicet et melle, perinde atque
alii

infanles.

Et hoc quidem

humanum
, ,

cst

:

quod auille

tem Deitatem
mala
ac

ejus declarat illud est

quod priusquam

vel noverit vel praetulerit

eliget

bonum
vi

,

etc.

His

porro significatur vel in ipso ortu discernendi

praeditum,

bonorum patratorem; Emmanuelem
instructum
:

fuisse,

jam tunc
excutien-

judicii facultate

ac

malum quidem

tejn

,

bonum
,

vero duntaxat amplectentem. Talis quippe
,

naturae

inquit

vel ab ipso ortu futurus est.
,

«Et
»

erit in die illa

sibilabit

Dominus muscis
,

,

quoe do-

minabuntur

parti fluminis /Egypti

et api

,

quae est in re-

»gione Assyriorum-. »His vero significat ^Egyptiorum viro-

rum irruptionem
vente
,

:

quos
,

Judoeorum regionem

Deo venturos esse in Domino per solum nutum commoait

non

sine

et quasi sibilo excitante illos

ex ^Egypto

:

nec ex

tota illa; sed ex parte

quadam ejusdem. Vel
comparat

quia ^Egyptii,

cruore ct sanguine ab impura idololatria efluso delecta-

bantur

,

ipsos muscis
illi

:

Assyriorum autem

belli-

cam virtulcm, quod

hoslili spiculo
,

utercntur , ac caeteris

tunc gentibus imperarent

api similem dicit.

Haec porro

completa sunt tempore primae Jerosolymorum obsidionis

quo ^Egyptii quidem muscae
,

dicti

,

cum

rege suo Pharaone
,

irrumpentes

,

Josiam Jerosolymorum regem

inter cons-

picuos religiososque viros nemini
'

secundum interfecerunL

I*a., tii, i5.

Id.

,

ihid.

,

18.

COMMENT.

1N

IIESAIAM, CAP.

VIII.

4

1

Non

diu vero postea Babyloniorum rex Nabuchodonosor
exercitu
,

,

cum

delevit

magno superveniens urbem ipsam funditus Templumqne incendit totaque gente in captivita,
,

tem abducta, vastatisque
In die
illa

caeteris

urbibus

,

Judaeorum re-

gionis Assyrios habilatores constituit.
«
»

radet

quod

est ullra

Dominus novacula magna et inebriata, fluvium regis Assyriorum 1 » Non caput so.

lum radet olim comatum, cum Assyrii orbi imperarent; sed etiam pilos pedum, scilicet virilem formam, et barbam;
id est
,

ornatum

viris

secundum naturam consentaneum.
aliud genus

Novaculam vero

a

Deo inebriatam
:

inimicorum

nuncupat propheticus sermo

cujus opera regem Assyrioet

rum,

seu totum

eorum regnum
Pro
illo

potentiam abrasurum
,

Deum

esse praenunliat; ita ut humilis

imbellis, incompta,
;

et deformis appareat.

autem, Inebriata novacula
,

alius interpres
«

,

mercede conducta
,

habet.
,

Et

erit in die illa

nutriet

»

duas oves. Et
et

erit a

copia lactis
,

homo vaccam bovum et quam facient, ut butyrum
2
.

»

mel comedat omnis

qui derelictus fuerit in terra
et

»

Extremam paupertatem

inopiam

his subindicat

;

imo

etiam et raritatem frumenti ad cibum praestandum.
,

Nam

quod non bovum greges sed unam tantum vaccam homo possideat et quod non ovile, sed duas tantum oves alat,
;

extromae fuerit inopiae

argumentum

;

quinetiam quod

resi;

duus

in terra populus

butyro tantum et melle alatur

id

famem panis declarat. Hic porro erat populus sub Godolia, quem ob frumenti penuriam exiguo pecorum lacte et bu,

tyro in alimentum

usurum praenuntiat
in

:

universa regione,

ob virorum paucitatem
«
»

desertum

et in spinas conversa.

Et

erit in die illa,
,

omnis locus ubi fuerint mille vineae,
erit et in

mille siclorum

in

desertum

spinam

3
.

»

Quod

jgitur terra inculta et spinis referta sit,
'

frumento carebit;
Ib.
,

Isa.,

vn

,

20.

J

Jd.

,

ibid.

,

2i et 22.

3

a3.

^2

EUSEBII PAMPHILI
erit
,

neque homo qui residuus
aut vino nutrietur
iisque
;

naturae congruenti cibo
lacte
,

imo potius

butyro

,

et melle

;

non

a
;

numeroso bovum grege
ex una bucula
alius

,

neque ab ovilibus

congregatis
seris.

sed ex ovibus quibusdam et animalibus mi,

Nam

alius
«

ex duabus ovibus id
,

mutuabitur.

Et omnis mons aratus arabitur
:

et

non ve-

»niet illuc timor
»ovis
*.

erit

enim

a

deserto et spinis in pasxua

CAPIT

VIII.

«

Et dixit Dominus ad

me

,

Sume

tibi
2

librum novum

»grandem: etscribe
narrandi fecit ea
,

in illo stylo

bominis .»Postquam finem

quae in memoratis diebus futura sunt,

narrationem de ortu Emmanuelis resumit. Super quo do-

mui David praeceptum
nuelis

erat

.

ut incantationis loco

Emma
,

nomen

invocaret; idque

cum

spe ac fiducia

quod
sit.

ejus ope ab imminentibus

duobus regibus liberanda
,

Quia vero docuit Emmanuelem illum

stupendam

et ab
:

humana natura alienam generationem habiturum esse nam ex incorrupta puella et Virgine nuptiis experte nas,

citurus erat

;

admodum

necessario
,

Dominus

,

hic
,

,

Achaz

,

neque domui Judae

sed

ipsi soli
:

Prophetae

nou mys-

terium arcani ortus Emmanuelis revelat

quomodo

scilicet

futurum
ilaque ea

sit
,

ut Virgo in utero concipiat et pariat filium. Ut

quae ad

Emmanuelem
,

spectabant

,

non ad om-

nium aures spargerentur
1

sed potius in arcana
,
i

quadam

Isa.

,

VII, 35.

5

Id.

\

ni

C0MMENT,

IN

HESAlAM, CAP.

VIII.

4^

scriptura servarentur, jubet

Prophetam
stylo
:

sibi

sumere to-

mum novum
seu volumen

et
,

magnum,

sive,

librum, seu membranam,
,

secundum

reliquos

hominis , id est,

consueta et nota hominibus scriptura

est

quippe

alia

Dei

Scriptura non stylo hominis exarata, sed virtute Dei Verbi,

qua dignos
«

in libro vitae describit.
,

Et accessi ad Prophetissam
,

et peperit filium.
,

Et

dixit

»mihi Dominus
»

Voca nomen

ejus

cito spolia detrahe
est superius
,
,

praedare

,

velociter praedare

*» »

Quia dictum

Ecce virgo in utero concipiet
in praesenti
his
,

et pariet filium
sit

necessario

quomodo

id

factum

declarat ipse
si

Dominus

verbis,/^ accessi ad Proplietissam; ac

diceret, ergo

ipse in Prophetissam

superveniam. Prophetissam quippe
paritura est
,

vocat

eam

,

quae

Emmanuelem
erit
,
,

quia Spiritus
«

sancti particeps

secundum dictum

illud,

Spiritus

«sanctus superveniet in te
»

et virtus Altissimi

obumbrabit
ait,

tibi

2

Haec igitur virtus Altissimi, quae per prophetiam
,

ad Proplietissam futura quasi jam praeterita recenset secundum quamdam propheticam consuetudinem.

Et

accessi

Cito spolia detrahe. Ipse igitur erat

,

qui illum olim poten-

tem diabolum
«

alligavit, ac spolia ejus diripuit.

Et adjecit Dominus loqui ad
vult populus hic

me adhuc,

dicens

:

Quia

»non
»

aquam Siloam,
?

quae quiete fluit; sed
.

vult

habere Raassin et filium Romeliae in regem super vos 2
illa

Quaenam
ipsis
,

erat aqua Siloam
«

Emmanuel

ille

promissus
,

qui est

Fons aquae

salientis in

vitam aeternam

»

et
la-

fons aquae fluentis ad vitam quiete.

Tunc enim etiam

tenter et quiete incedebat
et

cum

populo, ut illum irrigaret,

animabus eorum prospiceret, cum nondum praedicatus

fuisset in

omnes
,

gentes.

Quamobrem
Siloam
,

apposite vocaturaqua
significat
,
,

quiete

manans

et fons

quod

missus.

Populus autem hic aDomino accusatus
'

cum
,

jussui parere

Isa.

,

vin,

3.

a

Luc.

i,

35.

3

Isa.

,

vm

5 ct G,

44
et

EUSEBII PAMPIIILI

Emmanuelem
,
,

vocare nollet
est.

,

qui erat aqua
igitur
,

illa

quiele

manans
essent

ab eo desertus

Quia

infideles

cum

regi

Damasci

et

regi Samariae inimicis suis sese

subjicere malebant,

quam
iis

jussa exequi

;

ideo

comminatur
iluminis
:

Scriptura, ipsos non
i

subditos fore, sed regi Assyriorum.

Ideo ecce reducet Dominus super vos

aquam

,

» »

fortem et multam
ascendet super

,

regem Assyriorum et gloriam ejus
,

et

omnem vallem vestram et ambulabit »super omnem murum vestrum et auferet a Judaea ho«minem .» Ad discrimen aquae Siloam quiete manantis,
:

1

,

multam opposuit quae erat rex Assyriorum. Tantam enim hostium multitudinem venturam vaticinatur, ut omnem Judaicae regionis latitudinem

aquam

fluminis fortem et

:

impleat, at ab ea auferatur
lere, aut

homo
:

,

qui possit caput extolut deinceps
illi

quidpiam perficere
id est
,

ita

caput

non habeant;

principes et reges. Quae reipsa eve-

nerunt Jeremiae prophetae tempore, quo irrumpens Nabti-

chodonosor rex Assyriorum
«
»

,

pracnuntiatis iinem imposuit.

Et

erit exercitus ejus

,

ut impleat latitudinem rcgionis
in

eodemEmmanuelis argumenlo insistunt incipiunt enim abEmmanuele, quod significat, « NobiscumDeus cognoscite gentes; » acrursum
tuae,

nobiscumDeus.wHaec quoque
:

,

in fine sententiae;

»in vobis, quia
est.

quem loqucmini non maneat nobiscum Dcus » iterum Emmanuel dictus
«

Et sermo

:

Postquam ergo Propheta memoratos homines coar,

guerat

quod noluissent

,

invocito

Emmanuele

,

inimicis

superiores evadere; ipse ex sua et sui similium pcrsona

Emmanuelem
»terrae
» sitis
, :

invocat dicens

,

»cite gentes et vinccmini, et

Nobiscum Deus. Cognosaudite usque ad extremum
«
:

qui fortes fuistis, vinccmini
:

nam

si

iterum fortes
,

ilerum vincemini

ct

si

consilium incatis

id dissi-

»pabit
1

Dominus
,

:

et

verbum quod loquemini non manebit

Isa.

\in

,

7 el 8.

C0MMENT.
»in vobis
tis?
,

IjV

IIKSAIAM, CAP.
1
.

VIII.

^S

quia nobiscum Deus
:

»

Quem
,

vero cognosce-

Ipsum Emmanuelem
,

nam

populus ex circumcisione

neque cognovit ipsum
credere voluit
didit.
:

neque

intellexit
,

neque prophetiae
se sub-

sed nec victus est
,

nec proecepto

Vos autem gentes

notitiam ejus, qui in prophetia
intelligentes
,

fertur, accipite, atque haec
ri;

nolite relucta-

sed vincimini superati. Audite praeceptum vos omnes,

qui usque ad
fortes

extremum

terrae habitatis

:

ac

si

qui in vobis

ac potentes, verbo cedite victi et superati; idque
,

alacriler agile, gnari, etsi nolueritis

vel invitos superan-

dos esse.

Quod

si

Dei consilio repugnantes,machinas quas-

dam

et insidias struxeritis contra

verbum

a

quo vocamini;
,

ut inania aggressi arguemini. Hsec porro dicimus

quia no-

biscum Emmanuel.
«

,

Sic dicit

Dominus manui
2
.

forti
»

:

Non obsequuntur

In-

,»cessui in via populi hujus

populum, ipsumque

ut forti

Judaicum manui immorigerum coarguit.
Transit ergo ad
,

Nam

ab

illa

vocati

,

cum

obsequi oportuisset

illi

contra
incjtdt,

non obtemperabant ac conlradicebant. Ne

dicatis

,

durum

esse
:

puli hujus

sermonem quod oporteat abscedere a via ponam hic quidem populus durum illum aestimat;
,

vos vero qui abscessistis a via populi hujus, ne dicatis

hunc esse durum
sunt
,

:

quod

si ii

ex
,

isto

populo qui increduli
,

insidias vobis struxerint

utpote qui defeceritis
,

at

vos timoreui

eorum ne

timeatis

nec ab

illis

pulsi contur,

bemini

:

solumque
3
;

Dominum

virtutum sancte colentes
:

eum timendum
»timor Domini
natur.
«

vobis adscribite

per

nam « Inilium sapientiae quem hominum metus omnis elimi,

Dominum ipsum
si

sanctificate
,

et ipse erit

timor tuus

:

»et
'

in ipso confidas
viii,

erit tibi sanctificatio
a

\

»

Si ergo

,

Isa.,

9

et

10.

Tb.

,

11.

3

Psal.

cx

,

10.

* Isa.

,

VIII

,13.

46

EUSEBII PAMPniLI
in

ait, 10 ipso confidas, erit tibi

sanctificationem,

ita

ut

corporeo sanctificio non ultra egeas. Sanctificium autem

apud Hebraeos vocabatur templum olim apud
tens
,

illos
,

consis-

ejusque interiora. Tibi itaque ab

illis

pulso

sed in

Domino confidenti, sanclificium erit, non corporeumtemplum verum ipse Dominus qui te sanctum efficit si tamen illi confidas. Ideo hoc templum nihil pertimescens,
;

,

:

abscede ab

illo

:

crede

,

et in

timore tuo confide
«

:

ipsum

quippe in sanctificium habebis.
»

Neque ad eum quasi ad
ruinae.»

petram scandali accedetis, neque quasi ad petram

Videne quomodo ipsum

Dominum lapidem

scandali et

petram scandali nuncupet? Atqui illum talem futurum
praenuntiat
iis
,

qui in Jerusalem et in duabus Israelis doat

mibus considunt;
fore

contra in se credentibus sanctificium
igitur

docet.

Quomodo

Emmanuel

iile

memoratis

hominibus factus
Virginis partum.
aiebat,
1

est lapis scandali et pctra scandali ? per

«

Judaeis

Quare divinus Apostolus haec docens quidem scandalum gentibus autem stul,

«tilia .»

Qui ergo

forti

manuiDomini immorigeri
esset

fuerunt,

illum in lapidem scandali et petram ruinae habuerunt

cum

natura

talis

minime

:

nam

in se credentibussanc
illae

tificium est.

Quinamvero illi?Domus, inquit, non domus illa. Duae quippe domus Israelis
,

Jacob,

erant; alia

principum

subditorum

alia.

Duabus porro
et in

hisce domibus,

id est, universae simul genti,
ditis
3

tam principibus, quam subscandalum fore
signi-

Dominum

in

laqueum

ficat.

aTuncmanifesti eruntqui obsignant legem,nediscant 2 .»

Nam

qui Evangelium susceperunt, et qui vivere didicerunt
,

secundum no-

vum Testamentum
nentes
legi
,

quasi sigillum impo-

ipsam deponunt ,quia ob meliorem invectam,
utilis est
:

non amplius
1

iidem
i.6.
,

ipsi

,

videlicet

ii

,

qui

Evan-

I

Cor.

i.

a3.

'

Isa, viii

COMMENT. IN HKSAIAM

,

CAP.

IX.

47

gelium susceperunt, gratiamper Christum ferendam expectantes dicent
,

«

Expectabo
et

Dominum
in
,

,

qui avertit faciem
*.
2
.

suam
«

a

domo Jacob,

confidam

eo

Ecce ego

et pueri

mei

quos dedit mihi Deus
,

»

Ju-

daici

quidem pueri corporei sunt

ex viro et muliere
«

pueri vero
»

Domini qui haec oracula fundit,
dante

Non ex

san3
:

guinibus neque ex voluntate carnis; sed
ipsi tales
filios
,

exDeo nati sunt

Patre

qui non ultra Moysis legi at-

tendant; sed sciant expectare
«
»

Et erunt in signa

et

Dominumet in ipso confidere. prodigia multa in domo Israel a Doin

mino Sabaoth, qui habitat

monte Sion. » Sive

alio

modo,

sion hi

tantum pueri a Deo mihi mirabiliter
alia

dati sunt; sed

etiam

plurima signa et prodigia fient in
in prophetia enuntiatur.
«

quo tempore
»

domo Israel Et cum dixerint
,

ad vos

,

Vocate eos, qui ex terra vociferantur
:

et engastri-

»mythos qui ex ventre loquuntur
»

non populus ad
:

Deum
in

suum exquirent de
licet

vivis

a mortuis

legem quippe

»auxilium dedit; ut dicunt,

Non

sicut

hoc verbum; de
igitur

»quo non
ejus

dona dare
,

*. »

Postquam

de pueris

Christi locutus fuerat
,

nempe de
,

Apostolis et Discipulis

necnon de

signis et prodigiis

quae per eos edita sunt,

queis gentium vocatio facta est; haec consequenter docet

populum novum
tutum, quem
qui ex

et

recentem exgentibus

a Christo consti-

ita fere

alloquitur; hsec audite discipuli mei,
:

qui a gentilium multiplici superstitione translati estis
iis
,

si

qui vobis olim notis et familiares erant

,

sive

patres, sive cognati, vos ad pristinum

repetendum erro,

rem

invitent
in

,

ut ab

iilis

adhibitas divinationes

oracula ac

similia

admiratione habeatis; ne eorum consilio ob:

temperetis

ne miremini Daemonas ex ventre

hominum

lo-

quentes
1

,

quos vocant Pythonas, neque eos qui ex
vni,
17.

pra&sti-

Isa.

,

2

Ib., 18.

3

Joan.i,

i3.

^lsa.,

vm

,

19

et

ao.

4S
giis

EUSEBU PAMPHILI

quibusdam de

terra asceudere putantur
colite.

;

sed solum

Dominum vestrum
rore ductae
,

Nam

si

genles singulae, elsi er;

suo tamen Deo adliaerent

quid aliud
,

iis

agen-

dum

veram notitiam acceperunt quam ut Deum suum quaerant neque a mortuis vita penitus orbis cu,

qui

,

,

,

rosius inquirant, et sciscitentur de rebus

ad vivos spec-

tantibus

?

Dei itaque verbum et legem Evangelicam datam
,

vobis in auxilium nacti
et

ex ipsa discite quaecumque
fleri

vultis,

hanc sectemini
«

:

quia

nequit, ut

ille

donis a vero

dimoveatur.

Et veniet super vos dira fames
1
.

:

et erit ut esurietis, do:

»Iebitis, et maledicetis principi et patriis legibus
»

et respi-

cient in coelum supra

»

Cum

ergo quis divinae legis trans,

gressor ac dcsertor effectus erit

in

olTendiculum deductus

ab

iis

qui oracula et daemoniacas divinationes praetendunt
,

hunc fames ralionabilium ciborum occupabit
cessus menlis, et iracundia
tiones incidet
,
:

necnon ex-

atque in blasphemas cogita-

maledicens
«

illi

olim regi suo

,

quem Deum
angustia ost

suumvocabat.
»

Et non perplexus
»

erit qui in

usque ad lempus.

CAPUT

IX.

«

Iioc

primum bibe
2

:

cito fac, regio

Zabulon

et terra
,

Nephlalim,
«Galilaea

et caeteri qui

maritima

et trans

Jordanem

gentium .\ult enim ut

ii,qui

magna

salutaris Doi

adventus luce dignati sunt, fructum rationabilis potus opol>a.
,

viu

.

ai.

Ibid., ix,

i

C0MMUNT.
ribus reddanl.
clarat.

II*

IIESAIAM,
Galilaeis

IX.

49
dc-

Primo itaque

Lonum nunlium

Par quippc cral regioneni iliam non

silentio praete-

rire, in

qua Emmanuel

in suo

ad homines advenlu moras
:

facturus eral. Regio

autem

erat Galiiaea

imo cliam trans
incolis

Jordanem

erat haec Galilaea, iu
:

qua frequentius versatus
et

Chrislus est

quare salutarem potum
vivifici
,

lucem ejus

primo annuntiat. Hujus porro
sibiliter
laeac

potus imagincm sennuptiis in

exhibuit Scrvator, quando

Cana Gali-

celebratis,

primum miraculum

cdidit, aquae scilicet

in

vinum mutationem.
«

Populus, qui ambulabat in tenebris,
:

vidit

lucem ma,

»gnam
»

habitantes in regione et
1
.

umbra

mortis

Iux splen-

debit supcr vos

»

Et

alias

quidem
,

in tenebris agebant in vcrae lucis ignoran,

qui antequam Christus illucesceret
tia

umbra autem mortis erant quotquot morta« Anima quae peccaveril liter peccaverant secundum illud 2 » Sed quamdiu is qui peccat ad mortem » ipsa morietur in praesenti vitadegit; non ita prorsus absorbetur a morte, ut
erant
:

in

,

,

.

,

non

possit resipiscendo salutem nancisci; scd

nec ex

illa

penitus liberatur, quare dicitur esse in

umbra

mortis. Cae-

terum

his

prioribus illucescens
is
,

,

magni luminis gratiam

elargitus est

qui in

hoc

vaticinio fertur. In haec porro
ita

regione primb

magnam

populi nmltitudinem acquisivit;

ut etiam Apostolicum

erant

illi

in tenebris

chorum ex ea deligeret. Quinam ergo et umbra mortis versantes nisi qui
,

prius ignorantiaDei detinebantur, etmoriis animae servituti
addicti erant
«

?

Multitudo populi,
te
,

quam

dcduxisti in

laetitia

tua, et Ia>

ntabuntur coram
»
»

sicut qui laetantur in messe, et
:

que-

madmodum laetabuntur qui
jugum
;

dividuntspolia quia auferetur

ipsis

impositum

3
.

»

Sive, quia multi quidemcredide-

runt
'

sed multo plures in incredulitate manserunt; jure di,

Isa.

ix

,

2.

a

Ezech.

xxw

,

\.

3

Isa.

,

ix

,

3 rl

/j.

XXIV.

/,

5o
citur niultos ex

EUSEBII PAMPHILI

populo salutarislaetitiaeconsortes
,

fuisse.

His
il-

porro significat

quoad obvium

litterae

sensum, regionem

lam

,

ubi aliquando ex quinque panibus

turbam virorum

quinque millium enutrivit; aliquando aulem ex septem panibus , quatuor millia virorum
,

praeter mulieres et parvulos.
«Laetitin

Quamobrem dictum
»laetati

est

secundum Symmachum,
,

sunt in conspectu tuo

sicut laelitia in messe.» Sic

itaque qui in messe nutriuntur, confertim et simul epulari
solent.

Secundum
,

inlelligendi rationem vero
,

,

Apostoli Salii
,

vatorisnostri

necnon eorum successores

ac

qui ad lioc
,

usque tempus Ecclesiarum ejus praesules fuerunt
titiaein

divinae

lae-

conspectu Salvatoris nostri parlicipes erant , nieten,

tium instar operantes quia messis gentilium operarii erant
perfusi gaudio ob

fructuum
est
»

in singulis Ecclesiis

abundan,

tiam.

«

Quia ablatum

»supra collum eorum.

jugum ipsis impositum et virga Grave jugum illud excusserunt,

ejus qui peccati servituti se coliigabat, quique virga caput

ipsorum deprimebat

;

ut Apostolicam praedicationem in

anima fundantes
fortasse,

,

se peccati servituti
ait, spoliis

non

inflecterent. Sive
,

jugum,

olim impositum

ablatum

est;

necnon virga eorumdem spoliorum
positum

collo imposita.

Grave

quippe jugum erat animabus Diaboli servituti subjectis im;

ac mortalis virga

,

quae collum deprimeret

,

ac

deorsum
ii ,

inclinari cogeret; quibus ablatis merito

gaudebant

qui haec spolia dividebant.
«

Yirgam enim exactorum
l
,

dissipavit
,

Dominus
:

sicut in die

»Madian

»

Theodotio sane
et

exactoris

interpretatus est

expetentem

exactorem singulnriter exprimens; videlicet

Diabolum, qui exactoris humanarum animarum vicem agebat, et quasi vectigalia exposcebat
illi
,

nimirum peccata quae
in

admittebant. Historia vero Madian spectans exstat
:

Libro Judicum
'

narratque tempore Gedeonis

,

ininiicos

non

Isa., ix

;").

,

COMMF.NT.
instructa
sibili et

IN

HESAIAM

,

CAP.

IX.

5l
,

armorum

acie superatos fuisse; sed occulta

invi-

divina virtule. Sic itaque, perinde atque Madianitis
,

accidit

hosles occulta

manu

superati sunt; alque

nunc
non

ait

dissipatam fuisse virgam exactoris Diaboli, necnon aliorum
qui

cum eo
,
<t

animas

hominum

exigebant. Alius vero
,

exi-

gentium

sed, inobseauentium

dixit.
,

Quia

omnem amictum dolo collectnm

et

vestimentum

»

cum commutatione restituenletcupient, si fiantigne com»busti. » Quia cum Diabolus ornatum anima? et amictum
,

ejus, atque tunicam principatus

qua induebatur, illam
illani

captivam ducens
quit
:

,

diripuisset

,

nudam

ac fcedam reli-

ejusitem comites, adversariae potestates ab ea tribu,

lum exigebant dolo
exactores
illos

et fallacia contra illam utentes;

jure

omnia persoluturos
,

esse dicit Spiritus proet

pheticus, his verbis
»

«

Omnem

amictum dolo collectum,

vestimentum

ipsi qui

cum commutatione restituent.» Iidem vero olim ab animabus hominum vectigalia exposcerent,
memoralo tempore
soluturi esse dicuntur.
,

omnia
« »

in

Quia parvulus natus est nobis

et filius datus est nobis

:

humerum ejus. Et vo»cabiturnomenejus,magniconsilii Angelus. Adducamenim » pacem superprincipes, pacemetsanitatem ipsi.» Quosnam
cujus principatus factus est super
principes
Ecclesia

memorat gerendum
,

,

nisi

eos qui ab ipso ad principatum in

constituti sunt? Discipulos dico et

Apos-

tolos ipsius

necnon eorum per totum orbem successores
est ut

quibus datum
colerent
,

sana mente essent, et
,

pacem mutuo
,

cum ipsis diceret « Pacem meam do vobis »cem meam relinquo vobis. Magnus principatus ejus
pacis ejus

pa
,

-

et

»

non

erit finis

\ Secundum Theodotionem vero
»

»Pacis ejus non erit terminus.

Quantus porro

fuerit ejus

,

qui in prophetia fertur, principatus inielligas,

si

Ecclesiam

ejus in toto orbe conslitulam consideres; sed multo magis
1

Joan. xiv, 27.

52
si liis

EUSEBII PAUPIIILI

de

illo

Aposloli testimoniis

animum

adhibeas, quibus

ait
b »

,

«

Secundum operationem
,

potenliae virtutis ejus,

quam
,

operatus est in Chrislo

suscitans illum a mortuis

et

constituens illum in dexlera sua in ccelestibus, supra
et potestatem, et

ommaest

»nem principatum
»

virlulem,

et

dominaIta

tionem

,

et

supra

omne nomen quod nominatur

*. »

gnus
finis;

est Salvatoris nostri principatus, et pacis ejus

non

nam

interminabilis, senectutis expers et incircum:

scriplusille est
»

quare dictum

est.
2
.

«

Orieturin diebus

ip-

sius justilia et
«

abundantia pacis
et

Super thronum David

regnum

ejus

,

ad dirigendum

»et

palrocinandum

ci

in judicio et in justitia.
»

Amodo
in

et

»in saeculum zelus Domini Sabaoth faciet haec.

Observes
throno

accurate

,

non

simpliciter
,

dictum

fuisse

ipsum

David sessurum esse

sed etiam supcr

regnum

ejus ad re-

gendum

illud;

nobis subaudientibus venturum illum esse
,

ad restaurandum thronum Davidis

et

tabernaculum

ejus,

quod lapsum
captivitalis

fuerat.

Quia enim a temporibus Babylonicae
et

eversum

sublalum fuerat rcgnum Davidis

:

ac prophctiac aderant,quae vaticinabantur thronumDavidis
solaris luminis instar
ille

illuslraturumessetotum orbcm, hanc
,

promissionem impletum venit
,

ex seminc quidcm Da-

secundum carnem natus animas autem hominum illuminans ac regnum ejus apud omnes totius orbis gentes
vid
,

confirmans. In his quippe regnumDavidis crexit, a Judaeis

sublatum. Et hoc

praestitit

ab hoc lcmpore usque in saecu-

lum;

ita ut illud
,

,

amoclo, initium lemporis definitum sig-

nificet

quo tempus ejus ad homines adventus declaraautem, in sempiternum, infinitum ac perpeluum

tur; illud

regnum
de eo
,

ejus declarat.

Obscrvandum autem
,

est
,

,

primam
illum ex
si

qui in prophetia fertur

praedictionem

Virgine nasciturum essc declarare; secundam vcro; ac
'

Ephei.

i ,

19.

*

Psal.

ixm,

;.

COMMENT. IN HESAIAM
quaeratur, quo pacto id futurum

,

CAP.
,

IX.

55

sit

ipsum

Dominum
:

sic

loquentem inducere

,

«

Et accessi ad Prophetissam
,

et in

»utero accepit, et peperit filium; «tertiam autem

virgi-

neum partum non
penda?
illius

ultra

memorare

,

ncque
,

modum

stu-

secundum Deum conccplionis utpote nobis hanc rem jam edoctis; scd do Filio ipsius verba facere
nosque in theologiae ejus arcanis instituere. Caeterum nescio

quo pacto

ii

,

qui ex circumcisione sunt
,

,

haec de vulgari

puero

dici statuant

nolentes admittere Salvatorem nos-

trum, cui ipsa opera testimonium adferunt,

cum
,

eventus

rerum, sermones obsignet.
»

«

Zelus Domini Sabaoth faciet
et

haec.

»

Quis zelus
,

nisi ille

bonus

condecens

quo

ille

incensus est

ad salutem

iis

omnibus parandam

,

qui sub

dominio Diaboli erant,

et in

impietatcm pertracti fuerant?

«Mortem
»Israel
:

et

Dominus super Jacob, et venit super cognoscet omuis popuSus Ephraim et qui semisit
,

»dent in Samaria in contumelia

et

alto

corde

,

dicentes
,

:

»Lateres ceciderunt; sed venile dolemus lapides

et caeda1

»mus sycamlnos et cedros, et aedificemus noLis turrim .» Id est ii qui Samariam incolunt Israel nuncapati et populusEphraim vocati, quia regibus tribus Ephraim subditi
, ,
,

erant, irridentes et vilipendentes Jerusalem

,

ipsam ex

la-

teribus structam dicebant, ac tegulas habere ex sycaminis,
sive

secundum
,

reliquos interpreles
si
illi

,

ex sycomoris

,

factas.

Deinde vero
sent,

ac

prsestanliorem

urbem

slructuri es-

eam ex

incisis lapidibus et

ex cedris se aedlficaturos

esse pollicebantur; et tcmpli in Jerusalem stantis loco

turrim

sibi excitaturos

inSamaria; ideo quia
,

illi

in

tantam
eis

arrogantiam venire ausi fuerant
his verbis
:

deinceps comminatur
,

«

Et franget Deus eos

qui insurgunt super
2
.

«monlem
riam cnim
1

Sion, et inimicos dissipabit
,

quia

,

inquit

,

ii

qui
,

Secundum histoSamariam incolebant talia
»

Isa.

,

ix

,

8, <)et io.

7

Ibid.

xi.

54

EUSEBH PAMPHILI

ausi sunt, et petulanter agebant contra

montem

Sion

,

et

contra Deuni ibidem cultum; eos se, quasi ex
perbiae celsitudine
Ii

magna

su-

depressurum

et

fracturum comminatur.
insurrexerunt, etiam in

quippe qui contra

montem Sion

ipsum

Deum

impie agebant, quos se humiliaturum et condicit;

fracturum esse

nec ipsos solos
:

,

sed etiam inimicos

ejus dissipaturum
Israelis

esse

significans eos ex

Damasco
est.

,

qui
reibi:

commilitones erant, ul prius traditum
qui contra

Ac

liquos

omnes

montem

Sion et contra

Deum

dem cultum
ex
,

insurrexerunt, se dissipaturum esse pollicetur
,

quorum numero alii ex oriente erant alii ex occasu medii autem eorum Graeci erant. Hi etenim omnes solis memoratum Israelem pleno ore devoranles atque in suum
,

idololatriae

errorem dejicientes,

se

iis

,

qui contra

montem

Sion insurgebant, auxiliaturos ac commilitones eorum futuros esse promittebant.
«

Et abstulit Dominus ab Israel caput
et

et

caudam, magvultum ad-

»num
»

parvum
hic
est

in

una die, senes

et eos qui

»mirantur, hoc
iniqua
,

est

principium; et Prophetam doceutem

cauda.

Pro

»Israel, Aqtdla, et disperdet

Dominus ab Dominus; Sjmmachus vcro,
illo
,

abstulit

»et disperdet

Dominus; Thcodotio,

et auferet,
sit
:

»

in

futuro

dixerunt; quasi Deus haec facturus
prsedicit
,

quae ante

e\entum
,

ut auditores
ipsis

ad poenitentiam provocet

ne quae

commioatur
nia
,

eveniant.

Lna porro
,

die se praedicta

om-

quai

quidem perspicua sunt

facturum esse

dicit; id

est,

uuo eodemque tempore.
est

Cum

autem

dicit

caput et

caudam, brutum animal

significat; id

quippe non homi,

num proprium
animalium
ct
,

,

quod caudam habeant

sed brutorum
:

quibus populum similem esse dicit
ralionabilem et irralionabilem
:

vel

caput
,

caudam
«

,

;

principem

gubditumet ultimum vocat
cens,

magnum

et

quod eliam sic declaravit diparvum. Pro illo qui vultus admiran,

C0MMEKT.
»tur;

IN

HESAIAM

,

CAP.
,

IX.

55

Symmachus

,

ct
et

venerabilem

»

interpretatus est.

Hic ergo venerabilis
vero
,

senex, caput esse potest; cauda
,

Propheta qui iniqua docet

qui quasi bruti animalis

ultimum

membrum

est.

Hos

igitur

de medio tollendos

atque uno tempore exterminandos esse interminatur.
«

Et succendetur* quasi
devorabitur
,

ignis iniquitas

:

et quasi gra-

»men siccum
»

ab igne.

Et succendetur in
colles

densitatibus saltus

et devorabit

omnia quae circum

»

sunt

*.

»

Se ut bonum animarum agricolam, haec facturum
;

esse

comminatur Dominus
Domini combusta

ut iniquitas
«

eorum deleatur
Propter furorem

instar herbae sylvestris ab igne absumptse.
»irse
»

est universa terra, et erit

populus
:

quasi succensus ab igne.

Homo fratris sui non miserebitur

»sed dcclinabit ad dexteram, quia esuriet, et comedet a
»sinistris
,

»chii sui.

non saturabitur homo comedens carnes braDevorabit enim Manasses Ephraim et Ephraim
et
,

»Manassen, quia simul obsidebunt Judam. In

his
2

omnibus
in-

»non aversa

est ira, sed

adhuc manus excelsa. »Ita ut
,

surgat frater in fratrem

ac

nemo proximo suo
ita

parcat,

omnesque mutuo agant
inter utrosque seditio
,

ut inimici;

ut coorta et ardens

et civile

bellum eb usque veniat, ut
,

duse

illae

ortee,

Ephraim et Manasses ex uno patre Joseph ac sub eodem regno degentes atque unam eamdemtribus
,

que urbem incolentes Samariam, contra

se

mutuo

insur-

gant, ac brachia invicem devorent, bello contra

Judam

inferendo, ac obsidioni Jerosolymaj non ultra vacanles,
sed conlra se

mutuo

gladios acuentes

,

ut se vulneribus

conficiant ac deleant.
'

Isa.

,

ix

,

18.

a

Isa.

,

ix, 19

,

uo

fet

21,

56

EUStBII P4MPIIIM

CAPUT

X.

t

Yae scribentibus maliliam
:

:

nam
ut
'
.

scribentes malitiani
ju-

»scribunt
» »

declinantes judicium
ita

pauperum, rapientes
sit illis

dicium inopum populi mei;

vidua in rapi-

nam, etjorphanus in direptioncm » Illum Israelcm dictum, videlicet Judaicum populum regno Samariae subditum, de
his item
,

praeter ea quae superius

memorata sunt

,

accusat

Scriptura, diccns, eos ob contentionem et disceptationem

eorum, qui

veras Dei prophetias adulterabant, falsa vali-

cinia comminisci.

Erant itaque

,

erant pseudoprophetae

multi in Israele ccntraria loqucntes ct contraria scribentes
iis,

quae veri Dci Prophetae tradebanl. lidem vero ipsi scripla

nefaria edebaol, et

omni improbitate

referta

:

in miseros

pauperes dominatum exercebant, ac violenter supcrbequc
agebant
in

o^phanos et viduas patrocinio carentes. Tales
scriptis

item dixcris cos, qui hodic perversis

simpliciorum

animas evertunt.
«

Et quid facient in die

visitationis ?

nam

tribulafio vobis

»e longinquo venict. Et ad cujus auxilium confugietis? Et
»

ubi relinquetis gloriam vestram, ne cadatis io abductio? »

»nem 2
«

Comminatur ergo
veniet?

iis

propheticus sermo dicens
,

:

Et quidfacient in die
ipsis

visitationis

»

qua tribulalio

ct ira

procul
a

Nam cum

ca procul cxistat; quia ipsa
,

mc Dco
vi

eliniinala est; vos sane
,

quibus haec dicuntur,
altraxistis
«
:

quasi

utentes contra vos ipsos
,

cam

qua sua
his

perveniente
:

ad cujus auxilium confugicris?

Super

Isa.

.

x

.

i

ot >.

s

Ihul.

,

3 ft

|

COMMENT.

IN

HESAIAM

,

CAP.

X,

5^
»

»omnibus non aversa

est ira;

sed adhuc nianus excelsa.

Nam
neret.
«

iis

qui in praesenti accusantur,
,

eadcm

in absurditale

permanentibus

consequens erat

,

ut ira

quoque permamanibus
et

Vae Assyriis, virgae furoris mei

:

et ira est in

»eorum. Iram

meam

in

gentem iniquam mittam,
pulverem
l
.

po-

»pulomeo
»

praecipiam ut faciat spolia et depopulationem
in
»
,

et

conculcet civitates, et ponat eas

Ad haec
conseAssyrii

usque perseveravit accusatio populi; post
quenter ad minas a prophetia enuntiatas
,

quam

non diu

irrumpenles Samariam obsident, et totam ipsorum regio-

nem

depopulantur, novemque Judaicae gentis tribus in As-

syriorum terram captivas abducunt. Post enarratam ergo
populi Israeldicti caplivitatem
,

ad eosqui captivitatem ab,

duxerunt sermo transfertur. Hi porro erant Assyrii
haec prsesentia comminatur.

quibus

Quod autem cum
,

haec dice

rentur,

jam populus ab

Assyriis translatus et

Samariam ob-

sessa fuisset, hinc

palamest, quod ibidem ex Assyriorum
,

regis persona dicatur

«

Cepi Arabiam, et
,

Damascum

et

»Samariam
»capiam; ac

:

quemadmodum illas sic etomnesprincipatus rursum, Quemadmodun feci Samariae, et om,

»nibus manufactis ejus

sic

faciam Jerosolymae.

»

Docet

autem historia in diebus Achaz ascendisse regcm Assyriorum Samariam et obsedisse illain ac tuncquidem par, ,

tem populi captivam duxisse
Ipse autem

:

sub Ezechia autem Achazi

successore universum populum transtulisse in Assyrios,
«

non

sic cogitavit, et iu

anima non

sic ar-

»bitratus est; sed avertet

mens

ejus ad genies cxtermi-

«nandas non paucas. Et
» » »

si

dixerint ei, tu soius es princeps:

respondebit

,

An non
et

cepi regionem supra
:

Babylonem
inquit

et

Ghalanem
et
1

,

cujus turris aedificata est
,

et cepi
,

Arabiam
,

Damascum
Isa.
,

Samariam
a

2

? »

Cum meam

po-

x

,

5 et 6.

Ibid.

,

7,

8

et 9.

58
testatem acceperit
,

EISEBII PAMPHILI

non

sic

ille

arbitratus est; sed elatus

mente
set.

fuit ac si
illo

populum

meum

propria virtute debellasalias

Nec

contentus excidio, infinitas
:

gentes se in

vasurum minatur
fuerant

quia illam praestantiorem ac sub Dei

tutela positam debellaverat.
,

Quamobrem
ac dicentibus
:

iis
,

,

qui subjecti

mirantibus
;

eum,
ille

«

Tu

solus

es

princeps

»

respondet

his verbis

Me principem non«

dum
»
»

vocetis

neque dominum, quandoquidem omnes undi:

que regiones nundum cepi
has cepi
tilia
,

caeterum

Quemadmodum
eorum,

sic et

omnesprincipatus capiam. Llulate sculpet

in

Jerusalem
,

Samaria

*.

»

Ad
,

ipsos Assyrios

que principem

qui hoec

tam arroganter proferebat
,

ser-

monem dirigit. Vae iram meam contra
,

Assyriis

ait

quia non intellexerunt

facinorosos

illos

excitatam
:

,

talem

ipsis

inferendae ultionis potestatem indidisse
se suaptc virtute gentes debellasse
»
:

sed opinnbantur

«

Quemadmodum enim
faciam Jerosolymae

feci

Samariae et manufactis ejus;
2 »

sic

»et idolis ejus

Jerosolymam itaque Samariae paria perpraedicit, auditores
,

pessuram inlerminatur. Haec porro
conversionem
et poenitentiam

ad

provocans

atquc excmpli
Assyrius

formidine ad resipiscenliam invilans.
inquit
,

Non enim

haec contra

Samariam

patravit; sed ego

Deus, idaequi-

que ob incolarum ejus impietales. Igilur secundum
tatis

leges, par est eos qui in Jerosolymis degunt pari obiis
,

sidioni et excidio tradi, quia ipsi paria

qui

jam meinofncere in
,

rata passi sunt
«

,

perpetrarunt. impleverit

Et

erit

,

cum
et in

Dominus omnia
visitabo
gloriae

»monte Sion
»

Jerusalem
,

,

mentem magnam

principem Assyriorum
3
.

et

celsitudinem

oculorum
et eoesl

»ejus

»

Uis consequenter docel., Assyrios tandem

runi principem, etsi
cirrogantia egerinl
'

cum
,11.

lali

,

quali
et
'

jam declaratum

,

Samariam

Damascum
,
i

subegerint

l«a.

,

x

,

lO.

.

'

lhi«l.

Ibid,

».

COMMENT.

IN HKSA.JAM,

CAP.

X.

5<J

tamen ad certum usque terminum usuram temporis habituros; quo elapso imperium eorum non ultra consistet
, :

diuturno

illo

ac florenti imperio funditus everso.
,

«

Dixit

»enim,

in;

fortitudine faciam

et in
,

sapienlia prudentiae

»meae auferam terminos gentiuni
»

et fortitudinem

earum
neque

devastabo

*.

»

Deo quippe gloriam non

tribuens

,

secum reputans universorum Deum esse, qui ipsi et Israelem et Judam et omnes alios supplicio dignos tradiderat; altum sapiebat, cogitans, et ad seipsum dicens, secundum
,

Symmachum
«

,

«

In virtute

manus

feci

,

etc.

»

Et commovebo urbes habitatas,
quasi

et
,

universum orbem

»
» »
»

comprehendam manu
licta

nidum

et quasi ova dere-

auferam

:

et

non

est qui efFugiat

me

,

aut contradi-

cat mihi,

Numquid
,

gloriabitur securis sine caedente? aut
,

exaltabitur serra

sine trahente illam

ut quis efferat vir-

»gam aut lignum? At non sic, sed mittet Dominus Sabaoth » in honorem tuam ignominiam^ et in gloriam tuam ignis
comburens accendetur 9 » Ad hanc superbam cogitationem; sive ea cujusdam adversariae potestatis fuerit, qualis
»
.

erat princeps regni
et

Persarum

,

et princeps regni
sic
,

Medorum,
dixerit
,

princeps regni Graecorum;

enim quispiam

esse principem regni

Assyriorum

arroganter agentem

atque has voces emittentem; sive ad hunc, inquam, sive

ad regem Babyloniorum

,

qui

Jerosolymam

obsessit, et
et donaria

Templum
abstulit,

incendit, et

omnia sacra vasa ejus

ac in ipsa Babylone idolis suis consecravit; ut,

pote qui gravia et insana proferre ausus esset

respondet
,

propheticus sermo Deinde
:

,

6

omnium

stul tissime
,

non

vi-

des non posse securim

,

nullo operante

ad lignum caeden-

dum

se

movere; neque serram ligna posita secare, nemine

trahente, neque yirgam

quempiam
?

percutere, nequelignum
erat
,

suopte motu quemvis caedere
'

Gogitandum sane
et

ne-

Isa.,

x

,

i3.

2

lbid.

,

ij

,

i5

16.

Go

EUSEBII PAMPHILI
tibi, irse

que

Dei ministro, talem adfuisse potestatem

,

ut

infinitas gentes
alios

domares
,

,

neque ut

alios

quidem caederes
,

percuteres

civitates integras captivas duceres

ac insecuri

numeram muilitudinem
et virga acerbior; nisi
disset. pisti;

protereres

,

quavis serra

,

Deus

his suppliciis dignos libi tradi,

Nudc porro
ita

ut te

eorum cogitans altos spiritus cemagnam illam mentem esse putares. Xon
nihil
,

enim pacem illam Dei
oculos ponebas
:

sed

te

mentem omnem exuperat ob omnium maximum esse ratus, ac
quae

superbis oculis conlra

Deum

elatus

,

gentium terminos
et
,

confundere cogitasti
navit,
«

,

quos definivit Deus

pulchre ordi-

Quando separabat altissimus gentes ut dissemina»bat filios Adam; constituit terminos gentium secundum »numerum Angelorum Dei » Tu vero sapienlia et erranti prudentia tua arbitratus es posse te a Deo probe constitutos terminos alio transferre, atque totum orbem ditioni tuae subigere. Nam aestimasti, neminem iis prospicere vel patrocinnri, Deumque homines qui sunt super terram nihil curare quamobrem gentes orbis universi, quasi pullos
l
.
:

desertos

,

aut ova derelicta te

capturum opinatus

es.

Opor-

tet igilur recla cogitalione

putare, te ne eos quidem quos

subegisti

,

sine nutu Dci domuisse.

Undc namquc
,

tibi lalis

poteslas adfuisset, nisi

Deus

id permisissct
et

neque

te ut
,

instrumento ad castigationem

supplicium eorum

qui
?

correctione et conversione opu* habebant, usus fuissel
«

Et

erit

lumen
:

Israel in

ignem

,

et sanclificabit illum

»in igne urente
»illa die

et devorabit quasi

foenum sylvam. In
2
.

extinguentur montes, et colles et sylvae

»

Ipse qui

olim populum
illum,
tibi

suum
illum

illuminabat Deus, et sanclificabat
est.

superbo ignis cfFectus
in

Pro

illo

autem, «Et
,

wsanctificabit

igne urcnte,»

Symmachus

«

Et

»sanclus ejus in flammam.
1

Nam
,

tibi, inquil,

Assyrid, qui

Dc.it.

,

XXXII,

1.

'

I-n

,

X

17

Cl

COMMEAT.

IN

IIESAIAM,
,

CAP.

X.

Gl
cjui

impie et tumide cogitare ausus es
olim ejus lux fuit,
vero
,

sauctus Israel, et

iii

flammam
,

ct

iguem evadct. Collibus
et qui alii praeerant,

montibus

et sylvis

c re

comparat illam Assyriorum
,

multitudinem, duces autem eorum
quasi colles et montes dicit.
id est
,

Sed

illi
,

quidem extinguenlur;
vel invili
,

illi

olim graves et ardentes
illos

frigidi

cva-

dent. Mors quippe

devorabit

,

tantum non

et

animas

cum cum

corporibus absumens.

Quod autem

animse non una
:

corporibns tollantur

,

cuique manifestum est

quod

animae firmitatem subindicat.

Cum

sylvam

dicit, multitu:

dinem
vero
,

qtiae

ut

cum rege Assyriorum erat denotat Carmelum ait Symmachus necnon ejus divitias nuncupat
, , ,

voluptates
violentia.
« »

quae

absumenda

dicit

ab ullrice prsedicti ignis

Et devorabit ab anima usquc ad carnes

:

et erit qui

fugiet quasi fugiens a

flamma urente. Et qui relinquentur
,

»

ex

ipsis

numerus erunt

etpuer scribet eos 1
illc

.

»

Cum
si

haec,

inquit, Assyrio contigerinl,

fuga se proripict, atque

omnes qui cum

illo

erunt, idipsum agent.
,

Quod

qui-

dam

pauci relinquantur, tot erunt

ut possit quivis pue?

rulus illorum

numerum

assequi

,

ac scriplo consignare

reliqua multitudine de

secundum litteram et secundum mentem dictasunt; secundum litteram quidem si ad Nabuchodonosorem rcferantur qui
medio
sublata. Haec et
,

,

Templum
tia

incendit et urbein;
,

secundum mentem vero,

si

ad potestatem adversariam
feruntur, perpessa

quae
,

cum

ea

,

quae in prophe-

esset

adversariorum Assyriorum

potentia confestim sublata est.
«
»

Et

erit in die illa,

non

ultra adjicietur
,

residuum

Israel,

et qui s?.lvi fuerint
illos

ex Jacob

»in
»in
1

qui se injuria

non ultrafiduciam habebunt afFecerunt; sed fiduciam habebunt
Et
erit

Deo sancto
Isa.
,

Israel in veritate.

residuum Jacob

x, iq,

6f
»in

IiUSEBII

PAMPIIILI
inquit, praedicta
,

Deum

fortem*.

»

Quo tempore,

omnia

contra

memoratum principem Assyriorum

opere com-

plebuntur^ qui ex Judaeorum populo in captivitatem ad-

ducto residui erunt, ab inimica regione
et in

liberi
iis,
,

evadentes

propriam reversi, non ullra attendent
,

quibus an-

tea

animum adhibebant Daemonibus malignis qui animas suas laeserant et omnium sibi malorum causa fuerant; sed
,

Deo tandem

soli

applicabuntur, utpote qui redemptor
sit.

sibi

et Servator effectus

Haec vero reipsa completa sunt

Cyri Persarum regis tempore, qui Judaeos omnes in captivitate agentes remisit,

cum
,

Zorobabel
qui

,

Jesus

filius

Jose-

dec sacerdos
erant
,

magnus

et

ex Babylone reversi,

cum Esdra et Nehemia Templum excitarunt, urbem,

que ipsam restauraverunt.
«
»

Et

si

fuerit populos Israel sicut arena maris
2.
»

residuum

ejus salvabitur

Promiscuam et inutilem

gentis multitu-

dinern,quoepostreditumexBabyloneusquead Romanatemporaregionem incoluit, indicat propheticus sermo hiquippe
:

erant sicut arena maris,

quorum residuum tantum salutem
illis

consecutum
crediderunt
,

est.

Hi porro ex

erant qui in Christum

Discipuli ejus, Apostoli et Evangelistae.

Nam
,

arena maris multitudine quidem innumerabilis; verum inutilis est

ad agriculturam.

Cum

ergo populus Israel

in-

quit, in multitudinem

innumeram

difFusus fuerit, ita ta-

men

ut inutilis

sit

ad fructum secundum
,

Deum

ferendum;

tunc multitudo quidem eorum peribit
quiae salutem consequentur.
»

ac sola3 ejus reli-

«

Quia verbum abbreviatum
3
.

faciet

Dominus

in universa terra
,

»

Evangelium novi Tes-

tamenti clare subindicat

quod

in universa terra praedica,

tum
dicla
1

est.

Abbreviatum quippe erat verbum evangelicum
his verbis

quod omnia Moysis praecepta non complecteretur. Ha?c

commemorat Apostolus
,

,

«Hesaias aiilem
i\.

Isa.

x

,

ao

et 31.

'

IbiH.

,

'>/>..

3

Ibid.

,

COMMENT.
»

IN

HJESAJAM

,

CAP.

X.

G5

dicit

de Israel
,

:

si fuerilj

nuinerus filiorum Israel tanquam
fient.

»arena maris

reliquiae salvae

VerLum enim con1
.

»sumans,
«

et abbrevians faciet
dicit

Propterea haec

Dominus super terram Dominus Sabaoth Noli timere
,

»popule meus, qui habitatis
» »

in

Sion, ab Assyriis, quia in
te
,

virga percuti et te

:

plagam enim inducam super
»

ut

videas viam /Egypti

2.

Hortatur itaque ne timeat Assyrios
ait

nam venturum quidem
pugnaturum
lur,

esse, ut ejus
;

eorum regem et Jerusalem opincolae brevem plagam experianillum re infecta fugientem re,

ceu virga percussi
esse.

at

versurum

Quae sane completa sunt
:

Ezechia

filio

Achaz
lis,

in

Jerusalem regnante

qui vir fuit

non

patri simi-

sed justus et
,

permitlente

rex

omnimode religiosus. Etsi igitur, me id eorum interrumpat; attamen ad correptc
,

tionem tantum virga perculiet
tis

non cum

gladiis et hasinflicta

bellico

more victorirruet
sit

in te.

Haec porro virgis
:

tibi

plaga non praeter rationem erit

causam quippe cur
,

Assyrio concessum
ignores opportet
misisti
rii
,
:

ut moderata te plaga afficiat
viae in

non

quiaenim
ut ad

/Egyptum denuo
et

te

com-

idololatriae
,

Achazi tempore deditus; ideo vos Assy-

virgae Iradidi

sanam mentem

conversionem re-

ducerem.

Adhuc enim paululum, et cessabit ira furor autem eorum. Et suscitabit Deus super » meus super consilium »eos secundum plagam Madiam in Ioco tribulationis et fu«
:

:

»ror ejus in viam ad mare
vobis

,

in

viam /Egypti

3
.

»

Siquidem
contra

cum
,

rege vestro Ezechia ad meliorem frugem reverac

tentibus

Deum

agnoscentibus
:

,

indignatio

mea

vos accensa cessabit

me autem

vestrae saluti patrocinante,

Assyrius turpiter per vestram regionem, perque vestras ur-

bes fugiet, a loco in locum sese fuga subducens.
«
1

Et

erit in die illa
,

auferetur
Isa.
,

jugum

ejus ab
,

humero

tuo,

Rnm.

ix

,

r>r

.

2

x

,

->.\.

3

Tbid.

a5

et *j6.

G^
»
»

EUSEBII PAMPHILI

et

timor ejus super

te

,

et

corrumpetur jugum ab humeris
:

vestris. ^ eniet

enim

in

civilatem Angae
vasa

et transibit

in

»Maggedo,
vitatem

et

in

Machmas ponet

stia.

Et transibit
ci-

«vallcni, et venict in Ang^c.
»

Timor apprehendet Rama
:

Saiil.

Fugiet filiaGallim, audietur iiiLaisa

audie-

»tur in Anathoth. Et obstupuit Madebcna, et habitatores
»

Gibbir. Consolamini hodie in via nt maneat. Consolamini
,

»manu montem
»
»

filiam Sion

,

et collcs in

Jerusalem. Ecce

dominator Dominus Sabaoth conturbabit gloriosos
fortitudinc
,

cum

cl cxcelsi injuria
ait ille

contercntur, et humiliabunalloquens, liber
,

*tur 1 .»Tu qulppe,
et

populum suum

omni metu vacuus

eris

:

qui vero fugiebat

prius vcniet

in civitalem Angse; inde verc
bit
,

alium in locum commigra:

ibique defatigalus

,

sarcinas ponet suas
in
:

deinde istinc
Saiilis,

alio transibit,

unde veniet

urbem quam vocant
atque
sic turpiter

postea vero in alium locum
tolletur;

de medio

vosautemconsolabimini,etsolatiumaccipietis, non

amplius Assyriorum jugo subditi.
illaque brevi correptione

Lt enim ab ingruenle
,

non fugiant
Sion ;

sed permaneant

Consolamini
salem.
«

s

ait

,

filiam

vidclicet habitatorcs Jeru-

Et cadent excelsi gladio
2

:

Libanus autem

cum

cxcelsis

»cadet .»^ ide mihi

quam

saepeetquoties excelsosnominet,

quorum ccetum Libano
cit.

et ejus allissimis cedris

similem

di-

Quare diclumest alibi,«^idi impiumsupercxaltatum,
«

»et elevatum sicut cedros Libani;
»

et alias

iterum 3

,

»A ox

Domini confringentis cedros
:

et

confringetDomintis cedros

»Libani
'

et

comminuet
,

eas

tanquam vitulum Libanum \»

Isa.

.

x

.

xxxvi,

3.

27, 28
*

29, 3o, 3i, 32 ct 33.

a

Lbid.

,

34.

3

Psal.

Ibid.

xxvju .5.

COMMEIST.

IIV

IIESAIAM

,

CAP.

XI.

1)0

•^^^^^^v^^^^^^^-^^^v^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^v^v^v^^^-x^^-v^^x^v^^ v-vvv vvvv- vv-w vwv

CAPUT

XI.

«

Et egredietur virga de radice Jessae
»

,

et flos

de radicc

»ascendet'.

Quopacto
sit

pra^dictoruru
,

omnium

contritio et

ruina futura

deinde declarat
:

ex radice Jessae proditu-

ram virgam
»deradice

esse vaticinans

qua3 virga
,

omnes sublimes
reliqui

conteret et humiliabit. Quare subdit
Jessae.
,

«

Et egredietur virga
,

»

Pro illoautem, de radlce

omqui

nes Interpretes
lia,

d trunco verterunt. Etenim tribus et fami,

ex qua Salvator prodiit
emiserat
,

ceu quidam truncus erat

,

nondum ramos

quia post captivitatem in Baby;

lone, ex successione Davidis reges defecerant

ideo videtur
,

mihi truncus vocari genus Davidis secundum carnem
jus pater erat Jessae.

cu-

Tempus itaque quo

illa

prius

memorata

futura sunt declarans,

admodum opportune
in

Christi ad ho-

mines adventum subjungit. Quia enim
qua3 ad

praeccdentibus ea
,

ortum ex Virgine spectabant edocuerat atque vointelligibiles

cabula

ejus

virtutes indicantia
et

protulerat

;

consequenter in praesenti quo ex genere

ex qua tribu
sit
,

quae opera ejus ad homines adventus edilurus
nuntiat.
«

prae-

Et requiescetsupcreum SpiritusDei, Spiritus sapicntiae
,

»et intclligentiae
»

Spiritus consilii et fortitudinis

,

Spirilus

scientiae etpietatis. Replebit

eum

Spiritus timorisDei.

Non
quo

»secundum opinionem
»lam arguet
1

judicabit, nequc

secundum loque-

5
.

»

Cuivis volenti facile est deprehcndere
'

Isa.

,

xi

,

1.

Id.

,

ibid.,

>.

et 3.

XXIV.

66
pacto Salvator
et

EUSLBII PAMPHILI

Dominus

noster,

non secundum opinio,

nem

judicabat.

Nullius
,

enim personam accipiens
Pontifices in
«

modo

Scribas et Pharisaeos
fidenter arguebat
«
,

mox summos

Templo
1
.

quibus etiam haec dicebat.

Auferetur

a vobis

regnum

,

el dabitur genti facienti fructus ejus
:

Sed nec secundum loquelam arguebat
adibant dicentes
Ille
,

nam

alii

ipsum
2

«Magister, scimus quia verax es, etc.

»

vero non secimdum loquelam

eorum arguebat

:

quare

gnarus malitiae eorum dicebat, quid
«

me
,

tentatis, hypocritcB?
et
3

Sed judicabit humili judicium

arguet humiles
si

»terrae, et percutiet terram verbo orissui .» Intelligas,

audias

eum

alibi

dicentem,

«

Nelite putare

quod venerim

»pacem mittere super terram: non veni pacem mittere, «sedgladium \ «Gladius autem erat verbum oris ejus, quo terram et terrenos eorum qui in ipsum crediderant ,
,

sensus de medio toilebat.
feciet

«

Et in spiritu per labia inter-

impium.

«Interficiet

impium, atheos ac impiosdaemoet dicaot,

nes in spiritu increpans et procul abigens verbo per labia
ipsius prolato; ita ut
illi

clament
5
.

«

Quid nobis

et

»tibi, filiDei? venisti ante

tempus torquere nos. Novimus
»

»te quis
«

sis,

sanctus Dei

Et

erit justitia cinctus
6
.

lumbos suos,

et veritate cir-

cumvolutus Iatera sua
aurea,
et lapidibus

Quemadmodum enim
;

rex zona
et
ei

preliosis praecingitur

sic

qui

in prophetia ferlur,

zonam

assignat justitiam et veritatem.

His item
justitia,

"\

erbi Deitas

intelligi potest.
,

Ipse quippe
«

erat
est
,

ut docet Apostolus his verbis
justitia

Qui factus

»nobis sapientia a Deo,
»et redemptio
7
.

quoque

et sanctificatio

»

Ipse quoque Servator in Evangeliis diet

xisse scribitur,
'

«

Ego sum lux,

veritas et vita

8
.

»

Haec
Math.,

Matth., xxi, 43.

a

Ibid., xxii. lG.

x, 34.
XT^, 6.

5

Id.

,

viii, 29.

6

Isa.

,

M,

5.

— —

3

Isa.
:

,

xi

I

Cor.

— i,3o. —
,

4.

*

*

Joan .,

COMMENT. IN HESAIAM

,

CAP. XI.

67

igitur, veritas scilicet et justitia ejus,

qui ex radice Jessae
regio
et

prodierat,

constringebant latera et lumbos in

militari habitu:

sermone, ejus contra occultos

et invisi-

biles hostes
«

apparatum declarante.

Et simul pascet lupus
:

cum

agno,
,

et

pardus

cum

»haedo accubabit
»

et vitulus, et taurus
,

et leo

simul pas-

cent

,

et

puer parvulos aget eos
(

et

bos et ursus una

»pascenlur, et catuli

»comedet paleas \
rapaces
:

»

eorum simul erant, et leo quasi bos Lupi quidem inter homines sunt virj

a nequitia vero sua recipiscent, ita ut

cum

agnis
ovili

mitibus et mansuelis eorum animae sub uno Ecclesiae
degant. Alii vero longe immaniores
efFerati virJ, nihil
9

atque vehementer
,

a pardis discrepantes

bclluae ferocita-

tem deponentes, una cum
ribusaccubabunt.
crudelitatem et

hoedis simplicioribus ac mitio-

moribusperquam similes, voracitatem suam mutantes, una cum
Alii vero leoni

infantibus Ecclesiae recens ortis, quasi taurus et vitulus

pascent

,

eodem cibo ex
in Ecclesia

divinis Scripturis petito utentes.

Quod

si

videas regios viros dignitate et praestantia in hac
,

vita ornatos

Dei

cum

pauperibus ex inflma

plebe congregatos, ne cuncleris dicere etiam hac ratione

impletam esse Scripturam. Omnes itaque jam memoratos
lupos
9

agnos, pardos

,

hcedos

,

leones, vitulos et tauros

,

ut dicitur,

puer infans
dictum
est.

aget. Illud

autem aget, quasi conre

gregabit,
licet
iis
,

Quod
et

ipsa

gestum perspicere

qui praesulum multos vident in Ecclesia Christi

ob animisimplicitatem
discrepare; etsi

innocentiam, nihil ab infantibus

tamen

praefecti sint

eorum, qui ab omni
porro
ait,
«

genere

in

unum

congregantur.

Cum

Et bos
,

»et ursus pascentur simul et una erunt catuli

eorum

»

hic quoque mansuetorum, et ad animae agriculturam ido

neorum
1

hominum, aliorumque
xi
,

moribus

efFeratorum,

I$a.

,

6

et 7.

68

EUSEBII PAMPIIILI
describit.
et

communionem

rum, improborum
catuli

Tu ergo qui divitum et paupebonorum filios in Ecclesia collectos
»

vides, prophetiae testimonium reddes, quae ait,« et simul
»

eorum

erunt.

Leo itaque

natura

carnivorus,

instar

animalis herbivori palea

nutritus,

jure

habeatur

pro homine feroci ac inhumano, qui nudae divinae Scripturae lectioni gaudeit.

Ac enim mens

in occulto latens,
littera

ipsumtriticum acverbum animabus alendis aptum;
vero
«

mentem

et

sensum complectens
in foramina

,

palea fuerit.
,

Et puer infans

aspidum
l
.

et in cubilia

fi-

»liorum aspidum

manum

injiciet
,

»

Foramina

et cubilia

aspidum ac progenies eorum

fortasse corpora fuerint eo-

rum

qui a Daemonibus agitantur, ubi ceu in latibulis et
illi

foveis reptiles

et venenati spiritus

cubabant, corporeis
Christi,

sensibus ceu foraminibus utentes.

Hos porro puer

vir quivissiinplex etmalitia infans, Salvatoris virtute depel-

manum suam iis injicit, nihil mali inferre valentibus, propter eum quiexradice Jessaeprodiit, qui potestatemfiliis
lens,
suis dedit calcandi

supra serpentes et scorpiones, et supra

omnem
«

virtutem inimici.

Et non nocebunt, necpoterunt pcrdere
2
,

quemquam
,

in

»monte sancto tuo
nec
alius,

»Hicest monsillesuperiusmemoratus,

quam

coeleste et

Evangelicum verbum

in

quo

domus Dei

et Ecclesia ejus aedificata est.
,

Ne
,

quis igitur hic

memoratum montem
cat ac subjungit,
»

illum acstimet esse
,

opinantur, in angulo Palestinae situm
«

dicti

quem Judaei mentem expli»
:

Quia repleta

est universa terra cognisic in-

tione

Domini

,

ita

ut aqua multa operiat maria

dicansEcdesiam Deiper totum orbem
cognitionem in
illa

stabilitam,

piamque
nequitiae

praedicatam
,

,

quae

totam

liujusce viiae salsuginem

ceumagno aquarum

fluctu inun-

det
1

,

et

totam animae nequitiam expurget.

Isa., xi, 8.

?

Id.

,

9.

COMMEKT.
«

1N

DESAIAM

,

CXV.

XI.

6()

Eleritin die
:

illa

radixJessae, et qui exsurgit imperare

»
»

gentibus

in ipso gentes

sperabunt

:

et erit requies ejus
,

honora \

»

In
,

illa

ergo die, ut palam est

intempore a pro-

phetia notato
est,

hic ipse qui ex radice Jessae surrecturus
,

postquam surrexerit

id est, post resurrectionem ex

mortuis, nonJudaeorum rexerit, neque perinde atque David ejusque successores
rabit,
,

in

parvo quodam angulo impe

sedin universam terram imperium obtinebit. Quare
ejus

nusquam

mortem

scripto tradit, sed

requiem vocat,

gloriam et honorem. Hic quippe Sevvatoris nostri erga ho

mines oeconomiae

finis erat

:

quod
:

ipse Servator indicat in

sua adPatrem oratione his verbis
»

«

Pater glorificame gloria

quam habui, antequammundus
«

esset,

apud

te. »

Et
,

erit in die illa, adjiciet

»suam
»

Dominus ostendere manum ad zelandum residuum populi quod relictum fue,

rit

ab Assyriis, etab /Egypto

et a Babylonia, et ab jEthio-

»

pia, et ab Elamitis, et ab ortu solis, et ex

Arabia 2 .» Quia

igi-

tur Propheta eum,qui ex radice Jessae surget ad imperandum

gentibus, vaticinatus est, adjecitque,

«

in

eum

gentes spein

»rabant,
proesenti,
tur,

»

Judaicum item genus necessario memorat
nihil utilitatis

ne quis suspicaretur eum, qui in prophetia

fer-

populoex circumcisione
«

allaturum esse.

Docet itaque, quo pacto
»ostendere

in die illa; »id est,
«

tempore ad-

ventusejus qui in vaticinio enunciatur,

adjiciet

Dominus

manum suam,ad zelandum
»

residuum populi.

Pro quo Aquila, «adjiciet,
»

inquit,

«

Dominussecundomasui
;

num suam
«

,

ad zelandum residuum populi

»

Sym-

machus,
enim
in

adjiciet

Dominus secundo manum suam, ad
populi
sui.
»

»possidendum

residuum

Quemadmodum

yEgypto afflictum Judaicum populum semel ab

oppressione liberavit,

Moysem
1

extensa
xi
,

:

manu sua mirabilium efFectrice per qua manu stupenda illa prodigia in
,

Isa.

,

io.

~

Ib.

11.

JO

EUSEBII PAMPHILI
edidit,

^gypti regione

eodem modo iterum

adjicict

ma-

num suam,

quasi secunda vice mirabilibus edendis operi,

bus illam movens
diose conservet.

ut residuum populi possideat
sive in
,

,

ac stu,

Nam

Assyriorum regione
,

sive in

iEgypto

,

in

Babylone

in zEthiopia

in

Elamitarum terra

ac in reliquis orbis partibus ex Judaica gente
persi essent
,

quidam

dis-

ex eorum numero eos qui in Christum cre-

diderunt, ac
sunt
est.
,

secundum electionem gratue residuum
ipsis

efFecti

gloria afficiendos et

studiose servandos esse dictum
:

Quod

sane

operibus declaratum est

nam

per

Discipulos et Apostolos ipsius, ac per alios ex Judaeis, qui
Christi

verbum susceperunt,

Ecclesia Dei constituta est

:

per eos item Ecclesia gentium
sis

omnium

coaluit, ac univer,

nationibus Evangelium traditum est
,

Deo

signis,

pro-

digiis

variisque virtutibus ac Spiritu sancto

per gra-

tiarum divisiones testimonium suum addente. Eos autem
qui

verbum ab illis proedicatum accepere sub tutela sua Deus studiose fovet, et gloriosos apud omnes efficit.
,

«

Et levabit signum in gentes
et dispersos

,

et

congregabit perditos
alis

»Israel,
»terrae.

Juda congregabit ex quatuor
iniinici
,

Et auferetur zelus Ephraim, et

Juda periqui ex cir-

»bunt. Ephrann non oemulabitur
wbulabil

Judam
,

et

Judas nontriiis,

Ephraim \

»

Nam

Christi Discipuli

cumcisione erant, primo praedicantes
crediderunt
,

ex

ipsis
:

eos

,

qui

congregarunt
,

in Ecclesia Christi

qui sane
,

olim perierant

ut Servator declarat his verbis

«

Ite

ad

»oves, quae perierunt
in

domus

Israel
:

2
.

»

Haec porro fecerunt
et

quatuor
,

alis sive

plagis terrae

Orientem

Occiden-

tem Septentrionem et Meridicm percurrentes. Illis itaque primo Evangelicum verbum tradiderunt deinde reliquis
,

gentibus proedicarunt.

Quamobrem diclum
Matth., x, G,

est,
»

«

et

con-

«gregabit perditos Israel, et dispersos Judae.
'

Quis con-

J»a.

.

xi

,

12 et i3.

7

COMMENT.

IN

HESAIAM

,

CAP. XI.
is

71
illis

yregabit, nisi Apostolicus chorus, sive
dicatur, ex radice Jessae ortus
?

qui ab

prae-

In una porro Ecclesia tunc

congregabantur, non ultradissiti, neque separati ut antea,
«

Et volabunt in navibus Allophylorum
1
.

,

mare simul
cir-

»praedabuntur

»

Oportuit igitur eos, postquam gentes

cumquaque

adierant, etiam maris itinera emetiri. Quasi

quam celeriter cursum maris conficiebant, ita ut brevi quam plurimis gentibus Evangelium praedicarent. Et sane modo pedibus, modo mari iter agebant non Judaeis gubernatoribus usi sed viris qui nondum Ghristum susceperant. Hac vero ratione etiam mariapraedabantur; his significantur insulae quarum incolas dum in
volantes igitur
, ,

transcursu peragrarent, salutari doctrinae subjiciebant.
«

Et eos qui sunt ab ortu

solis, et

Idumeain

:

et in

»Moab primo manus
»

injicient. Filii

Ammon

primi obe-

dient.

»

Praedabuntur, inquit, Christi Discipuli etiam eos
:

qui ab ortu solis sunt

narratur quippe

eorum quosdam
penetrasse.

usque ad Persaruin

et

Indorum regionem

Quia

vero Prophetae hujus tempore, Idumaei, Moabitae et

Am,

monitae

,

genles

illae

Arabicae, circa Judaeam posilae

ini-

mici et hostes videbantur esse Deo penes Judaeos culto

ob absurdam quam fovebant idololatriam
ii

,

jure ac merito

nominalim commemorantur, utpote quipiam religionem
sint.
:

ab Apostolis annuntiandam suscepturi
«

Et desertum reddet Dominus mare ./Egypti

et injiciet

»manum suam
tum quidem
,

super flumen in spiritu vehementi 2 .» yEgypsensilem illam ^Egyptiorum regionem esse

necessario confitendum est; sed
gorice accipienda
:

mare

et

flumen ejus

alle-

quae in tempore a prophetia indicando

vastanda fore
ostendat

ait

,

quando Dominus abjecturus
,

dicitur, ut

manum suam. Etenim adjectio jam peractis
addenda esse
signiflcat.

rebus

alia similia
'

Olim quidem Moysis

Isa., xi, i^.

a

Ib.

,

i5.

KUSEBII PAUPIIILI

tempore uianus Domini

filios Israel
,

eduxit ex /Egypto

,

pcr

Mare Rubrum

transire fecit

et induxit in

terram promis-

sionis, quae prius

Allophylorumerat. Nunc autem per eum,

qui ex radice Jessse prodiit, ipsa Domini manus,

bonorum
salutaris

accessionem afferens
Evangelii praecones
,

,

Apostolos Salvatoris

,

et

ipsosque Judaeos et ex Judceis profec-

tos, gloriosos et aemulatione dignos per
fecit;

totum orbem
illi,

ef-

imo etiam

in ipsa /Egypto

,

quo

libere

nemine

obstante,peragrabant,et ad /Egyptiacamidololatriam ever-

tendam

ultro citroque permeabant.
et

Ac

illi

quidem Moysis
spon-

tempore, fugientes Pharaonem
Discipuli

/Egyptios, exierunl;

autem

Ghristi ingressi sunt in
Illis

/Egyptum

,

tanei salutaris verbi praecones.
sensili

temporc Moysis mare

more divisum, aqua vero .^Egyptii fluminis in sanguinem mutata est; at bonorum accessio memoratis temporibus facta, mari quidem /Egyplio vastationem, flumini vero eorum extremam siccitatem minatur, ut Evangelii
prascones nullo obice /Egyptiorum regiones circumeant

multorum quidem deorum superstitionem evertant; Dei autcm qui supra omnia est et Christi ejus ex radice Jessac
ac
,

Observandum autem est quo pacto non regionem /Egypti sed mare vastaturus csse Doprodeuntis, notitiam tradant.
,

minus dicatur, Scriptura copiosam
his indicante.

idololatriac
faciet
,

varietatem

Pro
alii

illo

autem,

«

Deserlum

Dcus mare
Et anathe»

yEgypti; »tres

similiter interprelati sunt

«

wmatizabit Dominus linguam maris /Egypti.
malitia3

Si

itaque

hujus

vita3 colluvies

mari comparatur

,

vide annou
qui

merito
olim
»

atheorum impiorumque
ignorabant
, ,

hominum linguam
,

Deum

ut sic

Pharao declarabat
,

«

Noo
ut ne

novi

Dominum

et Israel

non dimittam

»

anathematizalu,

rus

Dominus

esse dicatur

secundum

tres interpretes

ultra yEgyptiacalinguasuperstitioniserroremconfirmarent,
.«-ed

eloquia Dei proferre

,

ac jurare in

nomine Domini

Sa-

COMMENT.
baoth ediscerent
declarat. Sic
,

IN

HBSAIAM

,

CAP.

XI.

^3

quod futurum
quos

esse in sequentibus

sermo

porro anathematizata est /Egyptiaci maris
,

lingua

,

ut

malignorum

illi

colebant,
,

Daemonum

oracula penitus silerent

,

divinationesque
,

ac malae artes

quas praestigiatorum opera exercebant
quae

prorsus cessarent

omnia impleta sunt post praedicationem Evangelicam

TEgyptiis factam. Indc vero etiam penes nos tota

eorum,

qui apudyEgyptios

dii

existimabantur,exstincta virtusest
et

atque

omnium improborum
exundans

atheorum, qui per totum

orbem ^Egyptiaco similem
illud olim

idololatriae

morem

sectabantur,
,

et fluctibus agitatum

mare

extremam

passum
«

est vastitatem.
injiciet

Et

manum suam

in fliimen spiritu vehementi,
,

»et percutiet septem canales
»calceati

ita

ut transeant per illud
dicit
,

\

»

Spiritum vehementem
evertit
,

iEgyptiorum regum
vero canales
,

eum qui primus Romanorum ducem. Septem
,

si

animo perpenderis

sic intelliges

,

olim

quidem unius
perabat

fluvii

maximum alveum
soluta et eversa,
obtinuisse,,
alii

fuisse

,

quo iEgypti

regia indicabantur; ea vero
:

omnibus circum gentibus im-

illa

autem

partes distributam

eam

quosdam regulos in quorum alii quidem
alii

Libycas partes administrabant;
tractus
,

separatim Thebaeorum
qui-

alii

iEgyptum

et

Alexandriam. Et ex his
,

dem

praefecturis exornati sunt

quibus publicarum et pofuit; alii

liticarum

rerum cura concredita
efFecti
;

vero bellicorum

ordinum duces
memoratas

et hi

omnes

a majori potestate

ad

dignitates evecti; postea vero ad privatam con,

ditionem redacti

canalibus jure collati sunt, ad comparaillos
,

tionem fluminis apud

exundantis; regii dico, quod
,

omnem una ^Egyptum
tum
'

ac simul gentes circumpositas

uno
in

alveo inundabat, una regia potestate in universos dominaobtinente.
,

«

Et

erit transitus derelicto

populo

meo

Isa.

xi

,

io.

74
»/Egypto
:

EUSEBII PAMPHILI
et erit Israeli,quasi dies

qua exivitexiEgypto

1

itautdeinceps/Egyptus EvangeliiChristipraeconibus pervia
sit,

nullo obstante vel ingressum prohibeute. Quapropter,
,

utpote jam sublato iEgyptiorum regno
ratione apud ipsos exstincta
,

ac demonica ope-

Evangelica praedicatio quiete

annuntiabatur.

CAPUT

XII.

«

Et dices

in die illa,

benedicam

te,

Domine"2

.

»

Quem,

admodum enim
per aridam
,

Moysis populus mare rubrum
;

quasi

olim trajecit
,

ac post transitum, canlicum
gloriose

canebant dicentes
»rificatus est
3
;

«

Cantemus Domino,

enim

glo-

»

sic et Evangelistae Salvatoris nostri
ipsi videlicet
,

qui in

prophetia feruntur, iidem
daica genle
relicti
,

qui ex tota Ju-

fuerant

cum

nullo obstante

cursum

suum

perficerent

ac totam yEgyptiorum regionem per-

vaderent, Judceis quidem Evangelium praedicantes in synagogis,

ex gentium vero conversione Ecclesias Christi

constituentes;

canticum novum, perindc atque
,

illi

tem-

pore Moysis, canere docebant eos
perceperant;

qui opera sua fructum
a

hoc

scilicet

canticum olim
:

Domino per
in die
,

propheticum sermonem praenuntiatum
»illa;
>

«

Et dices

benedicam

avcrtisti

Domine quoniam furorem luum et misertus es
te
,

,

iratus es mihi

et

,

mihi. Eccc Deus
illo, et

»meus, Salvator meus
Ist.
,

,

fiduciam habebo in
la.

non

ti-

xi,

i^i.

J

E\od. xv,

'

Isa.

.

xn

,

i.

COMMKNT.
» »

1N

HESAIAM
et laus

,

CAP.

XII.
,

7O
et factus

mebo
est
,

:

quia gloria

mea
,

mea Dominus

mihi in salutem
«

»
,

et quae
»

sub haec prosequitur. Illud

ergo

iratus es
:

mihi

pristinorum peccatorum confesyEgyptii

sionem exhibet
vocationem
ira

quorum causa

ante salutarem
,

Dei digni erant; illud autem

«

avertisti fu-

»rorem tuum
missionem,

a

me

,

et misertus es mihi,

»

peccatorum

re-

illis

post vocationem

concessam,
facta
,

significat.

Nam

gratia et veritas per
,

Jesum Christum
iis
,

cum

ipsis

iEgyptiis

tum omnibus

qui Filium Dei susceperant
dedit.
.

vinculorum solutionem,
»

et

peccatorum veniam

Ethaurite aquam

Haec item,

cum gaudio ex tam aqua quam fontes
,

fontibus Salutaris 1

»

Salutaris, allegorice

sunt accipienda.
cente,
» «

Haec porro intelligas ipso Servatore disitit

Si quis

veniat ad
,

me,

et bibat

:

qui credit in

me

,

sicut dicit Scriptura
2
.

flumina de ventre ejus fluent

»

aquae vivae
,

»

Fontes igitur Salutaris, sermones Evangelici

sunt
«

ex Spiritu sancto ceu imbres emissi.
illa
:

Et dices in die

,

Hymnis

celebrate

Dominum

,

cla-

»mate nomen ejus
brate

annuntiate gentibus gloriosa ejus.

Me-

»mentotequoniam exaltatum estnomenejus. Hymnis cele» »

nomen Domini
\
»

,

quia excelsa fecit
,

:

annuntiate haec

in universa terra

Illud

«

dices

,

»

chorum Evangelista,.

rum
cet

Salvatoris nostri compellat. Inilla, inquit

die, scili-

tempore

in prophetia signilicato

,

tu praeco salutaris
,

Evangelii, ^Egyptiis qui praedicationem susceperint, dices
«

Hymnis

celebrate

Dominum
ejus.

,

clamate nomini Domini
:

»

annuntiate in gentibus gloriosa ejus
est

mementote quoniam
,

»exaltatum
stolicus,

nomen

»Haec quippe tu
,

chorus Apo-

cum

Diseipulos docebis tuos

proferes, praeci-

piens

illis,

ut ne sileant,

sed salutaris beneficii gratiam
ut audiantur. «Exultate

omnibus annuntient, clamentque

»et laetamini, qui habitatis Sion, quia exaltatus est sanc'

Isa.

,

xii

,

3.

*

Joan., vu

,

3^.

3

Isa.

,

xn

,

\ et 5.

76
»

BUSEBll PAMPUILI

tuslsrael in

medio ejus 1 .» Jam plaribus traditum est Sionem
in

esse
est.

Evangelicum verbum,

quo Ecclesia Dei

sedificata

Quoniam

igitur sanctus Israel 10

medio

Ecclesiae exalilla es-

tatus est; jure, inquit,
tis,

exultate ct laetamini qui in
Israel in

ut pote qui

sanctum

medio vestrum habeatis

secundum promissionem ab
»
»

ipso factam his verbis,

«Lbi

duo, vel tres, congregati fuerint in nomine meo,
in

illic

sum

medio eorum

2
.

CAPLT

XIII.

quam \idit Hesaias filius Amos, contra Babylo»nem. Super montem campestrem levate signum, exaltate «vocem ipsis ne timeatis, advocate manu aperite prin«

^ isio,

:

,

»cipes

s
.

»

^ aticinatus ea quge in
init

adventu Christi futura
:

sunt, aliud

argumentum contra Babylonem
et

deinde

secundum

addit de Phylislseis; postea tertium contra

Moa-

bitidem,hinc contra Damascum,

post haec sequiturvisio

iEgypti; sextum deinde, visioldumeae, sub ha?c, assumptio
Arabiae;

quam

excipit

visio

vallis

Sion

,

demum,

visio
alie-

Tyri. Haeporro

decem

prcphetias
,

mutuo

cohaerent, de

nigenis gentibus prolatae
plectitur,

quibuscum vallem Sionis com

cum

alienigenis

Judaicum item populum evos<

cans.

quadam meminit, aliarum vero gentium minime? Respondemus nullasalias tunc temporis Judaorum populo infestas fuisse,
Cur autem horum tantum quasi ex
rte
nisi
'

supra recensitas, quae frequenter contra
Isa. ,X1I, 6.

illos

insurge-

-

Matlh. xmii

,

20.

5

Isa.

,

xn

,

1

cli.

COMMEIVT. IN IIESAIAM

,

CAP.

XIII.

77

modo quidem Jerosolymam regionem vastantes. Quamobrem
bant,
erant. Ipsis vero
,

expilantcs,

modo eorum

eos, qui obsidebantur,

necessario Scriptura docet ea quae obsidentibus eventura

cum

scientiam per Christum concilian:

dam tum bonorum

promissiones annuntiat
facit
,

omnibusque

omnes homines cohortans adpievivendum Dei tribunalis memores. Primam igiturvisionem effert contra Babylonem, postquam inipso
universim de judicio Dei verba
,

libri

exordio visionem contra Jerusalem praemiserat. Quia
nulla est

enim

personarum acceptio apud
,

Deum

,

a contri-

bulibus suisorsus

in

eosdemrursumsermonem

convertit:

alienigenis verogentibusBabylonemprsemittit.
illa

Regiaautem

Assyriorum urbs erat

Dicuntur porro Assyrii

maxima atque potentissima. primi omnium orbi imperasse totos
, ,

mille et trecentos annos

usque ad eos qui Jerosolymam

ob sederunt, ac Juda^orum populum captivum abduxerunt in

regionem suam. Propterhoc enim Assyriorum lacinus,nec

diuposteaeorum imperium solutum

est.

«Aperite principes.» Haec porro Spiritus divinus in Pro-

pheta existens ex persona Dei Verbi profert. Idem igitur
ipse est qui Angelis circumstantibus praecipit, ut clausas

portas aperiant, ac jubeant eos qui intra sunt prodire,

accedere et feslinare ad impiorum supplicium. /Estimo

autem

his signifieari

ultionem quoe adversariis potestatibus

destinatur, in qua ceu in carcere concluduntur.
illa fuerit

Num forte
d

abyssus

,

ut vocatur

,

quam
,

draconibus plenam

ait

Scriptura his verbis, «Dracones et

omnes
ne se

abyssi
illo

?

Un-

de et Salvatorem rogabant Dsemones

mitteret,
2
.

cum

dicebant

,

«

Venisti ante

tempus torquere nos

»

Non

ignorabant enim futurum tempus esse quo in abysso concludendi erant.
«
1

Ego ordino
cxLvm
.

et

ego duco eos
2

3
.

»

Quinam

ii

sint

sub haec

Psal.,

7.

Matth.

vm,

29.

3

Isa., xin, 3.

7>S

KUSZBII PAMPHILI
,

declarat his verbis

«

Gigantes veniunt ad implendum fuet

»rorem meum,gaudentes simul
Theodotio aulem perinde ac

contumelias inferentes.»
,

LXX
»

sic interpretatus est,

«Et vero vocavi gigantes meos;

Aquila autem et
,

SymSic

machus

,

pro

illo

,

gigantes interpretati sunt

fortes.

porro vocat ultrices virtutes, queis
pios exercetur.
vocati, quasi

ira et ultio

contra im-

Gaudent

igitur maligni

quidam, gigantes

rem pro voto agant,
!a?ti
,

in contumelia et suppli-

cio impiis inferendo

utpote qui viscera misericordiae

non haheant.

Vox gentium multarum in montihus similis gentihus mullis.Vox regum et gentium congregatarum » Qui tunc
«
,

1

.

supplicio tradendi sunt
tentes
:

,

voces emittcnt

,

mala sua confiet

simulque eodem tempore gentes omnes

earum

reges

,

unam
Illi

et

eamdem dabunt vocem,
,

calamitates suas

lugentes.

vero praedicti gigantes hic armati dicuntur,
et quasi in coeli
,

qui olim procul erant
clusi
,

fundamentis

in-

quos ubi tempus evocat
,

jubet universorum judex
,

accedere

ut totum
,

segregationem
Filius

improborum orbem post juslorum destruant. Quandoquidem et in Evangeliis
glorise suae
,

hominis sedens in throno

eos qui a
consti-

dextris sunt primos ad

paratum
:

ipsis

regnum ante

tutionem mundi, vocat
deductis
,

quibus assumptis et ad promissa
,

in reliquas gentes a sinistris repertas

ignis

coma

minatio infertur.
«Ululate, prope enim dies Domini
,

et contritio

Doet
2 .»

»mino

veniet.

Propter hoc omnis
:

manus

dissolvetur, et
legati
,

»omnis anima hominis formidabit
»dolores ipsos occupabunt
,

turbabuntur

quasi mulieris parturientis

Nondum
tur, sed
illa
,

ergo

,

ait

,

instant ea quae in
sunt.

comminatione ferun-

quam primum ventura
,

Quare

praeverlentes
,

fletu

lamentis et ululatu
,

Deum

placantes

mala aver-

'

Isa.

,

xiii

4-

*

TH!, 6el

7.

COMMEINT.
tite

IN IIESAIAM,

CAP.

XIII.

79

est.

jamjam enim praedicta dies Legatos autem hic fortasse vocat eos
a vobis
:

irse
,

Dei affutura

qui diclis atheo-

rum
tum
a

patrocinantur

:

atque cos qui idololatriae

errorem

tuentur, necnon doctores atheorum et impiorum
,

dogmalucem

quos recensita omnia invadent.
stellae coeli
,

Nam

Orion

et

omnis ornatus

cceli

,

» »

non dabunt,

et

obtenebrabitur sole oriente, et luna non

mandabo orbi universo mala, »et impiis peccata eorum. Et perdam injuriam iniquorum wetcontumeliamsuperborumdeprimauAwEtenim consum mationis Umpore neque sol, neque luna neque stellae, iis,
dabit splendorem suum. Et
,

(jui

castigationi et supplicio tradendi sunt, impiis
a ministerio
,

lucem

suam dabunt. Luminaria autem

suo amota ad

aliam melioremque sortem transibunt

quasi regeneratio-

nem quamdam
tati

consecutura
,

,

neque

ultra

corporum vanicorruptionis
itaque vocat aut
,

servientia

sed liberata a

servitute

secundum Apostolicum verbum. Coelum
coelestes

potestates

,

aut

ipsam creaturam

una

cum

Deo indignantem super
«

insania, arroganlia et impietate.
,

Et erunt residui quasi damula fugiens
,

et quasi ovis

»errans
»

et

non

erit qui
:

congreget;

ita ut

homo ad popufugiet 2 .»

lum suum convertatur
ii
,

homo ad regionem suam
e?:

Fugient quippe
vcl ut

ut dexterum

quidpiam assequantur,
notis inveniant
eos.
:

perfugium apud quempiam
:

sed

non invenient
»

«

non
,

erit

enim qui congreget
,

Nam

qui captus fuerit
3
.

opprimetur

et qui congregati sunt

»gladiocadent

»

Quamvis, ait,eorumquidam fuga salutem
quse levem velocemque
«

consequi conentur, hi quoque captu faciles erunt, non da-

mis perfectis salientibus
»in conspectu
»lieres
1

,

cursum
et

habent, similes; sed damulis.

Et

fllios

eorum discerpent

eorum

,

et
u

domus eorum vastabunt,
.

mu-

eorum habebunt
,

»

Perinde atque viros supplicio
,

Isa.

xiii

,

10, 11 et 12.

2

Id.

1

3 et

1

4-

3

Id.,

16.

4

Id.

,

17.

8o
affectos
,

-

EtSEBII PAMPHILI
,

mulieres quoque irreligiosas et impias
,

quae pro-

lem ediderant

paribus cruciatibus afficient
,

:

dum
«

et filios
,

eorum impios quorum animoe
sunt.
,

,

quemadmoquanlum ad

mores parentibus malitia similes

Ecce suscitabo vobis Medos

qui

argentum non cu1
.

»rant, nec auro opus habent, arcus

juvenum conterent

»

Magnus quidem

iliis

tumor

inest

ob sagittandi peritiam

quam artem
quidem

pluris faciunt; sed inimicis infcriores erunt.
,

Yictores porro tanta duritie et immanitatc eruut
tenerae

ut ne

etadmisericordiam moventiaetati parcant.
,

Huic autem dicto
historiae

«

Ecce suscitabo vobis Medos
:

,

»

ipsc

eventus testimonium addit

quae historia apud

Graecos

,

qui Chaldaica, Assyriaca et Medica scripserunt

reperitur,

quorum nos multa

testimonia collegimus in

Ghronicis quae edidimus. Medi itaque Assyriorum impe-

rium everterunt illos vero sibi subjecit Cyrus primus Persarum rex, qui Judaeorum captivitatem dimisit deditque Judseis pro lubitoinregionem suamremigrandi ac tem;
,

pli

Dei restaurandi facultatem.
«

Et

erit

Babylon, quae vocatur gloriosa

a regc Chalet

«daeorum,

quemadmodum

evertit

Deus Sodomam
2
.

Go-

»morram, non

habitabitur in saeculum
,

»

Inhabitata et

hactenus deserta est Babylon

quam rem testificantur qui ex locis illis ad nos veniunt. « Aon ingredientur in eam per «multas generationes, ncque trausibunt per eam Arabes,
»

neque pastores requiescent
ii
,

in ea,

»

queis significantur,

ut aestimo,

qui apud nos Saraceni vocantur, qui nego-

tiationem exercent, et in ipsa Babylone olim tentoria ponebant. Usque adeo autem perosa erat

tum

vicinis

,

tum

longinquis et peregrinantibus gentibus, ut nepastores qui-

dem Arabum pecora
Isa. xin, 17.

sua

illic

pascendi causa ducerent

quia penitus deserta et inculta erat. Sciendum autem est

a

Ib., 19.

COMMENT.

IN IIESAIAM

,

CAP.

XIII.

8l
ter-

Saracenorum gentes, quae uSquead ipsam Assyriorum

ram pertingunt
habent.
« »

,

atque interiorem solitudinem incolunt,
:

Arabas hic nominari
Et accubabunt

nam Arabum regionem

finitimam

ibi bestioe; et ibi

replebuntur domus so-

nitu.

Et requiescent
illic

Sirenes, ct dsemoniaibi sallabunt,
:

»onocentauri
»

habitabunt
cito veniet

et nidificabunt herinacii in
et

domibus eorum ;

,

non

tardabit

1

Postquam

mansuetorum
sed

et rationabilium
,

animalium vacuam Babydaemones quosdam
esse
ait.

lonem conslituerat

h nullo

habitandam esse vaticinatur;
,

quasdam

ignotas nobis feras

et

spiritusque crudeles

ctimmanes ibifuturcs
intcrpretcs
, ,

Quare

pro

illo bcstice, reliqui
,

siin

,

ediderunt; et loco

Hiius

Sirenes, Sruthocamelos
,

dixerunt; ac proillo^ onoiisi

centauri

* siin,

item interpretati sunt, ipsa
,

Hcbraica

voce
ciis
sis
,

,

ob signiiicatus obscuritatem

imo etiam pro crinareddiderunt
:

tres interpreles pariter, sirenes,

fortas-

ob talium daemonum fraudulentiam.

Nam apud

Graecos

Sirenes dulcisonae etfallaces fuisse narrantur. «Cutovenict,
»et

non

tardabit.

»

Quodvis tempus, etiamsi longissimum
,

apud homincs esse putetur

brevissimum tamen apud

Deum Judicem
ejus,

habetur. Etcnim mille anni in conspectu
dies hesterna reputantur, et

tanquam

todia

tanquam cusinnocte. Attamen nonpost multas annorumperiodos
:

vaticinium impletum cst

siquidem BabylonsubMedorum
est,

imperio supra memorata perpessa
1

Isa.

,

xut

,

21 et 22»

XXIV.

82

EUSEBII PAMPIIILI

>•

v»/*. »..v». »1« «, V* % «^v^/w -». 1

CAPUT XIV.

«

Et miserebitur Dominus Jacob

,

et eliget Israelem

:

»et

requiescent in terra sua, et advena adjungetur

eis,
,

»et adjungetur

domui Jacob. Et accipient eos gentes
:

et

«inducent inlocum suum
»

etpossidebunt etmultiplicabun-

tur super terram in servos et ancillas, et erunt captivi qui

«captivos ceperant eos, et dominatui
»

eorum

subjicientur

qui

post

dominatum obtinuerant in eos .» Consequenter igitur ea quae contra Babylonem dicta sunt, his Judaici
1 ,

populi exinimica terrain Jerusalem reversionem, quae sub

Cyro

contigit, significat

:

declarans fore ut

illi

post reditum

in regione sua quiescant, et
illo

advena

ipsis

adjungatur. Pro

autem

,

advena

,

reliqui interpretes, proselytus interait

pretati sunt. Sic

enim

eos in terra sua

rem prospere
adjiciantur.

gesturos, ut etiam alienigenae ipsorum religionem amplectantur, ac proselyli fiant,
«
»

domuique Jacob

Et
et

erit in die illa,

requiescere te faciet Deus a dolore tuo
eis
:

ab ira tua^ et a servitute tua dura, qua servivisti

»

et

sumes planctum hunc super regem Babylonis

2
:

»

nam

Persse et

Medi

,

Assyriorum imperio
,

et ipsis Babyloniis in

servitutem redaclis
«

eossuae dilioni subegerunt.

Et dices in die

illa,

Quomodo

cessavit exactor, et ces-

Dominus jugum peccatorum, percutiens gentem ira plaga insana» jugum principum plaga irae, non pepercil, requievit » bili. Feriens gentem
»savit sollicitor? Contrivit
,
,
1

Isa.

,

xiv

,

i

Pt2,

Ib.

,

3 ct

\.

COIUMEIST.

1N

UESAIAM,, CAP. XIV.

85 Et ligna

»qui confidit.

Omnis

terra

clamat

cum

loetitia.

»Libani

laetala

sunt super te, et ccdrusLibani; ex quo tu
igi-

sdormivisti, non ascendit qui succideret nos 1 .»Cedri
tur et pinus

secundum Symmachum rursum

allegorice

tyrannos quosdam superbos significant, a Babylonia obsessos, et a propria regione succisos,

quos de praedicli Baerat.
«

byloniorum
»
»

regis ruina

gaudere consentaneum
:

In-

fernus subter exacerbatus est occurens tibi
tati

simul exci-

omnes gigantes qui terrae imperarunt , qui 2 » Nos «excitarunt ex thronis suis omnes reges gentium quoque jure Satanae dicemus, qui olim quidem ab illo desunt
tibi
.

vastati

sumus; sed firmam

demum

in Christo sententiam

mentemque ad pietatem solideradicatam, corque floridissimum « Ex quo lu dormivisli non ascendit qui
retinuimus,
;

»

succideret nos.
«

»

Omnes respondebunt
:

et dicent tibi

:

Et tu captus es
es.

«sicut et nos
»

in nobis
,

aulem repulatus
laetitia tua.

Descendit in
te sternent

infernum gloria tua
tineam
caelo
,

multa

Subter

» »

et

operimentum vermis. Quomodo
,

cecidit

de

mane »qui mitlebat ad omnes
Lucifer
qui
,

oriebalur? contritus est ad terram

genles

3


,

Qui

in terra sunt, in-

quit, ea

quae supcrius dicta sunt
,

proferent; qui

autem

humana
tinentur

vita functi
,

et in locis inferni quasi in vinculis de-

ipsi

quoque super ejus

exitio ea quae superaddita
illic

sunt pronuntiabunt. Oinnes porro
tens infernus, necnon virtus
prceest
,

versanles praever-

illa

quse

mortuorum animabus
le.

ceu quaedam carceris custos ex imis tenebrosisque

penetralibus

cum
islic

furore et ira insurget contra

Hoc an,

tem
qui

principe

imperanle
,

,

ex throno suo excitato

reli-

omnes gigantes sive secundum reliquos interpretes Raphaim una surrexerunt. Quinam vero hi essent explicat
,

dicens
*

,

principes terrae, qui ex thronissuis excitaruntomxiv, 5 6, 7
etfr.

Isa.

,

a

Ib.

,

9.

3

Id.

,

10, 11 et 12,

84
nes rcges gentium
,

EUSEBII PA.MPHILI

qui paria ac

ille

reus Babylonis rex

perpetrarunt. Hi vero

Babylonicircgis

nudam et corpore orbam ilJius olim animam cernentes sic eamcompellabunt
,
-

Etiamne

te fortior

mors

fuit

,

ita

ut te similem nobis esse
illa

evinceret? Mliil ergo erat terrena
et tanta potentia
:

vita, diviti?e

,

gloria

sed omnibus bis fmis erit tcrra ct pulvis,

vermis et carnis putredo. ISos vero te mortalem minime

esseputabamus acgloria
:

te

circumdante decepli

,

te splen-

didissimo ccelesti luminari, solemque advocanli lucifero

comparabamus. Tu verote etiamhis majorem
lasciviens ac mentis insania ita superbiens
,

arbitrabaris,

ut te allissimo
coelestes forni-

Deo

conferres

,

ac

te

tbronum tuum supra
cogitavimus
talia et

ces positurum esse jactitares. Hsecigitur nos mortalibus ratiociniis decepti
,

de

te

:

tu mente cap-

tus de te ipso sentiebas.
et victus es
,

At vel solum tempus quo captus
finis tui

manifestum erat

argumentum neque
:

similem

aliis

hominibus mortem

es consecutus.

llli

quippe

sensim

,

quiete et

domi debitum solverunt;

tu vero inimi,

corum
in

gladio vita privatus, insepultus projicieris
bestiis et volucribus.

et eris

escam

superstes fuit, ac principes ejus

Quamdiu igitur Babylon regnummagnamque ditioipsis pru^fccta

nem
erat,

et

potcnliam obtinebant, viitus, qure
:

magna fortasse perficiebat ubi aulem regnum delelum est, princeps quoque ipsis
utpote jam suo elapso tcmpore ceptus est, ubi occurrerunt
p/iaim, sive gigantes
ut credere est
,
:

genlis illius
prrefectus
,

,

in sibi similium

locum re-

ipsi

omnes qui vocantur Ra-

hietiam virtutes quaedam sunt, quse,
gentibus certo temporis spatio non

aliis

rectepraefuerant. Aium igitur hic ipse, oiim Babylonis prin-

ceps tcrram

suam

corrupit

,

deus pencs

illos

populos exisfilios

timalus, atque
neci iradidit
,

ita

populum suum

occidit, ac
sibi
si

suos
fuit,

atque in perniciem subdito

populo

quia ab

ipsis ut

deus habilus fuerat?

Quod

ha:c ita se

C0MMEKT.
habeant
,

II*

HBSAIAM, CAP. XIV.
,

85
quaj de
:

restat ut

totam prophetiae sententiam

Babylonis rege prolata est, in illam virtutem referamus
quae quia Dei gloriam

apud

sibi

subditum populum nacta,
«
,

altum sapiebat
» »

,

jure arguitur his Scripturoe verbis;

Tu
et

autem
supra

dixisti

in

mente tua

,

in

ccelum ascendam
:

stellas cceli
* ;

ponam thronum meum
in obvio sensu

et similis ero

Altissimo
aptaveris

»

et cetera

quoque huic interpretandi
,

rationi

,

postquam

quae in prophetia indi-

cantur sensibili regi applicaveris.
«

Haec
:

dicit

Dominus Sabaoth; Quemadmodum
,

dixi, ita

» erit
»

et

quemadmodum deliberavi
mea,
et in
,

ita

manebit ut perdam
:

Assyrios in terra

monlibus meis. Et erunt in
ab
eis

»

conculcationem

et auferetur

jugum ipsorum,
2,
»

et

»gloria
»

eorum ab humeris ipsorum aufcretur
in terra

Gum

dicit,
,

ut

perdam Assyrios

mea
,

,

et in

montibus meis

docet Babyloniorum regionem
sibi esse
:

etejus montes non alienos
,

nam,

«

Domini

est terra

et plenitudo ejus.
iis

»

Eruntergo,

ait, Assyrii in

conculcationem, subditi

qui eos superaturi sunt. Auferetur
stante imperio suo
,

autem jugum,, quod

subditis

imponebant; jugum certe grave
decus olim humeris ipsorum

ac

durum

illis

:

et gloria sive

impositum, auferetur.

Quemadmodum enim

de Servalore
ejus;
»
,

dictum
et

est,

«

cujus principatus super

humerum

sic
di-

hoc loco gloria Assyriorum supcr humeros ipsorum

citur, esse;
«

quam auferendam
quod

esse

sermo interminatur.

Hoc
;

est consilium
et haec est

»terram
»

Dominus super omnem manus excelsa super omnes gentes.
cepit
?

Quae enim Deus sanctus decrevit, quis dissipabit
ejus excelsam quis avertet
et
3

Et

»manum
etiam de

? »

Id est, quale judi-

cium de Babylone,
viris

de ejus habitatoribus latumest, talc
atheis et impiis, qui
a^quitatis

omnibus

orbem

obti-

nuerunt
'

,

ferelur.
i.}.

Nam secundum

rationem pa,

I«a.

,

xiv, i3 et

2

Ibid.,

2jct 25.

3

Ibid.

26

et

27.

86

LTSEBII PAMPIIILI

ria patientur, qui in similes impietates lapsi fuerint.

Ubi

subintelligamus opportet

,

gentes atbeis et impiis homini,

bus refertas
et

:

non enim
,

haec sine ullo discrimine

de

piis

Deo

addictis viris
,

accipienda sunt.
,

Quo

igitur

modo

orsus est

eodem

et desiit

universale Dei de omnibus feut

rendum judicium commemorans,
legerint
«
»
,

omnes

qui Scripturam

ad conversionem

invitet.

In anno quo mortuus est rex Achaz, factum est veristud
:

Ne laetemini alienigenae omnes, contritum est nam ex semine serpentum » enim jugum percutientis vos »egredielur proles aspidis, et filii eorum egredientur ser:

bum

»

pentes volantes 1

.

Laetari vobis
,

nondum

permittitur,
,

etsi

mortuo rege impio
viro

de quo olim gaudebatis
ut in

pio

autem

imperium suscipiente,

Paralipomenon

2. libro

de Ezechia declaratur, et in quarto regnorum.

Quemad,

modum

enim sub impio Achaz

,

Allophylis gaudendi et

laetandi causa aderat, ita

sub justo viro Ezechia
ait,
,

oppor-

tune Scripturaipsos alloquens

Ne

laetemini, alienigenae':

olim quippe Achazo supcrstite

ac perosa
,

Deo

facinora

edente

,

causa vobis gaudendi erat
ita ut

quia contritum erat

non posset vos subjicere, neque iinpcrii sui jugum vobis imponere quapropter mulliplica bantur mala ac, utpote nemine perculiente, reptilium
:

Achazi jugum;

,

et

venenatorum spirituum malignorum

vis

augebatur.
,

Jam

vero postquam vir religiosus regnum excepit
laetemini ut antea
:

ne amplius
et ver-

instat

enim vobis qui percutiat

sanam mentem reducat. Haec porro ad literam completa sunt sub Ezechia de quo dictum est in libro quarto regnorum « Ipse percussit Allophylos usque » ad Gazam, et usque ad terminos ejus, a turri custodum 2 » usque ad civitatem munitam .» Et haec quoque dicti senberet, vosque ad
,
,

tentia fuerit,
1

«

ne laetemini aiienigenae
29

,

»

magnum

sentien-

Isa. xir,

u8

et

*

IV Rep. xvm

,

1

COMMENT.
tes

IPf

IIESAIAM,

CAP. XIV.
,

87
sit

super

iis

,

quos deos esse putatis
nequitiam
sit
,

quasl nuilus

ob

praesentis temporis

qui vos conterat et oppri-

mat. Etiamsi enim attritum
tiebat
,

jugum

ejus qui vos percu-

id certe

non
est.
,

e re vestra fuerit;

imo potius

in

dam-

num

vestrum

At enim nemine vos percutiente
in vobis

nemine deprimente vel corripiente, magna lorum vis invaluit. Nam qui olim serpentium

ma-

instar in ani-

marum
nes
,

vestrarum

latibulis
,

agebant, atque in vestris delusedes habebant maligni daemoita ut

bris ac templis, veluti dii

diram prolem ac semen improbum emiserunt;
aspides gignerentur,
,

ex

illis

quod

est

omnium venenatoper aera

rum teterrimum
volantes.

ex iisque

alii

editi sint serpentes

Haec porro in praesenti non apud vos

tantum

alienigenas; sed etiam

apudeum,
ita

qui populus Dei vocaut prorsus aer replea-

tur,

magno numero habentur,
quibusdam ac

tur serpentibus volitantibus,
scilicet

ac

filiis

aspidum, malignis

exitiosis spiritibus.

Gum

autemis,

qui haec omnia sublaturus est, suo tempore advenerit, et

apparuerit, tunc serpentes
proles abscedent;
ita

,

aspides

,

earumque improba
vim
ultra

ut haec in homines

non
;

exerceant.

Nam

«Pascentur, inquit, per

eum
:

pauperes
1
.

«inopes autem homines in pace quiescent
«terficiet
,

fame vero
»

in-

igitur

semen tuum et reliquias tuas interimet reptile et venenatum genus fame necabit is

Hoc

,

qui in

prophetia fertur, nec ultra permittet ut consuctus cibus,
videlicet per sacrificia, daemoniacae snperstitioni offeratur.

Pauperes autem suos enutriet

,

et in

pace quiescere faciet
Possunt etiam
;

non

ultra vexatos a

memoratis

reptilibus.

isthaec alio

modo
,

in Ezechia impleta fuisse

ipse

enim

eos,

qui in universo Judaico populo

secundum Deum pauperes
quos
legis

olim fuerant
itein in
*

cibis rationalibus et doctrina recreavit;
>

optimis ejus
xiv
,

quae

piam

religionern

docet

,

Isa.

,

3o.

88
pascuis constituit
,

EUSEBII PAMPHILI ut divinis cogitationibus, et sacra doc-

trina pascerentur et alercntur.

«Llulate portae civitatum, claraent civitates turbatae,
»Alloph)li
»est ut
sit
l
.

omnes
»

,

quia ab Aqurlone fumus venit, et
,

non
,

Signiilcat

uti

diximus

,

Assyriorum regem

qui ab

aquilonaribus

parlibus tempore Ezcchiae irrum-

pens, Allophylos Palaeslinam incolenles ditionis suaefecit;
ita

ut urbes

quidem obsideret, earum populos captivos
»

abduceret, urbiumque portas incenderet.

Et quid res:

»pondebunt reges genlium
»et per
illis

?

Quia Dominus fundavit Sion
2
.

eum

salvabuntur humiles e populo
,

»

Maximum
civi-

tatis

,

argumentum erit quod illa nihil

Deum

suae esse
,

custodem

tale

patiatur

quale caBterae civi-

tates.

CAPUT XV.

«

Verbum
3
.

contra Moabitidem

:

Noctu
,

peribit

Moab

,

»
»

noctu enim peribit murus Moabitidis
ipsis
»

dolete in vobismetquae
,

Iu exordio ignorantiam Dei

,

apud

ipsos ob-

tinuerat

,

noctem

et tenebras vocavit

in ipsaque nocle

eorum perniciem
hoec subjungit

fore

comminatur

his verbis,

Noctu periblt

Moabltls. Postea de loco ubi
,

«

Peribit

eorum idololatria considebat, enim et Dihon ubi est ara vestra
,
:

»illo ascendetis
illas

ad plorandum*.

»

In fine autem Propheliae

rursum
,

aras

commemorat
a

verbis his,

Quia fatigata

est
'

Moab

et caetera.

Isa.,xiv, 3i.

Ib., S^.

— ^Id.jXV,

i.

*

Jbid.,2.

COMMENT.
«

IN

HESAIAM
:

,

CAP.

XVI.

89

In

Naban Moabilidis

ululate

super omne caput calvitics,
1
.

»omnia Lrachia decisa:

in plateis ejus induimini saccis

»

Hisporrosignificat insidentem populo
sive

daemonem malignum,
,

principem gentis, ut sub haec dicitur

qualis erat prin-

ceps rex Graecorum, et princeps Babyloniorum. Hujus-

modi ergo daemonem in civitate Moabitarum insidentem a quo se opem consecuturos sperabant, in congressibus
,

contra inimicos capiendum esse

ait

,

quia animas

eorum
ita

conculcabat, easque in terram respicere cogebat,*

ut

nemo
«
»

posset caput efferre et sursum intueri

,

quare

ait

Quia commilitium tuum,
ambulabat.
»

et Princeps periit, qui in terra

WVWWW /WWVWVWVVWWVWWWWWWWWWWVWVWVWVWV WWWWVWWW WVWWWWV WV

CAPUT XVI.

«

Mittam quasi

reptilia

super terram.

Num

petra deserta

»est
» »

mons

filiae

Sion? Eris enim quasi ave avolante, pullus

ablatus eris

filia

Moab. Deinde Arnon plura delibera

:

fac

tentorium luctus tu ipsa semper. In meridianis tenebris fu-

»giunt, obstupuerunt, ne graviter feras. Habitabunt apud
»te profugi Moab. Erunt vobis

»quentis, quia sublatum est

tegumentum a facie persecommilitium tuum, et prinet sedebit in eo

»ceps
»

periit qui

ambulabat super terram. Et restaurabitur
:

cum

misericordia thronus

cum

veritate
,

»in tabernaculo David, judicans et quaerens judicium
»velociter reddens justitiam
2
.

et

»

Yiden'sermonis mirabilem

in fine Prophetiae aeconomiam.
'Isa.,

Nam

postquam excidium

xv ;

3

.

2

Id.

,

xvi

,

1

.

2, 3, 4 et ^-

<JO

F.USKBII

PAMPHIU

eodem tempore spem bonam annuntiat, tabernaculum David et thronum Dei apud illos dicens constituendum esse; haecque non humana quadam opera
vaticinatus est,
,

et sollicitudine

,

sed ex misericordia et clementia Dei. Quare
,

6ecundum Aquilam dicitur « Et praeparabitur in miseri» cordia thronus » secundum Theodotionem vero « Et pra> • parabitur cum misericordia thronus. » Cui autem praepa;
,

rabitur

,

nisi

plane Christo

,

qui ex semine David natus est

?

Ait igitur apud Moabitas Christi
in

thronum futurum

esse

quocum

veritate sedebit isqui in tabernaculo

David nas-

citurus est. Sic porro nuncupare solet Spiritus propheticus

Ecclesiam Dei

:

nam ipsum quoque Christum Davidem

vocare consucvit, quia ex semine David secundum carnem
natus
est.

Quamobrem Ecclesiam quidem tabernaculum
,

David appellat

thronum autem

,

ejusdem Ecclesiae

Praesi-

dem

,

qui

corporeum thronum occupat, atque ceu
Quae, ceu mysteriis,
Spiritu sanclo
,

Christi
in-

locum

tenet.
;

in

medio Prophetiae
iis

serta sunt
intellecturi

horum

notitiam

tantum qui

ct

harumce rerum spectaculo

digni habendi

erant, reservante.
«

Audivimus contumeliam Moab, contumeliosus valde
,

»superbia

etcontumclia ejus
sic.
:

,

et ira ejus
:

:

nonsic divinatio

»tua, non
»

Ululabit

Moab

nam

in

Moabitide omnes

ululabunt
1
.

habitantibus Seth meditaberis ct non confundictis similia

aderis

»

Gesta superbis

non sunt
;

,

sive quia
ita
,

Deo
quit

suo, ejusque vaticiniis
t

multum

fidebant
,

non

iniis
,

erit ut vaticinatur

daemon illorum

neque ut

qui deccpti illum pro deo habebant, oraculo pollicebatur;

futurum quippe tempus
«
»

illos

mendacii arguet.
, ,

Planilies
,

Esebon lugebit vinea Sabama qui
,

deglutitis
attingatis,

gentes

conculcate vineas ejus
:

usquc Jazer ne
,

»crratepcr desertum
1

missi derelicti sunt

pcrlransieriini

Isa., xvi,

(>

et -.

COMMEIVT.

IN

HESAIAM

,

CAP. XVI.

()

1

»enim ad mare. Ideo plorabo tanquam ploratu Jazer, vi»neam Sabama. Arbores tuas dejecit Esebon et Eleale
»quia
»

messem

et

vindemiam tuam conculcabo
laetitia et
,

,

et
:

omnia

cadent. Et tolletur

exultatio de vineis

et in vi:

wneistuislaetabantur
»

neccalcabuntvinum

in torcularibus
,

cessavitenim.

1

»

Per autumnumetmessem ac per vineam
et

saepius

memoratam, florentem, voluptariam
indicat,

jucundam

eorum vitam
«

qua ceu

ebrii

degebant lsetantes et

lascivientes in nefariis suis impietatibus.

Ideo venter meus super

»et interiora
»

mea
.

quasi
»

Moab quasi cithara murus, quem innovasti
,

sonabit
et erit ut

terevereantur 2

Secundumprofundiorem
alloquitur cui dicit,
«

inlelligendira-

tionem,
»

eum jam
,

innovasti

»

videlicet

murus quem Deum. Quid ergo sibi vult illud quod
quasi
,

sane temere dictum videatur, Erit, ut
inquit
,

te

revercantur

:

Ideo,
ila

firmas.mihi intus cogitationes elargitus es;

ut

qui sese ad te

minime convertunt
inditis

,

tui

reverentiam habeant,
ipsis

obargumenta ex
reddatur

mihi proevalidis cogitationibus
,

oblala. Deest itaqueillud, ipsl
,

ut sana

verborum sententia
habeant.
»

«

Et

erit ut ipsi

reverentiam

tui

Quem,

admodum enim
referunt
;

qui in bellis adversa facie consistunt
,

quan-

diu aequo marte pugnatur

non terga dant, neque pedem
,

cum autem

altera pars praevalet

tunc fugam fa-

ciunt

,

ita et

anima imprudenter

in acie stabat

nec revereet reve-

batur; verbo autem cfficaci convicta, in

pudorem

rentiam vertitur. Et quia in occulta hominis parte hsec conversio efficitur
,

£vrpo7ry^ sive

confusio nuncupatur. Ideoergo

venter sonabit

,

et interiora quasi
,

murus

,

quem
,

innovavit

Deus Prophetae; ut mutentur
revereantur
«
;

et

confundantur

Deumque
,

antehac
est

utilis

pudoris ignari. Per illud sane

Quia defatigatus
in
'

Moab
,

in altaribus, et ingredietur

»

manufacta ad orandum
Isa., xvi,

et

non poterunt eruere illum 3

,

*

8,9

el 10.

a

Ib.,

u.

3

Ib.

,

13.

9'^

EUSfiBII

PAMPHILI
,

fortasse

omnis

idololatriae
,

destructionem

in
:

fme ex ad-

ventu Verbi futuram

vaticinatur Ilesaias

quia

omnes
,

in

construendis templis insumpti labores vani sunt

infruc-

tuosaque spes in manufactis posita.
»et

«

Nam,

inquit

,

orabunt

non potuerunt eruere

illum. Coeteruni
:

hoc jam in ad-

ventu Chrisli completum est

illa

quippe olim famosa templa
illae

pro scopulis habentur, nec ultra
consistunt
,

daemonum

fallaciae

adversaria

illa

potestate per

mysterium crucis

in toto orbe praedicatum in
«

fugam

versa.

Hoc verbum quod
est.

locutus est

Dominus super Moab
gloria

,

»quando locutus
»nibus
divitiis
*.

Et nunc dico in tribus aonis an-

»norum mercenarii, inhonorabitur
mullis
illo
:

Moab
et

,

in

om«

et relinquelur

minimus,

non hoin

»noratus

»

Pro

apud

LXX.

Interpreles dicto,

»tribus annis mercenarii inhonorabitur gloria
terposita

Moab

,

»

in-

apud reliquos interpretes
efllcit
:

distinctio, clariorem

sententiam

«tribus annis

nam secundum Aquilam dicitur, « in mercenarii; » secundum Symmachum vero,
et

»ex eo tempore
»

tribus annis quasi
,

dotionem aulem
»

Dominus dicens, in super mercenarium; » secundum TheO' « ab eo tempore et nunc locutus est
est
,

nunc locutus

Dominus dicens
alio
«

,

in tribus annis

quasi annis mercenarii.
in-

Deinde,

resumpto principio, dicitur apud reliquos
et

terpreles,

inhonorabitur gloria
»

Moab cum omnibus
«

«divitiis multis.

Nam

conjunctio, et, quae media inter,

ponitur, aliam efFert senteutiam
»

ab his verbis.,

et in-

honorabitur gloria

Moab

;

»

quae vero supcrius ponuntur

significant

omnia de Moab in tribus annis locutum esse per Prophetam ac si mercede conproedicta
,

Dominum
,

eum atque ut hujus prophetiae ministerio vacaret proecepisse. Non enim quemamodum nos totam lcctioncm
duxisset

unaconjunctam percurrimus,itaet Propheta cumconjunc'

Isa.

,

xvi

,

i3 ei i^.

COMMENT.
tionc totum prophetiae

IN

HESAIAM

,

CAP.

XVII.

0,5

sermonem uno cnrsn
divcrsis

extulit;

sed

divisim et

secundum tempus, inque

temporum
quibus

intervallis, ita ut toti tres anni compleli sint, in
isthaec dicta ipsifuere.

Haec igitur in tribusannis Dominus
est.

per Prophetam locutus

Fiuis atitem

verborum Do-

mini illud erat,

«

et inhonorabitur gloria

Moab cum om,

»nibus

divitiis, iisque mullis.

Et relinquetur minimus

et

»nonhonoratus.» Quodipsum ad litteram impletum est,ut
facile ipsis oculis perspicere valeant

quotquot in ipsa loca

concedunt.

k '%/%''%

%,-^% %. %•% %V%y% **^^.-%*.^*%^ V*'*^*^*^^^*^%^^.'^%^^^%'%^»-^^.-^*'^''»^»^^V^^
,

CAPUT

XVII.

«

Verbum
1
.

contra
»

Damascum. Ecce Damascus
urbs
isthaec.

lolletur a

wcivitalibus

Eversionem

regiae potestatis subindicat, cu-

jus antea consors erat

Sola quippe tunc universae
,

Syriae

imperabat
,

,

cum

urbes in Syria
fuissent;

nostra aetate con-

spicuae
alias.
«

nondum
erit in
:

structae

Antiochiam dico et
saeculum in cubile

Et

ruinam

et derelicta in

«ovilium
»

et

non

erit qui

persequatur. Et

non

erit ultra

munita

,

ut illuc confugiat

Ephrami

2
.

»

Quemadmodum
similiter

Babyloniae quae consentanea erant, Allophylis Palaestinae
incolis quae ipsis
alia

competebant; ac regioni Moab

quaedam

ipsi

propria minabatur; sic et propheticus
sibi fine

sermo contra Damascum agens, illam proprio
cipiendam esse interminatur
:

ex-

nam ipsam

a civitatibus tol-

lendam esse
1

ait.

Secundum Theodolionem
2

vero, transfe-

Isa.

,

xvii

,

i

.

Ib.

,

2 et 3.

<j4

JiUSEBII

PAMPJIILI
est

rendam ex
lempore
,

civitatibus. Id

autem perpessa

Assyriorum

ut prius significabat praesens Scriptura,
«

cum As
et

syriorum regem induceret dicentem,
»

et cepi

Arabiam
cepi ct

Damascum

et

Samariam
4

:

quemadmodum has

om-

»

nesprincipalus capiam.
;

»

Huic porro sermoni teslimonium
Assyriorum Damascum
»

affert historia

siquidem in libro quarto Regnorum scrip,

tum
»

est

,

«

et ascendit rex
et transtulit

et

ce-

pit

eam

,

eam.

Quae item extremo complela

sunt sub Roraanorum imperio, cujus tempore Damascus
superstes

quidem
hodie
quae
,

,

verum quod ad antiquam

et

regiam di-

gnitatem, funditus deleta erat.
ea
,

quam
:

Quo pacto videmus quemadmodum
,

etiam consisiit
prophetia vati-

cinatur

tantum abest ut

ultra

regiam diguitatem
,

obtincat
testate

ac

Syriorum genti imperet

ut pristina

po-

penitus exciderit,
et in

ac tantum non in cubile ovirelicta sit
:

lium

,

caulam armentorum

sic

porro

vulgi mullitudinem et

infimam plebem vocarc
,

solet divina

Scriptura. lllud aulem

«

in saeculum,

»

secundum solam
:

Scptuaginta Interprctum versionem dicitur
in

nam neque

Hebraico, neque apudreliquos interpretes fertur.Quamut puteraus

obremnecessarium minimeest
aeternam praedici
:

ruinamDamasci
ejus
est

quandoquidcm ad tempus solum
ab Assyriis obsessa
cst.
,

excidium

fuit

,

cum

quando
rcversi

ctiam Jerosolima capta
Judaei

Ycrum quemadmodum

Jerosolymam denuo excitarunt atque regionem

in-

colisrepleverunt;

adeumdcmraodum etDamascus,

illa

per-

pessa

,

quse in prophetia feruntur, rursus in sequenti temfuit, ila ut regia sedes in ea

pore slructa
«

iterum poneretur.

Damasco et residuum Syrio» rum. » Haec dicuntur quasi Damascus superstes quidem futurasit, sed nonmunita et regni caput ut olim. Possunt
in
:

Et non ultra regnum

ilem
'

alio
,

modo
.

haec loca cxplicari

,

quasi scilicet prophclia

Isa

x

o.

COJllMENT.

IN

Hl'.SAIAM,

CAP. XVII,

0,5

Damasci
tiet. Ita

incolis

depressioncm el privalam vitam pramunexcidisse divitem
,

enim dicere solemus

cum

inex-

tremampaupertatem devenerit, similiterque virum honora-

tum

,

cum

dignitate sua spoliatus fueriL
filiis

Non enim

praes-

tantior tu es

Israel

,

et gloria
,

eorum.

Nam

si ille

olim

populus Dei nuncupatus memorato tempore dignitate sua
lapsurus est
,

pristina libertate et regno spoliandus

,

non

est

quod tuDamascus de pari casu indigncris. « Hoec dicit Dominus Sabaoth erit in die
:

illa

ut deficiat
1

»gloria Jacob, et pinguia gloriae ejus

commoveantur

Et

animadvertas velim,

eum non funditus destruendam gentem
illius

sed tantum gloriae pristinae jacturam fore significare. Pinguia vero gloriae prisci

populi

,

crant sacerdotium ct

regnum, sacrum item canticum
praeslitus
alia
,

et cultus

secundum legem
,

prophetandi gratia et gentis libertas
:

ac

si

qua

penes Judaicam gentem habebantur

quoe conferlim

conculienda et amovenda fore sermo
«

pracdicit.

Et
,

erit

quemadmodum

si

quis collegerit

messcm

stan-

»

tem

et

semen spicarum messuerit. Et erit quemadmodum
Sicut enim in messe colliguntur

»siquis collegerit spicas in valle aspera,et relictus fuerit in

»ea culmus.

»

quidem
ita

spi-

cae, relinquitur
ait

tamen

in agro
,

culmus lcnuis,

futurum

Judaicumpopulum pencs quem

spicoeolim stantessuc-

cidentur, solusque relinquetur culmus.
eos reperiaturexislimatione dignus,
is

Quod

si

quis apud
spicae,

comparabitur

non

in planitie, sed in valle sicca et aspera nascenli. Caete-

rum

spicaindicari puto

chorum Discipulorum

ct Evangelisnisi

tarum Salvatorisnostri, de quo superius dicebatur, «Et

»Dominus Sabaoth
«

reliquisset nobis

semen, quasi Sodoma
facli

»fuissemus, et quasi Gomorrha similes

essemus.

»

Aut tanquam grana

olivae

duo

vel tria

ad summitatem

»sublimem,vel quatuor velquinque
1

in ramis

eorum relictac

Isa.

,

xvn,

4-

*

Id.

,

5

et 6.

90
fuerint.
»

EUSEBII PAMPHILI

Taniam quippe

fore ait

eorum

,

qui ex Israeie

supersliles erunt, raritalem in tempore,

quodin prophetia
;

notatur,

utomnes spicae uni comparari possint eos autem qui praestantiores apud illos erunt, fore quasi duo veltriagrana
olivae

insummitate sublimi. Queis subiudicantur Aposlolorum prascipui, quos aliquando binos Servator advocabat
aliquando ternos
res inducit,
in
,

quos Evangelii Scriptura
scilicet et

electis electio-

Petrum

Jacobum

et

Joannem.

solos

montem adductos, ut iransfigurationis speclatores essent; quos ilem cum archisynagogi filiam suscitavit secum
assumpsit. Et qui post tres
illos

residui sunt, quatuor sunt

etquinque, ac hos quatuor
tuordecim deducet
:

et

quinque ad

numerum quaminorem Jacobum
omnes
,

ex quorum numero duodecim quidem
,

primos Apostolos essc dicas

et

illis

non

virtute
,

Paulum, qui
copusab
in

et ipse vocatus

Apostolus est

et

fratrem Domini, qui primus Jerosolymitanae Ecclesiae episipso Salvatore constitutusmemoratur(2).Hi
oleae, videlicet

summilate

Juda?orum successionis

re-

perti in praisenti

memorantur. Divinus quoque Aposlolus

Judae successionem oleae comparavit, ipsamque radicem

sanctam, primitias
«

et

bonam
fecit
:

olivam vocat.
:

Hsec dicit Dominus Deus Israel

In die

illa

confidens
in sanc-

»erit
»

homo

in

eo, qui

eum

:

oculi

autem ejus

lum

Israel respicicnt

et

non confidentcs erunt
,

in altari-

»bus ncque
»digiti

in operibus
:

manuum suarum

qu?e fecerunt

eorum
illa

sed erunt confidentes in sancto Israel. Et

»non videbunt arbores eorum nec abominationes eorum.
» »

In die

crunt derelictae urbes

tuae

,

quemadmodum

dc-

reliquerunt Amorrhoci et Evaei a facic filiorum Isracl. Et
,

»crunt desertfe
»

quoniam

descruisti

Deum

Salvatorem
cs.

tuum

,

et

Domini

adjutoris tui

non recordatus

Proptcr
infidele.

»hoc plantabis plantationem
Isa.,

infidclein, ct

scmcn

xvn, 7, 8, §, 10

et ii.

COMMENT.
»Die autem
»

IN

HESAIAM, CAP.
,

XVII.

gy
si

illa

,

qua plantabis

errabts.

Manc vcro

se-

minaveris
:

,

florebit in

messem, qua

die haereditatem adi-

»bis

ct

tamquam
alii
,

pater hominis lKeredilalcm sorticris
inquit,
illis

»filiis tuis '. »

Quemadmodum enim,
eorum

percunti-

bus, accedcntcs
sic et

urfces ct regioncs

obtinucrunt
aliis re-

urbes tuac
«

vobis ejeciis ac dcpulsis, incolis
,

plebuntur.

Et erunt dcseriac
,

quia dereliquisli
tui

Deum

Seres.
»

«vatorem tunm
llic

et

Domini Dei
Jesu

recordatus non

vero ipsum Jesum Salvatorem nostrum Hebraica vox
:

commemorat

nam

nomen

in

Graeeam linguam
quia derelique-i

translatum Salvatorcm significat. Ilaec vero in causa foro
ait, ut ipsis praedicia

omnia conlingant
et

,

runt
sui

Deum
et
,

Salvatorem suum,

Domini
,

adjutoris sernper

non meminerunt.

Cum
;

itaque

ait

,

hoc sernen increanima tua semiin

dulum,
naveris

hanc infidclem planiationem

in

tum

errabis

s£i

1

EvangeKci luminis diluculo
in
b

,

mr.ndo mutata sententia aliud semen
2
;

aulcm exoricnte

mente tua
Exiit qui

jeceris

,

de quo dictum est in Evangeliis
»et, Simile factum est re-

seminat seminare

»gnum ccelorum homini
»

seminanti

bonum semcn
;

in asro
jiis*

suo

3
:

»

et

cum
,

in propria luce orieniis matutini solis

tltise

fueris

in te

ad messcm florcbit

ita ut iis

omnibus,
naii

qui tibi per salutarem doclrinam
iuerint
«
,

secundum Dcnm

sortem

bonam

tribuas.

Vae mullitudini gentium multarum. Sicut mare ilucsic

»tuans,

turbabimini
,

k
.

»Postcniam de conversione gen-

tium ad

Deum

ct

de Juchcorum incredulitatc erga Chris,

lum
quae

vaticinatus est

ad muliiludinem gentium pertransit,
,

cum

in ipsa

Damasco tum

in aiiis rcgionibus

m

in-

credulitate mansurae, et Ecclesiam Dei vexaturae et impu-

gnaturac sunt.
»sonabit.

«

Et dorsum gcntium multarum sicut aqua
,

Sicut aqua multa

gcntes muliac

:

sicnt

aqua
i

isa.

Tl).

n.~'

Maich,

,

jih", 3.

3

Id.

a/j.

'

Isa./xvit,

?

,

xxiv.

n

f)8

EUSEBII PAMPIIIU
vi

Qucmadmodum cnim maris dorsa luuicscentia et in sublime elata dum a ventis agilantur atque turbantur, sonitum maximum edunt, et metum na»multa
impulsa
*.

»

,

vigantibus incutiunt

;

eodem modo

turbse
,

populorum

sive

Damasci
latria

sive in reliquis regionibus
,

in infidelitate et ido,

manentes

ab invisibilibus gentibus agitatoe

instar

fluctuum maris sonitum edent, conlra Ecclesiam Dei insurgentes.
etsi illae

Verum

illas

«

eliminabit et procul insequetur

:

»

maris ferme instar contra adversarios suos fluctus

attollant.

Dorsa autem multarum gentium hic

illas

nun-

cupat

,

quia gentes multas insequentes instant. Qui vero

insequuntur, a tergo et a dorso fugientium omnino currunt.
«

Et eliminabit illum
et

,

et longe

ipsum persequetur.
longe;

»

Id est

retro mittet

ipsum persequetur. Secundum Aquilam
illi
,

autem

,

«

Comminabitur
vero
,

et fugiet
ipsi
,

«secundum
»

Symmachum

«

Et infrcmet

et fugiet procul.
,

Cui autem eorum infremet aut comminabitur
dictae infldelium

nisi prae-

populorum
ipsis

genti

,

et

ipsam agitanti
,

dia-

bolo

?

Quis autem
est
,

comminabitur

nisi

is
,

de quo

dictum
»
»
»

«

Comminabitur Dominus
erit luctus
,

in

te

qui clegit
sit

Jerusalem.

Ad vesperam
erit.

antequam

dilucu-

lum,et non
hsereditas

Haee portio eorum qui populati sunt vos
in hseredilatem

eorum quivos
in

possederunt \

»

Iis

quippe qui instar maris fluctuantis contra Ecclesiam
,

sese extulerunt
aderit, quia

occasu

vitse

,

et in

ipso fine luclus

non

ultra erunt.

Nam
i4-

in futuro saeculo

nova lux

orientis et matutini tunc ad ultionem
1

ferendam

illucebit.

Isa.

,

xvii

,

i3.

'

Id.

,

ibid.

,

COMMENT.

IN

IlliSAIAM,

CAP.

XVIII.

99

CAPUT

XVIII,

« »

Vae terrae navium

,

alae ullra

flumina vEthiopiae

;

qui

miltit in

mare obsides, et Epistolas biblinas supra aquam *.
ut

Unde factum
.«ensu
,

omnes ubique

Judaei pariter et
?

uno con-

Christianae doctrinse contradicerent

In veterum

scriptis

reperimus, Jerosolymitanos Judaicae gentis Sacer-

doles et Seniores litteras in

omnes gentes

misisse ad
,

omnes
ut no,

ubique Judaeos

,

quo Christi doctrinam traducerent
:

vam

Deo inimicam sectam ac epistolis monuisse ut ne illani reciperent. Hoc ipsum ergo significare videtur praesens Prophetia ubi dicitur « Vae terrae navium
ac
:

,

)>

alae

ultra flumina ./Ethiopiae
»

,•

qui mittit in

mare

obsi-

»des;
«

pro quo

Symmachus

Apostolos dixit his verbis
;

Qui
,

mittit et Apostolos in

mare

»

Aquila vero Legatos

edidit

dicens,« Qui mittit in mare legatos. »Viden'quoprsedictos

modo sermo
dicet
,

Judaeorum principes miseros

prae-

necnon terram eorum, cujus malitia usque ad
quae ultra flumina yEthiopiae
,

yEthiopespervaserat.Quamobrem secundum Symmachum,
«

Vae terrae sonitus
,

alae

,

:

»

queis significat
ultra

etiam ultra iEthiopum regionem
,

sive
,

extrema

terrae

malitiae

incolarum Judeae sonitum

ceu quibusdam volantibus navibus delatum, pervenisse
dorsuni aquarum in marique navigantes
discurrisse
,

;

Apostolosque eorum epislolas biblinas deferentes, ac supra
,

ubique terrarum

sermonein dc Servatore nostro calumniis veletiam nunc Judaei nuncupare so
...^»

licantes. Apostolos vero
'

Isa., xviii,

1

et 2.

»>»»««» .^^

!

.

1

» 1»

100
lent cos
,

EVSEBII PAMPHIU

qui circulares priiicipum

suorum

litteras

circum-

qnaque deportant.
«

Ibunt enim nuntii celeres ad gentem excelsam
et

,

et

speregrinum populum,
»

gravem. Quisultra illum? gens
sit

desperata et conculcata.» Ita ut

iliud rei initiuin

:

vidc-

turque mihi hoc prseceptum Salvatoris nostri Discipulis
dari, qui

quod omnibus hominibus bonorum
,

nuntii sint,

nuntii et celcres ab eo vocanlur

ad diflerentiam judaico
nuntios sic alloipse vo-

rum

apostolorum.
:

IIIos

igilur

bonorum
,

quitur

Yos

Cbristi Discipuli
«

ite

quemadmodum
ad oves
,

bis Servator prsccepit,
»
,

Ite potius

quae perierunt,

domus Israel *; » et « Eunies docete omnes gentes in »nomine meo 2 » Eunies autem ait leves estolc et exquod eliam illis manpediti ut facilius viam emeliamini
. ,

,

,

:

dabat his verbis
»

,

«

Niliil tuleritis in via
a?s

;

ne possideatis au,

rum
,

,

nec argentumS nec

m

zonis vcstris

etc.

s
.

»

Jubet autem prohcisci cos ad genlem sublimem et peregri-

nam

et

ad populum gravem. Non enim ad notos

vel

do-

mesticos sive iralres mittebantur, sed ad quosdam peregrinos ignotcs viros ct dispersos
:

alienigenas,

apud onmes genies
,

in ouibus vere sublimes
,

quidam erant
omni

in nulla

iirma re consistcntes

ac errantes, qui

superstitionis

vcnto circumferebantur. Iidem porro gens gravis crant,
piae religionis

verbo

infesti et inimici.
,

Hos tamen

ut adeant

nuntii veloces praecipit

ac

iilis

prsjdicent, et usque ad ex-

trema

terrac pervadant.

»tra illum?» sive
»

Quamobrem subjungit, « Quis ulsecundum Symmachum, « Post quem
autem gens peregrina
dicat Apostolus
ct athei in
,

non

est

ultra.

»

rlaoc
;

et sublimis

,

sine spe degebat
»

ita ut

«

Eramus
k
.

ali-

quando spem non habenlcs
«

Kunc fiumina

tcrrao
Ibid.

muudo omnia tamquam regio
19.

habilata

:

'

M.tth. x. 6.
3.

J

,

Nxvtn,

;

Ihid., x,

().

4

Fphos.

,

1

,

COMMENT.
»habitatur regio

IN
*.

HESAIAM
»

,

CAP.

XVIII.

101

eorum

Videtur mihi subindicare, flu-

minibus quidem , multitudinem gentium qusc
turae sunt; regionibus

Deum
:

cogni-

vero earum, ccclesias

quemadmonunc
fluviis

dum enim

superius, fluctibus maris, fluctibusque turbatis,
,

infidelium gentium turbas comparavit

sic et

dulcibus placideque manantibus
ait;

,

Christi populos similes

per regionem autem eorum

,

indicat Ecclesiam.
,

Olim

Deo aliena; ac regio eorum pia religione vacua et deserta; jam vero per nostram inquit, praedicaiionem, memorata flumina et regio eorum in habitatam terram versa sunt. Id porro procurabit illis Ghristi signum « Veluti signum a monte eleergo isthaec flumina inhabitata erant
et a
,
:

»

vabitur.
«

»

Tamquam
,

buccinae vox audietur
erit in
:

:

quia sic dixit
2
.

Domiut-

»nus mihi, securitas

mea

civitate

«Praedicta regio
erit
,

mea
de
et,

Domini
dicatur,

civitas est

quare securitas in ea

pote custodiente
illa
« «

me

,

et

undique illam tutante;
,

ita ut

jure
3 ;

Gloriosa dicta sunt dc te
laetificant

civitas
2

Dei
.

»

Fluminis impetus

civitatem Dei
4

Veluti

»lux aestus meridiani, et ut nubes roris dieimessis

jusmodi luce

,

quae quasi seslus meridianus in
,

Ab huciviiate mea
.

»

efTunditur, nihil

inquit

,

civitati

meae damni infertur

,

ne-

que dolor
i-lla
,

iis

qui liujusmodMuce perfunduntur.
,

Lux

igitur

est

ipsum Dei Verbum

quod Ecclesiam
,

ejus
,

semper

illuminat; nubes

aulem

roris

Spiritus sanctus
,

qui supre-

mam

Unigeniti Filii Dei theologiam
tradit, ut

iis

,

qui

eam capere

non vaicnt, adumbrate
efficiatur,

ad temperatum quidpiam

altam et

summam

de Christo theologiam com-

pleciens; idque ex accessu cujusdam nubis sancti Spiritus.

Haec porro anle

messem

futura praedicit

:

hac ratione fruc,

tus in Ecclesia Dei pullulantes significans

qui instar spica«

rum efllorescunt qua
:

dc re superius haec declarabat,
4-

Et

Isa.

,

xvui,

3.

*

Ib.

a

^ sa "- lxsxvi

,

3.

3

Ibid., xlv, 5.

iO:i
»

liUSIiBII

PAMPIIILI

laetabuntur

coram

te, sicut qui Iaetantur in

messe
2
.

,S
,

Et
ct

Salvator similiter

cum

diceret,

«

Levate oculos vestros

»videte agros, quoniam albi sunt ad

messem

»

Erit ila-

que lux

divinitatis

Yerbi in ejus civitate non tempcrata

quasi vigens et meridiana; quiaveroab hominibus capi nequit
,

intercedens media quaedam nubes Spiritus sancti
,

plena roris

eamdem
et

civitatem inumbrabit; ut quemad,

modum
et
«

in diebus messis

quae ipsam

messem
illam.

praevertunt,

lumen splendeat,
Erit ante

nubes inumbret
,

messem

cum

fuerit

consummatus
:

flos, et

»uva non matura eduxerit florem germinans
»racemulos parvos falcibus,
»

et auferet

et
,

sarmenla

tollet et abscin,

det.

3

»

Quemadmodum enim
tantum
, ,

inquit, in vineis

dum

uvae

immaturae sunt, advcntans agricola

inutiles palmites excidit

neque
tia

id

sed etiam infructuosa quaequc et arescenilla

resecat
,

etenim

quoque

,

utpote quae nihil vigoris
relin-

habeant

neque ullam ad fructus perfeclionem spem
tollit
,

quant

,

ex agriculluru peritia de medio
inutilia vigentibus uvis

nc superilla

flua et

noceant

;

quamobrem
cceli et

quidem aufert,
«terra*
u

et

in

escam

«

volalilibus

besliis

»abjicit; quae vero perfectum fruclum scrvant re-

tinenlque,

summa
,

sollicitudine colit et tuelur; sic in
ait, ablatis

tcm-

pore messis futurum esse
vineae palmilibus

quippe supervacaneis
,

succisisque inutilibus uvis

alque in es-

cam

ullricium potestatum Iraditis; bonae uvae, sive animae

fructiferae,

bonam spem

a

Deo consequentur.
dixit,,

In his porro

ipse Servator se

vineam esse

Discipulos vero suos

palmites; uvas autem palmitum consequens esl ut intelliga-

mus
illos

esse eos, qui ab Apostolis instituti fuerunt

:

quorum

ceu racemulos inutiles, ac

vilali virlute

privalos, in

tempore
les
1

judicii abjiciendos csse docet; similiterque palmi-

nullam uvam fercntes, qualis crat proditor Judas, peIsa.
,

ix

,

3.

Joan.

\y, 36.

3

Isa.,

xvm,

5.

4

Ibid.,().

COUMEiXT.

IN

HESAIAM, CAP.

XIX.

100

rinde atque inuliles uvas, a volatilibus coeli et bestiis terrae,

videlicet
iri.

adversariis

et

ultricibus

virtutibus, exci-

sum
«

In tempore

illo

afferentur dona
,

»

populo contrito et divulso
in

et a
»

Domino Sabaoth a populo magno ab hoc
,

wtempore usque
lus
is
,

perpetuum \

Fuerit autem hic popu-

qui in angusta et arcta via quae ducit ad vitam, gra-

ditur

ipseque divulsus est
,

,

utpote qui a

communi homi-

num vita alienus sit magnus item et multus est apud Deum quare dictum est a populo magno. Etenim in
;
,

praesentivita et in futuro saeculo rationabilia dona, et in-

cruentas hostias
populus.
«

Deo emittere nunquam
et conculcata
,

cessat

memoratus

Gens sperans
sancto.
,

,

quae est in parte fluvii
in

«regionis ejus in loco
»

ubi

nomen Domini Sabaoth,
fluvii
ita
2
.

monte

»

Haec enim gens in parte
in Ecclesia

regionis
ut dicat,
»

Dei erat
«

quando

Dei versabatur,

In parte cognoscimus et in parte prophetamus
scilicet
iluvii
,

Neque
illa

cnim tolum fluvium,
gio
;

verbum Dei capiebat

re-

quare in parte

regionis Dei fuisse dicitur

me-

moratus populus.

CAPUT XIX.

«

Visio /Egypti.
,

Ecce Dominus sedet super nubem
/Egyptum.
«
3

le-

»

vem

et veniet in

»

Attente considerandum

est,

quo pacto dicatur
Isa.
.

visio

Egypli. »i\on
,

enim quemadi.

xvin.

7.

~

I

Gor.

xw

9.

'

tsa.

}

m\,

lo/

{

EDSEBII PAMPHILI

modum
»

dc Babylone diccbatur,
sicut de Judsca et
filius

«

\ isio

conlra Babylo-

vnem;»nequc
vidit

Jerusalem, «Visio

quam
,

Hesaias
;

»

Jcrusalem

Amos; quam vidit contra Judccam et »nequc ut de Damasco et de Moabitide co:

dem modo
nendi
vi

de /Egyplo

non enim

dicitur

,

visio

contra
discer-

Jigyptum; sed quasi /Egyptus
fcruntur
vel quia Proptieta

visura,

et oculis

pradilis contemptatura erat ca qusc in vaticinio
;

visionem habuerat .Egyptiis

pulcherrima pracnunlianlem. Quid enim pulchrius, quid
beatius JSgyptiis eventurum erat
,

quam quod Dominus
in

pracsentia sua ipsos dignaturus, et notitiam sui ipsis colla-

lurus essct

,

faclurusque
?

alia

omnia quoc

.Egyptiorum

bonum
«

verterent

Et movebuntur manufacta /Egypti
ipsis.

a facie ejus, et

cor

»eoruni superabitur in
historise veritatem

Quod

sane quis secundum

tunc completum dixerit,

cum

ipse

Do-

minus, qui

in principio

apud

Deum

crat,
in

Deus Ycrbum,
ut existimalur,

non incorporeo neque
gione peregrinabatur,

invisibili
st.d in

modo

/Egyptiorum rc,

nube

illa levi

sedens advenit,

scilicet in

corporc, quod Christus assump-

serat, ex Spiritu sancto et ex sancta \ irgine constilutum.

Nam
rum

si

non scriptum
et diviua

cssel

ipsum nubi insidentcm vcntu,

csse, posset quispiam dicere

Deum \ erbum
,

incorpo-

raliter

vhtulc
«

ubique praesentem

utpote qui

omnia impleat, nam
»

sum
,

faclus est

1

mundo crat, ct mundus pcr ipeamdcm in Jigypto praesentiam exhiin et

bcre

quandouuidem inspeciioncm

providentiam ad
in

illos

usque extendit.

Verum

iilo

modo non magis

/Egypto

quam

in

alia qaalibet

muudi parle
esse

esse dicatur.

At nunc
et cor-

specialiter et dislincle dicitur, ipsuin nubi levi insidentcm

venturum

in

/Egyptum

,

quo proprius quidam

eus ejus advenlus sigmficatur. Cui dixerit quispiam in
*

JjUl.

]

,

KJ.

COMMENT.

IN

HESAIAM
,

,

CAP. XIX.

105

eadem explanatione
iinem habuisse
,

insistens

tunc propheticum dictum

cum is qui ex Virgine natus est Deus^ quem Emmanuelem prophetia vocat, ad homines advenit. Quemadmodum enim nuhes non aliunde constitutionem habet, quam ex aere et ex vapore terrse; sic et corpus
quod assumpsit ex Spiritu sancto
,

et

ex terrena substantia

constitutum jure nubi
tus
,

levi

comparetur, cui insidens Chrisesset infans
,

in ./Egypto durn

adhuc

,

peregrinabatur.

Id quippe erat /Egyptiis salis

qui virtute inefFabili ex ad-

ventu Salvatoris

magnam
,

sunt utilitatem nacti. At secun-

dum profundiorem menlem, Domini prsesentia jEgyptii prsecipue egebant utpote omnium hominum superstitiosissimi
;

ita

ut

non solum

fato et stellis coeli universi

cau-

sam adscriberent, sed etiam ad usque brutorum animantium ferarum immanium volucrum et reptilium ut
,

,

,

deorum, cultum delaberentur. Ita vero dominatu et providentia vacuum universum arbitrabantur ut rex quidam eorum impudenter diceret «Non novi Dominum et quis
, , , ,

»est

cujus

vocem audiam ?»
,

1

Ilscc

porro

ipsis

operibus

linem acccperunt

quo tempore Ecclesice Dci per totam
ipse

/Egyptum constituebantur, ac
peregrinatus est
«
,

suas visitans

Dominus ad /Egyptios Ecclesias secundum illud,

Ubi duo vel tres congregati fuerint in nomine

meo

,

illic

»

sum

in

medio eorum

2

Ita igitur Ecclcsiae
ibi

quidem ejus

gratia fulgebant,

dsemonum autem

vigentium error des-

truebatur.
«

Et excitabuntur yEgyptii in /Egyptios,

et

bellabithomo

»adversus fratrem

suum

,

ct

homo

adversus

proximum
quo

jsuum

5
.

»

El ha3C quidem implebantur post Evangelicam
,

prsedicationem

qua; pcr totam
,

/Egyptum

pervasit,
,

tempore inanimata simulacra

a statione sua

quam

a sa3-

culo obtinebant, excussa sunt, ut non ullra ex populi fre'

Exod,

v, 2.

a

Matth. xvin, 20.

3

Isa.,

xix, 2.

106

EHSKBII PAMPIIILI
:

quentia firmiter stare, nec solida subsistere possent

da>

mone
in
iis

vero maligni

,

qui id ipsis ceu in latibulis agebant,

ipsis nihil esse

comprobati sunt.

Qnemadmodum enim

civilis

tumultus per totam /Egyptum concitabatur, populis
,

dissidentibus
tibus
;

divisisque studiis per

quod ex civibus

rcgionis

domos mutuo altercanalii quidem relicto incolis
,

diabolico ac /Egyptiaco errore

,

ad Evangclicam praidica-

tionem accederent

,

alii

vero in
illos

eodem errore perseverantes
excitarent. Sic igitur insur-

inexpiabile bellum contra

gebant iEgyptii contra JLgyptios.
«

Givitas adversus civitatem, et

Nomus

adversus
ipsis, et

Nomum.
consilium

»

Et turbabibur spiritus /Egyptiorum in

eorum
sua
»
,

dissipabo. Et inlerrogabunt deos suos et simulacra
,

et eos

qui de terra loquuntur, et ventriloquos. Et
in

manus hominum, durorum domino» rum et reges duri dominabuntur eorum *. » Nomi apud /Egyptios hodieque vocantur eorum regiones quae etiam eadem de causa muluo dissident. Atheorum autem vita ab instituto secundum Deum dissentiebat, etNomus adversus
tradam yEgyptum
, ,

Nomum
rum
tare

insurgebat

,

Evangelica lege
,

(s. »»jt««).

Egyptio-

legalia subvertente

ac vicissim idololatriae lcge salu-

verbum oppugnante. thec porro omnia conlingebant /Egyptioruni consensum et concordiam circa multorum deorum errorem confundente Domino qui ad ipsos advenerat. Quare secundum Aquilam dicitur, « Et scditionem »ponam inter .Egyptios et /Egyptios; » secundum Symmachum vero, « Committam yEgyptios cum /Egypliis. » His
,

porro affinia et similia; imopolius eadem ipsa
,

aliis

verbis

Dominus noster in Evangeliis docuit dicens « Nolite pu» tare quod vcnerim pacem miiterc super terram non vcni
:

»

paccmmiltere,sed gladium,

et ccelera^. »

Hisporro
:

gcstis,

conturbandum
J

esse ait spiritum
.

Egyptiorum

secunduni

Isa.,

XIX,

3 et 4

2

Maiih. x

,

3j

COMMENT.

1N

IIESAIAM

,

CAP. XIX.

1

07

Symmachum

vero

,

«Et rumpetur spiritus /Egypti in ipsa»
«

secundumTheodotionem,
»ipsa»; Aquila

et scindetur spiritus
,

/Egypti iu

autem
»

sic ait

«Et tradetur spiritus /Egypti
dirupto ac ex Ecclesia

»in visceribus ejus.

Hoc aulem
,

projecto, ad profectum /Egyptiorum consilia prava ineun-

tium
(1

,

ego ipse

,

ait

Dominus consilium eorum
et

dissipabo.
et eos qui

Et interrogabunt deos suos

simulacra sua
»

,

»

de terra loquuntur, et ventriloquos.
,

Horum nemine
,

pro

consueto more apparente
tur.
«

in

extremas angustias delaben-

Et tradam /Egyptum in manus
,

hominum domino»

»rum durorum
indicari puto

et reges duri

dominabuntur eorum.
,

His

tempus quo eventura sunt ea
;

quae in vatifore

cinio feruntur
significat
tur.
,

nam /Egyptiorum
,

regni

mutationem

quo tempore Dominus in jEgyptum
si

proficiscesalutaris

Quis vero non stupeat
,

tempus conferat
;

praedicationis
scilicet
ilh

cum

regni /Egyptiaci eversione
,

quomodo
,

exiude ad hodiernum usque diem
,

non

ultra prisci

Principcs

Ptolemsci nenipe

,

ipsis

imperent

sed Ro-

mani eorum dominL
Pro
illo

aulem
:

,

reges duri

,

Aquila

,

a

Et rex roboratus
rex durus ootesfortis

nregnabit ipsis»

Symmachus vero,«Et
,

»tatem habebit inillos»; Theodotio
«nabitur
illis.

«

Et rex

domi,

»Hunc porro

dixeris esse

Imperalorem

qui

tempore ortus Salvatoris
obtinebat.

nostri

Piomanorum monarchiam
vere roboratus, ac fortiter

Tunc enim Augustus
priinus
ibi

imperans

,

/Egyptum Romanis subjecit, postquam
regnantium Ptolema^orum successioet bibent /Egyptii

diuturnam illam

nem
« »

sustulerat.

Haec dicit Dominus Sabaoth

:

aquam

quae est juxta

mare

*. »

Pro quo Aquila,
vero,
«

Et

liaurientur, in-

quit, acjua ex mari
»

»

Symmachus

Et exterminabun-

tur a mari aquse.
1

»

Hic porro per maria turbulentam /Egyp-

Isa.

,

xix,

5.

108

BUSBBII PAMPniLI
«

iiorum multitudinem subindicavit.

Fluvius autem deficiet
,

»et cxarcscet. Et deficieut flumiua, et canales lluvii
»

et

exsiccabitur omnis congregatio
:

aquarum

'. »

L novo
t

illos

potu excipias

cum enim nequc flumen neque alia in Egvpto
,

aqua supersit

nec marina ad potum idonea

sit

,

novam

et

peregrinam

illos

aquam

bibituros

ait.

Erat porroilla quae cx

ibnlibussalutarisaDcminoipsissuppeditabatur. Quinetiam
Judaicis deficienlibus aquis
,

captores piscium,

humanarum
autem
a

nempe animarum
ex
alis

,

plancturi esse dicunlur. Ulos

Propbcta memoratos piscatores

et retia jacienles inteliigas

piscatoribus et sagenis utentibus; ex Apostolis dico
,

et Discipulis Salvatoris nostri

quibus dicebatur, «"Nenitc,
.

»et laciam vos piscatores
trina sua

homiuum 2 » Si enim isti hominum animam piscabanlur, ad salutem
illos illos

docillas

trahentes, cur non dixeris memoratos
piscalores et reiia jacientes fuisse

.Egvptioruni

olim Philosophiac

doctores

,

qui per /Egyptiacas prcestigias illaqueabant et
.'

inescabant eos quos capere poteranl
«

Et in omni palude calami
ct

ct

papyri

,

et

Achi vhvns
flu-

»omne circum flumen,
»men,

omne quod seminatur ad

arescet et venio peribit. Et

gement piscatorcs,
in

et

«gcmcnt omnes qui mittunt
»

hamum

flumcn,
3

et qui niit-

lunt sagenas, etqui mittunt retia, lugcbunt
arbitror

His omniut

modam

aquarum siccitalcm

indicari

,

ita

nequc
,

vesiigium humoris aquae, vel in fluvio, vel in palude

vel

extra flumina in circuitu, vel in medio, vel in canalibus,
vel in aquis

non ilucntibus

,

appareat sed

omnium
vel

confer-

iim vacuitas et penuria futura

sil, ita ut in

.-Egypio nus-

quam

aquae compareanl.

Ycrum

hic

sermo
vi

invilum

quemque ad figuraiam speculationem
tiacae potentiae
'

perlrahit; ila ut

necessario per aegyptiaca iluminaet aquas ,inteliigas a>gyp-

\im

et

multitudinem, necnon regnum

i

J>a.

,

xis,

6.

-

Matth, iv, nj.

3

Isa.

,

\ix

.

7 ct 8.

COMIUENT.

IN

IIESA.IAUI,

CAP.

XIX.

1

OQ

rum, quod oiim fluminis
aliam inlerprotandi

instar exundabat, sivc scciindum
,

raiioncm

philosophiam oiim apud
«

iEgyptios florentcm, de qua dictum cst,

Institutus est

»Moyses
iila

in

omni /Egyptiorum

erat,

erat
les

magnum ibi sapientia? quam mirabantur,
,

Magna quippe antiquitus flumen, magna quoque peues illos
.

1

»

ratio. Multse

porro par-

erant hujus fluminis, divisi

in

multos nimirum discipulos
:

nempe in multos canales; secundum varias singulorum
olivac,

disciplinas

ex quihus pullulahant non vineae, neque

ncque

alia

quaepiam ex fructibus ac neccssariis arhorihus

sed papyrus, calamus ct Achi virens. Sagenas porro
intelligas
» »

eorum

ex parahola Salvatoris, qua dicitur,
sagena?. missse in
2
.

«

Similc cst

regnum ccelorum

marc,

ct

cx omni gein

nere piscium congreganti

»

Quemadmodum vero
ita et

pa-

rahola homines pro piscibus, et pro sagcna Evangelicus de

regno ccelorum sermo dicitur,

hoc loco implicaia

iila

aegypliaci sermonis gravitas, pro sagena ct retibus similitcr

accipiatur; pisces vero

iis

capti fuerint, qui fallacibus so-

phismatihus in
trahuntur.
tii

omnem

impiac superstitionis speciem deet

Luctum ergo

planctumacturi dicuntur /Egyj>
Christo, et

piscatores,

quia adveniente sihi

omnem

sapientiam

agendum
»tium,
«

,

suam deslruente, nullum supcrest ipsis opus secundum illud, « Perdam sapientiam sapienprudcnliam prudentium despiciam.
operantur byssum 5
»

et

Et confusio apprehendet eos,qui operantur linum scis.

»sile, et qui

»

Hoc modo mente

capias

eos qui operanlur linum, neque

firmum quod rumpi ne-

queat, sed scissile;

scrmonem
similiter
:

videlicet dissolutum et dis-

cissum

,

et

byssum

quia isthaec ah /Egyptio fiu-

mine fovehantur
artificcs
.

et irrigabantur.
,

Quare

ait

harumce rerum
fila

planctum edituros
ad amictum

quando nulla amplius
ornatum
ipsis

sa-

pientiae suae
'

et

aderunt. Lini
,

Act. vii,

9.2.

2

Matth. xiii, 47.

3

Isa., xix

9.

1

i

o

BUSKDIl PAMPIIII.I
byssi copia

cnim ac

ornatum

sibi et

indumentum excogi

tabant, captiosis quibusdam et faliacibus dictis meudacia

sua operientes.
a

Et erunt qui operantur ea

in dolore

:

et

omnes qui
*.

fa-

»ciunt

Zythum dolebunt
,

,

et animis

cadent
vite*

»

Gemitum
turbidum

edituros ait qui faciunt

non vinum ex

sed aegyptiaet
,

cum Zytbum, quod

et

ipsum spurium erat
ipsis

quo /Egyptii potu utebantur, antequam

adveniretDo-

minus. Hoc porro declinante, jure dicitur futurum utejus
artifices

planctum edant

et auimis doleant. Haec vero pas-

suros

comminatur /Egypti
byssique operarios
,

sophistas, Zylhi artifices, ac lini
,

scissilis

et

piscium captores, qui aegyp-

tiacum ilumen
curarent.
«

et aegyptiacae sapientiae

sermonem

sollicite

Et

stulti

erunt principes Taneos, sapientes consiliarii
.

eorum infatuabitur 2 » Ibi enim maxime prius substitisse ait omnes diabolicae idololatriae praestigias ibidemqne tempore Moysis sedem habuisse eos qui in
»regis, consilium
: ,

/Egvpto regnabant. Quare dictum

est signa in

campo Ta-

neos edila fuisse, tani Moysis tempore,
Itaque peregrinante

Domino

in

quam in praesenti. .Egypto cum aegyptiaco
,

flumine etiam memoralos

illos

principes

daemones infaaperte

tuandos

ait,

eliamsi, absente

Domino, sapientiam
in

piofilerentur. \

erum

is

argumentum

ipsis oblulit, ac evi-

cit, eos nihil sapienlia?

habere, sed

Domini adventu veiv

stultos esse.
«

Quomodo

dicetis regi

,

Filii

prudentum nos

,

filii

reei

»gum,
»
»

qui ab initio fuerunt? Lbi
tibi, et

nunc sapientes

tui?

annuntient

dicant quid consilii inierit

Dominus
,

Sabaoth super /Egyptum. Defecerunt principes Taneos
et exaltati

»

sunt principes

Mempheos
3
.

f ,

et errare

facienl

j>iEgyptum secundum tribus
'

»

Cum
Id.
.

non amplius reges ha> <

Isa.

,

xix, 10.

'

rd.,

ii.

3

1

1

)

:

COMMENT. IN UESAIAM
bcatis
,

,

CA.P.

XIX.

1 1

1

quomodo polestis de prudentia gloriari ? Quomodo vcterum regum filios vos esse dicilis, Orum Isin et Osirin etTyphonemobjicientes, atque jactitantes deorum heroum ct mortuorum genera olim in /Egyplo imperasse quorum deorum et regum vos in Prophetia indicati principes Taneos et Mempheos filios et nepotes esse dictitatis ? Qua
, ,
:

,

ratione dii

,

ac omnis sapientiae consortes esse potestis

,

qui

neque futuram vestram confutationem praevidere
dicere potestis, neque solutionem regni
consiliarii estis
,

vel prae-

eorum, quorum

quos etiam opprimitis

,

dum omnimodis
:

erroribus ipsos complicatis ?

»

Dominus enim miscuit eis spiritum erroris fecerunt /Egyptumin omnibus operibus ipsorum
«

et errare
,

ut errat

»

qui ebrius est , et qui vomit simul
est,

5
.

»

Hincporro conjectan-

dum

quantus

ibi

fuerit ebrietatis excessus,

quod non

perinde atque caeteri homines idololatriae dediti essent, sed

eo usque decidissent impietatis
simulacra facerent
:

,

ut

brutorum animantium
«

quare dictum est,

Uterratqui ebrius

»est, et qui vomit simul.
dicti

p^incipes Taneos et
,

»Ad hujusmodi ebrietatem praeMempheos iEgyptiorum animas

deduxerunt

quibus ipse Dominus spiritus erroris miscuit.
maligni et adversariae potestates essent,

Nam cumdaemones
Deo
bantur.

adversaria sentiebant, ac contra

Deum
erat
,

pugnare cona-

Quamobrem
Illi

errori traditi sunt, decernente

Deo

,

quod

nequitiae

eorum consentaneum
,

ut errori trade-

rentur.

vero malitiam

ceu virus quoddam lethiferum,
,

in iEgyptios diffunderunt

et

yEgyptum

in

errorem in»

duxerunt

«

Ut errat

is

,

qui ebrius est, et qui vomit simul.
,

Verum eorum
illis
«

causa Deus in iEgypto peregrinabatur
,

ut

ab errore deductis
erit iEgyptiis
2
.

populos ab
,

eis

procul dimoveret.

Et non

opus
»

quod

faciat

caput et caudam
iilis

»principium et finem
!

Infecta quippe sunt

opera

Isa.,

xix

,

i

4-

a

Id.

,

1

5.

112

F.ISEBII PAMPniLI
cjiine

multa

apud
,

illos

perficiebantur ,
vel

iin ul

opus pencs

illos
;

non reperiatur

quod

principium vel
ita

fmom habeat
Si
,

Domino, utpote bono, hoc
./Egvptiacamultorum
principium
et

peragenle.
superstitione

quidcm
seriem

in

numinum

multa opera
,

finem, secundum reputatam
illos

ibi

ba,

bebant. At memorato Dominici ad
ait

advcnlus lempore

non

ultra fore
et

penes

illos
si

opus bujusmodi plenum,

in-

tegrum
riatur,

perfectum; sed

quodpiam hujuscemodi repe-

ipsum
esse.
,

sine capite et principio, sine termino et finc

fulurum

vertere est

Quod etiam ipso opere completum nnlmadnam idololatria penitus defecii. Iliud porro est
satis

neque caput nequc finem habere, ut
est.
«

commonstratum
et

In die

illa

erunt /Egyptii velut mulieres in tremore
,

»in timcre a facie
»

mittet

iilis
,

\

»

manus Domini Sabaoth quam ipsc imMemoratis advenlus Domini in /Egyplum
ob imminen-

temporibus

nullum /Egvptiis futurum virilem sensum
,

sed eos mulierum instar in mctu ct trcmore
,

tem ipsis manum Dei viiam acluros esse valicinatur. Manus autcm Domini quae alia putctur csse praeter cam qurc vocatur dextera cjus, nisi Piomanorum poteniia, q;ia3
/Egyptios subegit ac
sibi

subditos reddidit

,

idque ob

Chri.^

li

praesentiam? Ita quippe diabolum de Job loquenlem
dixisse scriptum est;
«

Dco
Oui

Sed mitle

manum tuam

,

ot tange
»

»omnia

qua3 habet

,

nisi

in faciem benedicat tibi?

crgo voluntalisDei adsubjugandum /Egyptiorum imperium

Romani exercitus polenlin, nianus vocalur. Quomodo autem mulierum inslar cum timorc et angustia Uomanis serviant .Egyptii id sane non est quod explicctur.
ministri fuerunt, videlicct ipsa
, ,

'

Isa., xix, 19.

Job..

1

,

1

COMMENT.
«

II*

HESAIAM

,

CAP. XIX.

1

1

Et

erit regio

Judaeorum /Egyptiis in terrorem. Quicum
ipsis
,

-

que eam nominaverit

extimescent propter consilium

»quod consuluitDominusSabaoth super eam \ «Rcgionem
vero Judaeorum
si
:

Scripturam divinam dixeris esse

,

neuti-

quam

aberraveris
,

quam ob vim
,

pietatis et fidei qui

Domi-

num noverunt cumtimore
sed ob

tremore

et reverentia in

adeunt;
,

non amplius ut olim blasphema dicta
,

eam
,

proferentes

Dominum in ea praedicatum venerantes et colcntes. Quamobrem quisquis illam ipsis commemorat timorem Dci nam« initium sapientia^ timor Domini 2 » ipsis immittit
: .

«

In die

illa

erunt quinque civitates in terra /Egypti, lo,

»quentes lingua Chanaanitide
»

et jurantes

per

nomen Do3
.

miniSabaoth

:

civitas

Asedec vocabitur una
,

civitas

»

Etsi

quinque
est, illas

civitates in vaticinio ferantur

at

non ignorandum

quinque

unam
eam

esse.

Quare nomcn unum omnium

additur, Asedec, quod interpretatur

Symmachus,
Asedcc

solls.
,

Quam
quaa
ficat
,

vero dixeris

esse

,

nisi

sanctam Dei Ecclesiam
,

secundum LXX. quidem
j ustitice
;

dicitur

quod

signi,

quo dictum

est,

secundum Symmachum vero, solis de « Timentibus autem me orietur sol justitiae,
terrae

»et medelae inalis ejus;

rendi rationem

,

secundum accuratam vero dissecivitas dicitur quod ita reddi possit
,

Civitas terravocabitur unacivitas. Ipsa quippe sola in uni-

versa terra
«

Deo

civitas constituitur; ila ut

de

illa

dicatur,

Gloriosa dicta sunt de te, civitas Dei
,

\

»

Quinque autem

civitates in Ecclesia

fuerint diversae instituti et officii radistincti; tres scilicet ita
,

tiones

,

quinque vero sunt ordines
est,

numeres; primus

Praesulum ordo
tertius
,

secundus Presbytcin

rorum

,

Diaconorum

quartus illuminatorum

Christo, postremus
est ordines

eorum

qui initiantur.

Sciendum er^o

quinque in Ecclesia Dei versari; quare quinque

civitates sub
1

una dicuntur loquentes lingua, quaeolim apud
,

Tsa., xix, 17.

'

Psal. cx, 10.

"'

Isa

,

xix

'
,

18.

s

Psol.
(S

lxxxyi,

3.

XMV.

1

l4

J-USEBII

PAMPHILI
,

/Egyplios Chananara reputabatur
qui dii patrii existimabantur
,

ct jurantes

non per eos
Hic
erat

sed in nomine Domini Saerat.
ille

baoth, qui olim Judaeis cognitus Deus
qui in nube levi
,

hic erat qui ad ipsos advenit Christus.
altare

«In die
»et
in

Domino in regione /Egyptiorum columna ad terminum ejus Domino. » De civitatc Dei
illa erit
*
,

/Egypto constituenda

et de diversis in civitalc ordiniin civilalc

bus vaticinatus, consequenter altare

Dei futu-

rum commemorat, quod modo perquam

mirnbili fore dicil.
dii

Nam cum

illi

olim apud /Egyplios reputati
,

perierint,

flumen ipsorum defecerit

principes Taneos et

infatuati fuerint,, tunc altare

apud Judaeos
ait
:

Mempheos Domino nunrei

cupatum

,

constituendum fore
,

quod sane

eventus
futu-

nobis ob oculos ponit

ita

ut dicti

complemertum ad

rum tempus non exspectemus. Quemadmodum autem una
fides,
ria

unum

baptisma

,

et

una Ecclesia dicilur;
,

sic et alta-

plurima in tota /Egypto conslituta

pro uno

altari in

Ecclesiis Deiconsliluto

habenda sunt

,

et

una colmnna
,

si\c

cippus
tios

cum

altari in illa civitatc posita csl

fideles ^Elgypilla

ab infidelibus segregans ac dividens. Regio igitur
in

Judajorum, qua3

terrorem /Egypliis fulura dicitur, Ju,

daicam subindicat Scripturam

ac veteris Testamenti veraltari

bum; columna

vero

cum

Christi
,

conjuncta

,

novi

Testamenti Evangelium

fuerit

Christi fidelcs ex /Egyptiis

ab infidelibus disterminans.
«

Et

erit in

signum

in

saeculum

Domino

in

regione

»^Egypti, quoniam clamabunt ad

Dominum
,

propter oppri-

«mentes
»

eos.

Et miltet

eis

hominem
in

qui salvabit eos;
/Egyptiis,
,

judicans salvabit eos. Et notus erit

Dominus
die
illa

»et cognoscent iEgyptii
»

Dominum

et facient

sacrificium et
2
.

»dent
1

»

donum et vovebunt vota Domino, et redQuamobrem, cumhoc signo sese munire didice,
.

Isa.,

xix

19.

a

Tb.

,

20

COMMENT.
rint /Egyptii, qui

IN

HESAIAM, CAP. XIX.

Il5

Dominum

susceperunt, hoc tutamento

eodem signo pro adjutore usi clament et invocent Dominun) adversus eos qui se oppriment. Quinam autem illi erant, nisi ii qui in pernicie
utentur; ita ut in aerumnis

manserunt ^Egyptii, de quibus
batur
,

in prophetiae initio dice,

«

et insurgent /Egyptii contra /Egyptios

et belkbit

»homo adversus fratrem suum,civitas adversus civitatem, »et Nomus adversus Nomumr. Et percutietDominus ^Egypi

tios

plaga

,

et sanabit eos.

Et convertentur ad
»

Dominum
fdium
,

»etexaudieteos,etsanabiteossanatione.
»

Quiaenim 1 «quem

diligit

Deus

,

castigat
2
;

;

flagellat

autem

omnem
,

»

quem

suscipit

»

jure /Egyptios percutiet
et conversione
faciet
,

et si diligat

si

quando castigatione

opus habeant; sed id
ac nihil comperendi-

non ad diuturnum tempus
In die
illa erit

nans curationem el medelam adhibebit.
« »

via /Egypti ad Assyrios
et /Egyptii
3
. )

,

et ingrcdientur
:

Assyrii in

/Egyptum,

ibunt ad Assyrios

et

»

scrvient /Egyptii Assyriis

Assyrios bic puto a Scriptura
:

vocari eos, qui nunc Syri appellantur

olim quippeAssyrii
incolebant.

vocabantur
Inimici
festi.

ii

,

qui Syriam et

Mesopotamiam
,

autem mutu erant /Egyptii

ac semper

mutuo

in-

Nunc autem praesens sermo communionem ipsis et commixtionem vaticinatur quod numquam alias factum
,

fuerat.

Nam

ante

Romanorum imperium
et Assyrii; /Egyptii
et

proprios reges

habebant ^gyptii
Syri

quidem Ptolemaeos,
,

autem Antiochi
,

Demetrii posteros

in

quorum mea Syris,

dio sita Judaea

a propriis

item principibus regebatur.
esset,

Cum
modo

autem Judaica gcns intermedia
a PtolenKeis bello impetebatur.
,

modo
;

Imo etiam

/Egyptiis

inimici Syri erant

et /Egyptii Assyriis hostes

ut

minime
yEgyp-

iibera esset alterius populi

ad alterum profectio. Hoc pacto

se res olim habebant. At post
'

adventumDomini

in

Isa, xix, 12.

2

Ilier.

xn

,

(>.

3

Isa

,

xix, 2j.

I 1

6
,

EUSEBIl PAMPHILI

tum

pacem profundissimam
ipsis

ac

communionem commerIlle

ciumque

futuPum praesens scrmo pramuntiat.
,

vero

eos, quiolim inimici erant

Syros dico, Assyrios et Israe-

Jem mutuo

conciliat

,

atque
ita

unam omnes
ut

tionem accepturos
altum sapiat
extollat.
,

dicit;

Deo benedicjam non ampHus Israel
a
alios sese

neque ut solus benedictus contra

Quis ergo Romanos exercitus ex Syrorum militia
,

videns yEgyptiorum capitibus imminere
servire
,

et /Egyptios
?

illis

prophetioe

eventum non admiretur
,

Quis non

obstupescat cernens /Egyptios

libero transitu

Syriam pe-

tentcs ac vicissim Syros sine obice in
tes,

/Egyptum acceden-

atque eos

vi

dominatricispotentia2 subditos esse. Quodest
,

que omnium mirabilissimum
tempore apud Syros
pulos Dei fore
difTerat ab
,

in prophelia dixit
,

,

eodem

,

et /Egyptios

ac in terra Israel po,

ipsosque benedictos

ut Israel
,

non amplius

/Egyptio, neque a Syro

neque apud

Deum

pluris

habeatur Syrus Israele vel Egiptio; neque vicissim
sit

/Egyptius minor
«

apud

Deum

Israele et Syro.

In die

illa

erit Israel tertius inler /Egyptios, et inter

«Assyrios benedictus in terra,

quam

benedixit

Dominus
est in

»Sabaoth, qui
»

dicit,

Benedicius populus meus, qui
,

/Egypto
dicatur
esse

,

et in Assyriis

et ha^reditas

mea

Israel

\

»

Quod

si

,

lertium Israel inler ^Egyptios et Assyrios futuin terra
,

rum
Per

benedictum
,

quam

benedixit

Dominus

«xercituum ne aliam putemus esse tcrram ab Ecclesia Dei.
Israel

autem

intelligi potest

,

chorus omnis sanctorum

religiosorumque virorum, qui ex Judaica gente defuncti
sunt.
))

Quapropter dicitur,

«

ct ha?reditas

mea

Israel.

Nam
2
.

quando dividebat Altissimus gentes,
,

facta estpars

Domini
»

»populus ejus Jacob

funiculus hereditatisejus Israel

]\unc autem /Egvptii populus ejus, et populus ejus benedictus, vocantur
1

ct Assyrii similikr.
2

Illud

autcm,

«

in

Isa.

,

mx

,

-k\.

Dcut.

,

xxxii

,

3.

COMMENT.
»terra,

IN

HESAIAM

,

CAP.

XX.
,

1 1

quam

benedixit

Dominus Sabaoth
,

»

ad ccelestem
,

quoque terram referatur
»mites quoniam
ipsi

de qua

dicit Salvator
»

«

Beati

possidebunt terram,
ccelestis

ubi in caelestis

Jerusalem, et Sion mons

Dei

est.

CAPUT XX.

«

In anno quo ingressus est Tanathan
,

Azotum cum mis,

»

sus est ab

»et cepit
»

Arna rege Assyriorum et oppugnavit Azotum, eam tunc locutus est Dominus ad Hesaiam di:

cens

,

Vade,

et aufer

saccum

a

lumbis

tuis.

d

»

Mirari subit
his verbis,
,

propheticam vitam, quam Apostolus declaravit
«

circuierunt in melotis et in caprinis pellibus
angustiati
,

egentes

,

»

afflicti

2
.

»

Hsec vero Scriptura
,

Hesaiam

uno vestitum sacco inducit

lugentem

scilicet, et illacry-

mantem

super
«

iis

,

qui ob impietates suas procul excidetuis.

rant a Deo.
»fecit ita;

Et calceamenta tua solve de pedibus
et discalceatus.

Et

Domi» nus, quemadmodum ambulavit servus meusHesaias nudus
Et
dixit

ambulans nudus

»et discalceatus tres annos, tres anni eruntin signa etpro»

digia iEgyptiis et /Ethiopibus.

»

Quod jubeatur nudus

in-

cedere et nihil cunctari, idque confestjrn agere in oculis

adstantium
critatis
,

,

maximae sane obsequentiae erga

Deum

et ala-

parati item sublimisque animi

qui

humanam

gloriam ne flocci
iis

argumentum fuerit, quidem faciat. Ilaec autem

agente Propheta,
*

quse Propheta repraesentabat, similia
2

Isa.

,

xx

,

1

et 2.

Hcbr. xi, 87.

3

Isa.,

xx,

3,

1 I

8

tflSElill

PA.MPIIILI

passuros ^Egyptios ab Assyriis

debellatos praedicit

Deus
illos

nudos

videlicet
,

et

discalceatos
,

abductum

iri;

neque
et

lanlum

sed etiam yEthicpas

quos ad auxilium

commi-

litium venturos esse sperabatur.

Siquidem /Ethiopum eo
multitudini et manui
;

tempore

admodum potentium
,

fi-

dentes yEgyptii

Assyrios despectui habebant
,

at

Deus

futurum prsenunliat dicens
»

«

Quemadmodum
9

ambulavit

servus
«

meus Hesaias nudus et discalceatus et cajtcra. » Quoniam sic aget rex Assyriorumcaptivilatcm yEgypti
,

»et ^Ethiopum, juvenes et senes nudos et discalcealos
»

discoopertos pudore iEgypti

\

»Haec certe

iis,

quaepaulo

ante dicta sunt, contraria videantur, queis inter yEgyptios
et Assyrios

conjunctionem
ait

et

commercium

fore dicebaet sencs

tur

:

nunc autem

regem Assyriorum juvenes
et

iEgyptiorum

nudcs

discalceatos
difficultatis

captivos

abductu-

rum mus

esse.
,

Cujus tamen

solutionem reperie-

si

^Egypto

morem attendamus animum adhibebat
illa

prophetici Spiritus. Ut enim
,

videbat quidem ea quae
,

mox
item-

TEgyptiisin ioso Prophetoe tempore

eventura erant

;

que prospiciebat bona

quae diuturno post tempore in

iEg\ptiorum regione futura erant. Hinc
vaticinatusesset
,

cum

prius

bona

ad eaquae moxeventura erantpertransit.
tristia, quoe

Haec porro iEgyptiis
suot
,

nec diu postca impleta
et

iisdem

ipsis

quo Propheta conspicuus

notus erat

temporibus. Necessario aulem Spiritus divinus de Domini
in

^Egyptum adventu,
,

et

de bonis ibidem ^Egyptios confe-

rendis valicinatus

ea qtiae

mox

finem nactura erant sub-

didit; ul a praesenlium

eventu ea, quae diuturno post tem-

porefuturaerant,credibiliaessentiisquituncpropheticorum

sermonum

auditores erant. Haec ergo quae
:

jam tractamus.
illa

non erant anle pramuntiatis contraria

quippe pro

lcmporibusin prophelia notatis; haec vero pro rebusm>\

Im.

.

x\

,

\.

C0MMENT.
gerendis enuntiabat.
»

IN

HESAIAM

,

CAP.

XX.

119

«

Et confunduntur superati ^Egyptii
:

ab yEthiopibus

,

in
*.
>j

quibus confidebant ^Egyptii

erant

/>enim ipsis gloria

Erubescentes

scilicet

de

iis

in

quibus
«

confidebant

,

ita ut sese ipsi

damnarent
qui

et arguerent.

Et

»qui habitant in insula hac, ecce nos confidebamus, ut ad

»eorum auxilium confugeremus
»

,

non potuerunt

ser2

vari a rcge Assyriorum., et

quomodo nos servabimur?

»

i/

^%^VV%V\%WV\W%\^V\W« WWV^VV^^V^ VWV\V%V\%%%

CAPUT XXI.

«

Visio deserti. Sicut procella per desertum transit
:

,

ex

»deserto veniens a terra

terribilis visio et

dura, renunliata

»es£mihi. Conlemplor contemnit, etiniquusiniqueagit.

Ad

»me

Elamitae, et legati Persarum ad

me

veniunt

3
.

rPersae
,

itaque

non diu postea Medorum imperium excipientes
deBabylone
?

Babylonis reliquias everterunt. Jure igitur aestimo haec hostilia

facta

dici.

Quid

sibi vult

autem cum

ait,
,

Visio deserti

Jam

exhinc Babylonem vocat desertum

propter ea quae de vastitate ejus in prophetia feruntur.

Quare ex persona
tror
,

ipsius

Babylonis haec dicta fuisse arbierant auribus acce,

quasi mala
,

quae eventura sibi
,

pisset

ac precaretur

ut

horum

auditus pertransiret

ut

que ea quae exspectabantur non acciderent.
«

»est
1

Nunc lugebo lumbus mcus
xx
,

et

consolabor me. Propterea implctus

sokitione, et dolores invaserunt rne tamII).
,

Isa.j

5.

-

G.

3

Id., xxj

,

1

ct 2.

1QO

EU6BBII PAUPIIII.I

»quain parturicntem \

»Yerum
,

,

ut par est,

nunc lugeLo^
essem luctus

quod non antca feceram
reliquas gentes

quia superLa eram et adversus
,

me
me
;

exlolleLam

ita

ut

aliis

causa.

Nunc vero ego
et luctu

ipsa BaLylon,,

geLo,

consolaLor, quia

cum populo meo lume rerum Lujusmodi
meus

nuntium perculit
solutione
,

cujus causa repletus est lumLus

qui olim pra^cinctus erat et lascivieLat. Dolor

item

et laLores

me
,

occuparunt

,

ita ut

ego BaLylon, olim

caeteris terriLilis

niLil differam a
,

muliere pariente. Haec

porro miLi acciderunt

quia fateor

me

inique egisse
,

,

cum
miLi

neminem commonefacientem me audirem
curae esset, ut

et
,

cum
ait,

rectum
,

niLil aspicerem.
,

Quare

nunc
:

confilendo dico

«

Inique egi

quod non viderem
:

cor
in

»meum

errat, iniquitas
2
.

mea demergit me
et quasi

anima mea
ejusdem

»metu versatur
gentis
«

»Haec sane puto a PropLeta dicta fuisse
,

BaLylonis personam assumente

,

sive

eamdem incolentis nomine Praepara meusam comedite
,

Laec dicta proferri.
,

LiLite surgentes

,

prinle-

»

cipes arripitc clypeos

\

»

Medos,Elarnitas, et Persarum
,

gatos compellat propLeticus Spiritus

excuans eos ad Lelillos talia
«

lum contra BaLylonios. Quare
«
»

quasi ad

falur

,

Pra?para
dixit

mensam

,

comedile
:

,

»et caetera.

Quoniam

sic

»et
»
»

Dominus ad mc Profeclus stalue tiLi speculatorem, quod videris renunlia. Et vidi sessores equites duos,
,

sessorem
tam,
et

asini

,

et

sessorem cameli. Audi auditionem mulu
.

voca Lriam ad speculam
,

»

Signa vero et symLola

Laec erant aciei inimicorum
,

qnorum alii curriLus vecti irrucLant alii jumentis sarcinas et commealum ageLant. « Audi auditionem multam, et voca Uriam ad speculam; videlicet eam de qua postea sermo sive leamain sive
, , ,

Ariel evoca

;

ut et ipse veniens a speculatore videatur

PropLeta item
*

cum

speculatore una conspiciente.
,

Illc

vero

Isa,

xm,

3.

2

Ih.

3.

4.

3

Ib., 5.

*

Ib.

,

6, 7 et 8,

COMMENT.
speculator

IN

HESAIAM

,

CAP.

XXI.

121

moncns sequentia ducit. His autem puto signijudicio Dei funditus eversum. ficari Assyriorum regnum Pro illo autem Uriam , Aquila , Leonem Symmachus Leanain Thoodotio Ariel^ edidit. Nemo igitur Uriam
,
-

,

,

,

,

memoravit
«

:

quoniam nec Hebraica vox Uriam nominat.

Et

dixit, Steti tota die, et in castris steti tota noete.

Stetit ergo

Propheta
,

cum
,

speculatore
,

,

expectans futuram

illam visionem

Leonis

vel Leaenae

vel Ariel.
«

Cum

autem

toto diei et noctis
»

tempore

perstitisset, subdit,
est, nisi Ariel

Et ecceipse

venit
«

\

»

Quis

ille

autem

biga vectus? Quare

ait,

Et ecce ipse vemt, ascensor
ultor

bigae.

»Quis vero erat

ille, nisi

quidam Angelus, cujus opera Babylonis obidem
ipse

sjdio perficienda erat ? Fortasse Ariel diciturvel

qui quasi leo rugiens circuit quoerens

sane conspecto

illo
,

,

quem Propheta intellexit eum
Cecidit
,

devoret. Et
,

utpote An:

gelum ultorem

Babylonis exitium procurare
,

quare ex,

clamat his verbis

«

cecidit

Babylon

et

omnia

»simulacra ejus, et manufacta ejus contrita sunt in ter-

»ram.
emittit
»
»

»Nam

quasi id peragere jussus esset Ariel
:

,

hanc

Propheta vocem
audite
,

«

Audite qui derelicti
a
2
.

estis, ct qui
,

doletis

quae audivi
»

Domino Sabaoth
ille

Deus

Israel annuntiavit nobis

Quae enim

revelavit mihi,

eadem
«

vobis

me
»

interprete declaravit.

Yisio Idumeae.
3
.

Ad me voca de
:

Seir. Custodite

propu-

«gnacula
«

Notos suos alloqui Deus videtur Jiis verbis,
de Seir, »secunvinquit. Seir au-

Ad me voca de Seir »nam« fugientes dum reliquos interpretes « ad me voca,
,

tem vocabalur
regia
,

in Arabia

mons

Esaii

,

in

quo stabat

ejus

hodieque notus incolis
cx Idumaeis qui
,

tus. Iis itaque

eodem nomine appellametu laborabant, ait Ad me
est
:

festinantes venite

et
:

cum
«

ad

me

accesseritis

,

custodite

propugnacula vestra
*

Et ego custodiam vos die ac nocte»
io,

Isa.

,

xxi ,9.

2

Ib.

,

3

Ib.

,

u

122
»et
a

EUSEBII PA.MPHILI

apud

me

eritis '.

»

Si quis in vobis auxilio
si

opus habeat,

me

quaerat

opem

:

et

quis salutem curat

suam

,

ad

me

veniat. Hccc
inaeis,

quidem

dicta mihi videntur ad eos ex Idu-

qui terrore consternati erant, quos ad se vocat Deus,

pollicitus ipsis auxilium
« »

suum
,

,

si

tamen

in se

permaneant.
,

In saltu vespere dormias
,

aut in via Daedan

in

occur-

sum sitienti aquam ferte qui habitalis in regione Thaes » man panibus occurrite fugientibus propter multitudi»ncm occisorum propter multitudinem errantitsm prop:

,

,

,

»

ter

multitudinem
,

gladii, et

propter multitudinem arcuum

»intensorum
»

et
2
.

propter multitudinem
»

eorum
si

qui cecide-

runt in bello

Jam enim
vel

instantibus vosque cedentibus
:

adversariis,

quamplurimi vestrum peribunt
,

autem unus
et

ex vobis, vel duo
rint
,

admodum
;

pauci incolumes evase,

fuga salutem nacti

his
,

ego

utpote fugientibus

,

a defatigatis et solutis

cum

urbes incolendas non ha,

beant, praecipio ut in saltu
vespera
,

et in desertis locis
,

occupanle
illis

dormiant.

sitientibus ofFerri

\erum ne fame pereant lassis aquam et panem jubeo. His aulem

et
al~

vos
:

loquor, qui Thaeman, sic dictam regioncm, incolilis

quos

convenit fugientes perhumaniter excipefe et tractare. Puto

autem eos cum civitatem incolere non possint,
saltibus habitaturos esse.

in viis et

Quamobrcm

ncdespiciatis cos

qui

tam miserabiliter fame pereunt, qui ex inimicorum
:

gladio salvi evaserunt

quod maxime ex
,

tanta multitudinc
aliis

evaserint, caeteris pereuntibus
errantibus.

aut in

deserlis locis

Quoniam sic dixit mihi Dominus adhuc annus tamsquam annus mercenarii, deficiet gloria filiorurn Cedai net quod reliquum est arcuum fortium fdioruni Cedar, erit exiguum quoniam Dominus Deus Israel locutus » Quod prope «i et quasi intra januas ingressum sil
«
,
:

»

,

3

.

,

1

Isa.

xxi,

12.

2

Id.

,

i3,

i4

.t

i5.

M.

,

i6ei

i

:

.

.

COMMEJNT. IN
;

HESA.IA.JH

,

CAP.
in

XXI.

125
ituri sint,

Idumasae exitium

et

quod omnino

perniciem

eorum urbes incendentibus, ac totam regionem populantibus clare praenunliat. Unus quippe ait interBabyloniis
, ,
,

cedet aiinuSj et sagittarii Gedar, etiamsi, inquit / miruiti
sit, in

ejus rei suspicionem venientes
praedictio est
,

,

deficient etperibunt.
Israel locutus

Veraque
est.

Dominus enim Deus

Yeritas autem

numquam mentietur.

%v%vv%> %y%v%> %>%y%> %•%•%>% %*%.%>

%%% *^%y%> %V%V%* %%,% %•%•%> %/%•%>% w%. %•%•%» %/v%y%> vv%^ *%* v%%*v« w% «^%%%v^w«

CAPUT

XXII.

«
»

Visio vallis Sion.

Quid factum
vana
a

est tibi,
? »

quoniam nunc

ascendislis

omnes
ait

in tecta
,

Praesens vallis Sionis

visio,

non de

ipsa Sione

sed de adjacente valle dicitur.

Quamobrem

postea,
:

«

Et erunt

electae valles tuai, rc-

«plebuntur curribus
Arbitror porro
ejus

equites vero occludent portas tuas.
his

Deum

abjectionem Israeliset extremam
ipsosque in alienigenarum

ruinam

significare velle,

ordine reponere;

nam

medii inter alienigenas in Scriptura

locantur. Sed etiam puto

eum

Jerosolymae ruinam decla-

rare

,

ideoque vallem Sion ipsam vocare. Alioquin vero e
religiosi instituti

Judoeorum gente Deus eos coarguit, qui a

cacumine deciderunt
simae malitiae delapsi.

,

ceu in valles

et voragines profundisest praealtus
«
2
,

Etenim Sion mons
:

in

quo templum Dei sedificatum erat

quara dicitur,

Super
;

»montem excelsum ascende qui evangelizas Sion » et « Accessistis ad Sion montem et civilatem Dei viventis Jerusalem ccelestem » Evangelicum autem sermonem
,

s

?>

.

1

Isa.

,

xxii

,

i

.

2

Id.

,

lx

,

9.

3

Hebr.

,

xn

,

22.

124
per Sion

EUSEBII PAMPHILI

montem

significari superius
,

commonstratum

est.

Qui porro ex hac spe deciderunt

in

vallem Sioni adjacen-

tem

delapsi sunt

:

nam

rursus virtutem sequitur malitia, in

rjuam decidit qui ex virtute delabitur. Sic igitur qui ex
fide aberrant

ad incredulitalem vertuntur. Populus itaque
,

ex circumcisione
lesti

ex Evangelico cacumine lapsus

,

et a coe-

Sion abalienatus, in praecipitium incredulitatis cor:

Unde prophetia extremam eorum repulsam adumbrans verbum vallis desruit

quare inter alienigenas reputatur.

cripsit.

Quia vcro

non

est

personarum acceptio apud

Deum

,

ideo in alienigenarum reprehensionibus mcdius de
est.

Sione sermo insertus
quasi in alienigenis

Quocirca Jerosolymae incolas
,

Deus

constituit

sententiamque proferl

adversum
«

illos.
:

Repleta est civitas clamantibus

vulnerati tui
'.

,

non
Spi-

»vulnerati gladio; neque mortui tui, mortui bello
ritu conspicatus

»

Propheta eorum contra Salvatorem clamo-

res, impiasque in
jecli
»

ipsum blasphemias
,

,

quarum causa re-

sunt, subjungit illud

«

Repleta cst civitas clamanti,

bus.

Omnes

principes tui fugerunt

ct capti duriter viacti
2
.

»

sunt, et qui potentes sunt in te, longe fugerunt

»

Quare
ne-

non amplius ut
tes
,

antiquitus reges,
illos

non duces

,

non saccrdo,

non Prophetae apud
alii

sunt; sed ncque Pharisaei

quc Saducaei, neque
perfuncti sunt. Haec

quotquot olim eorum magistralibus
spiritu cerneret
in

cum
,

Propheta

,

nec,

non illum ex tanta sublimitate
in

extremam malitiam
sinitc

ceu

quamdam

vallem
:

Judaici populi lapsum, luctu se disdixi
,

cruciat dicens

«

Propterea

me, amare
filiae

flcbo,

»non

poteritis consolari
3
.

mc

super contritione
,

gencris

»mci

»

Nam
iis

accurate novi, inquit

et spiritu praevideo
,

ctiam ex

omnibus quae supra
,

dicta sunt

civitalcm

Dco
gau-

addictam capiendam
'

et

omnes

qui in
,

illa

sunt

,

in

1

a.

.

XXII, 2.

!

Ib.

,3

3

Ib.

\.

COMMENT.

IN HESAIAM, csse.

CAP.

XXII.

120

dium inimicorum dandos
et quasi genuina viscera
»

Quare jam exhinc lugeo
«

mea

deploro.
:

Quia

dies turba-

tionis et interitus

,

et conculcationis
:

et error a

Domino
eriis

»

Sabaoth. In valle Sion errant
',

a parvo ad

magnum
,

»rant in montibus

»

Haec quoque aestimo dicta de
,

qui

convenerunt in

unum

dum

insidiae

contra Servatorem

nostrum struerentur.
« »

Elamitae autem sumpserunt pharetras
,

,

et
2

homines qui
»

ascendunt equos

et

congregatio
,

aciei.

Significat

autem
sunt.

virtutes occultas et inimicas

queis a

Deo

traditi

Quare Elamitae sigmficant
,

despiclentes ; quia pereun,

tium salutem negligunt
liter ita

ac nemini parcunt

ideo verisimi-

vocantur eorum turmae obsidentes.

Verum magno
iis

cum
«

exercitu instructa acie in valle Sion ab

obsessa

versantes,

eam

in

extremam egerunt
,

vastitatem.

Et erunt

electae valles

tuac

replebuntur curribus,
3
.

»

equites

autem occludentportastuas
tempore, sed
in
illa

»

Non nunc neque
in

in praesenti

die;

nimirum

tempore

per prophetiam enuntiato.
«

Et recludent portas Juda

,

et intuebuntur in die illa

»electas

domos

urbis.

Et retegent abscondita
,

domorum
,

»arcis David.
avertit

Et viderunt
veteris

quod plures sunt
in
,

et
»

quod
Hsec

aquam

piscinae

civitate et
,

\

porro erant arcana regni
tuario reposita erant
, ;

symbola

quae

in Sanc-

quse

nemini
;

praeterquam Sa-

cerdoti tantum

conspicere licebat
vallis

quae etiam inimicis

tradenda

dicit.

Hac de causa

Sion incolas criminatur,

quod

veteris in

urbe piscinae aquas averterint, aliamque

sibi intra

duos muros aquam excogitarint. Aqua porro ve,

teris in

urbe piscinae

erat veteris et divinitus inspiratae

Scripturae sermo,

quem

derivantes, alienam sibi

aquam

excogitarunt., seniorum videlicet traditiones, doctrinas et
,

Isai.,xxu,5.r-

2

Id.,6

3

Id.., 7.

4

Id.

,

8

et 9.

126
fersecepta

EUSEBII PAMPIIILI

hominum

edccentes

,

qua dc re ipsos Servator
his verbis
,

coarguit

,

eorumque nequkiam criminatur

«
1

Et
.

«irritumfecistis verbumDeiproptertraditionemvestram

»

«Et quod diruerunt domos Jerusalem

in

muuitionem
hodieque
,

»muri
»

civitati.

Et

fecistis

vobis

aquam
2
.

in

medio murorum
illos

duorumintrapiscinamveterem
,

»

Idautem

peragentcs videas

quia assumptis Scripturae verbis
quasi

iis

commenta sua ceu muris muniunt, ipsaque

sepem

praesidium et mcenia fabulis suis circumpomml.

modum enim

peregrinum

sibi

Quemadlocum excogilarunt, ac mu,

rum sibi circumquaque stuxerunt divinarum Scripturarum verbis ceu lapidibus usi ita et aquam veteris in urbepiscinae
;

averterunt
runt;

,

etnovam

sibi

nimirum

inler

aquam inter duos muros excogitavetus et novum Testamentum haec
:

quippemuri duo sunt

civitatis

Dei

,

scilicet vitac instituti se-

cundum Deum
et

:

in

quorum medio

ii,,

qui incusantur, alicnam
,

peregrinamaquamsibi cxcogitarunt
,

videlicet
ii
,

seniorum
illos

traditiones

in

quibus altum sapiunt
«

qui apud

Deuterotae appellantur.

Et non respexistis in

eum

qui ab
»

»initiofecit illam, et conditorem ejus
veteri

non

vidistis.

De

divinarum Scripturarum piscina loquor, quae

a fon-

tibus divini Spiritus emanal.
«

Et vocavit Dominus Sabaoth
,

in

die

illa

fletum

,

et
illi

«planctum
»

et

abrasionem et cincturam saccorum

:

autem

laetati et gavisi

sunt, jugulantes vitulos et mactantes

»oves, ut ederent carnes, et biberent vinum, dicentes

»comedamus
igitur, qui
,

et

bibamus
vult

,

cras

enim moriemur.

3

»

Deus
poeniperni-

mortem pcccatoris, sed magis tentiam ipsos magna facinora aggressos lugere et ciem flere suam jubet; illi vero in hujusmodi
non
,

malis

versantes, quasi desalute desperantes sua

,

in

insaniam pro-

ruerunt, ebrietati et voluptati sese dcdentes; quasi ncmpe
'

Mattfa.

,

xv ,

6.

'

Isa.,

xxi

i

.

io ct ii.

5

U>.

,

ia

ejk

i3.

COMMENT.

IN

HESAIAM

,

CAP.

XXII.
illos

15>7

post cxitum ex hac vita Dei judicium

neutiquam

ex-

cepturum
»Sabaoth.

esset.
4

«

Et haec revelata sunt
illis

in auribus

Domini

»

Quare

peccato ceu vinculo Dei vinctis^

haec sententia profertur,
»
,

«Non

dimittetur vobis hoc pecca-

tum doncc moriamini. » « Haec dicit Dominus Sabaoth; Vade
adSomnampenuarium,etdicei
:

in

Pastophorium

»

QuidtibihicPEtquidlibi
et fecisti tibi in

»est quodexcidisli tibi hic

monumentum?

»cxcelso

monumentum,

et scripsisti tibi in pelra

taberna-

»culum? Ecce certe Dominus Sabaoth
»

ejiciet et atteret vi-

rum et auferet amictum tuum, et cororiamtuam gloriosam »et projiciet te in regionem magnam et immensam ct » ibi morieris; et ponet currum tuum pulchrum in dedecus
,
,

»

et

domum
,

principis tui in concultationem
2
.

:

et a dispen-

«satione tua et a stalione tua arceberis
broeus

»

Ait itaque

Hect

Somnam

fuisse
,

Pontificem, voluplarium et inde-

corae vitae

hominem

ita ut

eliam populum proderet

transfugeret ad Senacherim

Assyriorum regem
adire,-

,

quem

jubetur Propheta in Pastophorio

sive

secundum

Symmachum, «ad tabernaculorum artificem; » seu secundum Aquilam, « ad tabernacula figentem » ita enlm Pas,

tophorium Dei interpretati sunt

:

ipsique dicerc praecipitui,

Heus

lu

,

frustra ct temere hic tibi in alta petra
,

monumen-

tum
te

excidisti
:

insculptis litteris voluntatis tuae

symbola rc-

praesentans

ignorans decretum a
te

prodire

,

quo

Domino Sabaoth contra jubet, honore quem nunc obtines dein

turbatum, amictu, quo indueris, corona ac reliquo decore

exutum

,

procul hac terra

,

peregrina et remotissima reillas drvitias

gione defungi. Superflue igitur tantas
colligere satagebas
,

sludiose

ac currus superbumque alium appara-

tum

,

quo nunc

indueris. Haec item quispiam tempori pas-

sionis Servatoris nostri
1

congruenter aptaverit

,

dixeritque

Isa.,

xxu

,

if\.

2

Ib., i5, 16, 17, 18 et 19.

128

EUSEBII PAMPIIILI

Somnam,
qui

qui a sacerdotio excidit, figuram esse eoruni

secundum Moysis legem sacerdotium corporeo more
,

obibant apud Judseos
cessante Sacerdotio
,

quos post passionem Salvaloris

,

ea quae in prophetia feruntur, passu-

ros esse vaticinatur.
resurrectio
,

Eliacim vero

,

qui significat
,

,

Dci

symbolum

esse novi sacerdotii

quod Serva-

toris nostri resurreclio in

ejus Ecclesia per totum

orbcm
Eliacim

constituit.
«

Et

erit

in die
,

illa

,

vocabo puerum

meum
,

»

Chelcisc iilium

et

induam eum amictu tuo
et

et

coronam
in

»tuamdaboei,etpotentiam

dispensationemtuamdabo

«manusejus. Eterittanquampaterhabitanlibus Jerusalem
»et habitantibos Juda. Et dabo ei clavem
»

domus David
;

in

humero

cjus

:

et aperiet

,

neque

erit qui

claudat

et clau,

»
»

det, neque erit qui aperiat. Et dabo gloriam David ei

et

imperabit, et non

erit qui coctradicat.
:

Et conslituam
gloriae

eum

»

principem in loco tuto

et erit in

thronum

domus
vr.s

»patris sui.
»

Et

erit

confidens in ipso omnis gloriosus in

domo

palris sui, a

parvo usque ad

magnum, Omne

«parvuma
Tibi

vase aganoth. Et erunt appensi ei in die
illa

illa*.

quidem [Somnae]

conferct

:

alium vero a te diver,

sum Eliacim puerum
amictu induet tuo,
et

et

servum suum

ab se probatum

corona sacerdotii exornabit, tradet-

que
Is

ipsi

eam

,

qure tibi

jam concredita

est dispensationem.
et selectus
,

quippe dignus est, quia a Deo productus
est similis tui
iis
,

non
erit

superbus et arrogans. Patris autcm loco
administralione degent
regis
;

qui sub ejus
miti et

quamobrem
David milis-

ipsi ut

mansuelo dabit gloriam

simi et justissimi, ita ut populo

cum
ita

potentia

magna

irafir-

peret, et jussis ejus nullus repugnet. Erilque fixus et

miler stabilitus in ministerio suo;

utquisquis in populo

claruscrit, non contendat, neque futura
1

umquam suspicio

Jsa., 20, 21, 22,

23

ct y.\.

commeNT.
sit invidise

ht

hesaiam, cap.
secl

xxii.
ipsi

129

aut livoris in euni;

omnes
a'

tanquam pa-

tri

confidant.

Omnes

ergo confertim

parvo usque ad
sollici-

magnum
«

ab ejus ore pendebunt, ejus erga omnia

tudini coniidentes.

Haec dicit Dominus Sabaoth

:

commovebitur homo
extermi1

«stabilitus in loco tuto^ et auferetur et cadet, et

»nabitur gloria in eo

:

quia

Dominus locutus
concreditum
et

est.

»

Quo-

niam non recte neque
rium
obiit
,

fidelitor

sibi

ministe-

in

ordinem redigetur

honore privabitur
ipsi

cadetque gloria in eo. Et ha3C omnia

evenient

,

Dco

ipsum ad hanc calainitatem damnante. His porro nos sermo
ad temperantiam hortatur, docetque ne in rebus prosperis
molliores ovadamus
,

neque de imperio superbiamus neve
,

judicium Dei obliviscamur.

V*\WViVVV%%*^%V%\%W

CAPUT

XXIII.

Verbum Tyri. ITulate naves Carthaginis quia perhY2 Yerbum igilur Tyri inprimis significat futuram Tyri obsi
&
,
.

dionem: quo tempore superveniens Assyrius
tibus, et ipsam ct
historiis

cum

aliis

gen

Sidonem
est

cepit, ut etiam in
,

exterorum

narratur. Illo

itaquc temporc

quo Tyriorum
eral

civitas
illos

tantam passa
solito

vastitatem
uli;

,

consequens

non

commercio

nautici

quippe eranl

ac semper marinis ncgotiationibus vacabant. Deleta itaque

Tyro,
1

nulli erant qui
xxii, 20.

pro more merces inde iransveheren!
Isa.
,

Isa.

,

j

sxni

,

1

XXIV.

n

100
ii

EESEBII PAHPBILI

vero

Carthaginc

Tyrum
Cyprum

navigare
:

solebant.
»

«

Et

non

ultra veniunt de lerra Citicnsium
vus.
»

abductus est capti-

His indicari

dicitur, Cittiorumque urbeni

ibidem exstare, cui adnavigabant quiTvro solvebant.
«
» »

Cui similes

facti
,

sunt qui habitant in insula

,

negotia-

tores Phaenicise

trajicientes

mare
dixit

in

aqua multa? semen
;

negotialorum quasi

messis
,

comportata:

negotiatores

«sentium. Erubesce Sidon
»inaris dixit,
,

mare. Fortitudo autem
enutrivi juve"

non parturivi nec peperi, nec
1
.

»nes, nec exaltavi virgines

»

Nunc autem
1 1

eos omnibus

confertim orbatos, et bonis
sos,

,

ita

11

opinabantur, suis ever-

pudore suffundi convenit, nec eos solum, sed etiam

vieinos

tente

eorum Sidonios vcl ipso mari quasi vocem emitac lugente, quod juvenes ct virgines quos enutriat
:

non habeat.
ab eo

Quomam

antiquitus

,

ceu maris

ipsius proles

,

alebantur, quo tempore res Tyriorum florebant:
ipsos luget

nunc autcm Tyro deleta, jure

mare,

ct

for-

titudo ejus lamentatur, filiorum exilium doplorans.
«

Quando autem auditum
de

fuerit in

.Egyplo, eos capiet
:

»dolor
»

Tyro.

Abite Carthaginem

ululate

qui

in-

colitis

insulam hanc.

Numquid

luec erat injuria ab initio

«priusquam traderetur ipsa? Quis hsec consuluit super

»Tyrum
»

?

Num

imbecilior est
gloriosi
,

,

aut

non

viribus

valet?

Mercatores

ejus

principes

terrae.

Dominus

»Sabaoth deliberavit dissolvere universam contumcliam
»

gloriosorum
2
.

,

et

ignominia

aflicere
,

omne gloriosum
e vicino posita, in
et

»in terra

»

Verum

etiam /Egyptus
,

dolore.
illam,

inquit, constituciur

sollicita

anxia propter
patiatur.
caesis

ne videlicet parcm Tyrice calamitatem
ita

Rebus autem
aliis
,

gestis

:

Si

poteslis,
,

ail,

vos qui

id

urbe

Tyro

residui estis

trajicite profugi

ad

colonoii
Isa.,

veslros Carthagincnses.

Iilic

vcro commorantes

xxm,

2. 3 et \.

'

Ib. 5,

6,7, 8

et 3.

COMMENT.
patriam lugetc
fidebatis;
illos
,

IN

HESAIAM

,

CAP. XXIII.
alios

1

5

et accusate,

non

quospiam quibus
qua

sed vestram supcrbiam et contumcliam,
conati eslis.

omnes complicarc

Gasumporro

vestrurn,

o Tyrii, ne
quaerite
,

fati neccssitati

adscribatis; sed in vobis ipsis
,

quis haec consilia inierit

quis ad tantam calami-

tatem patriam vestram damnaverit.
prehendetis
,

Nam
:

disquirentes de-

hoac justo judicio accidisse

Dominus quippe

Sabaoth

,

qui

apud

solos Hebraeos pro

Deo habetur, hoc

decretum

protulit.
:

«Operare terram tuam aaves enim nonamplius veniunt
»

Carthagine.

Manus autem tua
1
.

nihil potest

amplius in

»mari, quse provocabat reges
biaSj neve arroganter

»

Ne

igitur

amplius super-

agas, ob divitias et opes mari adet

vectas

tibi

:

verum depressa
tibi

humilis

,

colendae terrae

vaca, ut fructibus terrae ex agricultura partis nutriaris

marina

si

quidem

lucra cessarunt.

Nam dum

iis

frue-

baris, felicitatem ferre

tuam non poteras; sed
neque
,

vicinos

reges
facere

omnes contumeliis provocabas. Caeterum
tibi

haec ultra

non

licebit;

alios

quospiam, neque
«

contra finitimam

Sidonem

quam

laedere tentabas.
»

Ma-

»nus autem tua
regia,
«
»

nihil

potest amplius;
erat.

videlicet potestas

qua olim firmata

Dominus exerciluum

praecepit de

Chanaan

,

ut p«r-

deretur ejus robur. Et dicent, Non ultra
filiae

adjicietis
si
si

conaa*

»tumelias et injurias inferre
><

Sion. Et
libi
,

abieris

Cittienses,

neque

ibi

requies erit

et

ad terram

»
»

Chaldaeorum, ipsa quoquc ab Assyriis vastata est, nequc
ibi erittibi

requies, quia

murus
annis

ejus cecidit. Ululate naves
illa

»
»

Carthaginis, quia periit munitio vestra. Et erit in die
relinquetur Tyrus

LXX

,

sicut

tempus

regis, sicut
,

»
»

tempus hominis. Et

crit

post annos septuaginta
adulterae.

erit
,

Tyrus lanquam canticum
1

Sume citharam

J.sa.

xxm

;

loct

ii.

l32
»

gtJSBBII
,

r-AMPIIILI

circui

civitas adultera, obiivioui
,

tradka

:

Lene pulsa
1
.

ci-

«tharam, mulla cane
porro conira
annis

ut tui

memoria

existal

»

Quac

Tyrum

in vaticinio feruntur,

omnia paucis
,

absolventur: quibus etiam civitas
fuit.

Deo consecrata
dominatu

dcserta

Decrevit quippe Deus
annosi

,

unius liominis
,

vitae

spatio„ sive etiam unius

regis

nempc
vas-

septuaginta annis, futuram Tyri soliludinem derinire. In
his

autem septuaginta annis
tua canent
,

,

canticum
,

et

carmen de

titalc

omnes homines

qui te olim accurate no-

vcranl

quemadmodum
gyrans

de muliere a decore suo Iapsa.
,

Tu

vero ipsa toto solitudinis tuae tempore

circumquaque
,

oberra

,

et a loco in

locum transmeans atque apud

reliquas gcnles for.iicans.

Quod

si
,

vales,

sumas

lieet ci-

tliaram tuam,

non

vit

meretricio

sed ut prudcnti more,

instrumento utaris tuo. Multum cithara lude, ct multum

cane

,

ac preces supplicalionesque ad

Deum

emitte

:

sic

enim

erit tui

mernoria apud

Deum

si

modulationibus can-

tici, et si

sensibus ejus citharae inslar, prudcnter utaris,
,

temperanter vivens
erit
«

ac Dco placilum cantum edens. Sic
le

memoria
Et

tui,

Doo

recordatione sua dignante.
,

erit post

annos septuaginla
in

visitabit
et

Deus Tyrum

,

»ct

rursum restituctur

prislinum,

erit
2
.

emporium
Supradicto

«omnibus regnis orbis super facicm
statum pristinum;

terrae

»

elapsotemporc, visilationemejus nancisceris
in
ita

,

ac restitueris
te

ut

rursum penes

emporium
,

conslituatur,
et

ac genlcs
te

undequaquc
:

feslinanter aflluant

merces suas ad

deferant
3
.

«

Et erit ejus ncgoliatio et

»merces sancta Domino

completum cernimus.

Quod certe nostro tempoiv Nam cum Ecclesia Dei in urbe Ty»

riorum, perinde atque

in reliquis genlibus

fundala

sit,

multoe ex ejusmercibus negotiatione partis

Domino conse-

crantur,
1

Ecclesiae ejus oblala:: quae cura pietale a prae.

Isa.,

nmii

i

»

.

i3

,

i

\

.

iS

ci 1!'.

2

Ih. ,17.

'

lb.

,

18.

COMMEJNT.

IiV

IILSAIUI,
ipsis

CAP.

XIII.

100
iis,

dentibus ofleruntur.

«

Non

congregabitur; sed
ejus,,

wquihabitant coram Domino. Omnis negotiatio
»edat, et bibat, et satietur, et in

ut

symbolam, mouumensic enim » tum coram Domino; » videlicetministris altaris praecepit Dominus iis, qui Evangelium annuntiant, ut ex
:

Evangelio vivant; et ut
altaris

ii,

qui altari astant

,

in

portionem

admittantur. His ergo ipsis,

utpote sacerdotibus
,

Dei
tes

,

habitantibus in conspectu
,

Domini
ipsis

primitias offeren

memorati homines
ait,» et erit

re ipsa et opere implent prophe,

tiam qua3
et caetera.

emporium

et

merces

ipsis,

»

4.

v v % %%.%'%. %%.* % •%/« VVV- % V.V.% v

w

v^-% v-w %%'*

w* * %-%%

«^%-v»

v v-v%.

vwv w

v.

CAPUT XXIV.

«Ecce Dorninus corrumpet lotum orbem,
/>eum, et rcvelabit faciem ejus
»
4
.

et vastabit

Quia eniin
qui

«

Domini

est

terra et plenitudo ejus

2
;

tamquam

hominum omnium
habendum qua
,

curam

gerat, orbi terrarum explicat ea quae ad Dci judi,

cium pertinent
die judicabit
»

de univcrsis hominibus

Deus occulla hominum,
»

«ct disperget eos

secundum Aquilain et Theodotionem « dissipat alios alibi » pro ratione operum cu* jusque: nam niultae mansiones apudpatrem, magnusque et vastus est Dei mundus ut possit illas omncs continere
qui habitant in ipso.
,

Sive

,

,

animas

,

quae a saeculo in terra vcrsatae sunt

;

impiis infcr-

num

et

subterraneum domicilium

,

tenebrosos scilieet et
iliud
,

occultos recessus nactis,
1

secundum

«

introibunt jn

Isa.,

xxm,

i.

'

Psal. xs.ni, 2.

1

34
inferiora terrae
:

KUSEBII PAMPHILI
tradenfcur in
piis

»

manus

gladii

,

partes vul-

»

pium erunt
in aera
erit
,

1
;

»

vero raptis in nubibus obviam Dofuturis.

mino
«
»

,

et sic

semper cum Domino
,

Et

populus tamquam sacerdos
et

etservus

tamquam

dominus

famula tamquam domina. Erit qui emit tam,

»

quam

qui vendit

qui faenori dat
2
.

tamquam

qui accipit
rcre-

tamquam is cui debet » Prophetico more surrectionis mortuorum modum significat. Cum autem
»qui debet
velata fuerint ea
,

quae

in terra condita

,

corpora

,

qui

judicandi sunt ante tribunal magni judicis ex aequo
sistentur;
ita

omces
aliis

ut qui olim in mortali vita aliquid plus
,

liabere videbantur
tiis
,

sive dignitate

,

sive

genere

,

sive divi-

nihil difTerant a pauperioribus.

Onm<iS enimaequaliter
,

tribunali Christi sislentur, perinde ut sncerdos

ita et

po-

pulus

,

et

perindc

alii

omnes

,

quia non esl personarum
:

acceptio apud
«

Parvus

et

Deum. Quamobrem apud Job diclum est magnus illic sunt, et famulus non metuens do»

»

minum suum.
«

Corruptione corrumpetur terra, et direptione diripie
:

»
»

tur terra

os

enim Domini
:

dixit haec.

Luxit terra
3
.

et

cor-

ruptus est orbis
a

luxeruntexcelsi terrae
sentenlia
:

»

Nam prolala
iis,

per

Prophetam

Deo

,

haec contingent

qui pejo-

rem sortem
vocat.

nacti fuerint

quos terreni sensus causa terram
olim Adae dictumest,
»

Quemadmodum enim
terram reverteris*;
,

«

terra

»es

,

et in

sic et iis

qui tempore divini

judicii

voluptarii et corporis amantes, ac proinde terreni

et carnales

deprehensi fuerint
sit

,

corruptionis supplicium

comminatur. Quae autem
corruptus
»terrae:
»
,

terra

lugens et quis orbis
,

in

sequenlibus

declarat
ira

«

luxerunt

excclsi

hos quippe maxime
resistit
,

Dei invadet, quoniam
5
.

»superbis
'

humilibus autem dat gratiam
»

Terra

Psal. lxii, ii.
iv, 6.

Isa.

xxiv,

a.

3

Icl.

,

3 et 4.

4

Gcn.

m,

19.

*

J.uob.

COMMENT.

IN

HESAIAM

,

CAP.
:

XXIV.

1

35

»egit impie proptcr habitatores suos

qnsa prcevaricali sunt

«legem Domini
»

,

et dissipaveruut et
»

mutaverunt prsecepta
qui
a

testamentum aeternum.

Omnes quippe homines
Graeci simul et Barbari
,

saeculo
rali

orbem incoluerunt,
lege
,

natu-

accepta

et praecepta

Dei in animabus suis

insculpta habentes

,

atque testamentum a saeculo in com;

muni cogitandi modo complectentes
catis

postea ubi se pec-

contra naturam dediderunt, naturalis legis trans-

gressores effecti sunt.

Quamobrem

jure ad tribunal Dei

sistentur, in judicio transgressionis suae
«

rationem daturi.
,

Propter hoc maledictio vorabit terram

quoniam pecvi-

wcaverunt qui incolunt eam. Ideo pauperes erunt habita»

tores terrae

,

et relinquentur

homines pauci. Lugebit

»num,
»

lugebit vinea: ingemiscent

omnes

qui Isetabantur
ci-

animo. Cessavit gaudium tympanorum, cessavit vox

«tharae.

Erubueruut, non biberunt vinum
:

:

amara

facta

»est sicera bibentibus

desolata est omnis civitas; claudet
.

»domum

ne paleatingressus 5

»

Quemadmodum
peccato
,

in princi

pio creationis,

nondum
sic et in

exsistente

benedixit

Deus hominen*,
que enim omnes
compotatione
ultra

consummatione sa^culorum. Neingemituros
,

in praesenti vita versantes

ait;

sed tantum eos, qui in lata et spatiosa via incesserunt
et luxu- sua

qui

omnia dilapidarunt

,

qui

non

voluplalibus fruuntur; sed de turpibus ac nefariis
,

gestis suis convicti

pudore sufTunduntur. Plerumque au,

tem Theologus vinum memorans
subindicavit
,

horninum voluptatem
,

sive

mercedem

malitiae

atque animtS veter-

num

,

qui cogitationum rectarum et naturalium rationem

evertit.

Qua

ebrietate quasi evigilantes qui tunc supplicio

afiicientur, voces et
«

clamores lugubres effundent.
laetitia, dis,

lllulate

pro vino ubique: cessavit omnis
laetitiaterrae.

»cessit
1

omnis
,

Et relinquentur urbes dcsertse
<)

Isa.

xxiv

,5'.

2

Ib

,

6, 7, 8,

ct

io.

l3"6

EUSLBII

PAMPHILI

»et doinus derelictae peribunt. Haec omnia erunt in terra,
»

in

medio gentium. Quemadmodum si quis excutiat olivam
excutient ipsos
:

» sic

et
;

si

quiescat rindemia

1
.

»

Ita ut nullus

impiorum residuus
Dei subeant.
ligunt,

sit

sed ad

unum

usque omnes judicium
qui olivae fructum colac dejicere

Queniadmodum enim
,

perticis solent olivae grana excutere

usque ad

unum

sic ubi
,

derelinquatur

;

ac

quemadmodum
et

post vindemLam

revertentes
ita

quidam parvos acinos

uvas residuas colligunt;

et impios colligent

usque ad

unum,

ita

ut judicium Dei
2
,

»more vociferabuntur
ordinis sunt
? isti
,

»

nemo subterfugiat. « Hi claQuinamhi, nisi qui superioris
,

porro fuerint, qui ea
dignati sunt.
«

quae

apud

Deum

cst magnificentia
»

Qui autem
gloria

relicti fuerint
:

super lerram

,

laetabuntur
»

cum
:

Domini

contur-

»babitur aqua maris.
laetabuntur

Qui autem ex portione Dei erunt,
Domini
tunc enim ipse Dominus
potestate
et

cum

gloria

veniet in
granrli.

gloria Patris sui

cum

majestate
,

In bac ergo Domini sui gloria

laetabuntur
«

qui

olim
»

in

ipsum speravcrunt. Proillo autem,
.

conturbabitur
,

aquamaris

»

sic

Theodotio inlerpretatus
Illitis

est

«

sonuerunt
,

aquae maris,»

vitae

mognitudincm

significans
:

qua

fruentur

ii

qui

Dominum suum

gloria afliciunt

vox enim

eorum
«

sonitui maris comparabitur.

Proptcrea gloria Domini in insulis maris erit\»In
videlicet

Ecclesiis

quae
,

olim

inter

incredulas
,

gentes

,

quasi

in

medio mari

inclusae crant
«

in

queis

gloria
erit.

Domini tunc

effulgebit.
,

Nomen Domini

gloriosum

ab alis terrae prodigia audivi»Domine Deus Israel »mus spes pio. »Secundum Synimacbum vero et Tbeodolionem, « ab alis terr33 psalmos audivimus; » secundum
:

Aquilanij »melodias.
cjus judicium
1

Nam» quiexportioneDeisunt, jiistum admirantes laetantur cum gloria Domini
,

Ira

,

xxiv, ii, ia et j3.

*

Ib.

,

:

;.

3

I1>-

i5

COMMENT.
ac
lreti

IN IIESAIAM

,

CAP.

XXIV.

IO7

hymnos

ipsi

atque psalmodias in gratiarum actio»

nem

emittunt. Postea infert, «spes pio.

Cum enim
,

commi-

nationem impiis intentatam

praeteriisset

sub hacc de por-

tione Dei subjungit,« Laetabuntur

cum

gloria

Domini;

et,

»gloria

Domini

in insulis erit

:

»

ac postquam justum Dei
illud,

judiciumenuntiaverat, consequenter adjecit

spespio:

nam omni
«

justo pioque viro

bona

salutis reposita spes est.
,

Et dicent,
:

vae praevaricatoribus

qui

praevaricantur

»legem

«secundum Aquilam.dicitur,

«

o, vae

mihi, praeva-

»ricantes; praevaricatus es. «Viden, quopacto

Deihomines

de pereuntiumcasu dolebant et angebantur, nempe exhumanitatis affectu;
ita

ut in seipsos miseriae planctum con-

verterent, ac dicerent, o, vae mihi pro praevaricatione trans-

gressorum.
» »
»

«

Timor
Et

et

fovea

,

et

laqueus "super vos

,

qai

habitatis terram.

erit qui fugerit

timorem cadet
,

in fo-

veam

:

qui

autem
1
.

exierit

de fovea, laqueo capietur; quia
,

fenestrae

de ccelo apertae sunt

et concutientur

funda-

»menta

lerrae

»Dei inspectionem, et ejusvirtutem subin,

dicat,qua omnibus providet

et

omnia speculaturquasi ex
Quac quidem fenestrae tunc

fenestris coeliuniversa respiciens.

claudi videntur,
trat,
hil

cum Deus

in terra peccatores circumlus:

ncc tamen ipsos castigat

tunc enim ceu aversus ni-

peccantes inspicere videtur.
,

Cum

aulern peccantes ulvidentur.

cisci decrevit
«

tunc fenestrae
turbabitur

cceli apertae
,

Turbatione
:

et

angustiis

angustiabitur
si-

»terra
»

inclinavit et

movebitur sicut tugurium terra,
2
.

cut ebrius et crapulatus
illis

»

Haec porro omnia patietur
,

terra; sic vocatis

ejus olim habitatoribus

quos haec
,

perpessuros

ait

,

ita ut

ex maiorum

vi et

gravitate

ebriis

etcrapulatis similes sint. «Et catlet poterit resurgere:
»

nam
hu-

praevaluit in ea iniquitas.
coeli

Et
3

erit in die illa,

inducet Deus
in fine

»in ornalum
1

manum


T

Siquidem semel
et 20.

Isa,

,

xxiv

,

17 et 18.

2

Ib.

19

3

Id.

,

21.

1

58
vitse

EUSEBII PAMPHILI
lapsa terra
; ,

manae

sive
,

carne
olinl

terrestri et

anima

corporis amante

tum

ii

qui

terram incolebant
,

ressurrectionem postea
bunali Cbristi
,

consequentur

ut

sistantur

tri-

et

unusquisque refcrat secundum ea qua?
,

corpore perpetravit

sive

bonum
,

sive

malum.
,

Cum

au-

tem

lato judicio a

bona spe exciderint
tunc
a

et suppliciis
,

olim

Deo Iapsi non ultra resurgere poterunt. Queis universi consummationem dcqua ccelum et terra transibunt. Ornatum vero claravit
praenuntiatis traditi fuerint
,

coeli solet
»

Moyses appellare solem
coeli

,

lunam,
;

et stellas.

«

In-

ducet Deus inornatum
Dei tempore.
in

manum »nempe memorato

judicii
«

Et

reges terra

,

et

congregabunt congregationem

»ejus in carcerem, et occludent in munitionem; per mul»tas generationes visitalio erit

eorum \ »^

idetur mihi per
sic

reges terrae, principes ejus
Danieli declarabat Gabriel,
verbis
,

saeculi significare;

enim

dum

oracula ipsi ederet his
princeps rcgni Me-

«

et venit

in

occursum
invisibiles

mcum

»dorum. »Postquam
hic memoravit, ipsos
in

hujusmodi gentium rcgcs

manu

Dei congregandos ait, alque
et

carcerem conjiciendos,

occludendos in munilionc.
res-

INam

cum futurum
,

esset ut

regnum Dci tunc temporis

plenderet
rectorcs
raret,

ac

novum saeculum,
t

principatus, potestates, et

mundi tenebrarum

ac spiritualia nequiliae supe-

consequens erat ut

in

lacum quem fodcrant
el

conjieflodit

ccrentur.

Lacum enim
latcr, ct

impius onmis aperuit

cum
«

,

ct

cadet ih foveam

quam

fecit.
:

Et tabcscct
2
.

cadet murus
,

quia regnabit

Doglo-

niinus cx Sion ct ex Jerusalem
rificabitur
»

et

coram senioribus

»

Par quippe erat nosin sermone de consurnilla

malione, etiam

cdiscerc

,

qiue ad caslcste

nol»isque
qiiod

prsedicatum Salvatoris nostri regnum spectabonl,
'

lsa.

,

\iv, 22.

5

Ibid

,

23.

COMMENT.

IN

HESAIAM

,

CAP.

XXIV.

1

3cj

post principatuum ct potestatum eversionem

futurum

est.

Sion autem et Jerusalem, caelestia esse loca jam plerum-

que ex apostolico testimoniodocuimus
consistet.

,

ubi Christi

regnum

CAPUT XXV.

«

Dominus Deus noster
fecisti
:

gloriflcabo te

,

laudabo nomen

»tuum, quoniam
9

admirabiles res, consilium anti1
.

quum

,

verum

festinans et

Domine » Haec autem ait quasi concupiscens bonorum finem celeriter adesse.
fiat

Qui porro
inus
,

se habuerit

antiquum hoc consilium
,

intellige-

si

Salvatoris nostri voci attendamus
«

quae ad dex,

teram
»di 2
«

positis ait,

Venite benedicti patris mei

haeredi-

»tate accipite
.

paratum vobis regnum

a constitutione

munut

»

Atque hinc sumpta occasione Apostolus

scribit,
,

Sicut elegit nos in ipso ante

mundi constitutionem

»essemus sancti et immaculatt in conspectu ejus in chari»tate: qui praedestinavit nos in adoptionem filiorum sibi
»ipsi
ipsae
3

».

Antiquum ego consilium
admirabiles a

illud erat.

Et revera

hae

erant res

me

praevisae

ante constitu

tionem mundi, quae in consummatione saeculorum implendae sunt. Igitur

antiquum

illud

consilium erat propler

praescientiam et praedestinationemDei,

verum autem, propcivitates fortes,
i, !\.

terfinisexitum.
«

Quia

posuisli civitates in
i.

tumulum,

'

Isa.,

xxt,

2

Matth., xxv, 34-

s

Ephcs.

l4o

EOSBBII PAMPIIILI
sae-

»ut caderent fundamenta earum. Inipiorum civitas in
»

culum non

cediiicabitur.

Propterea Lenedicet

tibi

po-

»pulus pauper, et civitates virorum injuriam sustinentium

abenedicent

tibi

1
.

»

Et in

his

quoque,
,

ait,

celebrabo

te

,

quia impiorum urbes evertisti

earum impia

instituta deiis

lens, impiaque domicilia evertens.
scrint,
ii

Qui autem ex

eva-

benedicent
glorificabunt

tibi
te.

:

sive
»

secundum

reliquos interille

pretes,

«

Hi vero sunt populus
est
.

qui in

priori saeculo propter te

pauper eiTectus

et

urbes eo-

rum,

qui olim injuria sunt affecti. quibus
piae

injuriam infe
tibi

rebant

religionis

adversarii.

Hi bencdicent
versantes
,

iu

Ecclesia tua in variis
rito benedicent.
«
»

vitae institutis

ac jurc me-

Fuisti

enim omni
,

civitati
:

humiii adjutor, et tristibus

propter inopiam
:

protectio

ab homiuibus malis liberabis

»cos
»
»

umbraculum
:

sitientium, et spiritus

hominum

inju-

riam patientium
les in

bcnedicent

tibi

,

quasi homiues siticn-

Sion, quia liberabis eos ab hominibus impiis, quitradidisti -.»

«busnos
versantes

Cum

autem esscnt
,

afilicti

mo3slique

alque omnis voluptatis expertes
,

in

medio improborum
eras
:

tu ipsis adjiuor et

tegumentum
,

imo etiam
qui eos

illistunc silientibus, ac dicentibus

«

Sitivit

anima mea ad
,

»Deum

fortem et viventem»

,

tu item fons eras

sancti Spiritus

alveo refrigerabas atque potabas, ac eos
,

animo deficientes recreabas
Verbi
tui confortabas.

ipsaque

virtute

unigenili

picarcnlur Judaei,
necessario adjicit

Ne vero haec de se dicta fuisse susoiTusam in omnes genles Chrisii graliam his verbis « Et faciet Dominus Sabaolh
:

»omnibns genlibus

in

monte hoc

3

»

.

Quid verofacict? Se«

cundum
bibent,
1

reliquos

quidem

interpretes,
«

Polum
inquit,
israeli

,

» a

dicitur
Iaetitiam

;

secundum autem
.

LXX,
:

Bibcnt

,

»

vinum.
xxv,
a.

»

Gonvivium er^o non
IJ.
.

,

ueque Ju-

Isa.,

i

a

5

Id.

;

6,

COMMENT. IN HESAIAM

,

CAP.

XXV.

1

4

I

daico populo, sed omnibus geotibus paratum csse

Domi-

num

vaticinatur,
in

non

in convallibus,

non

in planitie, sed

neque mullis
sed in
» »

montibus, nequc

in alio quovis
«

monte;

illo

qucm
in
»

cxplicans dicebat,
,

quoniam regnabit
in

Dominus

montibus
.

et in

conspectu scniorum suorum
regni sui
,

glorificabitur

Nam

in

monte

quo gloriam

«senioribus suis

praebebit, ac gentibus convivium appa-

rabit, immortalitalis

potum

ipsis

elargietur.
,

Hunc vero

montem explicat Apostolus dicens « Accessistis ad Sion » montcm ct civitatom Dei viventis Jerusalem coelestem
,
, ,

»et

multorum millium Angelorum frequcntiam,
,

et cccle1

»siam primitivorum

qui descripti sunt in

coelis

Hoc
laeti-

igitur in loco constituti,

non

Israel

,

sed quotquot cx gen,

tibus

omnibus promissionibus dignati sunt
non utique bibam
in

bibent

liam, bibent item illud ex vera vite expressum vinum, de

quo Salvator
illud
«

ait,

«

illud,
2
.

donec bibam

novum vobiscum

regno coelorum

Ungentur ungento in monte hoc. Trade omnia

hae gen-

»tibus: consilium

cnim hocsuper omnes gentes
symbola
in mysteriis

3

Horum

porro imagines

,

et

novi Testunienti

per mysticum chrisma et salutarem sanguinem nobis tradidit

Evangclicus sermo; ut in his probati^ ctiam meliorum
:

participcs simus

etenim Israel

his dignus

non

est.

Quemom~
Deus
4

admodum autem
inquit,

qnis dcposilum
praedictis

cum mensura

tradit, sic,

mysticum de
:

rebus sermonem tradc

nibus gentibus
est.
«

nam hoc

consilium super omnes gentes
,

Absorpsit mors praevalens

et rursus abstulit

«omnem lacrymam ab omni
y>

vultu,

opprobrium populi
»

abstulit ab universa terra
igitur,

:

os

enimDominilocutumest
Filio Dei

Tum
ipsa

cum
,

sancti

una cum

regnabunt

mors, quaeolim deglutiebateos, omnino absorbebitur.
illa

Pro
*

autem
,

erit

unctio qua inungentur omncsgenles.
Malth. xxvi
,

Ileb,

xn

,

22.

2

20.

3

Isa.

,

xxv,

7.

4

Id.

,

8.

l42

EUSEBII PAMPIIILI
illo

Etenim uncti

unguento

,

non

ultra morti erunt obnoxii;

sed immortalitatis et aeternae becillam et quasi

vitae

consortes

,

mortem imille

mcrtuam

reddent. Attamen clemens

hominum
abstulit

Servator, ereptis

amorte, atque
,

a supertitioso

et diabolico

numinuni errore liberatis animabus hominum,
ab omni vultu. Opprobrium
illos

omnem lacrymam
quod opprobrium
Deus
iis,

autem populi ex gentibus
tinens:
abstulit

erat idoiatria penes
et

obti-

lacrymas inde consequentes
affectum

qui ob

humanum

animarum

hujusmodi perniciem

lugebant.

Sane opprobrium non
conditi erant,

modicum
quod a

erat

iis,

qui

ad imaginem Dei

vita seterna laberentur, ac morti subjicerentnr.

Sed opprobrium auferetur, deleta morte, tenpbrisque
sublatis. Christi

aulem regno

in seterna vita fulgente, illo

fruentur

ii

ex gentibus, qui a pristinis quidem malis erepti

sunt, et qui promissis Dei donabuntur.
«

Et dicent

in illa die,

ecce Deus noster, in quo speraIsle

»bamus,
/>

et salvabit nos.

Dominus sustinuimus cum

,

et

exuJtabamus

et laetabirnur in salute nostra.

Rcquiem

»

dabit

Deus super montem hunc.
tempore
,

Absorptamorte resurin illa die

rectionis
lionis

novi sseculi
,

fllii

graliarum ac-

canticum canent
ct dicent
,

videnten in gloria Servatorem
in

suum,

«

Ecce Deus noster
in ipse
:

quo sperabamus.»
doctrinae

Olim namque ipsum

habebamus,

ipsum

annuntianti fidem habentes

jam vero ipsisocculisvidemus
vcro requiem

cum
bit

,

quare jamdiu sustinebamus ingruenlia nobis mala.

Etilli

quidem

haec dicturi sunt;

ille

ipsis

da-

memorato
c

regni sui monte.
,

Et coculcabitur Moabitis

quomodo

calcant aream

» »

plaustris.

Et remittet manus suas, sicut

et ipse humiliavil.
,

ut perderet.

Et deprimet injuriam ejus

in

quac
:

manus

»

injecit, et altitudinem refugii
'

murihumiliabit

el

descen-

Isa.

.

xw

.

9

rt

10.

COMMENT.

IN IIESAlAM,
1
.

CAP.

XXV.

l45
vocari

»det usque ad pavimentum

»

Arbilrorhic

Moab
,

malignum dajinonem
bat,

,

et

adversariam virtutem

quae olirn

apud Moabitas ut Deus colebatur; quae quia altum sapiecontra

Deum
,

Israel

superbiens, sibique subditam
,

gentem depravans ut etiam tempore Mosis
ac populum ad fornicationem
,

talia

auderet,

et

ad initiationem Beelphe:

gor deduceret. Erat porro illud Moabitarum idolum
circo ha3C quae

idet

jam tractamus

,

quasi de gravi

quadam

Deo inimica

virtute praenuntiantur.

CAPUT XXVI.

«

In die
2
.

illa

cantabunt canticumhoc in terra Juda, di,

quam diem ubi Salvator noster in ccelesti monte regnum suum acceperit qui promissis digni erunt
centes
»

Post

,

tunc

coeleste

canticum emittent,

in

ccelesti

Jerusalem

constituti, quaminpraesenti
bita regionis in

Judaeam sermo nuncupat, hasita est raiione. Ita

qua tcrrena Jerusalem

enim

et Judaeis qui

audiebant, alacritatem et incitamen-

tum ad rerum propositarum spem indidit; atque simul veram Judaeam declaravit namque caelestis Jerosolimae
,

regionem, ingcntem ejus latitudinem hoc pacto significans;
ut locus

quidem Judaea
,

esse intelligerctur; religiosa

autem

conversatio
ritus,
1

quam ibidem

servant divini et evangelici spi-

pro Dei civitate haberetur.
,

Quo
,

in loco constituti

ii,

Isa.

xxv,

u

et ia.

2

Td.

,

xxvi

i

l44

ECSEBII PAMPHILI
,

qui in prophctia indicantur
illa
«

subscquens canticum in die

cantabunt.

Ecce

civitas

munita^
»

et salutare nobis

ponet muruui

»et circummurale.

Siquidem infimailla
erat
,

et terrenacivilas,

munita
cis

et firma

non
:

utpolc quse plerumque ab inimicivitas

capta fuerit
est salutare

haec

aulem vere

Dei munita

est, et

hoc
«

nostrum; secundum
,

Symmachum
«

autem,

Dicent cancntes canticum

civitatem fortem habemus;»
civitas imperii,
illo,

et

secundum eumdem Symmachum,
»

no,

»bis salutare;

Hebraica vero lectio pro
:

salutarc

nomen Jesu
litteris

proprie et clare circumfert

ipsissimis quippe

Salvator noster Hebraice scribitur. Ipse itaque Sal,

vator noster

beatorum

civitas est;
,

ipse

murus eorum

ct

antemurale.
»

«

Aperite portas

ingrediatur populus custo-

diens justitiam, et custodiens veritatem 1 .»
obsistente, obice ac

Neminequippe
ipsis

jam

impcdimento racua iiberaquc

via fuit.
»

Cujus

rei
,

causa cst justum Dci judicium. «Patro-

cinans veritati

et custodiens

pacem

,

quia in

tc speravi

-

»musDominc usque

in saeculum.

Deus magnus,

aeternus,
,

»qui postquam humiliasti, eduxisti habitantes in excelsis
»civitates munitas evertes
»

et dejicies
illa

usque ad pavimente

tum 2

.

»

Haec quippe digna sunt

apud

recondita spe,

ha?c dico tibi concupiscentia anima^ mea?.

Tu enim Do,

mine, concupiscentia mea es, ac divinus amor aniuuc
mea?. Quare anima
nis
tui

mea desideravit te ipsa quippe nomitui mcmoria animam nostram in excessum rapit et ad amorem inflammat.
,

,

«

Et conculcabunt eas pedes mansuelorum,

et

humilium

»

vcstigia.

Yia piorum recta facta est, et prreparata viajus-

»lorum. Yia enimDomini judicium. Speravimus in nominr,
»
»

tuo

,

ct in

vigilat
1

memoria quam desiderat anima nostra. De noclr spirilus meus ad tc Dcus quia luxpraecepta tua
, :

Lsa.

.

xxvi

,

o

Id.

'.',

.

,

^

r(

",.

COMkKNT.
»

IX

HESAIAM, GAP. XXVI.

1

4^

super terram ,

»

Neque enhn

noctis tempore dormire pos-

sumus,sed tunc etiam

vigilantes spiritu, te concupiscen-

tiam nostram iu mente tenemus. Sic igitur nobis ipse noc
tes

tanquam

dies illustrantur;

quoniam pra^cepta tua

et

sermones

tui nobis

adhuc

in terra versanlibus, ct die ct

nocte lucis instar data sunt. Hsec cx affectus vehementia
locutus

Propheta

Deum
,

compcllans, ad nos pertransit
ipse via incedauius.
«

monetque ut eadem
»

qua

Justitiam
:

discite qui habitatis terram. Cessavit

enim impius

omnis

»

qui

non

didiccrit justitiam in terra
lit

,

veritatatem non facict.

«Tollatur impius,

non videat gloriam Domini. Domine
et

«excelsum brachium tuum,
»

non cognoverunt

:

scientes
sint,

autem erubescent

2

Impii enim, abjecti

cum

ac

procul cognitione Dei positi, in tencbris cjus ignorantise

volutabantur

:

verum adveniente

illa
,

universali cognitione
,

,

videntes brachium illud excelsum

ii

qui olim

eum
,

quasi

non existcntem blasphemis
affecti insaniaa
«

dictis

incessebant

pudore

finem facient.
.

Zelus apprehendet populum ineruditum»
gratiam Christi

Subindicat

eos ex circumcisione, qui sunt;
«

non amplexi

Et jam ignis adversarios devorat, utpote qui sen«

tentioe subjiciendi sint dicenti,

Disceditc in ignem aeter3
.

»num
»

praeparatum diabolo
,

et angelis ejus

Quia lucem
«

non acceperunt
Deus
-noster

igni ac

tenebris
:

tradentur.

Domine

paccm da nobis

omnia enim
:

dedisti nobis.

nomen tuum invocamus \ Alia quippc omnia abs te data optima sunt sedomnium donorum maximum est, pax illa quse abs te proficiscetur, et quam nobiscum habemus ut sine tumultu et mutatione degamus animaque nostra tibi semper vacans servetur. Id au-»

»Domine Deus non novimus

nosler posside nos
:

Domine

extra te alium

:

,

,

*

Isa.
'

,

xxvi
,

,'6,
,

7> 8
1,

ef 9.

'

Ib.

,

10 ct

1 1

.

3

Malth.

,

xxv,

'j

1

Isa.

xxvf

1

12 rt i3.

XXIV.

10

l40
tern

EUSEBII PAMPHILI
eveniet,
si

nos ipsc in propriam

libi

possessioneu.
te,

habere digneris; quia nos non alium novimus praeter
et in solo

nomine tuo confidimus.
te

Cum
,

igitur in vita nostra

non alium quam

possiderimus

jure rogamus, ut tua?

portionis et sortis esse
«

mereamur.

Mortui autem vitam non videbunt, ncque mcdici suIdeo
abduxisti
'.»
,

«scitabunt.

et

perdidisti

,

ct
,

sustulisti

»omne masculum eorum
Domine,
et tu nostra

Nos quidem,
:

ait

tui

sumus

,

possessio es

qui vero sesc peccatis

ad mortem dediderunt, ideo auimabus mortui sunt: nain
«

anima quae peccaverit

,

ipsa morietur.
,

»

Promissam vero

sanctis aeternam vitam

non videbunl

ncque medici undeipsis

cumque accedant
salutem conferre
quos tu, magne,
disti, quis
«
»
,

judicii

tempore, poterunt

opem ad
quidem

neque eos ab

exitio suscitare. Si

lerribilis et juste

Judex, perniciei tradi-

medicus servare poterit?
sustulisti
« «

Ideo abduxisti et perdidisli, et
»

omne mas
omn,c

culum eorum.

Pro
,

illo

autem,
,

et

sustulisti

masculum eorum

»

Symmacbus
et

Omnem memoriam
,

»eorum»; Aquila vero

Thcodotio

«

Omne

memorialr
ju-

»eorum»,
dicii

interprctali sunt.
,

Par eral enim memorato
de medio
»;

iempore
si

omnem nequitiae memoriam
humanitatem; quasi
scilicet

tolli.

Quod
sermo

dicamus,« omne masculum eorum

magnam
pcccafoetus,
,

praefert

non

ipsi

tores delendi ac funditus pcrdendi sint; sed

eorum

quoseorum anima peperit
medio
*

,

malrc videlicet cogitationes

de

tollendae sinl.

Adde £is mala, Domine, adde mala gloriosis terrae. «Domine in tribulationc rccordati sumus tui in tribula»tioncparva disciplina tua nobis 2 » Quoniam universalis
: .

judicii

locum contcmplalur Propheta ccu judicio
,

praescn-

ac tribunali Dei adstans, pro conditionc rcrum quas ?idel
1

Isa.

,

xxvi, 14-

a

W.,

i5eti(i.

COMMENT.

IN

HESAIAM, CAP. XXVI.

l^
mox
,

modo
dignis

confiletur,
a

modo

precatur,

modo

gratias agit,

Deo pro merito dandas

retributiones

enarrat.

Haec porro omnia nobis per Scripturam

suam

offcrt

ut

instituamur edocti omnia qua? ipse ex divini Spiritus
tratione noverat. Et

illu*-

nunc

,

inquit

,

Domine

,

cum tempus
,

adesset

,

in angusta et arcta
:

vita incidentes
illa,

pro pietate

concertabamus

verum
,

in afllictione

nequaquam

eramus

tui

immemores
;

sed recordatione tui corroborati

patienter ferebamus
«tientes, sed
»

ita ut

diceremus

,

«

Tribulationem pa,

non
;

angustiati; persecutionem ferentes
,

sed
cala-

non

derelicti

defecti

sed non perditi.

4

»

Hac ergo
,

mitate erudimur, scientes ouia
« »

quem diligitDeus

castigat.
et in do-

Et sicut parturiens appropinquat ad partum,

lore suo clamat; sicfacti

sumus

dilecto tuo. Propter timo-

»

rem tuum, Dominc, in utero accepimus, et parturivimus, et quem fecimus in terra. Non » peperimus spiritum salutis tuae
,

»

cademus, sed cadent omnes habitatores
sustinentes
,

terrse

2
.

»

Quare

omnem laborem
rienti
,

similes
,

eramus mulieri partu,

et

clamorem emittenti
in

quia id
ita et

quod

in ventre
dilecti

movetur,
tui

lucem enixura

est

,

nos respectu
intus in

fuimus:

nam unigenitum Verbum tuum

anima
,

habentes, necnon insitum abs te nobis divinum timorem

ac perseveranter ferentes, non spe lapsi sumus; sed pepe-

rimus spiritum
ejus partus
,

salutis.

Nam

finis ille

dilecti tui et timoris

spiritus nostri salus erat;

quem

spiritum ut

edidimus

,

omnibus orbem incolentibus hominibus notum
ipsi

fecimus; ut et

hincedocti, ex aemulatione parturiendi
pariendi

a timore tuo, et

eumdem
salutis

spiritum, utilitatem

percipiant.

Etenim qui hunc
,

Spiritum non conce-

perint

,

neque pepererint
,

cum

alioquin steriles et infruc:

tuosi sint

a spe in te reposita excident

qui autem ex por-

tione tua sunt, quique propter te

aerumnarum genus omne

II Cor.

,

iv, 9.

2

Isa.

,

xxvi

,

17 et 18.

l4&

PAMPIIILI EIISEBII

lolerant. eliamsi usque ad

mortem
est,

contra pcccatum con-

certaverint, a vita, quce
«

apudtc

ne quaquamlabentur.

Resurgent mortui, et excitabuntur qui sunt in monu:

»menlis, ct hetabuntur qui sunt in terra
»te est
,

ros

rnim, qui
1
.

a
»

medela

ipsis est

:

terra
sive

autem impiorum cadct

Resurgent quippe mortui;

secundum Aquilam,
tui.

«

vi-

»ventqui mortuifucrant tui; »sive
et

secundumSymmachum
»

Theodotionem
fuerint
,

,

«

vivent mortui

Mortui autem ejus
alii

quinam
dictis

nisi sancti ejus

marlyres, qui
«

a prae-

mortuis sunt, de quibus dictum fuerat,

Mortui au-

»tem,vitam non videbunt, neque medici suscitabunt?
Sed
illi

quidem mortui

erant, qui ad
ii
,

morlem peccaverant.

Mortuiautem Domini sunt

qui propter

eum omncm
illo
si

ca-

lamitatem ad morlem usque suntperpessi. Pro
«

autem,
,

excitabuntur, »reliqui interpretanlur, ac
suit.

dormiant
,

ac

non morlui
appellatur.

experreetio
interpretes

Quomobrem sanctorum mors somnus Consequenter autem ad somnum resurreclio, csse dicatur. Quamobrem secundum rciiquos
,

,

experrecturos esse qui in monumcntis sunt

primo
bunt,
»

dicitur;

secundo autem loetabuntur;
«

sive

,

«

lauda-

utAquila; sive,

jubilabunt,» utTheodotiovertit. Ros

autem

in terram delapsus, sensim placidequc injecta ibi
facit
:

semina pnutrit et accrescere
abs te prodiens,
feret tuis
,

eodemquc modo
salutcm mortuis
in

ros
af-

medelam, vitam
variis

et

quorum corpora

temporibus

terram
,

velut

semina jacta

fuerint. INeque

porro aberraveris
,

si di-

cas

ipsum unigenitum Dei Ycrbum rorem esse
mortuis suis quid ab
instillare faciens
,

quod gutac rcsurconfcrct.

tulas suas

una remedium
,

peccatis,

si
,

illis

humanitus peccatum

rectionem

salutem et vitam sempiternam

ipsis

At res impiorum non eodem
«
1

modo

se habent.
6
;

Yade populus meus
,

:

intra in cubiculatua
20.

»ne

curi«>-

Isa.

xxvi, jq.

*

Jd.

,

COMMENT.
sius inquiras
« »

iJN

HESAIAM

.

CAP.

XXVI.

1^9

ea,

quae
:

procul cubiculis tuis versantur.

Claude ostium
,

tuum

abscondere paululum quaqtulumira

cumque

donec pertranseat

Domini.
,

»

Post allatam
,

de resurrectione mortuorum doctrinam
antea circum steterant,

sanctos Dei

qui

eodem

in loco coaclos post resuralia

rectionem videns propheticus spiritus ; deinde vero
parte

ex

imminentem
monet
ne

impiis

iram conspicatus

,

sanctorum

coetum ad modicum tempus sedere ac procul sese occultare
;

sint

impiorum
,

perniciei

spectatores.

Cubicula vero populi Dei

intelli^as essc rnultas

apud Pa-

trem mansiones

,

justo Dei judicio singulis ordinibus des-

tinatas. In hsec igitur,

popule mi

,

parata

tibi

cubicula in-

gredere, et claude ostium tuum.
«

Ecco enim Dominus de sancto inducit iram super ha2
.

»

bitatores terrae

»

Postquam autem
tui

illa
,

pertransierit

,

re-

seratis

demum

cubiculi
,

januis

potestate et fiducia

multa instrucius prodi

novum

sseculum conspecturus
Dei.
«

necnon promissum
«sanguinem suum,

tibi

regnum

Et revelabit terra

et

non abscondet
in ea

interfectos; »ita ut

nemo

lateat

eorum, qui olim

mortem interfeeti iram inducturus suam Deus dicitur. Hic
peccata ad
:

secundum animam ob fuere hac enim de causa
scilicet ira

vosi-

cantur Angeli inferendaj ultioni ministrantes. His porro
gnificat

Sanctorum Dei necem

et

Martyrum sanguinem de
:

quibus haec in
»

magno Cantico

scribit

Moyses

,

«

Quia sauetul3
,

guinem fdiorum suorum

ulciscetur et vindicabit,
,

^tioncm retribuet inimicis
1

ct odienlibus se retribuet

»

I sa.

,

xxvi, 20.

2

Id.

,

2i

.

3

De;it.

,

xxxn

,

43.

100

FASEBII

PAMPHILI

CAPLT XXVII.

«

In die

illa

inducet Deus gladiurn sanctum

magnum
*.

et

validum super draconem, serpentem fugientem, super

»

draconem serpentem tortuosum,
,

et

occidetdraconem
apta
2
,

i

\ irga itaque Dei

recta

cum

sit, et castigationi
,

,

se» iis

cundum

illud,

«

\ irga rectitudinis

virga

regni tui

qui in rebus

medelam admittentibus peccarunt, servatur
,

ad ipsorum castigationem
prolata.

emendationem
,

et

ad utilitatem
nihil

Qui autem

nihil

rectum

aequumque

habet

sed omnino deflexus et tortuosus est, ac pectore ventre-

que hunti reptat, omniumque pedibus ad supplantationem
et

dejectionem insidias molitur

,

post impios omnes, gravi

magno validoque
ille

gladio tradetur,

quem

ipsi soli

magnus

judex reconditum et paratum habuit. Gladium hic vo-

cat ultionis effectum;

quem
,

item sanctum dicit

,

cum

ut

minarum terrorem
cio
afficientur,

leniat

tum

ut ostendat eos qui supplicastigatio-

non ad exitium vertendos, sed

nem ipsis sauctitatis causam futuram esse. At enim Deus dum castigat, non perdere,, sed eos qui convertuntur
emundare
«

et sanctificare peroptat.

In

illa

die vinea pulchra
civitas

:

desiderium canendi contra
fustra

»illam.
»

Ego
illi
:

munita,

civitas obsessa,
,

potum

dabo

capietur enim noctu
est quae

die

autem cadet murus
re-

»ejus.

Non

non apprehenderit eam. Quis ponel
in

>me custodem cuhni
I
i

agro? propter inimicam hanc

xxvii

.

i

.

-

Psal. xliv, 7.

COMIMEIST.

IN

HESAIAM

,

CAP.

XXVII.

)5l

puli

eam. Ideo

fecit

Dominus omnia

quae disposuil.
:

>bustasum\ «Haecporro

est dicti sententia

GomINummalum
praedica-

pro malo gentibus reddiderunt, qui

pacem

illis

bant? Hi enim insequebantur eos, plagis etiam additis;
illi

vero pulcherrima

ipsis

,

pacem

scilicet,
illi,

annuntiabant.
pacis pre

Num

igitur paria patiebantur gentiles

dum
:

cones injuriis afficerent? Verberabant enim
vapulabant; occidebant nec occidebantur

nec vicissim
pugnantes au-

tem
bant

et opprobria inferentes
:

,

ipsos divexabant atque pellc-

illi

vero non cessantes, pacemipsis et bona nuntia:

bant.

Quare subdit

«

Clamabunt habitatores ejus

:

Faciafilii

»muspacem cum
»

eo, faciamus
,

pacem
:

:

qui veniunt

Jacob germinabunt
fructu cjus.

et florebitlsrael

et

implebiturterra
similiter

»

Num

sicut ipse percussit, et ipse
ita

»

percutietur? et sicut ipse occidit,

occidetur?Pugnans
2

»et exprobrans emitlet eos.
»ris

Nonne

tu eras, qui meditaba? »

spiritu

duro interficere eos spiritu furoris
illi

Haec
,

enim meditabantur
contra
tantes
,

ex gentibus infideles spiritu duro
occupati
;

Apostolos Christi

nihilque

aliud cogi

quam quomodo eodem
et

spiritu interiicerent eos.
affecti illi,
»
«

Sed quoniam aerumnis hujusmodi
»germinantes,

Ex Jacob
fortiter

ex Israel efflorescentes

onmia
«

fcrebant propter Ghristum; ideo subjungit;
»

Propterea
ejus,

auferetur iniquitas Jacob

,

et haec erit benedictio

» »
»

cum

abstiilero

peccatum ejus, quando posuerint onines
et

lapides altarium contritos? quasi cinerem

non manebunt arbores eorum
3
.

,

idola
in

minutum et eorum excisa
:

»quasi sylva procul
sionis

»Haec, inquit,
:

causa erunt remis,

peccatorum Jacob

et

eadem de causa
tamen

deleto pec-

cato ejus, benedictio super illum veniet.

Nam
,

ot fdiorum
,

procreationem servabitur,

si

illi

manserint in fide

dilectione et sanclificatione
'

cum
,

tcmperantia

secunduiri
,

Isa.

,

xxvn,

2

,

3 et

\.

3

Ib.

5, 6, 7 et 8.

3

Ih.

9.

l5-2

EUSEBII
:

PAMPHIU

*

Apostolum

ac consequens est

Jacobum

filios
,

germinanob filiorum

tem

,

et in

copiosum fructum emorescentern

virtutem in parlem benedictionis venire. Indicatur autem

multos per Apostolicam gratiam
propinqui sunt
« »
,

,

ct

per eos qui

ipsis

carne

salutem consecuturos esse.
ovile

Habitatum
erit
.

remissum
in

erit;

sicut ovilc derelic,

tum. Et
1

multo tempore

pascua

et ibi requiescent

«greges

»

Quia bonum illum pastorem accipere noluesuis; ideo ager
erit
2
;

runt, qui

animam suam posuit pro ovibus animae eorum Iongo temporc in pabulum
impleatur hoc dictum
,

ita ut in

ipsis

«

Exterminavit

eam aper de
sit
3
.

»sylva, et singularis ferus depastus est eam. Et post tem-

»pus non
lilic, ait,

erit in ea

omne

viride, eo
ii

quod

exsiccata

requiescent greges,

videlicet qui

ipsam depas-

cunt et exterminant. In tantam porro vastitatem deveniet,
ut floridum
»erit in
illa

niliil

in

illa

supersit

:

quare dicitur,

«

Et non

viridc. Muliercs venientes a speclaculo, ades-

»te

:

non enim
,

est

populus qui habeat intelligentiam.
si

»

Mulieres evocat
te digni.

ac

inter eos viri

non reperiantur

salu-

Quamobrcm

mulieros maturare jubet, et acce-

dere ad testimonium de mirabilibus et prodigiosis operi-

bus ferendum,

ut accedentes

ilke

populum

in

tenrbris

sedentem,

et

eorum urbem derelictam
«

illustrent.

Quare

secundum Aquilamdicitur,
»

Mulieres venientes illuminant

eam

:

»

Secundum Symmachum
»

vero
vero,

,

«

Mulieres veniennisi

»tes et indicantes eam.

Eam

quam,
est,
«

supra

memoratam civitatem? de qua dictum
«munita
»

Civitas

enim

sola
»

pulchra

,

et dimittitur et deseritur

tanquam
quo tem1

solitudo.

Haec autem secundum litleram et historiam
,

impleta sunt in Servaloris noslri resurrectione

pore, secundum Malthteum,« Erant
»

ibi

mulicres multa

a
>

longc respicienles, quce sccutac fuerant
-

eum
Iia..

a

Galilsea
11

Isa.

3

\.\-"ij,

!o.

s

Psal.

lxxix

,

ij.

3

xXvn

COMMENT.
»

IN

IIES&IAM

,

CA.P.

XXVII.

lf)5
,

ministrantes

ci
,

:

inter quas

erat

Maria Magdalene
filiorum

et

Maria Jacobi
bledaei
1
;

et

Jose mater, et mater
,

Ze-

»

Secundum Lucam vero

«

Subsecutae

autem

»mulieres quaedam, quae
»

cum

eo venerant de Galilaea,

etc.
«

2

»

Propterea non miserebitur, qui

fccit

eos

,

et qui

for-

«mavit eos non miserebitur.

»Iiis signiflcari arbitror bel,

lum

Judaeis in

Palaestinorum gente

post editum contra
die illa, concludet

Christum facinus, illalum. «Et
»

erit in

Deus

a fossa

flumims

,

usque ad Rhinocoruram. Vos au3
.

»tem congregate

sigillatim filios Israel

»

Est hoc oppi

dum

ad montem inter /Egyptum

et Palaestinam situm.

Quapropter secundum reliquos interpretes, inlra torren-

tem /Egypti, dictum
bellum Judaeis
« »

est.

Queis subindicatur, ut jam
,

dixi,

in Palaestinorum gentepositis

inferendum.

Et

erit in die illa,

clangent tuba

magna,

et venient qui

perierant in regione Assyriorum, et qui perierant in./Egyp:

»to
»

et

adorabunt
*.

Dominum

super

montem sanctum

in
,

Jerusalem

»

Expetendum enim

est, ut vel

unus eorum

vel duo, vel aliquot

parvo numero per singulas urbes, aut
sigilla-

per singulas gentes salutem obtineant. Hos itaque

tim congregate
ac

:

reliquis vero gentibus
,

tuba magna canet

cum
,

clamore loquetur

audientibus universis homini:

bus

iEgypliorum nomine idololatras omnes indicat
,

per

Assyrios autem, Israelis inimicos

qui Judaeorum regioillius

nem
et

obsederunt

:

nam

Evangelicae
,

vere magnae tubae

praedicalione

illis

enuntiata

qui apud gentes idololatrae

olim inimici et hostes

Israeliticae religionis erant,
;

con-

versi

ad

Deum

accedent

ita
,

ut

ii

qui

quondam idolorum

cultu et errore perditi erant

resipisccntes et ad Dei co-

1

Matth.

xxyn

,

55.

2

Luc, xxxnt,

55.

3

Isa.,

xxvn,

12.

'

Id., i3.

1

54-

RUSEBII PAMPHILI
,

gnitionem maturantes
nanciscantur.

salutem

pcr Christum

oblatam

CAPUT XXVIII.

«

Vae coronae conturneliaj
,

,

mercenarii Ephraim
,

*.

»

Hic

Pharisaeorum
daici popuii

summorum Sacerdotum

et

reliquorum Ju:

principum consessum subindicat

quos cx

di-

vefsis ordinibus et dignitalibus in

unum
,

coactos, coronae

comparat, non honoris aut
decoris.

gloriae

sed contumeliae et de-

Quare

ait

,

«

Vae coronae contumeliae; »sive secun«

dum
perbi

reliquos interpretes,

Coronas supcrbiae.
,

»

Nam

su-

quidam erant

,

arrogantes et insani

in

quoruin
certe

numero mercenarii Ephraim computabantur. Judam
proditorera ex Tribu

Ephraim

fuisse fertur

:

quem

ideo

rnerccnarium vocat

,

quia pactione pecuniae ad Magistrum
fuerit.
«

prodendum inductus
b

Flos cadens de gloria super
estis
,

verticcm montis pinguis qui ebrii
parliceps

absque vino.

»

Nam

gloriae Apostolici chori

inclinato ad
est.

rem

pessi-

jjiam

animo,

flos gloriae

cadens eflectus

Flos autem et

germenpaulo ante vocabantur Apostoli
cebalur,
»

Salvatoris, ubi di-

«

Filii

Jacob germinabunt,

ct florebit Israel, et
his delapsus Pro-

iinplebitur terra fructus ejus.
,

»\erum
est.

pheta

ilos
ii ,

gloria^

decidens dictus

His porro

signiiiesl

cantur
I

qui aggravata anima sunt, de quibus diclmn
VIII,

J>n

.

.

\ \

i

.

COMMGNT.
«

IN

IIliSAI/VM

,

CAP.

XXVIII.
»

1

55

Incrassatum est enim cor populi hujus.
,

Erant itaque

ceu quoddam montis pinguis cacumen
impinguati, caput videlicet eorum
cidens conjunctus est
:

principes populi
flos gloriae de-

,

quibus

ideo miseros

illos praedicat.
,

Pro
,

illo

autem

,

«

Super verticem monlis pinguis
»

»

Aquila
;

«

Vallis

»sordium;
dotio,
«

Symmachus
pinguium
Gethsemani
»

,

«

Vallis

pinguedinum
sunt
;

»Theoau

vallis
,

intcrpretati
,

Hebraica au-

tem
divi
«

lectio

«

»

circumfert.

Quam vocem
,

quempiam

e dilectis nostris, de loco

qui in Evangelio

Gethsemani «dicitur, explicantem, uhi proditor
,

cum illa
fecit.

contumeliae corona Servatorem adiens
«

proditionem

Ecce

»

lapsa

»sicut
»

durum furor Domini sicut grando denon habens umbraculum quae violenter decidit aquae vis magna trahens regionem in terra faciet
forte et
, ,
:

:

quietem manibus

*

»

Ita
,

,

inquit

,

furor

Domini eos

,

qui

ebrii sunt

absque vino

invasurus est; ut grandini compa:

retur in capita virorum tegumento carentia delapsae

eo-

dem modo furorem
praedicit.
«

Dei memoratis hominibus inferendum
2
.

Et pedibus conculcabitur corona conturneliae
»

mercenarii Ephra'im
erant
,

Olim siquidem corona contumeliae
:

ad inferendam contumeliam instructi
talis

quapropter
finis

corona item superbiae vocabantur;
paturus eos est
,

autem

occu-

ut conculcentur

:

et

sane conculcati sunt
;

ab inimicis
civitatem
«

,

qui ipsos in servitutem redegerunt
calcaneis suis

qui etiam

eorum

obterendam curarunt.

Et

erit flos qui decidit
;

de spc gloriae, in verticc montis
;

«excelsi

sicut proematura ficus
,

qui viderit
3
.

eam
»

,

prius-

»quam sumat manu
Judas
,

cupiet
;

eam devorare

Talis erat
et

qui flos sane fuerat

verum de spe simul

de glo-

ria decidit.

montem excelsum eral de quo in sequentibus Propheta dicit « Supra montem ex»celsum ascende qui evangelizas Sion. » Verum ille talis
Et olim quidem supra
,

,

'

Isa.

,

xxviii ,2.

a

Ib.

,

3.

3

Ib.

,

4-

l5G

ilSEBII PAMPHILI

evasit, ut praematurae ficui
licet fructui
inutili
,
,

compararetur

,

imperfecto
,

sci-

specioso

quidem

ac forma pulchro

sed alias

quia ob imperfectionem

tus erat.

nondum Quamobrem praematurum eum
caperet
,

esui aptus fruc-

conspicalus bo-

norum invidus ille, quam illum manu
devoravit

,

festinanter praeripuit; ita ut vcl ante-

devorare vellet

:

et sic

vere

quia praevaluit
illa

ipsi.

In die

erit

Dominus Sabaoth corona

spei, quae

»complicata

est gloriae residuo populi.

Relinquentur autem

«inspiritu judicii in judicium et fortitudinem vetantium
»interficere
'.

»Videlicet

iis

qui a totius populi exitio reet Discipuli Salvatoris

manserint

:

hi

autem erant Apostoli

ipsum quippe Dominum coronam
cetur.
» «

spei

futurum esse
:

polli

Hi enim vino scelerate egerunt
2
:

erraverunt prop,

ter

siceram

»

quam

reliqui interpretes

«

Ebrietatem

,

vocaverunt.

Ne

quis vero putet
,

vinum

et ebrietatem in

vulgari sensu hic intelligi

cautione superius est usus di-

cent,« Qui ebrii

estis

absque vino. »Aliud itaque vinum
,

eratj alia sicera sive ebrietas
duxit.
«

quae ipsos in errorem in-

Sacerdos
:

et

Prophela mente excesserunt proptcr

»siceram

absorpti sunl propter
:

vinum

:

litubavcrunt ab

»ebrietate, erraverunt
»

hoc

est

phasma. Maledictio devoavariilli

rabit

hoc consilium
3

:

hoc enim consilium propter
erat ac

»tiam.

»\isum enim vere
iniissent,

phanlasma

,

quod

omnes

et

confertim essent affectu, ac consilium grave im-

piumque
liqui

quod Dei maledictio invasura

est.

Judas
:

igitur pecuniae et avaritiae causa

Salvatorem prodidit

re-

vero quae ex populo referebant emolumenta vendican-

Jes, ac suspicione permoti,

ne Chrisli verbum ipsos prin:

cipatu everteret

,

conspirationem in illum conflarunt
«

qua

de causa dicitur,
*
'

Hoc enim consilium
?

propter avaritiam.

Gui annuntiavimus mala
,

Et cui annuntiayimus nun

lca.

xxvni

,

5 ct 6.

Id.

,

7.

3

ld.

.

8.

COMMENT.

IN

HESAIAM

,

CAP. XXVIH.
,

l5^

»tium? qui avulsi sunt a lacte qui abstracti sunt ab ac » ubcrc \ Poslquam prophetiam de corona superbiae
,

de reliquis subjunctis descripserat

,

rursum ad Apostolicum

ordinem transitum
rona spei
dclicet
,

facit

,

cujus ipse

Dominus Sabaoth

covi-

et tiara gloriae esse dicebatur.
,

Hunc porro,

Apostolicum chorum
sibi

docet Dominus Sabaoth, ut

adaerumnas
parent.

propter Christi verbum inferendas se praeait,
«

Quapropter ceu ipsos compellaus
?
,

Cui annun»

»tiavimus mala
apertius dicerct
iiata
iias
,

Et cui annuntiavimus nuntium?

ac

si

Quis

alacris et

promptus
in

est

ad praenun-

mala subeunda? Mala porrp
ct caetera
,

communi
,

vocat, aerum,

quae tristia reputantur

labores scilicet

afllictiones pietatis

causa susceplas.

Vos etenim Apostolos

sermo

respicit

:

haec vobis futura pollicemur.

Nam cum
si-

infantes essetis,

mammarum
,

Iacte nulriti, nihil vobis

mile imminebat

ob

aetatis spiritualiler acceptae
,

immaturi-

tatem

:

ac hujusmodi tunc eratis
,

sub Lege Moysis ceu

paedagogo versantes
quasi lactc refecti;

sive

prima

piae doctrinae institutione

nunc autem cum
,

in perfectiore aetate

a paedagogi cura educti
seritis, a legali lacte

ad perfectiorem magistrum acces,

abducti

et a matris
estis.

,

sive Judaici et

corporei cultus
«

,

sinu abstracti

Tribulationem super tribulationem exspecta
:

,

spem

su-

»

per spem

adhuc parum
,

,

adhuc parum
:

:

proptcr des-

»pectum labiorum
spopulo huic
»
,

per linguam aliam
,

quia loquentur
,

dicentes ei

Rcquies esurienti
2
.

et haec est

contrilio
,

,

et

noluerunt audire

»

Haec Apostolico choro.

dicuntur

et

omnibus qui

Salutaris Evangelii disciplina

instituti sunt.

In angustiis autem de salute dcsperare non

oportet
tetis
:

,

ac

si

semper vos codem
,

in stalu

mansuros exspec,

quamprimum enim
,

cessante afHictione
,

ejus vos

praemia excipient
'

cum
a

victorcs dcclarati
,

corona spei

Isa.

,

xxvm,

9.

Id.

10, 11 et 12.

i58

j:isebij
,

pAmphili
redimicmini. Quocirca spem
afllictionis
,

quae glorias complicata cst

supra spem ingerit

,

non post multum elapsum
spatii intercedet
:

lempus
«

modicum cnim Adhuc modicum nam
:

quare

ait

;

tribulatio patientiam operatur;

»patientia vero

,

probationem; probatio spem; spes autem
*.

»non confundit
comtemptu,
cepturam
»

»Siquidem

ii,

qui vos aerumnis premunt,

risu, convitiis, blaspliemis dictis vos incessunt,

aliena utentes lingua.
,

Quos ob spem

vos
«

quamprimum
Et
erit eis

ex-

despectui habeatis oportet.

sermo

Dei

,

tribulatio
,

super tribulationem

,

spes super

spem
,

:

»

adhuc parum
:

adhuc parum
conterantur
,

;

ut abeant retrorsum
et capiantur
,

et

»periclitentur

et

2
.

»

His indinolent.

dantur increduli ex circumcisione

qui audire
,

Quamobrem

ait, Erit ipsis
»

sermo Domini

«

tribulatio su-

»per tribulationem.

Qui cnim

afllictionem propter Chris-

tum subeundam
cedere nolunt
,

detrectant, et in augusta arctaque via in-

sed in latam et spatiosam abeunt,retrorsum
,

cadent et conterentur

periclitabuntur, et capientur. Ha?c
,

quippe omnia

illos

excipient

quod praedictum scrmonem
,

Domini amplecti recusaverint
ipsis fuerint.
«

ac contritionis auctorea

sibi

Propterea audite verbum Domini
,

,

viri tribulati
5
.

,

et

«principes populi hujus

qui est in Jerusalem
,

»Etenim

cum alii derisores monem traducunt
tare
puli.
,

viri sint
,

qui apud Graecos Christi seralios spec-

ne quis suspicaretur haec ad
,

accurate ac neccssario adjecit

Principes hujus po-

Quoniam vero
alii

et Galilaeam,

Jerosolymam per totam Judaeam quamplurimi erant populi praefecti apextra
,

posile signiiicatadquos principes et magistratus populi hasc

respicerent.
»
»

«

Quia

dixistis

:

Fecimus testamentum cum
si

in-

ferno

,

et

cum morte

pacta. Procella irruens
:

transierit,

non veniet super nos
1

posuimus mendacium spem noa
,

Rom.

,

V, 3.

a

I^a.,

xxviu

l3.

3

Ib.

,

\!\.

COMMENT.
»

IN

HESAIAM
1

,

CAP.

XXVIII.

1

5(}

Iram

,

et

medacio protegemur
cogitarunt
,

.

»Quia

igitur

memorali
,

derisores haec
Christi

haec inter sc collocuti sunt
,

sermonem
,

irridentes

eumque traducentes

,

a

quo

edocebantur

oportere eos tribulationem super tribulatio,

nem
nere

exspectare
;

ac consequenter spem super

spem ma~
et

illi

contra
arbitrio
,

ad amicitiam
suo deducti
,

cum morte
ac tale
sibi

inferno

ineundam

perfugium

constituentes

exspectarunt se
lapsuros
,

numquam

in tristem inju-

cundumque casum
ros esse
:

neque tribulationem expertu,

quod

si

contingeret aliquando
,

adversariam

quamdam
sperabant
citia
«
»
,

virtutem irrumpere

non

in se

venturam esse
morti ami-

quod

ipsi et adversariae potestati et
:

junctiessent

ideo

«

audite,, incjidt,
,

verbum Domini.
in

Propterea haec

dicit

Dominus Ecce ego immittam
,

fundamenta Sion lapidem preliosum
,

electum
:

,

angula-

»rem honorabilem
»

in

fundamenta ejus
2
.

et qui crediderit

in se

,

non confundetur

»

Vos quidem primum vobis
:

praedicatam gratiam non suscepistis

ego vero lapidem
,

meum
faciam*

pretiosum et honorabilem in angulis constituen.s

excelsum
;

eum

,

illustrem

,

omnibusque
,

aliis

manifestum

ut quisquis in

ipsum crediderit
in

ne spe labatur.

Hunc porro lapidem
pollicetur
«
,

fundamentis Sion se positurum

quod etiam

eiTecit

Supra petram oedificabo

cum hoc dictum complevit Ecclesiam meam »Nam mon,

3

.

tem Sion pro Evangelica
supra

praedicatione

,

et

pro Ecclesia
la-

eam fundata plerumque accepimus. Hunc porro
,

pidem pretiosum
Ecclesiae se
laris et

electum

et

honorabilem
:

in
est

fundamenta

positurum promittit

indeque

quod anguSal-

summus
«

angularis vocetur.

Humanum autem
:

vatoris nostri corpus sic vocari potuit

quoniam secundum
»

Danielem
1

,

Lapis excisus sine manibus,
i5.

visus fuit; ita ut

Isa.,

vxxth,

'

Ib., iG.

3

Matth. xvi, 12.

i£o
Japis

r.r.SEEII

PAMPHII.I
,

quidem pro humano corpore
,

mons pro

Salvatoris

deitate
i

intelligatur.

Et ponam judicium

in

spem
1
.

:

misericordia autem

mea

»in pondera; ct qui

fiditis

frustra
»

mendacio, quia non
reliquos

»pertransibit vos tempestas
interpretes, qui credit,

Secundum
festinabit.

autcm

non

Nam

qui credit

perseveranlcr agct

,

remverbo promissam cxspectans. Hic
aedificabo Ecclesiam

vero lapis fuerit. ipsaque petra de qua Salvator dicebat
i

Super hanc petram

meam.

»

Hic

lapis, vel

cum
,

judicabit,

magnam

iis,

de quibus judicium

instituitur,

spem

afferet; quia ipsi

,

justissimo ponderc et

mensura
«

misericordia adjungitur:

quamobrcm

dicilur,

Misericordia autem

mca
:

in

pondera. Et non auferet vo-

»bis testamentum mortis
>:

et spes vestra in infernum,
si

non
in

pcrmanebit

:

procella veniens
2
.

transierit, eritis

iili

»

conculcationcm

»

IVe

vcs ipsi decipiaiis, inquit, dicensuuius, non irruet in nos tem-

tes,

Quoniam moriis amici
jam audite
«

pcslas, nec quidpiam doioris

experiemur. \erum, hcus
fidilis
,

vos,

ct edisciie

,

qui mendacio

diciiis-

que,

Posuimus mendacium spem nostram,
scd vestrum

ct

mcndacio
praele-

»protegemur; «procella irrumpens nequaquam vos
ribil
;

cum morle pactum
rei

auferet, ac spes

vcstra,
bit.

quam

in inferno repositam habebatis,

non mane-

Siquidem imbccillae
et inferno
:

vos concredidistis,
apposuislis.
«

cum

in

moiie

spem vestram
mane, mane,

Cum

transie-

»vit tollet vos

transibit in die, et in nocic

erit spes

mala. Discite ut audiatis, In angusliis positi non
:

»possumus pugnarc
»

ipsi
si

autcm

infirmi

sumus,

ut vos

congregemini \

»

Nam

voluissetis, in portionc

Dei con-

gregati fuisselis, nec in.pugna pro pictate sustinenda infir-

mi
'

cssctis

:

quia vcro libenter morti et inferno vos dedis
!-.

I>a.

.

xxviu

,

5

]b.

,

s$.

:

Jl>.

.

ig

et

ao.

COftMEKT.
lis, scitote

|N

IIKSAIAM,

CAP.

XXVIII.

l6l
csse, ut

jam ipsum Domimim vos invasurum
et

ob memorata omnia iram
«

ullionem inferat vobis.

Sicut

»valle
»

mons impiorum consurget Dominus, et erit in Gabaon cum furore faciet opera sua, amaritudinis
:

opus \

»

Amaritudinis opera

iis

infliget,

ob insitam animae

malitiam^ quasi acerbo remedio opus habeant. Goeterum

amaritudo

,

ira et furor, et similia
,

dc Deo prolata

,

niliil

aliud significare solont

quam
«

a divino tribunali

immit-

tenda impiis suppiicia.

Furor autem ejus alieno modo
:

»utetur, et caries ejus aliena
»

et vos nolite ketari,

neque
super
veslri

confortcntur vincula vestra

:

quia consummatas et abrcfaclet

«viatas res audivi a

Domino Sabaoth: quas
.

«universam terram
quibus, inito

2

»

Neque confortenlur pcdes
fa'dcre, et paclione
si
;

cum morte
:

cum

inferno

facta, vos colligastis
sit
,

sed

qua vobis spcs
ab ca,

salulis supcr-

rumpite mortis vincula
,

quam

iaelitiam

opina-

mini

abscedite

,

temporaneae voluptalis finem
sit edidicistis.
:

facite;

ho-

rum namque
putctis

qui futurus finis

Gaclcrum ne
quae anima)

auribus

mc Prophetam i>lliaec dicere loquentem Dominum Sabaolh
:

nam

audivi, hacc vobis

renuntiavi
vobis
<(

ipse quippe occulta et statuta ab se decreta a
expetiil.
atidite

non ignorari

Auribus percipite et

vocem meam

:

altendilc
,

»et auditc vcrba

mea

3
.

»Per

illud,

auribuspcrcipere

voci
,

pcr aera

latsc

aures prscbere, significat; per iliud autem
:

audire, dicla auscultare iisque obsequi

altcntionem auintelli-

tem
»

et

spcculationem vocat declaralarum rerum
«

gentiam.

Numquid

tota die arabil, qui arat? aut

semen

praeparabit,
verit

antequam operetur terram ? Nonnc cum aequaet

» »

superficiemejus,tuncseminabit parvumpapaver, aut
?

cyminum
XXIV.

rursum seminabit (rilicum

,

el

hordeum,

Isa. xxviit, *i.

2

H>/, 11.

3

Id. i3.
1

1

jf;2
»*ft

KVSEBII PAMPHltl

milium,

et
,

speltam

in finibus luis?

Et erudieris judiduritia purga-

»cio Dei tui
»

et Irclaberis.

Non enim cum
plauslri

tur papaver,

neque rota
1
.

volvetur super cymi-

»

num; sed

virga exculitur papaver:
»

cyminum autem cum
:

»pane

comedelur

Naturali

deinde cxemplo utitur

qucrnadmodum enim
agrum
est
,
,

in agricultura, aliud

tempus arandi
Dei

aliud vero semina subactre terrsc congruentia
ratione

jaciendi

eadem prorsus

animarum

agricola

,

Verbum, animas liominum
cari expetit.

arari, ac

per ralionabilem docsul-

trinam latentes imo pectore cogitationes verbi aralro

Quamobrem

ila

praecipit,« Novate vobis no»

«valia^ et ne seminale supra spinas.
illa

Postquam autem

anima? veluti superiicies complanata est, sublata

om-

ni

,

olim in ea spinarum instar pullulante, nequitia, lunc

ratione habita discriminis

eorum

qai

semen

excipiunt, se-

mina

jacit;

in alios infirmiora, et exigua, papavcri et cy;

mino coniercnda
menlo, hordeo
,

in alios pr&stabiliora et neccssaria, fru-

milio et speltae
:

comparauda

,

ob multam

variamque

iis

insitam virlutem

nam
et

divisiones graliarum,

et divisiones

operationum sunt

,

aliiquidemper Spiriluin

haec,

alii illa, alii

rursum consentanea dantur. Poslquani

aulem

inessis teropus advcnerit,

quam messem consuma singuUs pr
»

malioncm

esse

nnmdi Salvalor docuit; tunc
ncc

merito ac rationc acceplorum seminum repetetur fruclus.

Qni vero mcdiocria acccperunt
sunl
,

,

iis

,

uti

par erat

,

usi

castigationis ct supplicii
,

mediocrisexperimentum

ac-

cipielrt

ceu virga percussi

:

qui

aulem majoribus semini
sibi

bus, pcrfeclioribusque donis dignati, nullum collala
virlute

dignum fruclum reddiderint

,

majoribus igneisquc

suppliciorum turbinibus tradcnlur.
«

Nequc enim usque
>\-hu

iri

sreculum irascar vobis, nec u>\
9

r>

amariludinis roeae
1

conculcabit vos. Et ksec
j

Doir.ino

Isa.

,

,

>
|

.

>

>0>ct

•}.*

COMMJENT. IN IIESAI.UI,

CA.P.

X\I\

l(>5

»Sabaolh egressa
,

suiil prodigia.
»

Consilium
,

inile, exaltale
,

vanarn consolalioncm \

Non enim

inquit

ita
,

impios

ulciscar, ut

eorum substantiam
;

funditus deleam

eorum-

que animas penitus deslruam
allatum

quandoquidem secundum
auferunt,

exemplum

,

rotoe

currus ex ferro conslrucke fru-

mentum non
ut

delent; sed

omnes circum calamos

frumentum servcnt purumque reddant.

CAPUT XXIX.

«

Vaq civitati Ariel

agate fructus

quam expugnavit David congrcannum supra annum comedetis enim cuin
,
: :

;>Moab

2
.

»Quam

hic

miseram
:

praedicat Aricl

,

ipsi

Judaci

Jerosolymam
ante

esse fatentur

narrantquc altare iliud, quod
fuerat, Ariel

Temphim conslructum
:

vocatum

fuisse

,

quod palam
cubiti
et

aiunt esse ex Ezechiele, qui sub finem in des«

eriptione urbis sic habet
»
,

Et hae mcnsurse

allaris in cubito
:

palmae sinus profundum in cubito
«

»

deindc

vcro subjungit,

Et Ariel cubitorum quatuor,
et

et
,

ab Ariei
cubitus.

»cubitorum quatuor,
decim

ab Ariel supra cornua

Et Ariel cubitorum duodecim iongitudo cubitorum duo»
:

latitudo quadranguia ad quatuor partcs suas.
,

3

»

Dicunt Ariel significare, leo Dci; quia enim aitare

quod

Dei erat, oblata omnia sacrificia devorabat; ideo id nominis

sotiitum
»

cst.

Illud

autem

,

«

Civitas

quam

expugnavit
iii

David;
1

aiunt in Ilehraieo exempiari

non exstare; sed
i,

Isa.

,

xxvm,

->8 ct '.uj.

~

J

Id.

,

xxix,

3

Ezccli., xi.hi, i3.

|6/|

r.rsF.cn
,

PAHPiuii
civilacula victus David
;

Aquila interpretatus est
«

«

»

sive

circumvallatiouis.

»IUam quippe cum anlea alienigenarum
,

fuisset,

David,

iis

expulsis

ditioni suac subdidit; ita ut

il-

lam quoque mentem nos Scpluaginla interpretum vcrsioni aptare

possimus;

ita

enim apposile dicatur,

Civitas

quam expugnavit David, cum sub
David. Ilkid vero,
«

alienigenis esset. Potesl

item hoc significatu dictum fuisse, per

quam cxpugnavit
»hoc sensu
dicit,

Congregate fructus

,

siquidem proximum
igitur

est ut rationahili ciho carealis.

Dum
uti-

lempus

est, hisce
:

annis ad

animarum vestrarum
illos

litatem fruimini

mihique videtur

his suhindicare salutaris

pracdicationis tempus,
tor, praedicavit

quo apud

porcgrinatus Salva-

trihutionis.

annum Domini acccptahilem et tempus reEt fortasse alterum annum, imo forte lertium,

cum
quo

illis

conversatus videatur. Illum itaque ipsum annum,

ipsis

de regno codorum instituta disciplinamque tra-

didifjsigniticnns ait, «Congregate fructus,

annum

supra an-

num
*

comedetis.

»
,

Aftligam enim Ariel

et erit ejus

fortitudo et divitire
et

»mihi. Et circumdaho
»et cxlruam, et

te sicut

David
tc

,

cingam

te vallo,

ponam contra
in

turres. Et

humiliahun-

»tur sermones
»erit
»

lui, ct

terram suhibunt verha tua. Et
,

tamquam
diviliae

qui lcquuntur de terra vox tua
lua infirmabitur; et crunt
,

et

ad pa-

vimenlumvox

tanquam pulvisa

»rota
»

impiorum

et sicut faviila
:

tudoeorumquitosubigont
a

et erit

commota multitamquampunctum con-

wfestim
vid

Domino Sabaoth \ » Quemadmodum enim Daquondam castra contra le, Jerusalem, posuit tequo
,

circumsedit,
<\pugnavit;
te

cum
sic et

in

alienigenarum dilione esses

,

tequo
,

ego, qui ha?c loquor,

Dominus
sunt

nunc
im-

ohsidoho.

Nam
a
.

alienigenarum domicilium

ovasisti,
,

prohis repleta priocipibus. Qua? implota
1

post per-

1-3

.

\: >x

.

3

. 'i

<t

5.

COMMKKT.

1N

IIKSAIAM, CAP.XXiX.

iG5

petratum a Jcrosolymilanis contra Salvatoicm nostrum iacinus; sicut ipse Scrvator Jcrosolymam deplorans timc
dixisse legitur,
«

Si cognovisses et tu, quae

ad pacem tuam,
tui

»quia vcnient dies in te; ct circumdabunt te inimici
»vallo, obsidebunt te, et
«

ad terram

dcjicicris

*.

»

Visitatioenim erit
:

cum

tonitru, etterrae

motu

,

et

vocc
2
.

»magna
tente

procella irruens, ct

flamma

ignis

devorans
,

»

Queis subindicat incendio absumendam urbem
,

immit-

Dco sursum contra illam tonitru terrae motum et procellam. « Eterunt tanquam qui somniat iii somno opes
»

gcntium omnium, quotquot militavcrunt adversus Ariel,

»et quoquot militaverunt adversus Jerusalem, et universi,
»

qui

congregati sunt

adversus

eam

,

et qui

alflixerunt

»eam. Et erunt
»sed
»

sicut qui in somniis bibunt et

comedunt;
si-

cum

surrexerunt,

vanum

est

somnium eorum. Et

cut qui per
sitit
:

somnium

bibit et comedit, el

cum

surrexit
sic

«adhuc
»divitise
»

anima autcm ejus frustra speravit;
,

erunt

genlium omnium
3
.

quae miiitavcrunt conlra

mon-

tem Sion

»

His adumbravit Ilomr.norum principum in
opcs. Hi

bac

vita voluptatcs et

quippe crant qui extre-

mam

Jerosolymae obsidionem induxerunt. Conscnlancum
illos

quippe erat, ut quidpiam ad

spcctans cdoceremur,
finis sit.

necignoraremus quis illorum futurus

Ait ergoopes
,

voluptatesquc eorum in hac tantum vita manenles

pe-

rinde se habere atque somnia dormicntium, qui imaginatione

duntaxat

,

illa

qua3 somniant se habere pulant. Ta-

lem quippc essehujus mundi diviliarum phantasiam.
post prsesentem vitam

Nam

vanum somnium ab
qua

ipsis

depre

hendctur, inanisquc
bantur.

finis voluptatis,

sc frui arbilra-

«Deficileet obstupescile, et inebriamini

,

non

siccra,

»ncque vino
1

:

quia polavit vos

Dominus

spiritu
,

compune-

Luc

,

xix

,

43,

3

Isu.,

xxix ,0.

3

Ib.

7 el 8.

El

SBBII

PAHPHIL!
et

»tiooi9

:

et

ciaudet oculos

eorum

prophetaniDJ eorata
'.i
,

»ct principum

eorum

,

qui vidcnt abscondita

Quia pra>
non
inlcl-

senlem

Dominum hominem factum
, ,

audienles

lexerunt, ac videntes oculis
runt
,

animai visu non conspexe,

auresque suas

ne audirent

aggravarunt

,

potaLit
lirec

i

Dominus spiritucompunctionis. «Et crunt vobis
»verba
»
,

omnia
si
,

velut sermones libri signati hujus,
scienti litteras,, dicentes
,

qucm

dent

homini

lege ha?c; dicet
2
.

non

»possum

legerc

:

signatus

enim

est

»

De
libri

iis,

qui sub ha?c

populi ex circumcisione proefecti futuri sunt, pergil \alicinari
,

«

et

erunt vobis omnia verba

:

»

qua) sane

illi

non

intelligebant. Nihil
sigillis
;
,

rum
sive

ita

enim difTerebani illa ab obsignalout non posset Judaeorum ullus scripta
ignotos fore
ait

perlegere
illis

ita illis

propheticos sermones

,.

ore pronuntienlur, sive
liber

eorum prorsus

imperiti sint.
:

«Et dabitur hic
»et dicet

inmanus hominis
,

nescientis iittcras
,

ei
3
.

,

lege

hoc

et dicet
ait

,

non possum legere

ncscio
:

litteras

»Talem futuram
,

prophelicam mcntem
,

non

quidem omnibus
natur.

sed

iis

tantum

de quibus haec vatici«

Nam

sedulo animadvertas qua ratione dicatur,
»

et

»erunt vobis haec verba;

vobis scilicet praesentibus
,

,

et

audientibus. Judaeos aulem alloqucbatur
esse prophelia?
«

queis ignotam
haec adjicit,

mentem sub
»

haec edocet

cum

et audient in die illa surdi et exultabunt.
,

vcrba

libri, et oculi

ctccorum

svidebunt,
«
»

Et dixit Dominus
,

appropinqual inihi populus hic orc

suo

et labiis suis

honorant

me

:

cor autem

corum longe

»est a me. Frustra

autcm colunt

me

,

docentes praecepla
,

))hominum
»

,

atque doctrinas. Propterea
,

ecce adjiciam ut

transferam populum hunc

et

transferam
,

eum

4
.

»

Et quia

sapientiam
(

i

vcrba
.

hominum praeferunt mea aversantur alias
:
,

dum

interim sapientiam

vero quasdam seniorum
Ib.,
12.

xxix

tj

et

10.

2

J1>.

,ii..—

Ii>

i3ct

i

',

&OMMENT.

1N
si

HESAIAW

,

CAP.

XXIX.

167

suorum

traditiones, ac
:

sapientium virorum cssent, con-

sectantur

idco Scripluras

quidem meaS non

intelligcnt
,

:

> Ego vero sapientiam sapicnlium illorum pcrdaui et pru » dentiam prudentum abrogabo. Va) qui profundum consi»lium ineunt, et non pcr

Deum

!

Vae qui

in

abscondito
:

Mconsilium ineunt, et erunt in tenebris opera eorum
»
»

et

dicent

,

quis vidit nos? aut quis nos cognoscct,, aut quac
1

nos facimus
,

? »

Deinde quia

se

Deum
aliis

colerc labiis proh,

tentes
flciis,

in oculto pessima quaequc perpetrabant

in

venesese

immunditiis, et sexcentis
,

nefariis gestis

volutantes

haecque omnia quasi non prospicientc Deo
illos his

peragebant, jure
« » »

verbis miseros depra^dieat.

Nonne

ut

lutum
suo
,

figuli

reputabimini
2

?

Num

dicet figopifici

mentum
tu

flctcri

tu

me non
?

finxisti?
si

autopus

mc non

sapienter fecisti

At enim

ob luteum corpus luto
tiones edat opificium

figuli similes

onmes homines sumus qui non con,
,

sequenter putemus non posse opifici latere

quas opera-

suumPQuis dicerc possit vel audeal scnon a Deo eflorinatum csse?Quod si id figulo subjectum ipsi Iutum nunquam dixerit palam certe est futiles et vanos esse omnes qui intus in animo profunda consilia
,

,

ineunt

,

et quae ipsi in tenebris facinora

edunt

,

Deum

igno-

rare exislimant.

Nonne adhuc paululum et transferctur Libanus sicut »mohs Chermel et Chermel in saltum reputabitur ? » Libanum quidem populum ex genlibus; Garuielum vcro judaicam gcntem vocat. Ceu quemdam saltum agrestium et infructuosarum arborum fore judaicum populurn valicinatur. Libauum autem, qui olim saltui similis erat populum vidclicet ex gentibus, futurum ait qualis olim erat
«
,

3

,

,

,

judaicus populus,

plenum bonis arboribus

,

onmiumque

generum
:

plantis et fructibus.
io.

Isa.

,

xxix,

—-

~

Ib., 16.

3

!!>., 17.

lf)8
<f

RTJSEBIl

rAWPIiltl
,

Et atidieht
,

iti

die

illa

surdi scrmones libri

ct qui in
r,

»

tenebris

et qui in crligine, octili
,

caecorum videbunt

*

Cujus

libri

nisi

hujuscc,
«

quem
vobis
»

prae

manibus habcmus
qui olim

de quo supra dicebatur,

vcrba haec omnia, vclut

»sermones

signati libri hujus.

Verum

ei

quidem

Carmclus
libri et

,

sed jam mutatus est in saltum, erunt hujusce
;

prophetiae sermoncs obsignali

illi

vero qui olim
,

caeci

,

et in saltu

Libani reputabantur esse

poslquam ad
,

mansuetumet fructuosum morem

translati fuerint
:

divjna-

rum Scripturarum sermones
inlelligerent,

audient

et qui olini in tene-

bris et caligine versabanlur, ila ut

non vid^rcnt, neque
oculis caeci erant,
lite-

neque cogitarent, quia

incxspectata mutatione dignati, mysleriorum in sacris
ris
» »

reconditornm speculatores erunt.

«

Et exultabunt pau-

pcrcs

propterDominum
lsctilia
2
.

in Iaelitia,et spe destiluti

homines,
,

implcbuntur
a

»

Quis enim unquam cogitasset eos
et

qui

majoribus idololatrae, athei

impii

,

atque a Dei
fuisse ?
,

cognitione alieni erant, iantam in

spem venturos

Attamen

ait

etiam

ii

,

qui

«

spe deetituti erant homines

»implebuntur
«

laelitia.
,

Defecit iniquus, et pcriit superbus
3
.

ct dclcti sunt inique

»

agcntes prae malilia

»

Ilis

fruentur hi

omnes quia
,

is

qui

olim impcrium et tyrannidem in eos obtinebat, iniquus et

impius quidam princcps

,

diabolus
ille
,

inquam

,

defecit et periit

Ionge dcpulsus, supcrbus
redegeral.

qui olim ipsos in servilutem

Imo

etiain qui sub eo impie et inique

agebant
fa-

delcli sunl; maligni videlicct

daemoncs

,

«

qui peccare

»ciunt homines in sermone.
»portis ofTcndicuIum poncnt

Omnes autem
:

arguentes in
in-

quoniam dclorserunt ad

»justa

juslum
a
,

\» Nam

Prophetis se coram arguenlibus
,

seque

pcccandi consuetudinc averlcnlibus
,

laqueos tcnperderent.

dcbanl occasioncs advcrsumcaptanlcs
1

ut ipsos
'

lt?

^NMX.

I<S

2

lb.

,

19.

'

Ib.

,

20-

IbV, 21.

COMMENT.
«

191

IIESA.IAM

,

CA.P.

XXIX.

1

G(j

Dominus supcr domum Jacob »quam soparavit ex Abraham Non nunc confundetur sed quando videbunt » Jacob, neque nunc faciem mutabit »filii eorum opera mea, proplcr me sanctificabunt nomen
Propterea ha^c dicit
,
:

:

»mcum,

et sanctificabunt
1
.

sanctum Jacob,et

Deum
:

Israel

»timebunt

»

Vos dico

,

domus Jacob vocatos
,

quam

ut

religioso illo

posuit

Abrahamo indignam separavit, et alienos illos Deus, quia se non Abrahamo dignos esse opcribus
filii

exhibebant. At enim

Abrahas opcribus noscuntur; ut
,

docuit Scrvator his verbis
»

«

Si

filii

Abrahse

essetis

,

opera

Abrahse faceretis

2
.

»

Quodnam

vero tempus illud fuerit

nisi

quo verba mea complebuntur

genas et gencri vcstro extrancos

cum nomen
,

filii

vestri alieni-

celebrare

meum
et

videbunt
bescent
,

?

Tunc enim

ipsi

filii

vcstri

confundentur

eru-

stupendam illam gentium mutationem cernenles,

eonspicatique alienigenas homines sanctum Israel el

Deum
Et

Jacob sanctificare
»

,

ac Dei universorum timore
,

affici. »

scient qui errant spiritu

inlelligcntiam

:

qui

autem ob-

»murmurant, discent obedientiam,
»

et linguse balbutientes

discent loqui

pacem

3
.

»

Linguae balbutientcs, quoe nihil

clare,nihil vere loqui poterant,

adnaturam

regressa;

suam,

clarissime loquentur, pacis scrmones edoctae; ulpote qua3
et bello libera?
*

,

et

pacem cum Deo amplexac

sint.

Isa.

,

xxix

,

22

et 23.

a

Joan.

vm

,34-

3

Isa.

,

xxix

,

2^-

i-jn

EVSBBIl PAUPIIIfcl

CAPIT XXX.

i

Vcc

filii

deserlores
et pacta

,

dicit
,

Dominus.

Iniistis coiisilium

,

»

non pcr me;

non per spiritum meum;
ut

ut

adde

»retis j)eccata peccatis
:

:

qui vadunt et descendunt in /Egj
,

»ptum me autem non inlerrogarunt
aaPharaone,
»in /Egypto
et

auxilium habeant

protegantur ab /Egyptiis. Erit enim vobis
,

»prolectio Pharaonis in confusionem
,

ct

iis

,

qui confidunt

opprobrium

:

quonium sunt

in

Tani princi

»pes, angeli mali. Frustra laborabunt apud populum, qui

non proderit ad auxilium, sed ad confusionem et op»probrium '. » Aperte dcclarat, tunc dremones in /Egvpto
»

eis

fuisse, quos angelos

malos nuncupat, qui mulla operaban
civitatc
,

tur 10

illa

/Egypli

quae dicitur Tanis, ubi

illo ail
,

tempore regia Pharaonis

crat.
,

Gacterum
nihil

hi

quoquc

,

principes Taneos, angeli mali
se

juvabunl eos, qui ad

confugient

ipsa

opcm ipsorum implorabunt. Quod re tunc implctum est cum rex Babyloniorum .Egyplo
,

et

,

,

capta, non tantum /Egyplios

,

sed ctiam profugos Juda?os

ima debellans
spes in

,

captivos abduxit.
est
illis

Tunc enim Judceorum
in

Pharaonem, versa

confusionem

ct

in

opprobrium:
«

Yisio

quadrupedum

in deserto.

Simmaclius

,

assumptio


jumentorum
catulus leonis

Austri. In tribulatione
,

ct anguslia leo, et

inde ct aspides

,

ct

progenies aspidum vo-

lantium
'

,

qui ferebant super asinosel camelos diviliassuas
l,

Isa.

,

x\x,

2, 3

;

4 et 5.

COMMKM'.
»ad gentem, qiuc
illis

15

lil-S.VIAM,

CAP.
1
.

XXX.

l~l
scilicct tota

non proderit

»

Quia
,

Deo vacua
igitur

erat

,

repletaque quadrupedibus
,

quas ut deos

colcbant, nccnon damionibus

penes ipsos vigentibus. Hsec
,

Prophctae oblata est visioquadrupedum

in /Egyptio-

rum

solitudine

morantium, queis profugi Judaeorum opcs
:

suas dcportabant
crrori dediderant.
>:

nam
«

anima? suae penuaria iEgyptiaco

/Egyptii frustra et inaniter auxiliabunest consolatio vestra
,

tur vobis.

Aimunlia eis,quia vana
igitur sedens scribe in
,

»haec.

Nunc

buxo ha?c
et

et in libro,

»quia erunt in dies haec tempore
»

usque

in
,

saeculum

:

quia populus iiximorigeris est
2
.

,

filii

mendaces qui nolue
stultitia et insania
,

»runt audire legem Dei
enarratur.

»

Sic

eorum
illi

Neque enim
dii

sensiles
,

iEgyptii

ncquc

illi

qui penes eos

rcputabantiir

opiiulaturi erant Judaeorum

populo

,

ad ipsos confugienti. Siquidem pra3 mcgna animi
,

<nxietate, ac prae afflictionis violentia

yEgyptiorum dcos

cclebrabant

,

ipsos videlicet

daemonas malignos, animam
,

suam
alia

in angustias el

aerumnas conjicientes
,

in

quibus erant

leones et aspides,

eorumque progenies
ferce
,

ac serpentcs, ct
icones
,

sexcenta reptilia atque

quorum

nccnon

ipsa sensilia animalia per

totam /Egypium pro
,

diis cole,

bantur. Elenim leones revera, aspides

serpcntes
,

et alia

sexcenta pro

diis

venerabantur. Et sane

corum quos deos
a leone scilicet,

putabant, nomine urbessuas appcllarunt;

Leonto; acane, G^no, ab
«

alia

item fera, aliam civitatem.
ct vidcn-

Qui dicunt Prophelis, Ne annuntietis nobis,
,

«tibus visiones
»

Ne loquamini nobis
alium errorem
:

:

sed nobis loquiniini,
et avertite
,

et annuntiate nobis

nos ab hac
nobis
illo

»via.
»

Auferte a nobis semitam hanc
Israel
3
,

et auferte a

oraculum

»

Haec quippe Jeremiae,et paria
,

cum

sentientibus dicebant
«

Ideo haec dicit
r

eorum vocibus non credebant. Dominus sanctus Israel Quia non obtem
qui
:
,

Isa.

,

(>.

"

Ib.

7, 8 ct 9.

3

11).,

10 ct 11.

172

EUSBBIl PAMPIIILT
,

»perastis his sennonibus

sed sperastis io mendacio

,

et

»quia miirmurasti

,

et crcdidisti

sermoni huic; idcircoerit
urbis

»vobis peccalum lioc quasi

murus cadens subito
:

«munitae cxpugnatai, cujus subilo adest ruina
»ejus erit quasi contritio vasis testacci
,

et
ita

ruiua

ex officina
,

com-

»minuli
»et

,

ut

non inveniatur

in eis testa

qua ignem feras

paulum aqua3
Israel.

haurias. Sic dicit

Dominus, Dominus
,

»sanctus

Cum

reversus

ingemucris

tunc sahus
:

»eris, et scies ubi fueris,,
»

cum conbdebas
,
:

super \anis

vana facta
,

est fortitudo vestra

et noluistis audire; sed
:

»dixistis

Equis fugiemus

propterea fugiolis
'. »

v\ veloci-

»bus cursoribus insidebimus
hendet

Fugielis

quidem; sed quo
,

effugere valcbitis Babyloniorum
,

manum

quse vos appre-

et in se

detinebit?

«

Propterea celeres erunt quiunius fugicnt mille
:

«persequentur vos.

Ad vocem
,

,

ct

ad

«vocem quinque
»inalus
navis in
2
.

fugicnt mulli

donec relinquamini quasi

monte

et

quasi

signum ferens super
montis posilus

»collem
niersae,

»

Quemudmodum
est

navis in mari perditae ac de,

signum

malus

in vertice

quod

non

ullra illo

sit

opus;

ita

conspicuam
>*

fore ait meniora-

torum bominum perniciem.
perituros esse
iri
,

ait

,

sed

erum non onines funditus quosdam numero paucos relictum
,

quos niiscralus Deus

salvos faciet

,

ob miscricordiam

rpsis

cxhibiiam iaudandus ac cclebrandus. Sic enini illum
,

juslum judicem esse
eos

ut diguos

quidem

supplicio pleclat;
salutc di,

aulem, qui misericordiam consequi valent,
ait
:

gnetur sua. Quare
Binisercatur vestri
»

:

«

Et rursum exspeclat Deus
,

ut

et

proptcroa extollelur

ut miserealur

vestri

:

quoniain judex Dominus Deus
in eo

veslri. licati qui
,

»manent

\

iNam cum
tradidit
:

justus

sit

judcx

dignos quicral
;

dcm

captivilali
lccil
12

,

quos aulem miserari par
est in illo uianere
Ib.
,

COS sahos
1

unde bealum
,

si\c

I-a.

.

\x\

,

..

i3

14

,

1

5 ei lG.

17.

3

I)>.

;

18.

COAWKNT.
ut

IN

IIESAIAM,

CAP.

XXX.
»

1^0

Symmachus

odidit ,«

Ipsum

sustinere.
,

Consentaneum

quippe est stalionem non descrere

nec de auxilio Dei

despcrarc in calamitatibus occurrcnlibus. Ut justus itaque

judex, ct utpote bonus

,

miserebilur
et in illa

;

ita

ut Sion et Jeruhabitet.
et Jerutui.

saiem denuo edificentur,
«

rursum populus
,

Quoniam populus
fletu

sanctus in Sion habitabit

»salem
»

non

flevit.

Miserere mei

:

miserebitur

Vocem

clamoris

tui

quando
:

vidit, exaudivit te

\

»'Ita

enim
In

Ilebraica lectio circumfert
«

quare
;

Symmaehus

sic

habct,
,

Jcrusalem

fletu
flctu
iis
,

non

flebis

» »

Theodotio similiter

«

«Jerusalem

non

flebitur.

Siquidcm non

flendi

tem-

pus aderat
rcpetierant
ut dicitur
»
,

qui ex misericordia Dei paternuni solum
et la^tabantur,
,

,

quique ea de causa gaudebant
2
.

«

Venienies autem venient in exuitatione
»

por,

tantes manipulos suos

Sanctos porro vocat eos

qui

poenitenlia sanctilatem sibi procurarunt.

Jerosolymam vero
autem
,

flcntem inducit Propheta

,

quod commiscratione motus
illo
,

talem illam essc
«

sibi

mentc formaverit. Pro
,

Vocem
te.

clamoris tui quando vidit
,

exaudivit te
sicut
«

»

Symfidein

machus
audiet

ait

«

Vocem
»

clamoris

tui

,

auditum

fucrit

»S:mile autem huic est illud,

Secundum

»tuam

fiat tibi,

quod
,

a Salvatore dici solet.

Et nunc qui-

dem rum
»

,

ait,

non

flevit
,

scd alio tempore id praastabit. Caete-

hic
,

monetur ut ad

Deum semper

clamet.
»

«

Ad vccem
et

tuam
«

inquit, respondebit tibi Deus.

Et dabit vobis Dominus panem
:

afllictionis

,

aquam
tibi

»angustam
faciunt te

ct

nequaquani ultra appropinquabunt
verba eorum
:

qui

»errare faciunt tc, quia oculi tui videbunteos, qui errare
»
:

ct aures tuae audient

,

qui re,

»trorsum

le errare
,

fccerunt

:

qui dicunt
,

Ha?c via

ambu3
.

alemus
docct
1

in ea

sive

ad dexlram

sive

ad sinistram
,

»Hic

,

eos qui cx inimica terra rcversi sunt
,

in principio
,

Isa.

xx\

.

10.

'

P.a'.

cxw,

(;.

?

Isa.

7

xxx

^>o cl

21.

}~.'
f

ELSI-CII

MMPfltLl

*
essi

rcditus multas seruinnas atque molestias a iinitimis suis

pcrpessos

,

ita

ut Templi fabricam cohibcrcnt. Id vcro in

bistoria libri Esdroe declaratur.

Quamobrcm non

ullra cr,

rarc te facient

,

ctiamsi
illos.

enim quidam

id tentaverint

al
,

ocuii tui vidcbunt

Cum

porro vidcant et inlelligant
si

nequaquam

in

errorcm dcducentur. Rursumque

subdo-

Ks fullacibusque dictis perversa vobis loqui conentur, ho-

rum
eant
»

verba non excipient aures tua^
,

:

eliamsi fallaciter di

«

Haec via
:

,

ambulemus
his

in ca

,

sive

ad dexlram

,

s'vc

ad sinistram

quippe

pcrabis; sed in regia via

non oblemambulabis mediam tenens neque
talia elfuticnlibus
,
,

deciinans ad dexleram
•i

,

vel

ad sinistram.
,

Et contaminabis idola deargentala
,

ct

dcaurata com,

»

minucs

et disperges sicut

aquam menslruata?
abundans
,

et sicul
,

»

stercus abjicics ea.

Tunc
tua?

erit

piuvia semini terrse tuae
ct

ei
»

»panis frugum tertee

erit

punguis \

Oninia apud
fruerts
ris
«
:

tc

copia rerum implebuntur

et altissima

paco

ita ut

animalia tua
,

,

maximeque
sua:
i!!a

ea quse colondis

usui suat

pabulo naturse

con^ruenti abundent.
in loco pingui et
,

Et pascentur jumenta tua in dic
vestri et

»spalioso. Tauri

boves

,

qui operantur tcrram

')Comedent paleas commistas hordeo vcnlilato. Et

erit su-

»per*omnem montem exceJsum
»sublimem aqua decurrens
»

et

super
illa
,

in

die
2
.

omnem collem cum perierint
»

multi, ct cuin ccciderint turres
,

»

Sive

secundum Svmcadent magni.

machum
cadcnt
,

i

In die cajdis multac

,

cum
,

Quandonam
nisi

cacdes multa continget

ct

quandonam magni
,

tcmpore universalis
saiculi

judicii

quod post con-

Mimmalioncm

hujus ferendum

cst ?

Quare secun-

Uum LXX.
»cum
1

inlcrprclcs dieiiur,«
»

Cum

cadcnt lurres,

d
.

pcribunt multi.

Nam
,

co temporc multi peribunl

qttp iis, qui dignl erunt
I-a.
.

proinissa rclribuentur. ilic pbrro
[d.
,
•.»

\\

|

c-i

-2j.

COMMEXT.

IN

HtiSAlAM, CAP.

XXX.
,

1^5

nequc Israelem neque Judoeos mcmorat

scd

populum
qui digni

suum
« »
»

;

ita

ut

,

cxplelis promissionibus

,

omncs

crunt, populus Dei nomincntur.

Et

crit lux lunac

,

quasi lux solis

,

ct lux solis erit scp-

templiciler in die,

cum

sanaverit

Dominus contritionem
Eccc nomen
ardens furor
irac

populi sui

,

ct

dolorcm plagae

tuae curaLit.
:

»Domini venit per multum tempus
»gloria.

cum
,

Eloquium labiorum

ejus

,

eloquium

plenum
illo
,

»et ira furoris cjus sicut
«

ignis devorat
»

\

»Pro dicto
,

,

Per multum tempus

,

reliqui intcrprctcs
,

«

de longe

»

ediderunl.

Observes porro velim
dici; sed
illo

non ipsum Dominum
quo Christus suhindi2
.

venturum
catur
,

nomcn Domini
est
,

,

de

quippe dictum
,

«

Bcnediclus qui vcnit in
et illuxit nobis
»

»nomine Domini
venerit aulem,ae

Deus Dominus

Cum

sccundum gloriosumque adventum suum
,

rxhibuerit

,

subscquentur ultrices virlutcs
,

per quas sup-

plicia impiis inferentur

quas haec Scriplura furorcm iram,

quc vocat. Siquidem post prolatam scnlcntiam
dignis ullio infcrctur.
>,

supplicio

«

Et spiritus ejus s:cut aqna in valle
,

Irahens, venict

usque ad collum

et dividetur
,

8
.

»

Hic
est

Spirilus ultor mullas in partes dividetur
inter
»

quia

multum

punicndos discrimen.
,

«

Ut lurbet gentes super errorc
,

vano

et

pcrsequetur eos error

et capict cos in

conspectu

»corum. «IlicDci inspeclio ad omnia extensa declaratur,
quia non in his tantum consistet ira
ullio.
,

sed gentes pervadct
,

Etenim
,

ut
,

non possent

Israelitae
,

soli a

Deo

repre-

hensi

dicere
,

Deum
,

sua tantum

non vero genlium pec-

caia punire

necessario vindictam in gentes

quoque tran-

siluram declarat
csse praedicit.

atque erroris ultionem ipsos invasuram

Numquid semper oportet vos L-etari et semper inogredi in sancta mea quasi fesla celcbrantes, quasi lajtan«
, ,
'

Isa.

,

xxx

,

26

et

27:

a

l\n\.

cxvn

,

'mj.

3

Isa.

,

xxx.

28,

1-6
»

r.USKEII

PAVPHlLt

lcs

ingredi

cum

tibia

ad

montem Domini

,

ad

Deum
,

»Israel? Et auditam facict
»

Dominus gloriam

vocis suac

ei

furorem brachii

sui
,

,

ut ostendat

cum

furore et ira ol
,

»flamma devorante fulminabil vehemenler et sicut aqtia »et grando, qua3 vi deorsum fertur. Pcr vocem enim Do»mini superahuntur Assyrii plaga
»erit ci in circuitu
*.
,

qna perculiet eos
ii

:

et
el

»Tunc,

ait,
:

qui percuticbanl

verherahant eos
sislcntes illos
,

,

poenas dahunt

dacmones enim circum-

suppliciis aflicient.
,

Quinam

vero sint

ilii

mox

aperit dicens

«

Lnde

erat

illis

spes auxilii, in q«o
et cithara

»ipse confidehat.

Ipsi

cum

tympanis

pugna-

»hunt.

»

Impiis spes auxilii erat a

diis

suis

,

adversariis

ncmpc
diis

potestatihus,et malignis spiritihus. His quippe qnasi
iis

adhaerehant, ac spem auxiiii in

locarant

,

ignoranles

ipsos tortores sihi futuros.

Nana

ira et

furor contra impios
«

immissus per angelos malos inferetur.
»et cilhara

Ipsi

cnm tympanis
;

pugnahunt contra eum ex commutalione
:

»

ulpole qui alienis malis gaudcant

nam

ex amicis inimici

evadent.
«

Tu enim
tihi

ante dies rationem rcddere cogcris.
est

Numquid
leipsum
esse
,

»cliam

paralum

regnarc

2

?

»

Hsec
:

,

inquit, te olim

voluptarium et superbum exspeclant
decipiens
,

nisi forlassc

exspectas
iis,

tihi

quoque paratum regnum
propterque justitiam
est
,

perinde atquc

qui in angusta et arcla via incesserunt

et pauperes proptcr

Deum

effecli
tibi
,

sunt. His quippe

omnibus paratum regnum
«

non

qui in lata et spatiosa via incedis.
»ligna jaccntia,
»

Vallem profundam

ignem

et ligna
»

mulla. Furor Domini sicnt
et

vallis

sulphure accensa.
,

Sulphur

ignem succendunl
,

ad eorum

qui

islic

condemnahuntur
,

supplicium. Hi*
iis
,

porro adductis

in

medium
,

prophetiam super

qui in

/Egyptum confugiebant resumit.
1

Isa.

,

xxx

,

>q

,

3o

,

3

i

ct 3>.

2

Id.

">
.

'

COMMENT.

IN

IIKS.YI.UI,

CAP.

XXXI.

177

€APUT XXXL

«

Vse qui descendunt in

/Egyptum ad auxilium
Sunt enim multi
,

,

qui con-

»
»

fidunt in cquis et in currih as.

et inequis
,

muUitudo ingens. Et non

confisi sunt in sancto Israel

et

»Dominum non quaesierunt.
»eos mala
,

Et ipse sapienter induxit supcr
,

verbum ejus non frustrabitur et insurgct et in spem eorum vanam » in domos hominum malorum » /Egyptium hominem et non Dcum equorum carnes et »non est auxilium. Dominus autem inducet manum suam
ct
,
,

,

,

,

»in eos, et latrabuntquiauxiliantur, et simul

omnes

perifi-

»bunt gladio

1
.

»

Ipsos coarguit, quia sancto Israel
:

non

dentes, ad/Egyptios confugerunt
spectatis malis in

quamobrem

ipsos inex-

/Egypto invadendos esse comminatur.

ln tota igitur pra:senti historia docet; siquando
fuerit

visumDeo
fide

populum suum

,

sive ecclesiam

suam

persecutionis

lempore piam religionem vexantibus tradere, a divina

recedendum non

esse,

neque absistendum

a fiducia trga

Deum,nccde
rum

ejus reconciliatione
,*

desperandum, nec devidelicet

clinandum ad ^Egyptiacam vitam
institutum. Multi

ad idololatra-

namque

in

hujusmodi temporibus a
,

pia3 religionis

doctrina disccdenlcs

spem suam

in idolola-

trarum
«

auxilio locavcrunt.
sic dixit

Quoniam

mihi Dominus
,

»clamabit leo, aut catulus
'

super

quemadmodum cum praeda quam ccpit et
,
,
,

Isa.

,

xwi

,

1,

2 ct 3.
iv>

XXIV.

1-j'S

EUSEBIl PAMPHILI

»

vociferabitur super ea, donec impleantur montes voce
,

»ejus

et victi sunt, et

multitudo furore ejus exlerrita
ut praelietur in
;

est

»sic descendet
»

Dominus Sabaoth,
,

monte

Sion

:

supra montes ejus sicut aves volantes
et eripiet, et fovebit
,

sic

proteget

»Dominus,
»

et servabit.

Converti,

mini

,

qui
:

profundum consilium
illa

inieralis et

iniquum

filii

»Israel

quia in die
,

abnegabunt homines idola sua

ar-

»gentea, et aurea

quae fecerunt
,

manus eorum
,

*. »

Licet
re-

enim

ipsis

etiam nunc
,

si

poenitentiam agant

in

suam

migrare terram
pollicitus
sit.

cum

edidicerint, qualia
:

Deus

circa

eam

Id etiam declarat historia

nam

post reditum

ex Babylone, ac excitatum denuo tcmplum in Jerusalem,

non
»non
ficat

ultra idolis usi fuisse videntur.
viri
,

«

Et cadet Assur non

»gladio

neque gladius
:

viri

devorabit

eum
,

:

et fugiet
2
.

a facie gladii

juvenes autem superabuntur

»

Signi-

autem idololatrarum regni excidium
:

ruinamque

eorum
in

pristina

illa

regia dignitate ,quasi ab alto

humilem
ira.

locum

dejccta. Id

autem

illis

continget, ait,
illos

non ex hu-

mana

irruptione, sed ex divina contra

accensa

Etiamsienim hominesexcidii eorum ministriquam maxime
videantur esse; at ipse Deus erat qui
ditus illos evertit.

hominum

opera fun-

«Petraenimcircumdabuntur, quasi vallo,etvincentur 5 .»

Petram vocat illam olim Assyriorum firmitatem
robur, quod transiturum esse
pielur.
dicit.
»

,

regnique
ca-

Qui autem fugiet,

Haec dicit Dominus

,

Beatus qui habet in Sion Se»

men
erat

,

et

domesticos in Jerusalem.
,

His item hortatur eos

qui in /Egyptum confugerant
:

ut ne recederent a loco ubi

templum Dei sed etiam beatos praedicat eos qui semen in Sion habiluri sunt et domesticos in Jerusalem; quoniam illa restauranda et pristinam gloriam suam recu,

,

peratura erat; seu etiam
'

majorem
a

illa,

quam
h)

prius nacta

Isa.

,

xxxi

,4-5,6^7.

Ibid.

.8

*

COMMENT. IN IIESAIAM
luerat.
»
»

,

CAP.
,

XXXII.

I

79

Quapropter
novissima
,
,

aliis

dicebatur

«

et erit gloria

domus
pro
illo

istius

super priorem. Scias oportet, illud
alio

beatus

a

nemine

interpretum diclum fuisse

:

»autem, qui habet
»salem,
» »

in

Sion semen, et domesticos in Jeru-

Symmachus
»

habet, Ignem in Sion et clibanum in
,

Jerusalem;

Aquila vero et Theodotio
*. »

«

Lux ipsi in Sion 9

et

clibanus ipsi in Jerusalem
et

Queis docetur universum

Deum
lulit
,

Dominum

,

qui hasce contra Assyrios minas proin
,

ignem habere

Sion

,

et

clibanum in Jerusalem
et clibano

ut

si

quando

voluerit

hoc igne

comburat

et

excoquat eos qui combustione opus habent. Quocirca Dei
illa civitas

despectui habenda non

est.

Hsec porro de Eccleilla

sia

item jure dicantur, quia ipsa est civitas

Dei glo,

riosa, de

qua dicitur

,

«

gloriosa dicta sunt de te

civitas

»Dei

2

£st

kem in
«

illa

ignisetclibanus,quo uniuscujusque

animae ligna, foenum et stipulam comburat et absumat.

Quod
»

si

dicatur,
,

Lux

ipsi

in Sion

,

et clibanus ipsi in
,

Jerusalem

»

ignem intelligamus oportet propter eos ex

ccetu^qui lumine suntdigni; clibanumautem in Jerusalem,
propter eos qui combustione et purgatione opus habent.

CAPUT XXXII.

«Ecce enim rex
»

justus regnabit, et principes

cum

ju-

dicio imperabunt. Et erit

homo

occultans sermones suos,

»et occultabitur ut ab aqua manante. Et apparebit in Sion,
1

A^jg.

,

11

,

10.

2

Psal.

lxxxvi

,

3.

l8o
»

EUSEBII PAtfPIHM
,

sicut fluvius currens

inclytus in tcrra siticnti
:

1 .

»

Quac ad

divinura Christi

advcntum speclant vaticinatur

is

namquc
Regna-

solus rex justus in honiinibus apparuit. Apostoli vero ejus

cura judicio regis sui
vit

,

Ecclcsiaeipsius pracfucrunt.
,

itaque in justitiam Christus
in

novum
,

sane regni gcnus;

humanam quippe dignitatem non honorcm et gloriam hominum rcspiciens rcgnum erexit, sed in justitiam qucmadmodum principes ejus non ad mundanas
non
,
:

,

dignilates evccti,
tcr

imperahant

,

sed ad judicium. Quaprop-

secundum reliquos

interprctes dictumest, «et principes
»

ad judicium imperahunt.
»
»

Pro
»

illo

autcm,
«

«

et erit

homo
erit,

ahscondens sermonessuos,

Symmachus,
»

ct erit vir sicut

ahsconsio a spiritu ct procella.
,

Quis igitur

homo
enim

nisi is

qui supcrius justus appellatus est? Hic
,

ipse

vir

erit

natura vir quidem

,

sefl

hominis natura longe
deitatcm.
:

praestantior. Caeteruin

homo

eril

suam occultans

Nam

aqua iluxa

el perdita erat

multitudo Judaici popidi

quare sese ah

illis,

et

verha sua ah illorum verhis occul-

tabat, sed Discipulis suis ea declarahat. Quis
rehit, nisi ipse rex justus? ipse quippe sese

autemappa-

conspiciendum
Quae vcro Sion
,

praehehit, quasi fluvius
illa
,

manans
illis

inclytus.

nisi

quae

eum

,

qui se ab

occultabat

puhlice acce,

pit?nam
gentibus
«
» »
,

quae olim deserta et silibunda erat
ipsa vere Sion est.

Ecclesia ex

Et non erunt amplius confidentcs in hominibus

:

sed

aurcs ad audicndura dahunt, et cor infirmorum attendet,
ut audiat
2. »
:

:

et linguae

halhuticntium

cito discent loqui
,

»pacem

Sion itaque et tcrra sitiens olim deserta
ct cor

Eccle-

sia fuerit

infirmorum, et linguae halbutientes,gen-

tium fuerint, quae olim nec

Deum

novcrant

,

nec rcctc
3

loqucbantur, quibus conversionem ad meliora pollicelur.
Jlis suhjungit
'

,

«

nequcaraplius dicent stulto, ul iraperel

Isa.

,

xnmi

,

i

et a.

'

Ibid.

,

3 et 4.

3

Ibid.

COMMJiNT.

1N

llliSAI.VM

,

CAP. XXXII.
stultis

l8l vere

quemadmodum
magistris

olim agcbaut
:

,

cimi aninias suas
ii

concredebant

erant porro

sapientes hujus

saecu!i,qiiorumDeus sapientiam infatuavit. Talis eratquisquis sapientiam hujus saeculi profitebatur.
«

Neque amplius

»dicent servi tui, Tace. Namstultus stulta loquetur.etcor
»ejus vana cogitabit ad perficiendum iniqua,et

»

loquendum
,

errorcm ad Dominum, ut dispergat animas esurientes et
animas
sitientes

vacuas

faciet.

Gonsilium enim malorum

«iniqua cogitabit, ad interficicndum humilcs in sermoni-

»bus iniquis
»eio
stulti
*. »

,

et

ad dissipanda verba humilium in judiilli

Haec quippe stulta omnia olim agebant

olim
ini

principes

hominum
,

:

et consilium

eorum malum

qua deliberabat
deret.
«

Pii

humilium animas perautem prudentia consilia iniverunt et hoc
ut sermonibus suis
:

»consiliummanebit

2
.

»

Queis significantur ApostoliServaab sc datae, quae ut probe

loris nostri,in principio salutis

dirigeretur, rex justus datus est.
«

Mulieres divites surgite

,

et audite
3
.

vocem meam

:

filiaj

»in spe audite sermones

meos

»

Praemissis verbis et vo,

cibus

,

ad lacrymas

,

fletum ct luctum provocat eos
incredulitate Dei

quod
:

ex sua erga

Deum

gratia exciderint

eorum autem
ipsorum

emollitos et effceminatos animos vituperans

,

mulieres nuncupat. Aiunt porro hac prophctia synagogas
indicari.

Hortatur itaque

illos,

ut ne supine et

perfunctorie dictis attendant; sed pervigili et composito

animo. Fortasse dixeris
cari priscos iilos
ibi

,

per priores

illas

mulieres

signifi-

Judaeorum conventus, ac multitudinem
filias
«

congregatam; per

vero,

eorum synagogas

,

extre-

mis temporibus futuras.
»dolore
»et

Diei anni

memoriam

facite in

cum

spe

:

consumpta
k
.

est vindemia,cessavit

semen,

non amplius veniet
,

»

Annum

porro vocat propheticus
,

sermo
1

tempus
xxxn
,

pracdicationis evangelicae
et 7.

quo Salvator
4

et

Isa.

,

6

2

Ib.

,

8,

3

Ib.

,

9.

Ib.

,

10.

1

8*2

EUSEIJII
,

PAMPHILI
et

Dominus noster cum hoininibus versans
eavit. Id

docens praedisic lo-

vero declarat deinde
Spiritus

cum

ex persona Dei

quitur,

i

Domini super me, eo quod unxerit me,

»evangelizare
»
»

pauperibus misit
,

me

,

praedicare
,

caplivis

dimissionem

et caecis visus restitutionem
l
.

vocare

annum

Domini acceptabilem
«

»

Obstupescite
:

,

contristemini confidentes
saccis

,

exuite vos
2
.

,

»nudae estote
inquit, quae
et
a

accingite

lumbos vestros

»

Illa

,

secundum Deum
quae

est, tristilia vos cornpungat,

pristina incredulitate

discedite, poenitentiaeque vos
,

date.

secundum Deum est tristitia pcenitentiam ad salutem nulli pcenitentiae obnoxiam operatur. « Et super mammas tundite vos,propter agrum de siderii,
,

Namea,

»et vineam germinis.

Terra populi mei spina

et
5
.

fcenum
Id vero

»proferet, et ex omni

domo
»

laetitia
,

auferetur

»

superius declarabat his verbis
»

«

et expectavi, ut faceret

uvam
«

,

fecit

autem spinas

,

quas spinas

mox
»

explicans

ait,

expectavi, ut faceret judicium, fecit autem iniquiet

»tatem;

non justitiam, sed clamorem.

De

his itaque

planctum edere jubebat, maxime ob intentatas minas.
«

Lrbs opulenta, demus

derelictae

,

divitias civitalis re-

»linquent,
» »

domos

desiderabiles.
,

Et erunt pagi spelunca?
,

usque

in saeculum
n

laetitia

onagrorum

pascua pasto-

rum *

Quis advenas cemens Jerosolymae incolas, ipsosvariis ex gentibus

que idololatras
dicat
,

congregatos

,

non merito

onagros diversosque greges ipsam depascere?
,

Quam-

obrem dicitur « laetitia onagrorum, pascua pastorum.» Ideo planctummagnum vos edere jubet et in luctu perse,

verare,
erat de

«

donecveniat

in vos spiritusex alto

5
.

» Ille

autem
,

quo Salvator haec

protulit

:

«

Ecce ego vado
veritatis
6
;

ct

»mittam vobis Paracletum, Spiritum
I.-a.
i ,

»

iterum-

lxi
Ib.
,

,

1.

\-

J

i5.

— —

3
J ,'

Ib.

.

xxxn ,ii.
,

'

Ib.

.

iu et i3.

3

Ib.

,

Joan.

l

.

q6.

COMMENT.
que,
«

IN HESA.IAM,

CIP. XXXII.
alto
1

1

85
:

«

donec accipiatis virtutem ex
,


,

Quia
et
,

igitur

Beati qui lugent

quoniam consolabuntur
2
;

beati qui

aflent,

quoniam ridebunt
,

»

jure praedictismulieribus.

quae fletu

lacrymis et planctu pcenitentiam praeferebant

promissionem confert bonam per Spiritum afferendam.
«

Et

erit

desertum Chermel
:

,

et

Chermel

in saltum rejustitia

»putabitur
»

et requieseet in deserto
%
.

judicium, et

in

Carmelo habitabit

»

Libanus mons Phceniciae immi-

nens, gentes significabat

,

Carmelus autem mons, qui an:

tehac Judaeorum erat, populum ex circumcisione

unde

Chermel,
«cisionis.

sive
»

Carmelus,

ita vertitur,

«

Cognitio circum-

Libanumergo, videlicet alienigenam et extraneum populum ex gentibus conversum, talem futurum
ait, qualis erat ille

olim populus ex circumcisione

,

apud

Deum
qui
fore.

honoratus. Ipsum vero

Chermel aut

populum ex circumcisione Carmelus dicitur, in saltum reputandum
loci interpretatio se«

Quod ipsum indicat praesentis cundum Symmachum quse habet,
,

Et
ibi

erit

desertum

in

»

Carmelum.

»

Quemadmodum enim
,

Libanus in Car;

melum
idem

verlendus dicebatur

sic et
,

hoc loco desertum

ut

sit

quod desertum Libanus
,,

quo indicatur Ecclesia
Jacob

ex gentibus

quae mutata est in

Carmelum. Quemadmoejus
,

dum enim

prius erat« portio

Domioi populus
»

wfuniculus haereditatis ejus IsraeV;

et
,

Carmelus

in cog-

nitionem ejus veneral;

sic et

Libanus

et illud
,

olim deserest portio
est.

tum

in

meliorem conditionem mutatum

factum

Dei; ut e contrario Carmelus in saltum reputatus
tus porro loeus est

Sal-

agrestibus

et

infructuosis arboribus

repletus

:

quapropter mos est Scripturae divinae gentes

quae

Deum non

norunt

,

saltus

nuncupare

,

ut

plerumque

commonstravimus.
«

Et erunt opera justhiae pax
9

,

et obtinebit justitia re

'

Luc. xxiv,

/}9-

Malth., v,

5.

1

Isa.,

xxxn

,

6.

^

Deut.

,

xxxi

,

9.

1

84

ECSEBII PAMPIIILI
et confidentes erunt

»quicm,
»

usque
,

in aeternum.

Et habi-

tabit

populus ejus in urbe pacis

et inhabitabit confidens,

)>ct

requiescent

cum

divitiis
,

1
.

»

Nam

pro magna et tripu-

dlantc urbe

jam

deleta

aliam

Deo constituendam urbem,
usque ad terminos
,

sive catholicam Ecclesiam a terminis
terrae

pertingentem

,

et

pium
est

in illa vitae institutum
,

vati-

cinatur.

Firma quippe
sententia.
:

eorum

qui in

Deum

credunt,

mens

et

Civitatem
,

pacis vocat illam quae in

ccelis est

nam
,

« illa

inquit

,

qua3 sursum est Jerusalcm,
.

»libera est
ritalis

mater omnium nostrum 2
illas
,

vocat varias
,

Urbcm autem secumansiones nam apud Patrcm,
»
:

inquit

mansiones multae

quae divitias
,

numquam

expilan-

das servant. Etenim« Thesaurizate
»

inquit, ubi nec aerugo,
et furantur
3

nec tinea demolitur
«

,

neque fures effodiunt
descenderit
,

Grando autem

si

non ad vos
,

veniet.

Et

»erunt qui habitant in saltibus confidentes
«planitie.

sicut qui in

Beali qui seminant super
'.
»

omnem aquam,

ubi

»bos

et asinus calcant
,

Hic beatos praedicat Apostolos

Salvatoris nostri

et

primos Evangelii praecones, qui et
,

Judaeis et Graecis praedicarunt

ac

semen suum conjece,

runt

inomnem hominem, Judaeum primo deindeGraecum:

bos enim, utpole
sione
,

mundum

animal, populus ex circumciut-

patrum suorum causa, vocatur; asinus autem,
,

pote impurus
igitur in

dicitur

idololatrarum populus.
,

Quoniam

Jud«os primum

deinde in Graecos Evangelicum

scmen Apostoli
«

Salvatoris nostri jaciebant, jure dicitur,

Bcatus qui seminat super
»

omnem aquam
et

,

ubi bos et

«asinus calcant.

Hicporro per aquam subindicat divinam
a

Scripturam, quae
*:atur.
'

Judaeorum

Gentilium populo cal-

Tsa.
.

.

xxxn,
ef

17 ct 18.

2

Gal.

.

iv, 26.

:

Maltli. vi.

,

19.

"

I

K\i\

iq

C0MMU3T.

IN

IIESA.IAM

,

XXXIII.

i8,

CAPUT XXXIII.

«

Va3
:

iis

qui vos miseros faciunt

,

sed

nemo
:

vos miseros

»facit

et qui reprobat vos,
,

non reprobat

capientur re-

«probantes et tradentur
»

et quasi tinca in vestimento, sic

superabuntur

4
.

»

His consimilia sunt ea, queis Salvator
,

Discipulos suos alloquebatur
»nit
2
,

«

Qui vos spernit
«

,

me

sper-

»

et vos

non

loedimini, et,

qui

me

speruit, spernit

»eum,quimisitme.»

Namcum duo,ut

quispiam dixerit, in

tempore persecutionis ordines
vero qui agit, sed non patitur.
»in te

sint; alius

agentium

,

pa-

tientium alius; beatus est qui patitur, sed non agit, infelix
«

Domine miserere

nostri,

enim confidimus. Factum est semen incredulorum »in perdilionem; salus autem nostra in tempore tribula»

tionis

3
.

»

Ex persona Apostolorum orationem
,

emittit

eorum quippe semen
tu ipse es
tionis.
«

qui Evangelicse
:

pra^dicationi

non

crediderunt, perniciei traditum est
,

nostra vero salus,

6

Domine

,

qui nobis ades in tempore tribula-

Propter vocem timoris
,

tui sedibus

moti sunt populi a
dicitur de
iis

»

timore tuo

et dispersa? sunt gentes

\ »Id

qui sacrse praedicationi fidem

non habuerunt.

Significat
ipsis

autem Judaicse

gentis obsidionem, et
,

quod, ingruente
,

hostium mullitudine
dispersi sint.
»
«

ex terra sua pulsi

et inter gentes
,

parvi ct
* isa.

Nunc aulem congregabuntur spolia vestra magni tanquam si quis congreget locustas sic
, ,

;

xxxiu,

i.

--

-

Luc^ x

,

6,

J

Isa.

,

xxxni,

2..

'

Ii>.

?

iA

1

86
illudent vobis
facilis
*.

EUSEBII P4MPHILI
»

»

His

quam

invalidus

,

et

quam expuab
ini,

gnalu

Judaicus populus esset declarat; ac multitulocustis

dinem corum

comparans
,

,

significat ipsos

micis ludibrio habendos esse

qui non
,

modo tam

parvi

quam magni eorum
dent.
transit

spolia diripient
iis

sed etiam

ipsis illu-

Hax
,

porro de

locutus

,

ad Ecclesiam Dei per:

ubi

Deum

his verbis celebrat
:

«

Sanctus Deus

»qui habitat in cxcelsis
»tia
2
.

repleta est Sion judicio et justi

»Sion quae

sit

vel

inde intelligas

,

quod dicatur

illam judicio et justitia repletam esse. Superius

autem

di»

cebatur,

«

Et requiescet in deserto judicium
,

et justitia.
,

Eam
erat
tia
:

igitur

quae superius desertum vocatur
ita

jam Sion

nuncupat; atque
illa

Ecclesiam Dei
,

significat.

Haec quippe
et justi-

olim solitudo

in

qua requievit judicium
bcnedicitur
,

quamobrem nunc Deus
In lege tradentur

quia repleta est

judicio et justitia.
«
,

in thesauris salus nostra

:

illic sa-

»pientia et scientia et pietas apud
»sauri justitiae
in
3
.

Dominum. Hi

sunt the,

»Legi cnim

,

videlicet Evangelicae
:

qui

hac communi Sion habitant
in spe recondita sunt.
iis

traditi sunt

sanctis quippe
,

bona

In quibus autem thesauris
? «

nisi in

qui in coelis sunt reposita

Ecce
:

certe Ln timore
a vo-

«vestro
»bis
4
.

isti

timebunt, quos timebatis
:

clamabunt

»Haec Apostolis dicuntur
«

incidet

enim,

ait

,

timor

veslri in incredulos.

Angeli mittentur amare flentes. Deviae
:

»serentur enim eorum
»
»

cessavit timor
tollitur
:

gentium

,

et

lestamentum

cum

illis

initum
:

nrc reputabilis
:

eos homines. Luxit terra

erubuit Libanus

palus facta
»

»est Saron, manifesta erit Galilaea et

Chermel \

Clemens

itaquc

Deus Angelos pacis misit ad Judseorum populum, amare flentes ac cohortantes ut Evangelicam subi pacem
,

,

'

Isa.,

xxxin,

\.

2

Ih., 5.

3

IL).,

6.

' ;

J!»

,

7

'

Un

,

8

e« o.

COMMENT.
reciperent.
,

IN

HESAIAM

,

CAP.

XXXIII.
,

1

87

Quoniam vero non receperunt eos ita subdicit Dominus nunc glorificajungit « Nunc exsurgam »bor, nunc exaltabor *. »His porro manifeste declaratur nisi iis, qui jusipsis videndum Deum esse. Quibusnam titise et sapientiae thesauros sibi compararunt ? Ab ipsis
,

,

,

,

inquit

,

videbor
,

:

erant porro

isti

Discipuli et Apostoli Salvisus
:

vatoris nostri

a quibus ego
,

quidem

sum

;

illi

vero

assidue clamabant
flebant
,

u>t

Angeli pacis

quapropter amare

clamoribus et orationibus assiduis prisci populi

perniciem deplorantes. Etenim Apostoli Salvatoris nostri
Angeli erant
ii,
,

qui acerbis sese lacrymis dediderant

,

quod

qui ab se ad

pacem

Christi vocabantur,

non obtempeerit fortitudo
,

rarent, neque sibi fidem haberent.
«

Nunc

videbitis
:

,

nunc

sentietis

:

vana

spiritus

vestri 2

»

quse ipsis

a

Moyse data fuerat
«

quia

nemo
»

ipsos in

posterum homines reputabit.

Ignis devora-

bit

vos

:

»

his

secundum
illi

et
«

gloriosum adventum

suum

pollicetur,
»
»

quo

videbunt.

Et erunt gentes combusta?,

ut spina in agro

projecta et exusta. Audient qui longe
,

sunt

,

quae ego feci

scient qui appropinquant fortitudi:

»

nem meam.

Recesserunt qui erant in Sion iniqul
3
.

ap-

»prehendet tremor impios
Judaico populo vaticinetur

»

Etiamsi hcec non de

illis

ex

,

qui annuntiatam sibi gratiam

acceperunt, vos audilis hisce propheticis sermonibus, non
intelligitis
,

scientes haec
,

,

quae Hebraice vobis enuntiata
illa

et scripta sunt

necnon omnia
et quae

prodigia quae apud vos
,

operatus

sum

,

apud vos locutus sum

necnon

ea quae videntibus vobis
et

sum

operatus
iri.

,

a

gentibus procul
audient,

ad extrema
ad

terrae

auditum
,

Quomodo autem

nisi

Deum
ipsi
,

accedentes

cum

virtutem ejus edidicerint?
,

Hi vero
1

videlicet impii in Sion versantes

quo pacto

Isa., xxxiii, 10.

*

Ib

.

,

11

3

Ib.

,

12

,

i3 et i^-

l88
a

KUSEBII PAMPIIiLI
recesserint
scilicet,
,

me
«

cognoscent

:

qua de causa
illos.

,

ob defec^

lionem

tremor invadet

Quis annuntiabit vobis igncm urere? Quis annuntiabit
,

»vobis locum aeternum? Qui ambulat in justitia

qui lo,

»quitur rectam viam, qui odit iniquitatera et injustitiam

»qui

manus

excutit a muneribus
,

,

qui obturat aures

,

ne

«audiat judicium sanguinis
»

qui claudit oculos, ne videat

iniquitatem
,

*.

»

Ait igilur

,

i

Quis annuntiabit vobis igucm
Quis ergo
,

»urere

»paratum diabolo
,

et angelis ejus ?

ista

cognoscit

ut

eadem

nescientibus testificetur

nisi quis-

quis ambulat in juslitia, et odit impietatcm et injustitiam;
ii

qui

munera respuunt,
,

et aures obturant,
,

ne audiant juini,

dicium sanguinis

oculosque claudunt

ne videant

quum

facinus? Talis erat cborus Prophetarum Dei
,

et

quilibet vir religiosus

chorus item Apostolorum
Quisquis igitur
,
,

et Disci-

pulorum Salvaloris

nostri.

aiunt, hujus-

modi

erit

,

is

annunliabit nobis
:

ignem impiis paralum
aeterni judicii

accensum

esse

idemque

ipse

locum nobis
esse, ut

indicabit, conteslatus
«

cavendum
fidelis
2
.

ne eo deeidamus.
:

Hic habitdbit in excclsa spelunca petrse firmae
dabitur
,

panis

ei
,

»

et

aqua ejus

»

Idem
,

ipse procul igne

et

memorato
,

aeterno loco remotus

habitabit in excelsa

spelunca ct in petra firma.
«

Secundum Symmachum
,

vcro,

Ipse in excelsis habitabit

quasi

munimenta petrarum
,

»sublimitas ejus; »ut ex his bcatorum exercitium

et ins:

tilutum

vilae in

summa
,

philosophia positum, intelligamus

quamobrem
»lis.

infertur

«

Panis

ei

dabitur

,

et

aqua ejus fide-

»Talis

autem homo pane
,

et

aqua

in praesenli vita ad
et

alimentum usus

in cxercilationis

terminum
:

fruclum

,

gloriosam Regis contemplationem referet
«

quapropler

ail,

Regem cum
:

gloria videbilis, oculi \estri cernenl terram

vprocul
i;a.
.

aniina
,

vestra medilabitur tiinorem.

Lbi sunt

\xm;i

i5.

3

Ib.

,

16.

COMMENT.
v

IX

1IESUAM, CAP. XXXIII.
?

1

8f)

n-rammatici

?

ubi consiliarii
et

ubi est

,

qui numcrat cos qui
?

»nutriunt

parvum
,

magnum populum
,

cui
;

non dedit
ita

»consilium
waudiat
»
:

ncque

scivit

vocem altiioquam
et

ut

non

populus contemptus
»

non

est audienti intellilitterae

genlia

*.

Ubi sunt Scribae
,

,

qui legis

patrocinan-

tur nihilque aliud cogitant

quam obviam

dictionis enunin Evangeliis
2
.

tiationem
dicens
,

?

Quos miseros praxlicabat Salvator

«

Vae vobis Scribac et Pharisaei hypocritae

»

Ubi-

nam
«
»

illi

apparebunt in die judicii? qui, utpote adulatores

eos quibus asscntabantur avertebant.

Ecce Sion
,

civitas
,

,

Salutare nostrum oculi tui vidcdives
,

bunt

Jerusalem

civitas

tabernacula quae non

»concutientur, neque movebuntur paxilli tabernaculi ejus
» »

in

sempiternum tempus
3
.

,

neque funiculi ejus dirumpen,

tur

»

His porro significat
;

Salutare

quidem

esse Chris-

tum Dei

festorum vero civitatem esse Dci Ecclesiam.

Nam

Judaicae

quidem Jerosolymae tabernacula plerumque
illis

succussa sunt in variis

obsidionibus

,

quando

illa

ab

cxpugnantibus solo non semel aequata
hujusce urbis
putctis
,

fuit ;

novae autem

immotos

ait

fore paxillos.

Etiamsi cnim

nonnunquam
semper
:

vos in persecutionibus pelli ct obsiin petra consistit
,

deri

,

at illa

et

immota manct
,

in saeculum

elcnim mentiri nequit
Ecclcsiam

is
,

qui dixit

«

Super

«petram
»

aedificabo

meam
»

et portac inferi

non

praevalebunt adversus
«

eam \

Quoniam nomen Domini magnum vobis Iocus vobis »erit ilumina et rivi lati et spatiosi. Non ambulabis per
,

»hanc viam
»noster

;

neque ambulabit navigium propcrans. Deus
est.

wenim meus magnus
,

Non

transibit
,

me Dominus

judex

Dominus princcps noster
»

Dominus rex noster
,

?)Dominus hic salvabit nos \

Huic

inquit, novae civitali
,

Isa.

,

xxxm
Matth.

,

30.

17,

iSetiQ.
,


5

*

^laith.,
,

xxm
,

i3.

'

Isa..

xxxni.

4

,

xvi

12.

Isa.

xxxu

:i\

et22.

190

EUSEBII PAMPHILI

inconcussac et immobili, ipsum

quare supra

Dominum

,

nomen Domini locus crit locum suum oedificata immota
: ,

,

manet. His itaque significatur ipsum
civitatis

Dominum

praedictae

locum futurum
ita ut
*,

esse,
«

fluminum

alveis et latis rivis
laetificant
2
.

instructum;

dicatur,

Fluminis impetus

»civitatem Dei

et

flumen Dei repletum
locus

est aquis

»

quia scilicet ipse
istaec

Dominus

eorum

est.

Quamobrem
,

flumina hostibus inimicisque inaccessa sunt

quae

praedictam Dei civitatem munimenti loco circumdant et

ambiunt

,

ita

ut extraneis quibusque
,

aditus
,

sit

nullus
est
«

:

quoniam Dominus
ipse
»
»

locus
,

namque

petra erat

nempe ejus supra quam

permagnus

:

extruebatur.
:

Di-

rupti sunt funiculi tui

,

quia non praevaluerunt
vela
:

malus
levabit
igitur

tuus inclinatus est

,

non pendebunt
in

non

«signum, donec tradatur
»qui habitat in eis

vastationem. Multi
,

»claudi praedas facient, et non dicent
:

Fatisco

,

populus
3
.

dimissum enim

est eis

peccatum

»

His indicat corporeae Jerosolymae exitium, cujus funiculi
dirupti sunt; et malus ejus
,

ceu cujusdam navis tempes,

tatibus et fluctibus demersae, declinans lapsus est
tis

dirup-

funibus ipsum retinentibus.
Psal. xlv, 5.

'

2

Id.

.

i.mv.

.*>.

'

Jsa..

xxxni

,

i.\ rl

;:">.

COMMENT. IN IIESAIAM

,

CAP.

XXXIV.

1

I

GAPUT XXXIV.

«

Accedite gentes
,

,

et audite principes
,

:

audiat terra
:

,

et

» »

qui in ea habitant

orbis

et

populus qui est in eo
et ira

quia

furor

Domini super omnes gentes;
,

super

omnem
ascen,

»

numerum eorum

ut perdat eos et tradat ad caedem. Vulet

«nerati

autem eorum projicientur,
'. »

mortui

:

et

»det odor eorum

Quibusnam
scilicet

tradat in caedem
,

nisi

ultricibus virtutibus
alii
,

?

His porro castigatis

alii

vulnerati
:

mortui erunt qui

ad mortem peccavere
,

quo-

rum
«

facinora, in vita mortali perpetrata
:

judicii

tempore
dicitur,

foetorem emittent

quare secundum

Symmachum

Et ascendet
«

foetor. »

Et rigabuntur montes sanguine eorum. Et tabescent
virtutes coelorum
est
,

»omnes
dictum
virtutes

2
.

»

Hi montes erant de quibus
a sanguine.
»

«

Et tabescent montes
,

Etenim
,

coelorum

quae per
,

montes significantur

tunc

tabescere dicuntur

utpote quae memoratis hominibus in
illae

causa perniciei fuerint. Quaenam porro

fuerint

,

nisi

de quibus Apostolus
»

ait

,

«

Non

est nobis lucta adversus
,

sanguinem
,

et

carnem; sed adversus principatus

et po-

«testates

et rectores

mundi hujus^
3
.

et adversus spiritua-

»lia nequitiae

in caelestibus

»

Hae

namque

potestates

,

quae aerium

locum obtinent,
,

virtutes ccelorum vocantur
,

quandoquidem ea

quae per aera feruntur
«

volucres

cceli

vocare solet divina Scriptura dicens,
'

Volucres
,

cceli

et

Isa.,

xxx

v,

1,2

ei 3.

2

Id

,

4-

3

Ephes.

6, o.q.

]C)2

EUSEBII
l
.

I'AMPIIII.I

»pisccs maris

»

Cum
»

autem

illud,

«

Et tabcscent oiiinc*

»virtutes ccelorum,

in Scptuaginta interpretum versione
asteriscis

non compareat
tione additum

,

cum

ex reliquorum intcrpreta-

fuit.

Quia vero
,

scitu nobis

opus crat quan-

donam

haec futura essent
,

id

nos cdocet propheticus ^ermo
post hujus

declarans

superius

memorata
essc.

mundi consum,

mationem eventura
de vite

Quamobrem
folia

infert

«

Et plicabi-

»tur ccelum, sicut liber, et omnia astra cadent, lanquam
»folia
,

et sicut

cadunt

de

ficu,

»

Salvator ilein
,

in Evangeliis haec
» »

de consummatione
et virtutes

traditit

«

Et

stellae
:

cadent de ccelo
et

,

ccelorum commovcbuntur

tunc apparebit signum
,

filii

hominis in ccelo
,

2
.

»

Aquila

vero

«

Et omnis exercitus eorum defluet
,

sicut deiluit

«folium a vite

et

tanquam

id

,

quod delabitur
,

a ficu

;

»

secundum Symmachum autem
»dct
,

«

Et omnis virtus ejus ca-

sicut cadit folium a vite
»

,

et

tanquam
,

id

quod
apud

dcci

»dit a ficu.

Haec porro observavimus

ut

ostendercmus
,

ca quac a

LXX

interprclibus astra dicunlur
,

rcli-

quos interpreles
nisi

virlutcs coelorum vocari. Quae virtutes,
cst ? Hre igitur ipsae
;
,

de quibus
de
vile
,

modo dictum

sicut

folia

judicii

temporc caderc dicuntur

quo ccrlum
,

plicabilur quasi libcr. Hic vero

notandum

est

non

corhis

ruptioncm, non exilium
verbis indicari
;

,

non destructionsm coclorum

vcrum

,

sicut evoluto et aperto libro, quae
,

descripla sunt in

conspectum veniunt ncquc lamcn
,

lil)cr
illo
,

destruitur

;

codcm prorsus modo
illa

cvoluto et apcrlo
,

totius saeculi judicia et
sariae

opera complcctcnte
in

libro

,

advcr-

potestates ab

acrc

commoralione
,

defluent.

Tunc aulem eoedem
slellarum instar
,

ipsae adversarioe potestates
,

quae olini

multos loeserant

decident
in

:

quandoquilucis, lan-

dem et ipse Satanas transformatus quam fulgur dc coclo dccidit.

angelum

Psal

viii

,9.

Mattli.

,

>.\

,

39.

COMMEXT.
«

IN

IIKSAIAM,

CAP.

XXXIV.
,

1

o3

Incbriatus est gladius

»dcsccndet, et in
Idiunoea signihcat
,

meus in coelo et in Idumaeam populum perdiiionis cum judicio 1 »
.

terrena

:

in

quam descendens

gladius

sanguinc repletur
«
»

,

et quasi adipe

occisorum impinguatur.

Gladius Domini impletus est sanguine, impingualus est
adipc hircorum ct arietum
et
:

quia sacrificium
2

»Bosor,

mactatio

magna
,

in Idumaea.
:

»

Domino in Quinam suntilli
sive

agni, hirci et arietes

dicit

agnorum nomine,
,

se-

cundum reliquos interpretes rem ct privatam vitam agunt

significantur

qui populaii

;

hirci vero et arietes
,

qui
in-

multa possunt imperio et potestate

quos Dei gladius

vadet, qui quasisacrificiumfaciet, memoratos agnos, hircos
et arietcs

mactando

et

immolando.
:

«

Et concident robusii

«cumeis,
»

et arietes et tauri

ct inebriabitur terra a san

guine,et a pinguedine
:

significat

atque his

eorum implebitur 3 .» Bosor, carncm carnis resurrectio declaratur. Qua-

proplcr hujusmodi mactationem in carne futuram esse docens
»

ait:

«

Quoniam
Iduimea:

sacrificium
»

Deo

in

Bosor,et mactatio

magna

in

omnem

quippe terrestrem
significat;

animam

invadet.
alibi

Edom enim

tcrrcnum

quemadmodum
vonit de

hic Propheta in sequenlibus de Salvalore dequc futuro

judicio ejus loquens ait:«Quis hic qui
»

Edom

rubor vestimentorum de Bosor
in

h

? »

Garnalem quippe addeclaravit. Arbitror
uli
y

ventum suum

terram hoc

modo

autem Spiritum divinum comminatoriis hisce vocibus
ut indicet ultionem a

Deo de

impiis

sumendam utque cx
,

frequentiore ctsaepius repetita voce auditorcs deterrcanlur;

ncc valeat quispiam supplicia impiisinferenda
ligere,

alitcr intcl-

neque tamen
rudiori

supplicii

modum
,

excogitare possit.

Quamobrem
convertantur.
'

sermone
,

et vulgarioribus verbis ter

rorum incutientibusutilur

nt qui haec audiunt, perterrili

Isa.,xxxrv

7

5.

'

Ib

,

G.

!

Ib.,7.

4

ld.

,

lxiiu
ifi

1

X*1V.

i

<•

i

etjsf.bii

p

\

MPiiri.r

Dics
»

eniffi judicii
!
.

Dourini,

el

annus relributionis ju-

dicii

Sion

«Superius item dicebatur, iMuliercs divitcs
spe»
i

>>

exsurgile, dieianni
sit ille

Quis

memoriam facite io dolore cum annus, quo cum doloreplanctum edere
,

jubet,

haec prophetia declarat bis verbis

«

\

ocare annuin Domini

»acceptal>ilem, et diem reiributionisDeonostro, consolaii

»omncs lugentes, dare lugent'bus Sion gloriam. \ idcnquo annus Domini et diesretributionis; » » sensu bic dicatur
,

,

ita ut simile sit

illudhoc diclo, Dies enim judicii Sion.
est,

lla-

que idcm ipse annus, eadem ipsa dies

qua pauperes

cvangelizantur, lugentes Sion consolationem accipiunt in
Christi adventu mulieres
,

illre

divites

ad planclum evocantur,

et quae

hoc

in loco dc

Sion enuntiantur, fulura sunt. Haec

porro omnia in Salv. nostri Jesu Christi advcnlu implebantur,

quando

ii ,

qui inipsum crediderant, et gratiam eju^
illis

susceperant, optimis

pollicilationibus fruebantur: qui
,

vero scse a gralia cjus sequeslraverant
lapsi
,

ab omni spe bona

tristiorum comminationes subierunt.
et regia civilas,

Et sanc ipsa

eorum conspicua
«

ea

ipsa pertulit, quae

pracsens prophetia vaticinatur.

Et vertentur vallcsejus in piccm
erit terra ejus

,

et terra ejus in sul2
.

npnur. Et

ut pix ardens nocte et die
et

Qneis clare denunliat extremam vastilatcm

loco el genli
:

mferendam.
»et ascendet

«

Et ncn extinguctur in perpeluum tempus
:

fumus ejus sursum

in
s

generationem ejus de.

nsolabitur, et in

tempus mullum
,

»

Signum

supplicii,

quod

in

profundo luunt
,

iis

qui
illis

sursum

posili sunt pracbens
,

conspiciendum
brosa et nigra
»

ob insitam
sit
,

malitiam qua?
«

,

quod

tene-

pici

comparatur.

Aves

,

et cricii, et

ibes el cor»i habitabunl in ea, el injicietur

supeream

funi''.»

t

culus gcomctria? deserti,et onocentauri habitabuiit in ea

Hisimpuras animas
Isi
.

significat, quales erantcoruin annnae,
9

xxxiv.

B.

D»., q.

!!>.-

10.

*

lb.,

n.

COMAIKNT.
t[hi

IN

IIESAI.IM

,

CAP.

XXXIV.

JTj-3

ex aiienigenis ct exlraneis gentibus co in loco postca

habilarunt, idolorum cultorcs.
«

Principes ejus nonerunt. Reges enim et magnates ejus

»eruntin perditionnem *.»Damronas quosdam adumbrat
qui in simulacris et idolis

eorum ceu

in latcbris agebant.

«Et renasceniur
»

in

urbibus ejus spinosa ligna, et in muui-

tionibus ejus. Et erunt cubile sirenum, et stabulum struet

»thionum. Et obviabunt dsemones onocentauris,

clama-

»bunt

alter

ad alterum.
2
:

Ibi requiescent onocentauri, invc»

vnientcs sibi requiem
significans.

infructuosam eorum doclrinnrn
spinas emisissc

Quamobrem vineam eorum
,

supra declarabat his verbis

«
3
.

Expcctavi ut faceret mihi
»

»uvam,

fecit

autem spinas

Ubi autem in animabjis
atque ager ipsorum spinis

eorum extrema
repletus erit
ptaedicit.
«
,

vastitas fuerit

,

ibi

rcquiem habituros impudaemonas jure

Ibi nidihcavit ericius, et servavit terrapullos ejus

cum

securitate. Ibi obviaverunt cervi, et viderunt facies suas
l\»o
'.

mu -

munda agnoscit Scriptura divina, multaque de illo in bonam partem eiTcrt, ut cum ait « Qucmadmodum desiderat cervus » ac iterum, « Vox
»

Cervum

inter animalia

5

:

,

»

Domini praeparans cervos
et pullus
,

6
;

»

et rursus,

«

Gervus amicitiaj
7

,

»

gratiarum tuarum,colIoquatur tecum
«
s
.

;

»et in

li-

bro Job
»

Observasti autem menses cervorum, et doloivs
»

partus ipsis immittcs

Jpse quoque sponsoe dilectus iu

Cairticocanticorum,cervocomparalur: «Similis est caprea*
»et hinnulo

cervorum

,

super montes aromatum

9
.

»

Cum

itaque sponsus cervo comparetur, quos hic cervos
rari dicas^ nisi

memo-

Discipulos et Apostolos? est autem animal

illud

«erpentibus exitiosum. Mic ergo docetur, cx Judaeoxxxiv,
12.

'

Isa.

,

xxxiv,
s

i5.


9

2

Ib.
i.

,

i3
6

et
j

i/J.

3

Id.

,

v
~

5

Psal. xt.t,
1.

Jrb.,xxxix,

,

4-

4

Ict

.

Id.

xxvm',9,

Prov. v, 19.

,

CarH. ,11,9.

I()G

EUSKRII

PAMPniM

rum

solitudine cervos prodiisse
:

quosdam,
,

videlicet Disci-

pulos Servatoris nostri

«

Ibi

enim
.

ait

,

obviaverunt cervi,

»et viderunt facies suas

mutuo

»

Sese

namque mutuo
Quoniam vero
discurrebant

agnoverunt

,

animaeque ad similitudinem Dei adornatos

characteres in se invicem deprehenderunt.

non
que

in

una eademque
,

civitate

manserunt; sed ultro citroimplentes
,
:

singuli

Evangelii
«

munus

ideo dicitur,

Aller altcrum

non

quaesivit, quia
1

Dominus
Etenim

»il!is praccepit, et

Spiritus ejus congregavit eos .»

qui dixerat

illis

,

«

Docete omncs gentes

in

nomine meo;

idem

ipse vetuit

,

nc in uno eodemque loco Ecclesias suas

constituerent.
«

Et ipse immittet

eis sortes

,

et

manus ejus

divisit

,

ut

pascantur. In aeleraum tempus haereditatem soriiemini,in

generationes generationum requiescent in ea \

»

Pabulum
in

ergo

ipsis et

pascua suppeditavit

,

itemque sortes

gene-

rationcs generationum; ut singuli in sortibus suis requies

cerent, videlicet in gentibus sibi sorte assignalis: ubi

,

ni-

mirum
in

in

iis

quas fundaverunt Ecclesiis, memoria eorum

generationes generationum servaturet vigct.

CAPUT XXXV.

«

Lsetare desertum sitiens

:

exultct solitudo, et floreat
alia fuerit a prius
,

asicut lilium

\

»

H?cc igitur soliludo,
in
J

memorata Sionc,
1

qua ericios, ibes, corvos
Ib., 17.

daemonas

Isa.,

xxmv,

iG.

3

Id.

,

xnw,

1.

C0MMENT.
et onocentauros

IN

UESAl AM

,

C AI\
,

XXXV.

KjJ

habitaturos esse
iri,

ac cujus valles pice et

sulphure repletum
et de

dicebatur.

Cum

ergo

talia

dc Sione

Jerosolyma proferantur, restat ut ca, quae jam tractan-

tur dealia solitudinepronuntiari intelligamus.

Etcnim vere

sitibunda olimerat

illa

solitudo, fluentis ccelestibus orbata

verum memoratis decausislaetarietexultarc, itemquesicut lilium florere jubetur; ita ut dicat, « Christi bonusodor su»

mus Deoin omni
»

loco

1
.

»

Quinetiam

,

ait,

florebunt nova

germina etspeciosiflores,de quibusCantico canticorumdicitur,

Visi sunt flores in terra; mandragoroe dederunt

odo

»rem suum. Et florebunt
»

et exultabunt deserta Jordanis.

GloriaLibani dataestei, et honos Carmeli :etpopulusmeus
videbit gloriam

»

Domini

,

et

celsitudinem Dei

2
.

»

Hic per

JordanemEvangelicamScripturamclare

significat:

nam

ad

Jordanem fluvium Joannes primus praedicavit regnum ccelorum et quia cultus ille, secundum Moysis legem olim Deo
:

praestituSjJerosolymaenonampliusvigebatjbaptismumpceni"
tcntise et
ille

lavacrum regenerationisineodemfluvio Propheta
:

tradidit

ipsequc Salvator et

Dominus noster Jesus

Christus Joannis praedicationem quasi sigillo suo muiiivit

cum
«

ab eo in Jordane fluvio baptizatus est, ac per seipsum

regenerationis myslerium firmavit.

Gloria Libanf data est ei, et honos Carmeli.
sive thus
, ,

»

Libanus

quidem,

in prsemissis verbis signiflcat altare et
,

templum

in

quo sacrihcia cum ipso thure

legalis

eliam

cultusofferriconsueverat; Carmelus autem, ut plerumquc

commonstratumest, populumexcircumcisionc subindicat.
Prisci

itaque populi
illi

honorem
solitudini

,

ac lempli Jerosolymitani
,

gloriam, antiquae

id est, Ecclesiae ex genti«

bus datum

iri, in
»

prophetia fertur. Adjicit postea,

Et

npopulus meus,
»

non

ultra Israel;
»

«

sed populus, inquit,

nieus videbit gloriam Domini:
1

quam promissionem

I Gor.

n, i5.

2

Cant,

,

7,

i3,

>,()$

EtJSEBIl
poj)Lilo

PAVPIIIJ-.I

dovo

cnuntiat

,

ut pole qui pritnura Salvatoris ad*< et glorio

ventum exceperit: qua ilem de causa secuudum

sum
u

cjus

conspectum, uecnon ejus celsitudinem eontemest.
,et

platurus

Corroboramini manus remissae
1
.

genua soluta consoApostoli Servatoris
,

nlamini
noslri

»

Hic jubentnr Discipuli

et

animas

in gentibus remissas

confirmare

et infir-

morum genua

corroborare.
,

«

Mcnte pusillanimes confortaretribuit et

»mioi ne timete
»retribuefc, ipse

Ecce Deus vester judicium
veniet
^

et salvabit

nos

2
.

»

Etiamsi enim

vos

quidam persequantur,vobisqueminas
et

et lecrorera incu,

tiant, plagas item

tormenta infligaut,at vos

inquit,
,

olim pusillanimes, jam robore ac fortitudine instrucli
timetc, quippe qui

ne

Deum
,

vobiscum omni tempore versan-

tem

habealis.
,

Hac

itaque imbuti disciplina, vos olim pusilet

Ianjmes
«
» »

confortamini

ne limealis.

Tunc

aperientur oculi caecorurn, et aures surdorum

audient.

Tunc

saliet sicut
3

servus claudus

,

ct diserta

erifc

lingua balborum.

»

Iili

olim surdi et caeci, qui divinam

doclrinam non audierant, nunc per ejus gratiam, audilu
perccptis divinis eloquiis
,

eruditi evaserunt

:

imo etiam
,

ii

quorum animae
vorum

gressus resoluti ac remissi erant

jam cereirecli

instar exsilierunt,

doctoribus suis similes

quos paulo supra cervos prophelia vocaviL Balborum autein lingua,

quam, ne verum Deum

conlilerelur, colliga-

verat Saianas, clara voce et articulatim verba pronuntiare
didicit.

Balbos porro nculiquam aberres
,

,

si

dicas eos esse

<w sapientibus bujus saeculi

qui vix recti aliquid de

Deo

udquam
« »

sentire ac dicere ausi sunl.
in diserto in

Quia erupit
erit

aqua

,

et vallis in terra sitienli.
iri

Et
<

inaquosa
lajtilia

paludes, et
,

terra sitientifons aquae
et

i

-ril.

Ibi

avium
5

caulae

arundinis
lb.
,

paludes.
li.

4

».

'

hx.

,

>\w,

3.

Ib.

,

.',.

; -

5

ct

(i.

'

COAlMliAT.

i;\

IIKSAIAM,

CAP. XXXV.
:

1

<)()

Aqua

islaec

,

de qua loquitur, Jordunis crat
«

quare paulo
»

ante dicebatur,

et

exullabunt deserta Jordunis.
,

Quo

la-

vacrum regenerationis subindicabut
novimysterium
denotut.
:

necnon Testamenti

per fluenta autem, Evangelicos sermones

Lsetitia
,

avium; videlicet aniinarum pennutarum,
aliarumque mansuetarum ac bonac indout diccrc
valeant,

et altivolantium
lis
,

quae

a

bono pastore reguntur;

«Dominus
»

pascit

me
illa
:

,

et nihilmilii deerit*. Ibi erit viapura,

et via sancta vocabitur; ct
,

non

transibit illac

immundus 2 .»

Haec sane fuerit
caelestis
«

quae

ducit

ad felicissimum finem
Servalor dicebat,
:

Dei civitas
via.

quam

declarans

Ego sum
nisi

Neque

erit ibi via

impura

qui
3

autem
.

dis-

»persi sunt,
illi,

ambulabunt

in ea,

neque errabunt

»

Quinam

Deo disgregali, a veritate procul aberraverant? Hi namque retrogressiosi, inventaque recta
qui olim a

nullique errori obnoxia via, in ea ambulabunt.
«

Et non

erit ibi leo,
,

nequc

ulla
4
.

ex malis

bestiis ascenfieri

»

det in

eam neque
Neque

invcnietur ibi
,

»

Qui enim

poterat,

utineo, qui dixerat
])eriretur?

«

ego sum via,» mali quidpiam re-

vias serpentis in petra invenire erat se

cundum Salomonem. «Sed in ea ambulabunt rcdcmpti et wcongregati per Dominum ;» quos videlicet ipse proprio sunguine redemit, et qui congreguti sunt a Domino non a Propheta, nec humana quapiam sollicitudine; verum qui ab ipso Domino redempti et congregati sunt, hi in me5
,

morata via ambulabunt,
»

«

Etadvertcntur, et venient in Sion
illa

cum laetitia.

»

Hsec quippe nequeunt de
:

Sione

intelligi,

de qua dictum est

«

Et annus retributionis
»

judicii

Sion

»et convertentur valles ejus in picem,

et caeteru.

Quam-

obrem

illas

quse

eodein Sionis nomine vocantur, vario

modo
J

intelligere

opus
2

est.

«

Et
8.

iaetilia

scmpiterna super

Psal.
9.

xxn,

i.
,


10.

Isa.

,

xxxv,

3

Joan. xiv, 6.

*

Isa,,

xxxv,

5

Ib.

BOfl

KUSEBIl PAHPUIfJ
»

»caput eorunj.

Nam

ii

,

qui iu

magno

illo
i

certamine

'

ic-

toreserunt, corona

laetitiac

redimieniur.
ketitia
»

In capite enim

«coruni laus et exultatio, et
»

comprehendet eos
videlicet eos qui in

abscessit dolor, trislitia et gemitus;

salutari via, nihil ultro citroquo deflectcndo,

amhulave:

runt, ideoque ad

felicissimum
,

finem pervenerunt

ubi

corona Dei exornati
caelorum
,

simpiterna vita fruentur, in regim
«

unde ahscessit

dolor et gemitus.

»

CAPUT XXXVI.

«

Et factum est anno quartodecimo

regis

Ezechiae

&asccndit Sennacherim rex Assyriorum adversus urbes
»Judaeae munitas
,

et cepit eas.
in

Et misit rcx Assyriorum

»Piabsaccm ex Lachis

Jerusalem ad regein Ezechiam
-

»cum
» filius
»

virtute multa. Et stetit in aqu.eductu piscinae supc

«rioris, in viaagri fullonis. Etegressus est ad

eumEliacim
,

Chelciac

,

aeconomus

,

et
*. »

Somnas

scriba

et

Joach

filius

Asaph,

a

commentariis

Mirabilis sane est haechis-

toria et narratio

rerum Ezechiae temporc gestarum;

quae

inter reliquas historias in libroquartoPiegum et in secundo

Paralipomenon recensetur. Attamen ea huic prophetico
libro inserla fuit, quia sub finem historiae

tum prophelia
,

,

tum
«

res

quacdam mirabilis
Rabsaccs

et inexspectala

Ezcchiae tem-

pore gesta narralur.

Et

dixit eis

,

Dicilc Ezechiac, Ilaec dicil rcx

EOMMliNT'.
>>

i:<

HLSAlAM, CAP. XXXV.
:

v

^0

1

magnus rex Assyriortim
,

Quid

confidis

'

?

»

Nam
,

ceu podiconti,

testas quaedani

prophetico sermoni
sic et ilie
«

adversaria

Iktc dicit

Dominus;
ille

clamabat, Haec dieitDomiIlaec dicit

nus; sic et
»

clamabat,

rex magnus, rex

Assyriorum.
fractae
,

Ecce

confidis virgae arundineac hjic
si

con-

»

yEgypto: cui

vir innitatur, penetrabit

manum

»ejus, sic est Pharao rex yEgypti, et
»in eo
2
.

omnes

,

quiconfidunt

»

Sycophanta cum esset inimicus, Ezechiam ca,

lumniabatur dicens
Regi /Egypti,
c^ui

Ecce

confidis ^Egypto, et Pharaoni
,

fidentibus sibi

et speranlibus in

sc

,

quovis inimico deterior est , nescicns pacta servare
qui ad ipsum confugiunt
:

cum

iis

quare similem

ait

esse virgoe caipsi

lami, quae simul natura

fragilis, et iis
,

qui

innituntur

noxia

est.

«Quod

sidicitis

in

Domino Deo
Jerusalem

nostro confidi-

mus
»

:

annon

ipsc est, cujus excelsa sustulit Ezechias, et
et dixit Judae et
,

altaria ejus;
3

coram
,

altari

»isto adorate
et qui

?>

Non ignorabant enim
piis

inimici

Ezechiam

cum

eo erant, precibus ac
ipsa

sermonibus ad sudicit
:

perandum opus habere. Haec
Assyriorum
,

criminando

dux
cui
in

Ezechiam quasi praesentem alloquens
«

Ezechias et quicum eo erant haec jure reposuerint,
curribus
,

Ili

et hi in equis;
4
.

nos autem in nomine Dei nostri

invocabimus
« »
»

»

Nunc

adjungite vos domino
millia

meo
,

regi

Assyriorum,

ct

dabo vobis duo

equorum

si

poleritis dare sessores

eorum. Et quomodo

potestis stare in

conspectu topar-

»charum? Domestici sunt, qui yEgyptiis confidunt. Et » nunc absque Domino ascendimus in terram hanc ? Do»minus
dixit

mihi

,

ascende in terram hanc
inquit,
ille

,

et disperde

»eam

5
.

»Argumentum,
,

manifeslum

est, haec jussn
,

Dei peracla fuisse
'

quod
'

Samariam expugnaverit

e|

Isa.,
°

xxxvi,
,

4.

Ib.,

5et6.

3

lb.

5

9.

-

4

Psal.

xix, 8.

Isa.

8, 9

et 10-

202

KUSEDII PAMPHILI*

universum Israelem captivum abduxcrit. Quemadmodura

enim eos, qui
volenlc
,

fratres vestri

sunt

,

non

aliler

quam Deo
sive

cepi, ita et ejus

nutu vos capiam. Haec porro
,

ex veri similitudine dicebat

hinc conjectura ducta

,

quod

eum,

qui popukis Dei vocabatur, Israelem

dico, expu-

gnasset; sive

quod revera
ab

sentiret, a

Deo

se

ad Judacorum
insligari
,

terram invadendam, immissis cogitationibus

ob

mala
«

et scelera
ei

ipsis perpetrata.
,

Et dixit

Eliacim
:

et

Somnas,

et

Joacb
,

,

loqucrc ad

»
»

servos tuos Syriace

audimus enim nos
in

et

ne loquere ad

nos Judaice. Et quid loqueris
stant supra

aures
est
,

»

murum

*

?

»Notandum

hominum, qui hic memoratorum

hominum, videlicet Eliacim et Somnac^ etiam in proemissis mentionem a Propheta factam esse, cum de vallc
Sion sermo haberetur. Hic porro ea observatione est opus
ut huic historiae,
,

prophctias

illius

sermones adaptemus.
ad Assyrium postca
,

Aiunt autem Hebraei, hunc
transfugisse
,

Somnam

ac

cum
:

aliis ipsi

dcxteram contulissc
,

ejus.

formidine

permotum

atque ideo ea
illo
,

qua3

superius

in

prophetia continentur, de
«
»

dicta fuisse.

Et

dixit

ad eos Rabsaces

num

ad

Dominum
,

veslrum,
istos?

aul ad vos uiisit

me Dominus,

ut loquar

sermones
ut

»nonne ad homines qui sedent supra murum
»saces,et clamavit voce magna Judaice,

comedant
Audite

»stercus, ct bibant urinam vobiscum simul? et stetit Rabet dixit:

«sermones regis magni
»

,

regis

Assyriorum» Haec

dixil rex,

nc vos decipiat Ezechias vcrbis: non poterit liberarc vos.
dicat vobis Ezechias
,

»Etne
»
»

quia liberabit vos Deus

,

et

neq laquam tradetur

civitas haec in

manum regis
dicit rex
,

Assyrio-

rum. Nolitc Ezechiam audirc. Haec
vultis benedici
,

Assyriorum,

» si

egredimini ad
,

me

et

comcdite unus

«quisque vineam suam
1

et ficus

,

et bibitc

aquam cxlacu

Isa.,

ix\(

i,

ii.

COMMJKNT.
»

IN

IlliS

YIAM

,

CAP. XXXVI.

20d
,

veslro;

donec veniarn
terra vestra
,

et

assumam

vos in terram
,

quae est

»tanquam

terra frumenti, cr vini

»et vinearum.

Ne

dccipiat vos

panum, Ezechias dicens, Deus liet

wberabit nos.

Num

liberarunt

dii

gentium

,

unusquisque

suam dc manu regis Assyriorum? ubi est Deus »Emath, et ArphathPet ubi Deus civitatis Ecpharvaim? »an potuerunt eripere Samariam dc manu mea^PwNihii
»,regionem
diflerre

putans

Deum

Jerosolymse

cultum

,

ab

iis

qui

apud

caeteras errore ductas gentes dii esse exrstimabantur.
ille

Gradatim porro barbarus
instruxit; ac
titus est
,

suam Deo inimicam linguam
deinde ejus adhor,

primo quidem adversus^sanctum virum men/Egyplo fldere dictitans
;

eum

tationes solvere et confutare conatus est

quieis multitu,

dinem ad fiduciam
traducens
postea se
ut a

in

Deo ponendam
,

invitabat

vires ejus

ac contemnens

quod equitatu non

valeret

Deo jubente ascendissc dicebat, quo populum
perterrefaceret; sub haec pollicitatio,

Deo proditum,

nibus fructuosarum vinearum
timantur, est usus;
vertens
lit
,

et

aliorum quae bona

aes-

demum

haec sibi inutilia esse
aperit
,

animad-

execrandam linguam

qua impias protu -

voces.

Yerum

impietatis pcenas dedil,

cum Angelimanu
ei

exercitus ejus funditus deletus est.
«

Et tacuerunt

,

et
,

nemo

respondit
ipsi

verbum
et

,

quod

»prohibuisset
»

Rex

ne quisquam
filius

responderet. Et in,

gressus est Eliacim
,

Ghelciae
filius
,

aeconomus

Somnas
ei

wscriba exercitus

et

Joach

Asaph

a commentariis

»ad Ezechiam,

scissis tunicis
2
.

et

renuntiaverunt

ser-

»mones Rabsacis

»

Non

convenit enim pio,

cum

blasblas-

phemo homine colloqui, ne is concitatus in alia phema dicta delabatur oportet solum homines ceu
:

armis
scsf-

quibusdam coinmunitos
1

esse,
i5, 16
,

ac
17
,'

silentio

undique

Isa.

,

Xxxvi

,

12

j

i3

,

14

,

18, 19 et 20.

2

Ib.

,

2*

Ql :v..

204
tegere, veros
tra

KLSI HII

PAMPMLI

apud

se

sermones occuitantes, ac Dei con
exspcctantes.

blasphemos judicium
dedisset,

Cum

baec jussa

Rex prudcnter
exequebantur
tionis
:

populi praefecti

mandalum

ejus

quod item praestandum nobis est persecu tempore, necnon in communibHS impiisque blas
colloquiis.

phemorum

CAPUT XXXVIL

«

Et factum
et

est

cum

audiret rex Ezcchias, scidil vesti
:

»menta,
»mini'.
lutis
»

saccum induit

et

ascendit in

doinum Do,

Praeter alia igitur Ezechiae proba facinora

\ir-

exercitium, majorisque religionis argumentum
ille

,

Dco
,

procuranle, nactus

est
,

:

qui bellico

quidem apparatu

quo
riis,

ille

conspicuus erat

et

omnibus ad bellum o&cessainslructus,

ut prceclarum
,

ducem decebat,

Deo

tainen

omnia commissit

ac subditae sibi plebi religiosae doctri-

naj praeccpta tradidit.
lionis signa

Et saccum induit
,

,

luctus ct aiilic-

assumens

atque hoc habitu a regia

domo ad

Templum

mediam urbem incedens, se contulit, seseque humilem Deo sistens, vel ipso habitu misericorDei, per
«

diam ejus provocabat.

Et misit Eliacim fficonomnm,

et

»Somnam

scribam, et seniores sacerdotum indutos saccis,

»ad Hesaiam filium

Amos Prophetam

2
.

»

Alios quippe ei

sacerdolibus Dei, loco sacerdolalium vestium saccis indut.os,

adHcsaiam Prophetam
J-a.

mittit, dicereque jubet, Haec di-

1

x\\

ii

i.

a

Ib.

,

2.

COMMENT.
cit

IN

HESAIAM, CAP, XXXVII.
,

20J

Ezechias; neque
illi,

acldicltt

rcx: neque

enuntemporiscon-

ditio id
«

praesenti calamitale dejecto, dicere permittebat.
ei,

Et dixerunt

Haec dicit Ezechias, Dies
irae

aillictiouis

»et opprobrii, et redargutionis, et
»venit dolor parturienti

,

dies hodierna, quia

nec habet vires parieudi. Audiat
quae misit rex Assy-

Dominus Deus tuus vcrba Rabsacis,

»riorum, ut exprobraret Deo
»bis, quae audivit

viventi, et exprobraret ver,

Dominus Deus tuus
pro derelictis
te
istis
1

et

deprecabcris

wDominum tuum

.

»

Ideo ad te virum

Dei legatos misimus, per

nobis
,

Deum tuum

adjutorem

hoc tempore adesse obsecraules
nostrum vocare audemus; sed
esse probe novimus.
lera nostra respiciat

quem ne quidem Deum Deum et Dominum tuum
ipsi

Huic ergo
,

supplicamus

,

ne sce-

neque peccatorum nostrorum me-

moriam
«

retineat, sed impiis inimici vocibus et tantae su-

perbiae attendat.

Et venerunt pueri regis Ezechiae ad Hesaiam et
,

dixit
di-

•wllis
»
» » »

Hesaias

,

Sic dicetis ad
,

Dominum

vestrum, Haec

cit

Dominus Ne metuas
in

a

sermonibus, quos audisti quos
Assyriorum. Ecce ego

exprobraverunt mihi

legali rcgis

immittam

eum

spiritum, et audito nuntio revertetur in
in terra sua
2
.

regionem suam, et cadet gladio

Ubi primuni

autem accesserunt, sermonem eorum
allatam prophetiam renuntiare
jussit;

praevertens Hesaias,

qua spiritum, inquit,

immittet in

eum
ubi
,

,

a

quo

spiritu

dcceptus revertetur in ter«

ram suam
»

,

gladio vitam fmiet

Et reversus est Rab1

»saces,et deprehendit regem Assyriorum obsidenlem Lob-

nam. Et audivit quod profectus

esset deLacthis et agres-

»sus essetTharaca rex /Ethiopum, ut obsideret eum: et au»

diens reversus est. Et misit nuntios ad Ezechiam dicens*
Sic dicetisEzechiaeregi Judeae:

»

Non

te decipiat

Dcustuus,

»

cui conlidis,dicens,Non tradetur Jerusalemin
'

manumregis

Lsa.

,

xxxvn

,

3 ri

/}.

2

Ibid.

5^

6

ct 7.

2oG
»

EUSEBIJ

PAMPIIIIJ

Tu non audivisti quae lecerunt rcges Assyrio» rum? Quomodo lorram omnem perdiderunt et tu eruqris?
Assyriorum.
,

»

Numerueruntcosdiigentium,quospordideruntpatresmei,

»

Gozan etCharran,
,

et

Rapheth, quae sunt in regione Thocivitalis
n

»math? Ubi suntreges Emhachet uhi ArphathPubi

«Eppharvaim, Anagugana? Et sumpsit Ezechias librum
»nuntiis, et logit
»

aperuit

»dicens,

eum, et ascendit in domum Domini, et eumcoram Domino. Et oravit Ezechias Dominum, Domine cxercituum, Deus Jsrael, qui sedes supcr
1

»Cherubim .»Ezechias vcro, quemadmodum
etiam maturavit
tendit.

etprius,

nuue
os-

addomum

Dei

,

unique Deo epistolam

Deindevero supplicalionem orando

emisit, illum so-

lum,ct nonalium,

Deum

esse dicens.
terrae
:

«Tu esDeussolus omnisregni
»

tufecisti

coelum

ol

tcrram. IncJinaDomine auremtuam: exaudiDomine: aperi
tuos, respiceDomine,etvidcsermoii3sSei;misit,

«Domineoculos
»

nanacherim, quos
,

utcxprobraretDeo

vivenli. In ve-

»ritate

cnim Domine, vastarunt reges Assyriorum orbein
,

universum

ct

rogionem eorum

,

ct injecerunt idola eo,

rum in ignem. Non enim dii erant sed opera manuum «hominum, ligna ct lapidcs: at pepulorunt eos. Nunc au«temDomine Deus noster salva nos de manu cjus; ut co»gnoscat omne regnum tcrrae, quia tu os Deus solus. El » Rcx qui»missus est Hesaias fdius Amos ad Ezechiam
»
2
.

dem

Ezechias

,

utpotc rcligiosus, in

domum Deiconces
Deus aulem
:

sit,ubi jam descriptam orationem emisit;

misso ad
vero
ipsi

cum

Hesaia Propbela,

ipsi

respondet

secundum

oraculum

dedit, doccns se

sermonem orationem

cpic ejusexaudissc.
«

Et

dixit ei

,

Hacc dicit Dominus Deus Israel, audivi

»<]iiae

prccatus es
.

mc

super Sennachcrim regc Assyrioruni.
14, i3,
i

'

Isa.
<

wwu.
•>.
1

S, o. 10, ii,

\

,

i5

e!

)G.

'

M.

,

17, iS ,

in, 20

'.

COMMENT.
»
»

m

HESAIAM, CAP. XXXVH.
est

So^

Uic
sit

cst

scrmo qucni locutus

dc

illo
1

Deus, Contcmp
.

tc,et subsannavit tc, virgo

filia

Sion

»Ego vero

dico

libi

ne temeiipsum decipias

:

non enim

virtute tua hos

om-

nes superasti.

Ego autem eram

qui haec contra eos defi,

nieram

,

etiamsi tu id

consilium

meum

minimc agnoscercs atque ab non audires. Atenim jam indc ab
ipsis

initio

anti-

quis temporibus haec contra irreligiosas et impias gentcs

per te

effici

decreveram. Nunc autem

operibus con-

silium aperui

meum cum
,
:

te

ad eorum qui supplicio digni
te quasi signo

sunt, pcrniciem excitavi

atque

usus

sum

ad vastandas gcntes et ad pellendos eos qui munitas urbes
incolunt
,

quas quidem urbes prius custodiebam et serva
illi

bam; poslquam autcm

scrvatorem non

agnoscentcs

suum
que

,

impietali se dedidernnt,

manus
Illi

remisi

meas

,

eos-

libi

ad supplicium

tradidi.

vero inspeclione
subdit.
«

mea

orbati^

statim deserti sunt.
filia

Quare

In te caput
irritasle-

»movit

Jerusalem. Cui cxprobrasti, et

quem

»ti? aut adversus
»vasti in

qucm

sustulisti

vocem tuam?et non
Israel
,

nltum oculos tuos ad sanctum

quoniam
,

»per nuntios exprobrasti Domino.
»titudinc

Tucnim

dixisli

Inmul,

curruum ego ascendi

in verticcm

monlium
,

et

»in ultima Libani, et succidi fastigia cedri ejus
»

et pul-

chritudinem cypressi
9
.

:

et ingressus

sum in allitudinem
illa ct
illa

par-

»lis saltus

»

His porro subindicat sublimia

conspi-

€ua

in reliquis gcntibus regna.

Magna quippe
,

Libani

multitudo in altissimis cedris et cypressis

sivc

secundum
abieti-

Sy mmsichum, juniperis ;
bus
,

sive

secundum Aquilam,

ad imaginem et figuram gentium tunc prospere agen-

lium usurpavit.
«

Et ppsui pontem

,

et vastavi aquas

,

et
,

omnem

con-

«grcgalionem aquae. Nonne ea audisti olim
»ci?
1

quae ego fe--

Ab
,

antiquis dicbus constitui;
xaxvii
,

nunc aulcm oslendi mc

Isa.

2?..

'

Id. />.3, 24 Ol 23.

i&SKBii
»

pAupiiilI

vastare genlcs iu forlibus, et eos, qui habitant in eiviio

)>tibus munitis.

Remisi manus, exaruerunt ,et fuerunt tantectis,et
et

Mquamfoenum aridum in tuam » aulem requiem
,

tanquam gramen. Nortc
,

exitum tuum

et
,

tngressum
amarittulo

»tuum ego
»et
fr
r

novi. Ira

autcm tua, qua
tua
et

iratus es

»tua, ascendit ad me. Et injiciam circulum in nares tr

enum
;

in labia

:

avertam

te ea via

,

qua

ve-

rnisti

1

»

ut ne

quocumque
:

volueris abeas, sed vel invilus
venisti,

retrocedere cogaris

qua enirn huc
,

eadem

te dis-

ccdere via opus
eliamsi

erit

ut ne talia

loqui

audeas. ^

erom

mcmorata de causa non cum multitudine
attamen
in

pcrieril,

ob
tis,

quam etiamPharao,
fslios

reiiquis /Egyptiis supplicio affec?
:

spcctator reservabatur

terram reversus

propriam,
«

parricidas invenit.
tibi

rloc

autem

signnm :cotocdc hoc anno, qure
1

se-

»minasti; anno aulem secundo, quod rcsiuuum erii;
»lio, semioantes mctite, ct plantale vineas
;>

,

et

comediic
confir

(ructum earura 8

.

»

Si vero
sit

ad sermonum

meorum

mationem signo

tibi

opus; scito te hoc anno spontc
;

nascentibus ex terra fructibus victurum csse
potuerit regio, inimicis irrumpentibas
cxcoli.
»
,

quod non
solilo

pro more

«

Et erunt reliqui in Judea, producent radicemoV,

orsum

et.

facient

semen sursum, quia ex Jcrusalem erunt

kresidui, et salvati de
»

monte

Sion. Zelus

Domini Sabaoth
in
,

Sacict haec.

Fropterea

sic dicit

Dominus
in

regem Assyneque
jaciet

iorum
»iu
-

,

TSon inlrabit in civitaiem hanc
,

cam

sagiltam

nequc irnmittct

cam clypeum, ny
,

-qne

circuindabit
in

eam

vallo

3
.

»

Scienles

vos

,

pos*

dnctum
tiereliclos,

captivitatem Samarire
esse
,

populum

in Judrca

cum paceacturos
radicem
->(i,
-.>.-,

si

ad placitom

meum

fir-

m

pietatis
..

in
2S

anima
rt 2v).

vestra poneutes, fruci.i;,
a

xxxvii,

I<l.,3oet 3i.

3

H.,3j

tOMMEINT.
•igricultura

Ifi

IIKSAIAM,

CAP.
,

XXXVII.
attuleritis.
«

*€>§

dignum

,

ad

me

spectantem

Sed.

»qua
»

via venit,

eadem

revertetur, ct in

hanc urLcm non

ingredietur. Haec dicit

Dominus, Protegam civitatem hanc,
et

»ut servem

eam propter me,

propter David servum
est.

))ineum\
propter

»

Id enim raihi, ut Deo, congruens

Quare

id

me agam;

sed non quod

illi

qui jtivantur auxilio

digni sint.
«

Et egressus

est

Angelus Domini

,

et interfecit
:

ex caset sur-

»tris Assyriorurn

centum octogenta quinqucmillia
invenerunt omnia cadavera.

»gentes
»

mane

,

Et reversus

aLiit

Sennacherim rex Assyriorum,
adoraret in

et haLitavit in Ninive:
,

domo Nasarach patronum suum » Adramelech et Sarasar filii ejus pcrcusserunt cum gladiis. »Ipsi vero confugerunt in Armeniam, et rcgnavit Asor»et
»

cum

dan

filius

ejus pro eo

*. »

Nec

inullo post has edilas voces
,

res perhorrenda divinitus accidit

non humanae

facultatis

,

myriades virorum unius Angeli
tantus
et

manu

caesae repcrtae

sunt
,

enim

ille

Angelus

erat, ut judicio

Dei ministraret
,

tantam hostium multitudinem interficeret
disceret se contra
,

ut rex

illo-

rum experimento
tulisse.

Deum

Llasphema
aliis
,

proipse

Ea de causa
non
periit

tot tantisque
,

pereuntiLus

cum
1

illis

ut gestse rei spectator eiTectus, im-

^piamlinguam
Isa.,

frscnaret.
ei 35.

xxxvn. 34

a

Id.

,

36, 37, 38.

"XXlVc

1

2

.

o

1:1

sr.Bii

pampitiu

\Ut«MUt«MW<«V>WVtWMt«MUWtV»«VM*>»««MUM««WM\M\WtM<4Vt

CAPUT XXXVIII.

«
»
)>

Contigit

autem eo tempore
:

,

ut aegrotaret

Ezechias

usque ad mortem
propheta
:

et venit
,

ad

eum

Hesaias

filius

Amos

,

et dixil ei

Haec dicit Dominus, Dispone domui
,

»tuae
»

morieris enim lu

et

non
,

vives.

Et convertit Eze-

suam ad parietem et oravit Dominum di» cens Memento ,Domine, quomodo ambulaverim coram
chias faciem
,

» »

te in veritate

,

in corde sincero, et placita in conspectu

tuo fecerim. Et flevit Ezechias fletu
«

magno \

»

Qui

dixit

Deus,

Ego occidam,
2
;

et ego viverefaciam; percutiam et

»ego sanabo

»

cum
,

per

unum Angelum
a

hostes justo ju-

dicio percussisset

religiosum regem ad incoluminatem et

vitam revocai, acper se
isthaec enarrat

eum
«

morte

eripit.

Pulchreigitur

dicens

,

Eo tempore

aegrotavit Ezechias
,

»usque ad mortcm;

vel ut Aquila habet
»

ad moriendam
tempore,
Ezechiae mortis

»aut ut reliqui interpreles, ad mortcm.

Nam eo
,

quo jam recensita perpessi sunt
tempus
adfuit.

Assyrii

Cum porro

vellet

Deus ipsum incolumem
finis infirmitatis ejus

servare, non in obscuro reliquit, qui

futurus esset. Quapropter adipiscendae salutis occasionem
praebens, infirmitatis exitum
ut, accepto rei nuntio
,

ei

per Prophetam declaravit
vitae suae

precaretur, precibusque

additamentum impetraret, etiam post definitum
lis

sibi

mor-

tempus
I#a.
,

:

ut hinc

edoceamur

,

non necessitate
.

et falo

1

\xxvin

,

i

.

i et 3.

'

Dout.

.

xxxn

3y.

COMMENT.
duci vitam

iy
,

IIKSAI.OI,

CAP.

XXXVIII.

2 II

humanam neque immutabile

mortis tempus

hominibus destinatum esse. Deus enim, qui oinnia moderatur, et vitae mortisque causa esl; qua ratione ipse novit
singulos qni ad vitam accedunt
,

hoc

vel illo

temporc proaliomor,

ducit, annos
lis

vitae

pro

libito assignat, et alio sive

genere

tollit.

Ipsiusque tantum facultatis est, vel eos
ita

qui ad ipsam, ut

dicam , mortis januam devenerunt,ad
ita ut

sanitatem revocare;
tudine eruerit
lerit
:

jam Ezechiam ex mortali

segri-

,

ac quindecim

qui etiam alios post

annorum accessionem attumortem reviviscere fecit ut
,

divina Scripturatestificatiir. Hincitaque
sitas penitus solvitur;

fati ratio et

neces-

quippe

cum Deus universorum
naturam

ne-

-cessitatem ac substantiam et

omnem

moderetur.
,

His conspectis Ezechias

,

ubi corpore sanus fuit

ad lem-

plum Dei maturavit, ibique Deum
puli et civitatis servator esset.

rogavit, ut sui et po-

Cum

autem jam premente

morbo
emisit
,

id praestare

nonposset, ex ipso lectoorationem Deo
,

persuasum habens

Deum

ubique esse

,

ac religio-

sum quemque virum
«
>

exaudire.
.,

Et factum est verbum Domini ad Hesaiam dicens
,

\ ade

et dic Ezechia3
.

,

Haec

dicil

tris tui

1

»

Patrem autem

?jus

Dominus Deus David pa Davidem vocabat Deus su,

prcmum de illo testimonium ferens, quod scilicet ob mo rum similitudinem dignus esset qui sibi talem religiosum
,

patrem
de
3

ascriberet. «Audivi orationem

tuam,

et vidi lacry-

«mastuas. Ecce adjicio ad tempus tuumannos quindecim
»
»

et

manu

regis

Assyriorum

eruam

te

et

civilatem

hanc

Quia orationis nonloquacitatem pra^ferentis vcrLa

divinis auribus digna erant; et quia

lacrymarum
,

vis

con-

gruenti et nccessario tempore emissa

inspectionis divina^
ipsi

oculos ad ipsum alliciebat; ideo Deus

annuit
,

,

acces-

sionem
1

vitae
,

concedens
,

,

opereque declarans
a

non ex inor

-Isa

xxxmit

4

et 5.

Jb.

,

6

1

1

9.

EUSERII PAMPHILf

dinriia naturae lege,

noqnc cx

incviiabili necessilale,

mor-

tem hominibus destinatam
vilae,

cssc.
,

Non modo autem annos
utpote Dcus, tranquil,

sed etiam ex munificentia

lam

ipsi et

pacatam vitam pollicetur

ac

tum ipsum

,

tum

populum turum so

ejus et civitatem de

manibus inimicorum crep,

promitlit: ut vcro dictis fidcm adderct

signum

alterius stupendae rei ipsi prsestitit.

«Hoc autem tibisignumaDomino, quoniain facturus cst » Dominus verbum istud. Ecce ego vertam umbram gra»duni, quos ascendit
sol

decem gradibus domus
:

patris tui.

»Avertam solem deceni gradibus »gradibus, quibus dcsccndit umbra
illud

ct
1 .

asccndit sol
»

deccm Et signum quidcm
vila?

ctiam admirabilc crat

,

quod Ezcchias ab occasu

ad aliam vitam remigrarct.

Oratlo Ezechitf regis JudcBcv,

cum
2
*

agrotavit

ct

ex morbo

convaluit

«

Ego
:

dixi in cxcelso

dierum meorum, Vadam ad portas
3

»

inieri

relinquam annos residuos
cssc sciam

Cum me
mea

jam morlis
homines

januis

proximum

de vita

intor

dcspcravi. «Dixi,

Non amplius videbosalutare
4

Doi ia terra,

non ampliusvidcbohominem
ex hac
ipsi

Anxius dc iisquacdecessum
pietatem erga

vita conscqucnluiv, jure

Dcum suam
e regione

Dco

in

mcmoriam

revocat; flctibus

autem ne

vivcnlium cxciderct. precabalur. lllud etiam praeter caetera

Ezechiam dolorc
ccssor adesset
,

afficiebat

,

quod nulius ex semine suo
istaec

suc-

quandoquidcm quo tempore

proferc
filiis

bat

,

nullum adhuc filium susceperat. Quia
,

igitur

orbusmoriturus
salutarc Dei

ncc succcssorem rclicturus crat, ex quo
,

hominibus vcnlurum expcctarctur

merilo

Christi cx semine David ortu privatus, lamentabatur.
1

Im.

,

xxxmii,

7 ri 8.

*

Il)id., Q.

3

I!,id.

,

io.

/(

Ib., li.

COMMENT,
«
i

IX

IIESAIAM, CAl\
:

XXXVIII.

5<l5

Defecit a cognatione rnea

defecit

quod reliquum

est

vilse

meae. Abiit et recessit a

me

,

sicut solvit tabernacu-

»lum, qui construxit. Sicut tela spiritus meus factus est »apud me, mox a texentc succideuda '. » Tabernaculum
vocat corpus
,

iuhabitantem dicit animam, qua recedente,
est.

corpus soluto tabernaculo simile

Tabernaculum vero

corpus appellat, quia divinus item Apostolus tabernaculum ipsum vocavit. Verum etiam sicut tela quae a texente
succidilur, sic et vitae meae textura ad finem vergit,

mox

succidenda. Singuli igitur homines per gestaet opera sua

vestem
nunt.
«

sibi

texunt

,

et

ornatum

aniniae

suae

circumpo-

In de

illa

traditus

sum usque mane

veluti leoni

,

sic

«contrivit

omnia ossa mea.

wtraditus

sum

2
.

enim usque ad noclem «Traditus sum ceu leoni cuidam homines
die

A

devoranli, qui quasi periliaiam mihi infirmitalem, lola die
et nocle contrivit

omnia ossa mea; parumque abfuit, quin mc lotum devoraret. « Sicut hirundo sic clamabo,et sicut »columba, sic meditabor. Defecerunt enim oculi mei, ut
,

»neaspicerem celsitudinem
in

coeli

ad Dominum.»
,

Attamen
nec a Dco

hac rerum conditione
recessi
,

,

non infirmatus sum

meo

sed fide speque bona

moipsum confirmans
assidueorante, atque

lletibus ct orationi

me

dedi

;

me vero

precibus apud

Deum

insislente, ipse cruit
lllc
,

me

,

et abstulit
,

dolorem animae mea3.

inquam,nihil cunctatus
si

eruit

me,

et sustulit

dolorem animae mea?: ac
sanclis suis
,

videlicet pro,

missis fidem adderet quae

dedit his vcrbis
,

»Adhuc
»

te

loquenle, dicam

Ecce adsum
:

Domiue

,

de

ipsa quippe

renuntialum
3

est tibi
.

et excitasli

spiritum
:

»meum, ct consolatus vixi » J\on quodiisdignus essem nam peccatis multis plenus eram scd cx misericordia ct
,

clementia tua Ikcc adfuerunt.
'Isa,,

xxxvin, 12.

3

Id.

.

13

j

Id.

,

i/|

et 55.

tl-i
a

ItlSBVf!

PAMPniLI
ut

Eruisti

cnim animam meam,

non periret,

et pro-

»jecisti retro

me omnia

peccata mea. Neque enim qui in

»inferno sunl laudabuntte, nequequi mortui sunt, bencdi-

»cent
»<liam

tibi,

neque sperabunt, qui ininfernosunt,misericor:

tuam qui vivunt benedicent tibi, sicut et ego. Ab qui annunliabunt justitiam »hoc enim die filios edam » tuam *. » Impiorum siquidem locus est infernus quaprop,
:

ter

cum anima mea
:

illoerepta sit, Deohnelusgratias refero.

Regio autem eorum qui apud
laudant excipiet
ubi

Deum vivunt me demum futuruin
a

,

eos qui ipsum
esse

confido,
,

gratia tua id milii concedente.

Deus

salutis

meai

neque

«desinam laudarete cum psalterio cunctisdiebus vilcemeae
»in conspectu

domus Dei-.»Tibi semper adstans
recedens
,

,

et

a

sanctuario
«

nunquam

te assidue laudabo.

Et dixit Hesaias Ezechiae,
,

Sume

tibi
,

massam ficuum
et sanus eris

,

»et tere

et

emplastrum impone vulneri
illa,
:

Docensnonprorsus respuenda esse
ad medclamcorporis excogitantur
esse,

quae ab hominibus
illis

itemque

utendum

quandoquidem Propheta
omnes,
:

id

agendum

esse monuit.

ileliqui vero

ulcus

vocarunt, quod a massaficuum
erat

curatum
letus

est

at

non ulcus

primum
illa

,

sed inihmitas et
-egritudine

;egritudo ad
,

mortem. Quare pro
visitatio- in
,

quidem

preces et Dei

remedium assumebatur;
«

pro ulcere autem specialim

corporea quaedam medela

quam Propheta
»

subministravit.
,

Et

dixit

Ezechias
in

:

Hoc

signuni ad

Ezechiam

quod ascensurus sim

domum

»Dei \»
'

Isa.. xxxyiii,

16, 17,

1

8

et 19.

J

Ib., 20.

3

Id.

,

21

.

— *Id

,-22

COMMi:r\T.

IN

HLSAIAM, C\V. XXXIX.

2

10

CAPUT XXXIX.

«

In tempore

illo
,

misitMarodachBaladan,

filius

Baladan

»rex Babyloniae

epistolas et legatos et

munera ad Ezeet

»chiam: audierat enim quod aegrotasset usque ad mortem,
»et quodconvaluisset. Et gavisus est super his Ezechias
,

»ostendit eis
» »

domum
,

Nechotha
,

,

et argenti
,

,

et

auri, et
va-

stactae

,

et

thymiamatum
et
fuit,

et

unguenti

omnes domos
ei

sorum
in

gazoe

omnia quaecumque erant

in thesauris suis»

»
»

Neque quidquam

quod non ostenderet
*. »

Ezechias

domo

sua

,

et in

omni potestate sua

Percontantihus

nobis, ac disquirentibus ea, quae ad haec loca pertinent
dixit

Judaeorum Doctor, ideo

aegrotasse
in

Ezechiam, quod
,

canticum Deo non cecinisset
Assyriorum caedem;
exitio

gratiarum actioneni

ob

quemadmodum Moyses
cum
id

cecinit super

iEgyptiorum, etDebora de pernicie Sisarae, et Anna

de ortu Samuelis; Ezechiam vero,
in

non
,

praestitisset,
resti
, -

morbumincidisse

:

tuncque Babylonium
nuntio
,

accepto

lutae valetudinis ejus

ad

eum

legatos misissc

non
con-

sine causa;
tigit,

sed quod dies
:

illa

qua

solis retrogressio

horas duplicasset
disciplina

neque

id latuisse Babyloniis, in

astronomiae

peritissimis,
,

Qui quoniam, cuin

solem pro Deo baberent
tiore

animadvertebant

eum

a polen-

quadam

virtute retrocedere

coactum

fuisse; ideo

hu-

jusce rei
' L

causam sciscitatum venerunt. Hinc quia
, 1

re cu>

Isa.

,xxxi\

ct 3,

iVO

EtJSEBII

PA3IPIHLI

riosus.perquisifca edidicerunt
,

magnum

esse
,

BeumHebraeo-

rum universique mundi condilorem et regis Ezcchiae morLum noverunt cujus causa tantum miraculum edi,

tism fuerat; lanto prodigio
culsi, foedus et amlcitiam

,

ut

consentaneum erat
Ezecbia
,

,

per-

cum

uipole religioso

viro

,

inire voluerunt.

Hacc Hebi acus

ille.

Ego vero com-

pertum LaLeo

haec

videlicet Assirii

omnia uno eodemque anno contigisse; irruptionem conlra Judaeam, immissam
fu-

aL Angelo Bei contra~Assyrium plagam, Sanacherimi

gam
iilii

,

perpetratum a

filiis

ejus parricidium
,

,

ac

demum
Quod

et successoris ejus inleritum

qni hic tacetur.
,

autem

hacc
si

uno eodemque anno contigerint

facile depre-

hendas,

animadverteris, Assyrii irruptionem annodeci,

mo-quarto regni Ezechiae accidisse
viginti

Ezechiam vero
obiisse
,

totos

novem

regni annos
ipsi

emensum

ex quihus

quindecim anni

porro consequitur,

morLum adjecti fuerant. Hinc tum morbum, tum caetera que mopost
,

Lum

praecessere,
igitur

anno eodem quarto decimo

contigisse.

Ilorum

ornnium fama, ad fcedus

ct amicitiam
,

cum
ut

Ezechia ineundam regem BaLyloniorum induxit
ipsi ct
«

ita

munera

et legatos et epislolas mitteret.
,

Et venit Hesaias propheta ad regem Ezechiam
,

ct di-

»xit ci

Quid dicunt homines
dixit

isti ?

et

unde venerunt ad

»te?Et

Ezechias, ex terra longinqua venerunt ad

rmc Bahylone.
»tua? Et
y>

Et

dixit Hesaias,

Quid viderunt

in

domo
inea,

dixit

Ezechias, omnia quae sunt in
,

domo

viderunt neque est mihi quidquam domi
viderint
:

quod non
Ecce
dies
,

»

sed cliam quae in thesauris meis sunt. Et di,

»xit Hesaias

Audi verhum Bomini Sahaoth

:

»veniunt, et sument omnia, quae in

domo
tui

tua sunt

et

»quaecumque congrcgaverunt patres
>diem
«Bixit
,in

in

hunc usque
relinquenl.

Babylonem venient,nequequidpiam
flliis

aulem Beus, Etiam ex

tuis,

quos gignes, acci-

COMMENT. IN HESAIAM
»picnt, et facicnt eos spadones in

>

CAP.

XL.

S2

J

7

domo

regis

Babylonio-

»rum. Et
»c|iiem

dixit

Ezechias Hesaiae
:

,

bonus estsermo Domini,

locutus est
»

Fiat vero pax et jastitia in diebus

»meis*.
pie

Quibus

auditis

Ezechias, reverenter quidem et
fuerit

omnia quaecumque locutus

Deus

,

quamlumvis

Irislia esse

hominibus videantur,bona esse respondit. Qua
,

de re iterum Hebraeus

non Deo acceptum Ezechiae pro-

positum

fuisse dicebat.

Nam quod
:

pro se tantum precare,

tur, populi vcro

rationem nullam haberet
quae causa

id sane videri

apud Deum non culpa vacare
ta

sit,

ut Prophe,

mox
»

subjungnt

,

«

Cousolamini populum

meum

dicit

»Deus.

Eliamsienimhicproprioductusamore, de

se tanfa-

tum

sollicitus precetur,

nullamque populi mentionem
,

ciat; at

Deus suo prospiciens populo

praecipit ut qui huic

negotio pares sint,

populum suum consolentur.

^«-•V

W% W"».

v-». -v'

CAPUT XL.

«

Consolamini, consolaminipopuIummeum,dicit Deus.
:

»Sacerdotes, loquimini ad cor Jerusalem

consolamini

»eam
sit

2
.

»Quinam

ii

sint, qui

populum
illa

consolari jubentur,
:

accurate disquirere operae pretium fuerit

necnon quid
sit

cor Jerusalem
,

,

et

quaenam

Jerusalem
habeat.

aestimanhic ani«

da

quae ceu animal

quoddam cor
»

Nam
,

mata
»

etrationabilis esse declaratur,

cum

dicitur,

Loqui-

mini ad cor Jerusalem.

Ac

dici forlc posset

Jerusalem

populum ipsam incolenlem
Isa.,

significare, ut

plerumque urbs

xxxix,

3,

l\,

5,

6,

7 et 8.

Id., xl,

1

et 2.

2l8
propopulo
dicitur;
«

EUSBBII P4.MPHILI

raturhis verbis,

quoquepbpulus memoConsolaminipopulum meum; » ac postea
hic ipse
«

verum

seorsim subjungit,

Loquimini ad cor Jerusalem.

»

Quinam
ille,

porro

sint

qui consolari jubentur, et quis populus

quem consoIantur,quid item sit corJerusalem, jamexpendendum est. Consolatores sane fuerint, qui Spiritum con
solatorem acceperunt, nimirum Apostoli, Discipuli Salvatoris nostri, Evangelistae, et
iis

similes, quibus Servator

dicebat,
»

«

Ego rogabo Patrem,
sit

et

alium Paraclitum dabit
»

vobis

,

ut

vobiscum

in

aeternum, Spiritum veritatis;
,

ae rursum,
»

«Cum autem
igitur

venerit Paraclitus
illc

Spiritus sanc-

tus,

quem

mittet Pater meus,

vos docebit omnia, »et

cetera.

Quotquot

Spiritum sanctum acceperunt, po-

pulum Dei consolari jubcntur; sed non Israelem, non Jacobum,non Judam Lt autem populum Dei intelligendum esse commonstratum est ita et cor Jerusalem intelligatur
,

oportet, pro populi scilicet ordine et parte praeslantiore.

Quemadmodum enim
omniumest;
mentc
citur,
«

in

corpore

,

cor praestantissimum

ita et

in Ecclesiae corpore, prnestanlissima

portio jure dicatur esse

eorum

,

qui ratione

,

prudentia,

et cogilandi vi C03teris

antecellunt.

Cum

ergo diaccipias,

Loquiminiad cor Jerusalem, )sicdictum
Loquimini
iis

ac

si

clarius ita loqueretur,

e populo Dei

qui intelligcntia et ratione praestantiores
alloqui jubentur Sacerdotcs;
solari

sunt.

Hos itaque
opus ha-

residuum vero populum conconsolationc

praccipiuntur

,

utpote qui

beat.
«
»

Quia replela
illius
,

est humilialio ejus

:

solutum est peccaduplicia

tum

quoniam suscepit de manu Domini

»

peccata sua. »Par est ut
toli

demum

consolationem obtineal,

ob illuccscentem

humano

generi novi Salvatoris ad-

viMitum. Duplex vero supplicium cordi Jerusaleiniiiilicluni
1

Joan.

,

\i\

.

:

G.

COMME.NT.
tlicas
i\b
:

IN

HESA.IAM,

CAP.

XL.

2

I

()

tum

quia

secundum historiam memorati homines
partem
calainitatis po-

alienigenis gentibus oppressi, in

puJi veniebant;
nis abjectione

lum quia secundum inentem de mullitudiilentes ac multorum perniciem et exitium
:

lugentes, sese macerabant

quin etiam secundo obsessa
ejus solo aequaretur, duplex
luit.
,

Jerosolyina

,

ita

ut

templum

scelerum ab se perpetratorum supplicium
«

Vox

clamantis in deserto, Parate viam Domini
1
.

rectas

»facitc semitas Dei nostri

»

Aperte declarat ea, quae in

vaticinioferuntur,non Jerosolymae,sed in deserto gerenda
esse;

nempe quod futurum

sit, ut

gloriaDomini appareat,

et salutare

Dei in omnis carnis notitiam veniat. Et haec
et

quidem secundum historiam
sunt,

ad verbum tunc impleta

cum Joannes

Baptista salutarem Dei adventum prae-

dicavit in deserto Jordanis,

ubi salutare Dei visum

iuil.

Nam

tunc Christus ejusque gloria omnibus innotuit,
,

cum

ipso baptizato, aperti sunt cceli

et Spiritus sanctus in co,

lumba3 specie descendens

,

super eo insedit
«

paternaque
est Filius

vox delataest, Filio testimonium reddens,
»

Hic

meusdilectuSj ipsum audite 2 .» Haec quippe dicebantur, quia
in

Deus

desertum

,

a

sseculo

impervium

et

inacccssum

,

adventurus erat. Erant porro gentes omnes, Dei cognitione vacuae, a
tae

quarum

aditu

omnes

justi

Dei ac Prophe-

arcebantur.
,

Quamobrem

jubet vox

illa,

viam parare

Dei Verbo

et

inviam asperamque complanare, ut eo ad-

veniens Deus noster progredi valeat. Parate viam Domini;

ea est Evangelica praedicatio, novaque consolatio, quae salutare Dei in

omnium hominum
in

notitiam venire exoptat.

Deinde vero,

profundo

malitiae depressas
vallis

animas ex3
.

citat, his additis verbis,«

Omnis

implebitur

»

Su-

perbis vero

illis

animabus, quae contra Dei cognitionem

sese erigebant, conlrarium
h

eventurum esse docet

his ver-

Isa.,

xl,

3.

2

Maltli.

111

;

17.

%

Isa. xl, 4-

fcSO
bis,
«

EUSRBII PA3IPIIIU"

Et omnis mons etcollis humiliabitur; nsedeliam,

iff>

tjuit,

erunl« onmia tortuosa
»

in

rcctam, et aspera in
eflici

plafli-

»lies.

Hic asperam animam plauam
excipere valeat.
«

jubet, utadven,

tum Dei

Et vidcbitur gloria Domini
,

cl

Dominus locutus »est\ »Caro autem erant homincs omncs, qui solummodo
quia
carnei,
Spiritus
sancti
cst
:

«videbit omnis caro salutare Dei

participes nullalenus crant quia

Dominus locutus
misiU
«
i

mentiri

enim ncquit

is

qui pro-

Vox

dicenlis, Clama. Et dixi,

Quid clamabo? Omnis
flos fceni.

caro fonum, et omnis gloria hominis, sicul
,

»Exaruit faenum
» tri

et flos dccidit
2
.

:

verbum autem Dci nos-

manct

in

aetcrnum

»Hsec quippc universaicarnis na-

tura est, necnon hominis irnaginem lerreni fercntis, videlicet

corpus animantis,

et

sccundum carnem

vivenlis
,

:

nam
in-

perinde atque fcenuin terra?, ac speciosi flores

ad brew
,

tempus

floret, et

decore nitescit

,

ncc diu postea

ob

firmametfluxam naluram marcessit ,quod hisvcrbis Scrip
tura docet,
«
«

Exaruit foenum,et

flos decidit.

Super montem excclsum asccnde, qui erangelizas

»Sion. Exaha in forlitudine
»

vocem tuam,

qui evangelizas

Jerusalcm

3

Haec prsemissorum sentenliae apprime convc-

niunt, atque opportune Evangelistarum
cl

mentioncm

faciunt

adventum Dei ad homines annuntiant, postquam de voc«in dcscrlo clamante sermo habitus est.Etenim prophetiamdc
batur.

JoanneBaptista, Evangelistarummentiocongruentersequo

Quoenam igiturluec Sion est, nisi quse anlca JerusalcmvocabaturPNam etipsa monserat, quod declarat Scriptura illa quae dicit, « Mons Sion hic, in quo habitasti *;» cl
Apostolus,
«

Accessistisad

Sionmontem

5

Num fortechorus
4

Apostolicusexpriscopopulo excircumcisione delectus, hac
'

Isa.xL
,

;

5.
,


}.>.

2

U.,

6, 7 ct8.

5

Id.,9.

Psal. l.wiii

,

3.—

Hobr.

xu

COMMETST.

IN

IIESAIAM

,

CAP. XL.

2

!>

1

rationesignificaturPHaecenimSion et Jerusalemcst,quoe salutarcDeiaccepit,quse ctipsamontiDei, videlicet unigenito

Verbo ejus

,

sublimis imponitur
,

:

quam

jubet, consccnso

verbum annunliare. Quis aulem qui evangelizal, nisi Evangelicus chorus? Quid ille est est cvangelizare? universis hominibus et ante omnes, civitatibus Juda, Christi in terram adventum praedicare.
monte sublimi
,

salutarc

,

«

Attollile

,

nolile
1
;

timere.

Dic civitatibus Juda

,

Ecce

»Deus noster

»

Judaicis videlicet synagogis, advenisse

eum quem
,

olim Prophelce apud homines peregrinaturum
,

annuntiabant
ab
illis

Deum
,

,

ipsumque Dominum

,

qui jamdiu

expectabatur.

«

Ecce Dominus

Dominus cum
«

fortitudine venit
si

,

ct

»brachium ejus cum dominatione; »ac

apertius diceret,
,

cum
»

imperio et auctoritate.

et

opus

in

conspectu
,

illius.

Ecce merces ejus cum eo » Haec quidem de secimdo
est
,

Ghristi adventu

quo cum gloria venturus
fortitudine et

redditurus

uniquique secundum opera sua. Id igitur, utpote dominator ct dominus,

cum

suo praestabit.

«

Sicut pastor

cum memorato brachio pascet ovile suum 2 »Id in
.

priino ejus adventu

impletum

est

,

quando
,

«

Humilians se-

lbrmam servi accipiens » pascebat ovile suum sive secundum Symmachum « Gregem suum pas»cebat. » Non enim tanquam Dominus cum fortitudine neque tanquam brachium proprio dominatu et auctoritate
»metipsum
,

,

et

,

,

instructum; sed sicut pastor

,

ait

,

pascet gregem suum.
,

Quod
«
»

etiam ipse lestificabatur in Evangeliis
,

haec dicens

Ego sum pastor bonus et cognosco meas., et cognoscunt me meae et animam meam pono pro ovibus 3 »
,
.

«

Et brachio suo congregabit agnos, et praegnantes con»

solabitur.

Agnos

,

recens natos
,

,

et in Christo regenera-

los appellat. Alio
1

autem modo
2

Apostolorum
Joan.
,

ipsius animae

Isa.

,

xl, io.

Hk,

ii»

3

xi, i^-

99

2.

BUSKBII P.lUPIIlLt
,

pivrgnantes et parturientes eos

qui

ipsorum

opera

tn
:

Christo regencrabantur

,

ipsum consolatorcm habebant
inlelligas, sic loquentis
,

quod ex unius testimonio
»

,

«

Filioli

mci

,

quos iteruni parturio
'. »

doncc formelur Christus

in

»vobis

\ iden'

quomodo Paulus pro
;

discipulis suis do-

lores partus subierit

sic et reliqui Apostoli.
illi

Quemadmn,

dum enim

malres

in utero gcstant, sic

eos
,

qui ipsorum
anxii nc quii

opera in Christo nascebantur, parturiebant
abortivus esset
,

atque ex immaluro

partu

exciderct a

Christi conformatione et perfeclionc.
illc

Quapropter prcefalus
coelum palmo

pastor ipsos consolaturus dicitur.
«

Quis mensus est
2

manu aquam
?

,

ct

,

ct
,

Bomnem

terram pugillo

Quis libravit ponderc montes

»et valles statera

Nam cum

sapicntes hujus sacculi
fortuito naturali

omnia spontnnco cuidam rcrum motui ac
casui
,

et falo adscribant; necessario pra^sens

scrmo nuliam
et

rerum

forluito caeu cxistere, sed
a

omnia cum mensura

numcro
cxemplo
lis

Domino, qui Deus
,

praedicatur, constituta fuissc

dcclarat. Tropice vero
est usus
;

vulgarium apud nos mensurarum
,

ut ex rebus nobis cognitis

ct

cx assu<

-

vocabulis, ad

rei traditae

doctrinam acccdamus. Dcindc

quoniamcxmagnitudinect pulchritudine creaturarum,prn-

quadam opifcx dignoscitur jure ea quae pcno> nos maxima habcntur, collata cum Dco extenuat ad conporlione
,

,

ditoris
«

omniuin notitiam nos evocans.
?

Quis novit mentem Domini

et quis ejus consiliarius

»fuit, qui instrual

eum
ci
3

?

aut
ci

quem

consuluit qui instruxeril
,

»eum?
j>quis

aul quis ostcndit
? »

judicium

aut viam p^udentia;
,

monstravit

Quia cnim interrogaverat
,

quis
et
,

csset qui haec existcre fecisset

ct quis

cum mensura

pondere hax adornasset
uisi
1

,

conscquenter tradit neininem

unam tantum omnibus incomprchensibilcm mcntem
Gnlat.
,

:

iv, 19.

I

Isa.,

\l ,12.

:

Ibid.

.

">

01

1

\

COMMENT.
quare subdit,
dicta
«

1N

IIESAIAM

CAP. XL.
? »

22,}

Qufs novlt monlem Domini
,

quae prae,

omnia condidit

quae nullo egens consiliario
,

nequc

alicujus sententia usa

suapte sapientia

,

quae nullatenus

existebant ad essentiam traduxit.
«

Si

omnes gentes tanquam gutia
staterae reputatae sunt,

situlae

,

et

tanquam

tamquam saliva habewbuntur. Libanus autem non sufficit ad comburendum
,

»momentum
et

»

omnia quadrupedia non
hae gentes
,

sufficif nt

ad holocaustum \
noverunt
,

Quaenam

nisi quae

Deum non
et

sed

idololatriae errori addictae

sunt? Quae tanquam
,

stilla silulae,

tanquam momentum
tandae dicuntur.
«

sta"erae

tanquam

saliva repu,

Et omnes gentes
2

quisi nihil sunt

et in

«nihilum reputabuntur. Cui assimilastis
9

DominumPet

cui

imagini

eum

assimilastis

? »

Quae consequenter induxit
attulit, et
,

postquam Dei iheologiam
gentibus enuntiavit
,

in

medium
terram

postquam
qui-

quantus esset
et

is

qui

aquam manu
pugillo
,

mensus

est,

palma ccelum,

omnem

que montes pondere,
ab eoque

et valles statera conslituit. His itaque
,

apposite confert errorem illum
illas
,

quo gentes deiinebantur
,

:

avertens

,

ad notitiam ejus

qui Deus esse

praedicatur
«

evocat.

Annon imaginem fecit faber, et aurifex conflato auro » inauravit eam ? similitudinem fecit eam. Lignum enim
» n

,

quod non putrescat

,

eligit

faber
,

,

et

sapienter quaeret

quomodo statuat imaginem ex eo » tur. Nonne scietis ? nonne audietis
»
»

et ut
?

non commoveaterrae

Annon annuntiatum
:

est vobis a principio ?

non cognovislis fundamenta
,

qui continet

gyrum
statuit

terrae

et habitalores ejus quasi lo-

»custae.
»
a
>

Qui

coclum quasi fornicem, et extendit ut
:

tabernaculum ad habitandum hilum ad imperandum
fecit
1

qui dat principes ut ninihii

:

terram autem tanquam

3
.

»

Etiamsi
et 16.

a patribus eruditi

non
3

eslis
,

;

at vel
,

nunc

Isa.

,

xl, i5

J

Id., 17 et 18.

Id.

19, ao

11, 22 et a3.

2

2^

EUSEBII PAMPIIILI
,

saltem ad sapienliam revocali

cjus opc ediscite

,

quis
,

sit

qui continet fundamenta terrae.
quit
,

Nam
;

si

non

potuistis

in-

mentem ad coelum
illa

erigere

at

sallem in terram co
,

gitaliones et ratiocinia veslra flectite

in iisque

moramini.

Quaerite in quo
,

fundetur
et

,

quis

ille sit

qui tantum elc,

mentum immotum
ille
,

inconcussum

detinet. Quis
,

ait

,

esl

qui tot gentes in terra disseminavit

ut locustis par-

vitatis corporeae

causa comparentur

?

Deinde sermonem e
,

terra erigens

,

ad coelestem fornicem

et

ad heemisphae-

rium, camerae inslar elatum omnibusque imminens, admi-

randum
sit

,

et

ad

eum

qui ccelum condidit (quantaj
invitat, et ad

nempe

virtutis)

contemplandum

considerandum,

non
ira

sine causa ccelum ab eo tabernaculi instar constitutum
,

fuisse

superne quidem expansum
iis

,

super omnia

,

quae in-

ccelum continentur;
ad

vero qui supra ccelum sunt sub-

stratum naculo
,

domicilium.
,

Quemadmodum aulem
,

taber-

ita et iis

qui intra tabernaculum sunt

providit.

Quaproptcr variistemporibus bominibus

in terra viventi-

bus principes constituit, congruentes subditis moderatores

proeuram. Quare subdit,
ipsam terram

«

Dans principes
dixit

in

nihilum ad
,

»imperandum. iNihilum porro
;

morlalem vitam
,

sivc

ut eliam docet inferius his vcrbis
fecit.

«

Terram
ul-

»autem

in

nihilum

»Hcec omnia
et

ait

de

iis,

qui variis
,

tcmporibus imperarunt,

tyrannidem obtinuerunt

pote qui talem finem et exitum habuerint.
« »

Siquidem non plantabunt

,

neque seminabunt, neque
,

radices aget in terra radix eorum. Flavit super cos
et procella

et

«exaruerunt

tanquam

stipulas

apprehendet

eos.

ftNunc igitur cui
»

me
?

assimilastis, et exallabor ? dicit sanc,

lus

:

Atlollile

sursum oculos vestros
Qui
effert in

et vidctc, quis os;

» »

tcndit haec

omnia

numero ornatum suum
ct in

omncs nominc vocabit

a

mulla gloria

robore

forti-

COMMEKT. IN TIESAIAM
d ludinis suae; nihil tibi lalet
'. »

,

CAP,

XI,.

29.0

Quamobrem
,

eos sic allo-

quilur
scilicet

;

Cur apud

te talia cogitas
,

et dicere

audes

,

quod

Deo
,

lateat via tua

et

quod
et
,

tu judicium
?

non subi-

turus
«

sis

quia ipse gesta tua ignorat

Ne

dixeris

enim, Jacob

,

quid locutus

es,

Isracl

?

»Abscondita est via
» »

Dco et Deus meus judicium abstulit et recessit. Et nunc an nescis ? Annon audivisti ? Deus aeternus, Deus qui fabricatus cst terminos terrae
a

mea

»non
>i

esuriet,

non laborabit

,

neque

est invesligalio sapien,

ti'ae

ejus

qui dat esurientibus virtutem

et

non

dolenti-

»bus dolorem. Esurient enim juvenes,
»lescentes, et electi infirmi erunt
2
.

et

laborabunt ado-

»

Incomprehensibilis
:

quippe est ejus sapicntia, qua omnia moderalur
binguiatim minutatimque
et ratione

atque

ita
,

omma

curat

,

ut

illo

dispiciente

quadam

divina res

hominum discernenle,
;

singulis

quae sibi propria ad vitam sunt distribuantur
<^xcibi penuria famelaborant,

ila ut iis

qui

robur acnaturalis corporis va,

letudo plerumque adsit;
iiis

iis

vero qui non esuriunt
,

sed divi-

abundant, sollicitudines et dolores adsint queis eorum

voluptascastigetur.
tes,

Eademque ratione juvenes
,

et adolescen,

quos vegetos et fortes esse convenit

infirmos reddit

acgritudinibus etmorbis subjicicns.

Innumeros autcm juvenfecit.

iute florentes

,

quam

cclerrime e vita dccedere

Vicc

versa aulem

,

qui perseculionum tempore

Deum

expec-

tantes, infirmi miscrabilesquc in praesenli vita erant, divina

mutatione dignati sunt, ut non

modo dimissionem

ac liber-

tatem assequerentur; sed etiam instar aquilarumceu pennis
sublimes volarent
,

ita

ut ascenderent

,

exaltarentur,

ac

demum
natura
«

in ccelos

cursum

dirigerent. Hacc quippe aquilarum

est.

Qui autem exspectant
,

Deum mulabunt fortitudinem,
,

*

Isa.

xx.,

%\ t 25

et

2G.

a

Ib.

,

9.7,

28

,

2$

ct 3o.

xxiv.

i5

2 9.G

ECSI-I3II

PllIPniM
,

»assument pennas ulaquihc; currenl
«

ct

non laborabunt
pace vitam

ambulabunt,
,

et

non esurient
visitalione

*.

»

Ingentibus pcrfuncti do,

loribus

demum
si

Dci dignati

iu
,

egerunt, aquilarum instar pennis instructi
clati.

ac iu sublime

Quod

contigerft eos qui pro piclate concertarunt

ct vicerunt, martyrio

consummatos

esse, multo magis

illis

memorata promissio competat.

CAPLT

XLI.

i

Innovamini ad me,
:

insulac

,

principes enim mutabunt
;

»polentiam
»

accedant etloquanlur simul
2
.

tnnc judicium
et

onnuntient
»

»

Jubet nimtrum insulas,
,

«

obmutescere

»tacere,

secundum Theodolionem

ut divinum sermo-

nem

et salutarem praedicationcm audire valeanl. Insulas

vero frcqucnter vocat Ecclesias omnibus ex gentibus constiiutas, qula illas nequitiae salsngo
«

ceu mare circumfluit
,

Principes cnim mutabunt polentiam

»

ut
«

morcs mutent
et

ct a pejoribus

ad meliora converlanlur.
»

Accedant

lo-

»quanlur simul;

nimirum gentes
verba

,

inquit, ad

mc Deum
Tunc
judi?
tit

suum accedant

,

et

mca loquantur,

quac simul et in
«

coetu recitabuntur, videlicet in Ecclesia mea.

»cium annuntient. Quis
»

excitavit ab oriente jusliliam
3
.

vocavit

gcntes,
1

» eam ad pedes suos et vadet quem didiccrunt Dei scrmonem

Peroptat enim
aliis

annunticnt.

Isa.

j

\r

,

3l.

>

Id.

}

xli,

i

.

3

Ib.

.

-3.

COMMENT.
Justitlae

IN

HESAIAM, CAP.

XLI.
,

2

2J

namquc opus
,

erat ut

non domestici tantuui

sed

etiam reliquae gentcs
«

ad Dci notitiam cvocarentur.
,

Dabit in conspectu gentium

ct regcs obstupcfaciet

:

»et dabit in terram giadios

eorum,
illi

ct sicut stipulas expul,

»sas arcus eorum.

»

Subdidit
,

multos

ut

Babylonem
erat
,

,

quod
priscis

jus postulabat
illis

dirueret.

Ipsc

namque
fuit

,

qui et

olim

religiosis

-hominibus notus

et qui post

priscuin illum
tain babuit.
«

populum Ecclesiam gentium

sibi

concredi-

Et persequetur eos

:

transibit in pace via

«

Quis operatus cst et

fecit

pedum ejus* haecPVocavit eam qui vocat
, 1
.

*eam a gencrationum principio » Testifieahir non vuls;a rem utilitalem gentibus obvenluram si a pristina ca^citate •ct deorum multitudine translatie videant eum qui dixit,
,

,

«

Ego Deus primus,

et in

ventura tempora cgo sum.

»

Qucm cum vidcrent
fectae;
«

exliniuerunt, ad initium sapientiaepro-

nam

initiuni sapientiae

timor Domini 2
,

.

Termini

»terrae accesserunt, et venerunt sinml

judicans unusquis-

>que proximo suo,et

fratri auxiliari.

Et dicet,praevaluit vir
:

-»arti(ex, et aerarius perculiens
»

malleo

simul cudens,

ali-

quando quidem

dicet
,

,

solidatio
et

bona

est.

Corroborarunt
»

»ea clavis, ponent ea
per quidcm

non movebuntur \
in

Nam quod

mirum
ad

est, Barbarae
,

nationes* ct longissimc

remotae a Jrulaica regione
esse putabatur
,

qua sola Deus olim notus

pielatis et religionis notitiam aecessejuslitiae

runt;

ita ut

degratia divinae
,

obstupescerent, atque
,

maturarent et venirent
ait
,

praedicationi obsequentes
»

quae

«

Accedant

et

loquantur simul.
,

Vult enim ut secun-

<lum humanilatis leges

qui vocati sunt, non suac tantum,
,

sed proximi etiam saluti consulant. Fuit olim tempus

quo

faber idolorum opifex, et cerarius malleo cudens Deos

suos, in nos praevalerent
1

:

at

jam noviinus eos
,

nibil esse
,

I-a.

,

xt.i

}

3 et 4-

a

Psal'.

cx

1*0.

3

I.sa.

,

xli

.1,

6 et 7.

aa8
<>l

IU SEEII PAMPHILI

paternum errorem damnamus, quod vos ad
est. Imbecillitatis
,

utililatem
n

vestram cdiscerc opus

autem eorumqui
est
,

nobis olim pro diishabebantur
starc
«

argumentum

quod ne

quidem

possint

,

nisi palis et clavis dcfigaotur.
,

Tu autem, Israel puer meus, Jacob quem elcgi, semcn Abraham qucm dilexi » Puerum primo vocat hinc electum, poslca dilectum. Puerum quidem quasi in prid ,
.

,

,

mis

initiis

degeret

,

ac

metu
,

scrvitutis institueretur
vitae suae

;

qualis

erat Aposlolicus chorus

qui primo

tempore sub

legc quasi sub poedagogo fuit:

eumdem porroe lectum nunalius et

cupat

,

utpote qui profectu auctus salutari vocalione et
sit.

electione dignatus

Semen autem Abraham
,

dislinctus ordo est ab electis

qualis erat multitudo Judaeo-

rum,quos
»Abrahae

alloquens Salvator dicebat, Scio quia semen
2
.

estis

»

At
,

illi «

diversi erant a
filii

filiis

Abrahae, de

quibus haecedocebat
»faceretis
3
.

Si Abrr.hae

essetis,

opcra Abrahae
,

Abraham ergo diiectus ct amicus Dei crat quare dictum est « Semen Abraham quem dilexi » sive sccundum Symmachum, « Semen Abraham amici mei; » secundum Aquilam vero « Semen dilectum meum. » Et vcro scmen ejusnon perinde atque Abraham amari dicitur. Attamen per electos suos semen ejus vocat; nam ait illis « Itc ad oves,quaeperierunt, domus Israel\Quem assumpsi
»
:

,

;

,

:

» »

ab extremis

terrae, et a speculis ejus
:

vocavi tc et dixi
,

tibi,

puer meus es

elegi te

,

et

non dereliqui

te
,

5
.

»

His porro

significat eos in dispersione Judaici populi

quos primos

vocatione sua dignatus

est.

Apostolicis quippc temporibus

ex Judaeis multi verbum Christi susceperunt; non ex
iis

modo
qui

qui Judaeam incolebant, verum etiam ex

iis

pcnes reliquas gentes habitabant.
«

Noli timere
I«a.
,

,

tecum cnim sum
2

:

ne erres 6
Id. ,39.

.

»

His ab se
Maith., x. G.

1

xlt, 8.
,

5

Isa.

m.i

,

<).

— —

Joan.
r

,

vm,

3;.

3

4

Id., 10.

COMMlilNT.
electis

IR
,

IILSAIYM, C A.P.
in

XLI.

22()

;

fiduciam addit

utEvangelium

omnibusgentibus
in

sine formidine praedicent;
geliis

quod ipsum declarabat
1

Evan-

sum omni»bus diebus,usquead consummationeai sseculi Ego enim »sum Deus tuus, qui confortavi te et auxiliatus sum tibi. »Erunt enim quasi non sint, et peribunt omnes adversarii
Servator his verbis: »Ecce ego vobiscum
.

,

»tui

2
.

»

Cave

,

inquit, putes te tua virtute
,

posse

tantae

praedicationi ministrare. Nihil quippe eras

nec quidquam

agere potuisses
lans,

,

nisi

ego tecum existens tccumque ambute

apud omnes gentes
,

corroborassem teque paticntia,
,

perseverantia

et virlute

muniissem

,

ut libi

Evangelium

omnibus praedicanti impedimentum nullum occurreret.
«

Quaeres eos
te.
3
.

»in
»tui

non invenies bomines qui debacchentur Erunt enim quasi non sint ,et non erunt adversarii
,

et

,

»

Etiamsi enim quo tempore te impugnabant et di-

vexabant, aliqui ad breve tcmporis spatium viderentur
essc, at tu

quidem

subsistes ac

permanebis, eorumque

perniciem videbis;

ex hac
ab
iis
«

vita deleti.

quamprimum esse desinent, Quamobrem perseverare te oporlet, et
illi

vero

illatas

aerumnas sustinere.
tuus
,

Quoniam ego Deus
,

qui tcneo dexteram
4
.

tuam
»

»

qui dico tibi

ne timeas Jacob perexigue Israel
,

Nam
alii.

paucissimi sane

numero erant

Discipuli Salvatoris nostri;

nimirum duodecim Apostoli,
«

et post illos

septuaginta
3

Ecce
in

feci

te

quasi plaustri-rotas triturantes
5
.

recentes

»

serrarum

ostendebatur

,

modum » Sic enim virtus corroborantis eos dum ipsi nihil a verme dhTerent sed etiam
,

paucissimi essent
tur.

,

ac mortui cadaveraquc Israelis videren,

Hujusmodi tamen cum essent
,

rolarum. et currus
,

instar

ceu

quamdam paleam

diffindebant

diabolicum

impiarum genlium cultum
1

et idololatriam

triturantes el

Maiih. xxvin

,

20.

3

Isa.jXLi, 11.

3

lb., 12.

4

Ib.,

i3sf

14.

5

Ib., i5.

a5o
secantes.
» 9 «

ei:sebii pampiiili

Et triturabis monles, et commimics colles, et
,

lanquam pulverem pones
eos
,

et veutilabis; et

ventus auferet

et turbo disperget eos.
1
.

Tu autem

laetabcris in sanctis

wlsrael

»

Per monles

et

colles

adversarias potestates,
ita

olim contra Dei cognitionem insurgentcs subindicans;
ut error
ille

diabolicus apud genles

non

ultra subsislat.

His porro montibus et ccllibus de medio sublatis ac delelis, tu

ipse, servus
,

meus

electus, pcr

quem

hacc perpe-

tranda sunt
daberis.
«

laetaberis in

Domino,

et in sancto Israel lau-

Et exultabunt paupcres ct inopes.
,

Qunrrent cnim

»aquam et non » Dominus Deus
»

erit
:

Iinquam eos

2
.

»

eorum prx sili exaruit. Ego ego exaudiam Deus Isracl et non dereQui autem isthaec ad finem deducla sint,
:

lingua

,

et

etiamnum peragantur

in Ecclesiis
in

Dei

,

quae per Discifundalae sunt

pulos Salvatoris nostri omnibus
intelligcs
,

locis

si

animum

adhibueris. Animae igitur quae olim
,

in gentibus inopes ac Dci cognitione egentes erant
vel slillam vivifici polus
et

nec
,

habebant

;

ita

ut lingua
guttae

sermo ea prolalus

,

exaresceret,

quod ne

earum quidem

salutaris verbi parlicipcs essent;

eacdem

ipsac

per cceles,

tem gratiam incxspcclatum bcncficium acccperunt fontibus fluminibus et omnimodis aquis vivificis repletae
,

,

utpote quae ea ipsa irucrentur aqua de qua superius dice» aquam cx fontibus salutaris ex fontibus Israelis, quos mcmorat sermo ille qui ait «Ecclesiis bencdicite Dco Domino de fontibus Israel

batur

,

«

Et bibcnt

3

;

sivc
«
*,

,

In
»

Haec porro aqua fucrit Spiritus sanctus
scaturicns, et aquas vivenles instillans
,

,

in Ecclesia

Dei

modo

ex veteri

Testamento, modo cx nova
«

et

Evangelica doclrina.
et in
i3

Sed aperiam
,

in
J

monlibus flumina

medio cam'

Tsa.

xli, iG.

Ibid., 17.

*

Id.

,

xxii

,

Psal. lx^

li

27-

COttHJSKT.

I*

HESAIAM, CAP.
in

XLI.

2^1
,

»porum

fontcs.

Faciam desertum
et

paludcsaquarum
in tcrra
,

et

»sitienlem terram in aquaeductus.

Ponam
,

inaquosa
el

»cedrum
»

,

et

buxum
,

,

myrtum

ct

cupressum

popu-

lum

'.

»Haec omnia

tur et accrescunt

aquarum copia alunad similitudinem animarum in Ecclesia
,

quae nonnisi in

Dei florentium, quae ex divinarum

et rationabilium

aqua-

rum abundantia
gine utitur olivae

in

altum excreverunt, usurpantur.
,

Cum
ima-

igitur Scriptura fructus Ecclesiae repraesentare cupit
,

aut palmae

,

aut vitis;

cum

vero floren,

tem

,

sublimem

,

vegctum
,

,

et

prosperum eorum
,

qui ih

Ecclesia proficiunt

statum
,

significat

praedictarum arbo

rum

similitudine ulitur

quae nonnisi ex

aquarum copia
:

atque in terra firma solidaquc consistere solent

quod sano

pro rc stupenda
inaquosa
,

et mirabili usurpavit
,

,

quod

videlicet in.

arida

ct

misera tcrra

,

tantam fore aquarum
,

abundantiam polliceatur, ut
rantur
,

proferre valeat.

enumeEodem autem modo eventurum
tales arbores

quales

dicit in illa

olim deserta et inaquosa alienarum et impiaterra
:

rum gentium
lantam

nam

ut salutare beneficium cxprimat,
,

in illa fore

mutationem vaticinatur
,

«

Ut videant
2
.

»et cognoscant, et cogilent et sciant simul

quoniam ma»

»nus Domini

fecit haec, et

sanclus Israel ostendit
esset
,

Nisi

euim Deus
tantam

et

manus Domini

quae per Apostolos suos
in tanto

in genlibus

mutationem induxit, quomodo

gentium deserto Ecclesiae Dei constitissent,

et rationabiles
illae

ejus aquae ubique terrarum largiter manassent, ila ut

olim desertae et immites gentium animae

,

pioe

religionis

verbo excoli possent
terc
:

,

ac cclsas sublimesquc plantas emit
terra
,

quarum

aliae in

scilicet in

mortali

humanaibi

quc
ila
1

vita^ radices posuere; aliae vero

sursum

erectae sunt
,

ut ad usque
Isa.
,

rcgnum coelorum cxlendcrentur atque

xli, 18

ct 19.

'

Ib.

,

10.

2,:2

KffSBBII
?

PAMPHIf.1

spcm suam reponcrenl
cclsissimis arborihus
i

quamobrem suave
dieit

olentiLus

,

ac

comparantur.
,

Appropinquat judicium vcstrum
,

Dominus Deus
rex Jacob
*.

:

»

appropinquarunt consilia vestra
ait
,

dicit

»

Inexcusabiles quippe estis
tani taliaque

o idololalrae,, qui post tan,

operantem graliam
:

in
,

multorum numinum
Dei esse quae
haec futura prae-

errore mansistis

non cogitantes
et

manum
,

tam multa
nuntiavit.
«

edidit

,

antequam

fiercnt

Appropinquent

et annuntient vobis quas

ven-

»tura sunt aut priora erant. Dicite, et
»

mus

,

et

cognosccmus quae ullima
2
.

,

mentem et qux
,

adverteventura.
-

»Renuntiate nobis quae ventura in novissimo

et

cognosce
,

»mus

quia

dii eslis
,

»

Nain Dei prophetae quidcm
,

divini
,

oosortes Spiritus
sterilis et

novissima prsenuntiarunt

inaquosi

infructuosi soli in
,

meliorem stalum mutatioucm

valicinantes

necnon Christi adventum, Apostolorum ejus
,

proedicationem
enuntiata
:

caeleraque

omnia

in

eorum

prophetiis

unde revera Deus esse
,

is, qui haec in illis et

pcr

illos

vaticinalus est

agnoscitur. Maligni vero daemo-

nes qui potuerint universorum Dci consilium ct cogitatio-

nem,

ac ejus de Christi adventu, deque ipsorum pernicie

ct exitio

decretum

,

cognoscere

?

Quapropter

cum

futura

,

atque ea quae in extrcmis temporibus circa genlium voca-

tionem, solitudinemque suam eventura erant, ignorarent,
consequenlcr nequc prins edita noverant
:

quare nullus
,

eorum Prophetis
consignaruut
«

suis

ista

suggerere potuit

quae scripto

ii,

qui Spiritu Dei digni habiti fuerant.

Bene
»

facitc et

male

facite, et

mirabimur

,

et

vidcbimus
,

simul.

Etiamsi enim malis infereudis pares

silis

utpotc

daemones maligni, atlamen divinac operandi
indicium non habebitis
:

virtulis

hinc

quare opus est vos quod Dco
;

proprium
1

est

,

primum cxhibcre

id cst

,

benc faccrc

:

Isa.

,

xt.i

,5i.

2

I!).

a :>.2

cl a3.

COMBLENT. IN IIESAIAM
liinc

,

CAP. XLI.

203

autem

justo judicio uti

,

ac dignos supplicio plectere.
,

Ita ut

hinc probe commonstretur
ipsi
,
,

operationes

illas

,

ut

hominum fallacias esse qui multorum simplicitate abutuntur « Quoniam » unde estis vos ? et unde opus vestrum ? De terra in abo«minationem elegerunt vos. Ego vero excitavi eum qui qui ab ortu solis vocabuntur » ah Aquilone est , et eum «nomine meo *. » His porro significat per eum qui ab ortu
putant
sive oracula
,

praestigiatorum

k

,

,

:

solis venit

,

Ghristum ejusque justitiam
,

:

id vero indicabat
?

superius his verbis

«

Quis excitavit ab oriente justitiam
;

quam

ipsis

genlibus datam testificabatur

per

eum

vero

populum ex gentibus, qui olim in Aquiloue degcbat; secundum illud « A facie Aquilonis accen» dcntur mala in omnes inhabitantes terram. » Hunc itaque gentium populum , ait excitavi ab Aquilone ut ne ultra
qui ab Aquilone,
, , ,

ibi

maneat

:

vocabo autem

eum

,

qui ab ortu solis venit,

scilicet
«

Christum.
,

Veniant principes

et

tanquam lutum
lutum
,

figuli, ct tan»

»quam

figulus conculcans

sic

conculcabimini.

Sic vocat eos qui satellitum instar

regnum

ejus stipant,
iri

Angelos videlicet
praenuntiat
scilicet
»
;

:

per quos impium errorem sublatum

vel principes ac praesules Ecclesiae suae.
«

Vos

quibus dicebatur,
?

Unde

estis

vos

,

et

unde opus
ut co-

vestrum

ex terra in abominationem elegerunt vos. Quis
a principio
,

»enim annuntiabit nobis ea quae sunt
«gnoscamus
«vestros
illi
2
.

et ea

,

qiue prius fuerunt, et dicamus vera
,

»esse? non est qui praedicat
»

neque qui audiat sermones
intelligi
,

Haec duplici more
,

possunt; ut neque
,

sermonem
j

quem

proferant

habeant
,

quod

nihil va-

leant
tes
*
,

nihilque sciant; neque

illi

olim his in rebus erran,

in errore

maneant

,

sed verbo verilatis adjuti
ct 25.

nul-

Isa.

,

xu

,

23.

2

Ibi

,

26

2,34

EU5EBH PAMPUILI
aures
,

latenus ipsis

pra?beant

,

quod priscum errorem
Jcrusalem consolabor in

dcprehenclerint
«

et

damnarint.
,

Principatum Sion dabo
*.

ct
,

»

via

^Haec est

dicti sententia
,

Heus vos homines
esse

,

agnos-

cite,

me

Ecclesise mese
,

quae prius Sion et Jerusalem voin

cata fuit

priucipatum

omnes daturum
,

,

ac Ec«

clesiam

meam

consolaturum

positurumque
,

in via.
,

A

»gentibus enim ecce nullus est
»

et

de

idolis

earum
,

non

erat qui annunliaret. Et

si

interrogavero eos

Uudeeslls?
et qui

»non respondebunt mihi. Sunt enim qui faciunt
«fruslra

seducunt vos

2
.

»
:

Nihil

eos esse

,

ct ideo nihil

posse

comprobatum est quare si interrogavero denam sint eorum nemo respondebit.
, ,

eos un-

, %.

«fc^w %-». -v

v^»-*. *s%, *m %^v-»v

CAPUT XLH.

«

Jacob pucr mcus
,

,

suscipiam

cum

:

Israel

eleclus

»incus

susccpit
3
.

eum anima mea. Dedi

Spirilum
iis
,

meum

»super
rius

eum
,

»

Ha?c consona deprehendas

quoc supe,

de eo

qui ex radice Jessac proditurus erat

prrcnun-

tiantur. Electus

autem, non
«

sicut Apostoli,

quandoquidem
:

de

illo

tantum dicitur,

Elegit

eum anima mea
:

»

Verum
quippc
4
.

etiam Spiritus Dei in ipso solo requievit
«

in il!o

Habilavit omnis plenitudo divinitotis corporalilcr
,

»

Quamobrem
perit
1 ,

ut qui solus

palernum Spiritum
,

in sc recc-

omnia sub ha)c enarrata pcragit

gcntibus annun
%
,

Isa.,xu, 27.

Ib., 28

ct

29.

3

Id., xlii

1.

Col.

11 ,

9-

COMMENT.
lians ca
,

IN

IIESUAM, CAP.

XLII.

s55
,

quae ad illud universale judicium perlinent

ut

omnes ad futurum Dei juclicium praeparet. neque dimitlet neque audictur foris « Non clamabit calamum conquassatum non conteret et linum » vox ejus
, ,
:

,

»

fumigans non extinguet; sed

in verilate feret
,

judicium \
de Deo
lo-

Solct Scriptura divina mentis oculo uti

cum

manus digitos et oculos Dei solet humano more proferre. De Christo autem haec ideo dicuntur, quia ille placide et quiete humanam cmcnquitur
:

quandoquidem pedes

,

,

sus cst vitam,
tulit
,

ila

ut ne

illis

quidcm

,

queis

medelam

at-

permitleret, ut ipsum omnibus palam facerent. Us,

que adeo

inquit

,

sine

strepitu

,

ac quiete

humanam

transiget vitam, ut ne vel

minimo ex hominibus molestiam

pariat, etiamsi

ille

humillimus et debilissimus

ac imbecillitatis causa

omnium sit, calamo comparetur. Linum vero
,

fumigans dixeris

temere inflatur,

eum esse quem non

qui

mente carnis

suae elatus,

ab elatione cohibiturus esse

dicitur is, qui in prophetia enuntialur. Idquc sane Christus in mortali vita peregrinatus
,

opere complevit

:

neque
super-

enim humilem quempiam
tristavit

et

apud homines infirmum conset

unquam
:

,

neque ullum ex arrogantibus

bis adortus est

sed sese omnibus prorsus hominibus
:

man-

suetum

et

et fiducia

humilem corde exhibuit cum veritate autem omnibus aperiens ea, qiue ad Dei judicium
,

speclabant

non

prius cessavit

,

quam

lucis instar spleu-

desceret per resurreclionem ex mortuis,

quam

propheticus

sermo
»

his verbis subindicavit
»

,

«

Respiendebit et non conet extiuguere tenta-

teretur.
ii
,

Siquidem illum conterere

bnt

qui

necem

ipsi moliti

sunt

:

elenim id universo

hominum
tur.

generi natura proprium est, ut morte contera;

At non illum mors contrivit
,

sed unus

eorum

,

qui

a sseculo fuere
*

morti superior evasisse jure declaratur a

Isa.

,

xlii

;

2 ct 3.

2

36
,

EUSEBH PAMPHILI

prophetia dicente

Resplendebit

,

et

non conlerelur, do-

»nec ponat
«sperabunt

in terra
*. »

judicium;

et in nornine ejus gentes

lucis instar in

Quocirca post resurrectionem ex mortuis, toto orbe resplendens non prius cessavit
,

quam
« »

in terra et in Ecclesia sua
,

regimen ac judicium
suis tradidit.
,

or-

dinaret

quod etiam Discipulis

Sic dicit

Dominus Deus
,

,

qui fecit coelum

et fixit illud,

qui firniavit terram

et quae in ipsa sunt, qui dat

ilatum

»popuIo suo

in ea, et spiritum calcantibus
:

eam

2
.

»

Admo-

dum

consequenter

nam

opus

est nos ediscere ex cujus

persona dicta
confertim
6

sint quae

de Christo praemittuntur. Quia enim
propheticus sermo
,

initio dixerat
:

«

Jacob puer

»

meus suscipiam eum Israel electus meus suscepit eum «aniina mea dedi spirilum meum super eum; » nec indi,
,
:

caverat quis

Iiaec

dixisset, hujus vaticinii
:

auctorem jam
,

nccessario enuntiat
»rninus Deus
:

quamobrem

subjungit

«

sic dicit

Doet

»

ipse quippe erat, qui et

prima protulit,
,

Quamvis enim vos homines invisibili et incorporeae Dei substantiac videndoe pares non sitis; at hujus tanti cceli magnitudinem speculantes vobiscum repusequentia adjecit.
,

tate

quantus qualisve

sit is
,

,

qui tantam

fixit

molem

;

hinc

terram ipsamrespicientes

ac considerantes,
,

quanla,quam
sit

immobilis a saeculo fundata
ita

et

ceu radicibus firmata

ut ne vel tantillum
virtus
sit

moveatur; cogitate quam inenarra-

bilis

ejus, qui firmavit
,

eam,

et ita fcecundani
,

fructuumque feracem condidit
proferat. Is ergo, qui

ut tot animalia
et

tot plantas

tantam pulchritudinem
et
,

tantam mo,

lem condidit

,

Dominus

Deus universorum
te in justitia
,

etiam ea

quoe superius dicta sunt
«
»

dc Christopraenuntiavil.
:

Ego Dominus Deus vocavi

et

apprehen-

»

dam manum tuam, et corroborabo te mentum gcncris in lucem gcnlium
,
1

et dedi te in lesta-

,

ul nperires oculos

Iaa.

,

«Jl,

4-

*

Id.

3

5.

COMMENT.
«crecorum,
et

IN

IIESAIAM

,

XLII.

2^7
et

educeres vincios ex vinculis
1
.

ex

«cuslodiae et sedentes in tencbris

»

His compellat

quem
,

superius

puerum suum

dixit, cui se spiritum

domo eum suum

dalurum esse dicebat. Primo autem ipsum in justitia vocat vocationem cjus pro dignilate et justitia peragens deinde vero se manumejus apprehensurum,ipsumque corroboraturum ac tertium ipsi donum collaturum et ceu
,
,

lucem
tur
,

magnam omnibus
,

gentibus oblaturum esse pollice-

dicens
»

«

et dedi te in

testamentum generis

,

in

lucem

Olim itaque per Moysem vetus Testamentum Judaico populo dedit hic autem eum qui in prophetia fertur in Testamentum generis hominum et in lucem genwgentium.
:

,

,

tium dandum

ait; ut

eo illuminati
,

eorum

oculi

,

qui olim

mentc

cseci erant aperircntur

ac visu recepto Dei cognilignis, lapidibus et ina-

tionem assequerentur; ut ne ultra

nimatarum rerum maleriae Dei honorem ascriberent. Etenim eos qui peccatorum vinculis constringebantur at,

que

in

tenebris et malitiac

compedibus erant, per Dei
libe-

graliam peccatorum venia donaturus, ceu ex carcere
ros solulurus, ac e diaboli custodia erepturus erat.
«

Ego Dominus Deus
alteri

:

hoc mihi nomen
virtutes
,

est

,

et

gloriam

»
»

meam

non dabo neque
,

meas

sculptilibus.

Quac a principio ecce venerunt

et

nova quae ego annun2

»lio, et

antequam annuntientur declarata sunt vobis
fuisse
,

Animadvertas velim non dictum

gloriam nemini
est

dabo

:

nam

Filium Patris gloriam habere ostensum
id

quod enim nemini detur,
tcm
alteri

quemlibet excludit; quod au-

non detur
,

,

hinc uni

solum concessam

fuisse

declaratur

scilicet ei
,

,

qui in prophetia fertur. Hic porro

erat cui dicebatur
»

«

vocavi te in justitia,et apprehendam
te
,

manum tuam,
'

corroborabo

et dedi te in
,

Testamentum

»generis, in lucem gentium.» His porro
Isa.,

ut aestimo, ser-

xni,6et7.

a

Id.

J

8etg.

258

EUSLRII PAMPiiH.I
,

monibus genles omnes erudit ne Deum ullum celobrcni eorum qui olim apud eas dii vocabanlur sed solum
,
;

ChristumDei,
«

et

Patrem qui misit illum
,

,

gloria aiTicianl.
f

Canlatc

Domino canticum novum

,

principatus ejus
ail.

.i

Id ab omnibus hominibus praestandum
p

Glorificale

nomen

ejus ab extremo lerrae, qui descenditis in

mare
»

,

»et navigatis ipsum, insulae et habitatorcs
a Chrisli

earum

:

ita

ut

nominc

,

universa terra Christiauis repleta

sit.
,

His porro Apostcios Servatoris nostri perspicue siguificat

quos ad

littus

maris vidit jacientcs rcte in mare
alios. lii

:

erant

euim piscatores; simililerquc
InifU

vcro

ipsi

mare nos-

circum navigantes; modo

in insulis

Evangclium pra>
trajiciebant
,

dicabant;
iit

modo
modo

in

Hispaniam

et Italiam

ila

brevi rcgiam ipsam

urbcm

doctrina Christi replerent.
ii,

Alio item

indicari
,

videnlur

qui in

humanae

\ilae

mari navigantes

apud omnes gcntes
:

in mcdiis Eccletii* et ipsi
et in

Evangelium praedicabant
liovilni

quandoquidem

hymnum
Et habi-

per

omnem
»

tcrram annunliabant ,

medio Ec«

clcsiarum hominibus praedicabant et docebant.
i)

lalores

earum,

liis significat

ccs

,

qui inEcclcsiis ccetus

agunt.
«

Laetare descrtum, et vici ejus
,

2
;

» »

sive

secundum

reli-

quos inlerprctes

«

et civilates ejus.

Mullae quippe urbes

secundum

diversa vilae instituta in Ecclesia Dei inlelligun,

tur, ut in visione /Egypli dcclaralum est

ubi dicebatur

,

quinque urbes
luqucrentur.
«

in

/Egyplo fore, quae lingua chananilidc
dc vcrtice montium clamabunl.
sita est

Yilke et habilatores Cedar. Laetabunlur qui
,

«habitant pelram
in ulleriori

»

Cedar
di-

Arabia

ad extrcmum deserli,
Ilis

quam

c int obtinere

Saraccnorum gcntcm.
,

omnes

deserti et
illa

fmium
Dei
*

tcrrae incolae signiflcanlur

ila

ut

rationabiiis

laetitia
Jsa.

per Christi gratiam ad nos usque pervenlura
,10.

,

si.ni

20 Ib. ,11.

COMMENT.
sit.

IN

HfcSAlAM

,

XLIT.
,

vSv)

Petra vero urbs qua;dam Palicstinae cst

superstitiosls
:

viris

plena, et in profundum diabolici erroris demersa

cujus item incolas gratia? consortes fore dicit his verbis

«Laetabuntur qni habilant Petram.

»

Cujus sermonis veri-

talem ipse rerum eventus comprobavit,
trensium civitate,
et in

cum

in ipsa

Pe-

agroejus, necnon in solitudinibus

Saracenorum,
sint.

Christi Ecclesiao nostristemporibus fundatae

Alia vero

qui a tenebris

eorum causa ad annuntiatam gentibus lucem translati
Cedar
significat

tcncbras

,

,

sunt. Pari helitia afficicndos ait eos qui inhabitant

Petram

:

Petra aulem erat Christus.
«

Dabunt Deo gloriam
*.

:

virtutes ejus in insulis nunlia,

»bunt

»Ita et superius dicebatur
,

«
:

supra

montem

excel-

»suin ascende

qui evangelizas] Sion

exalta in fortitudine

»vocem tuam,
»lum,

qui evangelizas Jerusalem.
et conteret

Dominus Deus
,

sexcrcitunm egredietur^

bellum

excitabit ze9
.

et clamabit super inimicos suos

cum

forlitudine
est;

»

]\on sine causa

enim

ipsis

bellum illaturus
,

sed postdeclara? »

quam causam
bit
,

illam prolulit
is

id
,

magna voce

ut docet
illi

verbis

,

«

Tacui

non semper tacebo
,

Nam dum
ille
,

scelerate et impie agerent

patienter ferens

ipsosque longanimitate sua tolerans
et

,

neque confestim

iram

ultionem inferens

,

tacebat. Et alias tempore pas-

sionis suse

dum

calumniis impeteretur tacebat, et
«

tcstimonia audiret, nihil respondebat.
»
»

Tacui

:

dum falsa num semper
Dimoin

tacebo

,

et sustinebo ? Sicut pariens patienter egi.

vebo

et

arefaciam simul

:

desertos faciam montes et colles,

»et
»

omne foenum eorum
,

exsiccabo. Et
3
;

ponam flumina
doctrinam
,

insulas

et stagna

arefaciam

»

videlicet

quae

illis

olim fluviorum instar suppeditabatur.

«

Et ducam caecos in via

>semitis, quas ignorabant,
«

quam non noverunt et in ambulare eos faciam. Reddam
, %

Isa.

,

xui

,

###BOT_TEXT###lt;i

,

Id.

,

i3.

Ibid.

,

i4 et i5.

5>4o
» illis

EUSEBII PA.MPU1U

tenebras in lucem
,

,

et tortuosa in
*.

rectam. Haec verba
»

»faciam

et

non derelinquam eos
,

Quinam
,

hi essent
le in

superius docuit
»
»

de persona Ghristi dicens
,

«

Dedi

testamentum generis
los

in

lucem gentium, ut aperias ocuse

caecorum.

»

Hos

itaque ipsos olim coecos in gcntihus

qua non noverant

via

amhulare

facturum pollicetur.
nosse poteraipsis
,

Quo mus
in

pacto enim
,

eam secundum Deum viam
«

nisi

per divinam ejus gratiam.
:

Faciam

tenehras
et vitani

lucem
,

»

Propheticas videlicet Scripturas
,

illam
csse

qua divina doctrina suggeritur
in cognitionis

nos intellccturos

ait.
,

Ignoranliam enim Dei quae olim animas ohlegehat

nostras

lucem mutandas

ait

:

et ea
,

,

quac

olim

a

nobis tortuosa et ohscura esse putahantur

se plana

facturum promiltit. Eos autcm qui ex circumcisionc sunt
suhindicans
ait
:

«

Ipsi

autem conversi suht rclrorsum
,

2
.

»

Deinde gentium mutationem
ductae sint
,

et

quanto ex errore
,

illae

re,

ex tenebris in lucem venientes

ipsis aperit
,

ac

corum
Vos
,

idololatriam vituperando subjungit
,

«

Confun-

»dimini qui confidilis in sculptilibus
»citis,
estis dii

qui conflatilibus diquis pularet ha3C de
,

nostri.

»

Ne vero
,

gcntibus

olim

caecis et surdis

dicta fuisse
,

necessario
,

mcntem suam
»
»

aperit et explicat

hoec adjicions
,

«

Et quis

caecus
tur eis

,

nisi pueri

mei?

et quis

surdus

nisi

qui dominan,

?
:

Et ohcaecati sunt servi Dei. Vidistis saepe
apertse sunt

ct

non

»

cavistis

aurcs

,

et

non
,

audistis.

Dominus

»Deus
»

deliberavit ut juslificaretur
3
.

et mngnificaret lau-

dem

»

Viden' haec omnia de populo ex circumcisione
«

dicta fuisse.
»

Sed Dominus

deliberavit, ut justificarct
» illi

eum,
iis
,

et magnificaret

laudem

;

vero gloriati sunt in

qui
«
»

impugnabant animam suam.
Et viderunt,
et fuit

populus vastatus alqne direptus
,

:

laqueus enim in cubilihus ubiquc
'

et in
10,

domibus simu!
9ort
9.t.

Isa., xlii, 16.

II).' 17-

— Vlb,yii8,

COMMEIVT.

IN

IIESAIAW

,

CAP.

XUT.
,

9 1\

\

»ubi absconderunt eos. Facti sunt in vasiationem
»rrat qui erueret rapinam
»
,

et

non
:

et

non

crat

qui

diceret

Redde

*. »

Nam
in

occultas in menfibus suis Christo insidias
ipsis

rnoliontes

,

iisdem
,

laqueum

sibi
,

invcnerunt

,

nec
esfc

erat qtii eriperet eos

ncrjuo qui diceret

Redde.
2
.

«

Quis
»

»in vobis

,

qui haec audiat? auscullatc futura
fecerit, inveniet
in

Si quis

autcm quaerat quis ha?c
in

non alium

ipsos
,

prsedam dedisse

,

quam eum

quem peccaverant
ad Evangelicas

efc,

in cujus viis

ambulare rcnuerant.

Nam

vias

evocati, non obtemperarunt, nequc legem noviTestarnenti

audire volucrunt.
»

«

Quis dedit in direptionem Jacob, ct

Jsrael vastantibus

eum

?

Annon Deus

,

cui peccaverunt,

»et noluerunt in
»

viis

ejus ambulare, neque -auclire legcm

ojus

3

? »

At enim olim quidem cum ad tempus aliquod
,

bello impeterentur
et regia

iterum resipiscebant
;

,

ita ut

Jerusalcm

ibidem posita -consistcret
,

pressi sunt

nunc aut-cm bello opnon exteriorc tanfcum sed eo quod ab obsi,

dentibus animas suas inferebatur.

«

Et induxit super eos

ptfam furoris

sui

,

et invaluit in eos
:

bcllum
k
:

,

et qui

comqui

»i>urcbant eos in circuitu
,

neque cognovcrunt unusquisque
»

»eorum neque animum adhibuerunt
apu.d vos infideles
,

Etsi

enim

ii

,

caeci et surdi elTecli sunt, ct lalia

per-

petrarunt,
dite
;

irae

Dei
,

traditi sint; at vos vel

vos dico
,

qui conditorem et

nunc tandem aucrealorem vestrum non

ignorastis

sed qui

opificium in vobis exsitens salvum et

incolume
1

servastis.

Isa.,

xui, 22.

2

Ib.,

->.3.

s

Ib.,^.

'*

— Ibi.25.

\

X\I\%

2/,

, ( -

EUSEBII PAJMMIILI

^»'»»'»».^»,^»*'»»»'»»»^».'»»-»^»,-»»».».^., ».»»»»»»»»»

»»V»» » »»»»»»•»»»»»»»»»»»»»»»»»».

CAPUT

XLIII.

a

Et nunc

sic dicit
,

Dominus Deus
Israel
:

,

qui fecit te
,

,

Jacob,

Ne timeas quoniam redetni » tc vocavi te nomine tuo Meus es tu » £2:0 Dominus Deus qui feci et formavi te feci quidem secundum animam ad imagineui Dei factam formavi autem secundum corpus, de terra sumptum et a me constructum. Sanguinemque meum in pretium pro salute tradens tua redemi te, ct vocavi te verum etiam te possessionem meam efleei;
»

et qui ibrmavit te
:

1

,

.

,

;

;

,

,

:

ita

ut tu mihi populus
,

,

ego

tibi
,

Deus essem. Coniide
et ea

igi-

tur

tot a
:

me

dignatus bonis

qua jussus es via in-

cede
dica

orbem genlibus pracEvangelicum sermonem. Quamvis enim ignis ardens
fiduciaque plenus omnibus per
,

eruperit

quamvis aqua:
,

,

quamvis flumina inundaverint
sim.

,

hasc nihil te hedent
iJlud sine
»

quod ego lecum ubique
,

Nam

mendacio enunliavi
per aquam

«

Eccc ego vobiscum sum
2
.

usque ad consummationem
«

soeculi
,

»

Et

si

transieris
:

tccum sum
ignem
,

,

et

flumina non

«operient te
»

et

si

transieris per
te
;

non combureris

flamma non comburet
,

quia ego Dominus Deus luus

«sanctus Israel
»

salvans

te.

Feci

commulationem tuam
"\
»

jEgyptum

,

et

/Ethiopiam e t Syenem pro te
fuisti
,

Ila

quippe pretiosus mihi
donatus es
'

tanta in conspectu
,

meo

gloria
,

,

et

usque adeo

dilcxi te

ut salus divina

quae
3.

Isa, xliii

,

1

ct 2.

3

MaUh.

.

\xvm

.

^o.

3

I«a.

,

xi.ni

,

C0MMENT.
per
te

IN

IIFSAIAM,

CAP.
cst
,

XMJF.

2/Ja

omnihus hominihus parla
:

usque ad cxtrcina
superstiliosissimi

lerrae pertingeret

et ut

illi

hominum

iEgyptii per te vocatione dignarentur. Per ./Egyptios igitur
superstitiosos et idololatras

omnes

designavit

:

per /Ethioincolchant.
,

pas

Syenem, eos

qui extrema
est esse

terrae nostraj

Ncc igoorandum

quamdam Sabaitarum genlem
est.

unde Salomonis tempore regina Saba profecta
«

Ex quo
,

honorabilis factus cs in conspcctu
ct

meo

,

glori,

v

ficatus es

ego

dilexi te

:

et

dabo homincs pro

te

et

Ne timeas, quoniam tecum sum. » Ah oriente ducam semen tuum et ah occidente congre» Multos fdios a me secundum Deum genitos » gabo te in ccelesti mea civitatc congregabo ipsosque per aerem sublimes agam quasi volucres ventis videlicet angelicis Vututibus sustentatos. « Dicam aquiloni, Age; ctaustro, a Age noli prohibere. Age filios mcos dc terra remota et » Ego cnim angelicas vir»fdias mcas ab extremis terrai
»principes pro capite tuo.
,

4

.

,

,

,

,

,

,

2

.

tutcs haec agere prcecipiom

,

quia

filii

mci

ct
,

filiae

meac sunt,
,

pcr vos
»

sati et

regenerati in Ecclesia

quot vocati sunt nominc

meo

3
.

»

mea « Omnes quotUnde constitutum est
?

Christianorum
crat
,

nomen

,

nisi

ex Christi nomine

Ipse
«

autem
mi-

qui per

Prophctam haec vaticinabatur.

In gloria

»cnim mea
niuore

edidi

eum

,

et finxi
«
,

eum

,

et feci

eum

»

fictum moribus.

Et eduxi populum caccum, et
ct surdi aures
,

»oculi sunt pariter caeci

hahent.

Omnes

«gentcs congregatae sunt simul
»eis
4
.

et coibunt
ct

principes ex

»

Per apostolica quippe semina
,

pcr doctrinam
,

eorum mutati
in

qui olim caeci et surdi erant
:

congregati

sunt in Eccltsia Dei

jamque principes ex iisdem gentibus
et qute

populum Dei
«

constituti sunt.
,

Quis annuntiabil haec

ah

initio quis enarrabit

»

vobis ? Adducant tcstes suos, ct justificcntur, et audiant
1

Isa.

,

xliii

,

\ et 5.

9
-

Ib.

,

6

s

Ib.

,

7.

=

4

Ib.

,

8 et 9.

244

IitSEBII

PAMPMLI
,

»et dicant quac vera sunt. Eslote mihi teslcs
»

et

ego
*.

lestis,

Quoniam ego Deus testis eorum ero et puer meus, qucm elegi de quo superius dicebat, « Eccc puer meus quem electus meus suscepit cum anima mea. » Ego » elegi itaque ipsc Deus et hic puer electus meus testificabor testibus meis quod nimirum Salvator in Evangeliis declarabat liis verbis « Quicumque confilebitur me coram bodicit
,

Dominus Dens

et

puer mcus
,

,

quem

clegi

»

:

,

,

,

,

,

,

,

»minibus
»
»

,

confitebor et ego

eum coram
,

Patre

meo

,

qui
,

in ccelis est.

Ut cognoscatis

et credatis et intelligatis
fuit

quia ego sum. Ante
erit
2
.

me non

Deus
,

alius

,

et post

mc

»non
erat

»

INam Christi adventus

et testimonii per

Apostolos ejus per omnes gentes exhibili non propter aliud
,

quam
,

ut praidicarcnt Dei
,

cognitionem
,

,

fidem in

eum

et intelligentiam cjus

iis

qui

prius insipientes

inordinati, et infideles erant, atquein ignorantia ejus vcr-

sabantur

;

ila

ut propterea mentis oculis cacculirenl

,

el in

errore impiae idololatrise volutarenlur.
«

Ego Deus
sit

,

et

non
,

est praeter

mc
«

Salvalor.
,

»

Nam cum
assu-

unum
»
»

principium

una

fuerit et deitas
(G).

quacum

mitur Lnigeniti ejus theologia
vavi
:

Ego

annuiitiavi cl sal-

exprobravi
,

,

et

non

erat in vobis alicnus.
initio
,
:

Yos mihi
ct

lestes

et

ego Dominus Deus etiam ab
Faciain
,

non

est

»qui de manibus meis eruat.
»illud
3

et

quis averlel
clc
si

? »

Etenim ut
et ipse

testis

diccbatur

et

pucr quem
fucrit.

gerat
dicat

;

ita
«

quoque Deus Salvator

Quod

,

Et non
,

est prseler

me

Salvator,

»

non tamen negat
ipsum enim Sal
,

puerum quem

elegit,

Salvatorem cssc
,

:

vatorem agnoscit hic Propheta

cum

ait

«

Et mittet
illo

illis

oDominus Salvatorem
«

,

qui salvabit eos.
interpretes
,

» «

Pro
el

aulem
feci,

,

exprobravi,

»

reliqui

omnes

audire

dixerunt.
1

Itk.f XLIII, K)

H

II.

a

II).

,

T2.

'

T?>.

,

t3.

COMMENT.
«

IN

HESAIAM, CAP.
,

XLIII.
,

2 /| 5

Sic
:

clicit

Dominus Dcus

qui redemit vos
:

sanctus

«Israel

Propter vos mittam in Babylonem

et suscitabo

»fugientes

omnes

,

et Chaldaci in

navibus vincientur. Ego
qui ostendi Isracl

»Dominus Deus sanctus

vester
,

,

regem

»vestrum. Sic dicit Dominus

qui dat in mari viam, et in

»aqua vehementi semitam

:

qui eduxit currus et equita
:

»tum

,

et

multitudinem robustam
;

Sed dormierunt

,

et
»

»non resurgent

exstincti sunt ut
:

linum exstinctum

*.

Horum

sensus hic est
:

Olim quidem Judaico populo beut ipsos castigarem et ad
,

neficia contuli

ac

cum,

bonam

mentem rcducerem,
lea eos a
et

Babyloniis tradidissem

non diu pos,

Babylonica captivitate liberos dimisi utpote Deus

Dominus universorum. Ipsosque Babylonios, qui contra Jerosolymam irruperant extorres feci ita nt Chaldaei, ac quidam qui penes eos erant in fugam se verterent eorum vincti ab aliis se fortioribus in naves conjicerentur ut regnum in mari sibi adjacente. Haec ego feci Deus
,

;

,

,

,

meum
«
»

hominibus ostenderem.
,

Ne memineritis priorum
,

et velera
,

ne

recogitetis.

Ecce
2
.

ego facio nova

quse-nunc orientur

et cognoscelis ea
,

»

Indicat rursus Ecclesiam in gentibus constituendam

quae

Dei cognitione vacua erat

,

antequam adveniret Christus
Et faeiam in deserto viam,
ixi

Dei

,

qui dixit

,

«

Ego sum
»

via.

»et in inaquoso flumina.
deserto viam faciam
feci.
,

Veruir,

illo

,

ait

,

quondam
Rubro

quemodmodum
,

prius in mari

Fluunt porro divinorum eloquiorum flumina ex docin
illa

trina sancti Spiritus

olim inaquosa

,

quemadmo
;

dum

et

sub Moyse in deserto flumina emanarunt
,

sed

illic

quidem corporeae aquas erant
ruptae
;

et

natura sua fluxae et cor
,

nunc aulem Deo subministracle
flumina manant.
bcstiae

rationabilis e

spiritualis aqucc
«

Benediccnt mihi
,

agri
11».,

,

sirenes
et 19.

,

et

filiae

st^u-

*

.ba., xliii

iJj,

i5 ? i6 } 17.

2

18

2^
»thioiiuin
:

BIJSJtBJJ

1'AMFHlI.i
,

quia dedi in deserto aquani

et

ilumiua
*.

in iua-

»quosa
anirnae
,

,

ad potandum genus

meum
,

electum

»

Efterala;

fluminis virtule conversae
,

a ferino illo statu

muta-

huntur

ita

ut ipsa? ferae beuedicant mihi.
,

Sirenoe. fuerint

voluptate et diaholicis

Quod si etiani canticis hominum
:

animas demulcentes, poeticis carminibus eleganti sermonc
concinnatis
,

illae

etiam imrnutatae benedicent mihi
;

insu-

perque

filiae
,

struthionum

sive
;

secundum
»

reliquos

in-

terpreles

«

Et struthocameli

estque illud animal in

solitudine et desertis locis degens

,

quod

et

ipsum ad man-

suetudinem reductum

,

mihi Deo benedicere docebitur.
illa,

Horum autem
«

causa erit aqua

quam

in deserto dedi,
vis et copia.

necnon fluminum

in solitudine

manantium

Populum meum quem acquisivi ut virlutes meas narra»ret non nunc vocavi te Jacob neque laborare te feci
:

,

,

»lsrael
Sirena3
,

2
.

»

Eliamsi enim futurum

sit,

ut agrestes ferae
;

,

et. filise

struthionum benedicant mihi
;

tu sane Ja-

cob
«

nihil simile fecisti
»

sed neque dignatus es
«

me

invocare,

Defatigatus
,

autem

es in
le

me

,

»

secundum Symmatui

chum
«

etiamsi ego
oLtulisti

non

laborare fecerim.
:

Xon

mihi oves holocausti

neque
3

in sa-

» crificiis tnis glorificasti

me neque
,

servire te feci in victi.

»mis, neque laborem

tibi
,

praebui in thure

modum

hic solitudini
,

fcrisque

Quemadeam incolentibus bonorum
»

spem annuntiat
tate coarguit
,

populumquc
nomine

ex:

circumcisione de impicet Israel

quem nunc Jacob
,

nuncupat;

ita

simpliciter allato ejus

nec servum, nec electum

vocat illum
observat.
«

,

quod tamen de

praestanliori ordinc loquens

Neque argenlo

emisti mihi

thymiama
;

,

neque

»adipem sacrificiorum tuorum concupivi
»tuis ante

sed in peccatis

me
,

stetisti

,

et in iniquitatibus tuis.

Ego
,

suni

>ego
1

sum
.

qui dcleo iniquitates tuas proptcr
.

mc

ct

pcc

Isa.

lxiu

-^o.

J

li).

.

ai ct

.'.2.

J

I!>.

.

i3.

COMMENT.
jvcata tua; et
»

IN IIESAIAM,

CAP.

XLIV.
,

2^7
et ju-

non recordabor. Tu autem inemento
*.

dicemur simul

»

Bona

quippe cst pristinorum peccatorum
:

memorla cum confessione conjuncta
«

quapropter infert
:

Dic tu primus peccata tua
;

,

ut justificeris

»

id agens

justificaberis
est sui.
«

quia justus in principio sermonis accusator
vcstri primi
,

Patres

et principes vestri inique

»egerunt in me. Et contaminaverunt principes sancta mea.

»Et dedi

in interitum

Jacob

,

et Israei in

opprobrium

2
.

»

%'V%-^>-% ^% y'*''VWWVV^VV1W>*.»^V%^V%^V»
1
(

CAPUT XLIV.

«

Nunc autem
»

audi Jacob puer

meus„
te

et Israel,

quem
«

^elegi.
»

His iterum Apostolicum
,

cborum
,

evocat.

Sic

dicit

Dominus Deus
:

qui fecit

et

formavit

te

de

»ventre
»

Jacob

,

Adhuc habebis auxilium; quem et dilecte lsrael
,

noli

metuere puer meus

elegi.

Quia ego dabo
,

»aquaminsiti
»

his qui

ambulant

in
,

inaquosa

imponam

spiritum

»super

meum super semen tuum et benedictiones meas » Nam per Spiritum sanctum, ratiofilios tuos
3
.

nabilem

,

fecundam

et spiritualem

aquam

inaquosa? et

soli-

tudini elargiturus crat.
Ecclesise Dei
el in
;

Semen autem Apostolorum
,

sunt

filii

vero eorum

quolquot in universa terra

omnibus gentibus per Spiritum sanctum regenerati
:

sunt
'

qui

«

producent,
2\
f

»

ait,

«

in

medio aquae fcenum
,

,

et

Isa.,

xliii

,

}

2j

et

2G.

2

Ib.

27 ct28.

3

Ib.

,

xlix,

i,

a

ct

3.

^4^
vsicut salix ad

EUSEBfl PAMPniLI

aquam fluentem
aquarum

l
.

»

Hie quoque saiicem
arboris

as-

sumit ob virorem et juvenilitatem

ad deciaran-

dam
«

ralionabilium

in Ecclesia ejus

manantium

copiam.

Hic

rlicet

;

Dei

sum
»

,

et hic

clamabit in nomine Jacob,
,

»et alius describet in
»Israel clamabit
rari et
2
.

manu

sua

Dei sum, et io nomine

Se Israelem esse gloriando diceL Mi-

plane et stupere subit propheticorum
rei

cjuam vere

cfFectum et

semonum vim complementum perceperi,

mus.

Nam

in pcrsecutionibus

noslro tempore concilatis,
,

muitos ex
v

alienigcnis

gentibus vidimus
;

qui sanetorum

irorum nomina usiirparent

alius

quippe sese Jacobum

appcllabat, alius Israelem, ulius Jeremiam; hic Hesaiam
iste

Danielem

:

etenim

his sibi adscriptis

nominibus, ad

inart\rium pro Deo

subeundum cum

fiducia et constantia

accedebant. Qtue prophelia indicat,
» »

dum

ait

:

«

Hic dicet,

D(

i

sum

,

el htc
,

clamabit in nomine Jacob, alius in

manu

sua describcl
mabit.
«

Dci

sum

,

et alius in

nomine

Israel cla-

»

Sie

ait

Deus
:

,

rex Israel, el qui liberavit ipsum
,

Domi-

»nus Sabaoth

Ego primus

et
?

cgo post hacc
Stet
,

:

practer

me
:

»non
»

est

Dcus. Quis sicut ego
:

vocet
in

,

annuntiet et
soeculuni
et

prseparet mihi

ex quo feci
,

hominem

»

vcntura, anlcquam fiant
quis est

annuntient vobis .»Dicat enim

3

si

Dcus

,

iu

universo.

Kam

quod quantumque opus suum exhibcat ipseque ejusdem si unus est mundus
,

naturae, sibique prorsus conjunctus; unus sane ejus opifex
fuerit.

Sed hic ex magniludine
ulpole universi conditor
,
,

et

pulchriludine crcatura-

rum

,

conspicitur.

Quod

si

quis

alium inducat
dat; at

allum item huic similem

mundum
sit
,

osten-

non

est illius

mundus

,

prrcter

eum qucm

conspiStet*

cimus
'

:

ergo nec alius Deus
:.liv
;

cst.
J

Si quis vero

I-..

4.

_

IJ.,5.

~

Ib.pGci;,

COMMiiNT.
inquit, primuni
;

IN

HESAlAM, CAP. XLIV.
ostendat

^O
,

suam et quod in substantia subsistat, quodque in se maneat et stet deinde vocem emittens rationabilem ae Deo dignam anid est, existentiam
,

uuntiet quae
et a principio

postea futura in

contigerunt

,

ex

mundo sint, aut quO hominem in

quae olim
terra po-

sui

,

usque ad prsesens tempus. Hinc enim agnoscemus
isthaec

eum
«

verbo constituisse.
,

Nolite abscondi
et

nolite errare.

Annon ab

initio atten-

»distis,
»
»

annunliavi vobis? Testes vos estis,

num
,

sit

Deus

praeter
:

me. Et tunc non audierunt qui fmgunt
,

et

sculpunt

omnes vani
cis.

qui faciunt desideria sua

quae
effiii-

»non proderunt
»

Sed confundentur qui
inutilia **»

Deum
,

gunt

,

et

sculpuntomnes

Non ab
essent.

initio

inquit,

ita fuit;

id est, ante diluvii
fabri

tempora,

cum animo
Vosque

expertestes

tium simulacrorum
estis,

nondum
;

nondum

,

scilicet initio mortalis vitae, extitisse

con-

flatores sculptoresque

deorum
facti

cum

sculptoria fabrilisque

ars
« »
»

apud homines nondiim reperiretur.
Et omnes unde
sunt exaruerunt
,

et surdi
,

ab

hominibus congregentur omnes,
dantur et erubescant simul
ascia opcratus est illud, et
:

et stent simul

confun:

quia acuit faber ferrum

» »

terebrum admovit
:

ei, et ope-

ratus est illud in brachio forlitudinis suae

et esuriet et

»

infirmabitur
ipsi

,

et

non bibct aquam. Electo faber
et
viri

ligno,

«adhibuit
»

fecit illud

normam, ad formam

formavit illud in runcina, et
,

et

ad spcciem hominis

,

ut

»staluat illud domi.
«tavit

Cecidit lignum ex sylva,

quod planhomini-

Dominus, pinum,
combustionem
:

et pluvia auxit; ut esset

»bus

in

et

cum sumpsisset
illis
:
:

ab eo, calefactus

»est, et succendentes coxerunt panes
» »

reliquum autem

iecerunt in deos, et adorant ipsos
))ussit
\

cujus dimidium com-

igne, et in dimidio ejus coxit in carbonibus panes,

ha.

,

xuv

;

8,

9

et io.

2

00

KUSKMI

PAMPIIItl:

»ct in co carnes assans comedit, et implclus est
»

et caleet vidi

factus dixit

,

Jucundum mihi quod
fecit
,

calefactus

sum,

»igncm.
»

Reliquum autem

in

deum
,

sculptilem, et

adorat et precatur dicens
»

Libera

me

quia Deus

meus

es

»tu*.

Quid vos quos miuc alloquor? Cur non vobiscum

rcputatis,

quamam inanimatorum hujusmodi
,

sculptilium,

quse ut deos coJitis

natura

sit?

Annon propalam omnibus
pauperis scilicet
,

esse valeat, fabrorum opera esse, asciis et terebris atque
aliis

hujusmodi instrumentis adornata
,

;

inopisque hominis inventum

qui ob cibi penuriam

ac

per otium parandi panis, erroris machinam reperit?
«
»

Non noverunt sapere quia
,
,

retusa est acies

viderent oculis suis
agitavit in

et
,

ne intelligerent

eorum ne corde suo. Neque
,

»

animo suo

neque cognovit prudentia sua

»quia dimidium ejus combussit igni, et coxit super car-

»bones ejus panes
3

,

et ubi assavit carnes
fecit, et

,

comcdit

,

et resi2
.

duum

ejus in

abominationem

adorant illud
tali

»

ILnec illis,

ceu

oblitis, et

ob meutis crassitiem

admoni
tua

tione egentibus loquitur.

Quare oportet

te dignitatis
sis,

memorem
contumelia

esse;

ac figmentum Dei
,

cum

ne teipsum
,

afficias

inanimatam materiem
,

arlificum

manibus
rans.
«

in effigiem

actam

tibi

anteponens
,

,

illamque ado-

Scito

quod

cinis cor

eorum

et falluntur,et

nemo

animam suam. Videte et ne dicatis, quo »niam mendacium est in dextera mea. Memento horum »Jacob et Israel quoniam puer meus es tu. Formavi te et tu Israel, ne obliviscaris mei .» Ha?c » puerum meum
»potest eripere
, 3
:

ait illi,
«

ulpote qui aversus
delevi velut

sit

,

ct inimicis sese dediderit.

Ecce enim
LaHamini
'

nubem

iniquitates tuas

,

ct velut
te.

»caliginem peccata tua. Convertere ad
ccoli
,

me

,

et

rediinam
4

quoniam misertus
i?»,

est

Deus
*

lsrael
,

Quia

Isa.

,

xlix, 11,12,

14, i5, iGct 17.

Ib.

18,

19

ct 20.

*

II)..,

21.

4

Ib.

,

22 ct23.

COMMKNT. 1N HiiSAlAM,

CAl'.

XLTV.

a5l

m

ccelis

gaudium futurum

est

de

iis

,

qui peccatorum pceni-

lentiam acturi sunt.
« » »

Canile tuba fundamenta terrae
,

:

clamate montes
:

laeti-

liam

colles et

omnia
,

ligna

,

quae in eis sunt

quoniam
»

redemit Deus Jacob

et Israel glorificabitur.
,

Nam
,

si

quae sunt divinac

virtutes
et

quae terram sustentent

haa

quoque jubilationem

hymnum Deo
:

emittant. Verisimile

porro est fundamenta terrae dici ipsos Prophetas, atque

namque docet Apostolus his verbis « superaedificati super fundamentum Apos»tolorum et Prophetarum. Clamate montes laetitiam \ »
omnes
justos et religiosos viros
,

id

Hi simililer
et salute.

Deum

celebrent, de prsedictorum poenitentia
et sublimes

Per montes vero, elatas
per colles autem
,

animas substatu

indicat

;

eas quae mediocri in
alias

suntjper ligna, fructiferas. Et

universo
,

mundo,
,

ejus-

que partibus
»

Deum

celebrare praecipit
,

adjiciens
»

«

Quia
ex

redemit Deus Jacob
«

et Israel glorificabitur.
,

Sic dicit
2
.

Dominus

qui redemit te
idololatriae

et formavit

»

utero

»
,

Postquam superius
iis
,

confutationem

adornavit

qui ex prophetica disciplina fructum per-

ceperant
effert;

,

ut qui

jam

idololatriae

finem fecissent, promissa

nempe reditum ex

captivitate Babylonis.
traditi fuerant;
,

Quia enim

ob idololatriam Babyloniis

ipsaque Jero-

solyma ob civium suorum ausus
obsessa
,

Assyriorum tempore
talia perpessis, si ta-

ac funditus deleta fuerat;
a

men errare desinant, ereptionem
porro Cyri primi
sunl.
,

malis vaticinatur. Haec

Persarum

regis

temporibus completa
sane est
,

Quamobrem quod permirum
,

ipsum Cyrum

nctfninatim

memorat, qui tamen ducentis circiter postea annis fuit ac Judaicum populum a captivitate liberavit ,„ lemplumque Jcrosolymitanum restaurari jussit.
«

Ego Dominus
n
?

,

qui perficio omnia
Id., xLix r 24.

:

extendi ccelum

11

Ejflics.,

20.

2

«0 3
sokis
,

ELSEBII
et firmavi

l»A31PlIiLI

terram.

Nam

omnia per ipsum
*.

facta?

»suut, et sine ipso factum est

niliil

»

Extendit vero coe«

lum

solus, ct
,

nutu Patris firmavit terrain;
mandavit,
sit
,

Ipse quippe

»dixit

et facta sunt; ipse

et

creatasunt.»Terra

igitur, firma et solida

cum

ut fundata est
:

immota per
,

omne
potc

saeculum,
,

sic

llrmata esse dicitur

coclum vero
:

ut-

cxpansum

omnino extcnsum
,

fuisse declaratur

qua2

propter

alibi dicitur

«qui extendit coelumsicut pellem
quae tantus
:

Quamam

porro sint

,

ille

Dominus docet, su?

hiodo infert his vcrbis

«

Quis alius dissipabit signa engaa

»slrimv thoruin, et divinationcs
»
»

corde

averlens prudenies
facicns, et sta-

retrorsum

,

et consillum
,

corum stultum
ct

tuens verbuni puori sui

consilium Augelorum ejus
,

»
u

vcrum

faciens
,

,

dicens Jcrusalem
,

Habitabcris
ejus

,

et urbibus
:

Idumaeae

aedificabimiui

et dcserta
,

germinabunt
arefaciam
facict

»
j^

diccns abysso, desolaberis

et flumina tua

:

dicens Cyro

,

ut sapial
,

,

cl

omnes volunlatcs meas
,

»
»

diccns Jcrusalem

sedificaberis
ita

et

domum
:

sanclam

meam

fundabo

3 .

»

Ha?c igitur
,

conslituam
,

pueri vero uici

dilccti ct elccli

Christi dico mei

de quo superius quam-

plurinia dicta sunt, verba stabiliam;
cji.s, scilicct

necnon Angelorum
et Evangelista,

Aposlolorum

,

Discipulorum

rum

coiisilia
,

vera cssc procurabo.

Ego vero

qui lucc

sum jam hinc pra^dico et polliccor mc Jerosolymam, post primum cjus excidium a Babyloniis faclum,
cditurus

renovai-dam et restaurandam curaturum esse;
dajac

ita

ut Ju-

urbes incolantur

,

et

quae in

illis

deserta

fuerant,

itcrum ut a principio conslitueuda

sint.

Quincliam deo-

rum

iiiulliplicitatem
,

,

quae abyssus maliliae vocatur, dcscrmultiplicilatis
ita

tam faciam ac flumina
toimicos est
fal
'

deorum, qusc peuo
ullra consis-

,

arcfaciam;

ut

Babylon non
\i

,

sed ucque llumina ejus,
,
i

multitudinis

mullum

va

Joan.

;

3.

a

Psal. cin, 2.

J

Isa., xu.\ ; i5, 26, 2; ct 28.

COMMKNT.
lentia. IT.tc

IN

IIESAIAM, CAP.

XLV.

$53
igu|

porro omnia pcragam miiiislro ulcns viro,
erit.

primus Persarum rex

Quod

si

opus

sit

nomen

ejus

prophelice significare, Cyrus appcllabitur
cinio fertur
,

is,

qui in vati-

tuain;

quem verborum meorum ministrum constipiam ipsi mentem indens ut mihi placita omnia
,
,

exequatur

ac Jerusalem

jubeat excitari

,

templumque

ejus a fundamentis exstrui»

k%^%-^^.^<^

CAPUT XIX

«
>

SicdicilDominus Deus Christo meo Cyro

,

cujus ap-

prehendi dexteram, ut subjiciam ante faciemejus genlcs,
et vires

»

regum frangam. Aperiam coram eo portas,
1
.

et

»urbes non claudenlur
liisirum inveni

»

Bonum autem
:

consili

mei mi-

memoratum virum
apprehensurum

jam hinc polliccor
,

me

dexteram
qiie

ejiis

esse

ut

non evertatur ne,

superelur a quopiam fortiore. Ipsi vero multa subji:

ciam ex regum aliarum gcntium ditione

per ipsum item
,

.omnem
plana

in reliquis

gentibus potentiam perfringam
:

omnia

et facilia

parans anle pedes ejus

portas urbium, et
,

ipsas integras urbes in

manus

ejus

tradam

ita

ut nulla ipsi

adversetur.
«

Ego ante

te ibo
,

,

et

montes complanabo

:

porlas <Trc2
.

»as conteram

et vecles ferreos

confringam

»

Dixcrit

quispiam ea, quae lempore Zorobabelis, vel Cyri, quod ad

Tsa.

,

xlv,

I.

*

H.

,

a.

254
hisloriam gesta sunt
plccti; quac

KUSEBII PAMPIIILT
,

nnagiaes
veri

et

symhola

veritatis

com-

autem ad

Domini

et Christi

tcmpus spec

tant, spiritualiter impleta fuisse,

ita

ut inipso

magis verus

deprehendatur sermo, qui

ait ,»

Haec dicit Dominus Ghristo

»meo Cyro,

»

nam secundum obviam

dictionem, ne-

que ChristusDei videtur fuisse Persarumille rex, qui Jero-

solymam construxit, neque admodum ipso vivcnte promotum est aedificium fundamenta quippe tantum ejus aevo
:

ponere cceperunt

:

deinde

,

cohihito opere, desertus locus

mansitusque ad Darii regnum. Quae vero subhaec feruntur
Christo aptius

quam Persarum

regi

competant

,

magisquc

Servatori nostro,quam Zorababeli.
« »

Et dabo

libi

thesauros obsconditos
,

,

latentes, occul-

tos tibi

aperiam; ut cognoscas

quia ego
Israel

Dominus Deus
:

»tuus, qui voco

nomen tuum, Deus
et Isracl et

propler pue,

»rum mcum Jacob,
Btenomine tuo,

electum

meum
,

ego vocabo
cognovisti

accipiam

te.

Tu autem non

»me
ipsis

.

»

Intra urbes reconditos thesauros

latentes illos
tibi;

et occultos, pristinis regibus abscondilos,

aperiam

ut

operibus ediscas, quis ego sim

,

qui ante iot annos

ipsissimum
si

nomen tuum
, ,

prophelicis Scripluris mcis, qua-

cippis ajternis

insculpsi.

Sum
: ,

autem Deus

Israel

,

quod

ne ignores oportet

o Cyre

omnia quippe jam

rt-censita

tradam

tibi

;

non aliam ob rem
elegi

quam

propter populum

>meum, quem mihi

ex omnibusgentibus, quod Patres

<iorum in preiio habeam.
«

Quoniain ego Dominns Deus,

et

non

cst alius

Deus

»praeter

me. Corroboravi

te, et
,

non cognovisti mt •; utcoqui ab occasu, quia non
,

»gnoscant qui ab ortu
«
»

solis

ct

est

Dcus

prreter

me. Ego Dominus Dcus
,

et

non

est prae,

terea.

nfacio
1

Ego qui praeparavi lucem et qui feci tenebras qu pacem, et crco mala. Ego Dominus Dcus qui fa,
,

T a.
;

\lv, 3ct

/|.

COMMENT.
»

IN

IIESAlAM,
his ipsis

CAP.

XLV.

255

cio h.TC

omnia \» Ex

operibns edisccnl: cimi

enim aerumiKts populo meo adconversionem et diseiplinam inimicis ipsum tradidi, quasi tenebris infligere opus erat
,

etirae impietatis

causa dedens.
se

Gum

autem denuo conver-

sum etad meliorem
est
,

frugcm recipientem, reducere opus
ipsis

consequenter pacis omniumque Lonorum lumen

oriri oportet.

A me

quippe

et

lumen

et qua?

ad pacem specullio

tant

omnia suhministrantur; judicio iiem meo

quo;

que inducitur. Quapropter hanc a

me

doclrinam accipe

me

scilicet et lucis

conditorem
et

,

et pncis largitorem esse;

similiterque

teneLrarum

eorum

quae tristia reputantur
:

quae pro malis penes multos haLentur

et

tamcn horum

auctor ego dici valeam

,

justo judicio promerita singulis
,

inducens. Si itaque ego Deus
qui hoec

elnon

cst praeter

me

alius

omnia

faciat;

etiamsi conlraria videantur

atta-

men
icm
t

natura sua contraria non sunt. INam qua3 mala a
existimantur, ea sane

me

infligi

et

salutem eorum, qui

maxime conferunt ad utilitahis ad sanam mentem reducUnet

ur.
«

Lsetetur ccelum desuper,
,

nuhes

stillent justitiam

:

»

aperiatur terra

et

germinet misericordiam

et juctitiam
.

<>oriri faciat

Ego sum Dominus, qui creavi te 9 » Quemadmodum enim tempus olim fuit cum nuLiLus
simul.
,

mandavi,

«

ut

non pluerentsuper vineam pluviam;
sed justitiam desuper ex allo
«
,

»

ita et

nunc suotempore rationahiliLus nuLiLusmeis praxipiam, ut

non sensilem aquam
iis,
»

,

stillent

qui inhahitant terram.
figuli?

Quid melius

prseparavi ut lu-

lum

Num

qui arat

arahit terram tota die?

Num

»dicetlutum flgulo, Quidfacis, quoniam non operaris,
»

neque hahes manus?
dicit palri
3

Num
,

respondehit flgmenlum
?

fictori
,

»suo? Qui
»paries
1

Quid generahis
,

et matri

Quid

? »
5,

Quasi eos alloquens
et 7.

qui universali illiprovi,

Isa.

,

G

-

2

Ib.

,

8.

-

3

Ih.

9

rl

10.

o,")6

KtJSEMl
(

P4HmlU
,

denlia?
tradicil

l

administralioni
suo.
,

coiilradicunl

ait

,

Vac qui conet
,

fictori

Nam

quando casligalione

conv<Tel

sione

o})iis

erat

Jcrusalem quasi teslam contrivi

Temsufli-

plum
tunc

inimicis et hostibus tradidi;
,

cum aulem

post

cienlem illatam peenam
et

humanitatem exhibere oportuit,
con^truxi:

tcmplumet urbempristinispraestanliora
,

quoe olim contrita fuerant

ceu lutum

figuli,

ad meliorem

iormain reducens
«

et

renovans.

Quoniam

sic dicit
,

Dominus Deus

,

sanctus Israel

,

qui

ifecit ventura

interrogatc

me de
,

filiis
J .

meis ,ct de operibus
»

«manuum mearum
quivis

praecipile

mihi

Erudiatur itaque
indutus corpore,
,

homo de

terra

sumptus
si

et terreno

nihil difFerens a luto

cum

creatore suo comparetur
,

ne

audeat Dei dispensationi contradicerc

neque providenlia;

rationem culparc.

Nam

multi queruli homines sunt, qui
:

Criminari et arguerc audent his verbis
principio ad vitam trr.nsire
?

Quid necesse

fuit a

modo conduntur? Quid hujusmodi rebus opus ? nam hoc fieri modo par erat. A erum ad eos spectat illud « Ya\ Inlerrogate mc de flliis » meis, et dc operibus manuum mearum praecipilc mihi. »
Cur haec
tali
,

Filiorum nomine intelleclu pracdita
tia significatur;

ct ralionabilis

suhstanpar-

operibus autem

manuumejus, mundi
in ea

tcs declaranlur.
«

Ego

feci

lerram, et
,

hominem
astris

:

ego
2
.

manu mea
»

nfirmavi ccelum

ego omnibus

mandavi

Quaenam
su-

igilur hic culpandi causa?

Qualem pulchritudinem non
proesentis

perat, aut qualem magnitudinem non operit et excedit?

Quomodo
tum,
et

haec

non conferantur ad
neque

mundi ornaquippe
in

ad

commodam hominum vitam?Tcrram
,

non deserlam condidi

inulile

elementum, scd
,

domicilium hominibus. Quapropter reliqua animalia plantas ad usum et minislerium hominibus appnravi
: '

et

ccn

J«a.,

xix

,

11.

*

[|>,

,

i2,

COMMENT.

IN

HESAIAM

,

CAP.

XLV.

2^7

lumaue

firmavi

,

et astris exornavi

:

quibus prcecipi ut con-

cinno et

harmonico motu procederent;
,

cum

ut terram

incolentibuslucerent
in dies
«
,

tum

ut essent in signa,in tempora,

menses

et annos.

Ego

excitavi

eum cum

justitia

regem

,

et
,

omnes

viae

»

ejus rectae. Hic aedificabit civitatem
pretio

meam
,

et captivita-

»tem populi mei reducet, non
»ait

neque muneribus,

Dominus Sabaoth *. » Quem aut qualem hic memorat? Cyrum Persarum regem dicet quispiam, cujus in praecedentibus meminit; ita utde illo diceretur « omnes viae ejus
,

,

«rectae;
»

»

sive

secundum Symmachumj
ratione civitatem

ejus rectas faciam. Et hic aedificabit

omnes vias civitatem meam. »
«

et

Nam
et

hic

quadam

Jerosolymam

aedifica-

vit, quia

volentem quemque permisit Babylone proficisci,

locum restaurare. Haec secundum historiam memoratus
qui ex regia stirpe oriundus
erat.

rex Persarum implevit. Alius vero quispiam dixerit, haec

de Zorobabele

dici

,

,

ex tribu

Juda
tus

et

ex successione Davidis

Imo vero
,

solus Chris-

animarum captivitatem reduxit
:

atque a

daemonum
«

errore servituteque liberavit

idque fecit, non pretio ac
,

muneribus

:

quod etiam docet Apostolus dicens

,

Gratia

» salvi facti estis.
«

Sic dicit

wnegotiatio
»

sibunt
nicis
:

,

et

Dominus Sabaoth Laboravit ^Egyptus et iEthiopum et Sabaim viri excelsi ad te tranlibi servi erunt et post te sequentur vincti ma,

,

,

,

»

et transibunt
:

ad

te

,

et

adorabunt

te; et in te

preca2

«buntur

quia in te Deus est, et non est Deus praeter te
ait idololatriae

^Egyptum

errore laborasse

,

quando diabolo
:

et ministris ejus doemonibus subjecta erat

attamen a
:

la-

bore recreandam /Egyptum esse pollicetur
idololatriae

qua totum
excelsi.
»

genus subindicat.

«

El Sabaim

viri

Queis
1

significare videtur barbaras
,

quasdam immanesque

Isa.

xl, i3.

2

ld.

,

14.

XXIV.

3*

2-38

EUSF.BII

PAMPHILI
,

gentes, extrema terrae incolentes
ibre

quas Christo subditas
«

valicinatur

;

quare subdit
es

,

et

post te sequenlur

»vincti manicis.
»

Tu enim

Deus

Israel salvator.
:

Confun-

dentur et erubescent omnes adversarii ejus
in confusione.

et

ambula*.

»bunt

Innovamini ad

me

insulae
,

»

Quo-

modo

confusioue et pudore repleti sint onmes
,

qui variis

temporibus adversarii fuere

ipsique populi ex circumci-

sione atque ex gentibus universi, qui contra Ecclesias ejus

persecutionem

excitarunt

,

ipsis

operibus

magis

quam

sermone declaratur.
«
»

Israel salvatur a
,

Domino,

salute aeterna
in
,

:

non confun2
.

dentur

neque erubescent usque

aeternum

»

Haec

porro conjunctim postea de Apostolis
gelistis Salvatoris nostri
ille
,

Discipulis et

Evan-

dicuntur
:

:

ipsi

namque

erant Israel

qui salute donatur

ac

eorum opera plerumque meillae
«

moratae insulae renovatae sunt. Erant autem
siae
»

Dei EccleSic dicit
terfecit

quae

ceu mari
,

vitae

malitia
:

ambiuntur.

Dominus

qui fecit coelum

iste

Deus, qui ostendit
eam. Non frustra

»ram,

et fecit

eam,

ipse distinxit

»eam, sed ut habitaretur plasmavit eam. Ego sum DomiHis docetur, non ignorandum » »nus, et non est alius nobis hominum genus magno apud universorum Domi3
.

,

num Deum

in

honore habilum esse
,

:

quare ipsum salutai
iis,

vocatione dignalus est

necnon omnibus

quae in prae-

senti prophetiapromiltuntur.

Quemadmodum enim

ccelum

ad Angelorum sanclorumque spirituum domicilium necessario
,

atque ad universi ornatum constitui;
,

ita et terrae

elementum
ralionabili

non

in

vanum neque
et

inutiliter condidi; sed
,

ipsum ad habitaculum

commorationem eorum
,

qui ibi

modo
,

conversaturi erant

adornavi

,

qui sane
,

cognoscendo Deo

ac religiose vivendopares erant

utpote

ad imaginem Dei condili. Sicut igitur Angeli in ccelo mi2

1-.'

.

.

m.v, i5 et 16.

'

Ib.

,

17.

3

lb.

,

f

COMMENT.
nistri

IN

HESAIAM

,

CAP.

XLV.

20()

Dci sunt;

ita et

homines

in

terra

sub

Dei cura

degunt.
«

Non

in abscondito locutus

sum, neque
,

in loco terrae

Non dixi semini Jacob vanum quaerite. Ego »sum , ego sum Dominus qui loquor justitiam et an» nuntio veritatem * » Quoniam enim omnis terra, et qui
«tenebroso.
, ,

in ca sunt

homines

,

mei sunt

;

ideo, inquit, verba
:

mea

non occulta neque
efferens,

in tenebris latentia reliqui
feci;
ita

sed palam

omnibus nota

ut salutare

Evangelium
est

omnibus gentibus praedicaretur. Hac sane, ut palam
Evangelicae praedicationi tantum conveniant.
eloquia
si
,

Nam

Moysis

quis expendere velit

,

ea occulte prolata depre,

hendat

Hebraica

scilicet lingua

characteribus propriis
si

,

neque apud omnes
qua
in solitudine
,

cognilis.

Quinetiam

quis perpendat

quam

invia et inaquosa lex Moysis tra-

dita fuerit, plane inveniat

eam

in loco

terrae

tenebroso
Ghristi:

pronuntiatam

fuisse.

At non pari modo Evangelium
2

nam
«

«

in

omnem

terram exivit sonus
terrae

»

Apostolorum ejus,
»

et in fines orbis
,

verba eorum.

Omnibus autem

omni voce, characteribusque singularum gentium traditum est, ut in omnium gentium auditum veniret.
linguis
«

Congregamini

et venite

:

consulite simul
,

,

qui salva-

«minide gentibus. Non cognoverunt
«sculpturam suam,
et qui

qui porlant lignum

precantur deos non salvantes.
3
.

»Si annuntient,accedant, ut cognoscantsimul
ait
,

»

Etenim

primum

illos

per Evangelicam praedicationem vocavi
,

regnum coelorum promisi quasi in mercedem eorumergame fidei pollicitus; ut ne putent se fruslra piam religionem sectari. Quare vitam aeternam promisi, et bona « quae oculus non vidit 4 ,» et caetera. Quoniam vero Deus sum loquens justitiam et annuntians veritatem,pro
ipsisque primis
,

aequi et boni ratione, post illos universos
1

etiam homincs
xlv, 21.

Isa., xlv, 20.

2

Psal.

xvm

,5.

3

Isa.

,

260
ad

liUSEBII

PAMPHILI
,

me

vocavi

:

et

jam hinc omnibus praedico
ex gentibus
fecit hsec

»

Congrega1

»ruinietvenite,censulitesiinul,quisalvamini de gentibus

Viden'quomodo
advocet.
i

illos

,

qui salutem exoptcnt,

Quis audita
,

ab initio?

»

Cum

enini

verum Deum cognoscent, cujus deitntis magnum argumentum illudest; quod hsec per Prophetas suos
juxta accesserint
praenuntiarit, et ab initio id ad aures nostras declaraverit.

«Tunc annuntiatum est vobis, Ego Deus,
»

et

non

est aliusprae-

ter me.

»

Iis

qui in terra sunt laqueosparantes daemones mali

gni,fraudisfallaciaequesuaeofIicinam admoveresatagebant
se futura

nossesimulantes ac posse seillaenuntiare

iis,

qui

ediscere velint, certo tempore multos dolocireumvenerunt.

Namin urbibus et regionibus oracula, divinationesitemfalsae,
ubiqueerant, ominationes, necromantes,et quiex lerra lo-

quebantur,engastrimythi, alphitomantes, sive qui e
vaticinabantur
,

farinis

atque ut

summatim dicam, mendacibus
praedixi,

et

impostoribus replebatur orbis. «Justus etSalvator non est
«praeter me.» Vaticinatus

aequitatis rationem omnes sum ideo gentes ad eam quae penes me est^ salutem evoco. Viden' quomodo communem gentibus omnibuspraedicationem an-

Salvator

,

sum et secundum

quoniam justus

et

,

nuntiet? Inquo planeChristi gratiae magnitudinem videas,
quae ad

omnes
in

terrigenas prevadat
et

:

al
,

enim universa

terra

perfidem

eum, ad salutem

vitam

quasi sagcnacapta,

deductaest.
«

Per memetipsum juro
:

,

Si

non egrediatur de ore meo
,

»

justitia

sermonesmeinonavertentur .» Quisermones
,

nisi

queis dicebat
»

«

Convertimini ad
,

me,
2

et salvabimini

,

qui

abextremo

terrae estis

quia mihi curvabitur

omne genu,
tan-

»et jurabit omois lingua per

Deum


,

nonJudaeorum
quo
nihil

tum, scd etiam reliquarum gentium
fuerit.
'

bealius

Hujusque prophetiae complementum
.

in Christi

Do-

[m.

xr.v,

'}.r>..

'

Ibid

.

^3

c

\.

GOMMENT.
mini adventu
Ecclesia per
fuit.

li\

HliSAlAM

,

CAP.
,

XLVI.

2()1

Post illum enim

populi omnes in ejus
in

totum orbem congregati, Deo

precando

genuaflectere didiceruntretsi id Judaeifaciendum esseignorent.

Et jurabit.

Nam
in

qui

me Deum

noverunt in omnibus

gentibus,quavislinguaetsermone, sivebarbaro,sive Graeco
in juramentis

me
«

testem assument, qui eorum dictis
,

iidem faciam.

Dicens

justitia et gloria

ad
1
.

»et confundentur

omnes qui separant

se
:

»

eum venient Omnes homi-

num
det
:

virlutes talem nanciscentur finem
,

et
,

omnis fortitudo
ad ipsum acce-

hominum
accipient.
»

qui pro pietate concertaverunt
illi

atque tunc
«

fructi.m laborum

,

et virtutis

proemium
glorifi,

A Domino

justificabuntur, et in

Deo

cabitur
,

omnc semen

filicrum

Israel 2 . »

Et vide mihi

quoeso
dixit,
lii

sermonis accuratam rationem: non enim Israel,
Israel.

neque semen Israel; sed semen filiorum

Fi-

porro Israel erant primi salutaris Evangelii prsecones
justitia et gloria

quorum semen et successionem
esse dicitur.

donandam

CAPUT XLVI.

«

CeciditBel, contrilusest Dagon. Facta sunt sculptilia
bestias et in

»

eorum in

jumenta 3

.

»

Bel idolum erat

,

sic a

Graecis dictum,

eumdem,

ut aiunt,

quem

ipsi

Saturnum
,

appellant

,

quem

tanta stoliditate veteres colebant

ut ipsi

carissima sibi jugularent, ac sexcentas alias
'

hominumvic-

Isa.

,

xlv ,25.

a

Ib.

,

26.

3

Id.

,

xlvi

,

1

26

9.

EUSKBII PAMPUILI
ipsi

tlmas

oinnibus in locis ofTerrent. Dagon item simulascilicet

crumerat alienigenarum, Ascalonitarum
sium quos ubi speciatim memoravit
:

etGazen-

,

deinde generatim de

omnibus ubique

diis haec

subjungit
»

,

«

Facta sunt sculptilia
videre est in tota

»eorum
."Egypto

in bestias et
,

injumenta.

Quod

ubi omnia ferarum ac jumentorum

genera ut

daos venerari solent.
«

Portatis ea alligata

,

quasi onus laboranti, deficienti,
:

»

et sitienti;

nec valenti simul

qui non poterunt salvari a
1
.

«bello. Ipsi vero captivi abducti sunt
tris

»

Ha3c reipsa nos-

temporibus ad litteram evenerunt
,

:

ac

secundum

intel-

ligendi rationem grave
,

durum et diabolicum onus; idolorum scilicet erroris hominum animis impositum erat. « Audite me domus Jacob et omnes reliquise Israel qui
, ,

Bportamini ex utero

,

et

erudimini

a

parvulo usque ad
vocat
,

»senectutem
Israel

2
.

»

Sed neque Jacob
scilicet

ipsos

neque

nominat; sed solummodo
,

domum

Jacob, ob carnis

cognationem
piam,
(i

et reliquias

,

supervacaneum quidego sustinebo
et

et faecem Israelis.
,

Ego sum
,

et

donec senescatis cgo sum
.

:

n
n

vos

ego feci, et ego dimittam

ego suscipiam

salvabo
,

vos.

Cui

me

assimilastis? \idete, excogitate qui erratis

»et qui confertis
atera
:

aurum ex marsupio,
,

et

argentum

in sta,

statuent in pondere

et

conducentes aurificem
adorant
illa.

fe-

»cerunt simulacra,

et inclinantes se

Tollunt
,

»humero et ambulant. Si vero ponant illud in loco suo »manet, non movebitur et si quis clamaverit ad ipsum »non exaudiet a malis non liberabit eum » \osvero cogitate in quantam Dei inimicitiam et impietatemdeci:

,

3

:

.

deritis,

dum

iis,

qui vere

dii

non sunt,

me
esse

similem
,

fa-

cere

,

et

deitatem

meam nihili
Ib. ; 3.

pendere ausi

estis
:

menti
1

estis

me

inanimatae materiae
J

parem
ct 7.

comaurum et
ac

I»a., xxiu, 9.

3

Ih..

\.

5, 6

COMMENT.
ar
r

IIN

MESAIAM

,

CAI».

XLVI.

^65

entum ex pacto congregantes , hominumque manibus quae adorare non erubescilis; cum taidola fabricantes
.

men neque ambulare
humeris gestentur
,

,

neque

se loco
,

movere valeant scd
;

et ab aliis

agantur

ita

ut

neque audiant,

neque sese

tueri possint. His

me quoque

similem esse cogi-

tastis,utpote animis obcaecati.
«
»

Mementote istorum,
quia ego

et ingemiscite. Poenitentiarn agile
3

qui erratis. Convertimini corde
:

et

mementotc priorum
est alius praeter

a
:

»saeculo
»

sum Deus

,

et

non

me

annuntians novissima antequam sint; et simul complen»

»tur\
phetas

Hoc maximum hominibus testimonium per Promeos praebui cum futura vaticinatus sum et quae
, , ,

diuturnis postea temporibus ventura erunt prsedixi
ribus executus sum.
«

ct ope-

Et

dixi

,

omne

consilium
;

meum
»

stabit,et

omnia

quae-

»cumque
in futuris

deliberavi faciam

atque iterum ea complebo

temporibus; etquaecumquedeliberavi acdecrevi,
;

congruenter evenient

me

dictis

meis finem

et
,

compleevocans

mentum
feruntur
ritus
,

statuente

:

idque quo tempore lubebit

ministros meos, qui avium
,

volucrumque
,

instar per

aerem

angelicas dico virtutes

et administratorios spi-

in

ministerium missos.

«

Yocans ab oriente voluDuxi eum
et

»crem,
»

et a terra

longinqua, de quibus deliberavi locutus
,

sum

:

et

adduxi

creavi et feci.

,

prosperum
quae

»feci iter ejus.
»

Audite

me

qui periistis corde, qui longe

estis a justitia.

Admovi
2
.

justitiam

meam

,

et

salutem

,

»ame
»

est

,

non tardare faciam. Dedi

in Sion salutem fe-

raeli in
'

gloriam
et

Isa.

,

xlv, 8, 9

10

*

Ib.

,

1

1

\i cl i3.

*i64

EUSEBII PAMPHILI

CAPIT

XLVII.

Descende sede super terram virgo
, ,

filia

Babylonis

* ..»

Hic ceu personam

quamdam regnum eorum
:

alioquitur

,

quod etiam quod
que juvenis

filiam Babylonis vocat

virginem item vocat
,

virginis instar,

ornamentis et decore fulgeat
ac existimari. Hinc

velil,

et puella videri

eam ccu

in subiimi loco

sedentem

,

surgere jubet ac de throno suo
,

descendere
,

,

atque humi sedere
illa

ac turpitudinem revelare
«

suam quam ex
» »

in deterius
:

mutatione patietur.
accipe
,

Sede
fa-

in terra

,

filia

Chaldaeorum
2. »

molam,

et

mole
,

rinam. Revela operimentum

tuum detege canos denuda
,

»tibias, transi fluvios
luptate
,

Deposita, inquit

regia

illa
,

vo-

ancilla? instar aerumnosae ac mola? servientis
tuis te apparato.

ad
,

serviendum dominis

Acceptaque mola

molc

ibi

,

hac dura

et

laboriosa servitute

cum

pristina

voluptate
i

commutata

****.

sum contra populum meum, contaminasti hae»reditatem meam. Ego dedi eos in manum tuam tu vcro
Iratus
:

»

non

dedisti eis
,

misericordiam

3
.

»

Haec quippe erat discitemporis, et
a ju-

plina tua

qua erudiebaris

a principio

ventute tua****.
1

Isa.

,

xlvii

,

1

.

,

Ib.

,

a et 5.

~

3

Ib.

,

6.

COMMEIST.

1H

HESAIAW, CAP.

XLVIII.

'iG5

CAPUT

XLVIII.

«

Audite haec domus Jacob, qui vocamini nomine Israel,
qui juratis
,

»et existis ex Juda,
»

in

nomine Domini Dei
veritate
,

Israel

,

qui recordamini
:

non cum

neque
,

cum
super

»justitia

qui adhaeretis nomini civitatis sanctae
constabiliti estis
:

et

»DeumIsrael
iilli
1
.

Dominus Sabaoth nomen
incolis

»

Postquam ea quae Babyloni, ac

regibusque
prac-

ejus eventura sunt praenuntiavit,
missis verbis coarguit dicens
:

Judaicum populum
sis.

quod penes me j ustitia
tu auxilio dignus

sit,

hsec

Chaldaeis inferam,

non quod
,

Et haec

praedicere occupavi

antequam

res eveniant, praescientia
et

divina vaticinatus; ut

postquam ad rem

terminum de,

ducta fuerint ea

,

qua3 contra Chaldaeos praedicta fuere
,

ne

horum causam
»

iis

quos deos arbitraris, adscribas.
,

«Priora adhuc annuntiavi

et

ex ore
,

meo
,

exierunt

,

et

auditum factum
et

est

:

repente feci

et venerunt. Scio quia

»durus es,

nervus ferreus collum tuum

et frons tua in te.

»aenea. £t annuntiavi tibi vetera,

antequam veniant
,

«Auditum
»

tibi feci,
2

ne forte dicas
.

sculptilia et conflatilia

mandaverunt mihi
,

»

Ne

forte rebus evenientibus, te ipse
,

decipiens
effecisse.

putes eos quos errando deos arbitraris
ha3C praescientiae meae
utilitatis
,

ha^c

Verum

non

latent, te

ne

ex his quidem verbis quidpiam

percepturum

esse.

Verumtamen
1

clementia motus
,
i

mea etiam nunc
(\

testificor,

Isa.

,

xlviii

et 2,

*

Id.

,

3

,

ct 5.

«2

66
tibi

EUSEBII PAMPIIILI
ea
,

ac annuntio
turis
« »

quse Babyloni et Ghaldaeis te oppugna-

eventura sunt.

Audistis

omnia

,

et vos
,

non

cognovislis.

Sed audita

tibi

feci

nova ab hoc lempore quae futura sunt. Et non
et

dixisti

»nuncfiunt et non olim,
»ea.
»
» »

non

in pristinis diebus audisti

Ne

dicas
,

,

etiam cognosco ea. Neque novisti, neque
a principio aperui tibi aures
,
;

scivisti

quando

novi enim

quod pra?varicans praevaricaberis
utero vocuberis \
»

et iniquus

adhuc ab
haec
utili-

Neteipsum

decipias: nedicas te etiam
:

ante propheliam
notilia?
latis
»

meam

haec scivisse

nam unde

tibi

Caeterum persuasum hobeo
accepturum.
«

te

ex hisce verbis

nihil

Propter

nomen meum ostendam
te
;

tibi

iram

mcam
te
2
.

,

et gloriosa

mea inducam super
te, sed
tibi

ut

non

«destruam
tiam

»

Attamen non propter

ob clemen-

meam jam

hinc praedixi et oslendi
tuis

futura, atque

perniciem inimicis

obvenluram, omni modo occasione-

que utens ad salutem tuam.

«Ecce vendidi
»

te,

non propter argentum
:

:

erui

autem
,

te

de fornace mendicitatis

propter
,

me

faciam

tibi

quia

»

nomen meum profanatum est et glorhm meam alteri » non dabo. »Non ob argentum vendidi te, sed ad utilitalem tuam id efFeci, ut hoc modo ad sanam mentem redu3

caris

:

quoniam vcrbiset monitis allalam institutionem non
Inimicis autem non argenti gratia vendidi le;
:

admisisti.

sed peccatorum et impietatum tuarum causa
tis

nam

pecca-

vestris venditi estis.

Attamen ne

ita

quidem vos inimi-

cis servire

permiltam; sed iterum redimam, et, ceu ex
,

fornace mendicitatis
eripiam.
«

ex

illa

calamitate Babylonica ilerum

Audi
,

ine, et et

Jacob

,

et Israel

quem ego
,
:

voco.

Ego sum

»

primus

»terram,
'

sum in saeculum et manus mea fundavlt vocabo eos, et dexlera mea firmavit coelum
ego
ct 8.

Isa.,

xi.vm, (),;

Ib. ,9.

3

Ib.

,

10 et 11.

COMMENT.
slabunt simul
*. »

IN

HESAIAM, CAP.
,

XLVIII.

2C7

In his eos evocat
,

qui bcne se gerunt

postquam

in praecedentibus alios

qui apud ipsos male au-

diebant, evocaverat.

Verum

hic praestantioribus loquitur,

quos «vocatos

»

appellat.
:

Nam

lunc quoque erant multi vo-

cati, pauci elecli

memorati porro homines non electi, sed tantum vocati erant. « Et congrcgabuntur omnes et au

,

»dient. Quis ipsis ha3C annuntiavit
tutes ut jubenti

2

?

»Nam

prredictae virin

gregatae, stant
libri

Domino parent; quineliam ut ejus sermonem audiant.
,

unum

con-

Id sane initio

declarabat his verbis

«

audi ccelum et auribus percipe
,

»terra, quia
«

Dominus locutus

est


,

»

tuam super Babylonem ut auferrem semen Chaldaeorum. Ego locutus sum ct ego
Diligens te feci voluntalem
,

»

vocavi.

Adduxieum prosperam
,

feci

viam

ejus.

Adducite

»ad me,
»

et audite haec
:

,

non ab

initio in

abscondito locu-

sum cum fierent ibi eram. Et nunc Dominus Domi»nus avertit me, et spiritus ejus. Sic dicit Dominus, qui «eruit te sanctus Israel Ego sum Deus tuus, ostendi tibi, » ut invenires viam in qua ambulares. Et si audisses mantus
, ,
:

,

»data mea, fuisset et quasi fluvius pax tua, et justilia tua
»

ut fluctus maris

:

et fuisset quasi

arena semen tuum, et
:

»

neque nunc exter»minaberis,neque peribit nomen tuum in conspectu meo.
fructus venlris tui sicut pulvis terrae
»

Egredere ex Babylone
ditatis

,

fugiens a Chaldaeis.

Vocem jucun:

extremum terrae dicite libe» ravit Dominus servum suum Jacob \»Quamobrem, cum jam hinc pollicear me uon exterminaturum te, neque nomen tuum deleturum esse, dixi tibi, ut exires de Baby»

annuntiate usque ad

,

Ione, dimissus ac liber ab inimicorum metu. Accepta au-

tem ad propria revertendi
ter
1

potestate, ne supine et oscitandiligentia.
3

viam capesse
Isa.
i(3,
,

,

sed

cum omni
a

Nam

4

occurret
,

xlii,

12 ct i3.

Ib.

,

14.

Ib.

,

1,

1.

Ib,

xlvii

,

1

5

j

17, 18, 19 ct 20.

2

68
vo\
laetitiae,

EUSJiBII

PAMPHILI

libi

quam

vcl

jam hinc audias
,

:

quinctiam

omnes

qui sermones

gaudebunt. Et hsec

meos audierint dc salute tua una quidem secundum historiam, non re
tempore gesta sunt
,

ditus ex captivitate Babylonica

cum ii,

qui a

Cyro

et

Dario Persarum regibus libertate donati fue-

rant, reverterunt. Acsecundumintelligendi rationem,
in historia

cum

ad litteram reperiri nequeat petra
,

illa

aquas

cmittcns in reditu populi
captivitate in

dicemus

in

iis

qui a spirituali

perpetuum

libsrati sunt,

de quibus Christus

dicebat

,

«

Evangelizarc pauperibus misit
»

me

,

praedicare

«captivis dimissionem,

veram deprehendi promissionem.

His quippe
«

ipsis

Apostolicus ex vera petra potus instillatur

Petra autem erat Christus,

»si sitierint,per
»

secundum Apostolum. « Quod desertum ducet eos aquam ex petra edu»
: ,

cet

illis.

Scindetur petra
est

et fluet
,

aqua

,

et bibet
3
.

populus

«meus.

Non

gaudium
alia

impiis

dicit

pie agentibus,
laetitia,

omnis a Deo adest

Dominus «Etenim voluptas gaudium et
,

necnon

omnia

,

quae in promissis habentur;

impiis vero nulla promissorum ratio habetur.

CAPUT XLIX.

«

Audite

me insulae

,

et attendite gentes

'. »

Aperte

signi-

ficat
vis

senon Judaeos

in praesenticompellare,
,

neque ad quas-

obvias insulas verba facere

sed ad gentes et ad Dei Ec

clesias in

medio gentium
sic legitur,
x
i
.

positas.
«

Quapropter secundum

Symmachum,
1

Audite
'

me

insulae, et auscul-

Lnc

,

iv,

i8.— 'lCor.

?

Isa.,

xLvn;,ai ct22.

4

Id, xlix, I.

COMMENT.
»

IIN

HESAIAM

,

CAP.

XLIX.

'iG(>

late «entes.

»

Quicl igitur Ecclesiae suae declarare expetat,
*

ita

subdit.

«

Per multum tempus stabit Dominus.

Ac

pri-

moobservandumest,
exorsus est

haec et quae postea subsequuntur, ex

persona Domini proferri. Ubi ipse Dominus, qui sermonem
,

quae adjiciuntur quasi de alio dicta declarat
fatelur, et

:

imo eliam sese genitum esse
quentibus aperit.

multa

alia in se-

Ne jam

,

inquit,

dum

haec eloquor, ver~
:

borum efFectum
tiantur eveniant.

vos visuros esse sperate
,

nam diuturnum
enun-

intercedet tempus
«

antequam ea quae

in prophetia

Ex

utero matris meae vocavit

»meum.
nisi

»Idediscite, gentes et vos insulae.
,

nomen Quidnam illud,
antequam ego
utero gestarer,

quod Dominus omnium dominator
,

vel

Dominus ad homines accederem
,

et

dumin

me vocaverit mihique nomen indiderit? Quia quemadmodum ipsi soli jam notum illud est; sic et vobis ipsis, omnibus

nempe gentibus, suo tempore manifestum erit. « Et posuit os meum ut gladium acutum \ » Sed etiam idem Deus et pater, mei ista loquentis Dom. os posuit ut
et

gladium acutum, ac tenui ad separandos
eos
,

sequestrandos

Deo digni sunt ab iis qui non pari modo se habent. Quod eliam ipse in Evangeliis testificabatur dicens pacem mittere super « Nolite putare quoniam venerim 2 » lerram et caetera. Et sub tegumento manus suae absconqui
,

,

,

,

»

dit

me

;

posuit

me

quasi sagittam electam
»

,

et in pharetra

»

sua abscondit me.

Occultam ac multis hominibus

la-

tentem ceconomiam
Sicut autem linguam
se
a Patre

sui in carne

adventus his subindicat.
;

suam gladium acutum vocavit

itaet

sagiltam electam positum fuisse testatur; ut
,

quoties vellet feriret eos
sent, qualis erat anima
»

qui hujusmodi spiculo digni es,

illa

quae dicebat, «Quia vulnerala
,

amore ego

3
.

»

Gaeterumhanc sagittam

quasi in pharetra

et sagittarum theca
1

Deus Pater reposuit; ne illam omnes
Mattfi., x, 34-

Isa.,

xux,

2.

*

3

Caift.

,

u,

i.

ZJO

EUSKBII PAMPHILI

viderent ac aestimare possent, dignistantum exceptis. Con-

nomine usus est. Phareti am vero et sagittarum thccam neuliquam aberres si dicas esse carnem quam Dei Verbum apud hosentaneae
sagittoe
,

autem ad

vocabulum

pharetrae

,

,

minesperegrinans assumpsit. His modis instructo mihi,qui
haec loquor
»

Domino

,

Deus

et Paler dixit,

«

Servus meus

es tu, Israel,et in te gloriabor

\

»

Quia enimex utero ma-

tris prodiisti, et

ortum ex semine
in

Isracl tulisti;
,

non

alio in

genere
edidisti

,

neque

alienigenis

gentibus

incarnationem

;

sed in Israele ex semine David ex tribu Juda
ortus
,

secundum carnem
carisj et servus
,

jure et ipse

quoquc
,

Israel voet
si

quia servi

formam

accepisti
,

uni-

genitus

sis

Deus. At hic, ut in prcecedentibus

filii

quidem

vocat

:

filii

nomen

tacet

,

servumque nomen adventui
,

suo

,

et

gratiae

per ipsum hominibus omnibus revelataj
,

reservans. Deinde

quod nemini unquam servorum con
,

*

cessum

est

,

id per te

inquiet

,

peragetur
:

:

nam
, ,

in te

gloriabor. Haec

quidem Deus
,

et Pater
,

Ego vero
respondi

qui haec

dico

,

Dominus
in

his auditis verbis
,

ita

Et quo-

modo

me

gloriaberis

o Pater!

cum

multis laboribus
,

doloribusque pro salute

hominum
illis

perfunctus

nihil perfe-

cerim? multi namque ex
atque in primis Judaei
h
:

in incredulitate
,

manserunt;

quare dico

«

Sine causa laboravi

in

vanum

et in

nihilum dedi fortitudinem meam. Prop-

»terea judicium
»

pectu Dei mei.

Domino et labor meus in consEt nunc sic dicit Dominus qui formavit me
a
,

meum
sibi
,

»ex utero servum
»

ut

congregarem Jacob ad eum
2
.

,

et

Israel;

congregabor
erit

et glorificabor in
»

conspectu Domini

wetDeus mens

mihi fortitudo
,

Etiamsi enim homi,

nes non recte agant

nec ex laboribus meis
,

quos ipsorum
;

causa perpessus
iis,
'

sum

dignam

utilitatem accipiaat
,

at

ego

quae penes
I>a
.

me
"

erant, perfunctus
f\

in

conspectu Dei

xi.ix ,3.

Ih.

ct 5.

COMMENT. IN IIESAIAM

,

CAP. XLIX.

yjl
iis,

mei paternam explevi voluntatem
circmncisione sunt
,

:

quamobrem
et

qui ex

primum salutarcm
qui formavit

paternam grautero servum
is

tiam praedicavi.
sibi
,

Nam

me

ab

et

ex Israele corpus
prioribus gratiam

ut
et

ipsis

meum meam

concinnavit,

voluil

praBdicarem ut Jacob

Israel

ad
,

eum congregarem.
inlraveritis
d
.

Jure itaque haec mo-

nita tradit
»

«

In viam genrium ne abieritis, et in civitatem
:

Samaritanorum ne
perierunt
,

ite

potius ad oves
,

,

quae

»

domus

Israel

»

Patri ergo placuit

ut ad con-

gregandum Jacobet
unde
aitj

Israel,
»

adhomines transitum facereui

Ego vero incredulitatem et duritienrlsraelis conspicatus, jam pridem dixi: « Sine causa »laboravi in vanum et in nihilum dedi fortitudinem me«In tegloriabor.
:

»am. »In
»

aliis

quoque idipsum declarat

his verbis,

«

Qikt
2

utilitasinsanguinemeo

dum

descendoin corruptionem
,

Sola quippe mihi ea, quae ab ipso est
ipse

gloria servatur
et

,

et

quidem
,

estfortitudo.

jus opera

virtutis ejus

Admiranda enim argumentumerant.

stupenda c-

«Et
»

dixit

mihi

,

magnum

est libi ut voceris

puer meus,
3

utstatuas tribus Jacob, et dispersionemlsraelconvertas

Nam

revera

maximum
acceperit

erat Salvatoris nostri opus
,

,

quod
su-

formam
bierit.

servi

et

humanam generationem
sit,
,

Causa porro cur Salvator servus effectus

haec

erat; uti scilicet Iribus Jacob statueret
Israelis converteret.

et dispersiones
,

Ideo

ipsis

primum
,

praedicabat

qui

animis captivi erant, dimissionem

et caecis visus reslitu-

tionem. Quoniamilligratiamnonsusceperunt, consequenler
diciturpostea
»
:

«Ecce posui teintestamentum generis,

inlu-

cem gentium; ut sis in salutem usque ad extremumterroe.)) qui eruit te, Deus Israel \ » Ipse « Sic dicit Dominus namque qui olim Israel eruit de manu ^Egyptiorum vo,
,

,

bis
'

quoque gentibus
Luc.
,

haec annuntiat, et praecipit dicens,
,

ix,

3.

a

Psal.

xxix,

10.

'

Iea.

,

xux,

4

Ib

>

j

2^2
«

ELSEBII PAMPHILI

Sanctificate

cum

,

qui despicit

enim magis

illc

sese humiliavit

animam suam; » quanto usque ad mortem et mor«

tem
»

crucis

,

lanto magis

vos

ipsum celebrate.
adorabunt
,

Qui

est

abominalioni gentibus, servis principum. Reges videbunt
et

»eum,
»ter
»
ii

consurgent principes
,

:

et

eum propet elegi te
:

Dominum

quia fidelis est sanctus Israel
»

e servis principum;

id est,

malignorum dsemonum nam

qui ab ipsis in servitutem redacti sunt, in Christum Dei

blasphema dicta proferunt. Tpsum autem abominationi habent, traducentes, irridentes ac vilipendentesmortemejus.

At vos quos sermo compellat
et gloria afficite
,

,

eumdem ipsum
«

sanctificate

quoniam

ipsi

omne genu
:

flectetur coe-

wleslium

,

terrestium et infernorum

et

omnis lingua conin gloria est Dei

»fitebitur., quia

Dominus Jesus Christus

«Patris ,»
ejus
,

1

quando veniet

in gloria Patris sui

cum
,

Angelis

et sedebit in

throno gloriae ejus judicans vivos et
propter
,

mortuos.

Tunc enim omnes ipsum adorabunt
illo

Dominum Patremejus,
elegit

quia fidelis est sanctus Israel
«

qui

eum. Pro
te. »

autem,

et elegi te,

»

Symmachus

habet,Elegit

Haec itaque gentibus tradita sunt; quae

vero subjiciuntur, de persona Salvatoris praenuntiantur
cui etiam propheticusSpiritus ex persona Patris
ait
,

«

Tem»

»pore accepto exaudivi te,

et in die
,

salutis adjuvi le.

Mirum autem
»

in

modum

dicitur

«

Tempore accepto exau-

divite;

»

illud

porro erat tempus resurrectionis ejus.

Nam
, ,

passionis
» »

tempore clamavit Servator
2

his verbis, «Eli, Eli

lamma Sabacthani
ut quid dereliquisli

? »

id est

,

«

Deus meus, Deus meus

me ? » Quin
vidit, ait,
»

etiam precatur his verbis

,

a

Pater,

si

possibile est, transeata
«

me

calix iste
si

3
:

»

deinde
hic

ut

abnuentem Patrem
fiat

Pater,

non potest

»transire,

voluntas tua.
,

Hanc

itaque orationem ad
,

tempus accipiens Pater
'

post passionem
,

et post desc<ii,

Philipp.

,

11

,

10.

2

Mallh.

Nxvn

,

/.

3

Id.

x*vi

.

3<) ef

|i.

C0MMENT.

IN

HESA.IAM

,

CAP. XLIX.

27O
signi-

sum
»

in
,

infernum
ait
illi
:

,

ipsum resurrectionis ejus tempus
te
,

ficans

«

Tempore accepto exaudivi
in

etc.

Et for

mavi

te

,

et

dedi te

testamentum

,

ut constitueres
»

terram, ct possideres haereditates desertas.

Tales erant
ani-

impiorum
mae
,

,

et multis

numinibus deditorum hominum
,

desertae a

Deo, ac vere destructae

secundum
et
iis

reliquos

interpretes.
«

Dicentem

iis

qui vincti sunt, Exite
1
.

,

qui in tene-

»bris, ut revelentur

Eramus enim aliquando fllii irae, et 2 »eramus aliquando tenebrae; nunc autem lux inDomino .»

Bona nuntia

profert iisqui ex pristinis

illis
:

vinculis

,

exque
viis

priscis tenebris liberi evaserant, dicens

«

In omnibus
»
,

»pascentur,, et in omnibus semitis pascua eorum.

Viae

semitaeque quas pertransierunt

illi

olim

Dei

viri

sunt

Scripturae divinitus inspiratoe, ubi pascentes

ii ,
,

qui pro
haec

missa tenent

,

divino et rationabili cibo fruuntur
,

bona

pascua nacti

etc.

«
,

Non

esurient, neque sitient, neque
sol.

»percutiet eos aestus
»

neque

Sed qui miseretur eornm
/Es~

consolabitur eos,et perfontes
et

aquarum ducet eos\»

tum
haec

solem, humanae
,

vitae

ardorem vocat, ac tempora,

riam ejus
,

quae apud homines lux aestimatur
,

usuram. Sed

inquit

non comburent
alii

eos.

M ulti
t

vero sunt fontes
vero novi Testain

Israel et fontes salutaris;

veteris

alii

menti.

«

Et ponam
,

,

ait,

omnem montem
in
et

viam

,

»

ut

nihil ipsis acclive

nihil

arduum asperumque
pascua
ipsis se
«

supcressel.

Quinetiam
»viam, et

omnem

semitam
,

positurum

esse pollicetur his verbis

omnem semitam
et

in

ponam omnem montem in pascua ipsis \ » Jam prius
intelli-

diximus tribus oportere modis Sion et Jerusalem
gere;

uno quidem humili

Judaico; altero autern

modo
super,11.

accipitur pro toto piae religionis instituto ex coaiitione et

conjunctione animarum intellecto;
1

alio
Isa.
,

demum,qui
xux
,

Isa.,

xlix, 9.


,

a

Ephes., 11,2.

3

10.


1

4 II).

XXIV.

S>74

l-USJ-BII

PAMPHIU
conversalione
est
,

nus est, pro
Apostolus,
» «

ccelesti et angelica
Illa

de qua
,

ail

autein

,

quas
1
;

sursum
,

Jcrusalem
ad Sion
2

libera

est, quae est

mater nostra

et

accessistis

montem

»et civitatemDei viventis,Jerusalem coelestam

Quibusad
i}>>n>

istum moilum se habenlibus praesens sermo,
,

piae religionis

instituto

,

quod olim apud Judseos
in

erat,

sed penes
in

deslructum,et ceu

exitium deductum,

genlium Eccleul-

siam mutatum fuerat, haec vaticinatur. Monles igitur,
pote ralionabiles
jubet.
,

de

hominum
illi

salute gauderc et exultare

Montes autem

fuerint animae, quae

adhuc quidem
sublimes

in terra vivunt, sed

virtutum exercitio
,

admodum

sunt; sive divinae etccelestes virtutes
iari
«
»

queis gaudero et lae-

praecipit.

Ecce

hi

de longe venient
3
.

:

hi ab

Aquilone
erant
,

et
nisi

mari

;

alii

de terra Persarum
,

»

Quinam

hi

superius

memorati
»montes

nimirum
«

qui e quatuor universi climatibus vo,

cati fucrant.

Laetamini coeli; et exultet terra
;

erumpanl

in laelitiam

quia misertus est Deus populi sni
'. »

»et huiniles ^opiili sui consolalus cst

ccelesle illud inslilutum oblivisci polest

,

Neque enim Deus exemploque uli-

tur nalurali

:

Quemadmodiim enim non
,

potest maler filiura
,

suum
biles

oLlivisci

et sicut
;

non

potest quae genuit

uteri sui

prolem non miserari

ita Geri

nequit

,

ut ego, qui rationa,

hominum animas
Dixit Sion

pro

filiis

meis constilui

piae reli:

gionis inslitutum in
ait
,

hominibus stabililum obliviscar

quare
obli-

«

,

Dereliquit

me Dominus

,

el

Dominus
sui, ut

»tus est mei.

Numquid

obliviscetur mulier

filii

non

wmiserealur parlus uleri suiPEtiamsi aulem horum oblita
» »

fuerit

mulier
.

;

ego tamen

tui

non oblivisear

,

dicil Donii-

nus

5

»

Queis aperte

significat
,

vcram Sionem

ruinae et

cxitio
'Gal.
6

obnoxiam non esse
,

sed semper manere et consis•.

iv
1

,

7.6.

2

II'»

.

s

i

.

-

3

[sa.

,

\li\, 12.

'

Itl

,

i3

Id.

,

\

el ij.

GOMMENT. IN HESAIAM
lcrc.

,

CAP.

XLIX.
,

2^5
ne deorsum

Itaque

si

quis

eam contemplari

cupiat

respiciat,

neque illam

in Palaestinorum regione perquirat;
:

sed audiat

Deum
»

sic

eam alloquentem
,

«

Ecce super ma-

»nus meas depinxi muros tuos
»

et in

conspectu

meo

es

semper \
,

Nam manus Dei
,

revera hujusmodi
et

urbem
,

sedi-

iicant

imo potius ipsam delineant

depingunt

quasi in

labella quae depingitur

ac divini instituti in animabus ho-

minum stabiliti positionem et loca, lineamentis designant. Quod etiam ipse quoque civitatis fundator et opifex videlicetDei Vcrbum, docuit his verbis, « Supra petram sedi,

»ficabo Ecclesiam
»

meam

,

et portae inferi

non praevalebunt

adversus
«

eam

2
.

»

Citoque aediiicaberis

,

a

quibus deslructa es
3
.

,

et qui te

»

desolaverunt egredicntur ex te

»

Quemadmoduin enim
sic

Judaei hujus excidii auctores fuere

,

rursum cx

illa

pro-

dierunt novi

aedificii arlifices

;

Apostoli vidclicet Salvatoris

nostri, Discipuli et Evangelistre,

quorum opera
te.

Ecclesia Dci

excitata
»

fuil. «

Leva

in circuitu oculos tuos, et vide
,

omnes

:

Ecca congrcgati sunt
,

et

venerunt ad
illis
,

Vivo ego

dicit

«Dominus

quoniam omnibus
illos

tanquam ornamento
:

»indueris, et circumpones
»

tanquam ornalum sponsoe
,

([noniam deserla tua et dissipala tua

et quae ceciderunt,
,

»nunc angustiora
»buntur
hacc
a te qui

fient prse habitatoribus

et longe arce-

absorbent

te

\

»

Mirari subit

quo pacto
,

tum quoad

spiritualcm intelligendi rationem
sint
;

tum
,

quoad historiam completa
P^hxstinse expulsa est,
csset.
'(

ncmpe cum gens Judaica
,

post fundatam Ecclesiam ex gcntibus

a sensili illa

urbe

quod

a

phu religlonis cultu delapsa

Dicent enim ad aures tuas
est
:

filii

tui

,

quos perdidisti

,

»Angustus mihi Iocus
'

fac mihi
xvi, 18.

locum
H

ut habitcm. Et
xlix, 17.

Isa.

xlix, -G.

2

^lauh.

,

Is^.

,

4

Tb.,

1

3 ct 19.

276
»

EUSEBII PAMPHILI
,

dices in corde tuo

Qnis genuit

niihi islos ?

At ego absque
?
J

«liberis, ct vidua.

Hos aulem quis
sola
,
:

enutrivit mihi

Ego
? »

au-

»tem

derelicta

sum

hi

vcro ubi erant mihi

Vice
or-

populi ex circumcisione

muititudo

magna tolum per

bem

in

Ecclesiam ex omnibus gentibus inducetur. Olim
in pernicie erant
ii
,

quippe

qui per salutarem gratiam ad
:

divinac religionis inslitutum accurrerunt
tis
»

quibus conspec-

Ecclesia Dei admirabunda dicet,
? »

«

Quis mihi hoscc ge-

nuit
:

ad novam

et

insolentem genlium vocationem atto-

nila
«

ac sterilitalcm sibi a Judaicagentcinductamfatehilur.

Sic dicit

Dominus
,

»manum meam
»
» «

et

Dominus, Ecce elevo super gentes ad insulas levabo signum meum et
,
:

adducent

filios

tuos in sinu, et
filios
? »

filias

tuas humeris porta

bunt

,

:

»

docens se

et filias ejus,

de quibus

dixit,

Hi vero ubi erant mihi

ex electione gentium ad Ecclevero id acturi sunt
,

siam deducturum esse.

Quinam
et
,

nisi

qui alios ad Ecclesiam Dei accedentes

manu ducunt ob
?

corum mentis imbecillitatcm
«

infantiam
et reginae

Et erunt reges

nutritii tui

eorum

nutrices

»

luae

\ vQuod ad
ii
,

lilteram

implelum

ipsis oculis

cernimus,

dum

qui

supremum imperium
et

obtinent, Ecclesiam Dei
:

nutritiorum instar gestant et fovent
id est
,

ac reginae gentium.
praefecti el

singularum genlium
,

provinciarum
,

magistratus
ces
,

superno regno ministrantes

tanquam

nutri-

pauperibus Ecclesiae Imperatorio nutu annonam sup:

peditant

quare nutrices ejus vocantur
,

,

sive

secundum
,

Symmachum
»gina3

«

Lac pradjentes
pra?bebunl.

,

»

sic

enim habet

«

Et re-

eorum

lac

»

Quis autem memoratos
,

prrnfectos ccrnens in

Ecclesia Dei genua fleclere
,

ac in

frontem humi procumbcre

non faleatur hanc prophetiam
ait,
«

ad litteram eompletnm esse, qu.x diserte

Super faciem
lingenl.

terrae
'

adorabunt
,

te

,

et
''

pulverem pedum tuorum
Ib.
,

Isa., xlix

10 c\

•.

1

.

-i

>.

'

II».

.

»3.

GOMMENT.
»
»

IN

IlliSAl

YM

,

CAP» XLIX.
,

277

Et scies quia cgo
qui exspectant te

sum Dominus
Par
est

ct

non confundenlur
in segnitiem delabi

? »

enim non

neque spem promissorum amittere ante rerum eventum.
«

Num

accipiet quis a gigantespolia?et siquis

captivum

»duxerit injuste, salvabitur *?» Gigantem vocat diabolum
ct

adversariam poleslatem.
,

Numquid

igitur

,

ait,

conlra
eri-

gigantem quivis congredi
pere valeat?

ac tanti roboris viro spolia

Quodsi
,

quis talem

hominemcaptivum addu
an pro insonte habebitur
?

cere tanlaverit

etsi juste
,

agat

,

Annon
habet.

a gigante

utpote a fortiore, correptus, de salute

periclitabitur ?Proillo

autem,

Injuste

Hebraica \ectlo justc
sane
sic

Nam

qui giganlem captivum duxerit, jusle
«

agat, pariterque qui ejus spolia diripuerit.
«dicit

Quoniam

Dominus

,

Siquis ceperit gigantem, accipiet spolia:
forti
,

»qui autem acceperit a

salvabilur.

»cium tuum judicabo,
clarans nobis
,

et iilios
fieri

Ego autem judi meos aruam 2 » Aperte de. ,

id

solum

posse

ut praodicti hoininis

spolia auferantur; filios suos his significans, quare subdit
»

Filios

meos eruam
,

:

»

quibus creptis qui ipsos violenler

abstulerant

suas ipsi carnes comedenl.

Cum

enim aliorum

carncs non ultra comedere possint, suas comedent, et

cum animarum hominum sanguinem
sanguinem suum bibent
»qui tribulaverunt
te
,

ebibere non valeanl,

ut

illo

inebrientur.

carnes suas, et

Etcomedcnt bibent, quasi vinum
»
.

«novuni, sanguinem suum, etinebriabuntur 3
runt

»

Haecpos-

sunt ad persecutores Ecclesiae Dei, qui per tempora fue,

referri, hisque
scilicet

eorum

iinis et

exitium describitur
,

,

quomodo
«

futurum

sit, ut

curnes suas comedant

et

sanguinem suumbibant.
Et sentiet omnis caro
,

quiaego Dominus

,

qui erui le,
est,

»et adjuvi fortitudinem Jacob

\ » Incorporeum numen

materioe expers
1

,

intactilcet simplex,- nec quispiam, siqui

Isa., xxix, 24.

2

Ib., 25.

3

Ib. 27.

-

4

ib.

,

27,

2-8

EUSEBII
uti fas est egerit,

PAKPHILl
illo

dem
tur.

speciem de

corporeara imagine,

Attamen sacra Scriptura hos alloquens humanomore

de ipso edisserit. Neque enimalias
ii

eum

intelligcre possent
,

qui in corporc

,

ipsoque crasso et materiali
,

dcgunt,

nisi

ea quae penes nos sunt
iis

ad exemplum usurparentur; ul ex
,

qua? divinam substantiam spectant

saltem e\ parte

,

co-

gitare possemus.

CAPUT

L.

«SicdicitDominus, Qualishicliberrepudiimatris

veslrce,

»quo dimisi eam? autcui debilorivendidivcs?Ecce peccatis
»

vestris

venumdati

estis, et in iniquitatibus vestris dimisi

»

>

»
»

malrem veslram. Quid quia veni, et non eratqui obedirel? Annon potest manus mea liberarc ? Annon possum eruere? Eccc comminatione mea deserlum faciam mare: 'ti ponam
fluvios desertos, et arcscent pisces
siti.

eorum,eo quod non
tcnebris
,

sil

»aquaet morientur

Induam coelum
ejus.

et quasi

»saccum ponam indumenlum
»mihi linguam disciplinae
,

Dominus, Dominusdat

ut sciam
:

quando oporteat

loqui
au-

«verbum. Posuit mihi mane
»

addidit mihi

aurem ad

diendum

,

et disciplina
,

Domini

apcrit aures meas.

Ego

»

autem non renuo
,

neque

conlradico.

Dorsum meum

»dedi ad flagella
» »

cl

genas meas ad alapas: faciem autem

meain non

averti a

probro sputorum etDominus, Domi:

nus meus auxiliator mihi factus

esl

;

ideo

non sumconfu-

COMMENT.
»sus,

IN

HliSAlAM
,

,

C VP.

L.

279
V.

6ed posui faciem meain

sicut

iirmam pelram
,

»

Ideo faciem
sus
,

mcam tanquam firmam
erga

petram obiuli
,

confi-

meam
:

Patrem obscquentiam
e vicino
,

non dedecori
,

mibi fore

quem
Quod

milii

adstantcm

concertanli
,

praemia largientem

paticntiamquc

meam

approbantcm

semper

vidi.

si

qnis contumcliis ipsamque

mortem,

juste mibi

ob scelera quaedam illatam esse

comprobare

possit, in

quam causam vel occasionem tantis contumeiiis dedcrim; in medium inquam prodiens stct meque arguat. Cum autem nemo
mcdium
prodiens ostendat
,

si

,

,

,

mibi crimen offerre possit
operibus in

,

neque de doctrina
me. Qui

,

neque de
aderit.

me

editis

,

jure

Dominus adjutor mihi

«Quia juxta

est qui juslificat

est qui litiget

me-

»cum »cum,
Patre

!

Siet conlra

accedat ad

me me
2

simul. Et quis est qui litiget
.

me
et

»

Nam

ulciscente

,

inquit

,

Deo

omnemque molcstiam a meamque gloriam constituente
,

vobis iilatam auferente,
,

quis in

vobis erit

,

qui
,

immutabili ejus consilio et voluntati obsistere valeat
ejus auxilio fruentem opprimat
et
?

et

Itaque siqui in Scribarum
,

Pharisaeorum grege prudentes homines fuissent

absti-

uuissent utiquc a machinamentis et conspirationibus adversus

cum
et

conflatis;
,

nio prospiceret

cum sanctorum Prophetarum qui sc non posse eum kedere
,

testimoChristus

Deus

Dominus

,

ac verus Patris Filius esset.
:

«

Ecce Do

»minus, Dominus auxiliabitur mihi

quis laedet

me? Ecce
,

»vos omnes tanquam vestimentum veterascetis

et tinea

«comedetvos poreum cultum
ruinae

3

.

»

Queis

significat

antiquandum

fore cor-

:

quidquid enim antiquatur et senescit
est.

proximum

Pertineam vero ipsos comedenlem
ipsis

,

conscientiam scelerum ab
quae instar vermis

perpetratorum

significat

animam

exedet.

Gentium quippe conimpietatis
sLiae

versionem ad
1

Deum

ac ruinam^

quam
Ib. ,8*

causa

Isa.

,

l,

1,

2, 3, 4> 5, 6 et 7.

s

3

Ib., 9.

280
sustinuerunt
,

EUSEBII P4JIPH1LI

conspicientes

,

a

conscientia stimulantur et

devorantur.
«

Quis

est in vobis qui tiniet

Dominum?
innitimiui

audiat

vocem
eis lux.

»pueri ejus. Qui ambulant in tenebris, et non est
»

Confidite in

nomine Domini

,

ei
,

Deo

*.

»

Neque

enim volo mortem peccatoris
versamini.

sicut pcenitentiam ejus.
in tenebris ignorantiaj

Quare etiam nunc vos evoco, qui

Cum

autem puerum Dei
,

sese

nuncupat
,

,

inlelli

gendum
quaquam
quae
est ipse
«

praebet se
:

qui

homo

factus est

verum Dei
,

et

Patris filium esse
legis

quod vero vocem
,

ejus audiret

id ne-

transgressio erat

sed confirmatio legis
:

per figuram et

umbram

veritatem delineabat

qua;

Deus

et ejus vaticinia.

Ecce vos omnesignem
:

accenditis, et corroboratis flamignis vestri
,

»mam
»

ambulate in lumine
succendistis.

et in

flamma
,

quam

Propter
2
.

me

facta sunt haec vobis
,

et

»in mcerore dormietis

»

salutem pollicenti vobis

omni bona spe
tris

seclusistis

:

Solum accedite, et obedite ac credite. Sed,ut video, vos ab vestrum autem ignem augelis

et roboratis in incredulitate vestra, et in blasphemiis ves-

perseverantes
,

:

illumque oeterni supplicii ignem qui
:

vos expeclat
»
»

magis magisque accenditis
;

quamobrem
,

« «

in

moerore dormietis
dolore dormietis.
1

»

sive

secundum Symmachum

in

»

Isa.

,

l, 10.

a

Ib.

,

ii

COMMENT.

IN

HESAIAM

,

CAP.

LI.

281

L *•%.•%,*

»V»Hi»%^%»»»%<»»»###BOT_TEXT###lt;»V%^%^»%<%%»%»%»%

CAPUT

LI.

«

Audite qui persequimini quod justum est,

et qui quae-

» ritis

Dominum
populi
,
,

4
.

»

QuL immani

stultitia obcaecati

Judaeo,

rum

Unigenitum Dei Verbum
videntes
,

in

forma nostra

id est

hominem factum
:

ejus

mysterium non

intellexerunt

sed amentia ducti sua, plerumque ipsum

blasphemis
ante dixi
,

dictis

impudenter incessebant.
et

Nam

,

ut paulo

eximiam gloriam
,

virtutem suam

ipsis perspi-

cue declarat
rent
,

atque eorum quosdam ne se parvi aestima«

deterret his verbis,

confidite in

Domino.

»

Aper-

tissime igitur se
dixi
,

Dominun
,

et

Deum

esse dicit, qui uti

jam

homines deterret ne de se humiliore modo sentiant
«

et loquantur.
»

Respicite in
,

firmam petram

,

quam

exci

distis

,

et in

foveam lacus

quam
,

effodistis. »

Videtur his

subindicare illam ipsam petram
excepit
,

quae

Salvatoris corpus
in

in

qua Joseph speluncam excavavit

novo monu-

mento
«

suo.

Respicite in

Abraham patrem vestrum
:

,

et in

Saram
,

»quae parturivit vos
»

quia unus erat, et vocavi

eum
2
.

et

benedixi

ei

,

et dilexi

eum

,

et multiplicavi
feci
, ,

eum

»

Quespem

madmodum
hac petra
,

igitur in

Abrahamo
excidistis

sic

ne desperetis ex
salutis

quam

vos

quamdam
quod
illi

omnibus hominibus futuram
sint illa
1

esse;
et

non privandi
gentibus

ad
,

Abraham

facta

,

per

me omnibus

Isa. li

1.

2

Ib.

j

1.

282

KUSEBIl PAMPIIILI

per hujus petrae gratiam danda, promissione. Petra itaquo
eral
illa
,

et

spelunca

,

quain Joseph in

monumenlum
1
.

exca-

vavit.

At Christum
novit
,

cliain divinus Apostolus
,

petram appel»

lare

diccns

«

Petra autem erat Christus
Christi

Quia

injectis

manihus corpus

tempoie passionis defor,

marunt, qui mortem ejus machinati sunt
ipsis,
»
«

merito dicitur
,

respicite in
,

flrmam petram, quam
»

excidistis

et

111

foveamlacus

quani effodistis.

Num

etiam perfoveam la-

cus latus corporis ejus vulneratum suhindicat, ex quo sanguis et aqua profluxerunt
«
»

?
,

Et

te

nuncconsolahor, Sion
:

et consolatus

sum onmia

deserta ejus

et

ponam

deserta ejus

»et quae sunt ad
»
»

occasum ejus
laudis
,

tamquam paradisum, tamquam paradissum Do,

mini. Laetitiam et exultationem invenient in ea

confes-

sionem

et

voccm

2
.

»

Quasi ad discrimen ejus quic

olim virum habehat

nunc Ecelesia ex gentibus desertum
Propheta vaticina:

denuo vocatur
tur
,

,

quemadmodum idem
,

«

laetare

sterilis
,

quae

non

paris
filii

erumpe
,

et

clama

»quae non parturis

quia multi
»

desertae

magis quani
quffi

»ejus quae habet virum.

Quaenam

erat
?

illa

\iruiu

habehat,
«
3

nisi

quae libellum rcpudii cdidit

Audite me, audite
.

me

,

popule mi, et reges ad

me

ut-

«tendile

»

Novo enim populo, ac ex gentibus
erat.

consti-

tuendo

,

novam dare legem opus
fuerat
,

Nam

quae per

Moy,

sem data

gentium

instituto

incongruens erat

utpole quae totum corporeum cultum uno loco, scilicet

Jerosolymis. circumscriberet

:

quapropter

novum
judicium

Testa,

mentum
»in

et
,

Evangelicam praedicationem subindicans
«

ne-

cessario ait

quia lex a
:

me
«

egredictur

,

et

meum
,

lucem gentium

»

hic

rursum lucem gentibus
Appropinquat
cito justitia
,

non
.

vero Israeli promittens.

mea

»ct egredietur quasi lux salutare

meum
Ib.
-

et in

brachium

I

Cor.

,

x.

1.

2

I>a.,

li

.

3.

'

COMMENT.
»

1N
:

HESAlAM

.

CAP.

LI.

'^85

meum

gentcs sperabunt

me
:

insulae
»

expectabimt, et

in

»brachium

meum

sperabunt \
iterat

Ad

promissionis confir-

mationem promissa
omnibus gentibus
Dei
,

nam

justitiae

plena erat gratia
ea erat
,

aequaliter distributa;

Christus
scri-

quem accipiens Symcon in ulnas suas dixisse bitur, « Nunc dimittis servum tuum Domine quia 2 » et caetera. »runt ocuii mei salutare tuum
,
, ,
(i

vide-

Elevate in coelum oculos vestros

,

et respicite in

terram

»deorsum, quoniam ccelum tanquam fumus firmatum est; »terra aulem sicut veslimentum veterascet qui autem in:

»habitant
»

eam

sicut ista morientur
justitia

:

Salutare vero

meum
°. »

in

saeculum erit;

aulem mea non
:

deficiet

Deitatem Verbi
«

significat prophetia

sicut

enim per

illud

,

Salutare,

;>

humanitatem indicabat;
«

sic islo

modo

deita-

tem adumbrat.
«cujus lex

Audite

me

,

qui scitis judicium, popule,
h
.

mea

in

cordc vestro

»

Videbat enim eos

,

qui
,

pie vivere voluerint in Christo

,

persecutionem passuros

contumeliis afficiendos

,

ac conteinptui ab hominibus ha-

bendos essc

;

itemque omnis generis vexationes tentalioesse.

nesque perpessuros
firmet
»

Quamobrem
«

,

ut ipsos

muniat

et

jam hinc
et

praecipit,

Ne

timcatis

opprobrium homi»

num,
«

contcmptu eorum ne vincamini.
sicut
,

Elenim, inquit,

fmem
»
» » »

eos excepturum consideratum oportet.

Nam

veslimentum

,

a
:

tcmpore consumetur
justitia

,

et

sicut lana

comedetur
:

a tinea

autem mea

in sa>

culum

erit

salutare vero
,

meum

in generationes

generafortitu,

tionum. Exurge, exurge

Jerusalem,et induere
sicut in principio diei
,

dincm brachii

tui.
5
.

Exurgc
»

sicut
,

»generatio saeculi

Hoc additamentum
,

«

Jerusalem

»

ut in Hebraica lectione fertur

in rcliquis interpretibus

non comparet
'

;

sed
ii.

omnes
29.

sic
3

ediderunt
,

,

«

Exurge
,

,

exIb.

Isa.,
ct 9.

i.i

,

5.

'Luc.

Isa

li, 6.

'

Ib.

7.

5

8

2
b

84
urge
,

PAMPHILI lilSEBII

induere forlitudinem
igitur
;

,

brachium Domini.

Se,

cuudum omnes

non Jerusalem sermo compellat

sed

brachium Domini

hinc
,

couscquenler par cst ui eliam
ipsius

nos ad brachium Domini

Domini compellationem
est
,

referamus, de quo superius dictum
»

«

Et in brachium

meum
«

gentes sperabunt.

»

Nonne

tu es, quae desertum fecisti
posuisti

mare, aquas abyssi
transitus

«multas? Quae
ducentur

profundum maris viam
Sion

»iis,qui liberati et redempti fuerunt?
»
,

A Domino enim
,

re-

et venient in

cum

laetitia et

exultatione

»

sempiterna. In capile enim
:

eorum

laus

et lsetitia
*
:

appre-

»hendet eos

fugit dolor et

moeror et gemilus

»quando
»03te.

omni timore exempti, non
formidabunt.
»

ultra inimicos et adversarios re-

Nam

ex

«

ccElesti
,

Sion abscessit dolor

,

ror

,

et gemitus.
,

Ego sum

ego sum

,

qui consolor
,

»Scito quae fueris
»

et timueris

ab homine mortali
2
.

et a

filio

hominis

,

qui quasi fcenum arefacti sunt
,

»

Ipse

namque
honorc
«

est propitiatio nostra

qui consolatur humiles.
facla
,

Tu
es

euim ad imaginem
,

meam

a

me
»

maximo donata
:

quod me consolatorem haberes
,

quapropter dico,
,

Ego sum

qui consolo?

te.

Ignoro autem quo pacto

dignitatis
ris.

immemor

tuae, formidini et terrori subjecta fuc,

Haec porro dicit quasi formidolosos et infirmiores
:

qui

iu Ecclesia sunt, alloquens

nam

perfecti

,

et qui martyrii

corona exornati suut

,

ejus sunt gloriam consecuti. Siqui

dem
nere

cuni par fuisset
,

metu et commotione vacuum ma utpote populum meum ad finem corruptibili
te
,

5

hominum

vilae
,

respicientem

,

atque eosdem ipsos, quos ex

timescebas
formidans,
»

a futura pernicie
«

eximere

;

tu contra illos re-

Oblitus es Dei^ qui fecit te, qui lecit cceliun,
:

qui fundavit terram
irae

ei timuisli
3
.

semper omnibus diebus

faciem
1

tribulantis ie
10 cl
1.

»

Ideo ad probationem alhleta>.

lsi.

,

i.i

.

1

2

Ib.

,

i

lb.

,

i3.

COMMENT.

IN

HESAIAM

,

CAP.

LI.

285

rum meorum
tari
«
» »

persecutiones contra Ecclesiam

meam

exci-

permilto.

Sicut

enim

cogitavit tollere te

,

et
,

nunc ubi
non

est furor

tribulantis te ?

Cum
:

enim

salvaberis

stabit,

neque

diu permanebit

quia ego Deus tuus qui conturbo mare,

»et sonare facio fluctus ejus

»mihi.
»

Ponam verba mea
,

in

Dominus Sabaoth nomen ore tuo, et sub umbra manus
,

mese protegam te
»

in

qua

statui

coelum

,

et

fundavi
;

»terram \

Ne quid
,

adversi patiaris ab oppugnantibus

imo

ut confidentior

imperterrita et inconcussa persles
,

,

discas
et
te

me manu rnea qua statui coelum et fundavi terram, universum mundum ex nihilo ad existentiam produxi
polliceri.

protecturum esse

Quid ergo angeris

,

aut ho-

minum
fugere
,

formidine occuparis,

cum

ad

umbram meam

con-

nec ab ea recedere oporteat, atque sermones meos
in ore ferre
,

semper
«

opus

sit ?

Et dicet Sion
,

Populus meus
,

es tu. Excitare

,

excitare,
cali-

»exurge

Jerusalem
:

quce bibisti de

manu Domini
,

»cem

furoris ejus

calicem eniin ruinae
2
.

et

poculum

furo-

»ris ebibisti et evacuasti

»

His vidctur significare extre-

mam

ejus

ruinam

,

quam

post perpetrata ibidem contra
est
:

Salvatorem nostrum facinora perpessa
experta
est.

quare iram Dei
et

Cum

autem hic sermo mansuetudine
,

huma-

nitale plenus sit

neque
,

velit

Deus mortem peccatoris
ipsis

sicut poenitentiam ejus

hortatur ipsos ut ad pccnitcniiam

agendam maturent
Estque sane
alia

,

bonam

spcm

,

si

resipiscant

,

adscribens. Itaque Jerusalem estj quae calicem

irae ebibit.

Jerusalem

,

de qua frequenter valicinalur.
et

Quapropter non oportet eas commiscere

confundere

,

neque putare de eadem contraria
est
ira
1

proferri.
,

Namalia

in cnelo

,

in

qua regnare dicitur Deus

et

adversus

quam nec

nec furor accenditur; ab ea namque dolor, moeror ac
Isa.
,

t,i

,

14

,

i5

et t6.

2

11)

,

17.

2

86
;

EUSEGII PAMPIIILI
alia

gemitus abscessit
est
,

vero civiias Dei in terra consislens

quam

significare
;

diximus religiosum apud homines
,

vivendi iastitutum

praeter hascc vero alia est

iram Dei

experta ob civium suorum iniquitatem.

«Et non erat qui consolaretur
» » »

te

ex omnibus

filiis

tuis

quos peperisti

:

et

non

erat qui apprehenderet
liliis

manum

tuam

,

ne ex omnibus quidem
haec

tuis

,

quos

exaltasli.

Quare
1

contraria tibi
,

:

quis

tecum
;

contristabilur ?

»Ruina
wte

«t contritio

fames

et gladius

quis consolabitur

Tum

quis calicem
,

irae et

ruinae ebibit, ac bibens
,

guttatim haurit

cum omnia

supplicia

omnes

illatos

cru-

ciatus sustinet pro

sceleribus admissis.

Quemadmodum
ita et
9
,

vero medici male habentibus acerba remedia offerunt, ut

malignilatem in corpore existentem expurgent;

de

Deo

dicitur

,

«Calix in
ille

manu Domini,
medicus
,

vini

meri

»

elc.

At enim animai^m
ad medelam
et

morbis animae insidenti-

bus congruentes castigationes, quasi

quamdam

antidotum
,

purgationem

praesentis infirmitatis

profert.

«Filii tui indigentes,
»
»

dormientes in compitis
,

omnium
,

viadefi

rum

,

sicut bela semicocta

pleni furore
3

Domini

cientes per

Dominum Deum.
,

»

Secundum
,

reliquos inler
,

pretes pro

illo

«

sicut beta semicocta
»

»

sic legilur

e

tan,

»quam oryx
cui
filios

irretitus.

Oryx autem
,

est avis sic appellata

Jerusalem comparat
irae traditi

retibus diaboli irrelitos

:

quamobrem

sunt.
,

«Propterea audi humiliata et ebria

non vino
:

:

Sic dicit

«Dominus Deus
»

,

qui judicat

populum suum
,

Ecce accepi
,

de

manu

tua calicem ruinae

poculum

irae

meae

nec ad-

»

jicies ultra

bibere illud\

»

Jerosolymae pollicctur ablatu,

rum

se ab ea esse caliccm furoris

si

tamen poenitentiam
«

agat. Illud

enim
1

,

*

ecce
2

tuli^

»

dicitur pro,

accipiam.

Isa.
•>. 1

,

li

,

8 et 19.

Psal. lxxiv, 9.

3

Isa.

,

li

,

20.

'

Ib.

,

ot

22

COMMENT.

IIS

IIESAIAM, CYP.
,

LII.

287

»Et dabo

illud in

manus eorum

qui te Iseserunt, ct hii,

»miliaverunt; qui dixerunt animrc tune
» »

inclinare, ut prae-

lereamus

:

et
*.

posuisli

sequalia

teme media

tua

foris

Iranseuntibus

»Yerisimi!e porro est haec, etiam de ad-

versariis potestatibus pronuntiari,

quibus se subjicit omnis
quae ad Deuin accedit

anima, quae

a

Deo

transfugit.

Nam

erecta est et sursum aspicit, ad ipsumque elevalnr: quae

vero sese malignis daemonibus adjungit,
citur.

iis

utique subji-

*

%*^\^%\V*\V\^%*\\\\%\V\**^\%\*%\V\W%^\*^

CAPUT

LJI.

« »

Excitare

,

excitarc Sion

:

induere fortitudine tua Sion

;

Non » » ultra adjiciet transire per te incircumcisus et immundus Anima quippe rationalis maximam vim et fortiudinem magnomque, gloriam habet utpote quae secundum imaginem Dei facta sit quam resumere et civitas sancta fieri ut non ultra per eam transeat incircumcisus et expetit
et tu induere gloria tua Jerusalem civitas sancta.
2
.

,

,

:

,

,

immundus. Per incircumcisum

igitur aiienigenam et extra-

neum
»
»

significat; per
,

impurum autem,
exurge
filia
:

idololatram.
,

«

Ex-

cute pulverem
cula colli tui
,

et

sede Jerusalem
3
.

solve vin-

captiva

Sion

»

Nam
,

penes illam erat
,

pulverem quo circumquaque respersa erat abstergere
a ruina quae sibi contigerat
1

et

emergere
.

vinculumque collo

Isa.

,

li

7

33.

2

Id.

,

lii

,

1

3

Ib.

,

2.

»2

88

EUSEBII PAMPHILl
,

suo impositum solvcre

quo ceu laqueo animam
potestates.

catenis

pcccatorum alligaverant adversariae
«
»

Quoniam

haec dicit

Dominus

,

Gratis venumdati estis

,

et sine argento

redimemini. Sic

dicit
,

Dominus

,

in j^Egyp,

»
»

tum
in

descendit populus

meus

prius
*. »

ut habitaret ibi

et

Assyrios violenter acti sunt
,

Non enim corporea
enditi erant.

caplivitas illa erat

ut corporeo pretio libertatem obtineT

rent

,

quandoquidem quoad animas

Quam-

obrem non argento redimendi erant, sed Christi pretioso sanguine. «Et nunc quid estis hic? Haec dicit Dominus, »quia ablatus est populus meus gratis, admiramini et ulupropter vos semper nomen »late. Haec dicit Dominus
,

»meum

blasphematur

in gentibus

2
.

»

His prophetia indicat

blasphema contra Christum
gentis quotidie
»

dicta

,

quae principes Judaicac

evomunt.
,

«

Propterea sciet populus meus
:

nomen meurn in die illa quia cgo sum sum .» Qua die, nisi cum ego ipse, ait,
3

ipse loquens ad-

qui

nunc per Pro?

phetas meos heec loquor, ad homines adveniam
«

Sicut hora super montes

,

sicut pedes evangelizantis

»auditum pacis,
»

sicut evangelizans
,

bona

,

quia aucUtam

faciamsalutem tuam dicens Sion
,
,

,

regnabitDeus tuuV.

Beatitudines annuntiantes

quas Servator per Evangelicam

doctrinam dedil. Praedicatio autem Sioni annuntiabatur
videlicet religiosae vitae coetui et Apostolico

choro

:

qua-

propter regnum ccelorum omnibus hominibus pracdicabant.
»
»

«

Quia vox custodientium
:

te exaltata est, et
,

voce

si-

mul laatabuntur
misertus fuerit

quia oculi ad oculos videbun!
Sion.
»

quando

Dominus
quia

Secundum Theodotio:

nem

vero

,

«

vox speculatorum tuorum edidit vocem
,

in
»

»idipsum exultabunt

oculum

in oculis videbunt.

Spcculatores hic vocat Discipulos et Apostolos Salvatoris
nostri.
'

Quemadmodum enim
ot \.

speculatores popnli ex cir3

Isa.,uii, 3

>

Ib.,5.

Jb.,6.

*

Ib.,7.

COMMENT.

IN

HESAIAM
,

,

CAP.

LII.

28()
illos

cumcisione vocabantur Prophetae
ita et

qui penes

erant;

nunc novae

illius

Sionis

,

videlicet Ecclesia3 Dei reli-

giosique coetus, Salvatoris nostri Apostoli speculatores efFecti
sunt, atque custodes
et auditores, alta
:

qui ejusdem Salvatoris oculati testes,
ita ut

voce locuti sunt,

etiam ab omnibus
spirituali lactitia
,

gentibus audirentur. Iidem vero

ipsi

omni

replebantur, quia Sionem illam, de qua superius
tus est

misera-

Deus

,

et quia illa

olim deserta ejus, per salutarem
ait
:

redemptionem,salutem nacta sunt: quare

«Erumpant
?>misertus est
*

in laetitiam simul deserta

Jerusalcm

:

quia

Dominus

ejus

,

et eruit Jerusalem.

Et revela-

bit

Dominus brachium sanctum suum

in conspectu

om-

»nium gentium. Et videbunt omnes
»

fines terrae

salutem,

quae est a

Deo nostro

*. *

Viden' quo pacto his etiam ver-

bis

Evangelicam praedicationem gentibus polliceatur? Eteerat

nim brachium sanctum suum, quod

ipsum Dei Ver-

bum, omnibus

gentibus revelaturum csse
et

Deum
,

declarat.

Cum
»
»

itaque

Sionem
et

Jerusalem

sic alloquatur, haec
«

ad
,

gentium vocationem referenda sunt.
egredimini inde
,

Recedite

rcccdite
:

immundum

nolile tangere

exitc

de

medio ejus

2
;

»

videlicet ex incredulo et

immundo populo.
»

«Separamini, qui portatis vasa Domini.
erant corpora ipsorum, a

Vasa Domini

Domino

electa

,

in sanctitate et

honore Deo segregata;
Testamenti Evangelia
:

sive etiam vasa

Domini erant novi

quae qui gestabant, ab incredulitate

Judaeorum amovere
« »

se,

ab iisque se segregare jubentur.
exibitis
, ,

Quia non
3
.

cum

tumultu

neque fugientes

ibitis

:

praecedet
»

enim vos Dominus

et qui

congregat vos Deus

«Israel

Non enim

quasi compulsi ad circumcursandas

gentes accedebant Apostoli; sed
voluntatis affectu, jussi docere
ejus.
1

cum omni

alacritatc et
in

omnes gentes

nomine

«

Ecce
,

intelliget
et 10.

puer meus,
Ibid.
,

et exaltabitur, et glori3

Isa.

lii

,

2

n

.

Ib.

,

12.
1

xxiv.

290
r>

EVSF.P.II

PA.MPIUM

ficaLi! ur

valde

1 .

»

Qucis rcsurreclioncm a moriuis, as,

sumptioncm item in ccelum et cxallatinncm signiHcat. Servum porro, sccundum Aquilam, sesc jure nuncupat
ob
»

servi

formam quam
,

accepit.

Nam

Deus Verbuni, «se»

metipsum exinanivit cum
,

m forma Dci esset,

ut ait sacer

«formam servi accipiens, et babilu inventus ut » bomo » > erum ipse puer et scrvus Dei, omni sapientia et scientia rcplebatur, quod verbum Dei in se conlineret.
Apostolus
2
.

«Sicut stupebunt super te multi

.

sic ingloria erit
filiis

ab
Jta

shouiinibus species tua

,

et gloria tua n
,

bominum.
illo

»mirabuntur gentcs multa? super eo

conlinebunt reges os
,

wsuum:
»bunt
,

quia quibus non est annunliatum dc
et qui
,

vide-

non audierunt

,

intelligent

J
.

»

Id enim reges

commovebat nempc quod Evangelicum verbum ad rcmotissimas gentes pervaderct.

Et hiec quidem olim verbo

pramunliabantur, re autem completa sunt in Salvatoris ad
eos advcntu:
ejus audirent

quem
,

oculis

cum

viderent Juda?i
,

,

vocemquc
illis

nec inlellexerunl

nec loquenli aurcs pra>

bueruni;

ita

ut etiam prcpbctia
«

illa

jam

prseinissa in

complcrelur;

auditu audietis

,

ct

non

intelligctis; ct respi-

ncicntes respicietis; et non vidcbitis.

t% v *-**%-*-%-%•* *%»•%- x-% •*.%*. ^-»

v\\*

*.-%*.-».

x %.-*.-*

CAPUT

LIH.

«Dominc

quis credidit auditui nostro? ct
6

hrachinm Do-

mini cui rcvclalum est
*

?

»

Mirantium more Dei Prophct a\

I<a.

.

1.11

,

i3.

2

Phil.,

11

,

G.

3

Isa.

.

1

\

ct i5.

'

B>-, ''»•

'•

fcOMMENT. in IIBSAIAW

,

CAP

1,111.

90,1

Judaicae gentis incredulitatem ccrnentes, ac gcntium con~

versionem

et

obsequentiam videntes
,

,

hacc dicebant. Bra-

chium porro Dei

unigenitum Filium vocari plerumque
:

commonstravimus

qui consequenter ad prophetica dicta
:

credentibus in ipsum gentibus cognitus est

«

Annuntiavi-

»mus:
»

quasi parvulus in conspectu ejus

,

sicut radix in
:

terra sitienti.
et

Non

est species ei

,

neque

gloria

et

vidimus
*. »

»eum,

non habebat speciem
,

,

neque decorem

Per
:

terram inviam

Virginem subindicat, quam nemo

adiit

per radicem vero,

eamdem ipsam
,

de qua dicebalur, «egrede radice ejus as-

«dietur virga de radice Jessae

et flos

»cendet.

»

Nam

ibi

sed de radice Jesspe;

quoque ascensurus esse dicebatur, hic autem ex meinorala terra invia.
et deficiens prae
,

«Sed species ejus inhonorata
»
»

filiis

ho-

minum. Homo
tatem
:

in plaga exislens

ct sciens ferre infirmi-

quia aversus est vultus ejus, despectus et non re:

wputatus. Ipse peccata nostra portat, et pro nobis dolet
»et nos reputavimus
»

eum
iis

esse in dolore

,

et in plaga

,

et in

aiflictione

2
.

»

In

communi Propheta

loquitur, sese pras

humanitatis afTectu

connumerans, qui Salvatorem non
,

reputaverunt

:

non reputavimus eum
Servator erat

neque ipsum nobis

adscivimus

,

neque cogitavimus quis
,

esset. Ipse vero ani-

marum nostrarum
tes,

a vulneribus curans, et
,

purgans ab omni peccato. Sed nos quidem

utpote inlanille

eam de

illo

habuimus existimationem

:

vero ha3c

omnia per nos passus
cato.
« »

est, ut nos liberaret ab

omni pecct

Ipse

autem

viilneratus est propter pcccata nostra

,

infirmatus est propter iniquitaies nostras. Disciplina pacis

»nostra3 super
igitur

eum

:

vibice ejus sanati
,

sumus

3
.

»

Tunc
,

contritus et profanatus est
,

secundum Aquilam

ac pessima quacque perpessus est
1

non ob proprium quodul.,5.

ka.

.

n,

i.

a

ld., liii, 3

ct 4.

3

2Q2

EUSEBII PAMPHILI
,

dam peccatum

sed ob peccata nostra. Et

fuit disciplina

pacis nostrae super

eum
,

;

cum

ea quae ob peccata nostra

nos perpeti opus erat
nostra

haec ipsi supervenerunt pro pace

cum Dco
,

stabilienda.

Quoniam

el vibicibus et vul-

neribus toto corpore onustum fuisse verisimile est, utpole
qui percussus
flagellatus
,

in facie colaphis caesus

,

et in

capite calamo percussus fuerit.

Caeterum vibices hujus\ibice ejus nos sanati suolim erravimus nec
esset ?

modi
»mus.

saluti
»

nobis erant
,

:

nam
.

«

Nos vero
,

quinam

nisi qui

reputavimus eura
«

neque cognovimus qui
:

Omnes

quasi oves erravimus

homo

in via sua erravit.

» » »

Et Dominus tradidit
aflliciionem

eum

peccatis nostris: et ipse propter
os

non aperuit
,

suum. Sicut

ovis ad occisio-

nem
illo

ductus est

et sicut

agnus coram tondente sine voce,
iniit
;

»sic

non

aperit os

\

»

Alius aliam

viam erroris
illi

,

quia

de

varia et contraria sentiebat

al

non

sine scopo

et fine

quodara haec evenerunt. Ipse namque Dominus sese
,

tradidit pro peccatis nostris

ut pro

animarum noslrarum
et

redemptione pretium
est
,

esset. Sic

cnim

agnus Dei factus

qui
,

tollit
«

atque purgat peccatum mundi.
,

Symmachus
»

autem

Oblatus est
,

ait

,

et ipse obedivit.

Cui vero
falsis

oblatus est

nisi Pilato ?
«

Et quia accusatus tacuit, et

testibus nihil respondit,
»est.

In afllictione judicium ejus latum
?

Generationem ejus quis enarrabit

Quia

tollitur

de

»terra vita ejus.
2
.

Ab

iniquitatibus populi

mei ductus
,

est

ad

» Postquam cruciatus ejus recensuit audito»mortem rum mentem ad generationis ejits cogitationem transmittit,

haec adjiciens

,

«

Generationem ejus quis enarrabit

? »

Nam

tum maxime
rapietur,

quivis majori ob patientiam ejus admiratione

cum secum

reputavcril quis et qualis

ille sit, et

quod ex Deo natus unigenitusque
«

talia sustinuerit.
,

Et dabo improbos pro sepultura ejus
,

et divitcs

pro

1

Isa.

liii,

60(7.

J

Ih.

,

8.

COMMENT.

IN

HESAIAM

,

CAP.
,

LIII.

20)5

«morle ejus
»ore suo
dabit
,
1
.

:

quia iniquitatem non fecit
,

neque dolum

in

»

Quis dabit
,

nisi

universorum judex?et quos
,

nisi
,

eos

qui prius
,

memorata perpetrarunt
accidit

quos

statim

nec diu postea

inimicis et hoslibus obsidentibus
,

tradidit ?

Ac etiam confestim
,

ut

memoria eorum
Scribarum
et et

ex hominibus auferretur
auctoritate valebant
,

qui olim

apud Judaeos multum
scilicet
,
,

Pharisaeorum
,

Sadducaeorum
Pontificum
fulgebant.
,

;

ad hsec vero
,

Sacerdotum

summorum
:

necnon eorum qui
hi sunt
,

regia penes ipsos dignitate

Nam
tali

qui hoc loco divites appellantur

quos non diu postea
Christum,
»fecit,

ira

Dei invasit
«

,

quia impeccabilem

supplicio dediderant.
in ore suo.
,

Quia iniquitatem non

neque dolum

opere impeccabilitate Ioquor
nuit.
» «

De ejus seu verbo seu quam in omni vita sua obti»

Nemo

igitur
2
,

purus

fuit a

sorde, etiamsi unius diei

fuerit vita ejus
«

»

nisi ipse.

EtDominus
ille

vult

mundare ipsum

a plaga

3
.

»

Pro om-

nibus ergo

mortuus
ab

est y ut purgaret et tolleret pecca-

tum mundi; quamobrem
si

e rejpre aestimavit

Deus
«

et Pater,

eum

a plaga

,

sive

illata

passione purgaret.

Si dede-

» ritis

pro peccato , anima vestra videbit semen longaevum.
ait
,

Quod
vimus
luerit

hujusmodi
quis ex
iis

est

:

Post ea

,

quae superius

memora,

si

qui conlra ipsum impie egerunt
;

vo-

hostiam ofFerre

id est
is

,

confessionem et pcenitena spe

tiam peccatorum exhibere,

bona

in

eum

reposita

nequaquam
attamen
si

delabetur. Etiamsi enim dictum fuerit,«Dabo
;

»impios pro sepultura ejus, et divites pro morte ejus
vos
?
,

»

qui talia ausi estis
,

,

donum
videbit

pro peccato

obtuleritis

veniam consequemini
ipso in
,

anima vestra salulem
:

obtinebit; quinetiam
videlicet,

semen longaevum
aiebat

hoc ipsum

quod ab

hominibus sparsum fuerat, de
,

quo
'

in parabolis
,

docens
a

«

Exiit qui seminat semi-

Isa.

liii

,

9.

_

Job. xiv, 4.

3

Isa., lih, 10.

<:)<

fcUMiCII
*

PAMPIIILI

»
»

nare

;

»

et

rursum

,

«

Simile est

regnum ceelorum
3
.

Iio-

mini seininanti Lonuin semen in agro suo
«

»

Et vult Dominus auferre de labore aniinam ejus
ei

,

os-

»tendere

lucem

,

et

formare intelligenlia
3

,

juslificare

MJustum bcne servieutem multis » Id de uno Salvatore nostro dici par est nam semper in manu ejus Patris volun:

tas recte procedebat.

Dedit autem

ipsi
,

lucem

,

ut eos qui
:

juslitiam per

ipsum assequerenlur
ipsi contulit;

illuminaret

intellispiri-

gentiam item

nam
,

requievit super

eum

tus sapienliae et intclligentiae

ut prudentes juslosque red«

derel eos, qui justificatione digni erant.
»

Et peccata eorum
,

ipse portabit.
:

Ideo ipse possidebit multos
pro eo quod tradita est in
:

et

fortium

»dividet spolia

mortem anima
muf4
.

»ejus, et inter iniquos reputatus est
y>

et ipse peccala

torum

tulit

,

et

propter iniquitales eorum traditus est
,

Siquidem illorum olim peccatorum
egerant
,

et

eorum qui impie
,

mensuram

,

videlicet iniquitates
,

in se recipiens,

eosque peccati tunica exuens

justos efficit.

Quod cnim
omnes

multorum in sc peccata receperit, ideo sortem suam et baireditatem efficere.
condonare potuisset
,

potuit etiam
Nisi

enim peccata
,

in suis

illi

sceleribus permansuri

nec salutem consecuturi erant.

Nunc vero

quia peccata

eorum
accepit

ipse suscepit
;

,

ideo ipsos a Patre in haereditatem

ereptis videlicet e

manu
illis

adversariarum potestaolim captivis animabus,

tum
buit

et

malignorum dacmonum

eas iu spolia sua vertit; qua3 spolia Discipulis suis distri,

ut varias ex eis constitueret Ecclesias.
id a Patre accepcrat
;

Nam

ceu

quamdam mercedem
reducendi facultatem.
putalus
1

videlicet pec-

cata delinquentibus dimittendi atque ipsos in sortem

suam

Quo

pacto autem inter iniquos re-

sit,

docct Evangelium; eo quippe tempore quo ex

Luc,

vui ,5.

a

MattU.

.

xui

,

\;.

3

Isa.

.

liii

,

u.

'

Ib.,

COUiVfENT.

IN ffteSAlAM,

CAP.

LIV.

2<)i>

«troque ejus latere crucihxi latrones sunt,codem impletans
dico prophctiam.

CAPUT

LIV,

«

Larlare sterilis
:

.

quse

non

paris

:

erumpe
,

et

clama qu;©
ejus quas

»

non parturis

quia plures,
»

filii

desertae

quam

»habet virum
conslitutse
serta
,

*.

His Ecclesiae ab se per totum
aflert
.*

orbem

bonum nuntium

quse
,

quidem olim de-

infoecundaet infructuosa crat

ideoque ipsam sleri-

lem appellat
ccclestem
erat.

Nam

hujusmodi quondam erant infidelium
ofini
,

gcntium anima?. Siquidem Ecclesia ex gentibus

cum

sponsum nondum obtineret
foecunditalem
ipsi ct

,

desolata et deserta

Ycrum
,

libcrorum frcqucnlium

majorem
illa

pollicctur,
nisi

quam

ei,
,

quae virum habebat,
,

Quaenam

erat

gens Judaica

et ca

quae olim pcn^s ipsos ut

civilas

Dei

in

honore habcbalur
,

,

Jerusalem

2

?

Qua?

cum

virum baberct

cocleste videlicet

Verbum
anirna

,

ipsi

libellum
igitur

repudii dedissc comprobatur.
illius
,

Ad comparationem
,

qiue olim virum habebat

illa

qua> olim iu
,

gentibus dcserta a

Deo

crat

,

promissione opfima donatur

duni
ita

ipsi

foecunditas et Iiberorum mullitudo annunliatur

,

ut filiorum

numero populum ex circumcisiouc
Duminus
dilata
fige
:

,

cui

comparatur, Ionge antecedat.
«

Di\it enitn

,

locum iabernacufi
nc parcas
:

tui, et

upelles
'

aukeorum tuorum

prolende iuui-

lsa., liv ; z,

296
»culos tuos
,

KUSEKII PAMPHILI
et cluvos tuos

consolida

*.

»
:

Hiec dicuntur

quasi de tabernaculo a

Moyse conslructo

nam hoc exem;

plo usus Propheta Ecclesiae ex gentibus edicit

ut ne ad

modum
sam.

iilius

angustam structuram suam
a

faciat

,

sed ten-

loria sua extendat in

longitudinem latitudinemque immen-

Nam quod

Moyse structum tabernaculum

est,

centum longitudine cubitorum
quaginta. Hic vero
ait
,

erat, latitudine vero quin-

Ne parce
;

egas, neque te in angus-

tam mensuram
construas
,

redigas
caetera.

sed longe lateque tc extendas ac
,

et

Novi porro hujusce tabernaculi

quod

fixit

Dominus

et

non homo
intelligas
,

,

longitudinem
si

,

latitudi-

nem
esset

et

amplitudinem

perpendas

,

quantum
;

esset illud sub

Moyse constructum tabernaculum

quanta

Jerusalem templum habens longitudine quidem qua,

draginta cubitorum
illud

latitudine viginti.

Quod

si

Templum
et
2

in

una

Palaestinae

urbe admiratione dignum erat
illa

quanto magis mirabilis

frequentia

,

magnitudo

pul-

chritudo Ecclesiarum Dei in omni loco excitatarum
totus orbis plenus Ecclesiis est.
«
»

nam

Adhuc

a dextris et a sinislris
,

dilata

,

et

semen tuum
2
.

possidebit gentes

et urbes desertas habitabis
fuerit

»

Semen
de quo

autem
dicitur

Ecclesiae Dei
,

Evangelicus sermo
3
,

,

Nonne bo» num semen seminasti in agro ? » Potest item semen Ecclesiae esse Apostolorum et Discipulorum Domini nostri doctrina quorum opera pia religio in illis olim devastatis Deoque vacuis solitudinibus constituta est.
«

Exiit qui seminat seminare
4

»

et

,

«

,

«

Noli timere, quia confusa es
tibi est
:

:

neque erubescas

,

quia

»cxprobratum
\
.

quia confusionis perpetuse oblivis-

»ceris, et opprobrii viduitatis tuae
»

plius
'

»

Nam cum
•>.

sterilis esset

,

non recordaberis amneque pareret neque
,

Isa.

i.!v.

_

:

Ib.

,

3.

3

Luc.

,

«n,

5.

'

Ib.

5

Isa

COMMEINT.
parturiret
,

IN

IIESAIAM, CAP.
,

LIV.

'2(J'J

neque virum haberet
;

contumeliis obnoxia et
,

confusione plena erat

at

nunc

sic

eam compellat

,

Eliamsi olim confusione et opprobrio digna gesta edideris;
confide,
«

Quia confusionis perpetuae

oblivisceris
»

,

et op-

»probrii viduitatis tuae

non rccordaberis.
:

Viduitatem au-

tem hic vocat Verbi sponsi privationem
recordaberis
,

cujus, inquit,

non
,

«

Quia Dominus virtutum
illi
,

est, qui fecit te

«Dominus nomen

et qui eruit te
.

;

ipse

Deus

Israel
,

»tota terra vocabitur

4

»

Non enim ex hominibus
,

ne-

que per hominem hsec constituta sunt

sed per ipsum

Dominum. « Non quasi mulierem derelictam et pusillanimem voca» vit te Dominus nequc ut mulierem ex juventute odio » habitam. Dixit Deus tuus Tempore modico reliqui te » et cum misericordia magna miserebor tui dixit qui eruit » tc Dominus. Ab aqua quae sub Noe fuit hoc mihi est
, ,

,

,

,

,

»

quemadmodum
lua

juravi ei in tempore
te

illo

,

terrae

me non
trans,

»succensurum super
»

amplius
,

,

neque

in

comminatione

montes transferendos esse
:

neque

colles

meos

»

movendos

sic

neque misericordia mea
:

tibi deficiet

ne-

»que testamentum pacis mese auferetur
»

dixit

enim, Pro-

pitius est tibi

Dominus
,

2
.

»

Cito enim montes a propriis

locis

transferentur

et colles

turbabuntur polius

,

quam
erat,

misericordia

mea

a te

removeatur. Et haec

piae religioni
illa

sermo pollicetur, imo etiam olim penes Judaeos
sed ab
ipsis decidit
,

et

ad Ecclesiam ex gentibus coactam

translata est.
«

Humilis

et instabilis
tibi

,

consolationem non adepta
,

es.

»Ecce ego praeparo
Judaeos abjectus
cisione
y
,

carbunculum lapidem tuum
3
.

et

»fundamenta tua sapphirum
ille

»

Erat enim revera penes

corporeus cultus; in corporis circum-

in substantiis

animalium
6, 7, 8,

,

et sacrificiis

eorum

Isa.

,

lv

,

5.

2

Ib.

,

9

et 10.

3

Ib.

,

1

1

2(f8

EUSKBII PA51PIMLI
in aliis similibus, positns
:

necnon

quaproptcr lmmilem el
,

inslabilom vocat illnm. Deinde adjicit

«

Non

consolatio-

»nem
posset.
»

adepta es

:

»

nemo enim Prophetarum, ncque
,

rc-

ligiosorum virorum erat
«

qui illam suscipere et restaurare
tibi

Eece ego praeparo

carbunculum Iapidem
'
.

tuum

,

ct
«

fundamenta tua sappliirum

»

Pro quo Svm»

machus.
dotio

eeee ego eompono stibio lapidcs tuos;
,

Thee
tuis.»

aulem

«ecceego immiltam stibium lapidibus
mulier
,

Quemadmodum cnim cum
addat, stibio
iinit

nt formoc
inquil
,

decorem

oculos;

ita et

ogo

,

omni spccic
porlas
2
.

ac decore formosiores
«

ponam
muros
ii,

structurac tuac lapides.
,

Et ponam propugnacula tua jaspin
,

et

luas-

»

lapides crystalh*

et

tuos Iapides electos

»

Tales

in Ecclesia Dei fucrint

qui rationabili structurac apparatu

fide roborati sunt; utpote qui pisc religionis

propugnacula

sint,

quod possint

omncm
,

sublimitatem, contra Dci co-

gnilionem sese exerentem

de medio tollere

,

ct

omnein

falsum sermoncm veriiatis inimicum eliminare ct confutarc. Sicut

cnim adornalac

in

muris pinnac

,

propugnacula

sunt, ad instruendum conlra hosles bcllum concinnata;
sic et
ii,

qui in Ecclesia sermone et sapientia potcntes sunt
«

jurc propugnacula dicantur.
» ialli, »

Et portas tuas lapides crys-

quibus Iapidibus ad portas urbis constituenda>
fidei

usus, sanae
claralque

splendorem

et

puritatem vaticinalur, deinitialcm

primam elementarem, atque
,

rerum
lapi-

quac ad fidem pertinent

doctrinam
fuerint

,

«

Et muros tuos
qui

»des electos.

»

Hujusmodi

ii ,

circumquaque
ipagna

munimenti loco sunt,
sane
«

ct quasi

vallum, totam urbis slrucemissas tutantur
:

turam pcr oraiioncs ad
,

Deum
,

preliosa et honorabilia aidificia.
filios

Et omnes
tui\
,

tuos

discipuIosDei
illius
i3.

,

et in

mufta pacc

ifilii
1

»

Discipulos Dei vocat

olhn

sierilis filio-

Ii.a.

lv, iu.

2

Ib.

;

*2.

'

lb.

,

COMMLINT.

IN

HKSAIAM, CAP.
ait
tilios

LIV.
:

299

ac

id

multa pace versaturos
«
1
.

ejus

id

enim
,

ipsis

pollicilus his verbis est,
» »

pacem meam do

vobis

pacem

meam
2
.

lelinquo vobis

Et in

justitia aedificaberis. Al>stine

ab iniquo, et non timebis, et tremor non appropinquabit
»

»tibi
edili,

Siquidem humani
:

illi

apparatus

,

humana cura
est

hujusmodi sunt

quare in corruptionem et exitium

deveniunt.

Opus autem
quidpiam
in

neque

tale

vacuum opere meq reperiatur quod
corruptione
,

meum

:

cor-

rumpat
« »
» »

et disperdat illud.

Ecce proselyti accedent ad
,

te

per

me

,

et incoke tui te
:

erunt

et

ad

te confugient.

Ecce ego creavi
perderem.

,

non
vas
:

sicut

a^rarius sufilans prunas.et

educens vas in opus ego autem

creavi te

,

non ut

interitu
,

Omne

,

quod
omnis
,

»
»

fixtum

est contra te

non prosperare faciam
judicium.
3
.

et

vox insurget super
tui

te in

Omnes

eos viuces

et

«erunt obnoxii
dines
,

in eo

»

Post praemissos Ecclesiaj or,

proselytos eos esse dixeris
,

qui germani et sinceri
:

non sunt

neque pure
,

in

multitudine procedunt
ait in

quos
quia

peregrinaturos

non autem habitaturos esse

ea

,

quasi in transitu
»

eam

adibunt.

«

Est ha^reditas servientibus
dicit

Domino

,

et vos eritis

mihi justi,
:

Dominus.

»

Idque
,

admodum
erat.

congruenter

nam

post praemissa omnia

illam

in futuro saeculo

repositam haereditatem memorare opus
fuerit, nisi

Quaenam

illa

regnum ccelorum,

et vita

seterna?
1

Joan.

,

xiv, 27.

'

Isa., liv, 14.

3

Ib.

,

i5, 16 et 17^.

300

EUSEIII

PAMPHIM

CAPUT

LV.

«

Silientcs ite ad
,

aquam

,

et qui

non habetis argentum
et

neuntes emite

et

comedite absque argento vinum et adi
,

»pem. Quare expenditis argentum
»

laborem vestrum,

non

in saturitatem ? Audite

me

,

et vivet in bonis

anima

»vestra, et constituam vobis lestamentum sempiternum
»

sancta David fidelia

1
.

»

In

alia

studium confertis vestrum,
,

ex quibus non potest anima enutriri

neque cibo ad

satu-

ritatem frui. Praeter enim superius dicta,

bonorum operum
est

spem

,

divinumque cibum

,

obsequentium animis reposi,

tum
« » »
» »

Non enim corporibus, sed ut perspicuum animabus, futurorum bonorum munus porrigit.
dicit.

Ecce tcstimonium
et populi

in genlibus dedi

eum
,

,

principem
te
,

et praecipientcm gentibus.

Gentes quse nesciebant
ad
te

in-

vocabunt
proptcr
rificavit

te

;

qui ignorant te
,

confugient
,

Dominum Deum tuum sanctum
te
2
.

Israel

quia glo-

»

Ecquis non stupeat sermonis eventum

videns a Christo Dei per totum
pari? Et hoc erit
illis

orbem Chrislianos nuncusalutis
,

reternum

quse a

Deo

est,

signum, quod nomen Domini
perseveraturum., nec
sine pcenitentia sunt.
«

sibi

adscribent, in aeternum
:

unquam

desiturum,

nam dona

Dei

Quaerite

Dominum,et cum

inveneritis eum,invocate.

»Quando autem appropinquaverit ad

vos, derelinquat im-

»pius vias suas, et vir iniquus consilia sua; et convertatur
'

Isa.

,

lv,

i,

2 et

3.

2

Ib.

,

4

,

5.

COMMENT.
»

IN

HfcSAlAM,

CAP.

LV.
:

3o

r

adDominum,ct misericordiam consequctnr quia mullus »erit indimittendis peccatis vestris. Neque enim sunt con»silia

mea,
,

sicut consilia vestra,

uec

viae rneae

,

sicut viae
a lerra,

»

vestrae

dicit

Dominus. Sed qaantum
a viis
vestris
si
,

distat

ccelum

«tantum

via

mea

et cogitationes vestra;

a
et

»cogitatione mea. Ut

enim

descendat pluvia de coelo,
,

»non revertatur donec

inebriet terram

et pariat et

germi-

»net,et det scmen seminanti,
,

etpanem advescendum; sic »erit verbum meum quodcumque exierit de ore meo, non donec perficiantur quaecumque voluerim. Et » revertetur
,

»prosperas faciam vias tua^ et praecepta mea.In laetitiaenim

»egrediemini
»colles

,

et

in

gaudio docebimini. Montes enim et
vos

exsilient excipientes
,

cum

gaudio

*.

»

Queis

cxistimo significari virtutes
laetantur.
«

quae de pcenitentibus in terra
»

Et omnia ligna agri applaudent ramis.

Ligna

agri ramis applaudentia, fortasse fuerent,
ferag
,

animae fructireverten-

quae de
laetitia

animabus impiorum ad
replentur.

Dominum
,

tibus,

«Et pro
»
»

staeba ascendet cyparissus
erit

et

pro conyza aset in

cendet myrtus. Et

Dominus

in

nomen

signum

sempiternum

,

neque

deficiet 2 .

»His allegorice subindicat

animarum
lem
:

a pessimis

ad meliora revertentium foecunditain impietate versabantur

qua>

quidem olim omnes
,

ac nihil ad productionem

nihilque ad escam ulile fere-

bant; sed quasi in deserta et arida neque culta regione,

stoebam

inutilis

susque futilem

conyzam impiissimam, prorherbam germinabant. Nunc vero postquam
materiae^ et
,

divinae gratise consortes fuerunt

myrtum suaveolentem,
dicitur,
«

necnon celsissimam
tebant;

et

odore fragrantem cyparissumemitpro stceba
»

secundum Symmachum autem
,

»ascendet brathy
si
1

et

pro urtica

ascendet myrfcus;
justitia
,

ac

clarius diceret
Jsa.
,

,

pro malitia ascendct
1

et

pro

lv, 6, 7, 8, 9, 10,

1

et

;•?.

.

2

Ib.

,

1

0O2
Ea?civia lcmpcrantia,

FXST-lRlI

PAHPHil/l

pro audacia \iiius, pro amcniia, pru,

denlia

;

atque

in

summa

pro malilia

,

rirl

CAPUT

LYI,

u

H.tc dicit Dominus
:

,

Custodite judieium,

ot

fi.cilc

r>

justitiam

appropinquavit onim salulare

meum

,

ut veniat,
facit

»ct misericordia

mea,

ut reveletur.
fuorit,

Boalus

vir qui

»ba?c

f
.

»

Qui non beatus
? «

qui talos promissionos
ois
,

BCceperit

Et borno qui adbsgret
.

et

qui observat Sab-

bata

,

ut

non profanet oa

ot scrvat
fecorit
,

manus
iiia

suas

,

ne

fao.^t

»ciat iniqua.

IVam qui iucc

quac a

Deo

boatiludinc dignus sane fuorit.
osl

Ad

haec

idom nocossarium
,

Sabbala non viofare

:

quod utiqueerit

si
>i

inf.nus veslras

ab omni indi^na rctionc puras sorvavcriiU;
egcritis, atque in otio et vacalione Sabbati
rilis,

voro Iitc iiou

diem transege-

vos

niliil

faccre certum haoete*

Ne
rie

dicat alienigena, qui appositus esl Doroino,

num
suis

»separabit

me Dominus
«

a

populo suo
,

2

?» Doccns Judacos

de genere suo altum sapianl

neque de proavis

giorientur.

El ne dicat Eunucbus,

»sum. Ha?c
»

dicit

Dominus Eunuctris
,

:

Lignum eridnm ego quicumquc cnslodie

rint

Sabbata inoa
toslamonto

ot elegerint nuas 02:0 volo, 0! adbocse,

»

rint

moo

dabo

ois

in

domo mca
,

,

ot

intra
el
->

»murum meum, locum nominntum
»ii]iabiis;
'

meliorem
:

filijs

nomcn scmpiternum dabo
1

eis
.
'|

oi

non

oN Gciel

I-O.

.

TTI,

Ot

'.•

.

*

Ib. ,3.

'

II).

«

I

J

COHMENT. IN HESAIAM, C\P.

LVI.

7io5

•Quoniam Juda^i libcrorum multitudinem Lcnediclionem mercedemque ac fruclum pielatis nu Dei csse putabant
,

merosam prolem
iis

esse existimabant; talem

eorum senten,

tiam reprimens, ac falsam esse comprobans
qui,

slerilibus et

quod

exsecti fuerint,
,

filios

procreare non valcnt

ac Eunuchis niliil impedi parcm promissionem affert menlo fore ait quominus bona a Dco consequantur, dum
,

sccundumDeum vivere
lcm
ccelcstis, locus

in proposilo habeaut,
et
si

Nam

si

multre

mansiones sunt apud Patrem,
illis

est civitas

Dei Jerusaiilis

intra

domum

Dei

in multis

mansionibus, ac etiam

ipsis

mansiones ddbuntur, et por~

tionem habebunt intra
«

murum ccelestis Dei civilatis,
Domino nt
,

Et alienigenis

,

qui addicti sunt
,

serviant ei,

» et diligant

nomen Domini

ut sint ei in servos et ancillas

»et omnibus qut servant Sabbala
»>et
?>

mea, ne profanentca,

qui observant testamentum
l
.

montem sanctum meum
,

moum; inducam eos in »Ait<juippe domum suam non
,

lalem esse

quae hos
vi

quidem spectct

alios

vero miuimc;
csse; «t

sed ex humanitatis
t3tiam

omnrbus gentibus apertam

Eunuchi

et paralytici ibi recipianlur.

«Et kclificabn

»eos in
* cia
v

domo

orationis meae. Uolocausta

eorum accepta super alt&re domus oralionis vocabilur cunctis gentibus
,

eorum ct sacrifimeum. Nam damus mc^
,

2
.

»

Mis

arfei-

tror ad litteram dici

Deum
,

per reversionem populi cx Ba~

hylone, quae sub Cyro
roducere
,

Dario et Artaxerxc contigit, ipsum
«

quare subdit,
,

Dixit

Dominus

,

qui congregat
3

«dispersos Israel

congregabo ad

eum

congregationen*

Quo tempore

verisimile est multos ad

eum

confluxissc ex
,

alienigcnis gentibus, quos

ob pristinum statum
,

et

ob

sdienos extrancosque

mores

bestias agri vocat.

«Qmncs
snllus
T

fera;

bestiac
illsc
,

adcste, comcdite
quae
.

omnes

bestiae
ii

'..•)

Bestiae
.

cum
]6.

Israele comrrctrantur.,

Jsa., tvi

6

et 7.

3

Luc

mx,

3

Isa.

.

lvf, B.

•'

Ii».,

a

3o4

EUSJEHII

PAMPHILI
,

ex gentibus fuerint, qui ad vcrbum accesserunt
cat his verbis, «Adeste, comedite,

quos cvo»

omnes
est,

besliac saltus.
,

Plerumque vero observatum nobis

saltum dici

aiie-

nigenarum gentium multitudinem. Has porro bestias Dei
vocatione dignatur et ad convivium evocat. «Videte quo»
» »

niam
sunt
tes
,

excsecati sunt

omnes