ે ડામ ણ


િવવક

ે :
િનવદન

ં 
દસ ુય ઉપિનષદો ઉપર તમ
ે જ ભગવ$્ ગીતા ઉપર િવ%ત 
ીમ ્ શકરાચાય
ં ./01ો


ૂ ઉપર2ુ ં તમ2
ે ુ ં ભા(ય તો
િવવચન'પ
ભા(ય લ*ું છે તથા વદ-યાસના
ં ું
ે ે અ9ૈત િસ;ાત2
ત33વ4ાનના સા5હ3યમાં જગિવયાત છે . આ ભા(યોમાં તમણ
ૃ ભા(યોમાં તા5ક>ક પ5રભાષાઓમાં વણાયલા

<િતપાદન ક*ુ= છે . આ િવ%ત

ુ Aદાઓન


ે સામાBય અCયાસી-Dજ4ા0ુ પણ સરળતાથી સમF
અ9ૈતિસ;ાતના 


ં રJૂ કયાK છે . આમાં ઘણા Mલોકો સરળ, Nદયગમ

શકG એ રHતે આ Iથમા
અને


ં Qબ
ૂ 
ખપાઠ
કરH શકાય એવા છે . એથી અ9ૈત િસ;ાતના
અCયાસીઓમાં આ Iથ
ે અને <િસS; પામલો
ે છે .
િ<ય બનલો

ે ડામ ણ
ૂ 
ીમ ્ શકરાચાય
K િવર ચત - િવવક

ે ં
Uણવા અશV છતા ં Wમને સવK વદાતના
િસ;ાતથી
Uણી શકાય છે , એ પરમ

આનદ%વ'પ
સ$્ X'ુ ી ગોિવYદને Zુ ં <ણામ ક'ં [.ં (૧)
ુ K


G ં તો મ2(યજBમ
ે ં _'ષ
થ` ું અને પછH
<ાણીઓને પહલા
$લભ
છે ; તમાય
ું Mકલ
ુ G છે ; .ા/ણ થયા પછH વદધમન

ું અને પછH


.ા/ણપa ું મળવ`
K ે અ2સર`

િવ9ાન થ` ું ક5ઠન છે . તે પછH પણ આ3મા અને અના3મા2 ુ ં _થcરણ
, અપરોd
ુ , આ3મા પોતે ./'પ છે એ સમeયા પછHની f%થિત અને fgત
ુ -એ તો
અ2ભવ

કરોડો જBમોના ં _iયો
િવના મળતા ં નથી. (૨)





ભગવાની kપા
જ Wમા ં કારણ છે , એ મ2(યજBમ
, સસારમાથી 
gત
થવાની
ુ K જ છે . (૩)

ઈmછા અને મહા_'ષોનો
સમાગમ – આ 1ણ $લભ
ુ K મ2(યજBમ

ુ ં 4ાન

G ે કરHને $લભ

ે અને તમા
ે ં પણ વદાતના
ે ં
કમ
મળવીન
િસ;ાત2




ૂ pS;વાળો
થઈ શકG એ` ું _'ષ3વ
પામીને પણ W ઢ
મ2(ય
આ3માની fgત

G વગર
ે G વ%ઓ
માટG <ય3ન કરતો નથી, એ આ3મઘાતક જ છે ; અને એ સ ્ – દહ
ઉપર આસfgત ધરાવવાથી પોતે જ પોતાને હણે છે . (૪)
ુ K મ2(યદહ


G અને તમા
ે ં પણ _'ષ3વ
$લભ
પાsયા છતા ં W માણસ ત3વ4ાન'પી
ૂ K બીજો કોણ શકG ? (૫)
%વાથK સાધવામા ં આળસ કરG છે , એનાથી ખ
ુ ) કમK કરG
G
ૂ કરG , અનક
ે (wભ
ભલે કોઈ માણસ શાu સમW-સમUવે, દવોની
_U
G
ે ભW, તોપણ ‘./ અને આ3મા એક જ છે ’ એવા 4ાન િવના સો
અથવા દવોન


ે ) fgત
./ા થઈ Uય તટલા
કાળે પણ (તની
થતી નથી. (૬)
G
ે જ ચોQ ું કહ G છે
કારણ કG ‘ધનથી અમર થવાની આશા નથી’ એમ કહનાર
વદ

ુ ં કારણ નથી.’ (૭)
કG, ‘કમK fgત2



4ાન મળવવાના
ઉપાય માટG િવ9ાન માણસે બાz િવષયોના ં 0ખની
ઈmછાનો
ુ G
ં X'દવન
ે શરણે જઈ એમના ઉપદશન
G
ે બરાબર સમFને
3યાગ કરH, મહા સત
ુ 
fgત
માટG <ય3ન કરવો. (૮)
ૂ ે


ં }બલા
સ3ય આ3મ4ાન પર ;ા રાખી યોગમાગ જઈને, સસાર
'પી સ|મા
આ3માનો પોતે જ ઉ;ાર કરવો. (૯)
આ3મ4ાનના અCયાસમા ં ત3પર ધીર િવ9ાનોએ સવK કમનો 3યાગ કરH


સસાર'પી
બધનથી
€ટવા માટG <ય3ન કરવા. (૧૦)
ુ માટG જ છે , ત33વ4ાન માટG નથી. ત3વ4ાન તો િવચારથી જ
કમK ચ‚ની wS;
ં થ ું નથી. (૧૧)
થાય છે ; કરોડો કમથી કાઈ

G ) દોરડાને eયારG ƒમથી સપK માનવામા ં આવે, 3યારG તે ƒાિતથી
(અધારામા ં પડલા

ે -સપના
ે ે, બરાબર િવચાર કયાK પછH ‘આ તો
માનલા
ડરથી W $ઃખ
થાય છે તન
K
ૂ કરG છે . (૧૨)
દોર}ુ ં છે , આવો િન…ય જ $ર

(મહા3માઓનાં) 5હતકારક વચનોનો િવચાર કરવાથી જ (આ3મા'પ) વ%નો
†
િન…ય થાય છે ; પણ %નાન, દાન અથવા સકડો
<ાણાયામથી થતો નથી. (૧૩)
આ3મ4ાનના અિધકારH
G દG છે ; અને એમા ં દશ
G , કાલ વગર
ે G ઉપાયો
ફળિસS; અિધકારHને ખાસ કરH ઉપદશ
પણ સહાયક બને જ છે . (૧૪)

ે , દયાસાગર ઉ‚મ Xુ'ના શરણે જઈ Dજ4ા0એ
આથી ./4ાનીઓમા ં (ઠ
આ3મત33વનો િવચાર કરવો. (૧૫)


G ં લdણોવાળો pS;માન
ઉપર કહલા
, િવ9ાન અને તકિવતકમા
K
K ં ચરુ મ2(ય
આ3મિવˆામા ં અિધકારH છે . (૧૬)
ે G
Wને સ$્ અને અસ$્ 2 ુ ં 4ાન હોય, W વૈરા‰યવાન, શમ-દમ વગર
ુ ુ ુ હોય, એની જ ./Dજ4ાસા મા ં યો‰યતા માની

ષŠસપિ‚વાળો
હોય અને W ‹
છે . (૧૭)

ચાર સાધન
િવ9ાનોએ ./Dજ4ાસામા ં ચાર સાદન કzા ં છે . એ (સાધન) હોય, તો જ સ3ય
વ% ુ-આ3મા ઉપર ;ા થાય છે ; એ િવના ન થાય. (૧૮)

G ું સાધન – ‘િન3યાિન3યવ%િવવક
ે ’ કહવાય
G
પહŒ
છે ; બીJુ ં સાધન – ‘આ લોકના
ુ -ભોગ પર ‘વૈરા‰ય’ છે ;’ 1ીJુ ં સાધન – શમ, દમ, ઉપરિત,
અને પરલોકના 0ખ
ુ ુ ુ ’ું

િતિતdા, ;ા અને સમાધાન – આ ષŠસપિ‚
છે ; અને ચો ું સાધન – ‘‹પa
છે . ‘./ સ3ય છે અને જગત િમŽયા છે ’ એવો W િન…ય, એ

ે ’ છે .(૧૯ – ૨૦)
‘િન3યાિન3યવ%િવવક

ું નજરG ) જોવાથી અને સાભળવા


ે G
G
(જગત2 ુ ં mછપa
વગરથી
આ દહથી
માડH

G
./લોક 0ધીના
બધા અિન3ય ભો‰ય પદાથને તF દવાની
W ઈmછા એ જ
‘વૈરા‰ય’ છે . (૨૧)


વારવાર
દોષ|(ટ કરHને, િવષયોના સહથી
વૈરા‰ય પામી, મનની પોતાના
ં ે ે
G 
ય અને 4ાનB|ય

લયમા ં જ f%થર અવ%થા, એ ‘શમ’ કહવાય
છે . કમB|
બનન

તમના
િવષયો તરફથી વાલીને પોતપોતાના %થાનમા ં જ f%થર કરવી, એ ‘દમ’
ૃ બહારના િવષયો ઉપર ન ભટકG, એ જ ઉ‚મ
G
કહવાય
છે , અને ( ચ‚ની) `િ‚
‘ઉપરિત’ છે . (૨૨ – ૨૩ – ૨૪)

ે ઉપાય કયાK વગર સહH લવા
ે ,ં એ ‘િતિતdા’
ચYતા અને શોક િવના સવK $ઃખોન
G
કહવાય
છે . (૨૫)
ુ G

ં વચનોને સ3ય pS;થી
G
શાuના ં અને X'દવના
Iહણ કરવા,ં એ ‘;ા’ કહવાય
છે ;

Wથી વ% ુ મળવી
શકાય છે . (૨૬)

ુ ./મા ં જ f%થર કરવી, એ ‘સમાધાન’ કહવાય
ે હમશા
ે ં w;
G
pS;ન
છે ; ચ‚ને

%વmછાચારH
કર`,ું એ ‘સમાધાન’ નથી.(૨૭)

ં દહ
ં Wટલા ં અ4ાનક‘’પત બધનો

G 0ધીના
ે ં
અહંકારથી માડH
છે , તમાથી
પોતાના
ુ ુ ુ ’ું છે .(૨૮)
આ3મ%વ'પના 4ાન 9ારા €ટવાની ઈmછા એ ‘‹પa
ુ ુ ુ
ું મદ
ં અથવા મ“યમ હોય, તોપણ વૈરા‰યથી, શમ વગર

ે G ષŠસપિ‚થી 
‹પa


અને X'ની
kપાથી
વદHને સફળ થાય છે . (૨૯)
ુ ુ ુ
ું – બન
ં ે તી” હોય, તમા

ે ં જ ‘શમ વગર
ે G ષŠસપિ‚
Wનામાં વૈરા‰ય અને ‹પa

સાથક
K અને સફળ થાય છે . (૩૦)

ુ ુ ુ
ું બન
ં ે મદ
ં હોય, તમા
ે ં રહલી
G
ે G
પણ Wનામા ં વૈરા‰ય અને ‹પa
‘શમ વગર

ે G મા1 દખાવની
G
ષŠસપિ‚
’ મ'%થળ ના જળની પઠ
જ બને છે (૩૧)

ં કારણોની સામIીમા ં ભfgત જ સૌથી (ઠ
ે 
fgતના
છે . પોતાના %વ'પ2 ુ ં મનન
G
G
કર`ુ,ં એ જ ‘ભfgત’ કહવાય
છે . કટલાક
િવ9ાનો કહ G છે કG ‘પોતાના આ3મ3વ2 ુ ં
ે ં ચાર સાધનવાળા અને આ3મત3વને
મનન એ જ ભfgત છે .’ ઉપર જણાવલા
ુ ે <ા4-f%થત<4 પાસે જ`,ું કG Wથી સસાર'


Uણવા ઈmછતા _'ષ
પ બધન
€ટG. W
ં (ઠ

ે 
ોિ1ય અને પાપર5હત હોય, િવષય-વાસનાને વશ ન હોય, ./વ‚ાઓમા
ં હોય, કારણ

હોય. ./4ાનમા ં અIસર
હોય, –ધણા ં વગરના અf‰ન Wવો શાત
ુ ે િવનય,
ં ુ હોય, એવા X'ન

િવના દયાનો સ|ુ હોય ને શરણે આવલાનો
બ—

ૂ Kક સવીન

ે તે <સ™ થાય 3યારG પાસે જઈ પોતાને
ન˜તા અને સવાથી
ભfgત_વ
ૂ ુ (૩૨ – ૩૩ – ૩૪ – ૩૫ – ૩૬)
Uણ` ું હોય તે આમ _છ`ઃ
ુ G ! <› ુ ! Zુ ં આપને
ં ુ અને દયાના સાગર, હG X'દવ

શરણે આવલા
લોકના બ—

ૃ વરસતી

ં પડલા
G
નમ%કાર ક'ં [.ં સસાર'પીસ|મા
મારો, અિત ક'ણા'પી અત
આપની સરળ કટાd|(ટથી આપ ઉ;ાર કરો. (૩૭)
ુ K
ુ G


રોકવો Mકલ
એવા સસાર'પી
દાવાનળથી Zુ ં દાઝલો
[ં અને $ભા‰ય'પી
ે Zુ ં આપને શરણે આ-યો [.ં આપ
ધીથી અિતશય થરથ'ં [ં અને ડ'ં [;ં તથી
ૃ ુ મને બચાવો. આપ િશવાય બીUને શરણ લવા
ે 
3*થી
યો‰ય Zુ ં નથી માનતો.
(૩૮)
ુ ે પોતાની મળ


ે ે જ તરH ગયલા
ે , બીUઓને પણ
આ ભયકર
સસાર'
પી સ|ન



ે G <ાણીમા12 ુ ં 5હત કરનારા (આપ Wવા) શાત
તારનારા અને વસતઋની
પઠ


સ3_'ષો
(આ $િનયામા
)ં વસે છે . (૩૯)

ૂ કરવા ત3પર રહ`
ે ે જ બીUના ં $ઃખો
G ,ું એ મહા3માઓનો %વભાવ
પોતાની મળ
$ર

ં G પોતાની મળ

ે આ ચ|દવ
ે ે જ શાત
ૂ K આકરા તપથી તપલી

છે ; Wમ 0યના
_Žવીન
કરG છે . (૪૦)



હ G <› ુ ! સસાર'પ
દાવાનળની ઝાળથી દાઝલા
અને આપને શરણે આવલા
આુ

મને, આપ ./ાનદના
રસા2ભવવાળા
,ં પિવ1, અિત િશતળતાવાળાં, આપના

ુ K
ુ આપનારા ં વચન'પ અતથી

G ં અને કાનને 0ખ 
ખ'પી
0વણકળશથી
ઝરલા
ૃ ) |(ટના પા1 બBયા છે અને Wમને
િસYચો. Wઓ એક dણ પણ આપની (kપા

ે ધBય છે . (૪૧)
આપે પોતાના તરHકG %વીકાયાK છે , તમન


G રHતે ત'ં ? મારH શી ગિત થશે ? કયો ઉપાય છે ? એ
Zુ ં આ સસાર'પી
સ|ુ કવી
ૃ કરH મને બચાવો. અને મારા સસાર'પી
ં Zુ ં Uણતો નથી. <› ુ ! kપા

કાઈ
$ઃુ ખનો
નાશ કરો.’(૪૨)
X'ુ તરફથી અભયદાન

G , પોતાના શરણે આવલા


એમ કહતા
અને સસાર'પી
દાવાનળના તાપથી દાઝલા

એ િશ(યને જોઈ મહા3મા X'એ
તરત જ પોતાના ક'ણારસથી -યાŸત |(ટથી
ુ ુ ,ુ આ4ા <મામે સારH રHતે વતનાર
ે ે અભયદાન આપ`.ું શરણે આવલા
ે , ‹
તન
,
K



ં ચ‚વાળા અને ષŠસપિ‚*gત

શાત
એ િશ(યને X'એ
kપાથી
(આ <માણે)
G કરવોઃ (૪૩ – ૪૪)
ત33વોપદશ
ુ ‘હ G િવ9ાન !  ું ડર મા. તારો નાશ ન5હ થાય. સસારસાગરન

ે તરવાનો
X'ઃ

ઉપાય છે . W માગ યોગીઓ આ સસારસાગરનો
પાર પાsયા છે , એ જ માગK Zુ ં
તને બતા` ું [.ં (૪૫)


સસારના
ભયનો નાશ કરનાર કોઈ મોટો ઉપાય છે ; એ ઉપાયથી  ું સસારસાગર
ં પામીશ. (૪૬)
તરHને પરમાનદ
ે ં

વદાતના
અથનો
િવચાર કરવાથી ઉ‚મ 4ાન થાય છે ; અને પછH તનાથી
K


ં નાશ થાય છે . (૪૭ )
સસારના
$ઃખનો
અ3યત
ુ ુ ુ માણસની fgતના
ુ 
;ા, ભfgત, “યાન અને યોગ-આ ચાર ‹
ઉપાય છે , એમ


વદની
વાણી કહG છે . W માણસ આ ઉપાયોને વળગી રહG છે . તનો
અ4ાનથી

G
ઊપWલા દહબધનથી
[ટકારો થાય છે . (૪૮)


G 
ું પરમા3મા છે , છતા ં અ4ાનને કારણે જ તારG અના3મા'પ દહના
બધનમા
ું પડ¡ ું છે ; અને એથી જ તને સસાર


વળ‰યો છે . આ3મા અને અના3મા ના
બધા`


ે ળમાથી


િવવકથી
ઊપWલો 4ાન'પી અf‰ન અ4ાનના કાયK-સસારન
બાળH
નાખશે. (૪૯)


િશ(યઃ ‘હ G <› ુ ! kપા
કરH આપ સાભળો
. Zુ ં <¢ ક'ં [.ં એનો જવાબ આપના



ે Zુ ં kતાથ 
ખથી
સાબળHન
K થઈશ.(૫૦)

ં કવી
G આ-*,ું એની f%થિત કવી
G
G
બધન
ક* ું છે , એ કમ
છે , અને એમાથી
રHતે €ટH
શકાય ? વળH અના3મા એ કોણ છે , પરમા3મા કોણ, પોતાનો આ3મા કોણ, અને એ
ં ે ુ ં 4ાન કવી
G રHતે થાય, એ આપ કહો.’ (૫૧)
બ™2


ુ ‘તને ધBય છે . કરવાના ં બધા ં કામ  ું કરH Vો

ે પિવ1
X'ઃ
છે . ત† તારા kળન

ં €ટH ./'પ થવા ઈmછે છે . (૫૨)
ક*= ુ છે ; કારણ કG  ું અ4ાન'પ બધનમાથી
પોતે જ <ય3નો કરવાની જ'ર

ે G િપતાના ઋણ થી (પોતાનો) [ટકારો કરનારા થઈ શકG; પણ આ
_1ો
વગર


ં પોતાને છોડાવનાર પોતાથી બીજો કોઈ નથી. (૫૩)
સસાર'પ
બધનમાથી

ૂ કરH શકG છે ; પણ ›ખ
G

Wમ પોતાના માથા ઉપર ઉપડલા
ભાર2 ુ ં $ઃખ
બીU $ર

ૂ કરH શકા ું નથી. (૫૪)
ે G $ઃખ
વગર
તો પોતાના િસવાય બીU કોઈથી $ર
G પાળે અને દવા લે, તો જ તન
ે ે આરો‰ય <ાŸત થાય;
W રોગી હોય તે જો પરF
ે આરો‰યિસS; થતી નથી. (૫૫)
પણ બીF કોઈ 5£યાથી તની
ુ ે વ%2
ુ ુ ં %વ'પ પોતાની મળ
ે _'ષ
ે ે જ પોતાના 4ાન'પી ન1થી

(Wમ) િવવકH
ં ુ ં %વ'પ પોતાની જ
સમજ` ું જોઈએ. (કોઈ બીUથી તે ન સમUય.) ચ|2
ખથી Uણી શકાય; બીUઓથી w ું તે જણાય ? (૫૬)

ે G
અ4ાન, િવષયની ઈmછા અને કમK વગરના
પાશ'પ બધન
છોડવાને સો કરોડ
ુ પણ પોતાના િસવાય બીજો કોણ સમથK થઈ શકG ? (૫૭)
ક’પો 0ધી
આ3મ4ાનની મહ‚ા

યોગથી, સાયથી
, કમથી
કG િવˆાથી મોd થતો નથી, એ તો મા1 ./ અને
K
આ3માની એકતાના 4ાનથી જ થઈ શકG છે , બીF કોઈ રHતે ન5હ. (૫૮)
ું
Wમ વીણા2 ુ ં 'પ, એની 0દરતા
અને એને બUવવાની મનોહર રHત માણસને
ુ કરG છે , પણ એથી કાઈ
ં સા˜ાeય મળH શકG ન5હ; એમ િવ9ાનોની
મા1 Qશ

ભાષાની ચ ુરાઈ, શ¤દોની ઝડH, શાuોના ં -યાયાનની kશળતા
અને િવ9તા-એ
બ— ું મા1 ભોગ માટG છે . મોd માટG નથી. (૫૯-૬૦)

જ આ3મત3વ
આ3મત3વ ન સમU*ુ,ં તો શાu2 ુ ં ભણતર િન(ફળ છે , તમ
સમUઈ ગ*ુ,ં તોપણ શાu2 ુ ં ભણતર િન(ફળ છે . (૬૧)

શ¤દUળ એ તો ચ‚ને ભટકાવના' મો¥ુ ં જગલ
છે , માટG (શ¤દUળમા ં ફસાવાને
ે <ય3ન_વક
ૂ K આ3મા2 ુ ં ત3વ સમજ` ું જોઈએ. (૬૨)
બદલે કોઈ) ત3વ4ાની પાસથી
ે ે ./4ાન'પી ઔષધ િવના વદો
ે , શાuો,
અ4ાન'પી સાપ Wને કરડ¦ો છે , તન
ં કG બીUં ઔષધોથી w ું થવા2 ુ ં છે ? (૬૩)
મ1ો


જ'ર
Uતઅ2ભવની
ે પોતાના
Wમ દવા પીધા િવના મા1 દવાના નામથી જ રોગ જતો નથી, તમ



Uતઅ2ભવ
િવના મા1 વદના
શ¤દોથી fgત
થતી નથી. (૬૪)
ું જગત છે જ ન5હ’ એ` ું સમeયા િવના અને આ3મત3વને Uiયા િવના
G
‘આ દખા



મા1 બોલવા'પ ફળવાળા બહારના શ¤દોથી મ2(યોની 
fgત
Vાથી
થાય?
(૬૫)



શ¨ઓનો
નાશ કયાK િવના અને આખી _Žવીની
લમી મળ-યા
િવના ‘Zુ ં રાU
G
[ં’ એમ કહવાથી
કોઈ રાU થવાને યો‰ય થતો નથી. (૬૬)

ું હોય, તો પહલા
ં દાટŒ
G ું ધન મળવ`

G ં કોઈ Uણકાર િવ©ા0 ુ માણસ
Wમ _Žવીમા
ં -પથરા ખસડH

ે ધનને
તરફથી મા5હતી મળવવી
પડG, ને પછH જમીન ખોદH, કાકરા

G
બહાર કાઢવા 0ધીની
મહનત
કરવી પડ,G મા1 ઉપલક વાતો કરવાથી એ ધન

ે ું
બહાર નીકળ ું નથી; એ જ રHતે િનમળ
K આ3મત3વ પણ માયાના કાયથી
K ઢકાયŒ

G

ે G
હોઈ ./4ાની X'ના
ઉપદશથી
, તના
મનન થી તથા િન5દ“યાસન વગરથી


સમF શકાય છે , $(ટ
*fgતઓથી
ન5હ. (૬૭)


ં €ટવા સા' િવ9ાનોએ પોતાની બધી શfgતથી
માટG રોગની Wમ સસારબધનમાથી
Uતે જ <ય3ન કરવો જોઈએ. (૬૮)
<¢િવચાર

ે માBય અને બZુ (ઠ
ે છે . આ <¢ 01

આW ત† W <¢ કય છે , એ શાuવ‚ાઓન
ુ ુ ઓ
ુ ને એ સમજવા
ં ૂ છે , પણ એમા ં ગભીર


Wવો ¥કો
અથK સમાયલો
છે , અને ‹
Wવો છે . (૬૯)


G
હ G િવ9ાન ! ZW
એ સાભળવાથી
ખરખર 
ું
ુ ં કZ,ુ ં તે બરાબર “યાન દઈ સાભળ


ં €ટHશ. (૭૦)
સસારબધનમાથી
ુ ઉપર અ3યત
ં વૈરા‰ય થવો, એ મોd2 ુ ં <થમ કારણ કહવાય
G
અિન3ય વ%ઓ
છે .
ં 3યાગ થવો
પછH શમ, દમ, િતિતdા અને મોહ-મમતાવાળા ં બધા ં કામોનો અ3યત
ુ ં વણ, ત2


ે ં
ે ુ ં મનન અને લાબા
ે ં
જોઈએ. તે પછH વદાત2
વખત 0ધી
હમશા

િનરતર
આ3મત3વ2 ુ ં “યાન કર` ું જોઈએ. એથી િવ9ાન િનિવªક’પ પરમા3માને
ુ મળવ

ે છે . (૭૧ – ૭૨)
પામી મોd2 ુ ં 0ખ
ે તને Zુ ં કZુ ં [;ં એને બરાબર
હવે આ3મા અને અના3માનો Uણવા યો‰ય િવવક

સાભળH
ચ‚મા ં  ું f%થર કર. (૭૩)

ૂ શરHર2 ુ ં વણન
%ળ
K

ં , લોહH, ચમK અને 3વચા આ સાત ધાઓથી
ે , માસ
G
મ«U, અf%થ, મદ
આ દહ

G
ે G એના ં ¬ગોપાગ
ભરલો
છે , તથા પગ, સાથળો, છાતી, હાથ, પીઠ અને મા ું વગર

G
G ે જ િવ9ાનો ‘%ળ
છે . મોહ2 ુ ં %થાન અને ‘Zુ ં અને મા'’ં એમ કહવાતા
આ દહન

ં ) ›તો
ે , પાણી અને _Žવી
ૂ (<થમ)
શરHર’ કહ G છે . આકાશ, પવન, તજ
એ (પાચ

ે હોય છે ; પછH એકબીUના ¬શોથી મળલા
ે ં તે ›તો
ૂ %ળ
ૂ બની શરHરના ં
0મ'પ
ુ માટG શ¤દ,

કારણ બને છે . એ ›તોની
જ તBમા1ાઓ Fવના િવષયભોગના 0ખ
ં -એ નામે પાચ
ં િવષયો બને છે . W ઢ
ૂ લોકો એ
%પશ,K 'પ, રસ અને ગધ


ૂ બધનથી

ે એમના ં
િવષયોમા ં મોહ'પી િવશાળ અને મજpત
બધાય
છે , તઓન



ે ­ચી-નીચી Uિતમા ં
પોતાના ં કમ'પી $તો
વગથી
ઘસડH Uય છે ; તથી
અનક
ં નીકળે છે . (૭૪ – ૭૫ – ૭૬ – ૭૭)
ે ) આવે છે અને પાછા 3યાથી
(જBમ લવા
િવષયિનYદા
ં વગર
ં િવષયોમાથી
ં મા1 એક એક િવષયથી
ે G પાચ
શ¤દ, %પશK, 'પ, રસ અને ગધ


ે ં હરણ, હાથી, પત ગ*
જ પોતપોતાના %વભાવ <માણે બધાયલા
,ું માછલી અને

ં ે િવષયોથી બધાયલો


ભમરો મરણ પામે છે , તો એ પાચય
મ2(ય
મરG , એમા ં w ું
G ?ું (૭૮)
કહ`
ે કરતા ં પણ વધારG તી” છે , કારણ કG ઝર
ે તો મા1
િવષયો કાળા સાપના ઝર
ખાનારને જ મારG છે ; પણ િવષય તો નજરG જોનારને પણ મારH નાખે છે . (૭૯)

W માણસ િવષયોની આશા'પી અિત $'3યજ
મહાપાશથી €ટ®ો હોય, તે જ મોd

ે ે
મળવવા
સમથK થાય છે . બીજો છયે દશન
(Bયાય, વશિષક
, સાય, યોગ,
K
ં અને ઉ‚રિમમાસા
ં ) ને Uણનારો હોય તોપણ ન5હ. (૮૦)
ૂ K
_વિમમાસા
ુ ુ ુ



સસાર'પી
સાગરનો પાર પામવા તૈયાર થયલા
ઉપલક વૈરા‰યવાળા ‹ઓન


આશા'પી ¯ડ વગથી
પાછો ફરH ગ°ં પકડHને વmચે જ }બાડH
દG છે . (૮૧)
Wણે ઉ‚મ વૈરા‰ય'પી તલવારથી િવષયની ઈmછા'પી ¯ડને મારH નાયો હોય,
ુ નો પાર પામે છે . (૮૨)

તે જ માણસ િનિવª‰ને સસારસ|

ૃ ુ સામે
િવષય'પી િવકટ માગ જનાર મ લન pS;વાળા
માણસને ડગલે ડગલે 3*
ે ,
જ આવ ું રહG છે , એમ તારG સમજ`;ું અને આ પણ સ3ય જ માનW કG 5હતm[


સ«જન અથવા X'ની
આ4ા <માણે ચાલનાર માણસને પોતાની *fgતથી
મોd'પી ફળની િસS; સારH રHતે થાય છે . (૮૩)



ે G અિત $રથી
જો તને મોdની ઈmછા છે , તો િવષયને ઝરની
પઠ
જ છોડH દG ; અને


ે G િન3ય આદરથી સવન

સતોષ
, દયા, dમા, સરળતા, શમ અને દમ2 ુ ં અતની
પઠ
કર. (૮૪)
G ઉપર મોહ ન રાખવો
દહ


અના5દથી અ4ાનથી ઉપWલા ં બધનમાથી
€ટવા2 ુ ં કામ <િતdણ કરવા2 ુ ં છે ;
ુ કવળ
ે ે છોડH W મ2(ય
G
G ુ ં જ પોષણ કરવામા ં લા‰યો રહG છે , તે
તન
પરાયા આ દહ2
G વડG પોતાનો જ નાશ કરG છે . (૮૫)
એ દહ
G
W માણસ દહના
જ પોષણની ઈmછાવાળો હોય, છતા ં આ3મત3વને સમજવા
G ં ¯ડને લાક}ુ ં સમFને તન
ે ે પકડHને નદH તરવા Uય છે .
ઈmછે , તે નદHમા ં રહલા
(૮૬)
ુ ુ ુ ુ ં મો¥ુ ં મરણ છે ; Wણે મોહને
ે G પદાથ ઉપર મોહ રાખવો, એ ‹2
શરHર વગર
F3યો હોય, તે જ મોdપદને યો‰ય છે . (૮૭)
ુ વગર
ૃ ુ છે .
G , uી અને _1
ે G ઉપરના મોહનો  ું નાશ કર. એ મોહ જ મહા3*
દહ

એને Fતીને િનઓ
ભગવાનના <િસ; પરમ પદને પામે છે . (૮૮)
ૂ શરHરની િનYદા
%ળ
ં , લોહH, નસો, મદ

ે , મ«U અને હાડકાથી

ચામડH, માસ
-યાŸત તથા મળ1થી
G
ૂ દહ
G િનYદાને જ પા1 છે . (૮૯)
ભરલો
આ %ળ
ં કમથી
ં ત33વો (આકાશ, પવન, તજ
ૂ દહ
G , _વજBમના
ૂ K
G ં પાચ
ે ,
આ %ળ
K એકઠા ં કરલા

ં થી ઊપWલો છે અને એ જ આ3મા2 ુ ં ભોગ%થાન છે . એની
પાણી અને _Žવીમા

અવ%થા UIત છે ; કારણ કG એથી %ળ

પદાથનો એ2ભવ
થાય છે . (૯૦)

G છે એ જ Zુ ં [’ં એમ સમFને ±લોની માળા, ચદન
ે G અનક

‘આ દહ
વગર
ૂ પદાથને બાz –5|યોથી ભોગવે છે ; આથી UIત અવ%થામા ં આ
'પોવાળા %ળ

ું છે . (૯૧)
ૂ દહ2
G ુ ં યપa
%ળ


G
Wનો લવાથી
Fવને આQ ું બાz જગત દખાય
છે , એ શરHરને જ Xહ%થના
ઘર
ૂ G સમજવો. (૯૨)
Wવો %લદહ

ે G %ળ
ૂ દહના
G
ે ધમ છે . બાળપણ વગર
ે G
જBમ, ઘડપણ, મરણ, %ળતા
વગર
અનક
ે G અનક
ે Uતના એના િનયમો છે . તથા
એની અવ%થાઓ છે ; વણK, આમ વગર
ે G અનક
ે Uતની એની ખાિસયત છે . (૯૩)
માન, અપમાન વગર

દશ –5|યો
ં 4ાનB|યો

કાન, 3વચા (ચામડH), ખ, નાક, Fભ-આ પાચ
છે ; કારણ કG એનાથી
ુ ે પાચ
ં એમ અ2£મ
ં ) િવષયો2 ુ ં 4ાન થાય છે ;
( શ¤દ, %પશK, 'પ, રસ અને ગધ
ુ અને ઉપ%થ-એ પાચ
ં કમB|યો
²
વાણી, પગ, હાથ, Xદા
છે ; કારણ કG એ –5|યો
ુ ં ુ ં કામો તરફ વળે છે . (૯૪)
JદાJદા
¬તઃકરણના <કાર

ુ , ચ‚ અને અહકાર
ં -એમ ચાર
પોતાની `િ‚ઓના
કારણે ¬તઃકરણ મન, pS;

G

<કાર2 ુ ં કહવાય
છે . સક’પ
-િવક’પ (િવચાર ) કરG છે તથી
મન, િન…ય કરG છે
ુ , ‘Z’ુ ં એ` ું 4ાન થાય છે તથી
ુ ુ ં ચYતન કરG

ે pS;
ે અહકાર

તથી
અને ઈmછલી
વ%2
ે ચ‚ નામે તે છે . (૯૫)
છે તથી
ં <ાણ
પાચ


ુ ં Jદા
ુ ં નામ
G ં ) બનવાથી તના
ે ં Jદા
Wમ સોનાના Jદા
Jદા
આકાર ( ના ં ઘરણા
ુ JદH
ુ અવ%થામા ં તના
ુ ં Jદા
ુ ં નામ પડG છે , તમ
ે ં Jદા

પડG છે અને Wમ પાણીની JદH


<ાણના ં પણ Jદા
Jદા
-યાપારોના કારણે <ાણ, અપાન, -યાન, ઉદાન અને
સમાન એવા ં નામ છે . (૯૬)

શરHર
0મ
ં કમ5|યો
ં 4ાન5|યો

ે G પાચ
²
ે G પાચ
†
( ૧ ) વાણી વગર
, ( ૨ ) કાન વગર
, ( ૩ ) પાચ
ુ વગર
ં ›ત
ે G પાચ
ૂ ,( ૫ ) pS;
ે G ચાર ¬તઃકરણ, ( ૬ )
<ાણો, ( ૪ ) આકાશ વગર
ૂ ે 0મ

અ4ાન, ( ૭ ) ઈmછા અને ( ૮ ) કમK – આ આઠના સહન
શરHર કહ G છે .
(૯૭)
ૃ ( ભગા

ે ં ન5હ થયલા
ે ં–

0મ
શરHર2 ુ ં નામ ‘ લYગ શરHર’ પણ છે . અને અપચીkત



ૂ ( આકાશ, પવન, તજ
ે પાણી અને _Žવી
0મ
) ›તો
) માથી
ઊપe* ું છે ,
વાસનાવા°ં છે અને Fવને કમ2
K ુ ં ફળ ભોગવાવે છે ; અને આ3માને પોતાના
ે એ આ3માને અના5દ કાળના ઉપાિધ'પ છે .(૯૮)
%વ'પ2 ુ ં 4ાન હો ું નથી, તથી
ુ અવ%થા %વŸન છે , Wમા ં મા1 પોતે બાકH રહલ
G તરHકG ભાસે છે ; અને
એની JદH
ુ પોતે જ UIત અવ%થાની અનક
ું
ે <કારની વાસનાઓથી કતાપa
એ વખતે pS;
K
ુ જ એને મા1
ે G %વીકારHને જણાય છે , આ3મા તો સવનો
વગર
સાdી છે , pS;
K


G
ઉપાિધ'પ છે , આથી pS;એ
કરલા
કમથી એ જરા પણ બધાતો
નથી; કારણ તે

ં છે ( એને કોઈનો સગ
ં જ નથી. ) આથી જ pS;એ
G ં કમના
આ3મા અસગ
કરલા

નાશથી પણ એ લપાતો
નથી. (૯૯ – ૧૦૦)


ુ ં સાધન
G ચૈતBય'પ આ3માને દરક
G કામમા ં સાધન'પ છે -Wમ 0તાર2
એ લYગ દહ

ે G છે એટલે કG બધા ં કામો લYગ દહથી
G

વાસલો
વગર
જ થાય છે . ) અને તથી
ં છે . (૧૦૧)
આ3મા પોતે અસગ
ં ૂ , ખ
G
G કG ગો
ૂ K કG િવ9ાન વગર
ે G ધમવાળો
G
માણસ દખતો
કG ધળો, બહરો
કહવાય
K

ે G –5|યોને કારણે જ કહવાય
G
છે , તે તની
ખ, કાન વગર
છે . એ બધા ધમK
સવસાdી
આ3માના
નથી,
–5|યોના
છે .
(૧૦૨)
K
<ાણના ધમK

ૂ ે બહાર કાઢવા,ં એક શરHરમાથી
©ાસ, ઉmછવાસ, બગા0ુ, ચ³ક, મળ1ન
લYગ
ૃ ુ વખતે બીU શરHરમા ં લઈ જવો વગર
G ે 3*
ે G 5£યાઓ પણ <ાણની જ છે ;
દહન
ે જ ›ખ
ૂ અને તરશ પણ <ાણના જ ધમK
એમ ત‚વને Uણનારાઓ કહ G છે ; તમ
છે . ( આ3માના ન5હ ). (૧૦૩)

અહકાર
ે G –5|યો છે , તમા
ે ં ¬તઃકરણ ચદા3માના તજ
ે સાથે ‘Zુ ં [’ં
શરHરમા ં W ખ વગર
એવા અ ભમાનથી રહ G છે . (૧૦૪)

એને જ અહકાર
Uણવો. એ જ કરનાર, ભોગવનાર અને અ ભમાન કરનાર છે ,



ં ં
અને એ જ સ3વ, રજસ અને તમસ એ 1ણ Xણોના
સબધથી
JદH
JદH
1ણ
ુ ુ
અવ%થા – ( UIત, %વŸન અને 0´‘Ÿત
) ને પામે છે . (૧૦૫)
ુ ૂ
ુ માને છે ; અને િવષયોની

િવષયોની અ2kળતા
હોય, તો તે અહકાર
પોતાને 0ખી


ુ ૂ
ુ અને $ઃખ

અ2kળતા
ન હોય તો $ઃખી
થાય છે . આ રHતે 0ખ
અહકારના
જ ધમ

છે ,
િન3ય
આનદ'પ
આ3માના
ન5હ.
(૧૦૬)
આ3મા સૌને િ<ય છે
ે ે કોઈને ગમતા નથી, પણ આ3માને માટG જ ગમે છે ; કારણ કG
િવષયો પોતાની મળ
ે ે જ અિતશય િ<ય મા1 આ3મા જ છે . (૧૦૭)
સૌને પોતાની મળ

ુ ુ

G $ઃખ
નથી, કારણ કG 0´‘Ÿત
આથી જ આ3મા સદા આનદ'પ
છે . એને Vારય

ં અ2ભવાય
અવ%થામા ં િવષયો હોતા નથી, છતા ં આ3માનો આનદ
છે , આ

ે , <3યd, ઈિતહાસ અને અ2માન
<માણ છે . (૧૦૮)
બાબતમા ં વદ

માયા2 ુ ં %વ'પ
ુ છે અને W
W2 ુ ં નામ ‘અ-યgત’ છે , ( સ3વ, રજ0 ્ અને તમ0 ્ ) 1ણ Wના Xણો
G
પરમા3માની શfgત છે , એ જ ‘અના5દ અિવˆા’ અથવા ‘માયા’ કહવાય
છે .

G
એનાથી જ આ આQ ું જગત ઉ3પ™ થાય છે . ( એ દખાતી
નથી, પણ ) pS;માન

માણસ એના કામ ઉપરથી એ2 ુ ં અ2માન
કરG છે . (૧૦૯)
ે જ ( સµસ ્ ) બય
ે <કારની પણ નથી. વળH
એ માયા સ ્ કG અસ ્ નથી, તમ
ુ , ભગી

ે <કારની પણ નથી. વળH ¬ગવાળH કG ¬ગ
JદH
કG ( ભ™ા ભ™ ) બય
ં – અનગ
ં ) બય

ે જ ( સાગ
ે <કારની પણ નથી; છતા ં અ3યત
વગરની નથી; તમ
ચ5કત કરG એવી અને ( અિનવચનીય
) વણન
K
K કરવાને અશV %વ'પવાળH છે .
(૧૧૦)
ુ અ9ૈત ./2 ુ ં 4ાન
ં ે Uણવાથી સાપનો ƒમ ભાગી
ં Uય છે , તમ
ે w;
Wમ દોરડાન
થવાથી એ માયાનો નાશ કરH શકાય છે , પોતપોતાના ં <િસ; કામો ઉપરથી જ
ુ છે . (૧૧૧)
જણાતા ં સ3વ, રજ0 ્ અને તમ0-આ
તે માયાના Xણો

રજોXણ

ૂ કાળની <`િ‚


ે ’ નામની શfgત 5£યા'પ છે . એને લીધે જ Jના
રજોXણની
‘િવdપ

ે G િન3ય
<સરH છે . વળH એથી જ સૌને મનના િવકાર'પ રાગા5દ તથા $ઃખ
વગર
થાય છે . (૧૧૨)


ં દોષનો આરોપ ),
ે G અ0યા

કામ, £ોધ, લોભ, દભ
વગર
( બીUના Xણોમા


ે ) વગર
ે G –આ ભયકર
અ ભમાન, ઈ(યાK અને મ3સર ( 9ષ
ધમ રજોXણના
છે ,
ૃ થાય છે , માટG રજોXણ
ુ આ3માને બધન2
ુ ં કારણ છે . (૧૧૩)

Wથી Fવની <`િ‚
તમોXણ



G
W ચીજ Wવી હોય તના
કરતા ં બીW જ 'પે દખાય
એ તમોXણની
‘આવરણ’
ુ ં પહŒ


G ું કારણ આ જ છે , અને રજોXણની
નામની શfgત છે . Fવના સસાર2
G
ુ ં કારણ પણ આ જ છે . (૧૧૪)
ે ’ શfgતના ફલાવા2
‘િવdપ

ં 0મ

માણસ pS;માન
, િવ9ાન, ચરુ અને અ3યત
આ3મ|(ટવાળો હોય, તોપણ

ે રHતે ખરH વાત સમU-યા છતા ં
તે તમોXણથી
-યાŸત થયો હોય 3યારG અનક
ૂ પદાથને પણ સાચા માને છે અને તેના
સમજતો નથી, અને ƒમને કારણે Jઠા



Xણો
Iહણ કરG છે . અહો ! W2 ુ ં પ5રણામ ખરાબ છે એવા તમોXણની
આવરણશfgત મહા <બળ છે ! (૧૧૫)

ં ં
ં આવલાન

ે ( ઈ©ર કG ./ છે જ ન5હ, આવી ) અભાવના, (
એ શfgતના સબધમા
ું નથી,
ં સભવ

ે G કાઈ
શરHર જ આ3મા છે , એવી ) િવપરHત ભાવના, ( મોd વગર

G
G ? આવી )
આવી ) સભાવના
તથા ( શાસ1મા ં કહલી
વાતો સાચી હશે કG કમ

G
ે જ િવdપશfgત

ે િનરતર
િવ<િતપિ‚ ખરખર
છોડતી નથી; તમ
તનો
નાશ કરG છે .
(૧૧૬)
ુ K ુ તમોXણના

ૂ K વગર
ે G $Xણો
અ4ાન, આળસ, જડપaુ,ં િન|ા, <માદ, ખતા
છે , આથી
ં સમF શકતો નથી. એ તો ­ઘણશી અને થાભ
ં લા Wવો જ

ે માણસ કાઈ
ઘરાયલો
( જડ ) રહG છે . (૧૧૭)
સ3વXણ

ુ પાણીના Wવો ઘણો પિવ1 છે , તોપણ એ રજોXણ
ુ અને તમોXણ
ુ સાથે
સ3વXણ
ુ ં કારણ જ બને છે . એ સ3વXણમા


ં <િત બYબ (
ભળH જઈને માણસને સસાર2
G ું આ3મા2 ુ ં બYબ ( %વ'પ ) 0યની
ૂ K Wમ સવK પદાથને બતાવે છે .
ઓછાયો ) પડŒ
(૧૧૮)



િનરહકારપa
,ું યમ, િનયમ, ;ા, ભfgત, મોdની ઈmછા, દ¶ વી સપિ‚
, અને Jઠા



પદાથનો 3યાગ-આ િમ ( રજોXણથી
અને તમોXણથી
દબાયલા
)

સ33વXણના
ધમ છે . (૧૧૯)

ુ િવના ) પરમ
¬તઃકરણની <સ™તા, પોતાના આ3માનો અ2ભવ
( િવષય0ખ


ં , ‘Ÿત

ં અને પરમા3મા ઉપર ;ા-એ w;
શાિત
( સતોષ
), અિતશય આનદ

ુ ુ ુ સદા આનદરસ

સ3વXણના
ધમK છે . આનાથી ‹
પામે છે . (૧૨૦)
કારણ – શરHર


આ 1ણે Xણોથી
જોડાયલી
માયા એ જ આ Fવ2 ુ ં ‘કારણ’ નામે શરHર છે . એની
ુ અવ%થા છે , Wમા ં સવK –5|યો અને pS;
ુ ુ
ુ ની
0´‘Ÿત
( ગાઢ િન|ા ) નામની JદH

ં લય પામલી
ે છે . (૧૨૧)
`િ‚ઓ
અ3યત
ુ મા1 બીજ'પે રહG છે એ 0´‘Ÿત
ુ ુ
eયા ં બધી Uત2 ુ ં 4ાન શમી Uય છે અને pS;
ુ ુ
ં ખબર
અવ%થા છે . માણસ 0´‘Ÿત
અવ%થામા ં Uગીને કહG છે , કG ‘મને કાઈ
ુ ે રહલા
G
G
નહોતી’ –આ જ આ ( અવ%થામા ં કવળ
એક જ વ%'પ
આ3માની )
ખાતરH છે . (૧૨૨)
જડ ત3વ

ુ -$ઃખ

G , –5|ય, <ાણ, મન અને અહકાર
ે G બધા િવકાર, 0ખ
ે G િવષય,
દહ
વગર
વગર

ુ ં આQ ું જગત-આ બ— ું આ3મા નથીં ›ત
ે G પાચ
ૂ અને માયા 0ધી2
આકાશ વગર
‘જડ’ છે . (૧૨૩)


ં દહ
ં બધા ં માયાના ં કાયન


G 0ધીના
માયા અને મહ‚3વથી માડH
K ે  ું ઝાઝવાના
પાણી Wવા ં અસ ્ ( િમŽયા ) અને જડ Uણ. (૧૨૪)
આ3મા2 ુ ં %વ'પ

ં €ટH મોd
હવે Zુ ં તને પરમા3મા2 ુ ં %વ'પ કZુ ં [,ં Wને Uણી માણસ બધનમાથી
પામે છે . (૧૨૫)
‘Zુ ં [’ં એ` ું W 4ાન થાય છે , એ 4ાનનો િન3ય આધાર પોતે જ'ર કોઈ છે , અને
ુ ુ
ે અવ%થા ( UIત, %વŸન અને 0´‘Ÿત
એ જ ‘આ3મા’ છે . એ 1ણય
) નો સાdી


છે અને પચકોશથી
( અ™મય, <ાણમય, મનોમય, િવ4ાનમય અને આનદમય


ુ છે . (૧૨૬)
ં કોશ છે . એ માટG Jઓ
પાચ
Mલોક ૧૫૬ થી આગળ ) Jદો
ુ ુ -એ 1ણય


ે અવ%થામા ં આ3મા pS;ન
ે, એની `િ‚ઓન

UIત, %વŸન અને 0´‘Ÿત

તથા `િ‚ઓના
અભાવને ‘આ Z’ુ ં એમ Uણે છે . (૧૨૭)

ુ વગરન
ે G ે
આ3મા પોતે બધાને Jએ
છે , પણ એને કોઈ જો ું નથી, એ પોતે pS;
ુ વગર
ે કરG છે , પણ pS;
ે G એને સતજ
ે કરH શકતા ં નથી. (૧૨૮)
સતજ
એનાથી આQ ું જગત -યાŸત છે , પણ એને કોઈ -યાપી શg ું નથી. એ <કાશે છે ,
ે તની
ે પાછળ આભાસ ( છાયા ) 'પે આ બ— ું <કાશે છે . (૧૨૯)
તથી
ુ પોતપોતાના િવષયોમા ં Uણે
G , –5|ય, મન અને pS;
એના મા1 સામીŸયથી દહ

ે વત છે . (૧૩૦)
<રણા
પાsયા ં હોય તમ


ં દહ
G 0ધીના
િન3ય 4ાન%વ'પ એ આ3માના હોવાથી જ અહકારથી
માડH
પદાથ,
ુ વગર

ં વગર
ે G િવષયો અને 0ખ
ે G અ2ભવાય
ે .
શ¤દ, %પશK, 'પ, રસ અને ગધ
છે તમ
(૧૩૧)





( અના5દ ) _'ષ
આ ¬તરા3મા િનરતર
અખડં 0ખના
અ2ભવ'પ
અને _રાણ
ે ં એક'પ અને મા1 4ાન%વ'પ છે , એની જ <રણા


છે , W હમશા
પામલી
–5|યો
અને <ાણ ચાલે છે . (૧૩૨)



સ3વXણવાળા
¬તઃકરણની ¬દર ‘કારણ શરHર’ મા ં %વય<કા
શ'પ ચતન
G 0યની
ૂ K Wમ પોતાના તજથી

આકાશ છે , એ જ આ3મા છે એ ­ચે આકાશમા ં રહલા
આખા જગતને અજવાળતો <કાશે છે . (૧૩૩)

G , –5|ય અને <ાણની 5£યાઓને
એ આ3મા મન અને અહકાર'પ
િવકારને તથા દહ
ં પણ 5£યા કરતો

G
Uણે છે . તપાવલા
લોઢાના ગોળામા ં રહલો
અf‰ન Wમ કાઈ

ં કરતો નથી તમ
ે આ3મા પણ એ બધામા ં રzો હોવા છતા ં પોતે કાઈ

નથી, તમ
િવકાર પણ પામતો નથી. (૧૩૪)
આ3મા જBમતો નથી કG મરતો નથી, વધતો નથી કG ઘટતો નથી; એ િન3ય છે ,

G નાશ પામે છે 3યારG પણ ઘડો ±ટતા ં એની
તથી
િવકાર પામતો નથી. આ દહ
G આકાશની પઠ
ે G આ3મા નાશ પામતો નથી. (૧૩૫)
¬દર રહલા
ૃ – માયા અને એના િવકારથી Jદો
ુ , w;
ુ 4ાન'પ તથા 'પ અને ( આકાર
<kિત
ે G ) િવશષોથી

વગર
ર5હત, એ પરમા3મા, સ ્ અને અસ ્ આ સવન
K ે <કાિશત કરG

ે G 1ણય
ે અવ%થામા ં pS;ના
છે અને UIત વગર
સાdી'પે રહHને ‘Z’ુ ં 'પે સાdા ્
<કાશે છે . (૧૩૬)
ુ િનમળ
G
ે રાખીને, pS;
G
ચ‚ ઠકાણ
, પોતાના ¬તરમા ં
K બનાવીને, ‘Z’ુ ં એમ કહનાર

G એ આ3માને  ું સાdા ્ Uણી લે; પછH જBમ-મરણ'પ તરગવાળા

રહલ


ે તરH U અને ./%વ'પ બની kતાથ
અપાર સસારસાગરન
K થા. (૧૩૭)


સસારબધન
ુ થાય છે , એ જ જBમG વગર
ે G જડ વ%તોમા ં ‘આ Zુ ં [’ં એવી pS;
માણસને દહ


મરણ'પ $ઃખ
આવવા2 ુ ં કારણ અને અ4ાનથી ઊપWŒ ું બધન
છે ; એના કારણે જ
આ Fવ આ અસ ્ શરHરને સ3ય માનીને એને જ આ3મા માને છે ; અને Wમ
G

ે તારથી વધારતો Uય છે , તમ
ે િવષયોથી દહન
G ે પોષે છે ,
રશમનો
કHડો કોશટાન
સ³ચે છે ને રdે છે . (૧૩૮)
ુ ં વ%-pS;
ુ ુ થાય છે . Wમ અ4ાનને
ૂ માણસને અવ%મા
અ4ાનને કારણે જ ઢ
ુ થાય છે , એવી ( ƒિમત pS;થી

કારણે જ દોરડામા ં સાપની pS;
) વ% ુ Iહણ

ે અનથ <ાŸત થાય છે ; માટG હG િમ1 સાભળ

કરનારને તે જ કારણે અનક
; તવી


ે ું એ જ બધન
pS;થી
અસ3યને સ3ય માની લ`
છે . (૧૩૯)
ં દG છે , તમ
ૂ K બYબને રાZુ ઢાકH
ે અખડં િન3ય અને એક જ 4ાનશfgતથી
Wમ 0યના

ં ભવવાળા આ3મત3વને આ તમોXણની
ં દG
<કાશતા અનતવૈ
‘આવરણશfgત’ ઢાકH
છે . (૧૪૦)
ં આ3મત3વ ઢકાઈ


અિત િનમળ
Uય છે , 3યારG મોહને કારણે Fવ, જડ
K તજવા°

G ે જ ‘આ Zુ ં [’ં એમ માને છે અને તથી

ે ’ નામની મહાન
દહન
રજોXણની
‘િવdપ


ે G પોતાના બધનકારક
G
શfgત, કામ-£ોધ વગર
Xણોથી
એને હરાન
કરG છે . (૧૪૧)

ુ ુ આ Fવ, િવષય'પી ઝરથી


G
પછH હલકH ગિતવાળો થયલો
kpS;
ભરલા
અપાર


ં ગળકા ં ખાઈને મહામોહ'પી ¯ડG ગળવાથી આ3મ4ાનથી ƒ(ટ થાય
સસારસ|મા


ે અવ%થાઓને તના

G
છે , અને pS;ની
અનક
Xણો
તરHકG પોતે જ દખાવ
કરતો
ભsયા કરG છે . (૧૪૨)

ૂ K

ૂ K ે જ ઢાકHન
ે પોતે િવશષ
ે જણાય છે ,
Wમ 0યના
તજથી
ઊપWલા ં વાદળા ં 0યન


ે આ3માથી ઊપWલો અહકાર
ે પોતે િવશષ
ે જણાય છે .
તમ
આ3માને જ ઢાકHન
(૧૪૩)
ે -શfgત
‘આવરણશfgત
આવરણશfgત’
આવરણશfgત અને િવdપ


ં વટો ળયો

ૂ K ઢકાઈ
Wમ ચોમાસામા ં ઘાટા ં વાદળાથી
0ય
Uય છે . 3યારG ઉI ઠડો

G
ે ગાઢ તમોXણથી
ે આવરણશfgતથી )
આ લોકોને હરાન
કરG છે , તમ
( એટલે તની


ૂ ુ માણસને ( રજોXણની
ે ’ શfgત
આ3મા ઢકાઈ
Uય છે 3યારG ઢpS;
) ‘િવdપ

ે $ઃખોથી
G
અનક
હરાન
કરG છે . (૧૪૪)
ં ર%વ'પ
સસા
ં ે શfgતથી જ Fવને બધન


G ે
આ બન
આ-* ું છે અને એ બથી
જ મો5હત થઈ દહન

ં તે ભsયા કરG છે . (૧૪૫)
આ3મા માની સસારચ£મા

ુ ં બીજ છે , ‘દહન

G ે આ3મા માનવો’ એ તનો

‘અ4ાન’ સસાર'પી
`d2
ફણગો છે ,

ૃ ે પોષણ આપના')ં પાણી છે ,
ં પાદડા
ં ં છે , ‘કમK’ એ (`dન
‘મોહ’ એ તે `dના


‘શરHર’ એ2 ુ ં થડ છે , ‘<ાણો’ એ એની ડાળHઓ છે , ‘–5|યોનો સદાય
’ એ તની
ુ ’ એ એના ં
ે કમથી ઊપજતા ં $ઃખ
અણીઓ છે , ‘િવષયો’ એ એના ં ±લ છે , ‘અનક
ે Uતના ં ફળ છે , અને એ ફળને એ ઝાડ ઉપર રહŒ
G ું Fવ'પી પdી ખાય છે .
અનક
(૧૪૬)
ં આ સસારબધન


ં કહવાય

G
અ4ાન'પ ળવા°
%વાભાિવક, અના5દ અને અનત
છે ;

ે G $ઃખના
અને એ જ Fવને જBમ, મરણ, -યાિધ અને ઘડપણ વગર
<વાહમા ં નાખે
છે . (૧૪૭)
G

આ3મા અને દહના
ભદ4ાનની
જ'ર

ું
િવધાતાની kપાથી
ઉ«જવળ એને 0દર
મોટH તલવાર િવના કોઈ અuથી, શu (

હિથયાર ) થી કG પવન અથવા અf‰નથી અને કરોડો ઉપાયોથી પણ એ બધન
કાપી શકા ું નથી. (૧૪૮)

ં <માણોમા ં W pS;વાળાન

ે પોતાના ધમમા
વદના
K ં ;ા ઊપW છે , અને એથી જ
ુ થ* ું હોય, એને જ પરમા3મા2 ુ ં 4ાન થાય છે અને એથી જ
એ2 ુ ં ચ‚ w;

ૂ સાથે નાશ થાય છે . (૧૪૯)
સસારનો 

ું નથી, તમ
ં ઊપWલી શવાળથી


ે દખા
G

Wમ પાણીમાથી
જ વાવ2 ુ ં પાણી ઢકાઈન
ં કોશોથી ઢકાયલો

ે G પાચ

પોતાની શfgતથી જ ઊપWલા ‘અ™મય’ વગર
આ3મા
G
દખાતો
નથી. (૧૫૦)
ૂ કરતા ં માણસની તરસને તથા તાપને $ર
ૂ કરના'ં અને તરત જ

Wમ શવાળ
$ર

ુ આપના'ં w;
ુ પાણી સારH રHતે દખાય
ં ે કોશોનો ƒમ $ર
G
ે એ પાચય
0ખ
છે , તમ
ુ , િન3ય, આનદ'પ


G
થતા ં w;
એક રસવાળો ¬તયામી
પરમા3મા દખાય
K , %વય<કાશ
છે . (૧૫૧ – ૧૫૨)



G
સસાર
-બધનથી
€ટવા માટG િવ9ાને ‘આ3મા જડ દહથી
Jદો
છે ’ એમ સમજ` ું
ં ( સ·mચદાનદ
ં ) 'પ
જોઈએ; કોમ કG એથી જ પોતાને સ,્ ચ‚ અને આનદ
ં થાય છે . (૧૫૩)
સમFને આનદH 
gત

કોણ ?
ું
ં રહલ
ં અને િન(£ય આ3માને, Wમ જની

G છતા ં અસગ
W માણસ <3યકમા
સળHને


ું

ે દખાતા
G
ે 
જથી
JદH
સમW, તમ
સવK પદાથથી Jદો
સમF બધી વ%ઓન

આ3મામા ં જ લય પમાડH પોતે તે આ3મા'પે જ રહG છે , એ gત
છે . (૧૫૪)
અ™મયકોશ
G જ ‘અ™મયકોશ’ છે ; કારણ કG એ અ™થી જ Fવે છે
અ™થી ઊપજનારો આ દહ
ં , લોહH, હાડકા ં અને મળ
અને અ™ િવના નાશ પામે છે . 3વચા, ચામડH, માસ
ુ આ3મા તરHકG થવાને યો‰ય નથી. (૧૫૫)
ે G સહૂ આ દહ
G પોતે િન3ય w;
વગરનો
ૃ ુ પછH હોતો નથી; dણમા ં
G જનામ પહલા
G ં અને 3*
આ અ™મયકોશ અથવા દહ
ુ પણ d ણક છે અને ઘડાની પઠ
ે G |Mય પદાથK છે ; તથી

જBsયો છે , એના Xણો

G ભાવો અને િવકારોને Uણનારો પોતાનો આ3મા કમ
G હોઈ શકG ? (૧૫૬)
દહ
ે G ¬ગોવા°ં આ શરHર આ3મા નથી; કારણ કG ત2
ે ુ ં કોઈ ¬ગ ઓ[ં
હાથ, પગ વગર

થાય છે , તોપણ તે Fવે છે , અને તની
શfgતનો નાશ થતો નથી. વળH તે
ે એ પોતે Zકમ
G થઈ
આ3માના Zકમ
<માણે ચાલે છે ; તથી
કરનાર ( આ3મા ) કમ


શકG ? (૧૫૭)
G , એના ધમK, એના ં કમK તથા એની અવ%થાઓ વગરના
ે G
દહ
સાdી આ3માની એ
ં િવલdણતા પોતાથી જ %વતઃિસ; છે . (૧૫૮)
બધાથી
ં આ
ં ઢગ Wવો, માસથી

ે , મળ1થી

G
ભરલો
અને અિતશય ગદો
હાડકાના
લ³પલો
ુ ં જ લdણવાળો
G આ3મા કમ
G બની શકG ? કારણ કG આ3મા પોતે એ દહથી
G
દહ
Jદા
છે . (૧૫૯)

ં , મદ
ં ઢ
ે , હાડકા ં અને મળ1ના

G
ૂ માણસ જ
3વચા, માસ
ઢગલા Wવા આ દહમા
ુ ું જ
‘અહં’ ભાવ કરG છે . િવચારશીલ માણસ તો પોતા2 ુ ં ખ'ં %વ'પ એનાથી J$
સમW છે . (૧૬૦)
ુ જડની હોય છે . િવ9ાન માણસની pS;
ુ દહ
G એ જ Zુ ં [’ં એવી pS;
G તથા
‘આ દહ
ં ે ં ‘અહં’ ભાવવાળH હોય છે ; પણ િવવક
ે – 4ાનવાળા મહા3માની
Fવ એ બનમા
ુ તો ‘Zુ ં ./ [’ં એમ સદા આ3મામા ં જ હોય છે . (૧૬૧)
pS;
ં , મદ
ૂ K ! ચામડH, માસ
ે , હાડકા ં અને મળ1ના

અરG ખ
ઢગલા'પ આ દG હમા ં  ું
ુ તF દG ; અને દરકના
G
આ3મpS;
આ3મા'પ િનિવªક’પ ./મા ં જ આ3મ બS; કર
ં પામ. (૧૬૨)
અને પરમ શાિત
ુ ‘અહતા
ં ’ છોડતો નથી, 3યા ં
G અને –5|યો વગરમા
ે G ં eયા ં 0ધી
િવ9ાન, આ અસ ્ દહ

ે ં શાuના પારને પાsયો હોય છતા ં એના મોdની વાત પણ
0ધી
એ વદાત
સંભવતી નથી. (૧૬૩)

Wમ છાયા, <િત બYબ, %વŸન અને મનમા ં જોયલા
શરHરમા ં કોઈ <કારG તને
ુ થતી નથી, એ જ રHતે આ Fવતા શરHરમા ં પણ તને આ3મpS;
ુ ન
આ3મpS;
થાઓ. (૧૬૪)

ુ એ જ $(ટ


ં આ3મpS;
G
ે જBમા5દ
દહમા
pS;વાળા
મ2(યોન
ુ ં બીજ બને છે ; માટG એ pS;ન


ે  ું <ય3નથી તF દG ;
સસાર2
3યાગ
થતા ં
ફરH
જBમની
આશા
ન5હ


ુ ં કારણ – આ
$ઃખો2
G કG ચ‚મા ં એનો
કમ
રહ.G
(૧૬૫)

<ાણમયકોશ
ં કમ5|યો
²
G
પાચ
સ5હત આ <ાણ એ જ ‘<ાણમય કોશ’ છે . આ અ™મય કોશ ( દહ

ૂ K બની અને દરક
G 5£યોમા ં
) એ <ાણમયકોશ સાથે જોડાઈ Fવ*gત
થઈ અ™_ણ
<વત છે . (૧૬૬)
એ ‘<ાણમયકોશ’ પણ આ3મા નથી, કારણ કG એ તો પવનનો િવકાર છે અને
પવનની Wમ જ શરHરની ¬દર અને બહાર Uય-આવે છે . વળH એ િન3ય
ં Uણતો નથી. (૧૬૭)
ં છે અને 5હત-અ5હત, પોતા2 ુ ં કG પારkુ ં એ` ું કાઈ
પરત1
મનોમયકોશ
ં 4ાન5|યો
†
પાચ
અને મન મળH ‘મનોમય કોશ’ બને છે . ‘આ Zુ ં અને મા'’ં એવી
ુ િવચાર2 ુ ં કારણ મનોમયકોશ જ છે . દરક

ં નામ વગર
G વ%ઓના
ે G ભદની

વ%ના


ક’પના પણ એ જ કરG છે . ઉપર જણાવલા
બ™ે કોશને આ વશ રાખે છે , તથી
વધારG બળવાન છે ; તથા <ાણમયકોશની ¬દર રહH <કાશે છે . (૧૬૮)

ં 4ાન5|યો
†
આ મનોમય કોશ Uણે કG એક અf‰ન છે ; પાચ
એ અf‰નમા ં હોમ
ં િવષયો એ હોમવા2 ુ ં ઘી છે અને વાસનાઓ એ –ધણા ં છે . એ
કરનાર છે ; પાચ
ં એ અf‰ન વધારG સળગે છે અને આખા સસારન

ે બાળH કૂ G છે . (અથા
–ધણાથી
K ્


eયારG –5|યો પોતે વાસના'પી –ધણાથી
સળગાવલા
મનોમય અf‰નમા ં

ં ભ›કH
ૂ ઊઠG છે .
િવષયો'પી ઘી હોમે છે , 3યારG એ મનોમય અf‰ન આખા સસારમા
) (૧૬૯)

ુ ં કારણ અિવˆા છે . એ


અિવˆા એ મનથી JદH
નથી, મન એ જ સસાર
-બધન2
મન નાશ પાs* ું હોય, તો બ— ું નાશ પાs* ું જ છે , પણ એ જો ભાસે છે , તો આ બ— ું
ભાસે જ છે . (૧૭૦)
ે G બ— ું
%વŸન એ સ3ય નથી, છતા ં મન એ %વŸનમા ં પોતાની શfgતથી ભોgતા વગર
ં છે જ ન5હ.
જગત બનાવે છે . એ જ રHતે UIત અવ%થામા ં પણ ખરH રHતે કાઈ
G
આ બ— ું W દખાય
છે , એ મા1 મનનો જ િવલાસ છે . (૧૭૧)
ુ ુ
ં હો ું જ નથી, આ વાત
0´‘Ÿતના
સમયે મન eયારG લીન થઈ Uય છે , 3યારG કાઈ


સવK લોકમા ં <િસ; છે ; માટG આ Fવને W સસાર
જણાય છે , તે મનની જ ક’પલી
ં છે જ ન5હ. (૧૭૨)
વ% ુ છે , કરH રHતે કાઈ
ુ જ લઈ જવાય છે અને પાછા ં લઈ અવાય છે ; એ જ રHતે મનથી
વાદળા ં વા*થી



જ સસાર'પ
બધન
રચાય છે , અને તનાથી
જ મોd ક’પાય છે . (૧૭૩)
ુ ે બાદ


ં G , તમ
ં મોહ
ે આ મન જ દહ
G વગર
ે G સવK વ%ઓમા
Wમ દોરડાથી
પwન
ં ે છે ; અને પછH ઝર
ે Wવા આ િવષયોમા ં
ઉપUવી એનાથી Fવને ( <થમ ) બાધ

િવરાગ ( અભાવો ) ઉપUવી એ બધનથી
એને છોડાવે છે . (૧૭૪)


માટG મન જ આ Fવને બધન
અને મોd કરવામા ં કારણ છે . eયારG રજોXણથી
ુ ં કારણ થાય છે . અને રજોXણ
ુ તથા તમોXણથી


ે ું હોય 3યારG Fવને બધ2
મŒ
ુ બB* ું હોય, 3યારG Fવને મોd2 ુ ં કારણ થાય છે . (૧૭૫)
ર5હત થઈ w;

ુ પામીને fgત

ે અને વૈરા‰ય Xણના
િવવક
વધવાથી મન wS;
માટG થાય છે . માટG

ુ ુ ુ એ બે Xણો
ુ જ <થમ |ઢ થવા જોઈએ. (૧૭૬)
pS;માન 
‹ના
ં િવષય ( શ¤દ, %પશK, 'પ, રસ અને ગધ
ં ) એ એક વન છે . તમા
ે ં ‘મન’
પાચ
ુ ુ ુ સ«જનોએ તે વનમા ં ન જ`.ું (૧૭૭)
નામનો વાઘ ફયાK કરG છે , માટG ‹

G િવષયોને તથા આ શરHર, વણK-.ા/ણ, dિ1ય, વૈMય અને w|ૂ ;
નાનામોટા દરક

ુ ,

ે G ભદો

આમ-./ચયK, Xહ%થ
,વાન<%થ અને સBય%ત
; Uિત વગર
અને Xણ
ે G ે મન જ ભોgત (Fવ) માટG િન3ય સWK છે .
5£યા, કારણ તથા 5£યાના ં ફળ વગરન
(૧૭૮)


ે ે મો5હત કરH દહ
G , –5|ય, <ાણ
ચતન
આ આ3મા તો સગર5હત
જ છે , છતા ં તન


ે G Xણોથી
ે ં બાધી
G ં
વગર
‘ Zુ ં અને મા'ં ’ એમ તમા
આ મન જ પોતે ઊભા ં કરલા

ે ં ફળ ભોગવવા માટG િનરતર
કામો માટG તથા તના
ભમાવે છે . (૧૭૯)


ƒમના દોષથી જ આ3માને સસાર
લાX ુ થાય છે , અને એ ƒમ'પ બધન
મને જ
ુ અને તમોXણના

ે ું છે ; રજોXણ
ે Fવને જBમ વગર
ે G
ક’પŒ
દોષવાળા અિવવકH

ુ ં ળ
ૂ કારણ આ જ છે . (૧૮૦)
$ઃખ2
ં ે
આથી ત‚વને સમજનારા િવ9ાનો મનને જ અિવˆા કહG છે . Wમ પવન વાદળાન
આમતેમ ભમાવે છે , એમ મન જ જગતને ભમાવે છે . (૧૮૧)
ુ ુ ુ મનને જ <ય3નથી w;
ુ કર` ું જોઈએ. એ w;
ુ થતા ં fgત

માટG ‹એ
હાથમા ં
G ફળ Wવી છે . (૧૮૨)
આવી પડલા
G
W માણસ મોdમા ં જ કવળ
આસfgત કરH, િવષયો પરના રાગને િનળ
K ૂ કરH, સવK
ુ ;ાથી સાu2 ુ ં વણ, મનન અને િન5દ“યાસન કરG છે , તે
કમ 3યFને w;
ૂ કરG છે ( અને એની pS;

ુ %વભાવ $ર
ુ f%થર થાય છે ). (૧૮૩)
pS;નો
રજોXણી

આ ‘મનોમયકોશ’ પણ ◌ા5દ-¬તવાળો, પ5રણામી %વભાવનો, $ઃખમય
અને
ે ે
િવષય'પ હોવાથી આ3મા હોઈ શકG ન5હ, કારણ કG W µ(ટા ( જોનાર ) હોય તન
ુ ે કોઈએ જોયો નથી. (૧૮૪)
|%ય ( જોવાની ) વ%'પ
િવ4ાનમયકોશ

ુ એ જ ‘િવ4ાનમયકોશ’
†

4ાન5|યોની
સાથે પોતાની `િ‚ઓ
સ5હત જોડાયલી
pS;
ુ ં કારણ

G કામનો કતાK પોતે જ છે , એમ માને છે અને Fવને સસાર2
છે . એ દરક
થાય છે . (૧૮૫)

G જણાય છે , માયા2 ુ ં જ એ
એ ‘િવ4ાનમયકોશ’મા ં ચતનની
<િત બsબ-શfgત રહલી
G તથા –5|યો વગર
ે G પર
કાયK છે તથા ‘Zુ ં 4ાનવાળો અને 5£યાવાળો [’ં એમ દહ
તે ઘa ું જ અ ભમાન કરG છે . (૧૮૬)


આ ‘િવ4ાનમયકોશ’ નો %વભાવ અહકાર
કરવાનો છે અને એ અના5દ કાળનો

ૂ K
હોઈ Fવ'પ થઈને સમI -યવહારને ઉઠાવી લે છે એ _વની
વાસનાથી *gત




થઈ પાપ અને _iય
કમK કરG છે અને તના
ફળો ભોગવે છે ; વળH તે JદH
JદH


G નીચે આવે છે અને Vારક
G
Uતની યોિનઓ-Jદા
Jદા
જBમોમા ં ભમતો Vારક

ુ ુ -1ણય
ુ -$ઃખ
ે અવ%થાઓ, 0ખ
ે G
ઉપર Uય છે . UIત, %વŸન અને 0´‘Ÿત
વગર

ં ં ધરાવતા આમો વગેરના
G સાથે સબધ
G ં ધમK, કમK, Xણ
ે G ું
ભોગ, દહ
વગર2
અ ભમાન અને સદાની મમતા-એ બ— ું આ ‘િવ4ાનમયકોશ’2 ુ ં જ છે . આ કોશ
ે 
(ઠ
આ3માની પાસે જ હોવાથી અિત <કાશવાળો છે તથા આ3માને ઉપાિધ'પ
ુ કરG છે , તે એ ƒમને લીધે સસારન

ે પાsયા કરG છે .
છે ; એના પર W આ3મpS;
(૧૮૭ ((૧૮૮ ((૧૮૯ ((૧૯૦)
આ3મા કોણ છે ?

%વય<કાશ
, િવ4ાનમય તથા Nદયની ¬દર <ાણોમા ં W <કાશે છે , તે આ3મા છે .
G
એ િનિવªકાર ( િવકાર વગરનો ) હોવા છતા ં ઉપાિધમા ં રહલો
હોઈ કતાK અને
ે ં ફળ ભોગવનાર ) બને છે , (૧૯૧)
ભોgતા ( કમK કરનાર અને તના

એ પરમ આ3મા િમŽયા pS;થી
ભમીને ‘એ પોતે જ છે ’ એમ માનવાને કારણે

ુ , તમ

પોતે સવા3મા
( સવ'પ
) હોવા છતા ં Wમ માટHથી ઘડા Jદા
Jએ
K
K
ુ ુ ં દખ
G ે છે . (૧૯૨)
પોતાનાથી બ— ું J$
ં ં ે વશ
એ પરમ આ3મા %વભાવે તો એક જ 'પે છે , તોપણ ઉપાિધના સબધન


થવાથી ‘એના Xણો
એ પોતાના જ Xણો
છે ’ એમ માનીને એના ધમ (ઈmછા
ે G ) વાળો દખાય
G



વગર
છે . ‘Wમ લોઢાની બનલી
તપાવલી
કોઈ ચીજમા ં -યાપલો
G
ે .’ (૧૯૩)
અિવકારH અf‰ન, એ ચીજના આકારવાળો દખાય
છે તમ
G રHતે ? 
fgત

કવી
ુ G ! ƒમને કારણે હો કG કોઈ બીJુ ં કારણ હો, પણ પરમ
ૂ ે છઃે ‘હG X'દવ
િશ(ય _છ
આ3માને જ ‘Fવ’ બન` ું પડ¡ ું છે , એ તો ખરH વાત; પણ એ ઉપાિધ તો અના5દ
ે નાશ થઈ શકG ન5હ.’ (૧૯૪)
કાળની છે , અને W અના5દ હોય તનો

G ું પડG અને એનો સસાર
‘આથી આ3માને િન3ય Fવ'પે જ રહ`
પણ િન3ય હોઈ
ૂ ન થાય; તો હG X'દવ
ુ G ! એનો મોd કવી
G રHતે થાય, એ મને કહો.’ (૧૯૫)
કદH $ર

આ3માના 4ાનથી જ fgત
ુ G વે ક¹ ું : ‘હ G િવ9ાન ! ત† ઠHક _છ»

ૂ .ું હવે સાવધાન થઈને તે સાભળ
X'દ
: ƒમને

ૂ હોતી નથી. (૧૯૬)
લીધે ઊપWલી મોહ*gત
ક’પના <માણ›ત

ં દખાય
ં વગરના,
G
ે સગ
Wમ આકાશનો વાદળH રગ
છે , એ મા1 ƒમ જ છે , તમ

5£યા િવનાના અને આકારર5હત આ3માને કોઈ પણ પદાથ ( િવષયો ) સાથનો
ં ં ƒમ િવના ઘટતો જ નથી. (૧૯૭)
સબધ

સવનો
સાdી, માયાના Xણથી
ર5હત, અ5£ય ( કોઈ પણ Uતની 5£યા ન5હ
K


કરનાર ) અને -યાપક 4ાન તથા આનદ%વ'પ
આ3માને pS;ના
ƒમથી W
ં વ% ુ નથી, તથી

Fવપa ું આ-* ું છે એ ખ'ં નથી; કારણ કG %વભાવથી જ એ કાઈ
ં છે જ ન5હ. (૧૯૮)
મોહ $ૂર થતા ં એ કાઈ


G
eયા ં 0ધી
ƒમ હોય, 3યા ં 0ધી
જ દોરડામા ં સાપ દખાય
છે , ƒમનો નાશ થયે


ે <માદને લીધે eયા ં 0ધી
સાપ છે જ ન5હ; તમ
ƒમ છે , 3યા ં 0ધી
જ આ3માને
ૂ થતા ં આ3માને Fવપa ું છે જ ન5હ.
G ું Fવપa ું છે . ( ƒમ $ર
િમŽયા4ાનથી <કટŒ
) (૧૯૯)
માયા અને એના ં કાય2 ુ ં અના5દપa ું જોકG મનાય છે , પણ Wમ U‰યા પછH %વŸન


ે 4ાન થયા પછH અિવˆાથી ઊપWŒ ું ત2
ે ુ ં કાયK 
ળમાથી
નાશ પામે છે , તમ
અના5દ છતા ં નાશ પામે છે . આ અિવˆાકાયK અના5દ કાળ2 ુ ં છે , છતા ં ‘<ાગભાવ’
ે G િન3ય નથી એ ચોcસ છે . ‘<ાગભાવ’ અના5દ છે , છતા ં તનો
ે નાશ દખાય
G
ની પઠ
છે . (૨૦૦ ((૨૦૧)

ં ં
કારણ કG pS;'પ
ઉપાિધના સબધથી
જ આ3મામા ં Fવપણાની ક’પના થઈ છે , તે
G કG Fવ પોતે %વ'પથી િવલdણ જ છે .
િસવાય બીJુ ં કોઈ કારણ જ નથી; કમ

ં ં થયો છે . ઉ‚મ
િમŽયા4ાનને લીધે જ પોતાના આ3માનો pS;
સાથે સબધ
ૂ થઈ શકG છે . બીF કોઈ રHતે ન5હ. ./ અને
ં ં $ર
<કારના 4ાનથી તે સબધ

ં ે Jદા
આ3મા એ બન
નથી, એક જ છે -આ` ું 4ાન એ જ ઉ‚મ 4ાન છે . આમ
ે ુ ં માન` ું છે . ( ‘Zુ ં ./ જ [,ં ’ એ` ું 4ાન થાય છે , 3યારG Fવપa ું નાશ પામે
વદ2
ુ આ3મા'પે <કાશે છે . ) (૨૦૨ ((૨૦૩ ((૨૦૪)
છે . અને પછH પોતે w;

ે ( _થcરણ
એ 4ાન આ3મા તથા અના3માનો સારH રHતે િવવક
) કરવાથી જ
ે કરવો જોઈએ, Wથી આ3મા અને ./ એક જ છે ,
િસ; થાય છે ; માટG એ િવવક
એમ સમUય છે . (૨૦૫)
ૂ થતા ં Wમ ચોQ ું થઈ Uય છે , તમ
ે માયા'પ દોષ
કાદવવા°ં પાણી કાદવ $ર
ૂ થતા ં આ3મા %¼ટ <ભાવાળો થઈ <કાશે છે . (૨૦૬)
$ર
ૃ થાય છે , 3યારG ¬તરમા ં રહલા
G
Fવા3મા2 ુ ં
( 4ાન 9ારા ) અસ ્ માયાની િન`િ‚
ુ ે સ-્ આ3મામાથી


ે G વ%ન
પરમા3મા'પે %પ(ટ 4ાન થાય છે . માટG અહકાર
વગર
ૂ કરવી જ જોઈએ. (૨૦૭)
સારH રHતે $ર

G
G ,
ઉપર કહલો
‘િવ4ાનમયકોશ’ પણ િવકારવાળો, જડ, અકુ માપમા ં જ રહલો

ુ ુ
આ3મા Wને Jએ
છે એવો ( |Mય ), તથા 0´‘Ÿત
અવ%થામા ં ન5હ જણાતો (
-ય ભચારH ) હોવાથી આ3મા નથી. ( કારણ કG એ અિન3ય છે . ) અિન3ય વ% ુ
િન3ય હોય જ ન5હ. (૨૦૮)


અ2ભવાય
છે VારG ?
આનદમયકોશ
ં યલા


( અ4ાનથી ઢકા
) આ આનદ'પ
આ3મા2 ુ ં Wમા ં <િત બYબ પડG છે , એવી



ં અને અિત
તમો XણવાળH
`િ‚
એ જ ‘આનદમયકોશ
’ છે . એ િ<ય, આનદ

ં એવા 1ણ Xણવાળો
આનદ
છે . eયારG પોતાને વહાલી વ% ુ મળH આવે, 3યારG એ



માણસોને
<કટG છે . પોતાના ં _iયકમનો
અ2ભવ
થાય છે , 3યારG _iયશાળH
K


ે ે જ એ ‘આનદમયકોશ
પોતાની મળ
’ જણાય છે . Wમા ં <ાણીમા1 પોતે આનદ'પ
ં બને છે . (૨૦૯)
થઈ <ય3ન વગર જ અિત આનદH
ુ ુ

‘આનદમયકોશ
’ નો ઉ3કટ <કાશ તો 0´‘Ÿત
વખતે જ હોય છે , છતા ં UIત અને

%વŸન અવ%થામા ં પણ પોતાને વહાલી વ% ુ મળતા ં એનો કાઈક
<કાશ થાય છે .
(૨૧૦)

એ ‘આનદમયકોશ
’ પણ સવ(ટ
K ે આ3મા નથી; કારણ કG એ ઉપાિધવાળો, માયાથી
ુ કમના ં ફળ'પ અને આ દહન
G ે આશરG રહલો
G છે . (૨૧૧)
ઊપWલો, wભ

ં ે કોશોનો િનષધ

ે થયા પછH ( ‘नेित नेित – એ
વદશાuની
*fgતઓથી
એ પાચય

ન5હ, એ ન5હ‘ ) એ િનષધની
હદ'પે 4ાન%વ'પ સાdી આ3મા જ બાકH રહG છે .
(૨૧૨)

ૃ વગર

ં ે કોશોથી Jદો
ે G પાચય
ે G
W આ %વય<કાશ
, ‘અ™મય’ વગર
અને UXિત

ે અવ%થાનો જોનાર છતા ં િવકાર વગરનો, િનલપ 
અને િન3ય આનદ'પ
1ણય
છે ,
ુ આ3મા સમજવો. (૨૧૩)
એને જ િવ9ાન માણસે પોતાનો w;

આ3માના ં %વ'પ િવષે શકા
िशंय उवाच ।
ુ G ! આ પાચય
ં ે કોશ િમŽયા હોવાથી આ3મા નથી એમ િનષધ

િશ(યઃ ‘હG X'દવ
ું નથી; તો pS;માન

ં પણ મને દખા
ૂ િસવાય કઈ
G
કરતા ં wBય
માણસે આ જગતમા ં
ુ ે
?’(૨૧૪)
કઈ
વ%ન
પોતાના
આ3મા
તરHકG
Uણવી
આ3મા2 ુ ં ખ'ં %વ'પ
ौीगुउवाच

ુ ‘હ G િવ9ાન ! ત† ક¹.ું િવચાર કરવામા ં  ું ઘણો ચરુ છે . અહકાર

ે G W
X'ઃ
વગર

િવકારો છે , તે અને એનો અભાવ એ બ— ું Wને લીધે Uણી શકાય છે અને W પોતે

બીU કોઈથી Uણી શકાતો નથી, એ સૌને Uણનાર આ3માને  ું અિત 0મ

pS;થી
Uણ.’ (૨૧૫ ((૨૧૬)

ે ુ ં જ સાdા ્ હોવાપa ું હોઈ શકG, પણ
W કોઈ વ% ુ W કોઈ વડG અ2ભવાય
છે , ત2
ુ ે

કોઈએ ન5હ અ2ભવલી
વ% ુ ( wBય
) 2 ુ ં સાdા ્ હોવાપa ું ઘટH શકG ન5હ.
(૨૧૭)

આ3મા તો પોતાની જ સાdીવાળો પદાથK છે ; કારણ કG તે પોતા વડG જ અ2ભવાય
છે ; માટG સવથી
K પર એવો પોતે જ સાdા ્ આ3મા છે , બીજો કોઈ ન5હ.(૨૧૮)
ૃ , %વŸન અને 0´
ુ ‘Ÿત
ુ -એ 1ણ અવ%થામા ં W આ અિત %પ(ટ <કાશે છે , W
UXિત

¬તઃકરણમા ં ‘Z-ુ ં Z’ુ ં એમ એક જ ¬તરા3મા'પે સદા જણાય છે તથા W અહકારથી
ં માયાના અનક
ે આકારવાળા િવકારોને સાdી'પે જોતો હમશા
ે ં સ,્ ચ ્ અને
માડH


આનદ'પી
Nદયમા ં અ2ભવાય
છે , એને જ  ું પોતાનો આ3મા Uણ. (૨૧૯)
ૂ K ુ ં <િત બYબ જોઈને ઢ
ૂ માણસ એને જ 0ય
ૂ K સમW છે , તમ

ઘડાના પાણીમા ં 0ય2

ે ( આ3મા – અના3માનો ભદ
ે ન5હ પારખનાર માણસ ) pS;'પ
અિવવકH
ઉપાિધમા ં
G

રહલા
ચતન
આ3માના <િત બYબને જ ƒમથી એ જ ‘Zુ ં આ3મા [’ં એમ માની લે
છે . (૨૨૦)

ે ં ભરŒ
G ું પાણી અને એમા ં પડŒ
G ું 0ય2
ૂ K ુ ં <િત બYબ
પણ િવ9ાન _'ષ
Wમ ઘડો, તમા


ે છોડH તટ%થ, તઓના

( ઓછાયો ) – એ 1ણયન
<કાશક અને %વય<કાશ
ુ જ Jએ
ુ છે , તમ
ુ K ે Jદો
ુ અને
ે ે <કાશતા 0યન
ે આ દહ
G , તમા
ે ં રહલી
G pS;
પોતાની મળ
ે ં પડ ું ચતન


ે છોડH તટ%થ,
તમા
– આ3મા2 ુ ં <િત બYબ ( ચદાભાસ ) – એ 1ણયન


ં રહલ


G , %વય<કાશ
તઓનો
<કાશક, pS;'પ
Xફામા
, સૌના |(ટા, અખડં 4ાનવાળા,
G ઠકાણ
G
ે રહલા
G


િન3ય, દરક
િવ›,ુ અિત 0મ
તથા ¬દર અને બહાર એવા ભદ

વગરનો આ3મા પોતાથી Jદો
નથી, પણ પોતા2 ુ ં જ %વ'પ છે , એમ બરાબર

Uણીને _'ષ
પાપર5હત, િનમળ
K અને અમર બને છે . (૨૨૧ ((૨૨૨ ((૨૨૩)

4ાની પોતે કોઈ પણ હોય છતા ં શોકર5હત અને આનદ%વ'પ
બની કોઈથીય
ુ ુ ુ માટG આ3મત‚વના ં 4ાન િસવાય આ સસારના


ડરતો નથી. આમ ‹

ં €ટવાનો બીજો કોઈ માગK નથી. (૨૨૪)
બધનમાથી


‘./ા અને આ3મા એક જ છે ’ એ` ું 4ાન જ સસારના
બધનથી
€ટવાના ં કારણ

છે , Wથી િવ9ાનો અS9તીય આનદ%વ'પ
./ને પામે છે . (૨૨૫)

ં આવતો નથી; માટG

./%વ'પ થયલો
િવ9ાન ફરH જBમ-મરણ'પ આ સસારમા
ે એકતા સારH રHતે સમજવી. (૨૨૬)
‘આ3મા’ની ./ા સાથની

ુ , (ઠ
ં ( અિવનાશી ) છે તથા w;
ે અને પોતાની
./ સ3ય, 4ાન'પ અને અનત
ે ે જ િસ; છે . ( એના અf%ત33વ િવષે એના િવના બીU કોઈ <માણની જ'ર
મળ

ે જ િન3ય, મા1 આનદ'પ
G અને સૌથી
નથી ); તમ
રસવા°ં, સૌની ¬દર રહલ
ૃ છે . (૨૨૭)
ુ ુ ં ન5હ એ` ું ) તે િનરતર

અ ભ™ ( J$
સવ3k(ટ
./ અને જગતની એકતા
G કG આ3મ%વ'પ એ િસવાય બીF કોઈ વ% ુ
આ િવ© એક જ વ% ુ ./'પ છે . કમ
ુ ુ ં બરાબર 4ાન થતા ં ( આ3મત33વ-./ િસવાય
જ નથી; આ ‘અ9ૈત’ ખરH વ%2
ં રહ
G ું જ નથી. (૨૨૮)
) બીJુ ં કાઈ
ુ ં Jદા
ુ ં 'પ-રગવા°

ં દખાય
ે Jદા
G
આ આQ ું જગત અનક
છે , એ2 ુ ં કારણ અ4ાન છે .
ખરH રHતે તો એ બ— ું સમI ભાવના'પ દોષ િવના2 ુ ં ( િનિવªક’પ ) ./ જ છે .
(૨૨૯)
ુ નથી; કારણ કG એ આખોય માટH'પ જ
ં બને છે , છતા ં માટHથી Jદો
ઘડો માટHમાથી
ે ું નામમા1 જ છે ; ત2
ે ુ ં 'પ
છે . ‘ઘડો’ એ શ¤દ તો માટHમા ં ખોટH રHતે ક’પŒ
ુ ુ ં નથી. (૨૩૦)
માટHથી J$
ુ ુ ં કોઈ બતાવી શકG ન5હ; માટG ‘ઘડો’ મા1 મોહથી જ
ઘડા2 ુ ં %વ'પ માટHથી J$
ે છે ; ખરH રHતે તો એ માટH જ છે . (૨૩૧)
માની લીધલો
( એવી રHતે ) સ3ય%વ'પ ./થી ઊપWŒ ું સમI જગત મા1 ./'પ જ છે ,
ુ ુ ં કાઈ પણ નથી; છતા ં W એમ કહG કG, એના િસવાય એનાથી J$
ુ ુ ં પણ
એથી J$

ે મોહ હF ગયો નથી. એની
કાઈક
છે . તનો
એ વાત, ­ઘતા માણસના બકવાદ Wવી છે . (૨૩૨)
ે વાણી કહG છે . માટG આ
‘આ આQ ું જગત ./ જ છે .’ એમ અથવવદની
અિત (ઠ
K ે

જગત મા1 ./ જ છે . કારણ કG Wમા ં W વ% ુ મા1 માની લીધલી
હોય, તે
ુ હોતી જ નથી. (૨૩૩)

તનાથી
JદH

જો આ જગત સ3ય હોય, તો સ3ય વ%નો
તો કદH નાશ જ ન હોય; આથી
ે -ઉપિનષદ તો એમ જ કહG છે કG, ‘./
જગતનો પણ ¬ત ન5હ આવે; અને ( વદ

સ3ય છે ને જગત િમŽયા છે ’ એવી ) ઉપિનષદની વાત અ<માણ ઠરશે; વળH વદ
કG W ઈ©રની જ વાણી છે એ અ<માણ ઠરતા ં ઈ©ર પોતે અસ3યવાદH ઠરશે.
ુ ુ
ં ) આવે છે , એ મહા_½ષો
આમ જગતને સ3ય માનવાથી 1ણ દોષ ( વાધા
માટG
સારા કG 5હતકારક નથી. (૨૩૪)


ુ ત33વને સમજનારા ભગવાન k(મચ|
ું ક¹ ું છે કG,
ં G આમ ચોખચોQ

વળH વ%ના
ે જ એ બધા પદાથ મારામા ં રzા
‘Zુ ં આ જગતના પદાથમા ં રzો નથી; તમ
નથી.’ ( જો આ જગત સ3ય હોય, તો ઈ©રની આ વાણી ખોટH પડG. ) (૨૩૫)
ુ ુ
ુ ુ
ં તો
જો આ જગત સ3ય હોત, તો 0´‘Ÿત
અવ%થામા ં પણ જણાત, પણ 0´‘Ÿતમા
ં જણા ું નથી; માટG આ જગત ખોટા %વŸન W` ું િમŽયા છે . (૨૩૬)
કઈ
ુ ુ ં નથી; છતા ં J$
ુ ુ ં જણાય છે , તે Wમ Xણવાનથી

આથી જગત પરમા3માથી J$

ુ Jદા

ુ ં મા1
ે િમŽયા જ છે . W વ%ની
Xણ
Wવા જણાય છે , તમ
બીF વ%મા
ુ ુ ં ખ½ંુ અf%ત3વ w ું હોય ? એ રHતે
ક’પના જ થઈ હોય, એવી ( આરોિપત ) વ%2
ૂ વ% ુ ./ જ ) ƒમથી
આ અિધ(ઠાન ( Wમા ં જગતની ક’પના જ થઈ છે , તે ળ
G
જગત'પે દખાય
છે . (૨૩૭)
ં છે જ ન5હ, ખરH રHતે એ છHપ જ છે ; તમ

G
ે ƒાિત
Wમ છHપમા ં ƒમથી દખાતી
ચાદH

G
પામલા
અ4ાનીને ƒમ'પ અ4ાનને લીધે W W દખાય
છે , એ બ— ું ./ જ છે .
‘આ જગત છે ’ એ વાVમા ં ‘આ’ શ¤દ Wને લાX ુ પડG છે , એ ./ જ છે , એ ./મા ં
ે છે , અને તે
જગતનો મા1 આરોપ જ થયો છે – મા1 ક’પનાથી જ માની લીધલ
નામ મા1 જ છે .(૨૩૮)
./ા2 ુ ં %વ'પ
ુ , 4ાનમય, િનલપ
ં w;
ં , આ5દ-¬ત 
, અિત શાત
આથી પર./ સ,્ એક જ અ3યત


વગર2ુ,ં 5£યા િવના2 ુ ં અને િનરતર
આનદ%વ'પ
છે . (૨૩૯)

ે િવના2,ુ ં િન3ય, 0ખ'પ
એ માયાના ક‘’પત સવK ભદ
, અવયવો વગર2ુ,ં <માણોથી
Uણ` ું અશV, 'પ િવના2 ુ ં –5|યોથી Uણી ન શકાય એ`,ું નામર5હત તથા


અિવનાશી તજ%વ'પ
છે ; અને તે પોતે જ ‘આ કઈક
છે ’ એમ <કાશે છે . (૨૪૦)
ે ( Uણવા2 ુ ં ) અને
ડાzા માણસો, એ પરમ ત33વને 4ાતા ( Uણનાર ), 4ય


4ાન ( Uણ` ું ) – એ 1ણે ય ભદથી
ર5હત, અિવનાશી, માયાના Xણો
વગર2 ુ ં
G

અને
કવળ
અખડં
ચતન
મા1
સમW
છે .
(૨૪૧)
‘./’ એ ‘Z’ુ ં એમ સૌ2 ુ ં પોતા2 ુ ં જ %વ'પ હોવાથી છોડH શકાય કG લઈ શકાય
એ` ું નથી; એને મન અને વાણી સમF કG કહH શકતા ં નથી, તથા માપમા ં ન આવે
G ું એ મહાન તજ'પ

એ`ુ,ં આ5દ કG ¬ત વગર2,ુ ં સવમા
છે . (૨૪૨)
K ં રહŒ

‘મહાવાV
મહાવાV’
મહાવાV નો િવચાર

G
છાદો‰ય
ઉપિનષદG ‘તે  ું છે ’ એ વાVના ‘તે’ અને ‘’ું એ બે શ¤દથી કહલા
ં ે એક જ છે , એમ
‘ઈ©ર’ અને ‘Fવ’ eયારG ઉપાિધર5હત બને છે , 3યારG એ બન

વારવાર
િસ; ક*= ુ છે . (૨૪૩)
ૂ ; મ½

ે ; સ|ુ અને kવો
ે ુ અને પરમાa-ુ એ બધા
ૂ K અને પત ગ*
0ય
;ું રાU અને સવક

ં ે
ે પર%પર િવ'; ધમવાળા
Wમ એકબીUથી Jદા
છે , તમ
ઈ©ર અને Fવ બન
K
ુ જ છે - પણ એ બનનો

ં ે W લય અથK (ઉપાિધ િવના2 ુ ં w;
વાmય અથમા
K ં તો Jદા
ં ે એક જ છે . (૨૪૪)
./%વ'પ ) છે ; તે જોતા ં તો બન
Fવ અને ઈ©રમા ં W િવરોધ છે એ ઉપાિધને લીધે જ છે , અને એ ઉપાિધ તો
ે G ુ ં કારણ છે
ક’પનામા1 છે . ખરH રHતે છે જ ન5હ. ઈ©રની માયા મહત33વ વગર2
ં કોશ એ Fવ2 ુ ં કાયK છે , અથા
અને પાચ
K ્ ./ પોતે eયારG માયાથી 0 ૃ,(ટ રચવા
ં કોશ’'પી ઉપાિધમા ં
ઈmછે છે , 3યારG એ ./2 ુ ં નામ ‘ઈ©ર’ છે અને eયારG ‘પાચ
G
પડG છે , 3યારG એ ‘Fવ’ કહવાય
છે . (૨૪૫)
ૂ થતા ં

માયા અને પચકોશ
એ બે ઈ©ર અને Fવની ઉપાિધ છે , તે સારH રHતે $ર
ઈ©ર નથી કG Fવ પણ નથી. Wમ રાeય એ રાUની ઉપાિધ છે અને ઢાલ એ
ૂ થતા ં કોઈ રાU નથી કG લડવૈયો નથી. (૨૪૬)
ં ે $ર
લડવૈયાની ઉપાિધ છે , એ બન
ે પોતે કહG છે કG, આ ./ ‘કાયK’
‘अथात आदे शः’ ( बृहदारयक २-३-६) આ વદ

ં ે ./મા ં ક‘’પત
નથી અને ‘કારણ’ પણ નથી એમ માયા અને પચકોશ
એ બન
ં ે છે જ

G
હોઈને છે જ ન5હ, માટG વદના
<માણથી Iહણ કરલા
4ાન વડG એ બન
ૂ કરવા જ જોઈએ. (૨૪૭)
ે ે $ર
ન5હ, એમ તન
ે દોરડામા ં દખાતા
G
આ જગત નથી, નથી જ, તે ક‘’પત છે ; તથી
સાપની માફક અને
ૂ કરHને પછH

%વŸનની Wમ સ3ય નથી. આમ |Mય-જગતને ઉ‚મ *fgતથી
$ર
Fવ અને ઈ©રની W એકતા છે , તે સમજવી. (૨૪૮)
ે G Uણવા. એ
માટG Fવ અને ઈ©રને એ લdણા નામની શ¤દશfgતથી સારH પઠ
ં ે એક જ અને આનદ'પ

બન
જ છે , એમ િસ; કરવા માટG ( ‘તે  ું છે ’ એ
ઉપિનષદના મહાવાVમા ં ) ‘જહતી લdણા’ થી કG ‘અજહતી લdણા’થી ચાલ ું
ે લdણા હોવી જોઈએ ( તે નીચે <માણે છે
નથી; પણ ‘જહ3યજહતી’ નામની બય
). (૨૪૯)
ુ Jદા
ુ હોય
G
ે શ¤દો Jદા
‘એ દવદ‚
આ છે .’ આ વાVમા ં ‘એ’ અને ‘આ’ એ બય
ં ે શ¤દના અથની
G
એમ ( ઉપર ઉપરથી ) લાગે છે છતા ં બન
’મા ં જ એકતા
K ‘દવદ‚
G
ે ‘तत ् %वम ् अिस - તે  ું છે ’ એ વાVમા ં પણ ‘તે’ અને ‘’ું એ
કહવાય
છે , તમ

ુ Jદા
ુ હોય એમ પહલા
ં ે Jદા
G ં લાગે છે , છતા ં ‘તે’ એટલે ઈ©ર અને ‘’ું એટલે
બન
ુ ¬શ – ( સવ4પa
ું અને
ં ે ં રહલી
G
Fવ – એ બનમા
ઉપાિધ'પ ધમના
િવ½;
K
K
ં ે એકતા કહH છે . (૨૫૦)

ે બનની
અ’પ4પa ું ) નો 3યાગ કરH ચન'પ
આમ ‘ तत ् %वम ् अिस ’ એ વાVમા ં ‘ લdણા ’ નામની શ¤દશfgતથી Fવા3મા


અને પરમા3માને મા1 ચતન'પ
Uણીને pS;માનો
‘./ અખડં છે ’ એમ સમW
†
છે , અને આવા ં સકડો
વાVોથી ./ અને આ3માની એકતા શાuોમા ં કહH છે .
(૨૫૧)
./ભાવના
ં ૂ ુ ં નથી, લાp
ં ુ ં નથી. વગર
ે G વદવાVથી

W મો¥ુ ં નથી, ના2 ુ ં નથી; ¥k
, આ3મામા ં
ે G
G
નાના – મોટા ં વગરની
અસ ્ ક’પના તFને આકાશની Wમ બધે રહનાર
છતા ં
ે ે જ િસ; થાય છે ; માટG
િવચારમા ં આવી ન શકG એ` ું એ આ3મત33વ પોતાની મળ
ૂ છે , એમ સમF એ બધાને
G
G વગર
ે G બધા પદાથ Jઠા
આ3મા'પે %વીકારલા
આ દહ
ુ pS;થી

હવે  ું આ3મા માનીશ ન5હ, અને ‘Zુ ં ./ [’ં એમ અિત w;
સમFને
પોતાના આ3માને અખડં 4ાન%વ'પ  ું Uણ. (૨૫૨)
ં બનલ
ે ઘડો વગર
ે G કાયK સદાકાળ અને ચારG બાJુ માટH જ છે , તમ

Wમ માટHમાથી
સ ્ થી ઊપWŒ ું અને સ ્ 'પ આ આQ ું જગત સત જ છે , કારણ કG સ ્ િસવાય
ં છે જ ન5હ; એ જ સ3ય છે અને એ પોતે જ આ3મા છે , માટG શાત
ં , િનમળ
બીJુ ં કાઈ
K
અને એક જ W પર./ છે એ જ  ું છે . (૨૫૩)
ં ે Uણનાર –
G , કાળ, પદાથ અને એ બધાન
Wમ %વŸનમા ં ­ઘને કારણે ક‘’પત દશ
એ બ— ું િમŽયા છે ; એમ UIત અવ%થામા ં પણ આ જગત પોતાના અ4ાન2 ુ ં જ

ે G
કાયK હોવાથી િમŽયા જ છે . આ રHતે આ શરHર, –5|યો, <ાણ અને અહકાર
વગર
ં , િનમળ
બ— ું અસ3ય છે ; અને  ું તો શાત
K અને અ9ૈત મા1 પર./ જ છે . (૨૫૪)
ુ કG ગો1થી ર5હત છે , નામ, 'પ, Xણ
ુ કG દોષ િવના2 ુ ં છે ,
W ./ Uિત, નીિત, kળ
G , કાળ તથા િવષયથી પણ અલગ છે , તે જ  ું છે – આમ  ું ચ‚મા ં
અને દશ
િવચાર કર. (૨૫૫)
W માયાથી અલગ છે , W સકળ વાણીનો િવષય નથી, પણ મા1 િનમળ
K 4ાન'પી
ુ ચતનમય

ખથી જ Wને જોઈ શકાય છે ; અને W w;
અના5દ વ% ુ છે , એ જ
એમ
ચ‚મા ં 
ું
િવચાર
કર.
(૨૫૬)
‘./ 
ું
છે ’
ે G છ ( ઉિમªઓ ) ની અસરથી ર5હત, યોગીઓએ પણ Nદયમા ં
ઘડપણ, મરણ વગર

G ;ું –5|યોથી ન5હ જણાયŒ
ે ,ું pS;થી
“યાન કરŒ
Uણ` ું અશV અને િનદષ
ં W ./ છે , તે  ું છે , એમ મનમા ં  ું “યાન કર. (૨૫૭)
ઐ©યવા°
K



ƒાિતથી
ક’પલા
જગત'પ ¬શનો આધાર, પોતે જ પોતાના આધારવા°ં, સ ્
ં ે
અને અસ ્ બનથી
અલગ, અવયવ િવના2ુ,ં ઉપમા વગર2 ુ ં ( કોઈના W` ું નથી

ં, W ./ છે , તે જ  ું છે , એમ  ું મનમા ં િવચાર કર.
તે ) અને પરમ સS;વા°
(૨૫૮)
W જBમ`ુ,ં વધ`ુ,ં બદલા`ુ,ં ઘટ`ુ,ં રોગી થ` ું અને િવનાશ પામ` ું – આ Uતના
ૃ , રdણ તથા નાશ2 ુ ં W
િવકારોથી ર5હત છે , અિવનાશી છે તથા જગતની 0(ટ
કારણ છે , એ જ ./  ું છે , એમ  ું મનમા ં િવચાર કર. (૨૫૯)
ે નથી અને કોઈ રdણ નથી; Wમા ં મોUં ન ઊછળતા ં હોય એવા
Wમા ં ભદ

ૂ િવભાગથી ર5હત છે ,
જળાશય W` ું W અચળ છે અને W સદા gત
છે તથા િતª
એ જ ./  ું છે , એમ મનમા ં “યાન કર. (૨૬૦)
ે પદાથ2 ુ ં કારણ છે , અને Wને એમ કહH શકાય કG
W પોતે એક જ છે , છતા ં અનક
એના િસવાય જગત2 ુ ં બીJુ ં કોઈ કારણ જ નથી, છતા ં W કાયK અને કારણપણાથી
અલગ, એ જ ./  ું છે , એમ મનમા ં  ું “યાન કર. (૨૬૧)
W િન…ય'પ, માપી ન શકાય એ`ુ,ં અિવનાશી, શરHર અને Fવથી િવલdણ, પર,
ં 
છે , એ જ ./  ું છે , એમ મનમા ં  ું
િન3ય, અિવકારH, આનદ%વ'પ
તથા િનલપ
“યાન કર. (૨૬૨)
ે ં સ ્ તથા સોનાની Wમ િવકાર વગર2 ુ ં છે , તપણ

W પોતે હમશા
ƒમને કારણે
ુ અને િવકાર'પે અનક
ે <કારG દખાય
G
નામ, 'પ, Xણ
છે , એ જ ./  ું છે , એમ
મનમા ં  ું “યાન કર. (૨૬૩)



Wનાથી વધી Uય એ` ું કોઈ નથી; W માયાથી પર-(ઠ
છે , તથા W <3યકમા

ં અને
G , એકરસ અને સૌનો આ3મા છે ; તથા સ,્ ચ,્ આનદ'પ
રહલ
, અનત
અિવકારH છે ; એ જ ./  ું છે , એમ મનમા ં  ું “યાન કર. (૨૬૪)
ુ <માણે <િસ; *fgતઓથી

G વાતને  ું તારH pS;
ઉપર કહલી
મનમા ં િવચાયાK કર,
ં રહલા
ં અને ƒમ વગર2 ુ ં ત33વ4ાન થશે.


G
ે G શકા
તથી
તને હથળHમા
જળની પઠ
(૨૬૫)
ૃ , પાણી, તજ
ં ›તો
G
ૂ ( _Žવી
ે , વા* ુ અને
લMકરની વmચે રહલા
રાUની Wમ પાચ
ુ આ3મત33વને


ે શરHરની ¬દર રહલા
G
આકાશ ) ના સહ'પ
%વય4ાન'પ
w;
ે ં  ું પોતે પોતાના એ આ3મ%વ'પમા ં f%થર થા અને આખા જગતને
સમFને હમશા
આ ./મા ં સમાવી દG . (૨૬૬)




W સ ્ નથી અને અસ ્ પણ નથી; તે અS9તીય સ3ય પર./ pS;'પ
Xફામા

ં રહG છે , તનો
G

બરાW છે , W માણસ એ આ3માની સાથે એક જ બની દહ'પ
Xફામા

ં <વશ

ં જBમ લવો
ે થતો નથી ( એને ફરH સસારમા
ે પડતો
ફરH શરHર'પી Xફામા
નથી. ) (૨૬૭)
વાસનાના 3યાગની જ'ર
આ3મા'પ વ% ુ Uiયા પછH પણ, અના5દ કાળની અિત બળવાન વાસના રહH
Uય તો એ વાસના જ ‘Zુ ં કતાK [’ં અને ‘Zુ ં જ ફળ ભોગવનાર [’ં આવા ƒમ'પે
ુ ં કારણ બને છે ; માટG આ3મ|(ટથી આ3મા2 ુ ં “યાન

ૂ થઈ Fવને સસાર2
મજpત
ુ ે એ વાસનાનો <ય3નથી 3યાગ કરવો જોઈએ; કમ

G કG િનઓ
કરતા ં મ2(ય
કહG છે
કG, ‘વાસનાનો 3યાગ એ જ મોd છે .’ (૨૬૮)
G , –5|ય વગર
ે G પદાથ ઉપર Fવને ‘Zુ ં અને મા½ંુ ’ એવો W ભાવ છે , એ જ
દહ
ૂ કરવો.
G
‘અ“યાસ’ કહવાય
છે . આ3મામા ં f%થિત કરHને િવ9ાન માણસે એને $ર
(૨૬૯)
ુ અને એની ` ૃિ‚ઓનો સાdી સમF ‘તે જ
ં રહલા

G પોતાના આ3માને pS;
<3યકમા
ૃ વડG જડ પદાથ ઉપર થયલી


Zુ ં [’ં એવી સ3ય 4ાન'પ `િ‚
આ3મpS;નો 
ું
3યાગ કર. (૨૭૦)

ુ ં છોડH;શરHરને અ2સરવા2

ુ ં તF, શાuોને અ2સરવા2

ુ ં પણ
લોકોને અ2સરવા2
G વગર
ે G જડ પદાથ ઉપર ‘Zપa
છોડHને પછH દહ
,ું મારાપaુ’ં એ` ું W િમŽયા 4ાન
ું
ૂ કર. (૨૭૧)
ે ે $ર
છે , તન
G પરની વાસનાથી Fવને સ3ય 4ાન થ ું જ
લોકો પરની, શાuો પરની તથા દહ
નથી. (૨૭૨)


G
ે ે ઉપર કહલી
G
W માણસ આ સસાર'પી
કદમાથી
€ટવા ઈmછે છે , તન
1ણ
ં ે લોઢાની સાકળ

વાસનાઓ પગમા ં બાધલી
Wવી છે . એમ ./ને Uણનારા કહ G છે .
ુ એ 1ણે વાસનાઓથી €ટG છે તે fgત

W મ2(ય
પામે છે . (૨૭૩)
ુ =

ં ં
ે G


Wમ 0ખડ
ઉપર જળ વગરના
સબધથી
ઉ3પ™ થયલી
$ગધથી
તની
5દ-ય
ુ =
ુ ં આવતી નથી, પણ eયારG એ 0ખડન

ે Qબ
ૂ ઘસીને બહારની $ગધન
ે સારH
0ગધ
ૂ કરવામા ં આવે છે , 3યારG જ 0ગધ
ુ ં આવવા લાગે છે ; તમ
ે ¬તરમા ં રહલા
G
રHતે $ર
ુ ં વાસનાઓ'પી —ળથી
ં $રત
G

પરમા3મા પરની વાસના, Nદયમા ં રહલી
અનત

ૂ કરવામા ં
ે ે ઉ3k(ટ
દટાઈ ગઈ છે ; તન
4ાન'પી ઘષણથી
eયારG સારH રHતે $ર
K
ુ ં


ે G %પ(ટ %વ'પે તે જણાય છે .(૨૭૪
આવે છે , 3યારG પલા
ચદનની
0ગધની
પઠ
((૨૭૫)

ં આ3મા પરની વાસના ઢકાઈ

જડ પદાથ પરની વાસનાઓના ં Uળાથી
ગઈ છે ;
ે ં આ3મા2 ુ ં ચYતન કરવાથી તે વાસનાઓનો નાશ થતા ં આ3મા ઉપરની
માટG હમશા
ે ે
વાસના
પોતાની
મળ
%પ(ટ
<કટG
છે .
(૨૭૬)
ે તમ
ે બહારના પદાથની
Wમ Wમ મન આ3માના “યાનમા ં f%થર થાય છે , તમ
વાસનાને તે છોડ ું Uય છે . અને પછH બધી વાસનાઓ €ટH Uય છે , 3યારG

આ3માનો
અ%ખ લત
અ2ભવ
થવા
લાગે
છે .
(૨૭૭)
ƒમના 3યાગની જ'ર
આ3માના %વ'પમા ં જ સદા f%થર થવાથી યોગ2 ુ ં મન નાશ પામે છે અને

G ઉપરની ‘Z’ુ ં પણાની ƒાિતન

વાસનાઓનો પણ નાશ થાય છે ; માટG  ું તારા દહ
ૂ કર. (૨૭૮)
$ર
ુ અને સ3વXણથી

ુ નાશ પામે છે ; સ3વXણથી

ુ નાશ
રજોXણ
તમોXણ
રજોXણ
ુ સ3વXણથી

ુ નાશ પામે છે ; માટG w;

પામે છે ; તથા w;
( િમ ) સ3વXણ
ૂ કર. (૨૭૯)

સ3વXણનો
આય કરH તારા ƒમને  ું $ર
<ાર¤ધકમK જ શરHર2 ુ ં પોષણ કરG છે , એમ િન…ય કરH f%થર થઈ ધીરજ ધરHને
ૂ કર. (૨૮૦)
ૂ K પોતાના ƒમને  ું $ર
ય3ન_વક
ૂ કયાK પછH
ુ ./ જ [’ં એમ <થમ પોતાના Fવભાવને $ર
‘Zુ ં Fવ નથી પણ w;
ૂ કર. (૨૮૧)

વાસનાના વગથી
ઊપWલા પોતાના ƒમને  ું $ર


‘सव) ख+,वदं ॄ/ – આ બ— ું ./ છે ’ આવા ં વદવાVથી
, *fgતથી
અને પોતાના

G
અ2ભવથી
‘આ3મા જ સવ%વ'પ
છે ’ એમ સમFને દહા5દ
પરના િમŽયાભાસથી
K
ૂ કર. (૨૮૨)

ે  ું $ર
કોઈ કાળે ઊપWલી તારH ƒાિતન

G
G
આ3મ4ાની માટG કોઈ પણ વ% ુ લવાથી
કG છોડH દવાથી
લગારG 5£યા રહતી
ૂ કર. (૨૮૩)
ે ં આ3મા ઉપર જ ;ા કરHને પોતાનો ƒમ  ું $ર
નથી; માટG હમશા
ે G મહાવાVોથી ઊપWલા આ3મા અને ./ના
‘त%वमिस – તે  ું છે ’ વગર
ૂ કર.

ે $ર
એકપણાના 4ાનથી ./મા ં જ આ3માપa ું |ઢ કરવાને  ું તારH ƒાિતન
(૨૮૪)
ં ૂ K નાશ પામે,
G ઉપર રહŒ
G ું ‘Zપa
G છે એ જ Zુ ં [’ં એવી Uત2 ુ ં દહ
’ું સ_ણ
‘આ દહ
ું
ૂ કર. (૨૮૫)
ુ સાવધાન થઈ ચ‚ને f%થર કરH તારH ƒાિતન

ે  ું $ર
3યા ં 0ધી

ુ આ Fવ અને જગત %વŸનની Wમ તને જણાયા કરG , 3યા ં
હ G િવ9ાન ! eયા ં 0ધી
ૂ કયાK કર. (૨૮૬)
ુ  ું િનરતર

0ધી
એ ƒમને $ર

ં વગર
ં અને
ે G િવષયોના અ2ભવમા
­ઘમાં, વાતચીતમાં, શ¤દ, %પશK, 'પ રસ, ગધ
આ3માના િવ%મરણમા ં કદH સમય ગા¿યા િવના Nદયમા ં  ું આ3મા2 ુ ં જ ચYતન
કયાK કર. (૨૮૭)


માતા અને િપતાના ( રજ અને વીય'પ
) મલથી
ઊપWŒ ું શરHર મળ-માસથી
K
ૂ તF-એના ઉપર2 ુ ં ‘Zપa

G ું છે , તન
ે ે ચાડાલની
ે G $ર
ભરŒ
પઠ
’ું છોડH, ./%વ'પ થઈ
ું
ૃ 
ું kતાથ
K થા. (૨૮૮)
G ું આકાશ,
હ G િવચાર કરનાર િવ9ાન ! ઘડો ±ટH જવાથી Wમ ઘડાની ¬દર રહŒ

ે  ું તારા આ3માને પરમા3મામા ં અખડપણ

બહારના આકાશમા ં મળH Uય છે , તમ

એક
કરH
દઈ
સદાને
માટG
શાત
થા.
(૨૮૯)


%વય<કાશ
અને સવ2
W ./ છે , તે 'પે,  ું પોતે જ સદા થઈને, પછH
K ુ ં ળ%થાન
À દG -એના ઉપરનો મોહ
ં ે પણ કચરાના ટોપલાની માફક ફકH
શરHરને તથા ./ાડન
ૂ કર. (૨૯૦)
$ર
ુ 'ઢ થઈ છે , તન
ં અને ચતન
G ઉપર W Zપણાની
ે ે સદા આનદ

દહ
pS;
'પ આ3મા
ું

G
ઉપર %થાપીને તથા ‘0મ
શરHર’નો પણ 3યાગ કરH  ું કવળ
./'પે જ સદા
રહG. (૨૯૧)
ું નગર મા1 આભાસ જ છે , તમ
ું
ં <િત બYબ'પે દખા
G
ે ./મા ં દખા
G
Wમ દપણમા
K

આ જગત મા1 આભાસ જ છે , એમ સમFને  ું kતાથ
K થઈશ. (૨૯૨)


W સ3ય%વ'પ, ચતન
, મા1 એક જ, આનદ'પ
અને 5£યા વગર2 ુ ં છે , એ ./ જ

પોતા2 ુ ં ળ%વ'પ
છે , એમ તે %વ'પ થઈ, Wમ નાટક કરનારો માણસ પોતાનો
ે છોડH દG છે , તમ
ે  ું આ િમŽયા દહન
G ે તF દG અથા

બનાવટH વશ
પરના
K ્ તના
અ ભમાનને છોડH દG . (૨૯૩)
‘Z
Z’ુ ં શ¤દનો અથK
G
ે G ) િમŽયા ƒમ જ છે તથા d ણક
આ W દખાય
છે , તે જગત ( તથા શરHર વગર
ે G ) ‘Z’ુ ં શ¤દનો અથK હોઈ શકG
છે ; dણે dણે બદલાયા કરG છે ; એથી એ (શરHર વગર

ે G d ણક ત33વોને ‘Zુ ં બ— ું જa ું [’ં એ` ું 4ાન કમ
G થઈ
ન5હ; કારણ કG અહકાર
વગર
શકG ? (૨૯૪)

ે G પણ સાdી (જોનાર) છે , એ જ ‘Z’ુ ં શ¤દનો અથK (આ3મા ) છે ;
W અહકાર
વગરનો

ુ ુ
ે પોતે પણ
કારણ કG 0´‘Ÿત
અવ%થામા ં પણ િન3ય એની હયાતી હોય છે . વદ
એને ‘अजो िन%यः शा2तोयम ्- Wનો જBમ જ નથી, W અના5દ કાળથી છે તથા
ુ છે . (૨૯૫)
િન3ય છે ’ એમ કહG છે ; માટG ¬તરા3મા કાયK તથા કારણથી Jદો
ુ સવK િવકારને Uણનાર, િન3ય અને િવકાર વગરનો
એ આ3મા, િવકારH વ%ના

હોવો જોઈએ. આ શરHર તથા અહકાર
બ™ે મનના િવચારો વખતે, %વŸનમા ં અને
ુ ુ

G
G કહવાય
G
0´‘Ÿતના
વખતે વારવાર
%પ(ટ દખાતા
જ નથી, (એથી એને આ3મા કમ
? ) (૨૯૬)



માટG માસના
િપYડા'પ આ શરHર િવષે તથા એના અ ભમાની pS;ક‘’પત
અહકાર
ે G ઉપર ‘Z’ુ ં પણા2 ુ ં અ ભમાન  ું છોડH દG ; અને પોતાના આ3માને (›ત
ૂ ,
વગર

G
વતમાન
તથા ભિવ(ય) 1ણે કાળમા ં રહનાર
અને અખડં 4ાન%વ'પ સમF શાિત
K
પામ. (૨૯૭)
ુ , ગો1, નામ, 'પ અને આમ – એ બધા2
ં ુ ં અ ભમાન  ું છોડH દG , કારણ કG એ
kળ

ું અને
G ં છે ; તમ
ે જ કતાપa
તો તરતના ડદા
Wવા શરHરને જ આધારG રહલા
K

ે G W લYગશરHરના ધમ છે એને પણ છોડHને અખડં 0ખ%વ'પ
ભોgતાપa ું વગર
થા. (૨૯૮)
ુ ં ળ


ૂ છે
અહકાર
સસાર2

ં કારણ। બીUં અનક

ં ું
ે બધનો
માણસને સસારના
જોવામા ં આ-યા ં છે , એ બધા2

ૂ પહલો
G
એક ળ
િવકાર અહકાર
જ છે (કારણ કG ‘Zપ
ુ ં aુ’ં આવવાથી જ અ4ાન2 ુ ં
જોર વધે છે . ) (૨૯૯)

ુ $(ટ
ુ fgતની

ુ વાત

ં ં છે , 3યા ં 0ધી
eયા ં 0ધી
અહકારનો
આ3માને સબધ
અદ›ત


લશમા1
પણ સભવતી
નથી. (૩૦૦)

ં ે અહકાર'પી

ે લીધો છે ; એનાથી €ટ®ા પછH તે, ચ|ની
આ3મા'પી ચ|ન
રાZએ
ુ ઘરH


ૂ K, િન3ય, આનદ%વ'પ
Wમ િનમળ
અને %વય<કાશ
થઈ પોતા2 ુ ં %વ'પ
K , પ5ર_ણ
પામે છે . (૩૦૧)


ૂ બનલી

ે ું ‘Zપa
મોXણથી
અિત ઢ
pS;એ
જ ક’પŒ
’ું આ શરHર પર જણાય છે ;


ં ૂ K નાશ થાય, 3યારG જ ‘./ એ આ3મા જ છે ’

અને એ જ અહકાર
છે ; તનો
સ_ણ
એમ અખડં 4ાન થાય છે . (૩૦૨)

ં એ એક ખUનો છે , પણ મહાબળવાન અને ભયકર


./નો આનદ
અહકાર'પી

સપ,K 1ણ Xણ'પી
ઉI પોતાના ં મ%તકો વડG એ ખUનાને વ³ટાઈ વળHને પોતામા ં


ે છે ; પણ eયારG ધીર _'ષ
રાખી બઠો
અ2ભવ4ા'પી
મોટH તીણ તલવારથી એ

ં ે કાપી નાખી એ સાપનો નાશ કરG છે , 3યારG જ પરમ 0ખકારક
ે માથાન
1ણય

ં રને ભોગવી શકG છે . (૩૦૩)
ધનભડા
ુ શરHરમા ં થો}ુ ં પણ ઝર
ુ આરો‰ય કવી
ે રહH ગ* ું હોય 3યા ં 0ધી
G
eયા ં 0ધી
રHતે
ુ યોગીની fgત


G થાય
થાય ? એમ થોડો પણ અહકાર
રહH ગયો હોય, 3યા ં 0ધી
કમ
? (૩૦૪)
ૂ થાય, 3યારG જ એનાથી ઊપWલા અનક

ં $ર
ે તકિવતક
અહકાર
અ3યત
નાશ પામે
K
છે ; અને પછH આ3મત3વ2 ુ ં 4ાન થવાથી ‘ આ આ3મા તે જ Zુ ં [ં ’ એમ ત3વ
સમW છે . (૩૦૫)

અહબાવ
કરનાર, િવકાર'પ, આ3માના <િત બYબવાળો અને આ3મા2 ુ ં %વ'પ ચોરH



ે તરત  ું તF દG ; કમ
G કG એ
લનારા
આ અહકાર
ઉપરની ‘ Zુ ં ’ પણાની pS;ન

G
ઉપરના ‘ Zુ ં ’ પણાના ƒમથી જ તને જBમ-મરણ અને ઘડપણના ં $ઃખથી
ભરલો


ૂ આનદ'પ
આ સસાર
<ાŸત થયો છે ; કારણ કG  ું તો ચૈતBયિતª
¬તરા3મા જ છે .
(૩૦૬)



જો એ અહકાર
ઉપરનો અહભાવ'પ
ƒમ ન હોય તો સદા એક'પ, ચતન
, બધે


G
ે રહનાર
G
ઠકાણ
, આનદ'પ
, િનદષ કHિતªવાળા અને અિવકારH તને-આ3માને સસાર
કદH હોય જ ન5હ. (૩૦૭)

ે G

માટG જમવા બઠલા
માણસના ગળામા ં Wમ કાટો
ખટકG તમ
ખટકતા આ
ુ ે અ2ભવ'પી


અહકાર'પી
પોતાના શ¨ન
મોટH તલવારથી કાપી નાખી આ3માના
ુ ું 0ખ
ુ  ું ઈmછા <માણે ભોગવ. (૩૦૮)
સા˜ાeય2 ુ ં Q’Œ
ૂ કરH,


ે G
ે G `િ‚ઓન
ે $ર
( કતાપa
-ું ભોગવનારપa ું ) વગર
પછH અહકાર
વગરની
K

ુ લાભ થવાથી િવષયોની <ીિત તFને, આ3મ0ખના
./4ાન'પ પરમ વ%નો

ૂ K %વ'પે ./મા ં જ f%થિત કર. (૩૦૯)
અ2ભવથી
તકK િવતકK ચોડH મૌન રહHને _ણ



આ મહાન અહકાર 
ળમાથી
ઊખડH ગયો હોય, તોપણ ચ‚ 9ારા જો dણવાર


ે ં
પણ <રણા
પામે, તો ફરH Fવતો થઈને Wમ ચોમાસામા ં પવનથી <રણા
પામલા

ે Uત2 ુ ં 2કસાન
ે સકડો
†
ે કરG છે -સાધકને અનક

વાદળા ં અનક
કરG છે , તમ
િવdપ
<કારG ભમાવી દG છે . (૩૧૦)

ુ ે બરાબર વશ કયાK પછH ફરH િવષયોના ચYતન 9ારા

માટG એ અહકાર'પ
શ¨ન

ે બજોરાના ઝાડને પાણી
કદH એને તક જ ન આપવી; કારણ કG Wમ 0કાઈ
ગયલા
ે એ રHતે આપલી
ે તક જ આપણને ફરH તાજો કરG છે . (૩૧૧)
ફરH તાJુ ં કરG છે , તમ
5£યા,
5£યા િવષય ચYતન અને વાસનાનો 3યાગ
G ે જ આ3મા માની બઠો
ે છે , એને જ અનક
ે <કારની ઈmછાઓ થાય
W માણસ દહન
ં ં જ ન હોય, તન
G
ે ે િવષયની ઈmછા કમ
G થાય ?
છે ; પણ Wને દહની
સાથે સબધ

ે ુ
(આ3મા િસવાય બીF વ%ઓ
પણ જગતમા ં છે , એવી ) ભદpS;થી
જ િવષય2 ુ ં
ુ ં કારણ છે . (૩૧૨)


ચYતન થાય છે અને એ જ સસારબધન2
ૃ દખાય

ે ં બીજની પણ `S;
G
કાયને વધાય જવાથી જ તના
છે ; ( Wમ `dોનો

ે તના
ે ં બીજ પણ વધે જ ) અને કાયનો નાશ કરવાથી તઓના

વધારો થાય તમ
ં કરH દવા
G ં ) કાય જ બધ
G .ં (૩૧૩)
બીજ પણ નાશ પામે છે ; માટG ( સૌની પહલા
વળH વાસના વધવાથી જ કાય વધે છે અને કાય વધવાથી વાસના વધે છે ;


આમ થતા ં મ2(યનો
સસાર
સવK <કારG વધે જ છે ; પણ અટકતો નથી. (૩૧૪)



ે કાપવા માટG વાસના અને કાયK એ બ™ન
ે ે
માટG સયમી
માણસે સસાર'પી
બધનન
G કG મનના િવચાર અને બહારની 5£યા, એ બ™થી
ે જ (
બાળH નાખવા ં જોઈએ; કમ
િવષયોની ) વાસના વધે છે . (૩૧૫)

ે વધતી તે વાસના આ3માને સસાર
( એમ ) એ બ™થી
ઉ3પ™ કરG છે , માટG હરકોઈ
G બહારની 5£યા
અવ%થામા ં ( િવષયવાસના, િવષયોનો િવચાર અને િવષયો માટની

ે ં કરવો જોઈએ. દરક
G ઠકાણ
G
ે, દરક
G
) એ 1ણનો
નાશ કરવાનો આ ઉપાય હમશા
રHતે, મા1 ./'પે જો`,ું એ ./વાસના છે ; એ ./વાસના |ઢ થવાથી ઉપર
ે 1ણે વ% ુ નાશ પામે છે . (૩૧૬ ((૩૧૭)
જણાવલી
5£યાઓનો નાશ થયા ં િવષયના ચYતનનો નાશ થાય છે અને એ િવષય ચYતનનો
નાશ થતા ં વાસના પણ નાશ પામે છે , એમ વાસનાનો W નાશ, એ જ મોd છે ;

G
અને એ જ Fવનfgત
કહવાય
છે . (૩૧૮)
અ'ણ2 ુ ં અજવા°ં થતા ં જ Wમ ર3ન િવના ઘોર ¬ધારH રાતનો સારH રHતે નાશ

ે ./વાસના <કટ થતા ં જ મોટામા ં મોટH પણ અહકાર
ે G
થાય છે , તમ
વગરની
વાસના નાશ પામે છે . (૩૧૯)
ૂ K ઊ‰યા પછH ¬ધા'ં કG ¬ધારામા ં થતા ‘ચોરH’ વગર
ે G અનથK દખાતા
G
Wમ 0ય





ે અ9ૈતઆ3માના આનદનો
નથી, તમ
રસ અ2ભ-યા
પછH સસાર'પ
બધન
કG

ં પણ રહતા
G ં નથી જ. (૩૨૦)
$ઃખની
ગધ


G ં ) કમ'પ
G
તા'ં <ાર¤ધ ( કરલા
બધન
હF જો બાકH હોય તો દખાતા
આ જગતને
K
./ની ¬દર સમાવવાનો <ય3ન કર; તથા બહાર અને ચ‚ની ¬દર સાવધાન

રહH પોતાના આનદમય
%વ'પ2 ુ ં ચYતન કરતો સમય િવતાવ. (૩૨૧)
<માદના 3યાગની જ'ર
ુ ભગવાન
G ›લ
ૂ ન કરવી; કારણ કG ./ાના _1
./ િવષે f%થિત કરવામા ં Vારય

G ક¹ ું છે કG, ‘›લ
ૂ એ મરણ જ છે .’ (૩૨૨)
સન3kમાર

ૂ કરવી; એનાથી બીJુ ં કોઈ 2કસાન
સમJુ માણસે ./ ચYતનમા ં ›લ
નથી; કારણ
ુ અહકાર*gત



ે બધન

કG એથી મોહ ઊપW છે ; મોહથી pS;
થાય છે ; તથી
અને તથી

$ઃખ
થાય છે . (૩૨૩)




ે pS;ના

Wમ કોઈ kલટા
uી તના
Uર _'ષન
દોષને લીધે ભમાવી કૂ G છે , તમ
ૃ ,
ે ે આ3માની િવ%િત
માણસ િવ9ાન હોય, તોપણ જો િવષયોમા ં જોડાય, તો તન

pS;ના
દોષોને લીધે ભમાવી કૂ G છે . (૩૨૪)
ૂ થતી નથી, પર
ં ુ પથરાઈને

Wમ પાણી ઉપરની ઘણી શવાળ
dણ વાર પણ $ર
ં દG છે તમ
ે આ3માનો િવચાર ન કરનાર માણસ િવ9ાન હોય તોપણ
પાણીને ઢાકH
ે લે છે . (૩૨૫)
માયા એને ઘરH

G
Wમ હાથમાથી
€ટH પડલો
રમવાનો દડો સીડH ઉપર પડતા ં એક પછH એક
G નીચે પડG છે , તમ
ે ચ‚ <માદને લીધે આ3મ ચYતનથી
પગિથયા ં ઊતરતો ઠઠ
ં પડ ું પડ ું છક
ૂ ે લગાર પણ િવષયોમા ં પડH Uય, તો 3યાથી
ે અધોગિતએ 
કHન
પહÁચે છે . (૩૨૬)
ું ચ‚ એના Xણોનો



િવષયોમા ં પસ
જ િવચાર કરG છે ; અને એમ િનરતર
ચYતન
ૂ કરવા માટG માણસ
કરવાથી એ િવષયોની ઈmછા કરG છે ; અને પછH એ ઈmછા _રH
ૃ કરG છે . (૩૨૭)
<`િ‚
ૂ G
પછH માણસ આ3મા2 ુ ં %વ'પ કૂ G છે અને એમ કલો
તે અધઃપતન પામે છે . એ
ું નથી; માટG
G તે માણસનો નાશ થયા િવના ફરH ત2
ે ુ ં ઉપર ચઢ` ું દખા
G
રHતે પડલા

G અનથ2
દરક
( િવષયોના િવચાર ) નો 3યાગ કરવો. (૩૨૮)
K ુ ં કારણ સક’પ
ે અને ./4ાની માણસને આ3માના ચYતનમા ં <માદ ( આળસ –
માટG િવવકH
ે ુ ં મરણ
આ3મ ચYતન2 ુ ં િવ%મરણ ) િવના બીJુ ં કોઈ મરણ નથી – <માદ એ જ ત2
ુ ને પામે છે ; માટG  ું સાવધાન
છે , ચ‚ને આ3મ ચYતનમા ં જોડનાર માણસ જ fgત
બની ચ‚ને આ3મામા ં જ લગાડH દG . (૩૨૯)


3યાગ
ભદ|(ટનો

ુ ./%વ'પ થાય છે ;
G પડ¦ા પછH w;
Wની Fવતા ં જ fgત
થઈ હોય, તે જ દહ
ં છે , એમ
ે ( ./ િસવાય પણ બીJુ ં કાઈ
માટG Fવતા ં W થોડો પણ ./ િવષે ભદ
ુ છે , તન
ુ  કહG છે . (૩૩૦)
ે ે ફરH જBમ – મરણનો ભય છે જ, એમ યJવદ
) Jએ
ુ છે , એટલે તે જ વખતે
ં ./મા ં જરા પણ ભદ
ે Jએ
હરકોઈ સમયે એ 4ાની અનત

ે ે સસારનો

તન
ભય <ાŸત થાય જ છે ; કારણ કG <માદથી ભદ|(ટ
થવાને લીધે જ

G
સસારનો
ભય દખાય
છે . (૩૩૧)
ૃ અને સકડો

ું જગત િમŽયા કહવા*
ું છે ; છતા ં દહ
ે , %િત
†
G
G
G
વદ
*fgતઓથી
આ દખા
ુ કરG છે , તે ન કરવા2 ુ ં કરનાર ચોરની પઠ
ે G પદાથ ઉપર W આ3મpS;
ે G
વગર

ઉપરાઉપરH $ઃખો
પામે છે . (૩૩૨)

W માણસ સ3ય-./2 ુ ં જ ચYતન કરG છે , એ gત
થઈને સદાકાળની પોતાની
મોટાઈને પામે છે ; પણ W િમŽયા જગત2 ુ ં જ ચYતન કરG છે , તે નાશ પામે છે ; આ
G
વ% ુ સ«જન અને ચોરમા ં દખાય
છે . ( સ«જન માણસ સા ું જ િવચારG છે , બોલે
ં કરG છે ; પણ ચોર ખો¥ુ ં
ે લોકમા ં <મા ણક મનાઈને આનદ
છે અને આચરG છે ; તથી

ે Wલ ભગો
ે થઈ $ઃખી
ને ખરાબ જ િવચારG છે , બોલે છે ને આચરG છે ; તથી
થાય છે .
) (૩૩૩)
ુ ે સસારબધન2
ુ ં કારણ ખોટા સક’પો




માટG FતેB|ય મ2(ય
અને ભદ|(ટ
તFને ‘
G ું જોઈએ; કરાણ કG પોતાના
Zુ ં સાdા ્ ./ જ [ં ’ એમ આ3મ|(ટ કરHને જ રહ`

ુ આપે છે અને માયાના <પચથી



ે 0ખ
અ2ભવથી
થયલો
./ િવષનો
<મ

ૂ કરG છે . (૩૩૪)
ઊપWલા ં Uણીતા ં $ઃખ
$ર

$ુિનયાના િવષય2 ુ ં ચYતન, $(ટ
વાસના'પ ફળને અિધકાિધક વધાય Uય છે ;


ે ં
માટG િવવક4ાનથી
આ3મા2 ુ ં %વ'પ સમFને $િનયાના
પદાથ છોડH હમશા
પોતાના આ3મા2 ુ ં જ “યાન કર`.ું (૩૩૫)
ુ થતા ં પરમા3મા2 ુ ં
બહારના િવષયો 3યજતા ં મન િનમળ
K થાય છે અને મન w;


દશન
બધન
K થાય છે ; અને તે પરમા3મા2 ુ ં દશન
K સારH રHતે થયા પછH સસાર'પ

નાશ પામે છે ; આમ બહારના િવષયો છોડવા એ જ fgતનો
માગK છે . (૩૩૬)

ં વચનોને માનતો

કયો pS;માન
સ ્ – અસ ્ પદાથને સમજતો હોય, વદના

ે ઈmછતો હોય, છતા ં Uણી
હોય, પરમ સ3ય આ3મત33વને જોતો હોય અને fgતન
ે G પોતાના પતન માટG િમŽયા પદાથમા ં ફસાય ? (૩૩૭)
જોઈને બાળકની પઠ


G વગર
ે G જડ પદાથ ઉપર મોહ હોય, તની

Wને દહ 
fgત
થતી નથી; અને W


G વગર
ે G પદાથ ઉપર ‘Zુ ં પa’ું થ ું નથી;
Fવતા ં જ fgત
પાsયો હોય, તની
દહ
ે ે
Wમ ­ઘતા માણસને UIત અવ%થાની ખબર હોતી નથી; અને W Uગે છે , તન
ં -મોd તથા %વŸને અવ%થાઓ ( બધ
%વŸન આવતા ં નથી; કારણ કG એ બય
ુ Jદા
ુ XણવાળH

UIત ) Jદા
છે . (૩૩૮)

કોણ ?
Fવનgત

G પદાથમા
%થાવર અને જગમ
દરક
K ં ¬દર અને બહાર પોતાને જ 4ાન%વ'પે તથા

G
G ઉપાિધ છોડH અખડં અને પ5ર_ણ
ૂ K
આધાર'પે રહલો
W Jએ
છે અને દરક

આ3મા'પે
W
રzો
હોય, એ
Fવતા ં
જ 
gત
છે .
(૩૩૯)

આ3મ<મ


G ઉપર આ3મ|(ટ કરવી, એ જ સસારબધનથી
દરક
€ટવામા ં કારણ છે ; આ
G ઉપરની એ આ3મ|(ટ દખાતા
G
સવ3મભાવથી
બીજો કોઈ ઉપાય નથી; અને દરક
K
ે ં આ3મામા ં જ f%થિત કરવામા ં આવે 3યારG
પદાથ2 ુ ં Iહણ ન થાય; પણ હમશા
થાય છે . (૩૪૦)


G ે જ આ3મા માને અને $િનયાના
W માણસ દહન
પદાથનો અ2ભવ
કરવામા ં જ

ે ે ‘આ સસાર
આસgત મનવાળો રહH તે તે 5£યા કયાK કરG , તન
છે જ ન5હ’ એમ
ં સમUય ? માટG િન3ય આનદન
ં ે ઈmછતા ત33વવ‚ાઓએ

G ધમK., કમK
Vાથી
દરક

ે કરવો અને આ3માની
અને િવષયોનો 3યાગ કરH િનરતર
આ3મા ઉપર જ <મ
ું આ જગત ય3નથી Iહણ ન કર`.ું (૩૪૧)
G
¬દર દખા

ે ં
ે દરક
G ઉપર આ3મ|(ટ થવા માટG વદ

Wણે વદાતવણ
ક*= ુ હોય, એવા સBયાસીન
ે ે શમ, દમ અને ઉપરિતવાળા થ`.ું ( એટલે
આવી સમાિધ શીખવે છે . કG તણ

ં કર`ુ,ં Â5|યોને િવષયોથી રોકવી, ચ‚ની `િ‚ન
ે f%થર કરવી; તમ
ે જ
ચ‚ને શાત
સહન કરતા ં શીખ` ું અને મનને f%થર કરH ¬તઃકરણમા ં જ આ3માને જોવો. )
(૩૪૨)
ુ G છે

‘અહકારનો
અહકારનો
3યાગ’ ઘણો જ Mકલ



Wની શfgત Uમલી
છે , એવા અહકારનો
એકદમ નાશ કરવો તે પ5ડતો
માટG પણ

ે _'ષોન

શV નથી; કGમ કG Wઓ િનિવªક’પ સમાિધમા ં િન…ળ થયા હોય છે , તવા
ં જBમોની વાસનાઓ વmચે વmચે આવી Uય છે . (૩૪૩)
પણ અનત


‘ િવdપશfgત
‘ 2 ુ ં બળ


ે ’ શfgત તમોXણની
રજોXણની
‘િવdપ
‘આવરણ’ શfgતના બળથી માણસને મોહ
ુ સાથે જોડH દઈ તના


ે Xણોથી
પમાડનારH અહકારpS;
ભમાવે છે . (૩૪૪)

‘ આવરણશfgત ‘ 2 ુ ં બળ
ૂ કયાK વગર ‘િવdપ
ં ૂ K $ર
ે ’ શfgતને Fતવી કઠણ છે . Wમ
‘આવરણ’ શfgતને સ_ણ
ુ JદH
ુ વ% ુ છે , તમ
ુ JદH

ૂ અને પાણી એ JદH
ં ે JદH
ે આ3મા અને જગત એ બન
$ધ

વ% ુ છે , એ` ું %પ(ટ 4ાન થયા પછH આ3મા ઉપર Uમલી
‘આવરણ’ શfgત
ૂ સાસા5રક

ે ે જ નાશ પામે છે . પછH Jઠા
પોતાની મળ
પદાથ ઉપર મોહ ન ઊપW,


તો અવMય સસાર'પ
બધનથી
ર5હત થાય છે . (૩૪૫)


િવવકથી 
fgત
આ આ3મા એ |(ટા ( જગતને જોનાર ) છે અને આ જડ પદાથ એ |Mય છે – આ

ે માયાએ કરŒ
G ું મોહબધન
િવભાગ કરH %પ(ટ 4ાનથી ઊપWલો ઉ‚મ િવવક
કાપી


ે માણસને ફરH સસાર
નાખે છે , Wથી gત
થયલા
<ાŸત થતો નથી. (૩૪૬)
સ3ય 4ાન
ં ૂ K બાળH
./ અને આ3મા એક જ છે , એ 4ાન'પ અf‰ન માયા'પી વનને સ_ણ

નાખે છે ; પછH એ અ9ૈત ( આ3મા અને ./ની એકતા ) ભાવને પામલા
Fવમા ં
ુ ં બીજ w ું થાય છે ? ( નથી જ થ.ું ) (૩૪૭)

ફરH સસાર2
ૂ થાય છે , એથી
આ3મા'પ ઉ‚મ પદાથના
દશનથી
( માયા2 ુ ં ) આવરણ $ર
K
K

ે ’ શfgતથી ઊપજ ું $ઃખ
િમŽયા4ાનનો નાશ થાય છે અને ‘િવdપ
અટકH Uય છે .
(૩૪૮)
માણસ eયારG સમW છે કG, Zુ ં Wને સાપ માનતો હતો, તે સાપ ન હતો, પણ દોર}ુ ં
જ હ,ું 3યારG દોરડા2 ુ ં અ4ાન ( આવરણ ), સપનો
ƒમ ( િમŽયા4ાન ) અને
K


ે ) – એ 1ણનો

G
સપથી
બીક ( િવdપ
નાશ દખાય
છે ; માટG આ સસારબધનથી
K
ુ રહ%યને Uણ` ું જોઈએ. (૩૪૯)
€ટવા સા' િવ9ાને આ3મવ%ના
ં ં
ે ું ) લોÃુ ં અf‰ન W` ું જ દખાય
G
ે આ3માના
Wમ અf‰નના સબધથી
( તપŒ
છે , તમ
ુ આ3માના ધમવાળH
ં ં
G
સબધથી
જ pS;
( |(ટા, દશન
છે ;
K
K અને |Mય'પે ) દખાય

ુ ં 4ાન ખો¥ુ ં જ દખાય
ં , %વŸન અને મનના િવચારો વખતે pS;2
G
પણ ƒાિત
છે ,

ુ ં કાયK ( એ |(ટા આ5દ 1ણે ) ખો¥ુ ં છે . (૩૫૦)
ે સા બત થાય છે કG pS;2
તથી


ં દહ
G 0ધીના
માટG અહકારથી
માડH
માયાના સવK િવકારો અને િવષયો dણે dણે
ૂ છે અને આ3મા કદH બદલાતો નથી; માટG એ સ3ય છે .
બદલાતા હોવાથી Jઠા
(૩૫૧)
ં %વ'પ પરમા3મા તો સદા એક
G
‘Z’ુ ં એમ કહવાથી
W સમUય છે , એ આનદ
ુ , દરકમા
ુ વગરનો

ે G
G

અખડં, ચતન
એક જ 'પવાળો, pS;
સાdી, સ-્ અસતથી Jદો
ં ૂ K છે . (૩૫૨)
-યાŸત અને સદા આનદ_ણ

ે સમF પોતાની 4ાન|(ટથી
આમ િવ9ાન માણસ સ ્ અને અસતનો ભદ

ત3વવ%નો
િન…ય કરH પોતાના આ3માને અખડં 4ાન%વ'પ Uણી માયાના
ં થાય છે . (૩૫૩)
ે ે જ શાત
પદાથથી €ટો થાય છે અને પોતાની મળ
અ4ાનનો નાશ VારG ?
eયારG િનિવªક’પ સમાિધથી અ9ૈત આ3મ%વ'પ2 ુ ં દશન
K થાય છે , 3યારG અ4ાન'પી

ં ૂ K નાશ થાય છે . (૩૫૪)
Nદયની ગાઠનો
સ_ણ
સમાિધની જ'ર

ે – નામ'પ વગરના પરમા3મામા ં pS;ના
એક જ અને િવશષ
દોષથી જ ‘Z,ુ ં  ું આ

ં ુ એ સવK િવક’પ સમાિધમા ં આ3મત3વનો
ે G ક’પના થાય છે ; પર
$િનયા
’ વગર
િન…ય થવાથી નાશ પામે છે . (૩૫૫)
ૂ રહG છે ,


ં રાખે છે , –5|યોને વશ કરG છે ; િવષયોથી $ર
સયમી
_'ષ
ચ‚ની શાિત


સૌની ઉપર dમા રાખે છે અને સમાિધનો િનરતર
અCયાસ કરG છે ; તથી
‘બ— ું
આ3મા'પ જ છે ’ એમ સમW છે અને તે 9ારા માયાના અધકારથી ઊપWલા તકK –


ૂ K ./'પે રહ G છે .
િવતકન
થઈ 0ખ_વક
K ે $ૂ ર કરH 5£યાર5હત અને સશયર5હત
(૩૫૬)

ે ચતન

Wઓ બહારની –5|યોને, ચ‚ને અને પોતાના અહકારન
આ3માની ¬દર


ં €ટH ગયલા


સમાવી દઈ સમાિધમા ં રહG છે , તઓ
જ સસાર'પ
પાશના બધનમાથી

છે ; પણ બીU ઉપર ઉપરની વાતો જ કરનારા સસારથી
€ટતા નથી. (૩૫૭)
ે G ઉપાિધના ભદથી

ે જણાય છે ; પણ ઉપાિધઓ
¬તઃકરણ વગર
જ આ3મામા ં ભદ
ૂ થતા ં પોતાની મળ
ે ે જ આ3મા એકલો થઈ રહG છે ; માટG ઉપાિધઓનો નાશ
$ર
ે ં દરક
G િવચાર છોડH ( િનિવªક’પ ) સમાિધમા ં જ રહ`
G .ું
કરવા સા' િવ9ાને હમશા
(૩૫૮)
ે ં ./2 ુ ં જ “યાન કરતો માણસ ./%વ'પ થાય છે ; Wમ કHડો
એકિન(ઠાથી હમશા
( પોતાને પકડHને મારH નાખનાર ) ભમરH2 ુ ં “યાન કરતો ભમરH બની Uય છે .
(૩૫૯)
Wમ બીF 5£યાઓ છોડH મા1 ભમરH2 ુ ં જ “યાન કરતો કHડો ભમરH બની Uય
ે યોગી પરમા3મા'પ ત33વ2 ુ ં “યાન કરH તમા
ે ં જ f%થિત કરવાથી તમન

ે જ
છે , તમ
પામે છે . (૩૬૦)



ે %ળ
ૂ pS;થી
પરમા3મા'પ ત33વ અિતશય 0મ
છે , તથી
તે સમF શકા ું નથી;

આથી અિત પિવ1 pS;વાળા
ઉ‚મ માણસોએ એ ત33વને સમાિધ 9ારા અિતશય


0મ
pS;થી
સમજ` ું જોઈએ. (૩૬૧)
ૂ કરH પોતાના ળ
ુ કરŒ
G ુ સો2 ુ ં કચરો $ર

Wમ કો5ડયામા ં નાખી અf‰નમા ં w;
ુ ે પામે છે , તમ
ે મન પણ “યાન 9ારા ત33વ, રજ અને તમ'પી મલન

ે તF
Xણન
આ3મત33વને પામે છે . (૩૬૨)

ે ે જ
િનરતરના
અCયાસથી eયારG મન ./મા ં જ લીન થાય છે , 3યારG પોતાની મળ


./ાનદના
રસનો અ2ભવ
કરાવનારH િનિવªક’પ ( બીU િવચારો િવનાની )
સમાિધ િસ; થાય છે . (૩૬૩)
ં €ટH Uય છે અને બધા ં કમનો
એ િનિવªક’પ સમાિધથી સવ વાસના'પ ગાઠ
નાસ થાય છે . પચી બહાર અને ¬દર – બધે િવના <ય3ને સવદા
K આ3મ%વ'પનો
<કાશ થાય છે . (૩૬૪)



વદાBતશાu
સાભળવા
કરતા ં એ2 ુ ં મનન- ચYતન સોગa ું ઉ‚મ છે ; અને તના

કરતા ં પણ િન5દ“યાસન ( આ3મભાવનાને ચ‚મા ં વારવાર
f%થર કરવી તે )
લાખગa ું ઉ‚મ છે ; અને એનાથી પણ િનિવªક’પ ( કોઈ પણ Uતના િવચાર

િવનાની ) સમાિધ અનતગણી
ઉ‚મ છે ( કારણ કG એ સમાિધ <ાŸત થતા ં ચ‚

કદH ચચળ
થ ું નથી ). (૩૬૫)
િનિવªક’પ સમાિધથી ચોcસ ./ત33વ2 ુ ં %પ(ટ 4ાન થાય છે ; બીF કોઈ રHતે
એ` ું 4ાન થ ું નથી; કારણ કG સમાિધ િસવાય બીF અવ%થામા ં ચ‚ની ગિત

G
ચચળ
રહવાથી
તે બીU િવચારોથી િમ રહG છે . (૩૬૬)

ં મનવાળો થઈ ¬તરા3મામા ં ચ‚ f%થર કર;
માટG િનરતર
–5|યોને વશ કરH, શાત
અને ./મા ં આ3માની એકતા જોઈને અના5દ માયાથી ઊપWલા અ4ાન'પ
¬ધકારનો નાશ કર. (૩૬૭)
G દરવાજો
યોગનો પહલો
ુ સIહ

વાણીને િનયમમા ં રાખવી, કોઈ વ%નો
ન કરવો, આશાર5હત થ`ુ,ં સવK

ં રહ`
ે ં એકાતમા
G ું – એ યોગ2 ુ ં પહŒ
G ું 9ાર છે .
ઈmછાનો 3યાગ કરવો અને હમશા
(૩૬૮)


ં રહ`
G ,ું તે –5|યો વશ થવામા ં કારણ છે ; તે વશ થવાથી મન વશ થાય
એકાતમા

છે ; મન વશ થવાથી અહકારની
વાસના નાશ પામે છે અને વાસનાનો નાશ થતા ં

ુ ે

./ાનદના
રસનો અચળ અ2ભવ
યોગીને સદા થાય છે ; માટG મનનશીલ મ2(ય
ે ં ચ‚ને વશ કરવામા ં જ <ય3ન કરવો. (૩૬૯)
હમશા


ં અને pS;ન
ે તના
ે સાdી આ3મામા ં લીન કરH દG ; 
ું વાણીને મનમા,ં મનને pS;મા

ે પણ િનિવªક’પ ./મા ં લય કરH પરમ શાિતન
ે પામ. (૩૭૦)
અને પછH તનો
ુ વગર
ૃ જોડાય
ે G W W ઉપાિધઓ સાથે ચ‚ની `િ‚
શરHર, <ાણ, –5|ય, મન, pS;
ે આ3મ%વ'પ2 ુ ં િવ%મરણ થાય છે . ) (૩૭૧)
છે , તે તે ભાવ યોગીને થાય છે ( તથી

ુ ં 0ખ


ે રોકવાથી જ યોગીને _ણ
ૂ K શાિત2
માટG એ બધી ઉપાિધઓથી ચ‚`િ‚ન


G
બરાબર દખાય
છે અને સદા ./ાનદના
રસના અ2ભવથી
પોતે તરબોળ બને
છે . (૩૭૨)
વૈરા‰ય
Wને વૈરા‰ય ઊપeયો હોય, તે જ ¬દરના િવષયોની વાસનાઓનો અને બહારના
ં વગરG િવષયોનો 3યાગ કરH શકG છે ; કારણ કG એવો
શ¤દ, %પશK, 'પ, રસ, ગધ

ં તW છે .
િવરgત જ fgતની
ઈmછાથી ¬દરના તથા બહારના િવષયોનો સગ
(૩૭૩)


વળH ./મા ં f%થર થયલો
િવરgત જ બહારના િવષયોનો અને ¬દરના અહકાર
ં તજવા સમથK થાય છે . (૩૭૪)
ે G સગ
વગરનો
ં હોય છે , તમ
ે માણસને પણ વૈરા‰ય અને 4ાન
હ G િવ9ાન ! Wમ પdીને બે પાખો


બે પાખો
Wવા ં  ું Uણ; કારણ કG એ િવના બીU કોઈ પણ સાધનથી fgત'પી
G
ે ઉપરના માળે ચઢ` ું બની શક ું નથી. (૩૭૫)
મહલના
છક
ે ે જ સમાિધ થાય છે ; Wને સમાિધ થતી હોય,
Wનો વૈરા‰ય |ઢ – f%થર હોય, તન

ે ે જ |ઢ 4ાન થાય છે ; Wણે એ 4ાનથી ત33વ Ui* ું હોય, તે જ સસાર'પ
તન





ે ે જ િન3ય0ખનો
€ટ®ો હોય, તન
બધનમાથી
€ટG છે ; અને W એ બધનમાથી

અ2ભવ
થાય છે . (૩૭૬)

ે ે વૈરા‰યથી બીJુ ં 0ખકારક
G
Wણે મન F3* ું હોય, તન
Zુ ં દખતો
નથી; અને તે પણ
ુ આ3મ4ાનવા°ં જો થ* ું હોય, તો %વગના
ુ આપે છે .
અિત w;
સા˜ાeય2 ુ ં 0ખ
K


ુ ં બારa ું આ જ છે ; માટG હG વ3સ ! ક’યાણ સા'  ું બધે િનઃ%_હૃ 
fgત'પી
*વતી2
ુ કર. (૩૭૭)
થઈ સદા સ ્ – આ3મામા ં જ pS;

ૃ ુ માગK છે ; અને

ઝરના
Wવા િવષયોની આશા  ું છોડH દG ; કારણ કG એ જ 3*નો
ુ તથા આમ વગેરG 2 ુ ં અ ભમાન છોડH દરક

G 5£યાઓને અિત $રથી
Uિત, kળ

ૂ કર અને આ3મામા ં જ
ુ $ર
G વગર
ે G િમŽયા પદાથ ઉપરની આ3મpS;
તF દG ; દહ
ુ કર; કારણ કG ખરH રHતે  ું પોતે જ આ બધા પદાથનો |(ટા, િનમળ
pS;
K અને
એક જ પર./ છે . (૩૭૮)
“યાનની રHત
²
ે તના

†
ચ‚ને ./'પ લયમા ં જ અિત |ઢ %થાપી, કમ5|યોન
િવષયોથી ખચી
G
ે જ f%થર કર; શરHરને f%થર રાખી એની f%થિત તરફ
લઈ, પોતપોતાને ઠકાણ

“યન ન દG ; આમ ./ અને આ3માની એકતા પામીને િનરતર
તBમય થઈ
ૃ િ‚ વડG આનદથી


આ3મામા ં જ અખડં `◌્
./નો આનદરસ
પી; બીF નકામી
ƒમણાઓથી w ું ફળ છે ? (૩૭૯)

ુ ં કારણ મોહ છે ; માટG તન
ે ે તF
જગતના િવષયો2 ુ ં ચYતન કર` ું, એ જ $ઃખ2

ુ ં કારણ બનશે. (૩૮૦)

G કG એ જ fgત2
આનદ%વ'પ
આ3મા2 ુ ં “યાન કર; કમ



આ %વય<કાશ
અને સૌનો સાdી આ3મા િવ4ાનમય કોશમા ં િનરતર
િવશષ
<કાશે છે ; તે અિન3ય પદાથથી Jુ દો છે ; એને જ “યાન2 ુ ં લય બનાવી અખડં

`િ‚થી
આ3મા'પે 
ું
ચYતવ.
(૩૮૧)

બીU બધા િવચારો િવનાની અખડં `િ‚થી
, એ એક જ આ3મા2 ુ ં ચYતન કરતા ં
કરતાં, એને જ પોતા2 ુ ં %પ(ટ %વ'પ સમજ`.ું (૩૮૨)
ુ તF દઈ એ આ3મા ઉપર જ આ3મpS;ન


ે G ઉપર આ3મpS;
ે f%થર
અહકાર
વગર

ે G બીU ( જડ ) પદાથની Wમ એ અહકાર
ે G તરફ
કરH ઘડો, કપડા ં વગર
વગર
G .ું (૩૮૩)
ઉદાસીનપણે રહ`
આ3મ|(ટ
ુ ¬તઃકરણ લગાડHને ધીરG ધીરG f%થર
સાdી અને 4ાન%વ'પ આ3મામા ં જ w;
ે G પોતાને જ _ણ
ૂ K %વ'પે જોવો. (૩૮૪)
કરH, છવટ

ે G બધી
મા1 અ4ાનને લીધે જ જણાતા દG હ, –5|ય, <ાણ, મન અને અહકાર
વગર
ૂ K આ3મત3વને જ આકાશની પઠ
ે G બધે રહŒ
G ું
ઉપાિધઓથી ર5હત, અખડં અને _ણ
જો`ુ.ં (૩૮૫)

ે G દરક
G ઠકાણ
G
ે ર¹ ું છે ,
Wમ આકાશ લોટામાં, ઘડામાં, કોઠHમા, સોયના નાકામા ં વગર
ે <કાર2 ુ ં થ ું નથી જ,
છતા ં તે તે ઉપાિધઓથી ર5હત હોઈ એક જ છે – તે અનક
ુ આ3મા એક જ છે – તે અનક
ં , દહ
ે અહકાર
G વગર
ે G ઉપાિધઓથી ર5હત w;

તમ
<કારનો કદH થતો જ નથી. (૩૮૬)

ં ઘાસના મડા

G ઉપાિધ ખોટH જ છે ; માટG પોતાના
./ાથી માડH
0ધીની
દરક
ૂ K એક જ %વ'પે રહલો
G જોવો. (૩૮૭)
આ3માને _ણ
ુ ં ƒાિતથી
ુ ુ ં 4ાન થતા ં

ૂ વ%2
W વ%મા
બીF ક‘’પત વ% ુ જણાઈ હોય તે ળ
ુ હતી જ ન5હ – મા1 ળ

ે JદH
ૂ વ% ુ જ
પલી
ƒમથી ઊપWલી ક‘’પત વ% ુ તથી
ં નાશ પાsયા પછH દોરડામા ં દખાયલો
G

હતી, એમ સમUય છે . Wમ ƒાિત
સપK
G
ે અ4ાન નાશ પાsયા પછH આ3માની ¬દર
મા1 દોરડH 'પે જ દખાય
છે , તમ
ે ું ક‘’પત જગત મા1 આ3મત3વ'પે જ જણાય છે . (૩૮૮)
દG ખાયŒ
પોતે જ ./ા છે , પોતે જ િવ(a ુ છે , પોતે જ –| છે , પોતે જ િશવ છે , પોતે જ આQ ું
ુ ુ ં કાઈ
ં છે જ ન5હ. (૩૮૯)
િવ© છે ; પોતાથી J$
પોતે જ ¬દર છે , પોતે જ બહાર છે , પોતે જ આગળ છે , પોતે જ પાછળ છે ; પોતે
જ જમણી તરફ છે , પોતે જ ડાબી તરફ છે , પોતે જ ­ચે છે અને પોતે જ િનચે છે .
(૩૯૦)

ે ં પડતી ) ÄઘરH
ૂ , પરપોટા વગર
ે G બ— ું %વ'પે તો
Wમ પાણીના ં મોUં, ફHણ, ( તમા

ુ ં આ આQ ું જગત કવળ
ં અહકાર

ે દહથી
G
G

પાણી જ છે , તમ
માડH
0ધી2
ચતન'પ
ુ ચતન'પ
ુ ચતન


રસવા°ં w;
રસવા°ં w;
જ છે . (૩૯૧)

ું આ આQ ું જગત સ ્ – %વ'પ જ છે . W મ2(ય

મન અને વાણીથી અ2ભવા
G

માયાથી પર રહલા
આ3માના %વ'પમા ં જ f%થત થયો હોય, તની
|(ટએ સ ્
ુ ં આ5દ નામોથી જણાયŒ
ં છે જ ન5હ. કલશ, ઘડો, kભ
ે ું 'પ
િસવાય બીJુ ં કઈ
ુ ુ ં w ું છે ? કઈ

ં જ નથી. W મ2(ય
માયા'પી મ5દરાથી ભમી ગયો હોય,
માટHથી J$

તે જ ‘Z’ુ ં અને ‘’ું એવી ( ભદવાળH
) વાણી બોલે છે . (૩૯૨)
ે છે જ ન5હ – એ બ™ે એક જ છે . આ રHતે
‘આ જગત’ અને ‘આ ./’ એવો ભદ
ૂ કરવા માટG વારવાર

ે પોતે એ ખોટો ƒમ $ર
વદ
કહG છે . (૩૯૩)
ે વગર2,ુ ં સીમા વગર2ુ,ં અચળ, િવકાર
આકાશ W` ું િનમળ
K , કોઈ પણ Uતના ભદ
વગર2ુ,ં ¬દર અને બહાર એવા ભાગ વગર2,ુ ં સવના
K આ3મા'પ અને એક પોતે
ં જ નથી.) (૩૯૪)
જ ./ છે ; એથી બીJુ ં w ું Uણવા W` ું છે ? (કઈ

ુ ં છે ? Fવ પોતે ./ જ છે , અને એ ./ જ
G
આ બાબતમા ં વધારG w ું કહવા2
G
ે ું છે ; કારણ કG વદ
ે પણ કહG છે કG, ‘./ અS9તીય છે ’ – ./
જગત'પે ફલાયŒ
ુ ું છે કG, ‘Zુ ં ./ [’ં એવા 4ાનને
ં છે જ ન5હ. વળH આ Q’Œ
િસવાય બીJુ ં કાઈ



પામલી
pS;વાળા
_'ષો
–5|યોના િવષયોને તF ./'પ થઈને સદા - સ ્ –
ં – %વ'પે જ રહG છે . (૩૯૫)
ચ ્ – આનદ
ં ુ
G
ૂ શરHર ઉપર અહpS;થી
કચરાથી ભરલા
આ %ળ
ઊપWલી આશાને  ું છોડH દG ;

પછH લગભગ વા* ુ Wવા 0મ
શરHર ઉપરની પણ આશા  ું છોડH દG ; તે પછH

ે પણ Wની કHિતª ગાય છે , એ` ું આનદ%વ'પ
વદ
./ ‘Zુ ં પોતે જ [’ં એમ
સમFને ./'પે રહ.G (૩૯૬)
ુ માણસ ડદા

ે પણ એ જ કહG છે કG, ‘ eયા ં 0ધી
વદ
Wવો પોતાના શરHરને મા'ં
ુ એ અપિવ1 છે ; અને 3યા ં 0ધી
ુ જBમ, મરણ તથા
માની વળગી રzો છે , 3યા ં 0ધી


ે ે બીUઓથી $ઃખ
રોગો2 ુ ં ઘર બનલા
તન
થાય છે ; પણ eયારG પોતાને
ુ તરHકG ઓળખે છે , 3યારG એ બધામાથી
ં ં
ક’યાણ%વ'પ, અચળ અને w;
€ટG છે .
’(૩૯૭)

પોતાના આ3મામા ં મા1 ક’પનાથી જણાયલા
બધા આભાસ'પ પદાથને
ૂ K ./ તરHકG રહ G છે . (૩૯૮)
3યજવાથી Fવ પોતે જ એક, અ5£ય અને પ5ર_ણ

જગત છે જ ન5હ
ૃ f%થર
ે છે જ ન5હ એવા પરમા3મા પર./મા ં ચ‚ની `િ‚
જો કોઈ Uતનો ભદ
ું જ નથી; અને પછH મા1
G
થાય, તો આ ક’પના'પ િમŽયા જગત દખા
બકવાદ'પે જ બાકH રહG છે – ખો¥ુ ં જણાય છે . (૩૯૯)
G કG
મા1 એક જ વ% ુ ./મા ં આ આQ ું જગત િમŽયા-ક’પના'પ જ છે ; કમ
ં હોઈ શકG !

ે Vાથી
િવકાર, આકાર તથા િવશષણ
વગરના ./મા ં જગત'પ ભદ
(૪૦૦)
ે જ
./'પ એક જ વ% ુ |(ટા, દશન
K અને |Mય આ5દ ભાવથી ર5હત છે ; તમ
ે ધમથી પણ ર5હત છે ; તો તમા
ે ં જગત'પ ભદ
ે હોય જ
િવકાર, આકાર અને િવશષ
ં ? (૪૦૧)
Vાથી
ં પ5ર_ણ
G
ે અ3યત
ૂ K એક જ
<લય વખતનો સ|ુ Wમ છલોછલ ભરલો
હોય છે , તમ


ે ધમથી ર5હત ./મા ં જગત'પ ભદ
ે Vાથી
વ%'પ
િવકાર, આકાર અને િવશષ
હોઈ શકG ? (૪૦૨)

ં ¬ધા'ં નાશ પામે છે , તમ

ે જ ./મા ં ƒમ2 ુ ં કારણ – અ4ાન નાશ
Wમ તજમા
ં હોય ? (૪૦૩)

ે Vાથી
પામે છે ; એ એક જ િવશષર5હત
./મા ં જગત'પ ભદ



G રહG ? મા1 0ખ'પ
િવશષર5હત
એક જ પરમ ત3વમા ં ભદની
વાત જ કમ
ુ ુ
ે કોણે જોયો છે ? ( કોઈએ ન5હ. ) (૪૦૪)
0´‘Ÿત
અવ%થામા ં ભદ

પરમ ત3વ2 ુ ં 4ાન થયા પછH સ ્ %વ'પ અને િનિવªક’પભદર5હત
પર./મા ં આ
ૂ , વતમાન
જગત છે જ ન5હ. ›ત
અને ભિવ(ય, 1ણે કાળે દોરડામા ં કોઈએ સપK
K

જોયો નથી; અને ઝાઝવાના
જળમા ં પાણી2 ુ ં ટH_ ું પણ હો ું જ નથી. (૪૦૫)
ે પણ કહG છે કG, આ દખાતો
G
ે મા1 માયા જ છે ; ખરH રHતે અ9ૈતવદ
જગત'પ ભદ
ુ ુ

ં સાdા ્ અ2ભવાય
./ જ છે . આ વ% ુ 0´‘Ÿતમા
છે . (૪૦૬)


ે G ં pS;શાળH
G

દોર}ુ ં અને સપK વગરમા
માણસોએ જો* ું છે કG ƒાિતથી
દખાયલો
સપK
ુ હોતા નથી ( આ જ રHતે ./મા ં જણા ું જગત ./થી
ે G દોરડા ં વગરથી
ે G Jદા
વગર
ુ ુ ં નથી જ ) ભદ2
ં જ છે – ƒમ િવના ભદ
ે ુ ં Fવન ƒાિત
ે ઊપજતો જ નથી.
J$
(૪૦૭)
આ3મા2 ુ ં ચYતન
ં જ નથી; માટG
ે દખાય
G
આ ભદ
છે , તે ચ‚ને કારણે જ છે . ચ‚ ન હોય તો કઈ
G ં ચ‚ને ¬તરા3મા ./મા ં f%થર કર. (૪૦૮)
પહલા

G
િવ9ાન માણસ િન3ય 4ાન%વ'પ, કવળ
આનદ'પ
, ઉપમાર5હત, કાળથી પણ ન5હ
ુ , 5£યા વગર2ુ,ં આકાશની પઠ
ે , સદાgત
ે G સીમા િવના2,ુ ં અવયવર5હત
મપાયલ
ુ ે છે .
ે ( ભદ
ે ) ર5હત અને પ5ર_ણ
ૂ K ./ને સમાિધમા ં Nદય િવષે અ2ભવ
િવશષ
(૪૦૯)

<kિતના
િવકારોથી ર5હત, ક’પનાથી ર5હત %વભાવવાળા, એકરસ, અખડં,
ં વચનોથી સા બત થયલ

ે , િન3ય અને ‘ Zુ ં
ઉપમાર5હત, <માણો ના અિવષય, વદના
ુ ે છે .
ૂ K ./ને િવ9ાન માણસ સમાિધમા ં Nદય િવષે અ2ભવ
’ 'પે <િસ; પ5ર_ણ
(૪૧૦)
ુ Wવા %વ'પ
અજર ( ઘડપણ િવના2 ુ ં ), અમર ( નાશર5હત ) આભાસ વ%ના

ે Xણોના
િવના2 ુ ં ( સ3ય ), અચળ સ|ુ W`,ું નામ – 'પ વગર2ુ,ં 1ણય
િવકાર
ુ સમાિધમા ં Nદય િવષે
ં અને એક જ _ણ
ૂ K ./ને િવ9ાન મ2(ય
વગર2 ુ ં િન3ય, શાત
ુ ે છે . (૪૧૧)
અ2ભવ

પોતાના %વ'પમા ં ¬તઃકરણને f%થર કરH અખડં વૈભવવાળા આ3માનો  ું





ે કાપી નાખ; અને <ય3ન કરH
અ2ભવ
કર; સસારની
ગધથી
ગધાતા
બધનન

ે સફળ કર. (૪૧૨)
મ2(યજBમન

G ઉપાિધથી ર5હત, એક જ, સ·mચદાનદ'પ
G
દરક
અને પોતાના ¬તરમા ં જ રહલા

ે ફરH સસારના
આ3મા2 ુ ં  ું ચYતન કર; તથી
માગમા
K ં  ું ન5હ આવે. (૪૧૩)
|(યનો 3યાગ

G
આ શરHર પોતાની છાયા W` ું મા1 આભાસ'પે જ દખાય
છે ; મહા3મા _'ષ

ે G એક વાર એને 3યFને ફરH તનો
ે િવચાર પણ કરતો નથી. (૪૧૪) 
ડદાની
પઠ


િનરતર
િનમળ
આ3માને સમeયા પછH મળ'પ આ જડ
K 4ાન અને આનદ%વ'પ

ઉપાિધનો $રથી
જ 3યાગ કર અને ફરH એને યાદ પણ ન કર; કારણ કG ઓકH
G વ% ુ ફરH યાદ કરH હોય, તો તે િનYદા2 ુ ં જ કારણ બને. (૪૧૫)
કાઢલી


ૂ કારણ ( માયા ) સાથે
િવ9ાનોમા ં (ઠ
ગણાતો _'ષ
આ જગતને એના ળ
િનિવªક’પ સ ્ %વ'પ ./'પ અf‰નમા ં બાળH નાખીને પછH પોતે િન3ય અને
ુ 4ાનાનદ'પ

ે રહG છે . (૪૧૬)
િવw;
G

ે તરફ “યાન દતી
G
Wમ ગાય પોતાના ગળામા ં પહરાવલી
માળા રહG કG Uય તના


ે આનદ'પ
નથી, તમ
./મા ં મ‰ન `િ‚વાળો
ત3વ4ાની <ાર¤ધકમ'પી
દોરHમા ં
K
ે ું આ શરHર રહG કG પડH Uય, એની ચYતા ફરH કરતો નથી. (૪૧૭)
પરોવાયŒ

ૂ %વ'પે સમF લીધા પછH કઈ ઈmછાથી
અખડં આનદ'પ
આ3માને એના ળ
અથવા કયા કારણથી ત3વ4ાની શરHર2 ુ ં પોષણ કરG ? (૪૧૮)
આ3મ4ાન2 ુ ં ફળ



Fવનgત
યોગીને સારH રHતે મળલા
આ3મ4ાન2 ુ ં ફળ આ છે , કG એ િનરતર


પોતાના આ3મામા ં જ ¬દર અને બહાર સદા આનદરસનો
%વાદ અ2ભ-યા
કરG
છે . (૪૧૯)
વૈરા‰ય2 ુ ં ફળ 4ાન છે ; 4ાન2 ુ ં ફળ ઉપરિત ( િવષયોથી અટક` ું તે ) છે ; અને


ં થાય. (૪૨૦)
અ2ભવથી
શાિત
ઉપરિત2 ુ ં ફળ એ જ છે કG, આ3માનદના
ૂ K _વ2
ૂ K ુ ં િન(ફળ છે ( એટલે
ઉપર જણા-યા <માણે જો પછH પછH2 ુ ં ન હોય, તો _વ
ં િવના ઉપરિત, ઉપરિત િવના 4ાન અને 4ાન િવના વૈરા‰ય િન(ફળ
કG આ3મશાિત



છે ). િવષયોથી પોતે અટક` ું એ જ પરમ ‘Ÿત
છે અને એ જ અ2પમ
આનદ
છે . (૪૨૧)



G ં ) $(ટ
( <ાર¤ધકમથી
આવી પડલા
$ઃખોથી
હારH ન જ`ુ,ં એ જ આ3મ4ાન2 ુ ં
K

ે <કારના ં િનYˆ કમ કયા= હતા,ં તન
ે ે
ચાŒ ુ ફળ છે ; કારણ કG ƒાિતના
સમયે W અનક
ુ કરG , તે w ું યો‰ય છે ? (૪૨૨)
4ાન થયા પછH પણ મ2(ય
અસ ્ – િમŽયા પદાથથી અટક`ુ,ં એ જ 4ાન2 ુ ં ફળ છે અને િમŽયા પદાથ માટG
ૃ કરવી, એ જ અ4ાન2 ુ ં ફળ છે . એ બનના
ં ે ં ફળ 4ાની અને અ4ાનીને
<`િ‚

મળતા ં સૌએ જોયા ં છે : ઝાઝવાના
પાણીમા ં 4ાની ફસાતો નથી અને અ4ાની
G ું 4ાન2 ુ ં ફળ જો ન મ¿* ું હોય, તો 4ાનીને ત2
ે ુ ં બીJુ ં
ફસાય છે ; એમ ઉપર કહŒ
ૃ િવના બીJુ ં 4ાન2 ુ ં ફળ જ નથી. )

<3યd ફળ w ું મળવા2 ુ ં છે ? ( સસારિન`િ‚
(૪૨૩)

ં ૂ K નાશ થયો હોય, તો િવષયોને ન5હ
Nદયની અ4ાન'પી ગાઠનો
જો સ_ણ
ૃ કરાવવા2 ુ ં કારણ w ું થાય
ઈmછનાર એ માણસને િવષયો પોતે જ પોતામા ં <`િ‚
? (૪૨૪)
ુ ે ભોગવવા માટG વાસના પણ ન થાય, એ વૈરા‰યની છ’લી

ભોગવવા Wવી વ%ન



હદ છે ; અને નાશ પામલી
ચ‚ની `િ‚ઓ
ફરH જBમે ન5હ, એ ઉપરિતની છ’લી
હદ છે . (૪૨૫)
ે!
ધBય એ _'ષન



ે ં ./'પે જ રહવાન
G
ે લીધે Wની pS;એ
હમશા
સસારના
િવષયો છોડ¦ા હોય, અને

W ­ઘમા ં માણસની Wમ અથવા બાળકની Wમ બીUએ આપલી
ચીજોનો જ
ુ િવષય તરફ વળે 3યારG જ આ સસારન



ઉપભોગ કરG , અને કોઈ વળા
pS;

ં _iયોના
ે લોક Wવો જ જોતો રહ,G એવો અનત
%વŸનમા ં જોયલા
ફળને ભોગવનાર

કોઈ 4ાની ધBય છે અને તે જ _Žવી
પર માન આપવા યો‰ય છે . (૪૨૬)
f%થત<4 કોણ ?
W યોગી પર./મા ં ચ‚ને લગાડH દઈ િવકાર તથા કમથી ર5હત થઈને સદા
ુ ે છે , એ ‘ f%થત<4 ’ કહવાય
ં અ2ભવ
G
છે . (૪૨૭)
આનદ

સારH રHતે Uણલા
./ અને આ3માના એકપણાને સમજનારH, તકK-િવતકK


ે ‘ <4ા ’ કહવાય
G
વગરની અને મા1 ચૈતBય'પ બનલી
`િ‚ન
છે ; અને Wનામા ં
ે રહH હોય, એ f%થત<4 કહવાય
G
એ <4ા સવકાળ
છે . (૪૨૮)
K
FવBgત

કોણ ?


ે ં આ3માનદનો
Wની <4ા f%થર હોય, Wને હમશા
અ2ભવ
હોય, અને આ જગત'પ


ં Wને લગભગ ›લાઈ
G
<પચ
ગયો હોય, એ ‘ FવBgત
’ કહવાય
છે . (૪૨૯)

ુ ./મા ં જ લીન હોય, છતા ં W Uગે છે – Uગતાની પઠ
ે G બ— ું સમW છે ,
Wની pS;
પણ UIત અવ%થાના ધમથી ર5હત હોય છે , અને W2 ુ ં 4ાન વાસના વગર2 ુ ં

G
હોય છે , એ ‘ FવBgત
’ કહવાય
છે . (૪૩૦)

Wની સસારની
વાસના શમી ગઈ હોય, W -યવહારમા ં હોવાથી િવકારવાળો
G
દખાય
, છતા ં Wનામા ં િવકાર નથી; અને W ચ‚વાળો હોવા છતા ં પણ િનિ…Åત છે ,

એ ‘ FવBgત
’ મનાય છે . (૪૩૧)
ુ ) છાયાની Wમ પોતાની સાથે જ રહ
G ું શરHર હયાત
( <ાર¤ધકમK હોય 3યા ં 0ધી

ુ ં લdણ
છતા ં Wને એના પર ‘ Zુ ં અને મા'ં ’ એવી ભાવના ન હોય, એ FવBgત2
છે . (૪૩૨)
W થઈ ગ* ું હોય એને યાદ ન કર`,ું W થવા2 ુ ં હોય એની ચYતા ન કરવી અને (

ુ ં લdણ
G ,ું એ FવBgત2
ચાŒ ુ ) W આવી મ¿* ું હોય તે તરફ પણ ઉદાસીન રહ`
છે .(૪૩૩)
ુ – દોષવાળા અને %વભાવથી જ િવલdણ આ સસારમા

ં સૌ ઉપર સમાન
Xણ

ુ ં લdણ છે . (૪૩૪)
|(ટ રાખવી, એ FવBgત2
ં ે ઉપર મનમા ં સમાન ભાવ
પોતાને ઈ(ટ કG અિન(ટ વ% ુ મળે , તોપણ એ બન

ુ ં લdણ છે . (૪૩૫)
હોવાથી Wને િવકાર ન થાય, એ FવBgત2

ં જ ચ‚ લાગŒ

ે ું હોવાથી મનમા ં કG બહાર કોઈ
./ના આનદરસનો
%વાદ લવામા

પણ વ% ુ પર “યાન ન Uય, એ FવBgત
લdણ છે . (૪૩૬)

G , Â5|યો વગર
ે G અને કરવાના ં કામકાજ ઉપર મમતા અને અહકાર
દહ
િવનાનો W

G
ઉદાસીન ભાવે જ રહ,G એ FવBgત
કહવાય
છે . (૪૩૭)

Wણે વદના
બળથી ‘ પોતાનો આ3મા ./ જ છે ’ એમ સમF લી— ું હોય અને W



ં €ટH ગયો હોય, એ FવBgત
સસાર'પ
બધનમાથી
છે . (૪૩૮)

G તથા –5|યો ઉપર ‘ Zુ ં ’ પa ું હો ું નથી; તમ
ે જ $િનયાના
Wને દહ
પદાથ પર

Wને ‘ આ ’ પa ું હો ું નથી, એ FવBgત
મનાય છે . (૪૩૯)


ં pS;થી

W પોતાના આ3મામા ં અને ./મા ં તથા ./મા ં અને સસારમા
કદH ભદ

Uણતો નથી, એ FવBgત
છે . (૪૪૦)



ે ે $ઃખ
આ શરHરનો સારા માણસો સ3કાર કરG અથવા $Æનો
તન
દG , તોપણ Wને સૌ

ઉપર સમાન ભાવ રહG, એ FવBgત
મનાય છે . (૪૪૧)

ં ભળHને તે 'પ બની Uય છે , તમ
ે Wમા ં બીU
Wમ નદHના <વાહો સ|મા

માણસો 9ારા <ાŸત થયલા
િવષયો ./'પે જ લીન થઈ Uય છે , પણ િવકાર


†
ઉ3પ™ કરતા નથી, તે Dજત5|ય
_'ષ
FવBgત
છે . (૪૪૨)

ે |(ટએ સસાર
G ં Wવો રહતો
G જ
Wણે ./2 ુ ં ત3વ બરાબર Ui* ું હોય તની
પહલાના

નથી. છતા ં જો એવો ને એવો રહG તો સમજ` ું કG એ સસારH
જ છે – એણે ./ત3વ
Ui* ું જ નથી. (૪૪૩)

ં કામોમા ં વત છે , તો એ
ૂ K વાસનાના વગથી

કદાચ કોઈ કહG કG, _વની
એ સસારના
ખો¥ુ ં છે ; કારણ કG એક ./ જ સ3ય છે , એ` ું 4ાન થયા પછH વાસના ઓછH થઈ
Uય છે . (૪૪૪)

ૃ માતામા ં ( િવષયભોગ માટG ) અટકG છે ;
ે `િ‚
_'ષ
ઘણો જ કામી હોય, છતા ં તની
ૃ સસારથી
ં %વ'પ ./2 ુ ં 4ાન થયા પછH 4ાનીની `િ‚

ૂ K આનદ
તે જ <માણે _ણ
અટકG છે . (૪૪૫)
<ાર¤ધ
ે ં આ3માના ચYતનમા ં જ લા‰યો રહG છે , તન
ે ે પણ ( Vારક
G ) બહારના (
W હમશા
G
ે કહG છે કG, ‘ એ એ2 ુ ં
જગતના ) પદાથ2 ુ ં ભાન થાય છે ; એ 'પી ફળ દખવાથી
વદ
<ાર¤ધ છે . ’ (૪૪૬)


ુ – $ઃખનો


eયા ં 0ધી
0ખ
અ2ભવ
થાય છે , 3યા ં 0ધી
<ાર¤ધ માન` ું પડG છે ,

ૂ K
કારણ કG હરકોઈ ફળની <ા‘Ÿત _વના
કમન
K ે લીધે જ થાય છે , કમK વગર Vાય
ફળ ઊપW ન5હ. (૪૪૭)
ં U‰યા પછH %વŸનની 5£યા Wમ નાશ પામે છે , તમ
ે ‘ Zુ ં ./ [ં ’ એ` ું
­ઘમાથી

4ાન થવાથી કરોડો ક’પોના ં સ ચત
કમ નાશ પામે છે . (૪૪૮)

ે ુ ં ફળ ( U‰યા પછH )
%વŸન વખતે W મોટામા ં મોટા ં _iય
કG પાપ કયા= હોય, ત2
%વગK કG નરક'પે w ું મળે છે ? ( નથી જ મળ;ું એવી જ રHતે અ4ાન અવ%થામા ં
G ં કમ2 ુ ં ફળ 4ાન થયા પછH ભોગવ` ું પડ ું નથી. ) (૪૪૯)
કરલા
ં વગરનો તથા સૌથી અળગો Uણીને
પોતાના આ3માને આકાશની Wમ સગ
ુ ભિવ(યના ં કમથી
†

Dજત5|ય
મ2(ય
નથી. (૪૫૦)
K પણ કદH લપાતો

ું જ નથી, તમ
ં થી લપા
G

ે આ3મા
Wમ આકાશ ઘડાથી કG ઘડામા ં રહલા
દા'ની ગધ
ં ં હોય, છતા ં તના
ે ધમથી લપાતો

ઉપાિધનો સબધ
જ નથી. (૪૫૧)
G ં કરલા
G ં ( <ાર¤ધ ) કમK 4ાન થયા પછH પણ નાશ પામતા ં
4ાન થયા પહલા
À G ું બાણ િનશાન વ³“યા િવના રહ
G ું નથી.
નથી. Wમ િનશાન તરફ બરાબર ફકŒ
ે એ <ાર¤ધકમK પણ ફળ આŸયા િવના રહતા
G ં નથી. Wમ સામે વાઘ ઊભો છે ,
તમ
G ું બાણ તન
ે ે છોડ¦ા પછH ‘ એ તો ગાય છે ’ એમ પાછળથી
એમ ધારHને છોડŒ
ં ૂ K વ³ધે જ છે ( તમ


જણાયા છતા ં અટક ું નથી; પણ વગથી
િનશીનને સ_ણ
<ાર¤ધકમK પણ 4ાન થયા છતા ં ફળ આપે જ છે . ) (૪૫૨ ((૪૫૩)
4ાનીઓના ં <ાર¤ધકમK વધારG બળવાન હોય છે ; એના ં ફળ ભોગ-યાથી જ એનો

ૂ K ં સ ચત
નાશ થાય છે ; પણ _વના
કમ અને ભિવ(યના ં કમનો તે ત3વ4ાન'પ
ં ૂ K નાશ થાય જ છે . Wઓ ./ અને આ3મા એક જ છે એમ સમFને
અf‰નથી સ_ણ



./'પે જ રહG છે , તઓની
|(ટએ તો ( <ાર¤ધ, સ ચત
અને ભિવ(યના ં ) 1ણય


<કારના ં કમK કદH છે જ ન5હ; તઓ
તો િનXણ
) ./ જ
K ુ ( માયાના Xણર5હત
થયા છે . (૪૫૪)

ુ 3યFને કવળ
G
W મનનશીલ _'ષ
ઉપાિધમા ં આ3મpS;
./%વ'પે આ3મામા ં જ
ં ં
ે ે માટG %વŸનમા ં જોયલા
ે પદાથના
f%થર થયો હોય, તન
વાત Wમ Uગતા
K સબધની
ે <ાર¤ધકમની
માણસને ઘટG ન5હ, તમ
હયાિતની વાત ( પણ ) ઘટતી જ નથી.
K
(૪૫૫)


ે ં ખોટા ં શરHર ઉપર તથા દહન
G ે
­ઘમાથી
Uગલો
માણસ %વŸનમા ં જોયલા

ઉપયોગી બીU પદાથ ઉપર અહતામમતા
( શરHર ઉપર ‘ Zુ ં ’ પa ું અને બીF
ચીજો ઉપર ‘ મારા ’ પa ું ) કરતો નથી, પણ ( એ બ— ું િમŽયા માની ) UIત
અવ%થામા ં જ રહG છે . (૪૫૬)

ે ે %વŸનાની બધી ચીજો ખોટH હતી, એમ સા બત કરવાની ઈmછા પણ
Uગલા
તન
થતી નથી. ( કારણ કG એ િમŽયા જ છે ; એને સા બત કરવાની જ'ર જ Vા ં છે ? )


G
વળH %વŸનમા ં જોયલા
િમŽયા જગતનો સIહ
પણ એની પાસે દખાતો
નથી.
છતા ં એ િમŽયા પદાથ ઉપર એનો મોહ હF રzો હોય, તો જ'ર સમજ` ું કG હF
એની ­ઘ બરાબર ઊડH નથી. (૪૫૭)

G
એવી જ રHતે સદા પર./મા ં રહતો
_'ષ
સદા આ3મા'પે જ રહG છે ; તે બીJુ ં
ે પદાથ2 ુ ં %મરણ રહG છે , તમ
ે ./4ાનીને પણ
જોતો નથી. Wમ %વŸનામા ં જોયલા
ે – કવા
ૂ ની 5£યાઓ2 ુ ં %મરણ તો રહG જ છે . (૪૫૮)
ખાવા – પીવાની અને લવા

G કમન
દહ
K ે કારણે જ બBયો છે , માટG <ાર¤ધ પણ એ2 ુ ં જ સમજ` ું જોઈએ, પણ

અના5દ આ3મા2 ુ ં માન` ું તે ઠHક નથી, કારણ કG આ3મા કમથી બનલો
નથી.
(૪૫૯)
‘ अजो िन%यः- આ3મા જBમતો નથી; એ તો અના5દ અને િન3ય છે ’ એમ સ3ય
G
વાણીવાળો કહG છે ; માટG આ3મ%વ'પે જ રહનાર
એ માણસ2 ુ ં <ાર¤ધકમK બાકH
ં થાય ? (૪૬૦)
હોય, એમ ક’પના પણ Vાથી
G
ે f%થિત હોય, તો જ <ાર¤ધકમK િસ; થાય; પણ દહન
G ે આ3મા માનવો, એ
જો દહ'પ
4ાનીને તો ઈ(ટ જ નથી; માટG <ાર¤ધ2 ુ ં અf%ત3વ છોડ` ું જ જોઈએ. (૪૬૧)
ં <ાર¤ધકમ માનવા ં એ પણ ƒમ જ છે ; કારણ કG દહ
G
G પોતે જ
ખરH રHતે દહના


ƒમથી ક’પાયલો
છે , તો તની
હયાતી જ Vા ં છે ? અને Wની હયાતી જ નથી,
ં હોય ? અને W જBsયો જ નથી, એનો નાશ પણ કવી
G રHતે
એનો જBમ પણ Vાથી
ં ી હોય ? (૪૬૨)
G છે જ ન5હ; તથી
ે એ2 ુ ં <ાર¤ધ પણ Vાથ
થાય ? આમ દહ
ં થાય કG, ‘ જો 4ાનથી અ4ાન અને તના

કોઈ જડ માણસોને એવી શકા
કાયનો
K

G
સળગો
નાશ થતો હોય, તો માણસને 4ાન ઊપeયા પછH અ4ાન2 ુ ં કાયK આ દહ
ં કરનારાઓ2 ુ ં સમાધાન કરવા માટG વદ
G રહ G છે ? ’ આવી શકા
ે ‘ <ાર¤ધ દહ2
G ું
કમ
G વગર
ે G સ3ય
કારણ છે ’ એમ ઉપલક |(ટથી બતાવે છે , પણ સમJુ માણસોને ‘ દહ
ે G એ` ું ક¹ ું નથી; કરાણ કG સ3ય એક પર./2 ુ ં જ વણન
છે ’ એમ જણાવવા વદ
K

કરવાનો વદનો
અ ભ<ાય છે . (૪૬૩ ((૪૬૪)


િનષધ
ભદનો
ે કહG છે કG, ‘ દરક
G ઠકાણ
G
ે પ5ર_ણ
ૂ K, અના5દ, ¬તવગર2ુ,ં સમF ન શકાય એ` ું
વદ
ુ ુ ં J$
ુ ુ ં કઈ
ં છે જ ન5હ. ’
અને િવકાર વગર2 ુ ં એક જ અ9ૈત ./ છે ; એ ./મા ં J$
(૪૬૫)

G
W કવળ
સ,્ ચ ્ અને આનદમય
છે , એ િન3ય 5£યા વગર2 ુ ં અને એક જ ./
ુ ુ ં J$
ુ ુ ં કઈ
ં છે જ ન5હ. (૪૬૬)
છે ; એ ./મા ં J$
ં અને સવ-યાપક
ૂ K, અનત
W ¬તરા3મા એકરસ, પ5ર_ણ
છે , તે એક જ અ9ૈત ./
K
ુ ુ ં J$
ુ ુ ં કઈ
ં છે જ ન5હ. (૪૬૭)
છે ; એમા ં J$
W તF શકાય કG લઈ શકાય એ` ું નથી, W Iહણ કરા ું નથી અને આય
ુ ુ ં J$
ુ ુ ં કઈ
ં છે જ ન5હ. (૪૬૮)
િવના2 ુ ં છે , તે એક જ અ9ૈત ./ છે ; એમા ં J$

ુ અને િવભાગ વગર2 ુ ં છે ; 0મ


W Xણ
( ઝીણામા ં ઝીa ું ), િનિવªક’પ ( ભદ
ુ ુ ં J$
ુ ુ ં કઈ
ં છે જ
વગર2 ુ ં ) તથા િનમળ
K છે , એ` ું એક જ અ9ૈત ./ છે ; એમા ં J$
ન5હ. (૪૬૯)
W %વ'પ2 ુ ં વણન
K થઈ શક ું નથી, Wને મન અને વાણી પહÁચી શકતા ં નથી,
ુ ુ ં J$
ુ ુ ં કઈ
ં છે જ ન5હ. (૪૭૦)
એ` ું એક જ અ9ૈત ./ છે ; એમા ં J$
ુ , 4ાન%વ'પ તથા ઉપમા િવના2 ુ ં
ે ે જ િસ;, w;
W સ3ય, વૈભવવા°ં, પોતાની મળ
ુ ુ ં J$
ુ ુ ં કઈ
ં છે જ ન5હ. (૪૭૧)
છે . તે એક જ અ9ૈત ./ છે ; એમા ં J$

આ3મ4ાનથી શાિત
ં અને Dજત5|ય
†

W મહાન યોગીઓ મોહ અને ભોગો તF શાત
થયા હોય છે , તઓ
ં ં
ં પાsયા છે .
ે G આ3મા સાથના
ે સબધથી
છવટ
જ એ પરમ ત3વને Uણી પરમ શાિત
(૪૭૨)
G
આ3મ4ાનનો ઉપદશ
ં ૂ K િવચારHને
માટG  ું પણ આ3માના %વ'પને પરમ ત3વ'પ અને આનદ_ણ


પોતાના મનથી ક’પલો
મોહ છોડH દઈ gત
થા અને ઉ‚મ <કારG બોધ પામી

kતાથ
K થા. (૪૭૩)
ુ આ3મત3વને જો; કારણ
સમાિધથી ચ‚ને સારH રHતે f%થર કરH %પ(ટ 4ાનચ‹થી
ુ ે સારH રHતે શકા
ં ે
ં વગર નજરG જોઈ હોય, તો જ ફરH એમા ં
કG સાભળલી
વ%ન
ં G થતો નથી. (૪૭૪)
સદહ

ં ં €ટH જવાથી સ ્ – ચ ્ – આનદ'પ

પોતાના અ4ાન'પ બધનનો
સબધ

ુ ુ ં વાV <માણ છે ; તમ
ે ં શાu*fgત
ે જ
આ3માની <ા‘Ÿત થાય છે ; તમા
અને X'2

G
¬તરથી નcH કરલો
પોતાનો અ2ભવ
<માણ છે . (૪૭૫)
ં , મોd, સતોષ

ં ુ
ૂ અને તરસ વગરન
ે G ે પોતે જ Uણી શકG
બધન
, ચYતા, ત$ર%તી
, ›ખ

ે ખબર પડG છે . (૪૭૬)
છે ; બીUને તો અ2માનથી
જ તની


વદની
Wમ X'ઓ
પણ મા1 તટ%થ રહHને જ 4ાન આપે છે ; માટG સમJુ માણસે




G
ઈ©રG kપા
કરલી
pS;થી
જ ( આ3મત3વનો અ2ભવ
કરH ) સસારસાગર
તરH
જવો. (૪૭૭)

ે ે જ પોતાને અખડં આ3મ%વ'પ સમF _ણતા
ૂ K
પોતાના અ2ભવથી
પોતાની મળ

ે માણસ િનઃસશય
પામલો
%વ'પે આ3મામા ં જ f%થિત કરG . (૪૭૮)

ુ ં િસ;ાત'પ

ે ં
ે કહ`
G ું આ છે કG, ‘ Fવ અને આ આQ ું જગત ./ જ છે ; અને
વદાત2
G ું એ જ મોd છે . ’ ./ એક જ છે , એ બાબતમા ં
./મા ં અખડં – એક'પે રહ`
ં <માણ છે . (૪૭૯)

વદના
મ1ો
4ાનની <ા‘Ÿત


ં વચનથી અને પોતાના અ2ભવથી

એ <માણે વદના
<માણવાળા ં X'ના
ં કરH કોઈ
પરમા3મત3વને સમFને એ િશ(ય ચ‚ને એકાI અને –5|યોને શાત

%થળે `િ‚થી
( રહH ) આ3મ%વ'પમા ં f%થરતાવાળો થયો. (૪૮૦)
ુ પર./મા ં ચ‚ને એકાI કયાK પછH સમાિધમાથી
ં ઊઠH
G
એમ કટલાક
કાળ 0ધી

G લા‰યોઃ (૪૮૧)
પરમ આનદથી
આ <માણે એ કહવા
ુ ( ની `િ‚
ૃ ) તો
અહો ! ./ અને આ3મા એક જ છે , એ` ું Uiયા પછH મારH pS;
ૃ જતી રહH. હવે Zુ ં ‘ આ પદાથK છે ’ એમ
એકદમ નાશ જ પામી ગઈ અને <`િ‚
ુ ક`
G ું ને
Uણતો નથી કG ‘ આ પદાથK નથી ’ એમ પણ Uણતો નથી; આ ./0ખ
G ું અપાર છે ? (૪૮૨)
કટŒ

ુ થાય છે , એમ મા'ં મન પણ
ં પડH ગળH જઈ તÇપ
Wમ ચોમાસાના કરા સ|મા



ુ બની

ં તના

./ાનદ'પી
અતના
સ|મા
એક ¬શના પણ ¬શમા ં }બી
તÇપ



લીન થ* ું છે ; અને હવે આનદ%વ'પ
થઈ શાિત
પાs* ું છે . એ આ3માનદના



G
G
અતના
_રથી
ભરલો
પર./'પી સ|નો
વૈભવ વાણીથી કહવો
અશV છે
અને
મનથી
િવચારH
શકાતો
પણ
નથી.
(૪૮૩)



ે ે કોણ લઈ ગ* ું ? એ Vાં }બી
પલો
સસાર
Vા ં ગયો ? તન
ગયો ? અહો ! મો¥ુ ં

ે મ† હમણા ં જ જોયો હતો, એ w ું નથી ? (૪૮૪)
આ…યK કG, W સસારન



ં કઈ વ% ુ લવા
G

અખડં આનદ'પ
અતથી
ભરલા
./સ|મા
Wવી અને કઈ


છોડવા Wવી છે ? કઈ ચીજ JદH
છે અને કઈ Jદા
લdણવાળH છે ? ( કોઈ જ
ન5હ. ) (૪૮૫)
ં જોતો નથી, સાભળતો

અહ³ ./ િસવાય Zુ ં કાઈ
નથી કG Uણતો નથી. Zુ ં તો
ુ જ બની ગયો

G ં કરતા ં Jદો
પોતાના આ3મા'પે જ િન3ય આનદ%વ'પ
બની પહલા
[ં. (૪૮૬)
ૂ થવાથી મને



Wમના કટાd'પી ઘાટH ચાદની
પડતા ં જ સસારનો
બધો સતાપ
$ર


dણવારમા ં અખડં સપિ‚
અને આનદ'પ
અિવનાશી આ3મપદ મ¿* ું છે , એ


ં ઉ‚મ, િન3ય, એક જ, આનદરસ

સગર5હત
, સતોમા
-%વ'પ, અિત મોટા તથા સદા
ુ G

ે વારવાર
અપાર દયાના સાગર મહા3મા X'દવન
નમ%કાર હો ! (૪૮૭ ((૪૮૮)


ુ G

G કામ _રા
ૂ ં થયા ં છે ; એ ી X'દવની
મને ધBય છે ; મારા ં દરક
kપાથી
સસાર'પ
ં Zુ ં €ટ®ો [,ં અને િન3ય આનદ'પ

G
ૂ K થયો [.ં (૪૮૯)
કદખાનામાથી
તથા પ5ર_ણ
ં વગરનો, શરHર વગરનો, ચÈ િવનાનો, અિવનાશી, અ3યત
ં શાત
ં , અનત
ં (
Zુ ં સગ
¬તવગરનો ) 5£યા િવનાનો તથા િનિવªકાર [ં. (૪૯૦)
Zુ ં અકતાK ( કોઈ પણ કાયK ન5હ કરનારો ) [ં; અભોgતા ( કોઈ પણ Uતના ભોગ
ુ 4ાન%વ'પ,
ભોગવનારો ) નથી; અિવકારH - િવકાર િવનાનો, 5£યા વગરનો, w;
એક જ અને સદા ક’યાણ'પ [.ં (૪૯૧)
ુ જ [.ં

જોનાર, સાભળનાર
, બોલનાર, કરનાર અને ભોગવનાર એ બધાથી Zુ ં Jદો
ં િવનાનો અને _ણ
ૂ K
Zુ ં તો િન3ય, ¬તર િવનાનો, 5£યા િવનાનો, હદ વગરનો, સગ
4ાન'પ [ં. (૪૯૨)
ં ે ( %ળ
ે ું નથી; પણ એ બન
ૂ અને 0મ

Zુ ં આ નથી કG પŒ
) ને <કાશ આપનાર,
ુ પર./ [.ં (૪૯૩)
ે િવનાનો, _ણ
ૂ K, એક જ અને w;
¬દર અને બહાર એવા ભદ
ૂ ,
ે G ક’પનાથી $ર
ઉપમાર5હત W અના5દ ત3વ છે , અને W ‘ ,ું Z,ુ ં આ, તે ’ વગર

િન3ય આનદના
જ રસ'પ, સ3ય અને એક જ છે , તે ./ Zુ ં [.ં (૪૯૪)
ુ ે મારનાર નારાયણ Zુ ં [;ં િ1_રા0રનો



નરકા0રન
નાશ કરનાર શકર
Zુ ં [;ં Zુ ં


પરમ _'ષ
[ં અને Zુ ં જ ઈ©ર [.ં Zુ ં અખડં 4ાન%વ'પ, સૌનો સાdી, %વત1
ં -મમતા વગરનો [ં. (૪૯૫)
અને અહતા
G <ાણીમા ં ¬દર અને બહાર રહલો
G
G ં W W
Zુ ં જ આય'પ હોઈ દરક
[;ં પહલા
ુ Jદા
ુ 'પે દખાતા
G
પદાથ Jદા
હતા. એ સવ'પ
K ે Zુ ં પોતે જ [.ં Zુ ં જ ભોગવનાર
અને ભોગવવાના પદાથ'પ
[.ં (૪૯૬)
K



અખડં 0ખના
સ|ુ મારામા ં માયા'પી વા*ના
ભમવાથી જગત'પી અનક

Uતના તરગો
ઊછળે છે અને શમે છે . (૪૯૭)
Wમ અવયવો અને ક’પના વગરના કાળમા ં ખરH રHતે ક’પ, વષ,K અયન, ઋ ુ,
ે G િવભાગની ક’પના સાચી નથી, એમ મારામા ં માણસોએ મા1
માસ, 5દવસ વગર
ુ , 0મ

ે G ભાવો મા1 આભાસ'પે જ ક’પલા
ે છે . (૪૯૮)
ƒમને કારણે જ %લ
વગર



ું ં કોઈ વ%નો
ુ આરોપ કય
pS;ના
દોષથી $િષત
અ4ાની માણસોએ કોઈ વ%મા

ૂ વ% ુ દોિષત ઠરતી નથી
હોય ( મા1 માની જ લીધી હોય ), તો તથી
તે ળ

ં પાણીનો મોટો <વાહ 3યાની
ં ખારH જમીનના ભાગને ભીની કરતો
Wમ ઝાઝવાના
નથી. (૪૯૯)

ુ 
[,ં 0યની
ૂ K
Zુ ં આકાશની Wમ િનલપ
Wમ <કાશ કરાતી વ%ઓથી
Jદો
[,ં
પવતની
Wમ સદા અચળ [;ં અને સ|ુ ની Wમ પાર વગરનો [ં. (૫૦૦)
K
ં સબધ
ં ં નથી, તમ
ં ં નથી, આથી
ે મારG શરHર સાથે સબધ
Wમ આકાશને વાદળાનો
ુ ુ

ે G ધમ મારામા ં Vાથી
એ શરHરના UIત, %વŸન અને 0´‘Ÿત
વગર
હોય ?
(૫૦૧)
ે જ કમ કરG છે અને તના
ે ં ફળ પણ એ જ
ઉપાિધ જ આવે છે અને Uય છે ; તમ
ભોગવે છે ; વળH એ જ ઘડપણ આવતા ં મરG છે . Zુ ં તો મોટા પવતની
Wમ સદા
K
અચળ જ રZુ ં [.ં (૫૦૨)
ે Zુ ં કોઈ કામ શ' કરતો નથી
Zુ ં તો સદા એકરસ અને અવયવો િવનાનો [,ં તથી
G
ે ં એક જ -યાપક અને આકાશની Wમ દરક
G
કG છોડH દતો
નથી. અરG ! W હમશા
G
ે ખીચોખીચ ભરલો
G
G રHતે કરG ? (૫૦૩)
ઠકાણ
છે , તે કોઈ Uતની 5£યા કવી
ે જ મા'ં %વ'પ અખડં
Zુ ં તો –5|ય, ચ‚, િવકાર અને આકાર વગરનો [;ં તમ



G હોઈ શકG ? વદ
ે પણ ‘ આ3માને _iય
આનદ'પ
છે ; તો મને પાપ અને _iય
કમ
ં ં
કG
પાપ
સાથે
સબધ
નથી
’ એમ

કહG
છે .
(૫૦૪)

માણસનો પડછાયો ઊની-ટાઢH, સારH-નરસી કોઈ પણ ચીજને અડH Uય, તથી

માણસને પોતાને તનો
જરા પણ %પશK થતો નથી; કારણ કG માણસ પોતે
ુ જ છે અને િવલdણ સાdીને સાય દહા5દથી
G
પડછાયાથી Jદો
ધમ %પશK કરતા
ે શરHર, –5|યો અને મનના ધમ
નથી, Wમ ઘરના ધમ દHવાને અડતા નથી. તમ
આ3માને અડતા નથી; કારણ કG આ3મા એ પદાથથી અલગ અને િવકાર વગરનો
છે . (૫૦૫ ((૫૦૬)
ૂ K કમનો
Wમ 0ય
K સાdી છે , લોઢામા ં અf‰ન2 ુ ં જ દાહકપa ું છે અને દોરHને ક‘’પત
ં ં છે ; તમ
ે G
ે જ મારા અિવકારH ચતન

સાપ વગરનો
Wવો સબધ
આ3માનો િવષયો
ં ં છે . (૫૦૭)
સાથે ક‘’પત સબધ
Zુ ં કામ કરનાર કG કરાવનાર નથી, ભોગવનાર કG ભોગવાવનાર પણ નથી અને

ે ધમથી ર5હત %વય<કાશ
જોનાર કG બતાવનાર પણ નથી. Zુ ં તો તવા
આ3મા [.ં
(૫૦૮)


ે G
ે ં પડŒ
G ું 0ય
ૂ K વગર2
ે G ુ ં બYબ (
Wવી રHતે પાણી વગરના
ચાલવા કG Éજવાથી
તમા

ે ઢ
ૂ pS;વાળાઓ
ૂ K વગર
ે G ચાલે છે કG
ઓછાયો ) પણ ચાલે છે , તથી
માને છે કG, 0ય
ૂ K પઠ
ે G 5£યા વગરના આ3માને ‘ Zુ ં કરનાર [,ં Zુ ં ભોગવનાર
ÉુW છે , એ રHતે 0યની
[ં; અરG ! Zુ ં મરH UÊ [ં ’ એમ અ4ાનીઓ જ માને છે . (૫૦૯)
ું નથી, તમ

ે આ જડ દહ
G પાણીમા ં કG જમીન
Wમ ઘડાના ધમથી
આકાશ લપા
K
ે ધમથી

ઉપર ગમે 3યા ં આળોટG , તોપણ Zુ ં તના
નથી. (૫૧૦)
K લપાતો



ં , મોd વગર
ૂ K , બધન
ે G pS;ની
કતાપa
,ું ભોgતાપaુ,ં $(તતા
, ગાડપણ
, ખતા

K
ં છે જ ન5હ; કારણ કG
ક’પનાઓ છે – ખરH રHતે માયાથી ર5હત આ3મામા ં એ કઈ
એ તો એક જ મા1 ./%વ'પ જ છે . (૫૧૧)
માયાના દસ Uતના, સો Uતના કG હUર Uતના િવકારો ભલે થાય; પણ મનેં ચતન
ં ં છે ? વાદળા ં આકાશને Vાય
ં અડH શgતા ં

અસગ
આ3માને એનો શો સબધ
નથી. (૫૧૨)

ુ ં આ આQ ું જગત Wની ¬દર મા1 ખોટા

ૂ દહ
G 0ધી2
માયાથી માડH
%ળ
G
ે જ ભાસે છે , એ આકાશ W` ું 0મ

દખાવ'પ
તથા આ5દ-¬ત વગર2 ુ ં W ./ છે ,
તે જ Zુ ં [.ં (૫૧૩)
ુ ે <કાશ આપનાર, સવ'પ
G વ%ન
G
ે રહનાર
G
G
સૌનો આધાર, દરક
, દરક
K , બધે ઠકાણ
ુ અળX,ું િન3ય, w;
ુ , અચળ અને ભદ
ે વગર2 ુ ં W એક જ ./ છે , તે જ Zુ ં
વ%થી
[ં. (૫૧૪)
ૂ થાય છે , W ¬તરા3મા'પ pS;થી

ં માયાના દરક
G ભદો
ે $ર
Wમાથી
સમF ન શકાય
ં , એક અને આનદ'પ

એ` ું સ3ય%વ'પ, અનત
છે , તે જ ./ Zુ ં [.ં (૫૧૫)
ે વગરનો,
Zુ ં 5£યા વગરનો, િવકાર વગરનો, િવભાગ વગરનો, આકાર વગરનો, ભદ
િન3ય, આમ િવનાનો અને એક જ [.ં (૫૧૬)

ે જ Zુ ં મા1 અખડં
Zુ ં સૌનો આ3મા, સવ'પ
અને એક જ [ં તમ
K , સૌથી Jદો

4ાન'પ, સદા આનદ'પ
અને ¬તર િવનાનો [.ં (૫૧૭)

ુ G ! આપની તથા ઈ©રની kપાથી
હG X'દવ
મને આ %વરાeય અને સા˜ાeયની
ૃ <ાŸત થઈ છે . આપ મહા3માને મારા વારવાર

નમ%કાર હો ! (૫૧૮)
સS;

ં બહામણા મોટા %વŸનમા ં
G ં જBમ, ઘડપણ અને મરણથી અ3યત
Zુ ં માયાએ કરલા


ે <કારના ં $ઃખથી
ે ં હરાન
G
ભટકHને અનક
હમશા
થતો હતો તથા અહકાર'પી
વાઘથી
ુ G ! આપે મને-દHનને મોટH ­ઘમાથી
ં જગાડH
બZુ જ 1ાસ પાsયો હતો; હG X'દવ
સારH રHતે બચા-યો છે . (૫૧૯)


ે Zુ ં નમ%કાર ક'ં [,ં W સત'પ તથા એક જ
હ G X'રાજ
! આપના એ અવiયK તજન
છે ; છતા ં આ િવ©'પે શોભી ર¹ ું છે . (૫૨૦)

G
ઉપદશ
છવટનો
ુ તથા ત3વ2 ુ ં 4ાન પામલા

એમ આ3મા2 ુ ં 0ખ
એ ઉ‚મ િશ(યને <ણામ કરતો
ુ G ે અ3યત
ં હિષªત Nદયથી ફરH આ (ઠ

જોઈ તે મહા3મા X'દવ
વચન ક¹ ું :
(૫૨૧)
ં શાત
ં મનથી દરક

G અવ%થામા ં સસારન
ે 
ું આ3મા ઉપર જ |(ટ રાખી અ3યત
મા1 ./4ાનનો જ <વાહ માન; અને બ— ું સ3ય'પ ./મા ં જ છે , એમ જો.

G
ખવાળાઓને 'પ િસવાય બીF કઈ વ% ુ જોયલી
દખાય
છે ? એવી જ રHતે

ે ./ િસવાય બીF કોઈ વ% ુ િવહાર2 ુ ં %થાન છે ? (૫૨૨)
./4ાનીની pS;ન




ે તF કયો સમJુ માણસ બીF wBય
ૂ વ%ઓમા
એ પરમ આનદરસના
અ2ભવન
ં પામે ? અ3યત
ં આનદ
ં દનાર
G
આનદ
ચ|ં <કાશતો હોય, 3યારG કયો માણસ
ં ે જોવા ઈmછે ? (૫૨૩)
G
ચ1મા ં ચીતરલા
ચ|ન



અસ-્ િમŽયા પદાથના અ2ભવ
વડG જરા પણ ‘Ÿત
થતી નથી અને $ઃખનો



નાશ પણ થતો નથી; માટG  ું એ એક જ ./ના આનદરસનો
અ2ભવ
કરH Ÿત
ુ ી રહG. (૫૨૪)
થઈને સદા આ3મામા ં જ f%થિત કરH 0ખ

G તરફ  ું પોતાને જ જોતો, પોતાને જ એક જ માનતો
હ G મહાpS;માન
! ચારય
ં ે ભોગવતો સમય િવતાવ. (૫૨૫)
અને પોતાના જ આનદન
ે િવનાના આ3મામા ં કોઈ પણ Uતનો ભદ
ે ક’પવો એ
અખડં 4ાન'પ અને ભદ

G
આ3મા વડG
આકાશમા ં શહરની
ક’પના કરવા Wવી વાત છે . માટG એક આનદમય
ં પામીને મૌન સવ
ે . (૫૨૬)
સદા પરમ શાિત
ૂ તકK -િવતકK કરનાર pS;ની

ં છે ; Wમા ં ./4ાની
Jઠા
W મૌન f%થિત એ પરમ શાિત


ં ુ
મહા3માને િનરતર
./'પે અ9ૈત-આનદ0ખનો
અ2ભવ
થાય છે . (૫૨૭)



ે ે માટG
Wણે આ3મા2 ુ ં %વ'પ Ui* ું છે અને આ3માનદનો
રસ અ2ભ-યો
છે , તન

ં પણ 0ખકારક
વાસનાર5હત મૌનાવ%થા િસવાય બીJુ ં કઈ
અને ઉ‚મ નથી.
(૫૨૮)

ૂ ં કG Uગતા,ં ઈmછા <માણે
િવચારશીલ િવ9ાને ચાલતા-ં ફરતાં, બસતા
-ં ઊઠતાં, 0તા
G .ું (૫૨૯)
સદા આ3મામા ં રમણ કરતા રહ`

ે ં આ3મ%વ'પમા ં જ લાગી રહતી
G
Wની `િ‚
હમશા
હોય અને Wણે આ3મત3વ

ે દશ
G , કાળ, આસન, 5દશા, યમ, િનયમ
બરાબર સમF લી— ું હોય, એવા મહા_'ષન
ે G અથવા કોઈ લય વગરની
ે G
વગર
જ'ર નથી; કારણ કG આ3મ%વ'પને સમF
ે G શી જ'ર છે ? (૫૩૦)
લીધા પછH િનયમ વગરની
આ ઘડો છે એમ સમજવા માટG Wનાથી પદાથ2
K ુ ં 4ાન થાય છે , એવા ં ઉ‚મ
<માણ િસવાય કયા િનયમની જ'ર રહG છે ? (૫૩૧)
G , કાળ કG
એ રHતે <માણ હોય, તો આ િન3યિસ; આ3મા Uણી શકાય છે . તે દશ

wS;ની
જ'ર ધરાવતો નથી. (૫૩૨)
G
ે ./4ાનીને ‘ Zુ ં
Wમ ‘ Zુ ં દવદ‚
[ં ’ એમ સમજવા માટG કોઈની જ'ર નથી, તમ
./ [ં ’ એમ સમજવા માટG પણ કશાની જ'ર નથી. (૫૩૩)
ૂ ુ ં અને mછ

ૂ K
ે Wના <કાશથી જડ, JË
Wમ 0યથી
સવK જગત <કાશે છે , તમ
છતા ં
બ— ું <કાશે છે , એને <કાશ કરનાર ( એના પોતાના િસવાય ) બીJુ ં w ું હોઈ શકG ?
(૫૩૪)

ૃ , તજ
ે , શાu, _રાણ
G ›ત
ૂ ( _Žવી
ે , પાણી, વા*ુ,ં આકાશ ) એ બધા ં
વદ
અને દરક
ં ૂ K Uણનાર પરમા3માને બીJુ ં કોણ <કાિશત કરG ?
Wને લીધે જ સાથક
K છે ; એ સ_ણ
(૫૩૫)

ં શfgતવાળો, માપી
ે ે જ <કાશનાર ) અનત
આ આ3મા %વય<કાશ
( પોતાની મળ

ં આવી શકG એવો છે ; એને જ બરાબર Uણી
ન શકાય એવો અને સૌના અ2ભવમા






લઈ ./4ાનીઓમા ં (ઠ
બનલો
આ _'ષ
સસાર'પ
બધનમાથી
€ટH જઈ
ૃ બને છે . (૫૩૬)
સવ3k(ટ
ં પામતો નથી કG ખદ
ં આસgત
ે પામતો નથી; તઓમા

એ મહા3મા િવષયોથી આનદ



ે ં આ3મામા ં જ રમે છે , આનદ
થતો નથી કG તઓથી
કટાળતો
નથી; એ તો હમશા
ૃ રહG છે . (૫૩૭)


પામે છે અને િનરતર
આનદરસથી 
Ÿત


ુ ં રમે છે , એમ
ૂ અને શરHર2 ુ ં $ઃખ

Wમ બાળક ›ખ
›લી
જઈ રમવાની વ%મા
ુ થઈને આ3મામા ં જ રમણ કરG છે .

4ાની અહકાર
અને મમતાથી ર5હત તથા 0ખી
(૫૩૮)

./4ાનીઓ2 ુ ં ભોજન ચYતા અને દHનતા વગર2 ુ ં ભdા2 ુ ં અ™ જ હોય છે ; તઓ
ં રHતે કોઈની રોકટોક િવના ગમે 3યા ં રહG છે ;
નદHઓના ં પાણી પીએ છે , %વત1

ં કG %મશાનમા ં તઓ

એમને કોઈ પણ Uતની બીક હોતી નથી; જગલમા
­ઘે છે ;
ં કપડા ં ધોવા-0કવવાની


તઓના
જ'ર િવનાના ં ઝાડની છાલો જ હોય છે , 5દશાઓ
ે ં

એમ2 ુ ં ઘર છે , જમીન શÌયા છે , વદાત'પી
ગલીઓમા ં તઓ
ફરG છે અને મા1

પર./મા ં જ તઓની
રમત હોય છે . (૫૩૯)
W આ3મ4ાની હોય, તે અ ભમાનર5હત શરHરનો આય કરH બાળકની Wમ

બીUઓની ઈmછાથી મળલા
િવષયોને ભોગવે છે ; એના ં કોઈ Uતના <કટ ચહનો
હોતા ં નથી અને બહારના પદાથ ઉપર તે આસgત હોતો નથી. (૫૪૦)

ં , વuધારH


ચતન'પ
વuને જ ધારણ કરતો એ _'ષ
( કોઈ વળા
) 5દગબર
ે G અથવા બાળકની પઠ
ે G અથવા
અથવા વ’કલધારH પણ હોય; એ તો ઉBમ‚ની પઠ
ુ -<તની


ે G _Žવી
›ત
પઠ
પર ફરG છે . (૫૪૧)
ુ સદા પોતાના આ3માથી જ સતોષી

G
સવના
આ3મા'પે રહલો
તે િન
રહH પોતે
K
એકલો ફરG છે અને િન(કામ %વ'પે િવષયોને ભોગવે છે . (૫૪૨)
G ખ
ૂ K, Vારક
G િવ9ાન, VારG ક મહારાUના ઠાઠવાળો, Vારક
G
એ ./4ાની Vારક

ં , Vારક
G શાત
G અજગર Wવા આચારવાળો, Vારક
G પા1 Wવો
ƒાિતવાળો
, Vારક
G અપમાન પામલો

G અUiયો રહG છે . એમ િન3ય પરમ
જણાતો, Vારક
અને Vારક
ુ થઈ ફયાK કરG છે . (૫૪૩)

આનદથી
0ખી

એ મહા3મા િનધન
હોય છે ; સહાય િવનાનો હોય છતા ં
K હોય તોપણ સદા સતોષી


મહાબળવાન હોય છે ; જમે ન5હ છતા ં િન3ય Ÿત
રહG છે અને પોતે અ’ય
હોયે હોય છતા ં સૌ ઉપર સમાન |(ટવાળો હોય છે . (૫૪૪)
સવથી
K (ઠ
ં કરતો નથી; અનક
ે Uતના ં ફળ ભોગવે છતા ં ભોકતા
એ બધા ં કામો કરG છતા ં કાઈ
( ભોગવનાર ) નથી; શરHરધારH હોય છતા ં શરHર વગરનો છે ; અને થોડH
G ઠકાણ
G
ે રહનાર
G
જ‰યામા ં રહ G છતા ં દરક
છે . (૫૪૫)
ે ં શરHરના અ ભમાન િવનાના એ ઉ‚મ ./4ાનીને િ<ય કG અિ<યનો તથા
હમશા
ુ કG અwભનો

ં સબધ
ં ં થતો જ નથી. (૫૪૬)
wભ
Vાય

ુ ં અ ભમાન હોય,
ં ં હોય અને તના
ૂ તથા 0મ

G
ે પર Zપણા2
Wને %ળ
દહનો
સબધ
ું

ુ -$ઃખ
ુ કG અwભ
ુ જણાય છે ; પણ Wના ં દહબધન
G ં
એને જ 0ખ
અને wભ
નાશ પાsયા ં

ુ કG અwભ
ુ ફળ
ે wભ
હોય, અને W સદા આ3મા'પે f%થિત કરતો હોય એવા િનન
શાથી જણાય ? (૫૪૭)



ૂ K ે પણ
વ%%વ'પ
ન5હ સમFને Wમ માણસો ƒાિતથી
જ રાZએ
0યન
ુ ન5હ ગળલા




ે ./4ાનીઓમા ં (ઠ
ે _'ષ
G
ગળલો
કહG છે ; તમ
દહા5દના
બધનથી 
gત
જ થયો

G
હોય, તોપણ તના
મા1 આભાસ'પ શરHરને જોવાથી અ4ાનીઓ એને દહધારH
ુ છે . (૫૪૮ ((૫૪૯)
Wવો Jએ

ે ./4ાની પણ પોતાના શરHર
Wમ સાપ કાચળH
ઉતારHને અલગ રહG છે , તમ

ં -મમતા તFને તથી
ે અલગ રહG છે . મા1 ત2
ે ુ ં શરHર <ાણવા*થી
ઉપરની અહતા
ું
ું જણાય છે . (૫૫૦)
ે લગાર હરફર
આમતમ
G
ે લઈ Uય છે , એમ તે 4ાનીના
Wમ પાણીનો <વાહ લાકડાને ­ચે-નીચે ઠકાણ
ે G ભોગો તરફ લઈ Uય છે . (૫૫૧)
શરHરને દ¶ વ જ વખતસર ખા`-ુ પી` ું વગર



ે તે _'ષ

ઉપરના અહભાવથી 
gત
થયલો
<ાર¤ધકમથી
વાસનાઓથી
K ક’પાયલી



ે ભોગો ભોગવે છે ; છતા ં એ િસ; _'ષ
સસારH
_'ષની
Wમ અનક
ચાકડાના

ે G પોતે િવતકK વગરનો થઈ સાdીની પઠ
ે G પચાપ
ૂ 
ળની
પઠ
આ લોકમા ં રહG છે .
(૫૫૨)


એ ./4ાની, આ3માનદના
ઘાટા રસ2 ુ ં પાન કરવાથી Uણે અિત મદ*gત
ચ‚વાળો હોય એવો બની સાdીના Wવા ં લdણોમા ં રહH –5|યોને િવષયોમા ં
ે જ િવષયોથી તમન

ે રોકતો નથી. વળH તે પોતાના કમના
જોડતો નથી; તમ
K ં ફળ

તરફ તો લશમા1
પણ જોતો જ નથી. (૫૫૩)
ુ િવચાર છોડH દઈ W મા1 આ3મા'પે જ રહG છે ,
જણાતી અને ન5હ જણાતી વ%નો
ે છે ; અને તે સાdા ્ િશવ પોતે જ છે . (૫૫૪)
એ ./4ાનીઓમા ં (ઠ

ૂ ં
એવો ઉ‚મ ./4ાની Fવતા ં જ સદા gત
છે ; એણે પોતાના ં બધા ં કામ _રા
કયા= છે ; અને શરHર નાશ પાsયા પછH પણ એ ./'પે જ થઈને અ9ૈત ./મા ં
મળH Uય છે . (૫૫૫)
ે પહય
G હોય કG ન પહય
G હોય તોપણ મા1 માણસ જ છે , તે જ ે(ઠ
Wમ નટ વશ
./4ાની પણ ઉપાિધવાળો હોય કG ન હોય તોપણ સદા ./ જ છે , બીજો કોઈ
નથી. (૫૫૬)

ં ં

G ં પાદડાની
ે G ગમે 3યા ં પડG
./'પ થયલા
યોગી2 ુ ં શરHર ઝાડના ં ખરH પડલા
પઠ

ે ે પરવા નથી; કારણ કG એ શરHર તો અગાઉથી જ ચતન'પ

તની
તન
અf‰નમા ં
ે ું હોય છે . (૫૫૭)
બળŒ
ં રસ'પે જ રહતા
ે ં _ણ
ૂ K અને અ9ૈત આનદ
G એ મહા3માને
આ3મા'પ ./મા ં હમશા
ં અને મળ1ના

G
ચામડH, માસ
િપYડા W` ું આ શરHર છોડવા માટG યો‰ય દશકાળની
રાહ જોવાની જ'ર નથી. (૫૫૮)
ં €ટH Uય, એ જ મોd છે ; શરHર કG દડ
ં કારણ કG Nદયની અ4ાન'પી ગાઠ

કમડળનો
3યાગ એ મોd નથી. (૫૫૯)
ં ,ં મ5દરમા

ં કG ચૌટામા ં પડG તથી
ે ઝાડને કયો લાભ કG
ઝાડ2 ુ ં પાન નદHમા,ં નાળામા

2કસાન
છે ? (૫૬૦)
ે Fવના ં દહ
G , –5|યો, <ાણ અને
Wમ ઝાડના ં પાન, ±લ અને ફળ ખરH પડG છે , તમ
ુ વગરનો

ે G નાશ થાય છે ; પણ સદા આનદ'પ
G નાશ
pS;
આ3માનો પોતાનો Vારય
ે G નાશ ન5હ પામલો
ે જ રહG છે . (૫૬૧)
થતો જ નથી. એ તો ઝાડની પઠ
ું લdણ છે ; એમ કહHને

આ3મા 4ાન'પ છે , એ જ એ2 ુ ં અિવનાશીપa ું 0ચવ
ુ જ નાશ જણાવે છે . (૫૬૨)
4ાનીઓ ઉપાિધવાળH વ%નો
ે જણાવે છે કG, િવકારવાળા
‘ અરG ! આ આ3મા અિવનાશી છે ’ આમ કહHને વદ
પદાથ નાશ પામે છે તોપણ આ3મા ( અિવકારH હોવાથી ) નાશ પામતો નથી.
(૫૬૩)
ે G બળH Uય તો તની

Wમ પŽથર, ઝાડ, ઘાસ, અનાજ, સાદડH અને કપડા ં વગર
ે દહ
G , –5|ય, <ાણ અને મન વગર
ે G દરક
G |Mય
માટH ( રાખ ) જ થાય છે ; તમ
પદાથ, 4ાન'પી અf‰નથી બાળHને પરમા3મા'પ જ બની Uય છે . (૫૬૪)
ૂ K <કાશ થતા ં એનાથી ઊલટા %વભાવ2 ુ ં ¬ધા'ં એમા ં જ લય પામે છે
Wમ 0યનો

ે ( 4ાન થયા પછH ) આ આQ ું
( Uણે એમા ં }બી
ગ* ું હોય એમ લાગે છે ), તમ
|Mય જગત ./મા ં જ લય પામે છે -તે
%વ'પ જણાઈ અ|Mય થાય છે . (૫૬૫)
G ું આકાશ મોટા આકાશ'પ જ થઈ Uય છે , તમ

Wમ ઘડો ±ટH જતા ં એમા ં રહŒ

ે _'ષ
ે ે જ ./'પ થઈ Uય
શરHર'પ ઊપાિધનો નાશ થતા ં ./વ‚ા
પોતાની મળ
છે . (૫૬૬)


ૂ , તલમા
ં નાખŒ
ં નાખŒ
ે ું $ધ

ે ું તલ
ે અને પાણીમા ં નાખŒ
ે ું પાણી મળHને
Wમ $ધમા
ે ./4ાની મહા3મા આ3મામા ં મળHને એક'પ થઈ Uય છે .
એક થઈ Uય છે , તમ
(૫૬૭)
G
G ક¶ વ’ય – િવદહfgત
G ુ
G
એમ કવળ
અખડં ./'પે જ થ` ું એ ‘ િવદહ
– દહ3યાગ


ં પાછો આવતો
પછHની fgત
’ છે એ રHતે ./પણાને પામીને યોગી ફરH સસારમા
નથી. (૫૬૮)
‘ ./ અને આ3મા એક જ છે ’ એવા 4ાન'પ અf‰નથી અિવˆા આ5દના કારણે
ઊપWલી શરHર'પ ઉપાિધ Wની બળH ગઈ હોય છે એવો ./4ાની ./'પ જ
ં હોય ? (૫૬૯)
ે એ ./નો જBમ Vાથી
થયો હોય છે ; તથી


ે ં બધન
માયાથી ક’પાયલા
અને મોd ખરH રHતે આ3મામા ં છે જ ન5હ – Wમ 5£યા
ું અને ન5હ દખા`
ું છે જ ન5હ. (૫૭૦)
G
G
વગરના દોરડામા ં ( ƒમથી ) સાપ2 ુ ં દખા`
ુ ી આવરણશfgત હોય 3યા ં 0ધી
ુ સસાર2
ુ ં બધન


eયા ં 0ધ
છે એને eયારG એ શfgત
4ાનથી નાશ પામે 3યારG મોd થાય છે , એમ કહH શકાય; પણ ./ને તો કોઈ

આવરણ ( ઢાકનાર
) છે જ ન5હ; કારણ કG ./ િસવાય બીF કોઈ વ% ુ જ નથી



તથી
./, કોઈ બીF વ%થી
ઢકાઈ
જ ું નથી; છતા ં તેને આવરણ છે એમ
ે ુ ં અ9ૈતપa ું સા બત થ ું નથી; અને વદ

માનીએ તો ‘ ./ એક જ છે ’ એમ ત2
તો 9ૈત વ% ુ સહન કરતો જ નથી, અથા
K ્ ./ િસવાય બીF કોઈ વ% ુ જ નથી
ે કહG છે . (૫૭૧)
એમ વદ

ુ છે ; તન
ુ ં ખોટા

ે ે અ4ાનીઓ આ3મા'પ વ%મા
બધન
અને મોd એ pS;ના
જ Xણ
ં G છે , છતા ં અણસમJુ લોકો
જ ક’પી લે છે . – Wમ વાદળા ં આપણી જ નજરને ઢાક


G ું છે ; કારણ કG ) ./
ૂ K ઢકાઈ
માને છે કG, ‘ 0ય
ગયો. ’ ( પણ એ` ું માન` ું ›લભરŒ
ં , ચૈતBય'પ, એક અિવનાશી છે . (૫૭૨)
તો અ9ૈત, અસગ
ુ ં ‘ તે છે અને નથી ’ એ` ું W સમUય છે , તે pS;ના

ુ છે , િન3ય
કોઈ વ%મા
જ Xણ
ુ નથી. (૫૭૩)
વ% ુ ( આ3મા ) ના Xણ
ં અને મોd એ બન
ં ે માયાથી જ ક’પાય છે , ( પણ ) આ3મામા ં છે જ ન5હ;
માટG બધ
ં , િનમળ 

કારણ કG આકાશની Wમ અવયવ વગરના, 5£યાવગરના, શાત
K , િનલપ
ં થાય ? (૫૭૪)
અને એક જ પરમ ત3વમા ં એની ક’પના Vાથી

ું

માટG ખરH વાત તો એ જ છે કG કોઈ ચીજનો નાશ કG ઉ3પિ‚ નથી, કોઈ બધા


નથી કG કોઈ સાધક નથી, કોઈ fgતની
ઈmછાવા°ં નથી કG કોઈ gત
નથી.
(૫૭૫)


( હ G વ3સ ! ) તને ક લ*ગના
દોષ વગરનો િવષયોની ઈmછાર5હત pS;વાળો
અને

ુ Wવો માનીને મ† દરG ક ઉપિનષદોના 
fgતની
ઈmછાવાળો Uણી પોતાના _1

ં ) 'પ આ અિત XŸત

રહ%ય ( િસ;ાત
4ાન આW તને વારવાર
બતા-* ું છે .
(૫૭૬)
િશ(યની િવદાય
ુ G
ુ G
ં એ વચન સાભળH
ં 
ી X'દવના
િશ(યે ી X'દવના
ચરણોમા ં િવનયથી <ણામ






કયાK; અને સસારના
બધનમાથી
€ટH તમની
આ4ા મળવી
3યાથી
તે ચા’યો
ગયો. (૫૭૭)

ુ G પણ હમશા

ં મ‰ન મનવાળા
ે ં એમ સ ્ – ચ ્ – આનદના
સ|મા
અને X'દવ

ે પિવ1 કરતા ફરવા લા‰યા. (૫૭૮)
થઈ આખી _Žવીન
ુ ુ ુ

ે ‹ઓન
ે સહલાઈથી
G
એમ X'ુ અને િશ(યના સવાદ'પ
4ાન થવા માટG
આ3મ4ાન જણા-* ું છે . (૫૭૯)

વદોgત
કમ કરવાથી Wમના ચ‚ના બધા દોષ

ં ચ‚વાળા હોય, વદના

0ખથી
અટVા હોય, શાત



મોdને ઈmછતા હોય, તવા
સયમી
મ2(યો

(૫૮૦)

ૂ થયા હોય, Wઓ સસારના


$ર
ં રસ લતા
G
ે હોય અને
ઉપદશમા
G
ે %વીકારો.
5હતકારક ઉપદશન


સસાર'પી
માગમા
K ં ( આ“યાD3મક, આિધભૌિતક અને આિધદ¶ િવક એ 1ણ )
ૂ K ં 5કરણોથી ઊપજતા દાહની પીડાથી ગભરાઈને થાકને લીધે
તાપ'પી 0યના
ં ) પાણીની ઈmછાથી ભટકતા ં માણસો
G
િનÆળ ( 4ાન'પ જળ િવનાના <દશમા

ં આનદ
ં દનાર
G
માટG અ9ૈત ./'પી અ3યત
, અિત નFકમા ં અતનો
સ|ુ
ૃ છે . (૫૮૧)

ં આપનારH વાણી સવ3k(ટ
બતાવતી ીસકરાચાયની
K આ પરમ શાિત

ં પ5ર”ાજકાચાયK ીગોિવYદ ભગવાનના િશ(ય ીમતશકરાચાય
ં 
ીમ ્ પરમહસ
K
ે ું ‘િવવકડામ ણ


ભગવાને રચŒ
’ સમાŸત.


* િન5દ“યાસન ( આ3મભાવનાને ચ‚મા ં વારવાર
f%થર કરવી તે ) લાખગa ું
ઉ‚મ છે ; અને એનાથી પણ િનિવªક’પ (કોઈ પણ Uતના િવચાર િવનાની)


ઉ‚મ છે . ઉપરિત ( િવષયોથી અટક` ું તે ) W યોગી
સમાિધ અનતગણી

પર./મા ં ચ‚ને લગાડH દઈ િવકાર તથા કમથી ર5હત થઈને સદા આનદ
ુ ે છે , એ ‘ f%થત<4 ’ કહવાય
G
ે ./ અને આ3માના
છે . સારH રHતે Uણલા
અ2ભવ

ે `િ‚ન
ે‘
એકપણાને સમજનારH, તકK-િવતકK વગરની અને મા1 ચૈતBય'પ બનલી
G
G
<4ા ’ કહવાય
છે ; અને Wનામા ં એ <4ા સવકાળ
K ે રહH હોય, એ f%થત<4 કહવાય
છે .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful