You are on page 1of 265

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

1.

«¬√ ˘ Ó≥ÁÌ≈◊≈ ‘∆ «’‘≈ ‹≈‰≈ ⁄≈‘∆Á≈ ‘À «’ «¬È∑ª «Úº⁄Ø∫ «’√∂ Ú∆ ÓºÂ
Á∂ Ï≈È∆ È∂ ¡≈͉∂ ¡È∞ÌÚ («Ú⁄≈Ë≈≈) ˘ È≈ ª ¡≈Í ‘∆ ’ÒÓÏøÁ ’∆Â≈
¡Â∂ È≈ ‘∆ ¡≈͉∂ ‹∆ÚÈ ’≈Ò ÁΩ≈È ¡≈͉∂ «’√∂ ¿∞Â≈«Ë’≈∆ (ÍÀØ’≈)
Í≈√Ø∫ ’Ú≈«¬¡≈Õ «¬È∑ª Á∆ ’«Ê «Ú⁄≈Ë≈≈ ˘ «¬È∑ª Á∂ ¡’≈Ò ⁄Ò≈‰∂ Á∂
„∂ √Ó∂∫ «Íº¤Ø∫ «¬È∑ª Á∂ ÍÀØ’≈ª È∂ ¡≈ÍØ-¡≈͉∂ ¡≥Á≈˜ ¡È∞√≈ ’ÒÓÏøÁ
’∆Â≈, «‹√ «Úº⁄ Âºπ‡∆¡ª «‘‰ Á∆ √øÌ≈ÚÈ≈ ÂØ∫ «¬È’≈ È‘∆∫ ’∆Â≈ ‹≈
√’Á≈Õ «¬È∑ª ’≈Ȫ ’ ’∂ ‘∆ ¡«‘Ó «Ú«Ù¡ª Ï≈∂ ‹Ø Ú∆ ‹≈‰’≈∆ «¬È∑ª Ӻª
Á∂ ÍÀØ’≈ª ÚºÒØ∫ ¡≈ÍØñ¡≈͉∂ Ӻ Á∆ «Ú⁄≈Ë≈’ Óπ’ºÁ√ «’Â≈Ï (’∞≈Èñ
Ù∆¯, ¡≥‹∆Ò, ÂΩ∂Â, ˜Ï» ¡≈«Á) «Úº⁄ Á‹ ’∆Â∆ ◊¬∆ √∆, ¿∞√ «Úº⁄ «¬È∑ª
Ӻª ˘ √Ó∂∫-√Ó∂∫ «√ ‘ج∆ «Ú«◊¡≈È’ ıØ‹ Á∆ ΩÙÈ∆ ÓπÂ≈«Ï’ ’∞ºfi ¡«‘Ó √Ø˪
Ú∆ ’È∆¡ª ͬ∆¡ª ‘ÈÕ ¿∞Á≈‘‰ Á∂ ÂΩ ”Â∂ «¬√Ò≈Ó-Ӻ ’«‘≥Á≈ ‘À «’
√≈∆ «√ÃÙ‡∆ «Úº⁄ ’∂ÚÒ 7 ¡≈’≈Ù ¡Â∂ 7 Í≈Â≈Ò ‘∆ ‘ÈÕ «¬√≈¬∆-ÓºÂ
¡È∞√≈ ËÂ∆ ⁄͇∆ ‘À (¡≥‚≈’≈ ◊ØÒ È‘∆∫) ¡Â∂ ºÏ È∂ 6 «ÁȪ «Úº⁄ ÁπÈ∆¡ª
˘ √≈«‹¡≈ ¡Â∂ Ê’≈Ú‡ Á» ’È Ò¬∆ √ÂÚ∂∫ «ÁÈ (¡ÀÂÚ≈ ˘) ¤∞º‡∆ ’ ’∂
¡≈Ó ’∆Â≈; ÏπºË-Ӻ È∂ È∂’ ’øÓª ˘ ‘∆ «ÈÚ≈‰ ÍÃ≈ÍÂ∆ Á≈ √≈ËÈ Ó≥«È¡≈;
‹ÀÈ-Ӻ (√∂ÚÛ∂) È∂ ’Óñ«¯Ò≈√¯∆ Á≈ Óπ’øÓÒ ÂΩ ”Â∂ «Â¡≈ˆ ’ ’∂ ’ج∆
Ú∆ ’Ó È≈ ’È Á∆ «Ú⁄≈Ë≈≈ ˘ Óπ’Â∆ Á≈ √≈ËÈ Á√≈«¬¡≈; «¬«Â¡≈«ÁÕ

Í≥ÁÚ∆∫ √Á∆ Á∂ Ë≈«Ó’ ¡Â∂ √Ó≈«‹’ ‘≈Ò≈Â
Í≥ÁÚ∆∫ √Á∆ Á∂ «Í¤Ò∂ ͺ÷ «Úº⁄, ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ÍÃ◊‡ ‘؉ Á∂
√Ó∂∫ º’, √ø√≈ «Úº⁄ ‹ÀÈ-ÓºÂ, ϺπË-ÓºÂ, Ô‘»Á∆-ÓºÂ, ¬∆√≈¬∆-ÓºÂ, «¬√Ò≈ÓÓºÂ, ‹Ø◊ñӺ ¡≈«Á ’¬∆ Ӻ ÍÃ⁄ºÒ ‘Ø ⁄πº’∂ √ÈÕ «¬‘ √≈∂ ‘∆ Ӻ ÓÈ∞º÷Â≈ Á∂
«’√∂ È≈ «’√∂ Ú◊ Á∆ ÌÒ≈¬∆ ˘ ‘∆ Óπº÷ º÷ ’∂ ‘Ø∫Á «Úº⁄ ¡≈¬∂ √ÈÕ √Óπº⁄∆
ÓÈ∞º÷Â≈ Á∆ ÌÒ≈¬∆ Á≈ «ÈÙ≈È≈ «¬È∑ª «Úº⁄Ø∫ «’√∂ Ú∆ Ӻ Á≈ ’∂∫Á∆ ¿∞Á∂Ù È‘∆∫
√∆Õ ¿∞Á≈‘‰ Á∂ ÂΩ ”Â∂ ¬∆√≈¬∆-Ӻ Á∂ ÍÃ⁄≈ Á≈ «¬‘ ’∂∫Á∆ «Ï≥Á» √∆ «’ ‹Ø
Ú∆ ÓÈ∞º÷ ¬∆√≈ñÓ√∆‘ ¡Â∂ ¬∆√≈ Ó√∆‘ Á∆ «√º«÷¡≈ ”Â∂ ÌØ√≈ «Ò¡≈Ú∂◊≈ «√¯
¿∞√∂ Á≈ ‘∆ ‹∆ÚÈ √¯Ò ‘ØÚ∂◊≈; «¬√Ò≈Ó-Ӻ «¬√ ◊ºÒ ”Â∂ ˜Ø Á∂ «‘≈ √∆ «’
’∂ÚÒ ¡Â∂ ’∂ÚÒ ‘˜ Óπ‘øÓÁ ¡Â∂ ¿∞È∑ª Á∆ «√º«÷¡≈ ”Â∂ ÌØ√≈ ’È Ú≈Ò∂ ‘∆
«ÌÙ «Úº ⁄ Ú≈√≈ Í≈¿∞ ∫ ‰ Á∂ ‘º ’ Á≈ ‘Ø ‰ ◊∂ ¡Â∂ Ï≈’∆ √≈∂ ’≈¯ ‘È,
«¬«Â¡≈«ÁÕ ¡«‹‘≈ ’ ’∂ «¬È∑ª Ӻª Á∂ Ï≈È∆¡ª È∂ ’«Ê ÂΩ ”Â∂ ¡≈͉∂
¡≈Í ˘ ¡≈͉∂ ÍÀØ’≈ª ¡Â∂ ÍÓ∂Ù Á∂ Á«Ó¡≈È «¬º’ «Ú⁄ØÒ∂ Á∂ »Í «Úº⁄ Í∂Ù
’∆Â≈Õ «¬ÊØ∫ º’ «’ «¬È∑ª È∂ ¡≈ÍØ ¡≈͉∂ ÍÀØ’≈ª ˘ ÍÓ∂Ù ˘ «√¯ «¬º’Ø
«¬º’ (Úº÷∂-Úº÷∂) È≈Ó È≈Ò Ô≈Á ’È Á∆ √ı ‘Á≈«¬Â ’∆Â∆Õ ºÏ ˘ «’√∂
‘Ø È≈Ó È≈Ò Ô≈Á ’ ’∂ ¡≈Ú≈˜ Ó≈È Ú≈«Ò¡ª ˘ ’≈¯ º’ Ú∆ ’«‘ «ÁºÂ≈
«◊¡≈Õ
«¬Ê∂ «¬º’ ‘Ø ¡«‘Ó È∞’Â≈ Ú∆ √≈‚≈ «Ë¡≈È Ó≥◊Á≈ ‘ÀÕ «¬È∑ª Ӻª
Á∆¡ª Ë≈«Ó’ Íπ√Â’ª «Úº⁄ «’√∂ Á»√∂ Ӻ Á∂ Ì◊ª, Ï≈È∆¡ª ‹ª Íú̻ñ
«Í¡≈«¡ª Á∂ ºÏ∆ ’Ò≈Ó ˘ ’ج∆ ‹◊∑≈ È‘∆∫ «ÁºÂ∆ ◊¬∆ ¡Â∂ Ȫ ‘∆ «¬È∑ª
Óπ’ºÁ√ Íπ√Â’ª «Úº⁄Ø∫ «’√∂ ◊øÃÊ ˘ “ÙÏÁñ◊π»” ‘؉ Á≈ Ó≈‰ ‘∆ ÍÃ≈Í ‘Ø«¬¡≈Õ
«¬È∑ª Ӻª Á∂ Ï≈È∆¡ª Á≈ ÍÓ∂Ù, ÍÓ∂Ù Á∆ √≈‹∆ ’∞Á«Â ¡Â∂ ÏÑÓ≥‚∆
ÚÂ≈∂ Á∂ ¡‡ºÒ ºÏ∆ «ÈÔÓª Ï≈∂ Ú∆ Úº÷Ø-Úº÷≈ («’Â∂ «’Â∂ √ÚÀñ«ÚØË∆)
¡È∞ÌÚ √∆Õ «¬È∑ª Ӻª Á∂ ÍÀØ’≈ª È∂ ¡≈ÍØ ¡≈͉∂ Ӻ Á∂ Ï≈È∆ ˘ “ÍÀ◊øÏ”,
“ºÏ Á∂ «ÚÙ∂٠ͺπÂ”, “ºÏ Á∂ «ÚÙ∂Ù Á»Â”, “ºÏ Á∂ ¡ÚÂ≈” ¡≈«Á’ √«Â’≈Â
«ÚÙ∂Ù‰ Ò◊≈ ’∂ Ô≈Á ’È Á≈ «Ú≈˜ ÂØ«¡≈ ‘Ø«¬¡≈ √∆ Í «¬√ ‘’∆’ ÂØ∫
Ú∆ «¬È’≈ È‘∆∫ ’∆Â≈ ‹≈ √’Á≈ «’ ’≈Á ¡Â∂ ’≈Á Á∆ ’∞Á«Â Ï≈∂ «¬È∑ª
Ӻª Á∂ Ï≈È∆¡ª Á≈ ¡È∞ÌÚ √∆Ó ‘∆ √∆ «’¿∞∫«’ ¿∞È∑ª ÚºÒØ∫ ’«Ê ÂΩ ”Â∂
«¬È∑ª «Ú«Ù¡ª ”Â∂ «ÁºÂ∆ ‹≈‰’≈∆ ¡‹Ø’∆ «Ú«◊¡≈È’ ıØ‹ Á∆ ’√Úº‡∆ ”Â∂ Í»∆
È‘∆∫ ¿∞µÂ ‘∆Õ
1

ÍÃÌ»-ÍÃ∂Ó ‹ª ÍÓ∂Ù Á∆ “ÍÃ∂Ó≈-Ì◊Â∆” Á≈ ’∂∫Á∆ «Ï≥Á» «¬È∑ª Ӻª Á∆
«¯Ò≈√¯∆ «Úº⁄ «’Ë∂ Ú∆ «ÚÙ∂Ù ÂΩ ”Â∂ √ÍÙ‡ ’∆Â≈ Ș È‘∆∫ ÍÀ «‘≈Õ
«¬‘ Ú∆ «¬º’ ‘’∆’ ‘À «’ ‹∂ «¬È∑ª √≈∂ Ӻª ÚºÒØ∫ ÓÈ∞º÷Â≈ ˘ «ÁºÂ∆
√≈Ê’ ‹≈‰’≈∆ ˘ «¬º’ ʪ «¬’º·≈ ’ «Ò¡≈ ‹≈Ú∂ ª «¬‘ √≈∆ ‹≈‰’≈∆
«¬’ºÒ∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ÚºÒØ∫ Ïı«ÙÙ ’∆Â∆ ºÏ∆ ‹≈‰’≈∆ Á∂ «’Â∂ È∂Û∂ Â∂Û∂
Ú∆ È‘∆∫ Í‘øπ⁄Á∆Õ «¬√ √º⁄≈¬∆ Á∆ ÍπÙ‡∆ «¬È∑ª Ӻª Á∆¡ª Óπ’ºÁ√ «’Â≈Ϫ
«Ú⁄Ò∂ «◊¡≈È Á≈ ◊π» ◊øÃÊ √≈«‘Ï «Úº⁄ ¡≥«’ ºÏ∆ «◊¡≈È Á∂ Â∞ÒÈ≈ÂÓ’
¡«Ë¡ÀÈ ’È ÂØ∫, √«‘‹∂ ‘∆ ’∆Â∆ ‹≈ √’Á∆ ‘ÀÕ ¿∞Á≈‘‰ Ú‹Ø∫ ◊π» È≈È’
√≈«‘Ï Á≈ ¡≈ÒÓˆ∆∆ ¯Ò√¯≈ «¬È∑ª Ӻª ÚºÒØ∫ ¿∞µÍ Ú‰È ’∆Â∆ ‹≈‰’≈∆
Á≈ Óπ’øÓÒ ÂΩ ”Â∂ ÷≥‚È ’Á≈ ‘À ¡Â∂ ¡‹Ø’∆ «Ú«◊¡≈È’ ıØ‹ Ú∆ «¬√ Á∆
ÍπÙ‡∆ ’Á∆ ‘ÀÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ¡Â∂ ¿∞È∑ª Á∂ ¿∞Â≈«Ë’≈∆ ◊π» ‹≈«Ó¡ª È∂
ÍÃÌ»-ÍÃ∂È≈ Áπ¡≈≈ ¡È∞ÌÚ ‘ج∂ ¯Ò√¯∂ ˘ ıπÁ ’ÒÓÏøÁ ’∆Â≈ ¡Â∂ ¡≈͉∆
«È◊≈È∆ «Úº⁄ ◊π» ◊øÃÊ √≈«‘Ï ¡≥Á Á‹ ’Ú≈«¬¡≈Õ Á»‹∂ Ӻª Á∂ ÍÀØ’≈ª
Á∂ ÍÚ≈ª «Úº⁄ ‹ÈÓ∂ Ì◊ª, ¯’∆ª Á∂, ◊πÓ«Â ¯Ò√¯∂ È≈Ò Ó∂Ò ÷ªÁ∂,
«Ú⁄≈ª ˘ Ú∆ ◊π» ◊øÃÊ √≈«‘Ï «Úº⁄ Ï≈Ï Á≈ √Ê≈È Á∂ ’∂ «ÈÚ≈«‹¡≈Õ
2

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

¡≈͉∂ ¡≈Í ˘ ÓÈ∞º÷Â≈ ¡Â∂ ºÏ «Ú⁄’≈ «Ú⁄ØÒ∂ Á∂ ÂΩ ”Â∂ È‘∆∫ Í∂Ù ’∆Â≈
¡Â∂ È≈ ‘∆ ¡≈͉∆ Í»‹≈ ’Ú≈¬∆Õ «ÚÙÚ Ì «Úº⁄ ’∂ÚÒ ¡Â∂ ’∂ÚÒ ◊π» ◊øÃÊ
√≈«‘Ï ‹∆ ˘ ‘∆ “ÙÏÁñ◊π»” ‘؉ Á≈ Ó≈‰ ÍÃ≈Í ‘ÀÕ

‘∆¡ªÕ ¡÷ΩÂ∆ Ë≈«Ó’ ¡≈◊» (Íπ‹≈∆ ÙÃ∂‰∆, : ÏÃ≈‘Ó‰, ÓπºÒª, ¡º‹ Á∂ ◊øÃÊ∆¡ª
˘ Ú∆ Ù≈«ÓÒ ’ ’∂), ≈‹∂ ¡Â∂ ¡«‘Ò’≈, «¬º’ Ú≈«„¿∞∫ √≈∂ Á∂ √≈∂ ‘∆ ÍË≈
ÍÃÂ∆ ¡Í‰∆¡ª «‹Ó∂∫Ú≈∆¡ª ˘ ÌπÒ≈ ’∂ ¡≈ÍØ ¡≈͉∆ ıπÁ◊˜∆ ’≈È, ÓÈ∞º÷∆
√Ó≈‹ Á≈ √«Â¡≈È≈√ ’È Òº◊∂ ͬ∂ √ÈÕ Í‹≈ Ú∆ «◊¡≈È-«Ú‘»‰∆ ‘؉ ’
’∂ ¡‰÷ ¡Â∂ ˆÀ Á≈ ‹˜Ï≈ ◊π¡≈ ⁄πº’∆ √∆ ¡Â∂ ‘ ÍÃ’≈ Á∂ ˜πÒÓ ¡Â∂
˺’∂Ù≈‘∆ ˘ ¡≈͉∆ «’√Ó Á≈ Ì≈◊ √Ófi ’∂ ÏÁ≈Ù ’∆ ‹≈ ‘∆ √∆Õ
¡«‹‘≈ ÚÂ≈≈ ’¬∆ √Á∆¡ª ÂØ∫ ÚÂÁ≈ ¡≈ «‘≈ √∆Õ ÓÈ∞º÷∆ ‘º’ª Á∂ «ÚØË∆
ıπÁˆ˜ ‡Ø«Ò¡ª È∂ («√º÷ Ì∂÷ ”⁄ ¡º‹ Á∂ ‚∂∂Á≈ª Ï≈«Ï¡ª Úª◊) √Ó≈‹ ˘
ËÓ Á∂ Ȫ ”Â∂ Úø‚∆¡ª Í≈ ’∂ Ò∆Ø Ò∆ ’∆Â≈ ‘Ø«¬¡≈ √∆Õ

«¬Ê∂ «¬º’ «ÁÒ⁄√Í «¬«Â‘≈√’ ÿ‡È≈ Á≈ «˜’ ’È≈ ˜»∆ Ò◊Á≈
‘ÀÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ ¡Ï Á∂Ùª Á∆ ÍÃ⁄≈ Î∂∆ ÁΩ≈È «¬√Ò≈Ó-Ӻ Á∂
Ë≈Ó’ ¡≈◊»¡ª È≈Ò ¿∞È∑ª Á∆ «Ú⁄≈ ◊ØÙ‡∆ ‘ج∆Õ ¿∞È∑ª È∂ ◊π» √≈«‘Ï ˘
√π¡≈Ò ’∆Â≈ «’ ‘˜ Óπ‘øÓÁ √≈«‘Ï È∂ «’‘≈ √∆ «’ √≈∆ «√ÃÙ‡∆ «Úº⁄ ’∂ÚÒ
7 ¡≈’≈Ù ¡Â∂ 7 Í≈Â≈Ò ‘∆ ‘È Í Â∞√∆∫ ’«‘ ‘∂ ‘Ø «’ Òº÷ª ‘∆ (¡‰«◊‰Â
‘∆) Í≈Â≈Ò ¡Â∂ ¡≈’≈Ù ‘È; ’∆ ‘˜ √≈«‘Ï ˆÒ ÏØÒÁ∂ √È ‹ª Â∞√∆∫
ˆÒ ÏØÒÁ∂ ‘Ø? ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á≈ ¿∞µÂ √∆ «’ ‘˜ √≈«‘Ï √º⁄ ’«‘≥Á∂
√È ¡Â∂ ¡√∆∫ Ú∆ √º⁄ ‘∆ ’«‘≥Á∂ ‘ªÕ «¬‘ ¡⁄º‹ ¿∞µÂ √π‰ ’∂ ¿∞‘ ÏÛ∂ ‘À≈È
‘ج∂ ¡Â∂ Íπº¤‰ Òº◊∂ «’ √≈˘ Â∞‘≈‚∂ ¿∞µÂ Á∆ Í»∆ √Ófi È‘∆∫ ¡≈¬∆, ‹≈ ‘Ø
√ͺه ’ ’∂ Áº√ØÕ √«Â◊π» ‹∆ È∂ «’‘≈ «’, ‘∂ Ì≈¬∆! ‘˜ Óπ‘øÓÁ √≈«‘Ï Á∂
¡È∞ÌÚ «Ú⁄ 7 Í≈Â≈Ò ¡Â∂ 7 ¡≈’≈Ù ¡≈¬∂ ª ¿∞È∑ª È∂ Áº√ «ÁºÂ≈ «’ «¬È∑ª
Á∆ √≈∆ «◊‰Â∆ «√¯ 14 (7+≤7=14) ‘ÀÕ √≈˘ ÍÓ∂Ù È∂ «¬È∑ª Á∆ Òº÷Â≈
Ï∂«◊‰Â (Òº÷ª ‘∆) ’Ú≈ «ÁÂ∆ ‘À, «¬√ ’ ’∂ ¡√∆∫ ’«‘ ‘∂ ‘ª «¬È∑ª Á∆
«◊‰Â∆ ’∆Â∆ ‘∆ È‘∆∫ ‹≈ √’Á∆Õ √Ø, Óπ‘øÓÁ √≈«‘Ï Ú∆ √º⁄ ’«‘≥Á∂ √È ¡Â∂
¡√∆∫ Ú∆ √º⁄ ‘∆ ’«‘ ‘∂ ‘ªÕ
«¬ºÊ∂ «¬º’ ‘Ø ¡«‘Ó È∞’Â≈ √≈‚≈ «Ë¡≈È Ó≥◊Á≈ ‘ÀÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï
¿∞√ Ú’Â Á∂ ÍÃ⁄ºÒ Ӻª Á∆ Â˜ ”Â∂ «¬º’ ‘Ø Ӻ ⁄Ò≈¿∞‰ Ò¬∆ È‘∆∫ ¡≈¬∂Õ
¿∞È∑ª ˘ ÍÓ∂Ù ÚºÒØ∫ «¬º’ «ÈÚ∂’Ò≈, «ÈÓÒ, «È≈Ò≈, √≈∆ ÓÈ∞º÷Â≈ Á∂ Ó≈ÈÚ∆
‘º’ª Á∆ ≈÷∆ Á≈ ˜≈ÓÈ, ÓÈ∞º÷Â≈ Á∆ ‘ ͺ÷ ÂØ∫ Ï≈ÏÂ≈ ”Â∂ ¡Ë≈Â, «¬È√≈¯
¡Â∂ √Ï Á∂ ÌÒ∂ Á≈ Ó≈◊ ÁÙÈ ’Á≈ ‘Ø«¬¡≈ «¬º’ «ÚÙÚñ«Ú¡≈Í’,
√Á∆Ú’≈Ò∆, «ÚÙ≈Ò ÍÃØ◊≈Ó ÍÃ≈Í ‘Ø«¬¡≈ √∆, «‹√ Á≈ «˜’ ◊π» ◊øÃÊ √≈«‘Ï
«Úº⁄ ¡≥«’ Ëπ ’∆ Ï≈‰∆ «Úº⁄ «Ú√Ê≈ Í»Ú’ ’∆Â≈ ‘Ø«¬¡≈ «ÓÒÁ≈ ‘ÀÕ

ËÓπ Í≥÷ ’« ¿∞‚«¡≈
Í≥ÁÚ∆∫ √Á∆ Á∂ ¿∞È∑ª «Í¤Ò∂ Á‘≈«’¡ª √Ó∂∫ ÁπÈ∆¡ª ¡≥Á ⁄≈ñ⁄πÎ∂∂
¡«◊¡≈ÈÂ≈ ’≈È (¡º‹’Ò Á∂ Ï‘πÂ∂ «√º÷ª, «√º÷∆ Ì∂÷ «Úº⁄ ‚∂∂Á≈ª, È’Ò∆
√øÂñÏ≈«Ï¡ª ¡Â∂ ¡÷ΩÂ∆ ‹Ê∂Á≈ª Úª◊), ’±Û Á≈ ‘∆ ÏØÒ Ï≈Ò≈ √∆Õ Ë≈«Ó’,
√Ó≈«‹’, ≈‹È∆Â’ ¡Â∂ √«Ì¡≈⁄≈’ ͺË ”Â∂ ÈÀ«Â’ ’Áª ’∆Óª «¬√
’±Û Á∆ Óº«√¡≈ Á∆ ÿπºÍ-‘È∑∂∆ ≈ «Úº⁄ «’Ë∂ Ì≈«Ò¡ª Ú∆ È‘∆∫ √È ÒºÌ
3

«¬√ √Óπº⁄∆ √Ó≈«‹’ ‘≈Ò Á≈ «˜’ ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï «Úº⁄ «¬≥‹ ’∆Â≈
«ÓÒÁ≈ ‘À ñ
≈‹∂ √∆‘ Óπ’ÁÓ ’∞Â∂®
‹≈«¬ ‹◊≈«¬«È∑ ÏÀ·∂ √πÂ∂®
⁄≈’ È‘Á≈ Í≈«¬«È∑ ÿ≈¿∞®
Â∞ «ÍÂ∞ ’∞«Â‘Ø ⁄«‡ ‹≈‘π®
«‹ÊÀ ‹∆¡ª ‘Ø√∆ √≈®
È’∆∫ Úº„∆∫ Ò≈«¬ÂÏ≈® (Ó: 1, 1288)
Ì≈Ú : (“È≈Ó” ÂØ∫ √º÷‰∆ «Ú«Á¡≈ Á≈ ‘≈Ò Âº’Ø), ≈‹∂ (Ó≈ÈØ∫) Ù∂ ‘È,
(¿∞È∑ª Á∂ ÍÛ∑∂ ‘ج∂) ¡«‘Ò’≈ (Ó≈ÈØ∫) ’∞ºÂ∂ ‘È, ÏÀ·∂ñ√πºÂ∂ (Ú∂Ò∂ñ’∞Ú∂Ò∂) Ïø«Á¡ª ˘
‹≈ ‹◊ªÁ∂ ‘È (Ì≈Ú Âø◊ñÍÃ∂Ù≈È ’Á∂ ‘È)Õ «¬‘ ¡«‘Ò’≈ (Ó≈ÈØ∫ Ù∂ª
Á∆¡ª) È‘πøÁª ‘È, ‹Ø (ÒØ’ª Á≈) ÿ≈ ’Á∆¡ª ‘È, (≈‹∂ñÙ∆∫‘ «¬È∑ª
Óπ’ºÁÓ) ’∞º«Â¡ª ≈‘∆∫ (ÒØ’ª Á≈) Ò‘» Í∆∫Á∂ ‘ÈÕ
Í «‹Ê∂ ‹∆Úª Á∆ (’‰∆ Á∆) Í÷ ‘πøÁ∆ ‘À, ˙Ê∂ ¡‹∂‘∂ (ÍÛ∑∂ ‘ج∂ ÏøÁ∂)
Ï∂ñ«¬ÂÏ≈∂ Ⱥ’ñÚº„∂ (√Ófi∂ ‹ªÁ∂) ‘ÈÕ
’«Ò ’≈Â∆ ≈‹∂ ’≈√≈¬∆, ËÓπ Í≥÷ ’« ¿∞‚«¡≈®
’±Û∞ ¡Ó≈Ú√, √⁄π ⁄øÁzÓ≈, Á∆√À È≈‘∆ ’‘ ⁄«Û¡≈®
‘¿∞ Ì≈«Ò «Ú’øπÈ∆ ‘ج∆® ¡≈Ë∂À ≈‘π È ’ج∆®
«Ú«⁄ ‘¿∞ÓÀ ’« Áπ÷π ج∆®
’‘π È≈È’ «’«È «Ï«Ë ◊«Â ‘ج∆® 1® (Ó: 1, 145)
¡Ê : «¬‘ ÿØ ’Ò‹π◊∆ √πÌ≈¿∞ (Ó≈ÈØ∫) ¤∞∆ ‘À («‹√ Á∂ ’≈È) ≈‹∂
˜≈ÒÓ ‘Ø ‘∂ ‘È, («¬√ Ú≈√Â∂) ËÓ ÷≥Ì Ò≈ ’∂ ¿∞µ‚ «◊¡≈ ‘ÀÕ ’±Û (Ó≈ÈØ∫)
4

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Óº«√¡≈ Á∆ ≈ ‘À, («¬√ «Úº⁄) √º⁄ñ»Í ⁄øÁzÓ≈ «’Â∂ ⁄«Û∑¡≈ «Á√Á≈ È‘∆∫ ‘ÀÕ
ÓÀ∫ «¬√ ⁄øÁzÓ≈ ˘ ÒºÌ ÒºÌ ’∂ «Ú¡≈’∞Ò ‘Ø ◊¬∆ ‘ª, ‘È∑∂∂ «Úº⁄ ’ج∆ ≈‘ «Á√Á≈
È‘∆∫Õ

2.
◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ÚºÒØ∫ ÍÃ◊‡ ‘ج∂
¡≈ÒÓ◊∆∆ ¯Ò√¯∂ Á∂ «√˪Â

(«¬√ ¡«◊¡≈ÈÂ≈ Á∂ ‘È∂∑∂) «Úº⁄ («√ÃÙ‡∆) ‘¿∞ÓÀ Á∂ ’≈È Áπ÷∆ ‘Ø ‘∆
‘À; ‘∂ È≈È’! «’Ú∂∫ «¬√ ÂØ∫ ıÒ≈√∆ ‘ØÚ∂?
«¬√ ¡«Â «Ì¡≈È’ ÓÈ∞º÷∆ √Óº«√¡≈ Á≈ ‘ºÒ ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï ‹∆ «¬≥‹
Áº√ ‘∂ ‘È ñ
’«Ò ’∆«Â Í◊‡π ⁄≈ȉ∞ √ø√≈«®
◊πÓ«÷ ’ج∆ ¿∞ÂÀ Í≈«®
«‹√ ÈØ ÈÁ« ’∂ «Â√π Á∂ÚÀ®
È≈È’ ◊πÓπ«÷ ÂÈ∞ √Ø Ò∂ÚÀ® (Ó: 3, 145)
¡Ê : «¬√ ’Ò‹π◊∆ √πÌ≈Ú (ñ»Í ‘È∑∂∂ ˘ Á» ’È) Ò¬∆ (ÍÃÌ» Á∆)
«√¯«Âñ√≈Ò≈‘ (√ÓºÊ) ‘À, («¬‘ «√¯«Âñ√≈Ò≈‘) ‹◊ «Úº⁄ ¿∞µÿ≈ ⁄≈ȉ ‘À,
(Í) ’ج∆ («ÚÒ≈) ‹Ø ÙÏÁñ◊π» Á∂ ¿∞ÍÁ∂Ùª ”Â∂ ¡ÓÒ ’Á≈ ‘À («¬√ ⁄≈ȉ
Á≈ ¡≈√≈ ÒÀ’∂ «¬√ ‘È∂∑∂ «Úº⁄Ø∫) Í≈ ¶ÿÁ≈ ‘ÀÕ
’≈Á∆ ’±Û∞ ÏØ«Ò Ó´ ÷≈«¬®
ÏÃ≈‘Ó‰π È≈ÚÀ ‹∆¡≈ ÿ≈«¬®
‹Ø◊∆ ‹π◊«Â È ‹≈‰À ¡≥Ëπ®
Â∆È∂ ˙‹≈Û∂ ’≈ ÏøËπ® (Ó: 1, 662)
¡Ê : ’≈˜∆ (‹Ø «¬º’ Í≈√∂ ª «¬√Ò≈Ó∆ ËÓ Á≈ È∂Â≈ ‘À Â∂ Á»‹∂ Í≈√∂
‘≈’Ó Ú∆ ‘À, «ÙÚ Á∆ ı≈Â Ù¬∆ ’≈˘È Ï≈∂) fi»· ÏØÒ ’∂ ‘≈Ó Á≈ Ó≈Ò
(«ÙÚÂ) ÷ªÁ≈ ‘ÀÕ ÏÃ≈‘Ó‰ (’ÃØÛª ‘∆ Ù»Á ¡÷ÚªÁ∂) Ïø«Á¡ª ˘ Áπ÷∆ ’’∂
Â∆Êñ«¬ÙÈ≈È (Ì∆) ’Á≈ ‘À (Ì≈Ú, «’ ËÓ∆ ‘؉ Á≈ Í÷≥‚ Ú∆ ’Á≈ ‘À)Õ
‹Ø◊∆ Ú∆ (¡≈ÂÓ’ ͺ÷ ÂØ∫) ¡≥È∑≈ ‘À Â∂ √‘∆ ‹∆ÚÈñ‹≈⁄ È‘∆∫ ‹≈‰Á≈Õ («¬‘
«ÂøÈ∂ ¡≈ÍØ ¡≈͉∂ ÂΩ Â∂ ª ËÓñÈ∂Â≈ ‘È, Í) «¬È∑ª «ÂøȪ Á∂ ‘∆ ¡≥Á
¡≈ÂÓ’ñ‹∆ÚÈ ÚºÒØ∫ √πøfl ‘∆ √πøfl ‘À ¡Â∂ «¬‘ ÓÈ∞º÷∆ √Ó≈‹ ˘ ØÒñÓ≈‚Ò Ï‰’∂,
√‘∆ √∂Ë Á∂‰ Á∆ Ï‹≈¬∂ ´º‡‰ Â∂ Òº◊∂ ͬ∂ ‘ÈÕ

◊π» È≈È’ √≈«‘Ï È∂ √ø√≈ ˘ √Ì ÂØ∫ ¿∞µ⁄≈, «Ú«◊¡≈È’ (Â’ñ
√ø◊Â), √≈∂ fi»·∂ ÏøËȪ, «ÚÂ’«¡ª ÂØ∫ Óπ’øÓÒ ¡≈˜≈Á∆ «ÁÚ≈¿∞∫‰ Ú≈Ò≈ Â∂
ÍÓ∂Ù È≈Ò «√ºË≈ ÍÃ∂Óñ«ÙÂ≈ ‹ØÛ’∂ ÓÈ∞º÷≈ ‹∆ÚÈ ˘ √¯Ò ’È Ú≈Ò≈ «¬º’
√Ò, ¿∞√≈» Â∂ ÈÚª ¡≈ÒÓ◊∆∆ ¯Ò√¯≈ «ÁºÂ≈Õ «¬√ ¯Ò√¯∂ Á≈ ÍÃ⁄≈ ’È
Ò¬∆ √«Â◊πª È∂ ’∆ÂÈ ¡Â∂ Ú«÷¡≈È Á≈ „ø◊ ¡Í‰≈«¬¡≈Õ ¡≈͉∂ ÚºÒØ∫
¿∞⁄≈‰ ’∆Â∆ Ëπ ’∆ Ï≈‰∆ (◊πÏ≈‰∆) ˘ √«Â◊π» ‹∆ ¡Â∂ ¿∞È∑ª Á∂ ¿∞Â≈«Ë’≈∆
◊π» ‹≈Ó∂∫ ¡≈Í ‘∆ √Ó∂∫ñ√Ó∂∫ «√ ’ÒÓÏøÁ ’ ÒÀ∫Á∂ √ÈÕ ºÏ∆ «Í¡≈ «Úº⁄ ø◊∂
(Á»‹∂ Ӻª «Úº⁄ ¡Â∂ «√º÷ Í«Ú≈ª «Úº⁄ ‹ÈÓ∂∫) «Ú¡’Â∆¡ª ÚºÒØ∫ ¿∞⁄≈‰
’∆Â∆ (◊πÓ«Â «√Ë≈ª Á∆ «Ú¡≈«÷¡≈ ’È Ú≈Ò∆) Ï≈‰∆ ˘ Ú∆ √«Â◊π» ‹∆
¡≈͉∆ ◊πÏ≈‰∆ Á∆ “ÍØÊ∆ √≈«‘Ï” «Úº⁄ «Ò÷ «Ò¡≈ ’Á∂ √ÈÕ ◊π» È≈È’
√≈«‘Ï Á∂ ¿∞Â≈«Ë’≈∆ Í≥‹Ú∂∫ ◊π» ‹≈Ó∂∫, ◊π» ¡‹È √≈«‘Ï È∂ ◊π» ‹≈«Ó¡ª
¡Â∂ ºÏ∆ Á◊≈‘ «Úº⁄ ÍÚ≈È ‘ج∂ ¿∞È∑ª Ó‘ªÍπ÷ª Á∆ Ï≈‰∆ ˘ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√
‹∆ ÂØ∫ «Ò÷Ú≈’∂ √øÈ AF@D «Úº⁄ “ÍØÊ∆ √≈«‘Ï” Á∂ »Í «Úº⁄ ÁÏ≈ √≈«‘Ï,
¡≥«ÓÃÂ√ «Ú÷∂ ÍÃ’≈Ù ’Ú≈ «ÁºÂ≈Õ ◊π» ◊Ø«Ï≥Á «√≥ÿ √≈«‘Ï ‹∆ È∂ ÁÓÁÓ≈
(¡ÈßÁÍπ √≈«‘Ï) Á∂ √Ê≈È Â∂ “ÍØÊ∆ √≈«‘Ï” «Úº⁄ ◊π» Â∂ˆ Ï‘≈Á √≈«‘Ï ‹∆
ÚºÒØ∫ ÍÃ◊‡ ’∆Â∆ ◊πÏ≈‰∆ ˘ Ú∆ ¡≥«’ ’Ú≈ «ÁºÂ≈Õ «¬√∂ ’’∂ «¬√ √»Í Á≈
È≈Ó ÁÓÁÓ∂ Ú≈Ò≈ √»Í ÍÃ⁄ºÒ ‘Ø«¬¡≈Õ ¡’±Ï AG@H «Úº⁄ ÁÙÓ∂Ù «ÍÂ≈
◊π» ◊Ø«Ï≥Á «√≥ÿ √≈«‘Ï È∂ ‹ØÂ∆ ‹Ø«Â √Ó≈¿∞∫‰ ÂØ∫ «¬º’ «ÁÈ Í«‘Òª ÁÓÁÓ∂
Ú≈Ò∂ √»Í Á≈ ÍÃ’≈Ù ’Ú≈’∂ ¡Â∂ ¿∞√ ¡º◊∂ √∆√ «ÈÚ≈’∂, ‘˜» √≈«‘Ï
(ÈøÁ∂Û) Ó‘ª≈Ù‡≈ «Ú÷∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ «¬Ò≈‘∆ ◊πÂ≈◊ºÁ∆ ”Â∂ ◊π»
◊øÃÊ √≈«‘Ï ‹∆ ˘ ÙπÙØÌ ’’∂ ‘π’Ó ’∆Â≈ «’ ¡º‹ ÂØ∫ √Á∆Ú’≈Ò Ò¬∆ ◊π»
◊ÃøÊ √≈«‘Ï ÓÈ∞º÷Â≈ Á∂ ◊π» ‘؉◊∂Õ «¬‘ ‘π’Ó Â∞ Ò≈◊» ‘Ø «◊¡≈ ¡Â∂ ¡º‹
º’ «√º÷ Ôº’ñ˜Ï≈È ‘Ø ’∂ «¬√ ¡º◊∂ «√ fiπ’≈¿∞∫Á∂ ‘ÈÕ
◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ÚºÒØ∫ ÍÃ◊‡ ’∆Â≈ √Óπº⁄≈ ¯Ò√¯≈ ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï
«Úº⁄ ““˝”” ÂØ∫ ÒÀ ’∂ ““ÂÈ∞ ÓÈ∞ Ê∆ÚÀ ‘«¡≈”” º’, ADBI Í≥«È¡ª ¿∞µÍ ¡≥«’Â
‘ÀÕ ‘ÊÒ∆ Íπ√Â’ «¬√∂ ¯Ò√¯∂ ˘ ¡≈Ë≈ Ó≥È ’∂ «Ò÷∆ ◊¬∆ ‘ÀÕ ‘Ø √≈∆¡ª
⁄È≈Úª, «¬«Â‘≈√’ (‹ª «Ó«Ê‘≈√’) ÿ‡È≈Úª ˘ «¬√∂ ¯Ò√¯∂ Á∆ ’√Úº‡∆ Â∂

5

6

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï
Í÷ ’∂ ÍÃÚ≈È ‹ª ºÁ ’È≈ ‘∆ ¿∞µ«⁄ ‘ÀÕ «¬‘ «¬Ò≈‘∆ ¯Ò√¯≈ ’≈Á Á∆
’∞Á«Â Á∂ «ÈÔÓª Á∆ ‹È √≈Ë≈È Á∆ ¡≈√≈È∆ È≈Ò √Ófi «Úº⁄ ¡≈ √’‰
Ú≈Ò∆ ’≈«Úñ»Í ÏØÒ∆ «Úº⁄ ¡≥«’ √‘∆ ÓÈ∞º÷∆ ‹∆ÚÈñ‹≈⁄ Á≈ Ó≈◊ñÁÙÈ
’Á≈ ‘ÀÕ «¬√ ¯Ò√¯∂ Á∂ ’∞fi ’∞ Ïπ«È¡≈Á∆ «√˪ª Ï≈∂ √ø÷∂Í «Ú⁄≈ ¡º◊∂
Á‹ ’∆Â∂ ‹≈ ‘∂ ‘ÈÕ

ÍÓ∂Ù Ï≈∂ ÒØÛ∆∫Á∆ √ø÷∂Í ‹≈‰’≈∆
ÍÓ∂Ù Ï≈∂ √øÍ»È ‹≈‰’≈∆ ‘≈«√Ò ’ √’‰≈ ª ¡√øÌÚ ‘À Í «Î
Ú∆ ¿∞√ ÍÃÌ»ñ«ÍÂ≈ Ï≈∂ ’∞ºfi ˜»∆ Ïπ«È¡≈Á∆ ‹≈‰’≈∆ √≈˘ ‘؉∆ ⁄≈‘∆Á∆ ‘ÀÕ

Ó≥◊Ò≈⁄È (Ó»Ò Ó≥Â) ñ Óπº„Ò≈ «√˪Â
˝ √«Â È≈Óπ ’Â≈ Íπ÷π «ÈÌ¿∞ «ÈÚÀπ
¡’≈Ò Ó»«Â ¡‹»È∆ √ÀÌø ◊πÍÃ√≈«Á®
Ì≈Ú ¡Ê : ÍÓ∂Ù ’∂ÚÒ «¬º’ ‘ÀÕ «Èø’≈ «√ÃÙ‡∆ Í√≈∂ Ú≈Ò≈
«Ú≈‡ √◊π‰ »Í Ë≈ ’∂ Ú∆ Ó»Ò »Í «Úº⁄ ÙÏÁ √»Í “˙¡≥’≈” ‘∆ «‘≥Á≈ ‘À
Ì≈Ú∂∫ ¿∞‘ «¬√ √»Í ÂØ∫ «È «ÁzÙ‡Ó≈È ¡≈’≈ ω≈¿∞∫Á≈ «‘≥Á≈ ‘ÀÕ ÍÓ∂Ù
Á∆ ‘√Â∆ ˘ »ÍÓ≈È ’∂ÚÒ “√«Â” È≈Ò ‘∆ ’∆Â≈ ‹≈ √’Á≈ ‘À ‹Ø Á∂Ù, ’≈Ò,
Ú≈Â≈Ú‰ ¡≈«Á’ª ÂØ∫ Í»∆ Â∑ª Í∑∂ ¡ √Á∆Ú∆ ‘Ø∫Á Ú≈Ò≈ ‘ÀÕ ÍÓ∂Ù
¡ÁπºÂ∆ ¡Â∂ √Á∆Ú∆ ‘؉ Ú≈Ò≈ ‘À ¡ «¬√ ’≈È √º⁄∂ ‹«◊¡≈√»¡ª ˘ ¿∞√Á∂
“È≈Ó” ¡Â∂ ¿∞√ Ó‘≈È ¡ÁπºÂ∆ “È≈Ó∆” «Úº⁄ ’ج∆ Ì∂Á È‘∆∫ ÍÃÂ∆ ‘πøÁ≈ («¬√
√ÏÒ ¡Â∂ √Á∆Ú’≈Ò∆ ‘Ø∫Á Ú≈Ò∆ ‘√Â∆ Á∂ È≈Ó Ó≈Â Á∂ ÍÃÂ≈Í È≈Ò √Ì
‹∆¡ñ‹ø ¡Â∂ ÷≥‚ñÏë‘Ó≥‚ «‡’∂ ‘ج∂ ‘È)Õ ¿∞‘ √≈∆ «ÙÃÙ‡∆ ¡Â∂ «¬√Á∂ √Ì
¡≥◊ª Á≈ «√‹‰‘≈ (’Â≈) ‘À ¡Â∂ √≈∂ √ø√≈ «Úº⁄ «¬º’“√ ÂΩ Â∂ √Ïñ
«Ú¡≈Í’ »Í «Úº⁄ (Íπ÷π) Ó «‘≈ ‘ÀÕ ¿∞‘ ‘ØȪ √Ì ‘Ø∫Áª Á∂ ‘ ÍÃ’≈ Á∂
ÌÀ, ’≈˘È, ÁÏ≈¡ ¡≈«Á ÂØ∫ «‘ («ÈÌ¿∞) ¡Â∂ ÚÀñ«‘ («ÈÚÀπ) «ÈÒ∂Í
‘√Â∆ ‘ÀÕ ¿∞√Á≈ √»Í «È√⁄∂ ÂΩ Â∂ ’≈Ò ÂØ∫ Í»∆ Â∑ª «‘ (¡’≈Ò Ó»«Â)
¡Â∂ Í∂∑ ÂØ∫ Í∑∂ ‘ÀÕ ¿∞√ Á∆ ‘√Â∆ ‹»È∆¡ª «Úº⁄ ¡≈¿∞∫‰ñÍÀ‰ Ú≈Ò∆ È‘∆∫
(¡‹»È∆) Â∂ ¿∞√ Á∆ ‘Ø∫Á ¡≈͉∂ ¡≈Í ÂØ∫ ˜‘» «Úº⁄ ¡≈¬∆ ‘ج∆ (√ÀÌø) ‘À («¬√
«Úº⁄ Ú∆ ’ج∆ Ùº’ È‘∆∫ «’ «¬‘ ◊ºÒ ÓÈ, ÏπºË∆ Â∂ «¬≥Á«¡ª Á≈ «ÚÙ≈ È‘∆∫)
¡Â∂ ¡«‹‘∂ ÍÓ∂Ù Á∆ ’∂ÚÒ √«Â◊π» Á∆ «’Í≈ ‹ª Î˜Ò Ó≈Â Áπ¡≈≈ ‘∆
√Øfi∆ ÍÃ≈ÍÂ∆ (◊πÍÃ√≈«Á) ‘πøÁ∆ ‘ÀÕ
(Ó«‘≥Á «√≥ÿ “‹ØÙ” : ‹Íπ √≈«‘Ï Á≈ Ì≈Ù, Í≥È≈ñCB)
7

√Ï «Ú¡≈Í’
ÍÓ∂Ù √≈∆ ‘∆ «Á√Á∆ ¡Â∂ ¡‰ñ«Á√Á∆ ⁄È≈ «Úº⁄ «¬º’ñ√ «Ú¡≈Í’
Ú∆ ‘À ¡Â∂ ⁄È≈ ÂØ∫ «ÈÒ∂Í Ú∆ ‘ÀÕ
¡≈Í∂ √∆¡≈, ¡≈«Í √π, ¡≈Í∂ ≈Ú‰‘≈π®
¡≈Í∂ ‘ØÚÀ ⁄ØÒÛ≈, ¡≈Í∂ √∂‹ ÌÂ≈π® 1®
ø«◊ Â≈ Ó∂≈ √≈«‘Ïπ, «Ú «‘¡≈ ÌÍ»«®1® ‘≈¿∞®
¡≈Í∂ Ó≈¤∆ Ó¤∞Ò∆, ¡≈Í∂ Í≈‰∆ ‹≈´®
¡≈Í∂ ‹≈Ò Ó‰’Û≈, ¡≈Í∂ ¡≥Á« Ò≈´® 2®
¡≈Í∂ Ï‘π «Ï«Ë ø◊πÒ≈, √÷∆¬∂ Ó∂≈ Ò≈´®
«È ÚÀ √Ø‘≈◊‰∆, Á∂÷π ‘Ó≈≈ ‘≈´® 3®
ÍÉÚÀ È≈È’∞ Ï∂ÈÂ∆, ± √Úπ ±ø ‘ø√π®
’¿∞Òπ ± ‘À, ’Ú∆¡≈ ± ‘À, ¡≈Í∂ Ú∂«÷ «Ú◊√π® 4® (Ó: 1, 23)
Ì≈Ú : Ó∂≈ Ó≈Ò’ ÍÃÌ», «Í¡≈ «Úº⁄ ø«◊¡≈ ‘Ø«¬¡≈ ‘À, ¿∞‘ (√≈∆
«√ÃÙ‡∆ «Úº⁄) Í»È ÂΩ ”Â∂ «Ú¡≈Í’ ‘ÀÕ 1Õ ‘≈¿∞Õ
ÍÃÌ» ¡≈Í ‘∆ √ Ì«¡≈ ÍÁ≈Ê ‘À, ¡≈Í ‘∆ (¿∞√ «Úº⁄) √ ‘À, ¡≈Í ‘∆
¿∞√ √π¡≈Á ˘ Ó≈ȉ Ú≈Ò≈ ‘ÀÕ ÍÃÌ» ¡≈Í ‘∆ «¬√Â∆ ωÁ≈ ‘À, ¡≈Í ‘∆ √∂‹
¡Â∂ ¡≈Í ‘∆ (Ó≈‰È Ú≈Ò≈) ÍÂ∆ ÍÓ∂Ù ‘ÀÕ1Õ
ÍÃÌ» ¡≈Í ‘∆ Óº¤∆¡ª ÎÛÈ Ú≈Ò≈ ‘À, ¡≈Í ‘∆ Óº¤∆ ‘À, ¡≈Í ‘∆ Í≈‰∆ ‘À,
(«‹√ «Úº⁄ Óº¤∆ «‘≥Á∆ ‘À), ¡≈Í ‘∆ ‹≈Ò ‘À («‹√ «Úº⁄ Óº¤∆ ÎÛ∆Á∆ ‘À)Õ
ÍÃÌπ» ‘∆ ¿∞√ ‹≈Ò Á∂ Ó‰’∂ ‘À, ¡≈Í ‘∆ ¿∞√ ‹≈Ò «Úº⁄ Ó≈√ Á∆ Ï؇∆ ‘À,
(‹Ø Óº¤∆ ˘ ‹≈Ò ÚºÒ ÍÃ∂Á∆ ‘À)Õ 2Õ
‘∂ √‘∂Ò∆¬∂! Ó∂≈ «Í¡≈≈ ÍÃÌ» ¡≈Í ‘∆ ’¬∆ Â∆«’¡ª È≈Ò ⁄Ø‹ ÂÓ≈Ù∂
’È Ú≈Ò≈ ‘ÀÕ Ì≈◊ª Ú≈Ò∆¡ª ‹∆Ú «¬√Â∆¡ª ˘ ¿∞‘ ÍÂ∆ñÍÓ∂Ù √Á≈
«ÓÒÁ≈ ‘À, Í Ó∂∂ Ú◊∆¡ª Á≈ ‘≈Ò Ú∂÷ («’ √≈˘ ’Á∂ ¿∞√Á≈ Á∆Á≈ È‘∆∫
‘πøÁ≈)Õ 3Õ
‘∂ ÍÃÌ»! È≈È’ (Â∂∂ Á Â∂) ¡Á≈«√ ’Á≈ ‘À (±ø ‘ ʪ ÓΩ‹»Á ‘À∫, ÓÀ˘
Ú∆ Á∆Á≈ Á∂‘), ±ø ‘∆ √ØÚ ‘À∫, ±ø ‘∆ √ØÚ Â∂ «‘‰ Ú≈Ò≈ ‘ø√ ‘À∫Õ √»‹ Á∆
ΩÙÈ∆ «Úº⁄ «÷ÛÈ Ú≈Ò≈ ’ΩÒ ÎπºÒ Ú∆ Âø» ‘∆ ‘À∫ Â∂ ⁄øÁ Á∂ ⁄≈ȉ «Úº⁄ «÷ÛÈ
Ú≈Ò∆ ’øÓ∆ Ú∆ ±ø ‘∆ ‘∫À (¡≈͉∂ ‹Ó≈Ò ˘ Â∂ ¡≈͉∂ ‹Ò≈Ò ˘) Ú∂÷ ’∂ Âø» ¡≈Í
‘∆ ıπÙ ‘؉ Ú≈Ò≈ ‘À∫Õ
8

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

È؇ : ÍÃÌ»-«ÍÂ≈ Á∆ √Ï «Ú¡≈Í’Â≈ Á∆ ¡√Ò∆¡Â Á≈ ¡ÈßÁ, ÍÃÌ»ÍÃ∂Ó «Úº⁄ ºÂ∆¡ª »‘ª ‘∆ Ó≈‰ √’Á∆¡ª ‘ÈÕ «¬‘ ◊ºÒª ÓºÂ-ÏπºË∆ Á∂ Ó≥‚Òª ÂØ∫
Ï‘π Í∑∂ Á∆¡ª ‘ÈÕ

√≈∆ «√ÃÙ‡∆ «Úº⁄ ¡≈Í ‘∆ «Ú¡≈Í’ ‘Ø ’∂ ¡≈͉≈ «¬‘ ⁄Ø‹ (Ì≈Ú, ‹∆Úª ˘
√≈‹‰≈, Á≈ª Á∂ ’∂ Í≈Ò‰≈ ¡Â∂ ‘π’Ó Á∂ ’∂ √Ó≈Í ’ Á∂‰≈) Ú∂÷ «‘≈ ‘À∫Õ

√ÀÌø (√πÂ∂-«√ºË ¡≈͉∂ ¡≈Í ÂØ∫ ‘∆ ÍÃ’≈Ù »Í ‘À)

≈˜’:
‹∆Úª Á≈ «˜’ ÍÓ≈ÂÓ≈ ÂØ∫ «ÏȪ «’√∂ ‘Ø Á∂ ‘ºÊ «Úº⁄ È‘∆∫ ‘ÀÕ
È «‹’π Á√ ¡≈ ’√∂® ‘Ó≈ ≈ ¬∂’π ¡≈√ Ú√∂®
¡√«Â ¬∂’∞ «Á◊ ’∞¬∆® ¬∂’∞ Â∞¬∆ ¬∂’∞ Â∞¬∆® (Ó:1, 144)
Ì≈Ú : (‹∆Úª Á≈) «˜’ (ÍÓ≈ÂÓ≈ ÂØ∫ «ÏȪ) «’√∂ ‘Ø Á∂ ‘ºÊ «Ú⁄ È‘∆∫
‘ÀÕ ‹∆Úª ˘, Ϻ√, «¬º’ ÍÃÌ» Á∆ ¡≈√ ‘À («’¿π∞∫«’ √Á≈ñ«Ê) ‘Ø ‘À ‘∆ ’ج∆ È‘∆∫Õ
√Á≈ ’≈«¬Ó «‘‰ Ú≈Ò≈, ‘∂ ÍÃÌ»! «¬º’ ±ø ‘∆ ‘∫ÀÕ

ÍÓ∂Ù Á∂ ÁØ √»Íª Á≈ ¡≈Ó «˜’ ’∆Â≈ «ÓÒÁ≈ ‘À “«È◊π‰” ¡Â∂
“√◊π‰”Õ ¿∞√ Á∆ ‘Ø∫Á ¡≈͉∂ ¡≈Í ÂØ∫ ˜‘» «Úº⁄ ¡≈¬∆ ‘ج∆ ‘ÀÕ («¬√ «Úº⁄
’ج∆ Ùº’ È‘∆∫ «’ «¬‘ ◊ºÒ ÓºÂ, ÏπºË∆ ¡Â∂ «◊¡≈È «¬≥«Áz¡ª Á≈ «ÚÙ≈ È‘∆∫)Õ
Ê≈«Í¡≈ È ‹≈«¬ ’∆Â≈ È ‘Ø«¬®
¡≈Í∂ ¡≈«Í «Èø‹È∞ √Ø«¬® (Ó: 1, ‹Íπ)

≈÷≈ :
√Ì ‹∆Úª Á≈ ≈÷≈ ÍÓ∂Ù ¡≈Í ‘ÀÕ

ÍøÁ¬∂ È≈ «◊≈‘ ‹® Á÷ ¡≈Ï ¡≈√ ’®
«Á‘øÁ √π¬∆® ¬∂’ Â∞¬∆ ¬∂’ Â∞¬∆® (Ó:1, 144)
Ì≈Ú : Í≥¤∆¡ª Á∂ ◊ø„ñͺÒ∂ ËÈ È‘∆∫ ‘À, ¿∞‘ (ÍÃÌ» Á∂ ω≈¬∂) πº÷ª ¡Â∂
Í≈‰∆ Á≈ ¡≈√≈ ‘∆ ÒÀ∫Á∂ ‘È, ¿∞È∑ª ˘ ؘ∆ Á∂‰ Ú≈Ò≈ ¿∞‘∆ ÍÃÌ» ‘À (‘∂ ÍÃÌ»
«¬È∑ª Á≈ «˜’Á≈Â≈) «¬º’ ±ø ‘∆ ‘À∫, «¬º’ ±ø ‘∆ ‘À∫Õ

«√‹‰‘≈, Í≈Ò‰‘≈, √Ó≈Í ’È‘≈
¡≈Í∆ÈÀ∑ ¡≈Íπ √≈«‹¿∞, ¡≈Í∆ÈÀ∑ «⁄˙ È≈¿∞∫®
ÁπÔ∆ ’∞Á«Â √≈‹∆¡À, ’« ¡≈√‰∞ «‚·Ø ⁄≈¿∞® (Ó: 1,463)
Ì≈Ú: ÍÃÌ» È∂ ¡≈Í ‘∆ ¡≈͉≈ ¡≈Í √≈«‹¡≈ ‘À («È◊π‰ ÂØ∫ √◊π‰ »Í
‘Ø ’∂) ¡Â∂ ¡≈Í ‘∆ ¡≈͉∆ Ú«‚¡≈¬∆ ⁄∆ ‘ÀÕ Á»‹∂ ÈßÏ ”Â∂ ÍÃÌ» È∂ ¡≈͉∆
’∞Á«Â ⁄∆ ¡Â∂ «Î ¿∞√ ’∞Á«Â («√ÃÙ‡∆) «Úº⁄ «¬º’ñ√ «Ú¡≈Í’ ‘Ø ’∂
¡≈͉≈ ⁄Ø‹ñÂÓ≈≤Ù≈ (÷∂‚ ÂÓ≈Ù≈) Ú∂«÷¡≈ ‘ÀÕ
Á≈Â≈ ’Â≈ ¡≈«Í Âø», Â∞«√ Á∂Ú«‘, ’«‘ Í√≈¿∞®
±ø ‹≈‰Ø¬∆ √Ì√À, Á∂ ÒÀ√«‘ «‹øÁπ ’Ú≈¿∞® (Ó:1, 463)
Ì≈Ú : ‘∂ ÍÃÌ»! ±ø ¡≈Í ‘∆ √Ì ‹∆Úª ˘ Á≈ª Á∂‰ Ú≈Ò≈ ‘À∫ ¡Â∂ ¡≈Í ‘∆
√Ì Á≈ «√‹‰‘≈ ‘À∫Õ Âø» ‹∆Úª ˘ ÍÃ√øÈ ‘Ø ’∂ Á≈ª «Á≥Á≈ ‘À∫ ¡Â∂ ‹∆Úª ”Â∂
«’Í≈ ’Á≈ ‘À∫Õ Â±ø √Ì ‹∆Úª Á∂ «ÁÒª Á∆ ‹≈‰È Ú≈Ò≈ ‘À∫ ¡Â∂ ¡≈͉≈ ‘π’Ó
Á∂ ’∂ ¡≈Í ‘∆ ¡≥ ˘ ÓÈ∞º÷ ÂØ∫ ¿∞√ Á∆ «˜øÁ ÒÀ ÒÀ∫Á≈ ‘À∫Õ «¬√ Â∑ª, ‘∂ ÍÃÌ»! ±ø
9

¿±·Â √π÷∆¡≈ ÏÀ·Â √π÷∆¡≈® Ì¿∞ È‘∆∫ Ò≈◊À ‹ª ¡À√∂ Ïπfi∆¡≈® 1®
≈÷≈ ¬∂’∞ ‘Ó≈≈ √π¡≈Ó∆® √◊Ò ÿ‡≈ ’≈ ¡≥Â‹≈Ó∆® 1® ‘≈¿∞®
√Ø « ¬ ¡«⁄ø  ≈ ‹≈«◊ ¡«⁄ø  ≈® ‹‘ª ’‘ª ÍÃ Ì π ± ø ÚÂø  ≈® 2®
ÿ« √π « ÷ Ú«√¡≈, Ï≈‘« √π ÷ π Í≈«¬¡≈® ’‘π È≈È’, ◊π «  Ó≥  π
«ÁzÛ≈«¬¡≈® (Ó: 5, 1136)
Ì≈Ú : ‘∂ Ì≈¬∆! √Ì ‹∆Úª Á≈ ≈÷≈ «¬º’ Ó≈Ò’ ÍÃÌ» ‘∆ ‘ÀÕ √≈‚≈ ¿∞‘
Ó≈Ò’ √Ì ‹∆Úª Á∂ «ÁÒ Á∆ ‹≈ȉ Ú≈Ò≈ ‘À® 1® ‘≈¿∞Õ
‘∂ Ì≈¬∆! ‹ÁØ∫ ’ج∆ ÓÈ∞º÷ «¬¿∞∫ √Ófi ÒÀ∫Á≈ ‘À («’ ÍÓ≈ÂÓ≈ ‘∆ √Ì Á≈
≈÷≈ ‘À)
ÂÁØ∫ ¿∞√ ˘ «’√∂ «’√Ó Á≈ ’ج∆ (ÓΩ ¡≈«Á’ Á≈) ‚ ÍØ‘ È‘∆∫ √’Á≈,
¿∞‘ ¿∞·Á≈ ÏÀ·Á≈ ‘ Ú∂Ò∂ ¡≈ÂÓ’ ¡ÈßÁ Ó≈‰Á≈ ‘ÀÕ1Õ
‘∂ Ì≈¬∆! (‹ÁØ∫ ÓÈ∞º÷ «¬‘ √Ófi ÒÀ∫Á≈ ‘À «’ «¬º’ ÍÓ≈ÂÓ≈ ‘∆ √Ì ‹∆Úª
Á≈ ≈÷≈ ‘À) ÂÁØ∫ ÓÈ∞º÷ ‘ Ú∂Ò∂ «¬‘ ¡≈÷‰ Òº◊ ÍÀ∫Á≈ ‘À «’ ‘∂ √π¡≈Ó∆! ±ø ÍÃÌ»
‘∆ ‘ ʪ ÓΩ‹»Á ‘À∫, ª ¿∞‘ ÓÈ∞º÷ «È√«⁄ø ‘Ø ’∂ √Ω∫Á≈ ‘À, «È√«⁄ø ‘Ø ’∂
‹≈◊Á≈ ‘ÀÕ
‘∂ È≈È’! ¡≈÷ «’ ÙÏÁñ◊π» È∂ «‹√ ÓÈ∞º÷ Á∂ «‘Á∂ «Úº⁄ («¬‘) ¿∞ÍÁ∂Ù
ͺ’≈ ’ «ÁºÂ≈ ‘À «’ ÍÓ≈ÂÓ≈ ‘∆ √Ì ‹∆Úª Á≈ ≈÷≈ ‘À ¿∞‘ ÓÈ∞º÷ ¡≈͉∂ ÿ
(«‘Á∂) «Úº⁄ Ú∆ √π÷∆ Ú√Á≈ ‘À, ¿∞‘ ÿØ∫ Ï≈‘ ‹≈ ’∂ Ú∆ ¡ÈßÁ Ó≈‰Á≈ ‘ÀÕ
10

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ï∂¡≥ ◊π‰ª Á≈ Ó≈Ò’

Ó≥◊‰ Ú≈Ò∆ ‘À (Ì≈Ú, ÍÓ∂Ù ‘∆ «¬º’Ø «¬º’ Á≈Â≈ ‘À, Ï≈’∆ √Ì Ó≥◊Â∂ ‘È ¡Â∂
«¬º’ Ó≥◊Â≈ Á»‹∂ Ó≥◊Â∂ ˘ ’∆ Á∂ √’Á≈ ‘À?)

Â∂∂ ◊π‰ Ï‘πÂ∂ ÓÀ∫ ¬∂’π È ‹≈«‰¡≈, ÓÀ∫ Ó»÷ «’¤∞ Á∆‹À®
ÍÉګ È≈È’, √𫉠Ó∂∂ √≈«‘Ï≈, ‚∞ÏÁ≈ ÍÊπ Ò∆‹À®

«¬º’Øñ«¬º’ Ò≈√≈È∆ ≈‹≈
(Ó: 1, 596)

¡Ê : È≈È’ Ï∂ÈÂ∆ ’Á≈ ‘À ñ ‘∂ ÍÃÌ»! Â∂∂ ¡È∂’ª ◊π‰ ‘È (‹Ø «◊‰∂
È‘∆∫ ‹≈ √’Á∂), ÓÀ˘ «’√∂ «¬º’ (◊π‰) Á∆ Ú∆ Í»∆ √Ófi È‘∆∫ ‘ÀÕ ‘∂ Ó∂∂ Ó≈«Ò’!
√π‰! ÓÀ˘ Ó»÷ ˘ ’ج∆ ⁄ø◊∆ ¡’Ò Á∂‘, ÓÀ «Ú’≈ª «Úº⁄ ‚∞ºÏ «‘≈ ‘ª «‹Ú∂∫
ͺÊ Í≈‰∆ «Úº⁄ ‚∞ºÏ ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ ÓÀ˘ ’º„ ÒÀÕ

√Ï √ÓºÊ
√∆‘≈ Ï≈‹≈ ⁄◊ª ’∞‘∆¡ª, ¬∂È≈ ÷Ú≈Ò∂ ÿ≈‘®
ÿ≈‘π ÷≈«È «ÂÈ≈ Ó≈√π ÷Ú≈Ò∂ ¬∂«‘ ⁄Ò≈¬∂ ≈‘®
ÈÁ∆¡ª «Ú«⁄ «‡Ï∂ Á∂÷≈Ò∂, ÊÒ∆ ’∂ ¡√◊≈‘®
’∆Û≈ Ê≈«Í Á∂«¬ Í≈«Â√≈‘∆, Ò√’ ’∂ √π¡≈‘®
‹∂Â∂ ‹∆¡ ‹∆Ú«‘ ÒÀ √≈‘≈, ‹∆Ú≈Ò∂ Â≈ «’ ¡√≈‘®
È≈È’ «‹¿∞∫ «‹¿∞∫ √⁄∂ Ì≈ÚÀ, «Â¿∞∫ «Â¿π∞∫ Á∂«¬ «◊≈‘® (Ó:1, 144)
Ì≈Ú : (ÍÓ∂Ù ⁄≈‘∂ ª) Ù∂ª, Ï≈‹ª, ⁄◊ª, ’∞‘∆¡ª (¡≈«Á’ Ó≈√≈‘≈∆
‹∆Úª ˘) ÿ≈‘ ÷Ú≈ «Á≥Á≈ ‘À (Ì≈Ú, ¿∞È∑ª Á∆ Ó≈√ ÷≈‰ Á∆ Ú≈Á∆ ÂÏÁ∆Ò ’
«Á≥Á≈ ‘À)Õ ‹Ø ÿ≈‘ ÷ªÁ∂ ‘È, ¿∞È∑ª ˘ Ó≈√ ÷Ú≈ «Á≥Á≈ ‘À-√Ø ÍÃÌ» «¬‘Ø ‹∂‘∂ ≈‘
ÂØ «Á≥Á≈ ‘ÀÕ ÍÃÌ» (Ú◊Á∆¡ª) ÈÁ∆¡ª «Úº⁄ «‡ºÏ∂ «Ú÷≈Ò «Á≥Á≈ ‘À, ∂ÂÒ∂
Ó≈»ÊÒª ˘ ‚∞»øÿ∂ Í≈‰∆ ω≈ «Á≥Á≈ ‘ÀÕ ’∆Û∂ (◊∆ÏÛ∂ «‹‘∂ ˘) ˘ Ï≈ÁÙ≈‘∆
(ÂıÂ) ¿∞Â∂ Ê≈Í «Á≥Á≈ ‘ÀÕ («Ï·≈ «Á≥Á≈ ‘À), Â∂ (Ï≈ÁÙ≈‘ª Á∂) ÒÙ’ª ≤(¯Ω‹ª)
˘ √π¡≈‘ Ú∆ ’ «Á≥Á≈ ‘ÀÕ «‹ÂÈ∂ Ú∆ ‹∆Ú (‹◊ «Úº⁄) «‹¿∞∫Á∂ ‘È, √≈‘ ÒÀ
’∂ «‹¿∞∫Á∂ ‘È, (Ì≈Ú, ÂÁ º’ «‹¿∞∫Á∂ ‘È ‹Á º’ √≈‘ ÒÀ∫Á∂ ‘È), (Í ‹∂
ÍÃÌ») «‹¿∞∫Á∂ º÷‰∂ ⁄≈‘∂ ª √≈‘ Á∆ Ú∆ ’∆ ÓπÊ≈‹∆ ‘À? (Ì≈Ú, «ÏȪ √≈‘ª ÂØ∫ Ú∆
«‹¿π∞∫Á∂ º÷ √’Á≈ ‘À)Õ ‘∂ È≈È’! «‹Ú∂∫ «‹Ú∂∫ ÍÃÌ» Á∆ ˜≈ ‘À, «ÂÚ∂∫ «ÂÚ∂∫ (‹∆Úª
˘) ؘ∆ «Á≥Á≈ ‘ÀÕ

’Ø¿» ‘« √Ó≈«È È‘∆∫ ≈‹≈®
¬∂ ̻ͫ √Ì «ÁÚ√ ⁄≈« ’∂, fi»·∂ ’ «ÁÚ≈‹≈ ® 1® ‘≈¿∞®
(’Ï∆ ‹∆, 856)
¡Ê : (‘∂ Ì≈¬∆!) ‹◊ «Úº⁄ ’ج∆ ‹∆Ú ÍÓ≈ÂÓ≈ Á∂ Ï≈Ï Á≈ ≈‹≈
È‘∆∫ ‘ÀÕ «¬‘ ÁπÈ∆¡ª Á∂ √Ì ≈‹∂ (≈Ù‡ÍÂ∆, ÍÃË≈È Ó≥Â∆, Óπº÷ Ó≥Â∆
¡≈«Á’) ⁄≈ «ÁȪ Á∂ ≈‹∂ ‘πøÁ∂ ‘È, («¬‘ ÒØ’ ¡≈͉∂ ≈‹ñÍÃÂ≈Í Á∂) fi»·∂
«Ú÷≈Ú∂ ’Á∂ ‘ÈÕ

¡≥Â‹≈Ó∆
¬∂ ÓÈ Ó ‹≈‰«‘ ‘« Á»« ‘À, √Á≈ Ú∂÷π ‘Á»«®
√Á √π‰Á≈ √Á Ú∂÷Á≈, √Ï«Á «‘¡≈ ÌÍ»«® (Ó: 3, 429)
¡Ê : ‘∂ Ó∂∂ ÓÈ! «’Â∂ «¬‘ Ȫ‘ √Ófi Ò¬∆∫ «’ ÍÓ≈ÂÓ≈ (ÂÀÊØ∫) Á»
Ú√Á≈ ‘À, ¿∞√ ˘ √Á≈ ¡≈͉∂ ¡≥◊ñ√ø◊ Ú√Á≈ Ú∂÷Õ (‹Ø ’∞fi ±ø ÏØÒÁ≈ ‘À∫ ¿∞√
˘ ¿∞‘) √Á≈ √π‰ «‘≈ ‘À, (Â∂∂ ’øÓª ˘ ¿∞‘) √Á≈ Ú∂÷ «‘≈ ‘ÀÕ ◊π» Á∂ ÙÏÁ
«Úº⁄ (‹πÛ, ÂÀ˘ ‘ ʪ) «Ú¡≈Í’ «Áº√ ͬ∂◊≈Õ
È؇ 1 : ÍÓ∂Ù ‹Ø«Â »«Í ‘Ø’∂ √≈∆ «ÙÃÙ‡∆ Á∂ ˜∂ñ˜∂ «Úº⁄ «Ó¡≈
‘Ø«¬¡≈ ‘ÀÕ ¿±‘ È≈ «√¯ √≈‚∂ ÏØÒª ¡Â∂ ’øÓª ˘ √π‰/Ú∂÷ «‘≈ ‘À, ÏÒ«’ √≈‚∂
¡≥ÁÒ∆ √≈∆ ‘≈Ò (Îπ«È¡ª ¡≈«Á’) ÂØ∫ Ú∆ ⁄ø◊∆ Â∑ª ‹≈‰± ‘ÀÕ
!

ÍÓ∂Ù, ÓÈ∞º÷ Á∆ ÓºÂ-ÏπºË∆ ¡Â∂ «◊¡≈È «¬≥Á«¡ª Á∆ Í‘πø⁄ ÂØ∫ Í∑∂
(¡◊øÓ) ‘ÀÕ

!

ÍÃÌ», √Á≈ ‘∆ «’Í≈¨, Á«¬¡≈¨, «Ó‘Ú≈È, Ï÷«Ù≥Á, √º⁄≈ «È¡ª ’È
Ú≈Ò≈, Ù‰Í≈Ò’, ÷≥‚ª-ÏÑÓ≥‚ª Á≈ Ó≈Ò’, «ÈÌ¿∞, «ÈÚÀ, √Ó∂∫ Á∂
ÍÃÌ≈Ú ÂØ∫ «ÈÒ∂Í, ¡‹»È∆, Ï∂ÍÚ≈‘, √≈∂ Áπº÷ª, Ø◊ª, ’Ò∂Ùª Á≈ È≈Ù
’È Ú≈Ò≈ ¡Â∂ √≈∆ ⁄È≈ Á≈ √ªfi≈ Ï≈Í ‘ÀÕ

!

√≈∆ «√Ã√‡∆ ¿∞√ Ó≈Ò’ Á∂ ‘π’Ó «Úº⁄ ¿∞√ Á∂ ¡‡ºÒ «ÈÔÓª, ’≈«¬Á∂’≈˘Èª ¡È∞√≈ ⁄ºÒ ‘∆ ‘À, ’ج∆ ¿∞√ Á∂ «¬È√≈¯ ÂØ∫ ̺‹ È‘∆∫ √’Á≈Õ

«¬º’Ø «¬º’ Á≈Â≈ (Ï≈’∆ √Ì ‹≈«⁄’ ‹ª Ó≥◊Â∂)
¬∂’∞ Á≈Â≈π, √◊Ò ‘À ‹≈«⁄’, Á»√ ’À Í«‘ ‹≈Ú¿∞∫® (Ó: Íà 401)
¡Ê : (’ج∆ √π÷ ¡≈«Á’ Ó≥◊‰ Ú≈√Â∂) ÓÀ∫ ‘Ø «’√ Í≈√ ‹≈Úª,
«’¿∞∫«’ Á≈ª Á∂‰ Ú≈Ò≈ «√¯ «¬º’ ÍÓ≈ÂÓ≈ ‘∆ ‘À Â∂ «√ÃÙ‡∆ (¿∞√ Á∂ Á ÂØ∫)
11

12

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï
!

’∂ÚÒ ¡Â∂ ’∂ÚÒ ÍÃÌ» ‘∆ √Á≈ Ú≈√Â∂ ¡‡ºÒ «‘‰ Ú≈Ò∆ ‘√Â∆ Á≈
Ó≈Ò’ ‘ÀÕ

Ú∆ Áº√ ‘∆ ‘À «’ «√Ã√‡∆ «Úº⁄ Òº÷ª ‘∆ ◊ÒÀ’√∆˜ ‘È ¡Â∂ ‘ «¬º’ ◊ÒÀ’√∆
«Úº⁄ ’¬∆ñ’¬∆ ËÂ∆¡ª ‘ÈÕ

¡≈«Á √⁄π, ‹π◊≈«Á √⁄π, ‘À Ì∆ √⁄π, È≈È’ ‘Ø√∆ Ì∆ √⁄π® 1®
(Ó:1, ‹Íπ)

ÓÈ∞º÷ Ï≈∂ ‹≈‰’≈∆
ÓÈ∞º÷ ñ ÍÓ∂Ù Á∆ √ºÌ ÂØ∫ √Ã∂Ù‡ ⁄È≈

È؇ 2 : «¬È∑ª «√˪ª Á∆ ÍπÙ‡∆ ’È Ò¬∆ ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï «Úº⁄ Ï‘πÂ
√≈∂ ÎπÓ≈‰ ‘È, Í «¬Ê∂ ‘Ø «Ú√Ê≈ Á∂‰ ÂØ∫ √ø’Ø⁄ ’∆Â≈ ‹≈ «‘≈ ‘ÀÕ

’∞Á«Â Ï≈∂ √ø÷∂Í ‹≈‰’≈∆
Í¿∞Û∆® ¤Â∆‘ ‹π◊ ◊πÏ≈π √≈ ¡≈Í∂ ◊‰Â ’∆È∆®
¡≈Í∂ «√Ã√«‡ √Ì √≈‹∆¡È∞ ¡≈«Í Ó«Â Á∆È∆® (Ó: 3, 949)
Ì≈Ú : (Í«‘Òª ‹ÁØ∫ ÍÃÌ» «È◊π‰ »Í «Úº⁄ √∆ ÂÁ) Ï∂¡≥ √Óª ‘È∑∂≈
¤≈«¬¡≈ «‘≈ (Ì≈Ú, ÂÁØ∫ ’∆ √»Í √∆-«¬‘ ◊ºÒ Áº√∆ È‘∆∫ ‹≈ √’Á∆), «Î
ÍÃÌ» È∂ ¡≈͉∆ ÓΩ‹ ¡È∞√≈, «È◊π‰ »Í ÂØ∫ √◊π‰ »Í Ë≈«¡≈ (¡’≈Ò Íπ÷π
Ï«‰¡≈) ¡Â∂ ¡≈Í ‘∆ (‹◊ ⁄È≈ Á∆) «Ú⁄≈ ’∆Â∆Õ ¿∞√ (ÍÃÌ») È∂ ¡≈Í ‘∆
«√ÃÙ‡∆ ÍÀÁ≈ ’∆Â∆ Â∂ ¡≈Í ‘∆ (‹∆Úª ˘) ¡’Ò «ÁºÂ∆ ¡Â∂ ¡≈͉∆ ⁄È≈ Á∂
˜∂-˜∂ ¡≥Á √Ó≈ «◊¡≈Õ «√ÃÙ‡∆ ⁄È≈ ’È Á∂ √Ó∂∫ ‘∆ «√ÃÙ‡∆ Á∂ ÍÃÏøË Ï≈∂
¡‡ºÒ «ÈÔÓ, ¡√»Ò, ’≈«¬Á∂-’≈˘È Ú∆ È≈Ò ‘∆ ω≈ «ÁºÂ∂ ¡Â∂ ͺ’≈ «ÚË∆«ÚË≈È («¬È√≈¯ Á≈ ÚÂ≈≈) Ò≈◊» ’ «ÁºÂ≈Õ √Ó∂∫ Á∆ «◊‰Â∆ ¡øÌ ‘Ø
◊¬∆Õ √Ó∂∫ Á∂ «¬º’ ’≈Ò ⁄º’ Á∆ √Ó≈ÍÂ∆ È≈Ò ÍÃÌ» Á∂ ‘π’Ó ¡È∞√≈ √≈∆
«√ÃÙ‡∆ Á∆ ‘Ø∫Á √Ó≈Í ‘Ø ’∂ ⁄È‘≈ ÍÃÌ» «Úº⁄ ‘∆ √Ó≈ ‹ªÁ∆ ‘ÀÕ ÍÃÌ» ¡≈͉∂
√◊π‰ »Í ÂØ∫ Ú≈Í√ «È◊π‰ »Í «Úº⁄ ÍÚ∂Ù ’ ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ
’¬∆ Ï≈ Í√«˙ Í≈√≈®
√Á≈ √Á≈ «¬’∞ ¬∂’ø’≈® (Ó:5,276)

’∞Á«Â (ÍÓ∂Ù Á∆ ⁄È≈) Ú∆ Ï∂¡≥ ‘À
Ï∂¡≥ ÍÃÌ» Á∆ ⁄È≈ Ú∆ Ï∂¡≥ ‘À «‹√ Á≈ ’ج∆ ¡≥ «‘√≈Ï È‘∆∫
Ò≈«¬¡≈ ‹≈ √’Á≈Õ
Í≈Â≈Òª Í≈Â≈Ò Ò÷ ¡≈◊≈√ª ¡≈◊≈√® (Ó:1, ‹Íπ)
Ì≈Ú : ÍÓ∂Ù Á∆ ⁄È≈ ¡≥Á ¡‰«◊‰Â ‘∆ Í≈Â≈Ò ¡Â∂ ¡‰«◊‰Â
‘∆ ¡≈’≈Ù ‘È, «¬È∑ª Á∆ «◊‰Â∆ È‘∆∫ ’∆Â∆ ‹≈ √’Á∆Õ ¡º‹ «Ú«◊¡≈È’ ıØ‹
13

Ò÷ ⁄¿∞≈√∆ ‹Ø«È √Ï≈¬∆®
Ó≈‰√ ’¿∞ ÍÃ«Ì Á∆¬∆ Ú«‚¡≈¬∆®
«¬√π Í¿∞Û∆ Â∂ ‹Ø Èπ ⁄»’À √Ø ¡≈«¬ ‹≈«¬ Áπ÷π Í≈«¬∫Á≈®
(Ó: 5, 1075)
¡Ê : ‘∂ Ì≈¬∆! √≈∆ ⁄Ω≈√∆ Òº÷ (Ï∂ñ«◊‰Â) ‹»Èª «Úº⁄Ø∫ ÍÓ≈ÂÓ≈ È∂
ÓÈ∞º÷≈ ‹ÈÓ ˘ Ú«‚¡≈¬∆ (Ó≈‰) «ÁºÂ∆ ‘ÀÕ «‹‘Û≈ ÓÈ∞º÷ «¬√ ‹ÈÓ ˘ ÍÃ≈ÍÂ
’’∂ ÍÃÌ»ñ«ÍÂ≈ È≈Ò «ÓÒ≈Í ’È ÂØ∫ ÷πøfi ‹ªÁ≈ ‘À (Ì≈Ú “‘π’«Ó ‹≈¬∆” ‘Ø ’∂
È‘∆∫ ⁄ÒÁ≈), ¿∞‘ ‹ÈÓñÓÈ Á∂ ◊∂Û «Úº⁄ ÍÀ’∂ Áπº÷ ÌØ◊Á≈ ‘ÀÕ
«√ÃÙ‡∆ Á∂ √ºÌ ‹∆Úª «Úº⁄Ø∫ “ÓÈ∞º÷”, ÍÓ∂Ù Á∆ √ºÌ ÂØ∫ ¿∞µÂÓ ⁄È≈ ‘À
«’¿π∞∫«’ «‹√ ¡ÒΩ«’’ ̪ Á∆ √π«Â, ÓºÂ, ÓÈ, ÏπºË∆ ÍÃÌ» È∂ ÓÈ∞º÷ ‹»È ˘
Ïı«ÙÙ ’∆Â∆ ‘À ‘Ø «’√∂ Ú∆ ‹»È ˘ È‘∆∫ «ÁºÂ∆ Í «¬‘ Ú∆ «¬º’ ¡‡ºÒ ¡Â∂
Áπ÷Á≈¬∆ √º⁄≈¬∆ ‘À «’ ÍÓ∂Ù ÚºÒØ∫ Ïı«ÙÙ ’∆Â∆¡ª «¬È∑ª √Ã∂Ù‡ Á≈ª Á∆ ‹ÁØ∫
ÓÈ∞º÷ ¡≈͉∆ ÓºÂÛ∆ (’∞ÓºÂÛ∆, ÓÈÓ«Â, ÁπÓ«Â) ¡È∞√≈ ÚÂØ∫ ’ ’∂ «ÚÙ∂
«Ú’≈ª Á≈ ˆπÒ≈Ó ‘Ø ’∂, ÍÓ∂Ù ˘ ÌπºÒ ’∂ «Ú⁄È Ò◊Á≈ ‘À ª «¬√ Á∆¡ª
’≈Ò∆¡ª ’±ª ÚºÒ Ú∂÷ ’∂ ÙÀÂ≈È Ú∆ ÙÓ È≈Ò Í≈‰∆ Í≈‰∆ ‘Ø ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ

ÓÈ∞º÷≈ ‹ÈÓ Á∆ ÍÃ≈ÍÂ∆ «’Ú∂∫ ‘πøÁ∆ ‘À?
’ ’∆ Ó≈¬∆, Ï≈Íπ ’ ’∂≈, «’Á» Ê≈Ú‘π ‘Ó ¡≈¬∂®
¡◊«È «Ï≥Ï ‹Ò Ì∆« «ÈÍ‹∂ ’≈‘∂ ’ø«Ó ¿∞Í≈¬∂®1®
Ó∂∂ √≈«‘Ï≈, ’¿∞‰π ‹≈‰À ◊π‰ Â∂∂®
’‘∂ È ‹≈È∆ ¡¿∞◊π‰ Ó∂∂®1® ‘≈¿∞Õ
’∂Â∂ π÷ «Ï÷ ‘Ó ⁄∆È∂, ’∂Â∂ Í√» ¿∞Í≈¬∂®
’∂Â∂ È≈◊ ’∞Ò∆ Ó«‘ ¡≈¬∂, ’∂Â∂ Í≥÷ ¿∞‚≈¬∂®2®
‘‡ ͇‰ «Ï‹ Ó≥Á ÌøÈÀ, ’« ⁄Ø∆ ÿ« ¡≈ÚÀ®
¡◊‘π Á∂÷À, «Í¤‘π Á∂÷À, Â∞fi Â∂ ’‘≈ ¤Í≈ÚÀ® 3®
‡ Â∆Ê ‘Ó ÈÚ÷≥‚ Á∂÷∂, ‘‡ ͇‰ Ï≈‹≈≈®
ÒÀ ’À Â’Û∆ ÂØÒ«‰ Ò≈◊≈, ÿ«‡ ‘∆ Ó«‘ Ú‰‹≈≈®4®
14

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

‹∂Â≈ √ÓπøÁπ √≈◊π È∆« Ì«¡≈, Â∂Â∂ ¡¿∞◊‰ ‘Ó≈∂®
Á«¬¡≈ ’‘π, «’¤∞ «Ó‘ ¿∞Í≈Ú‘π, ‚∞ÏÁ∂ ͺÊ Â≈∂®5®
‹∆¡Û≈ ¡◊«È Ï≈Ï« ÂÍÀ, Ì∆« Ú◊À ’≈Â∆®
ÍÉګ È≈È’∞ ‘π’Óπ ͤ≈‰À, √π÷π ‘ØÚÀ «ÁÈ∞ ≈Â∆® (Ó:1, 156)

(‘∂ Ó∂∂ √≈«‘Ï!) Ó∂∆ «‹øÁ ¡º◊ Úª◊ ÂÍ ‘∆ ‘À, Ó∂∂ ¡≥Á «Âz√Ȫ Á∆
¤∞∆ ⁄ºÒ ‘∆ ‘ÀÕ È≈È’ Ï∂ÈÂ∆ ’Á≈ ‘À -‹Ø ÓÈ∞º÷ ÍÓ≈ÂÓ≈ Á∆ ˜≈ ˘ √Ófi
ÒÀ∫Á≈ ‘À (¡ÓÒ∆ ÂΩ ”Â∂ ‘π’«Ó ˜≈¬∆ ‘Ø ’∂ ‹∆ÚÈ ÏÂ∆ ’Á≈ ‘À) ¿∞√ Á∂ ¡≥Á
«ÁÈ-≈ (‘ Ú∂Ò∂ ‘∆) ¡≈ÂÓ’ ¡ÈßÁ Ï«‰¡≈ «‘≥Á≈ ‘ÀÕ6Õ

Ì≈Ú : ‘∂ Ó∂∂ Ó≈Ò’ ÍÃÌ»! Ó∂∂ ¡≥Á «¬ÂÈ∂ ¡Ω◊π‰ ‘È «’ ¿∞‘ «◊‰∂ È‘∆∫
‹≈ √’Á∂, (Â∂ «‹√ ‹∆Ú Á∂ ¡≥Á ¡‰«◊‰Â ¡Ω◊π‰ ‘Ø‰), ¿∞‘ (¡À√≈) ’ج∆ Ì∆
È‘∆∫ ‘πøÁ≈ ‹Ø Â∂∂ ◊π‰ª È≈Ò √ªfi Í≈ √’∂ (‹Ø Â∂∆ «√¯Â-√≈Ò≈‘ «Úº⁄ ‹πÛ
√’∂)® ‘≈¿∞Õ

ÓÈ∞º÷≈ ‹∆ÚÈ Á≈ ÓÈØÊ : ◊πÓ«Â Áπ¡≈≈ «¬È√≈È∆¡Â ‘≈«√Ò
’ ’∂ ‹∆ÚÈñÓπ’ ¡Ú√Ê≈ (√‘‹ ¡Ú√Ê≈, ÍÃÌ»ñ«ÓÒ≈Í) Á∆
ÍÃ≈ÍÂ∆

(‘∂ Ó∂∂ √≈«‘Ï! ¡‰«◊‰Â ¡Ω◊π‰ª Á∂ ’≈È ‘∆ √≈˘ ¡È∂’ª ‹»Èª «Úº⁄
̇’‰≈ ÍÀ∫Á≈ ‘À, ¡√∆∫ ’∆ Áº√∆¬∂ «’) ’ÁØ∫ Á∆ √≈‚∆ (’ج∆) Óª ‘À, ’ÁØ∫ Á≈
(Ì≈Ú, «’√ ‹»È Á≈) √≈‚≈ ’ج∆ «Í¿∞ ‘À, «’√ «’√ ʪ ÂØ∫ (‹»È «Úº⁄Ø∫ ‘Ø ’∂)
¡√∆∫ (‘π‰ «¬√ ÓÈ∞º÷≈ ‹ÈÓ «Úº⁄) ¡≈¬∂ ‘ª? («¬È∑ª ¡Ω◊π‰ª Á∂ ’≈È ‘∆ √≈˘
«¬‘ «Ú⁄≈ Ì∆ È‘∆∫ ÎπÁ∆ «’) ¡√∆∫ «’√ ÓÈØÊ Ú≈√Â∂ «ÍÂ≈ Á∂ Ï∆‹ È≈Ò
Óª Á∂ Í∂‡ Á∆ ¡º◊ «Úº⁄ «ÈßÓ∂, Â∂ ’≈‘Á∂ Ú≈√Â∂ ÍÀÁ≈ ’∆Â∂ ◊¬∂?Õ1Õ

̬∆ Í≈Í«Â Ó≈È∞÷ Á∂‘π∆¡≈® ◊Ø«Ï≥Á «ÓÒ‰ ’∆ «¬‘ Â∂∆ Ï∆¡≈®
¡Ú« ’≈‹ Â∂À «’ÂÀ È≈ ’≈Ó® «Ó´ √≈Ë √ø◊«Â Ì‹π ’∂ÚÒ È≈Ó®1Õ
√ø‹≈«Ó Ò≈◊π ÌÚ‹Ò ÂÈ ’À® ‹ÈÓπ «ÏÃÊ≈ ‹≈ ø«◊ Ó≈«¬¡≈ ’ÀÕ 1ÕÕ
‘≈¿∞® (Ó:5, 12)

(¡‰«◊‰Â ¡Ω◊π‰ª Á∂ ’≈È) ¡√ª ¡È∂’ª πº÷ª «Ï÷ª Á∆¡ª ‹»Èª
Ú∂÷∆¡ª (ÌØ◊∆¡ª), ¡È∂’ª Ú≈∆ ÍÙ» ‹»Èª «Úº⁄ ¡√∆∫ ‹øÓ∂, ¡È∂’ª Ú≈∆ √ºÍª
Á∆¡ª ’∞ºÒª «Úº⁄ ÍÀÁ≈ ‘ج∂, Â∂ ¡È∂’ª Ú≈∆ Í≥¤∆ ω ω ’∂ ¿∞‚Á∂ ‘∂Õ 2Õ
(‹ÈÓ-‹ÈÓªÂª Á∂ ’∆Â∂ ’∞’Óª Á∂ ¡√ ‘∂· ‘∆) ÓÈ∞º÷ Ù«‘ª Á∆¡ª
‘º‡∆¡ª ÌøÈÁ≈ ‘À, ͺ’∂ ÿ ÌøÈÁ≈ ‘À (√øÈ∑ ÒªÁ≈ ‘À), ⁄Ø∆ ’’∂ (Ó≈Ò ÒÀ ’∂)
¡≈͉∂ ÿ ¡≈¿π∞∫Á≈ ‘À, (⁄Ø∆ Á≈ Ó≈Ò «Ò¡≈¿π∞∫Á≈) ¡º◊∂ «Íº¤∂ Â’Á≈ ‘À («’
’ج∆ Ú∂÷ È≈ ÒÚ∂, Í Ó»÷ «¬‘ È‘∆∫ √ÓfiÁ≈ «’ ‘∂ ÍÃÌ»!) Â∂∂ Í≈√Ø∫ «’Â∂ Ú∆
´’≈ È‘∆∫ ’ √’Á≈Õ 3Õ
(«¬È∑ª ’∆Â∂ ’∞’Óª Á∂ √ø√’≈ª ˘ Ë؉ Ò¬∆ ¡√∆∫ ‹∆Ú) √≈∆ ËÂ∆ Á∂
√≈∂ Â∆ʪ Á∂ ÁÙÈ ’Á∂ «ÎÁ∂ ‘ª, √≈∂ Ù«‘ª Ï≈˜≈ª Á∆ ‘º‡∆ ‘º‡∆ Ú∂÷Á∂
‘ª (Ì≈Ú, Ì∂÷∆ √≈˪-√øª Á∂ ‚∂«¡ª Á∆ ÷≈’ ¤≈‰Á∂ «ÎÁ∂ ‘ª, Í «¬È∑ª
’∞’Óª ÂØ∫ «Î Ú∆ ıÒ≈√∆ È‘∆∫ ‘πøÁ∆)Õ (‹ÁØ∫ ’ج∆ Ì≈◊ª Ú≈Ò≈ ‹∆Ú) Ú‰‹≈≈
(Â∂∆ «Ó‘ Á≈ √Á’≈) ⁄ø◊∆ Â∑ª Í÷ «Ú⁄≈ ’Á≈ ‘À (ª ¿∞√ ˘ √Ófi ÍÀ∫Á∆
‘À «’ ±ø ª) √≈‚∂ «‘Á∂ «Úº⁄ ‘∆ Ú√Á≈ ‘À∫Õ 4Õ
(‘∂ Ó∂∂ √≈«‘Ï!) «‹Ú∂∫ (¡«Ó‰Ú∂∫) Í≈‰∆ È≈Ò √ÓπøÁ Ì«¡≈ ‘Ø«¬¡≈ ‘À,
«ÂÚ∂∫ ‘∆ √≈‚∂ ‹∆Úª Á∂ ¡‰«◊‰Â ‘∆ ¡Ω◊π‰ ‘ÈÕ (¡√∆∫ «¬È∑ª ˘ ËØ √’‰ ÂØ∫
¡√ÓºÊ ‘ª), ±ø ¡≈Í ‘∆ Á«¬¡≈ ’! «Ó‘ ’! ±ø ª ‚∞ÏÁ∂ ͺÊª ˘ Ú∆ Â≈
√’Á≈ ‘À∫Õ 5Õ
15

Ì≈Ú : (‘∂ Ì≈¬∆!) Â∂˘ √Ø‘‰≈ ÓÈ∞º÷≈ √∆ «Ó«Ò¡≈ ‘ÀÕ ÍÓ≈ÂÓ≈ ˘
«ÓÒ‰ Á≈ Â∂∂ Ò¬∆ «¬‘∆ ÓΩ’≈ ‘ÀÕ (‹∂ ÍÃÌ» ˘ «ÓÒ‰ Ò¬∆ ’ج∆ ¿∞ÁÓ Èª ’∆Â≈
ª) ‘Ø √≈∂ ’øÓ Â∂∂ ¡≈͉∂ «’√∂ Ú∆ ¡Ê È‘∆∫Õ (Â∂∆ «‹øÁ ˘ ’ج∆ Ò≈Ì È‘∆∫
¡ÍÛ≈¿∞∫‰◊∂)Õ («¬√ Ú≈√Â∂) √≈Ë √ø◊«Â «Úº⁄ (Ú∆) «ÓÒ ÏÀ«·¡≈ ’ (√≈Ë
√ø◊«Â «Úº⁄ ÏÀ· ’∂ Ì∆) «√¯ ÍÓ≈ÂÓ≈ Á≈ È≈Ó «√Ó«¡≈ ’ (¿∞√ Ó≈Ò’
«ÍÂ≈ñÍÃÌ» È≈Ò Í∂ÃÓ Á∆ √ªfi Í≈¿∞∫‰ Á≈ ÔÂÈ ’«¡≈ ’, ¿∞√ Á∆ ‹∆ÚÈñ
Á≈Â∆ Ô≈Á ˘ ¡Í‰∂ ÓÈ «‘Á∂ «Úº⁄ √øÌ≈Ò ’∂ º÷‰ Á≈ ¿∞Í≈Ò≈ ’«¡≈ ’)
¡Â∂ (√≈Ë √ø◊«Â «Úº⁄ ÏÀ·‰ Á≈ Ú∆ ÂÁØ∫ ‘∆ Ò≈Ì ‘À ‹∂ ¿∞Ê∂ ±ø ÍÃÌ» Á∆ «√¯Â
√≈Ò≈‘ «Úº⁄ ‹πÛ∂∫)Õ 1Õ
(‘∂ Ì≈¬∆!) √ø√≈ √ÓπøÁ ÂØ∫ Í≈ ¶ÿ‰ Á∂ (Ì∆) ¡≈‘∂ Òº◊Õ(«È∂)
Ó≈«¬’ ÍÁ≈ʪ («ÏÈ√‰‘≈ ⁄∆˜ª) Á∂ «Í¡≈ «Úº⁄ Â∂≈ ÓÈ∞º÷≈ ‹ÈÓ Á≈
’∆ÓÂ∆ √Óª «Ú¡Ê Ï∆ÂÁ≈ ‹≈ «‘≈ ‘ÀÕ1Õ ‘≈¿∞Õ

ÓÈ∞º÷≈ ‹∆ÚÈ Á≈ ÓÈØÊ ‘≈«√Ò ’È Ò¬∆ ◊πÓ«Â ‹∆ÚÈ‹π◊«Â (ÍÃ∂Ó≈ñÌ◊Â∆)
◊π» ◊øÃÊ √≈«‘Ï ‹∆ «Úº⁄ «¬√ «ÚÙ∂ √ÏøË∆ Í«‘Ò∂ ÍøÈ∂ ”Â∂ ‘∆ ◊π» È≈È’
√≈«‘Ï È∂ «¬º’ ¡ÓØÒ’ ¯≈Ó»Ò≈ Á‹ ’∆Â≈ ‘À ‹Ø «’ √Óπº⁄∆ ◊πÏ≈‰∆ Á≈

’∂∫Á∆ «√˪ Ú∆ ‘ÀÕ ¯≈Ó»Ò≈ «¬‘ ‘À ñ
«’Ú √«⁄¡≈≈ ‘ج∆¡À, «’Ú ’±ÛÀ Â∞‡À Í≈«Ò®
‘π’«Ó ‹≈¬∆ ⁄Ò‰≈, È≈È’, «Ò«÷¡≈ È≈«Ò® (Ó:1, ‹Íπ)
16

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ì≈Ú : √«Â◊π» ‹∆ «¬√ Ïπ«È¡≈Á∆ √Óº«√¡≈ ˘ ÍÃÙÈ-¿∞µÂ Á∂ »Í «Úº⁄
Ú‰È ’Á∂ ‘ج∂ Ïı«ÙÙ ’Á∂ ‘È ñ

¡Ê : «‹‘Û≈ ‹«◊¡≈√» («◊Ñ√ «Úº⁄ «‘ ’∂ ‘∆) Á»«‹¡ª Á∆ ÚË∆’∆
√‘≈È Á≈ √πÌ≈¿∞ ωªÁ≈ ‘À (ÚË∆’∆ ’’∂ «÷Ó≈ Ó≥◊‰ Ú≈«Ò¡ª ˘ «÷Ó≈ ’
Á∂∫Á≈ ‘À ¡Â∂ ‹∂’ ¿∞√ Í≈√Ø∫ «’√∂ È≈Ò ÚË∆’∆ ‘Ø ‹≈Ú∂ ª «÷Óª Ó≥◊‰ Ò¬∆ Á∂
È‘∆∫ ’Á≈)Õ «Óº·≈ √πÌ≈¿∞ ¡Â∂ √Ïñ√øÂØ÷ ¿∞√Á∂ «ÈºÂ Á∂ ’Ó Ï‰ ‹ªÁ∂ ‘ÈÕ
(¡«‹‘∂ ¡√Ò “‹Ø◊∆” ¿∞µÂ∂ ’≈Ó≈«Á’ ’ج∆) Ø◊ ˜Ø È‘∆∫ Í≈ √’Á≈Õ ¿∞√ ˘
ÓΩ Á≈ Ú∆ ‚ È‘∆∫ ÍØ‘ √’Á≈Õ ¡«‹‘∂ “‹Ø◊∆” «Ú’≈ª ÂØ∫ ¡≈˜≈Á ‘Ø ‹ªÁ∂ ‘È
«’¿∞∫«’ ¿∞‘ «Èø’≈ ÍÃÌ» Á≈ »Í ‘Ø ‹ªÁ∂ ‘ÈÕ

ÍÃÙÈ : ÓÈ∞º÷ √«⁄¡≈ (¡≈ÁÙ’ ‹∆ÚÈ Ú≈Ò≈) «’Ú∂∫ ω∂? ¿∞√Á∆¡ª
¡º÷ª ¡º◊Ø∫ ¡«◊¡≈ÈÂ≈ ¡Â∂ ÌπÒ∂«÷¡ª Á≈ ÍÁ≈ «’Ú∂∫ Á» ‘ØÚ∂?
¿∞µÂ : ÍÓ∂Ù (˜≈ Á∂ Ó≈Ò’) Á∂ ‘π’Ó ¡È∞√≈ ‹∆ÚÈ ÏÂ∆ ’∆Â≈
‹≈Ú∂ (Ì≈Ú, «’ ÍÓ∂Ù Á∂ ¡‡ºÒ «ÈÔÓª, ’≈«¬Á∂ ’≈˘Èª ˘ √Ófi ’∂, √Ú∆’≈
’ ’∂, ¡ÓÒ∆ ‹∆ÚÈ «Úº⁄ „≈«Ò¡≈ ‹≈Ú∂)Õ «¬‘ «ÈÔÓ, ’≈«¬Á∂-’≈˘È ÍÃÌ» È∂
«√ÃÙ‡∆ √≈‹È Á∂ √Ó∂∫ (È≈Ò ‘∆) «√‹ ’∂ Ò≈◊» ’ «ÁºÂ∂ √ÈÕ «¬È∑ª ºÏ∆ ¡√»Òª
Á∆ Í≈Ò‰≈ ’È≈ ‘∆ ¡√Ò «Úº⁄ ÍÃ∂Ó≈-Ì◊Â∆ ‘ÀÕ

4.

’∞fi ’∞ ‘Ø ¡ÓØÒ’ ¯≈Ó»Ò∂
1.

¡Ê : ‹∂ «‘Á∂ «Úº⁄ ÍÃÌ»ñ«ÍÂ≈ Á≈ «ÈÓÒ Ì¿∞ (¡ÁÏ) ¡≈ Ú√∂, ª ÓÈ
Á∆ ÓÀÒ ’º‡∆ ‹ªÁ∆ ‘À, √∆ Ú∆ Í«ÚºÂz ‘Ø ‹ªÁ≈ ‘À, ◊π‰ª Á∂ ı˜≈È∂ ÍÓ≈ÂÓ≈ Á≈
«√ÓÈ ’’∂ ¡≥Á (ºÏ∆ «◊¡≈È Á≈) ⁄≈ȉ ‘Ø ‹ªÁ≈ ‘À, Óº«Â ¿∞µ‹Ò∆ ‘Ø ‹ªÁ∆
‘ÀÕ (¡«‹‘∆ ‹∆Úñ«¬√Âz∆) ÍÓ≈ÂÓ≈ Á∂ ¡ÁÏ «Úº⁄ ¿∞·Á∆ñÏÀ·Á∆ ‘À, ¡ÁÏ «Úº⁄
«‘ ’∂ «’ ’≈ ’Á∆ ‘À, («Î) ¿∞√ ˘ «¬√ ‹∆ÚÈ «Úº⁄ ¡≈Á Â∂ √π÷ «ÓÒÁ≈
‘À Â∂∂ ÍÃÌñ» «ÍÂ≈ Á∆ ‘˜»∆ Á≈ ÁÚ≈‹≈ ¿∞√ Ò¬∆ ÷πÒ
º ∑ ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ

2.

◊ππ Ó∂À √ø«◊ √Á≈ ‘À È≈Ò∂® «√Ó« «√Ó« «Â√π √Á≈ √Ó≈Ò∂∑®
(Ó: 5, 394)

√Á≈ ‘∆ ÍÃÌ»ñ«ÍÂ≈ Á∂ ¡ÁÏ («ÈÓÒ Ì¿∞) «Úº⁄ «‘‰≈
ÌÀ Í«¬¡À Ó´ ’‡∆¡À, «ÈÓÒ ‘ØÚÀ √∆π®
¡≥« Í◊≈√π Ó«Â ¿∞ÂÓ ‘ØÚÀ, ‘« ‹«Í ◊π‰∆ ◊‘∆π®
ÌÀ «Ú«⁄ ÏÀ√À, ÌÀ ‘À, ÌÀ «Ú«⁄ ’Ó≈ÚÀ ’≈®
¡ÀÊÀ √π÷π Ú«‚¡≈¬∆¡≈ Á◊‘ ÓØ÷ Áπ¡≈® (Ó; 3, 516)

ÍÃÌ»ñ«ÍÂ≈ ˘ ‘ Ú’Â ¡≈͉∂ ¡≥◊ñ√ø◊ ¡Â∂ ÂÈ, ÓÈ,
ÍÃ≈‰ª Á≈ ¡≈Ë≈ Ó≥È ’∂ ¿∞√Á∆ «’Í≈ Á∂ Í≈Â ωÈ
Ò¬∆ ¿∞ÁÓÙ∆Ò «‘‰≈

¡Ê : (‘∂ Ì≈¬∆ ! Ó∂≈) ◊π» (ÍÃÌ»ñ«ÍÂ≈) √Á≈ Ó∂∂ È≈Ò Ú√Á≈ ‘À, Ó∂∂
¡≥◊ñ√ø◊ «‘≥Á≈ ‘ÀÕ (¿∞√Á∆ «¥Í≈ÒÂ≈ È≈Ò) ÓÀ∫ ¿∞√ (ÍÃÌ»ñ«ÍÂ≈) ˘ √Á≈
«√Ó ’∂ √Á≈ ¡≈͉∂ «‘Á∂ «Úº⁄ Ú√≈¬∆ ÷Á≈ ‘ªÕ
ÍÃÌ ‹∆ ± Ó∂∂ ÍÃ≈È ¡Ë≈ÀÕ
ÈÓ√’≈ ‚ø‚¿∞«Â ÏøÁÈ≈, ¡«È’ Ï≈ ‹≈¿∞∫ Ï≈À® (Ó; ÍÃ, 820)
¡Ê : ‘∂ ÍÃÌ»! ±ø (‘∆) Ó∂∆ «‹øÁ Á≈ √‘≈≈ ‘À∫Õ ‘∂ ÍÃÌ»! ÓÀ∫ Â∂∂ ¡º◊∂
ÈÓ√’≈ ’Á≈ ‘ª, ⁄πÎ≈Ò ¶Ó≈ ÍÀ ’∂ ÈÓ√’≈ ’Á≈ ‘ªÕ ÓÀ∫ ¡È∂’ª Ú≈∆
ÂÀÊØ∫ √Á’∂ ‹ªÁ≈ ‘ªÕ
Ó؇∂ ÂΩ ”Â∂ ÍÃ∂Ó≈-Ì◊Â∆ Á∂ ÁØ Í«‘¨ ‘È ñ ’ÈÔØ◊ ’Ó ¡Â∂ Ú«‹Â

«ÈÓÂ≈, √«‘‰Ù∆ÒÂ≈ ¡Â∂ «Óº·∆ ÏØÒ∆
’ÓÕ
«ÈÚ‰∞ √π ¡÷π, ÷Ú‰∞ ◊π‰∞, «‹‘Ï≈ Ó‰∆¡≈ Ó≥Â∞®
¬∂ ÂzÀ, ÌÀ‰∂ Ú∂√ ’«, ª Ú«√ ¡≈Ú∆ ’øÂ∞® (¯∆Á ‹∆, 1384)

¡Ê : ‘∂ ÌÀ‰! ‹∂’ ±ø «ÈÓÂ≈, √«‘‰Ù∆ÒÂ≈ ¡Â∂ «Óº·∆ ÏØÒ∆ «¬‘
«ÂøÈ ◊π‰ Ë≈È ’ ÒÚ∂∫ ª ÍÂ∆ñÍÓ∂Ù È≈Ò Â∂≈ √Á∆Ú∆ «ÓÒ≈Í ‘Ø ‹≈Ú∂◊≈Õ

3.

’ÈÔØ◊ ’Ó
1.

«¬º’Ø «¬º’ Ú≈«‘Á ÍÓ∂Ù Á∆ ˙‡ (√‰) ¡Â∂ ¿∞Í≈ÙÈ≈
√≈«√ √≈«√ Â∂≈ È≈Óπ √Ó≈¿∞∫ Â∞Ó ‘∆ ’¿∞ ÍÃÌ ¡≈‘∆∫®
È≈È’ ‡∂’ ̬∆ ’Â∂ ’∆ ‘Ø ¡≈√ «Ï‚≈‰∆ Ò≈‘∆® (Ó: ÍÃ, 500)

«ıÓ≈ ¡Â∂ √Ïñ√øÂØ÷
«÷Ó≈ ◊‘∆ ÏÃÂ∞ √∆Ò √øÂØ÷ø® Ø◊π È «Ï¡≈ÍÀ È ‹Ó ÁØ÷ø®
Óπ’ ̬∂ ÍÃÌ »Í È ∂÷≥® 1® (Ó: 1, 223)
17

¡Ê : ‘∂ ÍÃÌ»! (Ó∂‘ ’) ÓÀ∫ ‘∂’ √≈‘ Á∂ È≈Ò Â∂≈ È≈Ó (¡≈͉∂ «‘Á∂
«Úº⁄) √ªÌ º÷ª, ÓÀ∫ √Á≈ Â∂∂ ‘∆ «ÓÒ≈Í Á∆ ªÿ ’Á≈ ‘ªÕ ‘∂ È≈È’! (¡≈÷ñ
18

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

‘∂ Ì≈¬∆! «‹√ ÓÈ∞º÷ Á∂ «‘Á∂ «Úº⁄) ’Â≈ Á≈ √‘≈≈ ω «◊¡≈, ¿∞√È∂ ‘Ø
«Ï◊≈È∆ ¡≈√ Á» ’ «ÁºÂ∆Õ

A. ⁄∂Â≈, Ô≈ÁÁ≈Ù B. «⁄øÂÈ, √Ø⁄‰≈ C.«¬Ù‡ Á≈ È≈Ó ¡ÊÚ≈ ◊π‰
ÓÈ Á∆ «ÚÃÂ∆ ¬∂’≈◊ ’ ’∂ Ô≈Á ’È≈Õ

2.

◊π» È≈È’ È≈Ó Ò∂Ú≈ ‹◊ «Úº⁄ «√ÓÈ Ï≈∂ ’¬∆ ÓºÂ-Ì∂Á Í≈¬∂ ‹≈
‘∂ ‘ÈÕ ’∞ºfi ÍÃ≈‰∆ «’√∂ ı≈√ ÙÏÁ Á≈, «’√∂ ı≈√ „ø◊ È≈Ò ÏÀ· ’∂, «’√∂ ı≈√
«ÚË∆ ¡È∞√≈ (√π¡≈√ª Á∂ ¡≥Á Ï≈‘ ‹≈‰ È≈Ò Ó∂Ò ’∂, ‹ª «¬º’∂ √≈‘ «Úº⁄ ‘∆
’¬∆ Ú≈) Ú≈-Ú≈ ‹≈Í ’È ˘ «√ÓÈ ’«‘≥Á∂ ‘ÈÕ ¡≈˙, ¡≈ͪ ◊π» ◊øÃÊ
√≈«‘Ï (ÙÏÁñ◊π») ‹∆ Í≈√Ø∫ ‘∆ «¬√ Ï≈∂ «È‰≈ ’Ú≈¬∆¬∂ «’¿π∞∫«’ «ÈØÒ ºÏ∆
√º⁄ Á∆ ÍÃ≈ÍÂ∆ Ëπ ’∆ Ï≈‰∆ ÂØ∫ «√Ú≈¬∂ ‘Ø «’ËØ∫ Ú∆ È‘∆∫ ‘؉∆Õ

¡Á≈√ (‹ØÁÛ∆) «¬º’Ø «¬º’ ÍÓ∂Ù Á∂ ⁄Ȫ «Úº⁄
± ·≈’∞π Â∞Ó Í«‘ ¡Á≈«√® ‹∆¿∞ «Í≥‚π √Ìπ Â∂∆ ≈«√®
(5: 5, 268)

¡Ê : (‘∂ ÍÃÌ»!) ±ø Ó≈«Ò’ ‘À∫ (√≈‚∆ ‹∆Úª Á∆) ¡˜ Â∂∂ ¡º◊∂ ‘∆ ‘À,
«¬‘ «˜øÁ Â∂ √∆ (‹Ø ±ø √≈˘ «ÁºÂ≈ ‘À) √Ì Â∂∆ ‘∆ Ï÷Ù∆Ù ‘ÀÕ

3.

√Ó≈‹ Á∂ Áπ’≈∂ ÁºÏ∂ñ’∞⁄Ò∂ Ú◊ª ˘ ‘ ͺ÷ ÂØ∫ ¿∞µ⁄≈ ⁄πº’
’∂ Ï≈Ï Á∂ √ÈÓ≈È Á≈ Á‹≈ Á∂‰≈
È∆⁄ª ¡≥Á« È∆⁄ ‹≈«Â, È∆⁄∆ ‘» ¡«Â È∆⁄π®
È≈È’π «ÂÈ ’À √ø«◊ √≈«Ê Ú«‚¡ª «√¿∞ «’¡≈ ∆√®
«‹ÊÀ È∆⁄ √Ó≈Ò∆¡«È, «ÂÊÀ ÈÁ« Â∂∆ Ï÷√∆√ (Ó: 1, 15)

¡Ê : (‘∂ ÍÃÌ»! ÓÀ∫ ÂÀÊØ∫ ¬∂‘∆ ‹≈⁄È≈ ’Á≈ ‘ª «’ Â∂≈) È≈È’ ¿∞È∑ª
Ïø«Á¡ª È≈Ò √≈Ê Ï‰≈¬∂ ‹Ø (’¬∆ ÌπÒ
º Û ‹∆Úª ¡È∞√≈) È∆Ú∆∫ ÂØ∫ È∆Ú∆∫ ˜≈«Â Á∂
‘È, ‹Ø È∆«Ú¡ª ÂØ∫ Ú∆ ¡«Â È∆Ú∂∫ ¡÷Ú≈¿∞∫Á∂ ‘ÈÕ ÓÀ˘ Ó≈«¬¡≈Ë≈∆¡ª (ÓÈÓπº÷ª)
Á∂ ≈‘∂ Â∞È Á∆ ’ج∆ ªÿ È‘∆∫ («’¿∞∫«’ ÓÀ˘ ÍÂ≈ ‘À «’) Â∂∆ «Ó‘ Á∆ Ș
¿∞µÊ∂ ‘À «‹ºÊ∂ ˆ∆Ϫ Á∆ √≈ Ò¬∆ ‹ªÁ∆ ‘ÀÕ

4.

ËÓ Á∆ √πº⁄∆, Á√ª È‘πø¡ª Á∆ «’ ’’∂ «ÈÏ≈‘
’È≈ ¡Â∂ Úø‚ ¤’‰≈
ÿ≈«Ò ÷≈«¬, «’¤∞ ‘Ê‘π Á∂«¬® È≈È’ ≈‘π ͤ≈‰«‘ √∂«¬Õ
(Ó: 1, 1245)

¡Ê : ‹Ø ÓÈ∞º÷ ËÓ Á∆ √πº⁄∆ «’ ’’∂ ¡≈͉∂ Í«Ú≈ Á∆ Í≈Ò‰≈
’Á≈ ‘Ø«¬¡≈, ¡≈͉∆ È∂’ «’ ’Ó≈¬∆ «Úº⁄Ø∫ (Á√ÚøË Á∂ »Í «Úº⁄) Áπ÷∆¡ª,
ˆ∆Ϫ, ÒØÛÚøÁª Á∆ √‘≈«¬Â≈ ’Á≈ ‘À, ¿∞√∂ ˘ ÓÈ∞º÷∆ ‹∆ÚÈ √¯Ò ’’∂
ÍÓ∂Ù Á∂ «ÓÒ≈Í Ú≈Ò∂ √Â∂ Á∆ √Øfi∆ ‘πøÁ∆ ‘ÀÕ

5.

È≈Ó «√ÓÈ ’∆ ‘À?
È≈Óπ Â∂≈ √Ìπ ’ج∆ Ò∂Â∞ ‘À, ‹∂Â∆ ¡≈Ú‰ ‹≈‰∆®
‹ª Â∞Ëπ Ì≈ÚÀ ª ◊πÓπ«÷ Ï»fiÀ ‘Ø ÓÈÓπ«÷ «ÎÀ «¬¡≈‰∆®
(Ó:3,423)
Ì≈Ú : ‘∂ ÍÃÌ»! «‹ÂÈ∆ Ú∆ ¡≈Ú≈◊Ú‰ «Úº⁄ ͬ∆ ‘ج∆ «√ÃÙ‡∆ ‘À, «¬√
«Úº⁄ ‘∂’ ‹∆Ú (¡≈͉∂ ÚºÒØ∫) Â∂≈ ‘∆ È≈Ó ‹ÍÁ≈ ‘À Í ‹ÁØ∫ ÂÀ˘ ⁄ø◊≈ Ò◊Á≈
‘À ª ◊π» (ÍÓ∂Ù »Í ÙÏÁñ◊π») Á∂ ¿∞ÍÁ∂Ù Á∆ ¡ÓÒ∆ ’Ó≈¬∆ ’Á≈ ‘Ø«¬¡≈
‘∆ ’ج∆ ‹∆Ú («¬√ Ì∂ ˘) √ÓfiÁ≈ ‘À, ¡≈͉∂ ÓÈ Á∂ «Íº¤∂ Â∞È Ú≈Ò∆ ‘Ø Ó»÷
ÒØ’≈¬∆ ª ̇’Á∆ ‘∆ «ÎÁ∆ ‘ÀÕ
ÓÈ∞ ÂÈ∞ ËÈ∞ «‹«È ÍÃ«Ì Á∆¡≈, «÷¡≈ √‘«‹ √Ú≈«
√Ï ’Ò≈ ’« Ê≈«Í¡≈, ¡≥« ‹Ø«Â ¡Í≈®
√Á≈ √Á≈ ÍÃÌπ «√Ó∆¡À, ¡≥« ÷π ¿∞ Ë≈«® (Ó:5,47)
Ì≈Ú: «‹√ ÍÃÌ» È∂ «¬‘ ÓÈ «ÁºÂ≈ ‘À, (Ú‰ Ò¬∆) ËÈ «ÁºÂ≈ ‘À, «‹√
ÍÃÌ» È∂ ÓÈ∞º÷ Á∂ √∆ ˘ √Ú≈ ω≈ ’∂ º«÷¡≈ ‘À, «‹√ È∂ (√∆ «Úº⁄) √≈∆¡ª
(√∆’ Â≈’ª ÍÀÁ≈ ’ ’∂ √∆ º«÷¡≈ ‘À, Â∂ √∆ «Úº⁄ ¡≈͉∆ Ï∂¡≥ ‹Ø«Â
«‡’≈ «ÁºÂ∆ ‘À, (‘∂ Ì≈¬∆!) ¿∞√ ÍÃÌ» ˘ √Á≈ ‘∆ «√ÓÁ∂ «‘‰≈ ⁄≈‘∆Á≈ ‘ÀÕ (‘∂
Ì≈¬∆!) ¡≈͉∂ «‘Á∂ «Úº⁄ ¿∞√Á∆ Ô≈Á «‡’≈ º÷Õ
Óπ÷‘π ‘« ‘« √Ìπ ’Ø ’À, «ÚÒÀ «‘ÁÀ Ú√≈«¬¡≈®
È≈È’, «‹È ’À «‘ÁÀ Ú«√¡≈, ÓØ÷ Óπ’«Â «ÂÈ∑ Í≈«¬¡≈®

«√ÓÈ

«¬√ ÙÏÁ Á∂ ¡Ê Ì≈¬∆ ’≈‘È «√≥ÿ È≈Ì≈ È∂ Ó‘≈È ’ØÙ «Úº⁄ «¬√ Â∑ª
’∆Â∂ ‘È :
19

(Ó:3,565)
20

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï
Ì≈Ú: (‘∂ Ì≈¬∆!) Ó»ø‘ È≈Ò (Ï≈‘Ø∫ Ï≈‘Ø∫) ª ‘∂’ ÓÈ∞º÷ ÍÓ≈ÂÓ≈ Á≈
È≈Ó ¿∞⁄≈ «Á≥Á≈ ‘À, Í «’√∂ «ÚÒ∂ È∂ ‘«-È≈Ó ¡≈͉∂ «‘Á∂ «Úº⁄ Ú√≈«¬¡≈
‘ÀÕ ‘∂ È≈È’! (¡≈÷) ñ «‹È∑ª ÓÈ∞º÷ª Á∂ «‘Á∂ «Úº⁄ ÍÓ≈ÂÓ≈ Á≈ È≈Ó ºÏ∆
◊π‰ª Á∆ ÍÃ≈ÍÂ∆ Á∆ Ï’ È≈Ò (ÍÃÌ»-ÍÃ∂Ó Á∆ Ô≈Á) ¡≈ Ú√Á≈ ‘À, ¿∞‘ ÓÈ∞º÷
«Ú’≈ª ÂØ∫ ıÒ≈√∆ ÍÃ≈Í ’ ÒÀ∫Á∂ ‘ÈÕ

√Ø √ͺه ‘À «’ ÍÃÌ»-«ÍÂ≈ Á∆ «Óº·∆, ‹∆ÚÈ-Á≈Â∆ Ô≈Á ˘ «‘Á∂ «Úº⁄
«‡º’≈ ’∂ º÷‰≈, ¿∞√ Á∂ «ÈÓÒ Ì¿∞ «Úº⁄ «‘ ’∂ «¬È√≈È∆¡Â Á∂ ¯˜ª
Á∆ Í≈Ò‰≈ ’È≈ ‘∆, ¡√Ò «Úº⁄ ÍÃÌ»ñ«√ÓÈ ‘ÀÕ
3.

“Ú≈‘◊π»” ÙÏÁ Á≈, (ÍÓ∂Ù Á∆ ‘Ø∫Á Á≈ ¡«‘√≈√ ÓÈ «Úº⁄ Ë≈ ’∂,
ÍÓ∂Ù ˘ ¡≈͉∆ ‘Ø∫Á Á≈ Ó»Ò √Ófi ’∂, ¡≈͉∂ ¡≈Í∂ Á≈ ÍÓ-¡≈Í≈
√Ófi ’∂, ¡≈͉≈ ¡«Â «Í¡≈≈ Ó≈Í≈ √Ófi’∂) √È≈ È≈Ò (¡øÌ «Úº⁄)
‹≈Í ’ ’∂, «Í¡≈ ¡Â∂ «Ë¡≈È È≈Ò ¡≈͉∆ ¡Ú≈˜ (Ëπ«È) ˘
√π‰È≈, («ÓÒ≈Í Á∆ ªÿ È≈Ò ¡Ú≈≤˜ª Ó≈È∆¡ª) “«√ÓÈ” Á∆ ¡≈ÂÓ’
¡Úº√Ê≈ º’ ¡ÍÛ≈¿∞∫‰ Á∂ √ÓºÊ ‘À Í «¬‘ “‹≈Í” ‘À “«√ÓÈ” È‘∆∫
‘ÀÕ

6.

√Ì È≈Ò «ÈÚÀÂ≈ Ú≈Ò≈ Ì≈Ú º÷‰≈

«√ÓÀ ËÂ∆ ¡π ¡≈’≈√≈® «√Ó«‘ ⁄øÁ √»‹ ◊π‰Â≈√≈®
Í¿∞‰ Í≈‰∆ ÏÀ√øÂ «√Ó«‘, «√ÓÀ √◊Ò ¿∞Í≈‹È≈®1®
«√Ó«‘ ÷≥‚ Á∆Í √«Ì ÒØ¡≈® «√Ó«‘ Í≈Â≈Ò Íπ∆¡≈ √⁄π √Ø¡≈®
«√Ó«‘ ÷≈‰∆ «√Ó«‘ Ï≈‰∆, «√Ó«‘ √◊Ò∂ ‘ ‹Èª® 2®
(Ó: 5, 1079)
Ì≈Ú: ‘∂ Ì≈¬∆! ËÂ∆ ÍÓ≈ÂÓ≈ Á∆ ˜≈ «Úº⁄ Â∞ ‘∆ ‘À, ¡≈’≈Ù ¿∞√
Á∆ ˜≈ «Úº⁄ ‘ÀÕ ⁄øÁ ¡Â∂ √»‹ ¿∞√ ◊π‰ª Á∂ ı˜≈È∂ ÍÃÌ» Á∆ ˜≈ «Úº⁄ Â∞ ‘∂
‘ÈÕ ‘Ú≈ Í≈‰∆ ¡º◊ (¡≈«Á’ ºÂ) ÍÃÌ» Á∆ ˜≈ «Úº⁄ ’øÓ ’ ‘∂ ‘ÈÕ √≈∆
«√ÃÙ‡∆ ¿∞√ Á∆ ˜≈ «Úº⁄ ’øÓ ’ ‘∆ ‘ÀÕ1Õ
‘∂ Ì≈¬∆! √≈∂ ÷≥‚ Á∆Í Ó≥‚Ò, Í≈Â≈Ò ¡Â∂ √≈∆¡ª Íπ∆¡ª, √≈∆¡ª
÷≈‰∆¡ª ¡Â∂ Ï≈‰∆¡ª (Á∂ ‹∆Ú), √≈∂ ÍÃÌ» Á∂ √∂Ú’ √Á≈ñ«Ê ÍÃÌ» Á∆ ˜≈
«Úº⁄ Ú ‘∂ ‘ÈÕ2Õ («¬√ Â∑ª ‘∂ ÍÃÌ»! «¬‘ √≈∂ (Ó≈ÈØ∫) Â∂≈ «√ÓÈ ’ ‘∂
‘È)

È≈ ’Ø ÏÀ∆, È‘∆∫ «Ï◊≈È≈, √◊Ò √ø«◊ ‘Ó ’¿∞ Ï«È ¡≈¬∆®
(Ó: 5, 1299)
¡Ê : ‘∂ Ì≈¬∆! (‘π‰) ÓÀ˘ ’ج∆ ÚÀ∆ È‘∆∫ «Á√Á≈, ’ج∆ ˙Í≈ È‘∆∫
«Á√Á≈, √ÌÈ≈ È≈Ò Ó∂≈ Ì≈Â∆ñÌ≈Ú Ú≈Ò≈ «Í¡≈ Ï«‰¡≈ ‘Ø«¬¡≈ ‘ÀÕ

7.

ÓÈ Á∆ Ó«Â (ÓÈÓ«Â) «Â¡≈◊ ’∂ ÙÏÁñ◊π»
(◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï) Á∆ Ó«Â (¿∞ÍÁ∂Ù) ¡È∞√≈ ⁄ºÒ‰≈
«Â¡≈◊∂∫ ÓÈ ’∆ ÓÂÛ∆, «Ú√≈∂∫ Á»‹≈ Ì≈¿π ‹∆¿∞®
«¬¿∞∫ Í≈Ú«‘∫ ‘« Á√≈ÚÛ≈, È‘ Ò◊À ÂÂ∆ Ú≈¿∞ ‹∆¿∞®

È؇:

(Ó: 5, 763)
1.

2.

«¬√ ÙÏÁ «Úº⁄ «√ÓÈ Á≈ «¬º’ ‘Ø ¡«‘Ó Íº÷ √≈¯ ‘Ø «◊¡≈ ‘ÀÕ ¿∞‘
«¬‘ ‘À «’ ÙÏÁñ◊π» Á∂ ¿∞ÍÁ∂Ùª Á∆ ¡ÓÒ∆ ÂΩ ”Â∂ ’Ó≈¬∆ ’È≈
(√«Â◊π» ‹∆ Á∂ Ï⁄Ȫ Á∆ “ÓÈ”, “Ï⁄È” ¡Â∂ “’Ó” ’ ’∂ Í≈ÒÈ≈
’È≈) ÍÃÌ»-«√ÓÈ ‘À (Ì≈Ú, ‘π’«Ó-˜≈¬∆ ⁄Ò‰≈ ‘∆ ÍÃÌ»-«√ÓÈ
‘À)Õ
«’√∂ ı≈√ ÙÏÁ Á≈, «’√∂ ı≈√ √Ó∂∫, «’√∂ ı≈√ Ú’Â Ú≈√Â∂, ÂØÂ≈-‡È
’ ÒÀ‰≈ (¡Â∂ “‘π’«Ó-˜≈¬∆ ⁄ºÒ‰” Ò¬∆ ÔÂÈ È≈ ’È≈) «√ÓÈ
È‘∆∫ ‘Ø √’Á≈Õ (¡«‹‘∂ ÂØÂ≈ñ‡È ˘ ’Ó-’ª‚ ÂØ∫ ÚºË ’ج∆ Ó≈‰Â≈
È‘∆∫ «ÓÒ √’Á∆ ¡Â∂ ’Ó-’ª‚ ˘ ºÏ∆ Ï≈‰∆ «√∂ ÂØ∫ ‘∆ ı≈˜ ’Á∆
‘ÀÕ
21

¡Ê : ‹∂ ±ø ¡≈͉∂ ÓÈ Á∆ ’Ø∑fi∆ Ó«Â ¤º‚ Á∂Ú∂∫,‹∂ ±ø ÍÃÌ» ÂØ∫ «ÏȪ ‘Ø
(Ó≈«¬¡≈ ¡≈«Á’) Á≈ «Í¡≈ ÌπÒ≈ Á∂Ú∂∫, ª «¬√ Â∑ª Âø» ÍÃÌ» Á≈ √Ø‘‰≈ ÁÙÈ
’ ÒÚ∂∫◊≈, ÂÀ˘ ’ج∆ Áπº÷ñ’Ò∂Ù È‘∆∫ «Ú¡≈Í∂◊≈ (Ì≈Ú Â∂∂ ¿∞Í ’ج∆ Áπº÷
’Ò∂Ù ‘≈Ú∆ È‘∆∫ ‘ØÚ∂◊≈)Õ

8.

¡≥«ÓàÚ∂Ò∂ (Í‘πñÎπ‡≈Ò∂ ÂØ∫ Í«‘Òª) Á∆ √øÌ≈Ò
¡≥«ÓàÚ∂Ò≈ √⁄π È≈¿∞∫, Ú«‚¡≈¬∆ Ú∆⁄≈π® (Ó: 1, ‹Íπ)
¡Â∂
Ó∂∂ Ó≈Ë¿∞ ‹∆, √Â√ø◊«Â «ÓÒ∂ √π «¡≈® (Ó: 5, 10)
22

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï
¡Ê : ‘∂ Ó∂∂ ÍÃÌ» ‹∆! ‹∂‘Û∂ ÓÈ∞º÷ √≈Ë √ø◊«Â «Úº⁄ «ÓÒ ÏÀ·Á∂ ‘È, ¿∞‘
(«Ú¡Ê ÂΩ÷Ò∂ñ«Î’ª ÂØ∫) Ï⁄ ‹ªÁ∂ ‘ÈÕ

9.

¿∞µ⁄≈ «¬ıÒ≈’∆ ¡≈⁄È
√⁄‘π∫ ˙À √Ìπ ’Ø ¿∞Í« √⁄π ¡≈⁄≈π® (Ó: 1, 62)

10. Á«¬¡≈, √Ï
Á«¬¡≈ ‹≈‰À∫ ‹∆¡ ’∆, «’¤∞ ÍπøÈ∞ Á≈È∞ ’∂«¬® (Ó: 1, 468)
¡Ê : (√º⁄ Á∆ ÍÃ≈ÍÂ∆ ‹ª Í÷ ÂÁØ∫ ‘∆ ‘πøÁ∆ ‘À ‹ÁØ∫ ÓÈ∞º÷ ÙÏÁñ◊π» ÂØ∫
¿∞ÍÁ∂Ù, ÍÃ≈Í ’’∂) √Ì ‹∆Úª ¿∞µÂ∂ Â√ ’È Á∆ ‹≈⁄ «√º÷ ÒÚ∂ ¡Â∂
ÒØÛÚøÁª ˘ ¡≈͉∆ Á√ª È‘πø¡ª Á∆ ’Ó≈¬∆ «Úº⁄Ø∫ ÍπøÈ Á≈È ’∂ ¡Ê≈ Úø‚ ’∂
¤’∂Õ

11. Í¿∞Í’≈∆ ωÈ≈
«Ó«Ê¡≈ ÂÈ È‘∆∫ Í ¿∞Í’≈≈® (Ó:5, 269)

14. «◊¡≈È «¬≥Á«¡ª ¡Â∂ ’Ó «¬≥Á«¡ª Á∆ ◊πÓ«Â ¡È∞√≈
Áπº√ ÚÂØ∫Õ
«Ó«Ê¡≈
«Ó«Ê¡≈
«Ó«Ê¡≈
«Ó«Ê¡≈
«Ó«Ê¡≈
«Ó«Ê¡≈

√ÃÚÈ, Í «ÈßÁ≈ √πÈ«‘∫®......
È∂Âz, Í∂÷ Í «Âz¡ »Í≈Á®.....
√È≈, ÌØ‹È ¡È √…≈Á®......
Ï≈√π Ò∂ «Ï’≈≈®
‘√ Í ÁÏ ’¿∞ «‘«‘∫®.....
⁄È, Í «Ï’≈ ’¿∞ Ë≈Ú«‘∫® (Ó: 5, 268-69)

Ì≈Ú : ’øȪ È≈Ò «’√∂ Á∆ «Èß«Á¡≈ È‘∆∫ √π‰È∆, ‹∆Ì È≈Ò «Èß«Á¡≈
È‘∆∫ ’È∆Õ ¡º÷ª È≈Ò Í≈¬∂ ÂÈ ˘ «Ú’≈ª Á∆ Ș È≈Ò È‘∆∫ º’‰≈Õ
‹∆Ì ˘ «Ú’≈ ÍÀÁ≈ ’È Ú≈Ò∂ Ì؋Ȫ Á∂ ⁄√’∂ ÂØ∫ Ø’ ’∂ º÷‰≈ ‘ÀÕ Èº’ ˘
(ÓÈ «Úº⁄) «Ú’≈ ÍÀÁ≈ ’È Ú≈Ò∆¡ª Ú≈ÙÈ≈Úª ÂØ∫ Ø’ ’∂ º÷‰≈ ‘ÀÕ ‘ºÊª ˘
Í≈¬∂ ‘º’ Á∆ ⁄Ø∆ ’È ÂØ∫ Ø’‰≈ ‘À ¡Â∂ ÍÀª È≈Ò «Ú’≈ ’È Ò¬∆ È‘∆∫
⁄ºÒ’∂ ‹≈‰≈Õ Ó∂‘Á∂ ˘ ÔØ◊ Ó≈Â≈ «Úº⁄ √≈ÂÚ’ ‹ª ≈‹√ ÍÁ≈ʪ Á∆ ÷π≈’
‘∆ Á∂‰∆ ‘À, ÂÓØñ◊π‰∆ ÷π≈’ (◊πº√≈, ¡≈Ò√, «⁄Û«⁄Û≈ÍÈ, «ÂzÙÈ≈ ÍÀÁ≈ ’È
Ú≈Ò∆ ÷π≈’) ÂØ∫ Í‘∂˜ º÷‰≈ ‘ÀÕ

¡Ê : (¿∞‘) √∆ «Ú¡Ê ‘È ‹Ø Á»«‹¡ª È≈Ò ÌÒ≈¬∆ È‘∆∫ ’Á∂Õ

15. Ϻ«⁄¡ª Á∂ ‹ÓªÁ» ’∂√ √≈Ï º÷∂
12. ‘Ó∂Ù≈ ‘∆ √º⁄ Á≈ ͺÒ≈ ÎÛ ’∂ º÷‰≈Õ
’±Û «È÷π‡∂ È≈È’≈, ˙Û«’ √«⁄ ‘∆® (Ó: 1, 953)

13. ‹ÈÓ ÂØ∫ ÒÀ ’∂ ÓÈ Âº’ Á∂ √≈∂ ’≈‹ «Ú‘≈, ◊π» ◊øÃÊ
√≈«‘Ï Á∂ ¿∞ÍÁ∂Ùª ¡È∞√≈ √≈Á≈ „ø◊ È≈Ò «ÏȪ «’√∂ ÒØ’ñ
Ò≈‹ ‹ª «Ú÷≈Ú∂ Á∂ ’È∂Õ
ÍÃÊÓ∂∫ «Â¡≈◊∆ ‘¿∞ÓÀ ÍÃ∆«Â® ÁπÂ∆¡≈ «Â¡≈◊∆ ÒØ◊≈ ∆«Â®
ÂzÀ ◊π‰ «Â¡≈«◊ Áπ‹È Ó∆ √Ó≈È∂®
Â∞∆¡≈ ◊π‰∞, «Ó«Ò √≈Ë Í¤≈È∂® (Ó: ÍÃ, 370)
¡Ê : (ÙÏÁ ◊π» Á∂ ¿∞ÍÁ∂Ùª Á∆ ’Ó≈¬∆ ’’∂) Í«‘Òª ÓÀ∫ ‘¿∞ÓÀ ˘
«Í¡≈È≈ ¤º‚ «ÁºÂ≈, «Î ÓÀ∫ ÒØ’≈⁄≈∆ √Óª («Ú÷≈Ú∂ Ó≈Â) ¤º‚∆¡ª (Ì∂‚
⁄≈Ò ¤º‚ «ÁºÂ∆), «Î Ó≈«¬¡≈ Á∂ «ÂøÈ∂ ◊π‰ (√ÂØ, ‹Ø, ÂÓØ) ¤º‚ ’∂ ÚÀ∆ Â∂
«ÓºÂ «¬º’Ø ‹∂‘∂ («ÓºÂ ‘∆) √Ófi Ò¬∂Õ ÍÃÌ» ˘ «ÓÒ ’∂ ÓÀ∫ ⁄ΩÊ∂ ÍÁ (√‘‹
¡Ú√Ê≈) Á∂ ◊π‰ È≈Ò √ªfi Í≈ Ò¬∆Õ
23

ÍÓ∂Ù ¡ÌπºÒ ‘ÀÕ ¿∞√È∂ ’∂√ ¡Â∂ ØÓ Ú∆ ÓÈ∞º÷ ˘ √∆ Á∂ È≈Ò ‘∆
Ï÷«ÙÙ ’∆Â∂ ‘ÈÕ ’∆ ÓÈ∞º÷∆ √∆ Á∂ ’∂√ñØÓ, ÍÃÌ»ñ«ÍÂ≈ Á∆ ˜≈ ¡È∞√≈ ‘∆
’ج∆ ¡«‘Ó ØÒ ¡Á≈ ’È Ò¬∆ √∆ Á≈ «‘º√≈ ω∂ ‘ج∂ ‘È ‹ª «¬È∑ª ˘ ÓÈ∞º÷
È∂ «’√∂ ◊Àñ’πÁÂ∆ „ø◊ È≈Ò ÍÀÁ≈ ’’∂ √∆ È≈Ò Ò◊≈«¬¡≈ ‘Ø«¬¡≈ ‘À?
«¬‘ ◊ºÒ Ô’∆È∆ ‘À «’ ’∂√ªñØÓª Á≈ ÓÈ∞º÷ Á∂ «Ú√Ó≈Á∆ «Ú’≈√ («Ú◊≈√) «Úº⁄
¡«‘Ó ØÒ ‘ÀÕ √Óª ¡≈Ú∂◊≈, ‹ÁØ∫ «Ú«◊¡≈È’ ıØ‹ «¬√ √º⁄≈¬∆ Á∆ ÍÃØÛÂ≈
’∂◊∆Õ «‹‘Û∂ ÍÃ≈‰∆ ’∂√ª/ØÓª ˘ ’‡Á∂ ‘È ¿∞‘ ÍÓ∂Ù Á∂ Ù∆’ ω’∂ ÍÃÌ»ñ
«ÍÂ≈ ˘ ÌπºÒÛ √Ófi‰ Á∆ È≈ñÏ÷Ù‰ÔØ◊ ˆπ√Â≈ı∆ ’Á∂ ‘È, ¿∞‘ ÍÓ∂Ù
È≈ÒØ∫ Ú∆ «√¡≈‰∂ Ï‰È Á≈ ÔÂÈ ’Á∂ ‘ÈÕ ’∆ ¡‹∂‘≈ ’’∂ ÍÓ∂Ù Á∆
«’Í≈ Á∂ Í≈Â Ï«‰¡≈ ‹≈ √’Á≈ ‘À? ‘«◊˜ È‘∆∫Õ
È≈Í≈’ Í≈’∞ ’« ‘Á»« ‘Á∆√≈,
√≈Ï √»«Â Á√Â≈ «√≈® 12® (Ó: 5, 1084)
¡Ê : ‘∂ ¡ºÒ≈ Á∂ ÏøÁ∂Õ («Ú’≈ª «Úº⁄) ÓÒ∆È ‘Ø ‘∂ ÓÈ ˘ Í«ÚºÂ
24

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï
’È Á≈ ÔÂÈ ’ ñ «¬‘∆ ‘À ºÏ∆ «ÓÒ≈Í ÍÀÁ≈ ’È Ú≈Ò∆ Ù‘ Á∆ «’Â≈ÏÕ
(√πøÈ«Â, ÒϪ ’‡≈‰ ¡≈«Á’ Ù‘ ˘ ¤º‚ ’∂) ¡≈͉∆ Ù’Ò ˘ «‹¿∞∫ Á≈ «Â¿∞∫
º÷ ñ «¬‘ (ÒØ’ ÍÒØ’ «Úº⁄) «¬º˜Âñ¡≈Á Í≈Í ’È Á≈ Ú√∆Ò≈ ω
‹ªÁ≈ ‘ÀÕ

Ú«‹Â ’Ó
1. ˜≈«ÂñÍ≈«Â, ¿»⁄ñÈ∆⁄ Á≈ «Â¡≈◊

ÏØÒ‘π √≈⁄π ͤ≈‰‘π ¡≥Á«® (Ó: 1, 1025)
..................................................
’≈Óπ ¥ØËπ ÒØÌπ fi»·∞ «ÈßÁ≈, √≈Ë» √ø«◊ «ÏÁ≈È≈® (Ó: 5, 915)
¡Ê : ‘∂ Ì≈¬∆! ’≈Ó, ¥ØË, ÒØÌ, fi»·, «ÈßÁ≈ ¡≈«Á’ «Ú’≈ª ˘ ÙÏÁñ
◊π» Á∂ ¿∞ÍÁ∂Ùª Á∆ ’Ó≈¬∆ ’’∂ (¡≈͉∂ ÓÈ «Úº⁄Ø∫ ⁄∆ñÎ≈Û ’’∂) Á» ’
√’∆Á≈ ‘ÀÕ

‹≈«Â ’≈ ◊Ïπ È≈ ’« Ó»÷ ◊Ú≈≈®
«¬√π ◊Ï Â∂ ⁄Ò«‘∫ Ï‘πÂπ «Ú’≈≈® (Ó: 3, 1128)

2.

«Èß«Á¡≈, ⁄π◊Ò∆, ⁄≈ͨ√∆, ¬∆÷≈, fi»· ¡≈«Á «Ú’≈ª
Á≈ «Â¡≈◊
«ÈßÁ≈ ÌÒ∆ «’√À ’∆ È≈‘∆∫, ÓÈÓπ÷ Óπ◊Ë ’ø«È®
Óπ‘ ’≈Ò∂ «ÂÈ «ÈßÁ’ª È’∂ ÿØ« ÍÚø«È® (Ó: 3, 755)
«‹√π ¡≥Á« ⁄π◊Ò∆, ⁄π◊ÒØ Ú‹À, ’∆Â≈ ’«Â¡≈ ˙√Á≈ √Ìπ ◊«¬¡≈®
(Ó: 4, 308)

¡Ê : «‹√ ÓÈ∞º÷ Á∂ «‘Á∂ «Úº⁄ ⁄π◊Ò∆ ‘πøÁ∆ ‘À ¿∞‘ ⁄π◊Ò (Á∂ È≈Ó
È≈Ò) ‘∆ ÓÙ‘» ‘Ø ‹ªÁ≈ ‘À, ¿∞√ Á∆ («Í¤Ò∆) √≈∆ ’∆Â∆ ‘ج∆ È∂’ ’Ó≈¬∆
«Ú¡Ê ⁄Ò∆ ‹ªÁ∆ ‘ÀÕ

√ÒØ’ ® ’≈Ó ’ØÃË ¡π ÒØÌ ÓØ‘ «ÏÈ«√ ‹≈«¬ ¡‘øÓ∂Ú®
È≈È’ ÍÃÌ √‰≈◊Â∆ ’« ÍÃ√≈Áπ ◊πÁ∂Ú® (Ó: 5, 269)
¡Ê : ‘∂ È≈È’! (Ï∂ÈÂ∆ ’ Â∂ ¡≈÷) ñ ‘∂ ÍÃÌ»! ÓÀ∫ √‰ ¡≈«¬¡≈ ‘ª,
(Ó∂∂ ¿∞Â∂) Ó∂‘ ’, (Ó∂≈) ’≈Ó, ¥ØË, ÒØÌ, ÓØ‘ ¡Â∂ ¡‘ø’≈ Á» ‘Ø ‹≈¬∂Õ

3.

‘ Í’≈ Á∂ ’Óñ’ª‚ Á≈ «Â¡≈◊
’Ó ’ª‚ Ï‘π ’«‘∫ ¡⁄≈® «ÏÈ∞ È≈ÚÀ «ËÃ◊π «ËÃ◊π ¡‘ø’≈®
(Ó: 3, 162)

¡Ê : ‹∂‘Û∂ ÏøÁ∂ (‹ÈÓ, ‹È∂¿±, «Ú¡≈‘, ÓÈñ«’«¡≈ ¡≈«Á’ √Ó∂∫,
Ù≈√Âzª ¡È∞√≈ Ó≥È∂ ‘ج∂) Ë≈«Ó’ ’Ó ’Á∂ ‘È Â∂ ‘Ø ¡È∂’ Ë≈«Ó’ √Óª
’Á∂ ‘È, Í ÍÓ≈ÂÓ≈ Á∂ È≈Ó ÂØ∫ Úªfi∂ «‘≥Á∂ ‘È, («¬‘ ’Óñ’ª‚ ¿∞È∑ª Á∂
¡≥Á) ¡‘ø’≈ (ÍÀÁ≈ ’Á≈ ‘À Â∂ ¿∞È∑ª Á≈ ‹∆ÚÈ) «Î‡’≈ñÔØ◊ ‘∆ «‘≥Á≈ ‘ÀÕ

¿∞√« «ÈßÁ≈ ÁØ¿± «Â¡≈◊À, ÷Ø‹À ÍÁπ «ÈÏ≈È≈® (Ó: 9, 218)
¡Ê : (‘∂ √ø ‹ÈØ! ¿∞√ ÓÈ∞º÷ È∂ ¡√Ò∆¡Â ÒºÌ Ò¬∆ ‘À ‹∂‘Û≈) È≈ «’√∂
Á∆ ÷πÙ≈ÓÁ ’Á≈ ‘À, È≈ «’√∂ Á∆ «ÈßÁ≈, Â∂ ‹Ø ¿∞√ ¡≈ÂÓ’ ¡Ú√Ê≈ Á∆ √Á≈
Ì≈Ò ’Á≈ ‘À «‹Ê∂ ’ج∆ Ú≈ÙÈ≈ («Ú’≈ª Á∆ «ÂzÙÈ≈) ÍØ‘ È‘∆∫ √’Á∆Õ
«‹√π ¡≥Á« Â≈«Â Í≈¬∆ ‘ØÚÀ, «Â√ Á≈ ’Á∂ È ‘ØÚ∆ ÌÒ≈®
(Ó: 4, 308)
Â≈«Â Í≈¬∆ = ¬∆÷≈
¤Ø‚‘π ÍÃ≈‰∆ ’±Û ’Ï≈Û≈®
..............................

4.

‘ Í’≈ Á∆ Ì∂‚ñ⁄≈Ò Á≈ «Â¡≈◊
Á∂÷≈ Á∂÷∆ √Ì ’∂ ÓÈÓπ«÷ Ï»fi È Í≈«¬® (Ó: 3, 27)

¡Ê : ¡≈͉∂ ÓÈ Á∂ «Íº¤∂ Â∞È Ú≈Ò≈ ÓÈ∞º÷ √Ì ’∞fi «Ú÷≈Ú∂ Á∆ ı≈Â
’Á≈ ‘À, ¿∞√ ˘ √‘∆ ‹∆ÚÈ «‹¿∞∫‰ Á∆ √Ófi È‘∆∫ ¡≈¿∞∫Á∆Õ

5.

ËÓ Á∂ Ȫ Â∂ ÏÃ≈‘Ó‰ (Íπ‹≈∆) ÚºÒØ∫ ÍÃ⁄ºÒ ’∆Â∂ ÎØ’‡
’øÓª Á≈ «Â¡≈◊
◊«Ò Ó≈Ò≈ «ÂÒ’ «ÒÒ≈‡ø® ÁØ«¬ ËØÂ∆ Ï√Âz ’Í≈‡ø®
‹Ø ‹≈È«√ ÏÑÓ≥ ’Ó≥® √Ì ÎØ’‡ «È√⁄À ’Ó≥® (Ó: 1, 1353)

¤Ø‚‘π ’≈Ó ’ØÃËπ Ïπ«¡≈¬∆®
...............................

¡Ê : (Í≥«‚Â) ◊Ò «Úº⁄ Ó≈Ò≈ ÷Á≈ ‘À, ÓºÊ∂ ¿∞µÂ∂ «ÂÒ’ ÒªÁ≈ ‘À,
√Á≈ ÁØ ËØÂ∆¡ª (¡≈͉∂ Í≈√) ÷Á≈ ‘À, Â∂ (√ø«Ë¡≈ ’È Ú∂Ò∂) «√ ¿∞µÂ∂ «¬º’
25

26

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï
Ú√Âz Ë ÒÀ∫Á≈ ‘ÀÕ Í ‹Ø ÓÈ∞º÷ ÍÃÌ»ñÌ◊Â∆ Á≈ ’øÓ ‹≈‰Á≈ ‘ØÚ∂, ÂÁ «È√⁄≈
’’∂ ‹≈‰ ÒÚØ «’ ¿∞√ Á∂ Ú≈√Â∂ «¬‘ √≈∂ ’øÓ ÎØ’∂ ‘ÈÕ Ë≈«Ó’ «ÒÏ≈√

(¶Ó∂ ⁄ØÒ∂, Èß◊∂ ÍÀ, ◊ØÒ Á√Â≈ª Â∂ Ë≈«Ó’ «⁄øÈ∑ª) Á∂ Ë≈È
’ ÒÀ‰ È≈Ò ‘∆ ’ج∆ ÍÃ≈‰∆ ËÓ∆ È‘∆∫ ω ‹ªÁ≈Õ
6.

11.

Ù◊È-¡ÍÙ◊È, ÿÛ∆-Ó»‘Â, ◊ë‘, Ò◊È, ͺÂ∆, ≈Ù∆¡ª, ‹Ø«ÂÙ
¡≈«Á ˘ È‘∆∫ Ó≥ȉ≈Õ «¬‘ √≈∂ ¡≥Ë-«ÚÙÚ≈√ ‘È ¡Â∂ ◊πÓ«Â Á∂
¿∞Ò‡ ‘ÈÕ

12.

Ú∂Á, Ù≈√Â, «√øÓÃÂ∆¡ª, ÍΩ≈‰, ’∞≈È, ◊∆Â≈, ¡≥‹∆Ò, Â∞∂Â, ‹øÏ»,
ËÓÍÁ, ≈Ó≈«¬‰, Ó‘ªÌ≈ ¡Â∂ ‘Ø ¡ÈÓÂ∆ «’Â≈Ϫ/◊øÃʪ ”Â∂ «¬Â’≈Á
È‘∆∫ º÷‰≈ («¬È∑ª ˘ ‹≈‰’≈∆ Ú≈√Â∂ Í«Û∑¡≈ ‹≈ √’Á≈ ‘À)Õ

13.

Ú-√≈Í, Ó≥◊Ò, ÙÈ∆, ’Ú≈ñ⁄ΩÊ ¡≈«Á È‘∆∫ Ó≥ȉ∂Õ [¡≈¿∞∫‰ Ú≈Ò∂
√«Ó¡ª «Úº⁄ ‹≈ Óπ’≈Ó∆ ‹ª Á»‹∂ ‘Ø ‹≈‰∂-¡‰‹≈‰∂ ’Ó ’ª‚ ¡Â∂
¡«√º÷ Ú≈«¬Âª, (‹Ø ◊πÏ≈‰∆ Á∆ «√º«÷¡≈ ÓπÂ≈«Ï’ È‘∆∫) ˘ Ú∆ «¬È∑ª
«Úº⁄ Ù≈«ÓÒ Ó≥«È¡≈ ‹≈Ú∂]Õ

14.

«¶◊ñ«ÚÂ’∂ Ú‹Ø∫ Ì»‰ ‘º«Â¡≈ È≈ ’∂Õ

15.

«’√∂ «’√Ó Á≈ ÈÙ≈ È‘∆∫ ’È≈Õ

¡ÚÂ≈Ú≈Á, Á∂Ú∆ñÁ∂ګ¡ª ¡≈«Á Á≈ ÷≥‚È
√◊Ò Í≈Ë Á∂«‘∫ ÒØØÈ∆®
√Ø Óπ÷π ‹Ò¿∞ «‹Â∞ ’‘«‘∫ ·≈’∞π ‹ØÈ∆® (Ó: 5, 1136)

¡Ê : ‘∂ Ì≈¬∆! ±ø («¥ÙÈñÓ»Â∆ ˘) ÒØ∆ Á∂∫Á≈ ‘À∫ (¡≈͉∂ ÚºÒØ∫ ±ø
ÍÓ≈ÂÓ≈ ˘ ÒØ∆ Á∂∫Á≈ ‘À∫, Â∂≈ «¬‘ ’øÓ) √≈∂ ¡Í≈˪ (Á≈ Ó»Ò ‘À)Õ √Û ‹≈¬∂
(Â∂≈) ¿∞‘ Ó»ø‘ «‹√ Á∆ ≈‘∆∫ ±ø ¡≈÷Á≈ ‘À∫ «’ Ó≈Ò’ñÍÃÌ» ‹»Èª «Úº⁄ ¡≈¿∞∫Á≈
‘ÀÕ (’∆ ÙÏÁñ◊π» ˘ ÌØ◊ ´¡≈¿∞∫‰ Ú≈Ò∂ Ú∆ «¬√∂ ÙÃ∂‰∆ «Úº⁄ È‘∆∫ ¡≈¿∞∫Á∂?)
Á∂Ú∆ Á∂Ú≈ Í»‹∆¡À Ì≈¬∆, «’¡≈ Ó≈◊¿π∫ «’¡≈ Á∂«‘∫® (Ó: 1, 637)

16.
¡Ê : ‘∂ Ì≈¬∆! ‹∂ Á∂Ú∆ Á∂ګ¡ª Á∆¡ª ͺÊ ¡≈«Á’ Á∆¡ª Ó»Â∆¡ª
Á∆ Í»‹≈ ’∆¬∂, ª «¬‘ ’∞fi Ú∆ È‘∆∫ Á∂ √’Á∂, ÓÀ∫ «¬È∑ª Í≈√Ø∫ ’∞fi Ú∆ È‘∆∫
Ó≥◊Á≈Õ ◊π» √≈«‘Ï≈È Á∆¡ª Â√Ú∆ª Á∆ Í»‹≈ ’È Ú≈Ò∂ Ú∆ «¬√∂ ÓÈÓ«Â Á≈
«Ù’≈ ‘Ø ‘∂ Á∂÷∂ ‹≈ √’Á∂ ‘ÈÕ

‡∂Ú≈, ’∞ø‚Ò∆, ‹ÈÓ-ͺÂ∆, √»Â’-Í≈Â’, Ó≈Â≈ Á≈ ⁄Ω∫’∂ ⁄Û∑≈¿∞∫‰≈,
¡≈Â∆¡ª ¿∞Â≈È∆¡ª, Í≈‰∆ Ú≈È∂ ¡≈«Á Ò¬∆ ◊πÓ«Â «√˪ª «Úº⁄
’ج∆ ʪ È‘∆∫Õ

17.

Ϻ⁄∂ Á∆ (‹ª ‘Ø «’√∂ Á∆) Ș ¿∞Â≈È≈ ÓÈÓ«Â ‘ÀÕ

7.

18.

Ø’≈, ·≈’≈, Ù◊È, Ó≥◊‰∆, ⁄πøÈ∆ ⁄Û∑≈¿∞∫‰≈, ÓπøÁ∆ñ√Ó ‹ª √Ó∂∫ñ √Ó∂∫
«√ ‘Øñ‘Ø √Óª Á∆ Ï‹≈¬∂, «ÙÂ≈ ‹ØÛÈ Ò¬∆, “’∆Â≈ ÒØÛ∆¡À ’øÓπ √π
‘« Í«‘ ¡≈÷∆¡À”, ◊π» Á∂ ‘π’Ó ÓπÂ≈«Ï’ «√¯ ¡Á≈«√ ‘∆ ’∆Â∆
‹≈Ú∂Õ

19.

«Ú¡≈‘ Á≈ «ÁÈ Óπ’º ’È Òº«◊¡ª (‹ª ’ج∆ ‘Ø «Ú‘≈ ’È Òº«◊¡ª)
«ÊÂ-Ú≈, Óπ‘»Â, ÙπÌ-¡ÙπÌ Â∂ ͺÂ∆ Ú≈⁄È≈ Ú◊À≈ ¡ÈÓÂ∆ ’Ó
È≈ ’∆Â∂ ‹≈‰Õ

‘Ø Í÷≥‚ ËÓ-’Ó, Ó»Â∆ñÍ»‹≈, ÚÂ, Ù≈Ë, «ÊºÂª-Ú≈ª, √ø◊ªÁª,
Ë» Í -Á∆Í, ‹Ø « Â, Á∆Ú∂ Â≈È∂ , Ï√∆¡ª, ’Ïª, √Ó≈˪, ÓÛ∑ ∆ ¡ª,
Ó√≈‰∆¡ª, ◊πº◊≈ñÍ»‹È, Í∆, √÷∆ñ√Ú Á∆ Í»‹≈, «√÷≈-√»Â, ÂÍÈ,
Óπ’‡, ⁄؇∆, ÏØÁ∆, Ó≥π‚È, ̺ÁÈ, «Í≥‚ñÍÂÒ, Ú‰∆, ’ø‹’ª, Ø‹∂ ¡≈«Á
«’«¡≈ ’Ó È‘∆∫ ’È∂Õ

8.

‹øÂ-Ó≥Â, ‹≈Á»-‡»‰≈, Ë≈◊≈-ÂÚ∆˜, ÓΩÒ∆, ’≈Ò≈ «¬ÒÓ, ‘ºÊñ ‘ΩÒ≈
(Ϊ‚≈), fi≈Û-λ’ ¡≈«Á ˘ È‘∆∫ Ó≥ȉ≈Õ

9.

Ì»Â-ÍÃ∂Â, «‹øÈ, ‚≈«¬‰, ⁄πÛ∂Ò, Ù‘∆Á∆-»‘, ˙Í∆ ‘Ú≈, ÙÀÂ≈È Â∂
◊ÀÏ∆ »‘ ˘ È‘∆∫ Ó≥ȉ≈Õ

20.

¤»Â-¤≈Â, √ºπ⁄, «Ìº‡ ˘ È‘∆∫ Ó≥ȉ≈Õ

21.

√ø«È¡≈√ («◊Ñ√ «Â¡≈◊) Á∂ ¡√»Ò ˘ È‘∆∫ Ó≥ȉ≈Õ

√πº÷‰≈, Íπº¤‰≈, ÓøÈÂ, Ù∆‰∆, Í∆, ÏÃ≈‘Ó‰, Íπ‹≈∆, √≈Ë, √øÂ-Ï≈Ï≈
Ú◊À≈ ˘ È‘∆∫ Ó≥ȉ≈, (¡√Ò∆ √ø ’ج∆ ¡Ϫ ’ØÛª «Úº⁄Ø∫ «¬º’ ¡ºË ‘∆
‘πøÁ≈ ‘À, Ï≈’∆ √Ì È’Ò∆ Ó≈Ò ‘πøÁ≈ ‘À)Õ

22.

’∞√ø◊«Â È‘∆∫ ’È∆Õ

23.

«Ú¡≈‘ È≈Ò √ÏøË √≈∆¡ª ∆ª √≈Á∂ „ø◊ È≈Ò «ÏȪ «’√∂ Á‘∂‹,
«Á÷≈Ú∂, Θ»Ò ÷⁄∆, Ó«‘≥◊∂ Í’Ú≈È, ÈÙ∂ñͺ«Â¡ª ÂØ∫ «‘Â, ÿ ‹ª

10.

27

28

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï
◊πÁπ¡≈∂ «Úº⁄ ‘∆ ’∆Â∂ ‹≈‰Õ ÓÀ«˜ ÍÀÒ∂√ ¡≈«Á Á∂ Òº⁄, ¡ÙÒ∆Ò
¡Â∂ ÙØñÙ≈Ï∂ Á∂ Ó‘ΩÒ Á≈ «Â¡≈◊ ’∆Â≈ ‹≈Ú∂Õ
24.

’∂Ùª/ØÓª ˘ ’º‡‰≈ È‘∆∫Õ ÍÓ∂Ù ÚºÒØ∫ Ïı«ÙÙ ‘ج∂ √»Í ˘ Ó»Ò »Í «Úº⁄
«‹¿π∞∫ Á≈ «Â¿∞∫ √øÌ≈Ò ’∂ º÷‰≈Õ

25.

‘ÚÈ, ‹ÍñÂÍ, ÍπøÈñÁ≈È, Â∆Êñ«¬ÙÈ≈È ¡≈«Á ’Ó ◊πÓ«Âñ«ÚØË∆
‘ÈÕ «¬‘ È‘∆∫ ’È∂Õ

26.

«’√∂ È≈Ò Ëº’∂Ù≈‘∆ È‘∆∫ ’È∆, ˜Øñ˜πÒÓ È‘∆∫ ’È≈Õ «’√∂ Á≈ ‘º’
È‘∆∫ Ó≈È≈Õ

È؇ : ¿∞ÍØ’Â È∞’«Â¡ª Á∆ ÍπÙ‡∆ Ò¬∆ ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï «Úº⁄ ¡È∂’ª
ÎπÓ≈‰ ‘È, Í «¬Ê∂ √ø’Ø⁄ ’’∂ «¬‘ ‘Ú≈Ò∂ Á˜ È‘∆∫ ’∆Â∂ ‹≈ ‘∂Õ

ËÓ : ÓÈ∞º÷Â≈ Á≈ ËÓ «¬º’ ‹ª «¬º’ ÂØ∫ ÚË∆’?
«¬‘ «¬º’ Ï‘π ‘∆ ¡«‘Ó ÍÃÙÈ ‘À «‹√ Á≈ ¿∞µÂ ◊π» ◊øÃÊ √≈«‘Ï «Úº⁄
’¬∆ Ú≈ Ï‘π ‘∆ «Ú√Ê≈ È≈Ò, Áπ«È¡≈Ú∆ ¿∞Á≈‘‰ª Á∂ñÁ∂ ’∂ √Ófi≈«¬¡≈
«◊¡≈ ‘ÀÕ ¡≈˙, ¡≈ͪ Ú∆ ÁÙÈ ’∆¬∂! «’¿π∞∫«’ ËÓ Á∆ √‘∆ ‹≈‰’≈∆ È≈
‘؉ ’ ’∂ ÒØ’≈¬∆ ¡øÌ ’≈Ò ÂØ∫ ‘∆, ËÓ Á∂ Ȫ Â∂, ¡≈Í√ «Úº⁄ ÒÛÁ∆-ÓÁ∆
¡≈¬∆ ‘ÀÕ ÓºÂ (Ó˜∑Ï) ª «¬º’ ÂØ∫ ÚË∆’ ‘Ø √’Á∂ ‘È, Í ËÓ

(«¬È√≈È∆¡Âñ«¬È√≈È∆ Î˜ ¡Â∂ ‘º’, Ì≈Ú ÈÀ«Â’ ’Áªñ
’∆Óª) √Óπº⁄∆ ÓÈ∞º÷Â≈ Ò¬∆ «¬º’ ‘∆ ‘À ¡Â∂ ¿∞‘ ‘À ’≈Á Á∆
’∞Á«Â È≈Ò «¬º’ñ√π ‘Ø ’∂ «ÚÙÚ Ì≈¬∆⁄≈’ ÍÃ∂Ó Ú≈Ò≈ ¡ÓÒ∆
ÚÂ≈≈Õ
¬∂’Ø ËÓπ «ÁzÛÀ √⁄π ’ج∆® ◊πÓ«Â Í»≈ ‹π«◊ ‹π«◊ √ج∆®
¡È‘«Á ≈Â≈ ¬∂’ «ÒÚ Â≈® ˙‘π ◊πÓπ«÷ Í≈ÚÀ ¡Ò÷ ¡Í≈® 4®
«‹‘Û≈ ÓÈ∞º÷ ¡≈͉∂ «‘Á∂ «Úº⁄ «¬‘ ͺ’≈ ÌØ√≈ Ë≈Á≈ ‘À «’ √Á≈ ’≈«¬Ó
«‘‰ Ú≈Ò∂ ÍÃÌ»ñ«ÍÂ≈ Á∂ “‘π’«Ó ˜≈¬∆ ⁄ºÒ‰≈” (È≈Ó ËÓ) ‘∆ «¬º’Øñ«¬º’ ·∆’
ËÓ ‘À, ¿∞‘∆ ◊π» (ÙÏÁñ◊π») Á∆ Ó«Â Á≈ ¡≈√≈ ÒÀ ’∂ √Á≈ Ò¬∆ («Ú’≈ª Á∂
‡≈’∂ Â∂) ¡‚ØÒ ‘Ø ‹ªÁ≈ ‘À, ¿∞‘ ÓÈ∞º÷ «¬’ñÂ≈ √π«Â ‹ØÛ ’∂ ¡«ÏÈ≈√∆ ÍÃÌ» Á∆
‘˜»∆ «Úº⁄ «‡«’¡≈ ‘Ø«¬¡≈ Ó√ «‘≥Á≈ ‘À; ÍÓ∂Ù Á∆ Ù‰ «Úº⁄ «‘ ’∂, ¿∞‘
ÓÈ∞º÷ ¡«ÁzÙ‡ Â∂ Ï∂¡≥ ÍÃÌ» Á≈ (¡≥Âñ¡≈ÂÓ∂) ÁÙÈ ’ ÒÀ∫Á≈ ‘ÀÕ 4Õ

÷∑Âz∆ √ÏÁø √» √ÏÁø, √»Áz √Ï≤Áø Í≈ «¥Â‘®
√Ï √ÏÁø  ¬∂’ √ÏÁø, ‹∂ ’Ø ‹≈È«√ Ì∂¿∞®
È≈È’ Â≈ ’Ø Á≈√π ‘À, √ج∆ «Èø‹È Á∂¿∞® (Ó:1, 1353)
Ì≈Ú : (ÚÈ-Úø‚ Á∂ «ÚÂ’∂ Í≈‰ Ú≈Ò∂ ¡≈÷Á∂ ‘È «’) ‹Ø◊ Á≈ “ËÓ”
«◊¡≈È ÍÃ≈Í ’È≈ ‘À (ÏÃ‘Ó Á∆ «Ú⁄≈ ’È≈ ‘À), ÏÃ≈‘Ó‰ª Á≈ “ËÓ” Ú∂Áª
Á∆ «Ú⁄≈ ‘À, ÷ºÂz∆¡ª Á≈ “ËÓ” √»«Ó¡ª Ú≈Ò∂ ’øÓ ’È≈ ‘À ¡Â∂ Ù»Áª Á≈
“ËÓ” Á»«‹¡ª Á∆ √∂Ú≈ ’È∆ ‘À Í ¡√Ò∆¡Â «¬‘ ‘À «’ √≈∆ ÓÈ∞º÷Â≈ Á≈
«¬º’ ‘∆ ËÓ ‘À (¡Â∂ ¿∞‘ ‘À «¬È√≈È∆¡Â)Õ ‹∂ ’ج∆ ÓÈ∞º÷ «¬√ Ì∂ ˘ √Ófi
Ò¬∂, È≈È’ ¿∞√ ÓÈ∞º÷ Á≈ Á≈√ ‘À, ¿∞‘ ÓÈ∞º÷ ÍÃÌ» Á≈ »Í ‘∆ ‘Ø ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ
È؇ : ÍÃÌ» È∂ «√ÃÙ‡∆ Á∂ «√‹È √Ó∂∫ «‹‘Û∂ ’≈«¬Á∂ ’≈Èß»È «ÈÔÓ, ¡√»Ò
«√ÃÙ‡∆ Á∆ ’≈ ⁄Ò≈¿∞∫‰ Ò¬∆ (ºÏ∆ ˜≈, ºÏ∆ ‘π’Ó) Ò≈◊» ’∆Â∂ ‘È, ¿∞È∑ª ˘
ÙÏÁñ◊π» Á∂ ¿∞ÍÁ∂≤Ùª ≈‘∆∫ «Ú⁄≈ ’∂, √Ófi ’∂, √Ú∆’≈ ’ ’∂ (¿∞È∑ª ÓÈ∞º÷∆
¯˜ª Á∆ Í≈Ò‰≈ ’È≈ ¡Â∂ ÓÈ∞º÷∆ ‘º’ª Á∆ ’Á ’È≈) ¿∞È∑ª Á∆ Í≈Ò‰≈ ’È≈
‘∆ «¬º’Ø «¬º’ ËÓ («¬È√≈È∆¡Â) ‘À ¡Â∂ «¬‘ ËÓ √≈∆ «√ÃÙ‡∆ Á∂ ÓÈ∞º÷ª Ò¬∆
«¬’ñ√≈ Ò≈◊» ‘ÀÕ

◊π» ’Ω‰ ‘À?
“◊π»” ÙÏÁ Á∂ ÁØ Ì≈◊ ‘È - “◊π” ¡Â∂ “»”Õ “◊π” Á≈ ¡Ê ‘À ‘È∂∑≈
(¡«◊¡≈ÈÂ≈ Á≈ ‘È∑∂≈) ¡Â∂ “»” Á≈ Ì≈Ú ‘À ΩÙÈ∆ (ºÏ∆ «◊¡≈È Á≈ ÍÃ’≈Ù)Õ
«¬√ Â∑ª “◊π»” Á≈ ¡Ê ‘Ø«¬¡≈ ¿∞‘ ºÏ∆ ‹Ø«Â ‹Ø ÓÈ∞º÷ Á∂ ¡«◊¡≈ÈÂ≈ Á∂ ‘È∑∂∂
˘ Á» ’’∂ ¿∞√ Á∂ ¡≥Á ºÏ∆ «◊¡≈È Á≈ ÍÃ’≈Ù ’ √’Á∆ ‘ØÚ∂Õ ◊π» ◊øÃÊ
√≈«‘Ï ‹∆ «Úº⁄ Í»≈ ◊π», ◊π», √«Â◊π», ÙÏÁ-◊π», ’º⁄≈ ◊π» ¡≈«Á ÙÏÁª Á∆
ÚÂØ∫ ’∆Â∆ «ÓÒÁ∆ ‘ÀÕ «¬√ Ï≈∂, «¬√ Ëπ ’∆ Ï≈‰∆ Á∂ «√˪ª Á∂ ¡Ë≈ ”Â∂,
√ø÷∂Í «Ú⁄≈ ’È∆ ˜»∆ ‘ÀÕ

√«Â◊π»
√«Â◊ππ Ó∂≈ √Á≈ √Á≈, È≈ ¡≈ÚÀ È≈ ‹≈«¬®
˙‘π ¡«ÏÈ≈√∆ Íπ÷π ‘À, √Ì Ó«‘ «‘¡≈ √Ó≈«¬® (Ó: 4, 759)
Ì≈Ú: ‘∂ Ì≈¬∆! √«Â◊π (ÍÓ∂Ù) √Á≈ ‘∆ ’≈«¬Ó «‘‰ Ú≈Ò≈ ‘À, ¿∞‘
È≈ ‹øÓÁ≈ ‘À, È≈ ÓÁ≈ ‘ÀÕ ¿∞‘ Íπ÷π-ÍÃÌ» ’Á∂ È≈Ù ‘؉ Ú≈Ò≈ È‘∆∫, ¿∞‘
√ÌȪ «Úº⁄ ÓΩ‹»Á ‘ÀÕ

‹Ø◊ √ÏÁø «◊¡≈È √ÏÁø, Ï∂Á √ÏÁø  ÏÑӉ‘®
29

30

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

ÙÏÁñ◊π» Á≈ «√˪ ñ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á≈ ◊π» ’Ω‰?

◊π»
È≈È’ √ØË∂ «√≥«Óë Ï∂Á® Í≈ÏÃ‘Ó ◊π È≈‘∆ Ì∂Á® (Ó: 5, 1142)
Ì≈Ú : ‘∂ È≈È’! (¡≈÷ ‘∂ Ì≈¬∆!) «√≥«ÓÃÂ∆¡ª Ú∂Á (¡≈«Á’ ËÓ Íπ√Â’)
ıØ‹ Ú∂÷∂ ‘È (◊π» √ºÌ ÂØ∫ ¿∞µ⁄≈ ‘À) ÙÏÁñ◊π» ¡Â∂ ÍÓ≈ÂÓ≈ «Úº⁄ ’ج∆ ¯’
È‘∆∫ ‘ÀÕ

Í»≈ ◊π»
«Ï√π È≈‘∆ ’Ï‘» ‘∆¬∂ Â∂, «¬‘ «Ï«Ë ÓÈ Ó«‘ Í≈Ú‘π®
◊π Í»≈ Ì∂«‡˙ Ú‚Ì≈◊∆, ‹È È≈È’ ’«‘ È Ë≈Ú‘π®
(Ó: 5, 617)
Ì≈Ú : ‘∂ ÍÃÌ»! Ó∂∂ ÓÈ «Úº⁄ ±ø «¬‘Ø «‹‘∆ «√º«÷¡≈ Í≈ Á∂‘ «’ Ó∂∂ «‘Á∂
ÂØ∫ ±ø ’Á∂ Ú∆ È≈ «Ú√∂∫Õ ‘∂ Á≈√ È≈È’! ÂÀ˘ Úº‚∂ Ì≈◊ª È≈Ò Í»≈ ◊π»
(ÍÓ∂Ù) «ÓÒ «Í¡≈ ‘À, ‘π‰ ±ø ‘Ø «’√∂ Í≈√∂ È≈ ÁΩÛÁ≈ «ÎÕ

’º⁄≈ ◊π»
ÿ Á «Î« Ê≈’∆ Ï‘πÂ∂∂® ‹≈«Â ¡√ø÷ ¡≥ ȑ∆∫ Ó∂∂®
’∂Â∂ Ó≈ «ÍÂ≈ √π Ë∆¡≈® ’∂Â∂ ◊π ⁄∂Ò∂ Îπ«È ‘»¡≈®
’≈⁄∂ ◊π Â∂ Óπ’«Â È ‘»¡≈® ’∂Â∆ È≈«, Úπ ¬∂’∞ √Ó≈«Ò®
◊πÓπ«÷ Ó‰∞ ‹∆Ú‰∞ ÍÃÌ È≈«Ò® Á‘«Á√ „»«„ ÿÀ Ó«‘ Í≈«¬¡≈®
Ó∂Òπ Ì«¬¡≈ √«Â◊π» «ÓÒ≈«¬¡≈® (Ó:1,932)
Ì≈Ú: (‘∂ ͪ‚∂! ◊π» Á∆ Ӻ Ú≈Ò≈ √Â≈ ÎÛÈ ÂØ∫ «ÏȪ) «‹øÁ ’¬∆ ‹»Èª
«Úº⁄ ÌΩ∫ñÌΩ∫ ’∂ ÷ºÍ ÒÊÁ∆ ‘À, «¬ÂÈ∆¡ª ¡‰«◊‰Â ˜≈Â∆¡ª «Úº⁄Ø∫ ¶ÿÁ∆ ‘À
«‹È∑ª Á≈ ¡≥ ȑ∆∫ ÍÀ √’Á≈Õ («¬È∑ª Ï∂¡≥ ‹»Èª «Úº⁄ ̇’Á∆ «‹øÁ Á∂) ’¬∆
Óª, «Í¿∞, ÍπºÂ Ë∆¡ª ωÁ∂ ‘È, ’¬∆ ◊π» ωÁ∂ ‘È, Â∂ ’¬∆ ⁄∂Ò∂ Ú∆ ωÁ∂
‘ÈÕ «¬È∑ª ‹»Èª ÂØ∫ ÂÁ º’ ıÒ≈√∆ È‘∆∫ ‘πøÁ∆ ‹Á º’ «’√∂ ’º⁄∂ ◊π» (ÏÃ≈‘Ó‰,
√øÂ-Ï≈Ï∂ ¡≈«Á) Á∆ ÙÈ Ò¬∆ ‘ج∆ ‘ÀÕ
(‘∂ ͪ‚∂! √«Â◊π» ÂØ∫ ÷πøfi∆¡ª ‘ج∆¡ª ¡«‹‘∆¡ª) ’¬∆ ‹∆Ú-«¬√Â∆¡ª
‘È, ÍÃÌ»ñ«ÍÂ≈ √Ì Á∆ √øÌ≈Ò ’Á≈ ‘ÀÕ ‹Ø «‹øÁ ◊π» (ÙÏÁñ◊π») Á∂ √ÈÓπ÷
«‘≥Á∆ ‘À, ¿∞√ Á≈ ¡≈√≈-ÍÈ≈ ◊ØÍ≈Ò ÍÃÌ» ‘Ø ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ (‘∂ ͪ‚∂! «√¯ ¿∞√
«‹øÁ Á≈ ÍÃÌ» È≈Ò) «ÓÒ≈Í ‘πøÁ≈ ‘À «‹√ ˘ √«Â◊π» (ÍÃÌ»ñ«ÍÂ≈) ¡≈Í «ÓÒªÁ≈
‘ÀÕ ‘Ø ‘ Í≈√∂ „ø»‚ ’∂ (◊π» «’Í≈ È≈Ò) «‘Á∂ ÿ «Úº⁄ ‘∆ ◊ØÍ≈Ò-ÍÃÌ» ÒºÌ
ÍÀ∫Á≈ ‘ÀÕ
31

‹ÁØ∫ñ‹ÁØ∫ Ú∆ ÍÓ∂Ù, ¡≈͉∆ ÓΩ‹ ¡È∞√≈, «È◊π‰ √»Í ÂØ∫ “√◊π‰”
√»Í Ë≈’∂ «√ÃÙ‡∆ Á∆ ⁄È≈ ’Á≈ ‘À ª È≈Ò Á∆ È≈Ò ‘∆ «√ÃÙ‡∆ Á∂ ͺ’∂ ÍÃÏøË
(ÏÑÓ≥‚∆ ÚÂ≈∂ Ò¬∆) ¡‡ºÒ «ÈÔÓ, ’≈«¬Á∂ñ’≈˘È («ÚË∆ñ«ÚË≈È) ω≈’∂
Ò≈◊» ’ Á∂∫Á≈ ‘ÀÕ ÏÑÓ≥‚∆ ÚÂ≈∂ Á∂ «¬È∑ª «ÈÔÓª Á∆ Óπ’øÓÒ ‹≈‰’≈∆
(√øÍ»È «◊¡≈È) ÍÓ∂Ù Á∂ “◊π»” ◊π‰ (ÙÏÁñ◊π») Áπ¡≈≈ ÍÃ◊‡ ‘πøÁ∆ ‘ÀÕ «‹√
Â∑ª ¡’≈Ò Íπ÷π (√◊π‰ √»Í «Úº⁄ ºÏ) ¡«ÚÈ≈Ù∆ ‘À, ¿∞√∂ Â∑ª ¡’≈Ò Íπ÷π
Á≈ “◊π» ◊π‰” Ì∆ ¡«ÚÈ≈Ù∆ ‘ÀÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ 1469 ¬∆: «Úº⁄ ÍÃ◊‡
‘؉ ÂØ∫ Í«‘Òª Ú∆ ÙÏÁñ◊π» Á∆ ‘Ø∫Á ◊πÍ »Í «Úº⁄ √∆Õ ÍÓ∂Ù È∂, ¡≈͉∆
˜≈ ¡È∞√≈, ÙÏÁñ◊π» Á≈ ÍÃ’≈Ù («◊¡≈Èñ◊π» Á≈ ÍÃ’≈Ù) ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï
Á∂ «‘Á∂ «Úº⁄ «‡’≈ «ÁºÂ≈Õ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï È∂ ÓÈ∞º÷Â≈ Á∂ ¿∞Ë≈ Ò¬∆, ºÏ∆
˜≈ ¡È∞√≈, ÙÏÁñ◊π» (Á∆Í’ñ◊π») ˘ ◊πÏ≈‰∆ Á∂ »Í «Úº⁄ ÍÃ◊‡ ’ «ÁºÂ≈
¡Â∂ ¡≈͉∂ Á√Ú∂∫ ¿∞Â≈«Ë’≈∆ ‹≈Ó∂∫ Á∂ ‹ØÂ∆ ‹Ø«Â √Ó≈¿∞∫‰Œ ÂØ∫ «¬º’ «ÁÈ
Í«‘Òª ÙÏÁñ◊π» ˘ ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï Á∂ »Í «Úº⁄ √Á∆Ú’≈Ò Ú≈√Â∂ «¬Ò≈‘∆
◊πÂ≈◊ºÁ∆ ”Â∂ ÙπÙØÌ ’ «ÁºÂ≈Õ
√ø÷∂Í «Úº⁄, “ÙÏÁñ◊π»” ºÏ∆ «◊¡≈È Á≈ ¿∞‘ √Â≈ ‘À «‹√ ¿∞µÍ ⁄ºÒ ’∂
ÓÈ∞º÷, ºÏ∆ ◊π‰ª Á≈ Ë≈È∆ ω’∂, ÁπÒºÌ ÓÈ∞º÷≈ñ‹ÈÓ Á∆ Ï≈‹∆ ȱø «‹ÂÁ≈
‘Ø«¬¡≈ √‘‹∂ ‘∆ ¡≈͉∂ Ó»Ò (ÍÓ∂Ù) È≈Ò √Á∆Ú∆ ¡ÈßÁÓ¬∆ «ÓÒ≈Í ‘≈«√Ò
’ √’Á≈ ‘ÀÕ «¬‘ ¡≈«Ӓ ¡Úº√Ê≈ «‹¿∞∫Á∂ñ‹∆¡ ‘∆ ÍÃ≈Í ‘Ø √’Á∆ ‘À,
ÓÈ ÂØ∫ Ï≈¡Á È‘∆∫Õ
◊π» È≈È’ √≈«‘Ï È∂ «√ºËª È≈Ò ‘ج∆ ¡≈͉∆ «Ú⁄≈ñ⁄⁄≈ ˘ “«√Ë
◊ØÙ«‡” Á∂ «√Ò∂÷ ‘∂·ª Á˜ ’∆Â≈ ‘À, «‹√ «Úº⁄ ÙÏÁñ◊π» Á∂ «√˪ ˘ «¬≥‹
√ͺه ’∆Â≈ ‘À ñ
’Ú‰ Ó»´ ’Ú‰ Ó«Â Ú∂Ò≈® Â∂≈ ’Ú‰∞ ◊π» «‹√ ’≈ ± ⁄∂Ò≈®
’Ú‰ ’Ê≈ Ò∂ ‘‘π «È≈Ò∂® ÏØÒÀ È≈È’π √π‰‘π Â∞Ó Ï≈Ò∂®
¬∂√π ’Ê≈ ’≈ Á∂«¬ Ï∆⁄≈π® ÌÚ‹´ √Ï«Á ¶ÿ≈Ú‰‘≈π®
ÍÚÈ ¡øÌπ √«Â◊π Ó«Â Ú∂Ò≈® √ÏÁπ ◊π» √π«Â Ëπ«È ⁄∂Ò≈®
¡’Ê ’Ê≈ Ò∂ ‘¿∞ «È≈Ò≈® È≈È’ ‹π«◊ ‹π«◊ ◊π ◊ØÍ≈Ò≈®
¬∂’∞ √ÏÁπ «‹Â∞ ’Ê≈ Ú∆⁄≈∆® ◊πÓ«÷ ‘¿πÓÀ ¡◊«È «ÈÚ≈∆®
(Ó: 1, 942)
Ì≈Ú : «√ºËª Á∂ ÍÃÙÈ -(‹∆ÚÈ Á≈) ’∆‘ Ó»Ò ‘À? «’‘Û∆ «√º«÷¡≈ ÒÀ‰ Á≈
32

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

(«¬‘ ÓÈ∞º÷≈ ‹ÈÓ Á≈) √Óª ‘À? ±ø «’√ ◊π» Á≈ ⁄∂Ò≈ ‘À∫? ’∂‘Û∆ ◊ºÒ (‹π◊«Â)
È≈Ò Â±ø «ÈÒ∂Í «‘≥Á≈ ‘À∫?

Â∂ Ì◊ ’Ï∆ ‹∆ «¬’º·∂ Ï≈Ï≈ «ÚÁ≈√ Á∂ «Í≥‚ Ú∆ ◊¬∂Õ «¬√ ÓΩ’∂ ”Â∂ Ï≈Ï≈
«ÚÁ≈√ ¡Â∂ Ì◊ ’Ï∆ ‹∆ È∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ˘ ¡≈͉≈ ¿∞√Â≈Á Ë≈È
’∆Â≈Õ «¬√ Ú∂Ò∂ Ï≈Ï≈ «ÚÁ≈√ Á∆ ¿∞Ó I@ñIE √≈Ò, Ì◊ ’Ï∆ ‹∆ EE ’∞
√≈Ò Â∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ D@ √≈Ò √∆Õ”” [‚≈. ‘«‹øÁ «√≥ÿ «ÁÒ◊∆:
«√º÷ ÂÚ≈∆ı (Í«‘Ò≈ «‘º√≈) Í≥È∂ ACCñACD]Õ

◊π» È≈È’ √≈«‘Ï, ’«‘≥Á∂ ‘È (‹Ø◊∆¡ª È∂ «’‘≈) ‘∂ Ï≈Ò’ (È≈È’!)Õ
√π‰, (¡√ª ˘) «¬√ ◊ºÒ Á∆ «Ú⁄≈ Áº√ (¡√ª ˘ «¬‘ ◊ºÒ Ì∆ √Ófi≈ «’ «’Ú∂∫)
ÙÏÁ Á∂ ≈‘∆∫ (◊π» ÍÓ∂Ù ‹∆Ú ˘) √ø√≈-√ÓπøÁ ÂØ∫ Í≈ ’È Á∂ √ÓºÊ ‘À?
◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á≈ ¿∞µÂ -ÍÃ≈‰ ‘∆ ‘√Â∆ Á≈ Óπº„ ‘ÈÕ («¬‘ ÓÈ∞º÷≈
‹ÈÓ Á≈) √Óª √«Â◊π» (ÙÏÁñ◊π») Á∆ «√º«÷¡≈ ÒÀ‰ Á≈ ‘ÀÕ ÙÏÁ (Ó∂≈) ◊π»
‘À, Ó∂∆ √π«Â Á≈ «‡’≈¿∞ (¿∞√ ◊» Á≈) «√º÷ ‘ÀÕ
ÓÀ∫ ¡’ºÊñÍÃÌ» Á∆¡ª ◊ºÒª ’ ’∂ (Ì≈Ú, ◊π‰ ◊≈ ’∂, ºÏ∆ ◊π‰ª Á≈
Ë≈È∆ ω ’∂) Ó≈«¬¡≈ ÂØ∫ «ÈÒ∂Í «‘≥Á≈ ‘ª, Â∂, ‘∂ È≈È’! ¿∞‘ ◊π-◊ØÍ≈Ò
(ÍÓ∂Ù) ‘∂’ ‹π◊ (‘ √Ó∂∫) «Úº⁄ ÓΩ‹»Á ‘ÀÕ
’∂ÚÒ ◊πñÙÏÁ ‘∆ ‘À «‹√ Á∂ ≈‘∆∫ ÍÃÌ» Á∂ ◊π‰ «Ú⁄≈∂ ‹≈ √’Á∂ ‘È,
(«¬√ ÙÏÁ Á∆ ≈‘∆∫ ‘∆) ◊πÓπ«÷ (ÙÏÁñ◊π» ¡È∞√≈∆ ‘Ø ’∂ ⁄ºÒ‰ Ú≈Ò∂) ÓÈ∞º÷ È∂
‘¿∞∫ÓÀ (ıπÁ◊˜∆ Á∆) ¡º◊ (¡Í‰∂ ¡≥ÁØ∫) Á» ’∆Â∆ ‘ÀÕ
¿∞ÍØ’Â «Ú⁄≈ ÂØ∫ «¬‘ ÏÛ≈ √ͺه ‘Ø «◊¡≈ ‘À «’ Í»≈ ◊π» ÍÓ∂Ù
¡≈Í ‘ÀÕ ¡√Ò «Úº⁄ ÍÃÌ» Á∂ Ï∂¡≥ ‘∆ ◊π‰ ‘È, «‹È∑ª «Úº⁄Ø∫ «¬º’ Ï‘π ‘∆ ¡«‘Ó
◊π‰ ‘À “◊π» ◊π‰” «‹√ Á∆ Ï’ Áπ¡≈≈ ‹π◊ªñ‹π◊øÂª ÂØ∫ ÍÃÌ» Á∆ ÈÁ∂ñ’Ó
Á∆ Ïı«ÙÙ Á∂ Í≈Â Ì≈◊ª Ú≈Ò∂ ‹∆Ú ÍÓ∂Ù È≈Ò «ÓÒ≈Í ‘≈«√Ò ’ ’∂
√Á∆Ú∆ ¡≈ÂÓ’ ¡ÈßÁ Á∆ ÍÃ≈ÍÂ∆ ’Á∂ ¡≈¬∂ ‘È ¡Â∂ ’Á∂ «‘‰◊∂Õ “√∆”
È≈ ’Á∂ ◊π» ‘Ø«¬¡≈ ‘À ¡Â∂ È≈ ‘∆ ’Á∂ ◊π» ‘ØÚ∂◊≈Õ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á≈ √∆
Ú∆ È≈ ª ◊π» ‘∆ ‘ÀÀ ¡Â∂ È≈ ‘∆ ⁄∂Ò≈Õ
’∞fi ’∞ “’Ï∆ Í≥Ê∆” Ú∆ ’Ï∆ ‹∆ ˘ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á≈ ◊π» ‘؉ Á≈
ÍÃ⁄≈ ’ ‘∂ ‘È ‘≈Òª«’ √øÈ AE@I «Ú⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ Í«‘Ò∆
¿∞Á≈√∆ ÁΩ≈È ÏÈ≈√ (’≈Ù∆) «Úº⁄ ’Ï∆ ‹∆ ¡Â∂ Ì◊ «ÚÁ≈√ ‹∆ È∂ ◊π»
È≈È’ √≈«‘Ï ˘ ◊π» Ë≈È ’∆Â≈ √∆Õ

◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ’Ω‰ ‘È?
‘π‰ √‘‹ √πÌ≈¬∂ ‘∆ √π¡≈Ò ÍÀÁ≈ ‘πøÁ≈ ‘À «’ ‹∂’ ÙÏÁ ‘∆ ◊π» ‘À (√∆
◊π» È‘∆∫ ‘À) ª «Î ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ’Ω‰ ‘È? ¡Â∂ ¿∞È∑ª ˘ ¡√∆∫ “◊π»” ’«‘
’∂ «’¿∞∫ √øÏØËÈ ’Á∂ ‘ª? ÍÓ∂Ù Á∂ ⁄Ø‹ ÍÓ∂Ù ‘∆ ‹≈‰∂Õ ¡À√≈ ÍÂ∆ ‘πøÁ≈
‘À «’ ÍÃÌ» Á∆ ˜≈, «ÂzÙÈ≈ ¡Â∂ «Ú’≈ª Á∆ ¡º◊ «Úº⁄ ‹ÒÁ∂ñÏÒÁ∂ √ø√≈ ˘,
«ÏÈ≈ «’√∂ «¶◊, È√Ò, ’ΩÓ, Á∂Ù ø◊ ¡≈«Á Á∂ «ÌøÈñÌ∂Á Á∂, ÍÃ∂Ó≈-Ì◊Â∆ Á≈
√Ï’ «√÷≈ ’∂, (ºÏ∆ ËÓ ‹ª «¬È√≈È∆¡Â Á≈ √Ï’ «√÷≈ ’∂) Úº‚∆ «◊‰Â∆
«Úº⁄ ÓÈ∞º÷Â≈ Á≈ ¿∞Ë≈ ’È Ò¬∆, ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ˘ Ó≈◊-ÁÙ’ Á∂ ÂΩ
”Â∂ ÍÃ◊‡ ’È Á∆ √∆Õ «¬√ Á∂ √ͺه √ø’∂ √≈˘ ºÏ∆ Ï≈‰∆ (◊π» ◊øÃÊ √≈«‘Ï
‹∆) «Úº⁄Ø∫ ‘∆ «ÓÒ ‘∂ ‘ÈÕ
Í¿∞Û∆® ‘¿∞ „≈„∆ Ú∂’≈π, ’≈À Ò≈«¬¡≈®
≈«Â «Á‘ÀÀ ’À Ú≈ Ëπ‘π ÎπÓ≈«¬¡≈®
„≈„∆ √⁄À Ó‘«Ò ÷√«Ó ÏπÒ≈«¬¡≈®
√⁄∆ «√Ϋ √≈Ò≈‘, ’ÍÛ≈ Í≈«¬¡≈®
√⁄≈ ¡≥«ÓàÈ≈Óπ Ì‹ØÈπ ¡≈«¬¡≈®
◊πÓÂ∆ ÷≈Ë≈ «‹, «Â«È √π≤÷π Í≈«¬¡≈®
„≈„∆ ’∂ Í√≈¿∞, √ÏÁπ Ú‹≈«¬¡≈®
È≈È’, √⁄π √≈Ò≈«‘, Í»≈ Í≈«¬¡≈® (Ó:1,150)

““AI ¯Ú∆ AE@I Á∂ «ÁÈ ¡≈Í (◊π» È≈È’ √≈«‘Ï) ÏÈ≈√ «Úº⁄
√ÈÕ «‹√ ‹◊∑≈ ◊π» √≈«‘Ï È∂ ÍÛ≈¡ ’∆Â≈ √∆ «¬‘ ‹◊∑≈ ÏÈ≈√ ∂ÒÚ∂ √‡∂ÙÈ
ÂØ∫ ‚∂„ «’ÒØÓ∆‡ Á» ‘ÀÕ ¬∂Ê∂ ◊π» √≈«‘Ï Á∆ Ô≈Á «Úº⁄ “◊πÁπ¡≈≈ ◊π» ’≈
Ï≈◊” Ï«‰¡≈ ‘Ø«¬¡≈ ‘ÀÕ....ÏÈ≈√ «Úº⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Ì◊ ’Ï∆ Á∂ ÿ
Ú∆ ◊¬∂Õ «¬’ ≈ Ì◊ ’Ï∆ Á∂ ÿ «‘‰ Ó◊Ø∫ ◊π» √≈«‘Ï, Ì≈¬∆ ÓÁ≈È≈

Ì≈Ú : ÓÀ∫ «Ú‘Ò≈ √ª, ÓÀ˘ „≈„∆ ω≈’∂ ÍÃÌ» È∂ (¡√Ò) ’øÓ «Úº⁄ Ò≈
«ÁºÂ≈, ÍÃÌ» È∂ ËπØ∫ ‘π’Ó «ÁºÂ≈ «’ Ì≈Ú∂∫ ≈ ‘ØÚ∂ Ì≈Ú∂∫ «ÁÈ, ‹√ ’ØÕ ÓÀ˘
„≈„∆ ˘ (Ì≈Ú, ‹ÁØ∫ ÓÀ∫ ÍÃÌ» Á∆ «√¯«Âñ√≈Ò≈‘ «Úº⁄ Òº◊≈ ª) ı√Ó È∂ ¡≈͉∂
√º⁄∂ Ó‘Ò «Úº⁄ (¡≈͉∆ ‘˜»∆ «Úº⁄) √º«Á¡≈Õ (ÍÃÌ» È∂) √º⁄∆ «√¯«Â-√≈Ò≈‘»Í ÓÀ˘ «√ØÍ≈¿∞ «ÁºÂ≈Õ √Á≈ ’≈«¬Ó «‘‰ Ú≈Ò≈ ¡≈ÂÓ’ ‹∆ÚÈ Á∂‰ Ú≈Ò≈
È≈Ó (Ó∂∂ ¡≈ÂÓ≈ Á∂ ¡≈Ë≈ Ò¬∆) ÓÀ˘ ÌØ‹È (¿∞√ Í≈√Ø∫) «Ó«Ò¡≈Õ «‹√ «‹√
ÓÈ∞º÷ È∂ ÙÏÁñ◊π» Á∆ «√º«÷¡≈ Â∂ Â∞ ’∂ («¬‘ ¡≥«ÓÃÂñÈ≈Ó ÌØ‹È) º‹ ’∂ ÷≈Ë≈
‘À, ¿∞√ È∂ ¡≈ÂÓ’ √πº÷ Í≈«¬¡≈ ‘ÀÕ ÓÀ∫ „≈„∆ (Ú∆ «‹¿π∞∫ñ«‹¿∞∫) «√¯«Â-√≈Ò≈‘

33

34

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

(ºÏ∆ ‹º√) Á≈ ◊∆ ◊≈¿∞∫Á≈ ‘ª, ÍÃÌ»ñÁ ÂØ∫ «ÓÒ∂ «¬√ È≈Ó ÍÃ√≈Á ˘ ¤’Á≈ ‘ª
(Ì≈Ú, È≈Óñ√ Á≈ ¡ÈßÁ Ó≈‰Á≈ ‘ª)Õ

¿∞Â≈«Ë’≈∆ ÈΩ∫ (◊π») ‹≈Ó∂∫ ¡Â∂ (◊π») ◊ÃøÊ √≈«‘Ï (◊πÏ≈‰∆ ◊π») ˘ ¡≈Á
√«‘ “◊π»” √ø«◊¡≈ È≈Ò √øÏØËÈ ’∆Â≈ ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ

‘∂ È≈È’! √º⁄∂ ÍÃÌ» Á∆ «√¯«Â-√≈Ò≈‘ ’ ’∂ (ÍÃ∂Ó≈ñÌ◊Â∆ Áπ¡≈≈)
¿∞√ Í»È ÍÃÌ» Á∆ ÍÃ≈ÍÂ∆ ‘πøÁ∆ ‘ÀÕ

È؇ : ‹∂’ ’ج∆ ÍÃÌ»ñÍÃ∂Ó Ú≈Ò≈ «ÚÁÚ≈È Ú∆/ÌÀ‰/Ϙπ◊ «¬√ ÂºÊ ˘
‘Ø ÚË∂∂ √ͺه ’’∂ Áº√ Á∂Ú∂ ª ¿∞È∑ª Á∂ ’∆ÓÂ∆ «Ú⁄≈ª ˘ ËøÈÚ≈Á √«‘Â
ÍÚ≈È ’’∂ Íπ√Â’ Á∆ ¡◊Ò∆ ¡À‚∆ÙÈ «Úº⁄ Á˜ ’ «ÁºÂ≈ ‹≈Ú∂◊≈Õ

ıπÁ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ÚºÒØ∫ ¿∞⁄≈‰ ‘ج∂ «¬√ ºÏ∆ ¿∞ÍÁ∂Ù
≈‘∆∫ «¬‘ ºÏ∆ Ì∂Á Ú∆ √«Â◊πª È∂ ÷ØÒ∑ ’∂ Áº√ «ÁÂ≈ ‘À «’ √Óπº⁄∆
ÓÈ∞º÷Â≈ ˘ ÍÃ∂Ó≈-Ì◊Â∆ Áπ¡≈≈, ÍÓ∂Ù È≈Ò ‹ØÛ ’∂ ¿∞Ë≈
’È Á∆ Ï‘π ں‚∆ «‹Ó∂∫Ú≈∆ Á≈ ’≈‹ ÍÓ∂Ù ÚºÒØ∫ ◊π» È≈È’
√≈«‘Ï Á∂ «‘Á∂ »Í∆ √∆ «Úº⁄ ¡Í‰∂ “◊π» ◊π‰” (Í≈ÏÑÓ
ÍÓ∂Ù Á∂ √øÍ»È ÏÑӫ◊¡≈È Á≈ ÍÃ’≈Ù) Á≈ ÍÃ’≈Ù ’ ’∂, √Ω∫Í
«ÁºÂ≈ «◊¡≈! Ú≈‘!! √ͺه ‘Ø «◊¡≈ «’ (◊π») È≈È’ √≈«‘Ï ˘ ‹Ø«Â »«Í
(ÍÃ’≈Ù »Í) ÍÓ∂Ù È≈Ò «¬º’-«Óº’Â≈ Á∆ Ïı«ÙÙ ‘ج∆Õ (ÍÃÌ» Á∂ “◊π» ◊π‰” Á≈
√øÍ»È ÍÃ’≈Ù ¿∞È∑ª Á∂ «‘Á∂ «Úº⁄ ‘Ø «◊¡≈) «Î ¿∞‘ ÍÃÌ»-«ÍÂ≈ Á∂ ‘π’Ó Á∆
Â≈Ó∆Ò ’È Ò¬∆ ÍÃ∂Ó≈-Ì◊Â∆ Á∂ ◊πºfi∂ Ì∂Á ÓÈ∞º÷Â≈ È≈Ò √ªfi∂ ’È Ò¬∆,
‹ÒÁ∆ñÏÒÁ∆ ÒØ’≈¬∆ ˘ “È≈Ó” (ÍÃÌ»ñÍ∂ÃÓ), “È≈ÓñËÓ” Á∂ ◊πÓ«Â ◊≈‚∆ ≈‘
”Â∂ “‘π’«Ó ˜≈¬∆” ‘Ø ’∂ ⁄ºÒ‰ Á∆ ‹π◊«Â Áº√‰ Ò¬∆, ¡≈͉∂ Ï⁄ÍÈ Á∂ √≈Ê∆
¡Â∂ ¡≈͉∂ È◊ ≈«¬ ÌØ«¬∫ Á∆ ÂÒÚø‚∆ Á∂ Ú≈√∆ Ì≈¬∆ ÓÁ≈È∂ ˘ Ï∂Ï∂ È≈È’∆
‹∆ ÚºÒØ∫ Ì∂∫‡ ’∆Â∂ Ï≈Ï √Ó∂Â, È≈Ò ÒÀ ’∂ Â’∆ÏÈ 38 √≈Ò Á∆ ¿∞Ó «Úº⁄
ÌÀ‰ È≈È’∆ ‹∆ ¡Â∂ Ï≈’∆ Í«Ú≈ Í≈√Ø∫ ¡≈«◊¡≈ ÒÀ ’∂, ÓÈ∞º÷Â≈ Á∂ Í¿∞Í’≈
«‘ºÂ, √πÒÂ≈ÈÍπ ÒØË∆ ÂØ∫ ⁄≈Ò∂ Í≈ «ÁºÂ∂Õ «¬√ ’≈‹ Ò¬∆ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï È∂
⁄≈ ¶Ï∆¡ª ¿∞Á≈√∆¡ª ≤(ÍÃ⁄≈ Î∂∆¡ª) ≈‘∆∫ Ì≈Â, Áº÷‰-Í»Ï∆ ¬∂Ù∆¡≈,
Ô±Í ¡Â∂ ¡Ï Á∂Ùª «Úº⁄ Â’∆ÏÈ 50 ‘˜≈ «’ÒØÓ∆‡ Á≈ ÍÀÁÒ √¯ ’
’∂ ¡È∂’ª ÍÃ’≈ Á∆¡ª ’«·È≈¬∆¡ª Á≈ √≈‘Ó‰≈ ’ ’∂ “È≈Ó-ËÓ” (ÙÏÁñ
◊π») Á∂ ºÏ∆ «√˪ª Á≈ ¡ÓÒ∆ ÂΩ ”Â∂ ÍÃ⁄≈ ’∆Â≈Õ √Ø √ͺه ‘Ø«¬¡≈ «’
ÍÓ∂Ù È∂ ¡≈͉∆ ˜≈ ¡È∞√≈ (◊π») È≈È’ √≈«‘Ï ˘ ¡≈͉∂ È≈Ò ¡≈ÂÓ’
ͺË ”Â∂ ¡Ì∂ÁÂ≈ Ïı«ÙÙ ’ ’∂ ¡≈͉∂ “◊π» ◊π‰” Á≈ √øÍ»È ÍÃ’≈Ù ¿∞È∑ª Á∂
«‘Á∂ «Úº⁄ «‡’≈ ’∂ √Óπº⁄∆ ÓÈ∞º÷Â≈ Á∂ ¿∞Ë≈ Á∆ «‹Ó∂∫Ú≈∆ √Ω∫Í «ÁºÂ∆Õ ÍÓ∂Ù
ÚºÒØ∫ Ïı«ÙÙ ‘Ø«¬¡≈ “◊π» ◊π‰” Á≈ ÍÃ’≈Ù (ºÏ∆ «◊¡≈È Á≈ Á∆Í’) ◊π» È≈È’
√≈«‘Ï ÂØ∫ ¡øÌ ‘Ø ’∂ Á√Ó∂Ù «ÍÂ≈ º’ »‘≈È∆ √¯ «‘ ’Á≈ ‘Ø«¬¡≈ ºÏ∆ ˜≈
¡È∞√≈ 1708 «Úº⁄ ‹ºπ◊Ø ‹πº◊ ¡‡ºÒ ◊π» ◊øÃÊ √≈«‘Ï «Úº⁄ ¡≥«’ ◊πÏ≈‰∆ «Úº⁄
√Á∆Ú’≈Ò Ò¬∆ ¡Ì∂Á ‘Ø «◊¡≈Õ «¬√∂ ’’∂ ‘∆ (◊π») È≈È’ √≈«‘Ï, ¿∞È∑ª Á∂

◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ÂØ∫ ◊π» ◊øÃÊ √≈«‘Ï Âº’ “«¬Ò≈‘∆ ◊π»ñ‹Ø«Â”
(«◊¡≈È ◊π») Á≈ √¯
‹Ø«Â »«Í ‘« ¡≈«Í, ◊π» È≈È’∞ ’‘≈Ô¿∞®
Â≈Â∂ ¡≥◊Áπ ÌÔ¿∞,  «√¿∞ ÂÂπ «ÓÒ≈Ô¿∞®
¡≥◊«Á «’Í≈ Ë≈«, ¡Óπ √«Â◊ππ «Êπ ’∆¡¿∞®
¡ÓÁ≈«√ ¡ÓÂ∞ ¤Âzπ, ◊π ≈Ó«‘ Á∆¡¿∞®
◊π ≈ÓÁ≈√ Á√Èπ Í«√, ’«‘ ÓÊπ≈ ¡≥«ÓàÏÔ‰®
Ó»«Â Í≥⁄ ÍÃÓ≈‰ Íπ÷π ◊ππ ¡‹πÈ∞ «Í÷‘π ÈÔ‰®
(√Ú¬∆¬∂ Ó‘Ò∂ Í≥‹Ú∂ Á∂ 5, 1408)
Ì≈Ú: ‹Ø«Â (ÍÃ’≈Ù) »Í ‘∆ È∂ ¡≈͉∂ ¡≈Í ˘ (¡≈͉∂ “◊π» ◊π‰” ˘)
◊π» È≈È’ ¡÷Ú≈«¬¡≈® (Ì≈Ú, ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ «‘Á∂ «Úº⁄
¡≈͉∂ √øÍ»È ÏÃ‘Ó «◊¡≈È Á≈ ÍÃ’≈Ù ’∆Â≈Õ)
¿∞√ (◊π» È≈È’ √≈«‘Ï) ÂØ∫ (◊π») ¡≥◊Á ÍÃ◊‡ ‘Ø«¬¡≈, (◊π» È≈È’
√≈«‘Ï ‹∆ Á∂ «‘Á∂ «Úº⁄Ø∫ Í≈ÏÃ‘Ó ÍÓ∂Ù Á∂ √øÍ»È ÏÑӫ◊¡≈È Á≈ ÍÃ’≈Ù,
¡º◊∂ ◊π» ¡≥◊Á √≈«‘Ï Á∂ «‘Á∂ «Úº⁄, ºÏ∆ ˜≈ ¡È∞√≈, ‘Ø «◊¡≈, Ì≈Ú, ºÏ∆
«◊¡≈È Á∂ Á∆Ú∂ ÂØ∫ ¡º◊∂ ºÏ∆ «◊¡≈È Á≈ Á»‹≈ Á∆Í’ ‹◊-Ó◊≈ ¿∞«·¡≈Õ
(◊π») ¡≥◊Á √≈«‘Ï ‹∆ È∂ «’Í≈ ’ ’∂ ¡ÓÁ≈√ ‹∆ ˘ ◊π» Ê≈«Í¡≈
(Ì≈Ú, ºÏ∆ «◊¡≈È Á≈ √øÍ»È ÍÃ’≈Ù (◊π») ¡≥◊Á ‹∆ ÂØ∫ ¡º◊∂ (◊π») ¡ÓÁ≈√
‹∆ Á∂ «‘Á∂ «Úº⁄ ‘Ø «◊¡≈)Õ (◊π») ¡ÓÁ≈√ ‹∆ È∂ «¬Ò≈‘∆ ◊π«¡≈¬∆ Á≈ ¤Â
(ÏÃ‘Ó «◊¡≈È Á≈ ÍÃ’≈Ù) ◊π» ≈ÓÁ≈√ ‹∆ ˘ Á∂ «ÁºÂ≈Õ
ÓÊπ≈ ¡≈÷Á≈ ‘À- ◊π» ≈ÓÁ≈√ ‹∆ Á≈ ÁÙÈ ’ ’∂ (¿∞ÍÁ∂Ù ’Ó≈ ’∂)
◊π» ¡‹È √≈«‘Ï Á∂ Ï⁄È (¿∞ÍÁ∂Ù) ¡≈ÂÓ’ ‹∆ÚÈ Á∂‰ Ú≈Ò∂ ‘Ø ◊¬∂ ‘ÈÕ
Í≥‹Ú∂∫ √»Í ¡’≈Ò Íπ÷π »Í (Ï∂«◊‰Â ºÏ∆ ◊π‰ª È≈Ò ÌÍ») ◊π» ¡‹È
√≈«‘Ï ˘ ¡º÷ª È≈Ò Ú∂÷ØÕ

È؇: «¬√ Â∑ª, Í≈ÏÃ‘Ó ÍÓ∂Ù Á∂ √øÍ
» È ÏÃ‘Ó «◊¡≈È Á≈
35

36

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

ÍÃ’≈Ù ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ÂØ∫ ¡øÌ ‘Ø ’∂ Á√Ó∂Ù «ÍÂ≈ ◊π» ◊Ø«Ï≥Á
«√≥ÿ √≈«‘Ï Âº’ ¡ºÍ«Û¡≈Õ
«¬Ê∂ ‹Ø«Â Á≈ ¡Ê “¡≈ÂÓ≈” È‘∆∫ ‘À ÏÒ«’ ÍÃÌ» Á∂ √øÍ»È
ÏÃ‘Ó «◊¡≈È Á≈ ÍÃ’≈Ù (ÙÏÁñ◊π» ‹ª Á∆Í’ñ◊π») ‘ÀÕ «‹Ú∂∫ «¬º’
‹◊Á∂ ‘ج∂ Á∆Ú∂ ÂØ∫ Á»√≈ Ïπ«fi¡≈ ‘Ø«¬¡≈ Á∆Ú≈ ‹Ò≈ Ò¬∆Á≈ ‘À,
«¬Ú∂∫ ‘∆ «¬‘ ÙÏÁñ◊π» Á∂ ÍÃ’≈Ù Á≈ ÚÂ≈≈ ÚÂÁ≈ «‘≈ ‘ÀÕ
Á√Ó∂≤Ù «ÍÂ≈ ‹∆ È∂, ºÏ∆ ˜≈ ¡È∞√≈, (◊π») ◊øÃÊ √≈«‘Ï «Úº⁄ ºÏ∆
‹Ø«Â (ÏÑӫ◊¡≈È) ˘ «‡’≈’∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ «¬Ò≈‘∆ ◊πÂ≈◊ºÁ∆
√Á∆Ú ’≈Ò Ò¬∆, ÈßÁ∂Û (‘˜» √≈«‘Ï, Ó‘ª≈Ù‡≈) «Ú÷∂ ◊πÁ≈Ú∆ ÈÁ∆ Á∂
«’È≈∂∂, ‹ØÂ∆ ‹Ø«Â √Ó≈¿∞∫‰ ÂØ∫ «¬º’ «ÁÈ Í«‘Òª, 6 ¡’±Ï 1708 ¬∆: ˘
◊π» ◊øÃÊ √≈«‘Ï ˘ √Ω∫Í «ÁÂ∆Õ «¬√ Â∑ª √ø√≈ «Úº⁄ √Á∆Ú’≈Ò∆ ‘Ò∂Ó∆ ≈‹ ˘
’≈«¬Ó ’È Á∆ «‹Ó∂∫Ú≈∆, ◊π» ◊øÃÊ √≈«‘Ï ‹∆ Á∆ «√˪’ ¡◊πÚ≈¬∆ ¡Ë∆È,
’∂ÚÒ ¡Â∂ ’∂ÚÒ ◊π» ◊øÃÊ √≈«‘Ï ‹∆ ˘ Óπ’øÓÒ ÂΩ ”Â∂ √Ó«Í ◊π» È≈È’
È≈Ó Ò∂Ú≈ ‹◊ ˘ √Ó»‘’ »Í «Úº⁄ √Ω∫Í «ÁºÂ∆ ¡Â∂ ‘π’Ó ’∆Â≈ «’ ¡º‹ ÂØ∫
√Á≈ Ú≈√Â∂ ◊π» ◊øÃÊ √≈«‘Ï ‹∆ ‘∆ ◊π» È≈È’ È≈Ó Ò∂Ú≈ ‹◊ Á∂ “ÙÏÁñ◊π»”
‘؉◊∂Õ
¡≈«◊¡≈ ̬∆ ¡’≈Ò ’∆, ÂÏÀ ⁄Ò≈«¬˙ Í≥Ê®
√Ì «√÷È ’Ø ‘π’Ó ‘À, ◊π» Ó≈«È˙ ◊øÃÊ®

«¬‘ ‘π’Ó È‘∆∫ √∆ «ÁºÂ≈ Á√Ó∂Ù ‹∆ È∂ «’ ◊π» ◊øÃÊ √≈«‘Ï
Á∂ È≈Ò-È≈Ò «’√∂ Áπ«È¡≈Ú∆ «’Â≈Ï (¡÷ΩÂ∆ Á√Ó ◊øÃÊ ¡≈«Á)
Á∆ Ó≥‹∆ Ò◊≈ ’∂ ¿∞√ ˘ Ú∆ ÙÏÁñ◊π» Á∂ Ï≈Ï Ó≈‰Â≈ Á∂ Á∂‰∆!
◊» È≈È’ √≈«‘Ï ¡Â∂ “ÙÏÁ ◊π»”
’∞fi ’∞ “«ÚÁÚ≈È” ¡Â∂ “‹«◊¡≈√»” ¡º‹ñ’Ò «¬‘ «√˪’ È∞’Â∂ ¿∞·≈
‘∂ ‘È :
A.

’∂ÚÒ “ÙÏÁñ◊π»” ‘∆ “◊π»” ‘À, «¬√ Ò¬∆ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ¡Â∂ ¿∞È∑ª Á∂
¿∞Â≈«Ë’≈∆ ◊π» ‹≈«Ó¡ª Ò¬∆ “◊π»” ÙÏÁ Á∆ ÚÂØ∫ ’È∆ ·∆’ È‘∆∫
Ò◊Á∆Õ

B.

“◊π»” ª «¬º’ ‘∆ ‘ÀÕ ı≈Ò√≈ ’ΩÓ È∂ Ï≈ª ◊π» (◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ÂØ∫ ◊π»
37

◊ÃøÊ √≈«‘Ï ¡Â∂ “◊π»ñÍ≥Ê Âº’) «’√ ◊πÓ«Â «√˪ ¡È∞√≈ ÍÃ⁄ºÒÂ
’ «ÁºÂ∂ ‘È?
C.

◊πÓ«Â (◊π» È≈È’ ¯Ò√¯∂ ”Â∂ ¡≈Ë≈ “ËÓ”) ÂØ∫ «¬Ò≈Ú≈, ‘Ø √≈∂
Ӻª (Ó˜∑Ϫ) «Úº⁄ ‘ «¬º’ Ӻ Á≈ «¬º’Øñ«¬º’ Ï≈È∆ ¡Â∂ «‘Ï ‘À, Í
«√º÷ñӺ (◊πÓ«Â) «Úº⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ Á√ «¬È√≈È∆ »Í «Úº⁄
◊π» ‹≈«Ó¡ª ˘ «’Ú∂∫ √‘∆ √≈Ï ’∆Â≈ ‹≈ √’Á≈ ‘À?

√º⁄ Á∂ Ú‰‹≈«˙! ¡≈˙, «¬È∑ª Ùø«’¡ª Á∂ √≈Ê’ ¿∞µÂ ◊π» ◊ÃøÊ «Úº⁄
¡≥«’ ◊π» È≈È’ ¯Ò√¯∂ «Úº⁄Ø∫ Һ̉ Á≈ ÔÂÈ ’∆¬∂Õ

Í«‘Ò∂ Ùø’∂ Á≈ ¿∞µÂ
«È√øÁ∂‘, ’∂ÚÒ ¡Â∂ ’∂ÚÒ “ÙÏÁñ◊π»” (ÍÓ∂Ù Á∂ √øÍ»È “◊π» ◊π‰”
Á≈ ÍÃ’≈Ù) ‘∆ √Óπº⁄∆ ÓÈ∞º÷Â≈ Á≈ √Á∆Ú’≈Ò∆ ◊π» ‘ÀÕ ’ج∆ Ú∆ √∆ ◊π» È‘∆∫ ‘Ø
√’Á≈, «’¿∞∫«’ √∆ √Á∆Ú’≈Ò∆ È‘∆∫ ‘Ø √’Á≈Õ “◊π»” √Á∆Ú’≈Ò∆ ‘À :
√«Â◊π» Ó∂≈ √Á≈ √Á≈, È≈ ¡≈ÚÀ È ‹≈«¬®
¿∞‘π ¡«ÏÈ≈√∆ Íπ÷π ‘À, √Ì Ó«‘ «‘¡≈ √Ó≈«¬® (Ó:4, 759)
¡Ê :
‘∂ Ì≈¬∆! «Í¡≈≈ ◊π» (Á√Á≈ ‘À «’) ÍÓ≈ÂÓ≈ √Á≈ ‘∆ ’≈«¬Ó «‘‰
Ú≈Ò≈ ‘À, ¿∞‘ È≈ ‹øÓÁ≈ ‘À È≈ ÓÁ≈ ‘ÀÕ ¿∞‘ Íπ÷πñÍÃÌ» ’Á∂ È≈Ù ‘؉ Ú≈Ò≈
È‘∆∫, ¿∞‘ √ÌȪ «Úº⁄ ÓΩ‹»Á ‘ÀÕ

Á∆Í’ñ◊π» :
ÙÏÁñ◊π» («◊¡≈Èñ◊π») Á≈ ÍÃ’≈Ù (“‹Ø«Â” ¡Â∂ “‹π◊«Â” Á∂ »Í «Úº⁄),
ºÏ∆ñ˜≈ ¡È∞√≈, ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ «‘Á∂ «Úº⁄, “Á∆Í’ñ◊π»” Á∂ »Í «Úº⁄
‘Ø«¬¡≈:
Á∆Í’ Â∂ Á∆Í’∞ Í◊≈«√¡≈, «ÂzÌÚ‰ ‹Ø«Â «Á÷≈¬∆® (Ó:1, 907)
¡Ê : (ÙÏÁ ◊π» È∂ ¡≈͉∆ ΩÙÈ ‹Ø«Â Á∂) Á∆Ú∂ ÂØ∫ (Ó∂∂ ¡≥Á ºÏ∆
«◊¡≈È Á≈) Á∆Ú≈ ‹◊≈ «ÁºÂ≈ ‘À ¡Â∂ ÓÀ˘ ¿∞‘ (ºÏ∆) ‹Ø«Â «Ú÷≈ «ÁºÂ∆ ‘À, ‹Ø
«ÂøȪ ÌÚȪ «Úº⁄ ÓΩ‹»Á ‘ÀÕ
‹Ø«Â »«Í ‘« ¡≈«Í, ◊π» È≈È’ ’‘≈Ô¿∞®
Â≈Â∂ ¡≥◊Áπ ÌÔ¿∞,  «√¿ ÂÂ∞ «ÓÒ≈Ô¿∞®
38

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï
¡≥◊«Á «’Í≈ Ë≈«, ¡Óπ √«Â◊ππ «Êπ ’∆¡¿∞®
¡ÓÁ≈√ ¡≥ÓÂ∞ ¤Âz ◊π ≈Ó«‘ Á∆¡¿∞®
◊π ≈ÓÁ≈√ Á√È∞ Í«√, ’«‘ ÓÊπ≈ ¡≥«ÓàÏÔ‰®
Ó»«Â Í≥⁄ ÍÃÓ≈‰ Íπ÷π ◊ππ ¡‹πÈ∞ «Í÷‘π ÈÔ‰® (√Úº¬∆¬∂, 1408)
«‹Ú∂∫ «¬º’ ‹◊Á∂ Á∆Ú∂ ÂØ∫ ‘∆ Á»‹≈ Á∆Ú≈ ‹◊≈«¬¡≈ ‹≈ √’Á≈ ‘À (Ïπfi∂
‘ج∂ Á∆Ú∂ ÂØ∫ È‘∆∫), ◊π» È≈È’ »Í∆ “Á∆Í’ñ◊π»” ÂØ∫ ¿∞È∑ª Á∂ ‘Ø ÈΩ∫ ¿∞Â≈«Ë’≈∆
◊π» ‹≈Ó∂∫, ¡º◊∂ ÂØ∫ ¡º◊∂ ‹◊Ó◊≈¿∞∫Á∂ ⁄Ò∂ ◊¬∂ («‹Ú∂∫ «’ ¿∞µÍ Á‹ √Úº¬∆¬∂
«Úº⁄ Á√≈«¬¡≈ «◊¡≈ ‘À)Õ
ÍÓ∂Ù Á∂ “◊π»ñ◊π‰” ˘ “ÙÏÁñ◊π»” Á∂ »Í «Úº⁄ (“‹Ø«Â” ¡Â∂ “‹π◊«Â” Á∂
»Í «Úº⁄) ÍÃ◊‡ ’È Ò¬∆, ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ÓπÏ≈’ √∆’ ØÒ ˘ «’√∂
’∆Ó Â∂ Ì∆ Ș¡≥Á≈˜ È‘∆∫ ’∆Â≈ ‹≈ √’Á≈Õ «‹Ú∂∫ «’√∂ Á∆Ú∂ ÂØ∫ ÍÃ’≈Ù
‘≈«√Ò ’È Ò¬∆ Á∆Ú≈, ϺÂ∆, Â∂Ò ¡Â∂ Ó≈⁄√, ⁄≈∂ ⁄∆‹ª ‹»∆ ‘È; «¬È∑ª
«Úº⁄Ø∫ «’√∂ «¬º’ Ú∆ Ú√± Á∆ ¡‰‘Ø∫Á ’≈È, Á∆Ú∂ ÂØ∫ ÍÃ’≈Ù ‘≈«√Ò È‘∆∫ ‘Ø
√’Á≈; «¬√∂ Â∑ª ‘∆ ÍÓ∂Ù Á∆ «¬√ ¡◊øÓ∆ ÷∂‚ (ÙÏÁñ◊π» ˘ ÍÃ◊‡ ’È,
ÍÃ⁄≈È ¡Â∂ Í≈√≈È Á∆ ÷∂‚) «Úº⁄Ø∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √∆’ ÔØ◊Á≈È ˘
Úº÷ ’ ’∂ È‘∆∫ Ú∂«÷¡≈ ‹≈ √’Á≈Õ ¿∞È∑ª Á≈ Í≥‹ñ̻’ √∆ “ÙÏÁñ◊π»” Á∂
«√˪ ˘ ◊πÏ≈‰∆ñ»Í «Úº⁄ ÍÃ◊‡ ’È, ÍÃ⁄≈È ¡Â∂ Í≈√≈È Á≈ Ú√∆Ò≈
Ï«‰¡≈Õ √Óπº⁄∆ ÓÈ∞º÷Â≈ Á∂ ’«Ò¡≈‰ Á∆ «¬‘ «ÚÒº÷‰ «‹Ó∂∫Ú≈∆ ‘Ø «’√∂ ÓºÂ
Á∂ Ï≈È∆ Á∂ «‘º√∂ «Úº⁄ È‘∆∫ ¡≈¬∆Õ ‹∂’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ¡Â∂ ¿∞È∑ª Á∂
¿∞Â≈«Ë’≈∆ ◊π» ‹≈«Ó¡ª Ò¬∆, √«Â’≈ »Í «Úº⁄, “◊π»” ÙÏÁ Á∆ ÚÂØ∫
È‘∆∫ ’∆Â∆ ‹≈‰∆, ⁄≈‘∆Á∆ ª ‘Ø «’‘Û∂ „π’Ú∂∫ ÙÏÁ Á∆ ÚÂØ∫ ’∆Â∆ ‹≈‰∆
⁄≈‘∆Á∆ ‘À? «ÈÙ⁄∂ ‘∆, ¿∞È∑ª Á≈ πÂÏ≈, ‘ ͺ÷ ÂØ∫, ºÏ Á∂ ¡÷ΩÂ∆ «ÚÙ∂Ù ÍπºÂª,
ÍÀˆøÏª ¡Â∂ ¡ÚÂ≈ª Á∂ πÂÏ∂ È≈ÒØ∫ Ï‘π ¿∞µ⁄≈ ¡Â∂ «ÚÒº÷‰ ‘ÀÕ

√∆ ◊π» È‘∆∫
«¬Ê∂ «¬‘ È∞’Â≈ Ú∆ √ͺه ’ Á∂‰≈ ‹»∆ ‘À «’ √«Â◊πª Á∂ Í≥‹ñ̻’
√∆ Ò¬∆ “◊π»” ÙÏÁ Á∆ ÚÂØ∫ È‘∆∫ ’∆Â∆ ‹≈ ‘∆ ÏÒ«’ ¿∞√ ÓπÏ≈«’

√≈«‘Ï (¡Â∂ ¿∞È∑ª Á∂ ¿∞Â≈«Ë’≈∆ ◊π» ‹≈Ó∂∫) ‘∆ “Á∆Í’ñ◊π»”
‘ج∂ ‘ÈÕ
“’º⁄∂ñ«ÍºÒ∂ ◊π»”
◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ ÂØ∫ ÒÀ ’∂ ‘∆ ‘π‰ º’, ÓÈ∞º÷Â≈ Á∆ ¡≥È∑∆ñÙË≈
Á≈ È≈ñ‹≈«¬˜ ¯≈«¬Á≈ ⁄πº’ ’∂, ’¬∆ ⁄≈Ò≈’, ıπÁ◊˜ ¡Â∂ Ï∂¬∆Ó≈È ÓÈ∞º÷
¡≈͉∂ ¡≈Í ˘ ◊π» ‘؉ Á≈ Á≈¡Ú≈ ’Á∂ ¡≈¬∂ ‘È ¡Â∂ ÌØÒ∆ñÌ≈Ò∆ √ø◊«Â Á≈
√∆’, Ó≈È«√’ ¡Â∂ ¡≈«Ê’ ÙØÙ‰ ’Á∂ ‘∂ ‘È (‘π‰ Ú∆ ’ ‘∂ ‘È)Õ
«¬È∑ª Á∂ «¬√ Ó≈ÈÚñ«ÚØË∆ ØÒ Ò¬∆ ◊π» È≈È’ ¯Ò√¯∂ ÂØ∫ Ì◊ΩÛ∂ ‘Ø ⁄πº’∂
ıπÁ◊˜ «√¡≈√ÂÁ≈È √Ì ÂØ∫ ÚºË ÁØÙ∆ ‘ÈÕ «¬«Â‘≈√ ¡≥Á ¡«‹‘∂ ’º⁄∂ñ«ÍºÒ∂
◊π»¡ª Á≈ √Ó∂∫ √Ó∂∫ ¡È∞√≈ ÍÁ≈¯≈Ù ‘πøÁ≈ «‘≈ ‘À ¡Â∂ ‘πøÁ≈ ‘∂◊≈, Í

«¬È∑ª Á≈ ÍÁ≈¯≈Ù ‘؉ º’ «¬‘ ÁπÙ‡ ÓÈ∞º÷Â≈ Á≈ Ï‘π È∞’√≈È
’ ⁄πº’∂ ‘πøÁ∂ ‘ÈÕ
Á»‹∂ Ùø’∂ Á≈ ¿∞µÂ
Í»≈ ◊π» ÍÓ∂Ù ¡≈Í ‘∆ ‘ÀÕ ÍÓ∂Ù Á∂ ¡È∂’ª ◊π‰ ‘È ¡Â∂ ¿∞È∑ª
◊π‰ª «Úº⁄Ø∫ «¬º’ Ï‘π ‘∆ ¡«‘Ó ◊π‰ ‘À ¿∞√Á≈ “◊π»ñ◊π‰”Õ ÍÓ∂Ù Á∂

“◊π»ñ◊π‰” Á≈ “‹Ø«Â” (ÏÃ‘Ó «◊¡≈È) ¡Â∂ “‹π◊«Â” (ÏÃ‘Ó «◊¡≈È
”Â∂ ¡≈Ë≈ ‹∆ÚÈñ‹π◊«Â) Á∂ »Í «Úº⁄ √øÍ»È ÂΩ Â∂ «ÈÚ≈√,
ºÏ∆ ˜≈ ¡È∞√≈, ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ «‘Á∂ «Úº⁄ ‘Ø«¬¡≈Õ ¿∞È∑ª
ÂØ∫ ¡º◊∂ ÍÓ∂Ù Á∂ «¬√ ◊π» ◊π‰ Á≈ ÍÃ’≈Ù, (Á∆Í’ñ◊π» Á∂ »Í «Úº⁄) ¿∞È∑ª Á∂
¿∞Â≈«Ë’≈∆ ◊π» ‹≈«Ó¡ª ≈‘∆∫ «¬Ò≈‘∆ √¯ «‘ ’Á≈ ‘Ø«¬¡≈ ◊π» ◊ÃøÊ
√≈«‘Ï Âº’ Í‘πø«⁄¡≈ :
‹Ø«Â ˙‘≈ ‹π◊«Â √≈«¬, √«‘ ’≈«¬¡ª Î∂« ÍÒ‡∆¡À®
(≈Ó’Ò∆ ’∆ Ú≈, 966)

√∆ «Úº⁄ ‹◊ñÓ◊≈ ‘∆ ÙÏÁñ◊π» Á∆ “‹Ø«Â” ¡Â∂ “‹π◊«Â” Á∂
√«Â’≈ Ú‹Ø∫ ‘∆ ¿∞È∑ª ˘ ◊π» «’‘≈ ‹≈ «‘≈ ‘ÀÕ ’∂ÚÒ √∆ ª
«ÏÈ√‰‘≈ ‘À ¡Â∂ «¬‘ ◊π» È‘∆∫ ‘Ø √’Á≈Õ «¬‘ Ì∆ «¬º’ «¬«Â‘≈√’
√º⁄≈¬∆ ‘À «’ ÓÈ∞º÷∆ «¬«Â‘≈√ ¡≥Á ’∂ÚÒ ¡Â∂ ’∂ÚÒ ◊π» È≈È’

◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ¡Â∂ ¿∞È∑ª Á∂ ¿∞Â≈«Ë’≈∆
‹≈Ó∂∫, “‹Ø«Â” ¡Â∂ “‹π◊«Â” Á∂ ͺ÷ ÂØ∫ «¬º’ √»Í ‘∆ ‘È, ¡Òº◊ñ
¡Òº◊ È‘∆∫ ¡Â∂ ¿∞‘ ‘À “◊πÏ≈‰∆ √»Í” «¬√∂ ’≈È ‘∆ ◊π»
È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ «‹È∑ª ◊π» ‹≈«Ó¡ª È∂ ◊πÏ≈‰∆ ÍÃ◊‡ ’∆Â∆ ‘À,
¿∞‘ ’Ú∆ Óπ‘ñ¤≈Í Ú‹Ø∫ “È≈È’” Óπ‘ñ¤≈Í Á∆ ÚÂØ∫ ’’∂ ‘∆

39

40

«¬√ ’ ’∂,

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

’∆Â∆ ‘ÀÕ «¬‘ √ͺه ’È Ò¬∆ «’ ◊πÏ≈‰∆ Á≈ «’‘Û≈ ÙÏÁ
«’√ ◊π» ‹≈Ó∂ È∂ ¿∞⁄≈‰ ’∆Â≈ ‘À, Ó‘Ò≈ (Ó‘Ò≈ 1, Ó‘Ò≈ 2,
Ó‘Ò≈ 9 ¡≈«Á) ÙÏÁ Á∆ ÚÂØ∫ ’∆Â∆ ◊¬∆ ‘ÀÕ ñ «¬‘ √≈∂ ◊π»
‹≈Ó∂∫ ◊πÏ≈‰∆ñ√»Í ‘∆ √È ¡Â∂ ¿∞‘ ◊πÏ≈‰∆ ‘∆ ω ◊¬∂ :

√Ó∂∫ Ï≈¡Á ¡≈ÍØñ¡≈͉∂ ¡≥Á≈˜ ¡È∞√≈ «Ò÷ «Úº⁄ «Ò¡ªÁ≈Õ «È√øÁ∂‘,
¡«‹‘≈ ’È «Úº⁄ Âπº‡∆¡ª «‘ ‹≈‰ Á∆ √øÌ≈ÚÈ≈ ˘ ºÁ È‘∆∫ ’∆Â≈ ‹≈
√’Á≈Õ «¬√ Á∂ ¿∞Ò‡, ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ¡Â∂ ¿∞È∑ª Á∂ ¿∞Â≈«Ë’≈∆

√«Â◊π ’∆ Ï≈‰∆ √«Â √»Í ‘À, ◊πÏ≈‰∆ ω∆¡À∫® (Ó: 4, 304)

¡Ê : √«Â◊π Á∆ Ï≈‰∆ (ÍÓ∂Ù Á∆ Ï≈‰∆) √º⁄∂ ÍÃÌ» Á≈ √»Í ‘À ¡Â∂
√«Â◊π Á∆ Ï≈‰∆ ≈‘∆∫ (Ï≈‰∆ Á∂ ¿∞ÍÁ∂Ùª Á∆ ’Ó≈¬∆ ’’∂) √«Âñ√»Í ω
‹≈¬∆Á≈ ‘ÀÕ

‘Ø ÎπÓ≈‰ :
«¬’≈ Ï≈‰∆, «¬’ ◊ππ, «¬’Ø √ÏÁπ Ú∆⁄≈«® (Ó: 1, 646)
Ï≈‰∆ ◊π», ◊π» ‘À Ï≈‰∆, «Ú«⁄ Ï≈‰∆ ¡≥«ÓÃÂ∞ √≈∂® (Ó: 4, 982)

“◊π»ñÍ≥Ê”
“◊π»ñÍ≥Ê” Á∆ Ï‹≈¬∂ “◊π» Á≈ Í≥Ê” ÚË∂∂ „π’Ú∆∫ ÙÏÁ≈ÚÒ∆ ‘ÀÕ «¬√ ÂØ∫
Ì∆ ÚË∆¡≈ ÙÏÁ≈ÚÒ∆ ‘À “ı≈Ò√≈ ’ΩÓ”Õ ı≈Ò√≈ ’ΩÓ, ÙÏÁñ◊π» Á∆ Â≈«Ï¡≈
«Úº⁄, ÙÏÁñ◊» Á∂ ¿∞ÍÁ∂Ù ˘ ¡º◊∂ ÍÃ⁄≈È ¡Â∂ Í≈√≈È Ò¬∆ «˜Ó∂Ú≈ ‘ÀÕ

ÙÏÁñ◊π» Á∂ ¿∞ÍÁ∂Ùª Á∆ ¿∞¶ÿ‰≈ ’È Ú≈Ò≈ ’ج∆ ¿∞ÍÁ∂Ù
⁄Ò≈¿∞∫‰ Á≈ ı≈Ò√≈ ’ΩÓ ˘ ‘«◊˜ ’ج∆ ¡«Ë’≈ È‘∆∫ ‘À :
◊π» «√º÷π, «√÷π ◊π» ‘À, ¬∂’Ø ◊π ¿∞ÍÁ∂√π ⁄Ò≈¬∂® (Ó: 4,444)
¡Ê :
(ÍÃ∂Ó Á∆ Ï’«Â È≈Ò) ◊π» «√º÷ (È≈Ò «¬º’ñ»Í ‘Ø ‹ªÁ≈) ‘À ¡Â∂ «√º÷
(ÙÏÁ ◊π» Á∂ ¿∞ÍÁ∂Ùª Á∆ ’Ó≈¬∆ ’’∂) ◊π» («Úº⁄ Ò∆È ‘Ø ‹ªÁ≈) ‘À, «√º÷ Ì∆
◊π» Ú≈Ò∂ ¿∞ÍÁ∂Ù (Á∆ ÒÛ∆) ˘ ¡◊ª‘ ÂØÁ≈ «‘≥Á≈ ‘ÀÕ

Â∆‹∂ Ùø’∂ Á≈ ¿∞µÂ
‘Ø Á»‹∂ Ӻª (Ó˜∑Ϫ) Á∂ Ï≈È∆ ¡≈¬∂ ¡Â∂ ⁄Ò∂ ◊¬∂Õ ÏÁ«’√ÓÂ∆ È≈Ò,
¿∞È∑ª «Úº⁄Ø∫ «’√∂ È∂ Ì∆ ¡≈͉∂ Ӻ Á∂ ¯Ò√¯∂ ˘ ¡≈͉∂ ‹∆ÚÈñ’≈Ò ÁΩ≈È Èª
ª ¡≈Í ’ÒÓÏøÁ ’∆Â≈ ¡Â∂ Ȫ ‘∆ ¡≈͉∂ «’√∂ ÍÀØ’≈ ÂØ∫ ’Ú≈«¬¡≈Õ ¿∞È∑ª
Á∂ ¯Ò√¯∂ ˘ ¿∞È∑ª Á∂ ÍÀØ’≈ª È∂, ¿∞È∑ª Á∂ (Ï≈È∆¡ª Á∂) ¡’≈Ò ⁄Ò≈‰∂ ÂØ∫ „∂
41

◊π» ‹≈«Ó¡ª È∂ ºÏ∆ñÍÃ∂È≈ Áπ¡≈≈ ÍÃ◊‡ ‘ج∂ ¡≈ÒÓ◊∆∆ ◊πÓ«Â
¯Ò√¯∂ ˘ ıπÁ ¡≈͉∆ ÓπÏ≈’ √Ȫ ÂØ∫ ¿∞⁄≈ ’∂ ıπÁ ‘∆ ’ÒÓÏøÁ
’∆Â≈Õ Í≥‹Ú∂∫ Í≈«ÂÙ≈‘ ◊π» ¡‹πÈ √≈«‘Ï È∂, Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ ‹∆ ÂØ∫, ¿∞ÁØ∫ º’
ÍÃ≈Í ‘Ø ⁄πº’∆ Ï≈‰∆ ˘ “ÍØÊ∆ √≈«‘Ï” Á∂ »Í «Úº⁄ √øÈ AF@D «Úº⁄ ıπÁ ¡≈͉∆
«È◊≈È∆ «Úº⁄ ¡≥«’ ’Ú≈«¬¡≈Õ «Î Á√Ó∂Ù «ÍÂ≈ ‹∆ È∂ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√≥ÿ ÂØ∫
◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï Á≈ ÓΩ‹»Á≈ √»Í ¡≈͉∆ «È◊≈È∆ «Úº⁄ «Ò÷Ú≈«¬¡≈ «‹√
«Úº⁄ ◊π» Â∂ˆ Ï‘≈Á √≈«‘Ï ÚºÒØ∫ ¿∞⁄≈È ’∆Â∆ ◊πÏ≈‰∆ Ú∆ Á‹ ’Ú≈¬∆Õ
ÍÃÌ»ñ«ÍÂ≈ È∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ˘ √≈∆ «√ÃÙ‡∆ «Úº⁄ ºÏ Á≈ √Á∆Ú’≈Ò∆ ≈‹
√Ê≈Í ’È Á∆ «‹Ó∂∫Ú≈∆ √Ω∫Í∆ ‘ج∆ ‘À ¡Â∂ ¡Â∂ «¬√ Úº‚∆ «‹Ó∂∫Ú≈∆ ˘ «¬º’
‹≈Ó∂∫ ÁΩ≈È Í»≈ È‘∆∫ √∆ ’∆Â≈ ‹≈ √’Á≈ «’¿∞∫«’ «¬√ «ÓÙÈ Á∂ «ÚØË∆ Ú∆
Ï‘π «˜¡≈Á≈ ‘ÈÕ «¬√ ’ ’∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ˘ Á√ «¬È√≈È∆ ‹≈Ó∂∫
Ë≈È ’È∂ ͬ∂ ¡Â∂ «¬√ «˜Ó∂Ú≈∆ ˘ È∂Í∂ ⁄≈Û∑È Ò¬∆ «¬‘ ‹≈Ó∂∫ ¡≥ «Úº⁄
◊πÏ≈‰∆ Á≈ ◊π» »Í Ë≈ ’∂ √Á≈ Ò¬∆ ‘∆ ÓÈ∞º÷Â≈ Á∆ ¡◊Ú≈¬∆ Ò¬∆ √≈‚∂ Í≈√
‘∆ «‘ ͬ∂ ‘ÈÕ

Á»‹∂ Ӻª Á∂ ¯Ò√¯∂ Á∆ √∆Ó ْÂ∆
Á»‹∂ Ӻª Á∂ Ï≈È∆¡ª Á∂ ¯Ò√¯∂ «Úº⁄ √∆Ó «‹‘∆ Â≈’ ‘ÀÕ «¬√∂ ’≈È
‘∆ ¿∞È∑ª Á∂ Ӻª Á∂ ¯Ò√¯∂ ˘ Ë≈È ’ ’∂ Ú∆ ¿∞È∑ª Á≈ ’ج∆ ÍÀØ’≈ ¿∞È∑ª
(Ï≈È∆¡ª) Ú◊≈ ω È‘∆∫ √«’¡≈Õ «Ó√≈Ò Á∂ ÂΩ ”Â∂ ÚËÓ≈È Ó‘ªÚ∆

(‹ÀÈñӺ Á≈ Ï≈È∆) ’ج∆ Á»‹≈ ÚËÓ≈È Ó‘ªÚ∆ È≈ ω≈ √«’¡≈,
◊ΩÂÓ ÏπºË ’ج∆ Á»‹≈ ◊ΩÂÓñÏπºË È≈ ÍÀÁ≈ ’ √«’¡≈, ¬∆√≈ñÓ√∆‘
’ج∆ Á»‹≈ ¬∆√≈ñÓ√∆‘ È≈ ω≈ √«’¡≈, ‘˜ Óπ‘øÓÁ Á»‹≈ ‘˜Â
Óπ‘øÓ ‘Ø∫Á «Úº⁄ È≈ «Ò¡≈ √«’¡≈, «¥ÙÈ ‹∆ ’ج∆ Á»‹≈ «¥ÙÈ
È≈ ω≈ √’∂, «¬«Â¡≈«ÁÕ √Óπº⁄∆ ÓÈ∞º÷Â≈ Á∂ «‘Ï ’∂ÚÒ ¡Â∂
’∂ÚÒ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ˘ ‘∆ ÍÓ∂Ù È∂ «¬‘ √ÓºÊ≈ Ï÷«ÙÙ
’∆Â∆ «’ ¿∞È∑ª È∂ ¡≈͉∂ ◊πÓ«Â ¯Ò√¯∂ ˘ ÙÏÁ ◊π» Á∂ »Í «Úº⁄
ÍÃ◊‡ ’’∂, «¬√ ¡≈ÒÓ◊∆∆ ¯Ò√¯∂ ˘ Óπ’øÓÒ ÂΩ ”Â∂ √Ó«ÍÂ
‘؉ Ú≈Ò∂ ¡≈͉∂ ÍÀØ’≈ª ˘ ‘»ñÏñ‘» ¡≈͉∂ Ú◊≈ ‘∆ (ºÏ∆ ◊π‰ª
42

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Á≈ Ë≈È∆) ω≈ «Ò¡≈Õ

ı≈Ò√≈ ’ΩÓ Ú≈√Â∂ «ÚÙ∂Ù ’’∂ ¡Â∂ √Óπº⁄∆
ÓÈ∞º÷Â≈ Ò¬∆ ¡≈Ó ’’∂ «¬‘ «¬º’ Ï‘π ‘∆ ¯ı ¡Â∂ Ó≈‰ Ú≈Ò∆ ◊ºÒ ‘ÀÕ

‘Ø Ӻª Ú≈«Ò¡ª
˘ √Ó∂∫ √Ó∂∫ «√ «Ú«◊¡≈È’ ıØ‹ Á∆ ‘πøÁ∆ ¡≈ ‘∆ Âº’∆ ¡È∞√≈,
¡≈ÍØ ñ ¡≈͉∂ Óº  ª Á∆ «Ú⁄≈Ë≈≈ «Úº ⁄ ¡«‘Ó ÂÏÁ∆Ò∆¡ª
’È∆¡ª ͬ∆¡ª ‘È ¡Â∂ Ù≈«¬Á ¡º◊∂ ˘ Ú∆ ’È∆¡≈ ÍÀ √’Á∆¡ª
‘È «’¿∞∫«’ ¿∞È∑ª Ӻª Á∂ Ï≈È∆¡ª Á≈ ’≈Á ¡Â∂ ’≈Á Á∆
’∞Á«Â Á∂ ÏÑÓ≥‚∆ ÚÂ≈∂ Á∂ «ÈÔÓª Ï≈∂ «◊¡≈È ‹ª ¡È∞ÌÚ
√∆Ó ‘∆ √∆, Í ◊π» È≈È’ ¯Ò√¯∂ «Úº⁄ ’ج∆ ¤Ø‡∆ñÓ؇∆ √ØË
’È Á∆ Ú∆ ÒØÛ∆ È‘∆∫ ͬ∆ ¡Â∂ È≈ ‘∆ ÍÚ∂◊∆ «’¿∞∫«’ √≈«¬∫√
◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á≈ Í≈‰∆ ÌÁ∆ ‘À ñ ’≈È, ‹Ø«Â «Èø‹È∆, ◊π»
«¬Ê∂ «¬√ √º⁄≈¬∆ Á≈ «˜’ ’È≈ Ú∆ ‹»∆ ‘À «’

È≈È’ √≈«‘Ï Á≈ ¡≈ÒÓ◊∆∆ ¯Ò√¯≈ ÍÃÌ»ñ«ÍÂ≈ È≈Ò «¬º’ñ√π ‘ج∂ ¡≈«Ӓ
Ó≥‚Òª «Úº⁄Ø∫ ¡≈«¬¡≈ ‘ÀÕ

«√º÷ ’Ω‰ ‘À ?
◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ÚºÒØ∫ ¡≈͉∆ ÓπÏ≈’ √Ȫ ÂØ∫ ¿∞⁄≈È ’’∂ ¡≈͉∂
ÓπÏ≈’ ’ñ’ÓÒª È≈Ò ’ÒÓÏøÁ ’∆Â∆ ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï «Úº⁄ ¡≥«’ «√º÷ Á∆
ÍÃ∆Ì≈Ù≈ «¬≥‹ «Ï¡≈È ’∆Â∆ ‘ج∆ «ÓÒÁ∆ ‘ÀÕ
√Ø «√÷π √÷≈ ÏßËÍπ ˛ Ì≈¬∆, «‹ ◊π ’∂ Ì≈‰∂ «Ú«⁄ ¡≈ÚÀ®
¡≈͉À Ì≈‰À ‹Ø ⁄ÒÀ Ì≈¬∆, «Ú¤π«Û ⁄؇≈ ÷≈ÚÀ (Ó:3, 601 )
¡Ê : ‘∂ Ì≈¬∆! ¿π‘∆ ÓÈæπ÷ ◊π± (ÙÏÁ-◊π±) Á≈ «√æ÷ ˛, ◊π± Á≈ «ÓæÂ
‘À, ◊π± Á≈ «ÙÂ∂Á≈ ˛, «‹‘Û≈ ◊π± Á∂ ¿πÍÁ∂Ùª Á∆ Í≈Ò‰≈ ’Á≈ ‘Ø«¬¡≈
(Íẕ-«ÍÂ≈ Á∆) ˜≈ «Úº⁄ (‘π’Ó «Úº⁄, Ì≈‰∂ «Úº⁄) ÂπÁ≈ ˛Õ Í «‹‘Û≈
ÓÈæπ÷ ¡≈͉∆ Ó˜∆ (ÓÈ Á∆ ÓæÂ) ¡Èπ√≈ ‹∆ÚÈ ÏÂ∆ ’Á≈ ˛, ¿π‘ Íẕ«ÍÂ≈ ÂØ∫ ¡≈ÂÓ’ ÂΩ Â∂ «Ú¤Û ’∂, «ÚÙ∂-«Ú’≈ª Á∆¡ª ⁄؇ª √‘≈Á≈ ‘Ø«¬¡≈,
Áæπ÷ Í≈¿π∫Á≈ ˛ (¿π‘ ◊π± È≈È’ √≈«‘Ï Á≈ «√æ÷ ’Á≈«⁄ ȑ∆∫ ‘Ø √’Á≈)Õ
«¬√ «Ú⁄≈ Á≈ ◊π± È≈È’ √≈«‘Ï, ◊π± ◊zßÊ √≈«‘Ï Á∂ Í«‘Ò∂ √¯∂ Â∂ ‘∆
“‹Íπ” Ï≈‰∆ «Úº⁄ √π¡≈Ò-‹π¡≈Ï Á∂ ±Í «Úº⁄ «¬ß‹ Ú‰È ’Á∂ ‘È:

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï
«’Ú √«⁄¡≈≈ ‘ج∆¡À (?) «’Ú ’»ÛÀ Âπ‡À Í≈«Ò(?)®
‘π’«Ó ‹≈¬∆ ⁄Ò‰≈, È≈È’ «Ò«÷¡≈ È≈«Ò (Ó: 1, 1)
¡Ê: √Ú≈Ò : ÓÈæπ÷ ¡≈ÁÙ’ ‹∆ÚÈ Ú≈Ò≈ «’Ú∂∫ ω∂? ¿π√ Á∆¡ª
¡æ÷ª ¡æ◊Ø∫ ¡«◊¡≈ÈÂ≈ Á∂ ÌπÒ∂«÷¡ª Á≈ ÍÁ≈ «’Ú∂∫ ‘‡∂?
‹Ú≈Ï: ˜≈ Á∂ Ó≈«Ò’ (Íẕ-«ÍÂ≈) Á∂ “‘π’Ó” (˜≈ ‹ª Ì≈‰∂ Á∆ √Øfi∆
Íz≈Í ’’∂, Íẕ-«ÍÂ≈ Á∆ √≈‹∆ ’πÁ«Â Á∂ Ïz‘Óß‚∆ ÚÂ≈∂ Á∂ «ÈÔÓª,
’≈«¬Á∂-’≈˘Èª Á∆ √Øfi∆ ‘≈«√Ò ’’∂) ¡Èπ√≈∆ ω ’∂ ‹∆ÚÈ «‹¿π∫‰ È≈Ò
(Ì≈‰∂ ˘ «Óæ·≈ ’’∂ Óßȉ È≈Ò) ÓÈæπ÷ ¡≈ÁÙ’ ‹∆ÚÈ Ú≈Ò≈ ω √’Á≈ ˛,
¡Â∂ ¿π√ Á∆¡ª ¡æ÷ª ¡æ◊Ø∫ ¡«◊¡≈ÈÂ≈ Á∂ ÌπÒ∂«÷¡ª Á≈ ÍÁ≈ ‘æ‡ ‹ªÁ≈ ˛
(¿π√ Á≈ ÓÈπæ÷≈ ‹∆ÚÈ √¯Ò ‘Ø ‹ªÁ≈ ˛) ‘∂ È≈È’! Íẕ-«ÍÂ≈ È∂ Ïz‘Óß‚∆
ÚÂ≈∂ Á∂ «¬‘ ¡‡æÒ «ÈÔÓ, «√zÙ‡∆ Á∆ √≈‹È≈ √Ó∂∫ È≈Ò ‘∆ «√‹ ’∂ Ò≈◊±
’ «ÁæÂ∂ √ÈÕ
¡√Ò «Úº⁄ «¬È∑≈ ÁØȪ Íø’Â∆¡ª «Úº⁄ ◊π± È≈È’ √≈«‘Ï ÚºÒØ∫ Íz◊‡
’∆Â∂ √Óπº⁄∂ ◊πÓ«Â ¯Ò√¯∂ Á≈ ’∂∫Á∆ Ì≈Ú ˛Õ √Óπæ⁄∆ ◊πÓ«Â «Ú⁄≈Ë≈≈ «¬√
’∂∫Á∆ «√˪ Á∆ ‘∆ Úæ÷-Úæ÷ „ß◊ª È≈Ò «Ú¡≈«÷¡≈ ’Á∆ ˛Õ
√ß÷∂Í «Úº⁄, «√æ÷ ¿π‘ Íz≈‰∆ ˛ ‹Ø ◊π± ◊zßÊ √≈«‘Ï «Úº⁄ ¡ß«’ “◊π»
È≈È’ ¯Ò√¯∂” Á∆ ¡◊Ú≈¬∆ ¡Èπ√≈ ¡ÓÒ∆ ÂΩ Â∂ ‹∆ÚÈ «‹¿π∫Á≈ ˛ (◊π±
È≈È’ ¯Ò√¯∂ Á≈ ’∂∫Á «ÏßÁ± ˛ “‘π’«Ó ˜≈¬∆ ⁄æÒ‰≈”) ¡Â∂ ‘Ø «’√∂ Óæ ‹ª
Ó‹∑Ï Á≈ Ë≈È∆ È‘∆∫ ˛Õ «¬√ Â∑ª ’≈Á Á∆ ’∞Á«Â Á∂ «ÈÔÓª È≈Ò «¬º’√π
‘Ø ’∂ ⁄ºÒ‰ Ú≈Ò≈ ‘∆ «√º÷ ‘ÀÕ

’∆ ’∂√ªñØÓª Á∆ ’ª‡≈-¤ª‡∆ ’È Ú≈Ò≈ Íz≈‰∆ «√æ÷ ‘Ø √’Á≈ ˛?
«¬√ ÍzÙÈ Á≈ √≈¯ ¡Â∂ √ÍæÙ‡ ¿πµÂ ˛, “È‘∆∫”Õ √Ú≈Ò ¿∞µ· √’Á≈ ˛
«’ «’¿π∫ È‘∆∫? «‹Ú∂∫ ’¬∆ “¸√Â-⁄Ò≈’” Íz≈‰∆ «¬‘ ’«‘ßÁ∂ √π‰∂ ‹ªÁ∂ ‘È «’
‹∆, «√æ÷∆ ª ÓÈ Á∆ ‘πßÁ∆ ˛Õ ¡√∆∫ ÓÈ ’’∂ ͱ∂ «√æ÷ ‘ªÕ ¡«‹‘∂ Íz≈‰∆¡ª ˘ «¬‘
Íπ櫤¡≈ ‹≈‰≈ ⁄≈‘∆Á≈ ˛ «’ ’∆ ’∂√-ØÓ, Íẕ-«ÍÂ≈ È∂ ÓÈπæ÷ Á∂ √∆ Á≈ «‘æ√≈
ω≈¬∂ ‘È ‹ª ÓÈπæ÷ È∂ «¬È∑ª ˘ «’√∂ ◊À-’πÁÂ∆ „ß◊ È≈Ò ÍÀÁ≈ ’’∂ √∆
È≈Ò Ò◊≈«¬¡≈ ‘Ø«¬¡≈ ˛? ‹∂’ Íẕ «ÍÂ≈ È∂ «¬È∑ª ˘ √∆ Á≈ «‘æ√≈ ω≈«¬¡≈
˛ ª «¬‘ ◊æÒ Ô’∆È∆ ˛ «’ «¬È∑ª È∂ ÓÈπ÷
æ ∆ Ù÷√∆¡Â Á∂ «Ú√Ó≈Á∆ «Ú’≈√ ¡ßÁ
¡ÚºÙ ‘∆ ’ج∆ ¡«‘Ó ØÒ ¡Á≈ ’È≈ ˛, «’¿π∫«’ ÍÓ∂Ù “¡ÌæÒ
π ” ‘À:
̱҉ ¡ßÁ« √Ìπ ’Ø, ¡ÌπÒπ ◊π± ’Â≈π® (Ó: 1, 61 )

43

44

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï
√Óª ¡≈Ú∂◊≈, ‹ÁØ∫ «Ú«◊¡≈È’ ıØ‹ «¬√ √æ⁄≈¬∆ Á∆ ÍzØÛÂ≈ ’∂◊∆Õ
¡‹∂ √≈«¬ø√Á≈Ȫ Á≈ «¬√ «ÚÙ∂ ÚæÒ ¿π«⁄ ±Í «Úº⁄ «Ë¡≈È È‘∆∫ «◊¡≈Õ
’∂√ª-ØÓª Á∆ ’ª‡-¤ª‡ ’È Ú≈Ò≈ Íz≈‰∆ ¡√Ò «Úº⁄ æÏ Á≈ Ù∆’ ‘∆ È‘∆,
ÏÒ«’ æÏ ÂØ∫ Ú∆ ÚæË «√¡≈‰≈ Ï‰È Á≈ ’Ø∑fi≈ ÔÂÈ ’Á≈ ˛Õ ¡«‹‘≈ ÍÃ≈‰∆
ª “ÓÈæπ÷” ¡÷Ú≈¿π∫‰ Á≈ ‘æ’Á≈ Ú∆ È‘∆∫ ‘Ø √’Á≈, ¿π√ ˘ «√æ÷ «’Ú∂∫ «’‘≈
‹≈ √’Á≈ ˛?

√«‘‹Ë≈∆ «√æ÷?
◊π± È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ¡≈ÒÓ◊∆∆ ¯Ò√¯∂ ¡ßÁ “√«‘‹Ë≈∆ «√æ÷” Ȫ Á∆
«’√∂ ÙÀ¡ Á∆ ¿πµ’∆ ‘∆ ’ج∆ ‘Ø∫Á È‘∆∫ ˛Õ ‹ª ª ’ج∆ «Ú¡’Â∆ «√æ÷ ˛ ‹ª ¿π‘
«√æ÷ È‘∆∫ ‘ÀÕ B@@H «Úº⁄ ÙØÓ
z ‰∆ ’Ó∂‡∆ È∂ ¡≈͉∂ ÍzÏË
ß ‘∂· ⁄æÒ ‘∂ ÓÀ‚∆’Ò
’≈«Ò‹ «Úº⁄, «√æ÷ Í«Ú≈ «Úº⁄ ÍÀÁ≈ ‘ج∆ ¡≈͉∂ ÌÚ櫇¡ª Á∂ ØÓª ˘ ’應
Ú≈Ò∆ «¬º’ Ï∆Ï∆ ◊πÒ∆È ’Ω ˘ «¬√ Ú‹∑≈ ’’∂ Á≈ıÒ≈ È≈ «ÁæÂ≈ «’ ØÓª ˘
’應 ’’∂ ¿∞‘ «√æ÷ Á∆ Íz∆Ì≈Ù≈ Á∆¡ª Ùª ˘ ͱ≈ È‘∆∫ ’Á∆Õ «¬√ Ï∆Ï∆ È∂
Íø‹≈Ï ¡Â∂ ‘«¡≈‰≈ ‘≈¬∆ ’Ø‡ «Úº⁄ ÙØzÓ‰∆ ’Ó∂‡∆ Á∂ «¬√ ¯À√Ò∂ ˘ ⁄π‰ΩÂ∆ Á∂‰
Ò¬∆ Óπ’Á
º Ó≈ Á≈ıÒ ’ «ÁæÂ≈Õ «¬√ ÂØ∫ Í«‘Òª Ú∆, ’πfi ¡÷ΩÂ∆ √«‘‹Ë≈∆ «√æ÷
√ß√Ê≈Úª ÚºÒ∫Ø ÙØÓ
z ‰∆ ’Ó∂‡∆ Á∂ ÓÀ∫Ïª Á∆ ⁄؉ «Úº⁄ “√«‘‹Ë≈∆ «√æ÷ª” Ò¬∆ Ú؇
Í≈¿π‰ Á≈ ¡«Ë’≈ ‘≈«√Ò ’È Ò¬∆ ‘≈¬∆’Ø‡ «Úº⁄ ’∂√ Á≈«¬ ’∆Â≈ ‘Ø«¬¡≈
√∆Õ Ó≈ÈÔØ◊ ‘≈¬∆’Ø‡ È∂ «¬È∑ª ÁØȪ Óπ’ºÁ«Ó¡ª ˘ «¬’æ·≈ ’’∂ √π‰Ú≈¬∆ ’È
Ò¬∆ ÙØÓ
z ‰∆ ’Ó∂‡∆ ˘ ‘Á≈«¬Â ’∆Â∆ «’ ¿π‘ «¬√ Ó≈ÓÒ∂ «Úº⁄ «√æ÷ ¡Â∂ √«‘‹Ë≈∆
«√æ÷ Á∆ Íz∆Ì≈Ù≈ Ï≈∂ ‘Ò¯È≈Ó≈ (¡À¯∆-‚À«Ú‡) Á≈ıÒ ’∂Õ
ÙØzÓ‰∆ ’Ó∂‡∆ È∂ BB ÈÚßÏ B@@H ˘ ¡≈͉∆ ‹ÈÒ Ï≈‚∆ Ó∆«‡ß◊ «Úº⁄
ÎÀ√Ò≈ ’∆Â≈ «’ «¬√ «ÚÙ∂ Ï≈∂ ’ΩÓ Á∂ «ÚÁÚ≈Ȫ Á∆ «¬º’ ’Ó∂‡∆ ω≈¬∆ ‹≈Ú∂ ‹Ø
«¬√ Ó≈ÓÒ∂ Â∂ ‚±ßÿ∆ «Ú⁄≈ ’’∂ ¡≈͉∆ √Ò≈‘/«√¯≈Ù Á∂Ú∂Õ «ÚÁÚ≈Ȫ Á∆
’Ó∂‡∆ ◊·È ’È Á≈ ¡«Ë’≈ ¡ÚÂ≈ «√ßÿ Óæ’Û, ÍzË≈È ÙØzÓ‰∆ ’Ó∂‡∆ ˘ Á∂
«ÁæÂ≈ «◊¡≈Õ ÍzË≈È ‹∆ È∂ ÙÃØÓ‰∆ ’Ó∂‡∆ Á∂ «ÚÁÚ≈Ȫ Á∆ G ÓÀ∫Ï∆ ’Ó∂‡∆ ◊·È
’ «ÁæÂ∆ Â≈ «’ «¬√ Ó≈ÓÒ∂ Â∂ «Ú⁄≈ª ’’∂ E Á√ßÏ B@@H Âæ’ ÙØzÓ‰∆
’Ó∂‡∆ Á∆ ’≈‹’≈∆ ’Ó∂‡∆ √≈‘Ó‰∂ «√¯≈Ùª ˘ Í∂Ù ’∆Â≈ ‹≈ √’∂Õ «¬È∑ª
«ÚÁÚ≈Ȫ «Úº⁄ ‘∂· «Ò÷∆¡ª Ù÷Ù∆¡Âª Ù≈«ÓÒ ’∆Â∆¡ª ◊¬∆¡ª :
A.

‚≈. ¡Èπ≈◊ «√ßÿ (’≈‹’≈∆ Óπæ÷∆ «√æ÷ «¬«Â‘≈√ ∆√⁄ ÏØ‚)Õ

B.

‹∆.¡À√.ÒªÏ≈ (√ßÍ≈Á’ “√ß «√Í≈‘∆”)Õ

C.

Ï∆Ï∆ «’È‹Ø ’Ω (ÓÀ∫Ï ÙØzÓ‰∆ ’Ó∂‡∆), √Ú: Ó≈√‡ Â≈≈ «√ßÿ Á∆
ÁØ‘Â∆Õ
45

D.

ÁÒÓ∂◊ «√ßÿ (√’ºÂ ÙØzÓ‰∆ ’Ó∂‡∆)Õ

E.

‚≈. √±Ï≈ «√ßÿ

F.

‹∂.¡À√. √≈Ï

G.

√. √π÷Á∂Ú «√≥ÿ ÌΩÕ

Í«‘Ò∆ ◊æÒ Ú∂÷‰ Ú≈Ò∆ «¬‘ ‘À «’ ¿πÍ Ú‰È “«ÚÁÚ≈Ȫ” «Úº⁄ √‘∆
Ó≈¡«È¡ª «Úº⁄ ’ج∆ «Ú¡’Â∆ «ÈÍæ÷ ‘Ø ’∂ “◊π± È≈È’ ¯Ò√¯∂” Á∆ «√˪’
√ÍæÙ‡Â≈ æ÷‰ Ú≈Ò≈ ˛ Ú∆ «’ È‘∆? «¬‘ √≈∂ ‘∆ ÙzØÓ‰∆ ’Ó∂‡∆ Á∂ “ÿ∂Ò±
«ÚÁÚ≈È” ‘ÈÕ ıÀÕ «¬È∑ª «ÚÁÚ≈Ȫ Á∆ BF ÈÚßÏ ˘ ⁄ß‚∆◊Û∑ «Ú÷∂ Ó∆«‡ß◊
‘ج∆ Áæ√∆ ‹ªÁ∆ ˛ «‹√ «Úº⁄ «¬È∑ª È∂ ¡≈͉∆ ∆ÍØ‡ «Úº⁄ “«√æ÷” “√«‘‹Ë≈∆”
¡Â∂ “ͫ” Ï≈∂ ¡≈͉≈ ¯À√Ò≈ ’≈‹’≈∆ ’Ó∂‡∆ ˘ √Ω∫Í «ÁæÂ≈Õ
«¬È∑ª “«ÚÁÚ≈Ȫ” Á∂ ¯À√Ò∂ ˘ «Ú⁄≈È Ò¬∆ ’≈‹’≈∆ ’Ó∂‡∆ Á∆
«¬’æÂÃÂ≈ ÙØzÓ‰∆ ’Ó∂‡∆ Á∂ √Ï-¡≈«¯√ ⁄ß‚∆◊Û∑ «Ú÷∂ C Á√ßÏ ˘ ‘ج∆ «‹√
«Úº⁄ «¬È∑ª “«ÚÁÚ≈Ȫ Á∆ ’Ó∂‡∆” Á∆¡ª «√¯≈Ùª ˘ ͱÈ ÂΩ Â∂ ÍÃÚ≈È ’’∂
‘∂· «Ò«÷¡≈ ÓÂ≈ Í≈√ ’∆Â≈ «◊¡≈ Â≈ «’ «¬√ ˘ ¡À¯∆‚À«Ú‡ Á∂ ±Í «Úº⁄ H
Á√ßÏ ÂØ∫ Í«‘Òª ‘≈¬∆’Ø‡ «Úº⁄ Á≈ıÒ ’∆Â≈ ‹≈ √’∂:
(vi) The definitions of various words and phrases used in the Sikh
Gurdwara Act 1925 are provided in Section 2 of the said Act.
These definitions are relevant for the purpose of the
interpretation of the substantive provisions of the Act.
(v) As per Section 2 (10-A) a Sahajdhari Sikh is a person (i) who
performs ceremonies according to Sikh rites; (ii) who does
not use tobacco, Kutha (’πæ·≈) Halal Meat in any form;
(iii) who is not a Patit (Apostate) and (iv) who can recite
Mulmantra: Proem to Sri Guru Granth Sahib.
Hence a person can not claim to be a Sahajdhari by
trimming/cutting his/her hair, beard or eye-brows in any manner.

«ÏºÒ∆ ÊÀÒ∂ «Úº⁄Ø∫ Ï≈‘ ¡≈ ◊¬∆
«¬√ ÓÂ∂ ”Â∂ ‚≈. ¡Èπ≈◊ «√ßÿ Á∂ Á√Â÷ ȑ∆∫ ‘ÈÕ Ï≈’∆ √≈∂ ¤∂
“«ÚÁÚ≈Ȫ” Á∂ ‘È ¡Â∂ «¬√ “«ÚÁÚ≈È” Í≈√Ø∫ ÙÃØÓ‰∆ ’Ó∂‡∆ «Ó¡≈∆ «√º÷ «¬«Â‘≈√
46

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï
«Ò÷Ú≈¿∞‰ Á∆¡ª «Â¡≈∆¡ª ’ ‘∆ √∆Õ √Á ¡¯√Ø√!
’«Ê ÂΩ Â∂ ¿∞µÍ «ÁæÂ∂ ÓæÂ∂ Á∂ ¡≈Ë≈ Â∂ ÙØzÓ‰∆ ’Ó∂‡∆ Á∂ Ú’∆Òª ÚºÒØ∫
E Á√ßÏ ˘ ‘≈¬∆’Ø‡ «Úº⁄ ‘∂·ª «ÁæÂ≈ ¡À¯∆‚À«Ú‡ Á≈ıÒ ’∆Â≈ «◊¡≈ :
Hence Sahajdhari Sikhs are those novices who are born in
non-sikh families and who expressed their desire to adopt sikhism
slowly and gradually, adopt its doctrines, ethics and tenets with
belief in Shri Guru Granth Sahib and ten Gurus. A Sahajdhari,
therefore, is a novice who has entered the path of sikhism, and he
will continue to be so till he fully accepts the moral and spiritual
vows of sikhism to be called a practicing sikh professing sikhism.
Once a Sahajdhari becomes a keshadhari sikh, he under no
circumstances by cutting/trimming his/her hair, beard, eye-brows
in any manner, can claim to be sahajdhari sikh. Similarly, a sikh
born into a sikh family can not claim to be a Sahajdhari Sikh by
trimming/cutting his/her hair, beard or eye-brows in any manner.
«¬‘ ÏÛ∆ ˛≈È∆ Ú≈Ò∆ ◊ºÒ ˛ «’ ÙØzÓ‰∆ ’Ó∂‡∆ Á∆ ’≈‹’≈∆ ’Ó∂‡∆
ÚºÒØ∫ ¡À¯∆‚À«Ú‡ Á≈ıÒ ’È Ò¬∆ C Á√ßÏ ˘ Í≈√ ’∆Â∂ ÓÂ∂ ˘ Óπ’øÓÒ ÂΩ Â∂
Ș-¡ßÁ≈˜ ’’∂ ’Ó∂‡∆ Á∂ Ú’∆Òª ÚºÒØ∫ ¡≈Íñ‘πÁ∂ ‘Ø ’∂ ¿∞µÍ «ÁæÂ≈ ‘Ò¯È≈Óª
E Á√Ïß ˘ Á≈ıÒ ’ «ÁæÂ≈ «◊¡≈Õ ’ΩÓ Á≈ ÁÁ æ÷‰ Ú≈Ò∂ «ÚÁÚ≈Ȫ ¡Â∂
‹Ê∂ÏßÁ∆¡ª È∂ «¬√ ¡≈Í-‘πÁ∂ÍÈ Á∂ «ıÒ≈¯ ¡≈Ú≈˜ ¿π·≈¬∆Õ ÙØzÓ‰∆ ’Ó∂‡∆ Á∂
’≈’πȪ È∂ ÏΩıÒ≈‘‡ «Úº⁄ ¡≈’∂ «¬’-Á±‹∂ Á∂ «ıÒ≈¯ «Ï¡≈È Á≈ˆ∂Õ
‘≈¬∆’Ø‡ «Úº⁄ ’π¯ ÂØÒ«Á¡ª «¬√ Ó≈ÓÒ∂ «Úº⁄ ÙÃØÓ‰∆ ’Ó∂‡∆ Á∂ Ú’∆Ò,
Íø‹≈Ï Á∂ ¡À‚ÚØ’∂‡ ‹ÈÒ Á∂ ÿØÈ-ÓØÈ ÍæπÂ Í«Úæ ÓæÂ∂Ú≈Ò È∂ √«‘‹Ë≈∆¡ª
Á∂ ‘æ’ «Úº⁄ Ú’≈Ò ’«Á¡ª «¬ÊØ∫ Âæ’ Ú∆ ’«‘ «ÁæÂ≈ «’, ““«¬«Â‘≈√’ ÂΩ
”Â∂ ’ج∆ Á√Â≈Ú∂˜∆ √ϱ ȑ∆∫ «ÓÒÁ∂ «‹√ ÂØ∫ «¬‘ √≈«Ï ‘Ø √’∂ «’ Í«‘Ò∂ I
◊π± √≈«‘Ï≈È “’∂Ù≈Ë≈∆” √È””Õ Ó≈ÈÔ؉ ‹æ‹ È∂ «¬√ «Ú¡’Â∆ ˘ «fiÛ’ ’∂
¡«‹‘∆ Ï’Ú≈√ ’È ÂØ∫ Ø’ ’∂ ⁄ß◊≈ ‘∆ ’∆Â≈Õ ◊πÓ«Â ◊≈‚∆ ≈‘ ÂØ∫ Ïπ∆
Â∑ª ̇’∂ ‘ج∂ ÙØzÓ‰∆ ’Ó∂‡∆ Á∂ ÍzË≈È È∂ B ‹ÈÚ∆ B@@I ˘ ¡÷ΩÂ∆ «√æ÷
“ÏπË∆‹∆Ú∆¡ª” ¡Â∂ “ÍøÊ’ ‹Ê∂ÏßÁ∆¡ª” Á∂ ÈπÓ≈«¬ß«Á¡ª Á∆, «‹√ «Úº⁄ √ßÂ√Ó≈‹∆¬∂ Ú∆ Ù≈«ÓÒ √È, ◊π± È≈È’ «ÈÚ≈√ ¡ß«ÓzÂ√ «Ú÷∂ «¬º’ «¬’æÂzÂ≈
ÏπÒ≈’∂ ¯À√Ò≈ ’Ú≈ «Ò¡≈ «’ «√æ÷ ◊πÁπ¡≈≈ ¡À’‡ AIBE «Úº⁄ Á‹ ’∆Â∆
«√æ÷ Á∆ Íz∆Ì≈Ù≈ ÓπÂ≈Ï’ ‘∆ ‘≈¬∆’Ø‡ «Úº⁄ ÈÚª ‘Ò¯È≈Óª Á≈ıÒ ’∆Â≈
47

‹≈Ú∂Õ Óæ’Û È∂ ÍæÂ’≈ª È≈Ò ◊æÒÏ≈ ’«Á¡ª «’‘≈ «’, ““’∂Ù≈Ë≈∆ ‘∆
«√æ÷ ˛Õ «‹‘Û≈ «√æ÷ ͫ ‘Ø ‹ªÁ≈, ¿π‘ √«‘‹Ë≈∆ ‘πßÁ≈ ˛””Õ Ó∆«‡ß◊ «Ú⁄Ò∂
ÎÀ√Ò∂ ”Â∂ √. Óæ’Û È∂ ‘≈˜ ÈπÓ≈«¬ß«Á¡ª Á∂ Á√Â÷ Ú∆ ’Ú≈¬∂Õ Ï«Ò‘≈
‹≈¬∆¬∂ «¬È∑ª ’ΩÓ∆ “«ÚÁÚ≈Ȫ” ÂØ∫! ’∆ ◊πÓ«Â «√˪ª Á∆ √ͺه √Øfi∑∆ ÂØ∫ ’Ø∂
«¬‘ ÍÃË≈È ÙÃØÓ‰∆ ’Ó∂‡∆ ¡Â∂ «¬√ Á∂ ÿ∂¨ «ÚÁÚ≈Ȫ ˘ «√º÷ Á∆ ÍÃ∆Ì≈Ù≈ ‘∆
ÍÂ≈ È‘∆∫Õ «¬‘ «√º÷∆ Á≈ ÍÃ⁄≈ ’∆ ’È◊∂? «√æ÷ Á∆ Íz∆Ì≈Ù≈ Á≈ ¯À√Ò≈ ‹ª
◊πÓ«Â «√˪ª Á∆ «Ú¡≈«÷¡≈ ‘π‰ Áπ«È¡≈Ú∆ ’≈˘È ’«¡≈ ’È◊∂?
“«√æ÷” ¡Â∂ “√«‘‹Ë≈∆ «√æ÷” Á≈ ÓΩ‹±Á≈ ¡Â∂ Ï∂ÒØÛ≈ Ó√Ò≈ «ÏÍÚ≈Á∆¡ª
Á∂ «¬Ù≈∂ Â∂ ‘∆ ¿π·≈«¬¡≈ ‹≈ «‘≈ ˛Õ ¡√Ò «Úº⁄ ¡≈.¡À√.¡À√. (≈Ù‡∆¡≈
√Ø«¬Ó-√∂Ú’ √ßÿ, ‹È √ßÿ Á∆ Óª) Á∂ ˆπÒ≈Ó, «√æ÷∆ √±Í «Úº⁄ «Ú⁄ ‘∂
ıπÁ◊˜ «√¡≈√ÂÁ≈È ¡Â∂ «¬È∑ª «√¡≈√ÂÁ≈Ȫ Á∂ ‹∆-‘˜»∆¬∂ ¡÷ΩÂ∆ «√º÷
Ë≈Ó’ ¡≈◊± (ÍzË≈È ÙØzÓ‰∆ ’Ó∂‡∆, ¡÷ΩÂ∆ ‹Ê∂Á≈ Âı √«‘Ï≈È ÚˆÀ≈)
«¬√ Ó≈ÈÚ ‘æ’ª Á∆ «ÚØË∆ ‹Ó≈ Á∂ ‘æÊñ·Ø’∂ ω’∂, «√æ÷ ’ΩÓ ˘ Ïz≈‘Ó‰Ú≈Á
Á∂ ÷≈∂ √ÓπßÁ «Úº⁄ ‚Ï؉ Ò¬∆ ÍæϪ-Ì≈ ‘ج∂ «Î ‘∂ ‘È ¡Â∂ ◊π± È≈È’
√≈«‘Ï ÚºÒØ∫ Íz◊‡ ’∆Â∂ √Ϻ Á∂ ÌÒ∂ Á∂ ¡≈ÒÓ◊∆∆ ¯Ò√¯∂ ˘ ⁄π‰ΩÂ∆¡ª Á∂ ’∂
◊π± È≈È’ √≈«‘Ï È≈Ò ˆÁ≈∆¡ª ’È Â∂ ÂπÒ∂ ‘ج∂ ‘ÈÕ ‹∂’ ¡‹∂ Ú∆ «¬È∑ª
¡ßÁ ◊π± È≈È’ √≈«‘Ï ÍzÂ∆ ’ج∆ Ó≈Û∆-Ó؇∆ ÙË≈ ˛, ª «¬√ Á∂ √ϱ ڋØ∫
¡«‹‘∆¡ª ’≈Ò∆¡ª ’±ª Ò¬∆ «¬È∑ª ÚºÒØ∫ √Óπæ⁄∆ «√æ÷ ’ΩÓ ÂØ∫ «Ò÷Â∆ ±Í
«Úº⁄ Óπ¡≈¯∆ Óß◊ ’∂ «˜ßÁ◊∆-Ì Ò¬∆ ’ΩÓ Á∂ √≈∂ ¡‘π«Á¡ª ÂØ∫ ¯≈◊ ‘Ø ‹≈‰
Á≈ ¡ÀÒ≈È ’ Á∂‰≈ ⁄≈‘∆Á≈ ˛Õ ’∆ «¬‘ “ÌÁÍπÙ” ¡«‹‘≈ ’È Á∆ «¬ıÒ≈’∆
‹πº¡Â ’ √’‰◊∂? «¬È∑ª ÚºÒØ∫ ¡«‹‘≈ «¥ÙÓ≈ ’ √’‰ Á∆ ’ج∆ √ßÌ≈ÚÈ≈
Ș È‘∆∫ ¡≈¿π∫Á∆Õ

√≈¡ßÙ :
“√Ω ‘æÊ æ√≈ «√∂ Â∂ ◊ß„”Õ «√æ÷ Á∆ Íz∆Ì≈Ù≈ ˘ «√æ÷ ’ΩÓ Á∂ Ï≈È∆ ◊π±
È≈È’ √≈«‘Ï È∂ ¡≈Í ¡≈͉∂ ÓπÏ≈’ ’-’ÓÒª È≈Ò, ◊π± ◊zßÊ √≈«‘Ï «Úº⁄
¡ß«’Â, ¯Ò√¯∂ ¡ßÁ Á˜ ’∆Â≈ ‘Ø«¬¡≈ ˛Õ ◊π± √≈«‘Ï ÚºÒØ∫ Óπ’æ

’∆Â∆ «√æ÷ Á∆ «¬√ Íz∆Ì≈Ù≈ È≈Ò ¤∂Û-¤≈Û ’È Á≈ Ȫ ª «’√∂
√ß√Ê≈, ‹Ê∂ÏßÁ∆ ‹ª «Ú¡’Â∆-«ÚÙ∂Ù ˘ ‘∆ ’ج∆ ¡«Ë’≈ ˛ ¡Â∂
È≈ ‘∆ «’√∂ ‘’±Ó ‹ª ¡Á≈Ò ˘Õ «¬√ Ïπ«È¡≈Á∆ Ó√Ò∂ Ï≈∂ «’√∂
«Ë ˘ Ú∆ ’ج∆ Ùæ’-ÙπÌ≈ È‘∆∫ ‘؉≈ ⁄≈‘∆Á≈Õ ÓÈπæ÷Â≈ Á∆ ÌÒ≈¬∆
«¬√∂ «Úº⁄ ‘∆ ˛Õ
48

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

“√ø”, “√≈Ë” “ÏÑӫ◊¡≈È∆” ’Ω‰?
◊π» ◊øøÃÊ √≈«‘Ï ‹∆ «Úº⁄ √«Â◊πª ÚºÒØ∫ ¡≥«’ ’∆Â∆ Ëπ ’∆ Ï≈‰∆ «Úº⁄
√øÂ, √≈Ë ¡Â∂ ÏÑӫ◊¡≈È∆ Ï≈∂ ÏÛ∆ √ͺه ¡Â∂ ¡‡ºÒ ‹≈‰’≈∆ «ÁºÂ∆ ‘ج∆
‘ÀÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ÚºÒØ∫ ÍÃ⁄≈∂ ¡Â∂ ¡ÓÒ∆ ÂΩ ”Â∂ ’Ó≈¬∂ ‘ج∂ ¡‡ºÒ ºÏ∆
«√˪ª Ï≈∂ Ïπ«È¡≈Á∆ √»fi-Ï»fi ≤Á∆ ÿ≈‡ ’≈È «¬È∑ª ÙÏÁª (√øÂ, √≈Ë,
ÏÑӫ◊¡≈È∆) Á∆ Áπñ«Ú¡≈«÷¡≈ ’ ’∂ ⁄≈Ò≈’ ¡Â∂ ıπÁ◊˜ ÒØ’ª È∂ «¬‘
«‚◊∆¡ª ¡≈͉∂ È≈Úª È≈Ò ¡‰-¡«Ë’≈ ÂΩ ”Â∂ «⁄Í’≈ Ò¬∆¡ª ¡Â∂
ÌØÒ∆-Ì≈Ò∆ √ø◊«Â ˘ ¡≈͉∂ Ë≈«Ó’ «ÒÏ≈√ (Í≈÷≥‚ Í«‘≈Ú≈) È≈Ò ◊πÓ≈‘
’ ’∂ ¿∞È∑ª Á≈ ‘ ͺ÷ ÂØ∫ ÙØÙ‰ ’È≈ ¡øÌ ’ «ÁºÂ≈Õ «¬È∑ª ¡«Ë¡≈ÂÓ’
ÍÁ-ÍÁÚ∆¡ª Ï≈∂ «È‰≈ Ú∆ ◊π» ◊øÃÊ √≈«‘Ï ‹∆ ÂØ∫ ‘∆ ’Ú≈¿∞∫‰≈ ¿∞µ«⁄Â
‘ØÚ∂◊≈Õ

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï
Ì≈Ú : Ó∂∂ (Í»ÏÒ∂) Ì≈◊ ‹≈◊ ͬ∂ ‘È, ÙÏÁ-◊π» È∂ ÓÀ˘ (ÙªÂ∆ Á≈
√ØÓ≈) ÍÓ≈ÂÓ≈ «ÓÒ≈ «ÁÂ≈ ‘ÀÕ (◊π ÍÓ∂Ù Á∆ «’Í≈ È≈Ò ¿∞√) ¡«ÏÈ≈√∆
ÍÃÌ» ˘ ÓÀ∫ ¡≈͉∂ «‘Á∂ «Úº⁄ ‘∆ ÒºÌ «Ò¡≈ ‘ÀÕ ‘∂ Á≈√ È≈È’!
(¡≈÷-‘∂ ÍÃÌ»! «Ó‘ ’) ÓÀ∫ Â∂∂ Á≈√ª Á∆ («ÈºÂ) √∂Ú≈ ’Á≈ ‘ª (Â∂∂
¡‡ºÒ ‘π’Óª Á∆ Í≈Ò‰≈ ’Á≈ ‘ª) ¡Â∂ Â∂∆ ‹∆ÚÈñÁ≈Â∆ «Óº·∆ Ô≈Á √Á≈
Ó∂∂ «‘Á∂ «Úº⁄ «‡’∆ ‘∂Õ
«‹È≈ √≈«√ «◊≈«√ È «Ú√À ‘« È≈Óª Ó«È Ó≥Â∞®
ËøÈ∞ «√ √∂¬∆ È≈È’≈, Í»Èπ √ج∆ √øÂ∞® 1® (Ó:5, 319)
Ì≈Ú: «‹È∑ª ÓÈ∞º÷ª Á∂ «‘Á∂ «Úº⁄ ºÏ Á∆ ‹∆ÚÈñÁ≈Â∆ «Óº·∆ Ô≈Á ‘
Ú’Â «¬’ñ√ Ú√∆ «‘≥Á∆ ‘À, ÙÏÁñ◊π» Á≈ ¿∞ÍÁ∂Ù «‹È∑ª Á∂ ÓÈØ∫ ’Á∂ Ú∆
«Ú√Á≈ È‘∆∫, ¿∞‘ ÓÈ∞º÷ ˺ÈÂ≈ÔØ◊ ‘È, ¿∞‘∆ ÓÈ∞º÷ Í»È √ø ‘ÈÕ

√øÂ
¡≈Ó ’’∂ «¬‘ ÙÏÁ, ◊π» (ÙÏÁñ◊π») Ú≈√Â∂ Ú«Â¡≈ «◊¡≈ ‘À, Í
«’Â∂≤-«’Â∂ √«Â√ø◊∆¡ª, ÍÓ∂Ù, √«‘‹ ¡Úº√Ê≈ «Úº⁄ ¡ºÍÛ∂ ÍÃ≈‰∆¡ª ¡Â∂
È’Ò∆ √øª Ú≈√Â∂ Ú∆ «¬√ Á∆ ÚÂØ∫ ’∆Â∆ ‘ج∆ «ÓÒÁ∆ ‘ÀÕ ¡≈˙, ¡≈ͪ Ú∆
ÁÙÈ ’∆¬∂!
√ø √«È ‹Ø ‹È∞ ÍÀ, √Ø ‹È∞ ¿∞ËÈ‘≈®
√ø ’∆ «ÈßÁ≈ È≈È’≈, Ï‘π« Ï‘π« ¡ÚÂ≈® (Ó: 5, 279)
Ì≈Ú : ‹Ø ÓÈ∞º÷ ÍÓ∂Ù »Í ÙÏÁ-◊π» ÂØ∫ ¡◊Ú≈¬∆ ÒÀ ’∂ ÍÃÌ»ñ«ÍÂ≈
(√øÂ) Á∆ ÙÈ ÍÀ∫Á≈ ‘À, ¿∞‘ Ó≈«¬¡≈ Á∂ ‘º«Ò¡ª ÂØ∫ Ï⁄ «È’ÒÁ≈ ‘À; Í ‘∂
È≈È’! √ø (◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ¡Â∂ ¿∞È∑ª Á∂ ¿∞Â≈«Ë’≈∆ ◊π» ‹≈«Ó¡ª) Á∆
«Èß«Á¡≈ ’È È≈Ò ÓπÛ-ÓπÛ ’∂ ‹ÈÓ-ÓÈ Á∂ ⁄º’ «Úº⁄ ÍÀ ‹≈¬∆Á≈ ‘ÀÕ
’‘À È≈È’∞, √π‰‘π √ø‘π √Ï«Á Ë‘π «Í¡≈Ø®
√≈⁄≈ È≈Óπ Ó∂≈ ¡≈Ë≈Ø® (Ó:3,917)
Ì≈Ú: ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ÎπÓªÁ∂ ‘È-‘∂ √ø ‹ÈØ (‘∂ √Â√ø◊∆˙! ‘∂
‹«◊¡≈√»˙!) ◊π» Á≈ ¿∞ÍÁ∂Ù √π‰Ø, ◊π» (ÙÏÁñ◊π») Á∂ ¿∞ÍÁ∂Ù È≈Ò «Í¡≈
ω≈˙Õ (ÙÏÁñ◊π» Á∂ ¿∞ÍÁ∂Ùª Á∆ Í≈Ò‰≈ ’ ’∂ ‘∆) ÍÃÌ» Á≈ √Á≈ ’≈«¬Ó
«‘‰ Ú≈Ò≈ È≈Ó (ÍÃ∂Ó) Ó∂∆ «˜øÁ◊∆ Á≈ ¡≈√≈ ω «◊¡≈ ‘ÀÕ
Ì≈◊π ‘Ø¡≈, ◊π« √øÂ∞ «ÓÒ≈«¬¡≈® ÍÃÌπ ¡«ÏÈ≈√∆ ÿ Ó«‘ Í≈«¬¡≈®
√∂Ú ’∆ Í´ ⁄√≈ È «Ú¤∞Û≈, ‹È È≈È’ Á≈√ Â∞Ó≈∂ ‹∆¿∞Õ 4 (Ó:5, 97)
49

◊‹ √≈„∂ ÂÀ ÂÀ ËØÂ∆¡≈, «Â‘∂ Í≈«¬«È Â◊®
◊Ò∆ «‹È∑ª ‹ÍÓ≈Ò∆¡ª, Ò؇∂ ‘«Ê «ÈÏ◊®
˙«¬ ‘« ’∂ √øÂ È ¡≈÷∆¡«‘, Ï≈È≈«√ ’∂ ·◊®1®
¡À√∂ √øÂ, È ÓØ ’¿∞ Ì≈Ú«‘® ‚≈Òª «√¿∞ Í∂‚≈ ◊‡’≈Ú«‘ ®1®
‘≈¿∞® (’Ï∆ ‹∆, 476)
Ì≈Ú : (‹Ø ÓÈ∞º÷) √≈„∂ «ÂøÈñ«ÂøÈ ◊‹ (¶Ó∆¡ª) ËØÂ∆¡ª (Í«‘ÈÁ∂ ¡Â∂)
«Â‘∆¡ª ÂøÁª Ú≈Ò∂ ‹È∂¿± Í≈¿∞∫Á∂ ‘È, «‹È∑ª Á∂ ◊Òª «Úº⁄ Ó≈Ò≈ ‘È Â∂ ‘ºÊ
«Úº⁄ «ÒÙ’Á∂ ‘ج∂ Ò؇∂ ‘È, («È∂ «¬È∑ª Òº¤‰ª ’’∂) ¿∞‘ ÓÈ∞º÷ ÍÃÌ» Á∂ Ì◊Â
(√øÂ) È‘∆∫ ¡≈÷∂ ‹≈‰∂ ⁄≈‘∆Á∂, ¿∞‘ ª (¡√Ò «Úº⁄) ÏÈ≈√∆ ·º◊ ‘ÈÕ1Õ
ÓÀ∫˘ ¡«‹‘∂ È’Ò∆ √ø ⁄ø◊∂ È‘∆∫ Ò◊Á∂, ‹Ø Ó»Ò ˘ Ú∆ ‡«‘‰∆¡ª √Ó∂Â
÷≈ ‹≈‰ (Ì≈Ú ‹Ø Ó≈«¬¡≈ Á∆ ÷≈Â «’√∂ Ú∆ Í≈Íñ’Ó ÂØ∫ √ø’Ø⁄ È≈ ’È)Õ1Õ
‘≈¿∞Õ
È؇ : Ï≈‰∆ ◊π» Á∂ ¿∞ÍÁ∂Ù √Óπº⁄∆ ÓÈ∞º÷Â≈ Ò¬∆ √ªfi∂ ‘ÈÕ «¬Ê∂ ¿∞Á≈‘‰
Ú‹Ø∫ «¬º’ ’Óñ’ª‚∆ ÏÃ≈‘Ó‰ Á∆ «Ó√≈Ò «ÁºÂ∆ ‘À Í √Óπº⁄≈ Ì≈Ú «¬‘ ‘À «’
«’√∂ Ú∆ ËÓ-’Ó Á∂ «Ú÷≈Ú∂ (Ì∂÷ ¡≈«Á’) Á∂ Ë≈È∆ ‘؉ Ó≈Â È≈Ò ‘∆
’«Ò¡≈‰ È‘∆∫ ‘Ø √’Á≈Õ ‹Ø ÓÈ∞º÷ Ì∂÷ («’√∂ ı≈√ «’√Ó Á∂ Í«‘≈Ú∂)

Á∂ ˜Ø È≈Ò “√ø” ¡÷Ú≈¿π∞∫‰ Á∂ Íπº·∂ √Â∂ Â∂ ⁄ºÒ «‘≈ ‘À ¿∞‘
¡≈Í Âª ‚∞Ï∂◊≈ ‘∆ ‚∞Ï∂◊≈, ¡≈͉∂ √ø◊∆¡ª-√≈Ê∆¡ª Á≈ Ú∆ Ï∂Û≈
ˆ’ ’ ’∂ ‘∆ ÁÓ Ò¬∂◊≈Õ
50

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

√≈Ë, ÏÑӫ◊¡≈È∆ :
«‹Ú∂∫ ¿∞Í “√ø” ÙÏÁ Ï≈∂ ◊π» Ï≈‰∆ ÂØ∫ √∂Ë «ÓÒÁ∆ ‘À, ·∆’ ¿∞√∂ Â∑ª
‘∆ “√≈Ë” ¡Â∂ “ÏÃ‘Ó «◊¡≈È∆” ÙÏÁ Ú∆ ◊π» (◊π» È≈È’ √≈«‘Ï) ¡Â∂ ¿∞È∑ª Á∂
¿∞Â≈«Ë’≈∆ ◊π» ‹≈Ó∂∫), Í»È √ø ‹ª ÍÓ∂Ù Ú≈√Â∂ ‘∆ Ú«Â¡≈ «◊¡≈ ‘ÀÕ
“È’Ò∆ √≈˪” Ú≈√Â∂ ‘«◊˜ È‘∆∫Õ

√øÂ, √≈Ë, ÏÑӫ◊¡≈È∆ √ø√≈ «Úº⁄ «’øÈ∂ ’∞ ‘È?
¿∞µÍÒ∆ «Ú⁄≈ ÂØ∫ «¬º’ √π¡≈Ò √‘‹-√πÌ≈ ‘∆ ÓÈ «Úº⁄ ¿∞µ· √’Á≈ ‘À
«’ ¡≈«ı √øÂ, √≈Ë, ÏÑӫ◊¡≈È∆ Á∆ ¡≈ÂÓ’ ¡Úº√Ê≈ «’øÈ∂ ’∞ ÍÃ≈‰∆¡≈ ˘
ÍÃ≈Í ‘ØÚ∂◊∆ «¬√ ÁπÈ∆¡ª «Úº⁄? «¬√ ÍÃÙÈ Á≈ ¿∞µÂ Ú∆ ◊πÏ≈‰∆ «Úº⁄ «¬≥‹
Á‹ ‘À :
«¬«’ Í≈Ë∂ Í≥«‚ «Ó√ ’‘≈Ú«‘® Áπ«ÏË≈ ≈Â∂ Ó‘´ È Í≈Ú«‘®
«‹√π ◊πÍ√≈Á∆ È≈Óπ ¡Ë≈π® ’Ø«‡ ÓË∂ ’Ø ‹È∞ ¡≈Í≈π®
(Ó:1, 904)
Ì≈Ú: ¡È∂’ª (’∞Ò∆È Â∂ «ÚÁÚ≈È ÏÃ≈‘Ó‰) ¡≈͉∂ ¡≈Í ˘ ͪË∂ Í≥«‚Â
«ÓÙ ¡÷Ú≈¿π∞∫Á∂ ‘È (√øÂ, 108, 1008, √øÂ-Ï≈Ï≈, ÏÑӫ◊¡≈È∆, Í»È
ÏÑӫ◊¡≈È∆ ¡≈«Á ¡÷Ú≈¿∞∫Á∂ ‘È) Í ÍÓ≈ÂÓ≈ Á≈ Á-ÿ È‘∆∫ ÒºÌ
√’Á∂Õ ’ØÛª «Úº⁄Ø∫ ’ج∆ ¿∞‘ («¬º’-¡ºË) ÏøÁ≈ ¡ÁπºÂ∆ ‘À «‹√ ˘ (≤ÙÏÁñ◊π» Á∂
¿∞ÍÁ∂Ùª Á∆ ’Ó≈¬∆ ’’∂, ÍÃÌ» Á∆ «Ó‘ È≈Ò) ÍÓ≈ÂÓ≈ Á≈ È≈Ó, «˜øÁ◊∆ Á≈
¡≈√≈ «ÓÒ «◊¡≈ ‘ÀÕ

È؇ : ÙÏÁ-◊π» Á∂ «¬‘ Í≈ÚÈ Ï⁄È «‹Ê∂ √≈˘ ¡Ø◊ ‘؉ Á∆ ‹π◊«Â
Áº√ ‘∂ ‘È ¿∞Ê∂ «¬º’ ÌΩ«Â’ Ó≈Í-Áø‚ Á∆ Áº√ Ú∆ Í≈ ‘∂ ‘È «’ ‹Ø Ú∆ ÓÈ∞º÷
ÍÃÌ»-«ÍÂ≈ ”Â∂, ◊πÓ«Â «√˪ ¡È∞√≈, Í»È ÌØ√≈ ω≈ ÒÚ∂◊≈ (Ì≈Ú, «‹√Á∂
«‘Á∂ «Úº⁄ ÍÃÌ» Á∆ ‹∆ÚÈñÁ≈Â∆ «Óº·∆ Ô≈Á ͺ’∂ ÂΩ Â∂ «‡’ ‹≈Ú∂◊∆, Ô≈«È «’
‹Ø √ø Á∆ ¡≈ÂÓ’-¡Úº√Ê≈ ˘ ÍÃÌ»-«Ó‘ Áπ¡≈≈ ÍÃ≈Í ’ ÒÚ∂◊≈), «’√∂ «’√Ó
Á≈ Ø◊ ¿∞√ Á∂ È∂Û∂ È‘∆∫ ·’∂◊≈Õ

’∆ ◊π» ‘««¥ÙÈ √≈«‘Ï ‹∆ ⁄∂⁄’ Á∆ Ï∆Ó≈∆ ’≈È ‹ØÂ∆-‹Ø«Â
√Ó≈¬∂?
ÍÃ⁄ºÒ √≈÷∆¡ª ¡È∞√≈ ª «¬‘∆ Áº«√¡≈ ‹≈ «‘≈ ‘À «’ ◊π» ‘««¥ÙÈ
√≈«‘Ï «ÁºÒ∆ «Ú÷∂ ⁄∂⁄’ Á∆ Ó‘≈Ó≈∆ Á∂ «Ù’≈ Ø◊∆¡ª Á≈ Ø◊ Á» ’Á∂ ’Á∂
¡≈Í Ú∆ ⁄∂⁄’ Á∂ ‘ÓÒ∂ Á≈ «Ù’≈ ‘Ø ’∂ ¡’≈Ò ⁄Ò≈‰∂ ’ ◊¬∂Õ ‘π‰ ‹∂’ «¬√
√≈÷∆ ˘ √º⁄ Ó≥È «Ò¡≈ ‹≈Ú∂ ª ¿∞µÍ Á‹ ’∆Â∂ ºÏ∆ Ï≈‰∆ Á∂ ÎπÓ≈‰∞ ˆÒÂ
√≈«Ï ‘Ø ‹≈‰◊∂Õ ¡º‹ ÒØÛ ‘À ◊π» ◊øÃÊ √≈«‘Ï ‹∆ Á∂ ºÏ∆ ÎπÓ≈‰ª ÂØ∫ √∂Ë ÒÀ ’∂
«¬º’‹πº‡ ‘Ø ’∂, «¬º’ ’∂∫Á∆ ◊πÓ«Â Ò«‘ ⁄Ò≈ ’∂ ¡≈͉∂ «Ú√∂ «Úº⁄ ◊πÓ«Â
«ÚØË∆ ¡È√ª ÚºÒØ∫ ’∆Â∆ ¤∂Û-¤≈Û Á∆ «ÈÙ≈ÈñÁ∂‘∆ ’ ’∂ √Ϻ ÷≈Ò√≈
ÏπÒ≈’∂ ◊πÏ≈‰∆ Á∆ ÒØ¡ «Úº⁄ ¡«‹‘∆¡ª «¬«Â‘≈√’ ÿ‡È≈Úª ˘ ÙπºË »Í «Úº⁄
’ÒÓÏøÁ ’’∂ ÍÃ⁄≈«¡≈ ‹≈Ú∂Õ

√ø √Ó≈‹?

Ì≈Ú : (‘∂ Ì≈¬∆!) ¡≈͉∂ ÓÈ «Úº⁄ «¬º’ (ÍÃÌ») Á∆ ¡≈√ (˙‡) º÷ØÕ ‘∂
È≈È’! («¬√ Â∑ª) √≈∂ (Ó≈È√’, √∆’ ˙Í∂ ¡Â∂ ‘¿π∫ÓÀ Á∂ Ø◊) «Ó‡ ‹≈‰◊∂Õ

Ëπ ’∆ Ï≈‰∆ Á≈ ¡‡ºÒ ¯À√Ò≈ ¿∞µÍ Á‹ ’∆Â≈ ‹≈ ⁄πº’≈ ‘ÀÕ ‘π‰ «¬º’
‘Ø ¡«‘Ó √π¡≈Ò √≈‚∂ √≈‘Ó‰∂ ¡≈ ÷Û∑≈ ‘πøÁ≈ ‘À «’ ‹∂’ “√ø” ‹ª “√≈Ë”
√ø√≈ «Úº⁄ ¡Ϫ-’ØÃÛª Á∆ ¡≈Ï≈Á∆ «Íº¤∂ «¬º’ ¡ºË≈ ‘∆ ‘Ø √’Á≈ ‘À ª «Î
¡º‹ ’Ò ¡≈͉∂ ¡≈Í ˘ “√ø” ’‘≈¿∞∫‰ Ú≈«Ò¡ª Á∆¡ª ‚≈ª Á∂ «Íº¤∂ ¡≈«ı
’∆ ≈˜ ‘À ¡Â∂ «¬È∑ª “√øª” Á∂ √Ó≈‹ (√øÂñ√Ó≈‹) Á∆ ¡√Ò∆¡Â ◊πÏ≈‰∆
¡È∞√≈ ’∆ ‘À? «¬È∑ª ÍÃÙȪ Á∂ ¿∞µÂ “ÏÈ≈√ Á∂ ·º◊” Ú≈Ò∂ ÙÏÁ ˘ «Ú⁄≈È
È≈Ò «ÓÒ ‹ªÁ∂ ‘ÈÕ ‘Ø «¬√ ÂØ∫ ÚºË ’∆ «Ú⁄≈ ’∆Â∆ ‹≈ √’Á∆ ‘À? √»‹
Ì≈Ú∂∫ Í»Ï Á∆ Ï‹≈¬∂ ͺ¤Ó ÚºÒØ∫ ⁄Û∑È≈ Ùπ» ’ Á∂Ú∂; Í≈‰∆ Ì≈Ú∂∫ ¡≈͉≈ √πÌ≈¡
ÏÁÒ ’∂ È∆Ú∂∫ ÂØ∫ ¿ºπ⁄∂ Í≈√∂ ÚºÒ ˘ Ú◊‰≈ Ùπ» ’ Á∂Ú∂ Í ◊πÏ≈‰∆ (ÙÏÁ◊π») Á∂ Ï⁄È √Á∆Ú’≈Ò Ú≈√Â∂ √ºÂ ¡Â∂ ¡‡ºÒ ‘È! ¡Â∂ √≈˘ ¡◊πÚ≈¬∆ √Á≈
Ëπ ’∆ Ï≈‰∆ ÂØ∫ ‘∆ ÒÀ‰∆ ÔØ◊ ‘ÀÕ √ø ª «¬º’-¡ºË≈ Ú∆ Һ̉≈ ÓπÙ’Ò ‘ÀÕ √øª
Á≈ √Ó≈‹, (√øÂ-√Ó≈‹) Í»∆ «ÁÓ≈ˆ∆ ’√ ’È ÂØ∫ Ï≈¡Á Ú∆ ’Ò͉≈ «Úº⁄
¡≈ √’‰≈ ¡√øÌÚ «‹‘≈ ‘∆ Ó≈¨Ó ‘πøÁ≈ ‘ÀÕ

51

52

“√ø” Á∆ Ï≈‘∆ ͤ≈‰ «’Ú∂∫ ’∆Â∆ ‹≈Ú∂?
¿∞µÍ “√ø” Á∆ “¡≈ÂÓ’-¡Ú√Ê≈” Á≈ «˜’ ’∆Â≈ ‹≈ ⁄πº’≈ ‘ÀÕ ‘π‰
«¬º’ ¡«‘Ó √π¡≈Ò ‘Ø √≈‘Ó‰∂ ¡≈ ÷ÛØ∫Á≈ ‘À «’ ¡≈ÂÓ’-¡Úº√Ê≈ ª Ï≈‘Ø∫
ÁÙÈ ’∆«Â¡ª Ș È‘∆∫ ¡≈ √’Á∆, «Î ’ج∆ Ï≈‘∆ Òº¤‰ Ú∆ ‘È √ø Á∂
«‹√ ÂØ∫ √ø Á∆ ͤ≈‰ ’∆Â∆ ‹≈ √’∂? «¬√ ÍÃÙÈ Á≈ ¿∞µÂ Ú∆ ◊π» ◊øÃÊ √≈«‘Ï
«¬≥‹ «Á≥Á∂ ‘Ȭ∂’ ¡≈√ ≈÷‘π ÓÈ Ó≈«‘® √Ï Ø◊ È≈È’ «Ó«‡ ‹≈«‘®
(Ó:5,288)

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ¡Â∂ ’¬∆ Ì◊ √≈«‘Ï≈È √Ó’≈Ò∆ √È

‘Ø Á∂÷Ø :ñ

◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Ì◊ ’Ï∆ ‹∆, Ì◊ È≈ÓÁ∂Ú ‹∆, Ì◊ «ÚÁ≈√
‹∆ ¡Â∂ ‘Ø ’¬∆ Ì◊Â, «‹È∑ª ÚÒØ∫ ÍÃ◊‡ ‘ج∆ Ï≈‰∆ ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï «Úº⁄
¡≥«’ ‘À, √Ó’≈Ò∆ √ÈÕ «¬√ √º⁄≈¬∆ Á∆ ÍπÙ‡∆ ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï «Úº⁄ Á‹
Ï≈‰∆ ÂØ∫ ÌÒ∆̪ ‘Ø ‘∆ ‘ÀÕ «¬√ √øÏøË «Úº⁄ ‘∂· «ÁºÂ∂ È∞’Â∂ «Ú⁄≈ÈÔØ◊
‘È ñ

È≈ÓÁ∂Ú ’Ï∆π «ÂÒØ⁄È∞ √ËÈ≈ √ÀÈ∞ ÂÀ®
’«‘ «ÚÁ≈√π √πÈ‘π ∂ √øÂ‘π ‘« ‹∆¿∞ Â∂ √ÌÀ √À®
(«ÚÁ≈√ ‹∆, 1106)

A.

◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ÚºÒØ∫ ÍÃ◊‡ ’∆Â∆ Ï≈‰∆ ¡Â∂ «¬È∑ª Ì◊ª ÚºÒØ∫ ÍÃ◊‡
’∆Â∆ Ï≈‰∆ «Úº⁄ «Ú⁄≈ª, ÙÏÁ≈ÚÒ∆ ¡Â∂ ’≈«ÚñÙÀÒ∆¡ª Á∆ √ªfi ‘ÀÕ
«¬‘ √≈≈ ’∞ºfi «¬Â¯≈’È ‘∆ È‘∆∫ ‘Ø«¬¡≈Õ

B.

«¬È∑ª Ì◊ª È∂ Ï≈‰∆ «Úº⁄ ’¬∆ Ú≈ ·∂· Í≥‹≈Ï∆ (◊πÓπ÷∆) ÏØÒ∆ Á∆
ÚÂØ∫ ’∆Â∆ ‘À, ‘≈Òª«’ «¬‘ Ì◊ Í≥‹≈Ï ÂØ∫ Ï‘π Á» Á∂ «¬Ò≈«’¡ª Á∂
Ú√È∆’ √È «‹ºÊØ∫ Á∆ Ú√Ø∫ Á∆ ÏØÒ∆ Í≥‹≈Ï∆ È‘∆∫ √∆ (¡º‹ Ú∆ È‘∆∫ ‘À)Õ

«¬Ê∂ Ì◊ «ÚÁ≈√ ‹∆, ’Ï∆ ‹∆, «ÂzÒØ⁄È ‹∆, √ËÈ≈ ‹∆ ¡Â∂ √ÀÈ ‹∆
Á≈ √«Â’≈ È≈Ò «˜’ ’Á∂ ‘ÈÕ
’‘ È≈ÓÁ∂¿∞ √πÈ‘π «ÂÒØ⁄È, Ï≈Ò’π Í≈ÒÈ Í¿∞„∆¡Ò∂®
(È≈ÓÁ∂Ú ‹∆, 972)
«¬Ê∂ Ì◊ È≈ÓÁ∂Ú ‹∆ Ì◊ «ÂÒØ⁄È Á≈ ¡≈Á È≈Ò «˜’ ’Á∂ ‘ÈÕ

C.

Ì◊ª Á∆ Ï≈‰∆ «Úº⁄ ’∞fi’∞ Á»‹∂ Ì◊ª Á≈ ÍÃ√Í ÏÛ∂ ¡≈Á √«Â’≈
È≈Ò «˜’ ’∆Â≈ «ÓÒÁ≈ ‘Àñ
◊π Í√≈Á∆ ‹À Á∂¿∞ È≈Óª® Ì◊«Â ’À ÍÃ∂«Ó «¬È ‘∆ ‘À ‹≈Ȫ®
(’Ï∆ ‹∆, 330)
È≈Ó≈ Ó≈«¬¡≈ ÓØ«‘¡≈ ’‘À «ÂÒØ⁄È∞ Ó∆®
’≈‘∂ ¤∆Í‘π ¤≈«¬ÒÀ ≈Ó È Ò≈Ú‘π ⁄∆Â∞®
(’Ï∆ ‹∆, 1375-76)
‘« √Ø ‘∆≈ ¤≈«‚ ’À ’«‘∫ ¡≈È ’∆ ¡≈√®
Â∂ È ÁØ‹’ ‹≈«‘∫◊∂ √«Â Ì≈÷À «ÚÁ≈√® (’Ï∆ ‹∆ 1377)

«¬È∑ª √ÒØ’ª «Úº⁄ Ì◊ ’Ï∆ ‹∆ Á»‹∂ Ì◊ª (‹À Á∂¿∞ ‹∆, È≈ÓÁ∂Ú
‹∆, «ÂzÒØ⁄È ‹∆ ¡Â∂ «ÚÁ≈√ ‹∆) Á≈ ¡≈Á È≈Ò «˜’ ’Á∂ ‘ÈÕ
‘« ’∂ È≈Ó ’Ï∆ ¿∞‹≈◊® ‹ÈÓ ‹ÈÓ ’∂ ’≈‡∂ ’≈◊®
«ÈÓ È≈Ó Á∂¿∞ Á»Ëπ Í∆¡≈«¬¡≈®
¿∞ ‹◊ ‹ÈÓ √ø’‡ È‘∆ ¡≈«¬¡≈® («ÚÁ≈√ ‹∆, 487)

Á¡√Ò, «¬≥‹ ‹≈ÍÁ≈ ‘À «’ Ì◊ ≈Ó≈ÈßÁ ‹∆ Á∂ √≈„∂ Ï≈ª ⁄∂Ò∂ √È
(Ï≈ª ⁄∂Ò∂ ¡Â∂ ¡ºË∆ Ó∆≈ Ï≈¬∆, «’¿∞∫«’ Ó∆≈ Ï≈¬∆ «¥ÙÈ ‹∆ Á∆ ¿∞Í≈Ù’ Ú∆
√∆)Õ «¬È∑ª √≈«¡ª Á≈ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï È≈Ò ¡Òº◊ñ¡Òº◊ ¡Â∂ «¬’º·∂ Ú∆ ◊π»
√≈«‘Ï Á∆¡ª ¿∞Á≈√∆¡ª (ÍÃ⁄≈ Î∂∆¡ª) ÁΩ≈È «ÓÒ≈Í ‘Ø«¬¡≈Õ «¬‘ √≈∂ «Ú⁄≈
◊ØÙ‡∆¡ª ÁΩ≈È ◊π» √≈«‘Ï Á∂ √≈‘Ó‰∂ «È¿∞µÂ ‘Ø ◊¬∂Õ «¬È∑ª È∂ ¡≈͉∂ “◊π»”
≈Ó≈ÈßÁ ‹∆ ˘ Ï∂ÈÂ∆ ’∆Â∆ «’ Í≥‹≈Ï ÂØ∫ ‹Ø √≈Ë» (◊π» È≈È’) ¡≈¬∂ ‘È ¿∞È∑ª È∂
√≈˘ «Ú⁄≈ ◊ØÙ‡∆¡ª «Úº⁄ «È¿∞µÂ ’ «ÁºÂ≈ ‘À, «¬√ ’’∂ Â∞√∆∫ ¿∞È∑ª È≈Ò
√øÚ≈Á ⁄≈˙Õ ≈Ó≈ÈßÁ ‹∆ È∂ ◊π» √≈«‘Ï È≈Ò «Ú⁄≈ñ◊ØÙ‡∆ ’∆Â∆ ª ¿∞‘
«¬ÂÈ≈ ÍÃÌ≈Ú ‘Ø«¬¡≈ «’ ¿∞‘ ◊π» √≈«‘Ï Á≈ «√º÷ ω «◊¡≈Õ ≈Ó≈ÈßÁ ‹∆ Á∂
’«‘‰ Â∂ Ï≈’∆ √≈∂ Ì◊ ‹Ø ¿∞√Á∂ ⁄∂Ò∂ √È, Ú∆, «√º÷ ω ◊¬∂Õ ¿∞‘ √≈∂ ◊π»
È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ «Í¡≈ Á∂ «÷º⁄∂ ‘ج∂ Í≥‹≈Ï ⁄Ò∂ ¡≈¬∂ ¡Â∂ «¬Ê∂ ¡≈’∂ ◊πÓπ÷∆
«ÒºÍ∆ «Úº⁄ Í≥‹≈Ï∆ ÏØÒ∆ «√º÷∆ ¡Â∂ ·∂· Í≥‹≈Ï∆ Ì≈Ù≈ «Úº⁄ Ï≈‰∆ ÍÃ◊‡ ’∆Â∆Õ
«¬√ ’’∂ «¬‘ ’«‘‰≈ «’ ’¬∆ Ì◊ ı≈√ ’’∂ ’Ï∆ ‹∆, È≈ÓÁ∂Ú ‹∆ ¡Â∂
¯∆Á ‹∆ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ÂØ∫ Ï‘π √Óª Í«‘Òª ‘ج∂ √È, Áπ√
º  ȑ∆∫Õ «‹‘Û∂
“¯∆Á √≈«‘Ï” ‹∆ Á∆ Ï≈‰∆ ◊π» ◊ÃÊ
ø √≈«‘Ï «Úº⁄ ¡≥«’ ‘À ¿∞‘ Ú∆ “¯∆Á ‹∆ Á∆
◊ºÁ∆” Á∂ Ú≈«√ ◊π» √≈«‘Ï Á∂ √Ó’≈Ò∆ ‘È «’¿∞∫«’ ¿∞√ ◊ºÁ∆ Á∂ ¿∞Ȫ∑ ÂØ∫ Í«‘Òª
«’√∂ ¯∆Á ‹∆ È∂ Ï≈‰∆ ¿∞⁄≈‰ ‘∆ È‘∆∫ ’∆Â∆ √∆Õ

“◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ‹ª ◊π» È≈È’ Á∂Ú √≈«‘Ï”?

«¬√ ÙÏÁ «Úº⁄ «ÚÁ≈√ ‹∆, ’Ï∆ ‹∆ ¡Â∂ È≈ÓÁ∂Ú ‹∆ Á≈ ¡≈Á
È≈Ò «˜’ ’Á∂ ‘ÈÕ ‹∂’ «¬‘ Ì◊ √Ó’≈Ò∆ È≈ ‘πøÁ∂ ª ¡«‹‘≈ ’Á∆ Ú∆
È‘∆∫ √∆ ‘Ø √’Á≈Õ

““’πfi «Ò÷≈∆ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ Ȫ È≈Ò “Á∂Ú” «Ò÷Á∂ ‘ÈÕ ¡«‹‘∂
ÒØ’ ◊π» ¡≥◊Á √≈«‘Ï ¡Â∂ ◊π» ¡‹È √≈«‘Ï Á∂ Ȫ È≈Ò Ú∆ “Á∂Ú” «Ò÷Á∂

53

54

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

‘ÈÕ «¬‘ «ÏÒ’∞Ò ˆÒ ‘ÀÕ... «¬‘ «Ò÷‰ Á∆ ∆«Â ’∞fi ’∞ Á‘≈«’¡ª Á∆ ‘ÀÕ
«¬√ «Íº¤∂ ’ج∆ Ù≈ √∆ ‹ª ¡‰‹≈‰Â≈ ñ «¬‘ ª Ú≈«‘◊π» ‘∆ ‹≈‰ÈÕ Í
«¬‘ ˆÒ ∆«Â ¡«‹‘∆ ⁄ºÒ∆ «’ “√Ã∆” Á∆ ÚÂØ∫ Úª◊ “Á∂Ú” Ú∆ «√º÷ª ”⁄ ÚÛÁ≈
Â∂ ÓȘ» ‘πøÁ≈ ⁄Ò≈ «◊¡≈Õ

«¬√ Â∞’ Á≈ Ó≈¡È≈ ‘Àñ ‘∂ È≈È’! Í»≈ ◊π» (ÙÏÁñ◊π») «‹√ ÓÈ∞º÷ ˘
ÍÃÌ» Á∆ √∂Ú≈ñÌ◊Â∆ Á∆ Á≈ Ï÷ÙÁ≈ ‘À, ¿∞‘ «¬√ (¡À√∂ «‘Á∂) ÿ «Úº⁄ Úº√Á≈
«‘≥Á≈ ‘À, ‹Ø ÍÓ≈ÂÓ≈ Á∂ «‘‰ Ú≈√Â∂ («Ú’≈ª «Úº⁄) ’Á∂ È≈ ‚ØÒ‰ Ú≈Ò∆
È◊∆ ω ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ «¬√ Â∞’ «Úº⁄ “Á∂Ú” Ú≈«‘◊π» Ú≈√Â∂ ‘À È≈ «’ ◊π» È≈È’
√≈‘«Ï Á∂ Ȫ Á≈ «‘º√≈Õ

....◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï «Úº⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á≈ Ȫ ◊πÏ≈‰∆ Á∂ Â’∆ÏÈ
√≈∂ ÙÏÁª Á∂ ¡≈÷∆ «‘º√∂ «Úº⁄ ¡≈¿∞∫Á≈ ‘ÀÕ ....◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï «Úº⁄ ◊π»
È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ Ȫ È≈Ò «¬º’ ʪ Â∂ “⁄øÁ” (È≈È’ ⁄øÁ) Ú∆ ¡≈«¬¡≈ ‘À :ñ
ÍÃÊÓ∂ È≈È’ ⁄øÁπ, ‹◊ ÌÔØ ¡≈ÈßÁπ
Â≈«È ÓÈ∞÷ ~ ‹È ’∆¡¿∞ ÍÃ◊≈√® (√Ú¬∆¬∂,

Á≈ Ó≈¡È≈ ‘À ñ È≈È’ ’«‘≥Á≈ ‘À «’ ◊πÁ∂Ú, ◊Ø«Ï≥Á (¡’≈Ò Íπ÷π) Á≈
‘∆ »Í ‘ÀÕ
1399)

«¬Ê∂ “⁄øÁπ” Á≈ Ó≈¡È≈ «¬‘ ‘À «’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ⁄øÈñ»Í ÍÃ◊‡ ‘ج∂
¡Â∂ ÓȺ∞÷ª ˘ Â≈È Ú≈√Â∂ («◊¡≈È Á≈) ÍÃ’≈Ù ’∆Â≈Õ
‘π‰ ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï «Úº⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ Ȫ È∂Û∂ “Á∂¿∞” Ú≈Ò∆¡ª
≤Â∞’ª Á≈ «Ú⁄≈ ’∆¬∂:
Á∆«÷¡≈ ¡≈«÷ Ïπfi≈«¬¡≈, «√ÎÂ∆ √«⁄ √Ó∂¿∞®
«ÂÈ ’¿∞ «’¡≈ ¿∞ÍÁ∂√∆¡À, «‹È ◊ππ, È≈È’, Á∂¿∞® (Ó: 2, 150)
...«‹È∑ª ˘ ◊π» (ÙÏÁñ◊π») √»fi «Á≥Á≈ ‘À, ¿∞È∑ª ˘ ‘Ø ¿∞ÍÁ∂Ù Á∆ ÒØÛ
È‘∆∫ «‘≥Á∆Õ (Ì≈Ú ÍÃÌ» Á∂ È≈Ó «Úº⁄ ‹πÛÈ Á∆ «√º«÷¡≈ ÂØ∫ ¿∞µ⁄∆ ‘Ø ’ج∆
«√º«÷¡≈ È‘∆∫ ‘À)Õ ....«¬‘ √ͺه ‘À «’ «¬√ Â∞’ «Úº⁄ “Á∂¿∞” ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï
Á∂ Ȫ Á≈ «Í¤∂Â È‘∆∫ ‘ÀÕ «¬Ê∂ “Á∂¿∞” ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ˘ “Á∂Ú” ¡≈÷‰
Ú≈√Â∂ È‘∆∫ ‘ÀÕ....«¬√∂ Â∑ª :
ÏØ«‘Êπ, È≈È’, Á∂¿∞ ◊ππ, «‹√π ‘« ⁄Û≈¬∂ «Â√π Ì¿∞‹´ Â‰≈®
(Ó: 5, 1102)
«¬√ Â∞’ Á≈ Ó≈¡È≈ ‘À ñ ‘∂ È≈È’! ◊πÁ∂¿∞ (»‘≈È∆) ‹‘≈˜ ‘À, ‘∆ È∂
«¬√ ‹‘≈˜ «Úº⁄ «‹√ ˘ «Ï·≈ «ÁºÂ≈ ‘À, ¿∞√ È∂ «¬√ ÁπÈ∆¡ª Á∂ Ì¿∞√≈◊ ˘
Â «Ò¡≈ ‘ÀÕ «¬√ Â∞’ «Úº⁄ “Á∂¿π” “◊πÁ∂¿∞” Á≈ «‘º√≈ ‘À, È≈«’ ◊π» È≈È’
√≈«‘Ï Á∂ Ȫ Á≈ «Í¤∂ÂÕ
◊π» ◊øÃÊ √≈«‘Ï «Úº⁄ «ÂøÈ Êª ”Â∂ È≈È’ È≈Ò ¡≈¬∂ ÒΘ “Á∂Ú” Á≈
Ó≈¡È≈ Ú∆ È≈È’ Á∂Ú È‘∆∫ ‘À :
√Ø Ú√À «¬Â∞ ÿ«, «‹√π ◊ππ Í»≈ √∂Ú®
¡«Ï⁄Ò È◊∆, È≈È’, Á∂Ú® (Ó: 5 430)
55

◊π, È≈È’, Á∂Ú, ◊Ø«Ú≥Á »Í® (Ó: 5, 1192)

Á√È «Í¡≈√ Ï‘πÂπ Ó«È Ó∂À®
«ÓÒπ, È≈È’, Á∂Ú ‹◊ ◊π ’∂À® (Ó: 5, 1304)
«¬√ Â∞’ Á≈ Ó≈¡È≈ ‘À ñ ‘∂ ‹◊ Á∂ ◊πÁ∂Ú! Ó∂∂ ÓÈ «Úº⁄ Â∂∂ ÁÙÈ
Á∆ Ï‘π «Í¡≈√ ‘À, (ÓÀ˘) È≈È’ ˘ «ÓÒ≈Õ «¬√ Â∞’ «Úº⁄ Ú∆ “Á∂Ú” “‹◊ Á∂
◊πÁ∂Ú” Á≈ «‘º√≈ ‘À, È≈ «’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ Ȫ Á≈ «‘º√≈Õ
«¬≥fl ‘∆ ◊π» ¡‹È √≈«‘Ï Á∂ Ȫ Á∂ «Íº¤∂ ¡≈¬∂ Ò¯˜ “Á∂Ú” Ú≈Ò∆ Â∞’ :
‹Í~¿∞ «‹È∑ ¡‹È, Á∂Ú ◊π», «Î« √ø’‡ ‹Ø«È ◊Ì È ¡≈Ô¿∞®
(1409)
Á≈ Ó≈¡È≈ ‘À: «‹È∑ª È∂ ¡‹È √≈«‘Ï (Á∆ «√º«÷¡≈ ÒÀ ’∂, ◊πÁ∂Ú Ô≈«È
Ú≈«‘◊π)» Á≈ Ȫ ‹«Í¡≈ ‘À, ¿∞‘ ◊Ìñ‹»È Á∂ Áπ÷ª (Á∂ ‚) «Úº⁄ È‘∆∫ ¡≈¿∞∫ÁÕ∂
«¬Ê∂ Ú∆ “Á∂Ú” “◊πÁ∂Ú” Á≈ ‘∆ «‘º√≈ ‘À, È≈ «’ ◊π» ¡‹È √≈«‘Ï Á∂ Ȫ
Á≈Õ...◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ Ȫ È≈Ò “Á∂Ú” Á∆ Ï∆Ó≈∆ Ì≈¬∆ Ú∆ «√≥ÿ ÂØ∫ Ùπ» ‘ج∆
√∆ Í ÚË∂∂ ’’∂ AIGB ÂØ∫ Ó◊Ø∫ ÎÀÒ∆ √∆Õ AIFI «Úº⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ Ȫ
Â∂ “◊π» È≈È’ Ô±È∆Ú«√‡∆” ω≈¬∆ ◊¬∆ √∆Õ «¬‘ Ô±È∆Ú«√‡∆ ¡’≈Ò∆ ÁÒ Á∆
√’≈ È∂ ω≈¬∆ √∆Õ AIGB «Úº⁄ «◊¡≈È∆ ˜ÀÒ «√≥ÿ Í≥‹≈Ï Á≈ ⁄∆¯ Ó«È√‡
ω «◊¡≈Õ ¿∞‘ «¬º’ ¡ÈÍÛ∑ (‹ª ¡ºËÍÛ∑) ÏøÁ≈ √∆Õ ¡⁄≈‰’ ¿∞√ Á∂ «ÁÓ≈ˆ
«Úº⁄ ¡≈ «◊¡≈ «’ ’∞fi ÒØ’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ Ȫ È≈Ò “Á∂Ú” «Ò÷Á∂ ‘È Â∂
Ô±È∆Ú«√‡∆ Á≈ Ȫ Ú∆ “◊π» È≈È’ Á∂Ú Ô±È∆Ú«√‡∆” ’ Á∂‰≈ ⁄≈‘∆Á≈ ‘ÀÕ ¿∞√
È∂ Í«‘Ò≈ ’øÓ «¬‘∆ ’∆Â≈Õ ÈÂ∆‹≈ «¬‘ ‘Ø«¬¡≈ «’ ¿∞√ Á∂ ≈‹ ÁΩ≈È ◊π»
È≈È’ √≈«‘Ï ˘ ’¬∆ ʪ “Á∂Ú” «Ò«÷¡≈ ‹≈‰ Òº◊ «Í¡≈Õ ¿∞√ ¡ºËÍÛ∑ Ùı√ È∂
ª »ÍÛ Ù«‘ ˘ Ú∆ “ØÍÛ” √Ófi ’∂ «¬√ Á≈ Ȫ “»Í È◊” ’Ú≈ «ÁºÂ≈ √∆Õ
¡«‹‘∂ ¡«‘Ó’ ÒØ’ª Á∆¡ª ÔºÌÒ∆¡ª È≈Ò «¬≥fl ‘∆ ÂÚ≈∆ı «Ú◊«Û¡≈ ’Á∆ ‘ÀÕ
56

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

«¬√ Ó◊Ø∫ Ï≈ÁÒ Á∆ √’≈ È∂ Ú∆ «¬√ ÔºÌÒ∆ Á∂ ¡√ ‘∂·ª Ï«·ß‚≈ Á∂ ÊÓÒ
ÍÒª‡ Á≈ Ȫ ÏÁÒ ’∂ ◊π» È≈È’ Á∂Ú ÊÓÒ ÍÒª‡ ’ «ÁºÂ≈Õ «¬≥fl ‘∆ B@@D
«Úº⁄ ◊π» ¡≥◊Á √≈«‘Ï Á≈ Ȫ Ú∆ ¡ÈÍÛ∑ Â∂ ¡ºËÍÛ∑ ⁄ΩË∆¡ª È∂ ‘∆ «Ú◊≈Û ’∂
“◊π» ¡≥◊Á Á∂Ú” ω≈ ¤º«‚¡≈ √∆ Â∂ B@@F «Úº⁄ ◊π» ¡‹È √≈«‘Ï Á∆ ʪ ”Â∂
¡‹È Á∂Ú «Ò÷‰ Á∆ Ï∂Ú’±¯∆ ’∆Â∆ Â∂ ◊π» √≈«‘Ï Á≈ Ȫ ˆÒ ⁄Ò≈¿∞‰ Á∆
’Ø«ÙÙ ’∆Â∆Õ””

3.
«ÚÙÚ «Ú¡≈Í’ ¡≈ÁÙ’ √Ó≈‹ Á∆ «√‹‰≈:
Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï Á≈ ¡≈øÌ ¡Â∂ «Ú’≈√
(1507 ¬∆. ÂØ∫ 1708 ¬∆: Â’)

◊πÏ≈‰∆ Á≈ ¯πÓ≈È ‘À :
¡≥Ë≈ ¡≈◊» ‹∂ Ê∆¡À, «’¿∞ Í≈Ëπ ‹≈‰À®
¡≈«Í Óπ√À Ó«Â ‘ؤ∆¡À, «’¿∞ ≈‘π ͤ≈‰À® (Ó: 1, 767)
[‚≈: ‘«‹øÁ «√≥ÿ «ÁÒ◊∆: «√º÷ ÂÚ≈∆ı (Í«‘Ò≈ «‘º√≈), Í≥È∂, AGHñAHD]

1.

Í«‘Òª Ï≈Ï∂ Í≈Ô≈ Ï÷√π Á«, «Í¤Ø∫ Á∂ «Î« ÿ≈Ò ’Ó≈¬∆®
.................................................................

5.

Ï≈Ï≈ Á∂÷∂ «Ë¡≈È Ë«, ‹ÒÂ∆ √«Ì «ÍÃÊÚ∆ «Á«√ ¡≈¬∆®

6.

Ï≈fi‘π ◊π» ˆπÏ≈ ‘À, ‘À ‘À ’Á∆ √π‰∆ ´’≈¬∆®

7.

Ï≈Ï∂ Ì∂÷ ω≈«¬¡≈, ¿∞Á≈√∆ ’∆ ∆«Â ⁄Ò≈¬∆®

8.

⁄«Û¡≈ √ØË«‰ Ë«Â ´’≈¬∆® (Ì≈: ◊πÁ≈√: Ú≈1, Í¿∞Û∆ 24)

Ì≈Ú : 1. ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ‹∆ È∂ Í«‘Òª (¡’≈Ò Íπ÷π Á∆) Á◊≈‘Ø∫
Ï÷«ÙÙ Í≈¬∆, «Íº¤Ø∫ Î∂ ÿ≈Ò ÿ≈Ò∆ (Ì≈Ú ÍÓ∂Ù È∂ Í«‘Ò∂ «ÈÚ≈‹ ’∂ Ê≈«Í¡≈
Â∂ ¡≈Í È∂ Î∂ ÍÃ∂Ó≈ñÌ◊Â∆ ’∆Â∆)Õ
5.

(‘π‰ ¡≈Í) Ï≈Ï∂ È∂ «ÁºÏñ«ÁzÙ‡∆ È≈Ò Á∂«÷¡≈ ª √≈∆ «ÍÃÊÚ∆ √ÛÁ∆
Ș ¡≈¬∆ (Ì≈Ú Í≈ͪ, «Ú’≈ª È≈Ò Í∆Û Á∂÷∆)Õ

6.

ÙÏÁñ◊π» («◊¡≈Èñ◊π») Á∆ √Øfi∆ ÂØ∫ «ÏȪ ⁄≈ñ⁄πÎ∂∂ ¡«◊¡≈ÈÂ≈ Á≈
‘È∑∂≈ ¤≈«¬¡≈ ‘Ø«¬¡≈ ‘À ¡Â∂ ˜Øñ˜πÒÓ, ˺’∂ñÙ≈‘∆ Á∂ ’≈È ÒØ’≈¬∆
«Úº⁄ ‘≈ñ‘≈’≈ Óº⁄∆ ‘ج∆ ‘ÀÕ

7.

Ï≈Ï∂ È∂ Ë≈«Ó’ «ÒÏ≈√ Ë≈È ’∆Â≈ ¡Â∂ (Ó≈Ô≈ ÂØ∫) ¿∞Á≈√ («ÈÒ∂Í)
«‘‰ Á∆ ∆«Â ÂØ∆ (Ì≈Ú ¯’∆∆ Â∆’≈ Ë≈È ’∆Â≈)Õ

8.

(‘π‰) ËÂ∆ Á∂ ÒØ’ª ˘ √Øˉ Ò¬∆ (Ì≈Ú √‘∆ ‹∆ÚÈñ‹≈⁄ Á∆ «√÷Ò≈¬∆
Á∂‰ Ò¬∆) ÍÃ⁄≈ Î∂∆ Â∂ «È’Ò Â∞∂Õ

““◊π» È≈È’ √≈«‘Ï È∂ Â’∆ÏÈ Í≥‹≈‘ ‘˜≈ «’ÒØÓ∆‡ (Ï‘πÂ≈ ÍÀÁÒ
‘∆) √¯ ’’∂ Úº÷ñÚº÷ ÓπÒ’ª «Úº⁄ ‹≈ ’∂, Úº÷ñÚº÷ ¡’∆«Á¡ª Â∂ ¯Ò√«¯¡ª
Á∂ Ó≈«‘ª È≈Ò «Ú⁄≈ª ’∆Â∆¡ª ¡Â∂ «¬º’ “Óπ’øÓÒ ËÓ” Á∆ È∆∫‘ º÷∆Õ ¿∞È∑ª
57

58

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

«¬È√≈È ˘ ¡’≈Ò Íπ÷π È≈Ò ‹Ø«Û¡≈ ¡Â∂ ºÏ ˘ ‘ Ú∂Ò∂ ⁄∂Â∂ ÷«Á¡ª √º⁄≈
‹∆ÚÈ, ¿∞ µ ⁄≈ «¬ıÒ≈’, «¬È√≈È∆¡Â Á∆ Í‘π Ò Ú≈Ò∆ Ì≈¬∆⁄≈’ √ªfi,
π‘≈È∆¡Â Á∂ ø◊ «Úº⁄ ø◊∆ «√¡≈√ Â∂ √º⁄∂ ËÓ ˘ Ë≈È ’È Á∆ «√º«÷¡≈
«ÁºÂ∆Õ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á≈ ËÓ Í«‘ÒØ∫ ÓΩ‹»Á Ӻª Á∆ Â˜ Â∂ «¬º’ ‘Ø ÓºÂ
È‘∆∫ √∆Õ «¬‘ ª ºÏ Á≈ ËÓ √∆ È≈ «’ «¬È√≈È Á≈Õ”” [‚≈. ‘«‹øÁ «√≥ÿ
«ÁÒ◊∆ «√º÷ ÂÚ≈∆ı (Í«‘Ò≈ «‘º√≈) Í≥È≈ AG]

«‹ºÊ∂ «’Ë∂ Ú∆ √«Â◊π» ‹∆ ’∞ºfi «ÁÈ «‡º’ ’∂ ◊πÓ«Â ¯Ò√¯∂ Á≈ ÍÃ⁄≈
’Á∂ √È, ¿∞Ê∂ √Ê≈È’ “√ø◊«Â” Á∂ »Í «Úº⁄ «¬√ «¬È’Ò≈Ï Á∂ «√÷Ò≈¬∆ ¡Â∂
«Ú’≈√ ’∂∫Á ’≈«¬Ó ’ «Á≥Á∂ √ÈÕ “√ø◊«Â”≤ Á∆ √ø√Ê≈ ˘ ’≈‹Ù∆Ò ’È Ò¬∆
◊π» √≈«‘Ï √Ê≈È’ ¡Ï≈Á∆ «Úº⁄∫Ø , √«Â◊πª ÚºÒ∫Ø ÍÃ⁄≈∂ ◊πÓ«Â ¯Ò√¯∂ ˘ ⁄ø◊∆
Â∑ª √Ófi ’∂ ¡≈͉∂ «ÈÂ≈Íë Á∂ ¡ÓÒ∆ ‹∆ÚÈ «Úº⁄ „≈Ò‰ Ú≈Ò∂, ÙË≈Ú≈È,
ÍÃ⁄≈ ’È Á∆ ÔØ◊Â≈ ¡Â∂ ªÿ º÷‰ Ú≈Ò∂ «Ú¡’Â∆¡ª ˘ ÍÃÏË
ø ’ª Á∂ ÂΩ ”Â∂
È≈Ó˜Á ’’∂ ¡º◊∂ ⁄≈Ò∂ Í≈ «Á≥Á∂ √ÈÕ √ø◊«Â Á∆ √ø√Ê≈ Á∂ √∂Ú≈Á≈ (ÍÃÏøË’)
⁄π‰È Ò¬∆ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï È∂ ’Á∂ Ú؇ª È‘∆∫ Íπ¡≈¬∆¡ª √È ¡Â∂ È≈ ‘∆
√ø◊«Â ÂØ∫ ‘ºÊ ÷Û∑∂ ’Ú≈ ’∂ Ï‘πñ«◊‰Â∆ Á∂ ¡√»Ò ˘ ÍÃÚ≈È ’∆Â≈ √∆Õ Í ¡º‹
¡√∆∫ ’∆ ’ ‘∂ ‘ª? Ú؇ª Áπ¡≈≈ ÍÃÏøË’ª Á∆ ⁄؉ ’’∂ ◊πÓ«Â ¯Ò√¯∂ Á∂
Ïπ«È¡≈Á∆ ¡√»Ò ÂØ∫ ‘∆ Ï≈ˆ∆ ‘ج∂ ÏÀ·∂ ‘ªÕ “√ø◊«Â” Á≈ ؘ≈È≈ «¬’º· Úº÷Ø Ú÷∂
ÿª «Úº⁄ Ú≈∆ñÚ≈∆ ‘Ø«¬¡≈ ’Á≈ √∆Õ √ø◊«Â «Úº⁄ ‘ «¬º’ ÍÃ≈‰∆ ÓÈ∞º÷∆
Ì≈¬∆⁄≈∂ Á∂ «ÈÔÓª Á∆ Í≈ÒÈ≈ ’Á≈ ‘Ø«¬¡≈, «ÏȪ «’√∂ Ú÷∂Ú∂∫ Á∂ («‹Ú∂∫ «’
¡º‹ ’Ò ’∞fi
º ’∞ ¡÷ΩÂ∆ Ó‘ªÍπ÷ √ø◊«Â «Úº⁄ ◊ºÁ∆¡ª Ò◊≈ ’∂ ÏÀ·Á∂ ‘È, ¡Â∂
¡≈͉∆ √∂ÃÙ‡Â≈ ˜≈‘ ’È Á≈ ¡≈‚øÏ ’Á∂ ‘È) «ÓÒ ’∂ ÏÀ·Á≈ √∆Õ ¡À√≈
‹≈ÍÁ≈ ‘À «’ √ø◊«Â Á∂ ؘ≈È≈ ÍÃ◊
Ø ≈Óª «Úº⁄ ‘∂· «Ò÷∂ «ÚÙ∂ ‹» ‘∆ Ù≈«ÓÒ ’∆Â∂
‹ªÁ∂ ‘؉◊∂ :ñ

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï Á∂ √Ê≈È’ «Ú’≈√ ’∂∫Áª Á∆ √Ê≈ÍÈ≈
1≤.

√ø◊«Â

Ì≈ Á∂ ’¬∆ «‘º«√¡ª «Úº⁄ ÍÃ⁄ºÒ ‘Ø ⁄πº’∂ º’≈Ò∆È √Ó≈«‹’ ÍÃÏøË
Á≈ „ª⁄≈ ‘ ͺ÷ ÂØ∫ ÓÈ∞º÷ Á∆ È≈ñÏ≈Ï∆, ͺ÷Í≈ ¡Â∂ ¡«È¡ª Á∆¡ª È∆‘ª
”Â∂ ¿∞√«¡≈ ‘Ø«¬¡≈ ‘؉ ’ ’∂ «¬√ Á∆ √πË≈¬∆ È‘∆∫ ’∆Â∆ ‹≈ √’Á∆ √∆,
«’¿π∞∫«’ «¬√ √Ó≈«‹’ «√√‡Ó Á≈ ’ج∆ Ú∆ ¡√»Ò ÍÓ∂Ù Á∂ ¡‡ºÒ ºÏ∆ «ÈÔÓª
Á∂ ¡È∞’±Ò È‘∆∫ √∆Õ «¬√ ’ ’∂ ◊πÓ«Â «¬È’Ò≈Ï Á∂ «Ú’≈√ Ò¬∆ «¬º’ Úº÷∂
¡≈ÁÙ’ √Ó≈‹ Á∆ ¿∞√≈∆ ’È≈ √Ì ÂØ∫ Í«‘Ò≈ ’øÓ √∆Õ «¬º’ ¡«‹‘≈ √Ó≈‹
«‹‘Û≈ ˜≈ Á∂ Ó≈«Ò’ ÍÃÌ»ñ«ÍÂ≈ Á∂ “‘π’Ó” Á∆ √Øfi∆ ÍÃ≈ÍÂ∆ ‘≈«√Ò ’’∂,
’≈Á Á∆ ’∞Á«Â È≈Ò «¬º’ñ√π ‘Ø ’∂ «Ú’≈√ ’Á≈ ‘Ø«¬¡≈, ¡≈«Ӓ «Ú’≈√
Á∂ ÍÀ∫‚∂ ˘ «‘ ’Á≈ ‘Ø«¬¡≈, ÍÃÌ»ñ«ÍÂ≈ Á∆ √Ï √π÷Á≈¬∆ ◊ØÁ Á≈ «Èºÿ
Ó≈‰Á≈ ‘Ø«¬¡≈, ÍÓ∂Ù Á∂ È≈Ó «Úº⁄ ‘∆ √Ó≈ ‹≈Ú∂Õ
ÓÈ∞÷
º ∆ √Ó≈‹ «Úº⁄∫Ø ËÓ Á∂ Ȫ Â∂ ÍÃ⁄ºÒ ‘Ø ⁄πº’∂ ‘ ÍÃ’≈ Á∂ «ÚÂ’∂,
(Í≈÷≥‚, ’Óñ’ª‚, Ú«‘ÓñÌÓ, ˜≈Â-Í≈Â, ¿±⁄ñÈ∆⁄ ¡≈«Á) Á» ’ ’∂
«√ÃÙ‡∆ «Úº⁄ «¬º’ ¡≈ÁÙ’ √Ó≈‹ Á∆ «√‹‰≈ ’È Ò¬∆ Â’∆ÏÈ 38 (¡·ºÂ∆)
√≈Ò Á∆ ¿∞Ó «Úº⁄, ¡≈͉∂ Ï⁄ÍÈ Á∂ √≈Ê∆ Ì≈¬∆ ÓÁ≈È≈ Ï≈Ï∆ ˘ È≈Ò ÒÀ ’∂,
√πÒÂ≈ÈÍπ ÂØ∫ ⁄ºÒ ’∂ Í»Ï ÚºÒ (1507 ¬∆. ÂØ∫ 1510 ¬∆. º’) Í«‘Ò∆ ÍÃ⁄≈
Î∂∆ (¿∞Á≈√∆) ’∆Â∆Õ «¬√∂ Â∑ª, Á»‹∆ ¿∞Á≈√∆ (1511 ÂØ∫ 1515 ¬∆. º’) Áº÷‰∆
Ì≈ «Úº⁄ «Ú⁄ ’∂ √ø◊Ò≈Á∆Í (√Ã∆¶’≈) ¡≈«Á Á∂ «¬Ò≈«’¡ª «Úº⁄ ÍÃ⁄≈
’∆Â≈Õ Â∆‹∆ ¿∞Á≈√∆ (1516 ¬∆. ÂØ∫ 1518 ¬∆. º’) ¿∞Â∆ «ÁÙ≈ ÚºÒ ’ÙÓ∆
‘πÁ
ø ∂ ‘ج,∂ «ÂºÏÂ, È∂Í≈Ò, ⁄∆È, ‹≈Í≈È, «√’Ó, Ì»‡≈È ¡≈«Á Á∂Ùª «Úº⁄ ÍÃ⁄≈
’∆Â≈Õ ⁄ΩÊ∆ ¿∞Á≈√∆ (1519 ¬∆. ÂØ∫ 1521 ¬∆. Â’) ͺ¤Ó ÚºÒ ¡Ï Á∂Ùª,
◊Ã∆√, ¯ª√, ¡¯ˆ≈«È√Â≈È ¡≈«Á «Úº⁄ ºÏ∆ñ√º⁄ Á≈ ÍÃ⁄≈ ’∆Â≈Õ (‚≈.
‘««‹øÁ «√≥ÿ «ÁÒ◊∆: «√º÷ ÂÚ≈∆÷; ‚≈. «’Í≈Ò «√≥ÿ: ‹ÈÓ √≈÷∆ ÍÃøÍ≈;
ÍÃØÎÀ√ √≈«‘Ï «√≥ÿ: ◊π» È≈È’ ‹∆ÚÈ)Õ
59

!

ÙÏÁñ◊π» Á∂ «√˪ ˘, «ÓÒ ÏÀ· ’∂ √ø◊Â∆ ÂΩ Â∂ √Ófi‰ ¡Â∂ ¡º◊∂
ÍÃ⁄≈È Á≈ ¿∞Í≈Ò≈ ’È≈Õ

!

ÍÓ∂Ù Á∆, √ø◊Â∆ ÂΩ Â∂, Òñ«ÓÒ ’∂, «√ΫÂñ√≈Ò≈‘ ’È∆Õ

!

◊πÓ«Â ¯Ò√¯∂ Á∂ «√÷Ò≈¬∆ ’∂∫Á Ú‹Ø∫ “√ø◊«Â” Á∆ √ø√Ê≈ Áπ¡≈≈ ¡≈ÁÙ’
ÓÈ∞º÷∆ ¡≈⁄‰ Á∆ ¿∞√≈∆ ’È≈Õ

√Ó∂∫ Á∆ ÒØÛ ¡È∞√≈, ¡≈¿∞∫‰ Ú≈Ò∂ √Ó∂∫ «Úº⁄, ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂
¿∞Â≈«Ë’≈∆ ◊π» ‹≈«Ó¡ª Á∆ «‘È∞Ó≈¬∆ ‘∂·, ‘∂· «Ò÷∂ ’≈‹ Ú∆ √Ê≈È’
√ø◊ª ÚºÒØ∫ È∂Í∂ ⁄≈Û∑∂ ‹≈‰ Ò◊∂ :
!

√≈∂ «¬Ò≈’∂ «Úº⁄ ◊πÓ«Â ¯Ò√¯∂ Á≈ ‹Ê∂ÏøÁ’ „ø◊ È≈Ò ÍÃ⁄≈ ’È
Ò¬∆ ¿∞Í≈Ò∂ ’È≈Õ

!

“Á√ÚøË” Á∆ Ó≈«¬¡≈ «¬’ºÂà ’ ’∂ «¬Ò≈’∂ «Úº⁄ √Ó≈«‹’ ÌÒ≈¬∆ Á∂
√ªfi∂ ’≈‹ (ÍÃ≈‹À’‡) «Ú¿∞∫ÂÏøÁ „ø◊ È≈Ò ¿∞Ò∆’ ’∂ È∂Í∂ ⁄≈Û∑È≈Õ

!

√Ó≈‹ Á∂ ˆ∆Ï ¡Â∂ ÁºÏ∂ñ’∞⁄Ò∂ Ú◊ª ˘ Ï≈ÏÂ≈ Á∂ Ì≈¬∆⁄≈∂ Á∂
ÓÀ∫Ï ‘؉ Á≈ ¡«‘√≈√ ’≈¿∞∫‰ Ò¬∆ ¿∞È∑ª Á∆ √ø◊Â∆ »Í «Úº⁄ ‘ ͺ÷Ø∫
60

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï
√‘≈«¬Â≈ ’È∆ Â≈«’ ¿∞È∑ª «Úº⁄Ø∫ “¡Ò«‘Á◊∆” ¡Â∂ ‘∆‰ñÌ≈ÚÈ≈ Á∆
Ó≈È«√’ ’Ó˜Ø∆ ˘ ≤ıÂÓ ’ ’∂, ¿∞È∑ª ˘ √ÚÀñ√«Â’≈ Á≈ ¡«‘√≈√
’Ú≈ ’∂ ¡≈͉∂ ÍÀª ”Â∂ ÷Û∑∂ ‘؉ Á∂ ÔØ◊ ω≈«¬¡≈ ‹≈ √’∂Õ Ì≈Ú,
¿∞È∑ª Á∂ ¡ÓÒ∆ ‹∆ÚÈ ˘ ◊πÓ«Â ¡È∞√≈ ‘ ͺ÷ ÂØ∫ ¿∞µ⁄≈ ⁄ºπ’ ’∂
¡≈ÁÙ’ ÓÈ∞º÷∆ √Ó≈‹ Á∂ Ì≈¬∆⁄≈∂ «Úº⁄ Ï≈Ï Á∂ ‘º’ Á∂ ’∂ Ù≈«ÓÒ
’∆Â≈ ‹≈ √’∂Õ «¬√ Á∆ «Ó√≈Ò ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï È∂ ¡÷ΩÂ∆ È∆Ú∆∫ ˜≈Â
(«Ó≈√∆) Á∂ Ì≈¬∆ ÓÁ≈È∂ ˘ ¡≈͉∂ ͺ’∂ √≈Ê∆ Ú‹Ø∫ ⁄π‰ ’∂ ’≈«¬Ó ’
«ÁºÂ∆ √∆Õ
!

√Ó∂∫ Á∂ ‘≈Ò≈ ¡Èπ√≈ ϺŒ«⁄¡ª Ò¬∆ ÔØ◊ Áπ«È¡≈Ú∆ ¡Â∂ »‘≈È∆ «Ú«Á¡≈
Á≈ ÍÃÏøË ’È≈Õ

!

√Ê≈È’ Ó√«Ò¡ª, fi◊«Û¡ª, ÓÂñÌ∂Áª ˘ «¬’º·∂ «ÓÒ ÏÀ· ’∂ ◊πÓ«Â
«√˪ª Á∆ ΩÙÈ∆ ¡È∞√≈ ‘ºÒ ’È≈Õ

!

È∂Û∂ Á∂ «¬Ò≈«’¡ª Á∆¡ª √ø◊ª È≈Ò ‘ ͺ÷Ø∫ Â≈ÒÓ∂Ò º÷‰ Á∂ ÔÂÈ
’È≈ Â≈«’ «√˪ª Á∆ «¬’√≈Â≈ ’≈«¬Ó ‘∂ ¡Â∂ ¡≈Í√∆ √«‘ÔØ◊
È≈Ò «¬’ñÁ»‹∂ Á∆ ÔØ◊ √‘≈«¬Â≈ ’∆Â∆ ‹≈ √’∂Õ

2.

4.

√Ïñ√ªfi∂ √ØÚ/Ï≈¿±Ò∆/ı»‘ «Â¡≈ ’Ú≈¿∞∫‰∂
Í≈‰∆ Á∆ ÒØÛ ¡Â∂ ÿ≈‡ ˘ Í»≈ ’È Ò¬∆ ¡Â∂ ÓÈ∞º÷∆ √Ó≈‹ «Úº⁄Ø∫
61

√ÍØ‡√ ’ÒºÏ (’√ ’∂∫Á)
ÓÈ∞º÷∆ √Ó≈‹ ˘ «Èج∆ «√‘ Á∂‰ Ò¬∆ ¿∞√≈» Óπ’≈ÏÒ∂ Á≈ ‹˜Ï≈ ÍÀÁ≈
’È ¡Â∂ ¡≈Í√∆ «ÓÒÚ‰ Á∆ Ì≈ÚÈ≈ Á≈ «Ú’≈√ ’È Ò¬∆ √«Â◊πª
È∂ ÓºÒñ¡÷≈Û∂ ¡Â∂ √ÍØ‡√ ’ÒºÏ ’≈«¬Ó ’∆Â∂Õ

5.

◊πÓπ÷∆ «ÒºÍ∆ Á≈ «Ú’≈√
◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ‹∆ Á∆ ¡≈«◊¡≈ ¡È∞√≈, Ì≈¬∆ Ò«‘‰≈ (◊π» ¡≥◊Á
√≈«‘Ï) ‹∆ È∂ Í≥‹≈Ï∆ ÏØÒ∆ ˘ “‡≈’∆”, “·≈’∆” ¡Â∂ “¶‚∂” Á∆¡ª
ÍÃ⁄ºÒ «ÒºÍ∆¡ª «Úº⁄ «Ò÷‰ Á∆ Ï‹≈¬∂ “◊πÓπº÷∆ «ÒºÍ∆” ˘ ‘Ø∫Á «Úº⁄
«Ò¡ªÁ≈Õ ◊πÏ≈‰∆ ¡Â∂ ‘Ø √≈∂ √≈«‘ ˘ ◊πÓπ÷∆ «ÒºÍ∆ «Úº⁄ «Ò÷‰≈
¡øÌ ’∆Â≈ «‹√ «Úº⁄ ¡≈Ó ÒØ’ª ˘ ¡≈√≈È∆ È≈Ò √Ófi ¡≈ √’‰
Ú≈Ò∆ ÏØÒ∆ Á∆ ÚÂØ∫ ’∆Â∆ ‹≈‰ Òº◊∆Õ ◊πÏ≈‰∆ ˘ «Ò÷‰ Ò¬∆ «ÚÙÚ
Á∆¡ª Á»‹∆¡ª ÏØÒ∆¡ª Á∂ ÙÏÁª ˘ Ú∆ ◊πÓπº÷∆ «ÒºÍ∆ «Úº⁄ ¡≥«’ ’∆Â≈Õ
«¬√ Â∑ª ÓȱøÚ≈Á∆¡ª ÚºÒØ∫ √ø√«¥Â ˘ “Á∂ÚñÌ≈Ù≈” Á∂ «ÁºÂ∂ ‹≈ ⁄πº’∂
ÏÈ≈Ú‡∆ πºÂÏ∂ ˘ Óπº„Ø∫ ‘∆ ºÁ ’ «ÁºÂ≈Õ Ì≈Ú∂∫ «’ «ÏÍÚ≈Á∆¡ª È∂ «¬√
’ªÂ∆’≈∆ ’ÁÓ Á∂ «ÚØË «Úº⁄ ’≈¯∆ ⁄∆’ñ«⁄‘≈Û≈ Í≈«¬¡≈ Í ¿∞È∑ª
Á∆ ’ج∆ Í∂Ù È≈ ⁄ºÒ∆Õ

Í≥◊ (√ªfi≈ ¶◊)
ÓÈ∞º÷∆ √Ó≈‹ «Úº⁄Ø∫ √≈∂ Ú÷∂Ú∂∫ (˜≈ÂñÍ≈Â, ¿±⁄-È∆⁄, √πº⁄-«Ìº‡, ¡Ó∆ñ
ˆ∆Ï ¡≈«Á) Á» ’È Ò¬∆, “√∂Ú≈” ¡Â∂ “Úø‚ñ¤’‰” Á≈ ◊πÓ«Â
«√˪ «ÁzÛ ’Ú≈¿∞∫‰ Ò¬∆ √«Â◊πª ÚºÒØ∫ ⁄ºπ«’¡≈ «◊¡≈ «¬‘ «¬º’ ‘Ø
¡«‘Ó «¬È’Ò≈Ï∆ ’ÁÓ √∆Õ √Ó≈◊Ó «Úº⁄ «¬’ºÂà ‘ج∆ √Óπº⁄∆ √ø◊Â
Ú≈√Â∂, √ø◊ «Úº⁄Ø∫ ‘∆ Ò «ÓÒ ’∂ √∂Ú≈ ’ ’∂, ¡≈ÍØ ¡≈͉∂ Á√ÚøË
«Úº⁄Ø∫ «¬’º·∆¡ª ’∆Â∆¡ª √ÁªñÚ√ª Á≈ √ªfi≈ ¶◊ «Â¡≈ ’ ’∂
√ø◊«Â ˘ Ï≈Ï Í≥◊ª «Úº⁄ «Ï·≈ ’∂ «ÏÈ≈ «’√∂ Ì∂ÁñÌ≈Ú ‹ª Ú÷∂Ú∂
ÂØ∫ ÚÂ≈«¬¡≈ ‹≈‰ Òº◊ «Í¡≈, Â≈«’ √Ó≈‹ «Úº⁄ Ì≈¬∆⁄≈’ √ªfiª ˘
ͺŒ«’¡ª ’∆Â≈ ‹≈ √’∂Õ ¡º‹ Ú∆ ’∞ºfi ’∞ ‹«Ê¡ª ¡Â∂ ¡÷ΩÂ∆ Ó‘ªÍπ÷ª
ÚºÒØ∫ («ÚÂ’∂ Á∆ Ì≈ÚÈ≈ ¡Ë∆È), √Ó≈‹ Á∂ ͤÛ∂ ¡Â∂ Áπ’≈∂ ‘ج∂
Ú◊ª ˘ Ï≈’∆ √ø◊«Â ÂØ∫ ¡Ò«‘Á≈ «Ï·≈ ’∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂
¯Ò√¯∂ ˘ ⁄π‰ΩÂ∆ «ÁºÂ∆ ‹≈ ‘∆ ‘ÀÕ ¡«‹‘∂ ◊πÓ«Âñ«ÚØË∆ Í≈÷≥‚ñ’Óª
˘ √ıÂ∆ È≈Ò Ø’‰ Á∆ ÒØÛ ‘ÀÕ

3.

¿»µ⁄ñÈ∆⁄ Á∂ Ú÷∂«Ú¡ª ˘ Á» ’È Ò¬∆ ⁄ºπ«’¡≈ «◊¡≈ «¬‘ «¬º’ ‘Ø
«¬È’Ò≈Ï∆ ’ÁÓ √∆, «‹√ ≈‘∆∫ √≈∆ √Ê≈È’ √ø◊ «¬º’Ø ‘∆ √ØÚ,
Ï≈¿∞Ò∆ ‹ª ÷»≤‘ ¡≈«Á ÂØ∫ ‹Ò Á∆, «ÏȪ «’√∂ √πº⁄ñ«Ìº‡, Ú«‘Ó ¡Â∂
«ÌøÈñÌ∂Á Á∂, ÚÂØ∫ ’È Òº◊ ͬ∆Õ

6.

«√º÷ Ú√Ø∫ Ú≈Ò∂ È◊ Ú√≈¿∞∫‰∂
¡≈ÁÙ’ √Ó≈‹ Á∂ ¡√»Òª Á∆ ¡ÓÒ∆ ÂΩ Â∂ «√÷Ò≈¬∆ Á∂‰ Ò¬∆ ◊π»
È≈È’ √≈«‘Ï ¡Â∂ ¿∞È∑ª Á∂ ¿∞Â≈«Ë’≈∆ ◊π» ‹≈«Ó¡ª È∂ «√º÷ Ú√Ø∫
Ú≈Ò∂ È◊ (’Â≈Íπ, ÷‚±, ◊Ø«¬≥ÁÚ≈Ò, ¡≥«ÓÃÂ√, ÂÈÂ≈È,
‘«◊Ø«Ï≥ÁÍπ≈, ¡ÈßÁÍπ, ’∆ÂÍπ, Í≈¿∞∫‡≈ ¡≈«Á) Ú√≈¬∂Õ √Óª Í≈’∂
«¬‘ È◊ ¡≈ÁÙ’ √Ó≈‹ Á≈ «Ú’≈√ ’È Ò¬∆ ÈÓ»øÈ∂ Á∂ √Ê≈È’
’∂∫Áª Á∂ »Í «Úº⁄ √Ê≈Í ‘Ø ◊¬∂ «‹ÊØ∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ÚºÒØ∫ ÍÃ◊‡
’∆Â∂ ¡≈ÒÓ◊∆∆ ¯Ò√¯∂ Á∂ «√˪ª ˘ Ò≈◊» ’’∂ «¬‘ √≈«Ï ’
«ÁºÂ≈ «◊¡≈ «’ «¬‘ «√˪ «√¯ «Ê¿±∆ Á∂ ͺË º’ ‘∆ √∆Ó º÷∂
‹≈‰ Ú≈Ò∂ È‘∆∫ ‘È ÏÒ«’ «¬È∑ª ˘ «ÈÂ≈ñÍë Á∂ ¡ÓÒ∆ ‹∆ÚÈ ¡≥Á
„≈Ò‰ È≈Ò ‘∆ ÓÈ∞º÷ Á≈ ‹∆ÚÈ √¯Ò ‘Ø √’Á≈ ‘ÀÕ «¬‘ √≈∂ «¬È’Ò≈Ï∆
’ÁÓ, «‹Ú∂∫ «’ ¡º◊∂ ‹≈ ’∂ «Ú⁄≈ ’∆Â∆ ‹≈Ú∂◊∆, «¬º’ Ò≈√≈È∆ ’ΩÓ Á∆
62

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï
«√‹È≈ Ò¬∆ ¡≈Ë≈ ω∂Õ AGAF ¬∆: ÂØ∫ Ï≈¡Á, «¬«Â‘≈√’ ’≈Ȫ
’’∂, «¬È∑ª È◊ª Á≈ «√º÷ ’À’‡ ’≈«¬Ó È‘∆∫ º«÷¡≈ ‹≈ √«’¡≈Õ

7.

8.

√Ì ÂØ∫ Í«‘Ò≈ «√º÷ √’±Ò
““◊π» ¡≥◊Á √≈«‘Ï È∂ Í≥‹≈Ï Á∆ ËÂ∆ Â∂, ÷‚± √≈«‘Ï «Úº⁄ Í«‘Ò≈
«√º÷ √’±Ò ’≈«¬Ó ’∆Â≈Õ ¡≈Í È∂ √’±Ò (ÓÁº√∂) ˘ «√¯ «ÒºÍ∆ ¡Â∂
«’Â≈Ï∆ «¬ÒÓ Âº’ ‘∆ √∆Ó ȑ∆∫ º«÷¡≈Õ ¿∞È∑ª È∂ «¬º’ Èج∂ «‹√Ó,
Â◊Û∂ ‹πº√∂ Â∂ ‹Ú≈È∆ Á∂ √øÂπÒÈ ˘ ’≈«¬Ó º÷‰ Ú≈√Â∂ «√º÷∆ ‹∆ÚÈñ
‹≈⁄ «Úº⁄ ÷∂‚ª ˘ Ú∆ Í»∆ ¡«‘Ó∆¡Â «ÁºÂ∆Õ «’√∂ Ú∆ ’ΩÓ ’ØÒ «¬º’
√ªfi∆ ÏØÒ∆, «ÒºÍ∆ Â∂ √≈«‘ Á≈ ‘؉≈ «¬º’ Úº‚≈ ı˜≈È≈ ‘πøÁ≈ ‘À, ‹Ø ¿∞È∑ª
˘ «¬º’ Ì≈¬∆⁄≈∂ «Úº⁄ ÏøÈ∑∆ º÷Á≈ ‘ÀÕ √Ø, «√º÷ ’ΩÓ Á∂ ‹Ê∂ÏøÁ ‘؉ «Úº⁄
ÏØÒ∆ ¡Â∂ «ÒºÍ∆ Á∆ √ªfi È∂ ÏÛ≈ ØÒ ¡Á≈ ’∆Â≈Õ «‹‘Û∆¡ª ’ΩÓª ¡≈͉∆
ÏØÒ∆, «ÒºÍ∆ (Â∂ Í«‘≈Ú≈) ◊π¡≈ ÏÀ·Á∆¡ª ‘È, ¿∞‘ ‘ΩÒ∆ñ‘ΩÒ∆ ¡≈͉≈
√≈≈ √«Ì¡≈⁄≈ (’Ò⁄) ‘∆ ◊π¡≈ ÏÀ·Á∆¡ª ‘ÈÕ «¬‘ ¿∞È∑ª ’ΩÓª Á∆
ÂÏ≈‘∆ Á≈ Í«‘Ò≈ ÍÛ≈¡ ‘Ø«¬¡≈ ’Á≈ ‘ÀÕ ÂÚ≈∆ı È∂ Ú∂«÷¡≈ ‘À «’
¡¯∆’È ÒØ’ ¡≈͉∆ ÏØÒ∆, «ÒºÍ∆ Â∂ Í«‘≈Ú≈ ◊π¡≈¿∞∫‰ Ó◊Ø∫ ¡≈͉≈
’Ò⁄ Â∂ «Î ¡≈͉≈ ËÓ Ú∆ ◊π¡≈ ÏÀ·∂Õ ¡º‹ ¿∞È∑ª Á∆ √≈∆ ‹ºÁØ‹«‘Á
«√¯ Â∂ «√¯ Ú’Â∆ Ó≈Ò∆ √‘»Òª, ÈΩ’∆¡ª Â∂ ‘Ø ¤Ø‡∂ñÓ؇∂ ‘º’ Ó≥◊‰
ÂØ∫ «√Ú≈ ’∞fi Ú∆ È‘∆∫Õ ¿∞‘ «¬º’ ◊π¡≈⁄∆ ‘ج∆ ˆπÒ≈Ó ’ΩÓ Á∂ Әϻ
Ú≈«√ª Úª◊ ‹∆¡ ‘∂ ‘ÈÕ «¬≥fl ‘∆, ‹∂ «√º÷ Í≥‹≈Ï∆, ◊πÓπº÷∆, Í≥‹≈Ï∆
ıπ≈’, Í«‘≈Ú≈ Â∂ «√º÷ ’Ò⁄ Á≈ Ï≈’∆ «‘º√≈ ◊π¡≈ ÏÀ·‰◊∂ ª «¬º’ñÁØ
È√Òª Ó◊Ø∫ ¿∞‘ ¡≈͉∂ ’∂Ù, Á√Â≈ ¡Â∂ ËÓ Ú∆ ◊π¡≈ ÏÀ·‰◊∂ Â∂ «¬º’
ˆπÒ≈Ó Â∂ ◊π¡≈⁄∆ ’ΩÓ Ï‰’∂ «‘ ‹≈‰◊∂Õ ◊π» ¡≥◊Á √≈«‘Ï È∂ «¬√∂
’’∂ Í≥‹≈Ï∆, ◊πÓπ÷∆ Â∂ ÂÚ≈∆ı Á∆ ÍÛ∑≈¬∆ ˘ ¡«‘Ó Êª «ÁºÂ∆ √∆Õ
Í≥‹≈Ï∆ ÏØÒ∆, ◊πÓπ÷∆ «ÒºÍ∆, «√º÷ ’Ò⁄, «√º÷ «¬«Â‘≈√ Á∆ ÍÛ∑≈¬∆
«¬º’ «√º÷ Á∂ ؘÈ≈Ó⁄∂ Á≈ ˜»∆ «‘º√≈ ‘؉≈ ⁄≈‘∆Á≈ ‘ÀÕ””........““¿∞È∑ª È∂
◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ ÂÚ≈∆ı (‹ÈÓ √≈÷∆) Ú∆ «Ò÷Ú≈¬∆.....‹ø◊ª Â∂
˜πÒÓª Á∆ ‘ø◊≈Ó∆ ‘≈Ò ’≈È «√º÷ ’ΩÓ ¿∞√ ÂÚ≈∆ı (¡√Ò ‹ÈÓ
√≈÷∆) ˘ √øÌ≈Ò È‘∆∫ √’∆...¡«‹‘≈ ‹≈ÍÁ≈ ‘À «’ ‹Á Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ È∂
¡≈͉∆ Í«‘Ò∆ “Ú≈” «Ò÷∆ ª ¿∞È∑ª ’ØÒ ¿∞‘ ‹ÈÓ √≈÷∆ ¡‹∂ ÓΩ‹»Á √∆
«’¿∞∫«’ ¿∞√ ÂØ∫ «ÏȪ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ ¿∞√ “Ú≈” «Úº⁄ ¬∂È∆ ¯√∆Ò È‘∆∫
√È Á∂ √’Á∂Õ”” [‚≈. ‘«‹øÁ «√≥ÿ «ÁÒ◊∆ : «√º÷ ÂÚ≈∆ı (Í«‘Ò≈
«‘º√≈) Í≥È≈ AHHñHI]
63

Ó≥‹∆¡ª ¡Â∂ Í∆Û∂∑ √Ê≈Í ‘ج∂ ñ
«¬√Â∆ ˘ ÓÁ Á∂ Ï≈Ï ‘º’ ÍÃ≈Í ‘ج∂
““◊π» ¡ÓÁ≈√ √≈«‘Ï È∂ «√º÷ ËÓ ˘ √π⁄º‹∂ Â∆’∂ È≈Ò ÍÃ⁄≈È ¡Â∂
«√º÷ª ˘ ‹Ê∂ÏøÁ ’È Ú≈√Â∂ √≈∂ «¬Ò≈«’¡ª, «‹ºÊ∂ñ«‹ºÊ∂ Ú∆ «√º÷ Úº‚∆
«◊‰Â∆ «Úº⁄ «‘≥Á∂ √È, ˘ 22 Ó≥‹∆¡ª «Úº⁄ Úø‚ «ÁºÂ≈ Â∂ «¬√ ÂØ∫
«¬Ò≈Ú≈ «‹ºÊ∂ñ«‹ºÊ∂ «√º÷ª Á∆ ¡≈Ï≈Á∆ ÊØÛ∑∆ √∆, ¿∞È∑ª Ê≈Úª ”Â∂ ◊π»
√≈«‘Ï È∂ EB Í∆Û∑∂ ’≈«¬Ó ’ «ÁºÂ∂Õ «¬≥fl √≈∂ «¬Ò≈«’¡ª Á∂ «√º÷ «¬º’
ÒÛ∆ «Úº⁄ Íج∂ ◊¬∂Õ
«¬√ ÂØ∫ «¬Ò≈Ú≈ ◊π» √≈«‘Ï È∂ √≈Ò «Úº⁄ «ÂøÈ Ú≈ √≈∂ «√º÷ª Á∂ «¬’º·
◊Ø«¬≥ÁÚ≈Ò ’È∂ Ùπ» ’ «ÁºÂ∂Õ «¬‘ «¬’º· Í«‘Ò∆ Ó≈ÿ, Í«‘Ò∆ «Ú√≈÷
¡Â∂ «‘≥Á»ñÁ∆Ú≈Ò∆ Á∂ «ÁÈ ’∆Â∂ ‹≈‰ Ò◊ ͬ∂Õ (◊π» √≈«‘Ï È∂ «¬‘
Â≈∆÷ª «¬√ ’’∂ È‘∆∫ √È ⁄π‰∆¡ª «’ «¬È∑ª “⁄ ’ج∆ Ó‘≈ÈÂ≈ √∆,
ÏÒ«’ «¬√ ’’∂ ⁄π‰∆¡ª √È «’¿∞∫«’ ¿∞È∑∆∫ «ÁÈ∆∫ ‚≈«¬∆¡ª ¡Â∂
’À¶‚ È‘∆∫ ‘Ø«¬¡≈ ’Á∂ √È Â∂ «√º÷ª ˘ ÍÃØ«‘ª ÂØ∫ «Ú≈«¬Â∆ «‘≥Á»
«ÁȪ Á∆¡ª Â≈∆ıª Á≈ ÍÂ≈ √Ω÷≈ Òº◊ ‹≈«¬¡≈ ’Á≈ √∆Õ «¬È∑ª
«¬’º·ª È≈Ò √≈∂ «√º÷ √≈Ò «Úº⁄ «ÂøÈ Ú≈ ◊π» √≈«‘Ï Á∂ ÁÙÈ ’
‹≈«¬¡≈ ’Á∂ √È ¡Â∂ Á»‹≈ ’ΩÓ Á∂ √ªfi∂ Ó√Ò∂ Ú∆ «Ú⁄≈«¡≈ ’Á∂ √ÈÕ
Á¡√Ò, «¬‘ ¡·≈Ú∆∫ √Á∆ «Úº⁄ ‘؉ Ú≈Ò∂ “√Ϻ ÷≈Ò√≈” Á∆ «Ú≈«¬Â
Á∆ È∆∫‘ √ÈÕ
......◊π» √≈«‘Ï È∂ «¬√Â∆ ˘ ÓÁ Á∂ Ï≈Ï ÷Û∑≈ ’È Ú≈√Â∂ Ú∆
√πË≈ ’∆Â∂ √ÈÕ «¬È∑ª «Úº⁄Ø∫ «¬º’ √Â∆ Á∆ √Ó ˘ ıÂÓ ’È≈ Ú∆ √∆Õ
«¬‘ ˜≈ÒÓ≈È≈ √Ó «‘≥Á»¡ª «Úº⁄ ÏÛ∆ ¡«‘Ó Êª ÷Á∆ √∆Õ ◊π» √≈«‘Ï
È∂ ‘π’Ó ‹≈∆ ’∆Â≈ «’ ¡≈͉∂ ÍÂ∆ Á∂ ÓÈ Ó◊Ø∫ «¬√Â∆ ¡≈͉∂ ¡≈Í
˘ ÍÂ∆ Á∆ «⁄÷≈ ”Â∂ È‘∆∫ √≈Û∂◊∆Õ ¿∞‘ ⁄≈‘∂ ª ÁπÏ≈≈ «Ú¡≈‘ ’ ’∂
«˜øÁ◊∆ ˘ ⁄ø◊∂ Ò∂÷∂ Ò≈¬∂◊∆Õ....«¬√Â∆ Ú≈√Â∂ ◊π» √≈«‘Ï Á≈ «¬‘ Ú∆
‘π’Ó √∆ «’ ¿∞‘ ÍÁ≈ È‘∆∫ ’È◊∆¡ªÕ””
[‚≈. ‘«‹øÁ «√≥ÿ «ÁÒ◊∆ : ¿∞ÍØ’Â, Í≥È≈ AIHñII]

9.

Ú≈Í≈ñ’∂∫Á, ÿØÛñ√Ú≈∆ ¡Â∂ Ù√Â ¡«Ì¡≈√ ¡øÌ ‘ج∂
◊π» ¡‹È √≈«‘Ï È∂ «√º÷ Ú√Ø∫ Ú≈Ò∂ √Ê≈Í ‘Ø ⁄πº’∂ È◊ª «Úº⁄ Úº÷ñ
Úº÷ «Ú«Ù¡ª Á∂ Â’È∆’∆ Ó≈‘ª ¡Â∂ Ú≈Í≈∆¡ª ˘ ¿∞⁄∂⁄∂ ÂΩ Â∂ ÔÂÈ
’’∂, √‘»Òª Á∂ ’∂, Ú√≈«¬¡≈Õ «√º÷ª ˘ ÿØ«Û¡ª Á≈ Ú≈Í≈ ’È
Ò¬∆ Á»ñÁπ≈‚∂ Á∂ Á∂√ª ÚºÒ ÿºÒ ’∂ ÚË∆¡≈ È√Ò Á∂ ÿØÛ∂ ÷Ã∆Á ’∂
64

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï
«Ò¡≈¿∞∫‰ Ò¬∆ ¿∞ÂÙ≈‘ ’∆Â≈Õ ◊π» ‘«◊Ø«Ï≥Á √≈«‘Ï È∂ ◊π» ¡‹È
√≈«‘Ï Á∆ Ù‘∆Á∆ ÂØ∫ ÍÀÁ≈ ‘ج∂ ‘≈Ò≈ª Á≈ ‡≈’≈ ’È Ò¬∆ ÿØÛñ
√Ú≈∆ ¡Â∂ Ù√Âñ¡«Ì¡≈√ ¡øÌ ’Ú≈¬∂Õ «¬‘ √≈∆¡ª «Â¡≈∆¡ª
Ó≈ÈØ∫ Ì«Úº÷ «Úº⁄ ¡≈¿∞∫‰ Ú≈Ò∆¡ª ⁄π‰ΩÂ∆¡ª Á≈ ‚‡ ’∂ Óπ’≈ÏÒ≈ ’È
Ò¬∆, ¡◊≈¿±∫, Á»ñ¡≥Á∂Ù∆ ’ÁÓª Á∂ »Í «Úº⁄ ⁄ºπ’∆¡ª ◊¬∆¡ª √ÈÕ

10. ÒØ’ñÌÒ≈¬∆ Á∂ ’≈‹
◊π» √≈«‘Ï≈È È∂ √ø◊«Â ÚºÒØ∫ ¡≈¬∆ Á√ÚøË Á∆ Í»ø‹∆ È≈Ò ÁÚ≈÷≈È∂
(‘√ÍÂ≈Ò) ÷ØÒ∑∂ «‹Ê∂ ◊∆Ϫ ¡Â∂ ÒØÛÚøÁª Ò¬∆ Óπ¯Â ÁÚ≈¬∆¡ª «ÁºÂ∆¡ª
‹ªÁ∆¡ª √È ¡Â∂ ’∞Ù‡ (’ØÛ∑) Ú◊∆¡ª «Ì¡≈È’ Ï∆Ó≈∆¡ª È≈Ò
Í∆Û Ø◊∆¡ª Á∆ ‘ºÊ∆∫ √∂Ú≈ (ÓºÒÓñͺ‡∆) ’∆Â∆ ‹ªÁ∆ √∆Õ ’≈ÒñÍ∆ÛÂ
¡Â∂ Ó‘ªÓ≈∆¡ª ÂØ∫ Í∆Û ÒØ’ª Ò¬∆ ÁÚ≈¬∆¡ª, ’ºÍÛ∂ ¡Â∂ ‘Ø ‹»∆
Ú√ª Á≈ Óπ¯Â ÍÃÏøË ’∆Â≈ ‹ªÁ≈ √∆Õ
«¬√∂ Â∑ª ‘∆ ؘ◊≈ Á∂ √≈ËÈ ÍÀÁ≈ ’È Ò¬∆ ¤Ø‡∂ñ¤Ø‡∂ ¿∞ÁÔØ◊ (’øÓñ
ËøÁ∂) ÷ØÒ∂∑ ¡Â∂ Ï≈˜≈ ωÚ≈¬∂Õ

“√ø◊«Â” «Ú’≈√ ’ ’∂ “◊πÁπ¡≈≈” ω∆ :
“√ø◊«Â” «Úº⁄ ‘≈˜∆¡ª ÌÈ Ú≈Ò∂ «¬È’Ò≈Ï∆¡ª Á∆ «◊‰Â∆ «ÁÈØ∫
«ÁÈ Úˉ Òº◊∆ ª ‘ «¬º’ Ï√Â∆, «Í≥‚ ‹ª È◊ «Úº⁄ «¬º’ √ªfi∆ (Ù≈ÓÒ≈‡)
‹◊∑≈ «Úº⁄ “ËÓÙ≈Ò≈” ω≈ Ò¬∆ ‹ªÁ∆ √∆ ¡Â∂ √ø◊«Â Á∆ «¬’ºÂÃÂ≈ ËÓÙ≈Ò≈
«Úº⁄ ‘؉ Ò◊ ͬ∆Õ ËÓÙ≈Ò≈, Ï≈‘Ø∫ ¡≈¿∞∫‰ Ú≈Ò∆ √ø◊«Â/Óπ√≈¯ª Ú≈√Â∂
√ª Á≈ ’øÓ Ú∆ «Á≥Á∆ √∆Õ ¡·≈Ú∆∫ √Á∆ Á∂ ¡ı∆ «Úº⁄ ËÓÙ≈Ò≈ Á≈ Ȫ
“◊πÁπ¡≈≈” ÍÀ «◊¡≈Õ ÁÏ≈ √≈«‘Ï ¡≥«ÓÃÂ√, ◊πÁπ¡≈∂ Á∂ »Í «Úº⁄ ¿∞√≈∆
◊¬∆, Í«‘Ò∆ «¬Ó≈ ‘ÀÕ ◊πÁπ¡≈≈ √≈«‘Ï «Úº⁄ «ÈÙ≈È √≈«‘Ï Ò◊≈ ’∂ ◊π»
◊øÃÊ √≈«‘Ï Á≈ ÍÃ’≈Ù Ò≈˜Ó∆ ÂΩ ”Â∂ ’∆Â≈ ‹≈‰ Òº◊ «Í¡≈Õ ¿∞µ⁄≈ «ÈÙ≈È
√≈«‘Ï «¬√ ◊ºÒ Á≈ √ø’∂ ¡Â∂ ˜≈ÓÈ ‘À «’ «¬‘ √ø√Ê≈ ÍÓ∂Ù Á∆ ÍÃÌ»ñ√ºÂ≈ Ú≈Ò∂
ı≈Ò√≈ ‘Ò∂Ó∆ ≈‹ Á∂ ¡Ë∆È, «ÏȪ «’√∂ «ÌøÈ-Ì∂Á Á∂ √Óºπ⁄∆ ÓÈ∞º÷Â≈ Á∂ ÌÒ∂ Ò¬∆
ÔÂÈÙ∆Ò ‘À ¡Â∂ «¬Ê∂ ‘ ÒØÛÚøÁ «¬È√≈È Ò¬∆ ‘≈«¬Ù ¡Â∂ ¶◊ Á≈ ÍÃÏøË
‘ÀÕ “◊πÁπ¡≈≈” ÁØ ÙÏÁª Á∂ Ó∂Ò ÂØ∫ Ï«‰¡≈ ‘À : “◊π” Â∂ “Áπ¡≈≈” «‹√ Á≈
Ó≈¡È≈ ‘À ◊π» Á≈ Á (ÁÚ≈˜≈)Õ «‹√ Â∑ª «¬º’ ÿ «Úº⁄ Á≈÷Ò ‘؉ Ò¬∆
ÁÚ≈˜≈ (Á) ‘πøÁ≈ ‘ÀÕ ÁÚ≈˜∂ ≈‘∆∫ ‘∆ ÿ «Úº⁄ Á≈÷Ò ‘Ø«¬¡≈ ‹≈ √’Á≈ ‘ÀÕ
‘ «¬º’ ÿ Á≈ «¬º’ Ó≈«Ò’ Ú∆ ‘πøÁ≈ ‘ÀÕ ·∆’ «¬√∂ Â∑ª “◊πÁπ¡≈≈” ◊π»
ÍÓ∂Ù Á∂ ÿ «Ú⁄ Á≈÷Ò ‘؉ Ò¬∆ Á (ÁÚ≈˜≈) ‘À ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï, ◊π»
(ÍÃÌ»ñ«ÍÂ≈) Á≈ ÿ ‘À ¡Â∂ ÍÓ∂Ù «¬√ ÿ Á≈ Ó≈«Ò’ ‘À :
65

ÍØÊ∆ ÍÓ∂Ù ’≈ Ê≈È∞®
√≈Ë √ø«◊ ◊≈Ú«‘∫ ◊π‰ ◊Ø«Ï≥Á Í»È ÏÃ‘Ó «◊¡≈È∞® 1® ‘≈¿∞®
(Ó: 5, 1226)
¡Ê : ‘∂ Ì≈¬∆! ◊πÏ≈‰∆ (‘∆) ÍÓ≈ÂÓ≈ Á∂ «ÓÒ≈Í Á∆ ʪ ‘ÀÕ «‹‘Û∂
ÓÈ∞º÷ ÙÏÁñ◊π» Á∆ √ø◊«Â «Úº⁄ «‘ ’∂ ÍÓ≈ÂÓ≈ Á∂ ◊π‰ ◊ªÁ∂ «‘≥Á∂ ‘È, ¿∞‘
ÓÈ∞÷ √Ïñ«Ú¡≈Í’ ÍÓ≈ÂÓ≈ È≈Ò ‚±øÿ∆ √ªfi Í≈ ÒÀ∫Á∂ ‘ÈÕ
‘ «¬º’ ◊πÁπ¡≈∂ «Úº⁄, ÒØÛ ¡È∞√≈, ‘∂· «Ò÷∆¡ª √‘»Òª «Úº⁄Ø∫ «¬º’
‹ª «¬√ ÂØ∫ ÚºË √‘»Òª, ‘Ø∫Á «Úº⁄ ¡≈¿∞‰ Òº◊ ͬ∆¡ª :
A

Á∆Ú≈È ‘≈Ò (◊π» ◊øÃÊ √≈«‘Ï Á∂ ÍÃ’≈Ù Ò¬∆)

B

√ª (√ø◊«Â/Óπ√≈¯ª Á∂ ·«‘È Ò¬∆)Õ

C

¶◊-ÒØÛÚøÁª Á∆ √∆’ ıπ≈’ Á≈ ÍÃÏøË ’È Ò¬∆Õ

D

√’±Ò/’≈Ò‹ (Í≥‹≈Ï∆/◊πÓπ÷∆, ◊πÓ«Â ¯Ò√¯≈ ¡Â∂ «√º÷ «¬«Â‘≈√ Á∆
ÍÛ∑≈¬∆ Ò¬∆)Õ

E

Ò≈«¬Ï∂Ã∆ (ÍÃÓ≈‰∆’ ◊πÏ≈‰∆ √‡∆’ Â∂ «¬«Â‘≈√’ Íπ√Â’ª/ÓÀ◊˜∆È/
’À√‡ª/√∆.‚∆. ¡≈«Á º÷‰ Ò¬∆)Õ

F

’≈ȯø√ ‘≈Ò (√ø◊«Â Á∆ «¬’ºÂÂ≈ Ò¬∆)Õ

G

√Ó≈‹ ÌÒ≈¬∆/«√÷Ò≈¬∆ ’∂∫Á («¬È’Ò≈Ï∆¡ª ¡Â∂ ˆ∆Ï Í«Ú≈ª ˘
ÔØ◊ «’ºÂ≈ñÓπ÷∆ «√÷Ò≈¬∆ Á∂‰ Ò¬∆)Õ

H

«√‘ √øÌ≈Ò ’∂∫Á (√Ó∂∫ Á∂ ‘≈Ò≈ ¡È∞√≈ √Ó≈‹ Á∆ «√‘ √øÌ≈Ò
Ò¬∆ ÔØ◊ √‘»Òª ¿∞ÍÒºÏË ’≈¿∞∫‰ Ò¬∆)Õ

◊π» ¡‹È √≈«‘Ï Á∆ Ù‘∆Á∆
““◊π» ¡‹È √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ Ï‘π √≈∂ «‘≥Á» Â∂ Óπ√ÒÓ≈È «√º÷ ËÓ «Úº⁄
Ù≈«ÓÒ ‘ج∂Õ ‹‘ª◊∆, ¿∞√Á∂ Â∞¡º√Ï∆ ¡«‘Ò’≈, ’≈˜∆ ¡Â∂ ÓπÒ≈‰∂, Óπ√ÒÓ≈Ȫ
Á∂ È’ÙÏøÁ∆ «¯’∂ Á≈ ¡≈◊» √Àı ¡«‘ÓÁ (√«‘≥Á Á≈ «‘‰ Ú≈Ò≈) ‹Ø √Ì ÂØ∫
ÚæË «¯’≈Íz√ √∆, «¬‘ √≈∂ Ó«‘√±√ ’Á∂ √È «’ ‹Á Âæ’ ◊π± È≈È’
√≈«‘Ï Á∂ ¯Ò√¯∂ Á∂ «Ú’≈√ ”Â∂ Ó≈± √æ‡ È‘∆∫ Ó≈∆ ‹ªÁ∆ Ì≈ «Úº⁄ «¬√Ò≈Ó
Óæ ˘ È‘∆∫ ÎÀÒ≈«¬¡≈ ‹≈ √’Á≈Õ ◊π± È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ ◊πÂ≈◊æÁ∆ ˘ ‹‘ª◊∆
¡≈͉∆ √ÚÀ-‹∆ÚÈ∆ “Âπ˜’∂ ‹‘ª◊∆” «Úº⁄ Áπ’≈È-«¬-Ï≈ÂÒ (fi±· Á∆ Áπ’≈È)
«Ò÷Á≈ ˛Õ
66

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

«¬√ ÂØ∫ «¬Ò≈Ú≈ «ÍzÊ∆ ⁄ßÁ ¡Â∂ ⁄ßÁ± Ȫ Á≈ ÏßÁ≈ («‹√ Ï≈∂ «’‘≈ ‹ªÁ≈
˛ √ß◊ Á∂ Ï∂ÈÂ∆ ’È ”Â∂, ◊π± ¡‹È √≈«‘Ï È∂ ¡≈͉∂ √ÍæπÂ (◊π±)
‘«◊Ø«ÏßÁ √≈«‘Ï Ú≈√Â∂ ¿π√ Á∆ Ë∆ Á≈ «ÙÂ≈ ÓØÛ «ÁæÂ≈ √∆) ◊π± √≈«‘Ï È≈Ò
ı≈ ÷ªÁ∂ √ÈÕ ¡«‹‘≈ ‹≈ÍÁ≈ ˛ «’ ◊π± ¡‹È √≈«‘Ï Á∂ «ıÒ≈¯ ÓΩÒÚ∆¡ª
¡Â∂ Ïz≈‘Ó‰ª È∂ Ú∆ ‹‘ª◊∆ Á∂ ’ßÈ Ì∂ ‘؉◊∂Õ

«¬ß‹ ◊π± ¡‹È √≈«‘Ï «¬æ’ Óπº√Ï∆ ‘≈’Ó ¡Â∂ ¿π√ Á∂ “«√æ÷-ÁπÙÓ‰”
√Ò≈‘’≈ª Á∆ «√æ÷ñÁπÙÓ‰∆ ’≈È Ù‘∆Á ’ «ÁæÂ∂ ◊¬∂Õ ◊π± ¡‹È √≈«‘Ï
¬∂Ù∆¡≈ Á∂ Ù≈«¬Á √Ì ÂØ∫ Í«‘Ò∂ Ù‘∆Á √ÈÕ.... ◊π± ¡‹È √≈«‘Ï È∂ Ù‘∆Á∆
Ú≈√Â∂ ‹≈‰ ÂØ∫ Í«‘Òª ¤∂Ú∂∫ ◊π±, ◊π± ‘«◊Ø«ÏßÁ √≈«‘Ï ˘ ¯Ω‹ ω≈¿π∫‰ Ú≈√Â∂
¡≈÷ «ÁæÂ≈ √∆Õ ¿πÈ∑ª Á≈ ÍÀˆ≈Ó √∆ «’ ‘π‰ ËÓ Ï⁄≈¿π∫‰ Ú≈√Â∂ ˜≈ÒÓ
«È˜≈Ó Á≈ ‘«Ê¡≈ÏßÁ ‡≈’≈ Ò≈˜Ó∆ ‘Ø ‹≈Ú∂◊≈Õ””

¡≈͉∆ √ÚÀ-‹∆ÚÈ∆ «Úº⁄ ‹‘ª◊∆ «Ò÷Á≈ ˛ «’: ““«Ï¡≈√ Á«¡≈ Á∂
’ß„∂ ◊Ø«¬ßÁÚ≈Ò «Úº⁄ ¡‹È Ȫ Á≈ «¬’ «‘ßÁ±, Í∆ Â∂ Ù∂ı Á∂ «ÒÏ≈√ «Úº⁄
«‘ßÁ≈ √∆Õ «¬ÊØ∫ Âæ’ «’ ¿π√ È∂ ¡≈͉∆¡ª ◊æÒª Â∂ ’≈Ú≈¬∆¡ª È≈Ò Ï‘πÂ
√≈∂ «√æË∂ √≈Ë∂ «‘ßÁ±¡ª ˘ ‘∆ È‘∆∫ ÏÒ«’ Ï∂ñÚ’±¯ Â∂ Ó±÷ Óπ√ÒÓ≈Ȫ ˘ Ú∆
¡≈͉∂ Óπ∆Á ω≈ «Ò¡≈ √∆Õ....... «ÂßÈ-⁄≈ Í∆Û∑∆¡ª ÂØ∫ ¿πÈ∑ª È∂ «¬‘ “Áπ’≈È«¬-Ï≈ÂÒ” ⁄Ò≈¬∆ ‘ج∆ √∆Õ ÏÛ∆ Ú≈ Ó∂∂ «ÁÒ «Úº⁄ «¬‘ «ı¡≈Ò ¡≈«¬¡≈ «’
ÓÀ∫ «¬√ fi±· Á∂ «√Ò«√Ò∂ ˘ ÏßÁ ’Ú≈ «Á¡ª ‹ª ¿π√ ˘ «¬√Ò≈Ó «Úº⁄ ÒÀ ¡≈ÚªÕ

[‚≈. ‘«‹ßÁ «√ßÿ «ÁÒ◊∆: «√æ÷ ÂÚ≈∆ı (Í«‘Ò≈ «‘æ√≈), √¯∂ BAHBD)Õ]
◊π± ¡‹È √≈«‘Ï, ◊π± È≈È’ √≈«‘Ï ÚºÒØ∫ ¡ßÌ ’∆Â∂ √Ïæ Á∂ ÌÒ∂ Á∂
«¬Ò≈‘∆ «¬È’Ò≈Ï Á∂, Í«‘Ò∂ Ù‘∆Á ‘ÈÕ ¿πÈ∑ª ˘ “Ù‘∆Áª Á∂ «√Â≈‹” Ú∆
«’‘≈ ‹ªÁ≈ ˛Õ

¡’≈Ò Âı √≈«‘Ï : ◊πÓ«Â «¬È’Ò≈Ï Á∂ «Ú’≈√ Á≈ Ëπ≈
......ÓÀ∫ ‘π’Ó ‹≈∆ ’∆Â≈ «’ ¿π√ ˘ “Ô≈√≈-˙-«√¡≈√” Á∂ Â√∆‘∂ Á∂ ’∂
ıÂÓ ’ «ÁæÂ≈ ‹≈Ú∂””
(ÈÚÒ «’ÙØ ÍzÀ√ Ò÷È¿» Á∆ ¤Í∆ Âπ˜’-«¬-‹‘ª◊∆ «Úº⁄ √¯≈ CE
”Â∂ BB √¯ «‘‹∆ A@AE, AI ‹±È AF@F Á∆ ¡À∫‡∆)Õ
¡≈͉∆ «¬√ √ÚÀ-‹∆ÚÈ∆ «Úº⁄ ‹‘ª◊∆ ◊π± ¡‹È √≈«‘Ï ”Â∂ «¬‘
ÁØÙ Ú∆ Ò≈¿π∫Á≈ ˛ «’ ◊π± ‹∆ È∂ ¿π√ Á∂ Ï≈◊∆ ÍæπÂ ıπ√Ø Á∆ ÓÁÁ ’∆Â∆ √∆Õ
(¿π√ Á∂ ÓæÊ∂ ”Â∂ «ÂÒ’ Ò≈ ’∂ ¡≈Ù∆Ú≈Á «ÁæÂ≈ √∆)Õ
““‹‘ª◊∆ È∂ BB Ó¬∆ (√ßÈ AF@F) ˘ ◊π± √≈«‘Ï Á∆ «◊z¯Â≈∆ Á≈ ‘π’Ó
‹≈∆ ’∆Â≈Õ ◊π± √≈«‘Ï ˘ «¬√ Á≈ ÍÂ≈ ¡◊Ò∂ «ÁÈ ‘∆ Òæ◊ «◊¡≈Õ ¿πÈ∑ª È∂
BE Ó¬∆ ˘ ◊π± ‘«◊Ø«ÏßÁ √≈«‘Ï ˘ ◊π◊æÁ∆ Á∆ √∂Ú≈ √ßÌ≈Ò «ÁæÂ∆ Â∂ ¡≈Í ‘∆
Ò≈‘Ω ⁄Ò∂ ◊¬∂Õ ¿πÈ∑ª ˘ BF Ó¬∆ ˘ «◊z¯Â≈ ’ «Ò¡≈ «◊¡≈ Â∂ ‹‘ª◊∆ Á∂
ÁÏ≈ «Úº⁄ Í∂Ù ’∆Â≈ «◊¡≈Õ ‹‘ª◊∆ È∂ ◊π± ‹∆ ˘ “Ô≈√≈-˙-«√¡≈√” Á∂
ÿØ Â√∆‘∂ Á∂ ’∂ Ó≈È Á∆ √˜≈ √π‰≈¬∆Õ
⁄≈ «ÁÈ ¿πÈ∑ª ˘ ≈Ú∆ Á∂ ’ß„∂ ”Â∂ “ÂæÂ∆ ÂÚ∆ Úª◊” ÂÍÁ∆ ‘ج∆ ∂Â
«Úº⁄ Â∑ª-Â∑ª Á∂ Â√∆‘∂ «ÁæÂ∂ ◊¬∂Õ Ó◊Ø∫, ¿πÈ∑ª Á∂ «‹√Ó ˘ ÍæÊª È≈Ò ÏßÈ∑ ’∂
≈Ú∆ Á«¡≈ «Úº⁄ ØÛ∑ «ÁæÂ≈ «◊¡≈ (’∂√ «√ßÿ «¤æÏ): Ïø√≈ÚÒ∆È≈Ó≈ Á√ª
Í≈ÂÙ≈‘∆¡ª Á≈, ⁄À͇ E ÏßÁ ACG-CI)Õ
◊π± √≈«‘Ϫ Á∆ Ù‘∆Á∆ Ï≈Ï ’¬∆ ‘Ø Ò∂÷’ª È∂ ’¬∆ «’√Ó Á∆¡ª
’‘≈‰∆¡ª ÿÛ Ò¬∆¡ª √ÈÕ
67

√Óπº⁄∆ «√ÃÙ‡∆ «Úº⁄ ºÏ∆ ËÓ Á≈ ≈‹ (‘Ò∂Ó∆ ≈‹) ’≈«¬Ó ’È Ò¬∆
◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ÚºÒØ∫ ¡øÌ ’∆Â∂ Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï Á∂ «√˪ª ˘ √Ê»Ò »Í
«Úº⁄ ÍÃ◊‡ ’È Ò¬∆ ◊π» ‘«◊Ø«Ï≥Á √≈«‘Ï È∂ ‹»È (‘≈Û) AF@H ¬∆. «Úº⁄
¡Í‰∂ ‘ºÊ∆∫ “¡’≈Ò Ïπø◊≈” (È∂Û∂ ¡’≈Ò Âı √≈«‘Ï), ‘Ò∂Ó∆ ≈‹ Á∆ ÍÃÌ»ñ√ºÂ≈
Á∂ «⁄øÈ∑ Ú‹Ø∫ ÍÃ◊‡ ’∆Â≈Õ ¡’≈Ò Âı √≈«‘Ï ˘ ÍÃ◊‡ ’È Á≈ Ó’√Á «¬‘ √∆
«’ «√º÷ «√¯ ¡’≈Ò Íπ÷π ˘ ‘∆ “√º⁄≈ Í≈«ÂÙ≈‘” Ó≥ÈÁ≈ ‘À Â∂ ¡≈͉∂ ¡≈Í ˘ ¿∞√
ÍÃÌ»ñ«ÍÂ≈ Á∆ ‘∆ «¡≈«¬¡≈ Ó≥ÈÁ≈ ‘ÀÕ
◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ¡Â∂ ¿∞È∑ª Á∂ ¿∞Â≈«Ë’≈∆ ◊π» ‹≈«Ó¡ª ÚºÒØ∫ ’≈«¬Ó
’∆Â∆¡ª √Ú-√ªfi∆¡ª √Ê≈È’ √ø√Ê≈Úª È∂ Ï‘π ÊØÛ∑∂ «‹‘∂ √Ó∂∫ ¡≥Á ‘∆
‘À≈È∆‹È’ ÍÃ≈ÍÂ∆¡ª ‘≈«√Ò ’∆Â∆¡ªÕ «¬‘ «¬º’ Ú‰ÈÔØ◊ √⁄≈¬∆ ‘À «’
◊πÓ«Â «¬È’Ò≈Ï Á∂ «¬È∑ª √Ê≈È’ ’∂∫Áª È∂, √«Â◊πª ÚºÒØ∫ «ÁzÛ ’Ú≈¬∆
“◊πÓ«Â-‹π◊«Â” Á∆ √‘∆ ÚÂØ∫ ’ ’∂, «¬ÂÈ∂ ÚË∆¡≈ „ø◊ È≈Ò ◊πÓ«Â
¯Ò√¯∂ Á≈ ÍÃ⁄≈ ’∆Â≈ «’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ Í«‘Ò∂ ‹≈Ó∂∫ Á∂ √Ó∂∫ ¡≥Á ‘∆
(1507 ¬∆. ÂØ∫ 1539 ¬∆. º’) «ÚÙÚñÌ Á∂ «ÂøÈ ’ØÛ (¿∞√ √Ó∂∫ √ø√≈ Á∆
¡Ï≈Á∆ Á≈ ’∆Ï ⁄ΩÊ≈ «‘º√≈) ÂØ∫ Ú∆ ÚË∆’ ÍÃ≈‰∆¡ª È∂, «‹È∑ª «Úº⁄ ‹È √≈Ë≈È
ÂØ∫ «¬Ò≈Ú≈ Ú’Â Á∂ ≈‹∂/Ó‘≈≈‹∂ (¶’≈ Á≈ ≈‹≈ «ÙÚÈ≈Ì ¡≈«Á), ¿∞µÿ∆¡ª
Ë≈Ó’ Ùı√∆¡Âª (Ì◊ ’Ï∆ ‹∆, Ì◊ ≈Ó≈ÈßÁ ‹∆, Ì◊ «ÚÁ≈√ ‹∆,
Ì◊ «ÂzÒØ⁄È ‹∆ ¡≈«Á) ¿∞µÿ∂ √Ó≈‹ñ«ÚØË∆ ¡º«‚¡ª Á∂ √ø⁄≈Ò’ (√º‹‰ ·º◊,
’Ω‚≈ Ì∆Ò, ÚÒ∆ ’øË≈∆, ȱñÙ≈‘ ‹≈Á»◊È∆ ¡≈«Á) Ú∆ Ù≈«ÓÒ √È, È∂ ◊π»
68

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

È≈È’ √≈«‘Ï ÂØ∫ «Èº‹∆ ÂΩ ”Â∂ “Á∆«÷¡≈” ÍÃ≈Í ’∆Â∆ ¡Â∂ Í»∆ Ò◊È È≈Ò
◊πÓ«Â ¯Ò√¯∂ Á∂ ¡≈ÒÓˆ∆∆ «√˪ª ˘ ¡ÓÒ∆ ÂΩ ”Â∂ ¡Í‰≈ ’∂, ‹Ê≈ÔØ◊
„ø◊ È≈Ò ¡≈ÍØ ¡≈͉∂ «¬Ò≈’∂ «Úº⁄ «¬√ ‹∆ÚÈñ‹π◊«Â Á≈ ÍÃ⁄≈ ’ ’∂,
◊πÓ«Â «¬È’Ò≈Ï Á∂ «Ú’≈√ «Úº⁄ ωÁ≈ ÔØ◊Á≈È Í≈«¬¡≈Õ («¬√ ÂºÊ Á∆
◊Ú≈‘∆ «Ó˜≈ ˆπÒ≈Ó ¡«‘ÓÁ ’≈Á∆¡ª Ú∆ ¡≈͉∆ «Ò÷ «Úº⁄ «Á≥Á∂ ‘È)Õ «¬º’
‘Ø Ó‘ºÂÚÍ»È È∞’Â≈ È؇ ’È Ú≈Ò≈ «¬‘ ‘À «’ «¬È∑ª √Ê≈È’ «¬È’Ò≈Ï∆
’∂∫Áª È∂ ’Á∂ Ú∆ «Íº¤∂ ÓπÛ ’∂, √«Â◊πª ÚºÒØ∫ ÁπÏ≈≈ ¡◊πÚ≈¬∆ ‹ª «È◊≈È∆
Á∆ ÒØÛ Ó«‘√»√ È‘∆∫ ’∆Â∆ «’¿π∞∫«’ «‹‘Û∆¡ª «ÁÙ≈Úª ÚºÒ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï
‹∆ «¬È’Ò≈Ï∆ ÍÃ⁄≈ Ò¬∆ «È’Ò∂ √È, ÁπÏ≈≈ ÓπÛ ’∂ ¿∞È∑ª «¬Ò≈«’¡ª «Úº⁄
ÍÃ⁄≈ ’È Ò¬∆ È‘∆∫ ‹≈ √’∂Õ «¬√ È∞’Â∂ ÂØ∫ «¬‘ ÂºÊ Ú∆ «Èº÷ ’∂ √≈‘Ó‰∂ ¡≈
‹ªÁ≈ ‘À «’ √«Â◊πª ÚºÒØ∫ ÍÃ◊‡ ’∆Â∂ ◊πÓ«Â ¯Ò√¯∂ Á∂ ¡≈ÒÓˆ∆∆ «√˪Â
«’øÈ∂ ‘ÓÈ «Í¡≈∂ ¡Â∂ ÓÈ∞º÷Â≈ ˘ «÷º⁄ Í≈¿∞∫‰ Ú≈Ò∂ ‘ÈÕ

’≈Ú≈¬∆¡ª Á≈ Ó»Ò ’≈È «¬‘ √∆ «’ ¿∞‘ ◊π» È≈È’ ¯Ò√¯∂ ¡Ë∆È ¡≈øÌ ‘ج∂
«¬È’Ò≈Ï Á∆ ⁄ºÛ∑ ÂØ∫ ÌÀñÌ∆ ‘Ø ⁄πº’∂ √È ¡Â∂ ÏΩıÒ≈‘‡ «Úº⁄ ¡≈ ’∂ ¡«‹‘∆¡ª
’≈Ú≈¬∆¡ª ’ ‘∂ √ÈÕ

““◊π» ‘«◊Ø«Ï≥Á √≈«‘Ï È∂ «¬º’ ‘π’ÓÈ≈Ó≈ Ú∆ ‹≈∆ ’∆Â≈ «’ «‹‘Û≈
«√º÷ ◊π» √≈«‘Ï ‹ª ÁÏ≈ Ú≈√Â∂ ’ج∆ Ì∂‡ «Ò¡≈¿∞∫‰∆ ⁄≈‘∂ ª ¿∞‘ ’ج∆ ‘Ø
’∆ÓÂ∆ ÂØ‘¯≈ «Ò¡≈¿∞∫‰ Á∆ Ï‹≈¬∂ ⁄ø◊∂ ÿØÛ∂ Â∂ ⁄ø◊∂ Ù√Â ÒÀ’∂ ¡≈Ú∂Õ ......AF@I
¬∆: Á∂ ¡÷∆ «Úº⁄ ‘∆ ◊π» √≈«‘Ï È∂ ◊π» Á≈ ⁄º’ «Úº⁄ «¬º’ «’Ò∑≈ ω≈¿∞∫‰≈ Ú∆
Ùπ» ’∆Â≈Õ «¬‘ «’Ò∑≈ Ò‘Ω ÚºÒØ∫ ¡≈¿∞∫‰ Ú≈Ò∆ √Û’ ”Â∂ √∆Õ «¬√ Á∂ È≈Ò ‘∆
◊π» √≈«‘Ï È∂ ◊π» Á≈ ⁄º’ È◊ Á∆ ¯√∆Ò (⁄≈ Á∆Ú≈∆) Ú∆ ω≈ Ò¬∆Õ
AFAB º’ «’Ò∑≈ ¡Â∂ ⁄≈ Á∆Ú≈∆ Á≈ ’øÓ Óπ’øÓÒ ‘Ø ⁄πº’≈ √∆Õ ........◊π»
√≈«‘Ï ˘ AFAC ¬∆: «Úº⁄ «◊ïÂ≈ ’’∂ AB √≈Ò Ú≈√Â∂ ◊Ú≈Ò∆¡ Á∂ Ù≈‘∆
«’Ò∑∂ «Úº⁄ ’ÀÁ Á∆ √˜≈ «ÁºÂ∆ ◊¬∆Õ ‹‘ª◊∆ Á∂ «¬º’ ¡«‘Ó ÁÏ≈∆ Ú‹∆ ÷ª
Á∂ ¡√ñ√»ı ¡Â∂ «È‰≈«¬’ ÁıÒ Á∂‰ ”Â∂, BF ¡’±Ï AFAI Á∂ «ÁÈ ◊π»
√≈«‘Ï ˘ ‘Ø EB ≈«‹¡ª √Ó∂ (◊π» √≈«‘Ï Á∂ ’«‘‰ ”Â∂) ◊Ú≈Ò∆¡ Á∂ «’Ò∂∑
Á∆ ’ÀÁ ÂØ∫ «‘≈¡ ’ «ÁºÂ≈ «◊¡≈Õ ÓπˆÒ ‘≈’Ó ◊π» √≈«‘Ï Á∆ ÚË ‘∆
√ø◊«Â ¡Â∂ ¯Ω‹∆ Ù’Â∆ ÂØ∫ ¡Ω÷∂ √ÈÕ ÓπˆÒ ‘’±Ó È∂ ◊π» √≈«‘Ï ”Â∂ AC ¡ÍÃÀÒ
AFCD ˘ (¡≥«ÓÃÂ√ Á∂ È‹Á∆’), AG Á√øÏ AFCD ˘ «Í≥‚ Ó«‘≈‹ Á∂ È∂Û∂
(ÈÊ≈‰≈, «˜Ò∑≈ Ï«·ß‚≈), BF ÂØ∫ BH ¡ÍÃÀÒ AFCE ¬∆: ˘ ’Â≈Íπ («˜Ò∑≈
‹¶Ë) «Ú÷∂ ‘ÓÒ∂ ’’∂ ‹ÏÁÙ ‹ø◊ª ÒÛ∆¡ª Í ‘ Ú≈ ¡≈͉∂ ‹ÈÀÒª
¡Â∂ Ï‘π √≈∂ «√Í≈‘∆¡ª ˘ ÓÚ≈’∂ ÓπˆÒª ˘ Ó»ø‘ Á∆ ÷≈‰∆ ͬ∆Õ””
[‚≈. ‘«‹øÁ «√≥ÿ «ÁÒ◊∆: «√º÷ ÂÚ≈∆ı (Í«‘Ò≈ «‘º√≈), Í≥È≈ BBHñ
BCF]Õ

◊π» ‘« ≈¬∂ √≈«‘Ï Á∆ ¯Ω‹ «Úº⁄ Ú∆ BB@@ ÿØÛ √Ú≈ ¡Â∂ ÍÀÁÒ
Ù≈«ÓÒ √È, Ì≈Ú∂∫ ¿∞È∑ª ˘ ÓπˆÒª Á∂ «÷Ò≈¯ ’ج∆ ‹ø◊ È‘∆∫ √∆ ’È≈ «Í¡≈Õ

◊π» Â∂ˆ Ï‘≈Á √≈«‘Ï Á∆ Ù‘∆Á∆
«‘≥Á» √Ó≈‹ («ÚÙ∂Ù ’’∂ ÏÃ≈‘Ó‰ Ú◊) Á∂ ÓÈ∞º÷∆ ‘º’ª Á∆ ≈÷∆ ’È
Ò¬∆ ◊π» Â∂ˆ Ï‘≈Á √≈«‘Ï ˘ AA ÈÚøÏ AFGE ¬∆: «Úº⁄ Ì≈¬∆ ÓÂ∆ Á≈√,
Ì≈¬∆ «Á¡≈Ò≈ ‹∆ ¡Â∂ Ì≈¬∆ √Â∆ Á≈√ √Ó∂ ⁄ªÁÈ∆ ⁄Ω’ («ÁºÒ∆ «Ú÷∂) «¬º’
Ò≈√≈È∆ Ù‘≈Á Á∂‰∆ ͬ∆Õ ÁπÈ∆¡ª Ì Á∂ «¬«Â‘≈√ «Úº⁄ ’ج∆ «¬º’ Ú∆ ‘Ø
«Ó√≈Ò È‘∆∫ «ÓÒÁ∆ ‹ÁØ∫ «’√∂ Ë≈«Ó’, «√¡≈√∆ ‹ª √Ó≈«‹’ Ò∆‚ È∂ «’√∂ Á»‹∂
Ó‹∑Ï Á∂ ÍÀØ’≈ª Á∂ ÓÈ∞º÷∆ ‘º’ª Á∆ ≈÷∆ ’È Ò¬∆ Ù‘≈Á «ÁºÂ∆ ‘ØÚ∂Õ
◊π» Â∂ˆ Ï‘≈Á √≈«‘Ï «¬º’ Ó‘≈È ‹ÈÀÒ, «ÚÁÚ≈È, ÍÃ⁄≈’ ¡Â∂
‹Ê∂ÏøÁ’ ¡≈◊» Á∂ È≈ÒñÈ≈Ò, ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ «¬Ò≈‘∆ ‹Ø«Â, ““‹Ø«Â ˙‘≈
‹π◊«Â √≈«¬”” Á∂ ¿πÂ≈«Ë’≈∆ Ú∆ √ÈÕ ¡≈Ó Íz⁄æÒ √≈÷∆¡ª ¡Èπ√≈ ◊π±
√≈«‘Ï Á∆ «¬º’Ø ‘∆ «◊z¯Â≈∆ (AA ‹πÒ≈¬∆ AFGE) Á≈ «˜’ «ÓÒÁ≈ ˛Õ Í
¡√Ò «Úº⁄, ◊π± √≈«‘Ï ˘ ¡Ωß◊˜∂Ï Á∂ ‘π’Óª ÓπÂ≈«Ï’ «¬√ ÂØ∫ Í«‘Òª Ú∆ ÁØ
Ú≈ «◊z¯Â≈ ’∆Â≈ ‹≈ ¸æ’≈ √∆Õ

◊π± Â∂ˆ Ï‘≈Á √≈«‘Ï Á∆ Í«‘Ò∆ «◊z¯Â≈∆ (H ÈÚßÏ AFFE)
““◊π± Â∂ˆ Ï‘≈Á √≈«‘Ï È∂ Á±-Áπ≈‚∂ Íz⁄≈ Î∂∆¡ª, ÁΩ≈È ◊π»
È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ¯Ò√¯∂ Á≈ Ï‘π ‘∆ ÍzÌ≈ÚÙ≈Ò∆ „ß◊ È≈Ò Íz⁄≈ ’∆Â≈Õ
ËÓË≈‰ (Ϫ◊ Á∂Ù) Á∆ √ß◊ Á∆ Ï∂ÈÂ∆ ˘ ÍzÚ≈È ’’∂ ◊π± √≈«‘Ï È∂ «¬√
È◊ ˘ ¡Í‰∂ Íz⁄≈ Á≈ ’∂∫Á ω≈ «Ò¡≈Õ AFFE Á∆ «Ú√≈ı∆ ¡Â∂ «ÁÚ≈Ò∆
Á∂ «ÁÈ «¬Ê∂ Ï‘π «ÚÙ≈Ò Íz⁄≈ √Ó≈◊Ó ’∆Â∂ ◊¬∂Õ ◊π± √≈«‘Ï ÚºÒØ∫ ’∆Â∂ ‹≈
‘∂ Íz⁄≈ √Ó≈◊Óª Á∆ ⁄Û∑ÂÒ ÂØ∫ ÿÏ≈ ’∂, ¡Ωß◊˜∂Ï È∂ ¿πÈ∑ª Á∆ «◊z¯Â≈∆ Á∂
‘π’Ó ‹≈∆ ’ «ÁæÂ∂Õ ‘π’Óª Á∆ Â≈Ó∆Ò ’«Á¡ª ‘Ø«¬¡ª Ï≈ÁÙ≈‘ Á∂ ¯Ω‹∆
‹ÈÀÒ ¡≈ÒÓ ı≈È π‘∂Ò∂ È∂ Ù≈‘∆ ¯Ω‹ Á∆ ‡π’Û∆ «Ò¡≈’∂ H ÈßÏ AFFE ˘ ◊π±
√≈«‘Ï ˘ ¿πÈ∑ª Á∂ Óπ÷∆ √∂Ú’ª ÓÂ∆Á≈√, √Â∆Á≈√, ◊Ú≈Ò Á≈√, ◊πÁ≈√,
√ß◊ ¡Â∂ «Á¡≈ÒÁ≈√ √Ó∂ «◊z¯Â≈ ’ «Ò¡≈ ¡Â∂ ¡Ωß◊˜∂Ï Á∂ ÁÏ≈
«Ú÷∂ Í∂Ù ’∆Â≈Õ

ÓπˆÒ ≈«‹¡ª ¡Â∂ Ë≈«Ó’ ¡≈◊»¡ª ÚºÒØ∫ ’∆Â∆¡ª ◊¬∆¡ª «¬È∑ª √≈∆¡ª
69

70

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ìæ‡ Ú‘∆ “‹≈ÁØ Ïß√∆¡ª” ÓπÂ≈«Ï’, Â’∆ÏÈ «¬º’ Ó‘∆È∂ Á∆ ’ÀÁ «Íæ¤Ø∫,
AC Á√ßÏ AFFE ˘ √«Â◊πª ˘ ≈‹≈ ≈Ó «√ø‘ Á∆ √ÍπÁÁ≈∆ «Úº⁄ Á∂ «ÁæÂ≈
«◊¡≈Õ ≈‹≈ ≈Ó «√ø‘ Á∆ Ó≈Â≈ ÍπÙÍ≈ ≈‰∆ (ÍÂÈ∆ ≈‹≈ ‹À «√ø‘ “¡øÏ∂ÍÂ∆”)
◊π±-ÿ Á∆ Íπæ‹ ’∂ ÙË≈Ò± √∆Õ “ÏßÁ∆ ¤ØÛ” √«Â◊π± ‘«◊Ø«ÏßÁ √≈«‘Ï È∂ «‹È∑ª
EB ≈«‹¡ª ˘ ◊Ú≈Ò∆¡ Á∂ «’Ò∑∂ «Úº⁄Ø∫ ‹‘ª◊∆ Á∆ ’ÀÁ ”⁄Ø∫ «‘≈¡ ’Ú≈«¬¡≈
√∆, ¿πÈ∑ª «Úº⁄ ¡ßÏ∂ Á≈ ≈‹≈ ‹À «√ß‘ Ú∆ √∆Õ «¬√ ı≈ÈÁ≈È È∂ ¡Ωß◊˜∂Ï Á∂
≈‹ Á∂ «Ú√Ê≈ («Ú’≈√) «Úº⁄ ¿πµÿ≈ ÔØ◊Á≈È Í≈«¬¡≈ √∆Õ ÍπÙÍ≈ ≈‰∆ È∂
¡Í‰∂ ÍæπÂ ≈Ó «√ø‘ ≈‘∆∫ ¡√ √±ı Ú ’∂ √«Â◊πª ˘ ¡≈͉∆ √ÍπÁÁ≈∆
«Ú⁄ ÒÀ‰ Á∂ ‘π’Ó ‹≈∆ ’Ú≈ Ò¬∂ √ÈÕ

√∂Ú≈ «Ú⁄ Óπ«‘ßÓª √ ’«Á¡ª ‘∆ ≈‹≈ ‹À «√ß‘ A@ ‹πÒ≈¬∆ AFFG ˘ Ïπ‘≈ÈÍπ
«Ú÷∂ Ó «◊¡≈ √∆Õ

«¬√ «¬º’ Ó‘∆È∂ Á∆ ’ÀÁ ÁΩ≈È ◊π± √≈«‘Ï ¡Â∂ ¡Ωß◊˜∂Ï Á«Ó¡≈È
¶Ï∆ Ú≈Â≈Ò≈Í ‘ج∆Õ ““¡À√.’∂. ̱Ԫ Á∆ Ï≈ÁÙ≈‘ Ïß‹∆ Á∆ √≈÷∆ ÈßÏ AAF””
«Úº⁄ Ú∆ ÁØ‘ª Á«Ó¡≈È ‘ج∆ ¶Ï∆ ÓπÒ≈’≈ Á≈ «˜’ ˛Õ «¬√ «Òı ¡Èπ√≈
¡Ωß◊˜∂Ï È∂ ≈‹È∆Â∆ Ú«Á¡ª Í«‘Òª ◊π± √≈«‘Ï ˘ Ï‘π √«Â’≈ È≈Ò
«¬√Ò≈Ó Ë≈È Ò¬∆ Íz∂Ȫ «ÁæÂ∆ ¡Â∂ ◊æÒ È≈ ωÁ∆ Á∂÷ ’∂ √«Â◊πª ˘
ÁÒ∆Òª Á∂ ’∂ ¡≈͉∂ ¡Èπ’»Ò ’È Á≈ ÔÂÈ ’∆Â≈ «’ √≈∂ Á∂Ù «Úº⁄ ‹∂ «¬’Ø«¬º’ Óæ «¬√Ò≈Ó ‘Ø ‹≈¬∂ ª «¬√ Á∂ Ï‘π Ò≈Ì ‘؉◊∂.......¡≈Í√∆ «¯’± fi◊Û∂
È‘∆∫ ÍÀÁ≈ ‘Ø √’‰◊∂Õ ÓÈ-Ì≈¿π∫Á≈ ÈÂ∆‹≈ È≈ «È’Ò‰ ”Â∂ Ï≈ÁÙ≈‘ È∂
√«Â◊πª ˘ Â√∆«‘¡ª Á∂ ıΩ¯ Áæ√∂ ¡Â∂ ÓΩ Á∂ ‚≈Ú∂ «ÁæÂ∂...... ¡Â∂ ◊æÒ «√∂
È≈ ⁄Û∑È Íπ Âß◊ ÍÀ ’∂ ◊π± √≈«‘Ï ˘ ¯ª√∆ ⁄≈Û∑È Á≈ ‘π’Ó ‹≈∆ ’ «ÁæÂ≈
√∆Õ ¡Ωß◊˜∂Ï Á≈ ‹≈∆ ’∆Â≈ «¬‘ ‘π’Ó Ò≈◊± È≈ ‘Ø √«’¡≈ «’¿π∫«’ ÍπÙÍ≈
≈‰∆ ¡≈͉∂ ÍπæÂ ≈‹≈ ≈Ó «√ß‘ Á∂ ˜∆¬∂ ¡ÍÃÂæ÷ ¡Â∂ ¡«√æË∂ (indirect) ±Í
«Úº⁄ ÁıÒ-¡ßÁ≈˜ ‘ج∆ √∆Õ...... ≈‹≈ ≈Ó «√ß‘ È∂ ˜ØÁ≈ ÁÒ∆Òª Á∂ ’∂
¡Ωß◊˜∂Ï ˘ «¬‘ ‘’∆’ √Ófi≈ «ÁæÂ∆ «’ «¬‘ √Ì ’πfi ’È È≈Ò Ï≈ÁÙ≈‘ Á∆
Ù≈È «Úº⁄ ÊØÛ∑≈ «‹ÂÈ≈ Ú≈Ë≈ Ú∆ È‘∆∫ ‘ØÚ∂◊≈ ¡Â∂ ’∂ÚÒ ÏÁÈ≈Ó∆ ‘∆ ÍæÒ∂
ÍÚ∂◊∆Õ Ú’Â∆ ÂΩ Â∂ ≈Ó «√ß‘ Á∆ √Ófi≈¿π∫‰∆ «’√∂ ‘æÁ Âæ’ ¡Ωß◊˜∂Ï Á∂ ı≈È∂
ÍÀ ◊¬∆Õ

¡Í‰∆ Ó≈Â≈ Á∆ Íz∂È≈ ¡Â∂ «√æ÷ª Á∆ ıπÙ∆ ˘ ÓÈ «Úº⁄ Ó«‘√±√ ’«Á¡ª
“◊π± Á∆¡ª √≈÷∆¡ª” ÓπÂ≈«Ï’ ≈‹≈ ≈Ó «√ß‘ È∂ ’∂ÚÒ «ÂßÈ «ÁȪ «Íæ¤Ø∫ ‘∆,
¡Ωß◊˜∂Ï ˘ Áæ√∂-Íæπ¤∂ «ÏÈ∑≈, ◊π± √≈«‘Ï ˘ ¡≈͉∆ √ÍπÁÁ≈∆ «Úº⁄Ø∫ Ï≈‘ ’
«ÁæÂ≈ ¡Â∂ AF Á√ßÏ AFFE ˘ ͇È∂ ‹≈‰ Ò¬∆ ͱÏ∆ Ì≈ Á∂ ÁΩ∂ Ò¬∆ ͱ∂
¡ÁÏ-√«Â’≈ È≈Ò «ÁæÒ∆ ÂØ∫ «ÚÁ≈ ’ «ÁæÂ≈Õ Ï≈¡Á «Úº⁄ ¡Ωß◊˜∂Ï ˘ ‹Á
≈Ó «√ß‘ Á∆ «¬√ ◊æÒ Á≈ ÍÂ≈ Òæ«◊¡≈, ª ¿π‘ ÓÈ «Úº⁄ Ï‘π È≈ñ÷πÙ
‘Ø«¬¡≈, Ì≈Ú∂∫ ≈‹≈ ≈Ó «√ß‘ ÍzÂ∆ ¡≈͉∆ È≈≈˜◊∆ Á≈ «¬˜‘≈ ’ √’‰≈,
¿π√ √Ó∂∫ ¿π√ Ò¬∆ √ßÌÚ È‘∆∫ √∆Õ........

¡≈◊≈ «Ú÷∂ ◊π± Â∂ˆ Ï‘≈Á √≈«‘Ï Á∆ Á±‹∆ «◊z¯Â≈∆
(¡ÍzÀÒ AFG@)
√«Â◊πª Áπ¡≈≈ ͱÏ Á∂Ù «Úº⁄ ’∆Â∂ ‹≈ ‘∂ Íz⁄≈ Á∆¡ª ıÏª «ÁæÒ∆
‘’±Ó Âæ’ Íæπ‹ ‘∆¡ª √ÈÕ «¬√ √ÏßË «Úº⁄ «ÁæÒ∆ ÚºÒØ∫ √ÏßË ‘≈’Óª ˘
‘Á≈«¬Âª Ú∆ ‘ج∆¡ª √È «’ ◊π± √≈«‘Ï ˘ «◊z¯Â≈ ’’∂ «ÁæÒ∆ Ì∂‹ «ÁæÂ≈
‹≈Ú∂Õ ◊π± √≈«‘Ï ‹Á ¡≈◊∂ Íæπ‹∂ ª ¿πÈ∑ª ˘, ¿πÈ∑ª Á∂ È≈Ò Óπ÷∆ «√æ÷ª √Ó∂Â
«◊z¯Â≈ ’ «Ò¡≈ «◊¡≈ ¡Â∂ √ı ¯Ω‹∆ Í«‘∂ ‘∂· «ÁæÒ∆ «Ò¡ªÁ≈ «◊¡≈Õ
«¬√ «◊z¯Â≈∆ ÁΩ≈È ◊π± √≈«‘Ï B Ó‘∆È∂ AC «ÁÈ Ù≈‘∆ ¯Ω‹ Á∆ ȘÏßÁ∆ ‘∂·
«ÁæÒ∆ «Ú÷∂ ’ÀÁ ‘∂ √ÈÕ......

√«Â◊πª Á∆ Á±‹∆ «◊z¯Â≈∆ ÂØ∫ «‘≈¬∆

«¬Ê∂ √≈˘ «¬‘ Ú∆ ÍÂ≈ ‘؉≈ ⁄≈‘∆Á≈ ˛ «’ «’ ÍπÙÍ≈ ≈‰∆ Á≈ ÍÂ∆
«Ó˜≈ ‹À «√ß‘ ¿π√ √Ó∂∫ Ú∆ ÓπˆÒ ≈‹ Á∂ Ú≈Ë∂ ¡Â∂ ÎÀÒ≈¡ Ò¬∆ Óπ«‘ßÓª ¿πµÂ∂
«ÁæÒ∆ ÂØ∫ Á± Áæ÷‰ ÚæÒ «◊¡≈ ‘Ø«¬¡≈ √∆Õ...... Ï≈¡Á «Ú⁄ ÓπˆÒ ≈‹ Á∆

ÈÚ≈Ï √À¯ ı≈È, ÂÏ∆¡Â ıª Á≈ ÍæπÂ √∆Õ «¯Á≈¬∆ ıª «¬√ Á≈ Ì≈
√∆, ‹Ø ¡Ωß◊˜∂Ï Á≈ ËÓ-Ì≈ Ï«‰¡≈ ‘Ø«¬¡≈ √∆Õ «ÁæÒ∆ Á∂ Âı ”Â∂ ÏÀ·‰ Á∂
¡ßÌÒ∂ «ÁȪ «Úº⁄ √À¯ ıª ÚºÒØ∫ «ÈÌ≈¬∆ Ú¯≈Á≈∆ ¡Â∂ ¿π√ Á∆¡ª «ÚÙ∂Ù
√∂Ú≈Úª ’≈È AFEI «Úº⁄ ¡Ωß◊˜∂Ï È∂ «¬√ ˘ ¡≈◊∂ Á≈ √±Ï∂Á≈ «ÈÔπ’Â
’∆Â≈ √∆Õ ‹πÒ≈¬∆, AFFB «Úº⁄ Ï≈ÁÙ≈‘ È∂ ¿π√ Á∆¡ª √∂Ú≈Úª ˘ ‘Ø Ó≈‰
«Áß«Á¡ª ¿π√ ˘ «¬’ Ù≈‘∆ ⁄Ø◊≈ Â∂ ÂÒÚ≈ Á∆ Ïı«ÙÙ ’∆Â∆ ¡Â∂ “ÁØ-‘˜≈∆”
Ù≈‘∆ πÂÏ≈ Ú∆ «ÁæÂ≈ √∆Õ AFFE «Úº⁄ ¿π√ ˘ ’ÙÓ∆ Á≈ √±Ï∂Á≈ ω≈«¬¡≈
«◊¡≈, ‹Á«’ ¿π√ È∂ «ÂºÏ Á∂ Ï‘π √≈∂ «¬Ò≈’∂ ˘ «‹æ «Ò¡≈ √∆Õ «¬‘
«Â¡≈◊∆ √πÌ≈¡ Á≈ Ë≈Ó’ «Ú¡’Â∆ √∆Õ ◊π± Â∂ˆ Ï‘≈Á √≈«‘Ï Á∂ ¿πÍÁ∂Ùª
Á≈ «¬√ Á∂ ÓÈ ”Â∂ Ï‘π ‚ß±ÿ≈ ÍzÌ≈Ú «Í¡≈ √∆Õ «¬‘ «Ï‘≈ ¡Â∂ «¬Ò≈‘≈Ï≈Á
Á≈ √±Ï∂Á≈ Ú∆ «‘≈ √∆Õ ÓæπÁ≈ «¬‘ «’ √À¯ ı≈È Úæ‚∂ √±ı Ú≈Ò∆ Ù÷√∆¡Â √∆Õ

71

72

≈Ó «√ß‘ È∂ «¬‘ Íz√Â≈Ú Ú∆ Í∂Ù ’∆Â≈ √∆ «’ ‘’±Ó «¬√ ’∂√ «Úº⁄
√ı± ‘؉ Ò¬∆ ◊π± √≈«‘Ï ˘ ≈‹≈ ≈Ó «√ß‘ Á∆ √ÍπÁÁ≈∆ «Úº⁄ Á∂ √’Á∆ ˛Õ
¡Ωß◊˜∂Ï È∂ ¡À√≈ ‘∆ ’∆Â≈Õ

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

√À¯ ı≈È ◊π± Â∂ˆ Ï‘≈Á √≈«‘Ï Á≈ Ï‘π ‘∆ ÙË≈Ò± √∆Õ ◊π± √≈«‘Ï Á∆ «¬√
Á±‹∆ ȘÏßÁ∆ ÁΩ≈È √À¯ ÷≈È «ÁæÒ∆ «Ú÷∂ √«Â◊πª Á∂ È≈Ò-È≈Ò ‹≈ ¡≈√Í≈√ ‘∆ «Ú⁄Á≈ «‘≈ √∆Õ Í±Ï Á∂Ù ÂØ∫ «ÁæÒ∆ ÚæÒ ¡≈¿π∫«Á¡ª ≈‘ «Úº⁄ √À¯
ı≈È √«Â◊πª ˘ «ÓÒ ¸æ’≈ √∆Õ «¬√ ȘÏßÁ∆ ‹ª ’ÀÁ «Úº⁄Ø∫ «È’Ò √’‰ Á≈
Óπæ÷ Ú√∆Ò≈ √À¯ ı≈È Á≈ «Èæ‹∆ √±ı Â∂ ≈‹√∆ ÍØ‹∆ÙÈ ‘∆ √∆Õ «¬ß‹ ÍzÂ∆ ‘πßÁ≈
˛ «’ √À¯ ı≈È È∂ ¡≈͉≈ √≈≈ √±ı Â∂ √≈∂ √≈ËÈ √«Â◊πª Á∆ Ù≈‘∆ ’ÀÁ ÂØ∫
«‘≈¬∆ Ò¬∆ Ú ’∂ ȘÏßÁ∆ Ú≈Ò≈ «¬‘ √≈≈ ∂Û’≈ ‘’±Ó ںÒØ∫ Óπ’Ú≈
«Ò¡≈ √∆Õ

«‘ßÁ±-≈‹Í±Â Ú˜∆ª Âæ’ Ú∆ Í‘πß⁄ ’∆Â∆ ˛, √≈˘ «’ÂØ∫ Ú∆ ’ج∆ √‘≈«¬Â≈ È‘∆∫
«ÓÒ∆Õ ‘π‰ √≈‚∆ ¡≈ı∆ ¡≈√ «√Î ◊π± È≈È’ √≈«‘Ï Á≈ Á ‘∆ ˛Õ ◊π±
√≈«‘Ï È∂ Ï⁄È ’∆Â≈ «’ ◊π± È≈È’ Á∂ Á ÂØ∫ ’ج∆ ’Á∂ Ú∆ ÷≈Ò∆ È‘∆∫ ‹ªÁ≈Õ
Ú≈«‘◊π± Âπ‘≈‚∆ ÓÁÁ ’È◊∂Õ ‹≈˙, √±Ï∂Á≈ ˘ ¡≈÷ «Á˙ «’ ‹∂ ¿π‘ ◊π±
Â∂ˆ Ï‘≈Á √≈«‘Ï ˘ Óπ√ÒÓ≈È Ï‰≈ ÒÚ∂ ª √≈∂ ’ÙÓ∆∆ Ïz≈‘Ó‰ Óπ√ÒÓ≈È
ω ‹≈‰◊∂Õ

Ù≈‘∆ ¯Ω‹ Á∆ ȘÏßÁ∆ ÂØ∫ «‘≈¬∆ ‘Ø ‹≈‰ «Íº¤∫Ø ◊π± √≈«‘Ï ¡≈͉∆ ‡ØÒ∆
√Ó∂ «ÁæÒ∆ «Ú÷∂ Ì≈¬∆ ’«Ò¡≈‰∂ Á∆ ËÓÙ≈Ò≈ Íæ‹
π Õ∂ ≈‹≈ ≈Ó «√ß‘ Á∆ Ó≈Â≈
ÍπÙÍ≈ ≈‰∆ Â∂ ¿π√ Á∆ Èß‘
± È∂ ËÓÙ≈Ò≈ «Ú÷∂ ¡≈ ’∂ √«Â◊πª Á∂ ÁÙÈ ’∆Â∂ Â∂
≈‹≈ ≈Ó «√ß‘ Á∆ “¡≈√≈Ó Óπ«‘ßÓ” Ï≈∂ √Ì √Ó≈⁄≈ √«Â◊πª ÂØ∫ Íz≈Í ’∆Â∂Õ
«¬ÊØ∫ ◊π± ‹∆ «ÚÁ≈ ‘Ø ’∂ Ø‘Â’, ’π’Ù∂Â Â∂ «Í‘ØÚ≈ È◊ª «Úº⁄ Íz⁄≈ ’Á∂
‘ج∂, Ò÷ÈΩ Íπæ‹∂Õ ¿πÊØ∫ ⁄æÒ ’∂ Ï≈’∆ ’¬∆ «¬Ò≈«’¡ª «Ú⁄ Íz⁄≈ ’Á∂ ‘ج∂ Ï≈Ï≈
Ï’≈Ò∂ Í‘π⁄
ß ◊¬∂”” (Ó«‘ßÁ «√ßÿ ‹ØÙ: ‹∆ÚÈ ◊≈Ê≈ ◊π± Â∂ˆ Ï‘≈Á √≈«‘Ï ¡Â∂
«√æ÷ «¬È’Ò≈Ï √¯∂ EA-FF)Õ

√«Â◊πª Á∆ Â∆‹∆ «◊z¯Â≈∆ (AA ‹πÒ≈¬∆ AFGE)
’ÙÓ∆∆ ÏÃ≈‘Ó‰ª Á≈ ⁄º’ È≈È’∆ ¡≈¿∞∫‰≈
““BE Ó¬∆ AFGE Á∂ «ÁÈ AF ’ÙÓ∆∆ Ïz≈‘Ó‰ª Á≈ «¬º’ ‹æÊ≈ «¥Í≈ ≈Ó
“Áæ” Á∆ ¡◊Ú≈¬∆ ‘∂· ⁄æ’ È≈È’∆ ¡≈«¬¡≈Õ ◊π± È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ ÓπÒ≈’≈Â
(¿πÁ≈√∆¡ª √Ó∂∫) Óæ‡È Á∂ Íø«‚ Ïz‘ÓÁ≈√ È≈Ò ‘ج∆ √∆Õ Ïz‘ÓÁ≈√ ◊π± È≈È’
√≈«‘Ï Á∂ ¯Ò√¯∂ ˘ ’Ï±Ò ’’∂ «√æ÷ ω «◊¡≈ √∆Õ Ïz‘ÓÁ≈√ Á≈ ÍæπÂ
È≈«¬‰ Á≈√ ¡Â∂ ¿π√ Á≈ ÍæπÂ √∆ ¡Ûπ≈ÓÕ ¡Ûπ≈Ó Á∂ ÿ «¥Í≈ ≈Ó Á≈
‹ÈÓ ‘Ø«¬¡≈Õ «¬‘ «¥Í≈ ≈Ó ◊π» ◊Ø«ÏßÁ «√ßÿ Á∂ √Ó∂∫ ÷ø‚∂ Á∆ Í‘πÒ Íz≈Í ’
’∂ «√ßÿ √‹ «◊¡≈ √∆ ¡Â∂ «¥Í≈ «√ßÿ Á∂ ±Í «Úº⁄ ÓπˆÒ ¯Ω‹ª ¡Â∂ Í‘≈Û∆¡ª
È≈Ò ÒÛÁ≈ ‘Ø«¬¡≈ ⁄Ó’Ω Á∆ ‹ß◊ «Úº⁄ Ù‘∆Á ‘Ø «◊¡≈ √∆Õ.....
’ÙÓ∆∆ Ïz≈‘Ó‰ª È∂ ◊π± √≈«‘Ï ˘ «Ú√Ê≈ È≈Ò Áæ«√¡≈ «’ «’Ú∂∫
’ÙÓ∆ Á≈ √±Ï∂Á≈ «¬¯«Âı≈ ıª ¿πÈ∑ª ”Â∂ ˜πÒÓ ’’∂ ¿πÈ∑ª ˘ «¬√Ò≈Ó ’ϱÒ
’È Ò¬∆ Ӌϱ ’ «‘≈ √∆Õ ¿πÈ∑ª È∂ «¬‘ Ú∆ Áæ«√¡≈ «’ ¡√∆∫ √≈∂ Úæ‚∂Úæ‚∂ «‘ßÁ± ’∂∫Áª (’∂Á≈ È≈Ê, ÏÁ∆ È≈Ê, Íπ∆, Áπ¡≈’≈, ’ª⁄∆, ÓÊ≈
¡≈«Á) ÂØ∫ ‘Ø ¡≈¬∂ ‘ª Í «’√∂ È∂ Ú∆ √≈‚∆ Ϫ‘ È‘∆∫ ÎÛ∆Õ ¡√∆∫ ¡Ωß◊˜∂Ï Á∂
73

◊π± √≈«‘Ï Á∂ «¬‘ Ï⁄È √π‰ ’∂ Íø«‚ª Á∆ ‹≈È «Úº⁄ ‹≈È ¡≈¬∆ ¡Â∂
¿π‘ ÏÛ∂ √’±È, ¿πÓ∆Á, ‘Ω∫√Ò∂ Â∂ ⁄Û∑Á∆ ’Ò≈ «Úº⁄ Ú≈Í√ ’ÙÓ∆ ˘ ⁄Ò∂
◊¬∂Õ........ «¬√ Ó◊Ø∫ ◊π± √≈«‘Ï È∂ H ‹πÒ≈¬∆ AFGE Á∂ «ÁÈ ◊Ø«ÏßÁ Á≈√ ˘
◊π◊æÁ∆ √Ω∫͉ Á∆ ¡Á≈√ ’∆Â∆ ¡Â∂ A@ ‹πÒ≈¬∆ ˘ «ÁæÒ∆ ‹≈‰ Ú≈√Â∂ ⁄æÒ
ͬ∂Õ
¡Ωß◊˜∂Ï G ¡ÍzÀÒ AFGD ˘ «ÁæÒ∆ ÂØ∫ ‘√È ¡ÏÁÒ ⁄Ò≈ «◊¡≈ √∆ (Â∂
BG Ó≈⁄ AGGF ˘ Ú≈Í√ ¡≈«¬¡≈ √∆) Í ¿π‘ √±Ï≈ √«‘ßÁ ¡Â∂ «ÁæÒ∆ Á∂
√±Ï∂Á≈ ˘ ◊π± √≈«‘Ï Á∆¡ª Íz⁄≈ √◊Ó∆¡ª ”Â∂ ’Û∆ «È◊∑≈ æ÷‰ Ò¬∆
‘Á≈«¬Âª Á∂ «◊¡≈ √∆Õ ’ÙÓ∆∆ Ïz≈‘Ó‰ª Á∂ «¬√ Ú¯Á Ï≈∂ Ú∆ ¿π√˘ ‹≈‰’≈∆
«ÓÒ ¸æ’∆ √∆Õ ¿π√ Á∂ ‘π’Ó ¡Èπ√≈ √«‘ßÁ Á∂ √±Ï∂Á≈ È∂ «¬æ’ ¯Ω‹∆ Á√Â≈
ØÍÛ Á∂ Ê≈‰∂Á≈ ȱ Óπ‘ÓßÁ ı≈È Á∆ ’Ó≈È ‘∂·, ◊π± √≈«‘Ï ˘ «◊z¯Â≈ ’È
Ò¬∆, ⁄æ’ È≈È’∆ ÚæÒ Ú≈È≈ ’ «ÁæÂ≈ √∆Õ.....¿π‘ AA ‹πÒ≈¬∆ ˘ ◊π± √≈«‘Ï
˘, Ì≈¬∆ ÓÂ∆Á≈√, Ì≈¬∆ √Â∆ Á≈√ ¡Â∂ Ì≈¬∆ «Á¡≈Ò Á≈√ √Ó∂ «Íø‚ Ó«Ò’Íπ
ßÿÛª ÂØ∫ «◊z¯Â≈ ’’∂ ØÍÛ ÒÀ «◊¡≈ ¡Â∂ √±Ï∂Á≈ √«‘ßÁ Á∂ ‘π’Ó ¡Èπ√≈
¿πÈ∑ª ˘ Ïæ√∆ Í·≈‰ª Á∂ «’Ò∑∂ «Úº⁄ ’ÀÁ ’ «ÁæÂ≈ «◊¡≈Õ √«Â◊π± ÍΩ‰∂ ⁄≈ ’π
Ó‘∆È∂ «¬√ ’ÀÁı≈È∂ «Úº⁄ ‘∂Õ «¬√ ’ÀÁ ÁΩ≈È ¿πÈ∑ª ¡Â∂ ¿πÈ∑ª Á∂ √≈Ê∆¡ª ˘
ÏÛ∂ ÷Ω¯È≈’ ¡Â∂ «ÁÒ-’ßÏ≈¿» Â√∆‘∂ «ÁæÂ∂ ‹ªÁ∂ ‘∂Õ
‹ÁØ∫ ◊π± Â∂ˆ Ï‘≈Á √≈«‘Ï Ïæ√∆ Í·≈‰ª Á∂ «’Ò∑∂ «Úº⁄ ’ÀÁ √È Âª
¡Ωß◊˜∂Ï È∂ √«‘ßÁ Á∂ Óπ√ÒÓ≈È, È’ÙÏøÁ∆ «¯’∂ Á∂ (√Àı ¡«‘ÓÁ Á∂ ◊æÁ∆ÈÙ∆È) √Àı √À¯-¿πÁ-Á∆È Á∆ «‚¿±‡∆ Ò≈¬∆ «’ ¿π‘ ◊π± ‹∆ ˘ «¬√Ò≈Ó «Úº⁄
«Ò¡≈¿π∫‰ Á∆ ’Ø«ÙÙ ’∂Õ √À¯-¿πÁ-Á∆È È∂ Ïæ√∆ Í·≈‰ª «’Ò∑∂ «Úº⁄ ’¬∆ Ú≈
Î∂≈ Í≈«¬¡≈ ¡Â∂ ◊π± ‹∆ È≈Ò ⁄⁄≈ ’∆Â∆ Í ¿π‘ ◊π± ‹∆ ˘ «¬√Ò≈Ó Á∆
¿∞µ⁄Â≈ Áæ√‰ «Úº⁄ ’≈ÓÔ≈Ï È≈ ‘Ø √«’¡≈ Â∂ ¡Ωß◊˜∂Ï ˘ √πÈ∂‘≈ Ì∂‹ «ÁæÂ≈ «’
◊π± ‹∆ ˘ ÁÒ∆Ò È≈Ò È‘∆∫ ÏÁ«Ò¡≈ ‹≈ √’Á≈ Â∂ Ù≈«¬Á ÂÒÚ≈ Á∂ ‚
È≈Ò ‘∆ ¿πÈ∑ª ˘ Óπ√ÒÓ≈È Ï‰≈«¬¡≈ ‹≈ √’Á≈ ˛Õ
√Àı Á≈ ı «ÓÒ‰ Ó◊Ø∫ ¡Ωß◊˜∂Ï È∂ √«‘ßÁ Á∂ √±Ï∂Á≈ ¡ÏÁÒ ¡˜∆˜
74

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

«ÁÒ≈Ú ı≈È ˘ ‘π’Ó Ì∂«‹¡≈ «’ ◊π± ‹∆ ˘ «Íø‹∂ «Úº⁄ Í≈ ’∂ «ÁæÒ∆ «Ò‹≈«¬¡≈
‹≈¬∂Õ ¡Ωß◊˜∂Ï ¿πÈ∑∆∫ «ÁÈ∆∫ «ÁæÒ∆ Ú≈Í√ ÓπÛÈ Á∆ «Â¡≈∆ ’ «‘≈ √∆ Í
«’√∂ ’≈È ¿π√ ˘ ‘√È ¡ÏÁ≈Ò ÚË∂≈ √Óª π’‰≈ «Í¡≈Õ «¬√ ’’∂ ¿π√ È∂
«ÁæÒ∆ Á∂ √±Ï∂Á≈ √≈¯∆ ı≈È ˘ ‘Á≈«¬Â «Ò÷ Ì∂‹∆ «’ ‹∂ ◊π± Â∂ˆ Ï‘≈Á
«¬√Ò≈Ó ’Ï±Ò ’ ÒÚ∂ ª ·∆’ ˛, È‘∆∫ ª Ù≈‘∆ ’≈˜∆ ÂØ∫ ¯ÂÚ≈ «ÁÚ≈ ’∂
’ÂÒ ’ «ÁæÂ≈ ‹≈Ú∂Õ

’∆ÂÍπ Â∂ «Î ¡ÈßÁÍπ Íæπ‹∂Õ ¡◊Ò∂ «ÁÈ √∆√ Á≈ √√’≈ ◊πÁπ¡≈≈ √∆√
◊ß‹ (¡ÈßÁÍπ √≈«‘Ï) Ú≈Ò∆ ʪ Â∂ ’ «ÁæÂ≈ «◊¡≈Õ

Ù‘∆Á∆
◊π± ‹∆ ˘ ÒØ‘∂ Á∂ «Íø‹∂ «Úº⁄ ÏßÁ ’ ’∂ «ÁæÒ∆ «Ò‹≈«¬¡≈ «◊¡≈Õ ◊π±
‹∆ «ÁæÒ∆ «Úº⁄ C ÈÚßÏ AFGE Á∂ «ÁÈ Íπæ‹∂ ¡Â∂ (ÓΩ‹±Á≈ √∆√ ◊ß‹ Ú≈Ò∆ ‹◊∑≈)
’ØÂÚ≈Ò∆ «Úº⁄ ’ÀÁ ’ «ÁæÂ∂ ◊¬∂Õ .... Ù≈‘∆ ’≈˜∆ ¡ÏÁπÒ Ú‘≈Ï Ú‘π∂ È∂
¯ÂÚ≈ ‹≈∆ ’«Á¡ª «’‘≈ «’ ‹ª ’≈Ó≈ «Á÷≈˙, ‹ª Óπ√ÒÓ≈È Ï‰ ‹≈˙
‹ª ÓÈ Ú≈√Â∂ «Â¡≈ ‘Ø ‹≈˙Õ ◊π± √≈«‘Ï È∂ ’≈˜∆ ˘ ‹Ú≈Ï «ÁæÂ≈ «’
’≈Ó≈ ’«‘ Á≈ Ȫ ˛Õ ’≈Ó≈ ª æÏ ¡≈Í ‘∆ ˛Õ Á±‹≈, ‘ «¬È√≈È ˘
¡≈͉≈ ¡≈͉≈ ËÓ ¡ı«Â¡≈ ’È Á≈ ‘æ’ ˛, ¡Â∂ Â∆‹≈ ÓΩ Á∆ ◊æÒ
’Á≈ ¬∂∫, ’∆ Óπ√ÒÓ≈È Ï«‰¡ª ÓÀ∫˘ ÓΩ ȑ∆∫ ¡≈Ú∂◊∆? ...... ‘ «¬º’ È∂ «¬º’
«ÁÈ ÓȪ ˛Õ Ú≈«‘◊π± È∂ «‹ßÈ∂ √≈‘ «ÁæÂ∂ ‘ÈÕ ¿πÈ∑ª ˘ ’ج∆ ÿ‡≈ ‹ª ÚË≈
È‘∆∫ √’Á≈Õ ◊π± ‹∆ ˘ «¬’ «ÁÈ Á≈ ‘Ø √Óª «ÁæÂ≈ «◊¡≈Õ ◊π± ‹∆ ÚºÒØ∫ Ȫ‘
«ÓÒ‰ Ó◊Ø∫ ¿πÈ∑ª ˘ Â√∆«‘¡ª Á≈ ÁΩ Ùπ± ‘Ø «◊¡≈Õ ◊π± √≈«‘Ï ˘ ÂÍÁ∂ ÊßÓ∑
È≈Ò Ò≈«¬¡≈ «◊¡≈Õ ¿πÈ∑ª Á∂ «‹√Ó Â∂ ÏÒÁ∆ ∂ Í≈¬∆ ◊¬∆Õ ¡◊Ò∂ F «ÁÈ
¿πÈ∑ª Á≈ «‹√Ó Ïπ∆ Â∑ª «È„≈Ò ‘Ø «◊¡≈Õ
AA ÈÚßÏ Á∂ «ÁÈ Ì≈¬∆ «Á¡≈Ò Á≈√ ˘ ◊π± √≈«‘Ï Á∆¡ª ¡æ÷ª Á∂
√≈‘Ó‰∂ «¬º’ Úæ‚∆ Á∂ˆ «Úº⁄ Í≈‰∆ «Úº⁄ «Ï·≈’∂ ¿πÏÒÁ∂ Í≈‰∆ «Úº⁄ Ù‘∆Á ’
«ÁæÂ≈ «◊¡≈Õ «¬√ Ó◊Ø∫ Ì≈¬∆ ÓÂ∆ Á≈√ ˘ ÁØ Òæ’Ûª Á∂ «Ù’ß‹∂ «Úº⁄ ÏßÈ∑ ’∂
⁄∆ «ÁæÂ≈ «◊¡≈ Â∂ Ì≈¬∆ √Â∆ Á≈√ ˘ ß±¡ «Úº⁄ ÏßÈ∑ ’∂ «‹¿π∫Á∂ √≈Û «ÁæÂ≈
«◊¡≈Õ ◊π± √≈«‘Ï ¡‚ØÒ ‘∂Õ ¡ı∆ Ù≈Ó Ú∂Ò∂ ’≈˜∆ Á∂ ¡≈ı∆ ¯ÂÚ∂ Ó◊Ø∫
‹æÒ≈Á ‹Ò≈Ò-¿πÁ-Á∆È (√Ó≈‰∂ Ú≈Ò∂) È∂ ÂÒÚ≈ Á∂ «¬º’Ø Ú≈ È≈Ò ◊π±
√≈«‘Ï ˘ Ù‘∆Á ’ «ÁæÂ≈Õ

Á±‹∂ Í≈√∂ (Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√ßÿ Á∂ √‘π≈) Ì≈¬∆ Òæ÷∆ ≈¬∂ Ú‰‹≈≈ È∂ ¡≈͉∂
ÍæπÂª Ì≈¬∆ «È◊≈‘∆¡≈, ‘∂Ó≈ Â∂ ‘≈Û∆ Á∆ ÓÁÁ È≈Ò, ◊π± √≈«‘Ï Á≈ ËÛ ¸æ’
«Ò¡ªÁ≈ ¡Â∂ ¡≈͉∂ ÿ Á∂ ¡ßÁ (◊πÁπ¡≈≈ ’≈Ï ◊ߘ Ú≈Ò∆ ʪ ”Â∂) ‘∆
ËÛ Á≈ √√’≈ ’ «ÁæÂ≈Õ ◊π± √≈«‘Ï Á∂ √∆√ ¡Â∂ ËÛ Á∂ √√’≈ Ï≈∂ Ìæ‡
Ú‘∆¡ª ”⁄ ¡À∫‡∆˜ «ÓÒÁ∆¡ª ‘ÈÕ

Ù‘∆Á∆ Ó◊Ø∫
◊π± Â∂ˆ Ï‘≈Á √≈«‘Ï Á∆ Ù‘∆Á∆ È≈Ò «√æ÷ª «Úº⁄ ÏÛ≈ Ø√ ¡Â∂ Ø‘
ÍÀÁ≈ ‘Ø«¬¡≈Õ «√æ÷, ¡Ωß◊˜∂Ï ˘ √˜≈ Á∂‰∆ ⁄≈‘πßÁ∂ √È, Í ¡Ωß◊˜∂Ï ÏÛ∆
«‘¯≈˜Â «Úº⁄ «‘ßÁ≈ √∆Õ «¬√ √πæ«÷¡≈ Á∂ Ï≈Ú‹±Á, ÂÚ≈∆ı «Úº⁄ «ÂßÈ
ÿ‡È≈Úª «ÓÒÁ∆¡ª ‘È «‹È∑ª ÓπÂ≈Ï’ «√æ÷ª È∂ ¡Ωß◊˜∂Ï ”Â∂ ‘ÓÒ≈ ’∆Â≈ √∆Õ
BG ¡’±Ï AFGF Á∂ «ÁÈ Ï∂Û∆ ”⁄Ø∫ ¿πÂ ’∂ Ï≈ÁÙ≈‘ ”Â∂ «¬º’ «√æ÷ È∂
«¬æ‡ª È≈Ò ‘ÓÒ≈ ’∆Â≈Õ «¬√ ÿ‡È≈ Á≈ «˜’ Ó¡≈«√«-«¬-¡≈ÒÓ◊∆∆ Á∂
Ò∂÷’ (Íø‹≈Ï∆) Ô±È∆Ú«√‡∆ Á∆ Íø‹≈Ï∆ «Úº⁄ Â‹Ó≈ ‘ج∆ ¡À‚∆ÙÈ Á∂ √Î≈
ACE ”Â∂) «¬ß‹ ’Á≈ ˛:
““AI Â≈∆ı ≈‹Ï (Ú∆Ú≈ BG ¡’±Ï AFGF) ˘ Ù«‘ÈÙ≈‘ «’ÙÂ∆
ÂØ∫ ¿πÂ ’∂ ÂıÂ-«¬-Ú≈ ”Â∂ √Ú≈ ‘Ø ‘∂ √È Âª «¬º’ ÏÁ«’√Ó «√ «Î∂
È∂ ‹Ø ◊π± Â∂ˆ Ï‘≈Á «√ßÿ Á≈ ⁄∂Ò≈ √∆, ÁØ «¬æ‡ª √πæ‡∆¡ª «‹ßÈ∑ª «Úº⁄Ø∫ «¬º’
Âı ¿πÂ∂ «‚æ◊∆Õ ‹ÒΩ Á∂ «Í¡≈«Á¡ª È∂ ¿π√ ÓßÁÌ≈◊∂ ˘ ’ØÂÚ≈Ò Á∂ ‘Ú≈Ò∂ ’
«ÁæÂ≈””Õ
«¬‘Ø «‹‘∆¡ª ÁØ ‘Ø ÿ‡È≈Úª, ‹±È-‹πÒ≈¬∆ AFGF «Úº⁄ ⁄ªÁÈ∆ ⁄Ω∫’
«Úº⁄ ¡Ωß◊˜∂Ï ”Â∂ «‚æ◊∆ ‚ª◊ (Ù≈«¬Á È∂˜≈) ¿πÒ≈ ’∂ √π應≈, «Î AI ¡’±Ï
AFGF ˘ ‹≈Ó≈ Ó√«‹Á Á∆¡ª ÍΩÛ∆¡ª ÂØ∫ ¿πÂ ’∂ ÿØÛ∂ ”Â∂ ⁄Û∑Á∂ Â∂ ÂÒÚ≈
È≈Ò ‘ÓÒ≈ ’È≈, Ú∆ ‘ج∆¡ª √ÈÕ (Ó¡≈«√«-«¬-¡≈ÒÓ◊∆∆, √¯∂ ACECF)Õ

«¬√ √Ó∂∫ ¡Ωß◊˜∂Ï Á≈ «¬‘ ‘π’Ó √∆ «’ ◊π± √≈«‘Ï Á∆ Á∂‘ Á∂ ⁄≈ ‡π’Û∂
’’∂ Ù«‘ Á∂ ⁄≈∂ Í≈√∂ Ò‡’≈ «ÁæÂ∂ ‹≈‰ Í ‘È∂∑≈ ÍÀ ¸æ’≈ ‘؉ ’’∂ ¿π√ Á∂
«¬√ ‘π’Ó ”Â∂ ¡ÓÒ È≈ ‘Ø √«’¡≈Õ ¿πË Ì≈¬∆ ‹ÀÂ≈, Ì≈¬∆ È≈ȱ ≈Ó, Ì≈¬∆
ÂπÒ√∆ Â∂ Ì≈¬∆ ¿»Á≈ È∂ ◊π± √≈«‘Ï Á≈ √∆√ ¸æ’ ’∂ «Ò¡≈¿π∫‰ Á∆ Â’∆Ï
ÿÛ∆Õ «¬‘ √≈∂ ◊π± ‹∆ Á≈ √∆√ ‡Ø’∆ «Úº⁄ Í≈’∂ «√ Â∂ ⁄πæ’ ’∂, AF ÈÚßÏ ˘

Ì≈Ú∂∫ «¬È∑ª Ó≈Ó±Ò∆ ‘Ó«Ò¡ª È≈Ò ¡Ωß◊˜∂Ï È∂ È≈ ÓÈ≈ √∆ Â∂ È≈ ‘∆
Ó«¡≈ Í «¬√ «Úº⁄Ø∫ «√æ÷ª Á≈ Ø‘ ˜± ˜≈«‘ ‘πßÁ≈ ˛Õ «¬‘ ’«‘‰≈ ˆÒ ˛
«’ ◊π± ‹∆ Á∆ Ù‘∆Á∆ Ó◊Ø∫ «√æ÷ Á«‘Ò ◊¬∂ √È ¡Â∂ ıπÁ ˘ «√æ÷ ’«‘‰ ÂØ∫
‚È Òæ◊ ͬ∂ √ÈÕ

75

76

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

AF ’ÙÓ∆∆ Ïz≈‘Ó‰, «‹‘Û∂ BE Ó¬∆ AFGE Á∂ «ÁÈ ◊π± Â∂ˆ Ï‘≈Á
√≈«‘Ï ’ØÒ ¯«¡≈Á∆ ‘ج∂ √È, ¿πÈ∑ª È∂ ◊π± ‹∆ Á∆ Ù‘∆Á∆ Ó◊Ø∫ «‘ßÁ± ËÓ ¤æ‚
’∂ «√æ÷ ËÓ ¡ı«Â¡≈ ’ «Ò¡≈ ¡Â∂ ◊π± ◊Ø«ÏßÁ «√ßÿ √≈«‘Ï Á∆ ¯Ω‹ «Úº⁄
Ù≈«ÓÒ ‘Ø ◊¬∂Õ””

¡Á≈√ ’Ú≈’∂, Ì≈¬∆ ≈Ó ’∞øÚ (÷≥‚∂ Á∆ Í‘πÒ Ó◊Ø∫ Ì≈¬∆ ◊πÏıÙ «√≥ÿ) Á∂
‘ºÊØ∫ ÓØÛ∑∆ ◊‚Ú≈ ’∂ Í≈¿∞∫‡≈ Á∆ È∆∫‘ ÷Ú≈¬∆Õ AH √ÂøÏ AFHH Á∂ «ÁÈ,
◊Û∑Ú≈Ò Á∂ ≈‹∂ ¯Â∂ Ù≈‘ È∂ ◊π» ‹∆ Â∂ ‘ÓÒ≈ ’ «ÁºÂ≈Õ ¯Â∂ Ù≈‘ Á∆¡ª ¯Ω‹ª
˘ Ïπ∆ Â∑ª «Ù’º√ ‘ج∆Õ.....

[‚≈. ‘«‹ßÁ «√ßÿ «ÁÒ◊∆ : «√æ÷ ÂÚ≈∆ı (Í«‘Ò≈ «‘æ√≈) √¯∂
BHD-IC]

¡ÈßÁÍπ √≈«‘Ï Á∆ ÓØÛ∑∆ ◊º‚‰≈, «’Ò∑∂ ωÚ≈¿∞‰∂

’≈‹∆ ¡ÏÁπÒ Ú‘≈Ï Á≈ ÙÓÈ≈’ ¡ßÂ
““«ÙÚÂıØ, ËÓñ«Ú‘»‰,∂ Âø◊ñ«ÁÒ ¡Â∂ ˜≈ÒÓ ’≈‹∆ ˘ ¡≈͉∆ ‘ÀÂñ
¡≥◊∂˜ È≈ñ’≈ÓÔ≈Ï∆ ¿∞µÂ∂ √ø√≈ Á∂ √Ì ÂØ∫ Úº‚∂ «È«¥Ù‡ ’∞’Ó Íπ ¡≥ª Á∆
ÈÓØÙ∆ ‘؉ ’≈È Ï‘π ◊«‘≈ √ÁÓ≈ Òº«◊¡≈Õ ¿∞√ ˘ Ó≈È«√’ ¡ËØ◊Â∆ Â∂
ÈÓØÙ∆ Á≈ «Ì¡≈È’ Ø◊ Òº◊ «◊¡≈ ¡Â∂ AA ÈÚøÏ ˘ ‘∆ ¿∞‘ ÿ ‹≈ ’∂ √Á≈
Ò¬∆ Ó≥‹∂ ”Â∂ ÍÀ «◊¡≈Õ Í≥Áª «ÁȪ º’ ´º¤ñ´º¤ ’∂ Ó≥‹∂ ”Â∂ ÂÛ¯Á≈ ¡Â∂
’≈‘πøÁ≈ «‘≈Õ «’√∂ ÚÀÁ ‘’∆Ó Á≈ ’ج∆ «¬Ò≈‹ ’≈◊ È≈ ‘Ø √«’¡≈...¡≥ª Á∆
ÏÁÈ≈Ó∆ ÷º‡«Á¡ª Í≈ͪ Á∆ Ì≈∆ Í≥‚ «√ ”Â∂ ⁄πº’«Á¡ª ‘Ø«¬¡ª BF ÈÚøÏ,
AFGE ˘ «¬√ ¯≈È∆ ‹‘≈È ÂØ∫ ’±⁄ ’ «◊¡≈Õ”” (Ó«‘≥Á «√≥ÿ ‹ØÙ : ‹∆ÚÈ
◊≈Ê≈ ◊π» Â∂ˆ Ï‘≈Á √≈«‘Ï, √¯≈ IE)Õ

◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï Á≈ √»Í Óπ’øÓÒ ’È≈
““◊π» ◊Ø«Ï≥Á «√≥ÿ √≈«‘Ï È∂ AFGH ¬∆: «Úº⁄ ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï Á≈ ÈÚª
Óπ’øÓÒ √»Í «Â¡≈ ’Ú≈¿∞‰≈ Ùπ» ’∆Â≈Õ .....Ì≈¬∆ ÓÈ∆ ≈Ó («√≥ÿ) È∂ ◊π»
√≈«‘Ï Á∆ ‘Á≈«¬Â ”Â∂ ◊π» Â∂ˆ Ï‘≈Á √≈«‘Ï Á∆ Ï≈‰∆ Ù≈«ÓÒ ’Ú≈’∂
ÁÓÁÓ∆ √»Í «Â¡≈ ’∆Â≈Õ «’¿∞∫«’ «¬‘ √»Í ÁÓÁÓ≈ √≈«‘Ï (¡ÈßÁÍπ
√≈«‘Ï) «Úº⁄ Óπ’øÓÒ ’∆Â≈ «◊¡≈ √∆, «¬√ ’’∂ «¬√ ˘ “ÁÓÁÓ∆ Ï∆Û” Ȫ
«ÁºÂ≈ «◊¡≈ √∆Õ”” [‚≈. ‘«‹øÁ «√≥ÿ «ÁÒ◊∆: «√º÷ ÂÚ≈∆ı (Í«‘Ò≈ «‘º√≈),
Í≥È≈ BIH]Õ

¯Ω‹ Á∆ «Â¡≈∆, “‰‹∆ È◊≈≈”, Í≈¿∞∫‡≈ √≈«‘Ï
......““‘π‰ ◊π» ◊Ø«Ï≥Á «√≥ÿ √≈«‘Ï È∂ «√º÷ª ˘ ¯Ω‹∆ ͺ÷Ø∫ Ú∆ ‹Ê∂ÏøÁ
’È≈ Ùπ» ’ «ÁºÂ≈Õ ......Ó≈⁄ AFH@ Á∂ Ùπ» «Úº⁄ “‰‹∆ È◊≈≈” «Â¡≈
‘Ø «◊¡≈....¡≈¿∞‰ Ú≈Ò∂ √≈Òª «Úº⁄ ⁄º’ È≈È’∆ «Úº⁄ ÚË∆¡≈ È√Ò Á∂ ÿØÛ∂ Â∂
‘ Â∑ª Á∂ ‘«Ê¡≈ Í‘πø⁄ ⁄πº’∂ √ÈÕ .....AD ¡ÍÃÀÒ AFHE ¬∆: Á∂ «ÁÈ ◊π»
√≈«‘Ï È≈‘È Íπº‹∂Õ .....BI ¡ÍÃÀÒ AFHE Á∂ «ÁÈ Á∆Ú≈È ÈßÁ ⁄øÁ √øÿ≈ ’ØÒØ∫
77

C@ Ó≈⁄ AFHI Á∂ «ÁÈ ◊π» ◊Ø«Ï≥Á «√≥ÿ ‹∆ È∂, ⁄º’ È≈È’∆ Á∂ È∂Û∂,
’∂√◊Û∑ Ú≈Ò∆ ‹◊∑≈, ÈÚ∂∫ «Í≥‚ Á∆ ÓØÛ∑∆ ◊º‚∆Õ ÈÚ∂∫ È◊ Á≈ Ȫ ◊π» √≈«‘Ï È∂
“¡ÈßÁÍπ” «÷¡≈Õ CA Ó≈⁄ AFHI Á∂ «ÁÈ ◊π» √≈«‘Ï È∂ ⁄º’ È≈È’∆ñ
¡ÈßÁÍπ √≈«‘Ï Á∂ ¡≈Ò∂ñÁπ¡≈Ò∂ Í≥‹ «’Ò∑∂ ω≈¿∞‰∂ Ùπ» ’∆Â∂Õ ◊π» √≈«‘Ï È∂
«¬È∑ª «’«Ò∑¡ª Á∂ Ȫ ¡ÈßÁ◊Û, ÒØ‘◊Û∑, Â≈≈◊Û∑, ¡◊øÓ◊Û∑, ¡Â∂ ¯Â«‘◊Û∑
º÷Õ∂ ....

«√º÷ª ˘ ’∂Ù≈Ë≈∆ ‘؉ Á≈ ‘π’ÓÈ≈Ó≈
BI Ó≈⁄ AFIE (Í«‘Ò∆ «Ú√≈÷, √øÓ AGEB «Ï¥Ó∆) Á∂ «ÁÈ ¡ÈßÁÍπ
√≈«‘Ï «Úº⁄ √ø◊ª Á≈ «¬º’ Ì≈∆ «¬’º· ‘Ø«¬¡≈Õ «¬√ «¬’º· «Úº⁄ ◊π» √≈«‘Ï
È∂ ‘π ’ ÓÈ≈Ó≈ ‹≈∆ ’∆Â≈ «’ ¡º ◊ ∂ ÂØ ∫ ’Ø ¬ ∆ Ú∆ «√º ÷ ¡≈͉∂ ’∂ Ù È‘∆∫
’‡≈¬∂◊≈.....¿∞È∑ª «’‘≈ «’ ¡º◊∂ ÂØ∫ ‘ «¬º’ «√º÷ ¡≈͉∂ Ϻ«⁄¡ª Á∂ ’∂Ù ‹ÓªÁ»
º÷∂◊≈ ¡Â∂ √º‹∂ ‘ºÊ «Úº⁄ ’Û≈ Í«‘È∂◊≈Õ (◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ Ú∂Ò∂ ÂØ∫ «√º÷∆ È≈Ò
‹πÛ∂ ÒØ’ Í«‘Òª Ú∆ ’∂√ È‘∆∫ ’‡≈¿∞∫Á∂ √∆Õ ◊π» ◊Ø«Ï≥Á «√≥ÿ √≈«‘Ï È∂ «¬‘ ‘π’Ó
«√º÷∆ «Úº⁄ Ù≈«ÓÒ ‘؉ Ú≈Ò∂ ÈÚ∂∫ ÒØ’ª Ú≈√Â∂ ’∆Â≈ √∆)Õ

Ó√øÁª ˘ √˜≈Úª ¡Â∂ ı≈Ò√≈ ÍÃ◊‡ ’È≈
«‹√ Ú∂Ò∂ ◊π» √≈«‘Ï È∂ ı≈Ò√≈ ÍÃ◊‡ ’È Ú∂Ò∂ √∆√ Ì∂‡ ’ΩÂ’ ’∆Â≈,
¿∞√ ÂØ∫ Í«‘Òª «√º÷ Í≥Ê Á≈ ‹Ê∂ÏøÁ’ „ª⁄≈, ‹Ø ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Ú∂Ò∂
“ËÓ√≈Ò≈” Â∂ “√ø◊«Â” Ú‹Ø∫ Ùπ» ‘Ø«¬¡≈ √∆ ¡Â∂ ◊π» ¡ÓÁ≈√ √≈«‘Ï Ú∂Ò∂
“Ó≥‹∆¡ª” Â∂ “Í∆«Û∑¡ª” Á∂ »Í «Úº⁄ ÎÀ«Ò¡≈ √∆ ¿∞‘ ◊π» ≈ÓÁ≈√ √≈«‘Ï Ú∂Ò∂
“Ó√øÁ” ‹Ó≈ ڋØ∫ ’≈«¬Ó ‘Ø «◊¡≈ √∆Õ Ó√øÁ ‹Ó≈ Á∂ ’≈«¬Ó ‘؉ È≈Ò «√º÷
Í≥ Ê , «√º ÷ ËÓ Â∂ «√º ÷ ’Ω Ó «¬º ’ Ù≈ÈÁ≈ ‹Ê∂ Ï ø Á ’ „ª⁄∂ «Úº ⁄ ÍØ ¬ ∆
◊¬∆Õ∫....√ø◊ª Á≈ Á√ÚøË √π⁄º‹∂ Â∆’∂ È≈Ò ◊π» ÁÏ≈ «Úº⁄ Íπº‹‰ Òº◊
«Í¡≈Õ ....Í «‹¿∞∫ñ«‹¿∞∫ ¡√Ò Ó√øÁª Á∆ ‹◊∑≈ (ÓÈ «Íº¤Ø∫) ¿∞È∑ª Á∆ ¡ΩÒ≈Á
¡≈¿∞∫Á∆ ◊¬∆, «¬√ ‹Ó≈ «Úº⁄ ı≈Ï∆¡ª ¡≈¿∞∫‰∆¡ª Ùπ» ‘Ø ◊¬∆¡ªÕ...◊π»
√≈«‘Ï È∂ Á∆Ú≈È ÓÈ∆ ≈Ó (Ó◊Ø∫ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√≥ÿ) ˘ ‘π’Ó ’∆Â≈ «’ √≈∂
78

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ó√øÁª ˘ ÓπÙ’ª ÏøÈ∑ ’∂ ¡ÈßÁÍπ √≈«‘Ï ÏπÒ≈«¬¡≈ ‹≈¬∂Õ ’∞fi ‘∆ «ÁȪ «Úº⁄
√≈∂ Ó√øÁ ¡ÈßÁÍπ √≈«‘Ï Í‘πø⁄ ◊¬∂Õ ◊π» √≈«‘Ï È∂ Ó√øÁª Á∆ Íı ’∆Â∆Õ
«‹‘Û∂ Ó√øÁ Ï∂¬∆Ó≈È Â∂ Óπ˜«Ó √È, ¿∞È∑ª ˘ ÓΩ’∂ Â∂ ‘∆ √ı √˜≈Úª «ÁºÂ∆¡ª
◊¬∆¡ªÕ....«¬√ Á∂ È≈Ò ‘∆ ◊π» √≈«‘Ï È∂ Ó√øÁ ‹Ó≈ ıÂÓ ’È Á≈ ¡ÀÒ≈È
’∆Â≈Õ ◊π» √≈«‘Ï È∂ ‘π’ÓÈ≈Ó≈ ‹≈∆ ’∆Â≈ «’ ¡º◊∂ ÂØ∫ ’ج∆ Ú∆ «√º÷ ¡≈͉≈
Á√ÚøË Ì∂‡≈ Ó√øÁª ˘ È≈ Á∂Ú∂ ¡Â∂ «√ºË≈ ◊π» ÁÏ≈ ˘ Ì∂‹∂Õ ¿∞È∑ª ¡ÀÒ≈È ’∆Â≈
«’ Ó√øÁ ≈‘∆∫ ¡≈¬∆ Ì∂‡≈ ’Ï»Ò È‘∆∫ ’∆Â∆ ‹≈Ú∂◊∆Õ ◊π» √≈«‘Ï È∂ ◊π» Â∂ «√º÷
«Ú⁄’≈ «Ú⁄ØÒ∂ ıÂÓ ’ «ÁºÂ∂ Â∂ «√º÷ √ø◊ª ˘ ¡’≈Ò Íπıπ Á∆ «¡≈«¬¡≈
ω≈¿∞∫‰ Á≈ ¡ÀÒ≈È ’ «ÁºÂ≈Õ.....

(Ú∂÷Ø: ◊π» Á∆¡ª √≈÷∆¡ª, √≈÷∆ EI, Ó«‘Ó≈ ÍÃ’≈Ù, √¯≈ HBE, ̺‡ Ú‘∆ Ì≈Á√Ø∫
Í◊È≈ Ê≈È∂√)Õ

Í≥‹ «√ª Á∆ Ó≥◊ Â∂ ÷≥‚∂ Á∆ Í≈‘πÒ
Ó≈⁄ Á∂ Ùπ» «Úº⁄ ◊π» √≈«‘Ï È∂ √≈∂ «√º÷ª ˘ ‘π’ÓÈ≈Ó∂ Ì∂‹’∂ «Ï¥Ó∆
√øÓ Á∂ «Ú√≈÷ Ó‘∆È∂ Á∆ Í«‘Ò∆ Â≈∆ı (BI Ó≈⁄ AFIH) Á∂ «ÁÈ ¡ÈßÁÍπ
√≈‘«Ï Í‘øπ⁄‰ Ú≈√Â∂ ¡≈«÷¡≈Õ ’∞fi √ØÓ∂∫ «¬√ ’ΩÂ’ ˘ BI Ó≈⁄ AFII ˘
¡Â∂ ’∞fi AFIE ˘ ‘Ø«¬¡≈ Á√Á∂ ‘È Í ÓÀ∫ AFIH ˘ ÚË∂∂ √‘∆ Ó≥ÈÁ≈ ‘ªÕ
Á¡√Ò, ¡◊Ò∂ √≈Ò Á∆ «Ú√≈÷∆ (BI Ó≈⁄ AFII) Á∂ «ÁÈ ¡ÈßÁÍπ √≈«‘Ï
«Úº⁄ AFIH ÂØ∫ Ú∆ Úº‚≈ «¬’º· ‘Ø«¬¡≈ √∆ Â∂ «¬√ «ÁÈ Ú∆ ‘˜≈ª «√º÷ª È∂ Í‘πÒ
Ò¬∆ √∆Õ «¬‘ Ìπ∂Ò÷≈ «¬√ ÂØ∫ ‘∆ Ùπ» ‘Ø«¬¡≈ ‘ØÚ∂◊≈Õ «¬≥fi ‘∆ AFIE «Úº⁄
’∂√≈Ë≈∆ ‘؉ Â∂ ’Û≈ Í≈¿∞∫‰ Á≈ ‘π’ÓÈ≈Ó≈ ‹≈∆ ‘Ø«¬¡≈ √∆Õ «’√∂ È∂ ÌπÒ∂÷∂
È≈Ò «¬√ ˘ ‘∆ Í‘πÒ È≈Ò ‹ØÛ «ÁºÂ≈ ‘ØÚ∂◊≈Õ ....̺‡ Ú‘∆ Ì≈Á√Ø∫ Í◊È≈
Ê≈È∂√ «Úº⁄ Ú∆ AFIH Á≈ √≈Ò «ÁºÂ≈ ‘Ø«¬¡≈ ‘ÀÕ .....¿∞√ «ÁÈ ‘˜≈ª «√º÷
◊π» ’∆ È◊∆ ¡ÈßÁÍπ √≈«‘Ï Íπº‹∂Õ ¿∞√ «ÁÈ √Ú∂∂ Ï≈Ï∆¡ª È∂ ◊πÏ≈‰∆ Á≈
’∆ÂÈ ’∆Â≈Õ ’∆ÂÈ ÂØ∫ Ï≈¡Á Ì≈¬∆ ÓÈ∆ ≈Ó È∂ «¬º’ ÙÏÁ Á∆ ’Ê≈ ’∆Â∆Õ
«¬√ Á∂ È≈Ò ‘∆ ◊π» √≈«‘Ï ÷Û∂∑ ‘Ø ◊¬∂Õ ¡≈͉∆ «’Í≈È «Ó¡≈È «Úº⁄Ø∫ ’º„∆ Â∂
¡≈«÷¡≈ «’ ÓÀ˘ «¬º’ «√ ⁄≈‘∆Á≈ ‘ÀÕ ◊π» √≈«‘Ï Á∂ ÏØÒ √π‰’∂ √≈∂ Í≈√∂ ⁄πºÍ
¤≈ ◊¬∆Õ ◊π» √≈«‘Ï È∂ «ÂøÈ Ú≈∆ «¬‘∆ ÏØÒ ¡≈÷∂Õ Â∆‹∆ Ú≈ ¡≈÷‰ ÂØ∫ «Íº¤Ø∫
Ì≈¬∆ Á«¬¡≈ ≈Ó ÷Û∑≈ ‘Ø«¬¡≈Õ ◊π» √≈«‘Ï Âı ÂØ∫ ¿∞Â∂ Â∂ ¿∞√ ˘ ÎÛ ’∂
È∂Û∂ Ú≈Ò∆ «¬º’ ‘Ø Í‘≈Û∆ ”Â∂ ◊º‚∂ ‘ج∂ ÂøÏ» «Úº⁄ ÒÀ ◊¬∂ (‘π‰ «¬‘ ÂøÏ» Ú≈Ò∆
Í‘≈Û∆ Ú‹»Á «Úº⁄ È‘∆∫ ‘À)Õ ’∞fi ÍÒª Ï≈¡Á ◊π» √≈«‘Ï ı»È È≈Ò «ÒºÏÛ∆
«’Í≈È ÒÀ ’∂ Ï≈‘ ¡≈¬∂Õ «¬√ Ú≈ ◊π» √≈«‘Ï È∂ «¬º’ ‘Ø «√ Á∆ Ó≥◊ ’∆Â∆Õ
«¬‘ ’ΩÂ’ ◊π» √≈«‘Ï È∂ Í≥‹ Ú≈ Áπ‘≈«¬¡≈Õ Í≥‹Ú∂∫ «√º÷ Ú‹Ø∫ «√ Ì∂‡ ’È
ÂØ∫ ’∞fi «⁄ Ó◊Ø∫ ◊π» √≈«‘Ï √∆√ Ì∂‡ ’È Ú≈Ò∂ Í≥‹ª «√º÷ª ˘ È∆Ò∂ Ï≈‰∂ «Úº⁄
Í≥‚≈Ò «Úº⁄ ÒÀ ¡≈¬∂Õ ◊π» √≈«‘Ï È∂ ¡≈Í Ú∆ È∆Ò≈ Ï≈‰≈ Í«‘«È¡≈ ‘Ø«¬¡≈ √∆
79

«√ Ì∂‡ ’È Ú≈Ò∂ Í≥‹ª «√º÷ª (Ì≈¬∆ Á«¬¡≈ ≈Ó, Ì≈¬∆ Óπ‘’Ó ⁄øÁ,
Ì≈¬∆ √≈«‘Ï ⁄øÁ, Ì≈¬∆ ËÓ⁄øÁ, Ì≈¬∆ «‘≥Ó ⁄øÁ) Á∂ «⁄‘∂ ”Â∂ Úº÷∆ «’√Ó
Á≈ ȱ fiÒ’ «‘≈ √∆Õ....◊π» √≈«‘Ï È∂ √ø◊ ˘ Óπı≈«ÂÏ ‘Ø ’∂ ¡≈«÷¡≈ «’
‘π‰ ÂØ∫ «¬È∑ª Í≥‹ª Ó‹∆Ú«Û¡ª ˘ “Í≥‹ «Í¡≈∂” ¡≈«÷¡≈ ‹≈«¬¡≈ ’∂◊≈Õ ‹Á
º’ ⁄øÁ √»‹ ’≈«¬Ó «‘‰◊∂, ◊π» ˘ «√ Ì∂‡ ’È Ú≈Ò∂ Í≥‹ «√º÷ª Á≈ Ȫ
ÁπÈ∆¡ª Ì ”⁄ ’≈«¬Ó ‘∂◊≈Õ ‹ÁØ∫ Ú∆ ’Û≈‘ ÍÃÙ≈Á Á∆ Á∂ˆ «Â¡≈ ‘Ø«¬¡≈
’∂◊∆, «¬È∑ª Á≈ ¤ªÁ≈ («‘º√≈) √Ì ÂØ∫ Í«‘Òª ’º«„¡≈ ‹≈«¬¡≈ ’∂◊≈Õ «¬√
«Íº¤Ø∫ ◊π» √≈«‘Ï È∂ Ì≈¬∆ ⁄¿∞Í«Â ≈«¬ ˘ ¡≈«÷¡≈ «’ ¿∞‘ √´‹ «Úº⁄Ø∫ √≈¯
Í≈‰∆ Ì ’∂ «Ò¡≈¿∞‰Õ ◊π» ‹∆ È∂ Á∆Ú≈È ËÓ ⁄øÁ «¤ºÏ ˘ ͺÊ Á≈ ’±ø‚≈,
ÒØ‘∂ Á≈ Ï≈‡≈ ¡Â∂ ÷≥‚≈ «Ò¡≈¿∞‰ Ú≈√Â∂ ¡≈«÷¡≈Õ ◊π» √≈«‘Ï È∂ ͺÊ Á∂ ’±ø‚∂
”Â∂ ÒØ‘∂ Á≈ Ï≈‡≈ º÷ ’∂, ¿∞√ «Úº⁄ √´‹ Á«¡≈ ÂØ∫ Ó≥◊Ú≈«¬¡≈ Í≈‰∆ Í≈ ’∂,
Í≈‘πÒ «Â¡≈ ’È∆ Ùπ» ’ «ÁºÂ∆Õ Í≥‹∂ «Í¡≈∂ ◊π» √≈«‘Ï Á∂ È∂Û∂ ÏÀ· ◊¬∂Õ
◊π» √≈«‘Ï ¡≈͉∂ ‘ºÊ È≈Ò ÷≥‚≈ Î∂ ’∂ Í≈‘πÒ «Â¡≈ ’È Òº◊ ͬ∂Õ «¬√ Ó◊Ø∫
¡Á≈√ ’∆Â∆ Â∂ ‹À’≈≈ ¤º‚‰ Ó◊Ø∫ “÷≥‚∂ Á∆ Í≈‘πÒ” Á∂‰ Á∆ √Ó Ùπ» ’∆Â∆Õ
◊π» √≈«‘Ï È∂ ÷≥‚∂ È≈Ò Í«‘Òª ¡≈͉∂ Ó»ø‘ «Úº⁄ ¡≥«ÓàÁ∆¡ª Í≥‹ Ï»øÁª Í≈¬∆¡ª Â∂
«Î Í≥‹ª «Í¡≈«¡ª ˘ ÷≥‚∂ Á∆ Í≈‘πÒ «ÁºÂ∆Õ (Í≥‹ª «Í¡≈«¡ª ˘ ÷≥‚∂ Á∆ Í≈‘´
Á∂‰ «Íº¤Ø∫ ¡≈Í ¿∞È∑ª ’ØÒØ∫ Í≈‘πÒ ÒÀ‰ Á∆ ’‘≈‰∆ Ó◊Ø∫ ÿÛ∆ ◊¬∆ ‹≈ÍÁ∆ ‘À)Õ
Í≥‹ «Í¡≈«¡ª ˘ Í≈‘πÒ Á∂ ’∂ ◊π» √≈«‘Ï È∂ ¿∞È∑ª ˘ ÈÚª Ȫ “«√≥ÿ”
«ÁºÂ≈Õ Í«‘Òª ◊π» √≈«‘Ï È∂ ¡≈͉≈ Ȫ “◊Ø«Ï≥Á «√≥ÿ” º«÷¡≈ Â∂ Î∂ Í≥‹
«Í¡≈«¡ª ˘ Á«¬¡≈ «√≥ÿ, Óπ‘’Ó «√≥ÿ, √≈«‘Ï «√≥ÿ, ËÓ «√≥ÿ, «‘≥Ó «√≥ÿ
Á∂ Ȫ «ÁºÂ∂Õ «¬√ ÂØ∫ «Íº¤Ø∫ ¿∞È∑ª ˘ «‘ÂñÓ«Ô≈Á≈ Áº√∆Õ ◊π» √≈«‘Ï È∂ ¡≈«÷¡≈
«’ ‘π‰ Â∞‘≈‚≈ «Í¤Ò≈ ‹ÈÓ, ËÓ, ’Ó, ÌÓ Â∂ ÙÓ Í≥‹∂ ıÂÓ ‘Ø ◊¬∆¡ª
‘ÈÕ ‘π‰ Â∞√∆∫ ¡’≈Ò Íπ÷π Á∂ ı≈Ò√≈ ‘ØÕ Â∞√∆∫ Í≥‹ª ’’≈ª ˘ ‘Ó∂Ùª ¡≈͉∂ ¡≥◊
º÷‰≈Õ ⁄≈ Ϻ‹ ’∞«‘ª ÂØ∫ Ï⁄‰≈ (’∂√ª Á∆ Ï∂¡ÁÏ∆ È‘∆∫ ’È∆, ’∞º·≈ Ó≈√
È‘∆∫ ÷≈‰≈, ÂÓ≈’± È‘∆∫ Ú‰≈ Â∂ ÍñÈ≈∆ Á≈ √ø◊ È‘∆∫ ’È≈) Ϻ‹ ’∞«‘ºÂª
’È Ú≈Ò≈ ͫ ‘Ø ‹≈¬∂◊≈ ¡Â∂ ¿∞√ ˘ ÂÈı≈‘ ´¡≈ ’∂, «¬√ ˘ Ìπ◊‰ Ó◊Ø∫
ÁπÏ≈∂ ÷≥‚∂ Á∆ Í≈‘πÒ ÒÀ‰∆ ÍÚ∂◊∆Õ Ó∆‰∂, Ó√øÁ, Ë∆ÓºÒ∆¬∂, ≈Ó≈¬∆¬∂ Â∂ «√◊øπÓ
(ÓØÈ∂); «¬È∑ª Í≥‹ª È≈Ò Ó∂Ò È‘∆∫ º÷‰≈Õ ◊Ø (’Ï), ÓÛ∑∆ (√Ó≈Ë), Óº· (‹·∂«¡ª
Á∆¡ª √Ó≈˪) ÌπºÒ ’∂ È‘∆∫ ‹≈‰≈Õ Â∞‘≈˘ √πÈ«‘∂ «Úº⁄ Ò≈ «ÁºÂ≈ ‘ÀÕ ¡≈Í√ ”⁄
ÌÓñÌ∂Á È‘∆∫ º÷‰≈Õ””
80

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

[‚≈. ‘«‹øÁ «√≥ÿ «ÁÒ◊∆ : «√º÷ ÂÚ≈∆ı (Í«‘Ò≈ «‘º√≈), Í≥È∂
BIHñCAG]

Í‘≈Û∆ ≈«‹¡ª ¡Â∂ ÓπˆÒª È∂ ¡≈͉∆¡ª ’√Óª ÂØÛ ’∂ ◊π» √≈«‘Ï Á∂ ’≈¯Ò∂
”Â∂ ‘ÓÒ≈ ’ «ÁºÂ≈Õ √√≈ ÈÁ∆ Á∂ ȘÁ∆’ ÿÓ√≈È Á≈ ‹ø◊ ‘Ø«¬¡≈Õ Ó≈Â≈
‹∆ ¡Â∂ ÁØÈØ∫ ¤Ø‡∂ √≈«‘Ϙ≈Á∂ ‹Ø≈Ú «√≥ÿ ¡Â∂ Ϋ‘ «√≥ÿ ’≈¯Ò∂ ÂØ∫ «Úº¤Û
◊¬∂ ¡Â∂ ÷∂Û∆ (‘π‰ √π‘∂Û∆) Á∂ «‘‰ Ú≈Ò∂ ◊ø◊≈ ≈Ó ÏÃ≈‘Ó‰ Á∂ √øÍ’ «Úº⁄
¡≈’∂ ¿∞√Á∂ ÌØ√≈ Á∂‰ Â∂ ¿∞√Á∂ (◊ø◊≈ ≈Ó Á∂) ÿ ⁄Ò∂ ◊¬∂Õ ¿∞√È∂ «ÚÙÚ≈Ùÿ≈Â
’’∂ (Ò≈Ò⁄ «Úº⁄ ¡≈’∂) ¿∞È∑ª ˘ ÓØ«≥‚≈ ’ØÂÚ≈Ò∆ «¬ÂÒ≈‘ Á∂ ’∂ «◊ïÂ≈
’Ú≈ «ÁÂ≈, «‹ÊØ∫ ¿∞È∑ª ˘ √«‘≥Á √»Ï≈ Ú˜∆ ıª Á∂ √ÍπÁ ’∆Â≈ «◊¡≈Õ
¿∞È∑ª ˘ ’¬∆ «’√Ó Á∂ Áπ«È¡≈Ú∆ Ò≈Ò⁄ ¡Â∂ ‚≈Ú∂ Á∂ ’∂ Óπ√ÒÓ≈È Ï‰≈¿∞∫‰
Á∂ ÔÂÈ ’∆Â∂ ◊¬∂ Í ¿∞È∑ª ÚºÒØ∫ «¬È’≈ ’È Â∂ «‹¿π∫Á∂ ‹∆¡ È∆‘ª «Úº⁄
«⁄‰≈’∂ Ù‘∆Á ’ «ÁºÂ≈ «◊¡≈Õ Ó≈Â≈ ◊πº˜ ’Ω ˘ Ú∆ Ù‘∆Á ’ «ÁºÂ≈ «◊¡≈Õ

È؇ : ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ÚºÒØ∫ ÁπÈ∆¡ª «Úº⁄ ºÏ∆ ËÓ Á≈ ≈‹ ’≈«¬Ó
’È Ò¬∆, ¿∞È∑ª ÚºÒØ∫ ¡øÌ ’∆Â∂ «¬È’Ò≈Ï Á∂ Â∆‹∂ ÍÛ≈¡ Á≈ «¬‘ ¡øÌ √∆Õ
«¬‘ «¬√ ◊∆Ïñ‹ÈÂ’ ¡≈Ë≈ Ú≈Ò∂ «¬È’Ò≈Ï Á≈ «¬º’ Ï‘π ‘∆ Ó‘ºÂÚÍ»È
Ó∆ÒñͺÊ √∆Õ «¬‘ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ÚºÒØ∫ ÍÃ◊‡ ’∆Â∂ ◊¬∂ «¬√ «√˪ ˘
¡ÓÒ∆ »Í Á∂‰ Ò¬∆ «¬«Â‘≈√’ Ùπ»¡≈ √∆ :
‹¿∞ ¿∞ ÍÃ∂Ó ÷∂Ò‰ ’≈ ⁄≈¿∞® «√π Ë« ÂÒ∆ ◊Ò∆ Ó∂∆ ¡≈¿∞®
«¬Âπ Ó≈«◊ ÍÀπ Ë∆‹À® «√π Á∆‹À ’≈«‰ È ’∆‹À®
(Ó: 1, 1412)
«¬‘ ’∂ÚÒ ¡Â∂ ’∂ÚÒ Ú≈«‘Á ÍÃÌ»ñ«ÍÂ≈ ˘ Óπ’øÓÒ ÂΩ ”Â∂ √Ó«ÍÂ
«√º÷ Ó‹∆Ú«Û¡ª ˘ Ù√ÂË≈∆ ’’∂ ≈‹√∆ √ºÂ≈ Â∂ ˆ∆Ïñ‹ÈÂ≈ ÚºÒØ∫
’Ϙ≈ ’È Ò¬∆ ⁄πº«’¡≈ «◊¡≈ «¬È’Ò≈Ï∆ ’ÁÓ √∆Õ «√º÷∆ ˘ ÙÓÙ∆ Á∆ Ë≈
”Â∂ Íı ’∂ √¯ÒÂ≈ Á≈ √‡∆«¯’∂‡ Á∂‰ Á∆ «¬º’ ¡«‘Ó ’≈Ú≈¬∆ √∆Õ «¬√
‡À√‡ «Úº⁄Ø∫ Í≈√ ‘؉ Ú≈Ò∂ √≈∂ ÓÁª Á∂ È≈Ó È≈Ò “«√≥ÿ” (Ô≈«È Ù∂ Á∆
«ÈÌÀÂ≈) ¡Â∂ Ï∆Ï∆¡ª Á∂ Ȫ È≈Ò “’Ω” (Ù«‘˜≈Á∆) Á≈ Ò’Ï Ï÷«ÙÙ ’∆Â≈
«◊¡≈Õ «√º÷ ’À’‡ Á∆ «¬‘ ⁄Óñ√∆Ó≈ √∆Õ «¬‘ ı≈Ò√≈ ¯Ω‹ Á≈ ◊·È ’’∂
‹Ê∂ÏøÁ ’È Ò¬∆ ⁄πº«’¡≈ «◊¡≈ «¬È’Ò≈Ï∆ ’ÁÓ √∆Õ

Í‘≈Û∆ «‘≥Á» ≈«‹¡ª ¡Â∂ ÓπˆÒª Á∂ ‘ÓÒ∂
‹πÒ≈¬∆ AFIH ¬∆: ÂØ∫ ÒÀ ’∂ Ó≈⁄ AG@E ¬∆: º’ ’ج∆ Á‹È ’∞ Ú≈
Í‘≈Û∆ (Ï≈¬∆Ë≈) ≈«‹¡ª ¡Â∂ ÓπˆÒª ÚºÒ∫Ø ¡ÈßÁÍπ √≈«‘Ï ”Â∂ ‘ÓÒ∂ ’∆Â∂ ◊¬∂
Í ‘ Ú≈ ¿∞È∑ª ˘ Ó»ø‘ Á∆ ÷≈‰∆ ͬ∆Õ ¡≈ı Í‘≈Û∆ ≈‹∂ Ó¬∆ AG@E Á∂ ¡øÌ
ÂØ∫ ¡ÈßÁÍπ √≈«‘Ï ˘ ÿ∂≈ Í≈ ’∂ Á» ÏÀ· ◊¬∂Õ «’«Ò∑¡ª Á∂ ¡≥Á ¡È≈‹ ¡Â∂
ÿ≈‘ñͺ·≈ ıÂÓ ‘؉ Â∂ ¡≈ ◊¬∂Õ «√øÿª È∂ Ó≈Â≈ ◊π˜ ’Ω ˘ ¡ÈßÁÍπ √≈«‘Ï
¤º‚‰ Ò¬∆ ÓÈ≈ «Ò¡≈Õ Ó≈Â≈ ‹∆ È∂ ◊π» √≈«‘Ï ”Â∂ ¡ÈßÁÍπ √≈«‘Ï ¤º‚‰ Ò¬∆
˜Ø Í≈«¬¡≈Õ «¬√Á∂ È≈Ò ‘∆ «‘≥Á» ≈«‹¡ª ¡Â∂ ÓπˆÒª ÚºÒØ∫ ◊∆Â≈ ¡Â∂ ’∞≈È
Ù∆Î Á∆¡ª «Ò÷Â∆ ÂΩ Â∂ ’√Óª ÷≈Ë∆¡ª ◊¬∆¡ª «’ ‹∂’ «¬º’ Ú≈ ◊π» √≈«‘Ï
¡ÈßÁÍπ ˘ ÷≈Ò∆ ’ Á∂‰ ª ¿∞Ȫ∑ Á≈ «’√∂ «’√Ó Á≈ «ÚØË È‘∆∫ ’∆Â≈ ‹≈Ú∂◊≈Õ

¡ÈßÁÍπ √≈«‘Ï ¤º‚‰≈
Á√øÏ AG@E ¬∆: «Úº⁄ ◊π» √≈«‘Ï È∂ ¡ÈßÁÍπ √≈«‘Ï ˘ ¤º‚ «ÁºÂ≈Õ
81

◊π» √≈«‘Ï, ÁØ Úº‚∂ √≈«‘Ϙ≈«Á¡ª ¡Â∂ D@ ’∞ «√≥ÿª √Ó∂Â, ⁄Ó’Ω Á∆
’º⁄∆ ◊Û∑∆ «Úº⁄ Í‘πø⁄ ◊¬∂Õ «¬√ ◊Û∑∆ ˘ Òº÷ª Á∆ «◊‰Â∆ «Úº⁄ Í‘≈Û∆ ≈«‹¡ª
¡Â∂ ÓπˆÒª Á∆¡ª ¯Ω‹ª È∂, ´‡∂∂ ÓπÒ÷¬∆¡ª Á∆¡ª Ë≈Ûª √Ó∂Â, ÿ∂≈ Í≈
«Ò¡≈Õ «ÁÈ Ì Á∆ ‹ø◊ ÂØ∫ Ï≈¡Á ÁØÈØ∫ Úº‚∂ √≈«‘Ϙ≈Á∂ (¡‹∆ «√≥ÿ ¡Â∂
‹πfi≈ «√≥ÿ) ¡Â∂ C@ ’∞ «√≥ÿ Ù‘∆Á ‘Ø ◊¬∂Õ Ï≈’∆ Ï⁄∂ «√≥ÿª È∂ ◊Û∑∆ «Úº⁄
◊πÓºÂ≈ ’’∂ ◊π» √≈«‘Ï ˘ ◊Û∑∆ ÂØ∫ ⁄Ò∂ ‹≈‰ Ò¬∆ «’‘≈Õ ◊π» √≈«‘Ï È∂ «¬√
◊πÓºÂ∂ ˘ ı≈Ò√≈ ’ΩÓ Á∂ ‘π’Ó Á∂ ÂΩ Â∂ √Ú∆’≈ ’’∂ ¿∞√∂ ≈ ˘ Ì≈¬∆
Á«¬¡≈ «√≥ÿ, Ì≈¬∆ ËÓ «√≥ÿ ¡Â∂ Ì≈¬∆ Ó≈È «√≥ÿ √Ó∂ ◊Û∑∆ ˘ ÷≈Ò∆ ’
«ÁºÂ≈Õ Á∆Ȫñ’ª◊Û Í‘øπ⁄ ’∂ ◊π» √≈«‘Ï È∂ ¡Ωø◊˜∂Ï Á∂ Ȫ «¬º’ ı «Ò«÷¡≈
«‹√ ˘ “˜¯È≈Ó≈” (Ϋ‘ Á≈ ıÂ) Ú‹Ø∫ ⁄∂Â∂ ’∆Â≈ ‹ªÁ≈ ‘À ¡Â∂ Ì≈¬∆ Á«¬¡≈
«√≥ÿ Â∂ Ì≈¬∆ ËÓ «√≥ÿ ≈‘∆∫ ¡Ωø◊˜∂Ï [‹Ø «’ ¿∞È∑ª «ÁȪ «Úº⁄ Áº÷‰ «Úº⁄
¡Ωø◊≈Ï≈Á (Ó‘≈≈Ù‡≈) Á∂ ¡≈√ñÍ≈√ √∆] º’ Í‘πø⁄Á≈ ’∆Â≈Õ «¬ÊØ∫ ◊π»
√≈«‘Ï √≈ÏØ ’∆ ÂÒÚø‚∆ ÚºÒ ⁄ºÒ ͬ∂Õ √Â∂ «Úº⁄ «÷Á≈‰∂ Á∆ „≈Ï (Óπ’Â√)
Íπº‹∂ ª «¬Ê∂ √»Ï≈ √«‘≥Á ‹Ø ¡≈͉∆¡ª ¯Ω‹ª ÒÀ ’∂ ◊π» √≈«‘Ï Á≈ «Íº¤≈ ’Á≈
¡≈ «‘≈ √∆, Á≈ ◊π» √≈«‘Ï Á∆ ÓÁÁ Ò¬∆ ¡≈ ‘∂ Ó≈fi∂ Á∂ «√≥ÿª Á∂ ‹Ê∂ È≈Ò
ÿÓ√≈È Á≈ ‹ø◊ ‘Ø«¬¡≈Õ ¿∞√ ˘ Ò≈⁄≈ ‘Ø ’∂ ¿πÊØ∫ Ú≈Í√ ÓπÛÈ≈ «Í¡≈Õ

◊π» √≈«‘Ï √≈ÏØ ’∆ ÂÒÚø‚∆
«÷Á≈‰∂ Á∆ „≈Ï Á∆ ‹ø◊ «Úº⁄ Ù‘∆Á ‘ج∂ «√≥ÿª Á≈ √√’≈ ’’∂ ◊π»
‹∆ √≈ÏØ ’∆ ÂÒÚø‚∆ Í‘øπ⁄∂Õ ‹ÁØ∫ √ø◊ª ˘ ¡≈Í ‹∆ Á∂ «¬Ê∂ Íπº‹‰ Á≈ ÍÂ≈
Òº◊≈ ª Úº‚∆ «◊‰Â∆ «Úº⁄ ¿∞‘ ¿∞Ê∂ Íπ‹‰ Òº◊∂Õ «¬Ê∂ ◊π» ‹∆ Â’∆ÏÈ IñA@
Ó‘∆È∂ ‘∂ ¡Â∂ «¬√ √Ó∂∫ ÁΩ≈È «¬º’ Òº÷ ÂØ∫ Ú∆ ÚË∆’ «√≥ÿª, «√≥ÿ‰∆¡ª È∂ «¬Ê∂
÷≥‚∂ Á∆ Í≈‘πÒ ÍÃ≈Í ’∆Â∆ ¡Â∂ ı≈Ò√≈ ¯Ω‹ «Úº⁄ Ù≈«ÓÒ ‘ج∂Õ
82

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

◊π» √≈«‘Ï Á≈ Áº÷‰ ‹≈‰≈
““‹ÁØ∫ ’¬∆ Ó‘∆È∂ º’ Ì≈¬∆ Á«¬¡≈ «√≥ÿ ¡Â∂ Ì≈¬∆ ËÓ «√≥ÿ ¡Ωø◊˜∂Ï
˘ «Ò«÷¡≈ ı (˜¯È≈Ó≈) Á∂ ’∂ Ú≈Í√ È≈ ¡≈¬∂ ª ◊π» √≈«‘Ï ıπÁ ¿∞È∑ª Á∆
Ì≈Ò «Úº⁄ Áº÷‰ ÚºÒ ⁄ºÒ ͬ∂Õ ◊π» ‹∆ «√√≈, ÈΩ‘, Ì≈Á≈, Í‘∂Ú≈, ÍπÙ’
(¡‹Ó∂), ÈÀ‰≈ ‘πøÁ∂ ‘ج∂ ÏÿΩ Í‘πø⁄∂Õ «¬Ê∂ Ì≈¬∆ Á«¬¡≈ «√≥ÿ Â∂ Ì≈¬∆ ËÓ
«√≥ÿ ◊π» ‹∆ ˘ ¡≈ «ÓÒ∂Õ ¿∞È∑ª Áº«√¡≈ «’ ¡Ωø◊˜∂Ï ◊π» ‹∆ Á≈ ı ÍÛ∑ ’∂ ◊π»
‹∆ È≈Ò «ÓÒ‰≈ ⁄≈‘πøÁ≈ √∆Õ ◊π» ‹∆ È∂ «’‘≈ «’ ‘π‰ Ù≈«¬Á ¡Ωø◊˜∂Ï È≈Ò
Ó∂≈ Ó∂Ò È‘∆∫ ‘Ø √’‰≈; ¿∞√ Á∂ √≈‘ Í»∂ ‘؉ Ú≈Ò∂ ‘ÈÕ «¬√ Á∂ Ï≈Ú‹»Á ◊π»
√≈«‘Ï ¡º◊∂ ÚºÒ ⁄ºÒ ͬ∂Õ ‹Á ◊π» ‹∆ ’∞Ò≈«¬Â Íπº‹∂ ª ¿∞È∑ª ˘ ¡Ωø◊˜∂Ï Á∂
ÓÈ Á∆ ıÏ «ÓÒ∆Õ «¬‘ ◊ºÒ AI Ó≈⁄ AG@G ¬∆: Á∆ ‘ÀÕ «¬√ Ó◊Ø∫ ◊π» ‹∆
«ÁºÒ∆ ¡≈ ◊¬∂Õ””
[‚≈: ‘«‹øÁ «√≥ÿ «ÁÒ◊∆ «√º÷ ÂÚ≈∆ı (Í«‘Ò≈ «‘º√≈), Í≥È≈
CCHñCI]
¡Ωø◊˜∂Ï Á∆ ÓΩ ÂØ∫ Ï≈¡Á ¿∞√Á∂ ÍπºÂª «Úº⁄ ‘ج∆ ‹ø◊ «Úº⁄ ◊π» ‹∆ È∂
Ï‘≈Á Ù≈‘ Á∆ Ï∂ÈÂ∆ ÍÃÚ≈È ’’∂ ¿∞√Á∆ ÓÁÁ ’’∂ ¿∞√ ˘ «ÁºÒ∆ Á∂ ÂıÂ
”Â∂ ÏÀ·≈«¬¡≈Õ ““Ï‘≈Á Ù≈‘ È∂ ◊π» √≈«‘Ï È≈Ò Ú≈¡Á≈ ’∆Â≈ «’ ¿∞‘ AG@E
¬∆: «Úº⁄ ◊π» √≈«‘Ï Á≈ Í«Ú≈ Ù‘∆Á ’È Ú≈«Ò¡ª ¡Â∂ ¡ÈßÁÍπ √≈«‘Ï ”Â∂
‘ÓÒ≈ ’È Ú≈«Ò¡ª ˘ √˜≈ Á∂Ú∂◊≈Õ «¬√ ÁΩ≈È Ï‘≈Á Ù≈‘ ˘ ¡‹Ó∂ ¡Â∂
‹ÀÍπ Á∂ ≈‹Í»Âª Á∆ ψ≈Ú ÁÏ≈¿∞‰ Ò¬∆ ≈‹Í»Â≈È∂ ÚºÒ ‹≈‰≈ ÍÀ «◊¡≈Õ
¿∞√ È∂ ◊π» ◊Ø«Ï≥Á «√≥ÿ √≈«‘Ï ˘ Ú∆ «¬‘ ¡≈÷ ’∂ È≈Ò ÒÀ «Ò¡≈ «’ ¿∞‘ √Â∂
«Úº⁄ Ï≈’∆ √≈≈ ’∞fi «Ú⁄≈ ÒÀ‰◊∂Õ Ï‘≈Á Ù≈‘ ¡‹∂ ≈‹Í»Âª È≈Ò «ÓºÒ ‘∆
«‘≈ √∆ «’ ¿∞√ ˘ ¡≈͉∂ Â∆‹∂ Ì≈ Á≈≈ Ï÷Ù Á∆ ψ≈Ú Á∆ ıÏ «ÓÒ∆Õ
¿∞‘ «¬√ ÈÚ∆∫ ψ≈Ú ˘ ÁÏ≈¿∞∫‰ Ú≈√Â∂ Áº÷‰ ÚºÒ ⁄ºÒ «Í¡≈Õ ◊π» ‹∆ Ú∆
¿∞√Á∂ È≈Ò ‘∆ ⁄ÒÁ∂ ◊¬∂Õ
¿∞Ë ◊π» √≈«‘Ï ¡Â∂ Ï‘≈Á Ù≈‘ Á∆ È∂ÛÂ≈ Á≈ √«‘≥Á Á∂ √»Ï∂Á≈
Ú˜∆ ı≈È ˘ Ú∆ ÍÂ≈ Òº◊ «◊¡≈ √∆Õ ¿∞√ È∂ ⁄Ø÷∆ ’Ó Á∂ ’∂ ¡≈͉∂ È∞Ó≈«¬≥Á∂
Â∂ √»‘∆¬∂ (Í·≈‰ «√Í≈‘∆) Áº÷‰ ÚºÒ ÂØ «ÁºÂ∂Õ «¬È∑ª Á≈ Ó∂Ò Ï‘≈Á Ù≈‘
È≈Ò Ïπ‘≈ÈÍπ ‹ª «¬√ ÂØ∫ ’∞fi «⁄ Ó◊Ø∫ ‘∆ ‘Ø«¬¡≈ ‘ØÚ∂◊≈ «’¿∞∫«’ Ï‘≈Á
Ù≈‘ Ó¬∆ AG@H Á∂ Í«‘Ò∂ ÁØ ‘¯Â∂ ÈÓÁ≈ Á«¡≈ «Úº⁄ ‘Û∑ ¡≈¬∂ ‘؉ ’≈‰
Ïπ‘≈ÈÍπ π«’¡≈ «‘≈ √∆Õ Ú˜∆ ı≈È Á∂ ¬∂Ò⁄∆¡ª ≈‘∆∫ «ÓÒ∆ ’Ó ’≈È
Ï‘≈Á Ù≈‘ Á∆ È∆¡Â ÏÁÒ ◊¬∆Õ
83

◊π» √≈«‘Ï AFñAG Ó¬∆ AG@H ˘ Ïπ‘≈ÈÍπ ÂØ∫ ⁄ºÒ∂ √ÈÕ «¬√ ÂØ∫ Ï≈¡Á
Ï‘≈Á Ù≈‘ È∂ ◊π» √≈«‘Ï ÂØ∫ Á» «‘‰≈ Ùπ» ’ «ÁºÂ≈Õ Á¡√Ò, ¿∞‘ Ú˜∆
ı≈È Á∆ Ì∂‹∆ ’Ó ’≈‰ ¿∞√Á∂ «ıÒ≈¯ ¡À’ÙÈ È‘∆∫ √∆ ÒÀ‰≈ ⁄≈‘πøÁ≈Õ

ÈßÁ∂Û ‹≈‰≈
◊π» √≈«‘Ï ¡Â∂ Ï‘≈Á Ù≈‘ «Úº⁄ ¡≈ı∆ ÓπÒ≈’≈ Â≈ÍÂ∆ Á«¡≈ Í≈
’È (BE ‹»È AG@H) Ó◊Ø∫ Ï≈Ò≈Íπ «Úº⁄ ¡◊º√ AG@H «Úº⁄ ‘ج∆Õ «¬√
ÓπÒ≈’≈ «Úº⁄ ◊π» √≈«‘Ï È∂ ‹≈‰ «Ò¡≈ «’ Ï‘≈Á Ù≈‘ ¡≈͉∂ ÏØÒª ÂØ∫ Óπº’
«◊¡≈ ‘ÀÕ «¬√ ’’∂ ◊π» √≈«‘Ï È∂ Ï≈ÁÙ≈‘ Á≈ √≈Ê ¤º‚ «ÁºÂ≈Õ Ï≈ÁÙ≈‘ BD
¡◊º√ AG@H ˘ Á«¡≈ Ï≈‰ ◊ø◊≈ Í≈ ’’∂ ¡º◊∂ «È’Ò «◊¡≈ ¡Â∂ ◊π»
√≈«‘Ï ÈßÁ∂Û «Úº⁄ π’ ◊¬∂Õ ◊π» √≈«‘Ï È∂ ¯À√Ò≈ ’∆Â≈ «’ Ï≈ÁÙ≈‘ ÂØ∫ ¡≈√
¤º‚ ’∂ ¡≈Í «¬È√≈¯ ’≈«¬Ó ’∆Â≈ ‹≈Ú∂Õ C √ÂøÏ AG@H Á∂ «ÁÈ ¿∞È∑ª Á≈
Ó∂Ò Ó≈ËØ Á≈√ ÏÀ≈◊∆ (Ó◊Ø∫ ÏøÁ≈ «√≥ÿ Ï‘≈Á) È≈Ò ‘Ø«¬¡≈Õ Í≥‹≈Ï Á∆
‘≈Ò √π‰’∂ ¡Â∂ ÓπˆÒ ‘≈’Óª Á∆¡ª ’±ª √π‰’∂ ÏøÁ≈ «√≥ÿ È∂ ◊π» ‹∆ ÂØ∫
Í≥‹≈Ï ‹≈ ’∂ ÁπÙ‡ª ˘ √Øˉ Á∆ «¬‹≈˜Â Ó≥◊∆Õ
◊π» ‹∆ È∂ ÏøÁ≈ «√≥ÿ ˘ D √ÂøÏ AG@H Á∂ «ÁÈ ÷≥‚∂ Á∆ Í≈‘πÒ «ÁºÂ∆Õ
◊π» √≈«‘Ï È∂ Í»≈ «¬º’ Ó‘∆È≈ ÏøÁ≈ «√≥ÿ ˘ ¡≈͉∂ ’ØÒ º÷ ’∂, Í»∆ «√÷Ò≈¬∆
«ÁºÂ∆Õ ¡’±Ï ⁄Û∑«Á¡ª ‘∆ ◊π» √≈«‘Ï È∂ ÏøÁ≈ «√≥ÿ ˘ ‘π’ÓÈ≈Ó∂ Á∂ ’∂ «√º÷ª
˘ «¬’º«·¡ª ’È Ú≈√Â∂ Ì∂‹‰ Á∆ «Â¡≈∆ ’∆Â∆Õ «¬≥fl Ò◊Á≈ ‘À «’ ◊π»
√≈«‘Ï ÏøÁ≈ «√≥ÿ ˘ Ì∂‹ ’∂, «Â¡≈∆ ‘؉ Ó◊Ø∫ ¡≈Í Ú∆ ¤∂Â∆ Í≥‹≈Ï Í‰≈
⁄≈‘πøÁ∂ √ÈÕ

◊π» √≈«‘Ï ”Â∂ ‘ÓÒ≈ Â∂ Ù‘∆Á∆
Í≥‹ ¡’±Ï AG@H Á∂ «ÁÈ ÏøÁ≈ «√≥ÿ Ï‘≈Á ÈßÁ∂Û ÂØ∫ ⁄º«Ò¡≈ ¡Â∂
«¬√∂ «ÁÈ Ù≈Ó ˘ ‹ÓÙÀÁ ı≈È Í·≈‰ È∂ ◊π» √≈«‘Ï Á∂ √πº«Â¡ª ¿∞È∑ª Â∂ ‘ÓÒ≈
’ «ÁºÂ≈ Â∂ ‹ÓË≈ (’‡≈) Á∂ «ÂøÈ Ú≈ ’’∂ Ïπ∆ Â∑ª ˜ıÓ∆ ’ «ÁºÂ≈Õ
Ï∂‘ºÁ ˜ıÓ∆ ‘؉ Á∂ Ï≈Ú‹»Á ◊π» √≈«‘Ï È∂ ÍÂÚª Ú≈ ’’∂ ‹ÓÙÀÁ ı≈È ˘
Ê≈¬∂∫ Ó≈ «ÁºÂ≈Õ ◊π» √≈«‘Ï ¡≈Í Ú∆ «¬È∑ª ˜ıÓª Á∆ Â≈Ï È≈ fiÒÁ∂ ‘ج∂ G
¡’±Ï ˘ ÂÛ’∂ Ú∂Ò∂ ¡’≈Ò Íπıπ Á∆ ◊ØÁ «Úº⁄ √Ó≈ ◊¬∂Õ ¿∞È∑ª Á≈ √√’≈
«¬√∂ Ù≈Ó ˘ ◊πÁ≈Ú∆ Á«¡≈ Á∂ ’ø„∂ ’ «ÁºÂ≈ «◊¡≈Õ
¡«‹‘≈ ‹≈ÍÁ≈ ‘À «’ ‹ÓÙÀÁ ı≈È ˘ Ì≈Ú∂∫ √«‘≥Á Á∂ Ú˜∆ ı≈È È∂
Ì∂«‹¡≈ √∆ Í ¿∞√ ˘ Ï≈ÁÙ≈‘ Á∆ ‘Ó≈«¬Â ‹ª ÓÈ‹»∆ ‹» ‘≈«√Ò √∆
«’¿∞∫«’ Ï‘≈Á Ù≈‘ È∂ «¬√ ‹ÓÙÀÁ ı≈È Á∂ ÍπºÂ ˘ ““¿∞√Á∂ Ï≈Í Á∂ ◊π» ◊Ø«Ï≥Á
84

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

«√≥ÿ Á∂ ‘ºÊØ∫ Ó≈∂ ‹≈‰ ’≈‰”” C@ ¡’±Ï AG@H Á∂ «ÁÈ ¡≈͉∂ ÁÏ≈
«Úº⁄ «÷ºÒ Ì∂∫‡ ’∆Â∆ √∆Õ «¬√ Ï≈∂ «¬º’ ¡À∫‡∆ ¡÷Ï≈Âñ«¬ñÁÏ≈ñ«¬ñ
Óπ¡ºÒ≈ «Úº⁄ «ÓÒÁ∆ ‘ÀÕ

Ú≈√Â∂ ¿∞‘ ◊π» Á∆ Ó«Â («√º«÷¡≈) ÓπÂ≈«Ï’ «Ú⁄≈ ’’∂ ¯À√Ò∂ «Ò¡≈ ’È◊∂
«¬√ √ÏøË∆ «¬º’ «¬≥Á≈‹ ̺‡ Ú‘∆ ÂÒ≈¿∞∫‚≈, Í◊È≈ ‹∆∫Á «Úº⁄ «¬≥fl «ÓÒÁ≈ ‘À:

«√¯ ¬∂È≈ ‘∆ È‘∆∫ ÏÒ«’ ◊π» √≈«‘Ï Á∂ ⁄Û∑≈¬∆ ’È Á≈ «˜’ Ú∆
«¬√∂ ∆’≈‚ «Úº⁄ ÓΩ‹»Á ‘ÀÕ «¬√ ÂØ∫ «¬Ò≈Ú≈ «¬‘∆ «˜’ «¬º’ «√º÷ Ò∂÷’
√ÀÈ≈ÍÂ∆ Á∆ “◊π√ØÌ≈ (AG@I)”, Ï‘≈Á Ù≈‘ Á∂ «ÂøÈ √Ó’≈Ò∆ Óπ√ÒÓ≈È
Ò∂÷’ª Á∆¡ª «’Â≈Ϫ «Ó˜≈ Óπ‘øÓÁ Á∆ «¬ÏÂÈ≈Ó≈ (AGAF), Óπ‘øÓÁ ’≈«√Ó
Á∆ «¬ÏÂÈ≈Ó≈ (AGBC), Óπ‘øÓÁ Ù¯∆ Á∆ Ó∆≈Âñ«¬ñÚ≈«Á≈ (AGCD) ¡Â∂
«¬º’ «‘≥Á» Ò∂÷’ ⁄Â∞Ó≈È √’√ÀÈ≈ Á∆ “⁄‘≈ ◊πÒÙÈ” «Úº⁄ Ú∆ «ÓÒÁ≈ ‘ÀÕ
«¬È∑ª √≈∆¡ª «Úº⁄ ◊π» √≈«‘Ï Á∆ “ÓΩ” ¤∞«¡ª Á∂ Ú≈ È≈Ò ‘؉ Á≈ «˜’ ‘À
¡Â∂ Ï≈ÁÙ≈‘ Á∂ Ì∂‹∂ «˜≈‘ ÚºÒØ∫ ˜ıÓ √∆‰ ¡Â∂ Ó◊Ø∫ ’Ó≈‰ «÷º⁄‰ È≈Ò
“ÓΩ” Á≈ ˜≈ Ó≈√≈ «˜’ Ú∆ È‘∆∫Õ Á¡√Ò ¿∞√ Ú∂Ò∂ Ï≈ÁÙ≈‘ ’¬∆ Ó∆Ò Á»
«È’Ò ⁄πº’≈ √∆, «¬√ ’’∂ ¿∞√ ÚºÒØ∫ ‘’∆Ó/«˜≈‘ Ì∂‹‰ Ú≈Ò∆ ◊ºÒ «√¯ Â∂
«√¯ È≈ñÓπÓ«’È ‘∆ √∆Õ ¿∞∫fl ¿∞‘ ‘ÓÒ∂ Á∆ √≈«‹Ù «Úº⁄ Ù≈«ÓÒ Ú∆ √∆Õ
¡«‹‘≈ ‹≈ÍÁ≈ ‘À «’ ◊π» √≈«‘Ï Á∂ ˜ıÓ∆ ‘؉, ˜÷Ó √∆‰ ¡Â∂ «Î
’Ó≈‰ «÷º⁄‰ Á∆ “Áπÿ‡È≈/‘≈Á√∂ «Úº⁄ ÓΩ ‘؉” ‹ª “’Ó≈‰ «÷º⁄ ’∂ ¡≈Í
ÓȘ» ’∆Â∆ ÓΩ” Á≈ ÍÃ⁄≈ Ú˜∆ ı≈È ‹ª Ï‘≈Á Ù≈‘ È∂ ’Ú≈«¬¡≈ ‘ØÚ∂◊≈
ª ‹Ø ¿∞‘ ıπÁ ˘ ◊π» √≈«‘Ï ”Â∂ ’Ú≈¬∂ ‘ÓÒ∂ ”⁄Ø∫ √πı» ’ √’‰Õ ◊π»
√≈«‘Ï Á∆ “ÓΩ” «¬≥fl «Á÷≈¿∞∫‰≈ Ú˜∆ ı≈È ¡Â∂ Ï‘≈Á Ù≈‘ Á∂ ‹≈Ò «Úº⁄ Î√
’∂ ÂÚ≈∆ı «Ú◊≈ÛÈ≈ ‘ÀÕ ....’∞ºfi «√º÷ «Ò÷≈∆ Ù≈«¬Á «¬‘ Ú∆ È‘∆∫ √È ⁄≈‘πøÁ∂
«’ ◊π» √≈«‘Ï ˘ Óπ√ÒÓ≈È∆ ‘ÓÒ∂ «Úº⁄ Ù‘∆Á ‘Ø«¬¡≈ «Ú÷≈«¬¡≈ ‹≈Ú∂ √Ø ¿∞È∑ª
˘ ’Ó≈‰ «÷º⁄‰ È≈Ò “ÓΩ” √≈Ï ’‰ «Úº⁄ ÚË∂∂ ÙË≈ ‹≈Í∆ ‘ØÚ∂Õ...«¬º’
¡ºË Ò∂÷’ È∂ ª «¬‘ Ú∆ «Ò÷ Ó≈«¡≈ «’ ◊π» √≈«‘Ï ˘ «¬º’ Í·≈‰ È∂ ÿØ«Û¡ª
Á∆ ’∆Ó Â∂ ÒÀ‰ Á∂‰ Á∂ fi◊Û∂ «Úº⁄ ’ÂÒ ’ «ÁºÂ≈ √∆Õ «¬º’ñÁØ Ò∂÷’ª È∂
«¬‘ Ï∂Ê∑Ú∆ Ú∆ Ó≈∆ «’ ◊π» √≈«‘Ï È∂ ‘ÓÒ≈Ú Í·≈‰ ˘ ¿∞È∑ª (◊π» √≈«‘Ï )
ÂØ∫ ÏÁÒ≈ ÒÀ‰ Ú≈√Â∂ ¡≈Í ÌÛ’≈«¬¡≈ √∆Õ Í «¬‘ Ò∂÷’ Ú∆ ˜ıÓ √∆‰ Â∂
Ó◊Ø∫ ’Ó≈‰ «÷º⁄‰ È≈Ò “ÓΩ” Á∆ ʪ ’≈∆ ˜ıÓª È≈Ò ÁØ «ÁÈ «Úº⁄ ÓΩ Á≈
«˜’ ’Á∂ ‘ÈÕ

◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï ˘ ◊π»Â≈ Á∂‰≈
‹ØÂ∆ ‹Ø«Â √Ó≈¿∞∫‰ ÂØ∫ Í«‘Òª ◊π» √≈«‘Ï È∂ ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï ˘ ◊π»Â≈
√Ω∫Í «ÁºÂ∆Õ ¿∞È∑ª «’‘≈ «’ ¡º◊∂ ÂØ∫ «√º÷ «¬È√≈È∆ ◊π» Á∆ ʪ ”Â∂ «√¯ ÙÏÁñ◊π»
ÂØ∫ ¡◊Ú≈¬∆ «Ò¡≈ ’È◊∂Õ ’ΩÓ Á∂ «√¡≈√∆, √Ó≈«‹’ Â∂ Ì≈¬∆⁄≈’ Ó√«Ò¡ª
85

““◊π» ◊Ø«Ï≥Á «√≥ÿ ‹∆ Ó‘Ò≈ Á√Óª Ï∂‡≈ ◊π» Â∂ˆ Ï‘≈Á ‹∆ ’≈, Óπ’≈Ó
ÈßÁ∂Û Â‡ ◊πÁ≈Ú∆ Á∂√ Áº÷‰, √Âª √À ÍÀ∫√· ’≈Â’ Ó≈√∂ √πÁ∆ ⁄¿∞Ê Ùπ’Ò≈
ͺ÷∂ ÏπËÚ≈ ’∂ «Á‘πø Ì≈¬∆ ÁÀ¡≈ «√≥ÿ √∂ Ï⁄È ‘»¡≈ ◊π» ◊øÃÊ √≈«‘Ï Ò∂ ¡≈˙Õ Ï⁄È
Í≈«¬ ÁÀ¡≈ «√≥ÿ ◊ÃøÊ √≈«‘Ï Ò∂ ¡≈¬∂Õ ◊π» ‹∆ È∂ √Ï √ø◊ √∂ ’‘≈ Ó∂≈ ‘π’Ó
‘À Ó∂∆ ‹◊≈‘ ◊ÃøÊ ‹∆ ’Ø ‹≈‰È≈Õ ‹Ø «√º÷ ‹≈‰∂◊≈ «Â√ ’∆ ÿ≈Ò Êª«¬ ͬ∂◊∆, ◊π»
«Â√ ’∆ Ï‘πÛ∆ ’∂◊≈, √«Â ’« Ó≈ȉ≈””Õ
◊π» √≈«‘Ï Á∆ «˜øÁ◊∆ Á∆ ÂÚ≈∆ı ÍÛ∑’∂ ¡⁄øÌ≈ ‘πøÁ≈ ‘À, «’ √º⁄Óπº⁄
¡«‹‘∆ ÙıÙ∆¡Â «¬√ ËÂ∆ ”Â∂ «Ú⁄Á∆ ‘∆ √∆Õ ⁄ΩÁª √≈Ò Á∆ ¿πÓ «Úº⁄
◊π◊ºÁ∆ √øÌ≈Ò‰ Á∂ «ÁÈ ÂØ∫ ¡≈͉∆ Ù‘∆Á∆ º’, CC √≈Ò Ò◊≈Â≈, ¿∞‘ «¬º’
«’√Ó Á∂ ÓÀÁ≈È∂ ‹ø◊ «Úº⁄ ‘∂ √ÈÕ
AFGH «Úº⁄ (Â∂ Ó◊Ø∫ AG@F «Úº⁄) ¿∞È∑ª È∂ ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï Á≈ √»Í
Óπ’øÓÒ ’Ú≈«¬¡≈Õ ¿∞È∑ª EB ’Ú∆ Â∂ ‘Ø Ó‘≈È ¯È’≈ª ˘ √ÍÃ√Â∆ «ÁºÂ∆Õ
¿∞È∑ª ÁØ È◊ (Í¿∞∫‡≈ Â∂ ¡ÈßÁÍπ) Ú√≈¬∂Õ ¿∞È∑ª È∂ Í‘≈Û∆ ≈«‹¡ª ˘
‹Ú≈«‰¡ª ÂØ∫ ’¬∆ Ú≈ Ï⁄≈«¬¡≈Õ ¿∞È∑ª È∂ ¡«‘√≈ȯ≈ÓØÙ Í‘≈Û∆ ≈«‹¡ª
Â∂ ÓπˆÒ ¯Ω‹ª Á∂ ‘Ó«Ò¡ª Á≈ ’¬∆ Ú≈ Ó»ø‘ ÂØ«Û¡≈Õ AFHH ÂØ∫ AG@H º’
¿∞È∑ª È∂ Â’∆ÏÈ B@ Ú≈, “¡≈ÁÓñÏØ¡” ’Á∆¡ª ˜≈ÒÓ ¯Ω‹ª Á≈ ‡≈’≈
’∆Â≈Õ ÁØ Úº ‚ ∂ Óπ ˆ Ò Ï≈ÁÙ≈‘ª (¡Ω  ø ◊ ˜∂ Ï Â∂ Ï‘≈ÁÙ≈‘), √≈‘«≥ Á Á∂
Á«‘ÙÂ◊Á √»Ï∂Á≈ Ú˜∆ ı≈È, ÓÒ∂’؇Ò≈ Â∂ ØÍÛ Á∆¡ª ¯Ω‹ª, ’¬∆
«’Ò∑∂Á≈ª, ¯Ω‹Á≈ª, «ÏÒ≈√Íπ, ‘ø‚± (È≈Ò≈◊Û∑) ◊Û∑Ú≈Ò ¡Â∂ ’¬∆ ‘Ø «‘≥Á»
«¡≈√ª Á∂ ‘≈’Óª Â∂ ‹Ú≈«Û¡ª Á∂ ‘Ó«Ò¡ª Á≈ Ó»ø‘ ÓØ«Û¡≈Õ
◊»» √≈«‘Ï È∂ Í»Ï «Úº⁄ ͇È≈ ÂØ∫ ÒÀ ’∂ Ï≈Ï≈ Ï’≈Ò≈ º’, Ó≈ÒÚ≈,
Ϫ◊ Á∂√, Ó≈fi≈, Á»È, ÁØ¡≈Ï≈ ¡Â∂ ‘Ø «¬Ò≈«’¡ª «Úº⁄ ËÓ ÍÃ⁄≈ ’∆Â≈Õ
¡ı∆ «Úº⁄ ¡≈Í È∂ ÂÒÚø‚∆ √≈ÏØ ÂØ∫ Ï≈ÿΩ Â∂ «Î «ÁºÒ∆ ÂØ∫ ÈßÁ∂Û Âº’ Á≈
√¯ ’∆Â≈ Â∂ «¬√ ÁΩ≈È ËÓ ÍÃ⁄≈ Ú∆ ’∆Â≈Õ ◊π» ‹∆ Á∆ «‹øÁ◊∆ Á≈ «¬º’ñ
«¬º’ ÍÒ, «¬º’ñ«¬º’ ÒÓ‘≈, ‹ºÁØ‹«‘Á, √¯, ÍÃ⁄≈ ‹ª «’√∂ ‘Ø ¡À’ÙÈ «Úº⁄
πº«fi¡≈ «‘≈Õ Ù‘∆Á∆ ÂØ∫ Ù‘∆Á∆¡ª º’ Á∂ √¯ «Úº⁄ «ÍÂ≈, Ó≈Â≈, ⁄≈ ÍπºÂ
Â∂ ıπÁ ÂØ∫ «¬Ò≈Ú≈ ‘˜≈ª È≈Á∆ ÍπºÂª («√º÷ª) Á∆¡ª Ù‘∆Á∆¡ª Á∂ Ò‘» È≈Ò
’ΩÓ Á∂ Ó«‘Ò Á∆ «⁄‰≈¬∆ ’∆Â∆Õ ¡«‹‘∂ Ó‘≈È ÙıÙ Á≈ Óπ’≈ÏÒ≈ ÿº‡Øñÿº‡ ’ج∆
«¬È√≈È Âª È‘∆∫ ’ √’Á≈ (Â∂ ¡÷ΩÂ∆ Á∂ګ¡ª Á≈ Ú‹»Á ÓÀ∫ Ó≥ÈÁ≈ È‘∆∫)Õ””
[‚≈. ‘«‹øÁ «√≥ÿ «ÁÒ◊∆ : «√º÷ ÂÚ≈∆ı (Í«‘Ò≈ «‘º√≈), √¯∂ CCHñCDD]
86

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

«¬√ æÏ∆ ≈‹ «Úº⁄ Í≈«ÂÙ≈‘∆ ‘ØÚ∂◊∆ ¡’≈Ò
Íπ÷π Á∆, ’≈˘ÈñÍz‰≈Ò∆ ‘ØÚ∂◊∆ ◊π± ◊zßÊ √≈«‘Ï Á∂ √ϺÂ
Á∂ ÌÒ∂ Á∂ ¯Ò√¯∂ Á∂ ¡Èπ’»Ò ¡Â∂ ≈‹ ÍzÏßË Á∆ «‹Ó∂∫Ú≈∆
‘ØÚ∂◊∆ ı≈Ò√≈ ‹∆ Á∆Õ
’≈«¬Ó ’È≈Õ

4.
◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á≈ «ÓÙÈ :
«ÚÙÚñ«Ú¡≈Í’ ‘Ò∂Ó∆ ≈‹ Á∆ √Ê≈ÍÈ≈
◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ÚºÒØ∫, ÍÃÌ»ñ«ÍÂ≈ Á∆ ˜≈ ¡È∞√≈, ÍÃ◊‡ ’∆Â≈, √Ï
√ªfi≈ ¡≈ÒÓ◊∆∆ ¯Ò√¯≈, ¿∞Í √ø÷∂Í »Í «Úº⁄ «Ú⁄≈«¡≈ ‹≈ ⁄πº’≈ ‘ÀÕ «¬√
¯Ò√¯∂ ˘ Óπ’øÓÒ ÂΩ Â∂ √Ó«Í √Ó≈‹ È≈Ò √øÏøË ’∆ÏÈ ÁØ √Á∆¡ª
Á∆¡ª ’∞fi ’∞ ¡«‘Ó «¬«Â‘≈√’ ÿ‡È≈Úª Á≈ Ú∆ √ø’∂Â’ »Í «Úº⁄ «˜’ ’∆Â≈
‹≈ ⁄πº’≈ ‘ÀÕ ‘π‰ «¬‘ Ú∆ Ú∆⁄≈È≈ ‹»∆ ‘À «’ ’∆ «¬‘ ¯Ò√¯≈ ÁπÈ∆¡ª Ì
«Úº⁄ «√¯ «¬º’ ¡≈ÁÙ’ √Ó≈‹’ Ì≈¬∆⁄≈∂ Á∆ «√‹‰≈ ’È Âº’ ‘∆ √∆ÓÂ
‘À ‹ª «¬√ ÂØ∫ ¡º◊∂ «¬‘ ÓȺ∞÷∆ √Ó≈‹ Á∂ ≈‹√∆, Ë≈«Ó’, ¡≈«Ê’, √≈«‘Â’
¡Â∂ √«Ì¡≈⁄≈’ ÷∂Âª ˘ Ú∆ ÍÃ∆Ì≈Ù ¡Â∂ ÍÃÌ≈Ú ’Á≈ ‘ÀÕ «È√øÁ∂‘,
«¬‘ ¯Ò√¯≈ ÓÈ∞º÷∆ ‹∆Ú‰ Á∂ √≈∂ ‘∆ Í«‘¨¡ª ˘ «¬Ò≈‘∆ √∂˪ Ï÷«ÙÙ ’’∂
√ø√≈ «Úº⁄ ºÏ∆ ËÓ Á∂ ≈‹ ˘ √Ê≈Í ’È Ò¬∆ «¬º’ √ÏÁ∂Ù∆, √Á∆Ú’≈Ò∆,
Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï Á∂ »Í «Úº⁄ ¿∞µÌ ’∂ √≈‘Ó‰∂ ¡≈¿∞∫Á≈ ‘À ñ «¬º’ ¡«‹‘≈
ˆ∆Ïñ‹ÈÂ’ ¡≈Ë≈ Ú≈Ò≈ «¬È’Ò≈Ï ‹Ø √Óπº⁄∆ ÓÈ∞º÷Â≈ Á∆ ‘ ͺ÷ ÂØ∫
Ï≈ÏÂ≈ Á∂ ¡Ë≈ ”Â∂ ÓÈ∞º÷∆ ‘º’ª Á∆ ≈÷∆ Á≈ ˜≈ÓÈ Ï‰’∂ √ø√≈ «Úº⁄ √‘∆
Ó≈¡«È¡ª «Úº⁄ ¡≈˜≈Á∆, √π÷, ÙªÂ∆, ‘º’, √º⁄ ¡Â∂ «¬È√≈¯ ˘ √Ê≈Í ’È
Ò¬∆ Ú⁄ÈÏºË ‘ÀÕ

«¬√ «ÓÙÈ Á∆ Íz≈ÍÂ∆ Ò¬∆ ◊π± È≈È’ √≈«‘Ï ˘ Íø‹Ú∂∫ ¡Â∂ ÈΩÚ∂∫ ‹≈Ó∂∫
Ù‘≈Áª Á∂‰∆¡ª ͬ∆¡ªÕ Á√Ú∂∫ ‹≈Ó∂∫ ¡≈͉≈ √Ïß√ ‘∆ Ú≈È≈ «Í¡≈Õ Á√Ó∂Ù
«ÍÂ≈ Á∂ «ÈÁ∂Ùª ¡È∞√≈ ÏøÁ≈ «√≥ÿ Ï‘≈Á È∂ ’È≈Ò ÂØ∫ ÒÀ ’∂ Ò≈‘Ω Âæ’ Á∂
«¬Ò≈’∂ «Úº⁄, ‘«Ê¡≈ÏßÁ √ßÿÙ ’’∂, AIA@ «Úº⁄ √‘∆ Ó≈¡«È¡ª «Úº⁄ æÏ∆
ËÓ Á≈ ≈‹ ’≈«¬Ó ’ «ÁæÂ≈Õ «¬√ ≈‹ Á≈ È≈È’ Ù≈‘∆ «√æ’≈ ¡Â∂ ÓØ‘ Ú∆
‹≈∆ ’ «ÁæÂ∆Õ Í «¬«Â‘≈√’ ’≈Ȫ ’’∂, «‹È∑ª Á≈ «˜’ «¬√ Íπ√Â’
«Úº⁄ ¡º◊∂ ‹≈ ’∂ ’∆Â≈ ‹≈Ú∂◊≈Õ «¬√ ≈‹ ˘ Íæ’∂ ÂΩ ”Â∂ √Ê≈Í ’’∂
Ï’≈ È≈ æ«÷¡≈ ‹≈ √«’¡≈Õ

◊π» È≈È’ ¯Ò√¯∂ Á≈ ≈‹È∆Â’ ÍÀˆ≈Ó
1.

Í≈«ÂÙ≈‘∆ Ú≈«‘Á ÍÓ∂Ù Á∆
È≈È«’ ≈‹π ⁄Ò≈«¬¡≈, √⁄π ’؇π √Â≈‰∆ È∆ÚÁÀ®
(≈Ó’Ò∆ ’∆ Ú≈, 966)

¡Ê : ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï È∂ √º⁄ »Í∆ «’Ò∑≈ ω≈’∂ ¡Â∂ ͺ’∆ Â∂ ӘϻÂ
È∆∫‘ º÷ ’∂ ºÏ∆ ËÓ Á≈ ≈‹ (√Á≈ ’≈«¬Ó «‘‰ Ú≈Ò≈ ≈‹) ⁄Ò≈«¬¡≈ ‘ÀÕ

◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á≈ «ÓÙÈ
◊π± È≈È’ √≈«‘Ï Á≈ «ÓÙÈ, Íẕ-«ÍÂ≈ Á∆ √≈‹∆ «Ùz√‡∆ ¡ßÁ, ÍÓ∂Ù
ÚºÒØ∫ ÏÑÓø‚∆ ÚÂ≈∂ Á∂ ÍzÏßË Ò¬∆ «ÙzÙ‡∆ Á∆ √≈‹È≈ Á∂ È≈Ò ‘∆ «√‹ ’∂ Ò≈◊»
’∆Â∂ ’≈«¬Á∂ñ’≈˘Èª, «ÈÔÓª Á∂ ¡È∞’±Ò √ÏÁ∂Ù∆, √Á∆Ú’≈Ò∆ ≈‹ñÍÃÏøË
’≈«¬Ó ’È≈ ˛Õ ¡«‹‘∆ ≈‹ñÍz‰≈Ò∆ ˘ æÏ∆ ËÓ Á≈ ≈‹ «’‘≈ ‹≈ √’Á≈
˛Õ «¬√ «ÓÙÈ Á∆ Íz≈ÍÂ∆ Ò¬∆ ◊π± È≈È’ √≈«‘Ï ¡Â∂ ¿πÈ∑ª Á∂ ¿πÂ¡«Ë’≈∆
◊π± ‹≈«Ó¡ª È∂ ‘∂· «Ò÷∂ ¡Èπ√≈ ÍÒ≈È Ï‰≈«¬¡≈:
A.

“◊π± È≈È’ ¯Ò√¯∂ ”Á∂ ¡≈Ë≈ ”Â∂, ¡≈ÁÙ’ «¬È√≈È Á∆ ÿ≈Û ÿÛÈ≈Õ

B.

¡≈ÁÙ’ «¬È√≈Ȫ Á∂, ÓÈæπ÷Â≈ Á∆ ‘ Íæ÷ ÂØ∫ Ï≈Ï∆ ”Â∂ ¡≈Ë≈Â, «¬º’
‘ Íæ÷ ÂØ∫ √πÂßÂ ¡≈ÁÙ’ √Ó≈‹ Á∆ «√‹È≈ ’È≈Õ

C.

¡≈ÁÙ’ ÓÈπæ÷∆ √Ó≈‹ ˘ ‹Ê∂ÏßÁ ’’∂ Ù√ÂË≈∆ ’’∂, ºÏ∆ √º⁄ ”Â∂
¡≈Ë≈ ‹ÁØ‹«‘Á ≈‘∆∫ ≈‹√æÂ≈ Â∂ ’Ϙ≈ ’’∂, æÏ∆ ËÓ Á≈ ≈‹
87

’Ø¿± ‘« √Ó≈«È È‘∆∫ ≈‹≈®
¬∂ ̻ͫ √Ì «ÁÚ√ ⁄≈« ’∂, fi»·∂ ’ «ÁÚ≈‹≈® 1® ‘≈¿∞®
(’Ï∆ ‹∆ 856)

2.

¿»⁄ñÈ∆⁄ Á∆ Ì≈ÚÈ≈ ÂØ∫ Óπ’ ˆ∆Ïñ‹ÈÂ’ ¡≈Ë≈ Ú≈Ò≈
‘Ò∂Ó∆ ≈‹
È∆⁄ª ¡≥Á« È∆⁄ ‹≈«Â, È∆⁄∆ ‘» ¡«Â È∆⁄π®
È≈È’π «ÂÈ ’À √ø«◊ √≈«Ê, Ú«‚¡ª «√¿∞ «’¡≈ ∆√®
«‹ÊÀ È∆⁄ √Ó≈Ò∆¡«È, «ÂÊÀ ÈÁ« Â∂∆ ÏıÙ∆Ù® (Ó:1,15)
‘𫉠‘π’Óπ ‘Ø¡≈ «Ó‘Ú≈‰ Á≈® ÍÀ ’Ø«¬ È≈ «’√À fl≈‰Á≈®
√Ì √π÷≈Ò∆ Úπ·∆¡≈, «¬‘π ‘Ø¡≈ ‘Ò∂Ó∆ ≈‹π ‹∆¿∞® 13®
(Ó: 5, 74)
88

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ì≈Ú : («‹√ «‹√ ¿∞Â∂ ÍÃÌ» Á∆ «Ó‘ ‘ج∆ ‘À, ¿∞‘) √≈∆ ÒØ’≈¬∆ (¡≥Â¡≈ÂÓ∂) ¡≈ÂÓ’ ¡ÈßÁ «Úº⁄ Ú√ ‘∆ ‘À, (‘∂’ Á∂ ¡≥Á) «¬‘ «ÈÓÂ≈ Á≈ ≈‹
‘Ø «◊¡≈ ‘ÀÕ «Ó‘Ú≈È ÍÃÌ» Á≈ ‘π‰ ¡À√≈ ‘π’Ó Ú«Â¡≈ ‘À «’ ’ج∆ Ú∆ «’√∂ ˘
È≈‹≈«¬˜ Âø◊ñÍÃ∂Ù≈È È‘∆∫ ’Á≈Õ (˺’∂Ù≈‘∆ Á≈ «’Â∂ È≈Ó «ÈÙ≈È Ú∆ È‘∆∫
«‘≈) ¡«‹‘∂ √Ó≈‹ Á∂ ÓÀ∫Ïª Á∂ ’≈Ó ¡≈«Á’ «Ú’≈ Ú∆ Úº√ «Úº⁄ ¡≈ ◊¬∂ ‘È
≤(’À√∂ ¡ÁÌπ ÌºÍ∂ Á≈ Ș≈≈ Í∂Ù ‘Ø«¬¡≈ ‘À ÍÃÌ» Á∂ ‘Ò∂Ó∆ ≈‹ Á∂ √Ó≈‹ Á≈!)Õ

‹¿∞ ¿∞ ÍÃ∂Ó ÷∂Ò‰ ’≈ ⁄≈¿∞® «√π Ë« ÂÒ∆ ◊Ò∆ Ó∂∆ ¡≈¿∞®
«¬Â∞ Ó≈«◊ ÍÀπ Ë∆‹À® «√π Á∆‹À ’≈«‰ È ’∆‹À® 20®
(Ó:1, 1412)

Ù‘≈Á «ÁºÂ∆ Ì≈Ú∂∫ «’ “ÏÃ≈‘Ó‰∆ «Ú⁄≈Ë≈≈” ¡Â∂ “‹∆ÚÈñ‹≈⁄” «Úº⁄ ◊π»
√≈«‘Ï Á≈ ¿∞µ’≈ ‘∆ ’ج∆ «ÚÙÚ≈Ù È‘∆∫ √∆, ÏÒ«’ ¿∞‘ ÓȱøÚ≈Á Á∂ √≈∂ ¡√»Òª
˘ Óπº„Ø∫ ‘∆ ºÁ ’Á∂ √ÈÕ Á√Ó∂Ù «ÍÂ≈ ‹∆ È∂ Ú∆ Ú’Â Á∆ ÓπˆÒ ‘’±Ó ¡Â∂
¡«¥Âÿ‰ «‘≥Á» Í‘≈Û∆ ≈«‹¡ª Á∂ ‘Ó«Ò¡ª Á≈ ’¬∆ Ú≈ Ó»ø‘ ÂØ«Û¡≈, √Ïø√
º’ Ú≈ «ÁºÂ≈, √À∫’Û∂ È≈Á∆ ÍπºÂ («√º÷) ‹ø◊ª «Úº⁄ Ù‘∆Á ’Ú≈¬∂Õ ’∆
¿∞ÍØ’Â √≈∆¡ª ÿ‡È≈Úª ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ÚºÒØ∫ √Ϻ Á∂ ÌÒ∂ Ò¬∆ ¡øÌ
’∆Â∂ «¬È’Ò≈Ï Á∂ «’√∂ Ò≈√≈È∆ ≈‹È∆Â’ ¿∞Á∂Ù ÚºÒ √ͺه √ø’∂ ȑ∆∫
’Á∆¡ª? ◊π» «¬«Â‘≈√ Á∂ BCI √≈Òª (ADFI ÂØ∫ AG@H º’) «Úº⁄ Ú≈Í∆¡ª
¡«‹‘∆¡ª ¡«‘Ó ÿ‡È≈Úª Á∂ √‘∆ ≈˜ ÂÁ ‘∆ ı≈Ò√≈ ‹∆ Á∆ √Ø⁄ Á≈ «‘º√≈
ω √’‰◊∂ ‹ÁØ∫ «¬È∑ª ˘ ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï «Úº⁄ ¡≥«’ ºÏ∆ Ï≈‰∆ Á∂ ¡º‡Ò
«√˪ª Á∆ ΩÙÈ∆ «Úº⁄ Ú∂÷‰ñÍ÷‰ Á∂ «Èͺ÷ ¡Â∂ √π«‘Á ÔÂÈ ’∆Â∂
‹≈‰◊∂Õ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ¡Â∂ ¿∞È∑ª Á∂ ¿∞Â≈«Ë’≈∆ ◊π» ‹≈«Ó¡ª Á≈ √øÍ»È
«¬«Â‘≈√ ◊πÏ≈‰∆ «Úº⁄ ¡≥«’ «√˪ª Á≈ ‘∆ ¡ÓÒ∆ ÍÃ◊‡≈Ú≈ ‘ÀÕ

¡Ê : ‘∂ Ì≈¬∆! ‹∂ ÂÀ˘ (ÍÃÌ»ñÍÃ∂Ó Á∆) ÷∂‚ ÷∂‚‰ Á≈ ÙΩ’ ‘À, ª
(¡≈͉≈) «√ ÂÒ∆ ¿∞µÂ∂ º÷ ’∂ Ó∂∆ ◊Ò∆ «Úº⁄ ¡≈ (ÒØ’ñÒ≈‹ ¤º‚ ’∂, ‘¿∞∫ÓÀ
Á» ’ ’∂ ¡≈) (ÍÃÌ»ñÍÃ∆ Á∂) «¬√ √Â∂ ¿∞µÂ∂ (ÂÁØ∫) ‘∆ ÍÀ Ë«¡≈ ‹≈ √’Á≈
‘À (‹ÁØ∫) «√ Ì∂‡≈ ’∆Â≈ ‹≈Ú∂ Í ’ج∆ «fi‹’ È≈ ’∆Â∆ ‹≈¬∂ (‹ÁØ∫ «ÏȪ «’√∂
«fi‹’ Á∂ ÒØ’ñÒ≈‹ ¡Â∂ ‘¿∞∫ÓÀ ¤º‚∆ ‹≈¬∂Õ)

«Ú«◊¡≈«È’ ıØ‹, ÙÏÁñ◊π» (◊π» ◊øÃÊ √≈«‘Ï) «Úº⁄ ¡≥«’ ¡‡ºÒ ºÏ∆
«√˪ª Á∆ ÍØÃÛÂ≈ ’Á∆ ¡≈ ‘∆ ‘À ¡Â∂ ’Á∆ ‘∂◊∆Õ «Ú«◊¡≈«È’ ıØ‹,
«¬È∑ª «Úº⁄Ø∫ «’√∂ Ú∆ «√˪ ˘ ˆÒ ȑ∆∫ √≈Ï ’ √’∂◊∆ «’¿∞∫«’ «¬‘
«√˪ ÍÓ∂Ùñ√»Í √«Â◊π» ‹∆ Á∂, ºÏ∆ ˜≈ ¡È∞√≈, ÍÃÌ» È≈Ò ¡Ì∂Á ¡Â∂
«¬’√π ‘ج∂ ¡≈ÂÓ’ Ó≥‚Òª Á∆ «ÁÏñ«ÁzÙ‡∆ «Úº⁄Ø∫ ÍÃ◊‡ ‘ج∂ ‘ÈÕ

3.

˜πÒÓ ¡Â∂ Ï∂ñ«¬È√≈¯∆ Á∂ «ıÒ≈¯ √øÿÙ√∆Ò ≈‹ ÍÃÏøË
¡Â∂ √Ïñ√ªfi∆Ú≈ÒÂ≈ Á∆ Í∂ Ã Ó ñÌ≈ÚÈ≈ Ú≈Ò≈ «ÚÙÚñ
Ì≈¬∆⁄≈≈

√Ì∂ √ªfi∆Ú≈Ò √Á≈«¬«È, ±ø «’√À È «Á√«‘∫ Ï≈‘≈ ‹∆¿∞®
(Ó: 5, 97)
¡Ê : ‘∂ Á≈Â≈! ÁπÈ∆¡ª Á∂ √≈∂ ‹∆¡ ‹ø Â∂∂ È≈Ò ‘∆ √ªfi º÷‰
Ú≈Ò∂ ¡÷ÚªÁ∂ ‘È, ’ج∆ ‹∆Ú ¡À√≈ È‘∆∫, «Á√Á≈, ‹Ø ÂÀÊØ∫ Úº÷≈ ‘ØÚ∂ («‹√
«Úº⁄ ±ø È≈ ‘ØÚ∂∫)Õ

4.

√Ϻ Á∂ ÌÒ∂ Á∂ ¡≈ÁÙ ¡Â∂ ÓÈ∞º÷∆ ¡«Ë’≈ª Á∆ ≈÷∆
Á≈ ˜≈ÓÈ ≈‹ñÍÃÏøË

““√º⁄ ª «¬‘ ‘À «’ ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï Á≈ ≈‹È∆Â’ ÍÀˆ≈Ó
◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ÂØ∫ ‘∆ Ùπ» ‘Ø «◊¡≈ √∆Õ ‹ÁØ∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï
√Ó≈‹ «Úº⁄ È∆⁄ ’‘∂ ‹ªÁ∂ ÒØ’ª È≈Ò ÷ÒØ∫Á∂ ‘È, ‹ÁØ∫ ≈«‹¡ª ˘
Ù∆∫‘ Â∂ Óπ’ºÁÓª ˘ ’∞ºÂ∂ ’«‘‰ Á≈ ‘Ω∫√Ò≈ ’Á∂ ‘È Â∂ ‹ÁØ∫ ¡≈͉∂
«√º÷ª ˘ Ï∂«‘Ó ¡Â∂ ˜≈ÒÓ≈È≈ ‘≈Òª È≈Ò ‡º’ ÒÀ‰ Ò¬∆ «√
ºÒ∆ ¿∞Â∂ º÷ ’∂ ¡≈¿∞∫‰ Á∆ √ºÁ Ò≈ ‘∂ ‘È Âª ’∆ ¿∞‘ Ì«Úº÷ Á∂
«’√∂ Ó‘≈È ≈‹È∆Â’ ÏÁÒ Á∂ È’Ù È‘∆∫ √∆ ¿∞Ò∆’ ‘∂?

◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ¯Ò√¯∂ ˘ Óπ’øÓÒ ÂΩ Â∂ √Ó«Í «¬È’Ò≈Ï∆¡ª
Á∆ ‘ ͺ÷ ÂØ∫ ⁄Û∑Á∆ ’Ò≈ ÂØ∫ ÌÀñÌ∆ ‘Ø ’∂ ‘∆ Âπ¡º√Ï∆ Óπ√ÒÓ≈È Ë≈«Ó’ ¡Â∂
≈‹È∆Â’ ¡≈◊»¡ª È∂ Í≥‹Ú∂∫ Í≈«ÂÙ≈‘ ˘ Ù‘∆Á ’∆Â≈ √∆Õ «¬√∂ ’≈È ‘∆ ¤∂Ú∂∫
Í≈«ÂÙ≈‘ ◊π» ‘«◊Ø«Ï≥Á √≈«‘Ï ”Â∂ ÓπˆÒ Ï≈ÁÙ≈‘∆ ¯Ω‹ª È∂ ˜ÏÁÙ ‘ÓÒ∂
’∆Â∂Õ ◊π» Â∂ˆ Ï‘≈Á √≈«‘Ï È∂ Ú∆ Ì≈Â∆ √Ó≈‹ Á∂ «¬’ Ú◊ (ÏÃ≈‘Ó‰ª) Á∂
ÓÈ∞º÷∆ ¡«Ë’≈ª Á∆ ≈÷∆ ’È Ò¬∆, «ÂøÈ «√º÷ª √Ó∂Â, ¡√«‘ Â√∆‘∂ fiºÒ ’∂

¡√Ò «Úº⁄ ¡√∆∫ ◊πÏ≈‰∆ Á∂ ≈‹È∆Â’ ÍÀˆ≈Ó ˘ È∆fi Ò≈ ’∂ Ï‘π ÿº‡
Ú∂«÷¡≈ ‘ÀÕ «¬√ Ò¬∆ «√º÷ ≈‹È∆Â∆ Á∂ È’Ù ’Á∂ Ú∆ «Èº÷ ’∂ √≈‚∂ √≈‘Ó‰∂
È‘∆∫ ¡≈ √’∂Õ ‹ÁØ∫ ◊π» ¡≥◊Á √≈«‘Ï ‹∆ ¶◊ Á∆ ÍÃÊ≈ Ùπ» ’ ‘∂ √È Âª ¿∞‘
¡√Ò «Úº⁄ ¿»µ⁄ñÈ∆⁄ Á∆ Ì≈ÚÈ≈ ıÂÓ ’È Ò¬∆ «¬º’ Ó‘≈È √ø√Ê≈ Á∆
√Ê≈ÍÈ≈ ’ ‘∂ √È ‹Ø ¡º◊∂ ‹≈’∂ ≈‹È∆Â’ ÍÃØ◊≈Ó ˘ √¯Ò ω≈¿∞∫‰ «Úº⁄
√‘≈«¬’ ω∆Õ

89

90

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Í≥‹≈Ï∆ ÏØÒ∆ «Úº⁄ «¬º’ È∂ÓÏºË «ÒºÍ∆ Á∆ «√‹‰≈ ’È Á∆ ÔØ‹È≈ Ú∆
’∆ «¬º’ √πÂøÂ ≈‹È∆Â’ √º«Ì¡≈⁄≈ ’≈«¬Ó ’È Á≈ ≈‘ ͺË≈ È‘∆∫
’Á∆? ¡º◊∂ ‹≈ ’∂ ¡√ª Ú∂«÷¡≈ «’ «¬‘Ø «ÒºÍ∆ ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï Á≈ ¡≈Ë≈
ω∆Õ «¬√ Â∑ª ÓÈ∞º÷ Á∆ Ù≈«¬≈È≈ Â˜ñ¬∂ñ«˜øÁ◊∆ ˘ «√˪’ ¡≈Ë≈ Á∂‰
Á≈ «¬º’ ◊ÃøÊ ÍÀÁ≈ ‘Ø «◊¡≈ «‹√ È∂ ≈‹È∆Â’ √∂Ë Á∂‰ «Úº⁄ «¬º’ ¡«‘Ó ØÒ
¡Á≈ ’∆Â≈Õ ı≈Ò√≈ Í≥Ê ˘ ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï Á∂ ¡Ë∆È ’È Á≈

È‘∆∫, È‘∆∫, «¬√ ˘ ‹◊≈˙Õ ¿∞√ ȱø √πÍÈ∂ È≈ ÒÀ‰ «Á˙Õ ¿∞√ ˘ ¡≈÷Ø «’
¡≈˜≈Á∆ √πº«Â¡ª È‘∆∫, √◊Ø∫ ‹≈«◊¡ª «ÓÒÁ∆ ‘À ¡Â∂ ¡≈˜≈Á∆ Á∂ √πÍÈ∂ ÒÀ‰ È≈ÒØ∫
¡≈˜≈Á∆ ‘≈√Ò ’È Ò¬∆ ÔÂÈ ’È∂ «’ºÂ∂ ÚºË ⁄ø◊∂ ‘ÈÕ ◊πÏ≈‰∆ È∂ «’øÈ≈
√π‘‰≈ ÎÀ√Ò≈ √π‰≈«¬¡≈ ‘À ñ

ÓÂÒÏ Ú∆ «¬º‘ √∆ «’ Ì«Úº÷ «Úº⁄ ı≈Ò√≈ Í≥Ê Á∂ ÂÓ≈Ó √Ó≈‹’,
¡≈Ê’, √º«Ì¡≈⁄≈’ Â∂ ≈‹È∆Â’ ¬∂‹ø‚∂ ◊π» ◊Ãø≤Ê √≈«‘Ï ÂØ∫ ‘∆
¡◊πÚ≈¬∆ ‘≈√Ò ’È◊∂Õ
◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï «¬º’ ºÏ ¡Ê≈ ˝ Á≈ ÍÀˆ≈Ó «Á≥Á∂ ‘ÈÕ ºÏ Á∂ «¬º’
‘؉ Á∂ ÍÀˆ≈Ó «Úº⁄ ¡‰«Á√Á∆ ≈‹È∆Â∆ Á≈ «¬Ù≈≈ ‘ÀÕ ‹∂ “ºÏ” Ï‘π ‘È Âª
«¬√Á≈ ÓÂÒÏ ‘À “«˜øÁ◊∆ Á∂ ÍÃ∂È≈ √Ø” Ú∆ Ï‘π ‘È ¡Â∂ √πÌ≈«Ú’ ‘∆ «¬‘
ÍÃ∂È≈ √Ø √Ó≈‹’ «˜øÁ◊∆ «Úº⁄ «¬º’ Á»‹∂ È≈Ò ‡’≈¿∞∫‰◊∂Õ «˜øÁ◊∆ «¬º’
ÌøÏÒÌ»√≈ ‘ØÚ∂◊∆ Â∂ «ÌøÈñ«ÌøÈ √Ó≈‹ √Ó»‘ «¬º’ Úº‚∆ ≈‹È∆Â’ ¬∂’Â≈ «Úº⁄
’Á∂ Ú∆ È‘∆∫ ÏÁÒ √’Á∂Õ Í ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï Á∂ ¡øÌ «Úº⁄ ‘∆ ◊π» È≈È’
√≈«‘Ï È∂ ˝ «Ò÷ ’∂ «¬º’ ºÏ ˘ Ïë‘Ó≥‚ Á≈ «√‹‰‘≈≈ ’≈ Á∂ «ÁºÂ≈Õ «¬√
√ø’ÒÍ È∂ Ì≈ Á∂ ÒØ’ª ˘ √πÍ«È¡ª Á∆ «˜øÁ◊∆ ÂØ∫ ‹◊≈ ’∂ «¬º’ ‹Ê∂ÏøÁ’ Â≈’Â
«Úº⁄ ÍÒ‡ «ÁºÂ≈Õ Ó‘≈È Ù≈«¬ «¬’Ï≈Ò È∂ Ú∆ «¬√∂ «¬«Â‘≈√’ √º⁄ Á∆ ÍπÙ‡∆
’«Á¡ª «’‘≈ √∆ «’ ◊π» È≈È’ È∂ ÂΩ‘∆Á («¬’ ºÏ) Á∆ √ºÁ Á∂ ’∂ «‘≥Áπ√Â≈È
˘ √πÍ«È¡ª Á∆ ÁπÈ∆¡ª «Úº⁄Ø∫ ‹◊≈«¬¡≈ √∆Õ ’∆ ‹◊≈¿∞∫‰ Á∆ ’‘≈‰∆ «¬º’
Â∑ª È≈Ò ≈‹È∆Â’ ⁄∂ÂÈ≈ Á≈ ¡≥«ÓàÚ∂Ò≈ È‘∆∫ ‘À? «¬’Ï≈Ò Á∂ Ò¯‹ª «Úº⁄
«Î ¿∞·∆ √Á ÂΩ‘∆Á ’∆ Í≥‹≈Ï √∂Õ
«‘≥Á ’Ø «¬’ ÓÁ∂ñ’≈«ÓÒ È∂ ‹◊≈«¬¡≈ ı≈Ï √∂Õ
≈‹È∆Â’ ‹≈◊ Á∆ «¬º’ ÚË∆¡≈ «Ó√≈Ò ÷Ò∆Ò «‹Ï≈È Á∆ ‘À, ‹Ø «¬ºÊ∂
Í»∆ Â∑ª „π’Ú∆∫ ’‘∆ ‹≈ √’Á∆ ‘ÀÕ ’‘≈‰∆ «¬√ Â∑ª ‘À «’ «¬º’ ˆπÒ≈Ó Êº’ ’∂
πº÷ Á∆ ¤ª ‘∂· √πºÂ≈ «Í¡≈ √∆ «’ «¬º’ ’Ú∆ ¡≈͉∂ √≈Ê∆¡ª È≈Ò ¿∞√ Í≈«√˙∫
Á∆ ¶«ÿ¡≈Õ ¿∞√ ’Ú∆ È∂ ¡≈͉∂ √≈Ê∆¡ª ˘ «’‘≈ «’ ⁄πºÍ ‘Ø ‹≈˙ ÁØ√ÂØ, «¬‘
ˆπÒ≈Ó ¡≈˜≈Á∆ Á≈ Ù≈«¬Á ’ج∆ √πÍÈ≈ ÒÀ «‘≈ ‘ÀÕ ¿∞√ ˘ √Ω‰ «Á˙Õ ¿∞‘ √≈∂
⁄πºÍñ⁄≈Í ¶ÿ ◊¬∂ ¡Â∂ ˆπÒ≈Ó √πºÂ≈ «‘≈Õ «Î ÍÀˆøÏ ¿∞√∂ ʪ ÂØ∫ ¡≈͉∂
√∂Ú’ª Á∂ È≈Ò ¶«ÿ¡≈Õ √∂Ú’ª «Úº⁄Ø∫ «’√∂ È∂ «’‘≈ «’ ‹∆! «¬√ ˘ √Ω‰ «Á˙,
Ù≈«¬Á «¬‘ ’ج∆ ¡≈˜≈Á∆ Á≈ √πÍÈ≈ Á∂÷ «‘≈ ‘ØÚ∂Õ ÍÀˆøÏ È∂ ‹Ú≈Ï «ÁºÂ≈ «’
91

«¬√π «◊Ñ Ó«‘ ’ج∆ ‹≈◊Â∞ ‘À®
√≈ÏÂ∞ Ú√Â∞ ˙‘π ¡ÍÈ∆ Ò‘À® (Ó: ÍÃ, 182)
«√º÷ ’ΩÓ Á∂ «ÚÁÚ≈Ȫ Á≈ «¬º’ Úº‚≈ Áπ÷ªÂ «¬‘ ‘À «’ ¿∞‘ ‹ÁØ∫ Ú∆ ◊π»
◊ÃøÊ √≈«‘Ï Á∂ ≈‹È∆Â’ √øÁ∂Ù Á∆ «ÚÒº÷‰Â≈ Ï≈∂ ’∞fi Áº√‰ Ò◊Á∂ ‘È Âª
¿∞‘ Ï‘π«◊‰Â∆ ÚºÒØ∫ «ÁºÂ∂ ÓΩ‹»Á≈ ≈‹È∆Â’ „ª⁄∂ Á∂ ÍÃÌ≈Ú ‘∂· «‘ ’∂ ‘∆ ◊π»
◊ÃøÊ √≈«‘Ï Á∂ ≈‹È∆Â’ ÍÀˆ≈Ó Á∆ «Ú¡≈«÷¡≈ ’Á∂ ‘ÈÕ ¿∞‘ «ÈÌ¿∞ ‘Ø ’∂,
«ÈÚÀ ‘Ø ’∂, √πÂøÂ Â∂ «Èͺ÷ ‘Ø ’∂ ◊π» ◊øÃÊ √≈«‘Ï Á∂ ≈‹È∆Â’ ÍÀˆ≈Ó Á∆
»Í∂÷≈ «ÈÙ«⁄ ȑ∆∫ ’Á∂Õ ¿∞È∑ª ˘ «¬≥fi Ó«‘√»√ ‘πøÁ≈ ‘À, «‹Ú∂∫ ’ج∆ ¡«Áº÷
Â≈’ ¿∞È∑ª Á∆¡ª √≈∆¡ª √◊Ó∆¡ª Á≈ «Íº¤≈ ’ ‘∆ ‘ÀÕ «¬≥fi «√º÷ª Á∆
ÈΩ‹Ú≈È Í∆Û∑∆ ˘ «√º÷ ≈‹È∆Â∆ Á∆ √πÂøÂ ‘√Â∆ Ï≈∂ ’ج∆ Ú∆ «◊¡≈È
‘≈«√Ò È‘∆∫ ‘πøÁ≈Õ «¬‘ √π‰ ’∂ ‘À≈È∆ ‘ØÚ∂◊∆ «’ ¡‹∂ º’ «’√∂ Ú∆ «√º÷ √ø√Ê≈
È∂ ¡’≈Ò Âı Á∂ “‹Ê∂Á≈” Á∆ «ÈÔ∞’Â∆, ÓΩ‹»Á≈ ‘≈Òª «Úº⁄ √Ϻ ÷≈Ò√∂
Á∆ ωÂ ¡Â∂ ◊πÓºÂ≈ √Øˉ Á∆ «ÚË∆ Ï≈∂ ’ج∆ ÌØ√∂ÔØ◊ ÷Û≈ Í∂Ù È‘∆∫
’∆Â≈Õ √º⁄ ª «¬‘ ‘À «’ «√º÷ √ø√Ê≈Úª ”Â∂ ’≈Ϙ «√º÷ ¡≈◊»¡ª ˘ Ú∆ «¬‘Ø
«‹‘∂ ’øÓ «Úº⁄ ’ج∆ «ÁÒ⁄√Í∆ ‘∆ È‘∆∫Õ
√≈‚∆ ‘À≈È∆ «Úº⁄ ¿∞√ Ú∂Ò∂ ‘Ø Ú∆ Ú≈Ë≈ ‘Ø ‹ªÁ≈ ‘À, ‹ÁØ∫ ¡√∆∫ Ú∂÷Á∂
‘ª «’ «ÚÁ∂Ùª «Úº⁄ «‹ºÊ∂ «√º÷ «ÚÁÚ≈Ȫ ’ØÒ ‹≈‰’≈∆ Á∂ √≈∂ √ØÓ∂ ‘È, ¿∞Ê∂
Ú∆ ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï Á∂ ≈‹È∆Â’ ÍÀˆ≈Ó Ï≈∂ «Èº· ’∂ «Ú⁄≈ È‘∆∫ ‘ج∆Õ ÿº‡Ø
ÿº‡ ¡‹∂ º’ «√¯ «¬√∂ «ÚÙ∂ ˘ ÒÀ ’∂ Ù≈«¬Á ‘∆ ’Á∂ ’ج∆ √ÀÓ∆È≈ ‘Ø«¬¡≈ ‘ØÚ∂Õ
«¬√ √ÏøË «Úº⁄ ’ج∆ «ÚÙ∂Ù ÓÀˆ˜∆È Ú∆ È‘∆∫ ¤ÍÁ≈Õ ‡≈Ú∂∫ñ‡≈Ú∂∫ Ò∂÷ ‹»
¤ÍÁ∂ ‘È, Í ¿∞‘ Ú∆ √¬∆ ͺË Á∂ ‘πøÁ∂ ‘È ¡Â∂ ¿∞È∑ª Á∆ ÙÏÁ≈ÚÒ∆ «√º÷
‹˜«Ï¡ª ˘ ‡πøÏÁ∆ ‘∆ È‘∆∫, «¬º’ ÈÚª ¿∞ÂÙ≈‘ ‘∆ È‘∆∫ ‹◊≈¿∞∫Á∆Õ √≈‚∂ «√º÷
Ò∆‚ ’Á∂ Ú∆ ≈‹È∆Â∆ Á∂ «√˪ª, «Ê¿±∆¡ª ¡Â∂ ¡ÓÒª Á∂ «Ú’≈√ Â∂
«Ú◊≈√ Ï≈∂ «¬«Â‘≈√ «Úº⁄ ‘ج∆¡ª ıØ‹ª √ÏøË∆ ‚±øÿ∆¡ª ◊ºÒª È‘∆∫ ’Á∂Õ ¿∞È∑ª
˘ ⁄¶Â ≈‹È∆Â’ √ø√Ê≈Úª ”Â∂ ’≈Ϙ ‘؉ Á∆ ’≈‘Ò∆ Â∂ ÁΩÛ ‘∆ Òº◊∆ «‘≥Á∆
‘ÀÕ ¿∞‘ ÿº‡ ‘∆ «¬È∑ª ◊ºÒª «Úº⁄ «ÁÒ⁄√Í∆ ÒÀ∫Á∂ ‘È «’ «√º÷∆ Á∆¡ª ¡≈͉∆¡ª
ÓΩ«Ò’ ≈‹È∆Â’ √ø√Ê≈Úª Ú∆ «√‹∆¡ª ‹≈ √’Á∆¡ª ‘ÈÕ «√º÷ ’ΩÓ Á≈
≈‹√∆ Ì«Úº÷ ¿∞È∑ª Á∂ ¬∂‹ø‚∂ ”Â∂ ’Á∂ Ú∆ È‘∆∫ ‘πøÁ≈Õ ¿∞È∑ª ˘ ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï Á∆
92

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ú∆ º »Í «Úº⁄ Ï‘π ÿº‡ √Ófi ‘À ¡Â∂ √ø√≈ «Úº⁄ Í∂Ù ‘Ø ‘∂ Â≈˜≈ ≈‹√∆
πfi≈Ȫ, ÚÂ≈«¡ª ¡Â∂ Ú«‘Óª Ï≈∂ Ú∆ ¿∞È∑ª ’ØÒ Ï‘πÍÂ∆ ‹≈‰’≈∆ È‘∆∫,
«¬¿∞∫ ¿∞‘ ¡≈͉∂ ËÓ ◊øÃÊ ÂØ∫ Ú∆ Á» ‘È ¡Â∂ ‹∂ ¿∞‘ ÓΩ‹»Á≈ ≈‹È∆Â∆ Á∆
¡≈Ëπ«È’ «Ú¡≈«÷¡≈ ’Á∂ ’Á∂ Ú∆ ‘È Âª ¿∞√ «Úº⁄ ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï Á∂ ≈‹√∆
¡≈ÁÙ Ù≈ÓÒ È‘∆∫ ‘πøÁ∂ ¡Â∂ ¿∞‘ «Ú¡≈«÷¡≈ «√º÷ «¬«Â‘≈√ Á∂ ‹˜«Ï¡ª ÂØ∫
√º÷‰∆ ‘πøÁ∆ ‘ÀÕ ¡√Ò «Úº⁄ «¬‘ ’«‘‰ «Úº⁄ ’∞fi «Ëª È≈≈˜ ‘Ø √’Á∆¡ª ‘È
«’ ÓΩ‹»Á≈ «√º÷ ≈‹È∆Â∆ ◊π» (ÙÏÁñ◊π») ÂØ∫ Ï∂Óπº÷ ‘À ¡Â∂ «¬‘∆ ’≈È ‘À «’ √≈‚∆
«˜øÁ◊∆ Á∂ ‘ Í«‘¨ «Úº⁄ ÌøÏÒÌ»√≈ ‘ÀÕ «’√∂ Ù≈«¬ È∂ ·∆’ ‘∆ «’‘≈ ‘À ñ

ÓÈ∞º÷Â≈ ’∂ÚÒ ¡Â∂ ’∂ÚÒ ÍÃÌ»ñ«ÍÂ≈ Á∆ ‘∆ «¡≈«¬¡≈ ‘ØÚ∂◊∆Õ “ı≈Ò√≈” ÙÏÁ
Á≈ ¡Ê Ú∆ ˜Ó∆È Á≈ ¿∞‘ ‡π’Û≈ ‘À «‹‘Û≈ «√ºË≈ Ï≈ÁÙ≈‘ Á∂ ¡Ë∆È ‘πøÁ≈ ‘À
¡Â∂ «‹√ ¿∞Í ’ج∆ ¡«‘Ò’≈ ’ج∆ ‡À’√ ¡≈«Á È‘∆∫ Ò◊≈ √’Á≈Õ

◊π» «ÏÈ «‹¿±∫Á∂ «√º÷, ‹ÁØ∫ ‰ ı≈√ Á∂Õ
Ï∂Ò◊≈Ó √Ì Ô∞ºË ‘؉ «¬«Â‘≈√ Á∂Õ””

ºÏ∆ñËÓ Á≈ ≈‹ «’‘Ø «‹‘≈ ‘ØÚ∂◊≈?
ºÏ∆ ËÓ Á∂ ≈‹ Á∆ √‡∂‡ Á∆ »Í ∂÷≈ «’‘Ø «‹‘∆ ‘ØÚ∂? «¬√ Á∆ »Í ∂÷≈
Â∂ È∞‘≈ ı≈Ò√≈ Í≥Ê Á∂ «¬«Â‘≈√ «Úº⁄ «’√ Â∑ª Á∆ ‘∆ ‘À? «¬«Â‘≈√ «Úº⁄
«Ú⁄«Á¡ª «¬√ «ÁÙ≈ «Úº⁄ ı≈Ò√∂ ’ØÒØ∫ «’‘Û∆¡ª ˆÒÂ∆¡ª ‘ج∆¡ª ‘È? ¿∞‘
’ÁØ∫ ’ÁØ∫ ◊π» «ÒÚ Á∂ È∂Û∂ñÈ∂Û∂ «‘≈ Â∂ ’ÁØ∫ ’ÁØ∫ Á» ‹≈’∂ ̇’Á≈ «‘≈? ¡º‹
Á∆¡ª ‘≈Òª «Úº⁄ «¬‘ √‡∂‡ «’√ Â∑ª Á∆ ‘؉∆ ⁄≈‘∆Á∆ ‘À? «¬√ √Ú≈Ò Â∂ Ú∆
◊øÌ∆ «Ú⁄≈ ’È Á∆ ÒØÛ ‘À «’ ≈‹√∆ Ó≈Ó«Ò¡ª «Úº⁄ Á≈Ù«È’ ıØ‹ Á≈
¡«Ë¡ÀÈ √≈‚∆ Á≈«ÈÙÚ «ÏÂ∆ «Úº⁄Ø∫ ◊Àñ‘≈˜ «’¿∞∫ ‘À? ≈‹ Á∆ ’≈‹ñ
√∆Óª «’Ú∂∫ «ÈË≈ ’∆Â∆ ‹≈Ú∂? ...«¬‘ √≈∂ ◊øÌ∆ √Ú≈Ò ı≈Ò√≈ Í≥Ê Á∆
«ÚÚ∂’ «ÏÂ∆ Á≈ «‘º√≈ ωÈ∂ ⁄≈‘∆Á∂ ‘È ¡Â∂ ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï Á∆ «ÒÚ «Úº⁄
‹πÛ’∂ √≈˘ «¬È∑ª √Ú≈Òª Á∂ √ÈÓπº÷ ‘؉≈ ÍÚ∂◊≈Õ ‹∂ ı≈Ò√≈ ‹∆ «¬È∑ª √Ú≈Òª
˘ Óπ÷≈«ÂÏ È‘∆∫ ‘πøÁ∂ «‹Ú∂∫ «’ ¡º‹ ı≈Ò√≈ Í≥Ê Á∆ ‘≈Ò ‘À, ª ¿∞‘ ◊π»
√≈«‘Ï Á∂ ≈‹È∆Â’ ÍÀˆ≈Ó Á∆¡ª √»ıÓ Íª Á∂ Á∆Á≈ È‘∆∫ ’ √’‰◊∂
¡Â∂ Ȫ ‘∆ ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï «Úº⁄ Í∂Ù ’∆Â∂ ≈‘ Á∂ ‚»øÿ∂ ≈˜ ı≈Ò√≈ ‹∆ ˘ √Ófi
ÍÀ √’‰◊∂Õ”” (’Ó‹∆ «√≥ÿ : “«¬’≈ Ï≈‰∆ «¬’∞ ◊π𠫬’Ø √ÏÁπ «Ú⁄≈«”
√ø’ÒÍ Á≈ ≈‹È∆Â’ ÍÃ’≈Ù)Õ

√ø÷∂Í «Úº⁄, «¬√ ≈‹ «Úº⁄ √Óπº⁄∆ ÓÈ∞º÷Â≈ «¬º’ ¡«‹‘∂ «ÚÒº÷‰ «ÚÙÚñ
Ì≈¬∆⁄≈∂ «Úº⁄ Ù≈ÓÒ ‘Ø ‹≈Ú∂◊∆ «‹√ «Úº⁄ √≈∂ ÍÃ≈‰∆ «ÏȪ «’√∂ È√Ò, ø◊,
«¶◊, Á∂Ù, ’ΩÓ, ˜≈ÂñÍ≈Â, ¿±⁄ñÈ∆⁄ Á∂ «ÌøÈñÌ∂Á Á∂, ‘ ͺ÷ ÂØ∫ Ï≈Ï
ÓÈ∞º÷∆ ‘º’ª Á∂ ¡«Ë’≈∆ ‘؉◊∂Õ ‘ «¬º’ ÍÃ≈‰∆ ¡≈Í√ «Úº⁄ ÍÃ∂ÓñÌ∆ √ÁÌ≈ÚÈ≈
Ú≈Ò≈ ÚÂ≈≈ ¡ı«Â¡≈ ’∂◊≈Õ «’√∂ È≈Ò «’√∂ ͺË Â∂ Ú∆ «’√∂ «’√Ó Á≈
«ÚÂ’≈ ‹ª ¡«È¡≈¬∂∫ È‘∆∫ ‘ØÚ∂◊≈Õ ‘ «¬º’ ÍÃ≈‰∆ Ò¬∆ Á√ª Ò‘πø¡ª Á∆ √πº⁄∆
«’ ’È≈ ¡Â∂ Úø‚ñ¤’‰≈ ‹»∆ ‘ØÚ∂◊≈Õ
«¬√ ≈‹ «Úº⁄ ’ج∆ Óπº÷ Ó≥Â∆, ÍÃË≈È Ó≥Â∆, ≈Ù‡ÍÂ∆ ‹ª Ï≈ÁÙ≈‘
(‘≈’Ó) È‘∆∫ ‘ØÚ∂◊≈Õ «Í≥‚ ͺË ÂØ∫ ÒÀ’∂ ’ΩÓ∆ ¡Â∂ Á∂ÙñͺË º’ Í≥⁄ñÍÃË≈È∆
Í≥⁄≈«¬Â∆ ≈‹ ÍÃÏøË’∆ „ª⁄≈ ’≈«¬Ó ’∆Â≈ ‹≈Ú∂◊≈Õ «ÙÚÂñ÷Ø∆, ·º◊∆ñ·Ø∆,
˺’∂ñÙ≈‘∆, Ï∂ñ«¬È√≈¯∆ Á≈ Ï∆‹ñÈ≈Ù ’ «ÁºÂ≈ ‹≈Ú∂◊≈Õ
≈‹ ͺË ÂØ∫ ÒÀ’∂ ≈Ù‡ ͺË Á≈ «ÚË≈È ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï «Úº⁄ Á˜,
√Óπº⁄∂ Ì≈¬∆⁄≈∂ ˘ √øÏØËÂ, ºÏ∆ Ï≈‰∆ Á∂ √Ϻ Á∂ ÌÒ∂ Á∂ «√˪ª Á∂ ¡È∞’±Ò
’≈«¬Ó ’∆Â≈ ‹≈Ú∂◊≈Õ «ÚË≈ÈñÍ≈Ò’≈, ’≈‹ñÍ≈Ò’≈, «È¡≈¬∂∫ñÍ≈Ò’≈ ¡Â∂
Ó∆‚∆¡≈ Á∆ ’≈‹ñ’∞ÙÒÂ≈ Ò¬∆ ¡‹∂‘≈ ÍÃÏøË ¡ÓÒ «Ú⁄ «Ò¡ªÁ≈ ‹≈Ú∂◊≈ «’
«‹ºÊ∂ ¯À‚Ò ÒØ’ñ≈‹ Á∂ «¬‘ Ê∑øÓ ¡≈ÍØ ¡≈͉∂ ’≈‹ ÷∂Âª «Úº⁄ «ÏȪ «’√∂
Ï∂ñÒØÛ∆ «√º¡≈√∆ ‹ª ‘Ø «’√∂ «’√Ó Á∆ Á÷Ò¡≥Á≈˜∆ ‹ª ÁÏ≈¡ ÂØ∫ Óπ’ «‘’∂
Í»∆ √πÂøÂÂ≈ ¡Â∂ «Èͺ÷Â≈ È≈Ò ¡≈͉∆¡ª «‹Ó∂∫Ú≈∆¡ª «ÈÌ≈ √’‰◊∂,
¿∞µÊ∂ «¬‘ ¡≈ÍØ ¡≈͉∆¡ª «‹Ó∂∫Ú≈∆¡ª ÂØ∫ Ï≈ˆ∆ ‘Ø ’∂ ¡≈Íñ‘πÁ≈ ‹ª Â≈È≈Ù≈‘∆
ÚÂ≈≈ Ú∆ ¡ÓÒ «Úº⁄ È‘∆∫ «Ò¡≈ √’‰◊∂ ÏÒ«’ «¬º’ Á»√∂ Á∂ Í»’ ‘Ø’∂
ÒØ’≈¬∆ Á∆ √∂Ú≈ ’È◊∂Õ ÒØÛ ¡È∞√≈ ≈‹ ͺË Â∂ ‘∆ ‘«Ê¡≈ÏøÁñ¯Ω‹ª Á≈
◊·È ’∆Â≈ ‹≈Ú∂◊≈ Â≈«’ ºÏ∆ ËÓ Á∂ ≈‹ñÍÃÏøË ˘ ’ج∆ ¡≥Á»È∆ ‹ª Ï≈‘Ø∫
È∞’√≈È È≈ Í‘πø⁄≈ √’∂Õ ¡√Ò «Úº⁄ «¬‘ √‘∆ Ó≈¡«È¡ª «Úº⁄ √Ϻ Á∂ ÌÒ∂
Ú≈√Â∂ ¯À‚Ò ÒØ’ñ≈‹ ‘ØÚ∂◊≈Õ

ÍÓ∂Ù «ÙÃÙ‡∆ Á∆ √≈‹È≈ ’’∂ «¬√Á∂ ÏÑÓ≥‚∆ ÚÂ≈∂ (¬∆ÙÚ∆ ÍÃÏøË)
Ò¬∆ ¡‡ºÒ ’≈«¬Á∂ñ’≈˘È, «ÈÔÓª Á≈ «ÚË∆ñ«ÚË≈È Ú∆ È≈Ò Á∆ È≈Ò ‘∆
«√‹ ’∂ Ò≈◊» ’ Á∂∫Á≈ ‘ÀÕ «¬È∑ª ºÏ∆ ’≈«¬Á∂ñ’≈˘Èª, «ÈÔÓª ˘ ÙÏÁñ◊π» Á∂
¿∞ÍÁ∂Ùª ≈‘∆∫ √Ófi’∂, ¡ÓÒ∆ ÂΩ Â∂ Ò≈◊» ’È≈ ‘∆ “ºÏ∆ñËÓ Á≈ ≈‹” ‘ÀÕ
Á»√∂ ÙÏÁª «Úº⁄ «¬‘Ø ‘∆ ı≈Ò√≈ ‘Ò∂Ó∆ ≈‹ ‘À «’¿∞∫«’ «¬√ ≈‹ «Ú⁄ √Óπº⁄∆
93

94

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

5.
ÏÃ≈‘Ó‰Ú≈Á (˜≈«Â-Í≈Â∆ «√√‡Ó) ñ
«¬’ ÌÓñ‹≈Ò Â∂ ˆπÒ≈Ó∆ Á≈ ¯øË≈

¡√øÌÚ È‘∆∫ ª ¡«Âñ’·È ˜» ‘ÀÕ «¬√ √Ó≈‹’ «√√‡Ó Á∆ «Ú√Ê≈Í»Ú’
«Ú¡≈«÷¡≈ ’È Ò¬∆ «¬º’ Ú‚-¡≈’≈∆ Íπ√Â’ «Ò÷∆ ‹≈ √’Á∆ ‘ÀÕ «¬√
√Ó≈‹’ (¡√Ò «Úº⁄ √Ó≈‹ñ«ÚØË∆) «√√‡Ó Á≈ Óπº„ ’ÁØ∫ Â∂ «’Ú∂∫ Ϻ«fi¡≈, «¬√
Ï≈∂ «ÈÙ⁄ ÂΩ ”Â∂ ’∞ºfi Ú∆ ’«‘ √’‰≈ Ï‘π ÓπÙ’Ò ‘ÀÕ

ÙÏÁ “«‘≥Á»” Á≈ «¬«Â‘≈√
«‘≥Á» Ӻ ?
◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ÍÃ◊‡ ‘؉ Á∂ √Ó∂∫ º’ Ì≈ Á∂ ’¬∆ «‘º«√¡ª
«Úº⁄ «¬º’ Ï‘π ‘∆ Ï«⁄ºÂz «’√Ó Á≈, ˜≈«ÂñÍ≈«Â Á∂ Ȫ Â∂ ÓÈ∞º÷∆ √Ó≈‹ ˘
¡Òº ◊ ñ¡Òº ◊ √à ∂ ‰ ∆¡ª «Úº ⁄ Úø ‚ ’∂ , ÓÈ∞ º ÷ ∆ ‘º ’ ª Á≈ ÿ≈‰ ’È Ú≈Ò≈
¡√Ó≈«‹’ «√√‡Ó Ú∆ ‘Ø∫Á «Úº⁄ ¡≈ ⁄πº’≈ √∆Õ “Ô‘»Á∆ Ӻ”, ÏπºËñÓºÂ, ¬∆√≈¬∆ñ
Ӻ ‹ª «¬√Ò≈ÓñӺ Á∆ Â∑ª «¬‘ ’ج∆ Úº÷≈ Ӻ ‹ª Ó˜∑Ï È‘∆∫ √∆ ÏÒ«’
«¬‘ «¬º’ ÍÛ∑∂ñ«Ò÷∂, Ù≈Â, ıπÁ◊˜ ‡ØÒ∂ Á∂ ÙÀÂ≈È «ÁÓ≈ˆ Á∆ ¿∞Í‹ √∆Õ
«¬‘ ‡ØÒ≈ (Ò≈Ï∆) ¡≈͉∂ ¡≈Í ˘ ÏÃ≈‘Ó‰ (Íπ‹≈∆) ’«‘≥Á≈ √∆Õ «¬√ Ò≈Ï∆ È∂
¡Òº◊ñ¡Òº◊ √Ó∂∫ ÁΩ≈È ⁄∂ ◊¬∂ “Ú∂Áª”, «Ù∆ Ó˘ Á∆ “Ó˘ñ«√ø«ÓÃÂ∆”, «Ù∆
Ï≈ÒÓ∆’ Á∆ ⁄È≈ “≈Ó≈«¬‰” («Ó«Ê‘≈√), “Ó‘ªÌ≈” («Ó«Ê‘≈√ Â∂ «¬«Â‘≈√
Á≈ √πÓ∂Ò), ’¬∆ “ÍΩ≈«‰’ √≈÷∆¡ª” ¡Â∂ “¿∞Í«ÈÙÁª” ¡≈«Á ⁄È≈Úª «Úº⁄
Ú≈Ë∂ñÿ≈‡∂ (ÌøÈñÂØÛ) ’ ’∂ «¬È∑ª “⁄È≈Úª” ˘ «¬º’ ÒÛ∆ «Úº⁄ ÍÃ؉ Á∂
(¡√¯Ò) ÔÂÈ ’’∂ «¬º’ «ÓÒñ◊ØÌ≈ «‹‘∆ «¯Ò≈√¯∆ ˘ ‘Ø∫Á «Úº⁄ «Ò¡ªÁ≈Õ
«¬√ «Ú⁄≈Ë≈≈ Á∂ ¡≈Ë≈ ”Â∂ ‘Ø∫Á «Úº⁄ ¡≈¬∂ √Ó≈«‹’ «√√‡Ó ˘ “ÚÈñ
¡≈ÙÓ «√√‡Ó”, “˜≈«ÂñÍ≈Â∆ «√√‡Ó”, “Ïà ≈ ‘Ó‰Ú≈Á”, “«ÏÍÚ≈Á”,
“Ó˘Ú≈Á”, “Íπ‹≈∆Ú≈Á”, “«‘≥Á»ÂÚ” ¡≈«Á È≈Úª È≈Ò ‹≈«‰¡≈ ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ
«¬√ «√√‡Ó ˘ “Ó‹∑Ï” ‹ª “Ӻ” ’«‘‰≈ Â’È∆’∆ ͺ÷ ÂØ∫ ˆÒ ‘À «’¿∞∫«’
Á»√∂ Ӻª Á∆ Â∑ª «¬√ «Ú⁄≈Ë≈≈ Á≈ ’ج∆ “«¬º’ Ï≈È∆” È‘∆∫, “«¬º’ «¬Ù‡”
È‘∆∫, “«¬º’ ËÓ ◊ÃøÊ” È‘∆∫, ’ج∆ “«¬’√≈Â≈ Ú≈Ò≈ ¯Ò√¯≈”, È‘∆∫ ¡Â∂ È≈
‘∆ ’ج∆ ¡Â∆ Á∆¡ª Ó≈‰ñÓºÂ∆¡ª √Ó≈«‹’, Ë≈«Ó’, √«Ì¡≈⁄≈’, ≈‹È∆Â’
¡Â∂ Ì≈ÚÈ≈«Ӓ √ªfiª Ú≈Ò≈ «¬«Â‘≈√Õ «¬√ Ó≈ÈÚñ«ÚØ Ë ∆, ◊À  ñ’∞ Á Â∆
«Ú⁄≈Ë≈≈ Á∆ ËÓ Á∂ Ȫ ”Â∂ ÁπñÚÂØ∫ ’’∂ «¬‘ «Ú‘ºÒÛ ¡Â∂ ´º◊Û,
«’√Ó Á∆ ¡÷ΩÂ∆ ÏÃ≈‘Ó‰ Ò≈Ï∆ ¡≈͉∂ ¡≈Í ˘ “‹◊Âñ◊π»” Á∆ ÍÁÚ∆ Á∂ ’∂
ÓÈ∞º÷∆ √Ó≈‹ Á∆ «Íº· ”Â∂ ͺ’∆ ’≈·∆ Í≈ ’∂ ¡«‹‘∂ «ÚÒº÷‰ „ø◊ È≈Ò √Ú≈ ‘ج∆
ÏÀ·∆ √∆, «‹√ Á∂ Ï≈Ï Á∆ ’ج∆ «Ó√≈Ò, ÓÈ∞º÷∆ «¬«Â‘≈√ «Úº⁄, Ì≈ ÂØ∫
«√Ú≈¬∂, Һ̉∆ ÏÛ∆ ÓπÙ’Ò ‘ÀÕ
«¬‘ «¬º’ ¡«‹‘∆ ◊πøfiÒÁ≈ ¡Â∂ Í∆‚∆ ◊ø„ ‘À «‹√ ˘ ÷ØÒ∑ √’‰≈ ‹∂’
95

““¡√Ò «Úº⁄ “«‘≥Á»” ’Á∂ Ú∆ ’ج∆ “ËÓ” È‘∆∫ √∆Õ “«‘≥Á»” ÙÏÁ ‘∆ È‘∆∫
√∆Õ «Î «¬√ ÙÏÁ Á∆ ¿∞Í‹ «’Ú∂∫ ‘ج∆? ’∞fi «¬«Â‘≈√’ ÿ‡È≈ñ⁄º’ª ÚºÒ
«Ë¡≈È Á∂‰≈ ÍÚ∂◊≈Õ «¬º’ ¡Ú√ Â∂ ¡¯◊≈«È√Â≈È Á∂ √Â∂ Úº‚∆ «◊‰Â∆
«Úº⁄ ¡≈∆¡ª Úª◊ Ô±È≈È∆¡ª, ÓπˆÒª, ¬∆≈È∆¡ª, Í·≈‰ª ¡≈«Á Á∆¡ª
Ú‘∆ª √≈‚∂ Á∂Ù «Úº⁄ Á≈ıÒ ‘؉ Òº◊∆¡ªÕ ‹Á Ô±È≈È∆ ¡≈¬∂ ª ¿∞È∑ª Á≈ √Ì
ÂØ∫ Í«‘ÒØ∫ √≈‚∂ ͺ¤Ó Á∂ √‘ºÁ∆ Á«¡≈ “«√≥Ë” È≈Ò Ú≈‘ «Í¡≈Õ «√≥Ë Á«¡≈ ˘
Í≈ ’’∂ ¿∞‘ ÒØ’ Úº‚∆ «◊‰Â∆ «Úº⁄ ¡º‹ Á∂ Í≈«’√Â≈È∆ Â∂ Ì≈Â∆ Í≥‹≈Ï
«Úº⁄ Á≈ıÒ ‘ج∂Õ «Î «¬ÊØ∫ Á∂ ≈‹∂ ω ◊¬∂Õ ÁØ √Á∆¡ª («¬º’ √Á∆ ¬∆√Ú∆ √øÈ
Á∂ Ùπ» ‘؉ ÂØ∫ Í«‘Òª ¡Â∂ ¬∆√Ú∆ √øÈ Á∆ Í«‘Ò∆ √Á∆) «¬√ ËÂ∆ ¿∞µÂ∂
Ô±È≈È∆¡ª È∂ ‘’±Ó ’∆Â∆ ¡Â∂ «¬ÊØ∫ Á∂ Ú√È∆’ Ú∆ ω ◊¬∂Õ “ËÓ” ¿∞È∑ª È∂
Ë≈È ’ «Ò¡≈ “Ó‘ªÔ≈È∆ñÏπºË”Õ
«¬‘ ¿∞‘∆ ÒØ’ √È «‹È∑ª È∂ Í«‘Ò∆ Ú≈ √≈‚∂ √‘ºÁ∆ Á«¡≈ “«√≥Ë” Á∂
Ȫ ¿∞µÂ∂ Á«¡≈ Á∂ Í»ÏÒ∂ ͺ÷ ˘ “«√≥Ë»” Ȫ Á∂ «ÁºÂ≈Õ ¬∂Áª «¬«Â‘≈√ «Úº⁄ √≈‚∂
Á∂Ù Á≈ Ȫ “«√≥Ë»” Ë«¡≈ «◊¡≈Õ Ï≈‘Ø∫ ¡≈¬∂ Ô±È≈È∆ È≈ ‘∂, ¿∞‘ Ú∆ “«√≥Ë»”
’‘≈¿∞∫‰ Òº◊ ͬ∂Õ «¬√ «¬Ò≈’∂ Á≈ Ȫ Ú∆ “«√≥Ë»” Â∂ «¬ÊØ∫ Á∂ Ú√È∆’ª Á≈ ÈÚª
√ªfi≈ Ȫ Ú∆ “«√≥Ë»” ‘Ø «◊¡≈Õ “«√≥Ë»” ÙÏÁ Á≈ ËÓ È≈Ò ’ج∆ ¡ºÒ’ È‘∆∫ √∆
ñ «¬‘ ª ¿∞√ ËÂ∆ Á≈ Ȫ √∆ «‹√ «Úº⁄ ¿∞È∑ª Á≈ Ú≈√≈ √∆Õ ....Ô±È≈È∆,
‘≈’Ó ’ΩÓ, ¬∂ÊØ∫ Á∂ ͺ’∂ Ú√È∆’ ‘Ø ‹≈‰ ”Â∂ ¡≈͉∆ ’ΩÓ∆¡Â Ú∆ “«√≥Ë»” ’«‘‰
Ò◊ ͬ∂ √ÈÕ Ì≈Ú∂∫ ¿∞È∑ª Á≈ ËÓ “Ó‘ªÔ≈È∆ ÏπºË” ËÓ √∆ ¡Â∂ ¡≈͉∂ ¡≈Í È±ø
ÏØË∆ ’«‘≥Á∂ √ÈÕ

“«√≥Ë»” ÂØ∫ “«‘≥Á»”
«¬√ ÂØ∫ ’≈¯∆ «⁄ «Íº¤Ø∫ ¬∆≈È∆¡ª È∂ ¡¯◊≈«È√Â≈È Á∂ √Â∂ ¡Â∂
Á«¡≈ «√≥Ë ˘ Í≈ ’’∂ ¿∞È∑ª «ÁȪ «Úº⁄ “«√≥Ë»” ’‘≈¿∞∫Á∂ «¬Ò≈«’¡ª «Úº⁄
Á≈÷Ò≈ ÍÃ≈Í ’ «Ò¡≈Õ ¬∆≈È∆ “«√≥Ë»” ’ ’∂ ÏØÒ È‘∆∫ √∆ √’Á∂Õ ¿∞‘ “√” Á∆
ʪ “‘” ÏØÒÁ∂ √ÈÕ ¿∞È∑ª Á∂ ≈‹’≈Ò «Úº⁄ “«√≥Ë»” ÙÏÁ ÏÁÒ ’∂ “«‘≥Á»” ‘Ø «◊¡≈Õ
‘ΩÒ∆ ‘ΩÒ∆, ¡¯◊≈«È√Â≈È, Â≈‹’√Â≈È, Â∞’√Â≈È Á∆ ∆√Øñ∆√∆, “«‘≥Á»” ’‘≈¿∞∫Á∂
96

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

«¬√ ËÂ∆ Á∂ Ú≈√∆¡ª È∂ “«‘≥Á»” ÙÏÁ È≈Ò “√Â≈È” ‹ØÛ ’∂ “«‘≥ÁØ√Â≈È” Â∂ «Î
“«‘≥Áπ√Â≈È∆” ¡≈÷‰≈ Ùπ» ’ «ÁºÂ≈Õ....

Á≈ Ú∆ «¬‘Ø ‘≈ÒÕ ¬∂ÊØ∫ º’ «’ “Ó‘ªÌ≈” Â∂ “Ó≈«¬‰” ¡≈«Á «Úº⁄ Ú∆ «’Ë∂
«¬º’ñ¡ºË Ú≈ “«‘≥Á»” ÙÏÁ È‘∆∫ «ÓÒÁ≈Õ ÓÂÒÏ «¬‘ ‘Ø«¬¡≈ «’ √≈‚∂ Á∂Ù «Úº⁄
“«‘≥Á»” ÙÏÁ Á∆, ¡º‹ Ó≥È∂ ‹ªÁ∂ “«‘≥Á» ◊Ãøʪ” «Úº⁄ «ÏÒ’∞Ò ‘∆ ’ج∆ ‘Ø∫Á È‘∆∫Õ
....ÒØ’ Ë≈«Ó’ √È, “Ï‘πñËÓ∆ ÍÉ≈Ò∆” √∆Õ Í “«‘≥Á» ËÓ” Á∂ Ȫ ÂØ∫ Ú∆ √≈∂
Á∂ √≈∂ È≈ñÚ≈’¯ √ÈÕ «’√∂ Á≈ “ËÓ” Ú∆ “«‘≥Á» ËÓ” È‘∆∫ √∆ ’‘≈¿∞∫Á≈Õ””
(’ΩÓ∆ √»≈ ¡◊º√ B@@H «Úº⁄ ‚≈: ◊π⁄È «√≥ÿ Á≈ “«ÚÙ∂Ù ıØ‹” Á∂ Í≥«È¡ª
Â∂ ÍÃ’≈Ù ‘Ø«¬¡≈ Ò∂÷, ““’∆ «‘≥Á» Ȫ Á≈ ’ج∆ ËÓ Ú∆ «¬√ Á∂Ù «Úº⁄ ÍÀÁ≈
‘Ø«¬¡≈ √∆?””)

’∆ “«‘≥Á»” ’ج∆ “ËÓ” ‘À? ‹Ú≈Ï ‘À ñ “«ÏÒ’∞Ò È‘∆∫”Õ
Í √≈‚∂ Á∂Ù «Úº⁄ Ï‘π ں‚≈ ÂÏ’≈ ¿∞È∑ª ÒØ’ª Á≈ ‘À «‹‘Û∂ ¡≈͉∂
¡≈Í ˘ «‘≥Á»ñËÓ∆ ¡≈÷Á∂ ‘ÈÕ ¿∞È∑ª ˘ Íπº¤ ÏÀ·Ø «’ «‘≥Á» ËÓ ‘À ’∆? ª
‹Ú≈Ï «’√∂ ’ØÒ Ú∆ È‘∆∫Õ «¬‘ ª «‹Ú∂∫ «¬º’ ÓÈΩ ‘∆ ω ’∂ «‘ ◊¬∆ ‘ØÚ∂Õ
Í«‘Òª ª √≈‚∂ ’ØÒ “«‘≥Á»” ÙÏÁ ‘∆ È‘∆∫ √∆Õ «Î ‹Á √Óª Í≈ ’∂ ÍÃ≈ÍÂ
‘Ø«¬¡≈ ª «¬√Á≈ ÓÂÒÏ √∆, «¬º’ ı≈√ «¬Ò≈’≈ Â∂ ¿∞√Á∂ Ú≈√∆Õ...
«‘≥Á» ’‘≈¿∞∫Á∂ “ËÓ” Á∆ √Ê≈ÍÈ≈ ’ÁØ∫ ‘ج∆? «’√ «Ú¡’Â∆ Áπ¡≈≈
‘ج∆? «¬√ Á≈ Ï≈È∆ ’Ω‰ ‘Ø«¬¡≈? ¿∞‘ ‘À ’∆? ’∆ ’«‘≥Á≈ ‘À “«‘≥Á» ËÓ”? «¬È∑ª
√π¡≈Òª Á≈ ‹Ú≈Ï “«√¯” ‘À, Ï√ “«√¯”Õ....
Í ‘π‰ ª «¬º’ ‘Ø ’ΩÂ’ Ú «◊¡≈ ‘Ø«¬¡≈ ‘ÀÕ...“«‘≥Áπ√Â≈È” Á∂ ’
«ÁºÂ∂ ◊¬∂ ’¬∆ ‡π’Û∂Õ ¿∞√ «Úº⁄Ø∫ ’º„ ’∂ Í≈«’√Â≈È Ï‰≈ «ÁºÂ≈ «◊¡≈Õ Ïø◊≈Ò
Á∆ ⁄∆ñÎ≈Û ‘ج∆, ÏÓ≈ Ú∆ ıÂÓ, ¶’≈ Á∆ ËÂ∆ Ú∆ ¡º‚Õ ....«’Ê∂ ‘À
«‘≥Áπ√Â≈È? «’Â∂ Ú∆ È‘∆∫Õ «¬√∂ Ò¬∆ Ì≈ È∂ ‹Á ¡≈͉≈ «Ò÷ «Úº⁄ «ÚË≈È
¡Â∂ √ø«ÚË≈È √Ú∆’≈ ’∆Â≈ ª ¿∞√ «Úº⁄ Á∂Ù Á≈ “È≈Óñ’È” «‘≥Áπ√Â≈È È‘∆∫
º«÷¡≈Õ √ø«ÚË≈È ≈‘∆∫ «¬√ Á∂Ù Á∂ ÒØ’ª ¡Â∂ √ø«ÚË≈Èñ√Ì≈ Â∂ √ø√Á È∂ Á∂Ù Á≈
È≈Ó “Ì≈” √Ú∆’≈ ’ «Ò¡≈ «‹√ ˘ ¡≥◊Ã∂˜∆ «Úº⁄ “«¬≥‚∆¡≈” √Ú∆’≈«¡≈
«◊¡≈ ‘ÀÕ
«Î ‹∂ “«‘≥Áπ√Â≈È” ‘∆ È‘∆∫ «‘≈ ª “«‘≥Á»” «’ºÊ∂ ◊¬∂ «‹‘Û∂ «¬√ Á∂Ù Á∂
Ú√È∆’ √È?
È≈ “«‘≥Áπ√Â≈È”, È≈ “«‘≥Á»”, È≈ “«‘≥Á∆” Â∂ È≈ «’Ë∂ ’ج∆ “«‘≥Á» ËÓ”....«¬‘Ø
√º⁄ ‘ÀÕ

ËÓñÙ≈√Âª «Úº⁄ “«‘≥Á»” ÙÏÁ
√≈‚∂ Á∂Ù Á∂ Íπ≈‰∂ ¡Â∆ «Úº⁄ “«‘≥Á»” ÙÏÁ Á∆ «’Ë∂ ’ج∆ ‘Ø∫Á È‘∆∫
«ÓÒÁ∆Õ ¿∞È∑ª √«Ó¡ª «Úº⁄ ⁄∆¡ª ◊¬∆¡ª √≈∆¡ª Á∆¡ª √≈∆¡ª ⁄È≈Úª
«Úº⁄, «¬º’ Ú≈∆ Ú∆ «’Ë∂, «’√∂ √ÏøË «Úº⁄ “«‘≥Á»” ÙÏÁ «Ò«÷¡≈ ‹ª Ú«Â¡≈
‘Ø«¬¡≈ È‘∆∫ «ÓÒÁ≈Õ

““«√≥Ë ÿ≈‡∆ Á∆ √«Ì¡Â≈ Ú∂Ò∂ Í»∂ Áº÷‰∆ ¬∂Ù∆¡≈ «Úº⁄ ÒØ’ª Á≈ ’ج∆
‹Ê∂ÏøÁ ËÓ È‘∆∫ √∆Õ ÒØ’ ’∞ÁÂ∆ Â≈’ª ¡Â∂ ¡≈¯Âª ÂØ∫ ‚Á∂ √È, ¿∞È∑ª
ÂØ∫ «‘Ó Á∆ «Ìº«÷¡≈ Ó≥◊Á∂ √È Â∂ ¿∞È∑ª Á∆ Í»‹≈ ’Á∂ √ÈÕ ÚËÓ≈È, ‹ÀÈ
¡Â∂ ◊ΩÂÓ ÏπºË È∂ “‹ÀÈ” Â∂ “ÏπË” ËÓª Á≈ Óπº„ Ïø«È∑¡≈Õ Ô≈«È Áº÷‰∆ ¬∂Ù∆¡≈
«Úº⁄ √Ì ÂØ∫ Í«‘Ò∂ ËÓ ‹ÀÈ Â∂ ϺπË ËÓ √ÈÕ
ÏπºË ÂØ∫ Í«‘Òª ÒØ’ Â≈’ (Ù’Â∆) Á∂ ’≈ÒÍ«È’ Á∂ÚÂ∂ “«ÙÚ” Á∆ Í»‹≈
’Á∂ √È (Ô≈«È ¿∞√ ÂØ∫ ‚Á∂ √È Â∂ ⁄≈Ò≈’ ÒØ’ª, Ô≈«È ÏÃ≈‘Ó‰ª È∂ ¿πÈ∑ª ˘
¡÷ΩÂ∆ Í»‹≈ «Úº⁄ ¿∞Òfi≈ «Ò¡≈)Õ «¬√ ’≈Ò Á∆ «¬º’ ‘Ø «ÁÒ⁄√Í ◊ºÒ «¬‘ ‘À
«’ ÏÃ≈‘Ó‰ª È∂ Á∂ګ¡ª È≈ÒØ∫ Á∂Ú∆¡ª ÚË∂∂ ’≈«¬Ó ’∆Â∆¡ª √È «’¿∞∫«’
ÚË∂∂ ’∞ÁÂ∆ ¡≈¯Âª Ó≈Á≈ (È≈∆ «¶◊) √È: ‘È∑∂∆, ¡º◊, ÚÙ≈, ˆ∆Ï∆,
Ìπº÷, ÒÛ≈¬∆, Ï∆Ó≈∆Õ «¬√∂ ’’∂, √Ã∆ Òº¤Ó∆, „’∂ÙÚ∆, Áπ◊≈/⁄ø‚∆/Ì◊¿∞Â∆,
’≈Ó≈«÷¡≈, ¡≥Ï≈/‹◊ÁøÏ≈, Ù∂ªÚ≈Ò∆, ‹Øª Ú≈Ò∆, ÈÀ‰ªÚ≈Ò∆ Á∂Ú∆¡ª √ÈÕ
«¬√ Á∂ È≈Ò ‘∆ ÏÃ≈‘Ó‰ª È∂ ÁÀ∫ Ú∆ ÍÀÁ≈ ’ Ò¬∂ «‹È∑ª ˘ Á∂ګ¡ª Á∆
Ï‹≈«¬ «¬È∑ª Á∂Ú∆¡ª ÂØ∫ ‘Ú≈«¬¡≈ Â∂ ÓÚ≈«¬¡≈Õ Á¡√Ò, «¬‘ Áº÷‰∆
¬∂Ù∆¡≈ Á∂ «¬√ «¬Ò≈’∂ Á∂ ÒØ’ª Á∆ Ïπ˜«ÁºÒ∆ √∆ «’ ¿∞‘ Ë≈ÛÚ∆¡ª Á≈ ‡≈’≈
È‘∆∫ √È ’ √’Á∂ Â∂ ¡Ωª (Á∂Ú∆¡ª) ÂØ∫ ÁπÙÓ‰ª ˘ ‘Ú≈¿∞∫Á∂ √ÈÕ “ÏπºÂ
Í»‹≈” Â∂ “Á∂Ú∆ñÍ»‹≈” «¬√∂ ’≈Ò Á∆ ÍÀÁ≈Ú≈ ‘ÈÕ «¬√ Â∑ª Á∂ ËÓ (Á¡√Ò
’Óñ’ª‚) Á≈ ’≈Ò √øÈ A@@@ ÂØ∫ √øÈ F@@ “Íπ≈‰≈ ’≈Ò” (“˙Ò‚ «¬≈” ‹ª
¬∆√≈ ÂØ∫ Í«‘Òª ñ Ï∆.√∆.) ‘ÀÕ

⁄≈∂ Á∂ ⁄≈∂ Ú∂Á “«‘≥Á»” Ò¯˜ ÂØ∫ «ÚÚ∂ ‘ÈÕ ¤∂ Á∂ ¤∂ Ù≈√Â “«‘≥Á»”
ÙÏÁ ÂØ∫ √º÷‰∂Õ √≈∂ Á∂ √≈∂ ¿∞Í«ÈÙÁ “«‘≥Á»” ¡º÷ ÂØ∫ Úªfi∂Õ √≈∂ Á∂ √≈∂ ÍΩ≈‰ª

Áº÷‰∆ ¬∂Ù∆¡≈ Á∂ ÒØ’ª Á∆ «¬√ ÏπºÂñÍ»‹≈ ˘ ◊ΩÂÓ ÏºπË (‹ÈÓ EFG
Íπ≈‰≈ ’≈Ò) È∂ ÂØ«Û¡≈Õ ¤∂Â∆ ‘∆ ÒØ’ √Ófi ◊¬∂ Â∂ ÏÃ≈‘Ó‰ª Á∆ “’Ó≈¬∆” ÿ‡
◊¬∆ Â∂ ¿∞È∑ª Á∆ ؘ∆ ˘ √º‡ Úº‹∆Õ «¬√ ’’∂ ÏÃ≈‘Ó‰ª ˘ ÏπºËñËÓ ”Â∂ Ï‘πÂ
◊πº√≈ √∆ ¡Â∂ «¬√ ËÓ È≈Ò ÏÛ∆ ȯ √∆Õ”” [‚≈: ‘«‹øÁ «√≥ÿ «ÁÒ◊∆:
«√º÷ ÂÚ≈∆ı (Í«‘Ò≈ «‘º√≈), √¯∂ IFñIG]

97

98

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

ÓÈß»Ú≈Á Á∂ Óπ„Ò∂ ¡√»Ò:

9.

⁄≈∂ Ú∂Á ËπØ∫ ‘∆ ω∂ ω≈¬∂ ¡≈¬∂ ‘È (“¡Ò‘≈Ó∆” ‹ª “√πÂ∆” ‘È)Õ «¬‘
√≈∂ ‘∆ Áπ«È¡≈Ú∆ ¡Â∂ π‘≈È∆ «◊¡≈È Á∂ √ØÂ (√ØÓ≈) ‘ÈÕ (¯∆¡
‹∂.Ï∆: ¡≈¬∆.¬∂. Ì≈◊ D (1875), Í≥.123)

ÏÃ≈‘Ó‰ Ì≈Ú∂∫ Í«Û∑¡≈ ‘ØÚ∂ ‹ª È≈, Â∂ Ì≈Úª «’Á≈ Á≈ Íπº‹ ’∂ Ó≈Û≈
Ú∆ ‘ØÚ∂, ¿∞‘ «Î Ú∆ Úº‚≈ Á∂ÚÂ≈ ‘øπÁ≈ ‘À (Manu, ix, 317, 319)Õ

10.

«¬√Â∆, Ù»Á, ’∞ºÂ∂ ¡Â∂ ’ª fi»· Á≈ ÈÓ»È≈ ‘ÈÕ (√ÂÍ ÏÑӉ ◊øÃÊ:
xiv, 1.1.31)

2.

¬∆ÙÚ È∂ (ÏÑÓ∂ ÂØ∫ √≈∆ «√ÃÙ‡∆ Á∆ √≈‹È≈ ’Ú≈ ’∂) ⁄≈ ˜≈ª ‹ª
Ú‰ (ÏÃ≈‘Ó‰, ÷ºÂ∆, ÚÀÙ Â∂ Ù»Á) ω≈¬∆¡ªÕ (˜≈‹«È’ ‹∂.Ô±:
‹∂.¡≈.¬∂.¡À√.Ï∆ (1872), ÍøÈ≈:100-102; ¯∆¡ ‹∂.Ï∆: ¡≈¬∆.¬∂. Ì≈◊4 (1875)

11≤. ÍÂ∆ Á≈ ¡≈͉∆ ÍÂÈ∆ ¿∞µÂ∂ Í»≈ ¡«Ë’≈ ‘ÀÕ ¿∞‘ ¿∞√˘ Ó≈-«Íº‡
√’Á≈ ‘ÀÕ ‹∂ ÍÂÈ∆ ˜≈ Ú∆ ’ΩÛ∆ ◊ºÒ ’∂ ª ¿∞√ ˘ «¬’ ÁÓ «Â¡≈◊
√’Á≈ ‘À ¡Â∂ ÍÂÈ∆ Ò¬∆ ¿∞«⁄ ‘À «’ ¿∞‘ ¡≈͉∂ ÍÂ∆ Á∆ Á∂ÚÂ≈
√Ófi ’∂ Í»‹≈ ’∂, Ì≈Ú∂∫ ¿∞√ «Úº⁄ ’ج∆ ◊π‰ È≈ Ú∆ ‘ØÚ∂ ¡Â∂ Ì≈Ú∂∫ ¿∞‘
«ÚÌ⁄≈∆ Ú∆ ‘ØÚ∂ (Manu, vii, 299)Õ

3.

Ï∑Ó≈ È∂ Ó˘-«√ø«Óë ¡Ê≈ ’≈˘ÈñÍÉ≈Ò∆ ¡≈Í «Â¡≈ ’∆Â∆ Â∂
Ó˘ ˘ √Ófi≈¬∆Õ Ó˘ È∂ «¬‘ ¡º◊∂ «Ìz◊» ˘ «√÷≈¬∆Õ Ó˘≤-«√ø«Óë Á∂
Í«‘Ò∂ √≈∂ «‘º√∂ ¡≥Á ¡Â∂ ¡≥ ‹∂‘∂ «Úº⁄ Ú∆ Ó˘ Á∂ ËÓ Ù≈√Â (Ó˘
«√ø«ÓëÂ) ˘ ºÏ∆ ÍÃ∂È≈ Áπ¡≈≈, Ú∂Áª Á∆ «Ú¡≈«÷¡≈ ’È Ú≈Ò≈ Áº«√¡≈
«◊¡≈ ‘À ¡Â∂ «¬√ Á∆ Â∞ÒÈ≈ Ò◊Ì◊ Ú∂Áª Á∂ Ï≈Ï ‘∆ ’∆Â∆ ◊¬∆ ‘À
(Í≥.AH)Õ

1.

4.

Ú∂Áª◊, Ó∂Óª√≈ «È¡≈¬∂, ËÓ-Ù≈√Â Â∂ ÍΩ≈‰ Ú∂Áª «Úº⁄Ø∫ «È’Ò∆¡ª
‘ج∆¡ª Ù≈÷ª ‘È (Ó˘ «√ø«Óë Í≥. 109, 359)Õ

5.

‹Ø ’∞ºfi Ú∆ Ú∂Áª ÂØ∫ Ï≈‘ ‘À, ‹ª ‹Ø ’∞ºfi Ú∆ Ó˘ Á∆ √øÍ»È «√¡≈‰Í
≈‘∆∫ Ú∂Áª «Úº⁄Ø∫ ÒÀ ’∂ ËÓ-Ù≈√Â «Úº⁄ È‘∆∫ «Ò«÷¡≈ «◊¡≈, ¿∞‘
ÓÈ∞º÷∆ ’øÓ ‘À, Ï∂’≈ ‘À, fi»· ‘ÀÕ Ú∂Áª «Úº⁄ «ÚÙÚ≈√ È≈ ’È≈ ÿØ Í≈Í
‘ÀÕ ‹∂ ’ج∆ “’≈¯-Íπ√Â’” Á≈ ¡≈√≈ ÒÀ ’∂, ËπØ∫ ¿∞Â∂ ‘ج∂ Ú∂Áª Â∂
ËÓ-Ù≈√Âª Á∂ ¡«Ë’≈ ¿∞µÂ∂ «’ø± ’Á≈ ‘À, ¿∞‘ ’≈¯ √Ó«fi¡≈
‹≈‰ ÔØ◊ ‘À ¡Â∂ √Á≈⁄≈∆ ÒØ’ª Á∂ √Ó≈‹ «Úº⁄Ø∫ ¤∂’∂ ‹≈‰ ÔØ◊ ‘ÀÕ
[Phear, J.B. : I.A. Vol. 4, (1875), P-124)]Õ

12.

ºÏ Ú∆ ¡ÚÂ≈ Ë≈ ’∂ ‹»Èª «Úº⁄ ¡≈¿π∞∫Á≈ ‘ÀÕ (≈Ó ⁄øÁ, «’ÃÙÈ ¡≈«Á
ºÏ («ÚÙ˘) Á∂ ¡ÚÂ≈ ‘È)Õ

13.

¡ÚÂ≈ª Á∆ Í»‹≈ ÂØ∫ «¬Ò≈Ú≈, ¡≈͉∂ «’√∂ ÓÈ-Í√øÁ Á∂Ú∆-Á∂ÚÂ∂ Á∆
Í»‹≈ ’È∆ Ú∆ ˜»∆ ‘ÀÕ

14.

¡≈ÍØ ¡≈͉∆ ˜≈ Ҭ∆ (ÏÃ≈‘Ó‰ ÚºÒØ∫ Óπ’º ’∆Â∆¡ª) ∆ª, √Óª,
Ú≈«¬Âª, ÍÃøÍ≈Úª (Ó˘ Á∂ ËÓ-Ù≈√Â ¡È∞√≈) Á∆ Í≈Ò‰≈ ’È∆
ËÓ∆ ‘؉ Ò¬∆ ¡Â∆ Ò≈˜Ó∆ ‘ÀÕ ¡«‹‘≈ È≈ ’È Á∆ ‘≈Ò «Úº⁄ «’√∂
«Ú¡’Â∆ ˘ ˜≈«Â-Í≈Â∆ √Ó≈‹ «Úº⁄Ø∫ ¤∂«’¡≈ ‹≈ √’Á≈ ‘À ¡Â∂ «¯«’¡ª
Á≈ ˜≈«Â-Í≈Â∆ πÂÏ≈ È∆Úª ’∆Â≈ ‹≈ √’Á≈ ‘À [Bharatiya, Vol. i; P493; Crooke, W.:E.R.E. Vol. 6; Muir, J.:J.R.A.S. (1866), P-286-87;
Max Weber, PP-35, 106; Manu, ii, 23; Phear, J.B. : I.A. Vol. 4
(1875), P-127)]Õ

15.

ÏÃ≈‘Ó‰ Á≈ ¡≈Á-√ÈÓ≈È ’È≈ ¡Â∆ ˜»∆ ‘ÀÕ ¿∞¶ÿ‰≈ ’È Ú≈Ò∂
«¯«’¡ª Á≈ ˜≈Â∆-πÂÏ≈ È∆Úª ’∆Â≈ ‹≈ √’Á≈ ‘À [Phear, J.B. :
I.A. Vol. 4, (1875), P-127)]Õ

6.

ÓÈ∞º÷ ‹ÈÓ ÂØ∫ ‘∆ È≈ñÏ≈Ï ‘πøÁ∂ ‘È, ¿∞È∑ª Á∆ È≈-Ï≈Ï∆ √Á≈ ‘∆
’≈«¬Ó «‘≥Á∆ ‘À Â∂ ¿∞È∑ª «Ú⁄≈Ò∂ ¯’ ¿∞ÂÈ≈ ‘∆ ‘πøÁ≈ ‘À «‹ÂÈ≈ ’∞ºÂ∂
¡Â∂ ÏøÁ∂ «Ú⁄≈Ò∂ [Max Weber : P-144]Õ

16.

˜≈ ‹ºÁ∆ ‘À, «¬√ ˘ ÏÁ«Ò¡≈ È‘∆∫ ‹≈ √’Á≈Õ ‹∂ ’ج∆ ¡≈͉∆ ˜≈Â
Ò¬∆ Ú‹Â √Óª ’È Á∆ ˜π¡ºÂ ’∂ ª ¿∞√ ˘ ’ÂÒ ’∆Â≈ ‹≈‰≈,
˜≈Â-Í≈Â∆ ’≈˘È Á∂ ¡ÀÈ ÓπÂ≈Ï’ ‘À [Senart, P-100]Õ

7.

Í‹≈ÍÂ∆ (ÍÓ∂Ù) È∂ Ù»Áª ˘ Á»‹∆¡ª ‹≈ª Á≈ ˆπÒ≈Ó Ï‰≈ ’∂ ÍÀÁ≈
’∆Â≈ ‘À (Mahabharat, xii, 2295, 2297); (Maur, J.:I.A. Vol.6, P-252)Õ

17.

8.

ÏÃ≈‘Ó‰ Á∆ «√º«÷¡≈ ÓÈ∞º÷ Ú≈√Â∂ «√º’∂-ÏøÁ ‘À, «’¿∞∫«’ «¬√ Á∆ È∆∫‘
Ú∂Á ‘È (Manu, xi, 85; Max Weber, P-59)Õ

«Ìº‡ ‹ª ¤±Â-¤≈ Ú∆ ˜≈Â-Í≈Â∆ «√√‡Ó Á≈ «¬º’ ¡«‘Ó ¡√»Ò ‘ÀÕ
’∂ÚÒ «√ºË∆-¤Ø‘ Á∂ ’≈È ‘∆ È‘∆∫ ÏÒ«’ ¡«√ºË∆-¤Ø‘ (Í¤≈Úª ‹ª
Ș ÍÀ‰ Ó≈Â È≈Ò ‘∆) Á∂ ’≈È Ú∆ «Ìº‡ ⁄øÓÛ ‹ªÁ∆ ‘À [Senart,
PP38, 43; Max Weber, P-106; Hutton, P-79]Õ

99

100

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï
18.

19.

20.

˜≈Â-Í≈ Á≈ πÂÏ≈ Ï≈’∆ √≈∂ ¡≈Ê’, √Ó≈«‹’, ≈‹√∆ π«ϡª ÂØ∫
¿∞µ⁄≈ ‘ÀÕ ÏÃ≈‘Ó‰ (ÍÃØ‘Â) Á≈ ˜≈Â∆ πÂÏ≈ ¤ÂÍÂ∆ ≈‹∂ Á∂ ˜≈Â∆ πÂÏ∂
ÂØ∫ ¿∞µ⁄≈ ‘ÀÕ (¡À√≈ ¡÷ΩÂ∆ Ë≈Ó’ ∆ª Â∂ √Óª Á∆ ÓÈΩ ˘ Úº‚∆
Ó≈ÈÂ≈ «ÓÒ‰ ’≈È ‘Ø«¬¡≈ ¡Â∂ Íπ‹≈∆ ‹Ó≈ «¬√ ‘ºÁ º’ «√ ⁄Û∑
◊¬∆ «’ «‹√ Á∆ «Ó√≈Ò ÁπÈ∆¡ª «Úº⁄ ‘Ø «’Ë∂ È‘∆∫ «ÓÒÁ∆Õ ÏÃ≈‘Ó‰
˜≈ Á∆ √Á≈∆, ˜≈Â-Í≈Â∆ √Ó≈‹ Á≈ ’∂∫Á∆ «√˪ ω «◊¡≈)
[(Max Weber, P-30); Senart, P-18-19, 36, 85); Hutton, P-71; Gart,
E.A. : E.R.E. Vol. 3, P-236)Õ
˜≈Â-Í≈Â∆ √Ó≈‹ «Úº⁄ Ù≈ÓÒ ‘؉ Ò¬∆, ÏÃ≈‘Ó‰ ÚºÒØ∫ ÍÃÚ≈È ’∆Â∆
‘ج∆ «’√∂ È≈ «’√∂ ˜≈ «Úº⁄ Ù≈«ÓÒ ‘؉≈ ˜»∆ ‘À [(Max Weber, P29)Õ
‹∂’ ÏÃ≈‘Ó‰ ’ج∆ ¡ÍÃ≈Ë ’ ÏÀ·∂ ª ¿∞√ Á∆ √˜≈ ÏÃ≈‘Ó‰ ˘ È‘∆∫
ÏÒ«’ ¿∞√ Á∂Ù Á∂ ≈‹∂ ˘ «ÓÒ‰∆ ⁄≈‘∆Á∆ ‘À «’¿∞∫«’ ¿∞√ È≈Ò≈«¬’ È∂
ÏÃ≈‘Ó‰ Á∆¡ª ÒØÛª Á∆ Í»Â∆ ÚºÒ ¿∞«⁄ «Ë¡≈È «’¿∞∫ È≈ «ÁºÂ≈ «‹√
’≈È ÏÃ≈‘Ó‰ ˘ ¡ÍÃ≈Ë ’È Ò¬∆ Әϻ ‘؉≈ «Í¡≈Õ

21.

¡ΩÂ, ÚÀÙ ¡Â∂ Ù»Á «¬º’Ø ÙÃ∂‰∆ «Úº⁄ º÷∂ ◊¬∂ ‘È ¡Â∂ «¬È∑ª ˘ ºÏ Á∆
Ì◊Â∆ ’È Á≈ ¡«Ë’≈ È‘∆∫ (Ì◊Ú ◊∆Â≈, ii, 32)Õ

22.

«ÚËÚ≈ «¬√Â∆ «Ú¡≈‘ È‘∆∫ ’ √’Á∆Õ (Manu, V, 156-7;
Ô‹È≈Ú≈Ò’Ô≈, 1.75)

23.

Ï∑Ó≈ √≈∆ «√ÃÙ‡∆ ˘ ÍÀÁ≈ ’È Ú≈Ò≈, «ÚÙȱ «√ÃÙ‡∆ ˘ Í≈Ò‰ Ú≈Ò≈
¡Â∂ «ÙÚ‹∆ ıÂÓ ’È Ú≈Ò≈ ‘À (Ô≈«È «’ ºÏ «¬º’ È‘∆∫, «ÂøÈ ºÏ
‘È)Õ

24.

Â∆Ê «¬ÙÈ≈È ’È∂, Ï º÷‰∂, ÙÃ≈Ë ’≈¿∞∫‰∂, ÏÃ≈‘Ó‰ª ˘ Á≈È
’È≈, Ô◊-‘ÚÈ ’≈¿∞∫‰∂, Ù◊È-¡ÍÙ◊È, Ò◊È (Ó‘»Â) Á∆ «Ú⁄≈
º÷‰≈ ¡≈«Á ˜»∆ ’ÈÔØ◊ ËÓ-’Ó, ‘ÈÕ

25.

’ج∆ Ú∆ Óπº÷ Ë≈Ó’, √Ó≈‹’ ¡Â∂ ≈‹√∆ √Ó, ÏÃ≈‘Ó‰ Á∆ ÙÓ»Ò∆¡Â
ÂØ∫ «ÏȪ «√∂ È‘∆∫ ⁄Û∑≈¬∆ ‹≈ √’Á∆Õ

26.

≈‹√∆ Â≈’ ÏÃ≈‘Ó‰ Á∂ ˜≈Â∆ πÂÏ∂ Á∂ ¡Ë∆È ‘ÀÕ “≈‹-ÍÃؑ” Á∆
ÍÃÚ≈È◊∆ ÂØ∫ «ÏȪ ≈‹≈ Í‹≈ ”Â∂ ≈‹ ’È Á≈ ¡«Ë’≈∆ È‘∆∫ ω
√’Á≈Õ
101

27.

˜≈Â-Í≈Â∆ √Ó≈‹’ «√√‡Ó ˘ ⁄π‰ΩÂ∆ Á∂‰ Ú≈Ò∆¡ª Ò«‘ª ‹ª Ù’Â∆¡ª ˘
Í«‘Òª ÿ» ’∂ Â≈ÛÈ≈ ’∆Â∆ ‹≈Ú∂, ‘ ÔØ◊ ¡Â∂ ¡ÔØ◊ „ø◊ È≈Ò «¬È∑ª
Á∆ ‘ ͺË ”Â∂ «ÚØËÂ≈ ’∆Â∆ ‹≈Ú∂Õ «¬È∑ª Á∆¡ª Ë≈Ó’ ¡Â∂ √≈«‘Â
Íπ√Â’ª (√Ó∂ «¬«Â‘≈√’ Íπ√Â’ª Á∂) «Úº⁄ ÌøÈ ÂØÛ ’’∂ ÌøÏÒÌ»√∂ «Úº⁄
Í≈«¬¡≈ ‹≈Ú∂ ¡Â∂ ¡≥ «Úº⁄ Ó˘Ú≈Á «Úº⁄ √ÓØ«¬¡≈ ‹≈Ú∂Õ ‹∂’ ¡«‹‘≈
’È È≈Ò √¯ÒÂ≈ È≈ «ÓÒ∂ ª ÔØ◊ √Ó∂∫ ”Â∂ «¬È∑ª ¡≈˜≈Á «Ú⁄≈Ë≈≈Úª
˘ √ıÂ∆ È≈Ò ’∞⁄Ò «ÁºÂ≈ ‹≈Ú∂Õ

28.

˜≈Â-Í≈Â∆ √Ó≈‹ ¡≥Á, ÏÃ≈‘Ó‰ ˘ ““◊π»”” Á∆ ÍÁÚ∆ ‘≈«√Ò ‘ÀÕ (Ú≈
¡≈√≈ Ó.1, Í≥È≈ 471)Õ

29.

Úº÷-Úº÷ ˜≈ª Á∂ ÒØ’ª «Ú⁄’≈ «¬’º·∂ «ÓÒ ’∂ ÷≈‰-Í∆‰ Á∆ ÷πºÒ∑
È‘∆∫Õ

30.

˜≈Â-Í≈Â∆ ÍÃÏøË ”Â∂ «’ø± ’È≈ ÿØ Í≈Í ‘ÀÕ

31.

Ï∑Ó≈ Á∂ Óπº÷ «Úº⁄Ø∫ ÏÃ≈‘Ó‰ ÍÀÁ≈ ‘ج∂, Ìπ‹≈Úª «Úº⁄Ø∫ ’ÙºÂ∆ (÷ºÂ∆), Í∂‡
«Úº⁄Ø∫ ÚÀÙ ¡Â∂ ÍÀª «Úº⁄Ø∫ Ù»ÁÕ

32.

‹Ø ÓȺπ÷ ¡≈͉∂ ˜≈Â∆-ËÓ (˜≈ È≈Ò √ÏøË √Óª ∆ª, ’Ó’ª‚) ˘ È‘∆∫ Ó≥ÈÁ≈, ¿∞‘ ÁÀ∫ Á∆ ‹»È «Úº⁄ ÍÀ∫Á≈ ‘À [Manu, xii, 71-72;
Mcuie Williams: J.R.A.S. (1866)]Õ

33.

«¬º’ ı≈√ ¿∞Ó «Úº⁄ (Â’∆ÏÈ IñA@ √≈Ò Á∆ ¿∞Ó «Úº⁄) ÏÃ≈‘Ó‰,
÷ºÂ∆ ¡Â∂ ÚÀÙ Ú≈√Â∂ ‹È∂¿»± Í«‘ȉ Á∆ √Ó ’È≈ Ò≈˜Ó∆ ‘À È‘∆∫ ª
¿∞‘ ˜≈«Â-Í≈Â∆ «√√‡Ó «Úº⁄Ø∫ ı≈‹ √Ó«fi¡≈ ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ Ù»Áz ¡Â∂
«¬√Â∆ ‹È∂¿± Í«‘ȉ Á∂ ¡«Ë’≈∆ È‘∆∫ ‘ÈÕ

˜≈Â-Í≈Â∆ «√√‡Ó Ï≈∂ Íë√ºË «ÚÁÚ≈Ȫ Á∆ ≈¬∂
““«È⁄ØÛ «¬‘ ‘À «’ ÏÃ≈‘Ó‰ª È∂ √π⁄∂ ÂΩ ”Â∂ ˜≈Â-Í≈Â∆ «Ú⁄≈Ë≈≈
ÿÛ∆, Ë≈Ó’ Íπ√Â’ª Â∂ √≈«‘ «Úº⁄ ÌøÈ-ÂØÛ ¡Â∂ ‘∂≈-Î∂∆ ’∆Â∆ ¡Â∂
Ú≈«¬Âª ˘ ¡Á«Ò¡≈ ÏÁ«Ò¡≈Õ ¬∂√∂ √Á’≈, ¿∞‘ Ë≈Ó’ ¡Â∂ Ì≈¬∆⁄≈’
÷∂Â Á≈ Ëπ≈ ω ◊¬∂ ¡Â∂ ≈‹√∆ Â≈’ ¿∞Â∂ Ì≈» ‘Ø ◊¬∂Õ... ˜≈Â-Í≈Â∆
«√√‡Ó È∂ ÏÃ≈‘Ó‰ ˜≈Â∆ Á∂ Ò≈̪ Á∆ √∂Ú≈ ’∆Â∆ ¡Â∂ ÏÃ≈‘Ó‰ª È∂ «¬√ ÍÃÏøË ˘
’≈«¬Ó º÷‰ Ò¬∆ Í»∂ Â≈‰ Ò≈¬∂Õ ¿∞È∑ª È∂ ËÓ-◊øÃʪ Á∂ ¡«Ë’≈, Ú≈«¬Â,
«Ú≈‹, √Ó, ∆Â, ¡ÚÂ≈-«√˪Â, ËÓ Á∂ «Ú⁄≈, √πº⁄ñ«Ìº‡ ¡≈«Á, √ºÌ
Á∆ ÚÂØ∫ ¡≈͉∂ Ò≈̪ Ò¬∆ Â∂ √Ó≈‹ Á∆ ˜≈Â-Í≈Â∆ ωÂ ͺ«’¡ª ’È
102

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò¬∆ ’∆Â∆Õ ¡√Ò «Úº⁄, √Ó≈‹ Á∆ ˜≈Â-Í≈Â∆ ωÂ, ÏÃ≈‘Ó‰ª Á∂ ˜≈Â∆-Ò≈Ì
¡Â∂ ˜≈Â∆-«√˪ «¬º’ Á»‹∂ «Úº⁄ «¬√ Â∑ª ÿπÒ-«ÓÒ ◊¬∂ «’ «¬‘ Áº√‰≈ Ú∆
ÓπÙ’Ò ‘Ø «◊¡≈ «’ «’ºÊØ∫ «’‘Û≈ Ùπ» ‘øπÁ≈ ‘À Â∂ «’ºÊ∂ ıÂÓ ‘πøÁ≈ ‘ÀÕ «¬√ Â∑ª
«¬È∑ª √ºÌ ’Û∆¡ª È∂ «ÓÒ ’∂ √Ó≈‹’-«Í¤≈÷Û Á∆ «¬º’ È≈ñ÷ØÒ∑∆ ‹≈ √’‰ Ú≈Ò∆
◊πøfiÒÁ≈ Â∂ Í∆‚∆ ◊ø„ ÏøÈ∑ «ÁºÂ∆Õ ’ج∆ Ú∆ ¡◊ª‘-ÚË» Ò«‘ «‹√Á≈ «ÈÙ≈È≈
√Ó≈‹’ Âº’∆ ‘ØÚ∂, «¬√ ◊πøfiÒÁ≈ ◊ø„ ˘ ÷ØÒ∑∂ ‹ª ’º‡∂ ψÀ ¡º◊∂ ’ÁÓ È‘∆∫ √∆
Íπº‡ √’Á∆Õ........ ‘ØȪ Á∂Ùª «Úº⁄ È√Ò∆ «ÓÒ≈Ú‡ Á∂ È≈Ò-È≈Ò È√Ò∆ Â∞¡º√Ï
ÿ‡Á∂ ‘∂ ‘È, ÚËÁ∂ ¿∞µ’≈ ‘∆ È‘∆∫ ‘∂Õ «Î ’∂ÚÒ Ì≈ «Úº⁄ ‘∆ «¬‘ ◊ø◊≈
¿∞Ò‡∆ «’¿∞∫ ⁄ºÒ∆? «¬‘ ¿∞Ò‡∆ ⁄≈Ò ÏÃ≈‘Ó‰Ú≈Á Á∆ ¡≈͉∆ ˆÀñ’∞ÁÂ∆
ÿ≈Û √∆Õ «¬‘Ø Ì∂Á ‘À «‹√ ˘ ¡√ª √Ófi‰≈ ‘ÀÕ ‹∂ ˜≈Â-Í≈Â∆ «√¯ ¡≈∆¡≈
È√Ò Á∂ Ò≈Ì ˘ ‘∆ Óπº÷ º÷ ’∂ ω∆ ‘øπÁ∆ ª ÷ºÂ∆¡ª, ÚÀÙª Â∂ ¡≈∆¡≈
«¬√Â∆¡ª ˘ «’¿∞∫ ¤∞«‡¡≈«¬¡≈ «◊¡≈? «¬‘ «¬º’ Ó≥È∆ ‘ج∆ «¬«Â‘≈√’ √⁄≈¬∆
‘À «’ ÏÃ≈‘Ó‰ª ¡Â∂ ÷ºÂ∆¡ª «Ú⁄≈Ò∂, ¿∞ͺÒ≈ Á‹≈ ‘≈«√Ò ’È ı≈Â, ¶Ó∂
√Ó∂∫ º’ ÿØÒ ⁄ÒÁ≈ «‘≈, «‹√ «Úº⁄ ¡≈ı ÷ºÂ∆¡ª ˘ ‘≈ ‘ج∆, ¿∞È∑ª Á∆
√Ó≈‹’ Â≈’ Ò◊Ì◊ ıÂÓ ‘Ø ◊¬∆”” (‹◊‹∆ «√≥ÿ: «√º÷ «¬È’Ò≈Ï, Í≥È∂:
BA, DD, DH, E@, EA)Õ

“«‘≥Á»-Ú≈Á∆” ËÓ Á∂ ¿∞Ò‡ ‘È””... ““«◊ Ú∂Á Á∂ ̋Ȫ Á∂ ⁄È Ú≈Ò∂ «¬È∑ª ˘
¿∞µ⁄Í≈«¬ Á∆ «’ ‹ÂÒ≈¿π∞∫Á∂ √È Í ¿∞‘ «¬È∑ª ˘ ºÏ∆-«’ ȑ∆∫ Ó≥ÈÁ∂
√È, «’¿∞∫«’ «¬È∑ª ˘ ¿∞‘ ¡≈Ó ÂΩ ”Â∂ ¡≈͉∂ ÓÈ Á∆ ⁄È≈ ‘∆ ’«‘øÁ∂ √ÈÕ””
[Muir, J.:J.R.A.S. (1866), P-260]Õ

““˜≈Â-Í≈Â∆ Á≈ ‹Ø «◊≈Ú‡∆ ⁄º’ ⁄º«Ò¡≈, «¬√ Á∂ ÁØ Í«‘¨ ı≈√
«Ë¡≈ÈÔØ◊ ‘ÈÕ Í«‘Ò≈, “Ì≈¬∆⁄≈’ «Íº¤ª-«÷º⁄» Ù’Â∆”, ˜≈Â-Í≈Â∆ √π√≈«¬‡∆
˘ ⁄Ò≈¿∞‰ Ú≈Ò∆ «¬º’ √Á∆Ú∆ ’≈«¬Ó «‘‰ Ú≈Ò∆ Ù’Â∆ ω ◊¬∆Õ Á»‹≈,
˜≈Â-Í≈Â∆ ÍÃÏøË Ïø«Á¡ª ¡Â∂ ◊πºÍª ˘ È∆Ú∂∫ ’∆ ‹≈‰ Ú≈Ò∆ Â∂ ¡≈͉∂ ‘∆
ÏÒ È≈Ò ⁄ºÒ∆ ‹≈‰ Ú≈Ò∆ ¡À√∆ ÓÙ∆È Ï‰ ◊¬∆,. «‹√ ˘ Ï≈‘Ø∫ ˺’≈ Ò≈¿∞∫‰
Á∆ ÒØÛ È‘∆∫ √∆... ˜≈Â-Í≈ ÍÃÏøË Á∆ ¡≈͉∆ ωÂ Á∆ ◊-◊ «Úº⁄ ‘∆
«Í¤ª‘-«÷º⁄» ¡√Ò≈ ÌÍ» √∆Õ ¿∞√ È∂ ‘ «¬º’ (‹Ø Ú∆ «¬√ Á∆ Ó≈ ʺÒ∂ ¡≈«¬¡≈)
˘ È∆«Ú¡ª ’∆Â≈... «¬º’ Ú∂ ‹Á ÏÃ≈‘Ó‰ ˜≈Â∆ Á∆ ÍÃË≈È◊∆ √Ê≈Í ‘Ø ◊¬∆,
ª ˜≈ª «Ú⁄’≈ Óπ’≈ÏÒ∂ È≈ÒØ∫, ¿∞µÍ-˜≈Â∆¡ª «Ú⁄’≈ ÿØÒ ÚË∂∂ «Âº÷≈ ‘Ø
«◊¡≈Õ «¬ºÊØ∫ º’ «’ ÏÃ≈‘Ó‰ ˜≈ Ú∆ ¿∞µ⁄∆¡ª Â∂ È∆Ú∆¡ª ¿∞µÍ-˜≈ª «Úº⁄
Úø‚∆ ◊¬∆Õ ÈÂ∆‹≈ «¬‘ ‘Ø«¬¡≈ «’ ˜≈Â-Í≈Â∆ √Ó≈‹ «ÂøÈ ‘˜≈ ÂØ∫ ¿∞µÍ
Á«‹¡ªñÏÁ«‹¡ª «Úº⁄ Úø«‚¡≈ «◊¡≈Õ «¬√ Â∑ª ˜≈Â-Í≈Â∆ ÍÃÏøË È∂ Ïø«Á¡ª
Â∂ ◊πºÍª ˘ È∆«Ú¡ª ’∆ ‹≈‰ Ú≈Ò∂ «¬’ ØÛ∑ Á∆ Ù’Ò Ë≈È ’ Ò¬∆””
(‹◊‹∆ «√≥ÿ, «√º÷ «¬È’Ò≈Ï, Í≥.15,16)Õ

Ú∂Á:

““«‘≥Á»-Ӻ”” Á∂ ‹Ø ’∞ºfi Ú∆ ÒØ’ ¡Â∂ ÍÃÒØ’ Á∂ «√Ò«√Ò∂ «Úº⁄
Ïπ«È¡≈Á∆ Ú∆⁄≈ ‘È, ¿∞È∑ª Á≈ Ú∂Áª «Úº⁄ ’ج∆ «˜’ È‘∆∫ «ÓÒÁ≈Õ Ú∂Á ª

Ó˘ Á≈ ËÓ Ù≈√Â- Ó˘ «√ø«ÓëÂ: ““«¬È∑ª Ù≈√Âª È∂ ÚÀÙª ¡Â∂
¡Ωª Á∆ ÁÙ≈ «Èºÿ∆ ’ «ÁºÂ∆ ¡Â∂ «È¡ª Á∂ √≈∂ È∂Óª ˘ ÂÒª‹Ò∆ Á∂ ’∂
√˜≈-ÍÉ≈Ò∆ ˘ Ù»Áª Á∂ «ÚπºË ¡Â∂ ÏÃ≈‘Ó‰ª Á∂ ‘º’ «Úº⁄ ’ «ÁºÂ≈””.... Ó˘ñ
«√ø«Óë Á≈ ¡≈’≈ ¤Ø‡≈ ’∆Â≈ «◊¡≈ ¡Â∂ Íπ≈‰∂ ◊øÃÊ (Í≈·) «Úº⁄ ÈÚ∂∫
«Í¤ª‘-«÷º⁄» ’≈˘È ÿ√ØÛ∂ ◊¬∂”” [Dutta, B.H.: Journal of Bihar and Orissa
Research Society, Part-I, P-363]Õ
¿∞Í«ÈÙÁª:

““√ºÌ ÂØ∫ Í«‘Òª ¿∞Í«ÈÙÁª È∂ Ú∂«Á’ ÍÃøÍ≈ È≈ÒØ∫ «È÷∂Û≈
’∆Â≈””... ““«¬‘ ÏÒ∆ Á∂‰ ¡Â∂ ∆ª Í»∆¡ª ’È Ú≈Ò∂ ÚÀ«Á’-Ӻ È≈ÒØ∫
¡√»»Ò∆ ÂΩ ”Â∂ Ú÷∆ ‘ج∆””... ““¿∞Í«ÈÙÁª ˘ ÏÃ≈‘Ó‰ª È∂ Í«‘ÒØ∫ ¡≈͉∆ ¿∞√∂
«Ú⁄≈Ë≈≈ Á∆ ø◊ Á∂ «ÁºÂ∆ «‹√ Á≈ ¿∞Í«ÈÙÁª «Úº⁄ «ÚØË ’∆Â≈ «◊¡≈ √∆
¡Â∂ «Î ¡≈͉∂ Íπ≈ÂÈ «Ú«Á¡’ √≈«‘ «Úº⁄ √ÓØ «Ò¡≈Õ ¡≈ÂÓ≈ ¡Â∂ ‹◊Â
Á∆ ‚±øÿ∆ ¡√Ò∆¡Â Ï≈∂ ¿∞Í«ÈÙÁª Á∂ Ë≈«Ó’ «È«‰¡ª È≈Ò ÏÃ≈‘Ó‰ ◊øÃʪ
Á∂ ¿∞‘ Ó≥Â ¡Â∂ ◊π (¯≈Ó»Ò∂) ÿØÒñÓ∂Ò Ò¬∂ ◊¬∂ ‹Ø ÏÒ∆¡ª ¡Â∂ √Óª ¡Á≈
’È ˘ √‘∆ ’≈ «Á≥Á∂ √È ‹ª ¿∞È∑ª Á∂ È∂Ó ÿÛÁ∂ √È [Winternitz : History
of Indian Culture, Tras. by Mrs. S. Ketkar; Bharatiya : Vol. I, P-472, 229,
472-73; Deussen, P. : The Philosophy of the Upnishdas, P-21]Õ

ÏÃ≈‘Ó‰ª Á∆ «¬√ √≈«‹Ù Á∆ «Ó√≈Ò ‘∂·ª «ÁºÂ∆ ‹≈ ‘∆ ‘À :ñ
““¿∞Í«ÈÙÁª «Ú⁄Ò∂ ¡√Ò∆ «◊¡≈È Á∆ È∆∫‘ ‘À Âͺ«√¡≈, ¡≈͉∂ ¡≈Í
¿∞Â∂ ’≈Ï» Â∂ ∆ª”Õ Ú∂Áª ≈‘∆∫ «¬È∑ª ◊π‰ª Á∆ ÍÃ≈ÍÂ∆ ‘πøÁ∆ ‘À, √⁄≈¬∆ ºÂ
‘À””... ““∆ª Á≈ «◊¡≈È «Ù∆¡ª ˘ ‘Ø«¬¡≈ √∆ ¡Â∂ «¬‘ Ú∂Áª Á∂ Ó≥Âª È≈Ò
‹πÛ∆¡ª √È, √‘∆ ◊ºÒ «¬‘∆ ‘À””... ““Á∂ګ¡ª ¡Â∂ Úº‚∂ñÚ‚∂«¡ª Á∂ √ÈÓ≈È
«Úº⁄ ∆ª Í»∆¡ª ’È ÂØ∫ ¿∞µ’‰≈ È‘∆∫ ⁄≈‘∆Á≈””Õ «¬√ «’√Ó Á∂ «¬‘ ’ÊÈ
«¬º’≈-Áπº’≈ È‘∆∫, Ï‘π √≈∂ ‘ÈÕ Ú≈Â’ «Úº⁄ «Ò÷∂ ‘ج∂ ¿∞Í«ÈÙÁª «Úº⁄ Í»∂
Á∂ Í»∂ ’ª‚ ¡«‹‘∂ «ÓÒÁ∂ ‘È «‹È∑ª «Úº⁄ ¿∞Í«ÈÙÁª Á∆ «Ú⁄≈Ë≈≈ Ú≈Ò∆
◊ºÒ ÏÛ∆ ÿº‡ ‘ÀÕ ¿∞‘ «ÏÒ’∞Ò ÏÃ≈‘Ó‰ñ◊øÃÊ ‘∆ ÍÂ∆ ‘πøÁ∂ ‘ÈÕ ¿∞È∑ª
(¿∞Í«ÈÙÁª) «Úº⁄ ’ÈÔØ◊ √Óª Á≈ «˜’ ‘À ¡Â∂ «¬È∑ª √Óª «Úº⁄ ÍÛ∑∂
‹≈‰ Ú≈Ò∂ Ó≥Âª Â∂ ¿∞È∑ª Á∆ «Ú¡≈«÷¡≈ ‘ÀÕ «¬√ ÂØ∫ «√Ú≈¬∂ ‘Ø ’∞ºfi È‘∆∫””
[Chattopadhya, B.K. : J.R.A.S.B. (Third Series), Vol. 17; Ke. UP.I. 1.3);

103

104

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

(Chattopadhya, B.K.:Mu UP. 1.2.1); Chattopadhya, B.K. : Tai UP.1.11.2);
Bhattacharjee, U.C. : J. and P.A.S.B. (New Series) Vol. 22; P-20]Õ

Á≈ »Í Úº÷-Úº÷ Ò∂÷’ª È∂ ω≈«¬¡≈, «’¿π∞∫«’ «¬√ «Úº⁄ ‹Ø ¡≈Í√∆-«ÚØË
Ú≈Ò∂ «√˪ Ș ¡≈¿π∫Á∂ ‘È, ¿∞È∑ª Á≈ ¡√Ò∆ ’≈È «¬‘∆ ‘Ø √’Á≈ ‘ÀÕ””
““√ºÌ ÂØ∫ Úº‚≈ √ϻ «¬‘ ‘À «’ ¿∞√ √Ó∂∫ ‹Á «’ Ì≈◊Ú Ú≈«Ò¡ª Á≈ ÏÃ≈‘Ó‰Ú≈Á
«Úº⁄ Ó∂Ò ‘Ø«¬¡ª Á∂ ‘Ø ⁄πº’∆ √∆ ª Ú∆ Ùø’≈⁄≈∆¡≈ ÓπÂ≈«Ï’ «¬√ «Ú⁄Ò∂
(Ì≈◊ÚÂÚ≈Á) Á≈ ¡√Ò≈ Ú∂Á-«ÚØË∆ √∆Õ”” [Hopkins and Holtzman cited
by U.G. Utgikar, I.A. Vol. 47, PP-1-8); utgikar, W.H. : I.A. Vol. 47]Õ

Ó≈«¬‰: ““«¬‘ «¬º’ «Ó«Ê‘≈√’ È≈ÚÒ ’ ’∂ Íë√ºË ‘À ¡Â∂ «¬√ Á∂
Ò∂÷’ Ï≈ÒÓ∆’∆ Ï≈∂ ’‘≈Ú ‘À «’ ¿∞‘ ““’ØÒ∆”” ˜≈ Á≈ √∆Õ «¬‘ ˜≈ ÏøϬ∆
Á∂ √ÓπøÁ Á∂ ’ø„∂ ¿∞È∑ª ¡≈«ÁÚ≈√∆ «¯«’¡ª «Úº⁄Ø∫ «¬º’ ‘À, «‹È∑ª ˘ ÏÛ∆
«ÿ‰≈ ’∆Â∆ ‹ªÁ∆ ‘ÀÕ ≈Ó≈«¬‰ «Úº⁄Ø∫ ¡ÚÂ≈Ú≈Á (ÏÃ≈‘Ó‰ Á∂ ºÏ Á∂ ‹ÈÓ
ÒÀ‰ Á≈ «√˪Â) Á∂ «√˪ ˘ «Í¤Ø’Û È≈Ò ‹ØÛ ’∂ ≤˜≈Â-Í≈Â∆ ÍÃÏøË ˘
¬∆ÙÚ∆ ÍÃÚ≈È◊∆ ÒÀ‰ Ú≈√Â∂ ¡ÚÂ≈ª Á∂ ¡«Ë’≈ ˘ Ú«Â¡≈ «◊¡≈Õ
Ì◊Ú≈È ≈Ó Ï≈∂ «¬‘ «’‘≈ «◊¡≈ «’ ¿∞È∑ª È∂ «¬º’ Ù»Á «Ù∆ “ÙøÌ»’” Á≈ «√
«¬√ Ú≈√Â∂ ’º‡ «ÁºÂ≈ √∆ «’ ¿∞‘ ¡«‹‘∆¡ª Ë≈Ó’ √Óª ¡Á≈ ’ «‘≈ √∆
‹Ø ¿∞√ Á∆ ˜≈ Ҭ∆ Ú«‹Â √È”” (Senart, P-100) ““≈Ó≈«¬‰ Â∂ ÍΩ≈‰
(√Ó∂ ӑªÌ≈Â) fi»·∆¡ª ’≈ÒÍ«È’, ⁄ÓÂ’≈’ Íπ√Â’ª ‘È”” (‚≈. ÙÚͺÒ∆
≈Ë≈ «¥ÙÈÈ: Ì≈Â∆ ÁÙÈ, «‹ÒÁ «¬º’ √Î≈-7)Õ ““ÏÃ≈‘Ó‰ Ó∂ ‘ج∂ «ÚÁ∂Ù∆
≈«‹¡ª ≈Ó, Ùø’, «¥ÙÈ Á∆¡ª Ó»Â∆¡ª Ó≥Áª «Úº⁄ º÷ ’∂, ¿∞È∑ª Á∆ Í»‹≈
’Ú≈¿∞∫Á∂ ‘È ¡Â∂ ¡≈͉∆ ؘ∆ ؇∆ ⁄Ò≈¿∞‰ Ò¬∆ ‹ÈÂ≈ ˘ ´‡Á∂ ‘ÈÕ””
(‹Ú≈‘ Ò≈Ò È«‘»: «‚√’Ú∆ ¡≈¯ «¬≥‚∆¡≈, Í≥.143)Õ
Ó‘ªÌ≈ : ““¡‹Ø’∂ Ó‘ªÌ≈ Ï≈∂ Ùº’ È‘∆∫ «’ «¬‘ «Ú¡≈√ «Ù∆ Á∆
Í«‘Ò∆ Â∂ ÓΩ«Ò’ «¬«Â‘≈√’ ⁄È≈ Á≈ ÏÁ«Ò¡≈ ‘Ø«¬¡≈ »Í ‘À, «‹√ ˘
“ÚÀÙÓÍ≈Ô≈È∆” È∂ ÂÂ∆Ï «ÁºÂ∆ ¡Â∂ Á»‹∆ Ú≈ «‡ºÍ‰∆¡ª ¡Â∂ Ú≈«Ë¡ª √Ó∂Â
“√ΩÂ∆” È∂ «¬√ ˘ ‹≈∆ ’∆Â≈”” [Vaidya, C.V. : The Mahabharta, a criticism,
P-7]Õ
““¡≥Á≈˜≈ «¬‘ ‘À «’ ÏπºË Ӻ Á≈ Óπ’≈ÏÒ≈ ’È Ò¬∆ ¡«‹‘∂ Ú≈Ë∂ ÿ≈‡∂
’∆Â∂ ◊¬∂, «’¿π∞∫«’ √≈∂ ‘∆ Ó‘ªÌ≈ «Úº⁄, ““ËÓ Á∆ ÓÈΩ”” ¡Â∂ ““ÏÃ≈‘Ó‰
Á∆ ¡Ë∆È◊∆”” Ó≥ȉ Ò¬∆ Ò◊≈Â≈ Â≈ÛÈ≈ ’∆Â∆ ◊¬∆ ‘ÀÕ”” (ibid) Ó‘ªÌ≈Â
«Úº⁄ «’‘≈ «◊¡≈ ‘À «’ (1.269) ‹Á Á∂ÚÂ∂ º’Û∆ Á∂ «¬º’ ¤≈Ï∂ «Úº⁄ ⁄≈∂
Ú∂Áª ˘ ÷Á∂ ‘È Â∂ Á»‹∂ ¤≈Ï∂ «Úº⁄ «¬’ºÒ∂ Ó‘ªÌ≈ ˘, ª Ó‘ªÌ≈ Ú≈Ò≈
Í≈√≈ Ì≈≈ ‘πøÁ≈ ‘ÀÕ ¡◊È∆ ÍΩ≈‰ (1,8-11) Á≈¡Ú≈ ’Á≈ ‘À «’ ¿∞√ «Úº⁄
Ó‘≈È ÏÃ‘Ó «◊¡≈È ¡’≈ÙÏ≈‰∆ ‘À Í Ú∂Á ¿∞√∂ Á≈ «¬º’ ‘Ò’≈ «‹‘≈ ÍÃ◊‡≈Ú≈
‘ÈÕ Ì◊Ú ◊∆Â≈ «Úº⁄ Ú∆ «¬√Á∂ È≈Ò «ÓÒÁ∆ ‹πÒÁ∆ ◊ºÒ ’‘∆ ◊¬∆ ‘À””
[Barth, K. : The Religions of India, Foot Note on P-154]Õ

Ì◊Ú ◊∆Â≈:

““«‹√ »Í «Úº⁄ Ì◊Ú ◊∆Â≈ ¡º‹ «ÓÒÁ∆ ‘À, «¬√
105

ÍΩ≈‰ :

““ÈÚ∆È ÏÃ≈‘Ó‰Ú≈Á ÁØ Â∆«’¡ª È≈Ò Ú«Ë¡≈Õ Í«‘Ò≈,
¡ÚÂ≈ª Á∆ «¬º’ Í≈Ò ÿÛ∆ ◊¬∆, ı≈√ ’ ’∂ ≈Ó≈«¬‰, Ó‘ªÌ≈ Â∂ ÍΩ≈‰ª
Á∆ ÓÁÁ È≈Ò, «‹È∑ª Ï≈∂ ’Ê≈-’‘≈‰∆¡ª ÍÃ⁄ºÒ Ú≈«¬Â «Úº⁄Ø∫ ‹ª ÒØ’ñ
’Ê≈Úª «Úº⁄Ø∫ Ò¬∆¡ª ◊¬∆¡ª ‹ª Ú≈«¬Â Á∂ ‹ØÛ-ÂØÛ «Úº⁄Ø∫ ...Õ Á»‹≈, ÏÃ≈‘Ó‰∆
ÿ∂∂ ÂØ∫ Ï≈‘ Á∆¡ª È√Òª «Úº⁄Ø∫ Á∂ګ¡ª, Ë≈Ó’ ’Ê≈Úª Â∂ ÍÊ≈Úª ˘
¡Í‰≈«¬¡≈ «◊¡≈”” (Óπº÷ ÂΩ ”Â∂ ¡·≈ª ÍΩ≈‰ª Á≈ «˜’ «ÓÒÁ≈ ‘À)Õ «¬‘
¡Òº◊ñ¡Òº◊ √Ó∂∫ «Úº⁄ ¡Òº◊-¡Òº◊ Ò∂÷’ª ÚºÒØ∫ «Ò÷∂ ◊¬∂Õ Ù≈Â ÏÃ≈‘Ó‰∆
«ÁÓ≈ˆ È∂ «¬È∑ª «Úº⁄ Ú∆, ¡≈͉≈ ¿∞µ¨ «√ºË≈ ’È Ò¬∆, ÒØÛ ¡È∞√≈
ÂÏÁ∆Ò∆¡ª ’ Ò¬∆¡ªÕ «¬√ «Ú◊≈Û Á≈ «¬º’ ÍúÂ÷ √ϻ «¬‘ ‘À «’ Ì≈Ú∂∫ «¬‘
Úº÷-Úº÷ √Ó∂∫ «Úº⁄ ⁄∂ ◊¬∂, Í √≈∂ ‘∆ ÍΩ≈‰ª «Úº⁄ (‘∂’ ¡≥Á) √≈∂ ‘∆ Óπº÷
¡·≈ª ÍΩ≈‰ª Á∂ È≈Ó, ‘∂’ Á∂ ¡≥ÁÒ∂ Í≈· «Úº⁄ «ÓÒÁ∂ ‘È)Õ”” ÍÃØÎÀ√
«ÚÒ√È Á∆ ≈«¬ ‘À «’ Íπ≈‰∂ ÂØ∫ Íπ≈‰≈ ÍΩ≈‰-◊øÃÊ ¡º·Ú∆∫ ‹ª ÈΩÚ∆∫ √Á∆ ÂØ∫
Í«‘Òª Á≈ È‘∆∫ ¡Â∂ È∂Û∂ ÂØ∫ È∂Û∂ Á≈, «ÂøÈ-⁄≈ √Á∆¡ª Í«‘Òª Á≈ ‘ØÚ∂◊≈””
[(Crooke, W, : E.R.E. Vol. 6, P-698); Sykes, W.H. : J.R.A.S., Vol. 6, P445); Max Weber, P-144]Õ

““«‹Ú∂∫ ¡º‹ Í≥‹≈Ï «Úº⁄ «Ó˜≈ñ√≈«‘Ϫ, √º√∆ñÍ≥πȱ, ‘∆ñªfi≈, √Ø‘‰∆ñ
Ó‘∆Ú≈Ò Á∂ «’º√∂ Ó’Ï»Ò ‘؉ Ó◊Ø∫ ÂÚ≈∆ı ‹≈͉ Òº◊ ͬ∂ ‘È, «¬≥fl ‘∆ ¿∞µÂ
ÍÃÁ∂Ù, ÓºËñÍÃÁ∂Ù «Ï‘≈ «Úº⁄ Ó‘ªÌ≈ Â∂ Ó≈«¬‰ ’≈«ÚñÈ≈ÚÒ Í«‘Òª ª
«÷¡≈Ò∆ (’≈ÒÍ«È’) ’‘≈‰∆¡ª ÂØ∫ “«ÓÊ‘≈√” ω∂ Â∂ Î∂ “ÂÚ≈∆ı” Ú‹Ø∫ ÍÃ⁄≈∂
‹≈‰ Òº◊ ͬ∂Õ √øÈ E@@ √≈Ò “Íπ≈‰≈ ’≈Ò” («‹√ ˘ ¬∆√≈¬∆ Ï∆.√∆. «Ò÷Á∂
‘È Â∂ Á»‹∂ ÒØ’ ˙.¬∆. Ô≈«È “˙Ò‚ «¬≈”, Í≥‹≈Ï∆ «Úº⁄ “Íπ≈‰≈ ’≈Ò”) Á∂
¡≈Ò∂ñÁπ¡≈Ò∂ «¬È∑ª Á∆ ⁄È≈ ‘ج∆ Â∂ Â’∆ÏÈ «¬º’ ‘˜≈ √≈Ò Ó◊Ø∫, √øÈ
E@@ (ÈÚª ’≈Ò) Á∂ È∂Û∂, «¬‘ ÒØ’ñ√≈«‘ ω ◊¬∂Õ «¬√ Á∂ È≈Ò ‘∆ Íπ‹≈∆
‹Ó≈ (ÏÃ≈‘Ó‰ñÍπØ«‘Â) ÍÀÁ≈ ‘Ø ◊¬∆Õ ¿∞È∑ª È∂ Ó‘ªÌ≈ Â∂ Ó≈«¬‰ Á∂
«÷¡≈Ò∆ ‘∆Ø¡ª ˘ Í«‘Òª ≈‹∂ Â∂ «Î «ÓÊ‘≈√’ Á∂ÚÂ∂ ω≈ ’∂ Í∂Ù ’È≈ Ùπ»
’ «ÁºÂ≈Õ «¬‘ ’≈Ú≈¬∆ Ú∆ ÁØ ’∞ √Ω √≈Ò ⁄ÒÁ∆ ‘∆Õ Ï√, «¬√∂ «Úº⁄Ø∫ ‘∆
106

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

¡º·Ú∆∫ñÈΩÚ∆∫ √Á∆ (ÈÚª/ÓΩ‹»Á≈ ’≈Ò) «Úº⁄ «¬È∑ª «÷¡≈Ò∆ (’≈ÒÍ«È’) ‘∆Ø¡ª
Á∆ Í»‹≈ (’Óñ’ª‚) Á∂ ËÓ Á≈ ‹ÈÓ ‘Ø«¬¡≈Õ

‘ÀÕ ≈Ó≈«¬‰ Â∂ Ó‘ªÌ≈ ’≈«ÚñÈ≈ÚÒ Ú∆ ’ج∆ «¬º’Ø Ú≈∆ «Úº⁄ È‘∆∫ √È «Ò÷∂
◊¬∂Õ «¬‘ ª E@@ (Íπ≈‰≈ ’≈Ò) ÂØ∫ √øÈ E@@ (ÈÚª ’≈Ò) º’, Â’∆ÏÈ «¬º’
‘˜≈ √≈Ò, «’º«√¡ª Úª◊ ÒØ’ñ√≈«‘ ωÁ∂, ÏÁÒÁ∂, «Èº÷Á∂, ÿ‡Á∂ñÚËÁ∂
◊¬∂Õ «¬È∑ª ˘ Úº÷ñÚº÷ ’Ú∆¡ª È∂ ’¬∆ñ’¬∆ »Í «ÁºÂ∂Õ

«¬√ “ËÓ” (’Óñ’ª‚) Á∆ Ùπ»¡≈ ÂØ∫ Í«‘Òª «¬È∑ª Á∂Ùª (Ó◊Ë,
’≈Ù∆, ÚˆÀ≈) Á∂ ÒØ’ ’∞ÁÂ∆ Â≈’ª Â∂ «ÓÊ‘≈√’ Á∂ګ¡ª Á∆ Í»‹≈ ’Á∂
√ÈÕ «¬È∑ª «Ú⁄Ø∫ Óπº÷ √È : «ÙÚ, «ÚÙ˘, √»‹, «¬≥Á! «ÙÚ Á∂ Ó≥ȉ Ú≈Ò∂
Ï‘πÂ≈ ’’∂ ’≈Ó»Í, Ïø◊≈Ò Â∂ «Ï‘≈ «Úº⁄ √ÈÕ «ÚÙ˘ Á∂ Íπ‹≈∆ ÚË∂∂ ’’∂
¿∞µÂñÍÃÁ∂Ù Â∂ ÓºËñÍÃÁ∂Ù «Úº⁄ √ÈÕ √»‹ Á∂ÚÂ≈ ΩÙÈ∆ Â∂ ¡ÀÈ‹∆ Á≈ Á∂ÚÂ≈
Ó≥«È¡≈ ‹ªÁ≈ √∆Õ «¬√ Á∂ Íπ‹≈∆ ÚË∂∂ ’’∂ ’È≈‡’ Â∂ ‘Ø Áº÷‰∆ «¬Ò≈«’¡ª
«Úº⁄ √ÈÕ ....√øÈ AB@@ º’ Í≥‹≈Ï «Úº⁄ Óπº÷ ËÓ ÏπË ËÓ ‘∆ √∆Õ....
ÏÃ≈‘Ó‰ª Á∂ ÓΩ‹»Á≈ ’Óñ’ª‚ Á∆ Ùπ»¡≈ ¡º·Ú∆∫ √Á∆ Á∂ ¡÷∆ ‹ª
ÈΩ∫Ú∆ñ√Á∆ Á∂ Ùπ» «Úº⁄ ‘ج∆ √∆Õ «¬√ Á≈ ¡≈◊» Áº÷‰ Á≈ «¬º’ ÏÃ≈‘Ó‰ Ùø’≈⁄≈Ô
√∆Õ ¿∞√ È∂ Óπ’≈Ó∆ ≈«‹¡ª Á∆ ÓÁÁ È≈Ò ‹ÀÈ ¡Â∂ ÏπºË √À∫‡ª ”Â∂ ’Ϙ∂ ’
Ò¬∂Õ ‹ÀÈ∆¡ª Á∂ √À∫‡ª ”Â∂ ’Ϙ≈ ’È Ú∂Ò∂ ÏÃ≈‘Ó‰ª ˘ ’ج∆ ÓπÙ’Ò È≈ ¡≈¬∆
«’¿∞∫«’ «¬º’ ª ¿∞‘ “¡«‘≥√≈” Á∂ “Íπ‹≈∆” √È Â∂ Á»‹≈ ¿∞È∑ª Á∂ √À∫‡ª Á∂
«¬≥⁄≈‹ ÚË∂∂ ’’∂ ÏÃ≈‘Ó‰ª «Úº⁄Ø∫ ‘∆ √ÈÕ ÏπºË ËÓ Á∂ √À∫‡ ÏÃ≈‘Ó‰ª Á∂
˜≈ÒÓ≈È≈ ‘Ó«Ò¡ª Á≈ Ïπ∆ Â∑ª «Ù’≈ ‘ج∂Õ ¿∞È∑ª Á∆ Ï‘π ÂÏ≈‘∆ ‘ج∆, ÏπºË Á∂
ÏπºÂ ÂØÛ «ÁºÂ∂, ¬∆Ó≈ª ÂÏ≈‘ ’ «ÁºÂ∆¡ª Â∂ ¿∞È∑ª Á∆¡ª Ò≈«¬Ï∂Ã∆¡ª √≈Û
«ÁºÂ∆¡ªÕ Ùø’≈⁄≈Ô≈ Á≈ ¡À’ÙÈ „≈‘» Â∂ ÈÀ◊∂«‡Ú √∆Õ «¬√ È∂ ϺπË ËÓ Á≈
È∞ ’ √≈È Âª ’∆Â≈ Í «¬√ È≈Ò ÓΩ ‹ » Á ≈ “«‘≥ Á » ñ ËÓ” ÍÀ Á ≈ È‘∆∫ √∆ ‘Ø
√«’¡≈Õ...«¬√ Ó◊Ø∫ Ô≈Ú∆∫ √Á∆ «Úº⁄ «¬º’ ‘Ø ÏÃ≈‘Ó‰ ≈Ó≈È∞‹ È∂ “’Óñ
’ª‚” ¡Â∂ “ÏπºÂñÍ»‹≈” Á≈ ÚË∂∂ ÍÃ⁄≈ Â∂ Í√≈ ’∆Â≈Õ «¬√ Ó◊Ø∫ «¬º’ ‘Ø
ÏÃ≈‘Ó‰ ≈Ó≈ÈßÁ È∂ Ú∆ «¬√ «Úº⁄ Úº‚≈ ØÒ ¡Á≈ ’∆Â≈Õ Í≥ÁÚ∆∫ √Á∆ Á∂ ¡÷∆
«Úº⁄ ‹ø«Ó¡≈, È≈‚∆¡≈ Á≈ «¬º’ ÏÃ≈‘Ó‰, ⁄ÀÂø«È¡≈ Á¡√Ò «ÚÙ˘ Ì◊Â∆ Á≈
Í«‘Ò≈ ¡«‘Ó ÍÃ⁄≈’ √∆Õ Â’∆ÏÈ «¬√∂ Ú∂Ò∂ ‘∆ Â∂«Òø◊≈È≈ Á≈ «¬º’ ÏÃ≈‘Ó‰
ÚºÒÌ∆ Ú∆ «¬√∂ Ò«‘ Á≈ ÍÃ⁄≈’ Ï«‰¡≈Õ Áº÷‰ñÍ»Ï Á∂ «¬‘ ÏÃ≈‘Ó‰ Á¡√Ò
«√¯ «ÚÙ˘ Á∂ ÍÃ⁄≈’ √È ‹Á«’ ËπñÍ»Ï «Úº⁄ ¡‹∂ Ú∆ «ÙÚñÍ»‹≈ Á≈ ‘∆
ÏØÒÏ≈Ò≈ √∆Õ
Ó≈«¬‰ Â∂ Ó‘ªÌ≈ Á∆¡ª «÷¡≈Ò∆ (’≈ÒÍ«È’) ’‘≈‰∆¡ª «Úº⁄Ø∫
ÍÀÁ≈ ‘Ø«¬¡≈ ’Óñ’ª‚ ⁄ΩËÚ∆∫ √Á∆ º’ Í≥‹≈Ï «Úº⁄ È‘∆∫ Íπº‹≈ √∆ (Í≥‹≈Ï
«Úº⁄ ≈Ó Â∂ «¥ÙÈ Á≈ “ËÓ” Á¡√Ò Óπ√ÒÓ≈È ‘≈’Óª Á∂ ÓπÒ≈˜Ó ÒÀ’∂ ¡≈¬∂
√ÈÕ «¬√ Á∆¡ª Í«‘Ò∆¡ª ‹Û∑ª ’≈Ù∆ ÓÊπ≈ Â∂ ¡Ô∞«Ë¡≈ Ú◊À≈ «Úº⁄ Òº◊∆¡ª
√È «’¿∞∫«’ ≈Ó≈«¬‰ Â∂ Ó‘ªÌ≈ ’≈«ÚñÈ≈ÚÒª «Úº⁄ «¬È∑ª Ê≈Úª Á≈ «˜’
107

‘ΩÒ∆ñ‘ΩÒ∆, Áº÷‰∆ ¬∂Ù∆¡≈ Á∂ Á∂ÚÂ∂ «ÙÚ, «ÚÙ˘, √»‹, «¬≥Á ’Ó˜Ø
‘πøÁ∂ ◊¬∂ ¡Â∂ ÈÚ∂∫ «ÓÊ‘≈√ ‘ÓÈ «Í¡≈∂ ‘؉ Òº◊ ͬ∂Õ «¬È∑ª Á∂ ‘∆Ø¡ª ≈Ó,
«¥ÙÈ, ‘˘Ó≈È È∂ «ÙÚ ¡Â∂ «ÚÙ˘ Á∆ ʪ ÒÀ Ò¬∆Õ «ÙÚ «√¯ Ïø◊≈Òñ¡≈√≈Ó
«Úº⁄, «ÚÙ˘ ‘«Áπ¡≈ ÏÀÒ‡ «Úº⁄, √»‹ Á∂ÚÂ≈ ’È≈‡’ «Úº⁄, «¬≥Á ’≈Ó»Í
(¡≈√≈Ó) «Úº⁄ Ó«‘Á»Á ‘Ø ◊¬∂Õ Óπ«Á¡ª Á∆¡ª ¡√Ê∆¡ª Í≈¿∞‰ ’’∂ ‘«Áπ¡≈,
«Í≥‚ ÌÈ Ú≈√Â∂ ◊Ô≈ Ì≈Ú∂∫ ’≈¯∆ ‘ºÁ º’ Ï⁄∂ ‘∂ Í ÈÚ∂∫ ’∂∫Á ’∞»Ù∂Â,
ÓÊ≈, ¡Ô∞º«Ë¡≈ Â∂ «Î Óº‡È, ’Í≈Ò ÓØ⁄È Â∂ «Í‘ØÚ≈ ω ◊¬∂Õ ‘Ø ª ‘Ø
’≈Ù∆ Ú∆ ‘ΩÒ∆ñ‘ΩÒ∆ ¡≈͉∆ ¡«‘Ó∆¡Â ◊π¡≈ ÏÀ·≈Õ ÓΩ‹»Á≈ «‘≥Á» “ËÓ” «¬È∑ª
«÷¡≈Ò∆ (’≈ÒÍ«È’) ’‘≈‰∆¡ª Â∂ «ÓÊ‘≈√ Á∂ ‘∆Ø¡ª ¡Â∂ ’Óñ’ª‚ Á≈ «ÓÒ◊ØÌ≈
‘ÀÕ «¬√∂ ’’∂ «¬√ “ËÓ” Á≈ ’ج∆ ͺ’≈ √ͺه ¯Ò√¯≈ È‘∆∫ ‘À Â∂ «¬√ «Úº⁄ ʪñ
ʪ Â∂ «¬’ñÁ»‹∂ Á∂ «ÚØË∆ ◊ºÒª Ì∆¡ª ‘ج∆¡ª ‘ÈÕ
≈Ó≈«¬‰ Ï≈∂ ◊ªË∆ È∂ «’‘≈ √∆ «’ ‹∂ ≈Ó≈«¬‰ ˘ «¬«Â‘≈√ Á∂ ÂΩ ”Â∂
ÒÀ‰≈ ‘ØÚ∂ ª ÓÀ «¬√ ˘ ºÁ ’ «Á¡ª◊≈Õ Ì≈ Á∂ ≈Ù‡ÍÂ∆ ‚≈: ≈Ë≈
«¥ÙÈÈ È∂ Ú∆ ≈Ó≈«¬‰ ˘ ı≈Ò√ «ÓÊ‘≈√ «’‘≈ √∆Õ ÓΩ‹»Á≈ ıØ‹∆¡ª «Ú⁄Ø∫
ØÓ∆Ò≈ Ê≈Í («‘√‡∆ ¡≈¯ «¬≥‚∆¡≈, «‹ÒÁ Í«‘Ò∆, √¯≈ CB) ª Ó‘ªÌ≈ ˘
«’√∂ Óπ’≈Ó∆ «‹‘∂ fi◊Û∂ ”⁄Ø∫ ω∆ ’‘≈‰∆ ’«‘≥Á∆ ‘À ¡Â∂ ≈Ó≈«¬‰ ˘ ¡≈∆¡ª Â∂
«¬√ «¬Ò≈’∂ Á∂ ¡√Ò∆ Ó»Ò Ú≈√∆¡ª Á∆ ÒÛ≈¬∆ Á≈ ’≈ÒÍ«È’ «¬«Â‘≈√ ’«‘≥Á∆
‘ÀÕ ¿∞√ Á≈ «¬‘ Ú∆ «Ú⁄≈ ‘À «’ «¬‘ ◊ø◊ñÁπ¡≈Ï Á∂ «’√≈Ȫ ¡Â∂ «Úø«Ë¡≈È Á∂
Íπ≈‰∂ «Ù’≈∆ ¡Â∂ ÌØ‹È «¬’º·≈ ’È Ú≈Ò∂ ’Ï∆«Ò¡ª «Ú⁄’≈ ‘ج∆¡ª ÒÛ≈¬∆¡ª
Á∂ ÍÒ≈‡ ”⁄Ø∫ ÍÀÁ≈ ‘ج∆ ’≈ÒÍ«È’ ’‘≈‰∆ ‘À Â∂ √Ã∆¶’≈ Á∆ ’‘≈‰∆ «’√∂ È∂ Ó◊Ø∫
Í≈ «ÁºÂ∆ ‘Ø √’Á∆ ‘ÀÕ («‘Ù‡∆ ¡≈¯ «¬≥‚∆¡≈ «‹ÒÁ Í«‘Ò∆, √¯≈ CBñCC)Õ
¿∞‘ ≈Ó ≈‹ ˘ √πÍ«È¡ª Á∆ ’≈ÒÍ«È’ «¯Ò≈√¯∆ ¡≈÷Á∆ ‘ÀÕ ’∂.¡ÈÂØÚ≈,
‹∆. ÏØÈ◊≈‚ ÒÀ«ÚÈ Â∂ √∆. ’ØÂØÚ√∆, ¬∂ «‘√‡∆ ¡≈¯ «¬≥‚∆¡≈, «‹ÒÁ Í«‘Ò∆,
(√¯≈ EB, EC) «Úº⁄ Ú∆ ≈Ó≈«¬‰ ˘ «¬≥‚Øñ¡≈∆¡ª Á∂ ‘ÓÒ∂ È≈Ò √ÏøË ’Á∂
‘ÈÕ ¿∞È∑ª ÓπÂ≈«Ï’, ≈Ó≈«¬‰ ⁄ΩÊ∆ √Á∆ “Íπ≈‰≈ ’≈Ò” ÂØ∫ ⁄ΩÊ∆ √Á∆ “ÈÚª
’≈Ò” «Ú⁄’≈ ⁄∆ ◊¬∆ √∆Õ «¬√ «Úº⁄ Ï‘π √≈∆¡ª ◊ºÒª Í«‘Ò∆ √Á∆ Á∆¡ª
Ú∆ «ÓÒÁ∆¡ª ‘ÈÕ....
‘≈Òª«’ Í≥‹≈Ï «Úº⁄ ‹ÀÈ∆¡ª Á≈ ’ج∆ Ȫñ«ÈÙ≈È È‘∆∫ √∆, Í Ì≈Â
108

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

«Úº⁄Ø∫ ÚËÓ≈È Ó‘ªÚ∆ Á∂ ⁄∂«Ò¡ª «Úº⁄Ø∫ ’¬∆ Í≥‹≈Ï «Úº⁄ ¡≈ Ú√∂ √È ¡Â∂ ’∞fi
ÈÚ∂∫ ‘ÓÒ≈Úª, ≈«‹¡ª Â∂ ¡«‘Ò’≈ª Úº‹Ø∫ ¡≈¬∂ √ÈÕ «¬√∂ ’’∂ Í≥‹≈Ï «Úº⁄
ÎÀÒ∂ ÈÚ∂∫ ÏÃ≈‘Ó‰∆ ’Óñ’ª‚ («‹√ ˘ Óπ√ÒÓ≈È ‘ÓÒ≈Úª È∂ «√≥Ë»/«‘≥Á» ¡≈«÷¡≈)
«Úº⁄ ÏØË∆¡ª, ‹ÀÈ∆¡ª ¡Â∂ ’Ï≈«¬Ò∆ «Ú≈«¬Âª Â∂ √ø√’≈ «¬º’ “ËÓ” Ú‹Ø∫
’≈«¬Ó ‘Ø ◊¬∂Õ Í≥‹≈Ï Á≈ ÓΩ‹»Á≈ ÏÃ≈‘Ó‰∆ ’Óñ’ª‚ «¬È∑ª Úº÷ñÚº÷ ÍÀ‡È
Ú≈Ò∂ √ø√’≈ª, «Ú≈«¬Âª Â∂ ¡’∆Á∂ Á∂ «ÓÒ◊ØÌ∂ Á≈ “ËÓ” ‘ÀÕ «¬√∂ ’’∂
Í≥‹≈Ï, «‘≥Áπ√Â≈È, Á≈ÚÛ√Â≈È, Ïø◊≈Ò, Ó‘º‡∂ ¡Â∂ ≈‹Í»Âª Á∂ ÓπÒ’ª ÂØ∫
Úº÷≈ ‘ÀÕ «¬È∑ª √≈«¡ª Á≈ ¡’∆Á≈, «Ú≈«¬Âª, √ø√’≈ ¡Â∂ Í»‹≈ Á∂ Â∆’∂
«¬º’ñÁ»‹∂ ÂØ∫ Úº÷∂ ‘ÈÕ

¡ÒØ⁄È≈ ’∂, ¿∞√ ˘ ’≈¯ Áº√ ’∂ ¿∞√Á≈ Ó»ø‘ ÏøÁ ’∆Â≈ ‹≈Ú∂, «’¿∞∫«’ ’≈¯ ‘؉
Á∂ ÈÂ∆‹∂ ⁄ø◊∂ È‘∆∫ √ÈÕ ¡√Ò «Úº⁄, «‹√ Â∑ª ÏÃ≈‘Ó‰ª È∂ ¡≈͉∂ Ò¬∆ Ú∂Áª ÂØ∫
¡«Ë’≈ ‘≈«√Ò ’∆Â≈ Â∂ Ú≈«¬Â ˘ ¡≈͉∆ Ó˜∆ ¡È∞√≈ „≈«Ò¡≈, ¬∂√∂ ¡ÓÒ
’≈È ‘∆ √È≈ÂÈ-Ӻ ÍÃøÍ≈ Á∂ «¬º’ ÒÛ∆ «Úº⁄ ÍÃØÂ∂ ‘؉ Á≈ ÌπÒ∂÷≈ Í≈¿∞∫Á≈ ‘ÀÕ
«¬È∑ª „ø◊ª Â∆«’¡ª È≈Ò ÈÚ∆È-ÏÃ≈‘Ó‰Ú≈Á Á∂ È«Ú¡ª Á∂ګ¡ª ˘ Ú∂«Á’Á∂ګ¡ª Á∂ È≈Ò ‹Ø«Û¡≈ «◊¡≈, ÈÚ∆¡ª √Óª Íπ≈‰∆¡ª È≈Ò ‹ØÛ∆¡ª ◊¬∆¡ª
¡Â∂ Ú∂Áª Á∂ √Ó∂∫ ÂØ∫ Ï≈¡Á Á∂ √≈«‘ ˘ Ú∂Áª Á∂ ¡«Ë’≈ Á≈ Á‹≈ «ÁºÂ≈
«◊¡≈Õ ÓÈ-Ó˜∆ Á∂ «¬È∑ª Á≈¡«Ú¡ª Â∂ Ú≈«¬Âª Á∆ ÂØÛ-ÓØÛ Á∆ «’¿π∞∫«’
«ÚÚ∂’ „ø◊ È≈Ò ¤≈‰-Ï∆‰ È‘∆∫ ‘πøÁ∆ √∆, «¬√ Ò¬∆ ÏÃ≈‘Ó‰ª ˘ «¬È∑ª Á∆ ÓÁÁ
È≈Ò ¡≈͉≈ ¿∞µ¨ «√ºË≈ ’È Â∂ ˜≈Â-Í≈Â∆ ÍÃÏøË ˘ ’≈«¬Ó º÷‰ Á≈ ⁄ø◊≈ √≈ËÈ
«ÓÒ «◊¡≈”” (‹◊‹∆ «√≥ÿ: “«√º÷ «¬È’Ò≈Ï”, ÍøÈ≈ 45)Õ

«¬È∑ª Á∂ Á∂ÚÂ∂ Ú∆ Úº÷ñÚº÷ √ÈÕ....«¬≥‹ ‘∆ «’√∂ «¬Ò≈’∂ «Úº⁄ ≈‹≈ ≈Ó
Ó’Ï»Ò √∆ Â∂ «’√∂ ‹◊∑≈ ≈‹≈ «’ÃÙÈÕ Ú’Â Ï∆‰ È≈Ò «¬È∑ª Á∂Ú∆ñÁ∂ګ¡ª
Á∂ ÏπºÂ Ï‰È Òº◊∂ Â∂ «¬È∑ª Á∂ Ȫ ”Â∂ Ó≥Á Ú∆ Ï‰È Òº◊ ͬ∂Õ «¬È∑ª Ó≥Áª «Úº⁄
ÏπºÂª Á∆ Í»‹≈ ‘؉ Òº◊ ͬ∆Õ ‘ΩÒ∆ñ‘ΩÒ∆ Íπ‹≈∆ ‹Ó≈ Ú∆ ’≈«¬Ó ‘Ø ◊¬∆Õ Ú’Â
Á∂ Ï∆‰ È≈Ò «¬√ ‹Ó≈ È∂ Úº÷ñÚº÷ Ó≥Áª «Úº⁄ ‘؉ Ú≈Ò∂ Í»‹≈ñÍ≈· ˘
¡≈͉∆ ؘ∆ Á≈ Ú√∆Ò≈ ω≈ «Ò¡≈... ≈«‹¡ª È∂ Á∂ګ¡ª Á∂ Íπ‹≈∆¡ª ˘
√ÍÃ√Â∆ Á∂‰∆ Â∂ ÒÀ‰∆ Ùπ» ’ «ÁºÂ∆Õ √Óª Ï∆‰ È≈Ò ≈«‹¡ª È∂ «¬√ Íπ‹≈∆
‹Ó≈ ˘ ¡≈͉∂ Óπ¯≈Á Ú≈√Â∂ Ú‰≈ Ùπ» ’ «ÁºÂ≈Õ
...’∞fi ⁄≈Ò≈’ Íπ‹≈∆¡ª È∂ ¡≈͉∂ ’≈«¬Ó ’∆Â∂ ‘ج∂ ‚∂«¡ª ¡Â∂ Ó≥Áª
«Úº⁄ «¬º’ ÂØ∫ ÚºË ÏπºÂ º÷‰∂ Ùπ» ’ «ÁºÂ∂ ª ‹Ø ¿∞‘ ‘ Â∑ª Á∂ ÙË≈¨ ÂØ∫ Á≈È
ÒÀ √’‰Õ ‘ΩÒ∆ñ‘ΩÒ∆ Á∂ÚÂ∂ √ªfi∂ ωÁ∂ ◊¬∂Õ «¬È∑ª Á∆ √ªfi ⁄Ø∫ ÍÀÁ≈ ‘ج∂ ’Óñ’ª‚
˘ “«‘≥Á» Ӻ” ¡≈«÷¡≈ ‹≈‰ Òº◊ «Í¡≈ ¡Â∂ «¬‘ Ȫ Ú∆ «¬È∑ª È∂ ¡≈Í È‘∆∫
⁄π«‰¡≈ √∆ ÏÒ«’ Óπ√ÒÓ≈Ȫ ÚºÒØ∫ «ÁºÂ≈ «◊¡≈ √∆Õ «¬√ Ȫ ˘ Ô±Í∆Ȫ Â∂ ‘Ø
Ô≈Â»¡ª È∂ ÚË∂∂ Ó’Ï»Ò∆¡Â «ÁÚ≈¬∆Õ”” [‚≈. ‘«‹øÁ «√≥ÿ «ÁÒ◊∆ : «√º÷
ÂÚ≈∆ı (Í«‘Ò≈ «‘º√≈) √¯∂ IFñA@@]
«√º‡≈: ““«¬√ «Úº⁄ ’ج∆ Ùº’ È‘∆∫ «’ ˜≈Â∆ Á∂ ÂΩ ”Â∂ ÏÃ≈‘Ó‰ ’¬∆
’≈Ȫ ’ ’∂ ˜≈Â-Í≈Â∆ «√√‡Ó Á≈ Ëπ≈ √ÈÕ ¿∞‘ «¬√ Á∂ «Ú⁄≈Ë≈’ Ú∆
√È ¡Â∂ ’∂∫Á∆ Ëπ≈ Ú∆ «‹√ Á∂ ¡≈Ò∂-Áπ¡≈Ò∂ √≈≈ «√√‡Ó ÿπøÓÁ≈ √∆Õ ÏπºË ÓºÂ
˘ ◊ºÁ∆ ÂØ∫ Ò≈‘π‰ Ò¬∆ ¡Â∂ ¡≈∆¡≈ ¡Â∂ ˆÀ-¡≈∆¡≈ ı»È Á∂ Ó∂Ò ˘ Ø’‰
Ò¬∆, «¬º’ Úº‚∂ √π⁄∂ ÔÂÈ Á∆ ÒØÛ √∆Õ «¬‘ √π⁄∂ ÔÂÈ ÏÃ≈‘Ó‰ª È∂ ’∆Â≈Õ «¬√
«Úº⁄ Ú∆ ’ج∆ Ùº’ È‘∆∫ «’ Ú∂«Á’ √Ó∂∫ ÂØ∫ Ï≈¡Á Á≈ √≈≈ ‘∆ ˆÀ-’≈Î∆
(√È≈ÂÈ∆) √≈«‘ ÏÃ≈‘Ó‰ª Á∆ ÿ≈Û ‘ÀÕ √È≈ÂÈ∆ Ú≈«¬Âª Ú∆ Óπº÷ ÂΩ ”Â∂
¿∞È∑ª È∂ ‘∆ ÿÛ∆¡ªÕ ÏÃ≈‘Ó‰ È∂ «¬√ ◊ºÒ Á≈ Ú∆ ÍÃÏøË ’∆Â≈ «’ ‹Ø Ú∆ ¿∞È∑ª Á∆
109

È؇: ¿∞Í «ÁºÂ∂ √≈∂ ‘Ú≈Ò∂, “Ó˘Ú≈Á Á∂ Óπ„Ò∂ ¡√»Ò” ÂØ∫ ÒÀ ’∂, (‚≈:
‘«‹øÁ «√≥ÿ «ÁÒ◊∆ ÂØ∫ «¬Ò≈Ú≈) Íë√ºË «ÚÁÚ≈È ‹◊‹∆ «√≥ÿ Á∆ Íπ√Â’
“«√º÷ «¬È’Ò≈Ï” «Úº⁄Ø∫ Ò¬∂ ◊¬∂ ‘ÈÕ

«’ Á≈ «È≈Á
““ÏÃ≈‘Ó‰Ú≈Á∆ «ÚÚ√Ê≈ «¬º’ ¡«‹‘∆ «ÚÚ√Ê≈ ‘À, «‹√ «Úº⁄ «’ Á≈
¡È≈Á ’∆Â≈ ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ ÏÃ≈‘Ó‰Ú≈Á «Úº⁄ ˜≈Â∆¡ª Á≈ χÚ≈≈ «’ Á∂
¡≈Ë≈ ”Â∂ ’∆Â≈ ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ «¬Ê∂ ‹Ø ÍË∆Ú∆ (Parasite) ‘À, Ô≈«È «’ È≈ ’’∂
Ó≥◊ ’∂ ÷ªÁ≈ ‘À (Ì≈Ú Íπ‹≈∆), ¿∞‘ √Ì ÂØ∫ ÚºË Í»‹È∆’ ‘À, «‹‘Û≈ “«¤Èñfi͇”
(´º‡) ’∂ ÷ªÁ≈ ‘À (Ô≈«È ÷ºÂz∆), ¿∞‘ Á»‹∂ Á‹∂ Á≈ Í»‹È∆’ ‘À, «‹‘Û≈ “‘∂≈ñÎ∂∆”
È≈Ò ÷ªÁ≈ ‘À (Ï≈‰∆¡≈) , ¿∞‘ Â∆‹∂ Á‹∂ Á≈ Í»‹È∆’ ‘À ¡Â∂ «‹‘Û≈ ÷»ÈñÍ√∆È≈
«¬º’ ’’∂ √ı «Ó‘È È≈Ò ’Ó≈¿∞∫Á≈ ‘À (Ì≈Ú ‘ºÊ∆∫ «’ ’È Ú≈Ò≈), ¿∞‘
√Ì ÂØ∫ È∆Ú∂∫ Á‹∂ Á≈ Ó≥«È¡≈ ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ....

◊Àñ«Ú«◊¡≈È’ (¡≥Ëñ«ÚÙÚ≈√∆) «Ú⁄≈Ë≈≈
ÏÃ≈‘Ó‰Ú≈Á ¡≥Ëñ«ÚÙÚ≈√ Á∆ ‹Û∑ ‘ÀÕ ¿∞√ Á∆ ‘ Ó≈ÈÂ≈ «Ú«◊¡≈Èñ
«ÚØË∆ ‘ÀÕ ÏÃ≈‘Ó‰Ú≈Á ’«‘≥Á≈ ‘À «’, ““‹Ø «’‘≈ ‹≈ «‘≈ ‘À, ¿∞√ Â∂ «¬≥Èñ«Ï≥È
«ÚÙÚ≈Ù ’ØÕ Í «Ú«◊¡≈È ’«‘≥Á≈ ‘À «’ Í«‘Òª ‹≈‰Ø∫, ª Ó≥ÈØÕ ÏÃ≈‘Ó‰Ú≈Á
(¡≥Ë)ñ«ÚÙÚ≈√ ¡Â∂ ¡≈√Ê≈ ”Â∂ «‡«’¡≈ ‘Ø«¬¡≈ ‘À, ‹Á«’ «Ú«◊¡≈È “√º⁄” ”Â∂
«‡«’¡≈ ‘Ø«¬¡≈ ‘ÀÕ...
◊‰∂Ù, Ùø’ («ÙÚ) Á≈ ÍπºÂ È‘∆∫ √∆Õ ¿∞√ ˘ Í≈ÏÂ∆ È∂ «Ú¡≈‘ ÂØ∫
110

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Í«‘Òª ‹ª Ï≈¡Á «’√∂ ‘Ø ÍπÙ È≈Ò ÍÀÁ≈ ’∆Â≈ √∆Õ Ùø’ ‹ÁØ∫ Ï≈‘Ø∫ ¡≈¬∂ ª
¿∞È∑ª ¿∞√ Ï≈Ò’ ˘ Èß◊∆ È‘≈ ‘∆ Óª Á∆ ⁄Ω’∆Á≈∆ ’«Á¡ª Í≈«¬¡≈Õ Ùø’
È∂ Íπº«¤¡≈ «’, ““±ø ’Ω‰ ‘À?”” ª ¿∞√ È∂ Í≈ÏÂ∆ Á≈ ÍπºÂ Áº«√¡≈Õ Ùø’ È∂
¿∞√Á≈ «√ ’º‡ «Ò¡≈Õ «¬√ ”Â∂ Í≈ÏÂ∆ È≈˜ ‘ج∆ ª Ùø’ È∂ ‘≈Ê∆ Á≈ «√
Ò◊≈ ’∂ ¿∞√ ˘ «‹øÁ≈ ’ «ÁºÂ≈!!....‘≈Ê∆ Á≈ «√ «¬È√≈È Á∂ Ï≈Ò’ ”Â∂
Ò◊≈¿∞‰≈ Ú∆ «¬º’ Ï∂ñ«√ñÍÀ Á∆ ◊ºÒ ‘ÀÕ «¬‘ Ú∆ √Ø⁄‰ Ú≈Ò∆ ◊ºÒ ‘À «’ ‘≈Ê∆
«¬º’ ‹≈ÈÚ ‘Àñ¿∞‘ ‹∆Ì È≈Ò ¡≈ÁÓ∆ Á∆ Â∑ª ◊ºÒª È‘∆∫ ’Á≈Õ «Î ◊‰∂Ù
‹∆ «’Ú∂∫ ◊ºÒª ’Á∂ ‘؉◊∂?... Ï≤Ã≈‘Ó‰Ú≈Á È∂ ¡«‹‘∂ ¡È∂’ª Ï∂ñ«√ñÍÀ ¡≥Ëñ
«ÚÙÚ≈Ù ÎÀÒ≈¬∂ ‘È «‹‘Û∂ «Ú«◊¡≈È Á∂ √≈‘Ó‰∂ ¡√øÌÚ ‘È «‹Ú∂∫ ◊‰∂Ù Á∆
√Ú≈∆ ⁄»‘≈, Á∂Ú∆ Á∆ √Ú≈∆ ’∞ºÂ≈, √√ÚÂ∆ Á∆ √Ú≈∆ ‘ø√ñ«¬‘ √Ì ¡√øÌÚ
¡Â∂ fi»· ‘ÀÕ Í, ““Ï«‘√ È≈ ’Ø, Ó≥È Ò˙””, «¬‘∆ ÏÃ≈‘Ó‰Ú≈Á ‘ÀÕ ÏÃ≈‘Ó‰Ú≈Á∆
◊ÃøÊ «¬√ Â∑ª Á∂ ¡È∂’ª fi»·ª È≈Ò Ì∂ ͬ∂ ‘ÈÕ

¡Â∂ «Í¤Û∂ÍÈ Ò¬∆ ÏÃ≈‘Ó‰Ú≈Á ‘∆ «‹Ó∂∫Ú≈ ‘ÀÕ”” («¬≥‚∆¡≈ ¡Ú∂ÈÀ√ ¡ÍÃÀÒ
B@@H «Úº⁄ (√¯∂ AHñB@) ÍÃ’≈Ù √πøÁ Ò≈Ò √≈◊ Á≈ Ò∂÷, “ÏÃ≈‘Ó‰Ú≈Á :
Ì≈Â∆ √Ó≈‹’ «ÚÚ√Ê≈ Ò¬∆ «¬º’ √≈Í”)Õ

ÏÃ≈‘Ó‰Ú≈Á ’≈È «ÌzÙ‡≈⁄≈
√º ⁄ «¬‘ ‘À «’ ˆ∆Ï∆ «Ìz Ù ‡≈⁄≈ Á≈ ’≈È ‘À ¡Â∂ «Ìz Ù ‡≈⁄≈
ÏÃ≈‘Ó‰Ú≈Á ’≈È ‘ÀÕ ÏÃ≈‘Ó‰Ú≈Á Á∆ «¬‘ ı≈√∆¡Â ‘À «’ ‹Ø «‹øÈ≈ «‹¡≈Á≈
«È·ºÒ≈ ‘À ¿∞‘ ¿∞Ȫ ‘∆ Í»‹È∆’ ‘ÀÕ ˆ∆Ï Ó‹Á» «¬ºÊ∂ √ÈÓ≈È Á≈ Í≈Â È‘∆∫
‘ÀÕ...¡º‹ Ì≈Â∆ ÍÃÙ≈√È «Úº⁄ «ÌzÙ‡≈⁄≈ «¬√ Ú≈√Â∂ ‘À «’ I@ ¯∆ √Á∆ ÈΩ’Ù≈‘
ÏÃ≈‘Ó‰Ú≈Á∆ ‘ÈÕ ¡Á«Ú‹ª (È∆Ú∆¡ª ˜≈ª Ú≈«Ò¡ª) ˘ ÍÃÙ≈√È’ «ÚÚ√Ê≈
«Úº⁄ È≈ ÿπ√‰ Á∂‰ Á∆ Í»∆ ’Ø«ÙÙ ’∆Â∆ ‹ªÁ∆ ‘À «’¿∞∫«’ ÏÃ≈‘Ó‰Ú≈Á ÓπÂ≈«Ï’
¡Á«Ú‹ª ˘ Á«Ú‹ª ”Â∂ Ù≈√È ’È Á≈ ¡«Ë’≈ È‘∆∫Õ
ÏÃ≈‘Ó‰Ú≈Á «Úº⁄ ˜≈ Á∂ È≈Ó ”Â∂ √ÈÓ≈È «ÓÒÁ≈ ‘À, ◊π‰ª ÓπÂ≈«Ï’
È‘∆∫Õ ‹∂’ Ù»Á √º⁄≈, √Á◊π‰∆, √ø‹Ó∆ Â∂ ⁄ø◊≈ ‘À, ª Ú∆ ¿∞‘ “ͫ”, ¡Ω◊π‰∆,
Ú«‘Ù∆, ÁπÙ‡, ÏÃ≈‘Ó‰ ÂØ∫ ÿº‡ √ÈÓ≈È ‘∆ Í≈¬∂◊≈Õ...

“ÏÃ≈‘Ó‰Ú≈Á” Ëπ ’∆ Ï≈‰∆ Á∆ Í÷ ’√Úº‡∆ Â∂
ÏÃ≈‘Ó‰Ú≈Á Á≈ ’ج∆ Ú∆ ¡√»Ò ◊π» ◊øÃÊ √≈«‘Ï «Úº⁄ ¡≥«’ Ï≈‰∆ Á∆
’√Úº‡∆ Â∂ Ó≈Û≈-Ó؇≈ Ú∆ ≤ı≈ È‘∆∫ ¿∞ÂÁ≈Õ «¬√ Á∂ «‹√ ¡√»Ò ˘ Ú∆ ⁄πº’ ’∂
Í÷‰ Á≈ ÔÂÈ ’∆Á≈ ‘À, ¿∞‘∆ ∂ Á∆ ’øË Úª◊»ø ËÛ≈’ ’ ’∂ ËÂ∆ ”Â∂
«‚º◊ ’∂ «Óº‡∆ Á∆ Óπº· Ï‰ ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ ¡√Ò «Úº⁄, Íı ¿∞√∂ ⁄∆˜ Á∆ ’È Á≈
Ò≈Ì ‘πøÁ≈ ‘À «‹√ «Úº⁄ ’∞ºfi È≈ ’∞ºfi √º⁄ Á≈ ¡≥Ù ‘؉ Á∆ √øÌ≈ÚÈ≈ ‘πøÁ∆ ‘ÀÕ «‹ºÊ∂
√≈∂ Á≈ √≈≈ ı؇ ‘∆ ı؇ ‘ØÚ∂, ¿∞Ê∂ Í÷ ’ ’∂ ’ºπfi ‘ºÊñͺÒ∂ È‘∆∫ ÍÀ∫Á≈Õ «¬‘∆
‘≈Ò ÏÃ≈‘Ó‰Ú≈Á Á∂, Ù≈Â ÏÃ≈‘Ó‰ Á∂, ¡≈Í-‘πÁ∂, ÓÈ∞º÷Â≈-«ÚØË∆, ÿÛ∂ ‘ج∂
¡√»Òª Á≈ ‘ÀÕ ¡≈˙, ˜≈ «Ú⁄≈∆¬∂ :

Ú∂Á ¬∆ÙÚ∆ «’Â?
Ï∂Á ’Â∂Ï «¬ÎÂ≈ Ì≈¬∆, «ÁÒ ’≈ «Î’π È ‹≈«¬®
(’Ï∆ ‹∆, 727)
Ì≈Ú: ‘∂ Ì≈¬∆! ÏÃ≈‘Ó‰Ú≈Á Á∂ Ú∂Á ¡Â∂ ͺ¤Ó∆ Ӻª Á∂ Íπ√Â’ (ÂΩ∂Â,
˜Ï», ¡≥‹∆Ò, ’∞≈È) ÏÈ≈Ú‡ª ‘È; (¿∞È∑ª Á∂ ÍÛ∑È È≈Ò) ÓÈ Á∆ ¡ÙªÂ∆ Á»
È‘∆∫ ‘πøÁ∆Õ

«√≥«Óë Á∆ ¡√Ò∆¡Â
Ï∂Á ’∆ ÍπÂz∆ «√≥«Óë Ì≈¬∆® √ª’Ò, ‹∂Ú∆ ÒÀ ‘À ¡≈¬∆®
(’Ï∆ ‹∆, 329)

Ì≈ ÁπÈ∆¡ª Á∆¡ª Șª «Úº⁄ «¬º’ ¡√«Ì¡’ Á∂Ù ‘ÀÕ √«Ì¡Â≈ Á≈
¡≈Ë≈ “Ï≈Ï∆” ‘ÀÕ «‹√ √Ó≈‹ «Úº⁄, Ï≈Ï∆ ‘πøÁ∆ ‘À, ¿∞√ «Úº⁄ ÙªÂ∆ ‘πøÁ∆ ‘À
¡Â∂ √Ó≈‹ Á∆ Âº’∆ Ò¬∆ ÙªÂ∆ ‹»∆ ‘ÀÕ “Ï≈Ï∆” ¬∂’Â≈ Á∆ Óª ‘À, «ÚÂ’≈
¬∂’Â≈ ˘ ÷≥«‚ ’Á≈ ‘ÀÕ ¬∂’∂ «Úº⁄ Â≈’ ‘πøÁ∆ ‘À ¡Â∂ «‹Ê∂ Â≈’ ‘πøÁ∆ ‘À, ¿∞Ê∂
ˆπÒ≈Ó∆ È‘∆∫ ·’Á∆Õ

Ì≈Ú: ‘∂ Ì≈¬∆! «√≥«Óë Ú∂Áª Á∆ Ë∆ ‘À (‹Ø ÒØ’ª Ò¬∆ ’Ó-’ª‚ »Í∆)
√ø◊Ò Â∂ º√∆ ÒÀ ’∂ (ȱÛÈ Ò¬∆) ¡≈¬∆ ‘ÀÕ

’Ó˜Ø √Ó≈‹ ‘Ó∂Ù≈ ˆπÒ≈Ó «‘≥Á≈ ‘ÀÕ Ï≈Ï∆ ¡‰ı È≈Ò ‹πÛ∆ ‘πøÁ∆ ‘À
¡Â∂ ¡‰ı∆Ò≈ √Ó≈‹ ’Á∆ ˆπÒ≈Ó È‘∆∫ ωÁ≈Õ ÏÃ≈‘Ó‰Ú≈Á «ÚÂ’∂ ¡Â∂ ÙØÙÈ
Á≈ Ó»Ò ‘À ¡Â∂ ¡‰ı Á≈ È≈Ù’ ‘ÀÕ «¬√ Ò¬∆ Á∂Ù Á∆ √Ó≈‹’ñÓ≈È«√’ ˆπÒ≈Ó∆

Ì≈Ú: ‘∂ «ÓºÂ! (√≈‚≈) «¬º’Ø ‘∆ ÍÃÌ» «ÍÂ≈ ‘À, ¡√∆∫ «¬º’Ø ÍÃÌ»ñ«ÍÂ≈ Á∂
Ϻ⁄∂ ‘ª, («Î) Âø» Ó∂≈ ◊π Ì≈¬∆ (Ì∆) ‘ÀÕ (ºÏ È∂ ’ج∆ ¿∞µ⁄∆-È∆Ú∆∫ ˜≈ ÍÀÁ≈
È‘∆∫ ’∆Â∆)Õ

111

112

’∆ ÓÈ∞º÷ ‹ÈÓ ÂØ∫ ‘∆ È≈-Ï≈Ï ‘πøÁ∂ ‘È?
“¬∂’π «ÍÂ≈ ¬∂’√ ’∂ ‘Ó Ï≈«’, ± Ó∂≈ ◊π‘≈¬∆® (Ó.5,611)

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

’∆ ÏÃ≈‘Ó‰ ˘ √Ó≈‹ «Úº⁄ “◊π»” Á∆ ÍÁÚ∆ ‘≈√Ò ‘À?
““’Ï∆, Ï≈ÓÈ∞ ◊π» ‘À ‹◊ ’≈, Ì◊ÂÈ ’≈ ◊ππ È≈«‘®
¡«fi ¿∞«fi ’À Í«⁄ Ó»¡≈ ⁄≈¿∞ Ï∂Á‘π Ó≈«‘®
(’Ï∆ ‹∆, 1377)
Ì≈Ú : ‘∂ ’Ï∆! (¡≈÷-ÓÀ˘ «¬‘ ‹Ø ‹∆ÚÈ-Á≈«Â «ÓÒ∆ ‘À, ‹∆ÚÈ-Á≈Â∂
√«Â◊π» (ÍÓ∂Ù) ÂØ∫ «ÓÒ∆ ‘ÀÕ ‹È∂¿» ¡≈«Á’ Íπ¡≈ ’∂, (’Ó-’ª‚ Á≈ ≈‘
Áº√ ’∂) ÏÃ≈‘Ó‰ «√¯ ÁπÈ∆¡≈Á≈ª Á≈ ◊π» ¡÷Ú≈ «‘≈ ‘À, ºÏ-ÍÃ√ª Á≈
¿∞ÍÁ∂Ù-Á≈Â≈ ÏÃ≈‘Ó‰ È‘∆∫ ω √’Á≈, «’¿π∞∫«’ «¬‘ ª ¡≈Í ‘∆ ⁄Ω‘ª Ú∂Áª
Á∂ ‘ÚÈ-Ôº◊ ¡≈«Á’ «ÈÙ¯Ò ’Ó-’ª‚ª Á∆¡ª ¿∞Òfi‰ª «Úº⁄ Î√ ’∂ ¡≈ÂÓ’
ÓΩ Ó ⁄πº’≈ ‘À («¬‘ ¡≈͉∂ ⁄∂«Ò¡ª Á≈ ’∆ √Ú≈»◊≈?)Õ

Á∂Ú∆ Á∂ګ¡ª Á∆ Í»‹≈?
Á∂Ú∆ Á∂Ú≈ Í»‹∆¡À Ì≈¬∆, «’¡≈ Ó≈◊¿∞ «’¡≈ Á∂«‘®
Í≈‘‰π È∆« Í÷≈Ò∆¡À Ì≈¬∆, ‹Ò Ó«‘ Ï»‚«‘ Â∂«‘ (Ó.1,637)
Ì≈Ú: ‘∂ Ì≈¬∆! ‹∂ Á∂Ú∆ Á∂ګ¡ª Á∆¡ª ͺÊ ¡≈«Á’ Á∆¡ª Ó»Â∆¡ª
Á∆ Í»‹≈ ’∆¬∂, ª «¬‘ ’∞ºfi Ú∆ È‘∆∫ Á∂ √’Á∂, ÓÀ∫ «¬È∑ª Í≈√Ø∫ ’∞ºfi Ú∆ È‘∆∫
Ó≥◊Á≈Õ ÍºÊ ˘ Í≈‰∆ È≈Ò ËØ∫Á∂ ‘∆¬∂, ª Ì∆ ¿∞‘ (ͺÊ Á∂ ω≈¬∂ ‘ج∂ Á∂Ú∆
Á∂ÚÂ∂) Í≈‰∆ «Úº⁄ ‚∞ºÏ ‹ªÁ∂ ‘È (¡≈͉∂ Í»‹≈∆¡ª ˘ ¿∞‘ «’Ú∂∫ √ø√≈-√ÓπøÁ
ÂØ∫ Â≈ √’Á∂ ‘È?)Õ

’Ó-’ª‚ (ËÓ-’Ó)
’Ó-’ª‚ Ï‘π ’«‘ ¡⁄≈® «ÏÈ∞ È≈ÚÀ «ËÃ◊π «ËÃ◊π ¡‘ø’≈®
(Ó.3, Í≥. 162)

¿∞µ⁄∆ ˜≈ Á≈ ‘ø’≈?
ºÏ∆ ◊πÓ«Â ¯Ò√¯∂ (◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï) ¡≥Á “˜≈” Á∆ ‘Ø∫Á ˘ ‘∆ ºÁ
’ «ÁºÂ≈ «◊¡≈ ‘ÀÕ
““‹≈«Â ’≈ ◊Ïπ È ’∆¡‘π ’ج∆® ÏÑÓπ «Ï≥Á∂ √Ø ÏÃ≈‘Ó‰π ‘ج∆® 1® (Ó.
3, 1128)

Ì≈Ú: ¡‹∂‘∂ ËÓ-’Ó (Í÷≥‚-’Ó) ’È Ú≈Ò∂ ¡≈͉∂ ¡≈Í ˘ ËÓ∆
‘؉ Á≈ ÌÓ Í≈Ò ’∂ ‘ø’≈ «Úº⁄ ‘∆ Ú≈Ë≈ ’Á∂ ‘È ¡Â∂ Ò≈‘Ȫ Í≈¿∞‰ Á∂
‹Ø◊ ‘ÈÕ

«¬√Â∆ ˜≈Â∆ Á∆ «È≈Á∆?

Ì≈Ú: ‘∂ Ó»÷! ‘∂ ◊Ú≈! (¿∞µ⁄∆) ˜≈ Á≈ Ó≈‰ È≈ ’Õ «¬√ Ó≈‰¡‘ø’≈ ÂØ∫ (Ì≈¬∆⁄≈’ ‹∆ÚÈ «Úº⁄) ’¬∆ «Ú◊≈Û ⁄ºÒ ÍÀ∫Á∂ ‘È® ‘≈¿∞® ‘∂
Ì≈¬∆! ’ج∆ Ì∆ «Ë (¿∞µ⁄∆) ˜≈ Á≈ Ó≈‰ È≈ ’«˙Õ (˜≈ Á∂ ¡≈√∂ ÏÃ≈‘Ó‰
È‘∆∫ ω∆Á≈) ¿∞‘ ÓÈ∞º÷ ‘∆ (¡√Ò «Úº⁄) ÏÃ≈‘Ó‰ ‘À «‹‘Û≈ ÏÃ‘Ó (ÍÓ∂Ù)
È≈Ò ‚±øÿ∆ ÍÃ∂Ó-√ªfi Í≈ ÒÀ∫Á≈ ‘ÀÕ1Õ

Ì≈Ú: «‹‘Û∆ «¬√Â∆ ˜≈Â∆ ÂØ∫ ≈«‹¡ª Á∂ Ú∆ ≈‹∂ (Í∆, ¯’∆,
Ì◊Â) ‹ÈÓ ÒÀ∫Á∂ ‘È, ¿∞√ ˘ Ó≥Á≈ ¡≈÷‰≈ ·∆’ È‘∆∫Õ «¬√Â∆ Á∂ ¡«Ë’≈
ÓÁª Á∂ Ï≈Ï ‘ÈÕ

’∆ ºÏ Ú∆ ‹ÈÓ-ÓÈ Á∂ ⁄º’ «Ú⁄?

«Ìº‡, ¤±Â-¤≈ÂÕ

‹∆ ‘ª! ÏÃ≈‘Ó‰ È∂ ¡≈͉∂ ºÏª (ÏÑÓ≈, «ÚÙ˘, Ó‘∂Ù) ˘ Ú∆ ‹ÈÓ-ÓÈ
Á∂ ⁄º’ «Úº⁄ Í≈ º«÷¡≈ ‘À, Ì≈Ú «’ ºÏ Ú∆ ¡ÚÂ≈ Ë≈ ’∂ ¡≈¿∞∫Á≈ ‹ªÁ≈
«‘≥Á≈ ‘ÀÕ ¡«‹‘∆ ’ÒÍÈ≈ ’È Ú≈Ò∂ Ù≈Â ÏÃ≈‘Ó‰ ˘ ’∆ «’‘≈ ‹≈Ú∂?
Ì«Ó Ì»Ò∂ È ’ ’⁄≈«¬‰® ‹ÈÓ ÓÈ Â∂ ‘ È≈≈«¬‰®1®
‘≈¿∞® (Ó: 5, 1136)

√Ø «’¿∞∫ Ó≥Á≈ ¡≈÷∆¡À «‹Âπ ‹øÓ«‘ ≈‹≈È® (Ó.1, 473)

¡Ì≈«÷¡≈ ’≈ ’∞·≈ Ï’≈ ÷≈‰≈® ⁄¿∞’∂ ¿∞Í« «’√À È≈ ‹≈‰≈®
Á∂ ’∂ ⁄¿∞’≈ ’º„∆ ’≈® ¿∞Í« ¡≈¬∂ ÏÀ·∂ ’±«Û¡≈®
ÓÂ∞ «Ì‡À Ú∂ ÓÂ∞ «Ì‡À® «¬‘π ¡≥È∞ ¡√≈‚≈ «Î‡À®
Â«È «Î‡À, Î∂Û ’∂«È® Ó«È ‹»·À, ⁄πÒ∆ Ì∂«È®
’‘π È≈È’, √⁄π «Ë¡≈¬∆¡ÀÕ √π«⁄ ‘ØÚÀ ª, √⁄π Í≈¬∆¡À®
(Ó.1, 472)

Ì≈Ú: ̇’‰≈ Á∂ ’≈È ’∞≈‘∂ ͬ∂ ‘ج∂ ‘∂ ÓÈ∞º÷! Âø» «¬‘ ’º⁄∆¡ª«ÍºÒ∆¡ª ◊ºÒª ’ «‘≈ ‘À∫ («’ ÍÓ≈ÂÓ≈ È∂ Ì≈ÁØ∫ ÚÁ∆ ¡Ù‡Ó∆ ˘ «¥ÙÈ Á∂
»Í «Úº⁄ ‹ÈÓ «Ò¡≈)Õ ÍÓ≈ÂÓ≈ ‹ÈÓ ÓÈ ÂØ∫ Í∑∂ ‘À® ‘≈¿∞®

Ì≈Ú: «¬È∑ª Í÷≥‚∆¡ª ÏÃ≈‘Ó‰ª È∂ Í÷≥‚ Á∆¡ª ‘ºÁª ‘∆ Óπ’≈ «ÁºÂ∆¡ª
‘È, «¬‘ Óπ√ÒÓ≈È∆ ∆ ¡È∞√≈ ’ÒÓ≈ ÍÛ∑ ’∂ ’Ø«‘¡≈ ‘Ø«¬¡≈ Ï’≈ ÷ªÁ∂

113

114

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

‘È, ‹Ø Óπ√ÒÓ≈Ȫ Á∂ ‘ºÊª È≈Ò «Â¡≈ ’∆Â≈ ‘Ø«¬¡≈ ‘À, Â∂ Á»‹∂ Í≈√∂ «¬‘ ‘Ø
ÒØ’ª ˘ «¬¿π∞∫ ’«‘≥Á∂ ‘È «’, “√≈‚∂ ⁄Ω∫’∂ Â∂ ’ج∆ È≈ ⁄Û∑∂Õ” ⁄Ω∫’≈ Í≈ ’∂ (◊¿± Á∂
◊ØÏ Á≈ ÍØ⁄≈ Ò≈ ’∂, ◊ø◊≈ñ‹Ò «¤Û’ ’∂) Áπ¡≈Ò∂ Ò’∆ «÷º⁄Á∂ ‘È «’ «¬‘
Í«ÚºÂ Â∂ √πº⁄≈ ¡√Ê≈È Ï‰ «◊¡≈ ‘ÀÕ Í ¿∞√ ⁄Ω∫’∂ ¿∞Â∂ «¬‘ ’±«Û¡≈ ‹∆ÚÈ
Ú≈Ò∂ Í÷≥‚∆ ¡≈ ’∂ ÏÀ· ‹ªÁ∂ ‘ÈÕ ⁄Ω∫’∂ Ï≈∂ «¬‘ «¬¿∞∫ ’«‘≥Á∂ ‘È «’ ‘Ø ’ج∆
«¬√ ÚºÒ È≈ ¡≈Ú∂Õ Óª «¬‘ √πº⁄≈ ⁄Ω∫’≈ «Ìº«‡¡≈ ‹≈Ú∂ ¡Â∂ √≈‚≈ «¬‘ ¡È≈‹
(ÌØ‹È) ı≈Ï ‘Ø ‹≈¬∂ (÷≈‰ Ò≈«¬’ È≈ ‘∂) Í ¡≈Í «¬‘ ¡≈͉∂ «Îº‡∂ (¡Í«ÚºÂ)
√∆ È≈Ò ÌÀÛ∂ Í≈Íñ’Ó ’Á∂ ‘ÈÕ ¡Í«ÚºÂ ¡Â∂ ¡ÙπºË ÓÈ È≈Ò Ï≈‘Ø∫
⁄πÒ∆¡ª ÌÁ∂ ‘È Â∂ √πº⁄∂ ω-ω Á√Á∂ ‘ÈÕ ◊πÁ∂Ú ’«‘≥Á∂ ‘È «’ √º⁄∂ ÍÃÌ»
˘ «Ë¡≈¿∞‰≈ ⁄≈‘∆Á≈ ‘ÀÕ ‹∂ √º⁄≈ ÍÃÌ» ÍÃ≈Í ‘Ø ‹≈Ú∂ ª ‘∆ (¡≥Á Â∂ Ï≈‘)
√πº⁄ ‘Ø √’Á∆ ‘ÀÕ Ì≈Ú ÍÓ∂Ù Á∆ ÍÃ≈ÍÂ∆ ÂØ∫ «ÏÈ≈ √πº⁄Ó Á≈ ’ج∆ ¡Ê È‘∆∫Õ

6.
Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï Á≈ ⁄Û∑Á∆ ’Ò≈ Ú≈Ò≈
«¬«Â‘≈√ (AG@H ÂØ∫ AGHC)

◊πÓ«Â ¯Ò√¯∂ ¡È∞√≈ Ï∑Ó≈, «ÚÙ˘, Ó‘∂Ù Á∆ ÍÁ ÍÁÚ∆
ÍÓ∂Ù È∂ «ÙÃÙ‡∆ Á≈ ’≈≤-«Ú‘≈ ⁄Ò≈¿∞‰ Ò¬∆ ’ج∆ Úº÷∂ ¡‘πÁ∂Á≈
‹ª √Ò≈‘’≈ È‘∆∫ Ê≈Í∂ ‘ج∂Õ ÍÃÌ» ¡≈Í ‘∆ «ÙÃÙ‡∆ Á∆ ⁄È≈ ’ ’∂ «¬√ Á∆ ‘
ͺ÷ ÂØ∫ Á∂÷-Ì≈Ò ’Á≈ ‘ÀÕ «¬‘ √≈∂ ’≈‹ ¿∞√ Ó≈«Ò’ Á∂ “‘π’Óπ” »Í∆ ¡‡ºÒ
«ÈÔÓª ¡È∞√≈ ¡≈͉∂ ¡≈Í ‘Ø ‘∂ ‘ÈÕ ◊πÓ«Â ¯Ò√¯≈ «’√∂ ¡ÚÂ≈ ‹ª
Á∂Ú∆ Á∂ÚÂ∂ ˘ Â≈ Ì Ú∆ ÍÃÚ≈È◊∆ È‘∆∫ «Á≥Á≈Õ

√Óπº⁄∂ √ø√≈ «Úº⁄ ºÏ Á≈ ≈‹ √Ê≈Í ’È Ò¬∆ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï
ÚºÒØ∫ ¡øÌ ’∆Â∂ ˆ∆Ïñ‹ÈÂ’ ¡≈Ë≈ Ú≈Ò∂ Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï Á∂ Â’∆ÏÈ
ÁØ √Á∆¡ª Á∂ «¬«Â‘≈√ Á∆¡ª ’∞fi ’∞ ¡«‘Ó ÿ‡È≈Úª Á≈ √ø÷∂Í «˜’ ’∆Â≈ ‹≈
⁄πº’≈ ‘ÀÕ ÂÂ’≈Ò∆È Â∞¡º√Ï∆ ‘’±Óª ¡Â∂ ıπÁ◊˜ Ó≈ÈÚñ«ÚØË∆ √ø◊·Èª È∂
«¬√ «¬È’Ò≈Ï ˘ Ø’‰ Ò¬∆ Í»∆ Ú≈‘ Ò≈¬∆ «‹√Á∂ ÎÒ√»Í ◊π» È≈È’
√≈«‘Ï Á∂ Í≥‹Ú∂∫, ÈΩ∫Ú∂∫ ¡Â∂ Á√Ú∂∫ ¿∞Â≈«Ë¡’≈∆ ◊π» ‹≈«Ó¡ª È∂ Ò≈√≈È∆
Ù‘≈Áª ¡Â∂ ’∞Ï≈È∆¡ª Á∂ ’∂ «¬È’Ò≈Ï Á∂ «ÈÙ≈È∂ ‘≈«√Ò ’È Ò¬∆ √ø√≈
«Úº⁄ Ò≈√≈È∆ «¬«Â‘≈√ Á∆ «√‹È≈ ’∆Â∆Õ «¬‘ Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï «ÈøÂ
¡≈͉∂ «ÈÙ≈È∂ ÚºÒ ¡‚ØÒÂ≈ ¡Â∂ «ÁÛ∑Â≈ È≈Ò ÚËÁ≈ ⁄Ò≈ «◊¡≈Õ
¡≈˙, ‘π‰ AG@H ÂØ∫ Ï≈¡Á Á∂ √Ó∂∫ ÁΩ≈È «¬√ «¬È’Ò≈Ï Á∂ «Ú’≈√ Á∆
Â√Ú∆ Á∂ ÁÙÈ, ¿∞µÿ∂ «¬«Â‘≈√’≈ª, «⁄øÂ’ª ¡Â∂ «ÚÁÚ≈Ȫ Á∆¡ª «Ò÷ª
«Úº⁄Ø∫ ’È Á≈ ÔÂÈ ’∆¬∂Õ

ÏÑÓ≈ «Ï√Èπ Ó‘∂√π È ’ج∆® ¡Úπ È Á∆√À ¬∂’Ø √ج∆® (Ó: 1, 1035)

ı≈Ò√≈ ‹∆ Á∂ ÏØÒ Ï≈Ò∂

√≈⁄∂ Â∂ ÍÚÈ≈ Ì«¬¡≈, ÍÚÈÀ Â∂ ‹´ ‘Ø«¬®
‹Ò Â∂ «ÂzÌÚ‰∞ √≈«‹¡≈, ÿ«‡ ÿ«‡ ‹Ø«Â √ÓØ«¬® (Ó.1, 19)

““’Òˆ∆Ë «ÍÂ≈ ◊π» ◊Ø«Ï≥Á «√≥ÿ ‹∆ È∂ D √ÂøÏ AG@H ˘ Ò¤Ó‰
Á≈√ (Ó≈ËØ Á≈√) ˘ ÷≥‚∂ Á∆ Í≈‘πÒ Ï÷«ÙÙ ’’∂ ¿∞√Á≈ Ȫ ÏøÁ≈ «√≥ÿ º÷
«ÁºÂ≈Õ «¬º’ Ó‘∆È≈ ÏøÁ≈ «√≥ÿ ˘ ¡≈͉∂ Í≈√ º÷ ’∂ ¿∞√ ˘ ‘ ͺ÷ ÂØ∫ «√÷Ò≈¬∆
«ÁºÂ∆ ¡Â∂ E ¡’±Ï AG@H ˘ ’∞fi «√≥ÿ È≈Ò Á∂’∂ Ì≈¬∆ Ì◊Úø «√≥ÿ
Ïø◊∂ÙÚ∆ Á∂ ÚÍ≈«’ ’≈¯Ò∂ È≈Ò Í≥‹≈Ï ÚºÒ ÂØ «ÁºÂ≈Õ ◊π» ‹∆ È∂ ÏøÁ≈

ÍÓ≈ÂÓ≈ ÂØ∫ (√»÷Ó ÂºÂ) ÍÚ‰ Ï«‰¡≈, ÍÚ‰ ÂØ∫ (ÁØ ◊À√ª ‘≈¬∆‚Ø‹È
¡Â∂ ¡≈’√∆‹È Á∂ √≈«¬‰’ Ó∂Ò ÂØ∫) ‹Ò (H2O) ‘Ø∫Á «Úº⁄ ¡≈«¬¡≈, ‹Ò ÂØ∫
√≈≈ ‹◊ «⁄¡≈ «◊¡≈Õ

«√≥ÿ ˘ ı≈Ò√∂ Á≈ È∆Ò≈ «ÈÙ≈È, «¬º’ È◊≈≈, Í≥‹ Â∆ ¡Â∂ «¬º’
«⁄º·∆ («‹√ ˘ ‘π’ÓÈ≈Ó≈ Ú∆ «’‘≈ ‹ªÁ≈ ‘À) Ú∆ «ÁºÂ∆ «‹√ «Úº⁄
«√º÷ª Á∂ Ȫ ÍÀˆ≈Ó «Ò«÷¡≈ ‘Ø«¬¡≈ √∆ «’ ¿∞‘ ÏøÁ≈ «√≥ÿ Á≈ «‘ñ
«ÁÒØ∫ √≈Ê Á∂‰Õ ÏøÁ≈ «√≥ÿ ¡‹∂ Í≥‹≈Ï Á∂ √Â∂ «Úº⁄ ‘∆ √∆ «’ ¿∞√ ˘ ◊π»
◊Ø«Ï≥Á «√≥ÿ √≈«‘Ï ”Â∂ Í·≈‰ Á∂ ‘ÓÒ∂ ¡Â∂ ¿∞È∑ª (◊π» ‹∆) Á∆ Ù‘∆Á∆ Á≈ ÍÂ≈
Òº◊≈Õ Í ¿∞‘ ◊π» ÚºÒØ∫ √Ω∫«Í¡≈ «ÓÙÈ Í»≈ ’È Á∆ √Ø⁄ ˘ √≈‘Ú∂∫ º÷ ’∂
Ú≈«Í√ È‘∆∫ Óπ«Û¡≈ Â∂ Í≥‹≈Ï ÚºÒ ÚËÁ≈ «◊¡≈Õ....Â’∆ÏÈ ⁄≈ Ó‘∆È∂ «Úº⁄
AEñAF √Ω «’ÒØÓ∆‡ ¯≈√Ò≈ ÂÀ¡ ’’∂, ÏøÁ≈ «√≥ÿ Ϫ◊ Á∂Ù «Úº⁄ Í◊‰≈
115

116

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï
÷÷ΩÁ≈ «Úº⁄ Íπº‹ «◊¡≈ (÷÷ΩÁ≈ √ªÍÒ≈ «‘√∆Ò «Úº⁄, √ªÍÒ≈ Â∂ √ØÈ∆Í Á∂
«Ú⁄’≈, «ÁºÒ∆ Á∂ ¿∞µÂñͺ¤Ó «Úº⁄, «ÁºÒ∆ ÂØ∫ Â’∆ÏÈ D@ Â∂ Ø‘Â’ ÂØ∫ CC
«’ÒØÓ∆‡ Á» ‘À)Õ ¿∞ÁØ∫ «¬‘ «¬Ò≈’≈ ¿∞‹≈ÛñÏ∆¡≈Ï≈È ‘؉ ’’∂ ’≈¯∆ ‘ºÁ
º’ Ó«‘¯»˜ (¯Ω‹∆ ͺ÷ ÂØ∫) √∆Õ «¬ÊØ∫ ÏøÁ≈ «√≥ÿ È∂ Í≥‹≈Ï Á∂√ «Úº⁄ Úº÷ñÚº÷
«¬Ò≈«’¡ª Á∂ Óπº÷∆ «√º÷ª ˘ ı Ì∂‹ ’∂ ◊π» √≈«‘Ï Á≈ ÍÀˆ≈Ó «ÁºÂ≈ ¡Â∂
‘«Ê¡≈ÏøÁ ‘Ø ’∂ Ϫ◊ Á∂Ù «Úº⁄ Íπº‹‰ Ú≈√Â∂ ¡≈«÷¡≈Õ ’∞fi ‘∆ «ÁȪ «Úº⁄
Í≥‹ √Ω Á∂ ’∆Ï «√º÷ ¿∞√ ’ØÒ Íπº‹ ◊¬∂Õ
ÏøÁ≈ «√≥ÿ Á≈ Í«‘Ò≈ ¡À’ÙÈ √ØÈ∆Í «Úº⁄ √∆Õ Ì≈Ú∂∫ «√º÷ª Á∆ «◊‰Â∆
ÊØÛ∆ √∆, Í √ØÈ∆Í Á≈ ¯Ω‹Á≈ ¿∞È∑ª Á≈ ‡≈’≈ ’È Á∆ Ï‹≈«¬ ‚Á≈ñ
Ó≈≈ È◊ ¤º‚ ’∂ «ÁºÒ∆ ˘ Ⱥ√ «◊¡≈Õ «√º÷ª È∂ Ù≈‘∆ ı˜≈È≈, ÿØÛ∂ ¡Â∂
‘«Ê¡≈ ´º‡ Ò¬∂ Í ¡≈Ó ‹ÈÂ≈ ˘ ’∞fi Ú∆ È≈ «’‘≈Õ
«¬√ ÂØ∫ «Íº¤Ø∫ ÏøÁ≈ «√≥ÿ ˘ ÍÂ≈ Òº«◊¡≈ «’ ÓπˆÒ √’≈ Á≈ Ù≈‘∆
ı˜≈È≈ ÒÀ’∂ «¬º’ ¯Ω‹∆ Á√Â≈ «ÁºÒ∆ ‹≈ «‘≈ ‘À ¡Â∂ ¿∞√ Ú∂Ò∂ ¿∞‘ ’ÀÊÒ ÂØ∫ B@
«’ÒØÓ∆‡ Á», Ï‘π‰ (Ì»‰) «Í≥‚ «Úº⁄ ÍÛ≈¡ ’ «‘≈ ‘ÀÕ ÏøÁ≈ «√≥ÿ È∂
¡⁄≈È’ ‘ÓÒ≈ ’’∂ «¬‘ Ù≈‘∆ ı≈˜≈≤È≈ Ú∆ ’≈Ï» ’ «Ò¡≈Õ «¬√ Â∑ª ’≈Ï»
’∆Â∂ ÿØÛ∂ ¡Â∂ ı˜≈È∂ ˘ ÏøÁ≈ «√≥ÿ È∂ «√º÷ª «Úº⁄ Úø‚ «ÁºÂ≈Õ
’∞fi ‘Ϋ¡ª «Úº⁄ ‘∆ Ó≈ÒÚ∂ Á∂ Ï‘π √≈∂ «√º÷ ‹Ú≈È, ÿØ«Û¡ª ¡Â∂
‘«Ê¡≈ª È≈Ò ÒÀ√ ‘Ø ’∂, ÏøÁ≈ «√≥ÿ Á∂ ’À∫Í «Úº⁄ Í‘πø⁄ ◊¬∂ ¡Â∂ «¬È∑ª Á∆
«◊‰Â∆ ⁄≈ ‘˜≈ ÂØ∫ Ú∆ ÚË ◊¬∆Õ ÏøÁ≈ «√≥ÿ È∂ «√º÷ª ˘ √Ófi≈«¬¡≈ «’ √≈‚∆
√Ì ÂØ∫ Úº‚∆ ’≈Ú≈¬∆ √≈‘«≥Á (‘π‰ √«‘≥Á) «Úº⁄ ‘ØÚ∂◊∆Õ Í ¿∞√ Ú≈√Â∂
«¬º’ Úº‚∆ ¯Ω‹ ¡Â∂ ⁄Ø÷∆ «◊‰Â∆ «Úº⁄ ÚË∆¡≈ ‘«Ê¡≈ª Á∆ ÒØÛ ‘ØÚ∂◊∆Õ «¬‘
«ÈÙ≈È≈ ‘≈«√Ò ’È Ú≈√Â∂ √≈˘ Í«‘Òª ’∞fi Ù≈‘∆ ¡√Ò≈ñı≈«È¡ª ”Â∂ ’Ϙ≈
’È≈ ÍÚ∂◊≈Õ «¬√ Ó’√Á Ú≈√Â∂ ÏøÁ≈ «√≥ÿ È∂ È≈ÈΩÒ, «ÌÚ≈È∆, «‘√≈
ÚˆÀ≈ Â∂ ‘ÓÒ∂ ’’∂ ¡√Ò≈ Â∂ ı˜≈È∂ ÷Ø‘ Ò¬∂Õ «¬√ √Ó∂∫ ÁΩ≈È ‘∆ ‘Ø Ú∆ Ï‘πÂ
√≈∂ «√º÷ ¿∞√ Á∂ ’À∫Í «Úº⁄ ¡≈ Ù≈«ÓÒ ‘ج∂Õ
«¬√ Á∂ È≈Ò ‘∆ ÏøÁ≈ «√≥ÿ È∂ ¯À√Ò≈ ’∆Â≈ «’ √«‘≥Á ”Â∂ ‘ÓÒ≈ ’È
ÂØ∫ Í«‘Òª «¬√ Á∂ ¡≈Ò∂ñÁπ¡≈Ò∂ Á∂ «‹«Ò∑¡ª Â∂ ’Ϙ≈ ’ «Ò¡≈ ‹≈Ú∂ ª ‹Ø
√«‘≥Á Á∂ ‘≈’Ó ˘ «’√∂ Í≈«√˙∫ ’ج∆ ÓÁÁ «ÓÒ‰ Á∆ ¡≈√ È≈ ‘∂Õ Á»‹≈,
«√º÷ ¯Ω‹ª ˘ Ï‘π √≈∂ ‘«Ê¡≈ ¡Â∂ ÍÀ√∂ Á∆ Ú∆ ÒØÛ √∆Õ «¬√ √≈∂ ’∞fi Ú≈√Â∂
√Ó≈‰≈ ÂØ∫ ÚË∆¡≈ ’ج∆ ‘Ø ‹◊‘ È‘∆∫ √∆ ‘Ø √’Á∆Õ «¬√ √Ø⁄ È≈Ò ¿∞√ È∂ √Ì
ÂØ∫ Í«‘Òª √Ó≈‰≈ ”Â∂ ’Ϙ≈ ’È Á≈ ÍÒ≈È Ï‰≈«¬¡≈Õ
117

√Ó≈‰≈ ”Â∂ ’Ϙ≈
«’√∂ ˜Ó≈È∂ «Úº⁄ √Ó≈‰≈ Ó≈ÒÚ≈ Â∂ Ϫ◊ Á∂Ù Á∆ ≈‹Ë≈È∆ «‘≈ √∆Õ
ACF@ «Úº⁄ «ÎؘÙ≈‘ Â∞ˆÒ’ È∂ √Ó≈‰≈ Á∆ ʪ √«‘≥Á ˘ ≈‹Ë≈È∆ ω≈
«ÁºÂ≈Õ «Î Ú∆ AG@I «Úº⁄ Ú∆, «¬√ Á∂ ÈΩ∫ Í◊È∂ √ÈÕ Ï‘π √≈∂ ¡Ó∆ñÚ˜∆
«¬Ê∂ «‘≥Á∂ √ÈÕ «¬È∑ª «Úº⁄Ø∫ BB ¿∞Ó≈ (¡Ó∆) ª ¿∞‘ √È, «‹È∑ª ˘ Í≈Ò’∆¡ª
«Úº⁄ ¡≈¿∞∫‰ñ‹≈‰ Á≈ ‘º’ ‘≈«√Ò √∆Õ «¬È∑ª √≈«¡ª Á∆¡ª ‘Ú∂Ò∆¡ª «’«Ò∑¡ª
Ú◊∆¡ª √ÈÕ «¬ÊØ∫ Á≈ Óπº÷ «’Ò∑≈ Ú∆ Ï‘π Әϻ √∆ («¬√ «’Ò∑∂ Á∆ ’øË Á≈
«¬º’ «‘º√≈ ¡º‹ B@@I «Úº⁄ Ú∆ ÓΩ‹»Á ‘À)Õ
AA ÈÚøÏ AFGE Á∂ «ÁÈ ◊π» Â∂ˆ Ï‘≈Á √≈«‘Ï Á≈ √∆√ ËÛ ÂØ∫ ‹πÁ≈
’È Ú≈Ò≈ ‹ºÒ≈Á √ºÔÁ ‹Ò≈´ºÁ∆È «¬ºÊØ∫ Á≈ ‘∆ √∆Õ ◊π» ◊Ø«Ï≥Á «√≥ÿ √≈«‘Ï
Á∂ ÁØ‘ª «Èº’∂ √≈«‘Ϙ≈«Á¡ª ˘ Ú∆ «¬√∂ Ù«‘ Á∂ ‹ºÒ≈Áª √¬∆¡Á Ù≈ÙÒ Ï∂◊ Â∂
Ï≈ÙÒ Ï∂ˆ È∂ ‘∆ Á√øÏ AG@E «Úº⁄, ’Ø‘ñ’Ø‘ ’∂ ’ÂÒ ’∆Â≈ √∆Õ ¡ÈßÁÍπ
√≈«‘Ï ”⁄ D Á√øÏ AG@E Á∂ «ÁÈ ◊π» √≈«‘Ï ˘ Ï≈ÁÙ≈‘ Á∆ fi»·∆ «⁄º·∆
Í‘πø⁄≈¿∞∫‰ Ú≈Ò≈ √ºÔÁ ¡Ò∆ ‘π√ÀÈ Ú∆ «¬ÊØ∫ Á≈ ‘∆ √∆Õ «√º÷ «¬√ ˘ ““‹ºÒ≈Áª
Á≈ Ù«‘”” ¡≈÷ ’∂ ⁄∂Â∂ ’Á∂ √ÈÕ «¬√ ’’∂ Ú∆ ÏøÁ≈ «√≥ÿ È∂ √Ì ÂØ∫ Í«‘Òª
«¬√∂ Ù«‘ ˘ √Øˉ Á≈ ¯À√Ò≈ ’∆Â≈Õ
BF ÈÚøÏ AG@I Á∂ «ÁÈ ÏøÁ≈ «√≥ÿ Ï‘≈Á Á∆ ¡◊Ú≈¬∆ «Úº⁄ «√º÷
¯Ω‹ª È∂ ¡⁄≈È’ ‘∆ √Ó≈‰∂ ”Â∂ ‘ÓÒ≈ ’’∂ ’∞fi ’∞ ÿ≥«‡¡ª Á∆ ÒÛ≈¬∆ ÂØ∫
Ï≈¡Á «¬√Á∂ «’Ò∑∂ Â∂ ’Ϙ≈ ’ «Ò¡≈Õ √Ó≈‰∂ ¿∞µÂ∂ ’Ϙ≈ ’È Ó◊Ø∫ ÏøÁ≈
«√≥ÿ Ï‘≈Á È∂ ¡ÀÒ≈È ’∆Â≈ «’ «’√∂ Ú∆ «ÈÁØÙ ÏøÁ∂ ˘ ’∞fi È‘∆∫ «’‘≈
‹≈Ú∂◊≈ ¡Â∂ «√¯ ˜≈ÒÓ ‘≈’Óª ¡Â∂ ‹ºÒ≈Áª ˘ ‘∆ √˜≈ «ÁºÂ∆ ‹≈Ú∂◊∆Õ ¡‹∂
Ù≈Ó Í»∆ Â∑ª „Ò∆ È‘∆∫ √∆ «’ «√º÷ª Á≈ ‡≈’≈ ’È Ú≈Ò∂ √≈∂ ÓπˆÒ Â∂
√ºÔÁ ıÂÓ ‘Ø ⁄πº’∂ √È ‹ª Ù«‘ ”⁄Ø∫ ÁΩÛ ⁄πº’∂ √ÈÕ «√º÷ª È∂ «’√∂ Ú∆ ¡ΩÂ, Ïπº„∂
Â∂ Ϻ⁄∂ ˘ ’∞fi Ú∆ È≈ «’‘≈ ¡Â∂ È≈ ‘∆ «’√∂ Ó√∆ Á≈ ’ج∆ È∞’√≈È ’∆Â≈Õ ¿∞√
Ú∂Ò∂ Á∆¡ª ÿº‡Øñÿº‡ Í≥‹ Ó√∆ª ”Â∂ Ó˜≈ ¡º‹ º’ Ú∆ ÓΩ‹»Á ‘ÈÕ
√Ó≈‰∂ Â∂ ’Ϙ∂ ÁΩ≈È «√º÷ ¯Ω‹ª ˘ ‘«Ê¡≈ª Á≈ Úº‚≈ ı˜≈È≈, Ï‘πÂ
√≈≈ √ØÈ≈, ⁄ªÁ∆ Â∂ πͬ∂ ¡Â∂ √À∫’Û∂ ÿØÛ∂ ‘≈«√Ò ‘ج∂Õ «¬√ Ú∂Ò∂ º’ «√º÷ ¯Ω‹
«Úº⁄ Á√ñÏ≈ª ‘˜≈ «√º÷ Ù≈«ÓÒ ‘Ø ⁄πº’∂ √ÈÕ «¬√ ÂØ∫ Ï≈¡Á, «√º÷ ¯Ω‹ª È∂
¡ºË ÈÚøÏ AG@I º’ ÿπÛ≈Ó Á∂ ÓÙ‘» «’Ò∑∂, ·º√’≈, Ê≈È∂√, Ù≈‘Ï≈Á
(Ó≈’ø‚≈), Óπ√¯≈Ï≈Á, ’∞ø‹Íπ≈, ’Í»∆, √„Ω≈ ¡≈«Á Ú∆ ¯Â«‘ ’ Ò¬∂Õ
118

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

ÒØ‘◊Û∑ (Óπı«Ò√◊Û∑) Â∂ ’Ϙ≈
√„Ω≈ ÂØ∫ AEñB@ «’ÒØÓ∆‡ Á», √ØÓ ÈÁ∆ Á∂ «’È≈∂, «Í≥‚ Í≥Ó» ¡Â∂
‚√’≈ Á∂ «Ú⁄’≈Ò∆¡ª Í‘≈Û∆¡ª «Úº⁄ «¬º’ «’Ò∑≈ √∆ «‹√ ˘ «¬º’ Í·≈‰
Óπı«Ò√÷≈È (‹Ø Ù≈‘ ‹‘≈È Ï≈ÁÙ≈‘ Á≈ «¬º’ ‹ÈÀÒ √∆) È∂ AFE@ñEE «Úº⁄
ω≈«¬¡≈ √∆Õ ¿∞Í Ú‰È ’∆Â∆¡ª «‹ºÂª ÂØ∫ Ï≈¡Á, ÎÚ∆ AGA@ «Úº⁄
«¬º’ Ó«‘¯»‹ «’Ò∑∂ Á∆ ÒØÛ ˘ Ó«‘√»√ ’«Á¡ª «¬√ Óπı«Ò√◊Û∑ «’Ò∑∂ Â∂ ‘ÓÒ≈
’’∂ ¡≈√≈È∆ È≈Ò ‘∆ («’¿∞∫«’ ¿∞√ Ú’Â «¬√ «Úº⁄ «◊‰Â∆ Á∂ ÒØ’ ‘∆ √È)
’Ϙ≈ ’ «Ò¡≈ ¡Â∂ «¬√ Á∆ ÓøÓ ’’∂ Ó«‘¯»‹ ω≈ «Ò¡≈Õ «¬‘ «’Ò∑≈
Í‘≈Ûª ¡Â∂ ÷º‚ª È≈Ò «ÿ«¡≈ ‘Ø«¬¡≈ ‘؉ ’’∂ «∫¬√ ”Â∂ ‘ÓÒ≈ ’’∂ «¬√ ˘
«‹ºÂ‰≈ ¡≈√≈È È‘∆∫ √∆Õ ÏøÁ≈ «√≥ÿ È∂ Óπı«Ò√◊Û∑ Á≈ Ȫ ÏÁÒ ’∂ ÒØ‘◊Û∑ º÷
«ÁºÂ≈Õ
Ó¬∆ AGA@ Á∂ Ùπ» «Úº⁄ ÁØ ‘˜≈ Á∂ ’∆Ï «√º÷ ÏøÁ≈ «√≥ÿ È≈Ò Ù≈«ÓÒ
‘؉ Ú≈√Â∂ ’∆ÂÍπ «Úº⁄ Íπº‹ ⁄πº’∂ √ÈÕ ’∆ÂÍπ ÂØ∫ ¿∞È∑ª »ÍÛ ≈‘∆∫ ¤ºÂñ
ÏÈ±Û Íπº‹ ’∂ ÏøÁ≈ «√≥ÿ Á∂ È≈Ò Ò‰≈ √∆Õ «¬√ Á∆ ıÏ √»Ï≈ √«‘≥Á Ú˜∆
ı≈È ˘ «ÓÒ ⁄πº’∆ √∆Õ ¿∞√È∂ ÓÒ∂’؇Ò≈ Á∂ ÈÚ≈Ï Ù∂ Óπ‘øÓÁ ı≈È ˘ ¯Ω‹
«Ò‹≈ ’∂ Ó≈fi∂ ÚºÒØ∫ ¡≈ ‘∂ «√º÷ª ˘ Ø’‰ Ú≈√Â∂ ‘Á≈«¬Âª «ÁºÂ∆¡ªÕ »ÍÛ Á∂
È∂Û∂ √´‹ Á«¡≈ Á∂ ’ø„∂, «Í≥‚ Ï«‘ÒØÒÍπ Á∆ ‹»‘ «Úº⁄ «√º÷ª ¡Â∂ ÓÒ∂∆
¯Ω‹ª «Úº⁄ ˜ÏÁ√ ‹ø◊ ‘ج∆Õ ÓÒ∂∆ ¯Ω‹ª Á∆ «◊‰Â∆ Ú∆ ÚË∂∂ √∆ ¡Â∂ ¿∞È∑ª
’ØÒ ‘«Ê¡≈ Ú∆ «‹¡≈Á≈ ¡Â∂ ÚË∆¡≈ √ÈÕ ÒÛ≈¬∆ Á∂ Í«‘Ò∂ «ÁÈ ÓÒ∂∆¡ª
Á≈ ÍÒÛ≈ Ì≈∆ ‹≈ÍÁ≈ √∆Õ ‘È∑∂≈ ‘؉ ”Â∂ ÒÛ≈¬∆ ÏøÁ ‘Ø ◊¬∆Õ ≈ ˘ Ó≈fi∂ ÂØ∫
’∞fi ‘Ø «√º÷ Ú∆ ¿∞È∑ª È≈Ò ¡≈ Ò∂Õ √Ú∂ Á∆ Í‘π Îπ‡«Á¡ª ‘∆ «√º÷ª È∂ «¬º’ÁÓ
ÓÒ∂∆¡ª Â∂ ‘ÓÒ≈ ’ «ÁºÂ≈Õ ÿÓ√≈È Á∆ ‹ø◊ ‘ج∆ «‹√ «Úº⁄ ÈÚ≈Ï Ù∂
Óπ‘øÓÁ Á≈ Ì≈ «÷˜ ı≈È ¡Â∂ Ù∂ Óπ‘øÓÁ Á∂ ÁØ ÌÂ∆‹∂ ı≈È ¡Ò∆ Â∂ Óπ‘øÓÁ
ÏıÙ Ó≈∂ ◊¬∂Õ Ù∂ Óπ‘øÓÁ Ú∆ ˜ıÓ∆ ‘Ø «◊¡≈Õ √≈∆¡ª Í·≈‰ ¯Ω‹ª ÓÀÁ≈È ”⁄Ø∫
ÁΩÛ ◊¬∆¡ª (ı≈¯∆ ı≈È, ⁄À͇ 2, √¯≈ FEC)

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï
Á∆¡ª ¯Ω‹ª «Úº⁄ Ù≈«ÓÒ ‘؉ Ú≈√Â∂ ¤ºÂñÏÈ±Û ÚºÒ ÂØ «ÁºÂ≈Õ ¿∞√ Á∆ ÍÒ≈È
«¬‘ √∆ «’ ‹ø◊ Ùπ» ‘πø«Á¡ª ‘∆ «¬‘ √≈∂ ˆÁ≈∆ ’’∂ ÓÀÁ≈È ¤º‚ ’∂ ̺‹ ‹≈‰
«‹√ È≈Ò «√º÷ ¯Ω‹ª «Úº⁄ ıÒÏÒ∆ Óº⁄ ‹≈Ú∂ Â∂ «¬√∂ ¿∞Òfi‰ «Úº⁄ ¿∞‘ Ó≈∂
‹≈‰ ‹ª ÓÀÁ≈È ¤º‚ ‹≈‰Õ ÏøÁ≈ «√≥ÿ È∂ «¬È∑ª Á∆ ◊ºÒ Â∂ Ô’∆È È≈ ’∆Â≈ ¡Â∂
«¬È∑ª ˘ ¡º◊∂ Ò≈¿∞∫‰ Á∆ Ï‹≈«¬ √Ì ÂØ∫ ¡≈ı∆ ‹ø◊∆ ’Â≈ª «Úº⁄ º«÷¡≈Õ
√≈∂ «√º÷ ⁄ºÍÛñ«⁄ºÛ∆ Á∆ ‹»‘ «Úº⁄ «¬’º·∂ ‘Ø ◊¬∂Õ (¡«‹‘≈ ‹≈ÍÁ≈ ‘À
«’ ’Á∂ «¬√ ʪ ”Â∂ «¬º’ Úº‚≈ ¤ºÍÛ ¡Â∂ È∂Û∂ ‘∆ «¬º’ «fiºÛ∆ ‘ØÚ∂◊∆, «‹√Á≈ Ȫ
Ó◊Ø∫ “¤ºÍÛñ«fiÛ∆” ÂØ∫ «Ú◊Û ’∂ “⁄ºÍÛñ«⁄Û∆” ω «◊¡≈ ‘ØÚ∂◊≈)Õ «¬ÊØ∫
√≈‘«≥Á C@ñCB «’ÒØÓ∆‡ Á» √∆Õ «¬‘ «¬Ò≈’≈ ‘π‰ ⁄ø‚∆◊Û∑ Á∂ È≈Ò ¡≈Ï≈Á
‘ج∂ Ù«‘ √≈«‘Ï‹≈Á≈ ¡‹∆ «√≥ÿ È◊ «Úº⁄ (¿∞µÂñͺ¤Ó Ú≈Ò∂ Í≈√∂) ¡≈
«◊¡≈ ‘ÀÕ Ú˜∆ ı≈È È∂ Ú∆ ¡≈͉∆¡ª ¯Ω‹ª «Ò¡≈ ’∂ «¬√ «¬Ò≈’∂ «Úº⁄ ÓØ⁄≈ñ
ÏøÁ∆ ’ Ò¬∆Õ ¿∞√ È∂ √Ì ÂØ∫ Ó»‘Ò∆ ’Â≈ «Úº⁄ ÂØͪ Ï∆Û «ÁºÂ∆¡ª, ¿∞√ÂØ∫
«Íº¤Ø∫ ‘≈Ê∆ Â∂ «Î Ï≈’∆ ¯Ω‹ Á∂ Á√Â∂ Ò≈¬∂ ◊¬∂Õ

Ú˜∆ ı≈È È∂ «ÁºÒ∆ ¡Â∂ Ò‘Ω ÂØ∫ ‘Ø ¯Ω‹ ¡Â∂ ‘«Ê¡≈ Ó≥◊Ú≈ Ò¬∂ ¿∞√
’ØÒ Úº‚∆ «◊‰Â∆ «Úº⁄ ‘«Ê¡≈, ÿØÛ∂, ‘≈Ê∆ ¡Â∂ ◊ØÒ≈ñÏ≈»Á √∆Õ ¿∞‘ ⁄≈‘πøÁ≈
√∆ «’ «√º÷ª Â∂ ¡⁄≈‰’ ‘∆ ‘ÓÒ≈ ’ «ÁºÂ≈ ‹≈Ú∂, ¿∞‘ ÏøÁ≈ «√≥ÿ ˘ √«‘≥Á ÂØ∫
Ï≈‘ ‘∆ ‡º’È≈ ⁄≈‘πøÁ≈ √∆Õ «¬√ Á∂ È≈Ò ‘∆ ¿∞√ È∂ «¬º’ ‘Ø ⁄≈Ò ⁄ºÒ∆Õ ¿∞√
È∂ √πº⁄≈ ÈßÁ Á∂ «¬º’ ÌÂ∆‹∂ ◊ø‚≈ ÓºÒ ˘ «¬º’ ‘˜≈ «‘≥Á» ¯Ω‹∆ Á∂ ’∂ ÏøÁ≈ «√≥ÿ

ÏøÁ≈ «√≥ÿ È∂ √≈∆¡ª ¯Ω‹ª ˘ ⁄≈ «‘º«√¡ª «Úº⁄ Úø‚ «ÁºÂ≈Õ «√º÷ª ’ØÒ
‘π‰ º’ ¤∂ ÂØͪ Ú∆ ¡≈ ⁄πº’∆¡ª √ÈÕ ÏøÁ≈ «√≥ÿ È∂ «¬’ ≈÷Úª ¯Ω‹∆ Á√Â≈
¡≈͉∂ ’ØÒ º÷ ’∂ «¬º’ «‡ºÏ∂ Â∂ ÓØ⁄∂ Ò≈ Ò¬∂ ¡Â∂ √≈∆ ‘≈Ò≈ Â∂ «È◊≈‘ º÷‰
Òº◊ «Í¡≈Õ A@ Ó¬∆ AGA@ º’ ÁØȪ Í≈«√¡ª ÂØ∫ ÓØ⁄≈ñÏøÁ∆ ’∆Â∆ ‹≈ ⁄πº’∆
√∆Õ «√º÷ ¯Ω‹ª È∂ ‹À’≈∂ ¤º‚ ’∂ ÓπˆÒ ¯Ω‹ª Â∂ ‘ÓÒ≈ ’È Á≈ ÍÃÌ≈Ú «ÁºÂ≈ Í
ÓπˆÒ ¯Ω‹ª Á∆¡ª ÂØͪ Á∆ Ó≈ ÂØ∫ ¡≈͉∂ ¡≈Í ˘ Á» º«÷¡≈Õ ÓπˆÒª Á∆¡ª
ÂØͪ È∂ ¡º◊ Ú√≈¬∆Õ ¡«‹‘∆¡ª fi’≈È∆¡ª Á∂ñÁ∂ ’∂ «√º÷ª È∂ ÓπˆÒª Á∆¡ª
ÂØͪ Á∂ ◊Ø«Ò¡ª Á≈ Ìø‚≈ Â’∆ÏÈ ıÂÓ ‘∆ ’Ú≈ «ÁºÂ≈Õ ¿∞Ë «√º÷ª Á∆¡ª
ÂØͪ È∂ Ú∆ √≈‘«≥Á∆ ÂØÍ⁄∆¡ª ˘ ¡≈͉∆ Ó≈ ‘∂· ÒÀ ¡ªÁ≈ «‹√ È≈Ò ¿∞È∑ª
ÚºÒØ∫ ÂØͪ Á∆ ◊ØÒ≈Ï≈∆ ÏøÁ ‘Ø ◊¬∆Õ ÓπˆÒª Á∂ ‘≈Ê∆ Ú∆ «√º÷ª Á∆¡ª ÂØͪ Á∆
Ó≈ ‘∂· ¡≈ ◊¬∂Õ «√º÷ª È∂ «¬’ÁÓ ◊ØÒ∂ Ï√≈ ’∂ ‘≈Ê∆¡ª ˘ ıÁ∂ÛÈ Á∆ ’Ø«ÙÙ
’∆Â∆Õ Ú˜∆ ı≈È Á∆ ¯Ω‹ Á∂ ’∞fi ‘≈Ê∆ ˜ıÓ∆ ‘Ø ’∂ «⁄øÿ≈ÛÁ∂ ‘ج∂ «Íº¤∂ ˘ ÁΩÛ∂
¡Â∂ ¡≈͉∆¡ª ¯Ω‹ª ˘ ‘∆ ‹ıÓ∆ ’ ◊¬∂Õ ‘π‰ «√º÷ ÿØÛ √Ú≈ √≈‘«≥Á∆ ¯Ω‹ª
«Úº⁄ ‹≈ ÚÛ∂ ¡Â∂ Úº„ñ‡πº’ Ùπ» ‘Ø ◊¬∆Õ ÿÓ√≈È Á≈ ‹ø◊ Óº«⁄¡≈Õ ÏøÁ≈ «√≥ÿ È∂
‹» ¡È∞√≈ ¡≈͉∂ ≈÷Ú∂∫ ¯Ω‹∆ Á√Â∂ Á∆ ÔØ◊ ÚÂØ∫ ’∆Â∆Õ “‹‘≈Á” Á∂ Ȫ
Â∂ «¬’º·∂ ’∆Â∂ Í·≈‰ Â∂ ÓπˆÒ ‹ø◊ Á∂ ÂΩñÂ∆«’¡ª ÂØ∫ ¡‰‹≈‰ ‘؉ ’’∂
«÷√’‰∂ Ùπ» ‘Ø ◊¬∂Õ «¬√ ÓΩ’∂ Â∂ √πº⁄≈ ÈßÁ Á≈ ÌÂ∆‹≈ ◊ø‚≈ ÓºÒ Ú∆ ¡≈͉∂
‹≈√»√ «‘≥Á» ¯Ω‹∆ ÒÀ’∂ ̺‹‰ Òº◊ «Í¡≈Õ «¬√ È≈Ò «√º÷ª Á∂ ı∂Ó∂ «Úº⁄ Ú∆ ’∞ºfi
ÿÏ≈‘‡ ¯ÀÒ ◊¬∆Õ «¬√ ˘ Ú∂÷ ’∂ ÏøÁ≈ «√≥ÿ «‡ºÒ∂ ÂØ∫ ¿∞µÂ ’∂ ¡≈Í ÓÀÁ≈È∂ñ

119

120

⁄ºÍÛñ«⁄ºÛ∆ Á∆ ÒÛ≈¬∆

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

‹ø◊ «Úº⁄ ¡≈ «◊¡≈Õ ÏøÁ≈ «√≥ÿ ˘ ¡≈͉∂ «Úº⁄ ÷Û∑≈ Ú∂÷ ’∂ «√º÷ª Á∂ ‘Ω∫√Ò∂
Á»‰∂ñ⁄Ω‰∂ ‘Ø ◊¬∂ Â∂ ¿∞‘ ÈÚ∂∫ ‹ØÙ È≈Ò √≈‘«≥Á∆ ¯Ω‹ª Â∂ ‡πº‡ ͬ∂Õ √≈‘«≥Á∆
¯Ω‹ª Á∂ ÍÀ ¿∞µ÷Û ◊¬∂Õ «¬‘ Ú∂÷ ’∂ Ú˜∆ ı≈È Â∂ ¿∞√Á≈ Ú‹∆ √πº⁄≈ ÈßÁ ¡≈Í
¡◊Ò∆¡ª √¯ª «Úº⁄ ¡≈ ◊¬∂ ¡Â∂ √≈‘«≥Á∆ ¯Ω‹ª ˘ ‘Ò≈Ù∂∆ Á∂‰ Òº◊∂Õ Ï≈˜
«√≥ÿ √πº⁄≈ ÈßÁ ÚºÒ Ú«Ë¡≈ ª Ïπ˜«ÁÒ √πº⁄≈ ÈßÁ ıΩ¯ È≈Ò Á«‘Ò «◊¡≈ Â∂
«Íº¤∂ ˘ ̺‹ «Í¡≈ ¡Â∂ √≈‘«≥Á ‹≈ ’∂ ‘∆ ÁÓ «Ò¡≈Õ «¬√ Ó◊Ø∫ ‹Á Ï≈˜ «√≥ÿ
Â∂ ¯Â«‘ «√≥ÿ Á∆ «È◊≈‘ Ú˜∆ ı≈È Â∂ ͬ∆ ª ¿∞‘ ÿØÛ∂ ÁΩÛ≈ ’∂ ¿∞√ ÚºÒ ¡≈
◊¬∂ Â∂ ¿∞√Á∂ ‘≈Ê∆ ˘ ÿ∂ «Ò¡≈Õ ‘π‰ ‘ºÊØñ‘ºÊ ÒÛ≈¬∆ ‘ج∆ «‹√ «Úº⁄ Ú˜∆
ı≈È Ó≈«¡≈ «◊¡≈Õ ¬∂È∂ «Úº⁄ ‘∆ ¿∞È∑ª ˘ Ù∂ Óπ‘øÓÁ ı≈È (ÓÒ∂’؇Ò∂ Ú≈Ò≈)
Ú∆ Ș ¡≈ «◊¡≈Õ «√º÷ª È∂ ¿∞√ ˘ Ú∆ Í≈ ÏπÒ≈ «ÁºÂ≈Õ ¿∞√Á≈ Ì≈ ıÚ≈‹≈
¡Ò∆ Ú∆ Ó≈«¡≈ «◊¡≈Õ «¬È∑ª Á∆ ÓΩ ÂØ∫ Ï≈¡Á «¬º’ Ú∆ Í·≈‰ ‹ª ÓπˆÒ
¯Ω‹∆ ÓÀÁ≈È «Úº⁄ È≈ ·«‘«¡≈Õ √≈∂ ÓπˆÒ ¯Ω‹∆ √Ì ’∞fi ¤º‚ ’∂ ı≈Ò∆ ‘ºÊ
«√¯ ‹≈È Ï⁄≈’∂ ̺‹ ◊¬∂Õ «¬‘ ÒÛ≈¬∆ AB Ó¬∆ Á∆ √Ú∂ ÂØ∫ ÁπÍ«‘ º’ ‘∆
⁄ºÒ∆ √∆ (¡ıÏ≈Â∂ñÁÏ≈∂ Óπ¡ºÒ≈)Õ

Á∂÷ ’∂ Ù«‘ Á∂ ÒØ’ Ïπ∆ Â∑ª Á«‘Ò ◊¬∂Õ ¿∞È∑ª «Úº⁄Ø∫ ’¬∆¡ª È∂ «√º÷ ¯Ω‹ª ÂØ∫
«‘Ó Á∆ Ó≥◊ ’∆Â∆Õ «√º÷ª È∂ Ù«‘Ú≈√∆¡ª ˘ Ô’∆È «ÁÚ≈«¬¡≈ «’ «’√∂
Ï∂◊πÈ≈‘ Á≈ ’ج∆ Ú∆ «√º÷ Ú≈Ò Ú∆ «Úø◊≈ È‘∆∫ ’∂◊≈Õ ‘π‰ «√º÷ª È∂ «’Ò∑∂ ÚºÒ
Ó»ø‘ ’∆Â≈Õ «¬Ê∂ ˜ÏÁ√ ÒÛ≈¬∆ ‘ج∆Õ «’Ò∑∂ Á∆¡ª ÂØͪ Á∂ ◊Ø«Ò¡ª È≈Ò
E@@ Á∂ ’∆Ï «√º÷ Ù‘∆Á ‘Ø ◊¬∂Õ «¬√ Â∂ ’∞fi «√º÷ «’Ò∂∑ Á∂ È∂ÛÒ∂ «¬º’ ̺·∂ ”Â∂
⁄Û∑ ◊¬∂ Â∂ ¿∞ÊØ∫ ¿∞È∑ª È∂ «’Ò∑∂ ”⁄Ø∫ ◊ØÒ∂ Ï√≈¿∞∫Á∆¡ª ÂØͪ Á∂ ÂØÍ⁄∆ Ó≈ «ÁºÂ∂Õ
‘π‰ «√º÷ ¯Ω‹ È∂ ⁄ºÍÛñ«⁄Û∆ «Úº⁄ √≈‘«≥Á∆ ¯Ω‹ ÂØ∫ ÷Ø‘∆¡ª ÂØͪ È≈Ò «’Ò∑∂ Â∂
◊ØÒ≈Ï≈∆ ’’∂ ¡≥Á ‹≈‰ Á≈ √Â≈ ω≈ «Ò¡≈Õ «’Ò∑∂ Á∂ ¡≥Á Ï⁄∆ñ÷π⁄∆
√≈‘«≥Á∆ ¯Ω‹, ‹Ø ¡‹∂ ¡≈’∆ ‘ج∆ ÏÀ·∆ √∆, È∂ Ú∆ ÊØÛ∂ ‘∆ √Ó∂∫ «Úº⁄ ‘«Ê¡≈ √πº‡
«ÁºÂ∂Õ ÏøÁ≈ «√≥ÿ È∂ «¬È∑ª √≈«¡ª ˘ «◊ïÂ≈ ’È Á≈ ‘π’Ó Á∂ «ÁºÂ≈Õ

«¬º’ √ØÓ∂ ÓπÂ≈Ï’ «¬√ ‹ø◊ «Úº⁄ C@ ‘˜≈ «√º÷ Ù‘∆Á ‘ج∂ ¡Â∂ E@
‘˜≈ ÓπˆÒñÍ·≈‰ Ó≈∂ ◊¬∂Õ Í «¬‘ «◊‰Â∆ ·∆’ È‘∆∫ ‹≈ÍÁ∆Õ «¬º’ Á»‹≈
√ØÓ≈ «¬‘ «◊‰Â∆ ÂÂ∆ÏÚ≈ «ÂøÈ Â∂ Í≥‹ ‘˜≈ Á√Á≈ ‘À, «‹‘Û∆ ·∆’ Ó≥È∆
‹≈ √’Á∆ ‘ÀÕ «¬√ ÂØ∫ «¬Ò≈Ú≈ Ï‘π √≈∂ «√º÷ ˜ıÓ∆ ‘ج∂Õ Ù‘∆Á ‘؉ Ú≈«Ò¡ª
«Úº⁄ ◊π» ◊Ø«Ï≥Á «√≥ÿ √≈«‘Ï ˘ Ù√Â «√÷≈¿∞‰ Ú≈Ò≈ ¿∞√Â≈Á Ì≈¬∆ Ï‹
«√≥ÿ ·Ω Ú∆ √∆Õ «¬√ ‹ø◊ «Úº⁄ DE Úº‚∆¡ªñ¤Ø‡∆¡ª ÂØͪ, Á‹Èª ‘≈Ê∆,
√À∫’Û∂ ÿØÛ∂ ¡Â∂ Ï‘π √≈∆¡ª ÏøÁ»’ª «√º÷ª Á∂ ‘ºÊ Òº◊∆¡ªÕ

√≈‘«≥Á Ù«‘ Â∂ ’Ϙ≈
ÒÛ≈¬∆ ıÂÓ ‘؉ Ó◊Ø∫ ˜ıÓ∆ «√º÷ª Á∆ Ó‘Ó Íº‡∆ ’∆Â∆ ◊¬∆ Í «√º÷ª
’ØÒ ¬∂È∆ Ó‘Ó È‘∆∫ √∆ «’ ‘ «¬º’ ˜ıÓ∆ ˘ Óπ‘º¬∆¡≈ ’∆Â∆ ‹≈ √’∂Õ Ù‘∆Á
«√º÷ª ˘ «¬’º·∂ ’’∂ ¿∞È∑ª Á≈ √√’≈ ’∆Â≈ «◊¡≈Õ «¬‘ √≈≈ √Óª «√º÷ ÙÏÁ
◊≈¿∞∫Á∂ ¡Â∂ Í≈· ’Á∂ ‘∂Õ √√’≈ ’È Ó◊Ø∫ Ï≈’∆ «√º÷ ¯Ω‹ª √≈‘«≥Á ÚºÒ
⁄ºÒ ͬ∆¡ªÕ
«√º÷ª È∂ √≈‘«≥Á ˘ ‹≈’∂ ≈ ˘ ÿ∂≈ Í≈ «Ò¡≈Õ ¡◊Ò∂ «ÁÈ «¬º’
«Èº’∆ «‹‘∆ fiÛÍ Ó◊Ø∫ «√º÷ Ù«‘ «Úº⁄ Á≈÷Ò ‘Ø ◊¬∂Õ ¿∞È∑ª È∂ Ú˜∆ ı≈È Á∆
Ò≈Ù Á≈ ‹¨√ ’º«„¡≈ ¡Â∂ «’Ò∑∂ Á∂ ’ØÒ «Ò¡≈’∂ «¬º’ Áº÷ È≈Ò Íπº·≈ Ò‡’≈
«ÁºÂ≈Õ «◊∑fiª ¡Â∂ ‘Ø Í≥¤∆¡ª È∂ ¿∞√ Á∆ Ò≈Ù ˘ ÈØ⁄‰≈ Ùπ» ’ «ÁºÂ≈Õ «¬‘

¤∂Â∆ ‘∆ √≈‘«≥Á Â∂ «√º÷ª Á≈ Óπ’øÓÒ ’Ϙ≈ ‘Ø «◊¡≈Õ Ú˜∆ ı≈È Á≈
ÍπºÂ √ÓπøÁ ÷ª ⁄Ø÷∆ ÁΩÒ ÒÀ ’∂ «ÁºÒ∆ ÚºÒ Ìº‹ ⁄πº’≈ √∆ Í √π⁄≈ ÈßÁ ¡‹∂ Ú∆
Ù«‘ «Úº⁄ ‘∆ ´«’¡≈ ÏÀ·≈ √∆Õ
ÏøÁ≈ «√≥ÿ È∂ Óπº÷∆ Ù«‘∆¡ª Á≈ «¬º’ «¬’º· ÏπÒ≈«¬¡≈ ¡Â∂ ¡ÀÒ≈È ’∆Â≈
«’ «’√∂ Ú∆ Ï∂ˆπÈ≈‘ ˘ ’ج∆ Â’Ò∆¯ È‘∆∫ ¡≈¿∞∫‰ Á∂‰◊∂ Í «’√∂ Ú∆ Óπ˜«Ó
˘ Óπ¡≈¯ È‘∆∫ ’∆Â≈ ‹≈Ú∂◊≈Õ «¬√ Â∂ ÒØ’ª È∂ ≈‘ ӫ‘√»√ ’∆Â∆Õ Ï‘π √≈∂
ÒØ’ ÏøÁ≈ «√≥ÿ È≈Ò «ÓÒÚ‰ ’È Ò◊ ͬ∂Õ ¿∞È∑ª «Úº⁄Ø∫ «’√∂ È∂ √πº⁄≈ ÈßÁ
Á≈ Ú∆ Ê‘πñÍÂ≈ Áº√ «ÁºÂ≈Õ √πº⁄≈ ÈßÁ ⁄ºÍÛñ«⁄Û∆ «Úº⁄Ø∫ ÁΩÛ ¡≈¿∞∫‰ Á∂ Ï≈Ú‹»Á
√≈‘«≥Á ”⁄Ø∫ ÁΩÛ È‘∆∫ √«’¡≈ √∆ «’¿∞∫«’ ¿∞‘ ¡≈͉∆ Ï∂ÙπÓ≈ «¬’º·∆ ’∆Â∆ ‘ج∆
ÁΩÒ ˘ √øÌ≈Ò‰ ¡Â∂ ’º„ ’∂ «Ò‹≈‰ Á∆¡ª √’∆Óª ÿÛÁ≈ «‘ «◊¡≈ √∆Õ ¿∞√ ˘
«◊ïÂ≈ ’’∂, ¿∞√ Á∂ Ⱥ’ «Úº⁄ È’∂Ò Í≈ ’∂ ¿∞√ ˘ ÿñÿ «Úº⁄ «Ìº«÷¡≈ Ó≥◊‰
”Â∂ Әϻ ’∆Â≈ «◊¡≈Õ √Â∂ «Úº⁄ ÒØ’ª È∂ ¿∞√ ˘ ͺÊ Ú∆ Ó≈∂Õ ¡ı∆ Ïπ∆
Â∑ª ˜Ò∆Ò ‘Ø ’∂ √πº⁄≈ ÈßÁ Ó «◊¡≈Õ ¿∞√Á∆ √≈∆ ÁΩÒ ˘ ˜Ï ’ «Ò¡≈
«◊¡≈Õ
«¬ÏÂÈ≈Ó≈ Á≈ «Ò÷≈∆ Óπ‘øÓÁ ’≈«√Ó «Ò÷Á≈ ‘À «’, ““«¬≥fl ‹≈ÍÁ≈ √∆
«’ ¿∞√È∂ «¬‘ √≈∆ ÁΩÒ «¬√∂ «ÁÈ Ú≈√Â∂ «¬’º·∆ ’∆Â∆ ‘ج∆ √∆Õ”” Óπ‘øÓÁ
’≈«√Ó «¬‘ Ú∆ «Ò÷Á≈ ‘À «’, ““ÒØ’ ’«‘≥Á∂ √È «’ Ú˜∆ ı≈È Á∂ Ú∂Ò∂ ’ج∆ ¡À√≈
˜πÒÓ È‘∆∫ √∆ ‹Ø ˆ∆Ϫ ¿∞µÂ∂ È≈ ’∆Â≈ «◊¡≈ ‘ØÚ∂ Â∂ ‘π‰ (˜πÒÓ Á≈) ’ج∆
¡«‹‘≈ Ï∆‹ È‘∆∫ √∆ «‹√ ˘ ¯Ò È≈ Òº◊≈ ‘ØÚ∂Õ «‹‘≈ Ï∆«‹¡≈ «◊¡≈, «Â‘≈
Úº«„¡≈ «◊¡≈Õ”” (Óπ‘øÓÁ ’≈«√Ó : «¬ÏÂÈ≈Ó≈, Í≥È∂, ACCñDF; «Ïë‡Ù Ò≈«¬ÏÃ∂∆
Á∆ ‘ºÊ «Ò÷ Á∂ √¯∂ BF Ï∆ ÂØ∫ CE Ï∆)
ÏøÁ≈ «√≥ÿ È∂ √πº⁄≈ ÈßÁ Á∂ Í«Ú≈ ˘ Ú∆ √˜≈ «ÁºÂ∆Õ ¿∞È∑ª ˘ «‹√Ó Á∂

121

122

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï
◊πÍ ¡≥◊ „º’‰ ‹Ø◊≈ ’ÍÛ≈ Á∂ ’∂ Ù«‘ «Úº⁄ Ó≥◊‰ ”Â∂ Әϻ ’∆Â≈ «◊¡≈
Â∂ È≈Ò ‘∆ Ù«‘ «Úº⁄ «¬‘ Óπ«È¡≈Á∆ Ú∆ ’Ú≈ «ÁºÂ∆ «’ ’ج∆ Ú∆ ÏøÁ≈ «¬È∑ª ˘
«¬º’ ’Ω‚∆ ÂØ∫ ÚºË «Ì«÷¡≈ È≈ Á∂Ú∂Õ «¬√ Á∂ È≈Ò ‘∆ ÏøÁ≈ «√≥ÿ È∂ ‘ ¿∞√ Ù÷Ù
˘ √˜≈ñ«¬ñÓΩ «ÁºÂ∆ «‹√ È∂ ÒØ’ª Â∂ ˜πÒÓ „≈¬∂ √ÈÕ (Â≈∆ı∂ Óπ‘øÓÁ Ù≈‘∆)Õ
√π⁄≈ ÈßÁ ¡Â∂ Ú˜∆ ı≈È Á∂ Ó«‘Òª Ï≈∂ Óπ‘øÓÁ ’≈«√Ó «Ò÷Á≈ ‘À «’ ¿∞È∑ª Á∂
““√Ú◊ª Ú◊∂ Ó«‘Ò ’≈Úª Á∂ ¡º‚∂ ω ◊¬∂Õ””

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï
«√º’≈ ˜Á Ï ‘ÁØ ¡≈«ÒÓ, Â∂«ˆ È≈È’ Ú≈«‘Ï ¡√Â
¯Â«‘ ◊Ø«Ï≥Á «√≥ÿ Ù≈«‘ñÙ≈‘ª ¯˜«Ò √º⁄≈ √≈«‘Ï ¡√Â
(ÁØ ‹‘≈Ȫ Á∂ √º⁄∂ Í≈«ÂÙ≈‘ Á∆ «Ó‘ È≈Ò «¬‘ «√º’≈ ‹≈∆ ’∆Â≈
«◊¡≈Õ ◊π» È≈È’ Á∆ Â∂ˆ ‘∂’ Á≈ Ï÷ÙÁ∆ ‘À; ¡’≈Ò Íπ÷π Á∂ ¯˜Ò È≈Ò
Ù«‘ÈÙ≈‘ª Á∂ Ù«‘ÈÙ≈‘ ◊π» ◊Ø«Ï≥Á «√≥ÿ Á∆ ¯Â«‘ ‘ج∆ ‘À)Õ
«√º’∂ Á∂ Á»‹∂ Í≈√∂ «Ò«÷¡≈ √∆ :

ÏøÁ≈ «√≥ÿ Á≈ Óπ√ÒÓ≈Ȫ È≈Ò √¨’
Ì≈Ú∂∫ ÏøÁ≈ «√≥ÿ È∂ √≈∂ ÁπÙÓ‰ª ˘ √ı √˜≈ Á∂ «ÁºÂ∆ √∆ Í ¿∞√ È∂
◊πº√∂ «Úº⁄ ’Á∂ Ú∆ «’√∂ ˘ Âø◊ È‘∆∫ ’∆Â≈Õ ‘Ø ª ‘Ø, ◊π» ¡‹È √≈«‘Ï ¡Â∂
◊π» Â∂ˆ Ï‘≈Á √≈«‘Ï Á∆ Ù‘∆Á∆ Â∂ ıπÙ∆ ÓÈ≈¿∞∫‰ Ú≈Ò∂ √≈‘«≥Á∆ Ù∂ıª ˘ Ú∆
’∞fi È‘∆∫ «’‘≈Õ Á¡√Ò ÏøÁ≈ «√≥ÿ Á∆ ‹ø◊ Óπ√ÒÓ≈Ȫ Á∂ «ıÒ≈¯ È‘∆∫ √∆,
ÏÒ«’ ˜πÒÓ ’È Ú≈«Ò¡ª Á∂ «ıÒ≈¯ √∆Õ «¬√∂ ’’∂ ÏøÁ≈ «√≥ÿ È∂ «’√∂ Ú∆
«¬√Ò≈Ó∆ ¡Á≈∂ ”Â∂ ‘ÓÒ≈ È‘∆∫ ’∆Â≈Õ ¡º‹ (B@@H «Úº⁄) ÏøÁ≈ «√≥ÿ Á∂ ‘ÓÒ∂ ÂØ∫
C@@ √≈Ò Ó◊Ø∫ Ú∆, Ù∂ı ¡«‘ÓÁ √≈‘«≥Á∆ Á≈ Ó˜≈ ¡Â∂ ‚∂≈, Ò≈Ò Ó√«‹Á,
√ËÈ∂ ’√≈¬∆ Á∆ Ó√«‹Á, ¿∞√Â≈Á Â∂ Ù≈«◊Á Á∂ Ó’Ï∂, √≈‘«≥Á Â∂ «¬√ Á∂
¡≈Ò∂ ñ Áπ ¡ ≈Ò∂ ¡≈͉∂ ‹Ω ‘ ∂ ñ ‹Ò≈Ò «Úº ⁄ ÷Û∑ ∂ ‘ÈÕ Á«¡≈ ÔÓπ È ≈ Â∂ √´‹
«Ú⁄’≈Ò≈ √≈≈ «¬Ò≈’≈ √≈‘«≥Á Á∆ ‘’±Ó ‘∂· √∆Õ”” [‚≈. ‘«‹øÁ «√≥ÿ
«ÁÒ◊∆ “«√º÷ ÂÚ≈∆ı (Á»‹≈ «‘º√≈) Í≥È∂ CDHñCFH]

˜Ï Ï ¡Ó≈È∞Ò Á‘ Ó√ºÚ ٫‘
˜∆ÈÂ∞ºÒ Ïı ÓπÏ≈’ Ï÷®
(ÁπÈ∆¡ª Á∂ √’±È Ì∂ ʪ, ‹øÈ Ú◊∂ Ù«‘, Ì≈◊ª Ú≈Ò∂ Âı Á∆
≈‹Ë≈È∆ «Úº⁄, ‹≈∆ ‘Ø«¬¡≈)
«¬≥fl ‘∆ ı≈Ò√≈ ≈‹ Á∆ Óπ‘ Ú∆ ‹≈∆ ’∆Â∆ ◊¬∆, «‹√ Â∂ «Ò«÷¡≈ √∆:
¡˜Ó«Â È≈È’ ◊π» ‘Ó ˜≈«‘Ø ‘Ó Ï≈ÂÈ ¡√®
Í≈ÁÙ≈‘ Á∆ÈØñÁπÈ∆¡ª ¡≈Í √º⁄≈ √≈«‘Ï ¡√®
(¡≥ÁñÏ≈‘, √≈∂ Í≈√∂, ◊π» È≈È’ Á∆ ‘∆ Ú«‚¡≈¬∆ ‘ÀÕ ¿∞‘ √º⁄≈ ºÏ
Á∆ÈñÁπÈ∆¡ª ÁØ‘ª Á≈ Ú≈Ò∆ ‘À)
Ó◊Ø∫ «¬√ Á∆ ʪ ”Â∂ ‘∂· «Ò÷∆ Óπ‘ ‹≈∆ ’∆Â∆ ◊¬∆ :

‹≈◊∆Á≈∆ ıÂÓ ’È≈
““ÏøÁ≈ «√≥ÿ È∂ BG Ó¬∆ AGA@ Á∂ «ÁÈ «’Ò∑∂ Á∂ Ï≈‘ ¡≈Ó ÒØ’ª Á≈ «¬º’
«¬’º· ÏπÒ≈«¬¡≈ ¡Â∂ ÒØ’≈‹ Á≈ ¡ÀÒ≈È ’∆Â≈Õ ¿∞√ È∂ «¬‘ Ú∆ «’‘≈ «’ ˜Ó∆È
Á≈ Ó≈«Ò’ ’≈ÙÂ’≈ (Ú≈‘∆ ’È Ú≈Ò≈ «’√≈‰) ‘∆ ‘ØÚ∂◊≈ ¡Â∂ ¿∞‘ «√¯
«¬º’ «Â‘≈¬∆ (Â∆‹≈ «‘º√≈) Ú‡≈¬∆ √’≈ ˘ ÏøË≈È Ú‹Ø∫ Á∂Ú∂◊≈Õ ÏøÁ≈ «√≥ÿ È∂

Á∂ˆØñÂ∂ˆØñ¯Â«‘ñ˙ È∞√ Ï∂«Áø◊
Ô≈¯Â ¡˜ È≈È’ ◊π»ñ◊Ø«Ï≥Á «√≥ÿ
(Á∂ˆ Â∂ˆ ¡Â∂ ¯Â«‘ «ÏȪ «’√∂ Á∂∆ ÂØ∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ïñ◊π» ◊Ø«Ï≥Á
«√≥ÿ ÂØ∫ ‘≈«√Ò ‘ج∆)

«¬√ Á∂ È≈Ò ‘∆ ÏøÁ≈ «√≥ÿ È∂ ı≈Ò√≈ ≈‹ Á≈ ÈÚª «√º’≈ Ú∆ ‹≈∆
’∆Â≈Õ «¬√ Á∂ «¬º’ Í≈√∂ «¬‘ «Ò«÷¡≈ √∆ :

«¬√ ÂØ∫ √≈¯ ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘À «’ ÏøÁ≈ «√≥ÿ È∂ Ȫ ª ¡≈͉∂ Ȫ ”Â∂
«√º’≈ ‹≈∆ ’∆Â≈ ¡Â∂ È≈ ‘∆ ¿∞√ È∂ ¡≈͉∂ Ȫ Á∆ Óπ‘ ⁄Ò≈¬∆Õ ÏøÁ≈ «√≥ÿ È∂
‘ ’≈ÓÔ≈Ï∆ ˘ ◊π» √≈«‘Ï ˘ ‘∆ √Ó͉ ’∆Â≈ √∆Õ ÁπÈ∆¡ª Ì Á∆ ÂÚ≈∆ı
«Úº⁄ ’Á∂ «’√∂ ‹∂± ‹ª ‘≈’Ó È∂ ¡º‹ º’ ¡≈͉∂ Ȫ ÂØ∫ «√Ú≈ ’Á∂ «’√∂ ‘Ø Á∂
Ȫ Á≈ «√º’≈ ‹≈∆ È‘∆∫ ’∆Â≈Õ ‘Ø ª ‘Ø ¡ºÒ∑≈ Á∂ Ȫ ”Â∂ ¡Â∂ «¬√Ò≈Ó Á∆
Ù≈È Á∂ Ȫ ”Â∂ ‘’±Óª ’≈«¬Ó ’È Ú≈Ò∂ Óπ√ÒÓ≈È ≈‹∂ Ú∆ ¡≈͉∂ Ȫ Á≈
«√º’≈ ‹≈∆ ’«¡≈ ’Á∂ √È Â∂ ¡≈͉≈ ıπÂÏ≈ ÍÛ∑Ú≈«¬¡≈ ’Á∂ √ÈÕ Í,
ÏøÁ≈ «√≥ÿ ª ¡≈͉∂ ¡≈Í ˘ “◊π» Á≈ ÏøÁ≈” ¡≈«÷¡≈ ’Á≈ √∆Õ

123

124

˜Ó∆∫Á≈∆ «√√‡Ó ¿∞µ’≈ ‘∆ ıÂÓ ’È Á≈ Ú∆ ¡ÀÒ≈È ’ «ÁºÂ≈Õ
«¬‘ ÏøÁ≈ «√≥ÿ ‘∆ √∆ «‹√ È∂ “Á«Ò” ‹≈‰∂ ‹ªÁ∂, ‘∆‰∂ ¡Â∂
«È◊π‰∂ «‹‘∂ «’√≈Ȫ ˘ ˜Ó∆Ȫ Á∂ Ó≈Ò’ ω≈ «ÁºÂ≈ √∆Õ «¬‘ ◊ºÒ
’≈ÏÒ∂ñ«˜’ ‘À «’ ÁπÈ∆¡ª Ì «Úº⁄ ‹≈◊∆Á≈∆ Á≈ √Ì ÂØ∫
Í«‘Ò≈ ı≈ÂÓ≈ ÏøÁ≈ «√≥ÿ È∂ «√º÷ ‘ØÓÒÀ∫‚ «Úº⁄ ’∆Â≈ √∆Õ

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

√«‘≥Á Á∆ «‹ºÂ Á∂ «ÁÈ ÂØ∫ ı≈Ò√∂ Á≈ (ÏøÁ≈ «√≥ÿ Á≈ È‘∆∫) ÈÚª √øÓÂ
Ú∆ ‹≈∆ ’∆Â≈ «◊¡≈Õ

Ó≈∂ ◊¬∂Õ ı≈¯∆ ı≈È ÓπÂ≈«Ï’ «¬√ ÓΩ’∂ Â∂ «ÂøÈ ÂØ∫ ⁄≈ ‘˜≈ «√º÷ Ó≈∂ ◊¬∂
¡Â∂ Ï‘π √≈∂ «◊ïÂ≈ ’ Ò¬∂ ◊¬∂Õ Ù‘∆Á «√º÷ª «Úº⁄Ø∫ B ‘˜≈ Á∂ «√ ’º‡ ’∂
¡Â∂ «¬º’ ‘˜≈ Á∂ ’∆Ï «√º÷ª ˘ Ï∂Û∆¡ª Í≈ ’∂ Ï≈ÁÙ≈‘ ’ØÒ Í∂Ù ’È Ú≈√Â∂
«ÁºÒ∆ ÂØ «ÁºÂ≈ «◊¡≈Õ (¡ÀÒ∆¡‡ ¡À∫‚ ‚≈¿±√È, «‹ÒÁ B, √¯≈ DEG)Õ

√«‘≥Á ¯Â«‘ ’È ÂØ∫ Ï≈¡Á ÏøÁ≈ «√≥ÿ È∂ ÓÒ∂’؇Ò≈, Á∂˙ÏøÁ,
‹Ò≈Ò≈Ï≈Á, √‘≈ÈÍπ, Ï∂‘π‡, ‹Ò≈ÒÓÛ∑∆, ÈÈΩÂ≈, ¡≈«Á Â∂ ‘ÓÒ∂ ’’∂
¯Â«‘ ’∆Â∂ ¡Â∂ Ò≈‘Ω Â∂ «¡≈Û’∆ (Ó≈fi≈) «Úº⁄ Ú∆ ÁÏÁÏ≈ ’≈«¬Ó ’∆Â≈Õ
«¬º’ √≈Ò ÂØ∫ Ú∆ ÿº‡ √Ó∂∫ (ÈÚøÏ AG@I ÂØ∫ √ÂøÏ AGA@) «Úº⁄ ÏøÁ≈
«√≥ÿ Á∆ ¡◊Ú≈¬∆ «Úº⁄ «√º÷ª È∂ Á«¡≈Úª ≈Ú∆ Â∂ ÔÓπÈ≈ «Úº⁄’≈Ò≈ Â∂
¡≈Ò∂ñÁπ¡≈Ò∂ Á≈ «¬Ò≈’≈ ¡≈˜≈Á ’Ú≈ «Ò¡≈ √∆Õ «¬√ Ú∂Ò∂ ¤∂ √»«Ï¡ª (√»Ï≈
√«‘≥Á, √»Ï≈ «‘√≈, √‘≈ÈÍπ, Ò‘Ω, ‹øÓ» ¡Â∂ «‘Ó≈⁄Ò) «Úº⁄ «√º÷ª Á≈ ÏØÒÏ≈Ò≈
’≈«¬Ó ‘Ø ⁄πº’≈ √∆Õ ËÂ∆ Á∂ «¬√ ‡π’Û∂ ”Â∂ ºÏ∆ ËÓ Á≈ ≈‹ ’≈«¬Ó ‘Ø «◊¡≈
√∆Õ
Ï‘≈Á Ù≈‘ È∂ Áº÷‰ «Úº⁄ ¡≈͉∂ ¡≈ı∆ Ì≈ ’≈Ó Ï÷Ù ˘ ‘≈’∂,
’ÂÒ ’’∂ AI ‹ÈÚ∆ AG@I ˘ «ÁºÒ∆ ÚºÒ Ú≈Í√∆ ⁄≈Ò∂ Í≈ «ÁºÂ∂Õ «ÁºÒ∆
Í‘πø⁄ ’∂ ¡’±Ï AGA@ ÂØ∫ ¿∞√ È∂ «√º÷ª Á∂ «ıÒ≈¯ Óπ«‘≥Ó Á∆ ’Ó≈È ¡≈Í
√øÌ≈Ò Ò¬∆ «√º÷ª Á∂ ’ÂÒ∂¡≈Ó Á∂ ‘π’Ó ‹≈∆ ‘Ø ◊¬∂Õ «¬√ ÂØ∫ Ï≈¡Á ’Á∆
ÓπˆÒª Á≈ ¡Â∂ ’Á∆ «√º÷ ¯Ω‹ª Á≈ ͺÒÛ≈ Ì≈∆ ‘πøÁ≈ «‘≈Õ ¡ı∆ Ï≈ÁÙ≈‘
Ï‘≈Á Ù≈‘ «√º÷ª Á∂ ıΩ¯ ’’∂ Ï∂‘ºÁ Í∂Ù≈È «‘‰ Òº◊ «Í¡≈ ¡Â∂ Ó≈È«√’
«ÏÓ≈∆ Á≈ «Ù’≈ ‘Ø ’∂ BGñBH ÎÚ∆ AGAB ˘ Ò‘Ω «Úº⁄ ¿∞√ Á∆ «¬√∂
Í≈ˆÒÍÈ ’≈È ÓΩ ‘Ø ◊¬∆Õ
Ï‘≈Á Ù≈‘ Á∆ ÓΩ ÂØ∫ Ó◊Ø∫ ¿∞√ Á∂ ÍπÂª «Úº⁄ Âı Ҭ∆ ‹ø◊ ‘ج∆Õ
¿∞√Á≈ ÍπºÂ ‹‘ªÁ≈ Ù≈‘ ¡≈͉∂ «ÂøȪ Ì≈Úª ˘ ‹ø◊ «Úº⁄ ’ÂÒ ’’∂ BC
Ó≈⁄ AGAB ˘ √Ó∆ ÂΩ ”Â∂ Âı ”Â∂ ÏÀ·≈Õ ‹‘ªÁ≈ Ù≈‘ Á∆ Ï≈ÁÙ≈‘ H
Ó‘∆È∂ ‘∆ ‘∆Õ Á»‹∂ Í≈√∂ ¿∞√ Á∂ ÌÂ∆‹∂ ¯≈πı√∆¡≈ È∂ BG Ó≈⁄ ˘ ͇È≈
«Úº⁄ ıπÁ ˘ Ï≈ÁÙ≈‘ ¡ÀÒ≈È ’ «ÁºÂ≈Õ ¡ı∆ «Úº⁄ CA ‹ÈÚ∆ AGAC ˘
¯πı√∆¡≈ È∂ ‹‘ªÁ≈ Ù≈‘ ˘ ’ÂÒ ’Ú≈’∂ ¡≈Í ‘’±Ó √øÌ≈Ò Ò¬∆Õ
Ó≈⁄ AGAE Á∂ ¡≈ı∆ ‘ÎÂ∂ ‹Á ÏøÁ≈ «√≥ÿ ◊πÁ≈√ Èß◊Ò Á∆ ◊Û∑∆
«Úº⁄ Ïπ∆ Â∑ª «ÿ «◊¡≈ ª ¿∞√ ’ØÒ Â’∆ÏÈ Í≥‹ ’∞ ‘˜≈ ¯Ω‹ √∆Õ «¬√
◊Û∑∆ «Úº⁄ «√Î ‘˜≈ñÏ≈∑ª √Ω ÏøÁ∂ ‘∆ √Ó≈ √’Á∂ √ÈÕ ‹Á ¬∂È∂ ’∞ «√º÷ ◊Û∑∆
«Úº⁄ ÚÛ ◊¬∂ ª Ï≈’∆¡ª ’ØÒ ÿ∂≈ ⁄∆ ’∂ «È’Ò‰ Á∆ ’Ø«ÙÙ ’È ÂØ∫ «√Ú≈
’ج∆ ⁄≈≈ È‘∆∫ √∆Õ «¬√ ’’∂ Ï≈’∆ Á∂ ⁄≈ ’∞ ‘˜≈ «√º÷ª È∂ «¬º’ Í≈√∂ ̺‹‰≈
Ùπ» ’ «ÁºÂ≈Õ Í ÿ∂≈ ⁄≈∂ Í≈«√˙∫ «Í¡≈ ‘؉ ’’∂ «¬È∑ª «Úº⁄Ø∫ Ï‘πÂ∂ «√º÷
125

ÏøÁ≈ «√≥ÿ Â∂ Ï≈’∆ «√º÷ª Á∆ «◊ïÂ≈∆
¡º· Ó‘∆È∂ Á∂ ÿ∂∂ ÁΩ≈È ‘π‰ ¿∞È∑ª ’ØÒ ÷≈‰ Ú≈√Â∂ ‘Ú≈ ÂØ∫ «√Ú≈ ’∞ºfi
Ú∆ È‘∆∫ √∆Õ ¡ı∆, ‹Á ’¬∆ «ÁÈ Âº’ ◊Û∆ ”⁄Ø∫ ’ج∆ «‘Òñ‹πÒ È≈ ‘ج∆ ª
ÓπˆÒ ¯Ω‹ª Á∂ «¬º’ ‘‹»Ó È∂ «¬’ÁÓ ‘ºÒ≈ ÏØÒ «ÁºÂ≈Õ ¡º◊∂ ¡ËÓج∂ ͬ∂ ÁØñ⁄≈
√Ω «√º÷ Ș ¡≈¬∂, «‹È∑ª ˘ ¿∞È∑ª È∂ “«◊ïÂ≈” ’ «Ò¡≈Õ ÏøÁ≈ «√≥ÿ ˘
«◊ïÂ≈ ’’∂ ¡ËÓج∂ ˘ ‘∆ ¿∞√∂ Ú∂Ò∂ Ï∂Û∆¡ª ¡Â∂ √ø◊Òª È≈Ò ‹’Û «ÁºÂ≈
«◊¡≈Õ «¬È∑ª √≈«¡ª ˘ Ì≈∆ ¯Ω‹ Á∂ ÿ∂∂ «Úº⁄ Ò≈‘Ω «Ò‹≈«¬¡≈ «◊¡≈Õ Ò≈‘Ω
Á∂ Ϙ≈ª «Úº⁄ «¬È∑ª Á≈ ‹¨√ ’º«„¡≈ «◊¡≈Õ «¬È∑ª ˘ ÍÀª «Úº⁄ Ï∂Û∆¡ª,
◊Òª «Úº⁄ ÂΩ’, Òº’ È≈Ò ‹ø˜∆ª ÏøÈ∑ ’∂ ◊º«‚¡ª ”Â∂ ÒºÁ ’∂ Ï√Â≈ √≈«‘≥Á
«ÁºÒ∆ Ì∂‹‰ Á≈ ÎÀ√Ò≈ ’∆Â≈ «◊¡≈Õ «¬È∑ª «ÁȪ «Úº⁄ Ï‘π √≈∂ ‘Ø «√º÷ Ú∆
«◊ïÂ≈ ’’∂ «¬È∑ª «Úº⁄ Ù≈«ÓÒ ’ «ÁºÂ∂ ◊¬∂Õ Ò≈‘Ω «Úº⁄ «√º÷ª Á∂ «√¯
G@@ «√ √È ‹Ø «ÁºÒ∆ Í‘πø⁄‰ º’ B@@@ ‘Ø ⁄πº’∂ √ÈÕ «¬‘ √≈≈ ’∞fi «¬√
’’∂ ’∆Â≈ «◊¡≈ ª ‹Ø Ï≈ÁÙ≈‘ ˘ Úº‚∆ ’≈◊π˜≈∆ «Á÷≈¬∆ ‹≈ √’∂ (’∂√
«√≥ÿ «¤ºÏ, Ïø√≈ÚÒ∆È≈Ó≈, √¯≈ BID)Õ
BI ¯Ú∆ AGAF ˘ «¬È∑ª ’ÀÁ∆¡ª Á≈ «ÁºÒ∆ «Úº⁄ ‹¨√ ’º«„¡≈
«◊¡≈Õ ‹¨√ Á∂ √Ì ÂØ∫ ¡º◊∂ «¬º’ ÏÀ∫‚ Ú≈‹≈ ‹≈ «‘≈ √∆Õ «¬‘ ‹¨√ «ÁºÒ∆ Á∂
È∂Û∂ «Í≥‚ ¡◊≈Ï≈Á ÂØ∫ Ùπ» ‘Ø’∂, A@ «’ÒØÓ∆‡ Á», Ò≈Ò «’Ò∑≈ º’ «Ò‹≈«¬¡≈
«◊¡≈Õ «¬√ ÏÀ∫‚ Á∂ «Íº¤∂ ÁØ ‘˜≈ «√º÷ª Á∂ «√, «‹È∑ª ˘ ±Û∆ Ì ’∂ Ϫ√ª Â∂
Ò‡’≈«¬¡≈ ‘Ø«¬¡≈ √∆, ‹≈ ‘∂ √ÈÕ «¬È∑ª Á∂ «√ª Á∂ Ú≈Ò ÷πºÒ∑∂ º÷∂ ‘ج∂ √È Âª
‹Ø ÒØ’ ͤ≈‰ √’‰ «’ «¬‘ «√º÷ª Á∂ ‘∆ «√ ‘ÈÕ «¬√ Ó◊Ø∫ «¬º’ ¶Ï∂ Ϫ√ ”Â∂
Ó∆ ‘ج∆ «ÏºÒ∆ Ò‡’≈¬∆ ‘ج∆ √∆ «‹√ Á≈ ÓÂÒÏ «¬‘ √∆ «’ «√º÷ª Á∂ ÿª «Úº⁄
«¬È√≈È Âª ’∆ ’ج∆ Ó«¡≈ ‘Ø«¬¡≈ ‹≈ÈÚ Ú∆ È‘∆∫ «‘≈Õ «¬√ «ÏºÒ∆ Á∂ «Íº¤∂
«¬º’ ‘≈Ê∆ √∆ «‹√ ¿∞µÂ∂ º÷∂ ‘ج∂ «Í≥‹∂ «Úº⁄ ÏøÁ≈ «√≥ÿ √∆Õ
ÏøÁ≈ «√≥ÿ Á≈ Ó˜≈’ ¿∞‚≈¿∞∫‰ Ú≈√Â∂ ¿∞√ ˘ «¬º’ Ò≈Û∂ Úª◊ √πÈ«‘∆
˜∆ Ú≈Ò∆ Ò≈Ò Íº◊, ¡È≈ª Á∂ ÎπºÒª Á∂ ø◊ Á≈ Ù≈‘∆ ⁄Ø◊≈ Í≈«¬¡≈ ‘Ø«¬¡≈
√∆Õ ¿∞√ Á∂ «√ ”Â∂ «¬º’ Òº’Û∆ Á≈ ÷Ø÷≈ñÈ∞Ó≈ «ÂøÈñ⁄≈ «’ÒØ «Óº‡∆ È≈Ò Ì’∂
º«÷¡≈ ‘Ø«¬¡≈ √∆, «‹√ Á∂ Ì≈ È≈Ò ¿∞‘ ◊ÁÈ fiπ’≈¬∆ ‡∂‚≈ ÏÀ·≈ ‘Ø«¬¡≈ √∆Õ
126

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

ÏøÁ≈ «√≥ÿ Ì≈Ú∂∫ «Í≥‹∂ «Úº⁄ ÏøÁ √∆ Í «Î Ú∆ ¿∞√ Á∂ «Íº¤∂ Èß◊∆ ÂÒÚ≈ ‘ºÊ
«Úº⁄ ÎÛ ’∂ «¬º’ «√Í≈‘∆ ÷Û∑≈ ’∆Â≈ ‘Ø«¬¡≈ √∆ «’¿∞∫«’ ÓπˆÒ ‚Á∂ √∆ «’
«’Â∂ ÏøÁ≈ ‹≈Á» È≈Ò ¿∞µ‚ ‘∆ È≈ ‹≈Ú∂Õ ÏøÁ≈ «√≥ÿ Ú≈Ò∂ ‘≈Ê∆ Á∂ «Íº¤∂ GD@
’ÀÁ∆ √ÈÕ «¬È∑ª Á∂ Ó»ø‘ Â∂ ’≈Òı ÓÒ∆ ‘ج∆ √∆Õ ¿∞È∑ª Á≈ «¬º’ñ«¬º’ ‘ºÊ ◊ÁÈ
Á∂ «Íº¤∂ ’’∂ «Ù’ø‹∂ «Úº⁄ ’º√ ’∂ Ïø«È∑¡≈ ‘Ø«¬¡≈ √∆Õ ¿∞È∑ª Á∂ «√ª ”Â∂ ’≈◊˜
Á∆¡ª ÷Ø÷≈ñ‡ØÍ∆¡ª º÷∆¡ª ‘ج∆¡ª √È Â∂ ¿∞È∑ª Á∂ «‹√Óª Â∂ Ì∂‚ª Á∆ ÷ºÒ
ÒÍ∂‡∆ ‘ج∆ √∆Õ ¿∞È∑ª Á≈ «¬‘ »Í ¿∞È∑ª Á≈ Ó˜≈’ ¿∞‚≈¿∞∫‰ ¡Â∂ ¿∞È∑ª Á∆
Ï∂«¬º˜Â∆ ’È Ú≈√Â∂ ω≈«¬¡≈ «◊¡≈ √∆Õ ¿∞È∑ª ˘ ÁØñÁØ ’’∂ ’≈·∆¡ª ÂØ∫
√º÷‰∂ ¿±·ª ¿∞µÂ∂ «Ï·≈«¬¡≈ (Á¡√Ò Òº«Á¡≈) ‘Ø«¬¡≈ √∆Õ

’È Ú≈Ò≈, Ô≈«È ‹ºÒ≈Á), ÓÀ˘ Í«‘ÒØ∫ Ù‘∆Á ’Õ” (ı≈¯∆ ı≈È «‹ÒÁ B,
√¯≈ GFF, ‘’∆’Âñ«¬ñ«ÏÈ≈ñ˙ñ¡»˜ñ«¬ñ«√º÷ª, √¯≈ A@)Õ

«¬√ ‹¨√ Á∂ «Íº¤∂ Óπ‘øÓÁ ¡Ó∆È ı≈È, ¿∞√Á≈ ÍπºÂ ’Óñ¿∞ÁñÁ∆È
ı≈È ¡Â∂ ˜’∆¡≈ ı≈È (ÍπºÂ ¡ÏÁπ√ √ÓÁ ı≈È) ‹∂±¡ª Úª◊ ¡≈’Ûñ
¡≈’Û ’∂ ⁄ºÒ ‘∂ √ÈÕ ÒØ’ «√º÷ª ˘ Ó˜≈’ ’ ‘∂ √È, ◊≈Ò∑ª ’º„ ‘∂ √È,
Ï∂«¬º˜Â∆ ’ ‘∂ √È Â∂ ¿∞È∑ª ÚºÒ Ú∂÷ Ú∂÷ ’∂ ’Øfi∑∆¡ª √ÀȪ ’ ‘∂ √ÈÕ ’¬∆
ÒØ’ ‘»ñ‘» ’’∂ Â≈Û∆¡ª Ó≈ ‘∂ √È Â∂ ÷πÙ∆ «Úº⁄ ÷∆Ú∂ ‘Ø ’∂ Ⱥ⁄ ‘∂ √ÈÕ Í
«√º÷ª Á∂ «⁄‘«¡ª ”Â∂ ˜≈ «‹øÈ∆ Ú∆ Ó≈Ô±√∆, «Ù’È, Í∆Û ‹ª ¡¯√Ø√ È‘∆∫ √∆Õ
¿∞‘ ¡≈͉∂ ¡≈Í ˘ ‘≈∂ ‘ج∂ È‘∆∫ √È Ó«‘√»√ ’Á∂Õ ¿∞‘ ÙÏÁ ◊≈ ‘∂ √È Â∂
Ú≈«‘◊π» Á≈ ‹≈Í ’Á∂ ‹≈ ‘∂ √ÈÕ ¿∞È∑ª ˘ Ú∂÷ ’∂ «¬≥fl ‹≈ÍÁ≈ √∆ «’ «‹Ú∂∫
¿∞È∑ª ˘ ’∞fi Ú∆ È≈ ‘Ø«¬¡≈ ‘ØÚ∂Õ (√∆.¡≈. «ÚÒ√È: ¡Ò∆ ¡ÀÈÒ˜ ¡≈¯
«¬≥◊«ÒÙ «¬È Ïø◊≈Ò, √¯≈ IFñIH; «Ó˜≈ Óπ‘øÓÁ ‘≈√∆ : «¬ÏÂÈ≈Ó≈, √¯≈
EBÏ∆ ÂØ∫ EC ¬∂)Õ
«¬º’ √ØÓ∂ ÓπÂ≈Ï’ ÏøÁ≈ «√≥ÿ ˘ Ï≈ÁÙ≈‘ Î≈πı√∆¡≈ ’ØÒ Í∂Ù ’∆Â≈ «◊¡≈
√∆Õ Ï≈ÁÙ≈‘ È∂ ÏøÁ≈ «√≥ÿ ˘ Íπº«¤¡≈ «’, ““±ø ¡≈͉∂ Ú≈√Â∂ «’‘Ø «‹‘∆ ÓΩÂ
⁄π‰∂◊≈?”” «¬√ Â∂ ÏøÁ≈ «√≥ÿ È∂ «¬’ÁÓ «’‘≈, ““«‹‘Ø «‹‘∆ Ï≈ÁÙ≈‘ ¡≈͉∆ ÓΩÂ
⁄≈‘Ú∂◊≈Õ”” (¡«‘Ú≈Òñ«¬ñ¡Á∆È≈ Ï∂ˆ √¯≈ B@)Õ ¿∞∫fl Î≈πı√∆¡≈ ˘ Ú∆ ¿∞‘∆
ÓΩ «ÓÒ∆ «‹‘Û∆ ¿∞√ È∂ ÏøÁ≈ «√≥ÿ ˘ «ÁºÂ∆ √∆Õ

«◊ïÂ≈ «√º÷ª Á≈ ’ÂÒ∂¡≈Ó
E Ó≈⁄ AGAF Á∂ «ÁÈ Ï≈ÁÙ≈‘ È∂ √Ï≈‘ ı≈È ’ØÂÚ≈Ò ˘ ‘π’Ó
«ÁºÂ≈ «’ ÏøÁ≈ «√≥ÿ ¡Â∂ ¿∞√ Á∂ ı≈√ AG √≈Ê∆¡ª ˘ ¤º‚ ’∂ Ï≈’∆ Á∂ ‘ ؘ
«¬º’ñ«¬º’ √Ω ’’∂ ’ÂÒ ’ «ÁºÂ∂ ‹≈‰Õ «¬√∂ «ÁÈ «¬È∑ª Á≈ ’ÂÒ∂¡≈Ó Ùπ» ‘Ø
«◊¡≈Õ ¿∞È∑ª ˘ Óπ√ÒÓ≈È Ï‰È Á∆ Ù ”Â∂ ‹≈ÈñÏıÙ∆ Á∆ Í∂Ù’Ù ’∆Â∆ ◊¬∆,
Í «¬º’ Ú∆ «√º÷ Óπ√ÒÓ≈È Ï‰È Ú≈√Â∂ ≈˜∆ È≈ ‘Ø«¬¡≈Õ ¿∞‘ √≈∂ Ú≈«‘◊π»
Ú≈«‘◊π» ’«‘≥Á∂ Ù‘∆Á ‘Ø ◊¬∂Õ ¿∞‘ ª √◊Ø∫ «¬‘ ’«‘≥Á∂ ‘∂, “Óπ’Â≈ (Óπ’Â
127

ÏøÁ≈ «√≥ÿ Â∂ ¿∞√Á∂ Ï≈’∆ √≈Ê∆¡ª ˘ «ÂøÈ Ó‘∆È∂ Ï‘π Â√∆‘∂ «ÁºÂ∂
◊¬∂Õ √Ì ÂØ∫ Í«‘Òª ÏøÁ≈ «√≥ÿ ˘ «Í≥‹∂ «Úº⁄Ø∫ ’º„ ’∂ ˜Ó∆È Â∂ «Ï·≈«¬¡≈
«◊¡≈Õ «Î ¿∞√ Á≈ √º‹≈ ‘ºÊ ¡≈˜≈Á ’’∂ ¿∞√ «Úº⁄ ¤∞≈ ÎÛ≈«¬¡≈ «◊¡≈
Â∂ ¿∞√ ˘ ¡≈͉∂ ⁄≈ √≈Ò Á∂ ÍπºÂ ¡‹À «√≥ÿ ˘ ’ÂÒ ’È Ú≈√Â∂ «’‘≈
«◊¡≈Õ ÏøÁ≈ «√≥ÿ ⁄πºÍñ⁄≈Í ¡‚ØÒ ÏÀ·≈ «‘≈Õ «¬√ Â∂ ‹ºÒ≈Á È∂ ¿∞√ Á∂ ÍπºÂ
˘ ’ÂÒ ’∆Â≈ ¡Â∂ ¿∞√ Á≈ ’Ò∂‹≈ ÏøÁ≈ «√≥ÿ Á∂ Ó»ø‘ «Úº⁄ ˺’‰ Á∆ ’Ø«ÙÙ
’∆Â∆Õ «¬√ Ó◊Ø∫ «¬º’ Â∂‹ ‘«Ê¡≈ È≈Ò ÏøÁ≈ «√≥ÿ Á∆ √º‹∆ ¡º÷ ’º„∆ ◊¬∆
Â∂ «Î ÷ºÏ∆ Á≈ ‚∂Ò≈ Ú∆ ’º„ «ÁºÂ≈ «◊¡≈Õ «¬√ Ó◊Ø∫ ¿∞√Á≈ ÷ºÏ≈ ÍÀ Â∂ «Î
√º‹≈ ÍÀ Úº„∂ ◊¬∂Õ ¡◊Ò≈ Ú≈ ¿∞√ Á∂ ÁØ‘ª ‘ºÊª ”Â∂ ’∆Â≈ «◊¡≈Õ «¬√ Ó◊Ø∫
‹øÏ»ª È≈Ò ¿∞√ Á≈ Ó≈√ ÈØ«⁄¡≈ «◊¡≈ Â∂ ¡ı∆ «¬º’ ‘ÊΩÛ≈ Ó≈ ’∂ ¿∞√Á≈
«√ Ú∆ Î∂‘ «ÁºÂ≈ «◊¡≈Õ «¬√ Ó◊Ø∫ ¿∞√ Á∆ Ò≈Ù Á∂ ‡π’Û∂ñ‡π’Û∂ ’ «ÁºÂ∂
◊¬∂Õ (ı≈¯∆ ı≈È, ⁄À͇ B √¯≈ GFFñFG)Õ ¿∞√ ≈ ‹ª ¡◊Ò∆ ≈ ¡Ó
«√≥ÿ ’øÏØ‹ ÷∂Ó’È∆ ÏøÁ≈ «√≥ÿ Á∂ «√ Â∂ ÏøÈ∑∆ Ò≈Ò Íº◊ «Úº⁄ ¿∞√ Á∆ Ò≈Ù
Á∂ ‡π’Û∂ «¬’º·∂ ’’∂ ÒÀ «◊¡≈ Â∂ ¿∞È∑ª Á≈ √√’≈ ’ «ÁºÂ≈Õ ÏøÁ≈ «√≥ÿ Á∂
Ï≈’∆ √≈Ê∆¡ª ˘ ¡◊Ò∂ «ÁÈ A@ ‹»È ˘ Ù‘∆Á ’ «ÁºÂ≈ «◊¡≈Õ
‹Á ÏøÁ≈ «√≥ÿ ˘ «ÁºÒ∆ «Ò¡ªÁ≈ «◊¡≈ ª ¿∞√ Á∆¡ª ’∞fi ◊ºÒª
Óπ√ÒÓ≈È «Ò÷≈∆¡ª È∂ ’ÒÓÏøÁ ’∆Â∆¡ª √ÈÕ ı≈¯∆ ı≈È «Ò÷Á≈ ‘À :
Óπ‘øÓÁ ¡Ó∆È ı≈È È∂ ¿∞√ ˘ Íπº«¤¡≈ «’ ÂÀ˘ «’√ ’’∂ «¬√ ‹ø◊ Ú≈√Â∂
Ó‹Ï» ‘؉≈ «Í¡≈, ª ÏøÁ≈ «√≥ÿ È∂ ‹Ú≈Ï «ÁºÂ≈ : ““‹Á (ºÏ ÂØ∫) Ï∂Óπ÷Â≈ Á∂ Í≈Í
‘ºÁØ∫ ÚË ‹ªÁ∂ ‘È Âª ºÏ «¬È∑ª Í≈ͪ Á≈ ¯Ò Ìπ◊Â≈‰ Ú≈√Â∂ Ó∂∂ Ú◊≈ ÏøÁ≈
Óπ’º ’ Á∂∫Á≈ ‘À ª ‹Ø ¿∞√ ‹Ó≈ Á∂ ’Óª Á∆ √˜≈ Á∂‰ Á≈ ’≈È Ï‰∂Õ ‹ÁØ∫
¿∞‘ ÁπÈ∆¡ª ˘ ¿∞‹≈ÛÈ≈ ⁄≈‘πøÁ≈ ‘À ª ¿∞‘ Á∂Ù ˘ ˜≈«ÒÓª Á∂ Í≥‹∂ «Úº⁄ Á∂ Á∂∫Á≈
‘ÀÕ”” (ı≈Î∆ ı≈È : ÓπøÂıÏπÒ ´Ï≈Ï, √¯≈ GFEñFG)Õ

’∆ Î≈πı√∆¡≈ È∂ “Ó≈Â≈Úª” ˘ Ú«Â¡≈?
¡≈ÓÂΩ Â∂ «’‘≈ ‹ªÁ≈ ‘À «’ Î≈πı√∆¡≈ È∂ ◊π» ◊Ø«Ï≥Á «√≥ÿ √≈«‘Ï
Á∆¡ª ÍÂÈ∆¡ª ÂØ∫ ÏøÁ≈ «√≥ÿ Á∂ «ıÒ≈¯ ı «Ò÷Ú≈¬∂ √ÈÕ....Í, ÏøÁ≈ «√≥ÿ È∂
Ó≈Â≈Úª Á≈ ’«‘‰≈ Ó≥ȉ ÂØ∫ Ȫ‘ ’ «ÁºÂ∆....ª Ó≈Â≈ √πøÁ ’Ω È∂ ÏøÁ≈
«√≥ÿ ˘ Í≥Ê ”⁄Ø∫ ı≈‹ ’ «ÁºÂ≈Õ Í, «√º÷ Í≥Ê È∂ ÏøÁ≈ «√≥ÿ Á≈ ‚‡ ’∂ √≈Ê
128

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

«ÁºÂ≈Õ [‚≈. ‘«‹øÁ «√≥ÿ «ÁÒ◊∆ : «√º÷ ÂÚ≈∆ı (Á»‹≈ «‘º√≈), Í≥È≈
369-452]

‘Ø «√º÷ ËÛ∂ ÚºÒØ∫, Ò≈‘Ω Ù«‘ Ú≈√Â∂ ‘ج∆ «¬√ ÒÛ≈¬∆ «Úº⁄ ’∆Â∂ ØÒ Á≈ «˜’
º’ È‘∆∫ ’∆Â≈Õ ‘Ø ª ‘Ø ¡ıÏ≈≈Â∂ñÁÏ≈∂ñÓπ¡ºÒ≈ «Úº⁄ «¬√ ÒÛ≈¬∆ Á≈ ‹ª
¡÷ΩÂ∆ º ı≈Ò√≈ ÚºÒØ∫ ÓπˆÒª Á∆ ÓÁÁ ’∆Â∂ ‹≈‰ Á≈ «˜’ «ÏÒ’∞Ò È‘∆∫
‘ÀÕ....¡«‹‘≈ ‹≈ÍÁ≈ ‘À «’ «¬‘ √Ì ’∞fi ÂÈ «√≥ÿ Ìø◊» È∂ √π‰∂ñ√π‰≈¬∂ «’√∂
ˆÒ ÍÃ≈Í∂◊ø‚∂ Á∂ ¡√ ‘∂·ª ¡≈ ’∂ «Ò«÷¡≈ ‘ØÚ∂◊≈ Â∂ «◊¡≈È∆ «◊¡≈È «√≥ÿ È∂
ª ¡≈͉∆ ⁄È≈ Ìø◊» Á∂ ¡≈Ë≈ Â∂ ‘∆ «Ò÷∆ √∆Õ

ÏøÁ≈ «√≥ÿ Â∂ «ÏÈØÁ «√≥ÿ Á∂ fi◊Û∂ Á∆ ¡√Ò∆¡Â
““’∞fi Ò∂÷’ª È∂ ¡÷ΩÂ∆ º ı≈Ò√≈ ¡Â∂ ¡÷ΩÂ∆ ÏøÁ¬∆ ı≈Ò√≈ Á≈ “fi◊Û≈”
ÏÛ∆ ¯√∆Ò È≈Ò «Ï¡≈È ’∆Â≈ ‘ÀÕ......«‹ÊØ∫ º’ «ÏÈØÁ «√≥ÿ Á∂ ÏøÁ≈ «√≥ÿ ÂØ∫
¡º‚ ‘؉ Á≈ Ó√Ò≈ ‘À, I ‹πÒ≈¬∆ AGAD Á∂ «ÁÈ Ï≈ÁÙ≈‘ ¯≈πı√∆¡≈ ˘ ıÏ
«ÓÒÁ∆ ‘À «’ ““Ï≈˜ «√≥ÿ («ÏÈØÁ «√≥ÿ È‘∆∫) ÏøÁ≈ «√≥ÿ ÂØ∫ ¡º‚ ‘Ø «◊¡≈ ‘À Â∂
¿∞√Á∂ È≈Ò ¯Ω‹ Á≈ «¬º’ Úº‚≈ «‘º√≈ ⁄Ò≈ «◊¡≈ ‘ÀÕ”” ¬∂Ê∂ Ú∆ Ï≈˜ «√≥ÿ ˘
ÓπˆÒª È≈Ò √ÓfiΩÂ≈ ’Á≈ ‹ª ‹≈◊∆ ÒÀ∫Á≈ È‘∆∫ Áº«√¡≈ «◊¡≈ ÏÒ«’ Úº÷≈
‘Ø ’∂ Ú∆ ¡≈͉∆ ¯Ω‹ √Ó∂ ÓπˆÒª È≈Ò ‡º’ ÒÀ∫Á≈ «Á÷≈«¬¡≈ «◊¡≈ ‘À (‘Ø
√’Á≈ ‘À «’ ÏøÁ≈ «√≥ÿ È∂ Ï≈˜ «√≥ÿ ˘ Úº÷∂ ÓØ⁄∂ Ú≈√Â∂ Ì∂«‹¡≈ ‘ØÚ∂)Õ Á»‹∂
Í≈√∂ ◊πÁ≈√ñÈß◊Ò Á∂ ÿ∂∂ «Úº⁄Ø∫ «ÏÈØÁ «√≥ÿ Á∂ «È’Ò ‹≈‰ Á∆ ◊ºÒ Ú∆
È≈ÓπÓ«’È ‘ÀÕ ¿∞√ Áπ¡≈Ò∂ ÿ∂≈ ¬∂È≈ ˜ÏÁ√ √∆ «’ ¿∞ÊØ∫ ’ج∆ Ï⁄ ’∂ È‘∆∫
√∆ ‹≈ √’Á≈Õ ‘ª, ¿∞Ê∂ π’‰ ˘ È≈ñÓȘ» ’’∂ ÿ∂≈ ÍÀ‰ ÂØ∫ Í«‘Òª ‘∆
(Ó≈⁄ AGAE «Úº⁄ ‘∆) «È’Ò ‹≈‰≈ ª Ó≥«È¡≈ ‹≈ √’Á≈ ‘ÀÕ Í «¬√ Á≈
ÓÂÒÏ ÏøÁ≈ «√≥ÿ È≈Ò ÁπÙÓ‰∆ È‘∆∫ ‘Ø √’Á∆ √∆Õ ¡ıÏ≈≈Â∂ñÁÏ≈∂ Óπ¡ºÒ≈
«Úº⁄ «’Â∂ Ú∆ ¡«‹‘≈ ’ج∆ ‘Ø «˜’ È‘∆∫ «‹√ «Úº⁄ ¡‹∆ «√≥ÿ Í≈«Ò ÂØ∫
«√Ú≈ «’√∂ ¡«‹‘∂ «√º÷ Ï≈∂ «Ò«÷¡≈ ‘ØÚ∂ «‹√ È∂ ÓπˆÒª È≈Ò √ÓfiΩÂ≈ ’∆Â≈
‘ØÚ∂, ‹≈◊∆ Ò¬∆ ‘ØÚ∂ ‹ª ÈΩ’∆ ’∆Â∆ ‘ØÚ∂ («‹Ú∂∫ ÂÈ «√≥ÿ Ìø◊» ¡Â∂ «◊¡≈È∆
«◊¡≈È «√≥ÿ È∂ «Ò«÷¡≈ ‘À)Õ
ÂÈ «√≥ÿ Ìø◊» ª «¬ÊØ∫ º’ «Ò÷Á≈ ‘À «’ ’≈‘È «√≥ÿ, Ó∆∆ «√≥ÿ,
¯Â«‘ «√≥ÿ, Ù≈Ó «√≥ÿ ÈΩø◊≈Ú≈Ò∆¡≈ ˘ Ï≈ÁÙ≈‘ È∂ E ‘˜≈ ¯Ω‹ Á≈ Óπ÷∆
ω≈ «ÁºÂ≈ √∆Õ «¬º’ ÿØÛ √Ú≈ ˘ C@ πͬ∂ Ó‘∆È≈, ÍÀÁÒ ˘ AE πͬ∂ Ó‘∆È≈
Â∂ «√Á≈ ˘ AE@ πÍÀ ÂÈı≈‘ «ÓÒÁ∆ √∆Õ ’∞ºfi “º ı≈Ò√∆¬∂” ◊π» ⁄º’
(¡≥«ÓÃÂ√) «Úº⁄ Ú∆ ‘∂ «‹È∑ª ˘ ÓπˆÒ √’≈ È∂ E ‘˜≈ »ÍÀ Ó‘∆È≈ «ÁºÂ∂Õ
ÂÈ «√≥ÿ Ìø◊» ª «¬‘ Ú∆ «Ò÷Á≈ ‘À «’ º ı≈Ò√≈ È∂ √’≈ È≈Ò «ÓÒ ’∂
Ò‘Ω Ù«‘ ˘ ÏøÁ≈ «√≥ÿ ÂØ∫ Ï⁄≈¿∞∫‰ Ú≈√Â∂ ¡≈͉∆ ¯Ω‹ Ú∆ Ì∂‹∆ √∆, «‹√ È∂
’Ø‘≈Ò∆ Á∂ È∂Û∂, ÿ‰∆¬∂ Á∂ «Í≥‚ «Úº⁄, ÏøÁ≈ «√≥ÿ È≈Ò ‡º’ ÒÀ ’∂, ¿∞√ ˘ ‘≈
’∂, Ò≈‘Ω ˘ Ï⁄≈«¬¡≈ √∆ (ÂÈ «√≥ÿ Ìø◊» : ÍÃ≈⁄∆È Í≥Ê ÍÃ’≈Ù, √¯∂ ACDñ
ACG, AFBñFC, AIHB Á∆ ¡À‚∆ÙÈ)
Í «’√∂ Ú∆ ‘Ø «√º÷ ‹ª Óπ√ÒÓ≈È «Ò÷≈∆ È∂ ¡÷ΩÂ∆ º ı≈Ò√≈, ‹ª «’√∂
129

¡÷ΩÂ∆ “º ÷≈Ò√≈” ¡Â∂ “ÏøÁ¬∆ ÷≈Ò√≈” fi◊Û≈ Â∂ Ì≈¬∆ ÓÈ∆
«√≥ÿ
Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√≥ÿ ÚºÒØ∫ ¡÷ΩÂ∆ º ı≈Ò√≈ ¡Â∂ ¡÷ΩÂ∆ ÏøÁ¬∆ ı≈Ò√≈ Á≈
fi◊Û≈ ‘ºÒ ’Ú≈¿∞∫‰≈ AH ¡’±Ï AG ’Â’ Á∆ ÿ‡È≈ ‘ÀÕ «¬‘ fi◊Û≈ ¡Ó
«√≥ÿ ÷∂Ó’È∆ (‹Ø ÏøÁ≈ «√≥ÿ Á∆ ¯Ω‹ «Úº⁄Ø∫ Ï⁄∂ñ÷π⁄∂ ’∞fi «√º÷ª Á≈ ¡≈◊» √∆) ¡Â∂
Â∂‘È Í«Ú≈ (’≈È∑ «√≥ÿ, Ó∆∆ «√≥ÿ) «Ú⁄’≈ «√¯ ◊πÁπ¡≈∂ ¡Â∂ «¬√ Á∂
⁄Û∑≈Ú∂ ”Â∂ ’Ϙ∂ Á≈ Ó√Ò≈ √∆ È≈ «’ ’ج∆ «√˪’ ‹ø◊Õ

ÏøÁ≈ «√≥ÿ Â∂ Ò≈¬∂ ◊¬∂ ÁØÙª Á∆ √⁄≈¬∆
ÏøÁ≈ «√≥ÿ Á∂ «ıÒ≈¯ ÍÃ≈Í∂◊ø‚≈ ÓπˆÒª ÚºÒØ∫ ‹ª «¬È∑ª ““√≈«‘Ϙ≈«Á¡ª””
(◊π» ¡≥◊Á √≈«‘Ï Á∂ Ïø√ «Úº⁄Ø∫ «ÏÈØÁ «√≥ÿ Á≈ ÍπºÂ ’≈È∑ «√≥ÿ ¡Â∂ ¿∞√Á≈ ÍπºÂ
Ó∆∆ «√≥ÿ) ÚºÒØ∫ ’Ú≈«¬¡≈/’∆Â≈ «◊¡≈ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ ÏøÁ≈ «√≥ÿ Â∂ Ò≈¬∂ √≈∂ ÁØÙ
fi»·∂ ‘È ¡Â∂ ¿∞È∑ª «Úº⁄Ø∫ ’∞fi ª «√º÷∆ ¡√»Òª Á∂ ¿∞Ò‡ ‘∆ ‘ÈÕ «‹Ú∂∫ «’ ¿∞√Á∂
«Ú¡≈‘ ’È ˘ ◊π» Á∂ ‘π’Ó Á∂ ¿∞Ò‡ ¡≈÷‰≈Õ Á»‹≈, ÏøÁ≈ «√≥ÿ È∂ ’Á∂ ◊ºÁ∆
È‘∆∫ √∆ Ò≈¬∆Õ ¿∞√ È∂ ª ’Á∂ ıπÁ ˘ Ï≈ÁÙ≈‘ ‹ª ‘≈’Ó ‹ª ‹Ê∂Á≈ Ú∆ È‘∆∫
¡÷Ú≈«¬¡≈ √∆Õ ¿∞‘ ª ıπÁ ˘ ◊π» Á≈ ˆπÒ≈Ó «’‘≈ ’Á≈ √∆Õ ¿∞√ È∂ √«‘≥Á
«‹ºÂ ’∂ Ï≈˜ «√≥ÿ ˘, √Ó≈‰≈ ¯Â«‘ «√≥ÿ ˘, Ê≈È∂√ ≈Ó «√≥ÿ ˘ Â∂ Ï≈’∆ «¬Ò≈’∂
Ú∆ «‹ºÂ‰ Ó◊Ø∫ Úº÷ñÚº÷ «√º÷ª ˘ √Ω∫Í «ÁºÂ∂ √È Â∂ ¡≈Í ÒØ‘◊Û∑ «’Ò∑∂ «Úº⁄ ‹≈
ÏÀ·≈ √∆, «‹ÊØ∫ ¿∞‘ ¡√Ò≈ «Â¡≈ ’≈’∂ Ì∂‹Á≈ «‘≥Á≈ √∆Õ
¿∞‘ ‘ «¬º’ «√º÷ ˘ “«√≥ÿ ‹∆” ¡≈÷ ’∂ ÏπÒ≈¿∞∫Á≈ √∆ Â∂ ’Á∂ «’√∂ «√º÷ ˘
‹»È∆¡ È‘∆∫ √∆ √ÓfiÁ≈Õ «¬‘Ø «‹‘∆ ‘Ò∆Ó∆, Ì≈¬∆⁄≈’ √Ø⁄, ÏøÁ≈ «√≥ÿ ÂØ∫
Ï≈¡Á Á»‹∆ Í∆Û∑∆ Á∂ «Ó√Ò ¡≈◊»¡ª (ÁÏ≈≈ «√≥ÿ, ÈÚ≈Ï ’Í» «√≥ÿ, ‹º√≈
«√≥ÿ ¡≈‘¨Ú≈Ò∆¡≈, ‹º√≈ «√≥ÿ ≈Ó◊Û∑∆¡≈, Ïÿ∂Ò «√≥ÿ ÚˆÀ≈ ˘ ¤º‚ ’∂),
‰‹∆ «√≥ÿ ‹ª «’√∂ Ú∆ «√º÷ ‹ÈÀÒ, ‹≈ˆ∆Á≈ ª ’∆ «’√∂ «√º÷ ÍÃ⁄≈’
«Úº⁄ Ú∆ È‘∆∫ «ÓÒÁ∆Õ «¬ÚÈ (Ò∂‡ Óπ◊Ò˜ «Úº⁄) «Ò÷Á≈ ‘À «’, ““«¬º’ ⁄»‘Û≈
‹ª ⁄«Ó¡≈, ‹Ø «‘≥Á»¡ª «Úº⁄ È∆«Ú¡ª ÂØ∫ Ú∆ È∆Úª «◊«‰¡≈ ‹ªÁ≈ √∆, «√¯
130

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

ÿØ∫ ¡≈ ’∂ ◊π» (ÏøÁ≈ «√≥ÿ) ’ØÒ ‘≈«˜ ‘؉≈ ‘πøÁ≈ √∆ Â∂ ÊØÛ∑∂ ‘∆ «⁄ «Úº⁄ ¿∞‘
¡≈͉∂ «Í≥‚ («¬Ò≈’∂) Á≈ ‘≈’Ó Ï‰ ’∂ ¡≈ ‹ªÁ≈ √∆Õ””

Í≥⁄ ÈÁ Á∆ ËÂ∆ ”Â∂ «¬’ Ó‘≈È «¬È’Ò≈Ï «Ò¡ªÁ≈ √∆Õ ÏøÁ≈ «√≥ÿ Á∆
Ù‘∆Á∆ ¡‹≈¬∆∫ È‘∆∫ ◊¬∆Õ «¬√ Ù‘∆Á∆ È∂ «√º÷ Í≥Ê Á∆, Í≥‹≈Ï Á∆ Â∂ √≈∂ ‹˜∆∂
(¬∂Ù∆¡≈) Á∆ ÂÚ≈∆ı ÏÁÒ‰ Á≈ ¡≈ˆ≈˜ ’ «ÁºÂ≈Õ ¿∞√ È∂ √ºÂ √Ω √≈Ò Á∆
«ÚÁ∂Ù∆ ‘’±Ó ˘ «¬’ Ú≈ ª ÂØÛ ’∂ º÷ «ÁºÂ≈ √∆Õ ¿∞‘ ¡«‹‘≈ ‹ÈÀÒ √∆
«‹√ È∂ ÁπÈ∆¡ª Á∆ √Ì ÂØ∫ Úº‚∆ √ÒÂÈ Á∆¡ª ‹Û∑ª «‘Ò≈ ’∂ º÷ «ÁºÂ∆¡ªÕ ¿∞√
Á∂ «‹¿π∫«Á¡ª ‹∆¡ «√¯ Ï≈ÁÙ≈‘ ‘∆ È‘∆∫ ÏÒ«’ ⁄≈ñÍ≥‹ √»«Ï¡ª Á∂ ◊ÚÈ
Ú∆, «¬º’ ≈ Ú∆, ¡ÓÈñ⁄ÀÈ È≈Ò √Ω∫ È‘∆∫ √’∂ √ÈÕ ÓπˆÒ √’≈ Á∆ «¬º’ Òº÷
ÂØ∫ Ú∆ ÚºË ¯Ω‹ (ÁØñ«Â‘≈¬∆ ÂØ∫ Ú∆ ÚºË ¯Ω‹) ÏøÁ≈ «√≥ÿ Á∂ «Íº¤∂ Òº◊∆ ‘∆Õ

¿∞√ ÚºÒØ∫ ‹≈∆ ’∆Â∂ «√º’∂ ¡Â∂ Óπ‘ Á∆ «¬Ï≈ ÂØ∫ √ͺه «Áº√ «‘≈ ‘À
«’ ¿∞‘ ‘ ʪ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ¡Â∂ ◊π» ◊Ø«Ï≥Á «√≥ÿ √≈«‘Ï Á∆ Ï≈ÁÙ≈‘Â
‘∆ Ó≥ÈÁ≈ ‘À È≈ «’ ¡≈͉∆Õ «¬≥fl ‘∆ «¬‘ Ú∆ ˆÒ ‘À «’ ÏøÁ≈ «√≥ÿ È∂ ¡≈͉∂
¡≈Í ˘ ◊π» ¡÷Ú≈«¬¡≈ √∆, ‹ª ¿∞√È∂ ◊ºÁ∆ Ò≈¬∆ √∆ ‹ª ““Ú≈«‘◊π» ‹∆ Á∆
¯Â«‘”” Á∆ ʪ ““¯Â«‘ ÁÙÈ”” Á≈ È≈¡≈ ÿÛÈ≈ Ú∆ ˆÒ ‘ÀÕ «¬√ Á∆
¡√Ò∆¡Â Á¡√Ò «¬‘ ‘À «’ ‹Á ⁄ÍÛñ«⁄Û∆ Á∆ ÒÛ≈¬∆ Ùπ» ‘؉ Òº◊∆ ª
√«‘≥Á∆ ¯Ω‹ «Úº⁄ √≈∂ Í≈«√˙∫ ““Ô≈ ¡Ò∆, Ô≈ ¡Ò∆, ¡Ò∑≈ ‘» ¡’Ï”” Á∆¡ª
¡≈Ú≈‹ª ¡≈ ‘∆¡ª √ÈÕ «¬√ Â∂ «√º÷ª È∂, ““¡’≈Ò, ¡’≈Ò!!”” Á∂ ‹À’≈∂ Ùπ»
’ «ÁºÂ∂Õ «√º÷ ‹ÈÀÒª È∂ ““√º⁄≈ Í≈ÂÙ≈‘”” ¡Â∂ ““¯Â«‘ ÁÙÈ”” Á∂ ÈÚ∂∫
‹À’≈∂ Ú∆ ÿÛ Ò¬∂ «’¿∞∫«’ «¬‘ ‹À’≈∂ ““Ô≈ ¡Ò∆”” ¡Â∂ ““¡Ò∑≈ ‘» ¡’Ï””
Úª◊ ‹≈ÍÁ∂ √ÈÕ (¡ÀÒ∆¡‡ ¡À∫‚ ‚≈¿±√È, «‹ÒÁ F, √¯≈ DAD)Õ
◊π» √≈«‘Ï Á∆ √ø◊ «Úº⁄ ¡≈¿∫∞‰ Ó◊Ø∫ ÏøÁ≈ «√≥ÿ «¬º’ Í»È ◊π«√º÷
√∆Õ «‹√ Ù÷√ È∂ ’Á∂ «¬º’ ⁄ø◊≈ Â◊Û≈ ‚∂≈ ’≈«¬Ó ’∆Â≈ ‘ØÚ∂, «‹√ Á∂ Úº‚∆
«◊‰Â∆ «Úº⁄ ⁄∂Ò∂ ‘؉ Â∂ «‹√Á≈ ÁÏÁÏ≈ ı»Ï ’≈«¬Ó ‘Ø«¬¡≈ ‘ØÚ∂, ¿∞‘ «¬‘ √≈≈
’∞fi ¤º‚ ’∂ “◊π» Á≈ ÏøÁ≈” ω ‹≈Ú∂, ¿∞√ Ù÷√ Â∂ «¬‘ «¬Ò˜≈Ó Ò≈¿∞∫‰≈ «’ ¿∞‘
◊π» Á∂ √Â∂ ÂØ∫ ̇’ «◊¡≈ √∆, «¬º’ Ó‘≈È ‘√Â∆ Á∆ Í≥Ê ˘ Á∂‰ ¡Â∂ ¿∞√ Á∆
Ó‘≈È ’∞Ï≈È∆ Á∆ Ï∂’Á∆ ’È≈ ¡Â∂ ¡«‘√≈Èñ¯≈ÓØÙ∆ Ú≈Ò∆ ◊ºÒ ‘ÀÕ ’Ó≈Ò
Á∆ ◊ºÒ ª «¬‘ ‘À «’ ¿∞√ ˘ Óπ√ÒÓ≈È Ï‰ ‹≈‰ Á∆ √» «Úº⁄ √≈∂ √π÷ «ÓÒ‰
Á∆ Í∂Ù’Ù √∆ Â∂ «Î Ú∆ ¿∞√ È∂ «√º÷ ËÓ ¤º‚‰ ÂØ∫ Ȫ‘ ’ «ÁºÂ∆ √∆Õ ◊π»
Ú≈√Â∂, «√º÷∆ Ú≈√Â∂, ËÓ Ú≈√Â∂, ÁπÈ∆¡ª Ì Á∂ ÁÁÈ≈’ Â∂ ¡≥ª Á∂ Â√∆‘∂
√«‘ ’∂, «√º÷∆ ˘ ’∂√ªñ√π¡≈√ª √ø◊ «ÈÌ≈¿∞∫«Á¡ª Ù‘∆Á ‘؉≈ ÓȘ» ’È Ú≈Ò≈, ‹∂
√º⁄≈ «√º÷ È‘∆∫ √∆ ª ‘Ø ’∆ √∆?
¡«‹‘≈ ‹≈ÍÁ≈ ‘À «’ ¡÷ΩÂ∆ √≈«‘Ϙ≈«Á¡ª (◊π» ¡≥◊Á √≈«‘Ï ‹∆ Á∆
¡ΩÒ≈Á) È∂ ¡≈͉∂ ¡≈Í ˘ √º⁄∂ Â∂ ¿∞µ⁄∂ √≈«Ï ’È Ú≈√Â∂ ‹ª ÓπˆÒª Á∆
‘ÓÁÁ∆ ‘≈«√Ò ’È Ú≈√Â∂ ‹ª √Ω÷∂ «ÁȪ «Úº⁄ ◊πÁπ¡≈«¡ª Á≈ ⁄Û∑≈Ú≈ ‘˜Ó
’È Ú≈√Â∂ ‹ª «√º÷ª ’ØÒØ∫ ÓºÊ≈ «‡’≈¿∞‰ ‹ª ◊π» ¡÷Ú≈¿∞∫‰ Á∆ √≈«˜√ ‘∂·, ºÂ
ı≈Ò√≈ ÏøÁ¬∆ ı≈Ò√≈ Á∂ Ȫ Â∂ ÏøÁ≈ «√≥ÿ È≈Ò Ëº’≈ ‘∆ È‘∆∫ ˜πÒÓ ’∆Â≈ √∆Õ «¬‘
«È∆ ¡«‘√≈Èñ¯≈ÓØÙ∆ √∆Õ

ÏøÁ≈ «√≥ÿ (Ï≈ÁÙ≈‘) Á∆ Á∂‰
ÏøÁ≈ «√≥ÿ «¬º’ √ıÙ È‘∆∫ ÏÒ«’ «¬º’ ÓØ¡‹˜≈ (’≈Ó≈Â) √∆Õ ¿∞√ È∂
131

«¬√ ‹ÁØ‹«‘Á ÁΩ≈È Â∆‘ñ⁄≈Ò∑∆ ‘˜≈ «√º÷ Ù‘∆Á ‘ج∂Õ «¬√ Á∂ Ï≈Ú‹»Á
«√º÷ ’ΩÓ ¡≈˜≈Á∆ Ú≈√Â∂ ‹»fiÁ∆ ‘∆Õ ÏøÁ≈ «√≥ÿ ÂØ∫ Ï≈¡Á Ú∆ ÓπˆÒ Ï≈ÁÙ≈‘
Í≥‹≈Ï «Úº⁄ √πº÷ Á∆ ‘’±Ó È≈ ’ √’∂Õ Í≥‹≈Ï «Úº⁄Ø∫ «‘ºÒ∆¡ª ÓπˆÒ ÁÏ≈
Á∆¡ª ‹Û∑ª √≈∂ Í≈«√¡ª ÂØ∫ «‘ºÒ ◊¬∆¡ª Â∂ ¡ı∆ «√º÷, Í≥‹≈Ï ‘∆ È‘∆∫ ÏÒ«’
«‘≥Áπ√Â≈È, ≈‹√Ê≈È Â∂ Í‘≈Ûª «Úº⁄ Ú∆, «√¡≈√∆ ¯À√Ò∂ ’È Ú≈Ò∆ ‘√Â∆ ω
⁄πº’∂ √ÈÕ «¬‘ √≈≈ ’∞fi ÏøÁ≈ «√≥ÿ Á∆ ‘∆ Á∂‰ √∆Õ ¿∞∫fl ‹∂ ÂÈ «√≥ÿ Ìø◊» Á∆
◊ºÒ Ó≥È Ò¬∆¬∂ «’ ◊π» ◊Ø«Ï≥Á «√≥ÿ ‹∆ Á∆¡ª ÍÂÈ∆¡ª, Í≈«Ò ¡‹∆ «√≥ÿ
Â∂ √’≈∆ º ı≈Ò√≈ È∂ ÏøÁ≈ «√≥ÿ Á∂ «ıÒ≈¯ ÓπˆÒª Á∆ «√ºË∆ Â∂ ¡«√ºË∆
ÓÁÁ ’∆Â∆ ª Â∂ ‘Ø Ú∆ ’Ó≈Ò ‘À «’ «¬√ ‘≈Ò Á∂ Ï≈Ú‹»Á Ú∆ ÏøÁ≈ «√≥ÿ È∂
‹Ø ’≈È≈Ó≈ ’∆Â≈ ¿∞‘ «√º÷ª Á∆ ÂÚ≈∆ı Á≈, ◊π»ñ’≈Ò ÂØ∫ Ó◊Ø∫ Á≈, √Ì ÂØ∫
ÚºË √πÈ«‘∆ ’≈Ò ‘ÀÕ
ÏøÁ≈ «√≥ÿ È∂ Í≥‹≈Ï∆¡ª ¡Â∂ «‘≥Áπ√Â≈È∆¡ª ˘ ’ΩÓ∆¡Â Á≈ Í«‘Ò≈
√Ï’ ÍÛ∑≈«¬¡≈ Í ˆπÒ≈≤Ó «‘≥Áπ√Â≈È∆ «˜‘È∆¡Â «¬√ ˘ È≈ √Ófi √’∆Õ
«√¯ «√º÷ ’ΩÓ È∂ ‘∆ «¬√ ˘ √Ó«fi¡≈, ’Ï»«Ò¡≈ Â∂ «¬√ Ú≈√Â∂ Ï∂«Ó√≈Ò
’∞Ï≈È∆¡ª Á∂ ’∂ Í≥‹≈Ï ˘ ’ΩÓ∆¡Â «ÁÚ≈¬∆Õ
ÏøÁ≈ «√≥ÿ È∂ «√º÷ª ˘ ¡≈˜≈Á∆ Á∆ ’∆Ó √Ófi≈¬∆Õ «¬º’ ‘≈’Ó ¡Â∂ ˆπÒ≈Ó
Á≈ ¯’ √Ófi‰ Ó◊Ø∫ «√º÷ª È∂ ÓπÛ ˆπÒ≈Ó∆ ’ϻ҉ ÂØ∫ Ȫ‘ ’ «ÁºÂ∆Õ ÏøÁ≈
«√≥ÿ È∂ «√º÷ª ˘ ÈÚ∆∫ (‘’±Ó Á∆) Ù≈‘∆ Óπ‘, ı≈Ò√≈¬∆, «√º’≈ ¡Â∂ ÈÚª √øÓÂ
«ÁºÂ≈Õ ¿∞√ È∂ ‹≈◊∆Á≈∆ ıÂÓ ’È Á∆ √Ø⁄ ˘ ÂÚ≈∆ı «Úº⁄ Í«‘Ò∆ Ú≈
¡ÓÒ «Úº⁄ «Ò¡≈ ’∂ «Á÷≈«¬¡≈Õ ¿∞√ È∂ ‘ «¬º’ Ú≈‘∆’È Ú≈Ò∂ ˘ ˜Ó∆È Á≈
Ó≈«Ò’ ω≈ «ÁºÂ≈Õ ¿∞√ È∂ «√º÷ª ˘ Ò∆‚«ÙÍ ¡Â∂ ‘∆Ø«ÙÍ Á≈ ¯Ò√¯≈ «ÁzÛ
’Ú≈«¬¡≈Õ ¿∞√ È∂ «√º÷ª ˘ ‹Ê∂ÏøÁ ‘Ø ’∂ ‹∂± ‘؉ Á≈ ¡«‘√≈√ √Ófi≈«¬¡≈Õ
¿∞√ È∂ Ù‘∆Á∆ Ú∂Ò∂ ¡≈ıª Á∂ Â√∆‘∂ ÏÁ≈Ù ’’∂ ¬∆È È≈ Ó≥ȉ ¡Â∂
ËÓ ¡Â∂ ¡‰ı ı≈Â ’∞Ï≈È ‘؉ Á∆ «Ó√≈Ò Í∂Ù ’∆Â∆Õ ¿∞√È∂ √º⁄≈ «√º÷∆
132

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

‹∆ÚÈ «‹¿π∫‰ Á≈ ≈‘ √Ófi≈«¬¡≈ ¡Â∂ ¡≈Í Ú∆ «¬º’ √º⁄∂ «√º÷ Úª◊ ‹∆«Ú¡≈
¡Â∂ Ó«¡≈Õ «√¯ DE √≈Ò Á∆ ¿∞Ó «Úº⁄ ‘∆ ¿∞√ È∂ «¬√ √≈∂ ’Ó≈Ò ˘
¡≥˜≈Ó ’ ’∂ «Á÷≈«¬¡≈Õ

Á√øÏ AGA@ ˘ “«‹ºÊ∂ Ú∆ «√º÷ Ș ¡≈Ú∂ ’ÂÒ ’ «ÁºÂ≈ ‹≈Ú∂” Á≈ ¯πÓ≈È
Ú∆ ‹≈∆ ’ «ÁÂ≈ √∆Õ √Ø, ÏøÁ≈ «√≥ÿ ˘ «¬√Ò≈Óñ«ÚØË∆ ’«‘‰≈ ¿∞√ È≈Ò Ëº’≈ ‘À
Â∂ ÂÚ≈∆ı È≈Ò «˜¡≈ÁÂ∆ ‘ÀÕ

«√º÷ ÂÚ≈∆ı «Úº⁄ ÏøÁ≈ «√≥ÿ Á≈ Ȫ, ◊π» √≈«‘Ï≈È ÂØ∫ Ó◊Ø∫ Á∆ ÂÚ≈∆ı
«Úº⁄, √Ì ÂØ∫ ÚºË ¡«‘Ó∆¡Â ÷Á≈ ‘ÀÕ Ï≈’∆ Á∆ ¯Ω‹∆ Â∂ «√¡≈√∆ ÂÚ≈∆ı ¿∞√
ÚºÒØ∫ ‘≈«√Ò ’∆Â∆ ’≈ÓÔ≈Ï∆ Á∆ Ïπ«È¡≈Á ”Â∂ ¿∞√∆ √∆ ¡Â∂ «¬√ Ó«‘Ò Á∆¡ª
Әϻ È∆‘ª ¿∞√ È∂ ‘∆ º÷∆¡ª √ÈÕ

ÏøÁ≈ «√≥ÿ ¡Â∂ «‘≥Á» ≈‹∂ Â∂ ⁄ΩË∆

ÏøÁ≈ «√≥ÿ Â∂ «¬√Ò≈Ó
’∞fi Óπ√ÒÓ≈È «Ò÷≈∆¡ª È∂ ÏøÁ≈ «√≥ÿ ˘ Óπ√ÒÓ≈Ȫ ”Â∂ ˜πÒÓ ’È
Ú≈Ò∂ Á∂ ÂΩ Â∂ Í∂Ù ’∆Â≈ ‘À ‹Ø «’ «√¯ ¡Â∂ «√¯ Ï∂«¬È√≈¯∆ ‘ÀÕ ÂÚ≈∆ı
◊Ú≈‘ ‘À «’ ÏøÁ≈ «√≥ÿ È∂ «¬º’ Ú∆ Ï∂ˆπÈ≈‘ Óπ√ÒÓ≈È È‘∆∫ √∆ Ó≈«¡≈Õ ¿∞√ È∂
«√¯ ˜≈ÒÓª ˘ √˜≈ «ÁºÂ∆ √∆Õ ¡≈Ó Óπ√ÒÓ≈È Âª ıπÁ √¬∆¡Á, ÓπˆÒ Â∂
Í·≈‰ ‘≈’Óª Á∂ ˜πÒÓª Á≈ «Ù’≈ √ÈÕ «¬√ ’’∂ ¡≈Ó Óπ√ÒÓ≈È √◊Ø∫ ÏøÁ≈
«√≥ÿ Á∆ ÓÁÁ ’Á∂ ‘∂ √ÈÕ √Ó≈‰≈, √„Ω≈, Ï»Û∆¡≈, ’Ò≈ÈΩ ¡Â∂ ’¬∆ ‘Ø
‹◊‘ Óπ√ÒÓ≈Ȫ È∂ ÏøÁ≈ «√≥ÿ Á∂ ÓØ„∂ È≈Ò ÓØ„≈ ‹ØÛ ’∂ ÓÁÁ ’∆Â∆ Â∂ Í≥‹≈Ï
Á∆ ¡≈˜≈Á∆ Á∆ ‹ÁØ‹«‘Á «Úº⁄ Í»≈ «‘º√≈ Í≈«¬¡≈Õ
ÏøÁ≈ «√≥ÿ È∂ ‹Á Ú∆ ’ج∆ «¬Ò≈’≈ «‹º«Â¡≈, ¿∞√ È∂ «’√∂ Ó√«‹Á ˘ ‘ºÊ
º’ È‘∆∫ Ò≈«¬¡≈Õ √Ó≈‰≈, √≈‘«≥Á (‘π‰ Ϋ‘◊Û∑ √≈«‘Ï), √„Ω≈ Â∂ ’¬∆ ‘Ø
‹◊‘ ¡º‹ Ú∆ ÏøÁ≈ «√≥ÿ ÂØ∫ Í«‘Òª Á∆¡ª Ï‘π √≈∆¡ª Ó√«‹Áª Â∂ Ó˜≈ª ‘»ñÏñ
‘» ’≈«¬Ó ‘ÈÕ Á»‹∂ Í≈√∂ Óπ√ÒÓ≈È ‘≈’Óª È∂ «√º÷ª Á∂ ‘ Ë≈«Ó’ ¡Á≈∂ ˘ ’¬∆
Ú≈ ´º«‡¡≈ Â∂ „≈«‘¡≈ √∆ ¡Â∂ √ØÚ «Óº‡∆, ÓÒÏ∂ ¡Â∂ ’±Û∂ È≈Ò Í» «ÁºÂ∂ √ÈÕ

ÏøÁ≈ «√≥ÿ ÚºÒØ∫ ÒÛ∆ ◊¬∆ ¡≈˜≈Á∆ Á∆ ‹ø◊ «Úº⁄ «’√∂ Ú∆ «‘≥Á» È∂ √≈Ê
È‘∆∫ √∆ «ÁºÂ≈Õ ‹∂ «’Â∂ ’ج∆ «‘≥Á» ¿∞√ Á∂ È≈Ò Ò∂ ª ¿∞È∑ª Á≈ «ÈÙ≈È≈ «√¯
´º‡Ó≈ º’ ‘∆ √∆Ó √∆Õ ‹Á ¡√Ò ÒÛ≈¬∆ Á≈ Ú∂Ò≈ ¡≈¿∞∫Á≈ √∆ ª «¬‘ «‘≥Á»
ÓÀÁ≈È «Úº⁄Ø∫ ̺‹ ‹≈«¬¡≈ ’Á∂ √ÈÕ «‹øÈ∂ Ú∆ «‘≥Á» ≈‹∂ √È ¿∞‘ Ù∂∑¡≈Ó ÓπˆÒ
Ï≈ÁÙ≈‘ª Á≈ √≈Ê Á∂∫Á∂ ‘∂ √ÈÕ Ï‘πÂ∂ «‘≥Á» ≈‹∂ ª ¡≈͉∆¡ª ¯Ω‹ª ÒÀ ’∂ ÓπˆÒ
¯Ω‹ª È≈Ò Ò’∂ «√º÷ª Á∂ «ıÒ≈¯ ÒÛ∂ √ÈÕ «¬È∑ª «Úº⁄Ø∫ ¤Â√≈Ò ÏπøÁ∂Ò≈,
⁄»Û≈Ó«È ‹º‡ (Ó◊Ø∫ «¬‘ ÌÂÍπ Á≈ ‘≈’Ó Ï«‰¡≈Õ «¬‘ √»‹ ÓºÒ Á≈ «ÍÂ≈
√∆), ◊ØÍ≈Ò «√≥‘ ÌÁ≈ÚÛ∆¡≈, ¿∞«Á «√≥‘ ÏπøÁ∂Ò≈, ÏÁÈ «√≥‘ ÏπøÁ∂Ò≈, Ï⁄È
«√≥‘ ’¤Ú≈‘≈, ¡‹∆ «√≥‘ ‹ØËÍπ∆¡≈, ‹À «√≥‘ √Ú≈¬∆ ‹ÀÍπ∆¡≈, ¡‹Ó∂ Á≈
≈‹≈ ¡Ó «√≥‘ ¡Â∂ «ÙÚ≈Ò’ Í‘≈Ûª (È≈‘È, ‹øÓ», ’∞º¨, ’ª◊Û≈ ÚˆÀ≈) Á∂
«‘≥Á» ≈‹∂ Â∂ ‘Ø ’¬∆ ª «√º÷ª Á∂ «ıÒ≈¯ √◊Ø∫ ¡º◊∂ ‘Ø ’∂ ÒÛ∂ √ÈÕ ‹ØËÍπ ¡Â∂
‹ÀÍπ Á∂ «‘≥Á» ≈«‹¡ª È∂ ª √ÂøÏ AGAA «Úº⁄ ¿∞È∑ª ˘ «ÓÒ‰ ¡≈¬∂ «√º÷ √¯∆
Ú∆ ’ÂÒ ’ «ÁºÂ∂ √ÈÕ ......√ÂøÏñ¡’±Ï AGA@ «Úº⁄ Ò≈‘Ω Á∂ ‹‘≈Á «Úº⁄
¡Â∂ ÈÚøÏ AGA@ Á∆ ÒØ‘◊Û∑ Á∂ ÿ∂∂ ¡Â∂ Ó¬∆ñÁ√øÏ AGAE Á∂ ◊πÁ≈√ Èß◊Ò
Á∂ ÿ∂∂ Ú∂Ò∂, Á˜Èª «‘≥Á» ≈‹∂ ¡Â∂ ⁄ΩË∆ ¡≈͉∆¡ª ¯Ω‹ª ÒÀ ’∂ ¡≈Í ıπÁ ¡≈¬∂
‘ج∂ √ÈÕ Í ‹∂ «¬√ Ú∂Ò∂ ≈«‹√Ê≈È Á∂ «‘≥Á» ≈‹Í»Â ≈‹∂ ψ≈Ú ’ Á∂∫Á∂
ª ÓπˆÒ ¯Ω‹ª ÁØ Óπ‘≈˜ª ”Â∂ Úø‚∆¡ª ‹≈‰∆¡ª √È ¡Â∂ Í≥‹≈Ï ¡Â∂ ≈«‹√Ê≈È
«Úº⁄Ø∫ ÓπˆÒ ‘’±Ó ıÂÓ ‘Ø ‹≈‰ Á∂ Í»∂ ¡≈√≈ √ÈÕ

‘Ø ª ‘Ø ÓπˆÒ Ï≈ÁÙ≈‘ Á∂ ÁÏ≈ «Úº⁄ (BH ¡ÍÃÀÒ AGAA ˘) Ú∆ «¬‘
⁄⁄≈ ‘Ø«¬¡≈ √∆ «’ Óπ√ÒÓ≈È ¿∞√ (ÏøÁ≈ «√≥ÿ) ÂØ∫ ıπÙ ‘È Â∂ ’Ò≈ÈΩ «Úº⁄ ª
E ‘˜≈ Óπ√ÒÓ≈È ¿∞√ Á∆ ¯Ω‹ «Úº⁄ Ú∆ Ù≈«ÓÒ ‘Ø ⁄ºπ’∂ √ÈÕ ÏøÁ≈ «√≥ÿ, «√º÷
¡Â∂ Óπ√ÒÓ≈È ‘ «¬º’ ˘, “‹∆” ’«‘ ’∂ ÏπÒ≈¿∞∫Á≈ √∆ Â∂ «¬√Ò≈Ó ‹ª «¬√ Á∂ Ï≈È∆
‘˜ Óπ‘øÓÁ Ï≈∂ ¿∞√ È∂ ’Á∂ Ú∆ ’∞ÏØÒ È‘∆∫ √∆ Ú«Â¡≈Õ Á»‹∂ Í≈√∂, Óπ√ÒÓ≈È
√≈∂ ‘∆ «√º÷ª ˘ ȯ ’Á∂ √È Â∂ ¡≈Ó ÏØÒ⁄≈Ò ‹ª «Ò÷ ‹ª ‘π’Ó «Úº⁄
’∞ºÂ∂ ‹ª ’≈¯ ‹ª ⁄Ø ’«‘≥Á∂ ‹ª «Ò÷Á∂ √ÈÕ ÏøÁ≈ «√≥ÿ È∂ «√º÷ª ˘ Ú∆
Ï∂«¬È√≈¯∆ ÂØ∫ Ø’‰ Ú≈√Â∂ ÏÛ∆¡ª √ı ‘Á≈«¬Âª «ÁºÂ∆¡ª ‘ج∆¡ª √ÈÕ Á»‹∂
Í≈√∂ ÓπˆÒ ‘≈’Óª È∂ ÏøÁ≈ «√≥ÿ Á∆ «√¡≈√∆ ‹ÁØ‹«‘Á Á∂ «ıÒ≈¯ “‹‘≈Á” Á≈
È≈¡≈ Ò≈«¬¡≈ √∆ ¡Â∂ ¡≈Ó «√º÷ª ”Â∂ ˜πÒÓ ’∆Â∂ √ÈÕ Ï‘≈Á Ù≈‘ È∂ ª A@

«√¯ ≈«‹¡ª, ⁄ΩË∆¡ª Â∂ ‹≈◊∆Á≈ª ‘∆ È‘∆∫ ¡≈Ó «‘≥Á»¡ª «Úº⁄Ø∫ Ú∆
«’√∂ È∂ ÏøÁ≈ «√≥ÿ ‹ª «√º÷ ¯Ω‹ª Á≈ √≈Ê È‘∆∫ √∆ «ÁºÂ≈Õ ‘Ø ª ‘Ø Í≥‹≈Ï Á≈
«¬º’ Ú∆ «‘≥Á», ÏøÁ≈ «√≥ÿ Á∆ ¯Ω‹ «Úº⁄ È‘∆∫ √∆ Â∂ «√¯ “◊π» Á∂ Ù∂” ‘∆ ‹≈Ȫ
Ú≈È Ú≈√Â∂ ¡º◊∂ ¡≈¬∂ √ÈÕ Í≥‹≈Ï∆ «‘≥Á»¡ª Á∆¡ª È√Òª È∂ ‘∆ Ó◊Ø∫ Ò÷ÍÂ
≈¬∂, ‹√Í ≈¬∂, Ò¤Ó∆ Á≈√, ÌÚ≈È∆ Á≈√ ÍÀÁ≈ ’∆Â∂ √È ‹Ø ÓπˆÒª Á∂ Ú˜∆ Â∂
‹ÈÀÒ Ï‰ ’∂ «√º÷ª ”Â∂ ˜πÒÓ „≈‘πøÁ∂ ‘∂ √ÈÕ””

133

134

[‚≈. ‘«‹ø Á  «√≥ ÿ «ÁÒ◊∆ : «√º ÷ ÂÚ≈∆ı (Á» ‹ ≈ «‘º √ ≈), Í≥ È ∂
DEBñDFB]
““ÏøÁ≈ «√≥ÿ Á∆ Ù‘∆Á∆ ÂØ∫ Ó◊Ø∫ Ú∆ ÓπˆÒ √’≈ ˘ Â√ºÒ∆ È‘∆∫ √∆ «’
¿∞‘ ¡ÓÈñ¡Ó≈È È≈Ò ‘’±Ó ’ √’‰◊∂Õ ¿∞È∑ª ˘ «√º÷ª Á∂ Ú‹»Á ÂØ∫ ‘∆ ‚

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò◊Á≈ √∆Õ «¬√∂ ’’∂ ¿∞È∑ª È∂ «√º÷ª ˘ «ÏÒ’∞Ò ‘∆ ıÂÓ ’È Á≈ ¯À√Ò≈ ’
«Ò¡≈ √∆Õ «¬√ ¯À√Ò∂ ˘ ¡ÓÒ «Úº⁄ «Ò¡≈¿∞∫‰ Ú≈√Â∂ Ò≈‘Ω Á∂ √»Ï∂Á≈ È∂
«√º÷ª Á∂ «√ª Á∂ ÓπºÒ º÷ «ÁºÂ∂ √ÈÕ Ò≈Ò⁄ «Úº⁄ ¡≈’∂ Óπ√ÒÓ≈È ‘∆ È‘∆∫
«‘≥Á»¡ª È∂ Ú∆ «√º÷ª ˘ ÎÛÚ≈¿∞∫‰≈ Â∂ ÓÚ≈¿∞∫‰≈ Ùπ» ’ «ÁºÂ≈Õ

¯≈πı√∆¡≈ ÂØ∫ Ó◊Ø∫ Ï‘≈Á Ù≈‘ Á≈ ÍØÂ≈ Â∂ Î∆ñ¿∞ÙñÙ≈È Á≈ ÍπºÂ
ÙÓ√ñ¿∞ÁñÁ∆È (¯∆ñ¿∞Áñ¡‹≈Â) H Ó¬∆ AGAI Á∂ «ÁÈ Ï≈ÁÙ≈‘ ω≈«¬¡≈
«◊¡≈Õ ¿∞‘ ’∞fi «ÁÈ Ó◊Ø∫ ‘∆ BE Ó¬∆ ˘ ‘‡≈ «ÁºÂ≈ «◊¡≈Õ ¿∞√ Ó◊Ø∫ BG
Ó¬∆ ˘ ¿∞√ Á∂ Ì≈ Ù≈‘ ‹‘≈È Á»‹≈ (¯∆ñ¿∞ÁñÁΩÒ≈) È∂ ‘’±Ó √øÌ≈Ò∆Õ ¿∞‘
Ú∆ «ÂøÈ Ó‘∆È∂ Ó◊Ø∫ H √ÂøÏ AGAI Á∂ «ÁÈ ÁπÈ∆¡ª ÂØ∫ «ÚÁ≈ ‘Ø «◊¡≈Õ
«¬√ ÁΩ≈È ’∞fi «ÁÈ Ú≈√Â∂ È∂’∞«√¡≈ (‹Ø ¡Ωø◊˜∂Ï Á∂ ⁄ΩÊ∂ ÍπºÂ ¡’Ï
(AG@D «Úº⁄ Ó «◊¡≈ √∆) Á≈ ÍπºÂ √∆, «¬º’ ËÛ∂ ÚºÒØ∫ Ï≈ÁÙ≈‘ ¡ÀÒ≈«È¡≈
«◊¡≈ √∆, Í ¿∞‘ «ÁºÒ∆ Á∂ Âı ”Â∂ ÏÀ· È≈ √«’¡≈Õ ¡ı∆ Ï‘≈Á Ù≈‘ Á≈
ÍØÂ≈ ΩÙÈ ¡ıÂ (Óπ‘øÓÁ Ù≈‘ ø◊∆Ò≈) BH √ÂøÏ AGAI ˘ Âı ”Â∂
«Ï·≈«¬¡≈ «◊¡≈Õ ¿∞√ Ú∂Ò∂ «¬‘ È≈Óñ«È‘≈Á Ï≈ÁÙ≈‘ Âı ”Â∂ «Ï·≈¬∂ ª
◊¬∂ √È Í Á¡√Ò ¿∞È∑ª Á∆ ’ج∆ Â≈’ ȑ∆∫ √∆Õ ¡√Ò Â≈’ √ºÔÁ
Ì≈ ‹ÈÀÒª ’ØÒ ‘∆ √∆Õ

’∞fi Ó‘∆È∂ ª «√º÷ª Á≈ «Ù’≈ ’∆Â≈ ‹ªÁ≈ «‘≈ Í ¡ı∆ √≈∂ «√º÷
ÚÂÈ ¤º‚ ’∂ ÍÈ≈‘◊≈‘ª ˘ «È’Ò ◊¬∂Õ «¬√ ‘≈Ò «Úº⁄ «√÷ Һ̉∂ ÓπÙ«’Ò ‘Ø
◊¬∂Õ «¬√ ”Â∂ Óπ’≈Ó∆ Óπ√ÒÓ≈È ‘≈’Óª È∂ ÈÚ∂∫ ¬∆È≈Ó ¡ÀÒ≈È ’ «ÁºÂ∂Õ «√º÷ Á∆
ıÏ Á∂‰ Â∂ A@ πͬ∂, «√º÷ «Á÷≈¿∞∫‰ ÏÁÒ∂ B@ πͬ∂, «√º÷ ˘ «◊ïÂ≈
’Ú≈¿∞∫‰ Á∂ D@ πͬ∂ ¡Â∂ «√º÷ Á≈ «√ «Ò¡≈¿∞∫‰ Á∂ H@ πͬ∂ ¬∆È≈Ó ¡ÀÒ≈È∂
◊¬∂Õ √≈∂ «‘≥Á»¡ª È∂ ‚«Á¡ª Ó≈«¡ª ¡≈͉∂ «√ Ó≥πÈÚ≈ Ò¬∂ (Î≈√‡, «‹ÒÁ
B, √¯≈ CAB-AC)
È؇ :ñ ¡º‹ ÂØ∫ Â’∆ÏÈ «ÂøÈ √Á∆¡ª Í«‘Òª «¬‘ ’≈¯∆ Ú‚∆¡ª ’Óª
√ÈÕ ¿∞√ Ú’Â Â∂ A@ πͬ∂ ¡º‹ Á∂ Â’∆ÏÈ A@ ‘˜≈ Á∂ Ï≈Ï ωÁ∂ ‘ÈÕ

¯≈πı√∆¡≈, ‹Ø ¡≈͉∂ Â≈¬∂ ¡Â∂ ⁄⁄∂∂ Ì≈Úª Á∂ ’ÂÒª Ó◊Ø∫ Ï≈ÁÙ≈‘
Ï«‰¡≈ √∆ Â∂ «‹√ È∂ ÏøÁ≈ «√≥ÿ Ï‘≈Á ˘ ˜Ó≈È∂ Á∂ √Ì ÂØ∫ ÚºË ˜≈ÒÓ≈È≈
Â√∆‘∂ Á∂’∂ Ù‘∆Á ’∆Â≈ √∆, ˘ Ú∆ ¡’≈Ò Íπ÷π È∂ ¿∞‘∆ √˜≈ «ÁºÂ∆Õ BH ¯Ú∆
AGAI Á∂ «ÁÈ (ÏøÁ≈ «√≥ÿ Ï‘≈Á Á∆ Ù‘∆Á∆ ÂØ∫ ÍΩ‰∂ «ÂøÈ √≈Ò Ó◊Ø∫) ¿∞√ ˘
Ï≈Û∑≈ Á∂ ¿∞È∑ª √ºÔÁª, «‹È∑ª È∂ ¿∞√ ˘ Âı «ÁÚ≈«¬¡≈ √∆, È∂ ‘∆ ÁØ‘ª ¡º÷ª
ÂØ∫ ¡≥È∑≈ ’ «ÁºÂ≈Õ («¬√ ÂØ∫ ÁØ Ó‘∆È∂ Ó◊Ø∫ BG ¡ÍÃÀÒ ˘ ¿∞√ ˘ Ó≈ Ú∆ «ÁºÂ≈
«◊¡≈)Õ

«¬√ ÁΩ≈È, ÿØ∫ Ï∂ÿ ‘ج∂ «√º÷ª È∂ Ú∆ ¡≈͉∂ ¡≈Í ˘ ¤Ø‡∂ñÚº‚∂ ‹«Ê¡ª
Á∂ »Í «Úº⁄ ‹Ê∂ÏøÁ ’’∂ «Ú⁄È≈ Ùπ» ’ «ÁºÂ≈Õ ¿∞È∑ª “¤≈Í≈ñÓ≈” (◊π∆Ò≈)
‹ø◊ Á∂ „ø◊ñÂ∆’∂ «Ú’√ ’’∂ ¡À’ÙÈ ’È∂ Ùπ» ’ «ÁºÂ∂ «’¿∞∫«’ ¿∞√
Ú’Â Í≥‹≈Ï (ÓΩ‹»Á≈ ͺ¤Ó∆ ¡Â∂ Í»Ï∆ Í≥‹≈Ï, «‘Ó≈⁄Ò, ‹øÓ»ñ’ÙÓ∆ ¡Â∂
‘«¡≈‰∂) «Úº⁄ Ï‘π √≈∂ ‹ø◊Ò √ÈÕ Ú’Â Á∂ ‘≈Ò≈ ˘ Ó«‘√»√ ’’∂ «ÁºÒ∆
Á∂ ‘≈’Óª È∂ ¡ÏÁπ√ √ÓÁ ı≈È (‹Ø AGAC ÂØ∫ Ò≈‘Ω Á≈ √»Ï∂Á≈ ⁄«Ò¡≈ ¡≈
«‘≈ √∆) ˘ AGBF «Úº⁄ ÓπÒÂ≈È Á≈ ◊ÚÈ ω≈ «ÁºÂ≈ («‹Ê∂ ¿∞‘ «√º÷ª ‘ºÊØ∫
√˜≈ «ÓÒ‰ ÂØ∫ Ï⁄ «◊¡≈ ¡Â∂ AGCG «Úº⁄ Ó «◊¡≈) Â∂ ¿∞√ Á∆ ʪ ”Â∂ ¿∞√
Á≈ ÍπºÂ ˜’∆¡≈ ı≈È (‹Ø AGAC ÂØ∫ AGB@ º’ ‹øÓ» Â∂ AGB@ ÂØ∫ AGBF º’
’ÙÓ∆ Á≈ √»Ï∂Á≈ √∆) ˘ Ò≈‘Ω Á≈ √»Ï∂Á≈ ω≈ «ÁºÂ≈Õ ¿∞√È∂ B@ ‘˜≈
¯Ω‹∆¡ª Á∆ ““◊ÙÂ∆ ¯Ω‹”” ÌÂ∆ ’∆Â∆Õ «¬√ «Úº⁄Ø∫ ¿∞√È∂ Á√ ‘˜≈ ¡≈͉∂ ’ØÒ
º÷∂ Â∂ Ï≈’∆ ¯Ω‹ Á∂ «¬º’ñ«¬º’ ‘˜≈ Á∂ Á√ ‹ºÊ∂ ω≈ ’∂, ¿∞È∑ª ˘ Â∂˜ ÿØÛ∂,
¿±· Â∂ ÏøÁ»’ª «ÁºÂ∆¡ª ¡Â∂ Úº÷ñÚº÷ «¬Ò≈«’¡ª «Úº⁄ ◊Ù ’È Ú≈√Â∂
Â≈¬∆È≈ ’ «ÁºÂ≈Õ «¬√ ¯Ω‹ Á≈ ’øÓ «√º÷ª Á≈ ıπ≈ñ÷Ø‹ Һ̉≈ ¡Â∂ ¿∞È∑ª ˘
«◊ïÂ≈ ’È≈ ‹ª ’ÂÒ ’È≈ √∆Õ «¬‘ ÁΩ √ºÂ √≈Ò ⁄ÒÁ≈ «‘≈Õ «¬√
Óπ«‘≥Ó ÁΩ≈È ÓπˆÒª Á∂ Ï‘π √≈∂ ¯Ω‹∆ Ó≈∂ ◊¬∂Õ √’≈ Á∆ Ó≈Ò∆ ‘≈Ò Ú∆
«Ú◊Û ‘∆ √∆Õ «¬√ ’’∂ ˜’∆¡≈ ı≈È È∂ ÓπˆÒ Ï≈ÁÙ≈‘ Á∆ √«‘ÓÂ∆ ÒÀ’∂
«√º÷ª È≈Ò ‘Ø ‡º’ ÒÀ‰ Á∆ Ï‹≈¬∂ ¿∞È∑ª È≈Ò Ú’Â∆ ÂΩ Â∂ √ÓfiΩÂ≈ ’È Ò¬∆
Ì≈¬∆ √πÏ∂◊ «√≥ÿ Á∂ ≈‘∆∫ «¬‘ Í∂Ù’Ù ’∆Â∆ «’ ÓÀ∫ «√º÷ª ˘ ◊π» Á≈ ⁄º’ ¡Â∂
¡≈Ò∂ñÁπ¡≈Ò∂ Á∂ √≈∂ Í◊«È¡ª Á∆ ‹≈◊∆ Á∂‰ Ú≈√Â∂ «Â¡≈ ‘ª Í ÙÂ
«¬‘ ‘À «’ ¿∞‘ Ó∂∆ ÁØ√Â∆ Á≈ ‘ºÊ ’Ï»Ò ’ ÒÀ‰Õ

135

136

«Úº⁄ñ«Úº⁄ «√º÷ ’Á∂ñ’Á∂ √’≈∆ ı˜≈«È¡ª ”Â∂ ¡√Ò≈ñı≈«È¡ª Â∂
‘ÓÒ∂ ’’∂ ı˜≈È≈ Â∂ ¡√Ò≈ Ú∆ ´º‡ ’∂ ÒÀ ‹ªÁ∂ √ÈÕ ¤∞͉ñ◊≈‘ª «Úº⁄ Ú∆
«√º÷ª ˘ ÏÛ∂ ¡Ω÷∂ «ÁÈ ’º‡‰∂ ͬ∂Õ È≈ ÷≈‰ ˘, È≈ Í«‘ȉ ˘, È≈ «√ ¤∞Í≈¿∞∫‰ ˘
ÊªÕ ¡√Ó≈È ‘∂·ª, Û∂ ÓÀÁ≈È «Úº⁄ «‘‰≈ñ√Ω‰≈, ‹ø◊Ò ”⁄ «ÓÒ‰ Ú≈Ò∂ ¯Ò Â∂
ͺÂ∂ ÷≈ ’∂ ◊π˜≈≈ ’È≈ «√º÷ª Á≈ ؘÈ≈Ó⁄≈ √∆Õ Ìπº÷, Áπº÷, Â’Ò∆¯, ÁÁª,
Ï∆Ó≈∆¡ª, ÿÏ≈‘‡, ‘È∂∑∂, ¿∞È∆∫Á∂ Á≈ ÏØÒÏ≈Ò≈ √∆Õ ¡≈˜≈Á∆, ¡‰÷ñÌ∆ «‹øÁ◊∆,
«Ï÷Û∂ ÍÀ∫‚∂, ‘È∑∂∂ √Â∂ È∂ ¿∞È∑ª «Úº⁄ «ÁzÛÂ≈, √ø‹∆Á◊∆, √Ï ¡Â∂ ¡’≈Ò Íπ÷π
”Â∂ Ô’∆È ÚË≈«¬¡≈Õ √ıÂ∆ È∂ «√º÷ª ˘ ’Ó˜Ø È‘∆∫ ’∆Â≈ ÏÒ«’ ÒØ‘≈ ’
«ÁºÂ≈Õ π’≈Ú‡ª Â∂ ‹ÁØ‹«‘Á ˘ ¿∞È∑ª È∂ ¡≈͉∂ «¬Ó‘≈È √Ó«fi¡≈Õ Ò≈‘Ω Á∂
√»Ï∂Á≈ ¡ÏÁπ√ √ÓÁ ı≈È Á∂ ˜πÒÓ Á∆ ’‘≈‰∆ Á≈ «˜’ ’«Á¡ª ÓπøÂıÏπñ
¿∞Òñ´Ï≈Ï Á≈ «Ò÷≈∆ ’«‘≥Á≈ ‘À, ““¿∞√ È∂ Í≥‹≈Ï Á∆ ËÂ∆ ˘ («√º÷ª Á∂) ı»È
È≈Ò ø◊ «ÁºÂ≈Õ””

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ï‘πÂ∂ «√º÷ ¡≈◊» «¬√ Í∂Ù’Ù ˘ ’Ï»Ò ’È Á∂ √ı «ıÒ≈¯ √ÈÕ Í
¡≈«ı «Úº⁄ √Ø⁄ñ«Ú⁄≈ ’’∂, ◊πÓºÂ≈ ’’∂ «¬‘ ÈÚ≈Ï∆ √: ’Í» «√≥ÿ ˘ Á∂
«ÁºÂ∆Õ «¬√ Á∂ È≈Ò ‘∆ √ϺºÂ ı≈Ò√≈ È∂ ˜’∆¡≈ ı≈È ˘ ¡≈÷ Ì∂«‹¡≈ «’
ÈÚ≈Ï ’Í» «√≥ÿ ‹ª ’ج∆ Ú∆ ‘Ø «√º÷ È∞Ó≈«¬∫Á≈ ÓπˆÒª Á∂ ÁÏ≈ «Úº⁄ Í∂Ù
È‘∆∫ ‘Ø«¬¡≈ ’∂◊≈Õ «¬º’ √ØÓ∂ ÓπÂ≈Ï’ AH «Í≥‚ª Á≈, √≈Ò Á≈ «¬º’ Òº÷ πÍÀ
Ó≈Ò∆¡≈ «√º÷ª ˘ «ÓÒ‰≈ √∆ ‹Ø «’ ¿∞√ Ú’Â «¬º’ Úº‚∆ ’Ó √∆Õ

”Â∂ ‘ÓÒ∂ ’È∂ Ùπ» ’ «ÁºÂ∂Õ Ò≈‘Ω Á∂ √»Ï∂Á≈ È∂ «√º÷ª Á∆ ‹≈ˆ∆ ˜Ï ’È
Á≈ ¡ÀÒ≈È ’ «ÁºÂ≈Õ

ı≈Ò√≈ ¯Ω‹ ˘ Âπ‰≈ ÁÒ Â∂ Ïπº„≈ ÁÒ «Úº⁄ Úø‚‰≈
«¬È∑ª «ÁȪ «Úº⁄ ‘∆ ı≈Ò√≈ ¯Ω‹ ˘ Í»∆ Â∑ª ‹Ê∂ÏøÁ ’È Ú≈√Â∂ «¬º’
«¬º’· ¡’≈Ò Âı √≈«‘Ï ”Â∂ ÏπÒ≈«¬¡≈ «◊¡≈Õ Ú‚∂∆ ¿∞Ó Á∂ «√º÷ “Ïπº„≈ñ
ÁÒ” Á≈ «‘º√≈ ω ◊¬∂ ¡Â∂ ÈΩ‹Ú≈È “Âπ‰≈ ÁÒ” Á≈Õ Ïπº„≈ ÁÒ Á∂ Í≥‹ ‹Ê∂
ω≈¬∂ ◊¬∂Õ «¬È∑ª Á∂ Óπ÷∆ √È : (A) Ï≈Ï≈ Á∆Í «√≥ÿ Í‘»«Úø‚∆¬∂ (B) ‹∆ÚÈ «√≥ÿ
Â∂ Ï∆ «√≥ÿ (C) ’≈È∑ «√≥ÿ Â∂ Ì≈¬∆ «ÏÈØÁ «√≥ÿ ◊Ø«¬≥ÁÚ≈Ò∆¬∂ (D) ËÓ «√≥ÿ Â∂
’Ó «√≥ÿ ◊π» Á≈ ⁄º’ (¡≥«ÓÃÂ√) Ú≈Ò∂ (E) Á√Ø∫Ë≈ «√≥ÿ ’؇ Ïπº„≈ Ú≈Ò≈Õ «¬Ú∂∫
‘∆ Âπ‰≈ ÁÒ Á∂ Ú∆ Í≥‹ ‹Ê∂ ω≈¬∂ ◊¬∂Õ «¬È∑ª Á∂ Óπ÷∆ √È (A) √πº÷≈ «√≥ÿ
Ó≈Û∆ ’øÏØ (B) ◊πÏıÙ «√≥ÿ ØÛªÚ≈Ò∆ (C) Ï≈ÿ «√≥ÿ ‘ÒØÚ≈Ò∆¡≈ (D) ◊π«Á¡≈Ò
«√≥ÿ ‚ºÒ∂Ú≈Ò (E) Ù≈Ó «√≥ÿ È≈Ø’∆Õ «¬È∑ª √≈∂ Á√ª ‹«Ê¡ª Á∆ √ªfi∆ ’Óª‚
ÈÚ≈Ï ’Í» «√≥ÿ ’ØÒ √∆Õ ◊πÁπ¡≈«¡ª Á∆ √∂Ú≈ñ√øÌ≈Ò ¡Â∂ ÍÃ⁄≈ Ïπº„≈ ÁÒ
Á∆ Á∂÷ñ∂÷ ‘∂· √∆ ¡Â∂ ’ΩÓ∆ «‘¯≈˜Â Á≈ «‹øÓ≈ Âπ‰≈ ÁÒ ’ØÒ √∆Õ «¬√ ÓΩ’∂
”Â∂ «√º÷ ¯Ω‹ª È∂ Í≥‹ È∆Ò∂ «ÈÙ≈È Ù≈«‘Ï ¡’≈Ò Âı √≈«‘Ï ”Â∂ Ò«‘≈¬∂Õ

Í «¬º’ ‘Ø √ØÓ∂ ÓπÂ≈«Ï’ ˜’∆¡≈ ı≈È Á∆ È∆¡Â Í«‘Òª ÂØ∫ ‘∆ Ó≈Û∆
√∆Õ ¿∞‘ ⁄≈‘πøÁ≈ √∆ «’ ‹≈ˆ∆ «ÓÒ‰ È≈Ò «√º÷ √π√ ‘Ø ‹≈‰◊∂ ¡Â∂ ¡≈≈Óñ
ÂÒÏ ‘؉ Ó◊Ø∫ ÒÛ≈¬∆ ’È Ú∂Ò∂ ’Ó˜Ø √≈«Ï ‘؉◊∂Õ ¿∞√È∂ ‹Á Á∂«÷¡≈
«’ ¡ÓÈñ¡Ó≈È ‘Ø «◊¡≈ ‘À ª ¿∞√È∂ ‹≈ˆ∆ ˜Ï ’È Á≈ ¡ÀÒ≈È ’
«ÁºÂ≈ Â∂ «√º÷ª ˘ ÍÀˆ≈Ó Ì∂«‹¡≈ «’ ‘π‰ ¡ÓÈñ¡Ó≈È ‘Ø ⁄πº’≈ ‘À Â∂ Â∞√∆∫ ¡≈ÍØñ
¡≈͉∂ ÿØñÿ∆∫ ‹≈’∂ ÷∂Â∆ ’ØÕ

È≈ÁÙ≈‘ Á≈ ‘ÓÒ≈ (¯Ú∆ñÓ≈⁄ AGCI)
I Ó≈⁄ AGCI Á∂ «ÁÈ È≈ÁÙ≈‘ ‹∂± Á∂ »Í «Úº⁄ «ÁºÒ∆ «Úº⁄ Á≈ıÒ
‘Ø«¬¡≈Õ «ÁºÒ∆ Á∆ ´º‡ñÓ≈, ’ÂÒØñ◊≈ ’’∂ Ï‘π √≈≈ √ØÈ≈ñ⁄ªÁ∆, È’Á∆,
‘≈Ê∆ñÿØÛ∂ñ¿±·, ’Ø‘∂ȱ ‘∆≈, ÂıÂ∂ñÂ≈¿±√, ‘˜≈ª ’≈∆◊, Á√ ‘˜≈ ÂØ∫
ÚºË ı»Ï√» ¡Ωª, Ï≈ÁÙ≈‘ Á∆ ‹Ú≈È Ë∆ (¡≈͉∆ ˘‘ ω≈’∂) ÒÀ ’∂ BE Ó¬∆
AGCI Á∂ «ÁÈ ¬∆≈È ˘ Ú≈«Í√ ⁄ºÒ «Í¡≈Õ √Â∂ «Úº⁄ «√º÷ª È∂ ¿∞√ ”Â∂ ’¬∆ Ú≈
‘ÓÒ≈ ’∆Â≈ ¡Â∂ Â’∆ÏÈ √≈∆¡ª ¡Ωª ˘ ¤∞‚≈ «Ò¡≈Õ ¿∞È∑ª È∂ ¡ıȱ ’ØÒ
¡≈ı∆ Ú≈ ‘ÓÒ≈ ’ ’∂ Ï‘π √≈≈ ¡√Ò≈, ÿØÛ∂ Â∂ ı˜≈È≈ ´º‡ «Ò¡≈Õ
È≈Á Ù≈‘ È∂ Í≥‹≈Ï Á∂ √»Ï∂Á≈ ˜’∆¡≈ ı≈È ÂØ∫ «¬È∑ª “´‡∂«¡ª” Ï≈∂ Íπº¤«◊º¤
’∆Â∆Õ «¬º’ Ò∂÷’ È∂ «¬√ Íπº¤«◊º¤ ˘ «¬È∑ª Ò¯˜ª «Úº⁄ «Ï¡≈È ’∆Â≈ ‘À :
È≈Á

◊π» √≈«‘Ï Á∂ Ú∂Ò∂ «ÈÙ≈È √≈«‘Ï Á≈ ø◊ È∆Ò≈ ‘πøÁ≈ √∆Õ Í∆Ò≈, Ì◊Úª,
’∂√∆ ø◊ ¿∞Á≈√∆¡ª ÚºÒØ∫ ¡≈«¬¡≈ ‘ÀÕ «¬‘ ÂÏÁ∆Ò∆ ÈΩ«È‘≈Ò «√≥ÿ Á∂ ≈‹
ÁΩ≈È ‚Ø◊«¡ª Á∂ ¡√ ‘∂· Â∂ ¡≥◊Ã∂˜ª Ú∂Ò∂ ÏÃ≈‘Ó‰ Â∂‹≈ «√≥‘ ˆÁ≈ Á∆ ’Óª‚
‘∂· Ùπ» ‘ج∆ √∆Õ Í ¡√Ò «ÈÙ≈È √≈«‘Ï «È‘ø◊ª ’ØÒ √∆ Â∂ ¿∞È∑ª È∂ ◊π» √≈«‘Ï
Á∂ Ú∂Ò∂ Á≈ ø◊ ¡º‹ Ú∆ È‘∆∫ ¤º«‚¡≈Õ
‹≈ˆ∆ Á∆ ’Ó È≈Ò «√º÷ ¯Ω‹ª ’ØÒ ’≈¯∆ ÿØÛ∂ Â∂ ¡√Ò≈ ¡≈ ⁄πº’≈ √∆
Â∂ ‘π‰ ¿∞‘ «¬º’ Á«Ó¡≈È∂ Á‹∂ Á∆ ¯Ω‹ Á≈ Óπ’≈ÏÒ≈ ’È Á∂ ’≈ÏÒ ‘Ø ⁄πº’∂
√ÈÕ Í, ‹≈ˆ∆ ’Ï»Ò ’È Á∂ È≈Ò ‘∆ «√º÷ª «Úº⁄ «¬‘ ¡«‘√≈√ Ú∆ ¡≈¿∞‰
Òº◊ «Í¡≈ «’ «‹Ú∂∫ ¿∞È∑ª È∂ ’ج∆ ˆÒÂ∆ ’ Ò¬∆ ‘ØÚ∂Õ ’¬∆ ¡≈◊» «¬‘ √Ø⁄‰
Òº◊ ͬ∂ √È «’ «¬‘ ’≈Ú≈¬∆ ˜≈ÒÓ √’≈ È≈Ò Ì≈¬∆Ú≈Ò∆ Í≈¿∞‰ Ú◊∆
‘’ ‘ÀÕ ’∞fi ¡≈◊» «¬√ ˘ “ÓπˆÒª” ¡º◊∂ ◊Ø‚∂ ‡∂’‰≈”” Ú∆ ¡≈÷‰ Òº◊ ͬ∂
√ÈÕ «¬‘ ‹≈ˆ∆ ⁄≈ñÍ≥‹ Ó‘∆È∂ ‘∆ ’≈«¬Ó ‘∆Õ ¤¤ØÍ≥‹, ÈÓØÙ∆, ◊πº√∂ Â∂
ͤπÂ≈Ú∂ Á∆ ‘≈Ò «Úº⁄ Âπ‰≈ ÁÒ Á∆¡ª ¯Ω‹ª È∂ «¬º’ Ú≈ Î∂ Ù≈‘∆ «¬Ò≈«’¡ª
137

: «¬‘ ´‡∂∂ ’Ω‰ ‘È ?

˜’∆¡≈ : «¬‘ ÒØ’ «√º÷ ‘ÈÕ È≈ «¬‘ «‘≥Á» ‘È È≈ Óπ√ÒÓ≈ÈÕ ÓπˆÒ √’≈
«¬È∑ª ˘ Ï≈ˆ∆ √ÓfiÁ∆ ‘À ¡Â∂ ‹∂ «¬È∑ª ”⁄Ø∫ ’ج∆ ‘ºÊ ¡≈ ‹≈Ú∂ ª
«¬È∑ª ˘ Ó≈ «ÁºÂ≈ ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ
È≈Á

: «¬‘ ÒØ’ «’Ê∂ «‘≥Á∂ ‘È ?

˜’∆¡≈ : «¬È∑ª Á∂ ÿ ÿØ«Û¡ª Á∆¡ª ’≈·∆¡ª ”Â∂ ‘ÈÕ
È≈Á

: ª «Î ¿∞‘ «ÁÈ Á» È‘∆∫ ‹ÁØ∫ «¬‘ «√ ¿∞·≈¿∞∫‰◊∂ Â∂ Â∞‘≈‚∆
‘’±Ó ÷Ø‘ ÒÀ‰◊∂Õ

[¡«‘ÓÁ Ù≈‘ χ≈Ò∆¡≈; «˜’ñ«¬ñ◊π»¡ªñÚñ«¬ÏÂÁ≈ñ«¬ñ«√≥ÿª Ú≈
Ó˜‘Ïñ«¬ñ«¬Ùª, √¯≈ AC; ¯≈√‡: ¬∂ ‹È∆ ¯≈Ó Ïø◊≈Ò ‡» «¬≥◊ÒÀ∫‚ (AGIH),
«‹ÒÁ Í«‘Ò∆, √¯≈ BGB; Ó≈Ò’Ó: √’À⁄ ¡≈¯ Á «√º÷˜, (AHAB), √¯≈ HF]
AA ¡◊√ AGD@ Á∂ «ÁÈ Ì≈¬∆ √πº÷≈ «√≥ÿ Â∂ Ó«‘Â≈Ï «√≥ÿ È∂ ÁÏ≈
138

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

√≈«‘Ï Á∆ Ï∂ñ¡ÁÏ∆ ’ ‘∂ Óº√∂ ø◊∑Û Á≈ «√ Úº„ ’∂ Ï∆’≈È∂ «Úº⁄ ı≈Ò√≈ ‹∆
Á∂ «¬’º· «Úº⁄ Í∂Ù ’∆Â≈Õ ‹πÒ≈¬∆ AGDE ˘ Ì≈¬∆ Â≈» «√≥ÿ Á∆ ÷ØÍ∆ ¿∞Â≈ ’∂
Ù‘∆Á ’ «ÁºÂ≈ «◊¡≈Õ (¡Ò∆ñ¿∞ÁñÁ∆È, √¯≈ BA@ ¬∂ Â∂ Ï∆; Ó∆ Óπ‘øÓÁ
¡«‘√È, √¯≈ CFD ¬∂; ÷πÙÚ’Â ≈¬∂ : √¯≈ GB)Õ «‹√ «ÁÈ ¿∞√ Á∆ Ù‘∆Á∆
‘ج∆ ¿∞√∂ «ÁÈ ‘∆ ¿∞√ Á∆ ÷ØÍ∆ Ò≈‘π‰ Á≈ ‘π’Ó Á∂‰ Ú≈Ò≈ ˜’∆¡≈ ı≈È Ú∆
Ó «◊¡≈Õ «¬√∂ «ÁÈ ‘∆ (Óº√≈ øÿÛ ˘ √˜≈ Á∂‰ Ú≈Ò∂) Ó«‘Â≈Ï «√≥ÿ Ó∆ª’؇
(«‹√ ˘ ‹»È AGDE Á∂ ¡≈ı∆ «ÁȪ «Úº⁄ «◊ïÂ≈ ’∆Â≈ «◊¡≈ √∆) ˘ Ú∆
Ù‘∆Á ’∆Â≈ «◊¡≈ √∆Õ

√πº÷≈ «√≥ÿ Ó≈Û∆ ’øÏØ Á∆ ¡◊Ú≈¬∆ ‘∂· «ÙÚ≈Ò’ Á∆¡ª Í‘≈Û∆¡ª ÚºÒ ˘ ‹ªÁ≈
‘Ø«¬¡≈ «Í≥‚ ıØ÷ª (¬∂ÓÈ≈Ï≈Á Á∂ È∂Û∂) Á∂ Ï≈‘ π’ ’∂ ¶◊ ¤’‰ Ú≈√Â∂
«Â¡≈∆¡ª ’ «‘≈ √∆Õ Ô≈‘∆¡≈ ı≈È Á∂ «‘≥Á» Ú˜∆ Ò÷Í ≈¬∂ Á≈ Ì≈
‹√Í ≈¬∂ (¯Ω‹Á≈ ¬∂ÓÈ≈Ï≈Á) ¡≈͉∆ ’∞fi ¯Ω‹ ÒÀ ’∂ ‹Ê∂ Á∂ ◊Ò ÍÀ «◊¡≈
¡Â∂ ‘ج∆ fiÛÍ «Úº⁄ Ó≈«¡≈ «◊¡≈Õ (¡Ò∆ñ¿∞ÁñÁ∆È: √¯≈ A@E¬∂ Â∂ Ï∆;
÷πÙÚ’Â ≈¬∂; Â≈∆ıñ«¬ñ«√º÷ª, √¯≈ GD; ÂÈ «√≥ÿ Ìø◊»: √¯≈ C@EñCAI)Õ

‹πÒ≈¬∆ AGDE ÂØ∫ Ó≈⁄ AGDF ÁΩ≈È, ÓπˆÒ Ï≈ÁÙ≈‘ ¡Â∂ ¿∞√Á∂
¡«‘Ò’≈ª «Úº⁄ ’∞fi ÓÂÌ∂Á ‘؉ ’≈È, Ò≈‘Ω Á∆ √»Ï∂Á≈∆ Ï≈∂ ’ج∆ √ͺه
¯À√Ò≈ È≈ ‘Ø √«’¡≈Õ «¬√ ÁΩ≈È «√º÷ª ˘ ’∞fi «⁄ Ú≈√Â∂ ¡≈≈Ó Á≈ √≈‘ ¡≈
«◊¡≈ √∆Õ AD ¡◊º√ AGDE ˘ «‘≥Á» Á∆Ú≈Ò∆ ÓÈ≈¿∞∫‰ «Úº⁄ πºfi∂ ‘ج∂ √ÈÕ «¬√
«ÁÈ «√º÷ª È∂ Ú∆ «¬º’ √Ϻ ı≈Ò√≈ «¬’º· ÏπÒ≈«¬¡≈Õ (ÈÚ≈Ï) ’Í» «√≥ÿ Á∆
¡◊Ú≈¬∆ «Úº⁄ ‘˜≈ª «√º÷ ◊π» Á≈ ⁄º’ (¡≥«ÓÃÂ√) Íπº‹∂Õ «¬√ ÓΩ’∂ Â∂ ’ΩÓ Á∂
Ó√«Ò¡ª ”Â∂ ÌÚ∆∫ «Ú⁄≈ ‘ج∆Õ ’ΩÓ Á∆ ¡≈˜≈Á∆ Á∆ ‹ÁØ‹«‘Á ˘ √π⁄º‹∂
Â∆’∂ È≈Ò ⁄Ò≈¿∞∫‰ Ú≈√Â∂ √≈∆ ı≈Ò√≈ ¯Ω‹ ˘ A@@ñA@@ Á∂ C@ («¬º’ √ØÓ≈
BE ‹Ê∂ «Ò÷Á≈ ‘À) ‹º«Ê¡ª «Úº⁄ Úø‚ «ÁºÂ≈ «◊¡≈Õ «¬È∑ª ‹«Ê¡ª «Úº⁄ ’ج∆
¡‘πÁ≈, À∫’ ‹ª Á‹≈ È‘∆∫ √∆Õ ı≈Ò√≈ ¯Ω‹ «Úº⁄ Ù≈«ÓÒ ‘؉ Ú≈√Â∂ ““ÿØÛ√Ú≈∆
Á∆ ‹≈⁄ ‘؉≈, ÂÒÚ≈ ⁄Ò≈¿∞∫‰≈ ¡≈¿∞∫‰≈ ¡Â∂ «‹øÁ Í≥Ê Á∂ Ò∂÷∂ Ò≈¿∞∫‰ Á≈
¡ÀÒ≈È”” «ÂøÈ ‘∆ Ùª √ÈÕ «’√∂ ¯Ω‹∆ Á∆ ’ج∆ ÂÈı≈‘ È‘∆∫ √∆ Â∂ ¿∞√ Á≈
¬∆È≈Ó Ù‘∆Á∆ √∆Õ ‹Ê∂ Á∂ ‘ ÓÀ∫Ï ‹ª ‹Ê∂Á≈ Á∆ ‘√Â∆ «¬º’Ø «‹‘∆ √∆ ¡Â∂ √≈∂
¯À√Ò∂ ◊πÓºÂ∂ ≈‘∆∫ ‘Ø«¬¡≈ ’Á∂ √ÈÕ ‹ÁØ∫ ’ج∆ ‹Ê≈ Ù≈‘∆ ı˜≈È∂ ´º‡ ’∂ ÒÀ
¡ªÁ≈ ‹ª «’Â∂ ’ج∆ ’Ó, ‘«Ê¡≈ ‹ª ÿØÛ∂ ‘≈«√Ò ‘Ø«¬¡≈ ’Á∂ √È, ª ¿∞√ ˘
‘ «¬º’ «√º÷ ¯Ω‹∆ «Úº⁄ Ï≈Ï Ï≈Ï Úø‚ «ÁºÂ≈ ‹ªÁ≈ √∆Õ ’ج∆ Ú∆ «√º÷ «’√∂
Ú∆ ‹Ê∂ «Úº⁄ Ù≈«ÓÒ ‘Ø √’Á≈ √∆Õ (Ï»‡∂ Ù≈‘: √¯≈ C@H¬∂; ¡Ò∆ñ¿∞ÁñÁ∆È: √¯≈
AEH ¬∂ Â∂ Ï∆; Ó≈Ò’Ó: √¯≈ HI; ◊«¯È: √¯≈ AF)Õ””
[‚≈: ‘«‹øÁ «√≥ÿ «ÁÒ◊∆ : «√º÷ ÂÚ≈∆ı (Á»‹≈ «‘º√≈), Í≥È∂ DFEñ
IE]

‹√Í Á≈ ’ÂÒ ¡Â∂ Ò÷Í ≈¬∂ Á∂ ˜πÒÓ
““«√º÷ ¯Ω‹ ˘ ‹Ê∂ÏøÁ ’È Á∂ È≈ÒñÈ≈Ò Í≥Ê ÚºÒØ∫ «¬‘ ◊πÓºÂ≈ Ú∆
’∆Â≈ «◊¡≈ «’ Ù≈‘∆ ¡√Ò≈ı≈È∂, ¡√ÂÏÒ ¡Â∂ ı˜≈≤È∂ ´º‡∂ ‹≈‰Õ ‹ÈÚ∆
AGDF Á∂ ¡≈ı∆ «ÁȪ «Úº⁄ «√º÷ª Á≈ «¬’ ‹Ê≈ ‹º√≈ «√≥ÿ ¡≈‘¨Ú≈Ò∆¡≈ Â∂
139

‹ÁØ∫ ‹√Í ≈¬∂ Á∂ Ó≈∂ ‹≈‰ Á∆ ıÏ ¿∞√Á∂ Ì≈ Ò÷Í ≈¬∂ ˘ «ÓÒ∆
ª ¿∞‘ ◊πº√∂ «Úº⁄ Í≈ˆÒ ‘Ø «◊¡≈Õ ¿∞√ È∂ ª «¬ºÊØ∫ º’ Ú∆ ¡ÀÒ≈È ’∆Â≈ «’,
““«√º÷ ËÓ ˘ «¬º’ ÷ºÂz∆....È∂ Ùπ» ’∆Â≈ √∆ ¡Â∂ ‹Á º’ ÓÀ∫ «√º÷ª Á≈ Ȫ Â≈∆ı
«Úº⁄Ø∫ «Ó‡≈ È‘∆∫ ÒÀ∫Á≈, ÓÀ∫ ¡≈͉∂ ¡≈Í ˘ ÷ºÂ∆ È‘∆∫ ’‘ª◊≈Õ”” (÷π√Ú’Â
≈¬∂ : Â≈∆÷ñ¬∂ñ«√º÷ª, √¯≈ DG)Õ Ò÷Í ≈¬∂ Á∂ ‘π’Ó ¡Ë∆È A@ Ó≈⁄ AGDF
Á∂ «ÁÈ Ò≈‘Ω Á∂ Èı≈√ ⁄Ω’ «Úº⁄ «¬º’ ‘˜≈ ÂØ∫ ÚºË «√º÷ Ù‘∆Á ’∆Â∂ ◊¬∂ «‹È∑ª
«Úº⁄ Ì≈¬∆ √πÏ∂◊ «√≥ÿ Â∂ ¿∞È∑ª Á≈ Ï∂‡≈ Ù≈‘Ï≈‹ «√≥ÿ Ú∆ Ù≈«ÓÒ √È, «‹È∑ª ˘
⁄÷Û∆ ”Â∂ ⁄≈Û∑ ’∂, ¿∞È∑ª Á≈ «‹√Ó ÈØ⁄ñÈØ⁄ ’∂, Ù‘∆Á ’∆Â≈ «◊¡≈Õ Ò÷Í ≈¬∂
È∂ ÁÏ≈ √≈«‘Ï ¡Â∂ ’∞fi ‘Ø ◊πÁπ¡≈«¡ª ”Â∂ ‘ÓÒ∂ Ú∆ ’∆Â∂ Â∂ „≈‘ «ÁºÂ∂Õ
¿∞√È∂ ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï Á≈ «¬º’ √»Í Ú∆ √≈«Û¡≈Õ

¤Ø‡≈ ÿ¨ÿ≈≈ (A Ó¬∆ AGDF)
¡ÍÃÀÒ AGDF Á∂ ¡≈ı∆ «ÁȪ «Úº⁄ ’ج∆ Á√ ’∞ ‘˜≈ «√º÷ ≈Ú∆ Á«¡≈
Á∆ ¤øÌ «Úº⁄, ’≈‘˘Ú≈È Á∂ È∂Û∂, ´’∂ ‘ج∂ √ÈÕ «¬È∑ª «Úº⁄ ÈÚ≈Ï ’Í» «√≥ÿ,
‹º√≈ «√≥ÿ ¡≈¨Ú≈Ò∆¡≈, √πº÷≈ «√≥ÿ Ó≈Û∆ ’øÏØ, ◊π«Á¡≈Ò «√≥ÿ ‚ºÒ∂Ú≈Ò∆¡≈
Â∂ ⁄Û∑ «√≥ÿ Ùπ’⁄º’∆¡≈ ÚˆÀ≈ Ú∆ √ÈÕ ¿∞È∑∆∫ «ÁÈ∆∫ «¬‘ ‹ø◊Ò ÏÛ≈
√øÿ‰≈ ¡Â∂ ‚≈¿∞∫‰≈ √∆ ¡Â∂ ¡≈Ó ÒØ’ «¬Ë ‹≈‰ ÂØ∫ ‚Á∂ √ÈÕ ‹ÁØ∫ «¬√ Á∆
ıÏ Ò÷Í ≈¬∂ ˘ «ÓÒ∆ ª ¿∞√ È∂ ¡Â∂ Ò≈‘Ω Á∂ √»Ï∂Á≈ Ô≈‘∆¡≈ ı≈È È∂
‘˜≈ª Á∆ «◊‰Â∆ «Úº⁄ ¯Ω‹ ˘ ’≈‘ȱÚ≈È ˘ ÿ∂≈ Í≈¿∞‰ Ú≈√Â∂ ÒÀ ¡ªÁ≈Õ
‹ÁØ∫ «√º÷ ¯Ω‹ª ˘ «¬√ ÿ∂∂ Á≈ ÍÂ≈ Ò◊≈ ª ¿∞È∑ª È∂ ◊π∆Ò≈ ÒÛ≈¬∆ Ùπ» ’
«ÁºÂ∆Õ «¬‘ ÒÛ≈¬∆ ’¬∆ «ÁÈ ⁄ÒÁ∆ ‘∆Õ «¬√ ÒÛ≈¬∆ «Úº⁄ Ò÷Í ≈¬∂ Á≈
ÍπºÂ ‘Ì‹ ≈¬∂, Ô≈‘∆¡≈ ı≈È Á≈ ÍπºÂ È≈‘ ı≈È ¡Â∂ ÁØ ¡«‘Ó ‹ÈÀÒ
’Ó Ï÷Ù Â∂ Ó«‘Ó»Á ı≈È Ú∆ Ó≈∂ ◊¬∂Õ ‘π‰ Ò÷Í ≈¬∂ È∂ Ï∂ÒÁ≈ª ˘ ’«‘ ’∂
«¬º’ ‘˜≈ Â÷≈‰ ÏπÒ≈ ’∂ ‹ø◊Ò ’º‡‰≈ Ùπ» ’ «ÁºÂ≈Õ ‹ø◊Ò ˘ ⁄≈∂ Í≈«√˙∫
ÿ∂≈ Í≈’∂ ¡º◊ ´¡≈ «ÁºÂ∆Õ «√º÷ ¯Ω‹ª È∂ ÿ∂≈ ÂØÛ ’∂ «È’Ò ‹≈‰ Á∆ ’Ø«ÙÙ
’∆Â∆Õ Ò÷Í È∂ ÂØͪ ¡Â∂ ÏøÁ»’ª Á∂ Ó»ø‘ Ì‹Á∂ ‘ج∂ «√º÷ª ÚºÒ ÷Ø∑Ò «ÁºÂ∂Õ
140

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

«¬√ ÁΩ≈È, ’∞fi «√º÷ Á«¡≈ ≈Ú∆ Á∂ ¿∞µÍ ÚºÒ «È’Ò ◊¬∂Õ «¬≥fl ‘∆
’∞fi «√º÷ Á«¡≈ Í≈ ’’∂ «‘·≈Û ÚºÒ ⁄ºÒ ͬ∂, ’∞fi «√º÷ Á«¡≈ «Úº⁄ ‚º∞Ï
◊¬∂Õ ¿∞È∑ª «ÁȪ «Úº⁄ Á«¡≈ Á∂ È≈ÒñÈ≈Ò Â’∆ÏÈ «ÂøÈ «’ÒØÓ∆‡ ∂ÂÒ≈
ÓÀÁ≈È ‘πøÁ≈ √∆Õ «√÷ Á∆ ◊Ó∆ ‘؉ ’≈È, ÂÍÁ∆ ∂ «Úº⁄ «√º÷ª Á∂ ÍÀ √ÛÈ
Òº◊∂ ª ¿∞È∑ª È∂ ’∞ÛÂ∂, ⁄≈Á∂ Â∂ ͺ◊ª Í≈Û’∂ ÍÀ ÏøÈ∑ Ò¬∂ ¡Â∂ ÂÍÁ∆ ∂Â
«Úº⁄ ⁄ÒÁ∂ ◊¬∂Õ «√º÷ ’¬∆ «ÁȪ ÂØ∫ Ìπº÷∂ √È ¡Â∂ «¬‘∆ ‘≈Ò ¿∞È∑ª Á∂ ÿØ«Û¡ª
Á≈ √∆Õ «¬ÊØ∫ «¬‘ «√º÷ ‘«◊Ø«Ï≥ÁÍπ Á∂ ‹ø◊Ò «Úº⁄ ⁄Ò∂ ◊¬∂Õ «¬√ «¬Ò≈’∂ «Úº⁄
ÿØ«Û¡ª ˘ Áıª Á∂ ͺÂ∂ Â∂ «√º÷ª ˘ ‚∂Ò∑∂ ÷≈’∂ ◊π˜≈≈ ’È≈ «Í¡≈Õ ¡◊Ò∂
«ÁÈ «√º÷ «Ï¡≈√ Á«¡≈ Í≈ ’’∂ ÁØ¡≈Ï∂ «Úº⁄ Á≈ıÒ ‘Ø ◊¬∂Õ Ò÷Í Ú∆
¿∞È∑ª Á≈ «Íº¤≈ ’Á≈ ¡≈ «‘≈ √∆Õ «√º÷ √´‹ Á«¡≈ Í≈ ’’∂ Ó≈ÒÚ∂ ÚºÒ
«È’Ò ◊¬∂Õ

«’√∂ Ú∆ «Ó√Ò «Úº⁄ Ù≈«ÓÒ ‘Ø √’Á≈ ‘ÀÕ ‘ «Ó√Ò ¡≈͉∂ ¡≥Á»È∆ Ó≈Ó«Ò¡ª
«Úº⁄ ıπÁñÓπı«Â¡≈ ‘ØÚ∂◊∆, Í ’ΩÓ∆ Ó√Ò∂ ‹ª «Ó√Òª Á∂ ¡≈Í√∆ fi◊Û∂ Â∂ ¯Ω‹∆
Ó≈ÓÒ∂ ÁÒ ı≈Ò√≈ (√Ϻ ı≈Ò√≈) Á∂ «¬’º· «Úº⁄ «Ú⁄≈∂ ‹≈«¬¡≈ ’È◊∂Õ
¯Ω‹∆ Ó≈Ó«Ò¡ª «Úº⁄ ÁÒ ı≈Ò√≈ Á∂ ‹Ê∂Á≈ (√πÍ∆Ó ’Óª‚) Á≈ ‘π’Ó √≈∂
’Ï»Ò ’«¡≈ ’È◊∂Õ «¬‘ «¬’º· ¿∞ÁØ∫ «‘≥Á»ñ«Á‘≈«Û¡ª, «Ú√≈÷∆ ¡Â∂ Á∆Ú≈Ò∆,
”Â∂ ’È Á≈ ÎÀ√Ò≈ ‘Ø«¬¡≈ √∆Õ ÁØ‘ª «Á‘≈«Û¡ª «Úº⁄ ¤∂ Ó‘∆È∂ Á≈ ¯≈√Ò≈
ωÁ≈ √∆Õ «¬‘ «ÁÈ Â’∆ÏÈ √≈∂ «‘≥Á» ÓÈ≈¿∞∫Á∂ √È, «¬√ ’’∂ ‹≈‰È≈
√Ω÷≈ ‘πøÁ≈ √∆ «’ √Ϻ ı≈Ò√≈ «¬’º· «’√ «ÁÈ ‘ØÚ∂◊≈, «’¿∞∫«’ ¿∞ÁØ∫ ‚≈«¬∆¡ª
‹ª ’À¶‚ È‘∆∫ ‘Ø«¬¡≈ ’Á∂ √È Â∂ ¿∞∫fl Ú∆ «√º÷ ¡’√ ÍÈ≈‘◊≈‘ª «Úº⁄
«‘≈ ’Á∂ √È, «‹ºÊ∂ «ÁÈñÚ≈ Á≈ ÍÂ≈ ‘∆ È‘∆∫ √∆ Ò◊Á≈Õ √Ϻ ı≈Ò√≈ È∂
«¬‘ Ú∆ ÎÀ√Ò≈ ’∆Â≈ «’ ‘ ’ΩÓ∆ Ó√Ò∂ Á≈ ‘ºÒ ◊πÓÂ∂ ≈‘∆∫ ’º«„¡≈ ‹≈«¬¡≈
’∂◊≈Õ √Ϻ ı≈Ò√≈ È∂ ◊πÁπ¡≈«¡ª Á∆ √∂Ú≈ñ√øÌ≈Ò Ì≈¬∆ Á∆Í «√≥ÿ Á∆
¡◊Ú≈¬∆ Ú≈Ò∆ «Ó√Ò ˘ √Ω∫Í «ÁºÂ∆Õ «¬‘ Ú∆ ◊πÓÂ≈ ’∆Â≈ «◊¡≈ «’ ÁÏ≈
√≈«‘Ï Á∆ √∂Ú≈ñ√øÌ≈Ò Ú∆ «¬√ «Ó√Ò Á∂ √∂Ú≈Á≈ ‘∆ ’«¡≈ ’È◊∂ ¡Â∂ «Ó√Òª
‹ª «√º÷ª Á∂ ¤Ø‡∂ñÓ؇∂ Ó√Ò∂ Ú∆ «¬‘∆ √πÒfi≈«¬¡≈ ’È◊∂Õ

«¬√ ÿ¨ÿ≈∂ «Úº⁄ √ºÂ ÂØ∫ Á√ ‘˜≈ Á∂ ’∆Ï «√º÷ Ù‘∆Á ‘Ø ◊¬∂ ¡Â∂
«ÂøÈ ‘˜≈ Á∂ ’∆Ï «◊ïÂ≈ ’ Ò¬∂ ◊¬∂Õ «◊ïÂ≈ª ˘ Ò≈‘Ω «Ò‹≈ ’∂, Ù≈‘∆
«’Ò∑∂ Á∂ «Íº¤∂, Èı≈√ ⁄Ω’ «Úº⁄ Ù‘∆Á ’ «ÁºÂ≈ «◊¡≈ («‹√ ‹◊∑≈ «√º÷ª ˘
Ù‘∆Á ’∆Â≈ ‹ªÁ≈ «‘≈, ¿∞√ ʪ “◊πÁπ¡≈≈ Ù‘∆Á ◊ø‹ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√≥ÿ
Ï«‰¡≈ ‘Ø«¬¡≈ √∆Õ ‘π‰ ¿∞√ ʪ ”Â∂ ’∞fi Áπ’≈ÈÁ≈ª È∂ ’Ϙ≈ ’∆Â≈ ‘Ø«¬¡≈ ‘À
Â∂ Áπ’≈Ȫ ω≈¬∆¡ª ‘ج∆¡ª ‘ÈÕ «√º÷ Â≈∆ı «Úº⁄ «¬√ ’ÂÒ∂¡≈Ó ˘ “¤Ø‡≈
ÿ¨ÿ≈≈” ¡≈÷ ’∂ ⁄∂Â∂ ’∆Â≈ ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ E ¯Ú∆ AGFB Á∂ ÿº¨ÿ≈∂ ˘ “Úº‚≈
ÿº¨ÿ≈≈” ¡≈«÷¡≈ ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ)

ÁÒ ı≈Ò√≈ Á∆ ’≈«¬Ó∆
BI Ó≈⁄ AGDH Á∂ «ÁÈ √Ϻ ı≈Ò√≈ Á≈ «¬º’ ¡«‘Ó «¬’º· ¡’≈Ò
Âı √≈«‘Ï ”Â∂ ‘Ø«¬¡≈Õ «¬√ Ú∂Ò∂ ı≈Ò√≈ ¯Ω‹ª Á∂ FE ‹Ê∂ Úº÷ñÚº÷ «¬Ò≈«’¡ª
«Úº⁄ «Ú⁄ ‘∂ √ÈÕ √Ϻ ı≈Ò√≈ Á∂ «¬√ «¬’º· È∂ √≈∂ FE ‹«Ê¡ª ˘ AA
«Ó√Òª «Úº⁄ Úø‚‰ Á≈ ◊πÓÂ≈ ’∆Â≈Õ ◊πÓÂ∂ ÓπÂ≈«Ï’ (ÈÚ≈Ï) ’Í» «√≥ÿ
√Ϻ ı≈Ò√≈ Á∂ ‹Ê∂Á≈ ¡Â∂ √. ‹º√≈ «√≥ÿ ¡≈‘¨Ú≈Ò∆¡≈ ÁÒ ı≈Ò√≈
(Ô≈«È √≈∆ ı≈Ò√≈ ¯Ω‹) Á∂ ‹Ê∂Á≈ ω≈¬∂ ◊¬∂Õ ‘ «¬º’ «Ó√Ò Á∆ ’Ó≈È
«¬º’ ‹Ê∂Á≈ ˘ √Ω∫Í∆ ◊¬∆Õ
(«¬È∑ª Ó‘≈È ‹ÈÀÒª È∂ ¡≈͉∂ ¡≈Í ˘ ’Á∂ Ú∆ «√≥ÿ √≈«‘Ï È‘∆∫
¡÷Ú≈«¬¡≈ √∆Õ Í ¡º‹ Á∂ Íπ‹≈∆ ıπÁ ˘ “«√≥ÿª Á≈ √≈«‘Ï” ¡÷Ú≈¿∞‰
Òº«◊¡ª ˜≈ Ú∆ ÙÓ È‘∆∫ ’Á∂)
√Ϻ ı≈Ò√≈ È∂ «¬‘ Ú∆ ÎÀ√Ò≈ ’∆Â≈ «’ ’ج∆ Ú∆ «√º÷ ÁÒ ı≈Ò√≈ Á∆
141

Ó∆ Óȱø Á≈ ˜Ó≈È≈
AA ¡ÍÃÀÒ AGDH Á∂ «ÁÈ Ó∆ Ó≥ȱ Ò≈‘Ω Á≈ ◊ÚÈ Ï«‰¡≈Õ Ò÷ÍÂ
≈¬∂ ˘ «◊ïÂ≈ ’’∂ C@ Òº÷ πͬ∂ ‹πÓ≈È≈ ’∆Â≈ «◊¡≈Õ Ò÷Í ≈¬∂ Á∆ AH
Òº÷ Á∆ È’Á∆ ÂØ∫ «¬Ò≈Ú≈ ¿∞√ Á∆ ‹≈«¬Á≈Á Ú∂⁄ ’∂ ’∞Ò B Òº÷ πͬ∂ ω∂Õ
Ï≈’∆ Á∂ A@ Òº÷ Á∆Ú≈È ’ΩÛ≈ ÓºÒ È∂ ¡Á≈ ’’∂ Ó∆ Óȱø ÂØ∫ Ò÷Í ≈¬∂ ˘
¡≈͉∆ √ÍπÁ◊∆ «Úº⁄ ÒÀ «Ò¡≈Õ Ó◊Ø∫ Á∆Ú≈È È∂ Ò÷Í ˘ «√º÷ª Á∂ ‘Ú≈Ò∂
’ «ÁÂ≈Õ

Ò÷Í Á∆ ÓΩÂ
«¬º’ √ØÓ∂ ÓπÂ≈«Ï’ «√º÷ª È∂ Ò÷Í ˘ ¿∞√Á∂ ‘ºÊ ÍÀ ÏøÈ∑ ’∂ Í≈ı≈È≈
’È Ú≈Ò∆ ‚±øÿ∆ ʪ ”Â∂ √πº‡ «ÁºÂ≈Õ ÒØ’ ¿∞√ ”Â∂ Í≈ı≈È≈ ’Á∂ ‘∂Õ «¬≥fl «¬√
Á«‘ÙÂ◊Á, ˜≈«ÒÓ, Ò≈Ò≈ Ò÷Í ≈¬∂ ˘ ¿∞√Á∂ Ú«‘Ù∆¡≈‰≈ ˜πÒÓª Á∆
√˜≈ «ÓÒ∆Õ «√º÷ª ”Â∂ ˜πÒÓ ’È Ú≈Ò≈ «¬‘ Ò≈Ò≈ Ò÷Í ≈¬∂ ¡≈͉∆ ÏÛ∆
Ïπ∆ ÓΩÂ∂ Ó«¡≈Õ

Ó∆ Óȱø ÚºÒØ∫ Ú∆ «√º÷ª Á≈ ’ÂÒ∂¡≈Ó
Ùπ»ñÙπ» «Úº⁄ ª «¬√È∂ «√º÷ª ˘ ’∞fi È≈ «’‘≈ Í ‹Á ¿∞√ Á∂ ÍÀ ͺ’∂ ‘Ø
142

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï
◊¬∂ ª ¿∞√È∂ Ú∆ «√º÷ª Á≈ ’ÂÒ∂¡≈Ó Ùπ» ’ «ÁºÂ≈Õ «¬√ Â∑ª «¬º’ Ú≈ Î∂
‘˜≈ª «√º÷ Ò≈‘Ω Á∂ «’Ò∑∂ Á∂ «Íº¤∂ «Èı≈√ ⁄Ω’ «Úº⁄ ’ÂÒ ’ «ÁºÂ∂ ◊¬∂Õ «¬‘
ÁΩ EñF Ó‘∆È∂ ⁄ÒÁ≈ «‘≈Õ (ÒÂ∆¯: «‘√‡∆ ¡≈¯ Í≥‹≈Ï, √¯≈ BBA)Õ Óπ¯Â∆
¡Ò∆ñ¿∞ÁñÁ∆È «¬ÏÂÈ≈Ó≈ «Úº⁄ «Ò÷Á≈ ‘À «’ Ó∆ Ó˘ È∂ «√º÷ª ˘ ıÂÓ ’È
Ú≈√Â∂ Í»≈ «‡ºÒ Ò≈«¬¡≈Õ Ó˘ È∂ «√º÷ Ï∆Ï∆¡ª ¡Â∂ Ϻ«⁄¡ª Á≈ Ú∆ ÿ≈‰ ’∆Â≈Õ
Ï∆Ï∆¡ª ˘ ‹∂Ò∑ª «Úº⁄ √Ú≈ñ√Ú≈ Ó‰ (D@ «’ÒØ) ’‰’ ‘ ؘ Í∆√‰ Á≈ ‘π’Ó √∆
Â∂ «¬√ ÏÁÒ∂ ¿∞È∑ª ˘ ⁄ºÍ≈ (⁄ΩÊ≈ «‘º√≈) ؇∆ «ÓÒÁ∆ √∆Õ «¬È∑ª ‹∂Ò∑ª «Úº⁄ ‘∆
Ï∆Ï∆¡ª Á∂ ’ØÒØ∫ ¿∞È∑ª Á∂ Ϻ⁄∂ ÷Ø‘ ’∂ Â√∆‘∂ Á∂ñÁ∂ ’∂ Ó≈∂ ‹ªÁ∂ √È Â∂ ¿∞È∑ª Á∆¡ª
Ò≈Ùª Á∂ ‡π’«Û¡ª Á∂ ‘≈ ÍØ ’∂ ¿∞È∑ª Á∂ ◊Òª «Úº⁄ Í≈¬∂ ‹ªÁ∂ √ÈÕ ¡«‹‘≈ ’’∂
¿∞È∑ª ˘ ‚≈«¬¡≈ ‹ªÁ≈ √∆ ª ‹Ø ¿∞‘ Óπ√ÒÓ≈È Ï‰ ‹≈‰Õ Í «¬º’ Ú∆ Ï∆Ï∆ È∂
¡≈͉≈ ËÓ È≈ ¤º«‚¡≈Õ
Ó˘ Á∂ ˜πÒÓ∆ñÁΩ ÁΩ≈È ‘˜≈ª ‘∆ «√º÷ ’ÂÒ ’∆Â∂ ◊¬∂Õ Ó∆ Ó˘ Á∂
¡≈͉∂ «¬º’ ˆπÒ≈Ó «Ó√’∆È ÓπÂ≈«Ï’ Ó˘ Á∂ ˜πÒÓª È∂ «√º÷ª ˘ ÚË∂∂ Â’«Û¡ª
’∆Â≈Õ Ù‘∆Áª Á∆ ≈÷ «Úº⁄Ø∫ ¿∞‘ ÚË∂∂ ¡≈È Â∂ Ù≈È È≈Ò ¿∞µÌ∂Õ ¿∞È∑ª Á∂
«¬≈Á∂ ÚË∂∂ Ïπ¶Á ‘ج∂Õ ¡«‹‘≈ ‹≈ÍÁ≈ √∆ «’ «√º÷ ’ΩÓ «¬º’ ÚË∂∂ Ïπ¶Á ‘Ω∫√Ò∂
È≈Ò ¿∞Ì∂◊∆ ¡Â∂ Ó˘ Á∂ ˜πÒÓª Á≈ «‘√≈Ï ˜» ÒÚ∂◊∆Õ”” [‚≈: ‘«‹øÁ
«√≥ÿ «ÁÒ◊∆ : «√º÷ ÂÚ≈∆ı (Á»‹≈ «‘º√≈) √¯∂ DIEñEBA]

ÈÁΩ‰ Á∆ ÒÛ≈¬∆
““Ó∆ Ó˘ ÚºÒØ∫ ⁄Ò≈¬∂ ◊¬∂ ˜πÒÓ∆ ÁΩ ÁΩ≈È «√º÷ Í‘≈Ûª ¡Â∂ Ó≈»ÊÒª
ÚºÒ «È’Ò ◊¬∂ √ÈÕ Ï‘πÂ∂ Í‘≈Û∆ «‘≥Á» ≈‹∂ Ú∆ «√º÷ª Á∆ ÓÁÁ ’È Á∆ Ï‹≈¬∂
Ó∆ Ó˘ Á≈ √≈Ê Á∂ ‘∂ √ÈÕ ¿∞È∑ª «Úº⁄Ø∫ ’¬∆¡ª È∂ ª √À’Û∂ «√º÷ª ˘ «◊ïÂ≈
’’∂ Ò≈‘Ω Í‘πø⁄≈ ’∂ ¬∆È≈Ó Ú∆ ‘≈√Ò ’∆Â∂ √È Í «Î Ú∆ ’∞fi Í‘≈Û∆ ≈‹∂
¡≥ÁØ∫ñ¡≥Á∆∫ «√º÷ª È≈Ò ‘ÓÁÁ∆ ÷Á∂ √ÈÕ «¬È∑ª «Úº⁄ Ó≥‚∆ ¡Â∂ ‘∆Íπ Á∂
≈‹∂ Ú∆ √È («¬‘ ÁØÚ∂∫ ≈‹ ÿ≈‰∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ Ú∂Ò∂ ÂØ∫ ‘∆ «√º÷∆ È≈Ò
‹πÛ∂ ‘ج∂ √È)Õ ‹πÒ≈¬∆ AGEB Á∂ ¡ı∆ «Úº⁄ Ó∆ Ó˘ È∂ «¬È∑ª Í‘≈Û∆ «¡≈√ª
ÂØ∫ Ú≈Ë≈ Ó≈ÓÒ≈ (‡À’√) Ó≥◊ «Ò¡≈ Â∂ ¡Á≈ È≈ ’È Â∂ ˜πÓ≈È≈ Ú∆ ’
«ÁºÂ≈Õ ‹Á ≈«‹¡ª È∂ ¬∂È∆ ’Ó Á∂‰ ÂØ∫ Әϻ∆ «Á÷≈¬∆ ª Ó˘ È∂ «¬È∑ª Á∂
«ıÒ≈¯ ¯Ω‹ Ì∂‹ «ÁºÂ∆Õ «¬√ Ú∂Ò∂ ’∞fi «√º÷ ¯Ω‹ª ¡ÈßÁÍπ √≈«‘Ï ¡Â∂ «¬√Á∂
¡≈Ò∂ñÁπ¡≈Ò∂ Á∂ «¬Ò≈’∂ «Úº⁄ √ÈÕ Í‘≈Û∆ ≈«‹¡ª È∂ «¬È∑ª º’ Í‘πø⁄ ’∆Â∆Õ
‹º√≈ «√≥ÿ ¡≈‘¨Ú≈Ò∆¡≈ ¯Ω‹ ÒÀ ’∂ ¤∂Â∆ ‘∆ ÈÁΩ‰ Íπº‹ «◊¡≈Õ ¡◊Ò∂ ÁØ «ÁÈ
Á∆ ÒÛ≈¬∆ «Úº⁄ «√º÷ ¯Ω‹ª È∂ ÓπˆÒ ‘ÓÒ≈Úª Á∂ ı»Ï ¡≈‘» Ò≈‘∂Õ √À∫’Û∂ ÏøÁ∂
ÓÚ≈ ’∂ Ò≈‘Ω∆ ¯Ω‹ ÓÀÁ≈È ¤º‚ ’∂ ̺‹ ◊¬∆Õ (ÈÁΩ‰ «Úº⁄ AFIA «Úº⁄ Ú∆ ◊π»
143

◊Ø«Ï≥Á «√≥ÿ √≈«‘Ï Ú∂Ò∂, «√º÷ª È∂ Í‘≈Û∆ ≈«‹¡ª Á∆ ÓÁÁ ’∆Â∆ √∆)Õ

ÈÚ≈Ï ’Í» «√≥ÿ Á≈ ⁄Ò≈‰≈
G ¡’±Ï AGEC Á∂ «ÁÈ ÁÒ ı≈Ò√≈ Á∂ ‹Ê∂Á≈ ÈÚ≈Ï ’Í» «√≥ÿ
⁄Û∑≈¬∆ ’ ◊¬∂Õ ¿∞È∑ª Á∆ «√‘ ’≈¯∆ «⁄ ÂØ∫ ı≈Ï ⁄Ò∆ ¡≈ ‘∆ √∆ «’¿∞∫«’
«¬º’ ÒÛ≈¬∆ «Úº⁄ ◊ØÒ∆ Òº◊‰ ’≈È ‘Ø«¬¡≈ ¿∞È∑ª Á≈ ˜ıÓ Ì È‘∆∫ √∆
√«’¡≈Õ ÈÚ≈Ï ’Í» «√≥ÿ Á∆ ÓΩ È≈Ò «√º÷ ’ΩÓ Í≈√Ø∫ «¬º’ Ó‘≈È ‹ÈÀÒ ıπº√
«◊¡≈Õ Ì≈Ú∂∫ ‹º√≈ «√≥ÿ ¡≈‘¨Ú≈Ò∆¡≈ È∂ ◊Àñ√Ó∆ ÂΩ ”Â∂ ÁÒ ı≈Ò√≈ Á∆
’Ó≈È √øÌ≈Ò Ò¬∆ √∆ Í ÏÂΩ ‹Ê∂Á≈ √Ó∆ ⁄؉ (ÓȘ»∆) A@ ¡ÍÃÀÒ AGED
Á∂ «ÁÈ √Ϻ ı≈Ò√≈ «¬’º· «Úº⁄ ‘∆ ‘ج∆Õ

«√º÷ Ï∆Ï∆¡ª Á∆ «‘≈¬∆
‹Á «√º÷ª ˘ Ó∆ Ó˘ Á∆ ÓΩ Á∆ ıÏ «ÓÒ∆ ª ¿∞È∑ª È∂ ≈ÂØñ≈ Ò≈‘Ω
«Úº⁄ Ó˘ Á∆ ‹∂Ò∑ Â∂ ‘ÓÒ≈ ’’∂ ’ÀÁ «√≥ÿ‰∆¡ª Â∂ Ϻ«⁄¡ª ˘ «‘≈¡ ’Ú≈
«Ò¡≈Õ ÓπˆÒ Ó˘ Á∂ ¡¯√Ø√ «Úº⁄ πºfi∂ ‘؉ ’’∂, ¿∞È∑ª ˘ Ø’ È≈ √’∂Õ

¡’≈Ò Âı √≈«‘Ï ÂØ∫ “≈÷∆” Á≈ ¡ÀÒ≈È (A@ ¡ÍÃÀÒ AGED)
Ó∆ Ó˘ Á∂ ÓÈ Ó◊Ø∫, A@ ¡ÍÃÀÒ, AGED Á∂ «ÁÈ, ’¬∆ √≈Ò Ó◊Ø∫
Í«‘Ò∆ Ú≈, «√º÷ ¡’≈Ò Âı √≈«‘Ï ”Â∂ «¬’º·∂ ‘ج∂Õ «¬√ ÓΩ’∂ ”Â∂ ‘ج∂ «¬º’
√Ϻ ı≈Ò√≈ «¬’º· «Úº⁄ «√º÷ñ’ΩÓ È∂ Í≥‹≈Ï∆¡ª ˘ “≈÷∆” Á∂‰ Á≈ ◊πÓÂ≈
’∆Â≈Õ «¬√ ÓπÂ≈«Ï’ «’√≈Ȫ ¡Â∂ ÚÍ≈∆¡ª È∂ «√º÷ª ˘ Ó≈Ò∆¡≈ Á∂‰≈ √∆ Â∂
«¬√ ÏÁÒ∂ «√º÷ª È∂ ¿∞È∑ª ˘ ¡¯◊≈È Ë≈ÛÚ∆¡ª ¡Â∂ ÓπˆÒ √’≈ ÂØ∫ «‘¯≈˜Â
Á∂‰∆ √∆Õ «√º÷ª ÚºÒØ∫ «ÓÒ∆ «¬‘ Í∂Ù’Ù ÚÍ≈∆¡ª, ¡Â∂ ı≈√ ’’∂ «’√≈Ȫ,
Ú≈√Â∂ «¬º’ ˆÀÏ∆ ÂØ‘¯≈ √∆Õ «’¿∞∫«’ ¿∞È∑ª «ÁȪ «Úº⁄ «’√≈Ȫ ˘ ¡≈͉∆ ¯√Ò
¡Â∂ Ù≈‘»’≈ Â∂ Ú≈Í≈∆ ˘ ¡≈͉∆ ÁΩÒ ¡Â∂ «‹‰√ Á≈ ÓπˆÒª ¡Â∂ ¡«‘ÓÁ
Ù≈‘ ‘ºÊ∫Ø ´º‡∂ ‹≈‰ Á≈ ‘Ó∂Ùª ‚ «‘≥Á≈ √∆Õ Í≥‹≈Ï «Úº⁄ «¬‘ ¡÷≈‰ ¡≈ÓÂΩ Â∂
ÓÙ‘» √∆ : ÷≈Ë≈ Í∆Â≈ Ò≈‘∂ Á≈ Â∂ Ï≈’∆ ¡«‘ÓÁ Ù≈‘∂ Á≈Õ «¬√ ’’∂ Í≥‹≈Ï Á∂
«’√≈Ȫ È∂ ÏÛ∆ ıπÙ∆ È≈Ò «√º÷ª Á∆ “≈÷∆” Á∆ Í∂Ù’Ù ’Ï»Ò ’∆Â∆Õ ‘ΩÒ∆ñ‘ΩÒ∆
Í≥‹≈Ï Á≈ Ï‘π √≈≈ «‘º√≈ «√º÷ª Á∆ ÍÈ≈‘ ‘∂· ¡≈ «◊¡≈ («Ó√’∆È, √¯≈ HD)Õ

«√º÷ Í«‘Ò∆ Ú≈ ‘≈’Ó Ï‰∂
‹»È AGEE «Ú⁄ ı≈Ò√≈ ¯Ω‹ª È∂ È≈ÈΩÒ, ’È≈Ò ¡Â∂ ‹ÀÍπ ”Â∂ Ú∆
‘ÓÒ∂ ’∆Â∂ Â∂ Ï‘π √≈≈ Ó≈Ò, ¡√Ï≈Ï Â∂ ÁΩÒ ´º‡∆Õ ÈÚøÏ «Úº⁄ ‹º√≈ «√≥ÿ
144

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

¡≈‘¨Ú≈Ò∆¡≈ Á∆ «Ó√Ò È∂ ¯Â«‘Ï≈Á (Á«¡≈ «Ï¡≈√ Á∂ ’ø„∂) «Úº⁄ ¡≈͉∆
ͺ’∆ ‘’±Ó ’≈«¬Ó ’È Á≈ ¡ÀÒ≈È ’ «ÁºÂ≈Õ AGEF Á∆ ¡ÍÃÀÒ ”⁄ «√º÷ª È∂
Î∂ Ò≈‘Ω Â∂ ‘ÓÒ≈ ’∆Â≈Õ «¬º’ Ó‘∆È∂ Á∂ ¡≥Áñ¡≥Á ‘∆ «√º÷ª È∂ ’Ò≈ÈΩ,
χ≈Ò≈ ¡Â∂ ¡≥«ÓÃÂ√ Á∂ ¡≈Ò∂ñÁπ¡≈Ò∂ Á∂ «¬Ò≈’∂ ”Â∂ Ú∆ ’Ϙ≈ ’ «Ò¡≈Õ
AGEF º’ Í≥‹≈Ï Á∂ Ï‘πÂ∂ «‘º√∂ ”Â∂ «√º÷ª Á∆ ¡ÓÒ∆ ‘’±Ó ’≈«¬Ó ‘Ø ⁄πº’∆ √∆Õ

¡≥«ÓÃÂ√ ”Â∂ ‘ÓÒ≈ ’’∂ «¬√ ˘ ¡≈͉∂ ’Ϙ∂ «Úº⁄ ÒÀ «Ò¡≈Õ ¿∞√ È∂ ≈Ó◊Û∑
«’Ò∑≈ ¡Â∂ ÁÏ≈ √≈«‘Ï ˘ „≈‘ «ÁÂ≈ ¡Â∂ ¡≥«ÓÃÂ√ √ØÚ ˘ ÓÒÏ∂ È≈Ò
Í» «ÁºÂ≈Õ

Ì≈¬∆ Á∆Í «√≥ÿ Â∂ ‘˜≈ª «√º÷ª Á∆¡ª Ù‘∆Á∆¡ª (AA ÈÚøÏ
AGEG)

«ÂøÈ √≈Ò «Úº⁄ Ò≈‘Ω Á∂ I √»Ï∂Á≈ ¡Â∂ Áπº≈È∆ Á≈ ⁄ΩÊ≈ ‘ÓÒ≈
Ó∆ Ó˘ Á∂ ÓÈ Ó◊Ø∫ ÈÚøÏ AGEC ÂØ∫ ¡’±Ï AGEF º’ Ò≈‘Ω
ÁÏ≈ Á∂ I √»Ï∂Á≈ ‘∂Õ ÓπˆÒ≈È∆ Ï∂ˆÓ (Ó∆ Ó˘ Á∆ «ÚËÚ≈) È∂ ¡«‘ÓÁ
Ù≈‘ Áπº≈È∆ ˘ Í≥‹≈Ï ”Â∂ ‘ÓÒ≈ ’È Ú≈√Â∂ √ºÁ≈ Ì∂«‹¡≈Õ Áπº≈È∆ Á∆¡ª
Ì∂‹∆¡ª ‘ج∆¡ª ¯Ω‹ª È∂ BE ÈÚøÏ AGEF ˘ Ò≈‘Ω Â∂ ’Ϙ≈ ’ «Ò¡≈Õ
¡«‘ÓÁ Ù≈‘ ¡≈Í Ú∆ B@ Á√øÏ ˘ Ò≈‘Ω Í‘πø⁄ «◊¡≈Õ AGEG «Ú⁄ Áπ≈È∆ È∂
«ÁºÒ∆ Á∆ ´º‡Ó≈ ’’∂ ÌÂÍπ, ÓÊ≈, «Ï≥Á≈ÏÈ, ◊Ø’∞Ò Á∆ Ú∆ ´º‡ñÓ≈
’∆Â∆Õ ...«ÁºÒ∆ ÂØ∫ ÚÂÈ ÓπÛ ‹≈‰ ÂØ∫ Í«‘Òª ¡«‘ÓÁ Ù≈‘ È∂ ´º‡ Á≈ √≈≈
Ó≈Ò BH,@@@ ◊º«‚¡ª, ÏÒÁª, ÷ث¡ª, ÷º⁄ª ¡Â∂ ÿØ«Û¡ª ”Â∂ ÒºÁ ’∂ «√ºË≈
¡≈͉∂ ÚÂÈ ÚºÒ ‡Ø «ÁºÂ≈Õ ı≈Ò√≈ ¯Ω‹ª È∂ «¬√ ’≈¯Ò∂ ”Â∂ ‘ÓÒ∂ ’’∂ fiȪ
Á«¡≈ º’ ‹ªÁ∂ñ‹ªÁ∂ ´º‡ Á∂ Ó≈Ò ˘ ’≈¯∆ ‘Ò’≈ ’ «ÁºÂ≈Õ ¡«‘ÓÁ Ù≈‘ È∂
Ú≈«Í√ Í‰ ÂØ∫ Í«‘Òª √≈‘«≥Á Ò≈‘Ω Â∂ ÓπÒÂ≈È ˘ ¡≈͉∂ ≈‹ «Úº⁄
«ÓÒ≈¿∞∫‰ Á≈ ¡ÀÒ≈È ’ «ÁºÂ≈ √∆Õ

’Â≈Íπ (‹¶Ë) Â∂ ‘ÓÒ≈
«¬√ ´º‡ Á∂ ’≈¯Ò∂ È≈Ò ‹≈ ‘∂ Áπº≈È∆ Á∂ ÍπÂ ÂÀÓ» ¡Â∂ ‹ÈÀÒ ‹‘≈È
ı≈È È∂ ’Â≈Íπ ”Â∂ ‘ÓÒ≈ ’’∂ Ù«‘ ˘ ¡º◊ Ò◊≈ «ÁÂ∆Õ «¬√ ¡º◊ «Úº⁄
◊πÁπ¡≈≈ ÊøÓ∑ √≈«‘Ï ¡Â∂ ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï Á≈ Í«‘Ò≈ √»Í (Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√
«Ò÷Â) Ú∆ √Û ◊¬∂ (Áº√∂ ‹ªÁ∂ ‘È)Õ Ó◊Ø∫ Ë∆ ÓºÒ∑∆¡ª È∂ ’∞fi Íπ≈‰∆¡ª ‘ºÊ
«Ò÷ Ï∆Ûª ‘≈«√Ò ’∆Â∆¡ª, «‹‘Û∆¡ª «’ ÏøÈØ Ú≈Ò∆ ÷≈∆ Ï∆Û Á∆¡ª È’Òª
‘ÈÕ «‹‘Û≈ √»Í ¿∞‘ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ Á≈ «Ò«÷¡≈ ‘؉ Á≈ Á≈¡Ú≈ ’Á∂ ‘È, ¿∞‘
Á¡√Ò «¬È∑ª «Úº⁄Ø∫ ‘∆ ’ج∆ Ï∆Û ‘ÀÕ Í «¬‘ ◊Ò «ÁÒ⁄√Í ‘À «’ ¿∞‘ ’Á∂ «’√∂
«¬º’ Ï∆Û Â∂ ’Á∂ Á»‹∆ Ï∆Û ˘ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ Á∆ ω≈ Á∂∫Á∂ ‘ÈÕ

ÂÀÓ» ÚºÒØ∫ ◊π» Á≈ ⁄º’ (¡≥«ÓÃÂ√) ”Â∂ ’Ϙ≈
¡«‘ÓÁ Ù≈‘ Á∂ ‹≈‰ Ó◊Ø∫ ÂÀÓ» È∂ «√º÷ª ÚºÒØ∫ ¡≈͉≈ ´º‡ Á≈ Ó≈Ò ÷Ø‘∂
‹≈‰ ÏÁÒ∂ ¿∞È∑ª ˘ ‘Ø √˜≈ Á∂‰ Á≈ ¯À√Ò≈ ’∆Â≈Õ Ó¬∆ AGEG «Úº⁄ ¿∞√È∂
145

ÁÏ≈ √≈«‘Ï „≈‘π‰ Ó◊Ø∫ ÂÀÓ» È∂ √À∫’Û∂ ¡¯◊≈È ¯Ω‹ª ˘ ¡≥«ÓÃÂ√
«Úº⁄ ‘∆ «‘‰ «ÁÂ≈ ¡Â∂ «¬Ê∂ «¬º’ ͺ’∆ ⁄Ω’∆ «Ï·≈ «ÁºÂ∆Õ «¬‘ ¯Ω‹∆ ÁÏ≈
√≈«‘Ï Á∆ Ï∂¡ÁÏ∆ ’Á∂ √ÈÕ ¿∞È∑ª «ÁȪ «Úº⁄ “Á∆Í «√≥ÿ Á∆ «Ó√Ò” Á≈ ‚∂≈
ÂÒÚø‚∆ √≈ÏØ «Úº⁄ √∆Õ ¡«‘ÓÁ Ù≈‘ ¡Â∂ ÂÀÓ» ÚºÒØ∫ «√º÷ª ”Â∂ ˜πÒÓ ’È ¡Â∂
ÁÏ≈ √≈«‘Ï ¡Â∂ ¡≥«ÓÃÂ√ √ØÚ Á∆ Ï∂¡ÁÏ∆ ’È Á∆ ıÏ ‹ÁØ∫ Á∆Í «√≥ÿ
º’ Íπº‹∆ ª ¿∞È∑ª È∂ Áπº≈È∆ Á∆ ¯Ω‹ È≈Ò ÁØñ‘ºÊ ’È Á≈ ¯À√Ò≈ ’ «Ò¡≈Õ
¿∞‘ ¡≈͉∂ √≈Ê∆¡ª √‰∂ ¡≥«ÓÃÂ√ ÚºÒ ⁄ºÒ ͬ∂Õ √Â∂ «Úº⁄ ʪñʪ ÂØ∫ «√º÷
Ì≈¬∆ Á∆Í «√≥ÿ Á∂ ‹Ê∂ «Úº⁄ Ù≈«ÓÒ ‘πøÁ∂ ◊¬∂Õ «√º÷ √Ø«Ó¡ª ¡È∞√≈ Í≥‹ ÂØ∫ √ºÂ
‘˜≈ «√º÷ «¬√ ‹Ê∂ «Úº⁄ Ù≈«ÓÒ √ÈÕ ¿∞ËØ∫ ¡¯◊≈È ‹ÈÀÒ ‹‘≈È ı≈È Ú∆
¡≈͉∆ ¯Ω‹ ÒÀ ’∂ ¡≥«ÓÃÂ√ ÚºÒ ⁄ºÒ «Í¡≈Õ Íº‡∆ Á∂ ¯Ω‹Á≈ ’≈«√Ó ı≈È Á∆
¯Ω‹ Ú∆ «¬È∑ª Á∂ È≈Ò ¡≈ ◊¬∆Õ AA ÈÚøÏ AGEG Á∂ «ÁÈ ¡≥«ÓÃÂ√ «Úº⁄ Ò‘»ñ
Ú∆‡Ú∆∫ ÒÛ≈¬∆ ‘ج∆Õ («Ó√’∆È, √¯≈ AFBñFE)Õ «¬º’ √ØÓ∂ ÓπÂ≈«Ï’ «¬√ ÒÛ≈¬∆
«Úº⁄ Ï‘π √≈∂ ¡¯◊≈È «√Í≈‘∆ Ó≈∂ ◊¬∂ Â∂ √≈∂ Á∂ √≈∂ «√º÷ Ú∆ Ù‘∆Á ‘Ø
◊¬∂Õ Ì≈¬∆ Á∆Í «√≥ÿ È∂ Ú‚∂∆ ¿∞Ó ‘؉ Á∂ Ï≈Ú‹»Á ÏÛ∆ Ï‘≈Á∆ È≈Ò ÷≥‚≈
⁄Ò≈«¬¡≈Õ ¿∞‘ ÒÛÁ∂ñÒÛÁ∂ ÁÏ≈ √≈«‘Ï ÚºÒ ÚËÁ∂ ◊¬∂Õ ◊πÁπ¡≈≈ Ù‘∆Áª
Ò≈◊∂ ¿∞È∑ª Á∆ ◊ÁÈ ”Â∂ ÂÒÚ≈ Á≈ «¬º’ ˜Ø Á≈ Ú≈ ‘Ø«¬¡≈, «‹√ È≈Ò ¿∞È∑ª
Á∆ ËΩ‰ ’≈¯∆ ‘ºÁ º’ ’º‡∆ ◊¬∆, Í ¿∞‘ «¬º’ ‘ºÊ È≈Ò «√ Â∂ ◊ÁÈ ˘
√øÌ≈ÒÁ∂ ‘ج∂ Á»‹∂ ‘ºÊ È≈Ò ÷≥‚≈ ⁄Ò≈¿∞∫Á∂ ◊¬∂Õ (Ì≈¬∆ Á∆Í «√≥ÿ ˘ Ú∂÷ ’∂
¡¯◊≈È Ï‘π ‚∂ «’ «¬º’ «√º÷ ’º‡∆ ‘ج∆ ◊ÁÈ Á∂ Ï≈Ú‹»Á ¡≈‘» Ò≈‘ «‘≈
‘ÀÕ «¬√ È≈Ò ¡¯◊≈È ¯Ω‹ª «Úº⁄ Á«‘Ù ¯ÀÒ ◊¬∆)Õ ¡ı∆ ¡≥«ÓÃÂ√ √ØÚ
Á∆ Áº÷‰∆ Ï≈‘∆ ’ØÒ ¡≈ ’∂ Ì≈¬∆ Á∆Í «√≥ÿ «‚º◊ ͬ∂ Â∂ Ù‘∆Á ‘Ø ◊¬∂Õ

«√º÷ª Á≈ ‹¶Ë ”Â∂ ’Ϙ≈
Á√øÏ AGEG «Úº⁄ «√º÷ª ¡Â∂ ¡Á∆È≈ Ï∂ˆ Á∆¡ª √ªfi∆¡ª ¯Ω‹ª È∂
Ó≈«‘ÒÍπ (‘π«Ù¡≈Íπ) «Úº⁄ Áπº≈È∆ ¯Ω‹ª Á∂ ‹ÈÀÒ Ïπ¶Á ı≈È Â∂ Óπ≈Á ı≈È
˘ ’≈∆ ‘≈ «ÁºÂ∆Õ «¬√ ÒÛ≈¬∆ ÂØ∫ «Íº¤Ø∫ «√º÷ ¯Ω‹ª È∂ ‹º√≈ «√≥ÿ ¡≈‘¨Ú≈Ò∆¡≈
Á∆ ¡◊Ú≈¬∆ «Úº⁄ ‹¶Ë ”Â∂ ‘ÓÒ≈ ’∆Â≈Õ «¬√ ÒÛ≈¬∆ «Úº⁄ ¡¯◊≈È ‹ÈÀÒ
146

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

√ºÁ≈ ı≈È ¡¯∆Á∆ Ó≈«¡≈ «◊¡≈Õ «¬√ Ó◊Ø∫ «√º÷ª È∂ È≈«√ ¡Ò∆ Á∆ ’ºÏ
ÒºÌ ’∂ ¿∞√Á∆ Ò≈Ù ˘ ’º„ ’∂ √≈«Û¡≈ Â∂ «¬≥fl ¿∞√ ˘ ’Â≈Íπ Á∂ ◊πÁπ¡≈∂
¡Â∂ ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï Á≈ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ Á≈ «Ò«÷¡≈, Í«‘Ò≈ √»Í √≈ÛÈ Á∆ √˜≈
«ÁºÂ∆Õ («¬º’ Óπ√ÒÓ≈È Ú≈√Â∂ √Ì ÂØ∫ Úº‚∆ √˜≈ ¿∞√ Á∆ Ò≈Ù Á≈ √ÛÈ≈ ‘ÀÕ)

«√≥ÿ ¡Â∂ ı≈Ò√≈ ¯Ω‹ ˘ “ÏøÁ∆ñ¤ØÛ” Á≈ «ıÂ≈Ï «ÁºÂ≈Õ (Í «¬√ Á∂ Óπ’≈ÏÒ∂
«Úº⁄ AIHD Á∆ ı»È∆ ÈÚøÏ «Úº⁄ ¡«‘√≈È ¯≈ÓØÙ «‘≥Á» Á«‘ÙÂ◊Áª È∂ «ÁºÒ∆
«Úº⁄ ‘˜≈ª «√º÷ª Á≈ ’ÂÒ∂¡≈Ó ’∆Â≈ ¡Â∂ ¿∞È∑ª Á∆¡≈ ÒÛ’∆¡ª ¡◊Ú≈ ’’∂
¿∞È∑ª È≈Ò Ú«‘Ù∆¡≈È≈ ˜Ïñ˜È≈‘ ’∆Â≈)Õ

‹º√≈ «√≥ÿ “ÏøÁ∆ñ¤ØÛ” È∂ BB@@ «‘≥Á» ÒÛ’∆¡ª «‘≈¡
’Ú≈¬∆¡ª

Ò≈‘Ω Áπ¡≈Ò∂ ÒÛ≈¬∆¡ª

‹ÈÚ∆ AGFA «Úº⁄, «ÁºÒ∆ ”Â∂ ’≈Ϙ ‘Ø ⁄πº’∂ Ó‘º«‡¡ª ¡Â∂ ¡«‘ÓÁ
Ù≈‘ ¡ÏÁ≈Ò∆ «Úº⁄ Í≈È∆Í Á∂ ÓÀÁ≈È «Úº⁄ ¡≈‘ÓØ∫ñ√≈‘Ó‰≈ Óπ’≈ÏÒ≈ ‘Ø«¬¡≈
«‹√ «Úº⁄ «¬º’ Â≈∆ıÁ≈È Ó≈∂ ‹≈‰ Ú≈Ò∂ Ó‘º«‡¡ª Á∆ «◊‰Â∆ «¬º’ Òº÷ Á∂
’∆Ï Á√Á≈ ‘ÀÕ «¬√ ÂØ∫ Ó◊Ø∫ ¡«‘ÓÁ Ù≈‘ Á∆¡ª ¯Ω‹ª È∂ «ÁºÒ∆ Ì≈∆ ´º‡ñÓ≈
’∆Â∆Õ ⁄≈∂ Í≈«√˙∫ ⁄Ø÷≈ ’∆ÓÂ∆ ı˜≈È≈ ´‡ ’∂, ‘˜≈ª ÷»Ï√» «‘≥Á» ’∞Û∆¡ª
«◊ïÂ≈ ’’∂ ¡Â∂ Úº‚∆ «◊‰Â∆ «Úº⁄ ÈΩ‹Ú≈È «‘≥Á»¡ª ˘ ˆπÒ≈Ó Ï‰≈’∂
¡«‘ÓÁÙ≈‘ Ú≈«Í√ ÚÂÈ Ò¬∆ ⁄ºÒ «Í¡≈Õ
¡‹∂ ¡«‘ÓÁ Ù≈‘ Í≥‹≈Ï È‘∆∫ √∆ Íπº‹≈Õ A@ ¡ÍÃÀÒ AGFA Á∂ «ÁÈ «√º÷ª
Á≈ √Ϻ ı≈Ò√≈ «¬’º· ¡≥«ÓÃÂ√ «Úº⁄ ‘Ø«¬¡≈Õ «¬√ ÓΩ’∂ ”Â∂ Ï‘π √≈∂ «‘≥Á»,
ı≈Ò√≈ ¯Ω‹ª Á∂ ‹Ê∂Á≈ ‹º√≈ «√≥ÿ ¡≈‘¨Ú≈Ò∆¡≈ ’ØÒ ¡≈ ¯«¡≈Á∆ ‘ج∂ Â∂
¿∞È∑ª È∂ ¡≈͉∆¡ª Ë∆¡ª ¡«‘ÓÁ Ù≈‘ ÂØ∫ ¤∞‚Ú≈¿∞∫‰ Ò¬∆ ¡˜Ø¬∆¡ª ’∆Â∆¡ªÕ
¿∞È∑ª ÚºÒØ∫ ’∆Â∆ ¯«¡≈Á ¡·≈∑Ú∆∫ √Á∆ Á∂ «¬√ ◊∆ ”⁄ Í∂Ù ’∆Â∆ «ÓÒÁ∆ ‘À
:
Ú∂ ÓØÛ∆ Ì≈¬∆ ’º¤ Ú≈«Ò¡≈ «√Á≈≈Õ
Ë∆ √≈‚∆ ◊¬∆, Ï√∂ ˘ ◊¬∆Õ
¬∂È∑ª Á∆¡ª ◊πº‚∆¡ª Ìπ¡≈¬∆∫ «√øÿ≈ ¤¬∆Õ
Ú∂ ÓØØÛ∆∫ Ì≈¬∆ ’º¤ Ú≈«Ò¡≈ «√Á≈≈Õ
«‘≥Á»¡ª Á∂ «ÚÒ≈Í ¡Â∂ ¡˜Ø¬∆¡ª √π‰ ’∂ ‹º√≈ «√≥ÿ ¡≈‘¨Ú≈Ò∆¡≈ ¡Â∂
‘Ø ı≈Ò√≈ ‹ÈÀÒª È∂ ÓπÛ ‘∆ ¡¯◊≈È ¯Ω‹ ”Â∂ ‘ÓÒ≈ ’ «ÁºÂ≈ ¡Â∂ ‘˜≈ª
(«¬º’ √ØÓ∂ ÓπÂ≈«Ï’ BB@@) «‘≥Á» ’∞Û∆¡ª ˘ «‘≈¡ ’Ú≈«¬¡≈ ¡Â∂ ¿∞È∑ª ˘ ¿∞È∑ª
Á∂ ÿØñÿ∆∫ ¤º‚ ’∂ ¡≈¬∂Õ (’È∑¬∆¡≈ Ò≈Ò : Â≈∆ıñ«¬ñÍ≥‹≈Ï, √¯≈ A@@)Õ
¡¯◊≈È ¯Ω‹ª ”Â∂ ‘ÓÒ∂ ÁΩ≈È «√º÷ª È∂ ¿∞È∑ª Á≈ ’≈¯∆ ı˜≈È≈ Â∂ ¡√Ò≈ Ú∆ ÷Ø‘
«Ò¡≈Õ «√º÷ª È∂ ¡«‘ÓÁ Ù≈‘ Á∆ ¯Ω‹ Á≈ Á«¡≈ «√≥Ë («¬º’ √ØÓ∂ ÓπÂ≈«Ï’ Á«¡≈
¡‡’ º’) º’ «Íº¤≈ ’∆Â≈Õ
‘˜≈ª «‘≥Á» ’∞Û∆¡ª «‘≈¡ ’Ú≈¿∞∫‰ Á∂ ’≈È≈Ó∂ ”Â∂ ÒØ’ª È∂ ‹º√≈
147

¡«‘ÓÁ Ù≈‘ Áπº≈È∆ È∂ ’≈ÏÒ Í‘πø⁄‰ Ó◊Ø∫ «√º÷ª ˘ √Ï’ «√÷≈¿∞∫‰
Á≈ ¯À√Ò≈ ’∆Â≈Õ ¿∞√ È∂ ¡≈͉∂ «¬º’ ‹ÈÀÒ È±ñ¿∞ÁñÁ∆È ÊÓ˜¬∆ Á∆
¡◊Ú≈¬∆ «Úº⁄ Ï≈∑ª ‘˜≈ ¯Ω‹ «√¯ «√º÷ª Á∂ «ıÒ≈¯ Ì∂‹∆Õ ¡◊º√ AGFA
«Úº⁄ fiȪ Á«¡≈ Í≈ ’«Á¡ª ‘∆ «¬√ Á∆ ‡º’ ⁄Û∑ «√≥ÿ Ùπ’⁄º’∆¡≈ Á∆
¯Ω‹ È≈Ò ‘Ø ◊¬∆Õ ⁄Û∑ «√≥ÿ È∂ Ú∆ «Â¡≈∆ ’∆Â∆ ‘ج∆ √∆Õ ‘Ø «Ó√Òª Á∆¡ª
¯Ω‹ª Ú∆ ¿∞√ Á≈ √≈Ê Á∂‰ Ò¬∆ Í‘πø⁄∆¡ª ‘ج∆¡ª √ÈÕ ¡¯◊≈Ȫ ¡Â∂ «√º÷ª Á∆
˜ÏÁ√ ÒÛ≈¬∆ ‘ج∆Õ «¬√ ÒÛ≈¬∆ «Úº⁄ «√º÷ª È∂ ¡¯◊≈Ȫ Á∂ ı»Ï ¡≈‘» Ò≈‘∂Õ
«√º÷ª Á∂ ‘ÓÒ∂ Á∆ Ó≈ È≈ fiÒÁ∂ ‘ج∂ ¡¯◊≈È ¯Ω‹∆ ‚’∂ ̺‹ ◊¬∂ ¡Â∂ «√¡≈Ғ؇
Á∂ «’Ò∑∂ «Úº⁄ ‹≈ ÍÈ≈‘ Ò¬∆Õ «√º÷ ¯Ω‹ª È∂ ¿∞È∑ª Á≈ «Íº¤≈ ’∆Â≈ Â∂ Ù«‘ ˘
ÿ∂ «Ò¡≈Õ ’∞fi ‘∆ «ÁȪ «Ú⁄ ȱñ¿∞ÁñÁ∆È Á∆ ¯Ω‹ Ìπº÷∆ ÓÈ Òº◊ ͬ∆Õ «¬√
”Â∂ «¬º’ «ÁÈ È±ñ¿∞ÁñÁ∆È, ¡≈͉∆ ¯Ω‹ ˘ «¬’º«Ò¡ª ¤º‚ ’∂, «¬º’ Ó≥◊Â∂ Á∂
Ì∂√ «Úº⁄ ¿∞µÊØ∫ «È’Ò «◊¡≈Õ «¬√ Ó◊Ø∫ «¬√ ¯Ω‹ È∂ ‘«Ê¡≈ √πº‡ «ÁºÂ∂Õ «√º÷ª
È∂ «¬È∑ª √≈«¡ª ˘ Óπ¡≈¯ ’ «ÁºÂ≈ ¡Â∂ Ú≈«Í√ ÿ (¡¯◊≈«È√Â≈È) ‹≈‰
Á∆ «¬‹≈˜Â Á∂ «ÁºÂ∆Õ (Óπ¯Â∆ ˆπÒ≈Ó √Ú≈ : Â≈∆ıñ«¬ñÓı‹ÈñÍ≥‹≈Ï, √¯≈
DGA; √Ø‘È Ò≈Ò √»∆, «‹ÒÁ Á»‹∆, √¯∂ FñG; ’È∑¬∆¡≈ Ò≈Ò : Â≈∆ıñ«¬ñ
Í≥‹≈Ï, √¯≈ HA)Õ
«¬√ ‘≈ Á≈ ÏÁÒ≈ ÒÀ‰ Ò¬∆ Ò≈‘Ω Á∂ √»Ï∂Á≈ ıÚ≈˜≈ ¡ÏÀÁ (¿∞ÏÀÁ)
ı≈È È∂ IñA@ ‘˜≈ ÈÚ∆∫ ¯Ω‹ ÌÂ∆ ’∆Â∆Õ ¿∞√ È∂ √ÂøÏ AGFA «Úº⁄ ⁄Û∑Â
«√≥ÿ ”Â∂ ‘ÓÒ≈ ’È Á∆ ÍÒ≈È Ï‰≈¬∆Õ ¿∞√ È∂ ⁄Û∑ «√≥ÿ ˘ ◊π‹ª Ú≈Ò∂
«’Ò∑∂ «Úº⁄ ÿ∂ «Ò¡≈Õ ‹Á «¬√Á≈ ÍÂ≈ Á»‹∂ «√º÷ ¡≈◊»¡ª ˘ Òº◊≈ ª ¿∞‘ √≈∂
¡≈͉∆¡ª ¯Ω‹ª ÒÀ’∂ ¿∞Ê∂ Í‘πø⁄ ◊¬∂Õ ‹Á «¬√ Á∆ √Ø¡ ÷Ú≈˜≈ ¡ÏÀÁ ı≈È ˘
«ÓÒ∆ ª ¿∞‘ ‘ÓÒ∂ ÂØ∫ Í«‘Ò∆ ≈ ˘ ‘∆ ÓÀÁ≈È ¤º‚ ’∂ «‘È ‘Ø «◊¡≈Õ «Íº¤Ø∫
«√º÷ª È∂ ¿∞√ Á∆ ¯Ω‹ Â∂ ‘ÓÒ≈ ’ «ÁºÂ≈Õ ÏΩıÒ≈¬∆ Â∂ ‚∆ ‘ج∆ ¯Ω‹ Ò≈‘Ω ˘
ÁΩÛ ◊¬∆Õ «¬√ ÓΩ’∂ ”Â∂ ¡ÏÀÁ ı≈È Á∂ Ï‘π √≈∂ ÿØÛ∂, ¿±· ¡Â∂ ’∆ÓÂ∆ ¡√Ò≈
«√º÷ ¯Ω‹ª Á∂ ‘ºÊ Ò◊≈Õ (√Ø‘È Ò≈Ò √»∆ : «‹ÒÁ Á»‹∆, √¯≈ H; Ïı ӺÒ,
√¯≈ HB; ¡«‘ÓÁ Ù≈‘ χ≈Ò∆¡≈, √¯≈ HI@ñIA, «Ó√’∆È : √¯≈ BCG; ¡Ò∆ñ
¿∞ÁñÁ∆È: √¯≈ AB¬∂; ıπ√Ú’Â ≈¬∂ : √¯≈ IDñA@C)Õ
148

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈‘Ω ”Â∂ ’Ϙ≈
«√º÷ ¯Ω‹ª È∂ Ïπ˜«ÁÒ ¡ÏÀÁ ı≈È Á≈ Ò≈‘Ω º’ «Íº¤≈ ’∆Â≈Õ ¿∞√È∂
Ù«‘ Íπº‹ ’∂ √≈∂ ÁÚ≈‹∂ ÏøÁ ’Ú≈ «ÁÂ∂ Â∂ ¡≈Í «’Ò∑∂ «Úº⁄ ÚÛ ’∂ ÏÀ·
«◊¡≈Õ «√º÷ ¯Ω‹ª È∂ Ù«‘ ˘ √≈∂ Í≈«√¡ª ÂØ∫ ÿ∂ «Ò¡≈Õ ÒØ’∆ Ìπº÷∂ ÓÈ Òº◊∂Õ
«√º÷ ÒØ’ª ˘ Âø◊ È‘∆∫ √È ’È≈ ⁄≈‘πøÁ∂ Í ¿∞‘ ‹≈‰Á∂ √È «’ ÒØ’ Әϻ
‘Ø’∂ ¡ÏÀÁ ı≈È ˘ ‘«Ê¡≈ √πº‡‰ Ò¬∆ Әϻ ’ Á∂‰◊∂Õ «√º÷ª È∂ ¡«‹‘≈
Í«‘Òª Ú∆, ÈÚøÏ AGF@ «Úº⁄ ’∆Â≈ √∆ ‹ÁØ∫ Óπ‘øÓÁ ı≈È È∂ «√º÷ª ˘ C@ ‘˜≈
πͬ∂ Ș≈È≈ Á∂ ’∂ ÿ∂≈ ⁄π’Ú≈«¬¡≈ √∆Õ
’∞fi «⁄ ª Ò≈‘Ω Á∂ Ù«‘∆ ¡ÏÀÁ ı≈È ˘ √Ófi≈¿∞∫Á∂ ‘∂ Í ¿∞‘
Ïπ˜«ÁÒ Èª ª «√º÷ª Á≈ ‡≈’≈ ’È Ú≈√Â∂ «Â¡≈ √∆ Â∂ Ȫ ‘∆ ‘«Ê¡≈
√πº‡‰ Ú≈√Â∂Õ «¬‘ Ú∂÷ ’∂ Ù«‘ Á∂ ÓØ«‘ÂÏ ÒØ’ª È∂ «¬’º· ’’∂ «Ú⁄≈ ’∆Â∆
«’ Ù«‘ Á∂ ÁÚ≈‹∂ ÷ØÒ∑ «ÁÂ∂ ‹≈‰Õ Ù«‘ Ú≈√∆¡ª È∂ «√º÷ ¯Ω‹ª ˘ ‹∆¡
¡≈«¬¡ª ¡≈«÷¡≈Õ ¤∂Â∆ ‘∆ «’Ò∑≈ Ú∆ «√º÷ª Á∂ ’Ϙ∂ «Úº⁄ ¡≈ «◊¡≈ ¡Â∂ ¡ÏÀÁ
ı≈È «¬√ ÒÛ≈¬∆ «Úº⁄ Ó≈«¡≈ «◊¡≈Õ Ò≈‘Ω Ù«‘ «Í¤Ò∂ √ºÂ √Ω √≈Ò ÂØ∫
«ÚÁ∂Ù∆ Ë≈ÛÚ∆¡ª Á∂ ’Ϙ∂ «Úº⁄ √∆Õ ’Á∂ «¬√ ”Â∂ ◊Ω∆ ’≈Ϙ ‘∂, ’Á∂ ˆπÒ≈Ó,
’Á∂ ÷Ò‹∆, ’Á∂ Â∞ˆÒ’, ’Á∂ ÒØË∆, ’Á∂ ÓπˆÒ Â∂ ’Á∂ ¡¯◊≈ÈÕ «¬√ ˘
√ÂøÏ AGFA «Úº⁄ Í«‘Ò∆ Ú≈∆ «√º÷ª È∂ ‘∆ ¡≈˜≈Á ’Ú≈«¬¡≈ √∆Õ (¡«‘ÓÁ
Ù≈‘ χ≈ÒÚ∆, √¯≈ HHI, «√¡≈πÒ ÓπÂ≈ı∆È, «‹ÒÁ Â∆‹∆, √¯≈ GD)Õ
‘π‰ Ó≈fi∂ Â∂ ÁØ¡≈Ï∂ Á≈ Ï‘πÂ≈ «‘º√≈ «√º÷ª Á∆ ’Óª‚ ‘∂· √∆Õ Í«‡¡≈Ò≈,
ÏÈ≈Ò≈ ÚˆÀ≈ «Úº⁄ Í«‘Òª ‘∆ ¡≈Ò≈ «√≥ÿ ı≈ÈÁ≈È Á∆ ‘’±Ó ’≈«¬Ó ‘Ø
⁄πº’∆ √∆Õ

Úº‚≈ ÿº¨ÿ≈≈ (E ¯Ú∆ AGFB)
¡«‘ÓÁÙ≈‘ ‹ÈÚ∆ AGFA «Úº⁄, ¬∂Ù∆¡≈ Á∆ Á»‹∆ Úº‚∆ Â≈’Â, Ó‘º«‡¡ª
˘ Í≈‰∆Í Á∂ ÓÀÁ≈È «Úº⁄ Ïπ∆ Â∑ª ‘≈ ⁄πº’≈ √∆Õ ‘π‰ ¿∞‘ «√º÷ª ˘ √Ï’
«√÷≈¿∞∫‰ Ò¬∆ ’≈ÏÒ ÂØ∫ ⁄ºÒ «Í¡≈Õ ‹ø«‚¡≈Ò≈ ÂØ∫ ¡≈’Ò Á≈√ (‘Ì◊Â)
«Èø‹È∆¡ª √»‘∆¬∂∫ Á∂ ÂΩ Â∂ ¿∞√Á∂ È≈Ò Ò «◊¡≈Õ C ¯Ú∆ AGFB ˘ ¿∞√ ˘
ıÏ «ÓÒ∆ «’ «√º÷ ÓÒ∂’؇Ò≈ ÂØ∫ AFñAG «’ÒØÓ∆‡ Á» «Í≥‚ ≈¬∂Íπ ◊ºπ‹Ú≈Ò
’ØÒ π’∂ ‘ج∂ ‘ÈÕ «¬√ Ú∂Ò∂ ¿∞√ ’ØÒ «¬º’ Òº÷ ÂØ∫ ÚºË ¯Ω‹, ’¬∆ ÂØͪ ¡Â∂
Ï∂ÙπÓ≈ ¡√Ò≈ √∆Õ ¿∞√È∂ Ò≈‘Ω ÂØ∫ ÓÒ∂’؇Ò≈ Á≈ √¯, Â’∆ÏÈ BBE
«’ÒØÓ∆‡, ‚∂„ «ÁÈ «Úº⁄ Óπ’≈ «Ò¡≈ ¡Â∂ ÓÒ∂’؇Ò∂ Á∂ È∂Û∂ Íπº‹ «◊¡≈Õ ¿∞√
È∂ ¡≈͉∆ ¯Ω‹ ˘ «ÂøÈ «‘º«√¡ª «Úº⁄ Úø«‚¡≈ ¡Â∂ Ï∂ıÏ ÏÀ·∂ «√º÷ª ˘ √≈∂

Í≈«√¡ª ÂØ∫ ÿ∂ «Ò¡≈Õ ¿∞√ Ú’Â «√º÷ª Á∂ È≈Ò ¿∞È∑ª Á∂ ‡ºÏ Ú∆ √ÈÕ «¬È∑ª
«Úº⁄ E ‘˜≈ Á∂ ’∆Ï Ï∆Ï∆¡ª ¡Â∂ Ϻ«⁄¡ª √‰∂ «√º÷ª Á∆ ’∞ºÒ «◊‰Â∆ D@ ÂØ∫
E@ ‘˜≈ Á∂ ’∆Ï √∆Õ «¬√ ‘≈Ò «Úº⁄ «√º÷ª ’ØÒ ’ج∆ ⁄≈≈ È‘∆∫ √∆ «’ ¿∞‘
ÿ∂≈ ÂØÛ’∂ «È’Ò‰ Á∆ ’Ø«ÙÙ ’Á∂Õ «¬√ ’’∂ «√º÷ª È∂ «¬º’ Ú‘∆ (⁄ÒÁ∂ñ
«ÎÁ∂ «’Ò∑∂) Á∆ Ù’Ò «Úº⁄ ÏÈ≈Ò∂ ÚºÒ Úˉ≈ Ùπ» ’ «ÁºÂ≈ Ú‘∆ Á∂ √≈∂ Í≈√∂
Â’Û∂ ‹Ú≈È √È Â∂ «Ú⁄’≈ ‡ºÏ √ÈÕ «√º÷ ‘ΩÒ∆ñ‘ΩÒ∆ ¡º◊∂ Ú∆ ÚËÁ∂ ◊¬∂ Â∂
È≈Ò ‘∆ ÒÛÁ∂ Ú∆ ◊¬∂Õ ¡¯◊≈È ¯Ω‹ª «√º÷ª Á≈ D@ «’ÒØÓ∆‡ º’ ÿ≈‰
’Á∆¡ª ◊¬∆¡ªÕ ‘π‰ ¡¯◊≈È ¯Ω‹ª Ú∆ ʺ’ ⁄πº’∆¡ª √ÈÕ ¿∞‘ Ò◊≈Â≈ ‚∂„
«ÁÈ ⁄ÒÁ∂ ‘∂ √È Â∂ ¿∞√ Ó◊Ø∫ AE ÿ≥‡∂ ÒÛÁ∂ ‘∂ √ÈÕ ‘π‰ ¿∞‘ «Í¡≈√∂, Ìπº÷∂
Â∂ ʺ’∂ ‘ج∂ √ÈÕ ¿∞È∑ª ˘ ’∞ÂÏ≈ «Í≥‚ ÂØ∫ ’∞ºfi ¡º◊∂ Í≈‰∆ Á∆ „≈Ï È˜ ¡≈¬∆Õ
Ï‘πÂ∂ ¯Ω‹∆ Í≈‰∆ Í∆‰ Ú≈√Â∂ «¬º’ Á»‹∂ ˘ «Íº¤∂ ˺’‰ Òº◊ ͬ∂Õ Á»‹∂ Í≈√∂ «√º÷
¡≈͉∆¡ª ‹≈Ȫ Ï⁄≈¿∞‰ Ú≈√Â∂ ̺‹∂ ‹≈ ‘∂ √ÈÕ
«¬√ ‹ÁØ‹«‘Á «Úº⁄ Â’∆ÏÈ BEñC@ ‘˜≈ «√º÷ Ù‘∆Á ‘Ø ◊¬∂Õ Ù‘∆Á
‘؉ Ú≈«Ò¡ª «Úº⁄ Ï‘π √≈∆¡ª Ï∆Ï∆¡ª ¡Â∂ Ϻ⁄∂ √ÈÕ «√º÷ ÂÚ≈∆ı «Úº⁄ «¬√
˘ (Í«‘Ò∆ Ó¬∆ AGDF Á∂ ÿº¨ÿ≈∂ Á∂ Óπ’≈ÏÒ∂ «Úº⁄) Úº‚≈ ÿº¨ÿ≈≈ ¡≈÷ ’∂ ⁄∂∂Â∂
’∆Â≈ ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ «¬√ ÿº¨ÿ≈∂ «Úº⁄ ‹º√≈ «√≥ÿ ¡≈‘¨Ú≈Ò∆¡≈ Â∂ ⁄Û∑ «√≥ÿ
Ùπ’⁄º’∆¡≈ È∂ Ï‘π ’Ó≈Ò Á≈ ØÒ ¡Á≈ ’∆Â≈Õ «¬È∑ª ÁØ‘ª ‹ÈÀÒª ˘ Â∆ª,
Ï«¤¡ª Â∂ ÂÒÚ≈ª Á∂ B@ñB@ ÂØ∫ ÚºË ˜ıÓ ¡≈¬∂ √È Â∂ Á»‹∂ «√º÷ª ˘ Ú∆ E ÂØ∫
G ˜ıÓ ‹» ¡≈¬∂ √ÈÕ
¡«‘ÓÁ Ù≈‘ È∂ ‘˜≈ª «√º÷ª Á≈ ’ÂÒ Âª ’ «ÁºÂ≈ √∆ Í ¿∞‘ ‘π‰
¡≥ÁØñ¡≥Á∆ ‚Á≈ Ú∆ √∆ «’ «√º÷ «¬√ ’ÂÒ∂¡≈Ó Á≈ ‹Ú≈Ï ‹» Á∂‰◊∂Õ
¿∞√È∂ ¡≈͉∂ Ú¯≈Á≈ ≈‹∂ ¡≈Ò≈ «√≥ÿ ≈‘∆∫ «√º÷ª È≈Ò √≈¬∆ ’È Á∆
’Ø«ÙÙ ’∆Â∆Õ ¿∞√È∂ «√º÷ª ˘ Í∂Ù’Ù ’∆Â∆ «’ ¿∞‘ ¿∞√ È≈Ò «¬Ò≈’∂ Á∆ Úø‚
’ ÒÀ‰ ¡Â∂ «¬º’ñÁ»‹∂ Á∂ «¬Ò≈’∂ «Úº⁄ ÁıÒ È≈ Á∂‰Õ «√º÷ ¡≈◊»¡ª È∂
¡«‘ÓÁ Ù≈‘ ˘ ‹Ú≈Ï Ì∂«‹¡≈ «’ ’Á∂ Ú∆ «’√∂ ˘ Ê≈Ò∆ «Úº⁄ Í≈ ’∂ ≈‹ È‘∆∫
«ÓÒÁ≈Õ «√º÷ª Á≈ ¿∞√ È≈Ò ’ج∆ Ó∂Ò È‘∆∫Õ ¿∞‘ ª «ÚÁ∂Ù∆ ‘ÓÒ≈Ú ‘À Â∂
Í≥‹≈Ï «Úº⁄ ¡≈͉∆ ‘’±Ó ’≈«¬Ó ’È≈ ⁄≈‘πøÁ≈ ‘À Â∂ «√º÷ «ÚÁ∂Ù∆ ‘’±Ó Á∂
«ÏÒ’∞Ò «ıÒ≈¯ ‘ÈÕ ¿∞√Á≈ Â∂ «√º÷ª Á≈ Ó∂Ò Ï≈»Á Â∂ ¡º◊ Á∂ Ó∂Ò Úª◊ ‘ÀÕ
«√º÷ ˘ ıπÁÓπı«Â¡≈∆ ¡’≈Ò Íπ÷π È∂ Á∂‰∆ ‘À Â∂ «¬‘ «√º÷ª È∂ «√ Á∂ ’∂ ‘≈«√Ò
’È∆ ‘À È≈ «’ «’√∂ ÂØ∫ Ó≥◊ ’∂ (ÂÈ «√≥ÿ Ìø◊», √¯≈ DGC)Õ

ÁÏ≈ √≈«‘Ï „≈‘π‰≈
A@ ¡ÍÀÃÒ AGFB Á∂ «ÁÈ ¡«‘ÓÁ Ù≈‘ È∂, √≈‘Ó‰∂ ÷Û∂∑ ‘Ø ’∂, ¡’≈Ò

149

150

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Âı √≈«‘Ï ¡Â∂ ÁÏ≈ √≈«‘Ï Á∆¡ª ¡‹∂ ¡Ë»∆¡ª ω∆¡ª «¬Ó≈ª „π‘≈
«ÁºÂ∆¡ª ¡Â∂ √ØÚ ˘ ÓÒÏ∂ Â∂ ‘º‚∆¡ª È≈Ò Ì «ÁºÂ≈Õ ““«¬‘ Ú∆ «’‘≈ ‹ªÁ≈
‘À «’ ¡’≈Ò Âı √≈«‘Ï ˘ Ï≈»Á È≈Ò ¿∞‚ª«Á¡ª «¬º’ «¬º‡ ¿∞√ Á∂ Ⱥ’ Â∂
‹≈ Úº‹∆Õ «¬√ «¬º‡ È≈Ò ‘Ø«¬¡≈ ˜ıÓ ’Á∂ Ú∆ ·∆’ È≈ ‘Ø √«’¡≈ ¡Â∂ «¬√
˜ıÓ È∂ ‘∆ ¡ı∆ ¡«‘ÓÁ Ù≈‘ Á∆ ‹≈È ÒÀ Ò¬∆Õ (Í «¬√ ◊ºÒ Á∆ Â√Á∆’
«’√∂ ¯≈√∆ √ØÓ∂ ÂØ∫ È‘∆∫ ‘πøÁ∆Õ ¿∞∫fl ¡«‘ÓÁ Ù≈‘ Á∆ ÓΩ «¬√ ÂØ∫ Á√ √≈Ò
Ï≈¡Á AGGB «Úº⁄ ‘ج∆ √∆)Õ

√ÈÕ «¬√ «ÁÈ √Ϻ ı≈Ò√≈ Á≈ «¬’º· ¡’≈Ò Âı √≈«‘Ï ”Â∂ ‘Ø«¬¡≈Õ «¬√
ÓΩ’∂ ÁÏ≈ √≈«‘Ï «Úº⁄ C@ñD@ ‘˜≈ Á∂ ’∆Ï «√º÷ «¬’º·∂ ‘ج∂ √ÈÕ «¬√ «ÁÈ
√Ϻ ı≈Ò√≈ È∂ ◊πÓÂ≈ ’∆Â≈ «’ ‘π‰ ¡«‘ÓÁ Ù≈‘ È≈Ò ¡≈‘ÓØñ√≈‘Ó‰∂ Â∂
¯À√Ò≈’πÈ ÒÛ≈¬∆ ’È Á≈ ÓΩ’≈ ¡≈ «◊¡≈ ‘ÀÕ ¿∞Ë ¡«‘ÓÁ Ù≈‘ Áπº≈È∆ È∂
Ú∆ «√º÷ª ”Â∂ «¬º’ ‘Ø ‘ÓÒ≈ ’È Á∆ ÍÒ≈«Èß◊ ’∆Â∆ ‘ج∆ √∆Õ ‹ÁØ∫ ¿∞√ ˘ ÍÂ≈
Ò◊≈ «’ «√º÷ ¡≥«ÓÃÂ√ «¬’º·∂ ‘ج∂ ‘È Âª ¿∞‘ Ú∆ ¯Ω‹ ÒÀ ’∂ «¬Ë ÚºÒ ¡≈
«◊¡≈ ¡Â∂ ¡≥«ÓÃÂ√ ÂØ∫ F Ó∆Ò Á» ÍÛ≈¡ ’∆Â≈Õ ¿∞√È∂ ¡≈͉∂ ¬∂Ò⁄∆ «√º÷ª
ÚºÒ Ì∂‹∂ ¡Â∂ ¬∆È Ó≥ȉ Ú≈√Â∂ «’‘≈Õ «√º÷ª È∂ ¡«‘ÓÁ Ù≈‘ Á∂ ¬∂Ò⁄∆¡ª ˘
‹Ú≈Ï «ÁºÂ≈ «’, ““«√º÷ ’Á∂ «’√∂ Á∆ ¬∆È È‘∆∫ Ó≥ÈÁ∂ Â∂ ‹∂ ¡«‘ÓÁ Ù≈‘ «√º÷ª Á∂
‘ºÊ Ú∂÷‰∂ ⁄≈‘πøÁ≈ ‘À ª Óπ’≈ÏÒ∂ «Úº⁄ ¡≈ ‹≈Ú∂Õ ¡√∆∫ ª ¿∞√ ˘ √Á≈ Ú≈√Â∂ «√º÷ñ
ÓπÒ’ «Úº⁄Ø∫ ’º„‰≈ ‘ÀÕ”” [‹∂Ó˜ Ï≈¿∞∫È : «‘√‡∆ ¡≈¯ ≈¬∆˜ ¡À∫‚ Í≈◊À√
¡≈¯ Á «√º÷˜, (AGHH), √¯≈ BE]Õ

ı≈Ò√∂ Á≈ ⁄Û∑Á∆ ’Ò≈ Á≈ ÂÚ≈∆ı∆ ◊πÓÂ≈
I ¡ÍÃÀÒ AGFB Á∂ «ÁÈ «÷Á≈‰∂ Á∆ „≈Ï (Óπ’Â√) «Úº⁄ √Ϻ ı≈Ò√≈
Á≈ «¬’º· ‘Ø«¬¡≈Õ «¬√ «¬’º· «Úº⁄ Úº‚∂ ÿº¨ÿ≈∂ Á∂ Ù‘∆Á ‘ج∂ «√≥ÿª «√≥ÿ‰∆¡ª
Â∂ Ϻ«⁄¡ª ˘ ¡’∆Á Í∂Ù ’È Ú‹Ø∫ «¬º’ ◊πÓÂ≈ ’∆Â≈ «◊¡≈Õ «¬√ ◊πÓÂ∂
«Úº⁄ ¡≈«÷¡≈ «◊¡≈ √∆ «’, ““Ù‘∆Á∆¡ª È≈Ò √≈‚≈ (ÓȪ Á≈) ÷؇ fiÛ «◊¡≈ ‘À
¡Â∂ ¡√∆∫ ’∞øÁÈ ‘Ø ◊¬∂ ‘ª Â∂ ‘π‰ ¡√∆∫ ¡«‘ÓÁ Ù≈‘ Á≈ ¡≈‘Ó‰Øñ√≈‘Ó‰∂ ‡≈’≈
’ª◊∂Õ”” «¬‘ ı≈Ò√∂ Á∆ Ò≈√≈È∆ ⁄Û∑Á∆ ’Ò≈ √∆ «’ Â’∆ÏÈ ¡ºË∆ ’ΩÓ Ù‘∆Á
‘؉ Ó◊Ø∫ Ú∆ ¿∞‘ «¬‘Ø «‹‘≈ ◊πÓÂ≈ ’ √’Á∂ √ÈÕ «¬‘Ø «‹‘∂ ıΩ¯È≈’ √≈’∂
Ó◊Ø∫ Ú∆ ¿∞‘ ÁπÈ∆¡ª Á∆ √Ì ÂØ Úº‚∆ Á«‘Ù È≈Ò ‡º’ ÒÀ‰ Ú≈√Â∂ «Â¡≈
√È ¡Â∂ ¡«‹‘∂ √È «√º÷ª Á∂ ‘Ω∫√Ò∂, «√º÷ª Á∆ »‘≈È∆ Â≈’ Â∂ «√º÷ª Á≈ ӘϻÂ
«¬≈Á≈Õ «√º÷ª È∂ ⁄Û∑Á∆ ’Ò≈ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ÂØ∫ ‘≈«√Ò ’∆Â∆ √∆, ◊πÏ≈‰∆
(ÙÏÁñ◊π») ÂØ∫ «√º÷∆ √∆, Ù‘∆Á∆ ◊π» √≈«‘Ï≈È ÂØ∫ ¡Â∂ Ù‘∆Áª, Óπ∆Áª, ‹πfi≈»¡ª
ÂØ∫ «Ú√∂ «Úº⁄ Ò¬∆ √∆Õ

‘π‰, ¡≥«ÓÃÂ√ Ù«‘ Á∂ Ï≈‘ ¡«‘ÓÁ Ù≈‘ ¡Â∂ ı≈Ò√≈ ¯Ω‹ «Ú⁄’≈
Ò‘»ñ‚ØÒ∑Ú∆∫ ‹ø◊ ‘ج∆Õ ¡«‘ÓÁ Ù≈‘ Á∆ ¡ºË∆ ¯Ω‹ ’ÙÓ∆ ”Â∂ ‘ÓÒ≈ ’È ◊¬∆
‘ج∆ √∆Õ Í «Î Ú∆ ¿∞√ ’ØÒ ¡‹∂ E@ ‘˜≈ Á∂ ’∆Ï ¯Ω‹ √∆ Â∂ ı≈Ò√≈ ¯Ω‹ª
Á∆ «◊‰Â∆ ’ج∆ C@ñD@ ‘˜≈ Á∂ ’∆Ï √∆Õ «¬√ ÒÛ≈¬∆ «Úº⁄ «√º÷ª È∂
¡¯ˆ≈Ȫ Á∂ ı»Ï ¡≈‘» Ò≈‘∂Õ ‘˜≈ª ¡¯◊≈È ¯Ω‹∆ Ó≈∂ ◊¬∂ ¡Â∂ √À∫’Û∂ «◊ïÂ≈
’ Ò¬∂ ◊¬∂Õ ¿∞√ Ú∂Ò∂ Á∆ ÁπÈ∆¡ª Á∆ √Ì ÂØ∫ Úº‚∆ Á«‘ÙÂ, ¿∞È∑ª «√º÷ª ‘ºÊØ∫ Ïπ∆
Â∑ª Ó≈ ÷≈ «◊¡≈, «‹È∑ª Á∆ ¡ºË∆ Á∂ ’∆Ï ¡≈Ï≈Á∆ ˘ «√¯ ¡º· Ó‘∆È∂ Í«‘Òª
’∞ºÍñ‘∆Û≈ Á∂ «¬Ò≈’∂ «Úº⁄ ¿∞√È∂ ıÂÓ ’ «ÁºÂ≈ √∆Õ

«÷Á≈‰∂ Á∆ „≈Ï Á∂ ◊πÓÂ∂ ”Â∂ ¡ÓÒ Ú‹Ø∫ «√º÷ª È∂ Ó¬∆ AGFB «Úº⁄
√≈‘«≥Á ”Â∂ ‘ÓÒ≈ ’∆Â≈Õ (Ï≈¿±È, «‹ÒÁ Á»‹∆, √¯≈ BEñBF, ¯≈√‡,
«‹ÒÁ Í«‘Ò∆, √¯≈ A@@ñA@A)Õ «√º÷ª Á∂ «¬√ ¡⁄≈‰’ ‘ÓÒ∂ È∂ √«‘≥Á Á∂
√»Ï∂Á≈ ‹ÀÈ ı≈È Á∂ ◊Ø‚∂ ´¡≈ «ÁºÂ∂ ¡Â∂ ¿∞√È∂ «√º÷ª ˘ E@ ‘˜≈ πͬ∂
Ș≈È≈ Á∂‰≈ Ó≥È «Ò¡≈Õ ¡«‘ÓÁ Ù≈‘ ¡‹∂ Ò≈‘Ω «Úº⁄ ‘∆ √∆Õ ‹Á «¬√ Á∆
ıÏ ¿∞√ ˘ Íπº‹∆ ª ¿∞‘ ÏÛ≈ ‚«¡≈Õ ¡¯ˆ≈Ȫ Á∆ ´º‡Ó≈ È∂ Î√Òª Á∆
ÂÏ≈‘∆ ’ «ÁºÂ∆ ¡Â∂ ⁄≈∂ Í≈√∂ ¡≥È Á≈ ’≈Ò ÍÀ «◊¡≈Õ ÒØ’ «√º÷ª ÚºÒØ∫ «ÁºÂ∆
“≈÷∆” Á∂ «ÁȪ ˘ Ô≈Á ’È Òº◊ ͬ∂Õ

‘≈È Ó◊Ø∫, Ï∂«¬º˜Â, ’Ó˜Ø ¡Â∂ ¿∞Á≈√ ‘Ø«¬¡≈ ¡«‘ÓÁ Ù≈‘ ≈ Á∂
‘È∂∂ «Úº⁄ ¡≥«ÓÃÂ√ ÂØ∫ Ú≈«Í√ Ò≈‘Ω ⁄Ò≈ «◊¡≈Õ «¬√ Ó◊Ø∫ ¡«‘ÓÁ Ù≈‘ ÁØ
Ó‘∆È∂ ¿∞Ê∂ «‘≈ Í ¿∞√ È∂ ¡≥«ÓÃÂ√ ÚºÒ «Î Ó»ø‘ È≈ ’∆Â≈Õ ¿∞‘ AB Á√øÏ
AGFB ˘ Ú≈«Í√ ¡≈͉∂ ÚÂÈ ÓπÛ «◊¡≈Õ ¿∞√ È∂ Ú≈«Í√ ‹≈‰ ÂØ∫ Í«‘Òª «¬º’
Ú≈ Î∂ «√º÷ª È≈Ò √ÓfiΩÂ≈ ’È Á∆ ’Ø«ÙÙ ’∆Â∆, Í «√º÷ª È∂ «¬º’ ˜≈ÒÓ
È≈Ò «’√∂ Ú∆ Â∑ª Á≈ Ó∂Ò º÷‰ ÂØ∫ Ȫ‘ ’ «ÁºÂ∆Õ Ú≈«Í√ ‹ªÁ∂ ¡«‘ÓÁ Ù≈‘
Á≈ ı≈Ò√≈ ¯Ω‹ª È∂ fiȪ Á«¡≈ º’ «Íº¤≈ ’∆Â≈ ¡Â∂ ¿∞√Á≈ Ï‘π È∞’√≈È
’∆Â≈Õ ’¬∆ Ú≈ ª ı≈Ò√≈ ¯Ω‹ª ¡«‘ÓÁ Ù≈‘ Á∂ ¡≈͉∂ ÷∂Ó∂ Á∂ Ï‘π È∂Û∂ º’
Ú∆ ‘ÓÒ≈ ’Á∆¡ª √È Â∂ ¿∞‘ ‚ È≈Ò ’øÏ ‹ªÁ≈ √∆Õ ‘π‰ ¿∞√ ˘ ¡«‘√≈√ ‘Ø
«◊¡≈ √∆ «’ ¿∞‘ «√º÷ª Á≈ «√ºË≈ Óπ’≈ÏÒ≈ Ú∆ È‘∆∫ ’ √’∂◊≈Õ

¡«‘ÓÁÙ≈‘ È≈Ò ÁØñÁØ ‘ºÊ

’√» Á∂ «¬º’ ÏÃ≈‘Ó‰ Á∆ Ï∆Ú∆ ¤∞‚≈¿∞∫‰≈

«√º÷ª ÚºÒØ∫ √≈‘«≥Á ”Â∂ ‘ÓÒ≈

AFñAG ¡’±Ï AGFB Á∂ «ÁÈ «‘≥Á» Á∆Ú≈Ò∆ Á≈ «Â¿∞‘≈ ÓÈ≈ ‘∂
151

A@ ¡ÍÃÀÒ AGFC Á∂ «ÁÈ ‹ÁØ∫ ı≈Ò√≈ ¯Ω‹ª Á≈ «¬º’ «¬’º· ¡’≈Ò ÂıÂ
152

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

√≈«‘Ï ”Â∂ ‘Ø «‘≈ √∆ ª ’√» Á≈ «¬º’ ÏÃ≈‘Ó‰ ¡’≈Ò Âı √≈«‘Ï ”Â∂ Í∂Ù
‘Ø«¬¡≈ ¡Â∂ ¡˜ ’∆Â∆ «’ ’√» Á≈ ‘≈’Ó ¿∞√Ó≈È ı≈È ¿∞√ Á∆ Ï∆Ï∆ ˘ ⁄πº’
’∂ ÒÀ «◊¡≈ ‘ÀÕ ‘∆ «√≥ÿ Ìø◊∆ È∂ «¬’ÁÓ ¿∞√ ÏÃ≈‘Ó‰ Á∆ ÓÁÁ ’È Ú≈√Â∂
“‘ª¡” ’ «ÁºÂ∆Õ Í ¿∞√ ˘ ’∞fi «√º÷ ‹ÈÀÒª È∂ √Ófi≈«¬¡≈ «’ ’√» ’ج∆
Ó≈Ó»Ò∆ «¡≈√ ȑ∆∫ ÏÒ«’ «¬√ ˘ ª Úº‚∂ñÚº‚∂ ÓπˆÒ Â∂ ¡¯◊≈È ‘≈’Ó Ú∆
È‘∆∫ √È fiπ’≈ √’∂Õ Í, ‘∆ «√≥ÿ È∂ «’‘≈ ÓÀ∫ Ï⁄È ’ «ÁºÂ≈ ‘À Â∂ ÓÀ∫ ª ’√»
‹≈Úª◊≈ ‘∆Õ «¬√ ”Â∂ ‘≈˜ √Ϻ ı≈Ò√≈ È∂ ¿∞√ Ú∂Ò∂ ◊πÓÂ≈ √Ø«Ë¡≈ Â∂ ◊π»
◊ÃøÊ √≈«‘Ï ”⁄Ø∫ Ú≈’ «Ò¡≈Õ «¬√ Ó◊Ø∫ ¡Á≈√ ’’∂ «√º÷ ¯Ω‹ª È∂ ’√» ”Â∂
⁄Û∑≈¬∆ ’ «ÁºÂ∆Õ ’√» «Úº⁄ AB Úº‚∂ «’Ò∑∂ √ÈÕ «¬È∑ª √≈«¡ª «’«Ò∑¡ª «Úº⁄
¯Ω‹ Ú∆ ÏÛ∆ √∆ Â∂ ¿∞È∑ª ’ØÒ ¡√Ò≈ Ú∆ Ï‘π √∆Õ

ÿ∂ «Ò¡≈Õ √≈‘«≥Á Á≈ √»Ï∂Á≈ ‹ÀÈ ı≈È «¬√ fiÛÍ «Úº⁄ Ó≈«¡≈ «◊¡≈ ¡Â∂
√≈‘«≥Á Á∂ «’Ò∑∂ ”Â∂ «√º÷ª Á≈ ’Ϙ≈ ‘Ø «◊¡≈Õ

ı≈Ò√≈ ¯Ω‹ª Á∆ ¡‚Úª√ Í≈‡∆ È∂ ÚÍ≈∆¡ª Á∂ Ì∂√ «Úº⁄ ’√» Á≈
⁄º’ Ò≈ ’∂ ıÏ «Ò¡ªÁ∆ «’ ’√» «Úº⁄ «’√∂ ˘ «√º÷ª ÚºÒØ∫ ‘ÓÒ≈ ’∆Â∂ ‹≈‰
Ï≈∂ ı≈ÏØñ«ı¡≈Ò Ú∆ È‘∆∫Õ Á»‹≈, ◊Ó∆¡ª ‘؉ ’≈È Í·≈‰ √≈≈ «ÁÈ
«‘ı≈«È¡ª «Úº⁄ ÚÛ∂ «‘≥Á∂ √ÈÕ Â∆‹≈, Ó˜≈È (Ø«˜¡ª) Á≈ Ó‘∆È≈ ‘؉
’’∂, ¿π‘ √≈≈ «ÁÈ Ìπº÷∂ñ«Í¡≈√∂ «‘≥Á∂ √È Â∂ «ÁÈ Á≈ Ï‘πÂ≈ «‘º√≈ ¿∞‘
¡≈≈Ó ’Á∂ √ÈÕ «√º÷ ‹ÈÀÒª È∂ ¯À√Ò≈ ’∆Â≈ «’ ’√» ”Â∂ ‘ÓÒ≈ «√÷
ÁπÍ«‘ Ú∂Ò∂ ‘∆ ’∆Â≈ ‹≈Ú∂Õ «¬√ Ú∂Ò∂ «√º÷ ¯Ω‹ª Á∆ «◊‰Â∆ BD ‘˜≈ ‘Ø ⁄πº’∆
√∆Õ ’√» Íπº‹ ’∂ «√º÷ª È∂ Ù«‘ Á∂ ‘ ÁÚ≈‹∂ ”Â∂ ¡≈͉∂ ¯Ω‹∆ Â≈¬∆È≈ ’
«ÁºÂ∂ Â∂ «’«Ò∑¡ª ”Â∂ Ë≈Ú≈ ÏØÒ «ÁºÂ≈Õ √Ì ÂØ∫ Í«‘Òª ¿∞√Ó≈È ı≈È Á∂ «’Ò∑∂ Â∂
’Ϙ≈ ’∆Â≈ «◊¡≈Õ ¿∞√Ó≈È ı≈È Ó≈«¡≈ «◊¡≈ Â∂ ÏÃ≈‘Ó‰ ˘ ¿∞√ Á∆ Ï∆Ï∆
«ÓÒ ◊¬∆Õ «¬√ Ó◊Ø∫ Í·≈‰ª Á≈ ⁄∆¯ ˆπÒ≈Ó Óπ‘º¬∆ñ¿∞ÁñÁ∆È Ú∆ Ó≈«¡≈
«◊¡≈Õ ¿∞√Á∂ ÌÂ∆‹∂ ‘Ó∆Á ı≈È È∂ ‘«Ê¡≈ √πº‡ «ÁºÂ∂ Â∂ fiø‚≈ «√≥ÿ Ìø◊∆ ÂØ∫
‹≈È ÏıÙ∆ Á∆ ¡˜ ’∆Â∆Õ ¿∞√ ˘ ⁄≈ Òº÷ πͬ∂ Ș≈È≈ ÒÀ ’∂ Óπ¡≈¯ ’∆Â≈
«◊¡≈Õ ’√»∆¡ª ˘ √Øˉ Ó◊Ø∫ «√º÷ ¯Ω‹ª È∂ Ù«‘ Á∂ ¡Ó∆ª ˘ ı»Ï ´º«‡¡≈Õ
«¬√ ´º‡ «Úº⁄Ø∫ ≈Ó◊Û∑∆¡≈ «Ó√Ò ˘ Ï‘π ’∞fi ÒºÌ≈Õ «’‘≈ ‹ªÁ≈ ‘À «’ ‹º√≈
«√≥ÿ ˘ «¬√ ´º‡ «Úº⁄Ø∫ ¡ÀÈ≈ √ØÈ≈, ‘∆∂, ÓØÂ∆ Â∂ ‘Ø ◊«‘‰∂ «ÓÒ∂ «’ «¬√ √Ó≈È
˘ «¬º’ Úº‚∂ Ͷÿ ”Â∂ ÏøÈ∑ ’∂ ⁄≈ ¡≈ÁÓ∆ ⁄πº’ ’∂ ÒÀ ’∂ ◊¬∂Õ «¬º’ √ØÓ∂ ÓπÂ≈«Ï’
‹º√≈ «√≥ÿ È∂ «¬‘ √≈≈ ’∞fi ¡≈͉∂ ’Ϙ∂ «Úº⁄ º÷ «Ò¡≈ «‹√ È≈Ò «Ó√Òª
«Úº⁄ ı»Ï fi◊Û≈ ‘Ø«¬¡≈ ”Â∂ «¬‘ ¡≈Í√∆ ÁπÙÓ‰∆ Á≈ Úº‚≈ ’≈È Ï«‰¡≈Õ
«¬√ ÒÛ≈¬∆ «Úº⁄ ‘˜≈ª ¡¯◊≈È Ó≈∂ ◊¬∂ Â∂ √À∫’Û∂ «√º÷ Ú∆ Ù‘∆Á ‘جÕ∂

√≈‘«≥Á ”Â∂ ’Ϙ≈
AC ‹ÈÚ∆ AGFD Á∂ «ÁÈ E@ ‘˜≈ Á∂ ’∆Ï «√º÷ ¯Ω‹ª È∂ √≈‘«≥Á ˘
153

Ò≈‘Ω Á∂ √»Ï∂Á≈ ÂØ∫ ¬∆È ÓÈÚ≈¿∞∫‰∆
ÎÚ∆ AGFD «Úº⁄ Ò≈‘Ω Á∂ √»Ï∂Á≈ ’≈ÏÒ∆ ÓºÒ È∂ √ØÌ≈ «√≥ÿ È≈Ò
√ÓfiΩÂ≈ ’ ’∂ ÓπÒÂ≈È ÚºÒØ∫ ¡≈¿∞‰ Ú≈Ò∂ √≈Ó≈È Á∆ ⁄πø◊∆ ¿∞√ ˘ Á∂‰∆ ÓȘ»
’ Ò¬∆Õ
¿∞È∑∆ «ÁÈ∆∫ ¡«‘ÓÁ Ù≈‘ Áπº≈È∆ Á≈ ⁄≈⁄≈ √Ïπ¶Á ı≈È ’ÙÓ∆ Á≈
√»Ï∂Á≈ √∆Õ ‹Á ¿∞√ ˘ Ø‘Â≈√ ıπ√ ‹≈‰ Á∆ ıÏ «ÓÒ∆ ª ¿∞‘ AB ‘˜≈ ¯Ω‹
ÒÀ ’∂ ¡‡’ ¡≈ Íπº‹≈Õ ‹Á «¬√ Á∆ ıÏ ⁄Û∑ «√≥ÿ ˘ «ÓÒ∆ ª ¿∞‘ √≈≈ ’∞fi
¤º‚ ’∂ √Ïπ¶Á ı≈È ”Â∂ ‘ÓÒ≈ ’È Ú≈√Â∂ ⁄ºÒ «Í¡≈Õ ⁄Û∑ «√≥ÿ Á≈ ‘ÓÒ≈
¬∂È≈ ˜ÏÁ√ √∆ «’ ¡¯ˆ≈È «√Í≈‘∆ ‚Á∂ Ó≈∂ ̺‹ ͬ∂ Â∂ Ïπ¶Á ı≈È
«‹¿∞∫Á≈ ‘∆ «√º÷ª Á∂ ‘ºÊ ¡≈ «◊¡≈Õ ¿∞√ ˘ Ø‘Â≈√ Á∂ «’Ò∑∂ «Úº⁄ ’ÀÁ ’ «ÁºÂ≈
«◊¡≈Õ «¬º’ «ÁÈ ¿∞√È∂ «’‘≈, ““ÓÀ˘ ¤º‚ «Á˙, ‹∂ ÓÀ∫ Ï≈ÁÙ≈‘ ω «◊¡≈ ª
Â∞‘≈˘ (⁄Û∑ «√≥ÿ ˘) ¬∂ÊØ∫ Á≈ ¯Ω‹Á≈ ω≈ Á∂Úª◊≈Õ”” «¬√ ”Â∂ ⁄Û∑ «√≥ÿ È∂
«’‘≈ «’, ““«√º÷ª ˘ ‘’±Ó ¡’≈Ò Íπ÷π È∂ Ï÷Ù∆ ‘ÀÕ ¡√∆∫ ÂÀ˘ ’ÀÁ «Úº⁄ º÷‰≈
⁄≈‘πøÁ∂ ‘ª ª ‹Ø ÁπÈ∆¡ª ˘ ÍÂ≈ Òº◊∂ «’ ¡«‘ÓÁ Ù≈‘ Á≈ ⁄≈⁄≈ ⁄Û∑ «√≥ÿ Á∆
’ÀÁ «Úº⁄ ‘ÀÕ √Ïπ¶Á ı≈È È∂ ⁄Û∑ «√≥ÿ ˘ «’‘≈, ““«¬√ ÂØ∫ ÚË∆¡≈ «¬‘
‘ØÚ∂◊≈ «’ ±ø ÓÀ˘ «‘≈¡ ’ Á∂ Â∂ ÒØ’ ’«‘‰◊∂ «’ ⁄Û∑ «√≥ÿ ¬∂‚≈ Ó‘≈È ‘À
«’ ¿∞√ È∂ ¡«‘ÓÁ Ù≈‘ Á∂ ⁄≈⁄∂ ˘ «◊ïÂ≈ ’ «Ò¡≈ √∆ Â∂ «‘Ó ÷≈ ’∂
«‘≈¡ Ú∆ ’ «ÁºÂ≈ √∆Õ”” (◊‰∂Ù Á≈√ : ⁄≈ Ï≈ˆñ«¬ñÍ≥‹≈Ï, √¯≈ ACA;
√Ø‘È Ò≈Ò: ¿∞ÓÁ≈ñÂ∞ºÂñÂÚ≈∆ı, «‹ÒÁ Á»‹∆, √¯≈ AB)Õ

¡«‘ÓÁ Ù≈‘ Á≈ √ºÂÚª ‘ÓÒ≈ Â∂ «√º÷ª Á∂ «ıÒ≈¯ ‹‘≈Á :
Ó≈⁄ AGFD «Úº⁄ ¡«‘ÓÁ Ù≈‘ Áπº≈È∆ È∂ «¬º’ Ú≈ Î∂ Í≥‹≈Ï ÚºÒ Ó»ø‘
’ «Ò¡≈Õ Á¡√Ò ¿∞√ ˘ ˜ÀÈ ı≈È Á∂ Ó≈∂ ‹≈‰, Ø‘Â≈√ Á∂ ÷πº√‰ Â∂
√Ïπ¶Á ı≈È Á∂ «◊ïÂ≈ ‘؉, ‹¶Ë ÂØ∫ √≈Á≈ ı≈È Á∂ ’º„∂ ‹≈‰, Ò≈‘Ω
«Úº⁄ ’≈ÏπÒ∆ ÓºÒ Á∆ ‘≈, «√¡≈Ғ؇ «Úº⁄ ‹‘≈È ı≈È Á∆ ‘≈ Â∂ Í≥‹≈Ï «Úº⁄Ø∫
¡ˆÎ≈È ‘’±Ó Á∂ ı≈ÂÓ∂ Á≈ ÏÛ≈ Áπº÷ √∆Õ ¿∞‘ «√º÷ª ˘ √Ï’ «√÷≈¿∞∫‰≈
⁄≈‘πøÁ≈ √∆Õ Í ¿∞‘ ‘π‰ «√º÷ª ÂØ∫ ‚Á≈ Ú∆ √∆Õ «¬√ ’’∂ ¿∞√ È∂ Óπ√ÒÓ≈Ȫ
˘ “‹‘≈Á” Á∂ Ȫ ”Â∂ ÌÛ’≈¿∞∫‰ Á∆ ’Ø«ÙÙ ’∆Â∆Õ ¿∞‘ ¤∂ Ó‘∆È∂ ’Ø«ÙÙª ’Á≈
«‘≈Õ ‘Ø ’ج∆ ª È‘∆∫ Í ÏÒØ⁄ ¡≈◊» È≈«√ ı≈È ¿∞√Á∂ ¡√ ‘∂· ¡≈
«◊¡≈Õ ¡ı∆ AH ‘˜≈ Áπº≈È∆ Â∂ AB ‘˜≈ ÏÒØ⁄∆ ¯Ω‹ ÒÀ ’∂ ¡«‘ÓÁ Ù≈‘
154

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï
¡’±Ï AGFD «Úº⁄ Í≥‹≈Ï ˘ ⁄ºÒ «Í¡≈Õ ÁØÚ∂∫ ¯Ω‹ª ¬∂ÓÈ≈Ï≈Á ’ØÒ «¬’º·∆¡ª
‘Ø ◊¬∆¡ªÕ

«√º÷ª ‘ºÊØ∫ ¡«‘ÓÁ Ù≈‘ ˘ ‘≈ª
‹ø«‚¡≈Ò≈

«¬√ Ú∂Ò∂ Í≥‹≈Ï «Úº⁄ Ï‘πÂ∆¡ª «√º÷ ¯Ω‹ª ÓΩ‹Á
» È‘∆∫ √ÈÕ ‹º√≈ «√≥ÿ AE
‘˜≈ ¯Ω‹ ÒÀ ’∂ ÌÂÍπ Á∂ ‹≈‡ ≈‹∂ ‹Ú≈‘ «√≥‘ Á∆ ÓÁÁ Ú≈√Â∂ «◊¡≈
‘Ø«¬¡≈ √∆Õ ‘ª, ⁄Û∑ «√≥ÿ ¿∞√ Ú∂Ò∂ «√¡≈Ғ؇ «Úº⁄ ‘≈«˜ √∆Õ ¿∞‘ ¡«‘ÓÁ
Ù≈‘ È≈Ò ÁØñ‘ºÊ ’È Ò¬∆ Ò≈‘Ω ÚºÒ ˘ ⁄ºÒ «Í¡≈ ¡Â∂ √»‘ ÒÀ ’∂ ¡⁄≈‰’ ¿∞√
Á∆¡ª ¯Ω‹ª ”Â∂ ‘ÓÒ≈ ’ «ÁºÂ≈Õ «¬√ ‘ÓÒ∂ «Úº⁄ ¡«‘ÓÁ Ù≈‘ Á≈ «¬º’ ‹ÈÀÒ
¡«‘ÓÁ ı≈È ÏÒ∆Á∆ ”Â∂ ¿∞√Á≈ ÍπÂ
º  Ó≈∂ ◊¬∂ Â∂ ÏÒØ⁄ ¡≈◊» È≈«√ ı≈È Á≈
ÿØÛ≈ Ó≈«¡≈ «◊¡≈ Â∂ ¿∞‘ ¡≈Í Ú∆ ˜ıÓ∆ ‘Ø «◊¡≈Õ ‘È∂≈ ÍÀ‰ º’ ‹ø◊ ⁄ÒÁ∆
‘∆ Â∂ ¡«‘ÓÁ Ù≈‘ Á∆ ¯Ω‹ Á≈ ‹≈ÈñÓ≈Ò Á≈ ÏÛ≈ È∞’√≈È ‘Ø«¬¡≈Õ

C@ «√º÷ª Á∆¡ª ¡’≈Ò Âı √≈«‘Ï ”Â∂ Ù‘∆Á∆¡ª
«¬√ ‘ÓÒ∂ ÁΩ≈È ´º‡ñÓ≈ ’Á≈ ‘Ø«¬¡≈ ¡«‘ÓÁ Ù≈‘ Í«‘Ò∆ Á√øÏ
AGFD ˘ ‹Á ÁÏ≈ √≈«‘Ï Íºπ‹≈ ª «√¯ C@ «√º÷ ¡’≈Ò Âı √≈«‘Ï Á∂
Ïπø◊∂ «Úº⁄ ‘≈«˜ √È ‹Ø ¿∞Ê∂ √∂Ú≈ñ√øÌ≈Ò Ò¬∆ π’∂ ‘ج∂ √ÈÕ √: ◊πÏıÙ «√≥ÿ
Á∆ ¡◊Ú≈¬∆ «Úº⁄ C@ «√º÷, C@ ‘˜≈ ¡¯◊≈È Â∂ ÏÒØ⁄ ¯Ω‹ª È≈Ò ¡ñ√≈Ú∆∫
ÒÛ≈¬∆ «Úº⁄ ‹≈È ÂØÛ ’∂ ÒÛ∂ ¡Â∂ √À∫’Û∂ ¡¯ˆ≈Ȫ Â∂ ÏÒØ⁄ª ˘ Ó≈È Ó◊∫Ø,
Ù‘∆Á ‘Ø ◊¬∂Õ
¡«‘ÓÁ Ù≈‘ È≈Ò ¡≈¬∂ «¬º’ ÏÒØ⁄∆ Â≈∆ıÁ≈È ’≈‹∆ ˘ Óπ‘øÓÁ È∂ «¬√
ÒÛ≈¬∆ Á≈ «Ï¡≈È ’«Á¡ª «Ò«÷¡≈ ‘À :
““¿∞‘ «√¯ Â∆‘ √È Í ¿∞È∑ª Á∂ «ÁÒ «Úº⁄ ˜≈ «‹øȪ Ú∆ ‚ È‘∆∫
√∆...¿∞‘ ◊π» Ú≈√Â∂ ‹≈Ȫ Ú≈È Ú≈√Â∂ ‚º‡∂ ‘ج∂ √È......¿∞‘ Ù∂ Á∆ Â∑ª
¡≈¿∞∫Á∂ √È ¡Â∂ ¨øÏÛ Á∆ Â∑ª «Íº¤∂ ‘º‡ ‹ªÁ∂ √È......‹∂ «’√∂ È∂ ÒÛ≈¬∆ Á≈
‘πºÈ «√º÷‰≈ ‘ØÚ∂ ª ¿∞‘ «√º÷ª È≈Ò ¡≈‘ÓØñ√≈‘Ó‰∆ ÒÛ≈¬∆ ’∂....¿∞‘ «¬º’ñ«¬º’
Í≥‹≈‘ñÍ≥‹≈‘ «‹øÈ∂ √È.....‹∂ ¿∞‘ ÒÛ≈¬∆ «Úº⁄ «Íº¤∂ ‘º‡Á∂ √È Âª «¬‘ È‘∆∫ √Ófi
ÒÀ‰≈ ⁄≈‘∆Á≈ «’ ¿∞‘ ̺‹ ‘∂ √È, «¬‘ ª ¿∞È∑ª Á≈ «¬º’ ÍÀ∫ÂÛ≈ ‘∆ ‘πøÁ≈ ‘À....Õ””
Ó◊Ø∫, ¡«‘ÓÁÙ≈‘ Ò≈‘Ω ˘ ÓπÛ «◊¡≈Õ «‹Ê∂ ¿∞√ ˘ ÍÂ≈ Òº◊≈ «’
¿∞√Á≈ √≈Ê∆ Ș∆Ïñ¿∞ÁñÁΩÒ≈ «ÁºÒ∆ «Úº⁄ «ÿ«¡≈ ‘Ø«¬¡≈ ‘ÀÕ ¿∞√Á∆ ÓÁÁ
’È Ú≈√Â∂ ¿∞‘ √≈‘«≥Á ÚºÒ ⁄ºÒ «Í¡≈Õ Í ¿∞‘ Í≥‹≈Ï Á∂ «Ú⁄’≈Ø∫ ‹ÈÀÒ∆
√Û’ ÂØ∫ ‹≈‰ Á∆ Ï‹≈¬∂, ÏÛ∆ √≈ÚË≈È∆ È≈Ò «ÙÚ≈Ò’ Í‘≈Û∆¡ª Á∂ È≈Òñ
È≈Ò Á∆ ‘Ø ’∂ ‘ΩÒ∆ñ‘ΩÒ∆ ⁄ÒÁ≈ «◊¡≈Õ ¿∞‘ «√º÷ª È≈Ò «√ºË∆ ‡º’ ÒÀ‰ ÂØ∫
◊π∂˜ ’È≈ ⁄≈‘πøÁ≈ √∆Õ
155

√≈‘«≥Á ˘ ‹ªÁ≈ñ‹ªÁ≈ ¿∞‘ ¡≈͉∂ √Ì ÂØ∫ Úº‚∂ “‡≈¿±‡” ‘◊Ì◊Â
«Èø‹È∆¬∂ ˘ «ÓÒ‰ Ú≈√Â∂ ‹ø«‚¡≈Ò≈ ˘ «◊¡≈Õ ‹ø«‚¡≈Ò≈ Íπº‹‰ ÂØ∫ Í«‘Òª
¿∞√ ˘ «√º÷ª Á∂ «¬º’ ‹Ê∂ È≈Ò ÒÛ≈¬∆ ’È∆ ͬ∆Õ «¬√ ÒÛ≈¬∆ «Úº⁄ ¡¯◊≈Ȫ
Á≈ ÏÛ≈ È∞’√≈È ‘Ø«¬¡≈Õ Áπº≈È∆ Á≈ «¬º’ ‹ÈÀÒ ‘∆Ó ı≈È ÏıÙ∆ Ú∆ «¬√
«Úº⁄ Ó≈«¡≈ «◊¡≈Õ (ıπÙÚ’Â ≈¬∂, √¯≈ IF)

χ≈Ò≈
«¬√ ‘≈ Ó◊Ø∫ Áπº≈È∆ χ≈Ò≈ ˘ ⁄ºÒ «Í¡≈Õ «¬√ ÓΩ’∂ ”Â∂ ‘ج∆ ÒÛ≈¬∆
«Úº⁄ ¡¯ˆ≈Ȫ ˘ Î∂ ‘≈ ‘ج∆ Â∂ ¡«‘ÓÁ Ù≈‘ Á≈ ⁄≈⁄≈ √Ïπ¶Á ı≈È Ïπ∆
Â∑ª ˜ıÓ∆ ‘Ø «◊¡≈Õ

¡Á∆È≈ È◊
‘π‰ Áπº≈È∆ È∂ ÓÀÁ≈È∆ «¬Ò≈’∂ «Úº⁄ ‹≈‰ Á∆ Ï‹≈¬∂ Í‘≈Û∆ √Â≈ ÎÛ
«Ò¡≈Õ Ï‡≈Ò≈ ÂØ∫ ¡Á∆È≈ È◊ ‹ªÁ∂ ”Â∂ «√º÷ª È∂ Î∂ ‘ÓÒ≈ ’ «ÁºÂ≈Õ «¬√
Ú≈ «√º÷ª Á≈ Ú∆ È∞’√≈È ‘Ø«¬¡≈ Â∂ ¿∞‘ «Íº¤∂ ‘º‡ ◊¬∂Õ (÷πÙÚ’Â ≈¬∂ √¯≈
IG, ¡«‘ÓÁ Ù≈‘ χ≈Ò∆¡≈, √¯≈ HID)Õ

«Ï¡≈√ Á∂ ’ø„∂
¡Á∆È≈È◊ ÂØ∫ ¡¯◊≈Ȫ È∂ Á«¡≈ «Ï¡≈√ (Ù≈«¬Á ÂÒÚ≈Û≈ ’ØÒØ∫)
Í≈ ’∆Â≈Õ «¬√ √Â∂ ‘π«Ù¡≈Íπ Á∂ «¬Ò≈’∂ «Úº⁄ «√º÷ª È∂ Î∂ ¡¯ˆ≈È ¯Ω‹ª
”Â∂ ◊π∆Ò∂ ‘ÓÒ∂ ’È∂ ‹≈∆ º÷∂Õ

»ÍÛ/√´‹ Í≈ «√º÷ª Á≈ ‘ÓÒ≈
√´‹ Á«¡≈ Í≈ ’È ÂØ∫ Í«‘Òª ¡«‘ÓÁ Ù≈‘ ˘ «¬º’ Ú≈ Î∂
«√º÷ª Á∂ ‘ÓÒ∂ Á≈ ‡≈’≈ ’È≈ «Í¡≈Õ ‘π‰ ¡«‘ÓÁ Ù≈‘ È∂ √ı ‘Á≈«¬Âª
«ÁºÂ∆¡ª ‘ج∆¡ª √È «’ ’ج∆ Ú∆ «√º÷ª Á≈ «Íº¤≈ È‘∆∫ ’∂◊≈Õ

¡«‘ÓÁÙ≈‘ Ú≈«Í√ ’≈ÏÒ ˘
’∞ø‹Íπ≈ Íπº‹ ’∂ ¿∞√ ˘ ıÏ «ÓÒ∆ «’ ‹Ú≈‘ «√ø‘ ‹≈‡ Â∂ Ș∆Ïñ¿πÁñ
ÁΩÒ≈ «Úº⁄ √ÓfiΩÂ≈ ‘Ø «◊¡≈ ‘À Â∂ ‘π‰ Ș∆Ïñ¿∞ÁñÁΩÒ≈ ˘ ¿∞√ Á∆ ÓÁÁ Á∆
ÒØÛ È‘∆∫Õ «¬ÊØ∫, ¿∞‘ ¡≈͉∂ ¡¯◊≈È √≈Ê∆¡ª Á∆ √Ò≈‘ Ó≥È ’∂, «ÁºÒ∆ ‹≈¬∂
«ÏÈ≈ ‘∆ Ú≈«Í√ ¡≈͉∂ ÚÂÈ ˘ ÓπÛ «Í¡≈Õ Ú≈Í√∆ Á∂ √¯ ÁΩ≈È Ú∆ «√º÷
156

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

¯Ω‹ª È∂ ¿∞√Á≈ ÷«‘Û≈ È‘∆∫ ¤º«‚¡≈ ¡Â∂ fiÈ≈ Á«¡≈ º’ ¿∞√ ”Â∂ ◊π∆Ò≈ ¡Â∂
«√ºË∂ ‘ÓÒ∂ ’’∂ ¿∞√ ˘ Ïı Í≈¬∆ º«÷¡≈Õ ¡«‘ÓÁ Ù≈‘ Á≈ «¬‘ ÁΩ≈ ¿∞√
Ú≈√Â∂ ‚, È≈’≈ÓÔ≈Ï∆ Â∂ ÈÓØÙ∆ Á≈ ÁΩ≈ √∆ Â∂ ‘π‰ ¿∞√ ˘ ¡«‘√≈√ ‘Ø «◊¡≈ √∆
«’ ¿∞‘ «√º÷ª Á∂ Óπ’≈ÏÒ∂ «Úº⁄ «¬º’ ’Ó˜Ø ‹ÈÀÒ ‘ÀÕ

Ï≈¡Á ◊πº‹ «√≥ÿ, Ò«‘‰≈ «√≥ÿ Â∂ √ØÌ≈ «√≥ÿ È∂ Î∂ Ò≈‘Ω Â∂ ’Ϙ≈ ’
«Ò¡≈Õ

Ò≈‘Ω ”Â∂ ’Ϙ≈
A@ ¡ÍÀÃÒ AGFE Á∂ √Ϻ ı≈Ò√≈ «¬’º· «Úº⁄ «¬‘ ◊πÓÂ≈ Ú∆ ’∆Â≈
«◊¡≈ «’ Ò≈‘Ω ”Â∂ ’Ϙ≈ ’ «Ò¡≈ ‹≈Ú∂Õ «√º÷ ¯Ω‹ª Ò«‘‰≈ «√≥ÿ, ◊πº‹
«√≥ÿ Â∂ ‘Ø ‹ÈÀÒª Á∆ ¡◊Ú≈¬∆ «Úº⁄ Ò≈‘Ω ÚºÒ ⁄ºÒ ͬ∆¡ª ¡Â∂ AF Ó¬∆
AGFE Á∂ «ÁÈ Â±¯≈È Á∆ Â∂‹∆ È≈Ò Ù«‘ «Úº⁄ Á≈«÷Ò ‘Ø ◊¬∆¡ª ¡Â∂ Ò≈‘Ω
Á∂ «’Ò∑∂ Â∂ Óπ’øÓÒ ’Ϙ≈ ’ «Ò¡≈Õ

ı≈Ò√≈¬∆ «√º’≈ ‹≈∆ ’È≈
Ò≈‘Ω «Úº⁄ ı≈Ò√≈¬∆ ‘’±Ó ’≈«¬Ó ’È Ó◊Ø∫ «√º÷ª È∂ ◊π» √≈«‘Ï≈È
Á∂ Ȫ Â∂ È≈È’ Ù≈‘∆ «√º’≈ ‹≈∆ ’∆Â≈Õ «¬√ «√º’∂ ”Â∂ ¿∞’º∆ «¬Ï≈ «¬≥fl √∆:
Á∂ˆñ˙ñÂ∂ˆñ˙ñ¯Â«‘ñ˙ñÈ∞√ Ï∂Áø◊
Ô≈¯Â ¡‹ È≈È’ ◊π» ◊Ø«Ï≥Á «√≥ÿ
(Á∂Ù Â∂ Â∂ˆ Á∆ ¯Â«‘ ¡Â∂ ÎΩ∆ ÓÁÁ ¡’≈ÒÍπ÷π ÂØ∫, ◊π» È≈È’ ÂØ∫
◊π» ◊Ø«Ï≥Á «√≥ÿ º’, ◊π»¡ª Á∆ Ïı«ÙÙ È≈Ò ‘≈«√Ò ‘ج∆)

Áπº≈È∆ Á≈ ÈΩÚª, Á√Úª Â∂ Ô≈Úª ‘ÓÒ≈
Á√øÏ AGFH «Úº⁄ Áπº≈È∆ È∂ ÈΩÚ∆∫ Ú≈ Í≥‹≈Ï ”Â∂ ‘ÓÒ≈ ’∆Â≈ Í ¿∞‘
«‹‘ÒÓ Á«¡≈ ÂØ∫ ‘∆ ÓπÛ «◊¡≈Õ «Î ¿∞√ È∂ Á√øÏ AGFI Â∂ ‹»È AGG@ «Úº⁄
Í≥‹≈Ï ÚºÒ Ó»ø‘ ’«¡≈ Í «ÍÙ≈Ú ÂØ∫ ‘∆ Ú≈«Í√ ÓπÛ «◊¡≈Õ ¡◊º√ AGGA
«Úº⁄ ¿∞√È∂ Ï≈∑Ú∆∫ Ú≈ ‘ÓÒ≈ ’È Á∆ ÍÒ≈È Ï‰≈¬∆ Í ºÏ ˘ «¬‘ ÓȘ»
È‘∆∫ √∆Õ ‘π‰ ¿∞‘ «¬º’ ’Ó˜Ø, Ïπº„≈, «ÈÓØfi»‰≈, Ï∂Ï√, Ï∂«ÁÒ, ‘≈«¡≈ ‘Ø«¬¡≈,
ʺ«’¡≈ ‘Ø«¬¡≈, ÿÏ≈«¬¡≈ ‘Ø«¬¡≈ Ù÷Ù √∆Õ ¡ı∆ «√º÷ª Á∆ Â≈’ ÂØ∫ ‚Á≈,
«Ú⁄≈≈ ¡«‘ÓÁ Ù≈‘ BC ¡’±Ï AGGB Á∂ «ÁÈ «¬√ ÁπÈ∆¡ª ÂØ∫ «ÚÁ≈ ‘Ø
«◊¡≈Õ («¬º’ √ØÓ≈ ¿∞√ Á∆ ÓΩ AD ¡ÍÃÀÒ AGGB Á∆ Ó≥ÈÁ≈ ‘À)Õ «¬√ ÂØ∫ Ï≈¡Á
¡¯◊≈È Ë≈ÛÚ∆¡ª Á∆ Á«‘Ù ’∆ÏÈ ıÂÓ ‘Ø ◊¬∆Õ

‹ø◊ª ¡Â∂ ÿº¨ÿ≈«¡ª «Úº⁄ «’øÈ∂ ’∞ «√º÷ Ù‘∆Á ‘ج∂?
AGFE º’ «¬‘ «◊‰Â∆ Â’∆ÏÈ ÁØ Òº÷ ωÁ∆ ‘ÀÕ «√º÷ª ÚºÒØ∫ ¡≈͉∂
ÓπÒ’ Á∆ ¡≈˜≈Á∆ Ú≈√Â∂ Ú∆ (AGFE ÂØ∫ AHDI «Ú⁄’≈) ‘˜≈ª Ù‘∆Á∆¡ª
«ÁºÂ∆¡ª ◊¬∆¡ª √ÈÕ AIDG «Úº⁄ ÓπÒ’ Á∆ Úø‚ Ú∂Ò∂ Ú∆ Òº÷ª «√º÷ ’ÂÒ ’∆Â∂
◊¬∂ √ÈÕ AIGH ÂØ∫ AIIE º’ Ú∆ «¬º’ ÂØ∫ ‚∂„ Òº÷ «√º÷ ’ÂÒ ’∆Â∂ ◊¬∂ √ÈÕ
¿∞∫fl ‘ ÓΩ ˘ Ù‘∆Á∆ È‘∆∫ «’‘≈ ‹≈ √’Á≈Õ

«√º’∂ Á∂ Á»‹∂ Í≈√∂ «Ò«÷¡≈ √∆ :
““Ò≈‘Ω «Ú⁄ √øÓ AHBB (AGFE) «Úº⁄ ÿ«Û¡≈ «◊¡≈Õ””

[‚≈: ‘«‹øÁ «√≥ÿ «ÁÒ◊∆ : «√º÷ ÂÚ≈∆ı (Á»‹≈ «‘º√≈) √¯∂ EBAñ
EHE]

¡«‘ÓÁ Ù≈‘ Á≈ ¡º·Úª ‘ÓÒ≈

«ÁºÒ∆, ÔÓÈ≈ñ◊ø◊ ÁØ¡≈Ï ¡Â∂ ≈«‹√Ê≈È «Úº⁄ «√º÷ª Á≈ ÁÏÁÏ≈

Á√øÏ AGFF «Úº⁄ ¡«‘ÓÁ Ù≈‘ È∂ ¡‡’ Á«¡≈ Í≈ ’∆Â≈Õ ¿∞√ Á∆
Í«‘Ò∆ ‡º’ «‹‘ÒÓ Á«¡≈ Á∂ ’ø„∂ Ø‘Â≈√ «Úº⁄ ÏÒÓ «√≥ÿ Á∆ ¯Ω‹ È≈Ò
‘ج∆Õ ÏÒÓ «√≥ÿ Á∆ ¯Ω‹ Á∆ «◊‰Â∆ Ï‘π ÊØÛ∑∆ √∆ Â∂ ¿∞È∑ª ’ØÒ ¡√Ò≈ Ú∆ ÿº‡
√∆Õ «¬√ ’’∂ «√º÷ª Á≈ Ï‘π È∞’√≈È ‘Ø«¬¡≈Õ BB Á√øÏ ˘ ¡«‘ÓÁ Ù≈‘
Ò≈‘Ω Íπº‹≈Õ «√º÷ª È∂ ¿∞√ È≈Ò ‡º’ ÒÀ ’∂ È∞’√≈È ¿∞·≈¿∞‰ Á∆ Ï‹≈¬∂ Ò≈‘Ω
¤º‚ ‹≈‰ Á≈ ÎÀ√Ò≈ ’∆Â≈Õ √ØÌ≈ «√≥ÿ, Ò«‘‰≈ «√≥ÿ Â∂ ◊πº‹ «√≥ÿ Ò≈‘Ω ÂØ∫
⁄Ò∂ ◊¬∂Õ ’∞fi «ÁÈ Ï≈¡Á Áπº≈È∆ √≈‘«≥Á ÚºÒ ⁄Ò≈ «◊¡≈Õ «¬√ ÁΩ≈È Ú∆
’∞fi ÒÛ≈¬∆¡ª ‘ج∆¡ªÕ ÁØȪ «Ëª Á∂ È∞’√≈È Ú∆ ‘ج∂Õ ¡«‘ÓÁÙ≈‘ È∂ AG
Ó≈⁄ AGFG ˘ √≈‘«≥Á ÂØ∫ Ú≈«Í√∆ Ùπ» ’ «ÁºÂ∆Õ ¡«‘ÓÁ Ù≈‘ Á∂ ‹≈‰ ÂØ∫

«ÁºÒ∆ Á∂ Ò≈Ò∑ «’Ò∂ ”Â∂ «√º÷ª Á≈ È∆Ò≈ «ÈÙ≈È √≈«‘Ï

157

““«ÁºÒ∆ ÁÏ≈ Á∆ ’Ó˜Ø∆ Â∂ ≈‹√∆ Ó≈‘ΩÒ Á≈ ¯≈«¬Á≈ ¿∞·≈¿∞∫«Á¡ª
«√º÷ª È∂ H Ó≈⁄ AGHC Á∂ «ÁÈ «ÁºÒ∆ ”Â∂ ‘ÓÒ≈ ’ «ÁºÂ≈Õ ¿∞‘ ¡Ò∆◊Û∑ ÚºÒØ∫
¡≈¬∂ Â∂ ¿∞È∑ª È∂ Ù≈Ó Âº’ Ò≈Ò «’Ò∑∂ ˘ ÿ∂≈ Í≈ «Ò¡≈Õ ’ÙÓ∆∆ ◊∂‡ Á∂ Ï≈‘
‘˜≈ª «√º÷ ¯Ω‹ª ÷Û∑∆¡ª √ÈÕ «√º÷ª È∂ ◊∂‡ ÂØÛÈ Á∆ Ï‘π ’Ø«ÙÙ ’∆Â∆ Í
È≈’≈Ó ‘∂Õ ¡ı∆ I Ó≈⁄ Á∂ «ÁÈ «√º÷ ¯Ω‹ª È∂ ÂØͪ È≈Ò «’Ò∑∂ Á∆ ’øË Á≈
«¬º’ «‘º√≈ ¿∞‚≈ «ÁºÂ≈ Â∂ «¬√ ÓÿØ∂ (ÓØ∆) ≈‘∆∫ «’Ò∑∂ «Úº⁄ Á≈«ıÒ ‘Ø ◊¬∂Õ ¡º‹
Ú∆ «¬√ «¬Ò≈’∂ ˘ “ÓØ∆ ◊∂‡” ’«‘≥Á∂ ‘ÈÕ «√º÷ ¯Ω‹ª ‹º√≈ «√≥ÿ ¡≈‘¨Ú≈Ò∆¡≈,
158

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

‹º√≈ «√≥ÿ ≈Ó◊Û∑∆¡≈, Ïÿ∂Ò «√≥ÿ, ≈¬∂ «√≥ÿ ÚˆÀ≈ Á∆ ¡◊Ú≈¬∆ «Úº⁄ Ò≈Ò
«’Ò∑∂ «Úº⁄ Á≈«÷Ò ‘Ø ◊¬∆¡ª ¡Â∂ «’Ò∑∂ ”Â∂ ı≈Ò√∂ Á≈ È∆Ò≈ «ÈÙ≈È √≈«‘Ï
Ò«‘≈ «ÁºÂ≈Õ «¬√ ÓΩ’∂ ”Â∂ ‹ÈÀÒª È∂, ÁÒ ı≈Ò√≈ Á≈ Óπ÷∆ ‘؉ Á∂ È≈Â∂ ‹º√≈
«√≥ÿ ¡≈‘¨Ú≈Ò∆¡≈ ˘ Âı ”Â∂ ÏÀ·‰ Ú≈√Â∂ «’‘≈ Í ¿∞√ «¬‘ ’«‘ ’∂ Ȫ‘
’ «ÁºÂ∆ «’ «√º÷ª «Úº⁄ ¡«‹‘∂ Ï≈ÁÙ≈‘ Á≈ ’ج∆ «√˪ ȑ∆∫ ‘ÀÕ «¬√ Ú≈√Â∂
’ج∆ Ú∆ ¿∞√ Âı Â∂ ÏÀ·‰ Ú≈√Â∂ «Â¡≈ È≈ ‘Ø«¬¡≈Õ

7.
«√º÷ «Ó√Òª ¡Â∂ ◊πÓ«Â «¬È’Ò≈Ï

’∞fi «⁄ Ó◊Ø∫ ‘∆ ¿∞È∑ª ˘ Ï≈ÁÙ≈‘ È∂ «ÁºÒ∆ Á∆ ⁄øπ◊∆ «Úº⁄Ø∫ ¤∂ ¡≈È∂
(√≈„∂ CG%) «‘º√∂ Á∂‰∂ Ó≥È ’∂ ¿∞È∑ª ˘ Ì∂‹ «ÁºÂ≈Õ «¬√ ÓΩ’∂ ”Â∂ ‹º√≈ «√≥ÿ
≈Ó◊Û∑∆¡≈ È∂ «’‘≈ «’ ‹∂ ¡√∆∫ «ÁºÒ∆ Á∂ Âı ”Â∂ È‘∆∫ ÏÀ·‰≈ ª ¡√∆∫ «¬√
Âı Á≈ ÊÛ∑≈ Ô≈Á◊≈ Ú‹Ø∫ ¡≥«ÓÃÂ√ «Úº⁄ ‹» ÒÀ ’∂ ‹≈Úª◊∂ ª ‹Ø ÂÚ≈∆ı
«Úº⁄ «¬‘ √ÈÁ ‘∂ «’ ’Á∂ «ÁºÒ∆ Á≈ Âı Ú∆ «√º÷ª Á∂ ’ÁÓª ‘∂· «‘≈ √∆ Â∂
«¬√ Á∆ «√ºÒ ‘Ó∂Ù≈ ‘∆ «√º÷ª Á∂ ÍÀª ‘∂· ‘∂◊∆Õ (Âı Ú≈Ò∆ «¬‘ «√ºÒ ‹º√≈ «√≥ÿ
≈Ó◊Û∑∆¡≈ ¡≈͉∂ Ïπø◊∂ «Úº⁄ ÒÀ «◊¡≈ √∆ ‹Ø ¡º‹ Ú∆ ¿∞Ê∂ ÓΩ‹»Á ‘ÀÕ)

«√º÷ «Ó√Òª Á≈ Ò∂÷≈ ‹Ø÷≈
““◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ÚºÒØ∫ ÍÃ◊‡ ‘ج∂ ¡≈ÒÓ◊∆∆ «√º÷ ¯Ò√¯∂ «Úº⁄ «’√∂
Á∆ ˆπÒ≈Ó∆ ’È ˘ Óπº„Ø∫ ‘∆ ºÁ ’∆Â≈ ‘Ø«¬¡≈ ‘ÀÕ Á»‹∂ Í≈√∂ «¬√ Á≈ ÓÂÒÏ «¬‘
Ú∆ ‘À «’ «√º÷ ‘≈’Ó È‘∆∫ ‘Ø √’Á≈Õ («¬√ Á≈ ÓÂÒÏ ‘«◊˜ «¬‘ È‘∆∫ «’ ¿∞‘
¡≈͉∂ ÓπÒ’ Á∆ ‘’±Ó ȑ∆∫ √øÌ≈Ò √’Á≈)Õ ‹∂ «¬º’ «√º÷ ‘≈’Ó Ï‰È Á∆ √Ø⁄
÷Á≈ ‘À ª ¿∞‘ Ô’∆ÈÈ «√º÷ ¯Ò√¯∂ ÂØ∫ ‹ª ª ¡‰‹≈‰ ‘À Â∂ ‹ª «Î ÁøÌ∆
(Í÷≥‚∆) ‘À, ‹Ø ¡÷Ú≈¿∞∫‰≈ ª «√º÷ ⁄≈‘πøÁ≈ ‘À Í «¬√ Â∂ ¡ÓÒ È‘∆∫ ’È≈
⁄≈‘πøÁ≈Õ «√º÷ ¯Ò√¯∂ ÓπÂ≈«Ï’ “‘≈’Ó” (‘π’Ó ⁄Ò≈¿∞∫‰ Ú≈Ò≈) «√¯ ¡’≈Ò
Íπıπ ‘∆ ‘ÀÕ «√º÷ È≈˜Ó (Administrator), “ÍÃÏøË’” ª ‘Ø √’Á≈ ‘À, “‘≈’Ó”
È‘∆∫Õ “Ï∂ˆÓÍπ≈” Â∂ “‘Ò∂Ó∆ ≈‹” «Úº⁄ ‘≈’Ó Ú≈Ò∆ √Ø⁄ È‘∆∫ º÷∆ ‹≈ √’Á∆Õ

Ïÿ∂Ò «√≥ÿ Á≈ Â∆√ ‘˜≈∆ Â∂ ÍπÒ «Ó·≈¬∆
¿π√ Ú∂Ò∂ «√º÷ ¯Ω‹ª Á∆ «◊‰Â∆ C@ ‘˜≈ √∆ Â∂ «‹√ ʪ ”Â∂ «√º÷ ¯Ω‹ª
·«‘∆¡ª √È ¿∞√ ˘ ¡º‹ Ú∆ “Â∆√ ‘˜≈∆” Ú‹Ø∫ ‹≈«‰¡≈ ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ («ÁºÒ∆ Á≈
‘≈¬∆’Ø‡ Â∆√ ‘˜≈∆ «Úº⁄ ‘∆ ‘ÀÕ) «¬≥fl ‘∆ «‹√ ÍπÒ ”Â∂ «‹ºÂ Á∆ ıπÙ∆ «Úº⁄ «√º÷
¯Ω‹∆¡ª È∂ «Ó·≈¬∆ Úø‚∆ √∆ ¿∞√ Á≈ Ȫ ¡º‹ Ú∆ “ÍπºÒ «Ó·≈¬∆” Ú‹Ø∫ ‹≈«‰¡≈
‹ªÁ≈ ‘ÀÕ

«ÁºÒ∆ Á∂ «¬«Â‘≈√’ ◊πÁπ¡≈∂ ω≈¿∞∫‰≈
«¬√ Á∂ È≈Ò ‘∆ «√º÷ª È∂ «ÁºÒ∆ «Úº⁄ ◊π» √≈«‘Ï È≈Ò √ÏøË Ê≈Úª ”Â∂
ÔÁ≈◊≈ª ω≈¿∞‰ Ú≈√Â∂ ‹◊‘ Ú∆ ÒÀ Ò¬∆Õ ◊πÁπ¡≈≈ √∆√ ◊ø‹, ’≈Ï◊ø‹,
Ïø◊Ò≈ √≈«‘Ï, Ï≈Ò≈ √≈«‘Ï, ÁÓÁÓ≈ √≈«‘Ï, ÓØÂ∆ Ï≈ˆ ÚˆÀ≈ ω≈¿∞‰
Ú≈√Â∂ Ï≈Ï≈ Ïÿ∂Ò «√≥ÿ Â∂ ‹º√≈ «√≥ÿ ≈Ó◊Û∑∆¡≈ È∂ ı≈√ ØÒ ¡Á≈ ’∆Â≈Õ
«¬√ √≈∂ √Ó∂∫ ÁΩ≈È «ÁºÒ∆ Á∆ ’ØÂÚ≈Ò∆ Â∂ «√º÷ ¯Ω‹ª Á≈ ’Ϙ≈ «‘≈Õ”” (‚≈:
‘«‹øÁ «√≥ÿ «ÁÒ◊∆: ¿∞ÍØ’Â, √¯∂ FAAñFAH)

«√º÷ª Á∆ ‘«Ê¡≈ÏøÁ ‹ÁØ‹«‘Á ÓπˆÒª Â∂ ¡¯◊≈Ȫ ÂØ∫ ‘’±Ó ÷Ø‘ ’∂
¿∞È∑ª Á∆ ‹◊∑≈ Á√Â≈ª Ú≈Ò∂ («√º÷) ‘≈’Ó «Ï·≈¿∞∫‰ Ú≈√Â∂ È‘∆∫ √∆, ÏÒ«’
˜≈ÒÓ ‘≈’Óª ˘ ıÂÓ ’’∂, ˜πÒÓ Á∂ ÁΩ ˘ Óπ’≈ ’∂, (ºÏ∆ ËÓ Á≈) ‘Ò∂Ó∆ ≈‹
’≈«¬Ó ’È≈ √∆Õ «¬√ ¯Ò√¯∂ Á≈ «È˜≈Ó ÏøÁ≈ «√≥ÿ Ï‘≈Á È∂ AGA@ «Úº⁄
√«‘≥Á ”Â∂ ’Ϙ∂ ÂØ∫ Ï≈¡Á ’≈«¬Ó ’ «ÁºÂ≈ √∆Õ AGEC ÂØ∫ Ó◊Ø∫ ‹Á «√º÷ª È∂
«’√≈Ȫ Â∂ ‘Ø ÒØ’ª ˘ “≈÷∆” Á∆ Í∂Ù’Ù ’∆Â∆ √∆ ª Ú∆ ¿∞È∑ª È∂ “‘≈’Ó”
Ï‰È Á∆ √Ø⁄ È‘∆∫ √∆ º÷∆Õ «√º÷ ÒØ’ª ˘ «¬È√≈¯, Ï≈Ï∆, «¬È√≈È∆ ‘’±’,
Ì≈¬∆⁄≈’ √ªfi, «Ó‘, √º‹‰Â≈¬∆ Úø‚Á∂ √ÈÕ «Î ‹ÁØ∫ AGFE «Úº⁄ ¿∞È∑ª È∂
Ò≈‘Ω ¡Â∂ ‘Ø Ê≈Úª ”Â∂ ’Ϙ∂ ’’∂ ÓπÒ’ Á≈ «¬≥˜≈Ó ⁄Ò≈¿∞∫‰≈ Ùπ» ’∆Â≈
ª ¿∞È∑ª Á≈ «È˜≈Ó ÒØ’ª «Úº⁄ ¬∂È≈ ‘«ÁÒñ¡˜∆˜ Â∂ Ó’Ï»Ò √∆ «’ ‹ÁØ∫
¡¯ˆ≈È ‹ª ÓπˆÒ ¿∞È∑ª ÂØ∫ «√º÷ª Á∂ ÂΩ Â∆«’¡ª, ¿∞È∑ª Á∂ «¬È√≈¯ ¡Â∂
¿∞È∑ª Á∂ ‹∆ÚÈñ‹≈⁄ Á∆ ◊ºÒ Íπ¤Á∂ √È Âª ¿∞‘ (Óπ’≈Ó∆ ÒØ’) «√º÷ª Á∆ Â≈∆¯
’Á∂ È‘∆∫ √È Ê’Á∂...””Õ [‚≈. ‘«‹øÁ «√≥ÿ «ÁÒ◊∆ : ¿∞ÍØ’Â, √¯∂
FAAñFAI]

Ò≈√≈È∆ ◊πÓ«Â «¬È’Ò≈Ï «ÈÚ≈‰ª ÚºÒ ˘ ‘Ø Â∞«¡≈
““Í «‹¿∞∫ñ«‹¿∞∫ «√º÷ª ’ØÒ Â≈’ ¡≈¿∞∫Á∆ ◊¬∆, ÁΩÒ «ÓÒ‰ Òº◊
ͬ∆, ÒØ’ “«√Á≈” ¡≈÷ ’∂, «√ fiπ’≈ ’∂, √Ò≈Óª ’È Òº◊ ͬ∂ ª ¿∞È∑ª
«Úº⁄Ø∫ Ï‘π«Â¡ª ˘ ¡≈͉≈ ¡≈Í “’∞fi ‘Ø ‘∆” Òº◊‰ Òº◊ «Í¡≈Õ ‘ΩÒ∆ñ‘ΩÒ∆ ¿∞È∑ª
159

160

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

È∂ «È˜≈Ó ⁄Ò≈¿∞∫‰ Ú≈√Â∂, Ò∂÷≈ º÷‰ Ú≈√Â∂, ı «Ò÷‰ Ú≈√Â∂ “¡¯√” Ú∆
Ò≈¿∞‰∂ Ùπ» ’ «ÁºÂ∂Õ «¬‘ √≈∂ ÓπÒ≈˜Ó ◊Àñ«√º÷ Â∂ ÚË∂∂ ’’∂ «‘≥Á» √È Â∂ ’∞fi
Í≥‹≈Ï∆ ÷ºÂ∆ Ú∆ √ÈÕ «¬È∑ª «Úº⁄Ø∫ ’∞fi «‘≥Áπ√Â≈È (‘π‰ Ô±.Í∆., ¡ÀÓ.Í∆. ÚˆÀ≈)
Á∂ ÏÃ≈‘Ó‰ √ÈÕ «¬È∑ª Á≈ «¬º’ Úº‚≈ «‘º√≈ Í«‘Òª «’√∂ È≈ «’√∂ ÓπˆÒ ‹ª «‘≥Á»
≈‹∂, Ú˜∆, ¡Ó∆, ÈÚ≈Ï, ¯Ω‹Á≈, È≈«¬Ï ÚˆÀ≈ ’ØÒ ’øÓ ’Á≈ «‘≈ √∆
Â∂ ¿∞È∑ª ’ØÒ ¿∞√ «È˜≈Ó Á≈ ˜Ï≈ ‘∆ È‘∆∫ ÏÒ«’ ¡≈Áª Ú∆ ’≈«¬Ó √ÈÕ
«‘≥Á» ‹Ú≈«Û¡ª, ÈÚ≈Ϫ Â∂ «‹øÓ∆Á≈ª Á∂ ÂΩñÂ∆’∂ Ú∆ ÚË∂∂ ’’∂ ÓπˆÒª
Ú◊∂ ‘∆ √È Â∂ «¬√ ’’∂ ¿∞È∑ª Á∂ ÓπÒ≈˜Ó (¡¯√) Ú∆ ÓπˆÒª Ú≈Ò∆ «¯ÂÂ
÷Á∂ √ÈÕ «¬√ «¯Â «Úº⁄ ‘π’Ó ’È≈, ¡ºÔ≈Ù∆, ˺’∂ñÙ≈‘∆, ’∞ÈÏ≈ñÍπÏ∆,
ÈÙ∂, Úº‚∆ «◊‰Â∆ «Úº⁄ ¡Ωª º÷‰≈ Ú∆ Ù≈«ÓÒ √∆Õ ‹ÁØ∫ «√º÷ “«Ó√ÒÁ≈ª” È∂
¡≈͉∂ «È˜≈Ó Ú≈√Â∂ «¬‘ ¡«‘Ò’≈ ÌÂ∆ ’∆Â∂ ª ¿∞È∑ª «Úº⁄Ø∫ Ï‘πÂ∂ «¬È∑ª
√≈Ï’≈ ¡«‘Ò’≈ª «Úº⁄Ø∫ ‘∆ √È Â∂ ‹ª «¬√ «’√Ó Á∂ ÒØ’ ‘∆ √ÈÕ

«¬È∑ª «Úº⁄Ø∫ Ï‘πÂ∂ «√º÷ ¯Ò√¯∂ Â∂ «√º÷ ‹∆ÚÈñ‹≈⁄ ÂØ∫ Â’∆ÏÈ ’Ø∂ ‘∆
√ÈÕ Â∆‹≈, «¬È∑ª √«Ó¡ª «Úº⁄ ÍÛ∑∂ñ«Ò÷∂ «‘≥Á», ÷≈√ ’’∂ ÏÃ≈‘Ó‰ ¡Â∂ ıºÂ∆
«‘≥Á», «√º÷ «Ó√Òª Á∂ ¡≈◊»¡ª Á∂ È∂Û∂ ‘؉ Òº◊ ͬ∂Õ ¿∞‘ ¿∞È∑ª ˘ «Ò÷ÂñÍÛ∑Â
’È ¡Â∂ «‘√≈Ïñ«’Â≈Ï º÷‰ «Úº⁄ “ÓÁÁ” ’È Òº◊ ͬ∂Õ ‘ΩÒ∆ñ‘ΩÒ∆ ¿∞‘
«Ó√Òª Á∂ ¡≈◊»¡ª Á∂ “Á∆Ú≈È” (Ú˜∆) ω ◊¬∂ Â∂ ¡ı∆ ¿∞‘ «¬È∑ª ¡≈◊»¡ª
˘ ¡≈͉∆ Ó˜∆ È≈Ò ⁄Ò≈¿∞∫‰ Òº◊ ͬ∂Õ ¿∞‘ ¡ÈÍÛ∑ «Ó√ÒÁ≈ª ˘ “«√¡≈√Â
Á∂ ◊π” Ú∆ «√÷≈¿∞∫‰ Òº◊ ͬ∂Õ Ïº√ «¬√∂ Ó‘ΩÒ È∂ ‘∆ «√º÷ ¡≈◊»¡ª «Úº⁄ “‘≈’Ó”
‘؉ Á≈ ¡«‘√≈√ ÌÈ≈ Ùπ» ’ «ÁºÂ≈Õ ¿∞‘ ¡≈͉∂ «¬≥˜≈Ó ¡Â∂ ≈÷∆ ‘∂·Ò∂
«¬Ò≈«’¡ª ˘ ¡≈͉∆ «¡≈√ √Ófi‰ Òº◊ ͬ∂Õ ¤∂Â∆ ‘∆ ¿∞È∑ª È∂ ‘Ø «¬Ò≈’∂ ¡Â∂
Â≈’ ‘≈«√Ò ’È Ú≈√Â∂, «¬º’ñÁ»‹∂ ˘ „≈‘π‰≈ Ùπ» ’ «ÁºÂ≈Õ «¬√ È∂ ¬∆÷≈,
´º‡, Ì≈ñÓ≈» ‹ø◊, ˺’∂ñÙ≈‘∆ ¡Â∂ ıπÁ◊˜∆ Ú≈Ò∆ √Ø⁄ ˘ ‹ÈÓ «ÁºÂ≈Õ «¬√ Á∂
ÈÂ∆‹∂ Ú‹Ø∫ È«Ù¡ª Á≈ ÍÃ√≈ Ú∆ ‘؉ Òº◊ «Í¡≈Õ «¬√ Á∂ È≈Ò ‘∆ ’≈Ó Ú∆ Ì≈»
‘؉ Òº◊ «Í¡≈Õ ’¬∆ñ’¬∆ ˜È≈È∆¡ª, ◊ØÒ∆¡ª, ÷ÀÒª «¬È∑ª «Ó√ÒÁ≈ª Á∂
‘Óª «Úº⁄ Ù≈«ÓÒ ‘؉ Òº◊ ͬ∆¡ªÕ ÁØñ„≈¬∆ Á‘≈«’¡ª «Úº⁄ ‘∆ ’¬∆ «Ó√Òª Á∂
¡≈◊» ÓπˆÒ ‘≈’Óª Ú≈Ò∆ «˜øÁ◊∆ ‹∆‰ Òº◊ ͬ∂ √ÈÕ «¬È∑ª ˘ “ÓπˆÒ∆¡≈ñ«√º÷”
’«‘‰≈ ˆÒ ȑ∆∫ ‘ØÚ∂◊≈Õ «‹Ú∂∫ Ì≈ «Úº⁄ ˜ÀÒ «√≥ÿ ÍÀ˜∆‚À∫‡ (≈Ù‡ÍÂ∆)
‹ª ‚≈. ÓÈÓØ‘È «√≥ÿ ÍÃË≈È Ó≥Â∆ ω ‹≈‰ È≈Ò Ì≈ «Úº⁄ «√º÷ ≈‹ ’≈«¬Ó
È‘∆∫ ‘Ø ‹ªÁ≈, ¿∞Ú∂∫ ‘∆ «¬‘ Á√Â≈ Ú≈Ò∂ ‰‹∆ «√≥ÿ ‹ª «’√∂ ‘Ø «√º÷ Á∂ ≈‹≈
(‹ª Ó‘≈≈‹≈) ω ‹≈‰ È≈Ò ¿∞√ Á∆ ‘’±Ó «√º÷ ≈‹ È‘∆∫ ω ‹ªÁ∆Õ «√º÷ ≈‹
ª ‘∆ ωÁ≈ ‘À ‹∂ ¿∞‘ «√º÷∆ «√Ë≈ª ÓπÂ≈Ï’ ⁄Ò≈«¬¡≈ ‹≈Ú∂Õ

Á»‹≈, ÏøÁ≈ «√≥ÿ Ú∂Ò∂ ‹»fi‰ Ú≈Ò∂ √≈Ê∆¡ª «Úº⁄Ø∫ Ï‘πÂ∂ ◊π» √≈«‘Ï Á∂ È∂Û∂
«‘‰ Ú≈Ò∂ «√º÷ √È ‹ª ‘Ø ‘‹»∆ «√º÷ª Á∆ ¡ΩÒ≈Á √ÈÕ ‹Á ÏøÁ≈ «√≥ÿ È∂ ’∞fi
«¬Ò≈’∂ «‹ºÂ Ò¬∂ ª «√º÷ª Á∂ È≈ÒñÈ≈Ò Ï‘π √≈∂ «‘≥Á» (◊πº‹, ‹≈‡ Â∂
≈‹Í»Â) Ú∆ ¿∞√Á∆ ¯Ω‹ «Úº⁄ Ù≈«ÓÒ ‘Ø ◊¬∂Õ Í «¬È∑ª Á≈ «ÈÙ≈È≈ «√¯ Â∂
«√¯ ´º‡ñÓ≈ ’È≈ ‘∆ √∆Õ (‘∆ ≈Ó ◊πÍÂ≈ : «‘√‡∆ ¡≈¯ Á≈ «√÷˜,
«‹ÒÁ B, √¯≈ CE)Õ ‹ÁØ∫ ÏøÁ≈ «√≥ÿ ¡Â∂ «√º÷ª Á∆¡ª Ù‘∆Á∆¡ª Á≈ ÁΩ
¡≈«¬¡≈ ª «¬‘ √≈∂ «‘≥Á» Á≈Û∑∆ ’∂√ ÓπøÈÚ≈ ’∂ Î∂ ¡≈͉∂ “¡√Ò” »Í «Úº⁄ ¡≈
◊¬∂ («‘≥Á» ω ◊¬∂)Õ Ó◊Ø∫ Î∂, ı≈√ ’’∂ Ó∆ Ó˘ Á∆ ÓΩ (AGEC) Ó◊Ø∫, ‹Á
«√º÷ª Á∂ «ÁÈ «Î∂ ¡Â∂ ÓπˆÒ Â∂ ¡¯◊≈È ’Ó˜Ø ‘؉ Òº◊ ͬ∂, ª Ï‘π √≈∂
Í≥‹≈Ï∆ «‘≥Á» ‹º‡ Ú∆ «√º÷ ¯Ω‹ Á≈ «‘º√≈ ω ◊¬∂Õ ¿∞È∑ª Á≈ «ÈÙ≈È≈ È≈ ª «√º÷∆
√∆ ¡Â∂ È≈ ‘∆ ˜πÒÓ Á≈ È≈√ ’’∂ “‘Ò∂Ó∆ ≈‹” ’≈«¬Ó ’È≈ √∆Õ ¿∞‘ ‹ª ª
˜πÒÓ ‹ª ˆ∆Ï∆ ÂØ∫ Âø◊ ¡≈¬∂ ‘ج∂ «√º÷ ¯Ω‹ª «Úº⁄ Ù≈«ÓÒ ‘ج∂ √È Â∂ ‹ª ¿∞‘
«√º÷ ≈‹ Á∂ ¡≈¿∞∫‰ Á∆ ¿∞Ó∆Á «Úº⁄, Â≈’ «Úº⁄ ¡≈¿∞∫‰ Á∆ √Ø⁄ È≈Ò ı≈Ò√≈
¯Ω‹ Á∂ È∂Û∂ ‘ج∂ √ÈÕ

«Ó√Òª Á∂ Óπ÷∆ ¡≈͉∂ Ïπ„≈Í∂ «Úº⁄ ÌπºÒ ◊¬∂ «’ ¿∞‘ ¡≈͉≈ «¬Ò≈’≈
¡≈͉∆ «Ó√Ò Á∂ «’√∂ ‘Ø (’≈ÏÒ) ‹ÈÀÒ ˘ √Ω∫Í Á∂‰ Â∂ «¬√Á∆ Ï‹≈¬∂ ¿∞È∑ª
È∂ ¡≈͉∂ ÍπºÂª, ÌÂ∆«‹¡ª Â∂ ‘Ø «ÙÂ∂Á≈ª ˘ “‘≈’Ó” ω≈¿∞∫‰≈ Ùπ» ’
«ÁºÂ≈Õ «¬‘ √Ø⁄ ◊π» Á∂ ‘π’Ó Á∂ ¿∞Ò‡ √∆Õ ◊π» √≈«‘Ï Á≈ ª ‘π’Ó ‘À «’ ÂıÂ
”Â∂ ¿∞‘∆ ÏÀ·‰≈ ⁄≈‘∆Á≈ ‘À ‹Ø Âı Á∂ Ò≈«¬’ ‘ØÚ∂Õ

‹ÁØ∫ «√º÷ «Ó√Òª Á∂ ‘ºÊ ‘’±Ó ¡≈¬∆ ª «¬‘ Â≈’ Â∂ ÁΩÒ Á∆ ´º‡
’È ¡≈¬∂ ÈÚ∂∫ √‹∂ ¡÷ΩÂ∆ Â∂ ÈÚ∂∫ «√º÷ Í«‘ÒªñÍ«‘Ò Âª “«√º÷ ’≈ÓÈÚÀÒÊ” Á∆
√Ø⁄ È≈Ò ⁄ÒÁ∂ ‘∂Õ Í ‹ÁØ∫ ‹º√≈ «√≥ÿ ¡≈‘¨Ú≈Ò∆¡≈ Ïπ„≈Í∂ Á∂ ¡≈ı∆ «‘º√∂
«Úº⁄ ¡≈«¬¡≈ ª ¿∞√ Á∆ ’Óª‚ ’Ó˜Ø ‘Ø ◊¬∆Õ Á»‹≈, «Ó√Òª Á∂ ¡≈◊» ‘π‰ ÁΩÒÂ
Â∂ Â≈’ Ú≈Ò∂ ω ⁄πº’∂ √È Â∂ ¿∞‘ ¡≈͉∂ ¡≈Í ˘ ‘ΩÒ∆ñ‘ΩÒ∆ “‘≈’Ó” Ú∆ √Ófi‰
Òº◊ ͬ∂ √ÈÕ

̇’‰ Á∆ «¬‘ Ò«‘ ‘ΩÒ∆ñ‘ΩÒ∆ ÚËÁ∆ ◊¬∆Õ ’¬∆ «Ó√Òª Á∆ ¡≈Í√ «Úº⁄
‘∆ «¬º’ñÁ»‹∂ Á∂ «¬Ò≈«’¡ª Â∂ ’Ϙ∂ ’È Ò¬∆ ‹ø◊ ‘ج∆Õ «¬È∑ª ‹ø◊ª «Úº⁄ ÚË∂∂
ØÒ Ìø◊∆, ≈Ó◊Û∑∆¡≈, Ùπ’⁄º’∆¡≈, ’È∑¬∆¡≈, ’ØÛ«√≥ÿ∆¡ª «Ó√Òª Á≈ √∆Õ
«¬‘ Í≥‹∂ «Ó√Òª «¬º’ñÁ»‹∂ ÂØ∫ «¬Ò≈’∂ ÷Ø‘‰ Ú≈√Â∂ ’¬∆ Ú≈ ‹πº‡ ω≈ ’∂ Ú∆ «¬º’ñ
Á»‹∂ Á∂ «ıÒ≈¯ ÒÛ∆¡ª √ÈÕ «¬‘ √Ø⁄ ‘«◊˜ «√º÷ñ√Ø⁄ È‘∆∫ √∆Õ «¬‘ ◊π» √≈«‘Ï
Á∆ «√º«÷¡≈ Á∂ «ÏÒ’∞Ò ¿∞Ò‡ √∆Õ «¬‘ «√º÷∆ Á∂ ≈‘ ÂØ∫ ̇’‰≈ √∆Õ «¬’ñÚ≈ Á≈
Ùπ» ‘Ø«¬¡≈ «¬‘ ¡ñ«√º÷ ÁΩ «ÁÈØ∫ñ«ÁÈ ⁄πÛ∂≈ Â∂ Ú‚∂≈ ‘πøÁ≈ «◊¡≈ Â∂ ¡ı∆

161

162

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

«¬√È∂ «√º÷ ‘’±Óª ˘ ı≈ÈÁ≈È∆, «Èº‹∆ Â∂ Ó≈¯∆¡≈ √Ø⁄ Ú≈Ò∆ ‘’±Ó «Úº⁄ ÏÁÒ
«ÁºÂ≈Õ «‹‘Û∆ «’Í≈È ˜≈ÒÓ Á∂ È≈Ù Ú≈√Â∂ ÚÂ∆ ‹ªÁ∆ √∆, ‘π‰ ¡≈͉∂ Ì≈Úª
Á∆¡ª ◊ÁȪ ”Â∂ ⁄ºÒ‰ Òº◊ ͬ∆ √∆Õ””

8.
Ó‘≈≈‹≈ ‰‹∆ «√≥ÿ ¡Â∂ ◊πÓ«Â «¬È’Ò≈Ï

[‚≈. ‘«‹øÁ «√≥ÿ «ÁÒ◊∆, ¿∞ÍØ’Â, √¯∂ FAIñFBB]
AGAF «Úº⁄ ÏøÁ≈ «√≥ÿ Á∆ Ù‘∆Á∆ ÂØ∫ Ó◊Ø∫ Â’∆ÏÈ √≈∆ Á∆ √≈∆ «√º÷
’ΩÓ ˘ ¡≈͉∂ ÿñÿ≈‡ ¤º‚ ’∂ ‹ø◊ÒªñÏ∂«Ò¡ª, Í‘≈Ûª ¡Â∂ Ï∆’≈È∂ ÚºÒ Á∂
Ó≈»ÊÒª ÚºÒ ÷πºÒ∑∂ ¡√Ó≈È ‘∂· Ú≈√≈ ’È Ò¬∆ Ó˜Ï» ‘؉≈ «Í¡≈ √∆Õ ¡«‹‘∂
‘≈Ò≈ ’∆ÏÈ AGG@ º’ ω∂ ‘∂Õ «¬√ «ÏÍÂ≈ Á∂ √Ó∂∫ ÁΩ≈È √Óπº⁄∆ «√º÷
’ΩÓ «¬º’ Í≈√∂ ª ˜≈ÒÓ ÓπˆÒ ‘’±Ó È≈Ò ¡Â∂ Á»‹∂ Í≈√∂ «ÚÁ∂Ù∆ ¡¯◊≈È
‘ÓÒ≈Úª Á∂ «ıÒ≈¯ «‹øÁ◊∆ñÓΩ Á∂ «Âº÷∂ ‘«Ê¡≈ÏøÁ √øÿÙ «Úº⁄ Ïπ∆ Â∑ª
¿∞Òfi∆ ‘∆Õ «¬√ ’’∂ «√º÷ ’ΩÓ Á∆¡ª ÁØñ«ÂøÈ ÍπÙª ˘ ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï «Úº⁄
¡≥«’ ¯Ò√¯∂ Ï≈∂ ÔØ◊ „ø◊ È≈Ò ‹≈‰’≈∆ È≈ «ÁºÂ∆ ‹≈ √’∆Õ ÈÂ∆‹≈ «¬‘
«È’«Ò¡≈ «’ «√º÷ ’ΩÓ ◊πÓ«Â «√˪ª È≈ÒØ∫ ‡πº‡ ◊¬∆ ¡Â∂ ◊πÓ«Â «¬È’Ò≈Ï
¡º◊∂ «Ú’≈√ ’È Á∆ Ï‹≈¬∂ «ÈÚ≈‰ª ÚºÒ ˘ ‘Ø Â∞«¡≈Õ

““BC ¡’±Ï AGGB Á∂ «ÁÈ ¡«‘ÓÁ Ù≈‘ Áπº≈È∆ Á∆ ÓΩ ‘Ø ◊¬∆Õ ¿∞√
Ó◊Ø∫ ¿∞√Á≈ ÍπºÂ ÂÀÓ» Ù≈‘ ’≈ÏÒ Á≈ ‘≈’Ó Ï«‰¡≈Õ Ì≈Ú∂∫ ¿∞‘ AH Ó¬∆
AGIC º’ «‹¿∞∫Á≈ «‘≈ Í ¿∞‘ Í≥‹≈Ï «Úº⁄ ’Á∂ Ú∆ ÏØÒñÏ≈Ò≈ ’≈«¬Ó È≈ ’
√«’¡≈Õ ¿∞√ Ó◊Ø∫ ¿∞√Á≈ ÍπºÂ Ù≈‘ ˜Ó≈È ◊ºÁ∆ ”Â∂ ÏÀ«·¡≈Õ Ù≈‘ ˜Ó≈È È∂
Ú∆ ¡≈͉∂ Á≈Á∂ ¡«‘ÓÁ Ù≈‘ Áπº≈È∆ Úª◊, ⁄≈ Ú≈ Í≥‹≈Ï ’±⁄ ’∆Â≈Õ «¬È∑ª
⁄Ω‘ª ‘Ó«Ò¡ª ÁΩ≈È ÁØ Ú≈ ¿∞√ Á∆ ‡º’ «√º÷ ¯Ω‹ª È≈Ò ‘ج∆, «‹È∑ª «Úº⁄
¡¯◊≈È ¯Ω‹ª Á≈ Ï‘π È∞’√≈È ‘Ø«¬¡≈Õ ¡ı∆ D ‹ÈÚ∆ AGII Á∂ «ÁÈ Ù≈‘
˜Ó≈È ◊π» Á≈ ⁄º’ (¡≥«ÓÃÂ√) ÂØ∫ ¡≈ı∆ Ú≈ ¡≈͉∂ ÓπÒ’ ˘ Ú≈È≈ ‘Ø
«◊¡≈Õ

Ò≈‘Ω ”Â∂ ‰‹∆ «√≥ÿ Á≈ ’Ϙ≈
AGII «Úº⁄ Ò≈‘Ω ¿∞Â∂ Ìø◊∆ «Ó√Ò Á≈ ’Ϙ≈ √∆Õ ⁄∂ «√≥ÿ Ìø◊∆ Ù«‘
Á≈ È≈˜Ó √∆Õ «√º÷ ËÓ Á∆ «√º«÷¡≈ ¿∞√Á∂ È∂«Û˙∫ Ú∆ È‘∆∫ √∆ ¶ÿ∆Õ ¿∞‘
¡≈’Ûñ÷Ø, ÈÙ¬∆ ¡Â∂ ˺’Û÷Ø √∆Õ Ò≈‘Ω Á∂ ’∞fi √∆È∆¡ Ù«‘∆¡ª, «‹È∑ª
«Úº⁄ ‘’∆Ó ‘≈’Ó ≈¬∂, Ó∆¡ª ¡≈«Ù’ Óπ‘øÓÁ, Ó∆¡ª Óπ‘’ÓÁ∆È, Óπ‘øÓÁ Ï≈«’,
Óπ¯Â∆ Óπ’ºÓ, √∆ Ù≈¡Á∆, Ì≈¬∆ ◊πÏıÙ «√≥ÿ ¡Â∂ ’∞fi ‘Ø ÓØ‘ÂÏ «Ú¡’Â∆
Ù≈«ÓÒ √È, È∂ «¬º’ ı «Ò÷ ’∂ Ùπ’⁄º’∆¡≈ «Ó√Ò Á∂ AI √≈Ò≈ ÈΩ‹Ú≈È Óπ÷∆,
‰‹∆ «√≥ÿ ◊π‹ªÚ≈Ò≈ ˘ Ì∂«‹¡≈ ¡Â∂ Ò≈‘Ω ”Â∂ ’Ϙ≈ ’’∂ «¬ÊØ∫ Á∆
‘’±Ó √øÌ≈Ò‰ Á∆ ¡˜ ’∆Â∆Õ ¿∞È∑ª È∂ ‰‹∆ «√≥ÿ ˘ Ô’∆È «ÁÚ≈«¬¡≈
«’ √≈∂ «√’Á≈ Ù«‘∆, ¡Ó∆ñÚ˜∆ Â∂ ‘Ø ¡≈◊» ¿∞√Á≈ √≈Ê Á∂‰◊∂Õ
‰‹∆ «√≥ÿ È∂ «¬√ «⁄º·∆ Ï≈∂ ¡≈͉∆ √º√ √Á≈ ’Ω (Óπº÷∆ È’º¬∆ «Ó√Ò) È≈Ò
√Ò≈‘ ’∆Â∆Õ ¿∞√ È∂ ¡≈͉∂ ‹π¡≈¬∆ Á∆ Í»∆ ÓÁÁ ’È Á≈ Ú≈¡Á≈ ’∆Â≈ (Â∂
ÒØÛ ÍÀ‰ ”Â∂ ¯Ω‹ Á∆ ¡≈Í ¡◊Ú≈¬∆ ’’∂ Óπ«‘≥Ó «Úº⁄ Ù≈«ÓÒ Ú∆ ‘ج∆)Õ √Á≈ ’Ω
Ò∂÷’ Á∂ ˜ºÁ∆ «Í≥‚ ≈¿±’∂ ’Òª Á∆ Ë∆ √∆Õ ¿∞‘ «¬º’ ÁÒ∂, √πºÿÛ, ÚË∆¡≈ ÍÃÏøË’
¡Â∂ Á»ñ¡≥Á∂Ù «¬√Â∆ √∆Õ
«¬√ Ú∂Ò∂ º’ “√Ϻ ı≈Ò√≈”, «√º÷ «Ó√Òª ‹ª ¡≈◊»¡ª Á≈ √ªfi≈ «¬’º·
Â’∆ÏÈ ¡≈÷∆ √≈‘ª ”Â∂ √∆Õ √øÈ AGHC «Úº⁄ ‹º√≈ «√≥ÿ ¡≈‘¨Ú≈Ò∆¡≈ Á∆
ÓΩ Ó◊Ø∫, «√º÷ «Ó√Òª ¡≈͉≈ «¬º’ ¡≈◊» È‘∆∫ √È ⁄π‰ √’∆¡ªÕ ¿∞∫fi Ú∆ ¿∞‘
AGHC ÂØ∫ Í«‘Òª ‘∆ ¡≈Í√ «Ú⁄ Â≈’ ÷Ø‘‰ Á∆ ‹ø◊ ÚºÒ ‡π ⁄πº’∆¡ª √È Â∂

163

164

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï
¿∞È∑ª È∂ ‹º√≈ «√≥ÿ ¡≈‘¨Ú≈Ò∆¡≈ ˘ Ú∆ Șñ¡≥Á≈˜ ’È≈ Ùπ» ’ «ÁºÂ≈ √∆Õ
«√º÷ ’ΩÓ «Ú⁄Ò∂ «¬Â‘≈Á, Ì≈¬∆⁄≈’ñ√Ø⁄ ¡Â∂ ’ΩÓ∆ «¬È’Ò≈Ï Á≈ «¬‘ «¬º’ Â∑ª
È≈Ò «Èÿ≈ √∆Õ «¬√ ˘ ¿∞√ Ú∂Ò∂ Ù≈«¬Á Ø«’¡≈ ‹≈ √’Á≈ √∆, Í «’¿∞∫«’ Ï∂ñ
Ò≈◊, √º⁄∂ñ√π⁄∂ Í«‘Ò∆ ’Â≈ Á∂ √≈∂ ¡≈◊» ⁄Û∑≈¬∆ ’ ⁄πº’∂ √È, ¿∞È∑ª Á∂ «‹ºÂ∂
«¬Ò≈«’¡ª Á∂ È≈˜Ó/Ó≈«Ò’ Ô≈«È Ú≈«√ ¿∞‘ √È ‹Ø «√º÷ ¯Ò√¯∂ ÂØ∫ Ï‘πÂ≈
’’∂ ¡‰‹≈‰ √ÈÕ ¿∞‘ «√º÷ ≈‹ ˘ «Èº‹∆ ≈‹ √ÓfiÁ∂ ‘ج∂ ÍÒ∂ Â∂ Úº‚∂ ‘ج∂ √ÈÕ
«¬√ ’’∂ «¬º’ Ú≈ Ùπ» ‘ج∂ “Íπº·∂ñ◊∂Û” ˘ ’ج∆ ·ºÒ∑ È≈ ͬ∆Õ
ÈΩ‹Ú≈È ‰‹∆ «√≥ÿ ˘ Ò≈‘Ω ”Â∂ ’Ϙ≈ ’È Á≈ √ºÁ≈ Á∂‰≈, Ì≈ñ
Ó≈» ‹ø◊ ¡Â∂ ÚºË ÂØ∫ ÚºË Â≈’ «¬’º·∆ ’È Á∆ ¡ñ«√º÷ √Ø⁄ Á∆ Ùπ»¡≈ √∆Õ
«‘≥Á» «ÓÊ‘≈√ «Úº⁄ ¡≈͉∆ ‘’±Ó Á∂ ¡≈Ò∂ñÁπ¡≈Ò∂ Á∂ Á∂Ùª «Úº⁄ ÿØÛ≈ Î∂ ’∂
¡≈͉∂ ˆπÒ≈Ó Ï‰≈¿∞∫‰ Ú≈Ò≈ Â∆’≈, ‰‹∆ «√≥ÿ ÚºÒØ∫ Ò≈‘Ω ”Â∂ ’Ϙ≈
’È È≈Ò, «√º÷ñÂÚ≈∆ı «Úº⁄ Ú∆ Ùπ» ‘Ø «◊¡≈ √∆Õ
ÍÒ≈È ÓπÂ≈«Ï’, ‰‹∆ «√≥ÿ G ‹πÒ≈¬∆ AGII Á∆ √Ú∂ ˘ Ù«‘ «Úº⁄
Á≈«ıÒ ‘Ø’∂ ’≈Ϙ ‘Ø «◊¡≈Õ «’Ò∑∂ Â∂ ’Ϙ≈ ’È Ú≈√Â∂ ⁄∂ «√≥ÿ Á∆ Ú¯≈Á≈
¯Ω‹ È∂ ’∞fi «⁄ ÒÛ≈¬∆ ’∆Â∆ Í ¿∞È∑ª Á∆ «◊‰Â∆ ÊØÛ∑∆ ‘؉ ’’∂ ¿∞È∑ª È∂
‘«Ê¡≈ √πº‡ «ÁºÂ∂Õ ⁄∂ «√≥ÿ ˘ «¬º’ ‹≈◊∆ Á∂ ’∂ Ï≈ñ«¬º˜Â Ò≈‘Ω ÂØ∫ Ì∂‹ «ÁºÂ≈
«◊¡≈Õ (‹≈◊∆ Á≈ «¬‘ ÍÀ‡È «√º÷ ¯Ò√¯∂ «Úº⁄ ÓȘ» È‘∆∫ ’∆Â≈ ‹≈ √’Á≈Õ
‹Á ÏøÁ≈ «√≥ÿ È∂ √«‘≥Á ˘ ¡≈˜≈Á ’Ú≈«¬¡≈ ª ¿∞√ È∂ ‹≈◊∆Á≈∆ «√√‡Ó
˘ «ÏÒ’∞Ò ‘∆ ıÂÓ ’ «ÁºÂ≈ √∆Õ ‘π‰ ‰‹∆ «√≥ÿ È∂ Î∂ Íπº·≈ñ◊∂Û≈ ⁄Ò≈
«ÁºÂ≈ √∆)Õ

’√» Â∂ ’Ϙ≈
«¬√ ’≈ÓÔ≈Ï∆ È∂ ‰‹∆ «√≥ÿ Á∂ ‘Ω∫√Ò∂ Ïπ¶Á ’ «ÁºÂ∂Õ ¿∞‘ Ó√Â
«◊¡≈ ¡Â∂ ¿∞√Á≈ «ÁÒ “Ó‘≈≈‹≈” Ï‰È Ò¬∆ ¿∞µ√ÒÚº‡∂ ÒÀ‰ Òº◊≈Õ ¿∞√ È∂
AH@A «Úº⁄ ’√» ˘ ¬∆È ÓÈÚ≈¬∆ ¡Â∂ AH@F «Úº⁄ «¬√Á∂ «¬Ò≈’∂ ”Â∂ ’Ϙ≈
’’∂ «¬ÊØ∫ Á∂ ‘≈’Ó ˘ ÓӒ؇ Á≈ «’Ò∑≈ ¡Â∂ ’∞fi ‹≈◊∆ Á∂ ’∂ ’√» ÂØ∫ ‡Ø «ÁÂ≈Õ

¡≥«ÓÃÂ√ ”Â∂ ’Ϙ≈
’√» ”Â∂ ’Ϙ≈ ’È ÂØ∫ Ï≈¡Á ‰‹∆ «√≥ÿ È∂ √ªfi∂ «√º÷ È◊ ◊π»
Á≈ ⁄º’, ¡≥«ÓÃÂ√ ”Â∂ ’Ϙ≈ ’È Á≈ ÎÀ√Ò≈ ’∆Â≈Õ ¡≥«ÓÃÂ√ ¿∞√ Ú∂Ò∂ Ìø◊∆
«Ó√Ò ’ØÒ √∆Õ BE ÎÚ∆ AH@D Á∂ «ÁÈ ˆπÒ≈Ï «√≥ÿ Ìø◊∆ Á∂ ÍπºÂ ”Â∂ ‘ÓÒ≈
’’∂ ¿∞√ ˘ Ó≈ ’∂ Â∂ ¿∞√Á∆ Óª ˘ Ó∆∫‘ ÍÀ∫Á∂ «Úº⁄ ÿØ∫ ’º„ ’∂ «’Ò∑∂ ”Â∂ ’Ϙ≈
’ «Ò¡≈Õ
165

ÓπÒÂ≈È ”Â∂ ’Ϙ≈
ÓπÒÂ≈È Á∂ «’Ò∑∂ Â∂ ‰‹∆ «√≥ÿ È∂ F Ú≈ ‘ÓÒ≈ ’∆Â≈ (AH@C,
AH@E, AH@G, AHA@, AHAF Â∂ AHAG) Í ‘ Ú≈ È≈’≈ÓÔ≈Ï∆ ‘∆ ‘ºÊ
Òº◊∆Õ ¡ı∆ C@ Ó¬∆ AHAG Á∂ «ÁÈ, ¡’≈Ò∆ λÒ≈ «√≥ÿ Á∆ ¯Ω‹ È∂ Ù‘∆Á∆¡ª Á∂
’∂, ÓπÒÂ≈È «‹ºÂ ’∂, ‰‹∆ «√≥ÿ Á∆ fiØÒ∆ ”⁄ Í≈ «ÁºÂ≈Õ

«√¡≈Ғ؇ ”Â∂ ’Ϙ≈
AHAH «Úº⁄ ‰‹∆ «√≥ÿ È∂ «√¡≈Ғ؇ ”Â∂ Ú∆ ’Ϙ≈ ’ «Ò¡≈Õ

«Ó√Òª Á∂ «¬Ò≈’∂ ÷Ø‘‰≈
«¬È∑ª «ÁȪ «Úº⁄ ‘∆ ‰‹∆ «√≥ÿ È∂ ⁄È≈ ÁØ¡≈Ï «Úº⁄ ‹º√≈ «√≥ÿ Áπº¨
¡Â∂ ÁÒ «√≥ÿ Á≈ «¬Ò≈’≈ ÷Ø‘ «Ò¡≈Õ «¬√ Ó◊Ø∫ ¿∞√ È∂ fiÈ∑ª ¡Â∂ «‹‘ÒÓ
«Ú⁄’≈ ‹ØË «√≥ÿ Ï≈‹Ú≈ Á≈ «¬Ò≈’≈ Ú∆ ÷Ø‘ «Ò¡≈Õ AH@G «Úº⁄ Â≈≈ «√≥ÿ
◊ÀÏ≈ Á∆ ÓΩ ‘ج∆ ª ‰‹∆ «√≥ÿ È∂ Ó≈ÂÓñÍπ√∆ ’È Á∂ Ï‘≈È∂ ≈‘Ø∫ ‹≈ ’∂
«¬√ ”Â∂ ’Ϙ≈ ’ «Ò¡≈ Â∂ «Î ¿∞√Á∂ È’ØÁ Á∂ «¬Ò≈’∂ ”Â∂ Ú∆ ’Ϙ≈ ’
«Ò¡≈Õ ’∞fi «⁄ Ó◊Ø∫ ’ø◊ ÷≈ÈÁ≈È ÂØ∫ ÎÒΩ ¡Â∂ Ì≈¬∆ Ïÿ∂Ò «√≥ÿ Á∆ «ÚËÚ≈
ÂØ∫ ‘«¡≈‰≈ (ÓΩ‹»Á≈ «‹Ò∑≈ ‘π«Ù¡≈Íπ «Úº⁄) Ú∆ ÷Ø‘ Ò¬∂Õ «¬√ Ú∂Ò∂ «Ï¡≈√ Â∂
≈Ú∆ «Ú⁄’≈Ò∂ «¬Ò≈«’¡ª «Úº⁄Ø∫ Í·≈Ȓ؇ Â≈≈ «√≥ÿ √øË», √π‹≈ÈÍπ «Úº⁄
ÏπºË «√≥ÿ Ϻ◊≈, Á∆È≈ È◊ «Úº⁄ ◊πÒ≈Ï «√≥ÿ ÷À≈, ⁄«Ó¡≈∆ «Úº⁄ øË≈Ú≈
ı≈ÈÁ≈È, Ó≈»¯ «Úº⁄ ÏπºË «√≥ÿ ’≈Ϙ √ÈÕ ‰‹∆ «√≥ÿ È∂ «¬È∑ª √≈«¡ª Á∂
«¬Ò≈’∂ ÷Ø‘ ’∂, ¿∞È∑ª ˘ ‹≈◊∆ª Á∂ «ÁºÂ∆¡ªÕ «¬≥fi ‘∆ ¿∞√ È∂ Î◊Ú≈Û≈ (ÈÚøÏ
AH@B «Úº⁄), ‘π«Ù¡≈Íπ, Ï‹Ú≈Û≈, ‘π‹≈Ù≈‘ Óπ’∆Ó (√º¬∆Áª ÂØ∫), ’Ó≈Ò∆¡≈
(÷Òª ÂØ∫), «Í≥‚∆ ̺‡∆¡ª (̺‡∆¡ª ÂØ∫), «Í≥‚∆ ÿÀÏ (ÈÚ≈Ï ÷≈È ‹ØËÛ≈ ÂØ∫),
¯Â«‘ ‹ø◊ Á∂ ¡≈Ò∂ñÁπ¡≈Ò∂ (Óπ‘øÓÁ ÷≈È ÿÀÏ≈ ÂØ∫) Á∂ «¬Ò≈’∂ Ú∆ ÷Ø‘ Ò¬∂Õ «¬È∑ª
«ÁȪ «Úº⁄ ‘∆ Ïÿ∂Ò «√≥ÿ ’ØÛ «√≥ÿ∆¡≈ Á∆ √Á≈È∆ ⁄Û∑≈¬∆ ’ ◊¬∆ Â∂
‰‹∆ «√≥ÿ È∂ ¿∞√ Á∂ «¬Ò≈’∂ ”Â∂ ’Ϙ≈ ’ «Ò¡≈Õ ‰‹∆ «√≥ÿ È∂ ª
¡≈͉∆ √º√ √Á≈ ’Ω ˘ Ú∆ È‘∆∫ Ïı«Ù¡≈ Â∂ ¿∞√ ˘ ’ÀÁ «Úº⁄ √πº‡ ’∂ ¿∞√Á∂
«¬Ò≈«’¡ª ”Â∂ Ú∆ ’Ϙ≈ ’ «Ò¡≈ (Â∂ ¿∞‘ AA √≈Ò È˜ÏøÁ∆/’ÀÁ «Úº⁄ «‘ ’∂
Ó ◊¬∆)Õ «¬‘ ◊ºÒ ’≈ÏÒ∂ñ«˜’ ‘À «’ √Á≈ ’Ω Á≈ ’ج∆ ÍπºÂ È‘∆∫ √∆ Â∂ ¿∞√Á∂
ÓÈ Ó◊Ø∫ ¿∞√ Á∆ «¡≈√ ‰‹∆ «√≥ÿ ˘ ‘∆ «ÓÒ ‹≈‰∆ √∆ Í «Î Ú∆
‰‹∆ «√≥ÿ È∂ ¿∞√ ˘ ’ÀÁ ’’∂ ¿∞√Á≈ «¬Ò≈’≈ ÷Ø‘ «Ò¡≈Õ

‚Ø◊«¡ª ¡Â∂ ÏÃ≈‘Ó‰ª Á≈ ÿ∂≈
‹Á ‰‹∆ «√≥ÿ ’ØÒ ¡Ê≈‘ Â≈’ ¡≈ ◊¬∆ ª ¿∞√È∂ ¡≈͉∆ ‘’±ÓÂ
166

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

«Úº⁄ ◊Àñ«√º÷ª ˘ ÚË∂∂ Â≈’ Á∂‰∆ Ùπ» ’ «ÁºÂ∆Õ ÷πÙ≈ÓÁñÍ√øÁ ÂÏ∆¡Â Ú≈Ò∂
≈‹∂ ˘ ı»Ï√» ͑≈Û∆ ’∞Û∆¡ª, Ù≈Ï Â∂ ‘Ø ÈÙ∂ Óπ‘º¬∆¡≈ ’Ú≈’∂ ÏÃ≈‘Ó‰,
‚Ø◊∂ Â∂ Í‘≈Û∆¬∂ ‰‹∆ «√≥ÿ Á∆ Ú˜≈ «Úº⁄ Â≈’ ‘≈«√Ò ’Á∂ ‘∂Õ

√∆Õ «¬√ ÂØ∫ Ï≈¡Á ıπÁÍÃ√Â∆, ‘≈’Óñ͉, ¡≈Íñ‘πÁ≈͉, ‘À∫’Û Â∂ ¡ºÔ≈Ù∆
¡≈͉∂ ¡≈Í ‘∆ Â∞∆¡ª ¡≈¿∞‰∆¡ª √ÈÕ ¤∂Â∆ ‘∆ «¬‘ √≈∆¡ª Ïπ«¡≈¬∆¡ª
‰‹∆ «√≥ÿ «Úº⁄ ¡≈¿∞∫‰∆¡ª Ùπ» ‘Ø ◊¬∆¡ª √È Â∂ ’∞fi ‘∆ √≈Òª «Úº⁄ ¿∞‘
«¬º’ ¡≈Ó ¡ºÔ≈Ù ≈‹≈ ω ⁄ºπ«’¡≈ √∆Õ

«ÓÙ Ï∂Ò∆ ≈Ó ‰‹∆ «√≥ÿ Á≈ ı˜≈È⁄∆ √∆Õ «¬‘ Ú˜∆ ‹≈‰ Ïπfi ’∂,
«Á÷≈Ú∂ Ú‹Ø∫ ’∞fi ’Ó ÁÏ≈ √≈«‘Ï ˘ Ì∂‡≈ ’Ú≈ Á∂∫Á≈ √∆, Í ¿∞√ ÂØ∫ ’¬∆
◊π‰≈ ÚË∂∂ Ó≥Áª ˘ «ÁÚ≈ Á∂∫Á≈ √∆Õ «¬‘ ÏÃ≈‘Ó‰ Ú˜∆ È∂ ÁÏ≈ √≈«‘Ï Á∂
Áπ¡≈Ò∂ Ï‘π √≈∆ ˜Ó∆È ¿∞Á≈√∆¡ª ˘ «ÁÚ≈ «ÁºÂ∆ √∆ («‹Ê∂ ¿∞È∑ª È∂ ¡≈͉∂
¡÷≈Û∂ ¡Â∂ ‚∂∂ ω≈ Ò¬∂ «‹Ê∂ «√º÷ ¯Ò√¯∂ Á∂ ¿∞Ò‡ ÓÔ≈Á≈ ⁄Ò≈¬∆ ‹ªÁ∆ √∆ Â∂
Ó◊Ø∫ «¬È∑ª ‚∂«¡ª «Úº⁄ «√º÷ ÂÚ≈∆ı, «¯Ò≈√¯∆ Â∂ ◊πÏ≈‰∆ ˘ «Ú◊≈ÛÈ
Ú≈Ò∆¡ª ’¬∆ «’Â≈Ϫ Ú∆ «Ò÷∆¡ª ¡Â∂ ÍÃ⁄≈∆¡ª ◊¬∆¡ª), ‘≈Òª«’ ◊π» Á≈ ⁄º’
(¡≥«ÓÃÂ√) Á∆ «¬‘ √≈∆ ˜Ó∆È ÁÏ≈ √≈«‘Ï Á∆ √∆ «‹√ ˘ AEFD «Úº⁄ ◊π»
≈ÓÁ≈√ √≈«‘Ï È∂ Â∞ø◊ «Í≥‚ Á∂ ÒØ’ª ÂØ∫ Í»≈ ÓπºÒ Â≈’∂ ı∆«Á¡≈ √∆ Â∂ «¬√ ˘
¡º◊∂ Ú∂«⁄¡≈ ‹ª Á≈È È‘∆∫ √∆ «ÁºÂ≈ ‹≈ √’Á≈Õ
«¬È∑ª ÏÃ≈‘Ó‰ √Ò≈‘’≈ª È∂ ‰‹∆ «√≥ÿ ÂØ∫ ¿∞√ Á∂ fiø‚∂ Á≈ ø◊ Ú∆ È∆Ò∂
ÂØ∫ √¯ÀÁ Â∂ «Î Ì◊Úª/’∂√∆/Í∆Ò≈ ’Ú≈ «Ò¡≈ √∆Õ ‰‹∆ «√≥ÿ ¬∂È≈
È≈«‘Ò, ¡‰‹≈‰ Â∂ Ó»ı √∆ «’ ¿∞√ ˘ ÍÂ≈ ‘∆ È≈ Òº◊ √«’¡≈ «’ ÏÃ≈‘Ó‰ª Â∂
‚Ø◊«¡ª È∂ ¿∞√Á≈ ÁÏ≈, Â≈‹, ı˜≈È≈, ¯Ω‹ Â∂ «È˜≈Ó √Ì ¡≈͉∂ ’Ϙ∂ «Úº⁄
’∆Â∂ ‘ج∂ √ÈÕ «¬È∑ª È∂ «√º÷ª ˘ ‰‹∆ «√≥ÿ Á∂ «Ú⁄≈Ú≈Èñ√Ò≈‘’≈ñ√’Ò
(Think Tank) ÂØ∫ Á» º÷‰ «Úº⁄ ’Ó≈Ò Á∆ ’≈ÓÔ≈Ï∆ ‘≈«√Ò ’ Ò¬∆ √∆Õ «¬‘Ø
«‹‘∂ ≈‹ Á≈ ‘Ù ’ج∆ Ú∆ ¡≈√≈È∆ È≈Ò √Ófi √’Á≈ √∆Õ
‹∂ ‰‹∆ «√≥ÿ È∂ ‘∆ «√≥ÿ ÈÒÚ≈ ‹ª «’√∂ ‘Ø «√º÷ ‹ÈÀÒ ˘
◊ÚÈ∆ ‹ª ’ج∆ ‘Ø ¡«‘Ó ¡‘πÁ≈ «ÁºÂ≈ ª ¿∞‘ «√¯ «¬√ ’’∂ «ÁºÂ≈ √∆
ª ‹Ø ¿∞‘ «√º÷ ‹ÈÀÒ ¿∞√ «¬Ò≈’∂ «Úº⁄ ¡ÓÈ ’≈«¬Ó ’ √’∂, Â∂ ‹ÁØ∫ ¡ÓÈ
’≈«¬Ó ‘Ø ‹ªÁ≈ √∆ ‹ª ‘≈Ò≈ √Ω÷∂ ‘Ø ‹ªÁ∂ √È Âª «¬È∑ª Ê≈Úª ”Â∂ «Î «‘≥Á»
¡‘πÁ∂Á≈ ¡Â∂ ¡¯√ Ò≈ «ÁºÂ∂ ‹ªÁ∂ √ÈÕ

‰‹∆ «√≥ÿ ¡Â∂ «√º÷∆ ¡√»Ò
‹ÁØ∫ AGII «Úº⁄ ‰‹∆ «√≥ÿ È∂ Ò≈‘Ω Á∂ Ï∂«¬È√≈¯ Ìø◊∆ ‘≈’Óª ÂØ∫
ÒØ’ª Á∆ ‹≈È Á∆ ÷Ò≈√∆ ’Ú≈¬∆ ª ¿∞‘ “√Ϻ ı≈Ò√≈” Á≈ ¡√»Ò ÂØÛÈ Á∂
Ï≈Ú‹»Á, ’∞fi ‘ºÁ º’, √‘∆ ⁄Ò «‘≈ √∆Õ Í ‹ÁØ∫ ¿∞√ ˘ Ìø◊∆¡ª Úª◊
“‘’±Ó” Á≈ fiº√ ÍÀ «◊¡≈ ª ¿∞‘ «¬º’ ¡≈Ó ≈‹∂ Úª◊ ’È Òº◊ «Í¡≈Õ √øÈ
AH@A «Úº⁄ “Ó‘≈≈‹≈” Ï‰È Á≈ Ò≈Ò⁄ ¿∞√Á∆ √Ì ÂØ∫ Í«‘Ò∆ ¡ñ«√º÷ ’≈Ú≈¬∆
167

√Ϻ ı≈Ò√≈
¡’≈Ò∆ λÒ≈ «√≥ÿ Ù‘∆Á∆ «Ó√Ò Á≈ Óπº÷ √∂Ú≈Á≈ √∆ «‹‘Û∆ ◊πÁπ¡≈«¡ª
Á∆ √∂Ú≈ñ√øÌ≈Ò ’«¡≈ ’Á∆ √∆Õ «¬√ √∂Ú≈ ’≈È ¿∞‘ √Ϻ ÷≈Ò√≈ «¬’º·
ÏπÒ≈’∂ ’ΩÓ∆ Ó√«Ò¡ª ”Â∂ «Ú⁄≈ª ’Ú≈ √’Á≈ √∆ (¡’≈Ò Âı √≈«‘Ï ”Â∂
√Ϻ ı≈Ò√≈ «¬’º· Ù‘∆Áª «Ó√Ò Á∂ Óπ÷∆ ‹ª ÁÒ ı≈Ò√≈/√Ϻ ÷≈Ò√≈ Á∂
‹Ê∂Á≈ ÏπÒ≈«¬¡≈ ’Á∂ √ÈÕ ¡’≈Ò Âı Á∂ ¡÷ΩÂ∆ ‹Ê∂Á≈ Á≈ ¡‘πÁ≈
¡’≈Ò∆¡ª È∂ AB ¡’±Ï AIB@ ÂØ∫ Ó◊Ø∫ ȪñÓ≈Â ¡Â∂ AIF@ ÂØ∫ Ó◊Ø∫
¡ÓÒ∆ ÂΩ Â∂ ÿ«Û¡≈ √∆)Õ «√º÷ «’Á≈ Á∂ ͺ÷ ÂØ∫ «¬‘ ¡√Ò «Úº⁄ ¡’≈Ò∆
È‘∆∫, “’≈Ò∆” √ÈÕ
«√Á≈ ’Í» «√≥ÿ ‹∆ ¡≈͉∆ Íπ√Â’ “ÍÃ≈ÙñÍÃÙÈ” (Á ÏÀ√≈÷∆ ¡≈¯
◊π» ◊Ø«Ï≥Á «√≥ÿ) «Úº⁄ «Ò÷Á∂ ‘È :
““‘ «√º÷ ’À͇È, ‹Ê∂Á≈ ‹ª «√Á≈ ‹ÁØ∫ ’∞fi «¬Ò≈’≈ ı≈Ò√≈ ≈‹
Ú≈√Â∂ ¡≈˜≈Á ’Ú≈ ÒÀ∫Á≈ √∆, ¿∞‘ ¿∞√ ˘ ¡≥«ÓÃÂ√ «Úº⁄ ¡’≈Ò Âı √≈«‘Ï
Á∂ ’√‡Ø‚∆¡È ‹ÈÒ (ÁÒ ı≈Ò√≈ Á∂ ‹Ê∂Á≈, √Ï≈‘ È‘∆∫) ’ØÒ «’≈‚
«Úº⁄ Á‹ ’Ú≈ «Á≥Á≈ √∆Õ ....«¬‘ ¿∞√ ڒ º’ Ú≈√Â∂ √∆ ‹ÁØ∫ «√º÷ ¡√»Òª
”Â∂ «√º÷ «√¡≈√ ÓπÂ≈«Ï’ ω∂ «¬º’ ¡≈¬∆È ‘∂· “ı≈Ò√≈ ≈‹” Á≈ √Ó∆ ¡ÀÒ≈È
’ «ÁºÂ≈ ‹≈Ú∂◊≈Õ (ÍÃ≈ÙñÍÃÙÈ, √Î≈ CEB-EC)Õ
‰‹∆ «√≥ÿ È∂ “÷≈Ò√≈ ≈‹” Á∂ «¬Ò≈’∂ ÷Ø‘ñ÷Ø‘ ’∂ Ù÷Ù∆ ‘’±Ó ’≈«¬Ó
’ Ò¬∆Õ ¿∞√ È∂ ¿∞‘ «¬Ò≈’∂ ’Ϙ∂ «Úº⁄ ’ Ò¬∂ «‹‘Û∂ «Ó√Òª È∂ “ı≈Ò√≈ ≈‹”
Á∂ ¡ÀÒ≈È Ú≈√Â∂ ¡≈˜≈Á ’Ú≈¬∂ √ÈÕ «¬‘ ‘’±Ó “ı≈Ò√≈ ≈‹” ÂØ∫ «¬º’
Ï≈ÁÙ≈‘ Á∆ “˜≈Â∆ñ‘’±Ó” «Úº⁄ ÏÁÒ ◊¬∆Õ «¬‘ ı≈Ò√≈¬∆ Â∆«’¡ª ÚºÒ
Â∞È Á∆ Ï‹≈«¬ «√º÷ñ«¬È’Ò≈Ï ˘ “Íπº·≈ñ◊∂Û≈” Á∂‰≈ √∆Õ ‘≈’Ó ÏÁÒ ◊¬∂ √È,
Â∆’≈ ¿∞‘∆ √∆Õ ÓπˆÒª Á∆ ʪ ͺ◊ Ú≈Ò≈ ≈‹≈ √∆ Â∂ ÏÃ≈‘Ó‰ª ¡Â∂ ‚Ø◊«¡ª Á∂
‘ºÊ «Úº⁄ √≈≈ ’ø‡ØÒ √∆Õ
Â≈‹ÍØÙ∆ Á∂ ’∞fi √≈Ò Ó◊Ø∫ ‘∆ ¿∞√ È∂ «√º÷ «√¡≈√ Á∂ √Ì ÂØ∫ ’∆ÓÂ∆
«‘º√≈ “√ϺÂñı≈Ò√≈” ’È Â∂ Ø’ Ò≈ «ÁºÂ∆ Â∂ ı≈Ò√∂ Á∆¡ª «‹ºÂª È≈Ò ‘≈«√Ò
168

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

‘ج∂ «¬Ò≈’∂ Â∂ ¡≈͉∆ Ó˜∆ Á∆ Ú˜≈ ·Ø√ «ÁºÂ∆Õ «¬‘ ¡√Ò «‘≥Á» Â∆’≈ √∆Õ
(ÍÃ≈ÙñÍÃÙÈ, √¯≈ CEIñF@)Õ

«√≥ÿ, ÷Û’ «√≥ÿ Á∆ ÍÂÈ∆ ⁄øÁ ’Ω, ‰‹∆ «√≥ÿ Á≈ ÍπºÂ ≈‹≈ Ù∂ «√≥ÿ,
Ï≈Ï≈ Ï∆ «√≥ÿ ÈΩø◊≈Ï≈Á, ‘∆ «√≥ÿ ÈÒÚ≈ Á≈ ÍπºÂ ‹Ú≈‘ «√≥ÿ, ‰‹∆Â
«√≥ÿ Á≈ ÍπºÂ ’ÙÓ∆≈ «√≥ÿ, ≈‰∆ «‹øÁ ’Ω Á≈ Ì≈ ‹Ú≈‘ «√≥ÿ, ‰‹∆Â
«√≥ÿ Á∂ «ÙÂ∂Á≈ √øË≈Ú≈Ò∆¬∂ √Á≈ ¡≈«Á «¬º’ ÂØ∫ Ï≈¡Á «¬º’ ’ÂÒ ’
«ÁºÂ∂ ◊¬∂Õ

‰‹∆ «√≥ÿ ¡≈͉∂ ¡≈Í ˘ “«√≥ÿ √≈«‘Ï” ¡÷Ú≈¿∞∫Á≈ √∆ (Ú∂÷Ø ÁÏ≈
√≈«‘Ï Á∂ Óπ÷
º ◊∂‡ ”Â∂ Òº◊∆ Â÷Â∆)Õ “«√≥ÿ √≈«‘Ï” Á≈ ÓÂÒÏ ‘À “«√≥ÿª Á≈ √≈«‘Ï/
Ó≈«Ò’” (Ú∂÷Ø : Ó‘≈È ’ØÙ, Ò∂÷’ Ì≈¬∆ ’≈È∑ «√≥ÿ È≈Ì≈)Õ ¡º‹ ª ‹‰≈ñ÷‰≈ ◊ÃÊ
ø ∆
Ú∆ ıπÁ ˘ «√≥ÿª Á≈ Ó≈«Ò’ («√≥ÿ √≈«‘Ï) ¡÷Ú≈¿∞∫Á≈ ‘ÀÕ

‰‹∆ «√≥ÿ Á∆ ÓΩÂ
(Ó‘≈≈‹≈) ‰‹∆ «√≥ÿ Á∆ Ù≈Ï Í∆‰ Á∆ ¡≈Á Ï∂‘ºÁ Ó≈Û∆ √∆Õ
«¬√ È∂ ¿∞√Á≈ «‹√Ó ◊≈Ò «ÁºÂ≈ √∆Õ Í⁄Úø‹≈ √≈Ò Á∆ ¿∞Ó Ó◊Ø∫ ¿∞‘
«‹√Ó≈È∆ ÂΩ ”Â∂ Ï∂‘ºÁ ’Ó˜Ø ‘Ø ⁄πº’≈ √∆Õ Í ¡‹∂ Ú∆ ¿∞‘ Ù≈Ï Á≈ ˆπÒ≈Ó
√∆ Â∂ Ù≈Ï Ú∆ ¿∞‘ Â∂‹ ÂØ∫ Â∂‹ Í∆«Ú¡≈ ’Á≈ √∆Õ AHCH «Úº⁄ ‹Á ¡≥◊∂˜
‹ÈÒ ÓÀ’ÈΩ‡È Ò≈‘Ω ¡≈«¬¡≈ ª ¿∞ÁØ∫ Ú∆ ¿∞√È∂ ¿∞√ È≈Ò ÏÀ· ’∂ ¡≈͉∆
¡Â∂ ¡≥◊∂˜ª Á∆ Ù≈Ï º‹ ’∂ “√πÛ’∆” √∆Õ «¬√ «Íº¤Ø∫ ¿∞√ ”Â∂ ¡Ëø◊ Á≈ ‘ÓÒ≈
‘Ø«¬¡≈Õ «¬‘ Ú∆ «Ú⁄≈ ¡≈Ó ÍÃ⁄ºÒ √∆ «’ ¡≥◊∂˜ª È∂ ‰‹∆ «√≥ÿ ˘
«Óº·∆ñ˜«‘ Ú≈Ò∆ Ù≈Ï «ÁºÂ∆ √∆, «‹√ È∂ ¿∞√ ˘ ¤∂Â∆ ‘∆ «Ï√Â∂ ”Â∂ Í≈
«ÁºÂ≈Õ ¡ı∆ BG ‹»È AHCI Á∂ «ÁÈ ¿∞√ Á∆ ÓΩ ‘Ø ◊¬∆Õ ¿∞√Á∂ √√’≈ Ú∂Ò∂
¿∞√ Á∆¡ª ⁄≈ «‘≥Á» ≈‰∆¡ª Â∂ √ºÂ ◊ØÒ∆¡ª “√ºÂ∆” ‘ج∆¡ªÕ”” [‚≈. ‘«‹øÁ
«√≥ÿ «ÁÒ◊∆ : «√º÷ ÂÚ≈∆ı (Á»‹≈ «‘º√≈), √¯∂ FAIñD@]

‚Ø◊∂ ¡Â∂ ÏÃ≈‘Ó‰ª Á∆¡ª ˆÁ≈∆¡ª :
‰‹∆ «√≥ÿ Á∆ ÓΩ ÂØ∫ Ó◊Ø∫ ¿∞√ Á≈ √Ì ÂØ∫ Úº‚≈ ͺπÂ ÷Û’ «√≥ÿ
“Ó‘≈≈‹≈” Ï«‰¡≈Õ ‰‹∆ «√≥ÿ È∂ ¡≈͉∆ ‘’±Ó Á∆ Ï‘πÂ∆ Â≈’ ‚Ø◊≈
Ì≈Úª «Ë¡≈È «√≥‘, ◊πÒ≈Ï «√≥‘ Â∂ √π⁄∂ «√≥‘ ÚˆÀ≈ ˘ √Ω∫Í∆ ‘ج∆ √∆Õ «Ë¡≈È
«√≥‘ ¿∞√Á≈ ÍÃË≈È Ó≥Â∆ √∆Õ Í»Ï∆¬∂ ÏÃ≈‘Ó‰ «ÓÙ Ò≈Ò «√≥‘ ¡Â∂ «ÓÙ Â∂‹
«√≥‘ ¿∞µ⁄∂ ÍÃÙ≈√È’ ¡‘π«Á¡ª ”Â∂ Â≈«¬È≈ √ÈÕ «¬È∑ª √≈«¡ª È∂ ¡≥Áñ÷≈Â∂
¡≥◊Ã∂˜∆ √≈Ó≈‹ È≈Ò ≈ÏÂ≈ ’≈«¬Ó ’∆Â≈ ‘Ø«¬¡≈ √∆Õ «¬È∑ª ÂØ∫ «¬Ò≈Ú≈
‰‹∆ «√≥ÿ Á∂ ’¬∆ Ô±Í∆È ‹ÈÀÒ Ú∆ ¡≥◊∂˜ª È≈Ò ≈ÏÂ≈ ω≈ ‘∂ √ÈÕ
‰‹∆ «√≥ÿ Á∆ ÓΩ ÂØ∫ Ï≈¡Á «¬È∑ª √≈∂ ˆÁ≈ª È∂ √Ì ÂØ∫ Í«‘Ò≈ ’øÓ
«¬‘ ’∆Â≈ «’ «ÏÍÚ≈Á Á∆ ⁄≈‰’∆¡≈ È∆Â∆ ¡È∞√≈ ’∞ºfi ‹≈Ò∑∆ «⁄º·∆¡ª «Â¡≈
’Ú≈’∂ ‰‹∆ «√≥ÿ Á∂ Ú≈√ª, ‘Ó≈«¬Â∆¡ª ¡Â∂ «√º÷ ¯Ω‹ «Úº⁄ ÓÂñÌ∂Á ÍÀÁ≈
’Ú≈ ’∂ ÷≈È≈ñ‹ø◊∆ Ùπ» ’Ú≈ «ÁºÂ∆Õ Ï≈‹Ú≈, ÷Û’ «√≥ÿ Á≈ ÍπºÂ ÈΩ«È‘≈Ò
169

““ı»È Á∆ «¬‘ ‘ØÒ∆ ÷∂Ò∑‰ ÂØ∫ Ï≈¡Á AH √ÂøÏ AHDC ˘ ‰‹∆ «√≥ÿ Á∂
√Ì ÂØ∫ ¤Ø‡∂ ÍπºÂ ÁÒ∆Í «√≥ÿ ˘ ◊ºÁ∆ ”Â∂ «Ï·≈ «ÁºÂ≈ «◊¡≈Õ «Ë¡≈È «√≥‘
‚Ø◊∂ Á≈ ÍπºÂ ‘∆≈ «√≥‘ ¿∞√Á≈ Ú˜∆ ω «◊¡≈Õ ‰‹∆ «√≥ÿ Á∂ √≈∂ ÓÁ
Ú≈√ª ˘ ıÂÓ ’’∂ ‘∆≈ «√≥‘ ˘ Ó‘≈≈‹≈ ω≈¿∞‰ Ú≈√Â∂ √≈«˜Ùª ’∆Â∆¡ª ‹≈
‘∆¡ª √ÈÕ

Ò≈‘Ω √’≈ ıÂÓ ’È Á∆ «Â¡≈∆
ÁÒ∆Í «√≥ÿ Á∂ Ó≈Ó≈ ‹Ú≈‘ «√≥ÿ Á∂ ’ÂÒ ÂØ∫ Ï¡≈Á H ÈÚøÏ AHDE
˘ «ÓÙ Ò≈Ò «√≥‘ ˘ ÍÃË≈È Ó≥Â∆ ¡Â∂ «ÓÙ ⁄∂ «√≥‘ ˘ «√º÷ ¯Ω‹ª Á≈ Óπº÷∆
ω≈ «ÁºÂ≈ «◊¡≈Õ «¬È∑ª ÁØ‘ª ÏÃ≈‘Ó‰ª È∂ Â≈’ √øÌ≈Ò‰ Á∂ È≈Ò ‘∆ ¡≥◊Ã∂˜ª
È≈Ò √≈˜ñÏ≈˜ Ú∆ ’È∆ Ùπ» ’ «ÁºÂ∆Õ
Á¡√Ò, ¡≥◊Ã∂˜ ‰‹∆ «√≥ÿ Á∆ ÓΩ ÂØ∫ ’≈¯∆ ¡√≈ Í«‘Òª ÂØ∫ ‘∆
Í≥‹≈Ï ”Â∂ ’Ϙ≈ ’È Á∆¡ª «Â¡≈∆¡ª ’ ‘∂ √ÈÕ AHCH «Úº⁄ ‘ÀÈ∆ ¯∂È È∂
ÏÂ≈ÈÚ∆ √’≈ ˘ «¬º’ ÍÒ≈«Èß◊ ω≈ ’∂ Ú∆ «ÁºÂ∆ √∆ «‹√ ÓπÂ≈«Ï’ ÁØ √≈Ò
«Úº⁄ Í≥‹≈Ï ”Â∂ ’Ϙ≈ ’∆Â≈ ‹≈‰≈ √∆Õ «¬√ ÍÒ≈È ˘ ¡ÓÒ «Úº⁄ «Ò¡≈¿∞∫‰
Ú≈√Â∂ F √≈Ò Òº◊ ◊¬∂ Í AHDD «Úº⁄ «¬√ ˘ «¬’ Ú≈ Î∂ ¡º◊∂ Í≈ «ÁºÂ≈
«◊¡≈ √∆Õ
«¬È∑ª ‰‹∆ «√≥ÿ Á∂ ⁄≈ͨ√∆¬∂ ‚Ø◊∂, ÏÃ≈‘Ó‰ ¡Â∂ Ô±Í∆È ‹ÈÀÒª
Á∆¡ª √≈«‹Ùª ’≈È «√º÷ª ¡Â∂ ¡≥◊Ã∂˜ª «Ú⁄’≈ ‹ø◊ª Á≈ «√Ò«√Ò≈ Á√øÏ
AHDE «Úº⁄ ÓπÁ’∆ Á∆ ‹ø◊ È≈Ò Ùπ» ‘Ø ’∂ BA ÎÚ∆ AHDI «Úº⁄ ◊π‹≈ Á∆
‹ø◊ È≈Ò ıÂÓ ‘Ø«¬¡≈Õ «¬È∑ª «Úº⁄Ø∫ Ï‘πÂ∆¡ª ‹ø◊ª «Úº⁄ «√º÷ ¯Ω‹ª ‹∂± ‘∆¡ª
√È Í «‹√ Á∂Ù Á≈ ÍÃË≈È Ó≥Â∆, ¯Ω‹ª Á≈ Óπº÷∆ ¡Â∂ ‘Ø √’≈∆ñÂøÂ Ï∂ñÙÓ
‘Ø ’∂ ˆÁ≈∆ ’ «‘≈ ‘ØÚ∂ ¿∞√ Á∆¡ª ¯Ω‹ª Á∆ ¡≥ «Úº⁄ ‘≈ ‘Ø ’∂ ‘∆ «‘≥Á∆ ‘ÀÕ
«¬‘ Ì≈‰≈ Í≥‹≈Ï È≈Ò Ú∆ Ú«Â¡≈Õ BI Ó≈⁄ AHDI ˘ Ò≈‚ ‚ґؘ∆ È∂
Í≥‹≈Ï ˘ ¡≥◊Ã∂˜∆ ≈‹ «Úº⁄ Ù≈«ÓÒ ’È Á≈ ¡ÀÒ≈È ’ «ÁºÂ≈Õ
ˆÁ≈ Ò≈Ò «√≥‘ ÏÃ≈‘Ó‰ È∂ ª ’ÀÍ‡È «È’ØÒ√È ˘ √Ì≈˙∫ Á∂ ‘ÓÒ∂
Á∆ Í»∆ ÍÒ≈È «Ò÷Â∆ »Í «Úº⁄ Ì∂‹∆ ‘ج∆ √∆Õ «¬‘ ‹ø◊ A@ ÎÚ∆ AHDF ˘
170

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

√Ì≈˙∫ «Úº⁄ ÒÛ∆ ◊¬∆ √∆ Í «È’ØÒ√È ’ØÒ «¬‘ ÍÒ≈È G ÎÚ∆ AHDF Á∂
«ÁÈ Íπº‹ ⁄πº’∆ √∆ (’Ò’ºÂ≈ ∆Ú∆¿±, ‹»È AHDI, √¯≈ EDI)Õ

9.
¡≥◊∂˜ª Á∆ ˆπÒ≈Ó∆ Á∂ «ıÒ≈¯ ¡Ë»∆
‹ÁØ‹«‘Á (AHDIñAHHG)

√Ì≈˙∫ Á∆ ÒÛ≈¬∆ «Úº⁄ «√º÷ª Á≈ ‘ºÊ ¿∞µÍ √∆Õ ¡≥◊∂Ø∆ ¯Ω‹ª Á∂ «ÂøÈ
‘ÓÒ∂ Ïπ∆ Â∑ª È≈’≈Ó ‘∂ √È Â∂ ¡≥◊∂Ø Ó≈ ÷≈ ’∂ «Íº¤∂ ‘‡ ◊¬∂ √ÈÕ ¿∞È∑ª ¿∞µÂ∂
ÓØÛÚª ‘ÓÒ≈ ’’∂ ¿∞È∑ª ˘ ıÂÓ ’È Á∆ Ï‹≈¬∂ ‹∂± «√º÷ ¯Ω‹ Á≈ Óπ÷∆ (ÏÃ≈‘Ó‰
Â∂‹ «√≥‘) ÓÀÁ≈È ¤º‚ ’∂ ̺‹ «◊¡≈ Â∂ ‹ªÁ≈ ‘Ø«¬¡≈ Á«¡≈ √´‹ ”Â∂ Ï«‰¡≈
Ï∂Û∆¡ª Á≈ ÍπºÒ Ú∆ ÂØÛ «◊¡≈Õ (’«ÈßÿÓ, √¯≈ BHD)Õ ¿∞√ È∂ «¬√ Á∆ «¬ÂÒ≈‘
¡≥◊Ã∂˜∆ ¯Ω‹ ˘ Ú∆ ’ «ÁºÂ∆ √∆Õ «¬√ Â∂ ¡≥◊Ã∂˜∆ ¯Ω‹ È∂ «√º÷ª ”Â∂ ÈÚª ‘ÓÒ≈ ’
«ÁºÂ≈Õ
’«ÈßÿÓ, Ù≈Ó «√≥ÿ ˘ BHD √¯∂ ”Â∂ ¯∂ ‹˜Ï≈ Ì∆ ¡’∆Á Í∂Ù
’Á≈ ‘Ø«¬¡≈, «Ò÷Á≈ ‘À «’ ““ˆÁ≈ Ò≈Ò «√≥‘ ¡≈͉∆¡ª ¯Ω‹ª Á≈ Â≈˜≈
‘ÓÒ≈ ’Ú≈¿∞∫‰ Á∆ Ï‹≈«¬, Í«‘Ò∂ ‘ÓÒ∂ Ú∂Ò∂ ‘∆ ÁΩÛ «◊¡≈ Â∂ ‹ªÁ∆ Ú≈∆
«¬º’ «’ÙÂ∆ ‚ØÏ «◊¡≈ (ª ‹Ø ¯Ω‹ª Ú≈«Í√ È≈ ÓπÛ √’‰)Õ Í Ó‘≈È Ù≈Ó
«√≥ÿ (¡‡≈∆Ú≈Ò≈) ˘ ¡Í‰≈ ÍÉ Ô≈Á √∆Õ ¿∞√ È∂ «⁄º‡∂ Ï√Â Í≈¬∂ ‘ج∂ √È
Â∂ ¿∞‘ ¡≈͉≈ «√ ÂÒ∆ ”Â∂ º÷ ’∂ ¡≈͉∂ √≈Ê∆¡ª √‰∂ ‹»fi «‘≈ √∆Õ ¿∞‘ ¿∞ÁØ∫
º’ ÒÛÁ≈ «‘≈ ‹Á º’ Ù‘∆Á È≈ ‘Ø «◊¡≈Õ
⁄∂«Ò¡ª Ú≈Ò∆ Á∆ ‹ø◊ Ï≈∂ ◊«¯È «¬√ ˘ ““¡¯◊≈«È√Â≈È «Úº⁄
ÏÂ≈ÈÚ∆ ¯Ω‹ª Á∂ ’ÂÒ∂¡≈Ó Úª◊ ıΩ¯È≈’”” Á√Á≈ ‘ÀÕ ¡À‚«ÚÈ ¡≈ÈÒ‚ È∂
«¬√ ÒÛ≈¬∆ Ï≈∂ «’‘≈ √∆ «’, ““‹∂ «√º÷ ¡«‹‘∆ «¬º’ ‘Ø ÒÛ≈¬∆ «‹ºÂ ‹ªÁ∂ ª
ÏÂ≈È∆¡≈ Á∆ ‘’±Ó È≈ «√¯ Í≥‹≈Ï ”⁄Ø∫ ‘∆ ıÂÓ ‘Ø ‹≈‰∆ √∆ ÏÒ«’ ¿∞È∑ª ˘
Ì≈ «Úº⁄Ø∫ Ú∆ ’º„ «ÁºÂ≈ ‹≈‰≈ √∆Õ”” ‹ÈÀÒ ÊÀ’«ÚÒ «Ò÷Á≈ ‘À «’, ““Ó∂≈
«ı¡≈Ò ‘À «’ «¬√ ÿ¨ÿ≈∂ «Úº⁄Ø∫ Ó∂≈ «¬º’ Ú∆ «√Í≈‘∆ È‘∆∫ √∆ Ï«⁄¡≈Õ...ÏÂ≈ÈÚ∆
¯Ω‹ «√º÷ ¯Ω‹∆¡ª ÂØ∫ ¬∂È∆ ıΩ¯˜Á≈ √∆ «’ ¿∞‘ ÓÀÁ≈È «Úº⁄Ø∫ «¬≥fl ̺‹ ◊¬∂ √È «‹Ú∂∫
Ì∂‚ª ¡≈͉∆ ‹≈È Ï⁄≈¿∞∫‰ Ú≈√Â∂ Ì‹Á∆¡ª ‘ÈÕ”” (‚≈: ‘«‹øÁ «√≥ÿ «ÁÒ◊∆
: ¿∞ÍØ’Â, √¯∂ FDFñGD)

Ì≈¬∆ Ó‘≈≈‹ «√≥ÿ
““◊π‹≈ «Úº⁄ «√º÷ª Á∆ ‘≈ Ó◊Ø∫ ¡‡≈∆Ú≈«Ò¡ª È∂ ‘«Ê¡≈ √πº‡
«ÁºÂ∂ √È, Í, Ì≈¬∆ Ó‘≈≈‹ «√≥ÿ ÈΩø◊≈Ï≈Á∆ «¬√ Á∂ ‘º’ «Úº⁄ È‘∆∫ √ÈÕ ¿∞‘
¡‹∂ ÿº‡Øñÿº‡ «¬º’ ‘Ø ÒÛ≈¬∆ ‹» ÒÛÈ≈ ⁄≈‘πøÁ∂ √ÈÕ ....Ì≈¬∆ Ó‘≈≈‹ «√≥ÿ
È∂ ÒØ’ª ˘ ‹◊≈¿∞∫‰ Ú≈√Â∂ ◊øÃÊ∆¡ª Â∂ ÍÃ⁄≈’ª Á∆ «‚¿∞‡∆ Ò◊≈¬∆...¿∞√ È∂
‘«Ê¡≈ ‘≈«√Ò ’È Ú≈√Â∂ ‹¶Ë Â∂ ‘π«Ù¡≈Íπ Á∆¡ª ¤≈Ú‰∆¡ª ”Â∂
‘ÓÒ≈ ’È Á∆ ÍÒ≈È Ï‰≈¬∆Õ...¡≥◊∂ت È∂ «¬√ «√º÷ ‹ÈÀÒ Ì≈¬∆ Ó‘≈≈‹
«√≥ÿ Á∆ «◊ÃÎÂ≈∆ Ú≈√Â∂ Á√ ‘˜≈ πͬ∂ Á≈ ¬∆È≈Ó ¡ÀÒ≈‰ ’ «ÁºÂ≈Õ
ÁπÈ∆¡≈ Ì Á∆ ÂÚ≈∆ı «Úº⁄ (B@@A «Úº⁄ «ÏÈ Ò≈Á∂È Á∂ ¬∆È≈Ó ÂØ∫ Í«‘Òª)
¬∂‚≈ Úº‚≈ «¬È≈Ó «’√∂ Á≈ È‘∆∫ √∆ º«÷¡≈ «◊¡≈Õ AHDI Á∂ Á√ ‘˜≈ πÍÀ ¡º‹
Á∂ ’ØÛ πÍÀ Á∂ Ï≈Ï √ÈÕ
Ì≈¬∆ Ó‘≈≈‹ «√≥ÿ ÂØ∫ √≈∂ ¡≥◊Ã∂˜, √‰∂ Ò≈‚ ‚Ò‘Ω˜∆ Á∂, ¬∂È≈ ‚Á∂
√È «’ «¬º’ Ú≈ Ò≈‚ ‚Ò‘Ω˜∆ È∂ «Ò«÷¡≈ √∆ «’, ““...‹∂ ¿∞‘ Ó∂∂ ‘ºÊ ¡≈
«◊¡≈ ª ÓÀ∫ ¿∞√ ˘ ¯ª√∆ Ò≈ «Á¡ª◊≈Õ”” (‚Ò‘Ω‹∆ Í∂Í˜, ÈßÏ HG, AE
Á√øÏ AHDI)Õ Ì≈¬∆ Ó‘≈≈‹ «√≥ÿ Ï≈∂ Ï≈¿±È Á∂ Ò¯˜ √È: ““«¬√ ÓΩ’∂ ”Â∂
«¬º’ «√º÷ Ó‘≈≈‹ «√≥ÿ ¿∞µ«·¡≈Õ ¿∞√ È∂ ı≈Ò√∂ Á∆ ÂÒÚ≈ «Ó¡≈È ”⁄Ø∫ ’º„∆
¡Â∂ «Ïë‡Ù («‹‘Û∂ «√º÷ª ˘ ıÂÓ ’È Ú≈√Â∂ Óπ√ÒÓ≈Ȫ È≈Ò «ÓÒ∂ ‘ج∂ √È) Á∂
«ıÒ≈¯ ψ≈Ú Á≈ fiø‚≈ ÷Û∑≈ ’∆Â≈Õ Ó‘≈≈‹ «√≥ÿ È∂ ¡≈Ó «√º÷ª, √»Ï≈¬∆
¡«‘Ò’≈ª ¡Â∂ √»Ï∂ Á∆¡ª «√’Á≈ ‘√Â∆¡ª È≈Ò ≈ÏÂ≈ ω≈«¬¡≈Õ ¿∞√È∂
¿∞È∑ª ÂØ∫ ¯ø‚ Ò¬∂ Â∂ «Í≥‚ª «Úº⁄ ÒØ’ª «Úº⁄ ¡√øÂØÙ Á∆ Ò«‘ ⁄Ò≈¬∆Õ ÒØ’ ¿∞√ Á∆
¯Ω‹ ˘ ؇∆ Á∂∫Á∂ √È, Í∂∫‚± ‹º‡ ¿∞√ Á∂ È≈Ò Ò ◊¬∂ √È, ¤Ø‡∂ ¡¯√; ’≈Á≈,
ÍπÒ∆√ Â∂ ¯Ω‹ È∂ ¿∞√ ˘ ı≈Ò√∂ Á≈ Óπ‘≈«¯˜ ¡≈÷ ’∂ √«Â’≈ «ÁºÂ≈”” (Ï≈¿±È
Í∂Í˜, «Ïë‡Ù «Ó¿±«˜¡Ó, ¶‚È, ÎØÒ∆˙ AIC Ï∆ Â∂ AID ¬∂)Õ
‹¶Ë Á∂, ¿∞ÁØ∫ Á∂ «‚͇∆ ’«ÓÙÈ, Úø«√Â≈ ÓπÂ≈«Ï’, ““Ì≈¬∆ «¬º’
¡≈ÁÓ∆ È‘∆∫ ‘ÀÕ ¿π‘ Óπ’≈Ó∆ ÒØ’ª Ú≈√Â∂ ¿∞Ú∂∫ ‘∆ ‘À «‹Ú∂∫ ’º‡Û ¬∆√≈¬∆¡ª Ú≈√Â∂
‹∆√√ ’≈¬∆√‡ ‘À””Õ (√∆’‡ ’ø√Ò‡∂ÙȘ, Â≈∆ı CA ‹ÈÚ∆ AHE@, ÈßÏ
BE)Õ

171

172

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

«¬‘∆ ’≈È √È «’ ¡≥◊Ã∂˜ Ì≈¬∆ Ó‘≈≈‹ «√≥ÿ ÂØ∫ ÏÛ≈ ‚Á∂ √È Â∂ ¿∞√
Á∆ Ì≈Ò «Úº⁄ √≈∆ ÓÙ∆È∆ Òº◊∆ ‘ج∆ √∆Õ ¡≥◊∂˪ È∂ Óπ√ÒÓ≈Ȫ ¡Â∂ «‘≥Á»¡ª
«Úº⁄ «¬‘ Í⁄≈ ’∆Â≈ ‘Ø«¬¡≈ √∆ «’ Ì≈¬∆ Ó‘≈≈‹ «√≥ÿ «ÈØÒ ı≈Ò√≈ ≈‹
’≈«¬Ó ’È≈ ⁄≈‘πøÁ≈ ‘ÀÕ...

«◊¡≈ √∆Õ ÏÈ≈√ «’Ò∑∂ «Úº⁄Ø∫ Ú∆ ¿∞√ Á≈ ≈ÏÂ≈ Ì≈¬∆ Ó‘≈≈‹ «√≥ÿ Â∂ ⁄Â
«√≥ÿ ¡‡≈∆Ú≈Ò≈ (⁄Â «√≥ÿ Á∆ Ë∆ Á∆ Ó≥◊‰∆ ÁÒ∆Í «√≥ÿ È≈Ò ‘ج∆ √∆)
È≈Ò ÏŒ«‰¡≈ ‘Ø«¬¡≈ √∆Õ «¬√ Á≈ ¡≥◊Ã∂˜ª ˘ ÍÂ≈ Òº«◊¡≈ ª ¿∞È∑ª È∂ ¯Ω‹ Á∂
√÷ ͫ‘∂ ‘∂· «‹øÁ ’Ω ˘ ¡ÍÃÀÒ AHDI «Úº⁄ √Ì ÂØ∫ ÚºË Ó«‘λ‹ «’Ò∂∑ «⁄È≈
«Úº⁄ ȘÏøÁ ’ «ÁºÂ≈Õ F ¡ÍÃÀÒ AHDI ˘ «‹øÁ ’Ω Ì∂√ ÏÁÒ ’∂ «’Ò∑∂ «Úº⁄Ø∫
¯≈ ‘Ø ◊¬∆Õ...¡ı∆ AI ¡ÍÃÀÒ ˘ ≈‰∆ Á∂ «’Ò∑∂ «Úº⁄Ø∫ «È’Ò ‹≈‰ Á≈ ≈‹
÷πº«Ò∑¡≈ (√∆’‡ ’È√Ò‡∂ÙȘ, BF Ó¬∆ AHDI, ÈßÏ ABE, ACF)Õ

BH Á√øÏ AHDI Á∂ «ÁÈ, ‹¶Ë Â∂ ‘π«Ù¡≈Íπ ¤≈¿∞‰∆¡ª ”Â∂ ‘ÓÒ∂
ÂØ∫ «√¯ F «ÁÈ Í«‘Òª, Ì≈¬∆ Ó‘≈≈‹ «√≥ÿ ¡≈ÁÓÍπ È∂Û∂ «¬º’ ◊øÈ∂ Á∂ ÷∂Â
«Úº⁄ ¡≈͉∂ BA √≈Ê∆¡ª √‰∂ ´’∂ ‘ج∂ √È «’ ¿∞È∑ª ˘ «¬º’ Óπ√ÒÓ≈È È∂ Ú∂÷
«Ò¡≈Õ ¿∞√ È∂ ‹¶Ë ‹≈ ’∂ «‚͇∆ ’«ÓÙÈ ˘ «¬√ Á∆ «¬ÂÒ≈‘ Á∂ «ÁºÂ∆Õ
«‚͇∆ ’«ÓÙÈ «¬’ÁÓ Ì≈∆ ¯Ø√ ÒÀ ’∂ ¡≈ Íπº‹≈... Ì≈¬∆ Ó‘≈≈‹ «√≥ÿ ˘
«◊ïÂ≈ ’’∂ ¿∞√∂ Ú’Â √ø◊Òª Â∂ Ï∂Û∆¡ª «Úº⁄ ‹’Û «ÁºÂ≈ «◊¡≈Õ....(¿∞√
˘ Í«‘Òª ‹¶Ë ‹∂Ò∑, «Î ’Ò’ºÂ≈ Ì∂‹ «ÁºÂ≈ «◊¡≈)Õ ¡≥◊Ã∂˜ ¡‹∂ Ú∆ ¿∞√ ÂØ∫
Ï‘π ‚Á∂ √ÈÕ «¬√ ’’∂ ¿∞È∑ª È∂ ¿∞√ ˘ ‹Ò≈ÚÂÈ ’’∂ «√≥◊≈Íπ Ì∂‹
«ÁºÂ≈Õ
«√≥ÿ≈Íπ «Úº⁄ ¿∞√ ˘ «¬º’ «Èº’∆ «‹‘∆ ’Ø·Û∆ «Úº⁄ º«÷¡≈ «◊¡≈ «‹Ê∂ «√ºÒ∑
Â∂ ‘È∑∂≈ √∆Õ «¬√ «Èº’∆ «‹‘∆ ’Ø·Û∆ «Úº⁄ Ú∆ ¿∞√ ˘ Ï∂Û∆¡ª Í≈¬∆¡ª ‘ج∆¡ª √ÈÕ
ÈÂ∆‹∂ Á∂ ÂΩ ”Â∂ Ì≈¬∆ Ó‘≈≈‹ «√≥ÿ ˘ ͺ«·¡ª Á∆¡ª ÁÁª Ùπ» ‘Ø ◊¬∆¡ªÕ
‘È∂∆ ’Ø·Û∆ Á∆ ’ÀÁ ’≈È ¿∞√ Á∆¡ª ¡º÷ª Á∆ ΩÙÈ∆ Ú∆ ‹ªÁ∆ ‘∆Õ ÊØÛ∂ «⁄
«Úº⁄ ‘∆ ¿∞‘ ‘º‚∆¡ª Á∆ Óπº· Ï‰ ’∂ «‘ «◊¡≈ («¬‘ √∆ ¡≥◊Ã∂˜ª Á≈ «¬º’ «√¡≈√∆
’ÀÁ∆ È≈Ò √¨’)Õ ¡≥◊Ã∂˜ª ˘ Ú≈ ’ÈÚÀÈÙȘ, «¬È√≈È∆¡Â, «¬È√≈¯ √Ì ÌπºÒ
⁄πº’∂ √È Â∂ ¿∞È∑ª ”Â∂ «√¯ «¬º’ ˜≈ÒÓ Ú«‘Ù∆ √Ø⁄ ‘≈Ú∆ √∆Õ ¡ı∆ «¬√ “È’”
«Úº⁄ ’ÀÁ ’‡«Á¡ª ¿∞‘ E ‹πÒ≈¬∆ AHEH Á∂ «ÁÈ ⁄Û∑≈¬∆ ’ «◊¡≈Õ
Ì≈¬∆ Ó‘≈≈‹ «√≥ÿ Á∂ È≈Ò ¿∞√ Á∂ √≈∂ ’∆Ï∆ √≈Ê∆ Ú∆ ÎÛ∂∑ ◊¬∂ √È Â∂
«Íº¤∂ ’ج∆ ‹Ê∂ÏøÁ ’È Ú≈Ò≈ È‘∆∫ √∆ «‘ «◊¡≈Õ «¬√ ’’∂ ¡≥◊Ã∂˜ª Á∂ «ıÒ≈¯
‘؉ Ú≈Ò∆ ¡≈ı∆ ‹ÁØ‹«‘Á ¡Ë»∆ «‘ ◊¬∆Õ (Ì≈¬∆ Ó‘≈≈‹ «√≥ÿ √ÏøË∆
¡ÀÓ.¡ÀÒ. ¡≈‘¨Ú≈Ò∆¡≈ Á∆ «’Â≈Ï Ï‘π ’∆ÓÂ∆ ‹≈‰’≈∆ È≈Ò Ì∆ ‘ج∆
‘À)Õ

≈‰∆ «‹øÁª Á∆ ‹ÁØ‹«‘Á
Ò≈‚ ‚Ò‘Ω˜∆ È∂ «‹øÁª Ï≈∂ «¬º’ Ú≈ «Ò«÷¡≈ √∆ «’, ““Í≥‹≈Ï «Úº⁄
«¬’ºÒ∆ ≈‰∆ «‹øÁ ’Ω ‘∆ ÓÁª Ú≈Ò∆ ‘√Â∆ ÷Á∆ ‘À (ÍÃ≈¬∆Ú∂‡ ’≈√ÍΩ‚À∫√
∆Ò∂«‡≥◊ ‡» «√º÷ Ú≈˜ √¯≈ AFG)Õ «¬‘∆ ’≈È √∆ «’ ¡≥◊Ã∂˜ ¿∞√ ÂØ∫ Ï‘π ‚Á∂
√ÈÕ ≈‰∆ ˘ AF Ó¬∆ AHDH Á∂ «ÁÈ, «¬º’ ’ÀÁ∆ Ú‹Ø∫, ÏÈ≈√ «Ò‹≈«¬¡≈
173

«⁄È≈ ”⁄Ø∫ «È’Ò ’∂ ≈‰∆ «‹øÁª Í«‘Òª ͇È≈ Íπº‹∆ Â∂ «Î È∂Í≈Ò ˘
⁄Ò∆ ◊¬∆Õ ¿∞‘ BI ¡ÍÃÀÒ AHDI Á∂ «ÁÈ ’·Ó≥‚± ͺπ‹∆Õ «¬ºÊ∂ ¿∞√ È∂ È∂Í≈Ò Á∂
≈‹∂ ÂØ∫ ¡≥◊∂ت Á∂ «ıÒ≈¯ ÓÁÁ Ó≥◊∆ Í ¿∞√ «Ú⁄≈∂ ’ØÒ ¬∂‚∆ Úº‚∆ Â≈’ Á∂
«ıÒ≈¯ ÷Û∑∂ ‘؉ ‹Ø◊∆ ‹≈È «’Ê∂ √∆? ≈‰∆ «‹øÁª È∂ ‹øÓ» Á∂ ≈‹∂ ◊πÒ≈Ï «√≥ÿ
‚Ø◊≈ È≈Ò Ú∆ ≈ÏÂ≈ ω≈«¬¡≈ Í ¿∞‘ ª ıπÁ ¡≥◊Ã∂˜ª È≈Ò «Ó«Ò¡≈ ‘Ø«¬¡≈
√∆Õ ◊πÒ≈Ï «√≥ÿ È∂ ≈‰∆ Á∆ ÓÁÁ ’È Á∆ Ï‹≈«¬ «¬‘ ‹≈‰’≈∆ ¡≥◊Ã∂˜ª ˘ Á∂
«ÁºÂ∆ (ÍØÒ∆‡∆’Ò ’ø√Ò‡∂ÙȘ, BB Ó≈⁄ AHE@)Õ

≈‰∆ «‹øÁª È∂ ‘Ω∫√Ò≈ ¤º«‚¡≈
√≈∂ Í≈«√¡ª ÂØ∫ Ï∂ñ¿∞Ó∆Á ‘Ø ’∂ ¡ı∆ ≈‰∆ È∂ ‘Ω√Ò≈ ¤º‚ «ÁºÂ≈Õ AHEF
«Úº⁄ ≈‰∆ È∂ ¡≥◊Ã∂˜ª º’ Í‘πø⁄ ’’∂ ¡≈͉∂ ÍπºÂ ÁÒ∆Í «√≥ÿ ’ØÒ «¬≥◊ÒÀ∫‚
‹≈‰ Á∆ “«¬˜≈˜Â” Ó≥◊∆, Í ¡≥◊Ã∂˜ª È∂ Ȫ‘ ’ «ÁºÂ∆Õ

¡≥◊Ã∂˜ª Á≈ ÁÒ∆Í «√≥ÿ È≈Ò «ÿ‰≈ÔØ◊ ÚÂ≈≈
ÁÒ∆Í «√≥ÿ ˘ AHDI «Úº⁄ ◊ºÁ∆ ÂØ∫ Ò≈‘π‰ ÂØ∫ Í«‘Òª ¿∞√ Á∆ Óª ˘ ’ÀÁ
’’∂ «‘≥Áπ√Â≈È ‹Ò≈ÚÂÈ ’∆Â≈ ‹≈ ⁄πº’≈ √∆ Â∂ ‘π‰ ÁÒ∆Í «√≥ÿ ˘ Ú∆ Í≥‹≈Ï
«Úº⁄Ø∫ ’º„ ’∂ «‘≥Áπ√Â≈È ‹Ò≈ÚÂÈ ’È Á≈ ‘π’Ó «ÁºÂ≈ «◊¡≈ √∆ Â≈«’ ¿∞‘
«√º÷ª Á∂ «Úº⁄ «‘ ’∂ ¿∞È∑ª Á∂ ‹˜Ï≈ª ˘ ÌÛ’≈ ’∂ √≈Ó≈‹ Ò¬∆ ’ج∆ Óπ√∆ÏÂ
Á≈ ’≈È È≈ ω √’∂Õ ÁÒ∆Í «√≥ÿ BA Á√øÏ AHDI Á∂ «ÁÈ ¡≈ı∆ Ú≈
¡≈͉∂ Ï≈Í Á∆ √Ó≈Ë ”Â∂ «◊¡≈ Â∂ «¬√ Ó◊Ø∫ ¿∞√ ˘ Í≥‹≈Ï ÂØ∫ ‘Ó∂Ù≈ Ú≈√Â∂ ’º„
’∂ Ô±.Í∆. «Úº⁄ Ù«‘ ¯Â«‘◊Û∑ (’≈ÈÍπ È∂Û∂) Ì∂‹ «ÁºÂ≈ «◊¡≈Õ ¿∞√ Á∂ È≈Ò
¿∞√Á∂ Ì≈ Ó‘≈≈‹≈ Ù∂ «√≥ÿ Á∆ «ÚËÚ≈ Â∂ ¿∞√ Á≈ F √≈Ò≈ ÍπºÂ «ÙÚÁ∂Ú «√≥ÿ
Ú∆ √ÈÕ √¯ ’Á∂ñ’Á∂ ¿∞‘ AG ¯ÚÚ∆ AHE@ Á∂ «ÁÈ ¯Â«‘◊Û∑ Íπº‹∂Õ
ÁÒ∆Í «√≥ÿ Á∂ «¬ºÊ∂ Íπº‹‰ Ó◊Ø∫ ¿∞√ Á∂ √≈∂ «√º÷ Â∂ Í≥‹≈Ï∆ √∂Ú≈Á≈ ‘‡≈ «ÁºÂ∂
◊¬∂Õ ‘π‰ ¿∞√ Á≈ √≈Ê∆ ¿∞√ Á≈ ¿∞√Â≈Á ‚≈: ÒΩ«◊È, ¿∞√ Á∂ ÿ Ú≈Ò∆ Ò∂‚∆
ÒΩ«◊È, «¬º’ «‘≥Á» ÂØ∫ ¬∆√≈¬∆ Ï«‰¡≈ Ì‹È Ò≈Ò Â∂ ’∞fi ◊Ø∂ ÈΩ’ √ÈÕ Ô≈«È ¿∞√
174

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

˘ «√º÷∆ Â∂ Í≥‹≈Ï∆ Ó≈‘ΩÒ ÂØ∫ Í»∆ Â∑ª Á» ’ «ÁºÂ≈ «◊¡≈ √∆Õ ¿∞√ ˘ ¬∆√≈¬∆
ω≈¿∞∫‰ Ú≈√Â∂ «¬‘ √≈≈ ’∞fi ’È≈ ‹»∆ √∆Õ (Ó≈¬∆’Ò ¡ÒÀˆ‹À∫Á ¡Â∂ ¡À√.
¡≈ÈßÁ, ’∞¬∆È «Ú’‡Ø∆¡≈˜ ÁÒ∆Í «√≥ÿ, √¯∂ IGñA@A, ÚË∂∂ ¯√∆Ò Ú≈√Â∂
: Ò∂‚∆ ÒØ«◊È, √ ‹≈‘È ÒØ«◊È ¡À∫‚ ÁÒ∆Í «√≥ÿ)Õ

AHHF ˘ ¿∞√ È∂ «√º÷ ’ΩÓ ÂØ∫, ¬∆√≈¬∆ Ï‰È Á∆ (ˆÒÂ∆ Á∆) Óπ¡≈¯∆ Ú∆ Ó≥◊∆ Â∂
È≈Ò ‘∆ È≈Ò ≈‹ ‘≈«√Ò ’È «Úº⁄ ÓÁÁ Ú∆ Ó≥◊∆Õ

«¬√ ¬∆√≈¬∆ ω≈¿∞∫‰ Ú≈Ò∂ Ó≈‘ΩÒ «Úº⁄ √≈„∂ AA √≈Ò Á≈ ÁÒ∆Í «√≥ÿ
Ï‘πÂ∆ Á∂ Ï⁄ È≈ √«’¡≈ ¡Â∂ «√¯ «ÂøÈ √≈Ò Á∂ ¡≥Á ‘∆ ¿∞‘ «√º÷∆ ˘ ¤º‚ ’∂
¬∆√≈¬∆¡ª Úª◊ ‹∆‰ Òº◊ «Í¡≈Õ...H Ó≈⁄ AHEC Á∂ «ÁÈ ¿π√ ˘ “ÏÀ͇≈¬∆˜”
’’∂ ¬∆√≈¬∆ ω≈ «Ò¡≈ «◊¡≈Õ «¬√ Ú∂Ò∂ ¿∞√ Á∆ ¿∞Ó AD √≈Ò F Ó‘∆È∂ √∆Õ
(ÁÒ∆Í «√≥ÿ ¡À∫‚ ◊ÚÈ«Ó≥‡ √¯≈ HC)Õ
ÁÒ∆Í «√≥ÿ ˘ ¬∆√≈¬∆ ω≈¿∞∫‰ ÂØ∫ ¤∂Â∆ Ó◊Ø∫ ‘∆ «¬≥◊ÒÀ∫‚ «Ò‹≈«¬¡≈
«◊¡≈Õ «¬ºÊ∂ ¿∞√ ˘ ¡ºÔ≈Ù∆ Á∂ Ó≈‘ΩÒ «Úº⁄ º«÷¡≈ «◊¡≈ ª ‹Ø ¿∞‘ ‘Ø ’∞fi Ú∆
√Ø⁄‰ ‹Ø◊≈ È≈ ‘∂Õ G √≈Ò Ó◊Ø∫, AHFA «Úº⁄ ¿∞√ ˘
¡≈͉∆ Óª ˘ «¬≥◊ÒÀ∫‚
«Ò¡≈¿∞∫‰ Á∆ «¬‹≈˜Â «ÓÒ∆ «‹‘Û∆ «’ ¿∞Ê∂ ¡≈’∂ ‚∂„ √≈Ò Ó◊Ø∫ ‘∆ ⁄Û∑≈¬∆ ’
◊¬∆Õ ÍπºÂ ’ØÒ Íπº‹ ’∂ Ú∆ ≈‰∆ «Ú⁄≈∆ ¡’√ Ø∫Á∆ «‘≥Á∆ √∆Õ ¡ı∆ fiπÁ∆,
Ø∫Á∆, ÂÛ¯Á∆ ≈‰∆ «‹øÁª ¡≈͉∆¡ª ¡º÷ª Á∆ ‹Ø Ú∆ ◊π¡≈ ÏÀ·∆ Â∂ “‘º‚∆¡ª Á∆
Óπº·” ω’∂ «‘ ◊¬∆Õ ÁÒ∆Í «√≥ÿ ˘ AC √≈Ò Ó◊Ø∫ ‹ÁØ∫ ≈‰∆ «‹øÁª «ÓÒ∆ ª
ÍπºÂ ˘ Ó»ø‘ñ«√ ÓπøÈ∂ »Í «Úº⁄ Ú∂÷ ’∂ ¿∞‘ ÌπºÏª Ó≈ ’∂ ج∆ √∆Õ
«¬‘ Ú∆ ‘Ø √’Á≈ ‘À «’ ¡≥◊Ã∂‹ª È∂ ‚≈’‡ª ≈‘∆∫ ¿∞√ ˘ ÁÚ≈¬∆¡ª Á∂
Ȫ ”Â∂ ˜«‘ Á∂ ’∂ ¿∞√Á≈ ’ø‚≈ ’º„‰ Á∆ ’Ø«ÙÙ ’∆Â∆ ‘ØÚ∂Õ ¿∞‘ ÁØ √≈Ò Á∂
¡≥Áñ¡≥Á Í«‘Ò∆ ¡◊º√ AHFC Á∂ «ÁÈ (Â’∆ÏÈ DC √≈Ò Á∆ ¿∞Ó «Úº⁄),
«¬≥◊ÒÀ∫‚ «Úº⁄ ‘∆ ⁄Û∑≈¬∆ ’ ◊¬∆Õ «¬≥‹ (Ò≈‚ ‚Ò‘Ω˜∆ Á∂ Ò¯‹ª «Úº⁄),
““Í≥‹≈Ï Á∆ «¬º’Øñ«¬º’ “ÓÁ” ÙıÙ∆¡Â”” «ÁÒˆ∆ ‘Ø ’∂ «¬√ ÁπÈ∆¡ª ÂØ∫ ⁄Ò∆
◊¬∆Õ ¿∞√ Á∆¡ª ¡√Ê∆¡ª ‹ÒñÍÃÚ≈‘ ’È Ú≈√Â∂ ¡≥◊Ã∂˜ª È∂ ¿∞√ Á∂ ÍπºÂ ˘
«√¯ ÏøϬ∆ º’ ¡≈¿∞∫‰ Á∆ «¬‹≈˜Â «ÁºÂ∆ Â∂ Í≥‹≈Ï ÚºÒ Ó»ø‘ Ú∆ È≈ ’È
«ÁºÂ≈Õ

¡ÍÃÀÒ AHHF Á∂ Ùπ» «Úº⁄ ¿∞‘ ⁄πÍñ⁄≈Í «¬≥◊ÒÀ∫‚ ÂØ∫ Í≥‹≈Ï Ò¬∆ ⁄ºÒ
«Í¡≈Õ «Ïë‡Ù ¡¯√ª È∂ ¿∞√ ˘ AE ¡ÍÃÀÒ ˘ ¡ÁÈ «Úº⁄ ‘∆ Ø’ «Ò¡≈ ¡Â∂
Ú≈«Í√ ¶‚È Í ‹≈‰ Ò¬∆ «’‘≈Õ ¿∞√ È∂ ¡≈͉≈ Í«Ú≈ ª Ú≈«Í√ Ì∂‹
«ÁºÂ≈ Í ¡≈Í ¿∞Ê∂ ‘∆ «‘≈ ¡Â∂ «√º÷ª È≈Ò ≈ÏÂ≈ ω≈«¬¡≈Õ ¿∞√ È∂ «¬Ê∂
(¡ÁÈ «Úº⁄ ‘∆) ‘∆ BE Ó¬∆ AHHF Á∂ «ÁÈ Í≥‹ «√º÷ª ÂØ∫ “÷≥‚∂ Á∆ Í‘πÒ” Ò¬∆Õ
ÁÒ∆Í «√≥ÿ Á∆ «¬√ ’≈Ú≈¬∆ Ó◊Ø∫, «Ïë‡Ù ‘≈’Óª È∂ ‹»È AHHF Á∂ Ùπ» «Úº⁄
‘∆ ¿∞√ ˘ ˜ÏÁ√Â∆ «¬≥◊ÒÀ∫‚ ˘ ‚∆ÍØ‡ ’ «ÁºÂ≈Õ «¬ºÊØ∫ «¬º’ «ÁÈ ¿∞‘ ⁄πÍñ
⁄≈Í Îª√ ˘ «È’Ò «◊¡≈Õ ÎÀ∫⁄ √’≈ È∂ ¿∞√ Á∆ ͪ‚∆⁄∆ ‹≈‰ Á∆
«¬‹≈˜Â ˘ ·∞’≈ «ÁºÂ≈Õ Í ¿∞‘ ¡≈«¬À٠Ȫ ‘∂· Í≈√ÍØ‡ ‘≈√Ò ’È «Úº⁄
’≈ÓÔ≈Ï ‘Ø «◊¡≈Õ ÍÀ«√ ÂØ∫ ¿∞‘ ‹ÓÈ Á∂ Ù«‘ ÏÒÈ Í‘øπ⁄ «◊¡≈ Â∂ ¿∞ÊØ∫
»√ Íπº‹ «◊¡≈Õ »√ Á∂ ≈‹≈ ˜≈ ÂØ∫ ¿∞√ È∂ ¡≥◊Ã∂˜ª Á∂ «ıÒ≈¯ ÓÁÁ Ó≥◊∆ Í
˜≈ È∂ Ȫ‘ ’ «ÁºÂ∆Õ «È≈Ù ÁÒ∆Í «√≥ÿ È∂ ¡’±Ï AHHG «Úº⁄ Í≥‹≈Ï Á∂
«√º÷ª ÂØ∫ ÓÁÁ Ó≥◊∆ Í «’√∂ Ú∆ «√º÷ È∂ ¿∞√ Á∆ ÓÁÁ È≈ ’∆Â∆Õ ¡ı∆ ¿∞‘
Ú≈«Í√ «¬≥◊ÒÀ∫‚ ÓπÛ «◊¡≈Õ AHHG «Úº⁄ ‘∆ ¿∞√ Á∆ ÍÂÈ∆ ÏøÏ≈ Ó»Ò ⁄Û∑≈¬∆
’ ◊¬∆Õ «Î ÁÒ∆Í «√≥ÿ È∂ «¬º’ «¬≥◊«ÒÙ ¡Ω ¡Á≈ ‚◊Ò√ ÚÀÊ«Ò È≈Ò
«Ú¡≈‘ ’ «Ò¡≈ «‹√ ÂØ∫ ÁØ ‘Ø Ë∆¡ª È∂ ‹ÈÓ «Ò¡≈Õ ¡’±Ï AHIC «Úº⁄
¿∞‘ ÍÀ«√ ⁄Ò≈ «◊¡≈Õ BC ¡’±Ï AHIC Á∂ «ÁÈ ¿∞√ Á∆ ¬∂ÊØ∫ Á∂ ◊À∫‚ ‘؇Ò
«Úº⁄ ÓΩ ‘Ø ◊¬∆Õ «¬√ Ú∂Ò∂ ¿∞√ Á∆ ¿∞Ó EE √≈Ò Á∆ √∆Õ ÁÒ∆Í «√≥ÿ Á∆ Ò≈Ù
¿∞√Á∆ Í«‘Ò∆ ÍÂÈ∆ ÏøÏ≈ Ó»Ò Á∆ ’Ï Á∂ È∂Û∂ ÁÏ≈ «ÁºÂ∆ ◊¬∆Õ ....ÁÒ∆Í
«√≥ÿ Á∂ Í≥‹∂ Ϻ⁄∂ Ï∂ñ¡ΩÒ≈Á ‘∂ Â∂ ¿∞√ ı≈ÈÁ≈È Á≈ È≈ñ«ÈÙ≈È Ú∆ «¬√ ÁπÈ∆¡ª
«Úº⁄ È‘∆∫ «‘≈Õ””
[‚≈. ‘«‹øÁ «√≥ÿ «ÁÒ◊∆ : «√º÷ ÂÚ≈∆ı (Á»‹≈ «‘º√≈) √¯∂ FGGñ
FHF]Õ

Óª Á∆ ÓΩ Á∂ Ó◊Ø∫ ¿∞√ È∂ «¬’ ‹ÓÈ ’∞Û∆ ÏøÏ≈ Ó»Ò È≈Ò «Ú¡≈‘
’Ú≈«¬¡≈ «‹√ È∂ ¿∞√ Á∂ ÁØ ÍπºÂª Â∂ «¬º’ Ë∆ ˘ ‹ÈÓ «ÁºÂ≈Õ ÁÒ∆Í «√≥ÿ ˘
⁄ø◊∆ ÍÀÈÙÈ «ÓÒÁ∆ √∆ «‹√ ’≈È ¿∞‘ ¡ºÔ≈Ù∆ Ú≈Ò∆ «˜øÁ◊∆ «ÏÂ≈¿∞∫Á≈
√∆Õ...¡≈«ı «È≈Ù ‘Ø’∂ ÁÒ∆Í «√≥ÿ «√º÷ª ÚºÒ Óπ«Û¡≈Õ ·≈’ «√≥ÿ √øË≈Ú≈Ò∆¡≈
AHHD «Úº⁄ «¬≥◊ÒÀ∫‚ ¡≈«¬¡≈ ª ¿∞√Á≈ ≈ÏÂ≈ ÁÒ∆Í «√≥ÿ È≈Ò Ï«‰¡≈Õ ÁØ‘ª
«Úº⁄ ‘ج∆ ◊ºÒÏ≈ Ó◊Ø∫ ÁÒ∆Í «√≥ÿ È∂ «√º÷ ω ‹≈‰ Á≈ ¡ÀÒ≈È ’∆Â≈Õ I Ó≈⁄
175

176

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

10.
«√º÷ ’ΩÓ Á∆ ¡≈˜≈Á∆ Ò¬∆ Á»‹∆ ‹ºÁØ‹«‘Á :
«¬º’ ˆπÒ≈Ó∆ ÂØ∫ Á»‹∆ ˆπÒ≈Ó∆ º’
(1849-1947)

«Úº⁄ ¡≥◊∂˜ Ú≈√Â∂ ȯ ˘ ÿ‡≈¿∞∫‰ «Úº⁄ ÏÛ≈ ÓÁÁ◊≈ √≈«Ï ‘Ø«¬¡≈Õ
Í≥‹≈Ï∆¡ª ˘ ‘Ø Ú∆ ÏÛ∆¡ª √‘»Òª Á∂‰∆¡ª Ùπ» ’ «ÁºÂ∆¡ª ª ‹Ø ¿∞È∑ª Á∆
‘ÓÁÁ∆ ¡Â∂ ‘Ó≈«¬Â ‘≈«√Ò ’ √’‰Õ «¬√ «Úº⁄ Í≥‹≈Ï «Úº⁄ √’±Ò ÷ØÒ∑‰∂
¡Â∂ ‘Ø Ïπ«È¡≈Á∆ „ª⁄≈ ’≈«¬Ó ’È≈ Ú∆ √∆Õ

Í≥‹≈Ï ”Â∂ ¡≥◊∂˜ª Á≈ ’Ϙ≈
““‰‹∆ «√≥ÿ Á∆ ‘’±Ó ˘ ¡≥◊∂˜ ÏÛ∆ ’À∆ «È◊≈‘ È≈Ò Ú∂÷Á∂ √ÈÕ
AHDEñDI «Úº⁄ ¿∞È∑ª Á≈ «¬≈Á≈ ‰‹∆ «√≥ÿ Á∂ Ú≈«√ª ˘ ‘≈¿∞∫‰ Á≈ È‘∆∫
ÏÒ«’ «¬√ ÓπÒ’ (Í≥‹≈Ï Á∂√) Á∆ ‘Ø∫Á ˘ ıÂÓ ’È Â∂ «¬√ (‰‹∆ «√≥ÿ) Á∂
ı≈ÈÁ≈È ˘ «ÏÒ’∞Ò ıÂÓ ’È≈ √∆Õ

«√º÷ ¯Ω‹ ¡Â∂ «’«Ò∑¡ª ˘ ıÂÓ ’È≈
¡≥◊∂˜ª È∂ √Ì ÂØ∫ Í«‘Ò≈ ’øÓ «¬‘ ’∆Â≈ «’ Ò≈‘Ω «Úº⁄ ¯Ω‹∆¡ª Á≈
«¬’º· ÏπÒ≈«¬¡≈ Â∂ ‘ «¬º’ ¯Ω‹∆ ˘ ÂÈı≈‘ Á∂ ’∂ ÿØñÿ∆∫ ‡Ø «ÁºÂ≈ «◊¡≈ Â∂
¿∞È∑ª Á∂ ‘«Ê¡≈ ‹Ó∑ª ’Ú≈ Ò¬∂ ◊¬∂Õ «¬√ ÂØ∫ Ï≈¡Á ‹Øñ‹Ø «’Ò∑∂ ¡≥◊∂˜∆
√≈Ó≈‹ Á∆ «‘¯≈‹Â Ú≈√Â∂ ‹»∆ √Ófi∂ ◊¬∂ ¿∞‘ º÷ Ò¬∂ ◊¬∂ ¡Â∂ Ï≈’∆ Á∂
√≈∂ «’Ò∑∂ „≈‘ ’∂ ¿∞È∑ª Á≈ È≈ÓØñ˙ñ«ÈÙ≈≤È ‘∆ «Ó‡≈ «ÁºÂ≈ «◊¡≈Õ Ó◊Ø∫ ¿∞È∑ª
È∂ Ó«‘√»√ ’∆Â≈ «’ «√¯ ¡≥◊∂˜ª ‹ª Ï≈‘Ò∂ ¡«‘Ò’≈ª È≈Ò Âª ‘’±ÓÂ
È‘∆∫ ’∆Â∆ ‹≈ √’‰∆, «¬√ ’’∂ ‚Ò‘Ω˜∆ È∂ ’∞ºfi «√º÷ ¯Ω‹∆¡ª ˘ ÈΩ’∆¡ª Á∂‰
Á≈ ¯À√Ò≈ ’∆Â≈Õ «¬√ Ó’√Á Ú≈√Â∂ ¿∞È∑ª È∂ Ú¯≈Á≈∆¡ª Á∆ Í÷ ’È
Ó◊Ø∫ «√º÷ ¯Ω‹∆¡ª Á∂ Í≥‹ «Í¡≈Á≈ Á√Â∂ ¡Â∂ Í≥‹ ‹Ó≥‡ª ω≈ «ÁºÂ∆¡ªÕ «¬√
ÂØ∫ «¬Ò≈Ú≈ Í≥‹≈Ïñ¡¯◊≈È Ï≈‚ Á∆ «‘¯≈˜Â Ú≈√Â∂ ω≈¬∆ ¯Ø√ «Úº⁄
«¬º’ ‘˜≈ Á∂ ’∆Ï «√º÷ª ˘ Ú∆ ÌÂ∆ ’∆Â≈ «◊¡≈Õ (Ó◊Ø∫ AB √ÂøÏ AHIG
˘ √≈≈◊Û∑∆ Á∆ ÒÛ≈¬∆ «Úº⁄ «¬√∂ ¯Ω‹ È∂ ‘∆ √‘ºÁ Ï⁄≈¬∆ √∆)Õ Í≥‹≈Ï «Úº⁄
¡ÓÈñ¡Ó≈È ’≈«¬Ó º÷‰ Ú≈√Â∂ ÌÂ∆ ’∆Â∆ Í≥Áª ‘˜≈ Íπ«Ò√ «Úº⁄ Ú∆
Á√ ’∞ ¯∆ √Á∆ «√º÷ √ÈÕ
«¬√ ÂØ∫ Ó◊Ø∫ ¡≥◊∂˜ª È∂ Í≥‹≈Ï «Úº⁄ Ù«‘∆ ÏøÁØÏ√ ¡Â∂ Ïπ«È¡≈Á∆
„ª⁄≈ Ú∆ ÷Û∑≈ ’∆Â≈Õ È«‘ª, √Û’ª ÂØ∫ «¬Ò≈Ú≈ ∂Ò Á∆ ͇Û∆ Ú∆ «Ú¤≈¿∞∫‰∆
Ùπ» ’ «ÁºÂ∆Õ ‹≈◊∆Á≈ ¡Â∂ «’Ò∑∂Á≈ª ˘ Ú∆ ¡≥◊∂˜ª Á∆ Ú¯≈Á≈∆ ÏÁÒ∂
‹◊∆ª ’≈«¬Ó º÷∂ ‹≈‰ Á≈ Ô’∆È «ÁÚ≈ «ÁºÂ≈ «◊¡≈ √∆Õ «¬‘ √≈≈ ’∞fi ÒØ’ª
177

ËÓ Ï⁄≈¿∞∫‰ Á∆ ‹ÁØ‹«‘Á
¡≥◊∂˜ª È∂ Í≥‹≈Ï ˘ ’Ϙ∂ ‘∂· º÷‰ Ò¬∆ ¡Â∂ ÒØ’ª ˘ ¡≈˜≈Á∆ Á∂
√πÍÈ∂ ÒÀ‰ ÂØ∫ Ø’‰ Ò¬∆ ¿∞È∑ª Á∂ ËÓ, ’Ò⁄, ÏØÒ∆ Á∂ «Ú√∂ ÂØ∫ ÂØÛÈ Ò¬∆
«Ú¿∞∫ ω≈¬∆Õ √≈∂ Í≥‹≈Ï ˘ ‘∆ ¬∆√≈¬∆ ω≈¿∞∫‰ Ú≈√Â∂ ¡≥◊∂˜ª È∂ √Ì ÂØ∫
Í«‘Òª Ù≈‘∆ ı≈ÈÁ≈È ˘ ¬∆√≈¬∆ ω≈¿∞∫‰ ÚºÒ ’ÁÓ ¿∞·≈¬∂Õ (√≈Ï’≈) Ó‘≈≈‹≈
ÁÒ∆Í «√≥ÿ ˘ ¿∞È∑ª È∂ «¬º’ Â∑ª È≈Ò “’ÀÁ” ’∆Â≈ ‘Ø«¬¡≈ √∆Õ ¿∞√ ˘ «’√∂
«√º÷ È≈Ò «ÓÒ‰ Á∆ «¬‹≈˜Â È‘∆∫ √∆Õ ¿∞√ Ϻ⁄∂ ˘ Îπ√Ò≈ ’∂ Â∂ Ó»ı ω≈ ’∂,
Í≥Áª √≈Ò ÂØ∫ Ú∆ ÿº‡ ¿∞µÓ «Úº⁄, H Ó≈⁄ AHEC Á∂ «ÁÈ ¬∆√≈¬∆ ω≈ ’∂ AI
¡ÍÃÀÒ AHED ˘ «¬≥◊ÒÀ∫‚ ˘ ‡Ø «ÁºÂ≈ «◊¡≈Õ ÁÒ∆Í «√≥ÿ ÂØ∫ «¬Ò≈Ú≈ «Á¡≈Ò
«√≥ÿ Ó‹∆·∆¡≈ ÂØ∫ ¡≥«ÓÃÂ√ «Úº⁄ ¬∆√≈¬∆ «◊‹∂ Ú≈√Â∂ ʪ Á≈È «Úº⁄ Ò¬∆
◊¬∆ Â∂ ¿∞√ ÂØ∫ Ó‹∆·≈ «Úº⁄ Ú∆ «¬º’ «◊‹≈ ÿ ωÚ≈«¬¡≈ «◊¡≈Õ ¡≥◊∂˜
√’≈ È∂ Ï‘π √≈∂ Í≈Á∆ Í≥‹≈Ï «Úº⁄ ÒÀ ¡ªÁ∂Õ «¬È∑ª Í≈Á∆¡ª È∂ Í≥‹≈Ï Á∂
Ù«‘ª Á∂ Ï≈˜≈ª «Úº⁄ ÷Û∑∂ ‘Ø ’∂ ¬∆√≈¬∆ ËÓ Á≈ ÍÃ⁄≈ ’È≈ Ùπ» ’ «ÁºÂ≈Õ
√Ì ÂØ∫ Í«‘Òª ´«Ë¡≈‰≈ «Úº⁄ ¬∆√≈¬∆ «ÓÙÈ ’≈«¬Ó ’∆Â≈ «◊¡≈ ¡Â∂ «Î I
ÎÚ∆ AHEB ˘ “⁄⁄ «ÓÙÈ∆ ¡À√Ø√∆¬∂ÙÈ” ω≈ ’∂ «¬√ Á∂ ‘Àµ‚’∞¡≈‡˜
«√º÷ñÈ◊ ¡≥«ÓÃÂ√ ω≈ «ÁºÂ∂ ◊¬∂Õ ¡≥◊∂˜ √’≈ È∂ ¬∆√≈¬∆ Ó˜∑Ï Á≈
«Ò‡∂⁄ ¤≈Íñ¤≈Í ’∂ «√º÷∆ Á∂ «ıÒ≈¯ Ó≈‘ΩÒ ÍÀÁ≈ ’∆Â≈Õ «¬√ Á∂ È≈Ò «√º÷ ËÓ,
«¯Ò≈√¯∆ Â∂ ÂÚ≈∆ı Ï≈∂ Úº÷ñÚº÷ «Ò÷ª ¤≈Í ’∂ ¿∞Òfi‰ª Â∂ ÌπÒ∂÷∂ ÷Û∑∂ ’È
Á∆¡ª ’Ø«ÙÙª ’∆Â∆¡ª ◊¬∆¡ªÕ «√º÷ «Ó√Òª Á∂ ¡≈◊»¡ª ¡Â∂ «√º÷ ≈«‹¡ªñ
Ó‘≈≈«‹¡ª ˘ ´‡∂∂, ‚≈’± Â∂ ˜≈ÒÓ √≈«Ï ’È Ú≈√Â∂ fi»·∆ ÂÚ≈∆ı Á≈ ÍÃ⁄≈
’∆Â≈ «◊¡≈Õ AHEE º’, «√¯ Í≥‹ √≈Òª «Úº⁄ ‘∆, CGE «Í≥‚ª «Úº⁄ ¬∆√≈¬∆
«ÓÙÈ ’≈«¬Ó ‘Ø ⁄πº’∂ √ÈÕ «¬È∑ª Á∂ ÍÃ⁄≈ ‘∂· AHF@ º’ B@ ‘˜≈ Á∂ ’∆Ï ÒØ’
¬∆√≈¬∆ ω ⁄πº’∂ √È ¡Â∂ EñG ‘˜≈ ‘Ø Ú∆ «¬‘Ø «‹‘≈ ‹∆ÚÈ ‹∆‰ Ú≈√Â∂
«Â¡≈ √ÈÕ
Ϻ⁄∂ √’±Òª Á∂ «√Ò∂Ï√ «Úº⁄ Ú∆ ¬∆√≈¬∆ ËÓ Ï≈∂ ÍÛ∑È Òº◊ ͬ∂Õ ¿∞È∑ª ˘
ÈΩ’∆¡ª Ú∆ «ÓÒ‰ Òº◊ ͬ∆¡ªÕ («¬‘∆ ‘≈Ò AIDG ÂØ∫ Ï≈¡Á Ì≈ Á∆ ‘’±ÓÂ
«‘≥Á» ¡≈◊»¡ª Á∂ ‘ºÊ ¡≈¿∞∫‰ Ú∂Ò∂ ‘Ø«¬¡≈ √∆Õ ¿∞ÁØ∫ Ú∆ Ï‘π √≈∂ ’Ó˜Ø Â∂
Ïπ˜«ÁÒ «√º÷, ÈΩ’∆¡ª ¡Â∂ ¡‘π«Á¡ª Á∂ Ò≈Ò⁄ «Úº⁄, ͫ ‘Ø ◊¬∂Õ «¬‘∆
178

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

◊ºÒ «Î AIGGñGH «Úº⁄ Áπ‘≈¬∆ ◊¬∆ ‹Á √À∫‡ Á∆ ‹ÈÂ≈ √’≈ «Ú⁄Ò∂
«¯’± «‘≥Á» ¡ø√ª È∂ Ï‘π √≈∂ ’Ó˜Ø ¡Â∂ Ïπ˜«ÁÒ «√º÷ª ˘ ÈΩ’∆¡ª Â∂
Âº’∆¡ª Á∂ ’∂ «Èø’≈∆¡ª, ≈Ë≈√π¡≈Ó∆¡ª Â∂ √√≈ ‚∂∂ Ú≈Ò∂ È≈Ò ‹Ø«Û¡≈Õ
«Î AIIGñB@@B ÁΩ≈È Ï≈ÁÒ √’≈ Ú∂Ò∂ Ú∆ Ì≈‹Í≈ Á∂ «¯’± ¡≈◊»¡ª È∂
¡≈Í Ú∆, Â∂ Ï∂ñÁ∆È∂ Ï≈ÁÒ ≈‘∆∫ Ú∆, Ï‘π √≈∂ Ò≈Ò⁄∆, ’Ó˜Ø ¡Â∂ Ïπ˜«ÁÒ
«√º÷ª ˘ ¡≈.¡À√.¡À√., ȱÓ«‘Ò∆¬∂, ¡≈Ù»ÂØÙ, Ó≈È «√≥ÿ «Í‘ØÚ≈, È≈ÓË≈∆¡ª,
«Í¡≈≈ Ì«È¡≈≈ Â∂ ‘Ø √≈˪ È≈Ò ‹ØÛÈ «Úº⁄ √≈˜√∆ ØÒ ¡Á≈ ’∆Â≈Õ
Ï≈ÁÒ È∂ ª ıπÁ ‘ÚÈ/Í»‹≈ ’/’Ú≈’∂, √√≈ ‚∂∂ ‹≈ ’∂ ¡Â∂ ¿∞√ Á∆ Ï∆Ú∆
È∂ ȱÓ«‘Ò∆¬∂ Á∂ ’ÁÓª «Úº⁄ ÏÀ· ’∂, «√º÷ª «Úº⁄ ËÓ «Úº⁄ ¡’∆Á≈ Â∂ ÍÃͺ’Â≈
¡Â∂ Í≥Ê’ ‹˜Ï≈ ıÂÓ ’È «Úº⁄ Úº‚≈ ØÒ ¡Á≈ ’∆Â≈)Õ

‹ªÁ≈ ‘À «’ √’≈ «√º÷ª Ï≈∂ «¬º’ Í≈√∂ ª ‚±øÿ∆ ‹≈‰’≈∆ ‘≈«√Ò
’È Ú≈√Â∂ ¡Â∂ Á»‹≈ «√º÷ª Á∂ «ıÒ≈¯ ÍÃ≈Í∂◊ø‚≈ ’È Á∆ √Ø⁄
È≈Ò «’Â≈Ϫ «Ò÷Ú≈ ‘∆ √∆Õ ¡≥◊∂˜ «√º÷ª Á∆ ÂÚ≈∆ı ¡Â∂
¯Ò√¯∂ ˘ ¿∞Ò‡ñÍπÒ‡, Úº÷ñÚº÷ (¡≈Í≈ñ«ÚØË∆) Í∂Ù ’’∂ ¿∞È∑ª
«Úº⁄ ¿∞Òfi‰, ÌπÒ∂÷≈ ¡Â∂ Áπ«⁄ºÂ∆ ÍÀÁ≈ ’’∂ ¿∞È∑ª ˘ ¬∆√≈¬∆¡Â
ÚºÒ ‡ØÈ≈ ⁄≈‘πøÁ∂ √ÈÕ ¿∞È∑ª È∂ Ó≈Ò’Ó ≈‘∆∫ ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï Á∂
Óπ’≈ÏÒ∂ «¬º’ ‘Ø ◊ÃøÊ (Ï«⁄ºÂz È≈‡’, ‘π‰ ¡÷ΩÂ∆ Á√Ó ◊ÃøÊ ‘؉
Á≈ ÍÃ⁄≈ ’’∂ «√º÷ª ˘ ¿∞Òfi‰ «Úº⁄ Í≈«¬¡≈ ‹Ø ¡º‹ B@@H
«Úº⁄ Ú∆ ¿∞Ú∂∫ ‘∆ ’≈«¬Ó ‘À)Õ

ÁπÈ∆¡ª Á≈ «¬‘ «Ú≈˜ ‘À «’ ’Ó˜Ø, Ò≈⁄≈, ˆ∆Ï ÒØ’ ¤∂Â∆ ‘∆ ‘≈’Ó
’ΩÓ Á∂ ËÓ ˘ ¡Í‰≈¿∞∫‰ Ú≈√Â∂ «Â¡≈ ‘Ø ‹ªÁ∂ ‘ÈÕ Í«‘Ò∆ Í∆Û∑∆ Ò≈Ò⁄ ‹ª
Әϻ∆ ‘∂· ¡«‹‘≈ ’Á∆ ‘À, Í Á»‹∆ Â∂ Â∆‹∆ Í∆Û∑∆ ˘ ¡≈͉≈ ÈÚª ËÓ ¡√Ò
ËÓ Òº◊‰ Òº◊ ÍÀ∫Á≈ ‘À Â∂ ⁄ΩÊ∆ Í∆Û∑∆ ˘ ª Ϙπ◊ª Á≈ ËÓ ÌπºÒ ‘∆ ⁄πº’≈ ‘πøÁ≈
‘ÀÕ «Î ¿∞‘ ¡≈͉∂ Úº‚∂ñÚ‚∂«¡ª Á∂ Íπ≈‰∂ ËÓ ˘ Ó≈Û≈, È∆Úª ¡Â∂ ÍÃ≈⁄∆È
’«‘‰ Òº◊ ÍÀ∫Á∂ ‘ÈÕ ≈«‹√Ê≈È Á∂ ≈‹Í»Âª ”⁄Ø∫, ’ÙÓ∆ Á∂ ÏÃ≈‘Ó‰ª ”⁄Ø∫ Â∂
Í≥‹≈Ï Á∂ ‹º‡ª ”⁄Ø∫ Óπ√ÒÓ≈È Ï‰∂ ÒØ’ ¡«‹‘∂ ‘∆ ‘ÈÕ
«‹È∑ª ’ΩÓª Á≈ ≈‹ ÷πº√ ‹≈Ú∂, ¿∞È∑ª Á∂ Ó≥ȉ Ú≈«Ò¡ª «Úº⁄Ø∫ ’Ó˜Ø Â∂
Ïπ˜«ÁÒ ÒØ’ª Á≈ Ë≈«Ó’ ¡’∆Á≈ Ú∆ ‚ØÒ‰ Òº◊ ÍÀ∫Á≈ ‘ÀÕ AHDI «Úº⁄ ¡≥◊∂˜ª
ÚºÒØ∫ «√º÷ª ÂØ∫ ≈‹ ÷Ø‘∂ ‹≈‰ Ó◊Ø∫ Ú∆ «¬≥fi ‘∆ ‘Ø«¬¡≈Õ ‰‹∆ «√≥ÿ Ú∂Ò∂ «√º÷ª
Á∆ «◊‰Â∆ H@ Òº÷ ¡Â∂ «¬º’ ’ØÛ Á∂ «Ú⁄’≈ √∆, «‹‘Û∆ «’ AHFA «Úº⁄ ÿº‡
’∂ AA Òº÷ DA ‘˜≈ HDH «‘ ◊¬∆ √∆Õ ‘Ø ª ‘Ø, «√º÷ ’ΩÓ Á∂ √Ì ÂØ∫ Úº‚∂ ¡Â∂
Ë≈«Ó’ Ù«‘ ¡≥«ÓÃÂ√ «Úº⁄ «√º÷ª Á∆ ¡≈Ï≈Á∆, ‹Ø AHDI «Úº⁄ «ÂøÈ Òº÷ Á∂
’∆Ï √∆, AHFH «Úº⁄ B Òº÷ CB ‘˜≈ BBD √∆, AHHA «Úº⁄ B Òº÷ AF ‘˜≈
ACF «‘ ◊¬∆ √∆Õ Ô≈«È «¬º’Ø Ù«‘ «Úº⁄ H@ ‘˜≈ ÂØ∫ ÚºË «√º÷ ¡≈͉≈ ËÓ
¤º‚ ⁄πº’∂ √ÈÕ .....Á¡√Ò ÁÒ∆Í «√≥ÿ ¡Â∂ ’Í»ÊÒ≈ «¡≈√ Á∂ ’øÚ
‘È≈Ó «√≥ÿ Á≈ ¬∆√≈¬∆ Ó˜∑Ï ÚºÒ fiπ’ ‹≈‰≈ ¡Â∂ ‚Ø◊«¡ª Â∂ √’≈∆ ÏÃ≈‘Ó‰ª
Á≈ «Á÷≈Ú∂ Á∂ «√º÷ ÂØ∫ «¬’ÁÓ «‘≥Á» ω ‹≈‰≈ «√º÷ª ”Â∂ ÏÛ≈ Ó≈Û≈ ¡√ ’
«◊¡≈Õ ≈‹ ÷πº√ ‹≈‰≈, ‘Ω∫√Ò∂ Í√ ‘Ø ‹≈‰≈, ’ΩÓ∆ √ªfi ÿ‡ ‹≈‰≈ Ú∆ Ú‚∂ ’≈È
√ÈÕ

¡≥◊∂˜ª ÚºÒØ∫ «Â¡≈ ’Ú≈¬∆¡ª ◊¬∆¡ª ‹ª ’∞fi ¡≥◊∂˜ª
ÚºÒØ∫ ¡≈͉∂ ÂΩ ”Â∂ «Ò÷∆¡ª ◊¬∆¡ª «’Â≈Ϫ «Úº⁄Ø∫ √≈¯ ÍÂ≈ Òº◊
179

¡≥◊∂˜ª È∂ «ÈÓÒ∂ Â∂ ¿∞Á≈√∆¡ª ˘ ÚË∂∂ “«√º’∂ÏøÁ” «√º÷ Í∂Ù ’È Á∆
’Ø«ÙÙ ’∆Â∆Õ ¿∞È∑ª È∂ Ï»‡∂ Ù≈‘ ≈‘∆∫ «¬‘ ÌπÒ∂÷≈ ÷Û∑≈ ’∆Â≈ «’ ÁÏ≈ √≈«‘Ï Á∆
È∆∫‘ «¬º’ Óπ√ÒÓ≈È È∂ º÷∆ √∆Õ «¬‘ «Ò÷‰ Á≈ Ó’√Á «‘≥Á»¡ª ˘ ÌÓ Í≈¿∞∫‰≈

¡≥◊∂˜ª È∂ ª ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ˘
’Ï∆ ‹∆ Á≈ ⁄∂Ò≈ √≈«Ï ’È Á∆ È≈’≈Ó ’Ø«ÙÙ Ú∆ ’∆Â∆
(‘≈Òª«’ Ì◊ ’Ï∆ ¡Â∂ «ÚÁ≈√ ‹∆ È∂ AE@H «Úº⁄ ◊π»
È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ ÏÈ≈√ Î∂∆ Ú∂Ò∂ ¿∞È∑ª ˘ ¡≈͉≈ “◊π»” Ë≈«¡≈
√∆)Õ

√∆ «’ «√º÷ «¬√Ò≈Ó Á∂ È∂Û∂ ‘ÈÕ

Ë≈«Ó’ ¯Ò√¯∂ ˘ ˆÒ Í∂ Ù ’È «Úº ⁄ ⁄≈Ò√
«ÚÒ«’Ș, Ï≈¿±∫È, ‹≈‹ ¯Ω√‡, Ó≈Ò’Ó, ¡À⁄.¡À⁄. «ÚÒ√È
È∂ ÏÛ∆ √≈«˜√∆ √Óº◊∆ Í∂Ù ’∆Â∆ Â∂ «√º÷ ËÓ ˘ «‘≥Á»ñ√πË≈Ú≈Á∆,
ºÏ ÂØ∫ ÓπȺ’, «ÓÒ∆‡À∫‡ ’ΩÓ ÚˆÀ≈ Á∂ ¯ÂÚ∂ «ÁºÂ∂ Â∂ ˆÒÂ
√Óº◊∆ Á≈ ÍÃ⁄≈ Â∂ ÍÃ√≈ ’∆Â≈Õ
Í «¬È∑ª √≈«‹Ù∆ «Ò÷ª Á∂ Óπ’≈ÏÒ∂ Â∂ ’«ÈßÿÓ (AHDF)
Â∂ ÓÀ’≈«Ò¯ (AI@E) È∂ ÚºË ÂØ∫ ÚºË √º⁄ «Ò÷‰ Á∆ ’Ø«ÙÙ ’∆Â∆
Â∂ ÈÂ∆‹∂ Á∂ ÂΩ ”Â∂ ’«ÈßÿÓ ˘ ª √’≈∆ ÈΩ’∆ ÂØ∫ ÏÂ¯∆
Á≈ ¬∆È≈Ó Ú∆ ‘≈«√Ò ‘Ø«¬¡≈Õ
180

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

¡≥◊∂˜ª È∂ «ÈÓÒ∂, ¿∞Á≈√∆, Ï∂Á∆, √Ø„∆, ̺Ò∂ ÚˆÀ≈ ˘
√’≈∆ √ÍÃ√Â∆ «ÁºÂ∆Õ AIB@ ÂØ∫ Ó◊Ø∫ ’±’∂ (È≈ÓË≈∆) Ú∆
¿∞È∑ª Á∆¡ª ‘Á≈«¬Âª ÓπÂ≈«Ï’ ⁄ºÒ∂ Â∂ ◊π»ñ‚øÓ ÷Û∑≈ ’∆Â≈Õ
¡≥◊∂˜ª È∂ ’∞ºÍ‡ √Ï≈‘ ¡Â∂ Ó‘ø ◊πÁπ¡≈«¡ª Á∂ «¬º’ Â∑ª
È≈Ò Ó≈«Ò’ ω≈ ’∂ «¬È∑ª ¡Á≈«¡ª «Úº⁄ «‘≥Á» ÏπÂñÍ»‹≈, «ÚÌ⁄≈,
’∞ºÍÙÈ, ’Ó’ª‚ ÚˆÀ≈ ˘ ¿∞ÂÙ≈«‘ ’∆Â≈Õ

Á∂ Ï‘π ’øÓ ’∆Â∂Õ «¬È∑ª È∂ ÿº‡Øñÿº‡ F ’≈Ò‹ ÷ØÒ∑∂ ¡Â∂ Á‹È Á∂ ’∆Ï
‘√ÍÂ≈ÒÕ «¬√ ÂØ∫ «¬Ò≈Ú≈ ÁØ ’Ø‘Û∆ ¡≈ÙÓ (ÂÈ Â≈È Â∂ ¡≥Ï≈Ò≈) Ú∆

«¬≥fl ‘∆ ¡≥◊∂˜ª È∂ ¯Ω‹ ”⁄Ø∫ ∆‡≈«¬ ‘ج∂ ‹ª È≈Úª ’‡Ú≈ ’∂
¡≈¬∂ ‹ª ¡≈Í Ì∂‹∂ √≈˪ Á≈ ‡ØÒ≈ ÷Û∑≈ ’È≈ Ùπ» ’ «ÁºÂ≈ ‹ª
¿∞È∑ª ˘ “√ø” ¡≈÷ ’∂ ¿∞«⁄¡≈‰≈ (ÍÓ؇ ’È≈) Ùπ» ’ «ÁºÂ≈Õ
AHE@ ÂØ∫ AIC@ º’ ¡≥◊∂˜ª È∂ Ï‘π √≈∂ √≈Ë ÷Û∑∂ ’∆Â∂ √ÈÕ
¡≥◊∂˜ª È∂ «√º÷ª Á∂ «ıÒ≈¯ «‘≥Á»¡ª ˘ Ú∆ Í»≈ «ÓÒÚ‰
¡Â∂ √ÃÍ√Â∆ «ÁºÂ∆Õ √È≈ÂÈ √Ì≈ Â∂ ¡≈∆¡≈ √Ó≈‹ ¡≥◊∂˜ª Á∆
‘∆ Á∂‰ ‘ÈÕ ¡≥◊∂˜ª È∂ ’ÙÓ∆, Í≥‹≈Ï, √»Ï≈ √‘ºÁ «Úº⁄
Óπ√ÒÓ≈Ȫ Â∂ «√º÷ª «Úº⁄ Ú∆ Îπº‡ Í≈¿∞∫‰ Ú≈√Â∂ ‘ ‘Ï≈ Ú«Â¡≈Õ
AIB@ñBE Á∆ ¡’≈Ò∆ Ò«‘ Ú∂Ò∂ Ú∆ ¡≥◊∂˜ª È∂ ’∞fi
¡’≈Ò∆ ¡≈◊» ı∆Á ’∂ ¿∞È∑ª ≈‘∆∫ ’ΩÓ «Úº⁄ Îπº‡ Í≈¿∞‰ Á∆¡ª
“√ø‹∆Á≈” ’Ø«ÙÙª ’∆Â∆¡ªÕ ‹Ø ÒØ’ ı∆Á∂ È‘∆∫ ‹≈ √’Á∂ √È,
¿∞È∑ª ˘ ‘Ø ’¬∆ Â∆«’¡ª È≈Ò ÓÙ‘»∆, Ó≈‘ΩÒ ¡Â∂ Óπ’≈Ó
Óπ‘º¬∆¡≈ ’Ú≈’∂ √∆È∆¡ ¡≈◊» ω≈¿∞∫‰ Á∆¡ª ’Ø«ÙÙª ’∆Â∆¡ª
‹Ø AIDG ÂØ∫ Ó◊Ø∫ ’ª◊√ Â∂ ¡≈.¡À√.¡À√. È∂ Ú∆ Áπ‘≈«¬¡≈Õ
¡º‹ Ú∆ Ï‘πÂ∂ “¡’≈Ò∆” Â∂ ‘Ø «√º÷ ¡≈◊» ¡«‹‘∆¡ª ¬∂‹ø√∆¡ª
Á∆¡ª ‘Á≈«¬Âª ‘∂· ⁄ÒÁ∂ ‘ÈÕ
¬∆√≈¬∆ ËÓ Á≈ ÍÃ⁄≈
Í≥‹≈Ï ”Â∂ ¡≥◊∂˜ª Á∂ ’Ϙ∂ ÂØ∫ Í«‘Òª Ú∆ ¬∆√≈¬∆ ÍÃ⁄≈’ª ˘ Í≥‹≈Ï
«Úº⁄ Ì∂‹‰ Á∆¡ª ’≈Ú≈¬∆¡ª ‘ج∆¡ª √ÈÕ
¬∆√≈¬∆ ËÓ Á∂ ÍÃ⁄≈ Ú≈√Â∂ «ÓÙÈ √Ø√≈«¬‡∆¡ª Â∂ √’≈ È∂ ÒØ’ñÌÒ≈¬∆
181

«¬√ √≈∂ ’∞fi Á∂ Ï≈Ú‹»Á ¡≈Ó ÒØ’ ¬∆√≈¬∆ ËÓ ÚºÒ
«÷º⁄∂ È≈ ‹≈ √’∂Õ «¬√ Á≈ Ó≈¡È≈ √≈¯ ‘À «’ ÒØ’ñÌÒ≈¬∆ Á∂
ÍÃ≈‹À’‡ Ú∆ ËÓ ÏÁÒ∆ «Úº⁄ Ï‘πÂ∂ ÓÁÁ◊≈ È‘∆∫ ‘πøÁ∂Õ «√¯
¿∞‘ ËÓ ‘∆ «÷º⁄ Í≈¿∞∫Á≈ ‘À «‹‘Û≈ ÒØ’ª Á∂ «ÁÒª «Úº⁄ ¿∞µÂ
‹≈Ú∂Õ

’≈«¬Ó ’∆Â∂Õ

◊πÁπ¡≈«¡ª «Úº⁄ «‘≥Á» ËÓ Á≈ ÍÃ⁄≈
«¬√ Á∂ È≈Ò ‘∆ «√º÷ª Á∂ ◊πÁπ¡≈∂ (‹Ø AHBC «Úº⁄ ¡’≈Ò∆ λÒ≈ «√≥ÿ
Á∆ Ù‘∆Á∆ ÂØ∫ Ó◊Ø∫, ‚Ø◊«¡ª Á∆ √ÍÃ√Â∆ ‘∂· ¡≈ ⁄πº’∂ √È) «Úº⁄ «√º÷ ËÓ
Á∆ ʪ «‘≥Á» Ӻ Á≈ ÍÃ⁄≈ ÚË∂∂ ‘؉ Òº◊ «Í¡≈ √∆Õ ◊πÁπ¡≈«¡ª «Úº⁄ «‘≥Á»
’Óñ’≈‚ ‘∆ È‘∆∫ ÏÒ«’ «‘≥Á» «Ó«Ê‘≈√’ Á∂Ú∆ñÁ∂ګ¡ª Á∆¡ª Ó»Â∆¡ª Ú∆
ÚÛÈ Òº◊ ͬ∆¡ª √ÈÕ ’¬∆ ◊πÁπ¡≈«¡ª ˘ Ó≥Á ω≈ «ÁÂ≈ «◊¡≈ √∆ («¬È∑ª
«Úº⁄ ‹øÓ» ¡Â∂ √Ã∆È◊ Á∂ ◊πÁπ¡≈∂ Óπº÷ √È «‹È∑ª ˘ ◊πÒ≈Ï «√≥‘ ‚Ø◊∂ È∂ Ó≥Á
ω≈«¬¡≈ √∆) ¡Â∂ ’¬∆¡ª Á∂ È∂Û∂ «¬º’ñ¡ºË «‘≥Á» Ó»Â∆ º÷ ’∂ ‘ΩÒ∆ñ‘ΩÒ∆ ¤Ø‡∂ ¡Â∂
«Î Úº‚∂ Ï‘π √≈∂ Ó≥Á ¿∞√≈ «ÁºÂ∂ ◊¬∂ √ÈÕ ¡º‹ Ú∆ ÁÏ≈ √≈«‘Ï Á∂ ¡≈Ò∂
Áπ¡≈Ò∂ ÿº‡Øñÿº‡ Ú∆‘ “Ï≈Ï∆ Ó√«‹Áª” (Ó≥Á) ω∂ ‘ج∂ ‘ÈÕ ’∆ÂÍπ, ’Â≈Íπ,
Í≈¿∞∫‡≈, ¡ÈßÁÍπ √≈∂ ◊π» √≈«‘Ï È∂ ’∆Ó Á∂ ’∂ ı∆Á∂ √ÈÕ ¡≥◊∂˜∆ ≈‹
«Úº⁄ «¬È∑ª È◊ª «Úº⁄ Ú∆ ʪñʪ ”Â∂ Ó≥Á ¿∞√≈ «ÁºÂ∂ ◊¬∂ √ÈÕ ¡≥«ÓÃÂ√
«Úº⁄ ª ÁÏ≈ √≈«‘Ï Á∂ Ó»‘∂, Ó‘≈≈‹≈ ‰‹∆ «√≥ÿ Á∂ Ïπø◊∂ Ú≈Ò∆ ʪ ”Â∂
ÿ≥‡≈ñÿ Á∂ Ȫ ”Â∂ «¬º’ ⁄⁄ Á∆ Ù’Ò Á∆ «¬Ó≈ ω≈ «ÁºÂ∆ ◊¬∆ √∆Õ «¬‘
AHH@ñHD «Úº⁄ ω∆ √∆ Â∂ «√º÷ª È∂ AIDH «Úº⁄ „≈‘∆ √∆Õ
AIIG ÂØ∫ Ó◊Ø∫ Ï≈ÁÒ Á∂ ≈‹ «Úº⁄ Ú∆ «√º÷ Ù«‘ª «Úº⁄ ‘∆ È‘∆∫,
◊πÁπ¡≈«¡ª Á∂ Ó»‘∂, ¿∞È∑ª Á∂ È≈ÒñÈ≈Ò, È∂Û∂ Â∂ ¡≈Ò∂ñÁπ¡≈Ò∂ A@@ ÂØ∫ ÚºË
Ó≥Á ω≈¬∂ ◊¬∂ √ÈÕ «‘≥Á», ◊πÁπ¡≈«¡ª Á∂ È∂Û∂, «’√∂ ʪ ”Â∂ ˜Ó∆È «Úº⁄ «¬º’
ͺÊ Á∆ Ó»Â∆ ÁºÏ Á∂∫Á∂ ‘È Â∂ «Î «¬√ Á∂ “ÍÃ≈⁄∆È” Ó≥Á ‘؉ Á≈ ‚≈Ó≈ Ùπ»
’ Á∂∫Á∂ ‘ÈÕ «¬√ ÂØ∫ «¬Ò≈Ú≈ Í≥‹≈Ï «Úº⁄ ʪñʪ ”Â∂ «’√∂ «ÍºÍÒ ‹ª ÏØÛ∑ ‘∂· (‘π‰
ª Ï≈˜≈ª «Úº⁄ «Ï‹Ò∆ Á∂ ÷≥«Ì∑¡ª È≈Ò ÏøÈ∑ ’∂ Ú∆) «¬º’ñ¡ºË Ó»Â∆ ‹ª ¶Ó≈
ͺÊ, ‹∂ ‘Ø √’∂ ª «ÙÚ«¶◊ Ú◊≈, º÷ ’∂, ÁØñ⁄≈ Ó‘∆È∂ «¬º’ñÁØ ÎπºÒ º÷ ’∂
“Í»‹≈” Á≈ ‚≈Ó≈ ’’∂ Ó◊Ø∫ ¿∞√ ʪ ”Â∂ ’º⁄∆, «Èº’∆ «‹‘∆ ÚÒ◊‰ ω≈ «ÁºÂ∆
‹ªÁ∆ ‘À Â∂ Ó◊Ø∫ ¿∞√ ˘ “«‘≥Á»ñÍ»‹≈ ¡√Ê≈È” ’«‘ ’∂ Ó≥Á ω≈¿∞‰ Á∆¡ª
182

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

’≈Ú≈¬∆¡ª Ùπ» ‘Ø ‹ªÁ∆¡ª ‘ÈÕ ◊π»¡ª Á∂ Ú√≈¬∂ ‘ج∂ È◊ª «Úº⁄ AIDG º’
«¬º’ Ú∆ Ó≥Á È‘∆∫ √∆, Í ‘π‰ «¬’ºÒ∂ ¡≥«ÓÃÂ√ «Úº⁄ ‘∆, ◊Ò∆¡ª Á∂ ÓØÛª ”Â∂,
Íπ≈‰∂ ÷»‘ª ’ø„∂ ‹ª ÷Ø«Ò¡ª ÚˆÀ≈ «Úº⁄ ͺÊ º÷ ’∂ ÷Û∑∂ ’∆Â∂ ‘ج∂ E@@ Á∂ ’∆Ï
“È≈˜≈«¬˜ñ˺’≈ñÓ≥Á” ω≈ Ò¬∂ ◊¬∂ ‘ÈÕ «¬‘∆ ‘≈Ò ’∆ÂÍπ, ’Â≈Íπ,
ÂÈÂ≈È, ¡ÈßÁÍπ Á≈ Ú∆ ‘ÀÕ Í≥‹≈Ï Á∂ Ï≈’∆ Ù«‘ª «Úº⁄ Ú∆ ¡«‹‘∂ ‘˜≈ª
“È≈‹≈«¬˜ñ˺’≈ñÓ≥Á” ω ⁄πº’∂ ‘ÈÕ ‘π‰ Í»Ï∆¬∂ ̬∆¡ª Á∆¡ª fiπ◊∆¡ª «Úº⁄ Â∂
¿∞È∑ª Á∂ È∂Û∂ñÂ∂Û∂ Á∆¡ª √’≈∆ ‹Ó∆Ȫ «Úº⁄ Ú∆ «¬≥fl ‘∆ √À∫’Û∂ “È≈‹≈«¬˜ñ˺’≈ñ
Ó≥Á” ω≈¬∂ ‹≈ ⁄π’∂ ‘È Â∂ ‘ ؘ ÈÚ∂∫ ω ‘∂ ‘ÈÕ

√Ì ÂØ∫ ÚºË Ó≈» ¡√ «‘≥Á» Ó‹∑Ï Á≈ √∆Õ «‘≥Á»¡ª È∂ ÌØÒ∂ñÌ≈Ò∂ «√º÷ª «Úº⁄
«¬‘ ÍÃ⁄≈ ’È≈ Ùπ» ’ «ÁºÂ≈ «’ «√º÷ «‘≥Á»ñ√Ó≈‹ (ÓȱøÚ≈Á∆ ÚÈñ¡≈ÙÓ)
Á≈ «‘º√≈ ‘ÈÕ «√º÷ª Á∂ Ë≈«Ó’ √ø√’≈ª («Ú¡≈‘, ÓΩ ڈÀ≈) ˘ ÏÃ≈‘Ó‰ª È∂
«Î ‘≈¬∆‹À’ ’ «Ò¡≈Õ””

¡≥◊∂˜∆ ≈‹ «Úº⁄, √’≈∆ √ÍÃ√Â∆ ‘∂·, Ï∂Á∆, √Ø„∆ Â∂ ̺Ò∂ ¡≈͉∂ ¡≈Í
˘ “◊π»” ¡≈÷‰ Òº◊ ͬ∂ √ÈÕ «¬≥fl ‘∆ «¬È∑ª Â∂ ‘Ø √≈Ë ‡Ø«Ò¡ª È∂ «√º÷ª ˘ «‘≥Á»
«Á‘≈«Û¡ª ¡Â∂ √ø√’≈ª (√ø◊ªÁ, Óº«√¡≈, Í»ÈÓ≈√∆, Í≥⁄Ó∆, ÚÂ, Í»‹≈, Ù≈Ë,
‘ÚÈ, ◊πº◊≈ñÍ»‹≈, «ÚÙÚ’Ó≈ñÍ»‹≈, ‹·∂«¡ª Á∆ Í»‹≈, Â∞Ò√∆, ’ø‹’ª ÚˆÀ≈)
Á∂ È≈ÒñÈ≈Ò «‘≥Á» «Â¿∞‘≈ª (Á∆Ú≈Ò∆, ‘ØÒ∆, Ï√øÂ, º÷Û∆) ÚºÒ Ú∆ ‡ØÈ Á∆¡ª
’≈Ú≈¬∆¡ª ’∆Â∆¡ªÕ... «√¡≈√∆ Â≈’ ÷πº√‰ ¡Â∂ Ó≈Ò∆ ‘≈Ò ’Ó˜Ø ‘؉
È≈Ò ÌØÒ∂ñÌ≈Ò∂ ¡Â∂ Ï∂√Ófi «√º÷ «¬È∑ª √ø’‡ñÓØ⁄Ȫ ÙÏ≤Áª, Ó≥Â Â∂ Ô◊ñ‘ÚÈ
«Úº⁄ Î√‰ Òº◊ ͬ∂Õ
BB Á√øÏ AHFI ˘ √’≈ È∂ ÏÃ≈‘Ó‰ Â∂‹ ≈Ó (‹Ø ≈‹≈ Â∂‹ «√≥ÿ
¡÷Ú≈¿∞∫Á≈ √∆ Â∂ «‹√ È∂ ˆÁ≈∆ ’’∂, «√º÷ ¯Ω‹ ÓÚ≈ ’∂, ¡≥◊∂˜ª ˘ Í≥‹≈Ï
√øÌ≈Ò «ÁºÂ≈ √∆) ÁÏ≈ √≈«‘Ï Á∂ «¬≥‹≈Ó Ò¬∆ ω≈¬∆ ’Ó∂‡∆ Á≈ Óπ÷∆ ω≈
«ÁºÂ≈Õ «¬√ Á∂ È≈Ò ‘∆ ÁÏ≈ √≈«‘Ï, ¡’≈Ò Âı √≈«‘Ï ¡Â∂ ‘Ø ◊πÁπ¡≈«¡ª
«Úº⁄ «‘≥Á» ’Óñ’ª‚ ¡Â∂ «‘≥Á» √ø√’≈ ¡Â∂ Ú≈«¬Âª Ò≈◊» ’’∂ ÍÃ⁄≈∂ ‹≈‰
Òº◊ ͬ∂Õ Ó≥Áª Á∂ Íπ‹≈∆¡ª Úª◊ ◊πÁπ¡≈«¡ª Á∂ Íπ‹≈∆, ◊ÃøÊ∆, Ì≈¬∆,
√Ï≈‘, Ó‘ø √Ì ◊πÁπ¡≈«¡ª Á∂ ⁄Û∑≈Ú∂ ˘ ¡ºÔ≈Ù∆ ¡Â∂ «Èº‹∆ ÷«⁄¡ª
Ú≈√Â∂ Ú‰ Òº◊ ͬ∂Õ ËÓ ÍÃ⁄≈ Ú≈√Â∂ «¬º’ ÍÀ√≈ Ú∆ ı⁄ È‘∆∫ √∆ ‘πøÁ≈Õ
◊πÁπ¡≈«¡ª «Úº⁄ «√¯ ’Óñ’ª‚ Â∂ Í≈÷≥‚ ‹ª «Î Í≈Í Â∂ ¡ËÓ Á≈
ÏØÒÏ≈Ò≈ √∆Õ
«¬‘∆ ‘≈Ò ¡º‹’Ò ‘Ø ⁄π’≈ ‘ÀÕ ‘π‰ «Î ◊πÁπ¡≈∂ Ó‘øª Â∂ Ó√øÁª Á∂ ¡º‚∂
ω ⁄πº’∂ ‘ÈÕ ‘π‰ Ï‘πÂ∂ ◊πÁπ¡≈«¡ª Á∂ ÍÃÏøË’ (⁄ΩË∆) «¬È∑ª ˘ ¡≈͉∆¡ª
«Èº‹∆ ‹≈«¬Á≈Áª Â∂ Áπ’≈Ȫ √ÓfiÁ∂ ‘ÈÕ ‘π‰ ª ÈÚ∂∫ ‹≈◊∆Á≈ Â∂ ¡Ó∆ «√º÷
¡≈͉∆ ÁΩÒ ¬∆Ó≈ª ω≈¿∞∫‰, √ø◊ÓÓ Ò≈¿∞∫‰, √ØÈ≈ Ò≈¿∞∫‰, πÓ≈Ò∂ ⁄Û∑≈¿∞∫‰,
Óπ¯Â ؇∆¡ª (¶◊) ÷π¡≈¿∞∫‰ ÚˆÀ≈ Ú≈√Â∂ ı⁄ ’Á∂ ‘È, Í ËÓ ÍÃ⁄≈
Ú≈√Â∂ È‘∆∫Õ
183

[‚≈: ‘«‹øÁ «√≥ÿ «ÁÒ◊∆ : «√º÷ ÂÚ≈∆ı (Â∆‹≈ «‘º√≈), √¯∂ FHHñ
G@E)]
¿∞µÍ Ú‰È ’∆Â∂ ‘≈Ò≈ª «Úº⁄ «¬‘ √ͺه ‘Ø ⁄πº’≈ ‘À «’ ¡≥◊∂˜,
ÏÃ≈‘Ó‰ ¡Â∂ ‚Ø◊∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ¯Ò√¯∂ ¡Â∂ «√º÷ «¬«Â‘≈√ ˘ «Ú◊≈Û
’∂ «√º÷ ’ΩÓ ˘ ıÂÓ ’È Ò¬∆ ¡º‚∆ñ⁄؇∆ Á≈ ˜Ø Ò≈ ‘∂ √ÈÕ «¬√ ıÂÈ≈’
πfi≈È ˘ ·ºÒ∑ Í≈¿∞∫‰ Ú≈√Â∂ ’∞fi Ë≈«Ó’ ¡Â∂ «√¡≈√∆ Ò«‘ª ⁄ºÒ ͬ∆¡ªÕ
«¬È∑ª Ï≈∂ Ï‘π ‘∆ √ø÷∂Í ‹≈‰’≈∆ (√ø’∂Â’ »Í «Úº⁄) ¡º◊∂ «ÁºÂ∆ ‹≈ ‘∆ ‘ÀÕ

“«Èø’≈∆ Ò«‘”
““Ì≈¬∆ «Á¡≈Ò ‹∆ È∂ AHEA «Úº⁄ ≈ÚÒ«Í≥‚∆ «Úº⁄ «Èø’≈∆ ÁÏ≈ Á∆
È∆∫‘ º÷∆ ¡Â∂ «√º÷ ËÓ «Úº⁄ Ú≈Û∂ ‹≈ ⁄π’∂ ÏÃ≈‘Ó‰Ú≈Á ˘ Ï≈‘ ’º„‰ Á∂ ÔÂÈ
’∆Â∂ ¡Â∂ ’∞fi Ú‰ÈÔØ◊ ÍÃ≈ÍÂ∆¡ª ‘≈«√Ò ’∆Â∆¡ªÕ «√º÷ª Á∂ «Ú¡≈‘ Ò¬∆
“Ï∂Á∆” Á∆ √Ó ˘ ·∞’≈ ’∂ ¿∞È∑ª Á∂ ¿∞Â≈«Ë’≈∆ Ì≈¬∆ ÁÏ≈≈ «√≥ÿ È∂ ⁄≈
Ò≈Úª ÍÛ∑’∂ ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï Á∂ Áπ¡≈Ò∂ ⁄≈ Í’Ó≈ ’Ú≈ ’∂ «Ú¡≈‘ ’≈¿∞∫‰
Á≈ Â∆’≈ Ùπ» ’∆Â≈Õ (AIDG ÂØ∫ Ó◊Ø∫ «ÁºÒ∆ «Úº⁄ ⁄º«Ò¡≈ «Èø’≈∆ ÁÏ≈
Íطؑ≈ Ú≈Ò≈ È‘∆∫ ÏÒ«’ Ë≈«Ó’ Ò∂ÏÒ ‘∂·, «¬º’ Ó≈¯∆¡≈ Ú◊∆, ‹Ó≈ ‘À
«‹√ ˘ «‘≥Á» Â∂ ‘Ø «√º÷ñ«ÚØË∆ ¬∂‹ø√∆¡ª Á∆ «√ºË∆ ‘Ó≈«¬Â ‘≈√Ò ‘ÀÕ «¬‘ ◊ºÒ
Ú∆ ’≈ÏÒ∂ñ«˜’ ‘À «’ «¬≥Á≈ ◊ªË∆ Ú∆ «¬√ ◊πºÍ Á∂ ‹Ò√∂ «Úº⁄ Èß◊∂ ÍÀ∆∫
‹≈«¬¡≈ ’Á∆ √∆ ª ‹Ø ¿∞√Á∆ “ÙË≈” ˘ Ú∂÷ ’∂ ÒØ’ «¬√ ‹Ó≈ Á∂ È≈Ò ‹πÛÈ
Â∂ «√º÷ñ«ÚØË∆ Â≈’ª ˘ ÚË∂∂ Â≈’ «ÓÒ∂Õ √’≈ ¡Â∂ «‘≥Á» ‹Ê∂ÏøÁ∆¡ª Á∆
ıπ¯∆¡≈ √ÍÃ√Â∆ ≈Ë≈ √π¡≈Ó∆, ‚∂≈ √º⁄≈ √ΩÁ≈, ¡≈Ù»ÂØ√∆¡ªñȱÓ«‘Ò∆¡ª ÚˆÀ≈
˘ Ú∆ ‘≈«√Ò √∆/‘ÀÕ Ï‘πÂ∂ Íπ«Ò√ ¡Â∂ ¡≈¬∆.¬∂.¡À√. ¡¯√ «¬È∑ª ‹Ê∂ÏøÁ∆¡ª
È≈Ò ‹πÛ∂ ‘ج∂ ‘ÈÕ)

’±’≈ Ò«‘
≈Ó «√≥ÿ (AHAFñAHHE) ’øÚ ÈΩ«È‘≈Ò «√≥ÿ (ÍπºÂ Ó‘≈≈‹≈ ‰‹∆Â
«√≥ÿ) Á∆ ¯Ω‹ «Úº⁄, «¬º’ ¡≈Ó «√Í≈‘∆ √∆Õ Í«‘Ò∆ ¡À∫◊ÒØñ«√º÷ ÒÛ≈¬∆ Á∂ ıÂÓ
‘؉ Ó◊Ø∫ ¿∞√ ˘ ¯Ω‹ ”⁄Ø∫ ı≈‹ ’ «ÁºÂ≈ «◊¡≈Õ Ó◊Ø∫ ¿∞√ È∂ «¬º’ Ë≈Ó’
‹Ê≈ ω≈ «Ò¡≈Õ ¿∞√ È∂ ÒØ’ª «Úº⁄ ˜≈ÂñÍ≈ ¤º‚‰, «ÚËÚ≈ñ«Ú¡≈‘ Á∆
184

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

‘Ó≈«¬Â, Ù≈Ï Â∂ ‘Ø È«Ù¡ª ˘ È≈ Ú‰, √Ó≈˪ ˘ È≈ Ó≥ȉ ÚˆÀ≈
Ú≈√Â∂ ÍÃ⁄≈ ’∆Â≈Õ «’¿∞∫«’ ¿∞‘ ’∆ÂÈ ’È √Ó∂∫ ¿∞µ⁄∆ñ¿∞µ⁄∆ “’±’ª” Ó≈Á∂
√È, «¬√∂ ’’∂ ÒØ’ ¿∞È∑ª ˘ “’±’∂” «’‘≈ ’Á∂ √ÈÕ ¿∞È∑ª È∂ ÏπºÂñÍÃ√Â∆ Á∂
«ıÒ≈¯ ÍÃ⁄≈ ’∆Â≈, ’¬∆ Ê≈¬∆∫ √Ó≈˪ Ú∆ „≈‘∆¡ª, Ïπ⁄Ûª ˘ Ú∆ ’ÂÒ
’∆Â≈Õ

«√º÷∆ Á∂ «È¡≈≈͉ ˘ Ï⁄≈¿∞∫‰ Ò¬∆ ‹ºÁØ‹«‘Á («√≥ÿ √Ì≈ Ò«‘)

’±’∂ È≈ÓË≈∆ «’Ú∂∫ ω∂?
AIB@ «Úº⁄ ‹ÁØ∫ ¡’≈Ò∆ Ò«‘ Ùπ» ‘ج∆ ª ¡≥◊∂˜ª È∂ «¬√ Ò«‘ Á≈
«ÚØË ’È Ò¬∆ ≈Ó «√≥ÿ Á∂ ÌÂ∆‹∂ ÍÃÂ≈Í «√≥ÿ (ÍπºÂ ‘∆ «√≥ÿ) º’ Í‘πø⁄
’∆Â∆Õ ¿∞√ ˘ “È≈ÓË≈∆” ’«‘ ’∂ ≈Ó «√≥ÿ Á≈ Ú≈«√ ω≈ ’∂ Í∂Ù ’∆Â≈ Í
Ó◊Ø∫ «¬√ ˘ “«¯’≈” Â∂ «Î “Â∂Úª ◊π»” ω≈ ’∂ «√º÷ ËÓ Á∂ «ıÒ≈¯ Ò«‘
Ú‹Ø∫ ÷Û∑≈ ’È Á∆ ’Ø«ÙÙ ’∆Â∆Õ
«¬√ ‡ØÒ∂ È∂ ≈Ó «√≥ÿ ˘ Ï≈∑Úª ◊π» (Ï≈Ò’ «√≥ÿ ˘ Ô≈Úª ◊π» ’«‘ ’∂)
ω≈¿∞∫‰ Á∆ √≈«‹Ù ”Â∂ ¡ÓÒ Ùπ» ’ «ÁºÂ≈Õ «¬‘ Ù∂∑¡≈Ó ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï ˘
ºÁ ’È≈ √∆Õ AIDA «Úº⁄ ‹ÁØ∫ «¬È∑ª È∂ ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï Á∂ Ú’∂ (ͺÂ∂) ¡Òº◊ñ
¡Òº◊ ’’∂ «¬º’ñ«¬º’ ͺÂ∂ Á≈ Í≈· ’È Á≈ ’∞¯ ’È Á≈ ¡ÀÒ≈È ’∆Â≈ ª
«√º÷ ¡≈◊»¡ª È∂ “’±’≈ ’∞¯ ÂØÛ” ’≈ȯø√ª ’’∂ «¬È∑ª Á∂ «ıÒ≈¯ ’ÁÓ ⁄πº’∂Õ

’±«’¡ª ÚºÒØ∫ Ó‘øª Á∆ ÓÁÁ
Ȫ ª ≈Ó «√≥ÿ ıπÁ ˘ ◊π» Ó≥ÈÁ≈ √∆ Â∂ È≈ ‘∆ ¿∞√ Á∆ ’ج∆ ’≈Ú≈¬∆
¡«‹‘∆ √∆ «‹√ ÂØ∫ ˜≈‘ ‘ØÚ∂ «’ ¿∞‘ ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï ˘ ◊π» È‘∆∫ √∆ Ó≥ÈÁ≈Õ
«¬‘ ª AIB@ «Úº⁄ ¡≥◊∂˜ª È∂ Ó‘øª ≈‘∆∫ ≈Ó «√≥ÿ Á∂ Ì≈ ˘ “È≈ÓË≈∆¡≈”
Á≈ Á‹≈ Á∂ ’∂ ◊πÁπ¡≈≈ √πË≈ Ò«‘ Á∂ «ıÒ≈¯ Ú‰ Ú∂Ò∂ ≈Ó «√≥ÿ Á∂
ÌÂ∆‹∂ ÂØ∫ ◊π»ñ‚øÓ Á≈ ÍÃ⁄≈ Ùπ» ’Ú≈«¬¡≈ √∆Õ «¬‘ Ó‘ø ÈÀ‰± Á∆¡ª
Ó∆«‡≥◊ª «Úº⁄ Ù≈«ÓÒ ‘Ø ’∂ ¿∞√ Ú≈√Â∂ ‹≈È Ú≈È Á∆¡ª ’√Óª ÷ªÁ∂ ‘∂Õ
¡’≈Ò∆ Ò«‘ Á∂ Ùπ» ‘øπ«Á¡ª ‘∆ AIB@ «Úº⁄ «¬È∑ª È∂ ‘¯Â≈Ú≈ ¡ıÏ≈
“√‹π◊” Â∂ «Î AIBB «Ú⁄ ؘ≈È≈ “’±’≈” ¡ıÏ≈ Ùπ» ’∆Â≈Õ «¬È∑ª ¡ıÏ≈ª
≈‘∆∫ Í«‘Òª ª ◊πÁπ¡≈≈ √πË≈ Ò«‘ Á∆ Óπ÷≈ү Ùπ» ’∆Â∆ ◊¬∆ Â∂ «Î
≈Ó «√≥ÿ Á∂ ÌÂ∆‹∂ ÍÃÂ≈Í ˘ ◊π» ω≈ ’∂ Í∂Ù ’∆Â≈ «◊¡≈Õ
AIDG ÂØ∫ Ó◊Ø∫ ’±’∂ ’ª◊√ Á∂ Ú¯≈Á≈ ω ◊¬∂ Â∂ ¡º‹ º’ ’±’∂
’ª◊√ Á∂ ‘Ó≈«¬Â∆ ‘∂ ‘È ¡Â∂ «‘‰◊∂Õ ’±’∂ «’√∂ Ú∆ È∞’Â∂ ÂØ∫ «√º÷ È‘∆∫
Ó≥È∂ ‹≈ √’Á∂Õ ¿∞‘ ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï ˘ ◊π» È‘∆∫ Ó≥ÈÁ∂Õ
185

AHGC «Úº⁄ «¬º’ ‚≈Ó≈¬∆ ÿ‡È≈ ÿ‡∆Õ ¡≥«ÓÃÂ√ «ÓÙÈ √’±Ò «Úº⁄
ÍÛ∑ ‘∂ ⁄≈ «√º÷ Ϻ«⁄¡ª (¡Â «√≥ÿ, √≈Ë» «√ÿ, √øÂØ÷ «√≥ÿ ¡Â∂ ¡≈«¬¡≈
«√≥ÿ) È∂ ¡ÀÒ≈È ’∆Â≈ «’ ¿∞‘ ¬∆√≈¬∆ Ӻ «Úº⁄ Ù≈«ÓÒ ‘؉≈ ⁄≈‘πøÁ∂ ‘ÈÕ «¬√
ÂØ∫ Í«‘Òª Ú∆ Ì≈Ú∂∫ ÁØ ≈‹ ÿ≈«‰¡ª Á∂ Ϻ⁄∂ (ÁÒ∆Í «√≥ÿ Â∂ ‘È≈Ó «√≥ÿ
’Í»ÊÒ≈) ¬∆√≈¬∆ ω ⁄πº’∂ √È Í ‘Ø ¡÷ΩÂ∆ ¿∞µ⁄∂ ı≈ÈÁ≈Ȫ «Úº⁄Ø∫ ’ج∆ Ú∆
¬∆√≈¬∆ È‘∆∫ √∆ Ï«‰¡≈Õ ıÀ, ’∞fi √◊Ó «√º÷ª È∂ «¬È∑ª Ϻ«⁄¡ª ˘ √Ófi≈ñ
Ïπfi≈ ’∂ «¬√ ‘’ ÂØ∫ Ø’ «Ò¡≈Õ
«¬È∑ª «ÁȪ «Úº⁄ ‘∆ “◊π» Á≈ Ï≈◊” ¡≥«ÓÃÂ√ (ÁÏ≈ √≈«‘Ï Á∆ ‘Á»Á
«Úº⁄) ¡≥◊∂˜ª Á∂ «¬º’ ¬∂‹ø‡ ÏÃ≈‘Ó‰ ÙË≈ ≈Ó (Ú≈√∆ «ÎÒΩ) È∂ ’Ê≈ ’È∆
Ùπ» ’ «ÁºÂ∆Õ ¿∞√È∂ ‘Ø ¿»Òñ‹¨Ò ÂØ∫ «¬Ò≈Ú≈ «√º÷ ËÓ Á∆ Ù≈È «Úº⁄ Ú∆
◊π√Â≈ı∆ ’∆Â∆Õ ¿∞√ Á∆ «¬√ Ï’Ú≈√ ˘ «√º÷ ⁄ºπÍñ⁄≈Í √π‰’∂ Șñ¡≥Á≈˜
’Á∂ ‘∂Õ «¬√ Â∂ ¿∞‘ ÏÃ≈‘Ó‰ ‘Ø Ú∆ ÚË∂∂ ˜Ø È≈Ò «√º÷∆ Á∂ «ıÒ≈¯ ‘ÓÒ∂
’È Òº◊ «Í¡≈Õ ‹Á ¿∞‘ È≈ ‘º«‡¡≈ ª ’∞fi «√º÷ ÈΩ‹Ú≈Ȫ È∂ «ÓÒ ’∂ «¬√
ÏÃ≈‘Ó‰ Á∆ ◊π»ñ«ÈßÁ≈ Á≈ ‹Ú≈Ï Á∂‰≈ Ùπ» ’ «ÁºÂ≈ ª ¿∞‘ ‚Á≈ ¿∞ÊØ∫ ⁄Ò≈
«◊¡≈Õ
ÈΩ‹Ú≈Ȫ Á∂ «¬√ ’ÁÓ Á∆¡ª ıÏª ‘Ø «√º÷ √◊Ó Â∂ «√’Á≈
ÙıÙ∆¡Âª ˘ Ú∆ Íπ‹∆¡ªÕ «¬È∑ª «Úº⁄ ·≈’ «√≥ÿ √øË≈Ú≈Ò∆¡≈, «◊¡≈È∆
«◊¡≈È «√≥ÿ, «◊¡≈È∆ √Á»Ò «√≥ÿ ÚˆÀ≈ Ú∆ √ÈÕ ‘ØȪ È≈Ò Ú∆ «¬È∑ª È∂
≈ÏÂ≈ ω≈«¬¡≈ ¡Â∂ ¡ı∆ Í«‘Ò∆ ¡’±Ï AHGC Á∂ «ÁÈ «√º÷ª Á≈ «¬º’
«¬’º· ¡≥«ÓÃÂ√ «Úº⁄ ÏπÒ≈ «Ò¡≈Õ «¬È∑ª √≈«¡ª È∂ «ÓÒ ’∂ “◊π» «√≥ÿ √Ì≈”
ω≈¿∞∫‰ Á≈ ÓÂ≈ Í≈√ ’∆Â≈Õ
«√≥ÿ √Ì≈ Ò«‘ Á∂ ¡√ ‘∂· √Ì ÂØ∫ Í«‘Òª «¬º’ ı≈Ò√≈ √’±Ò ÷Ø«Ò∑¡≈
«◊¡≈Õ Ó◊Ø∫ AHGI «Úº⁄ «¬º’ “◊πÓπ÷∆ ¡ıÏ≈” Ú∆ Ùπ» ’∆Â≈ «◊¡≈Õ «¬√ Á∂
¡À‚∆‡ ÍÃØ. ◊πÓπ÷ «√≥ÿ ˙∆¡À∫‡Ò ’≈Ò‹ Ò≈‘Ω Á∂ ÍÃØÎÀ√ √ÈÕ ◊π» «√≥ÿ √Ì≈
Ò«‘ Á≈ «ÈÙ≈È≈ «√º÷ ËÓ ¡Â∂ √Ó≈‹ «Úº⁄ ¡≈¬∆¡ª ’∞∆Â∆¡ª Á» ’ ’∂ «√º÷
ËÓ Á∆ ¡√Ò∆ Ó«¡≈Á≈ ’≈«¬Ó ’È≈ √∆Õ «◊¡≈È∆ «ÁºÂ «√≥ÿ Ú∆ «¬√ Ò«‘
«Úº⁄ Ù≈«ÓÒ ‘Ø ◊¬∂ ¡Â∂ ÌÍ» ÔØ◊Á≈È Í≈«¬¡≈Õ

⁄∆¯ ı≈Ò√≈ Á∆Ú≈È Á∆ ’≈«¬Ó∆
’∞fi ’∞ Í≥Ê’ «¬’ºÂzÂ≈Úª ’È ÂØ∫ Ï≈¡Á, √ÂøÏ AI@B «Úº⁄ “⁄∆¯
ı≈Ò√≈ Á∆Ú≈È” Á≈ «ÚË≈È Í≈√ ’∆Â≈ «◊¡≈ ¡Â∂ C@ ¡’±Ï AI@B Á∂ «ÁÈ
186

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

√Ó∆ ÂΩ Â∂ ’≈«¬Ó ’ «ÁºÂ≈ «◊¡≈Õ «¬‘ ‹Ê≈ A ‹πÒ≈¬∆ AI@C ˘ «‹√‡
’Ú≈«¬¡≈ «◊¡≈Õ Ï‘π √≈∆¡ª «√≥ÿ √Ì≈Úª «¬√ È≈Ò √ÏøË ‘Ø ◊¬∆¡ªÕ

«Ó√Òª ÚºÒØ∫ ı≈Ò√≈ ≈‹ ’≈«¬Ó ’∆Â∂ ‹≈‰ Ó◊Ø∫ Ì≈Ú∂∫ ¡ºË∆ √Á∆ ‰‹∆ «√≥ÿ
È∂ Â∂ «Î ¡≥◊∂˜ª È∂ Í≥‹≈Ï Â∂ ’Ϙ≈ ’∆ º«÷¡≈, Í «√º÷ ’ΩÓ Á∆ ¡≈͉∆
‘’±Ó ’≈«¬Ó ’È Á∆ ËπøÈ ¿∞Ú∂∫ ‘∆ ’≈«¬Ó ‘∆Õ

⁄∆¯ ı≈Ò√≈ Á∆Ú≈È Á∂ ¡«‘Ó ’øÓª «Úº⁄Ø∫ √Ì ÂØ∫ Í«‘Ò≈ ÍÃ≈‹À’‡ ¡≥«ÓÃÂ√
Á≈ “√À∫‡Ò ı≈Ò√≈ ÔÂ∆Ó÷≈È≈” √∆ ‹Ø ¡ÍÃÀÒ AI@D «Úº⁄ ’≈«¬Ó ’∆Â≈ «◊¡≈Õ
«¬√ ÔÂ∆Óı≈È∂ È∂ Ï∂√‘≈≈ «√º÷ Ϻ«⁄¡ª ˘ ¡≈√≈ «ÁºÂ≈ Â∂ ÍÛ∑≈¬∆ Ú∆ ’Ú≈¬∆Õ
Á∆Ú≈È È∂ AI@H «Úº⁄ «Ù’≈Íπ («√≥Ë) ¡Â∂ AI@I «Úº⁄ ı≈Ò√≈ ¿∞ÍÁ∂Ù’
’≈Ò‹ ÔÂ∆Óı≈È≈ ÿ‹≈÷ (◊π‹ªÚ≈Ò≈) Ú∆ ’≈«¬Ó ’∆Â∂Õ Á∆Ú≈È È∂ AI@H
«Úº⁄ ‘∆ ı≈Ò√≈ ÍÃ⁄≈’ «Ú«Á¡≈Ò≈ ÂÈÂ≈È «Úº⁄ ’≈«¬Ó ’’∂ √‘∆
Ó≈¡«È¡ª «Úº⁄ Í«‘Ò≈ «√º÷ «ÓÙÈ∆ ’≈Ò‹ ’≈«¬Ó ’∆Â≈Õ AIAE «Úº⁄,
ÂÈÂ≈È «Úº⁄, √À∫‡Ò ı≈Ò√≈ ‘√ÍÂ≈Ò ÷Ø«Ò∑¡≈ «◊¡≈Õ Ó◊Ø∫ «¬Ê∂ «¬º’
«ÏË ¡≈ÙÓ Ú∆ ÷Ø«Ò∑¡≈Õ
⁄∆¯ ı≈Ò√≈ Á∆Ú≈È Á≈ «¬º’ Ï‘π ں‚≈ ’≈È≈Ó≈ «√º÷ ¡À‹»’∂ÙÈÒ
’≈ȯø√ª Á∆ È∆∫‘ º÷‰≈ √∆Õ «¬È∑ª ’≈ȯø√ª È∂ «√º÷ «Ú«Á¡’ √ø√≈ «Úº⁄ ÏÛ≈
¡«‘Ó ØÒ ¡Á≈ ’∆Â≈Õ Á∆Ú≈È È∂ Ï‘π √≈∂ √’±Ò Ú∆ ÷ØÒ∑∂Õ ¡º‹ ⁄∆¯ ı≈Ò√≈
Á∆Ú≈È Á∂ E@ ÂØ∫ ÚºË √’±Ò ⁄ºÒ ‘∂ ‘ÈÕ ı≈Ò√≈ ‡À’‡ √π√≈«¬‡∆ ¡Â∂ ı≈Ò√≈
√Ó≈⁄≈ ‘¯Â≈Ú≈∆ Í⁄≈ Ú∆ ⁄∆¯ ı≈Ò√≈ Á∆Ú≈È Á∂ ÚË∆¡≈ ’øÓª «Úº⁄Ø∫ ‘ÈÕ

¡ÈßÁ ÓÀ«‹ ¡À’‡ (AI@Hñ@I)
AI@H «Úº⁄ «¬ÓÍ∆∆¡Ò ’Ω∫√Ò Á∂ ÓÀ∫Ï, È≈Ì≈ Á∂ ’øÚ «ÍÁπÓÈ «√≥ÿ
(Ó◊Ø∫ Ó‘≈≈‹) È∂ “¡ÈßÁ ÓÀ«‹ «ÏºÒ Í∂Ù ’’∂ «√º÷ ¡ÈßÁ ÓÀ«‹ ¡À’‡ ˘
’≈˘È∆ Á‹≈ «ÁÚ≈«¬¡≈Õ
B@@H «Úº⁄ Í≈«’√Â≈È È∂ ¡ÈßÁ ÓÀ«‹ ¡À’‡ ˘ Í»∆ Â∑ª ’≈˘È ω≈
«ÁºÂ≈ Í (B@@H Ó≈⁄ º’) «√º÷ ‘∆ È‘∆∫ ÏÒ«’ ¡’≈Ò∆ ¡÷Ú≈¿∞∫Á∆ Ï≈ÁÒ
√’≈ È∂ «¬√ ¡À’‡ ˘ ’≈˘È∆ Ù’Ò Á∂‰ Ú≈√Â∂ ’ج∆≤ ≤’≈Ú≈¬∆ È≈ ’∆Â∆Õ
AI@I «Úº⁄ «¬º’ ‘Ø ¡«‘Ó ÿ‡È≈ ‘ج∆Õ «¬√ √≈Ò ÓÀ’√ ¡≈Ê ÓÀ’≈«Ò¯
Á∆ «’Â≈Ï “«√º÷ «Ò∆‹È” ¡≥◊∂˜∆ «Úº⁄ ¤Í ◊¬∆ «‹√ È≈Ò ˆÀñ«√º÷ª ˘ «√º÷
ËÓ ¡Â∂ ÂÚ≈∆ı Á∆ ’≈¯∆ ‘ºÁ º’ √‘∆ ‹≈‰’≈∆ «ÓÒ‰∆ Ùπ» ‘Ø ◊¬∆Õ ‘π‰
ˆÀ «√º÷ª ˘ √Ω«÷¡ª ÍÂ≈ Òº◊‰≈ Ùπ» ‘Ø «◊¡≈ «’ «√º÷ «‘≥Á» È‘∆∫ ‘ÈÕ

Ú∆‘Ú∆∫ √Á∆ Á∂ Í«‘Ò∂ Á‘≈’∂ «Úº⁄, ¡Ó∆’≈ «Úº⁄ ÏÀ·∂ ’∞fi «√º÷ Ó≈Ò∆
ͺ÷Ø∫ √Ω÷∂ ‘Ø ◊¬∂ √ÈÕ ¿∞‘ ’∞fi ’È≈ ÒØ⁄Á∂ √ÈÕ ¿∞È∑ª È∂ AI@F «Úº⁄ AE ‘˜≈
‚≈Ò ı⁄ ’∂, ÚÀÈ’±Ú «Úº⁄ «¬º’ ◊πÁπ¡≈≈ ω≈ «Ò¡≈ √∆Õ «¬√ Ó◊Ø∫
«√º÷ª È∂ ÍÀ√∂ «¬’º·∂ ’’∂ „≈¬∆ Òº÷ πͬ∂ È≈Ò “◊π» È≈È’ Ó≈«¬«Èß◊ ’ø͉∆”
ω≈ Ò¬∆ √∆Õ «¬√Á∂ È≈Ò ‘∆ BE ‘˜≈ ‚≈Ò Á∆ ’Ó È≈Ò ¬∆◊Ò˜ ‘≈Ï
«Úº⁄ BE@ ¬∂’Û ˜Ó∆È ı∆Á Ò¬∆ ª ‹Ø “◊π» È≈È’ ’ÒØÈ∆” ω≈¬∆ ‹≈ √’∂Õ
«¬√ Ú∂Ò∂ Â’∆ÏÈ A@ ‘˜≈ «√º÷ ’ÀÈ∂‚≈ «Úº⁄ ’øÓ ’ ‘∂ √ÈÕ «√º÷ª Á∆ «¬√
Âº’∆ ”Â∂ ◊Ø∂ ¬∆ı≈ ’È Òº◊ ͬ∂Õ ¿∞È∑ª È∂ «¬º’ Ú≈ «¬‘ Ú∆ ÍÒ≈È ’∆Â≈
«’ ¬∂Ù∆¡Èª ˘ ’ÀÈ∂‚≈ ÂØ∫ Ï≈‘ ’º«„¡≈ ‹≈Ú∂ Â∂ «¬√ √’∆Ó ‘∂· ¿∞È∑ª ˘
‘ª‚√ Ì∂‹‰ Á∆ √’∆Ó Ï‰≈¬∆Õ Í ‹ÁØ∫ «√º÷ È∞Ó≈«¬≥«Á¡ª √ÂÈ≈◊ «√≥ÿ Â∂
Ù≈Ó «√≥ÿ È∂ ‘ª‚√ Á≈ ÁΩ≈ ’’∂ ‘≈Ò≈ Ú∂÷∂ ª «√º÷ª È∂ ¿∞µÊ∂ ‹≈‰ ÂØ∫ Ȫ‘
’ «ÁºÂ∆Õ
¿∞Ë ’ÀÈ∂‚≈ «Úº⁄ «√º÷ ¡≈Ú≈√∆¡ª Á∂ Í«Ú≈ª Á∂ Á≈ıÒ∂ ”Â∂ Í≈ÏøÁ∆¡ª
Òº◊∆¡ª ‘ج∆¡ª √ÈÕ ¡≥◊∂˜ª È∂ ’≈˘È ω≈ «ÁºÂ≈ √∆ «’ «√¯ ¿∞‘ Ù÷√ ‘∆
’ÀÈ∂‚≈ ¡≈ √’Á≈ ‘À «‹‘Û≈ ¡≈͉∂ ÓπÒ’ ÂØ∫ «√ºË≈ ‹‘≈˜ Â∂ ¡≈«¬¡≈ ‘ØÚ∂ Â∂
«‹√ ’ØÒ F@@ ‚≈Ò Ú∆ ‘Ø‰Õ ⁄∆È ÂØ∫ ª «√ºË∂ ‹‘≈˜ ¡≈¿∞∫Á∂ √È Í
’Ò’ºÂ≈ ‹ª ÏøϬ∆ ÂØ∫ È‘∆∫Õ «√º÷ª Á∂ È∞Ó≈«¬≥«Á¡ª È∂ «¬≥◊ÒÀ∫‚ ‹≈ ’∂ «¬‘ Ï∂ñ
«¬È√≈¯∆¡ª Á» ’È Ò¬∆ ’Ø«ÙÙª ’∆Â∆¡ªÕ ◊ÚÈ Í≥‹≈Ï È≈Ò Ú∆ «ÙÓÒ≈
«Úº⁄ ◊ºÒÏ≈ ’∆Â∆ Í ’ج∆ √≈Ê’ ÈÂ∆‹≈ È≈ «È’«Ò¡≈Õ
¡≥◊∂˜∆ √’≈ Á∆¡ª AIAD Á∆¡ª ÷π¯∆¡≈ ¯≈¬∆Òª ÓπÂ≈«Ï’ ’ÀÈ∂‚≈ Á∂
«√º÷ª Á≈ Ó√Ò≈ «√¯ Óπ’≈Ó∆ È‘∆∫ √∆Õ «¬√ Á∂ «Íº¤∂ «¬º’ Í»∆ Á∆ Í»∆ ¡‰¡ÀÒ≈È∆
Ï≈ˆ∆¡≈È≈, Í ıπ¯∆¡≈ Ò«‘ ⁄ºÒ ‘∆ √∆Õ

ˆÁ Í≈‡∆ Á≈ ωÈ≈

’∞fi Ò∂÷’ª ÚºÒØ∫ Ì≈Ú∂∫ ˆÁ Ò«‘ Á≈ «√≈ AIACñAD È≈Ò ‹Ø«Û¡≈
‹ªÁ≈ ‘À, Í «¬√ Á∆¡ª ‹øÓ‰ñÍ∆Ûª «⁄Ø’‰∆¡ª Íπ≈‰∆¡ª √ÈÕ Í≥‹≈Ï «Úº⁄

¡Ó∆’≈, ’ÀÈ∂‚≈, ⁄∆È, ‘ª◊’ª◊, «√≥ÿ≈Íπ ÚˆÀ≈ «Úº⁄ ÏÀ·∂ ÓπÒ’ñÁÁ∆
«√≥ÿª Á∆ ¡≈˜≈Á∆ Á∆ «‘∆’ ‹ÁØ∫ Ïπ¶Á∆¡ª ÚºÒ Úˉ Òº◊∆ ª Ò≈Ò≈ ‘«Á¡≈Ò
Ú«◊¡ª È∂ «¬√ «‘∆’ ˘ “‘≈¬∆‹À’” ’È Ò¬∆ √≈«‹Ù ÿÛ∆Õ «¬√ √≈«‹Ù Á≈
√Ì ÂØ∫ Í«‘Ò≈ «‘º√≈ √∆ ÌØÒ∂ Ì≈Ò∂ «√º÷ª ˘ Í≥‹≈Ï Á∆ ‹◊‘ «‘≥Áπ√Â≈È Á∆ ¡≈˜≈Á∆
Ú≈√Â∂ ¿∞’√≈¿∞∫‰≈Õ Í«‘Ò∆ ÈÚøÏ AIAC ˘ “◊Á” Ȫ Á≈ Í⁄≈ Ú∆ ‹≈∆ ’

187

188

ˆÁ Ò«‘ (AIACñAH)

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

«ÁºÂ≈ «◊¡≈Õ ¤∂Â∆ ‘∆ ’¬∆ ÓπÒ’ª «Úº⁄ «¬√ Á∆¡ª Ïª⁄ª ’≈«¬Ó ‘Ø ◊¬∆¡ªÕ

’ «Ò¡≈ √∆Õ ’Ó≈Ò Á∆ ◊ºÒ ª «¬‘ ‘À «’ ¿∞‘ ¡‹∂ «√¯ I «ÁÈ Í«‘Òª ‘∆
Í≈‡∆ «Úº⁄ Ù≈«ÓÒ ‘Ø«¬¡≈ √∆Õ ıÀ, ¤∂Â∆ ‘∆ ¿∞√ Ï≈∂ ’∞fi Ú’ª ˘ √»‘ «ÓÒ
◊¬∆Õ «¬√ ’’∂ ˆÁ Á∆ Â≈∆ı ÁØ «ÁÈ ¡◊≈¿±∫ ’ Ò¬∆ ◊¬∆Õ ¿∞√ ˘ «¬√
Â≈∆ı Á≈ Ú∆ ÍÂ≈ Òº◊ «◊¡≈Õ «¬√ ’’∂ ¿∞√ Á∆ ÓπıÏ∆ È≈Ò, AI ¯Ú∆
AIAE ˘ Ù≈Ó Á∂ √≈„∂ ⁄≈ Ú‹∂ (ˆÁ Ùπ» ‘؉ ÂØ∫ ’∞ºfi ÿ≥‡∂ Í«‘Òª ‘∆), Í≈‡∆
Á∂ ‘À‚’∞¡≈‡ Â∂ ¤≈Í≈ Ó≈ ’∂ Ï‘π √≈∂ ¡≈◊» «◊ïÂ≈ ’ Ò¬∂ ◊¬∂Õ «¬√
È≈Ò ˆÁ «¬È’Ò≈Ï Ùπ» ‘؉ ÂØ∫ Í«‘Òª ‘∆ ıÂÓ ‘Ø «◊¡≈Õ

ˆÁ Í≈‡∆ È∂ ÍÒ≈«Èß◊ ’∆Â∆ «’ ¡≥◊∂˜ª ˘ ÍÛ≈¡ñÚ≈ «Í¤≈Û ’∂
ÓπÒ’ ¡≈˜≈Á ’Ú≈«¬¡≈ ‹≈¬∂Õ «¬√ Ó’√Á Ú≈√Â∂ «¬º’ ¶Ó∆ ÍÒ≈È «Â¡≈
’∆Â∆ ◊¬∆Õ ÍÒ≈È ÓπÂ≈«Ï’ √Ì ÂØ∫ Í«‘Òª ¡≥◊∂˜ª ÂØ∫ Í≥‹≈Ï ˘ ¡≈˜≈Á ’≈«¬¡≈
‹≈‰≈ √∆ Â∂ «¬‘ √≈≈ ÿØÒ ‘«Ê¡≈ÏøÁ ‘؉≈ √∆Õ Í≥‹≈Ï ÂØ∫ Ï≈¡Á ’ÙÓ∆ Â∂ «Î
√À∫‡Ò «¬≥‚∆¡≈ ÚºÒ ’±⁄ ’∆Â≈ ‹≈‰≈ √∆Õ Ò≈Ò≈ ‘«Á¡≈Ò È∂ ˆÁ Ò«‘ ˘
Â≈Í∆‚Ø ’È Á∂ ÔÂÈ ’∆Â∂Õ √Ø «¬√ ‘’ È≈Ò ‘∆ ˆÁ Ò«‘ Á∆ È≈’≈ÓÔ≈Ï∆
Á≈ Óπº„ Ïºfi ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ

’≈Ó≈◊≈‡≈Ó≈» ‹‘≈˜
ˆÁ Í≈‡∆ ÚºÒØ∫ «¬È’Ò≈Ï∆ ¡À’ÙÈ AIBDñBE «Úº⁄ ’È Ú≈√Â∂
«Â¡≈∆ ’∆Â∆ ‹≈ ‘∆ √∆, Í ‹ø◊ (Í«‘Ò∆ «ÚÙÚ ‹ø◊) Ùπ» ‘Ø ‹≈‰ Á∆ Ú‹‘
’’∂ «¬√ Á∆ Â≈∆ı ¡◊≈¿±∫ ’’∂ AIAG Â∂ ÒÀ ¡ªÁ∆ ◊¬∆Õ «¬√ «Ú⁄’≈ ‘∆
’≈Ó≈◊≈‡≈Ó≈» ‹‘≈˜ Ú≈Ò∆ ÿ‡È≈ ‘Ø ◊¬∆Õ ¡≥◊∂˜ª ÚºÒØ∫ Ì≈ ÂØ∫ «√ºË≈
‹‘≈˜ ≈‘∆∫ ’ÀÈ∂‚≈ Í‘πø⁄‰ Á∆ ’≈˘È∆ ¡«Ûº⁄‰ ˘ Á» ’È Ò¬∆ ‘∆ «¬‘
‹≈Í≈È∆ √ÓπøÁ∆ ‹‘≈˜ «’≈¬∂ Â∂ «Ò¡≈ «◊¡≈Õ ’ÀÈ∂‚≈ Á∂ (¿∞ÁØ∫ ’ÀÈ∂‚≈ «Úº⁄
ÏÂ≈È∆¡ª Á∆ ‘’±Ó √∆) È√Ò∆ ‘≈’Óª È∂ «¬≥fl «√ºË∂ Íπº‹∂ ‹‘≈˜ Á∂ Óπ√≈«¯ª
˘ Ú∆ ÚÀÈ’±Ú ¿∞ÂÈ Á∆ «¬‹≈˜Â È≈ «ÁºÂ∆Õ ’ÀÈ∂‚≈ Á∂ ‘≈’Óª È∂ ‹‘≈˜ ”Â∂
Î≈«¬«≥◊ ’È Á∆ ËÓ’∆ «ÁºÂ∆Õ «¬√ Á∂ ‹Ú≈Ï «Úº⁄ ’ÀÈ∂‚≈ Á∆ «√º÷ √ø◊ È∂
BA ‹πÒ≈¬∆ AIAD ˘ ÚÀÈ’±Ú Á∂ ◊πÁπ¡≈∂ «Úº⁄ «¬º’ «¬’º· ’∆Â≈ Â∂ ÓÂ≈
Í≈√ ’∆Â≈ «’ ‹∂’ ‹‘≈˜ ”Â∂ ◊ØÒ∆ ⁄Ò≈¬∆ ◊¬∆ ª «√º÷ ÚÀÈ’±Ú Ù«‘ ˘
√≈Û ’∂ √π¡≈‘ ’ Á∂‰◊∂Õ
«√º÷ª Á∂ «¬√ ¡ÀÒ≈ÈÈ≈Ó∂ ”Â∂ √’≈ ‚ ◊¬∆Õ √’≈ È∂ «√º÷ ¡≈◊»¡ª
È≈Ò «Î ◊ºÒÏ≈ ’∆Â∆Õ ’ÀÈ∂‚≈ √’≈ È∂ ‹‘≈˜ ˘ Â∂Ò Â∂ ÷≈‰ñÍ∆‰ Á≈
√≈Ó≈È ÒÀ‰ Á∆ «¬‹≈˜Â Á∂ «ÁºÂ∆Õ ¡ı∆, BC ‹πÒ≈¬∆ ˘ ‹‘≈˜ Ú≈«Í√
’Ò’ºÂ∂ ˘ ÓπÛ «Í¡≈Õ BI √ÂøÏ AIAD ˘ ‹ÁØ∫ «¬‘ ‹‘≈˜ Ï‹Ï‹ ÿ≈‡
(’Ò’ºÂ≈) Í‘πø«⁄¡≈ ª ÍπÒ∆√ È∂ Óπ√≈¯ª ”Â∂ ◊ØÒ∆ ⁄Ò≈ ’∂ AE Óπ√≈«¯ Ó≈
«ÁºÂ∂Õ «¬√ ÿ‡È≈ È≈Ò ˆÁ Ò«‘ ˘ ‘Ø Ú∆ Â≈’ «ÓÒ∆Õ «√¯ ⁄∆¯
ı≈Ò√≈ Á∆Ú≈È ¡Â∂ ’ª◊√ Í≈‡∆ È∂ ‘∆ «¬È∑ª «√º÷ª Á∆ Óπı≈ү ’∆Â∆Õ

Óπ’ºÁÓ∂ Â∂ √˜≈Úª
ˆÁ Ò«‘ Á≈ Úº‚≈ ¡À’ÙÈ È≈’≈ÓÔ≈Ï ‘؉ Ó◊Ø∫ «◊ïÂ≈ ’∆Â∂ ◊¬∂
ˆÁ∆¡ª ¿∞Í Óπ’ºÁÓ∂ ⁄Ò≈¬∂ ◊¬∂Õ «¬º’ ∆ÍØ‡ ÓπÂ≈Ï’ ’∞Ò A@A ‹‰∂ Ϊ√∆
Òº◊∂ ‹ª ◊ØÒ∆¡ª È≈Ò ¿∞‚≈¬∂ ◊¬∂, CAF ˘ ¶Ï∆¡ª ’ÀÁª ‘ج∆¡ª Â∂ DB Ï∆
‘ج∂Õ Ï‘π √≈∂ ’ÀÁ∆ ‹∂Ò∑ª «Úº⁄ Ú∆ Â√∆«‘¡ª È≈Ò Ó ◊¬∂Õ ’¬∆¡ª È∂
«‘≈√ ”⁄Ø∫ ‹ª ‹∂Ò∑ª «Úº⁄Ø∫ ÁΩÛÈ Á∆¡ª ’Ø«ÙÙª Ú∆ ’∆Â∆¡ªÕ «¬È∑ª «Úº⁄Ø∫ Ú∆
’¬∆ Ó≈∂ ◊¬∂Õ ’∞fi ˆÁ∆ ª ’≈¯∆ Á∂ º’ ¯≈ ‘∂Õ

ˆÁ Î∂Ò∑ ‘؉ Á∆ Ú‹∑≈
ˆÁ Ò«‘ Á∂ Î∂Ò∑ ‘؉ Á∆¡ª Ú‹≈‘ √È :
⁄ø◊∆ Ò∆‚«ÙÍ È≈ ‘؉≈, ’≈Ú≈¬∆¡ª Á≈ ıπ¯∆¡≈ È≈ º«÷¡≈ ‹≈‰≈,
‹Ê∂ÏøÁ’ √»fiñÏ»fi Á∆ ÿ≈‡, √»‘∆¡ª Á≈ Á≈ıÒ≈, √∆.¡≈¬∆.‚∆. Á∆ ⁄π√Â∆, ¡≈Í√
”⁄ Ó∂Òñ‹ØÒ Â∂ ≈ÏÂ∂ Á∆ ÿ≈‡, √’≈ ÚºÒØ∫ √ıÂ∆¡ª ÚˆÀ≈Õ √∆.¡≈¬∆.‚∆. Á∂
⁄∆¯ ¡≈¬∆√ÓΩ∫◊ ¡Â∂ √ÒÀ‡∆ Ú∆ ¡≈͉∆ AIAH Á∆ ∆ÍØ‡ «Úº⁄ «¬‘∆ ÈÂ∆‹∂
‘∆ ’º„Á∂ ‘ÈÕ
ˆÁ Ò«‘ «√¯ «√º÷ «¬È’Ò≈Ï ‘∆ √∆Õ «¬√ «Úº⁄ IE ¯∆ √Á∆ ÂØ∫ ÚºË
«√º÷ √ÈÕ «¬√ Á∆¡ª ’≈Ú≈¬∆¡ª Á∂ √À∫‡ «√¯ ◊πÁπ¡≈∂ √ÈÕ «¬√ Á∂ ¡À’ÙÈ
Â’∆ÏÈ √≈∂ ‘∆ Í≥‹≈Ï «Úº⁄ ‘ج∂ √ÈÕ ˆÁ Í≈‡∆ «Úº⁄ ÚÛ∆ √≈∆ «‘≥Á»
Ò∆‚«ÙÍ («ÚÙ˘ ◊‰∂Ù «Í≥◊Ò∂ ˘ ¤º‚ ’∂) Ïπ˜«ÁÒ, Ò≈Ò⁄∆ Â∂ ıπÁ◊˜ √∆Õ

¿∞Ë √’≈ ˘ Ú∆ ˆÁ∆ ’≈Ú≈¬∆¡ª Á∆ √≈∆ √»‘ «ÓÒ ‘∆ √∆Õ
√’≈ È∂ «’Í≈Ò «√≥ÿ Ï≈Û Èª Á≈ √∆.¡≈¬∆.‚∆. Á≈ ÏøÁ≈ ˆÁ Í≈‡∆
«Úº⁄ Ú≈Û «ÁºÂ≈ √∆ Â∂ ÌØÒ∂ ˆÁ∆¡ª È∂ ¿∞√ ˘ √À∫‡Ò ’Ó∂‡∆ «Úº⁄ Ú∆ Ù≈«ÓÒ

¡≥◊∂˜ √’≈ Á∆¡ª ıπ¯∆¡≈ ∆ÍØ‡ª ÓπÂ≈«Ï’, ““ˆÁ Î∂Ò∑ ‘؉ Ó◊Ø∫
Ú∆, «¬√ Ò«‘ ˘ Ï≈‘Ò∂ ÓπÒ’ª «Úº⁄ ◊¬∂ «√º÷ª È∂ «‹øÁ≈ º«÷¡≈Õ...«¬‘ «√º÷
“Á«‘ÙÂÍ√øÁ” Í≥‹≈Ï «Úº⁄ ÏÂ≈ÈÚ∆ ‘’±Ó ˘ ȯ ’Á∂ √È ¡Â∂ «¬√ Á∂
Í≥‹≈Ï «Úº⁄ ı≈ÂÓ∂ Ú≈√Â∂ ‹»fi ‘∂ √ÈÕ”” (‘ØÓ ÍπÒ∆‡∆’Ò, Î≈¬∆Ò ÈßÏ ACD/
AA/AIBC)

189

190

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

«√º÷ Ò∆◊ ’≈«¬Ó ’∆Â∆ ◊¬∆
«√≥ÿ √Ì≈Úª ¡Â∂ ⁄∆¯ ı≈Ò√≈ Á∆Ú≈È Á∆ Í≈«Ò√∆ñÍÃØ◊≈Óª «Úº⁄ ¡≈ÓÂΩ
Â∂ «√º÷ª Á∂ «√¡≈√∆ Ó√«Ò¡ª Ï≈∂ ’ج∆ Úº‚≈ ØÒ È‘∆∫ √∆Õ «¬√ ’’∂ «√º÷ ’ΩÓ
Á∂ «√¡≈√∆ Ó√«Ò¡ª ˘ È«‹º·‰ Ú≈√Â∂, √◊Ó «√º÷ Ò∆‚ª È∂ «¬º’ «¬’º·
ÏπÒ≈ ’∂ Á√øÏ AIAI «Úº⁄ Óπ√ÒÓ≈Ȫ Á∆ “Óπ√«ÒÓ Ò∆◊” Úª◊ «¬º’ ÈÚ∆∫
‹Ê∂ÏøÁ∆ “«√º÷ Ò∆◊” Á∂ Ȫ Â∂ ’≈«¬Ó ’ Ò¬∆Õ Ó◊Ø∫ «¬√ Á≈ Ȫ √À∫‡Ò «√º÷
Ò∆◊ ‘Ø «◊¡≈Õ ¡◊Ò∂ Á√ √≈Òª º’ «√º÷ Ò∆◊ «√º÷ ‹Ê∂ÏøÁ∆¡ª Á∆ ¤Â∆ ω∆
‘∆, √ªfi∂ ¯À√Ò∂ Ú∆ ÒÀ∫Á∆ ‘∆, Í AICB ÂØ∫ Ó◊Ø∫ «¬√ Á∂ √Ó∆ «¬‹Ò≈√ Ú∆
ÏøÁ ‘Ø ◊¬∂ ¡Â∂ «¬√Á∂ Ï‘πÂ∂ ¡≈◊» ¡’≈Ò∆ ÁÒ «Úº⁄ Ù≈«ÓÒ ‘Ø ◊¬∂ Â∂ ’∞ºfi ’∞
’ª◊√ «Úº⁄ Ú∆ ⁄Ò∂ ◊¬∂Õ ’∞Ò «ÓÒ≈ ’∂ «√º÷ Ò∆◊ «¬º’ √Ó∆ «√º÷ Í≈Ò∆ÓÀ∫‡
Ú◊∆ ‹Ó≈ ‘∆ ‘∆Õ””
[‚≈. ‘«‹øÁ «√≥ÿ «ÁÒ◊∆ : «√º÷ ÂÚ≈∆ı (Â∆‹≈ «‘º√≈) √¯∂ G@Eñ

«Ò¡ªÁ≈Õ ◊πÁπ¡≈«¡ª Á≈ ◊πÓ«Â ¡È∞√≈ ÍÃÏøË ’È Ò¬∆ AE ÈÚøÏ
AIB@ ˘ ¡’≈Ò Âı √≈«‘Ï Á∂ √≈‘Ó‰∂ √Ϻ ı≈Ò√≈ Á≈ «¬’º· ÏπÒ≈ ’∂
AGE ÓÀ∫Ï∆ ÙÃØÓ‰∆ ◊πÁπ¡≈≈ ÍÃÏøË’ ’Ó∂‡∆ ω≈¬∆ ◊¬∆Õ AD Á√øÏ AIB@ ˘
¡’≈Ò Âı √≈«‘Ï ”Â∂ ‘ج∂ ’ΩÓ∆ «¬’º· «Úº⁄ “◊πÁπ¡≈≈ √∂Ú’ ÁÒ” ’≈«¬Ó
’È Á≈ ¯À√Ò≈ ’∆Â≈ «◊¡≈Õ «¬√ ‹Ê∂ÏøÁ∆ Á≈ Ȫ ÓȘ» ’È Ò¬∆ «¬º’ ’ΩÓ∆
«¬’º· BC ‹ÈÚ∆ AIBA ˘ ¡’≈Ò Âı √≈«‘Ï ”Â∂ ÏπÒ≈’∂ «¬√ Á≈ Ȫ
“¡’≈Ò∆ ÁÒ” √Ú∆’≈ ’ «Ò¡≈ «◊¡≈Õ (Ó◊Ø∫ BI Ó≈⁄ AIBB Á∂ «ÁÈ
¡’≈Ò∆ ÁÒ È∂ ¡≈͉∂ ¤∂Ú∂∫ ÓÂ∂ ÓπÂ≈«Ï’ ‹Ê∂ÏøÁ∆ Á≈ Ȫ “ÙÃØÓ‰∆ ¡’≈Ò∆ ÁÒ”
º÷ «Ò¡≈Õ ¡’≈Ò∆ ÁÒ È∂ ÁØñÈ∞’≈Â∆ ÍÃØ◊≈Ó ¡ÀÒ≈«È¡ª : A. √≈∂ ¡’≈Ò∆
‹«Ê¡ª ˘ «¬’º·∂ ’’∂ Í≥Ê Á∆ √∂Ú≈ ’È∆Õ B. ◊πÁπ¡≈«¡ª Á∆ √∂Ú≈ Ú≈√Â∂
ÙÃØÓ‰∆ ◊πÁπ¡≈≈ ÍÃÏøË’ ’Ó∂‡∆ Á∂ ‘π’Ó ¿∞Â∂ ¡ÓÒ ’È≈) (ؘ≈È≈ ¡’≈Ò∆, BH
Á√øÏ AIBA)Õ

ÏÏ ¡’≈Ò∆ Ò«‘

GGC]

◊πÁπ¡≈≈ √πË≈ Ò«‘
““¡≥◊∂˜ª È∂ ÁÏ≈ √≈«‘Ï √Ó∂ √≈∂ ◊πÁπ¡≈«¡ª ¡Â∂ ¡’≈Ò ÂıÂ
√≈«‘Ï ˘ ¡≈͉∂ Í»∂ ’ø‡ØÒ «Úº⁄ ’∆Â≈ ‘Ø«¬¡≈ √∆Õ «¬È∑ª √ø√Ê≈Úª ”Â∂ ’≈Ϙ
Ó‘ø «¬È∑ª ˘ ¡≈͉∆ «Èº‹∆ ‹≈«¬Á≈Á √ÓfiÁ∂ √È ¡Â∂ Íπº‹ ’∂ Ì«Ù‡, Ù≈Ï∆ñ
’Ï≈Ï∆, ¡ºÔ≈Ù, ÏÁñ«¬÷Ò≈’ ¡Â∂ ◊πø«‚¡ª Ú≈Ò∆ «˜øÁ◊∆ ÏÂ∆ ’ ‘∂ √ÈÕ
Ó‘øª È∂ ◊πÁπ¡≈«¡ª Á∆¡ª ‹≈«¬Á≈Áª ˘ ıπÁñÏπÁ ’È≈ Ú∆ Ùπ» ’
«ÁºÂ≈ √∆Õ ¡≥◊∂˜∆ √’≈ ◊πÁπ¡≈«¡ª «Úº⁄Ø∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ¡≈ÒÓ◊∆∆
¯Ò√¯∂ ˘ ıÂÓ ’È Â∂ Â∞Ò∆ ‘ج∆ √∆Õ
Í, ‘π‰ «√º÷ «Ú«Á¡’, Ë≈«Ó’ ¡Â∂ «√¡≈√∆ ͺ÷ª ÂØ∫ ‹≈◊»’ ‘Ø ⁄πº’∂
√ÈÕ ¡≥◊∂˜ √’≈ È‘∆∫ ⁄≈‘πøÁ∆ √∆ «’ ◊πÁπ¡≈«¡ª Á≈ ÍÃÏøË «√º÷ª Á∂ ‘ºÊ
«Úº⁄ ⁄Ò≈ ‹≈Ú∂, «’¿∞∫«’ ¡«‹‘≈ ‘؉ È≈Ò, «√º÷ª Ú≈√Â∂ ‹Ê∂ÏøÁ ‘؉ Ò¬∆ «¬º’
ÍÒÀ‡¯≈Ó «ÓÒ ‹≈‰≈ √∆Õ ¡«‹‘∂ Áπ÷Á≈¬∆ ‘≈Òª È∂ «√º÷ ’ΩÓ ˘ ¡≈͉∂
◊π¡√Ê≈Ȫ ˘ ¡≈˜≈Á ’≈¿∞∫‰ Ú≈√Â∂ Ó≈‘ΩÒ ÍÀÁ≈ ’ «ÁºÂ≈Õ AC ¡ÍÃÀÒ
AIAI ˘ ‹«Ò∑¡ª Ú≈Ò≈ Ï≈ˆ Á≈ √≈’≈ Ú «◊¡≈Õ Ó¬∆ AIB@ ÂØ∫ ؘ≈È≈
“¡’≈Ò∆” ¡ıÏ≈ Ú∆ Ùπ» ‘Ø «◊¡≈ «‹√ È∂ «√º÷ ’ΩÓ ˘ «¬º’ ÍÒÀ‡¯≈Ó ”Â∂
«¬’º·≈ ’È Ò¬∆ ÙÒ≈ÿ≈ÔØ◊ ØÒ ¡Á≈ ’∆Â≈Õ «¬√ Ò«‘ Á∂ ¡Ë∆È «√º÷ ’ΩÓ
È∂ Íπ¡ÓÈ «‘ ’∂ √À∫’Û∂ Ù‘∆Á∆¡ª Á∂ ’∂, ÁÏ≈ √≈«‘Ï, ÈÈ’≈‰≈ √≈«‘Ï,
¡’≈Ò Âı √≈«‘Ï ¡Â∂ ‘Ø ◊πÁπ¡≈«¡ª ˘ ¡≈˜≈Á ’≈’∂ ¡≈͉∂ ÍÃÏøË ‘∂·
191

◊π ¡√Ê≈Ȫ ˘ ¡≈˜≈Á ’Ú≈¿∞∫‰ Ò¬∆ ÙªÂÓ¬∆ «‘’∂ «√º÷ª ÚºÒØ∫
«ÁºÂ∆¡ª Ù‘∆Á∆¡ª È∂ ’ΩÓ «Úº⁄ ¡Ê≈‘ Ø√ ÍÀÁ≈ ’ «ÁºÂ≈ √∆Õ ’∞fi ÷≈Û’±
ÈΩ‹Ú≈Ȫ È∂ ¡≈Í√ «Úº⁄ «ÓÒ ’∂ «¬È∑ª Ù‘∆Á∆¡ª Ò¬∆ «‹Ó∂∫Á≈ Ù÷√ª ˘ √Øˉ
(’ÂÒ ’È) Á≈ ÓÂ≈ Í≈√ ’∆Â≈Õ «¬√ ‹Ê∂ Á≈ Ȫ ÏÏ ¡’≈Ò∆ ‹ºÊ≈ ÍÀ «◊¡≈Õ
«’¿∞∫«’ ¿∞È∑ª È∂ «¬º’ ıπ¯∆¡≈ ¡ıÏ≈ Ú∆ Ùπ» ’ «ÁºÂ≈ √∆ ¡Â∂ «¬√ ¡ıÏ≈ Á≈
¡À‚∆‡ ’Ó «√≥ÿ ÁΩÒÂÍπ∆ ¡≈͉∂ Ȫ È≈Ò “ÏÏ” Âı´º√ «Ò«÷¡≈ ’Á≈ √∆Õ
‘ΩÒ∆ñ‘ΩÒ∆ Ï‘π √≈∂ ÈΩ‹Ú≈È «¬√ ‹Ê∂ «Úº⁄ Ù≈«ÓÒ ‘Ø ◊¬∂Õ
ÏÏ ¡’≈Ò∆¡ª È∂ Ï‘π √≈∂ √’≈∆ ‡≈¿±‡, √’≈∆ √»‘∆¬∂, ‹≈◊∆Á≈
Â∂ ‘Ø Óπ˜«Ó ’ÂÒ ’∆Â∂Õ ÏÏª Á∂ ’∂√ «Úº⁄ IF «√≥ÿª ˘ «ˆ¯Â≈ ’’∂
Óπ’ºÁÓ∂ ⁄Ò≈’∂ ’∞fi ˘ ¯ª√∆, ’∞fi ’∞ ˘ ¶Ï∆¡ª √˜≈Úª ¡Â∂ ’∞fi ’∞ ˘ «‘≈¡
’ «ÁºÂ≈ «◊¡≈Õ
ÏÏ ¡’≈Ò∆ Ò«‘ (AIBAñBE) Ì≈Ú∂∫ ÊØÛ∑≈ «⁄ ‘∆ ‘∆ Í «¬√∂ √Ø⁄ È∂
Ó◊Ø∫ ‘Ø ’¬∆ ı≈Û’± ‹Ê∂ÏøÁ∆¡ª ˘ ‹ÈÓ «ÁºÂ≈Õ

¡’≈Ò∆ Ò∆‚«ÙÍ «Úº⁄ ¯πº‡ Á≈ ¡≈ˆ≈˜
““◊πÁπ¡≈≈ √πË≈ Ò«‘ ÁΩ≈È «√º÷ ¡≈◊» «¬º’ √º⁄∂ ÁÒ ı≈Ò√≈ Úª◊
‹πÛÁ∂ ‘∂ ¡Â∂ «¬º’ “√Ϻ ı≈Ò√≈” Úª◊ ¯À√Ò∂ ÒÀ∫Á∂ ‘∂, Í ıπ¯∆¡≈ ¬∂‹ø√∆¡ª
Á∂ ¬∂‹ø‡ ¡Â∂ ÓȱøÚ≈Á∆ √Ø⁄ Á∂ Ë≈È∆ «‘≥Á» ¡≈◊»¡ª È∂ ¿∞È∑ª Á≈ «¬‘ ¬∂’≈
’≈«¬Ó È≈ «‘‰ «ÁºÂ≈Õ
192

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

¿∞∫fi ª ¡’≈Ò∆ ¡≈◊»¡ª «Úº⁄ Îπº‡ Á≈ ¡≈ˆ≈‹ BF ‹ÈÚ∆ AIBF Á∂
«ÁÈ ‘∆ ‘Ø «◊¡≈ √∆ «‹√ Ú’Â √: Ï: Ó«‘Â≈Ï «√≥ÿ, «◊¡≈È∆ Ù∂ «√≥ÿ ¡Â∂
¿∞È∑ª Á∂ BA ‘Ø √≈Ê∆ ◊πÁπ¡≈≈ ¡À’‡ ”Â∂ ¡ÓÒ ’È Á∆ Ù ”Â∂ Ò≈‘Ω «’Ò∑∂
«Úº⁄Ø∫ «‘≈¡ ’ «ÁºÂ∂ √ÈÕ Í AE ¡’≈Ò∆ ¡≈◊»¡ª È∂ Ùª Ó≥ȉ ÂØ∫
«¬È’≈ ’ «ÁºÂ≈ √∆ («¬‘ √≈∂ G Ó‘∆È∂ Ó◊Ø∫ BG √ÂøÏ AIBF ˘ «‘≈¡ ‘ج∂
√È)Õ «¬√ È≈ñÓπ≈Á Ï∆Ó≈∆ È∂ «√º÷ ¡≈◊»¡ª Á≈ ¡º‹ º’ Ú∆ «Íº¤≈ È‘∆∫
¤º«‚¡≈Õ

«¬‘ √Ø⁄ Ú∆ ⁄ºÒ ͬ∆ √∆ «’ «√º÷ª Á≈ ≈‹, ‹Ø ¡≥◊∂˜ª È∂ «¬’ ‡º√‡∆ Á∂ »Í
«Úº⁄ Ó‘≈≈‹≈ ÁÒ∆Í «√≥ÿ ÂØ∫ «Ò¡≈ √∆, Ú≈«Í√ «ÓÒ‰≈ ⁄≈‘∆Á≈ ‘ÀÕ ¡«‹‘∆
√Ø⁄ Ì≈Ú∂∫ ¡ÀÒ≈È∆¡ª È‘∆∫ √∆ Í «Î Ú∆ ¡≥ÁØñ¡≥Á∆ «¬√ Á≈ ⁄⁄≈ ‘؉ Òº◊
«Í¡≈ √∆Õ Ù≈«¬Á «¬√ √Ø⁄ È∂ ‘∆ ¡’≈Ò∆ ÁÒ ˘ «√¡≈√∆ ‹Ê∂ÏøÁ∆ ω≈«¬¡≈Õ
Ì≈Ú∂∫ ‹ÀÂØ Á≈ ÓØ⁄≈ «√¡≈√∆ ‘∆ √∆, Í ÙÃØÓ‰∆ ¡’≈Ò∆ ÁÒ Á≈ Úº‚≈ ’ÁÓ √∆Õ

Ù∂ª Á∆ ¯Ω‹ Á∂ ◊Ë∂ ‹ÈÀÒ
Óπ√«ÒÓ Ò∆◊ Óπ√ÒÓ≈Ȫ Á∂ «‘ºÂª Ï≈∂ √Ø⁄Á∆ √∆ ¡Â∂ «‘≥Á»¡ª Á∆ Í≈‡∆
’ª◊√ Á≈ Â≈ Ú∆ ÌØ√≈ È‘∆∫ √∆ ’Á∆Õ Í ¡’≈Ò∆ ¡≈◊»¡ª ˘ Í≥Ê Á≈ √ªfi≈
«‘ºÂ Ú∆ ËÛ∂ñÏøÁ∆ «Úº⁄ Í≈ Á∂∫Á≈ √∆Õ....Á»‹≈, ¿∞È∑ª «Úº⁄ «√˪’ ≈‹√∆ √»fi Á∆
Ú∆ Ù≈«¬Á ’Ó∆ √∆ «’ ¿∞‘ «¬‘ È≈ √Ófi √’∂ «’ ’Ò∑ ˘ Ú؇ª Á∆ «◊‰Â∆ Á∂
¡≈Ë≈ ”Â∂ ‘؉ Ú≈Ò∂ ¯À√«Ò¡ª «Úº⁄ «√º÷ ’∆ ’È◊∂? ’ΩÓ Á≈ ÿ (Á∂Ù)
ω≈¿∞∫‰ Ï≈∂ √ø‹∆Á≈ ‘Ø ’∂ √Ø⁄ Ú∆ Ȫ √’∂ Â∂ ¯≈Ò± Ó√«Ò¡ª «Úº⁄ ¡À‹∆‡∂ÙÈ,
«Ï¡≈ÈÏ≈‹∆, ÓÂ∂ Í≈√ ’È ¡Â∂ ‘Ø ’≈Ú≈¬∆¡ª «Úº⁄ ‘∆ ¿∞Òfi∂ ‘∂Õ
““◊ªË∆ «¬º’ ¡≈Ó «¯’≈ÍÃ√ «‘≥Á» √∆Õ ¿∞√ Á∆ √Ø⁄ «¬º’ ¡≈Ó Ï≈‰∆¬∂
«‘≥Á» Ú≈Ò∆ √∆Õ ¿∞‘ Óπ√ÒÓ≈Ȫ ¡Â∂ ı≈√ ’’∂ «√º÷ª ˘ «ÁÒØ∫ ȯ ’Á≈ √∆Õ””
[‚≈. ‘«‹øÁ «√≥ÿ «ÁÒ◊∆ : «√º÷ ÂÚ≈∆ı (Â∆‹≈ «‘º√≈) √¯∂ IGB,
IHG, IIC]
““’ª◊√ Á∆ Ú≈◊‚Ø ◊ªË∆ Á∂ ‘ºÊ «Úº⁄ √∆Õ ¿∞√È∂ «√º÷ ¡≈◊»¡ª ˘ ÌÓ≈
’∂, ◊πÁπ¡≈≈ √πË≈ Ò«‘ Á∆ ‹ÁØ‹«‘Á ÚºÒØ∫ «√º÷ ¡≈◊»¡ª Á≈ «Ë¡≈È ÓØÛ ’∂
¿∞È∑ª ˘ Ì≈ Á∆ ¡˜≈Á∆ Á∆ Ò«‘ «Úº⁄ Ù≈«ÓÒ ’ «Ò¡≈ Â≈«’ «√º÷ ’ΩÓ
¡≈˜≈Á «√º÷ √‡∂‡ Ó≥◊‰ Á∆ Ï‹≈¬∂ ¡≥◊∂˜ª Á∂ «ıÒ≈¯ Ì≈ Á∆ ¡≈˜≈Á∆ Á∆
Ò«‘ «Úº⁄ ¿∞Òfi ‹≈Ú∂ ¡Â∂ ¡≈˜≈Á∆ «ÓÒ‰ ÂØ∫ Ï≈¡Á «‘≥Á» Ï‘π«◊‰Â∆ Á∂ «‘ÓØñ
’Ó Â∂ ‘∆ «ÈÌ ‘Ø ‹≈Ú∂Õ ◊ªË∆ Á∂ «Ú¤≈¬∂ «¬√ ’͇∆ ‹≈Ò «Úº⁄ «√º÷ ¡≈◊» Î√
◊¬∂ ¡Â∂ «√º÷ ’ΩÓ Ú≈√Â∂ ÍÃÌ»√ºÂ≈ñ√øÍøÈ ¡≈˜≈Á Á∂Ù ‘≈«√Ò ’È Ò¬∆ √ø‹∆Á≈ ‘Ø
’∂ ‹ÁØ‹«‘Á È≈ ’ √’∂Õ

◊πÁπ¡≈≈ √πË≈ Ò«‘ Á∂ ÁΩ≈È ’∞ºfi ◊ºÒª ı≈√ÂΩ ”Â∂ √≈‘Ó‰∂ ¡≈¬∆¡ª
«‹Ú∂∫ «’ ◊ªË∆, Ò≈‹Í ≈¬∂ Â∂ ’¬∆ ‘Ø ’ª◊√∆, ¡≈∆¡≈ √Ó≈‹∆ Â∂ ‘Ø «‘≥Á»
¡≈◊»¡ª È∂ Ó‘øª È≈Ò «√ºË∆ ‹ª ¡«√ºË∆ ‘ÓÁÁ∆ Â∂ «√º÷ª Á∆ Óπı≈Ò¯Â
’∆Â∆Õ Á»‹∂ Í≈√∂ Óπ√ÒÓ≈Ȫ ÚºÒØ∫ Ó‘øª Á∆ Óπı≈ү ’∆Â∆ ◊¬∆, «‹√ Á∂ «Íº¤∂
Óπ√ÒÓ≈Ȫ Á∆¡ª ÁØ È∆¡Âª √≈¯ √È «’ «√º÷ª Á∆ ‘Ó≈«¬Â ’È≈ ¡Â∂ «‘≥Á»¡ª
Á∂ «ıÒ≈¯ ÷Û∑È≈ ¡Â∂ «√º÷ª È≈Ò ‘ÓÁÁ∆ Á≈ «¬˜‘≈ ’’∂ «‘≥Á»¡ª Á∂ «ıÒ≈¯
«√º÷ñ‘Ó≈«¬Â ‘≈«√Ò ’È Á≈ Ó≈‘ΩÒ «√‹È≈Õ
’ª◊√ È∂ ‹ÁØ∫ Óπ√ÒÓ≈Ȫ È≈Ò √ÓfiΩÂ≈ ’È≈ ‘πøÁ≈ √∆ ª «√º÷ª Á∆
’∆Ó ”Â∂ ’∆Â≈ ‹ªÁ≈ √∆Õ «¬√ ÂØ∫ «¬Ò≈Ú≈ AIDB «Úº⁄ ◊ªË∆ Â∂ Â≈≈ «√≥ÿ
«Ú⁄’≈ «⁄º·∆¡ª, ◊ªË∆ Á∆ «√º÷ ËÓ È≈Ò È¯Â, ¿∞√ Á∂ «ÁÒ «Úº⁄ Ì∆
‘ج∆ ˜«‘ Á≈ Ù∆Ù≈ ‘ÈÕ Í «‘≥Á» ¡≈◊» «Óº·∆¡ªñ«Óº·∆¡ª ◊ºÒª ’ ’∂ «¬È∑ª
Ïπ˜«ÁÒ, ’Ó˜Ø, Ï∂ñ√Ófi «√º÷ ¡≈◊»¡ª ˘ ÌÓ≈ ÒÀ∫Á∂ √ÈÕ «¬√ Ó≈ÙÒ ’ΩÓ ˘,
’∞Ï≈È∆¡ª Á∂‰ Ú≈Ò∆ ’ΩÓ ˘, AIBI ÂØ∫ AIDG º’ «◊Û«◊Û≈ ’∂ «‘≥Á»¡ª ≈‘∆∫
¡≥◊∂˜ª ÂØ∫ ¯≈«¬Á∂ Â∂ «¡≈«¬Âª Ó≥◊‰∆¡ª ͬ∆¡ªÕ AIDG «Úº⁄ «¬º’ √Ω ÂØ∫ ÚºË
«¬«Â‘≈√’ ◊πÁπ¡≈∂ ¤º‚‰∂ ͬ∂, ’ØÛª π«Í¡ª Á∆¡ª ‹≈«¬Á≈Áª ÂÏ≈‘ ’Ú≈¬∆¡ª,
‘˜≈ª «¬√Â∆¡ª ¡◊Ú≈ ‘ج∆¡ª Â∂ ÏÁÒ∂ «Ú⁄ «ÓÒ∆ ȯÂ, Ï∂«¬º˜Â∆, ˜Ò≈ÒÂ
¡Â∂ ÈÚ∆∫ ˆπÒ≈Ó∆Õ

AIB@ «Úº⁄ «‹È∑ª ‘≈Òª «Úº⁄ ÙØÃÓ‰∆ ¡’≈Ò∆ ÁÒ Á∆ ’≈«¬Ó∆ ‘ج∆ √∆,
¿∞‘ Ú∂÷‰ ˘ ª «√Î Ë≈«Ó’ √È Í «¬√Á∂ È≈ÒñÈ≈Ò «√º÷ ¡≈◊»¡ª «Úº⁄

......Â∂ «¬Ê∂ ‘∆ Ï√ È‘∆∫, AIDG ÂØ∫ Ó◊Ø∫ Ú∆, «¬√ ÂØ∫ Ú∆ Ó≈Û∆ ‘≈ÒÂ
Ú∂÷‰∆ ͬ∆Õ «√º÷ª ˘ Á»‹∂ñÂ∆‹∂ Á‹∂ Á∆ ’ΩÓ Ï‰ ’∂ «‘‰≈ «Í¡≈Õ ¤Ø‡∆¡ªñ
¤Ø‡∆¡ª ‘º’∆ Ó≥◊ª Ò¬∆ Ú∆ ¶Ó∆ ‹ÁØñ‹«‘Á ’È∆ ͬ∆, Í≥‹≈Ï∆ ÏØÒ∆ Á≈ √»Ï≈
ω≈¿∞∫‰ Ú≈√Â∂ AI √≈Ò ‹∂Ò∑ª ÌÈ∆¡ª ͬ∆¡≈Õ ....«√¯ ¬∂È≈ ‘∆ È‘∆∫
Ï≈¡Á «Úº⁄ Ú∆ (¡‹∂ º’ Ú∆) ¡’≈Ò∆ ¡≈◊» ¿∞Ê∂ ‘∆ ÷Û∑∂ ‘È Â∂ ’Á∂ ‹ÈÂ≈
Í≈‡∆, ’Á∂ Ì≈‹Í≈ (Íπ≈‰≈ ‹È√øÿ) Â∂ ’Á∂ ’ج∆ Â∂ ’Á∂ ’ج∆ Í «√º÷ Ï∂‘Â∆ Á≈
’ج∆ Ú∆ È‘∆∫ √Ø⁄ «‘≈Õ ‹ÁØ∫ «’ ¡’≈Ò∆ ÁÒ ˘ ª «√¯ Â∂ «√¯ ’ΩÓ Á∆
Ï∂‘Â∆ Ú≈√Â∂ ‘ ’ÁÓ ⁄πº’‰≈ ⁄≈‘∆Á≈ √∆ ¡Â∂ ‘ Óπ¡≈«‘Á≈ ’È≈ ⁄≈‘∆Á≈
√∆Õ «¬‘ ◊ºÒ, ÍÂ≈ È‘∆∫ ’Á∂ «√º÷ ¡≈◊» √Ófi‰◊∂ ‹ª È‘∆∫Õ””...

193

194

AID@ñDG Á∆ «√º÷ «√¡≈√ Á≈ Ò∂÷≈ñ‹Ø÷≈

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

[‚≈. ‘«‹øÁ «√≥ÿ «ÁÒ◊∆ : «√º÷ ÂÚ≈∆ı (Â∆‹≈ «‘º√≈) √¯∂ A@EA,
A@FBñFD]Õ

’’∂ «√º÷ª ÚºÒØ∫ ¡«‹‘∆ Íؘ∆ÙÈ ÒÀ √’‰∆ È≈ «√¯ Ï∂‘ºÁ ¡Ω÷∆ √◊Ø∫ ¡√øÌÚ
Ú◊∆ ◊ºÒ Ò◊Á∆ √∆Õ.... ‹Á Ú∆ «√º÷ ¡≈◊»¡ª ˘ ¡«‹‘∂ ≈‹ Á∆¡ª ‘ºÁª Ï≈∂
Íπº«¤¡≈ «◊¡≈ ª ¿∞‘ ’Á∂ Ú∆ Â√ºÒ∆ÏıÙ ‹Ú≈Ï È≈ Á∂ √’∂Õ ....«¬√ ’’∂ ¿∞È∑ª
Á∆ ¡≈˜≈Á «√º÷ ≈‹ Á∆ Ó≥◊ ˘ Â’ñ«Ú‘»‰∆ ¡Â∂ ¡‰ñ¿∞«⁄ ’«‘ ’∂ ºÁ ’∆Â≈
‹ªÁ≈ «‘≈Õ «√º÷ ¡≈◊» «’¿∞∫«’ ıπÁ «¬√ Ó≥◊ ÍÃÂ∆ ◊øÌ∆ È‘∆∫ √È ¡Â∂ ¿∞‘ «¬√
˘ Í≈«’√Â≈È Á∆ Ó≥◊ Á≈ «ÚØË ’È Ò¬∆ «¬º’ ‘«Ê¡≈ Á∂ ÂΩ ”Â∂ Ú ‘∂
√ÈÕ

«√º÷ : ÿº‡ «◊‰Â∆ «’ ’ΩÓ∆ Ì≈¬∆⁄≈≈?
““«¬√ Ï≈∂ Ú∆ ’ج∆ ÁØ ≈Úª È‘∆∫ √È «’ Ì≈ Á∂ ¡Òº◊ñ¡Òº◊ Ú◊ª
˘ ¡≥◊Ã∂˜ ‘≈’Óª «ÚπºË «¬’º·∂ Ò’∂ ‹»fi‰≈ ⁄≈‘∆Á≈ √∆Õ Í √π¡≈Ò «¬‘ √∆ «’
«¬√ √ªfi Á≈ ¡≈Ë≈ ’∆ ‘ØÚ∂? Óπ‘øÓÁ «¬’Ï≈Ò Á∆ «¬√ Ï≈∂ Ë≈È≈ Ï‘π ‘∆
√≈¯ Â∂ √ͺه √∆ «’, ““«¬’ √ªfi≈ Ì≈ «¬√ ‘’∆’∆ √º⁄ Á∆¡ª Ïπ«È¡≈Áª ¿∞Â∂
‘∆ ¿∞√ √’Á≈ ‘À «’ Ì≈ ¡≥Á «¬º’ ÂØ∫ ÚºË ’ΩÓª Ú√Á∆¡ª ‘ÈÕ Ì≈Â∆ ¡≈◊»
“√ªfi∆ Ì≈Â∆ ’ΩÓÍÃ√Â∆” Á∂ «Ú⁄≈, ‹Ø «’ ¡Òº◊ñÌ≈¬∆⁄≈«¡ª Á∆ «Ú⁄≈Ë≈’
«¬º’ñ«Óº’Â≈ (Fusion) Á∆ Ë≈È≈ ”Â∂ ¡Ë≈ ‘À, ˘ «‹øÈ∆ ‹ÒÁ∆ ÓÈ «Úº⁄Ø∫ ’º„
Á∂‰◊∂, ¿∞È≈ ‘∆ √≈«¡ª Á≈ ÌÒ≈ ‘ØÚ∂◊≈Õ... «¬È∑ª ¡Òº◊ñ¡Òº◊ Ì≈¬∆⁄≈«¡ª
«Úº⁄ «¬º’ñ«Óº’Â≈ Á∆ ’ج∆ ◊π‹≈«¬≥Ù È‘∆∫Õ”” [¡‹∆ «√≥ÿ √º‘Á∆ : ÈÀÙÈ∂«Ò‹Ó˜
«¬≥È «¬≥‚∆¡≈, Á∆ ÍΩÏÒÓ, √¯≈ FG]
....«¬º’ √ÚÀñ⁄∂ÂøÈ Â∂ ıπÁÁ≈ ’ΩÓ, «’øÈ∆ Ú∆ ¤Ø‡∆ «’¿∞∫ È≈ ‘ØÚ∂, ¡Ë∆È◊∆
Á∂ «ÙÂ∂ ˘ «’√∂ Ú∆ »Í «Úº⁄ ÍÃÚ≈È ’È ÂØ∫ «¬È’≈∆ ‘πøÁ∆ ‘ÀÕ AIDG ÂØ∫ Í«‘Òª
Á∂ Ì≈ ¡≥Á Ú∆ «¬‘∆ ΩÒ≈ √∆ ¡Â∂ ¡‹Ø’∂ Ì≈ «Úº⁄ Ú∆ «¬‘∆ ΩÒ≈ ‘ÀÕ Í
«‘≥Á» ¡≈◊» Ì≈ ˘ Ï‘πñ’ΩÓ∆ Á∂Ù Óøȉ Ò¬∆ «Â¡≈ È‘∆∫ √È (È≈ ¡º‹ ‘È)Õ
Ì≈» Ï‘π«◊‰Â∆ «Úº⁄ ‘؉ ’’∂, ¿∞‘ ‘ Ó√Ò∂ ˘ ¡≥’ª Á∆ «◊‰Â∆ Á∆ «ÁzÙ‡∆
ÂØ∫ Á∂÷‰ Â∂ È«‹º·‰ Á∆ ¡Û∆ ’Á∂ √ÈÕ.... «√º÷ ’ΩÓ Á∂ ¡≥ÂñÓÈ ¡≥Á
¡≈˜≈Á∆ Á∆ «¬º¤≈ È∂ ◊π» √≈«‘Ï≈È Ú∂Ò∂ ÂØ∫ ‘∆ √»Í Ë≈«¡≈ ‘Ø«¬¡≈ √∆Õ
....AHDI «Úº⁄ ¡≈˜≈Á «√º÷ñ≈‹ Á∂ ıπº√ ‹≈‰ È≈Ò «¬‘ ¡≈˜≈Á∆ Á∆ «¬º¤≈
ıÂÓ È‘∆∫ √∆ ‘Ø ◊¬∆Õ ....«¬‘∆ ÂÛÍ √∆ ‹Ø «√º÷ ÌΩÓ ˘ ÏÂ≈ÈÚ∆∫ ‘≈’Óª
«ÚπºË Ú≈ñÚ≈ √øÿÙ Ò¬∆ ÍÃ∂Á∆ √∆Õ ‹∂’ Ì≈ Á∆ ¡≈˜≈Á∆ Á∆ ÒÛ≈¬∆
¡≥Á, ’∞Ï≈È∆¡ª Á∂ «Ò‘≈˜ È≈Ò, Ì≈ Á∂ Ï≈’∆ ÒØ’ª Á∆ Â∞ÒÈ≈ «Úº⁄ «√º÷
’ΩÓ Á∆ Á∂‰ «’Â∂ Ú≈Ë» ‘À ª «¬√ Á∆ Ïπ«È¡≈Á∆ Ú‹∑≈ «√º÷ ’ΩÓ ¡≥Á ‹≈◊∆
’ΩÓ∆ ⁄∂ÂÈ≈ ‘∆ ‘ÀÕ... «√º÷ Ò∆‚«ÙÍ ˘ «√º÷ ’ΩÓ Á∆ ¡≈˜≈Á∆ Á≈ ÍÀ∫ÂÛ≈
¿∞Ì≈È≈ ⁄≈‘∆Á≈ √∆Õ «√º÷ ’ΩÓ Á∂ Ë≈«Ó’, √«Ì¡≈⁄≈’ ¡≈Ê’ Â∂ ≈‹√∆
«‘ºÂ Ú∆ ¡«‹‘∂ ‘∆ ÍÀ∫ÂÛ∂ Á∆ Ó≥◊ ’Á∂ √È «’¿∞∫«’ ¡≈˜≈Á∆ ÂØ∫ «ÏȪ «¬È∑ª
«‘ºÂª Á∆ √πº«÷¡≈ ’º¬∆ ÂΩ Â∂ √øÌÚ È‘∆∫ √∆Õ

....«√º÷ª Á∆ «’√∂ Ú∆ ϺfiÚ∂∫ ÷∂Â ¡≥Á Ï‘π«◊‰Â∆ È≈ ‘؉∆, «ÏÈ≈ñÙº’,
«¬º’ Úº‚∆ √Óº«√¡≈ √∆Õ ...«¬√ ¡ÓÒ∆ ÓπÙ’Ò È≈Ò ¡≈˜≈Á «√º÷ √‡∂‡ Á∆
√Ê≈ÍÈ≈ Á≈ ’≈‹ Ï∂‘ºÁ ÁπºÌ ‹» ωÁ≈ √∆, ÍÃø±, «¬√ ¡≈Ë≈ ”Â∂ ‘∆ «√º÷
’ΩÓ Á∆ ¡≈˜≈Á∆ Á∆ Ó≥◊ Â∂ ÍÀ∫ÂÛ∂ ˘ ¡‰¿∞«⁄ ·«‘≈¿∞‰≈, È≈ «√¯ «√º÷
Ì≈¬∆⁄≈∂ È≈Ò Úº‚∆ Ï∂ñ«¬È√≈¯∆ √∆, √◊Ø∫ ’ΩÓ∆ √Ú≈Ò Ï≈∂ «¬º’ Úº‚∆ ’∞Â≈‘∆
˘ Ó≈ÈÂ≈ Á∂‰ Ú≈Ò∆ ◊ºÒ Ú∆ √∆Õ
¡≈Ó ÍÃ⁄ºÒ Â∂ ÍÃÚ≈È Ë≈È≈ «¬‘ ’«‘≥Á∆ ‘À «’ «’√∂ Ú∆ ’ΩÓ Á∆ ¡≈˜≈Á
√‡∂‡ ’≈«¬Ó ’È Á∆ Ó≥◊ «√¯ ¡Â∂ «√¯ ¿∞√ √» «Úº⁄ ‘∆ Ó≥ȉÔØ◊ ‘Ø
√’Á∆ ‘À ‹ÁØ∫ ¿∞√ Á∆ «¬º’ ϺfiÚ∂∫ «÷ºÂ∂ ¡≥Á Ï‘π«◊‰Â∆ ‘ØÚ∂Õ ¡≈Ó »Í «Úº⁄ «¬‘
◊ºÒ Áπº√ ‘À ¡Â∂ ‹⁄‰‘≈ Ú∆ Ò◊Á∆ ‘ÀÕ Í «’√∂ Ú∆ ¡≈Óñ√Ófi, «ÈÔÓ ‹ª
Ë≈Ȫ ˘ ÒÀ ÒÚØ, ¿∞‘ ’Á∂ Ú∆ ÍÓñ√øÍ»È (≤absolute) È‘∆∫ ‘πøÁ∆; ‘Ø ‘∆ È‘∆∫
√’Á∆Õ «¬‘ ’∞Á«Â Á≈ «ÈÔÓ ‘ÀÕ «‹ºÊ∂ «¬‘ ◊ºÒ ·∆’ ‘À «’ ‘ ÚÂ≈≈ «’√∂
È≈ «’√∂ «ÈÔÓ ¡Ë∆È ⁄ºÒÁ≈ ‘À, ¿∞Ê∂ «¬‘ Ú∆ √º⁄ ‘À «’ √≈∂ ÚÂ≈∂ ¡ÀÈ∂ √Ò
ͺË∂ È‘∆∫ ‘πøÁ∂ ‹Ø ¿∞È∑ª ˘ Í»È »Í «Úº⁄ ¡≈Ó «ÈÔÓª ¡≥Á Ïø«È∑¡≈ ‹≈ √’∂Õ
’∞Á«Â Á≈ «ÈÔÓ ÚøÈñ√πÚøÈÂ≈ ‘À, È≈ «’ «¬º’ñ»ÍÂ≈Õ ÚøÈñ√πÚøÈÂ≈ «√¯ Úº÷Øñ
Úº÷∂ ÚÂ≈«¡ª Á∂ »Í ”⁄ ‘∆ È‘∆∫, √◊Ø∫ ¡º◊Ø∫ ‘ ÚÂ≈∂ Á∂ ¡≥Á Ú∆ Ú∂÷‰
˘ «ÓÒÁ∆ ‘ÀÕ ‘ Úº‚∂ «Ú¡≈Í’ Â∂ ◊πøfiÒÁ≈ ÚÂ≈∂ ¡≥Á ’∞fi ◊ºÒª ¡«‹‘∆¡ª
‘πøÁ∆¡ª ‘È «‹È∑ª ˘ ¡≈Ó √Ófi Á∂ ÿ∂∂ ”⁄ «Îº‡ ’È≈ ÓπÙ’Ò ‘πøÁ≈ ‘ÀÕ «¬È∑ª ˘
¡≈Ó ÂΩ ”Â∂ ¡√≈Ë≈È ‹ª ¤Ø‡Ú∂ (Exceptional) ͺ÷ «’‘≈ ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ «¬‘ ͺ÷
¡≈Ó «ÈÔÓª ÂØ∫ Ï≈‘ ‘πøÁ∂ ‘È Â∂ «¬È∑ª ¡√≈Ë≈È Ó≈Ó«Ò¡ª Á∂ ‘ºÒ Ú∆ ¡√≈Ë≈È
‘πøÁ∂ ‘È, ¡≈Ó È‘∆∫Õ

«√º÷ ’ΩÓ ˘ ¡≈˜≈Á «√º÷ √‡∂‡ «ÓÒ √’Á∆ √∆, Í «√º÷ Ò∆‚«ÙÍ ◊π»
È≈È’ ¯Ò√¯∂ ¡Â∂ ≈‹È∆Â∆ Á∂ «√˪ª ÂØ∫ ’Ø∆ √∆Õ Í «¬√ Ó≈ÓÒ∂ «Úº⁄ ÍÃÓπ÷
ÁÒ∆Ò «¬‘ «ÁºÂ∆ ‹ªÁ∆ ‘À «’ «’√∂ Ú∆ ϺfiÚ∂∫ «÷ºÂ∂ ¡≥Á Ï‘πñ«◊‰Â∆ È≈ ‘؉

«√º÷ ’ΩÓ Á≈ Ó√Ò≈ ’∞fi ¡«‹‘≈ ‘∆ √∆Õ «‹Ê∂ «√º÷ ’ΩÓ ¡≥Á «¬º’ ’ΩÓ
Ú≈Ò∆¡ª √≈∆¡ª «ÚÙ∂ÙÂ≈¬∆¡ª «ÚÁÓ≈È √È, ¿∞Ê∂ «¬√ Á∆ ¡≈˜≈Á √‡∂‡ Á∆
√Ê≈ÍÈ≈ Á∂ ≈‘ «Úº⁄ «¬º’ Ï‘π ‘∆ Úº‚∆ ¡ÓÒ∆ ÓπÙ’Ò ¡≈ ÷Û∑∆ √∆.... ’ΩÓª Á∂
«¬«Â‘≈√ ¡≥Á ¡«‹‘∆ ¡ÈØ÷∆ ¿∞Á≈‘‰ ÿº‡ ‘∆ Á∂÷‰ ˘ «ÓÒÁ∆ ‘ÀÕ «¬º’ Ô‘»Á∆

195

196

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

√È «‹È∑ª Á∆ √Óº«√¡≈ «¬√ ͺ÷Ø∫ Ó∂Ò ÷ªÁ∆ √∆Õ ’∞fi Ô±Í∆ Á∂√ª ¡≥Á Ô‘»Á∆ ÒØ’ª
¿∞Â∂ ‘Ø ‘∂ Ú«‘Ù∆ ¡«Â¡≈⁄≈ª È∂, ı≈√ ’’∂ ¯≈Ù∆Ú≈Á∆ Â≈’ª ÚºÒØ∫ «Úº„∆
Ô‘»Á∆ Ì≈¬∆⁄≈∂ Á∆ È√Ò’∞Ù∆ Á∆ Óπ«‘≥Ó È∂ Ô‘»Á∆¡ª Á∂ Ó√Ò∂ ˘ ¡«‹‘∆ ¡«‘Ó∆¡Â
ÍÃÁ≈È ’ «ÁºÂ∆ √∆ «’ Á»‹∆ √ø√≈ ‹ø◊ ÂØ∫ Ï≈¡Á Ô‘»Á∆ Ó√Ò∂ Á≈ ‹Ø ‘ºÒ ¡ÓÒ
«Úº⁄ «Ò¡ªÁ≈ «◊¡≈, ¿∞‘ ’ΩÓ∆ √Ú≈Ò Ï≈∂ ¡≈Ó √Ófi ¡Â∂ Ú≈«¬Â È≈ÒØ∫
«¬’ÁÓ Úº÷≈ √∆Õ ’∞fi Úº‚∆¡ª Â≈’ª Á∆ ÓÁÁ È≈Ò Ô‘»Á∆¡ª Á∆ ¡«‹‘∆ ‹◊∑≈
¡≈˜≈Á √‡∂‡ √Ê≈Í ’∆Â∆ ◊¬∆ «‹ºÊ∂ ¿∞È∑ª Á∆ Ú√Ø∫ Ó«‘˜ ¤∂ ¯∆ √Á∆ √∆Õ ¡≈˜≈Á
√‡∂‡ Á∆ √Ê≈ÍÈ≈ ÂØ∫ Ï≈¡Á ÁπÈ∆¡≈ Ì ⁄Ø∫ Ô‘»Á∆ ¿∞Ê∂ ¡≈ ’∂ Ú√‰∂ Ùπ» ‘Ø ◊¬∂ Â∂
’ΩÓ∆ Á≈Ï∂ Â∂ ¡«Â¡≈⁄≈ª Á∆ √Á∆¡ª Íπ≈‰∆ Ò≈‘È ÂØ∫ √πı» ‘Ø ◊¬∂Õ

Óπ√ÒÓ≈È ¡≈Ï≈Á∆ Á≈ HB ¯∆ √Á∆ √∆Õ ÿº◊ ÂØ∫ Í∑∂ ¡≥Ï≈Ò≈ ‚Ú∆˜È ¡≥Á
«˜¡≈Á≈ ’’∂ «‘≥Á∆ ÏØÒÁ∂ «¬Ò≈’∂ ÍÀ∫Á∂ √È «‹È∑ª «Úº⁄ GF ¯∆ √Á∆ ¡≈Ï≈Á∆
«‘≥Á»¡ª Á∆ √∆Õ [G. Adhikari : ‘Sikh Homeland’ in T.G. Jacob (Ed.)
National Question in Indian CPI Documents (1942-47), P, 133]
Òø‚È Á∆ √Ï Í≈‡∆ ◊ØÒÓ∂‹ ’≈ÈÎø√ ¡≥Á √ ‹ÀÎ∂ ’Ωχ (‹Ø Í≥‹≈Ï Á≈
«ÚºÂ ’«ÓÙÈ «‘ ⁄πº’≈ √∆) È∂ √πfi≈¡ º«÷¡≈ √∆ «’ ¡≥Ï≈Ò≈ «‚Ú∆˜È ˘
Í≥‹≈Ï È≈ÒØ∫ ¡Ò«‘Á≈ ’ Á∂‰≈ ⁄≈‘∆Á≈ ‘À, «’¿∞∫«’ «¬‘ «¬«Â‘≈√’ ÂΩ Â∂
Í≥‹≈Ï Á≈ «‘º√≈ È‘∆∫ √∆Õ «¬ÊØ∫ Á∂ ÒØ’ª Á∆ ÏØÒ∆ Í≥‹≈Ï∆ È‘∆∫Õ Í≥‹≈Ï Á∂ Í≥‹
Á«¡≈ «¬√ Á∆ ˜Ó∆È È‘∆∫ «√≥‹Á∂Õ «¬√ Á≈ ’∞ÁÂ∆ Ú≈‘ñÚ≈√Â≈ Â∂ Ò◊≈¡
Ó∂· Â∂ ¡≈◊≈ «‚Ú∆‹Èª È≈Ò ‘ÀÕ «¬√ ‹Ú∆˜ Â∂ ¡ÓÒ ‘؉ È≈Ò Í≥‹≈Ï
«Úº⁄ Óπ√ÒÓ≈È Ì≈» «◊‰Â∆ «Úº⁄ (FC ¯∆√Á∆) ‘Ø ‹≈‰∂ √ÈÕ «¬√ ’’∂ «√º÷
¡≈◊»¡ª ˘ «¬‘ √πfi≈¡ ’º¬∆ ÂΩ Â∂ ÓȘ» È‘∆∫ √∆Õ (’∂.¡ÀÒ ‡Ø‡Ø‹≈ √¯≈
AEEñEF)Õ ¿πÈ∑ª «¬√ Á∂ ÍÃÂ∆’Ó Ú‹Ø∫ ÓØÛÚ∆∫ ‹Ú∆˜ º÷∆ «’ ≈ÚÒ«Í≥‚∆ Â∂
ÓπÒÂ≈È «‚Ú∆˜Èª («Ó≥‡◊πÓ∆ Â∂ Ò≈«¬ÒÍπ ˘ ¤º‚ ’∂) Í≥‹≈Ï È≈ÒØ∫ ÂØÛ ’∂
√‘ºÁ∆ √»Ï∂ È≈Ò ‹ØÛ «ÁºÂ∆¡ª ‹≈‰Õ (’∂.¡ÀÒ. ‡Ø‡∂‹≈)Õ «¬√ È≈Ò Óπ√ÒÓ≈È
ÿº‡ñ«◊‰Â∆ «Úº⁄ ¡≈ ‹≈‰∂ √ÈÕ «¬√ ’’∂ Óπ√ÒÓ≈Ȫ ÚºÒØ∫ «¬√ Á≈ «Âº÷≈
«ÚØË ’∆Â≈ «◊¡≈Õ √Ø Á∂«÷¡≈ ‹≈Ú∂ ª Í≥‹≈Ï Á∂ «‘≥Á», «√º÷ Â∂ Óπ√ÒÓ≈È
Ì≈¬∆⁄≈«¡ª ”⁄Ø∫ «’√∂ Á∆ Ú∆ Ó≥◊ «È¡≈¬∆∫ È‘∆∫ √∆Õ «√º÷ ¡≈◊»¡ª ÚºÒØ∫ Í≥‹≈Ï
«Úº⁄ Óπ√ÒÓ≈Ȫ ˘ ÿº‡ñ«◊‰Â∆ «Úº⁄ ˺’‰ Ò¬∆ √πfi≈¬∆¡ª ‹≈ ‘∆¡ª ‹Ú∆‹ª
Óπ√ÒÓ≈Ȫ È≈Ò Ï∂ñ«¬È√≈¯∆ ’Á∆¡ª √ÈÕ Á»‹∂ Í≈√∂ Óπ√«ÒÓ ¡≈◊»¡ª ÚºÒØ∫
√Óπº⁄∂ Í≥‹≈Ï ˘ Í≈«’√Â≈È «Úº⁄ Ù≈«ÓÒ ’È Á∆ «˜ºÁ «√º÷ª È≈Ò ÿØñ
¡«È¡ª √∆ «’¿∞∫«’ «¬√ È≈Ò «√º÷ª ¿∞Â∂ Óπ√«ÒÓ Ï‘π«◊‰Â∆ Á≈ ≈‹√∆ ˆÒÏ≈
√Ê≈Í ‘πøÁ≈ √∆Õ «‘≥Á» ¡≈◊»¡ª ÚºÒØ∫ Í≥‹≈Ï Á∂ «‹√ «‘º√∂ ˘ «‘≥Áπ√Â≈È È≈Ò
‹Ø«Û¡≈ ‹≈ «‘≈ √∆, ¿∞√ È≈Ò «√º÷ª ˘ «‘≥Á»¡ª Á∆ ˆπÒ≈Ó∆ Á≈ ÓπÊ≈‹ ωÈ≈
ÍÀ‰≈ √∆Õ √Ø ¡«‹‘∆ ‘≈Ò «Úº⁄ ÚË∂∂ ¿∞«⁄ Íؘ∆ÙÈ «¬‘∆ ωÁ∆ √∆ «’ Í≥‹≈Ï
Á∆ ÓπÛñ‘ºÁÏøÁ∆ ’’∂ «¬√ Á∂ ’∂∫Á∆ Ì≈◊ ¡≥Á «√º÷ª ˘ ¡≈͉∆ ‘؉∆ ¡≈Í
ÿÛÈ Á≈ ¡«Ë’≈ Â∂ ÓΩ’≈ Óπ‘º¬∆¡≈ ’∆Â≈ ‹ªÁ≈Õ Í≥‹≈Ï Á∂ «ÂøÈ Í»Ï∆, ’∂∫Á∆ Â∂
ͺ¤Ó∆ Ô±«È‡ ’≈«¬Ó ’È È≈Ò «ÂøÈ∂ ‘∆ Ì≈¬∆⁄≈«¡ª Á∆¡ª √Ó«√¡≈Úª Á≈
«È¡≈«¬Í»È ‘ºÒ «È’Ò √’Á≈ √∆Õ Óπ√ÒÓ≈È Íº¤Ó∆ Í≥‹≈Ï ¡≥Á ¡≈͉∆ ¡≈˜≈Á∆
Ó≈‰ √’Á∂ √ÈÕ ÿº◊ñÍ≈Ò∆ ◊ÀñÍ≥‹≈Ï∆ «‘≥Á» ‹ÈÂ≈ ◊ø◊≈ñ‹ÓÈ≈ ’Ò⁄ Á≈
¡≥◊ ω ’∂ ¡≈͉∆ ¡≈˜≈Á∆ Á≈ √π÷ Ó≈‰ √’Á∆ √∆Õ ’∂∫Á∆ Í≥‹≈Ï ”⁄ Ì≈Ú∂∫ ¿∞√
ÓΩ’∂ «√º÷ª Á∆ CC.G ¯∆ √Á∆ Á∂ ’∆Ï Ú√Ø∫ ωÁ∆ √∆Õ Í ‹∂’ Í≥‹≈Ï Á∂ ͺ¤Ó∆
«‘º√∂ Á∆ «√º÷ ¡≈Ï≈Á∆ Á≈ ’∂∫Á∆ Í≥‹≈Ï Á∆ Óπ√«ÒÓ Ú√Ø∫ È≈Ò ÂÏ≈ÁÒ≈ ‘Ø ‹ªÁ≈

«√º÷ ’ΩÓ Á∆ √Óº«√¡≈ ˘ Ú∆ ’∞fi «¬√ Â∑ª Á∆ Í‘πø⁄ ¡Í‰≈ ’∂ ‘∆
√Ó«fi¡≈ Â∂ ‘ºÒ ’∆Â≈ ‹≈ √’Á≈ √∆ ¡Â∂ ’∆Â≈ ‹≈‰≈ ⁄≈‘∆Á≈ √∆Õ «¬«Â‘≈√
’¬∆ Ú≈ ’ΩÓª ˘ ¡«‹‘∆¡ª ’√»Â∆¡ª ‘≈Òª «Úº⁄ ˺’ «Á≥Á≈ ‘À «’ ¿∞È∑ª
√≈‘Ó‰∂ √π÷≈Ò∂ ≈‘ª Á∆ ⁄؉ ’È Á∆¡ª ◊πø‹≈«¬Ùª ıÂÓ ‘Ø ‹ªÁ∆¡ª ‘ÈÕ
¿∞È∑ª ˘ ’·Ø ≈‘ª ”⁄Ø∫ ‘∆ «’√∂ «¬º’ Á∆ ⁄؉ ’È∆ ÍÀ∫Á∆ ‘ÀÕ ¡«‹‘∂ Ó≈Ó«Ò¡ª
«Úº⁄ ¡’√ ‘∆ ¡≈Ó √Ófi ¡Â∂ Ú≈«¬Â È≈ÒØ∫ ‘‡Ú∂∫ ÎÀ√Ò∂ ÒÀ‰∂ ÍÀ∫Á∂ ‘ÈÕ «¬‘
‘≈Ò Á∆ ÒØÛ Â∂ Ó‹Ï»∆ ‘πøÁ∆ ‘ÀÕ ‹∂’ «√º÷ Ò∆‚«ÙÍ Ó√Ò∂ ˘ «¬√ «ÁzÙ‡∆’؉
ÂØ∫ √øÏØË ‘ج∆ ‘πøÁ∆ ª ¿∞√ ˘ «¬º’ ¡ÓÒ∆ ÓπÙ’Ò ÂØ∫ ÿÏ≈ ’∂ ¡≈͉∂
«√˪’ ÍÀ∫ÂÛ∂ ÂØ∫ «Í¤ª‘ ‘‡‰ Á∆ ʪ, «√˪’ Íؘ∆ÙÈ ¿∞Â∂ ◊º‚Ú∂∫ñÍÀ∆∫
÷Û∑«Á¡ª ‘Ø«¬¡ª ¡ÓÒ∆ ÓπÙ’Ò Á≈ ‘ºÒ, ¿∞‘ «’øÈ≈ Ú∆ ¡Ω÷≈ Â∂ ’·Ø ‘πøÁ≈,
ÂÒ≈Ù‰ Á∆ «ÁÙ≈ ÚºÒ ÔÂÈ ’È∂ ⁄≈‘∆Á∂ √ÈÕ √≈‚∆ ‹≈⁄∂ ¿∞√ Ú∂Ò∂ ÚË∂∂
·∆’ Â∂ ¿∞µ«⁄ Íؘ∆ÙÈ «¬‘ ωÁ∆ √∆ «’ «√º÷ Ò∆‚«ÙÍ ÚºÒØ∫ Í≥‹≈Ï Á∆ ÓπÛñ
‘ºÁÏøÁ∆ Á∆ ¡«‹‘∆ Â√Ú∆ Í∂Ù ’∆Â∆ ‹ªÁ∆ «‹√ È≈Ò «√º÷ ’ΩÓ «¬º’ ϺfiÚ∂∫ ÷∂Â
¡≥Á Ì≈» Íؘ∆ÙÈ ¡ı«Â¡≈ ’È Á∆ ‘≈Ò «Úº⁄ ‘Ø ‹ªÁ∆Õ «¬«Â‘≈√’
«ÁzÙ‡∆’Ω‰ ÂØ∫ Á∂«÷¡ª Í≥‹≈Ï Á≈ ’∂∫Á∆ «¬Ò≈’≈, «‹√ «Úº⁄ ≈Ú∆ ÂØ∫ ÒÀ’∂ ÿº◊
Á«¡≈ º’ Á≈ «¬Ò≈’≈ ¡≈ ‹ªÁ≈ ‘À, «√º÷ Í≥Ê Á≈ Í≥ÿ»Û≈ «’‘≈ ‹≈ √’Á≈ ‘ÀÕ
«¬‘∆ ¿∞‘ «¬Ò≈’≈ ‘À «‹Ê∂ «√º÷ ’ΩÓ Á∆¡ª Ó‘≈È Â∂ ◊ΩÚÙ∆Ò «¬«Â‘≈√’
ÍÃøÍ≈Úª «Ú’º√ ‘ج∆¡ªÕ ¿∞√ Ú∂Ò∂ Í≥‹≈Ï ¡≥Á «√º÷ª Á∆ ’∞ºÒ Ú√Ø∫ Í≥‹≈‘ Òº÷
ÂØ∫ ¿∞µÍ ωÁ∆ √∆Õ «¬√ «Úº⁄Ø∫ CE Òº÷ Á∂ ’∆Ï ”’ºÒ∂ ’∂∫Á∆ Í≥‹≈Ï «Úº⁄ ‘∆ √∆Õ
’∂∫Á∆ Í≥‹≈Ï Á∂ «¬√ «¬Ò≈’∂ Á≈ ’∞ºÒ ’Ï≈ √≈„∂ Ï≈¬∆ ‘˜≈ Ú◊Ó∆Ò √∆Õ
’∞ºÒ Ú√Ø∫ «¬º’ ’ØÛ Í≥‹ Òº÷ √∆Õ «¬√ «Úº⁄ «‘≥Á» Ú√Ø∫ CA.F ¯∆ √Á∆, Óπ√ÒÓ≈È
CD.E ¯∆ √Á∆ ¡Â∂ «√º÷ CC.G ¯∆ √Á∆ √ÈÕ Í≥‹≈Ï ¡≥ÁÒ∆ ’∞ºÒ «√º÷ Ú√Ø∫ «Úº⁄Ø∫
G@ ¯∆ √Á∆ «√º÷ ¡≈Ï≈Á∆ «¬√ «¬Ò≈’∂ «Úº⁄ ÍÀ∫Á∆ √∆Õ Á»‹∂ Í≈√∂ ≈Ú∆ Í≈Ò∂
ͺ¤Ó∆ Í≥‹≈Ï ¡≥Á Óπ√ÒÓ≈Ȫ Á∆ Ú√Ø∫ GD ¯∆ √Á∆ √∆ ‹Ø «’ Í≥‹≈Ï Á∆ ’∞ºÒ
197

198

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

ª ’∂∫Á∆ Í≥‹≈Ï ¡≥Á «√º÷ª Á∆ Ú√Ø∫ F@ ¯∆ √Á∆ º’ Í‘πø⁄ ‹≈‰∆ √∆Õ «¬¿∞∫ ¿∞‘
¡ÓÒ∆ ÓπÙ’Ò Á» ‘Ø ‹≈‰∆ √∆ ‹Ø «’ «√º÷ ’ΩÓ Á∆ ¡≈˜≈Á∆ Á∂ ≈‘ Á∆ Óπº÷ π’≈Ú‡
Ó≥È∆ ‹≈ ‘∆ √∆Õ «¬√ Á∂ È≈Ò ‘∆, «√º÷ ¡≈◊» ¡≈͉∆ Â’ñ«Ú‘»‰∆ Â∂ Á∆Ú≈Ò∆¡≈
«’√Ó Á∆ ≈‹È∆Â∆ Á∂ √øÂ≈Í ÂØ∫ Óπ’ ‘Ø √’Á∂ √ÈÕ

‘≈’Ó È‘∆∫ √◊Ø∫ «√º÷ ¡≈◊» √È, «‹È∑ª ˘ «‘≥Á» ¡≈◊»¡ª È∂ ¡«‹‘∆ „≈’ ”Â∂ ⁄Û∑≈
º«÷¡≈ √∆ «’ ¿∞‘ «‘≥Á» ¡≈◊»¡ª Á∆ Ó˜∆ ÂØ∫ Úº÷≈ ¯À√Ò≈ ÒÀ‰ Ò¬∆ «Â¡≈ ‘∆
È‘∆∫ √ÈÕ ‹∂’ «√º÷ Ò∆‚«ÙÍ È∂ ’≈¯∆ Í«‘Òª ÂØ∫ ‘∆, √≈¬∆ÓÈ ’«ÓÙÈ Á∆
√Ê≈ÍÈ≈ Â∂ “È«‘» ∆ÍØ‡” Ú∂Ò∂ ÂØ∫ ‘∆ Í≥‹≈Ï Á∆ ÓπºÛñ‘ºÁÏøÁ∆ ¡Â∂ «√º÷ Â∂
Óπ√«ÒÓ Ú√Ø∫ Á∂ ¡ÓÈÍ»Ú’ Â∂ «Ú¿∞∫ÂÏøÁ ÂÏ≈ÁÒ∂ Á∆ Íؘ∆ÙÈ º÷∆ ‘πøÁ∆, ¡Â∂
«¬√ Íؘ∆ÙÈ Á∆ «ÁzÛÂ≈ Â∂ ËÛºÒ∂ È≈Ò ÍÀÚ≈¬∆ ’∆Â∆ ‘πøÁ∆ ª ÏÂ≈ÈÚ∆
‘≈’Óª Ò¬∆ «¬√ ‹Ú∆˜ ˘ ÍÀ∫Á∆ √º‡∂ ‘∆ ºÁ ’ Á∂‰≈ ¡Â∆ ÓπÙ’Ò ‘؉≈ √∆
«’¿∞∫«’ «√º÷ Ò∆‚«ÙÍ Á∆¡ª ‘ØȪ Íؘ∆ÙȪ Á∂ «√˪’ ıØ÷Ò∂͉ Á∂ ¿∞Ò‡,
«¬‘ ÍØ‹∆ÙÈ «’Â∂ Â’ñ√ø◊ Â∂ Ú˜ÈÁ≈ ‘؉∆ √∆Õ....¿∞√ ÓΩ’∂ Á∆ ‘π’Ó≈È
Â≈’ Á≈ «ÁÒ ˙È≈ ’≈Ò≈ È‘∆∫ √∆ «‹øÈ≈ √øÂ≈Ò∆ ÂØ∫ Ï≈¡Á «ÁºÒ∆ Âı Â∂
«Ï≈‹Ó≈È ‘ج∂ «‘≥Á» ‘≈’Óª Á≈ √≈Ï ‘Ø«¬¡≈ ‘ÀÕ... Í «¬√ ˘ «√º÷ ’ΩÓ Á≈
ÁπÌ≈◊ ‘∆ √Ó«fi¡≈ ‹≈‰≈ ⁄≈‘∆Á≈ ‘À «’ «√º÷ Ò∆‚«ÙÍ È≈ ª ‘≈Òª Á∆ ÈϘ
˘ ͤ≈‰ √’∆ Â∂ È≈ ‘∆ ¡≈͉∆ √ΩÁ∂Ï≈˜∆ (Bargaining Power) Á∆ Â≈’Â
Á≈ √‘∆ ¡È∞Ó≈È Ò≈ √’∆Õ””

√π¡≈Ò ¿∞·Á≈ ‘À «’ ’∆ «¬‘ ÍØ‹∆ÙÈ ¡ÓÒÔØ◊ ‘À √∆? ’∆ ÏÂ≈ÈÚ∆
‘≈’Ó Â∂ Á»√∆¡ª «Ëª «¬√ ‹Ú∆˜ È≈Ò √«‘Ó ‘Ø ‹ªÁ∆¡ª? Ú≈«¬Â∆
«ÁzÙ‡∆’Ω‰ ÂØ∫ Á∂«÷¡ª «¬√ √Ú≈Ò Á≈ √‘∆ ‹Ú≈Ï ÒºÌ √’‰≈ È≈ÓπÓ«’È
‘ØÚ∂◊≈Õ ¡«‹‘∂ Ó≈Ó«Ò¡ª ”⁄ «¬√ √⁄≈¬∆ ˘ ◊둉 ’È≈ ‹»∆ ‘À «’ «¬«Â‘≈√
Á∆¡ª ¡«‹‘∆¡ª ¡ñ√≈Ë≈È √Óº«√¡≈Úª Á∂ ¡√≈Ë≈È ‘ºÒ, √≈Ë≈È ‘≈Òª «Úº⁄
È‘∆∫, ¡√≈Ë≈È ‘≈Òª «Úº⁄ ‘∆ √øÌÚ ‘πøÁ∂ ‘ÈÕ ¡«‹‘∆¡ª ÿÛ∆¡ª ˘ “«¬«Â‘≈√’
ÓΩ’≈ñÓ∂Ò” (Historical Conjucture) «’‘≈ ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ √øÈ √øÂ≈Ò∆ ÓΩ’∂ Ì≈Â∆
√Ó≈‹ Á∆¡ª ¡≥Á»È∆ «ÚØËÂ≈¬∆¡ª Á∂ «Ú√¯Ø‡ È≈Ò ‹Ø ‘≈Ò ÍÀÁ≈ ‘Ø ◊¬∆
√∆, ¿∞‘ «’√∂ Ú∆ Â∑ª √≈Ë≈È È‘∆∫ √∆Õ Á∂Ù Á≈ χÚ≈≈ ¡‡ºÒ ω «◊¡≈ √∆Õ
ÏÂ≈ÈÚ∆∫ ‘≈’Óª Á∆ √≈«‹Ù ’’∂ È‘∆ («‹Ú∂∫ «’ ¡≈Ó Ë≈È≈ ω∆ ‘ج∆ ‘À)
√◊Ø∫ Ì≈ Á∆¡ª ¡≈͉∆¡ª ‘∆ √Ó≈‹∆ «ÚØËÂ≈¬∆¡ª Á∂ ¡≥Á»È∆ ◊Â∆ñ¡ÓÒ
Á∆ Ú‹∑≈ ’’∂Õ ÁØ Ù∆’ Ì≈¬∆⁄≈«¡ªñ«‘≥Á» Â∂ Óπ√ÒÓ≈È ¡Â∂ ÁØ Ù∆’ Â≈’ªñ
’ª◊√ Â∂ Óπ√«ÒÓ Ò∆◊ Á∂ ¡≈Í√∆ ‡’≈˙ È∂ «√º÷ ’ΩÓ Á∂ «¬º’ «È‰≈«¬’ Ù’Â∆
Ú‹Ø∫ ¿∞ÌÈ Á∂ «¬«Â‘≈√’ ÓΩ’∂ «√‹≈ «ÁºÂ∂ √ÈÕ Óπ√«ÒÓ ¡≈◊» ¡≈͉∂ Ù∆’
«‘≥Á» Ú◊ ˘ ≈‹√∆ ÂΩ Â∂ Úº‚∆ √º‡ Ó≈È Á∆ È∆¡Â È≈Ò «√º÷ ’ΩÓ ˘
ͫ¡≈¿∞∫‰ ¡Â∂ ÌÓ≈¿∞∫‰ Á∂ «√ÂØÛ ÔÂÈ ’ ‘∂ √ÈÕ «’√∂ ÷πÙ∆ È≈Ò
È‘∆∫, √◊Ø∫ ‘≈Òª Á∆ ÒØÛ ¡Â∂ Әϻ∆ «Úº⁄Ø∫ «√º÷ Ì≈¬∆⁄≈∂ Á∂ √«‘ÔØ◊ È≈Ò
¿∞‘ Í≈«’√Â≈È Á∆ √‘ºÁ ˘ ÔÓπÈ≈ Á∂ ’∆Ï ÒÀ ‹≈‰ Á∆¡ª Ò≈Ò√≈Úª Í≈Ò
‘∂ √ÈÕ ¿∞µË «‘≥Á» ¡≈◊»¡ª ˘ «¬√ ‘؉∆ Á∆ ’ÒÍÈ≈ ÂØ∫ ‘∆ ÌÀ¡ Ò◊Á≈ √∆Õ
«¬√ È≈Ò È≈ «√¯ Í≈«’√Â≈È Á∆ √‘ºÁ ¡ÀÈ «ÁºÒ∆ Á∆¡ª Ï»‘ª º’ ¡≈
Í‘πø⁄‰∆ √∆ √◊Ø∫ ‹øÓ» Â∂ ’ÙÓ∆ ¿∞È∑ª Á∂ ‘ºÊØ∫ «ÂÒ’ ’∂ Óπ√«ÒÓ ¡≈◊»¡ª Á∆ fiØÒ∆
”⁄ ⁄Ò≈ ‹≈‰≈ √∆Õ «‘≥Á» ¡≈◊» «¬√ ‘؉∆ ˘ ‡≈Ò‰ Ò¬∆ «√º÷ ’ΩÓ ˘ Úº‚∆ ÂØ∫
Úº‚∆ «¡≈«¬Â Á∂‰ Ò¬∆ Ú∆ «Â¡≈ ‘Ø √’Á∂ √ÈÕ ÷πÙ∆ È≈Ò È‘∆∫, √◊Ø∫ ‘≈Òª
Á∆ ÒØÛ Â∂ Әϻ∆ «Úº⁄Ø∫Õ

[Ú∆‘Ú∆∫ √Á∆ Á∆ «√º÷ ≈‹È∆Â∆ ñ «¬º’ ˆπÒ≈Ó∆ ÂØ∫ Á»‹∆ ˆπÒ≈Ó∆ º’ :
Ò∂÷’ ¡‹Ó∂ «√≥ÿ, √¯∂ G@ñHD]

ÏÂ≈ÈÚ∆ ‘≈’Óª ¡≥Á ’∞fi ÍÃÌ≈ÚÙ≈Ò∆ Ú◊, ı≈√ ’’∂ ¯Ω‹∆ «Í¤Ø’Û
Ú≈Ò∂ ÒØ’ ’ΩÓ Á∆ «Ï‘Â∆ Ò¬∆ «√ ÂØÛ ’Ø«ÙÙª «Úº⁄ ‹π‡∂ ‘ج∂ √ÈÕ (≈Ó
È≈≈«¬‰ ’∞Ó≈ : Á «√º÷ ¡ÈÀ√‡ ¡À∫‚ Á «¬≥‚∆¡È √‡∂‡, √¯≈, ADC)Õ ‹∂’
«¬√Á≈ ’ج∆ ⁄ø◊≈ ÈÂ∆‹≈ È‘∆∫ «È’Ò √«’¡≈ ª «¬√ Á∆ Óπº÷ Ú‹∑≈ ÏÂ≈ÈÚ∆
199

200

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

11.
¡≈˜≈Á∆ Á≈ ¯øË≈ ñ Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï Á∂
«√˪ª ÚºÒØ∫ ◊≈¯Ò «√º÷ ’ΩÓ ·º◊∆ ◊¬∆

‘ØÓ Ó«È√‡ √Ú‰ «√≥ÿ √∆ ¡Â∂ ¡«‹‘∂ √’»Ò ‘ØÓ Ó«È√‡∆ ‘∆ «Â¡≈ ’
’∂ ◊ÚÈ ÚºÒØ∫ ‹≈∆ ’Ú≈¿∞∫Á∆ ‘øπÁ∆ ‘ÀÕ””

(1947-1984)

““√Ó≈‹∆ ¡Â∂ ≈‹√∆ Ò«‘ª Á∂ ÚÂ≈«¡ª Á≈ «¬‘ ¡≈Ó «‹‘≈ Òº¤‰ ‘À «’
’∞fi
º ’À∆¡«√‡ Â∂ ıπÁ◊˜ «’√Ó Á∂ ÒØ’ «’Ú∂∫ È≈ «’Ú∂∫ ÓØ‘∆ √¯ª ¡≥Á ÿπ√
º
¡≈¿∞∫Á∂ ‘È ¡Â∂ Ò«‘ Á∂ Ó≈‰, Ú’≈ Â∂ Â≈’ ˘ ¡≈͉∂ «Èº‹∆ Óπ¯≈Áª Ò¬∆
Ú‰ Á∆ ≈‹È∆Â’ ÷∂‚ ÷∂‚Á∂ ‘È (¡«‹‘≈ √ͺه ÚÂ≈≈ ¡º‹ Á∆ «√º÷
Ò∆‚«ÙÍ «Úº⁄ Ú∆ ¡≈Ó ‘∆ Ú∂÷‰ ˘ «ÓÒ «‘≈ ‘À)Õ «√º÷ Ò«‘ Á∆¡ª ¡≈◊» √¯ª
¡≥Á Ú∆ ¡«‹‘≈ “÷؇” ¡≈ «Ò¡≈ √∆ ‹Ø «√º÷ ’ΩÓ Á∂ √Ó»‘’ «‘ºÂª Á∆ ʪ ¡≈͉∂
«Èº‹∆ Óπ¯≈Áª ˘ ÍÃÓ÷
πº º÷Á≈ √∆ (¡º‹ Ú∆ º÷ «‘≈ ‘À) ¡Â∂ «¬√∂ «ÁzÙ‡∆ ÂØ∫ «√º÷
Ò∆‚«ÙÍ Á∂ È∆Â∆ñÍÀ∫«ۡª ”Â∂ ¡√ñ¡≥Á≈‹ ‘؉ Á∆¡ª ’Ø«ÙÙª ’Á≈ √∆Õ........
¿∞√ ÓΩ’∂ «√º÷ Ò∆‚«ÙÍ Á∂ Úº‚∂ «‘º√∂ ≈‹√∆ ÂΩ ”Â∂ ’ª◊√∆ ¡≈◊»¡ª Á∂ «Íº¤Òº◊»
˜» ω Â∞∂ ¡Â∂ ¿∞È∑ª ’ØÒØ∫ È∆Â∆ ÍÀ∫ÂÛ∂ ÿÛÈ Á∂ Ó≈ÓÒ∂ ”⁄ ‘ج∆¡ª Ϻ‹
ˆÒÂ∆¡ª È≈Ò Í≥Ê ˘ Ï∂Ê≈‘ È∞’√≈È Ú∆ fiºÒ‰≈ «Í¡≈ Í «¬‘ ¿∞È∑ª «√º÷∆
«Í¡≈ ‹ª È∂’ñÈ∆¡Â∆ Á∆ ÿ≈‡ ’ ’∂ È‘∆∫ ’∆Â≈Õ «¬‘ ¿∞Ȫ∑ Á∆ ’∞fi
º Ïπ«È¡≈Á∆
◊ºÒª Ï≈∂ ˆÒ «√˪’ √Ófi Â∂ ÍØ‹∆ÙȪ Á≈ Â’ ‘∆ √∆ «‹√ È∂ ¿∞Ȫ∑ ˘
¡«‹‘∆ ≈‹È∆Â’ ͇Û∆ ”Â∂ ⁄≈Û∑ «ÁºÂ≈ «‹√ «Úº⁄ Ì≈ Á∆ ¡≈˜≈Á∆ Í Í≥Ê
Á∆ ÏÏ≈Á∆ «ÈÙ⁄ √∆Õ «¬√ ’ ’∂ ’∞Ò
º ÂØ∫ Ïπ«È¡≈Á∆ Â∂ ¡«‘Ó √Ú≈Ò «¬‘ ‘À
«’ «√º÷ Ò∆‚«ÙÍ È∂ «√˪’ ‡ÍÒ≈ «’Ê∂ ÷≈Ë≈ ¡Â∂ «’™? ‹∂’ ¿∞√ Á∆¡ª
≈‹È∆Â’ ˆÒÂ∆¡ª ÌπºÒ≈ ’∂ «ÊÛ’‰Ï≈˜∆¡ª Á∂ Óπº÷ √Ø Á∆ ͤ≈‰ ’ Ò¬∆
‹≈Ú∂ ª Ó˜ Á∆ ÂÙı∆Ù Á≈ ’≤Ó
ø Óπ’Ó
ø Ò ‘Ø ‹≈Ú∂◊≈Õ

«√º÷ ’ΩÓ È∂ Ì≈ Á∆ Úø‚ √Ó∂∫ ıπÁÓπı«Â¡≈∆ ‘≈«√Ò ’È Á≈ «Ó«Ò¡≈
√πÈ«‘∆ ÓΩ’≈ ◊π¡≈ «Ò¡≈ ¡Â∂ ¿∞‘ “´º‡∂ ◊¬∂” √ıÙ Á∆ Â∑ª ‚ΩñÌΩ∂ ‘Ø ’∂ «‘
◊¬∂Õ «√º÷ ¡≈◊»¡ª Á∆ «¬√ È≈Ò≈«¬’∆ Á≈ Óπº÷ ’≈È ¿∞È∑ª Á∆ ◊πÓ«Â «√˪ª
ÍÃÂ∆ ⁄∂ÂÈ≈ Á∂ ͺË ”Â∂ ◊øËÒ∆ √Ø⁄ √∆ ¡Â∂ ¡º‹ Ú∆ ‘ÀÕ
Á∂Ù Á∆ Úø‚ Á∂ È≈Ò ‘∆ Í≥‹≈Ï Á∆ ËÂ∆ ”Â∂ Ú◊Á∂ Í≥‹ Á«¡≈Úª «Úº⁄
¤∂Úª Á«¡≈ ı»È Á≈ Ú◊ Â∞«¡≈Õ ı»È∆ Á«¡≈ Á∂ ÁØ‘∂ Í≈√∆∫ ȯ Á∂ ◊∆Â
◊≈¬∂ ◊¬∂ ¡Â∂ ˜«‘ Á∂ Ï∆‹ Ï∆‹∂ ◊¬∂Õ «¬‘ √Âª «Ò÷Á∂ √Ó∂∫ «ÁºÒ ÌπºÏª Ó≈ ’∂
Ø «‘≈ ‘À ¡Â∂ ’ÒÓ ’øÏ ‘∆ ‘ÀÕ AIDG È∂ Í≥‹≈Ï «Úº⁄ Òº÷ª «√º÷ª, Óπ√ÒÓ≈Ȫ
¡Â∂ «‘≥Á»¡ª Á≈ ı»È ‚∞Ò∑Á≈ Ú∂«÷¡≈Õ «¬‘∆ ‘≈Ò Ïø◊≈Ò «Úº⁄ Ú∆ ‘Ø«¬¡≈Õ ‘˜≈ª
‘∆ «¬√Â∆¡ª Á∆ «¬º˜Â ´º‡∆ ◊¬∆ ¡Â∂ ‘˜≈ª «¬√Â∆¡ª È∂ ¡Í‰∆ «¬º˜Â
Ï⁄≈¿∞∫‰ Ò¬∆ ÷»‘ª «Úº⁄ ¤≈Òª Ó≈ ’∂ ¡≈ÂÓ‘º«Â¡≈ ’ Ò¬∆Õ √À∫’Û∂ ‘∆ «√º÷
«¬√Â∆¡ª, Ï∂Ú√∆ Á∆ ‘≈Ò «Úº⁄, Óπ√ÒÓ≈È ÿª «Úº⁄ ÏøÁ∆ ω≈ Ò¬∆¡ª
◊¬∆¡ª ¡Â∂ Ï≈¡Á «Úº⁄ ¿∞È∑ª ˘ Óπ√ÒÓ≈Ȫ È∂, ¿∞È∑ª Á∆ «¬º¤≈ Á∂ «ÚºπË, Óπ√ÒÓ≈È
ω≈’∂ ¡≈͉∂ ÿ∆∫ Ú√≈ «Ò¡≈Õ

¡≈˜≈Á Ì≈ «Úº⁄ «√º÷ª ˘ Í«‘Ò≈ ÂØ‘¯≈-«√º÷ «¬º’
˜≈«¬Óñ Í∂Ù≈ ’ΩÓ ‘È

[‚≈. ‘«‹øÁ «√≥ÿ «ÁÒ◊∆ : «√º÷ ÂÚ≈∆ı (⁄ΩÊ≈ «‘º√≈) √¯≈ A@FG]

«√º÷ Ò∆‚«ÙÍ «’ºÊØ∫ ¿∞÷ºÛ∆ Â∂ «’™?

’ΩÓ ÏÈ≈Ó ÿº‡ «◊‰Â∆ √Ó≈‹’ Ì≈¬∆⁄≈≈
Í≥‹≈Ï Á∂ ◊ÚÈ ⁄øÁ» Ò≈Ò «ÂÃÚ∂Á∆ È∂ A@ ¡’±Ï AIDG ˘ ‘∂·ª
«ÁºÂ≈ √’±πÒ ‹≈∆ ’ ’∂ «ÏÍÂ≈ Á∆ Ó≈∆ ‘ج∆ «√º÷ ’ΩÓ ˘, «‹√Á≈ Ï‘πÂ
Úº‚≈ «‘º√≈ Í≈«’√Â≈È Ú≈Ò∂ Í≥‹≈Ï «Úº⁄Ø∫ ‹≈È, Ó≈Ò ¡Â∂ «¬º˜Âñ¡≈Ï» ´‡≈
’∂ «¯¿±‹∆ ω’∂ Ì≈ «Úº⁄ ¡≈«¬¡≈ √∆, ¡≈˜≈Á∆ Á≈ Í«‘Ò≈ ÂØ‘¯≈ Í∂Ù
’∆Â≈:
““«√º÷ «¬º’ ˜≈«¬ÓñÍ∂Ù≈ ’ΩÓ ‘È ¡Â∂ √»Ï∂ Á∂ «¬È√≈¯ñÍ√øÁ «‘≥Á»¡ª Ò¬∆
ıÂ≈ ‘ÈÕ «‚͇∆ ’«ÓÙÈª ˘ «¬È∑ª «ÚºπË ı≈√ ’ÁÓ ⁄πº’‰∂ ⁄≈‘∆Á∂ ‘ÈÕ””
““ÙÓÈ≈’ ◊ºÒ «¬‘ √∆ «’ «¬√ √’±Ò Á∂ ‹≈∆ ’È √Ó∂∫ Í≥‹≈Ï Á≈
201

...«√º÷ ¡≈◊»π «¬º’ Í≈√∂ ª √ªfi∆ Ì≈Â∆ ’ΩÓ Á∆ Ë≈È≈ È≈Ò ¡≈͉∆ Í»∆
√«‘ÓÂ∆ ÍÃ◊‡≈ ‘∂ √È ¡Â∂ Ì≈ Á∂ √ÌȪ ÒØ’ª ¡≥Á √ªfi∆ ’ΩÓ∆ Ì≈ÚÈ≈ ˘
ÍÃÎπºÒ ’È Á∂ ’≈‹ ÍÃÂ∆ ¡≈͉∆ Ú⁄ÈϺËÂ≈ Á√≈ ‘∂ √È Í Á»‹∂ Í≈√∂ È≈Ò
‘∆ «√º÷ Í≥Ê Á∆ «ÈÚ∂’Ò∆ ͤ≈‰ Â∂ ‘√Â∆ Ï’≈ º÷‰ Ï≈∂ Ú∆ Í»∂ «Î’Ó≥Á
√ÈÕ «√º÷ ¡≈◊»¡ª Á∆ «¬‘ Íπ‹∆ÙÈ √ÚÀñ«ÚØË∆ √∆Õ «¬‘ ÁØÚ∂∫ ◊ºÒª «¬º’ Á»‹∂ ˘
’º‡Á∆¡ª √È Â∂ «¬È∑ª «Úº⁄ √≈¬∆ √øÌÚ È‘∆∫ √∆Õ √Ú≈Ò «¬‘ È‘∆∫ √∆ «’
Ì≈ Á∂ √ÌȪ ÒØ’ª «Ú⁄’≈ ¡≈Í√∆ Ì≈¬∆⁄≈∂ Á∂ √«‘ÔØ◊ Á∆ Ì≈ÚÈ≈
ÍÃÎπºÒ ’∆Â∆ ‹≈Ú∂ ‹ª È≈Õ √Ú≈Ò «¬‘ √∆ «’ «¬√ Á≈ ¡≈Ë≈ ’∆ ‘ØÚ∂?
202

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

......≤““¡«‹‘∆¡ª ÁØ ’ΩÓª ˘ ÿº‡«◊‰Â∆ Â∂ Ï‘π«◊‰Â∆ Ú‹Ø∫ «¬º’Ø √ªfi∂ ≈‹ «Úº⁄
ÈÛ Á∂‰ Á≈ ÈÂ∆‹≈ «¬‘ «È’Ò∂◊≈ «’ Ï∂⁄ÀÈ∆ ‘Ø ÌÛ’∂◊∆”” (‹Ø√»π¡≈ ¯˜Ò¿∞Á-Á∆È : √∆’»«Ò«˜Ó «¬È «¬≥‚∆¡≈-¬∂ √≈¬∆’Ø-ÍØÒ∆«‡’Ò √‡º‚∆, Í≥‹≈Ï∆ ÁÏ≈
ÍÏ«Ò«Ù≥◊ ‘≈¿±√, Ò≈‘Ω, √¯∂ ACI-D@)Õ

Ú◊∆¡ª «√∂ Á∆¡ª ≈‹√∆ Íπ˜∆ÙȪ È‘∆∫ ÒÀ∫Á∂Õ ¿∞È∑ª Á∂ √Ø’≈ Á∂ ÔÂÈ «¬√
Á≈Ï∂ Á∂ ÏØfi Â∂ «¬√ Á∆ ⁄ØÌ ˘ ÚºË ÂØ∫ ÚºË ‘ºÁ º’ ÿº‡ ’È Á∆ «ÁÙ≈ ÚºÒ
√∂Ë ‘øπÁ∂ ‘ÈÕ ≈‹√∆ Á≈Ï∂ Á∂ ‹»Ò∂ ˘ Í»∆ Â∑ª Ú◊≈‘ Ó≈È≈ ¿∞È∑ª Á∂ Ì≈◊ª
«Úº⁄ È‘∆∫ ‘øπÁ≈Õ ‘ª, ¿∞√ ‹»Ò∂ Á∆ ¡Ò∆ ˘ ◊ºÒ ÂØ∫ ÚË∂∂ Á» «√’≈¿∞‰ Ò¬∆
ÔÂÈÙ∆Ò ˜» ‘øπÁ∂ ‘ÈÕ

Ϻ√ «¬‘∆ ◊ºÒ √∆Õ ’ΩÓª Á∂ Ó≈ÓÒ∂ «Úº⁄ Ï‘π«◊‰Â∆ ÏÈ≈Ó ÿº‡ «◊‰Â∆
Á∆ ’ج∆ ◊ºÒ È‘∆∫ «‘ ‹ªÁ∆Õ Ï‘π «◊‰Â∆/ÿº‡ «◊‰Â∆ Á≈ ¡√»Ò ‹ª ª «¬º’ñ
˜≈Â∆ √Ó≈‹ª ”Â∂ Ò≈◊» ‘øπÁ≈ ‘À ¡Â∂ ‹ª ¡«‹‘∂ Ï‘πñ̪Â∆ √Ó≈‹ª ”Â∂ «‹Ê∂ «¬º’
Ì≈» ’ΩÓ Á∂ È≈ÒØ È≈Ò ’∞ºfi È√Ò∆ Ì≈Ù≈¬∆ ‹ª Ë≈Ó’ ÿº‡ «◊‰ŒÂ∆¡ª Ú∆ Ú√
‘∆¡ª ‘Ø‰Õ ¡«‹‘∂ Ï‘πñ̪Â∆ √Ó≈‹ª ”Â∂ Ì≈» ’ΩÓ Á∂ È≈ÒØ È≈Ò ’∞ºfi È√Ò∆,
Ì≈Ù≈¬∆ ‹ª Ë≈Ó’ ÿº‡ «◊‰Â∆¡ª Á∂ ‘º’ª Á∆ √ø«ÚË≈È’ √πº«÷¡≈ Á∂ Ó≈ÓÒ∂
¿∞·Á∂ ‘È Í «¬º’ Ï‘πñ’ΩÓ∆ (ÓÒ‡∆ ÈÀÙÈÒ) Á∂Ù ¡≥Á ’ΩÓª Á∂ ¡≈Í√∆ √øÏ˪
«Úº⁄ Ï‘π«◊‰Â∆/ÿº‡«◊‰Â∆ Á∆ Ë≈È≈ ’ج∆ Ó≈«¬È∂ È‘∆∫ º÷Á∆Õ ’ΩÓ Úº‚∆ ‘ØÚ∂
‹ª ¤Ø‡∆, ÁΩÒÂÓ≥Á ‘ØÚ∂ ‹ª ÊπÛÓ≈∆, ¿∞µÈ ‘ØÚ∂ ‹ª «Í¤Û∆ ¿∞‘ Ï≈Ï Á∂ √¨’
¡Â∂ Ó≈‰ √«Â’≈ Á∆ ‘º’Á≈ ‘øπÁ∆ ‘ÀÕ «¬‘ Á√± ’ΩÓªÂ∆ ͺË ”Â∂ «⁄Ø’‰≈
ÍÃÚ≈È ‘Ø ⁄ºπ’≈ ‘ÀÕ
.........«√º÷ Ò∆‚«Ù≤Í Á∆ Ì≈ Á∆ √Ó≈‹∆ √«Ì¡≈⁄≈’ ωÂ Ï≈∂
√Ófi Ï∂‘ºÁ ˆÒ ¡Â∂ ÿ⁄ØÒ∂ Ì∆ √∆Õ «¬‘ ÿ⁄ØÒ≈ «√¯ ≈‹√∆ ÷∂Â ¡≥Á ‘∆
È‘∆∫ √∆Õ «¬√ Á≈ ÚºË ◊»Û∑≈ ÍÃ◊‡≈Ú≈ «⁄øÂÈ Á∂ ÷∂Â ¡≥Á «ÓÒÁ≈ ‘ÀÕ «¬√
√Á∆ Á∂ «’√∂ Ú∆ «√º÷ «ÚÁÚ≈È Á∆ «¬√ Ó√Ò∂ Ï≈∂ «’√∂ Ú∆ «Ò÷ ‹ª «‡ºÍ‰∆ ˘
ÒÀ Ò˙, ¿∞√ «Úº⁄Ø∫ «√˪’ ¡√ͺهÂ≈ Â∂ «ÊÛ’È √≈¯ Ș ÍÀ ‹≈Ú∂◊∆Õ
.........«¬√ ÿº‡ «◊‰Â∆ Ú≈Ò∆ √Ø⁄ (Ó≈¬∆È≈‡∆ ’øÍÒÀ’√) «Úº⁄Ø∫ È≈ «√º÷ ’ΩÓ
Á∆ ¡≈˜≈Á∆ Á≈ √’øÒÍ ¿∞Ì √’Á≈ √∆ Â∂ È≈ ‘∆ «¬º¤≈Õ «¬√ ’ ’∂ ¡’≈Ò∆
Ò∆‚«ÙÍ ˘ «‘≥Á» ¡≈◊»¡ª ¡º◊∂ «¬‘ √¯≈¬∆¡ª Á∂‰ «’, ““’ج∆ «√º÷ √πÍÈ∂ «Úº⁄
Ú∆ ¡≈˜≈Á «√º÷ ≈‹ √Ê≈Í ’È Á∆ «¬º¤≈ È‘∆∫ º÷ √’Á≈”” «Úº⁄ Â∆ Ì
Ú∆ «fi‹’ Ó«‘√»»√ È‘∆∫ √∆ ‘øπÁ∆Õ ÿº‡ «◊‰Â∆ Ú≈Ò∆ √Ø⁄ «Úº⁄Ø∫ ÿº‡ «◊‰ŒÂ∆ Á∂
‘º’ª Á∆ √πº«÷¡≈ Á≈ √Ø’≈ ‘∆ ÍÀÁ≈ ‘Ø √’Á≈ √∆Õ ¿∞‘ ‘Ø«¬¡≈ Ú∆Õ..≤≤..≤.≤ ’ج∆
ÿº‡ «◊‰Â∆ Ú◊ ‹∂ ÿº‡ «◊‰Â∆ Á∆ ⁄∂ÂÈ≈ ‘∆ ÷Á≈ ‘ØÚ∂ ª ¿∞‘ «√∂ Á∆
Íπ˜∆ÙÈ È‘∆∫ ÒÀ √’Á≈Õ ÒÀ Ú∆ Ò¬∂ ª «¬√ ”Â∂ ¡‚ØÒÂ≈ È≈Ò ÷Û∑∂ È‘∆∫ ‘Ø √’Á≈Õ
Ï‘πñ̪Â∆ ≈‹ ¡≥Á «’™«’ ÿº‡ «◊‰Â∆ Ú◊ Á∆ ‘؉∆ ‘∆ ’∞ºfi «¬√ Â∑ª Á∆
«ÈÙ⁄ ‘ج∆ ‘øπÁ∆ ‘À «’ ¿∞√ ˘ Ì≈» Ú◊ Á∂ ≈‹√∆ ˆÒÏ∂ Á∆ Ò≈‘È ÂØ∫ ¡øÙ’
»πÍ «Úº⁄ ‘∆ ≈‘ «ÓÒ √’Á∆ ‘À( √ø«ÚË≈«È’ √πº«÷¡≈Úª ≈‘∆∫)Õ ¿∞‘ ¿∞√ ÂØ∫
Óπ’øÓÒ »Í «Úº⁄ √π÷π» È‘∆∫ ‘Ø √’Á≈Õ «¬√ ’ ’∂ ¡≈Ó ÂΩ ”Â∂ ÿº‡ «◊‰Â∆
Ú◊ ≈‹√∆ Á≈Ï∂ ˘ «’√∂ Ú∆ √» ”Â∂ «’√∂ Ú∆ Ù’Ò «Úº⁄ È≈ √«‘‰ ’È
203

√ÚÀñ⁄∂ÂøÈ ’ΩÓª Á≈ Ó≈ÓÒ≈ ¬∂Á»ø Úº÷≈ ‘øπ»Á≈ ‘ÀÕ ’ΩÓ∆ ⁄∂ÂÈ≈ ‹ÁØ∫ ‹ØÏÈ ”Â∂
¡≈ ‹≈Ú∂ ª √ÏßË Ì≈¬∆⁄≈≈ Ù∆’-’ΩÓ Á∂ Á≈Ï∂ ˘ ““«’√∂ Ú∆ √± Â∂ «’√∂ Ú∆
Ù’Ò «Úº⁄”” √«‘‰ ’È ÂØ∫ «¬È’≈∆ ‘Ø ‹ªÁ≈ ˛Õ «¬º’ ÿæ‡ «◊‰Â∆ Ú◊ Á∆
⁄∂ÂÈ≈ ”Â∂ ’ΩÓ∆ ⁄∂ÂÈ≈ «Úº⁄ «¬‘ ¡«‘Ó ¯’ ‘πßÁ≈ ˛Õ √Ø ‹Á «√æ÷ Ì≈¬∆⁄≈≈
Óπ√ÒÓ Ú◊ Á∆ ≈‹√∆ ˆπÒ≈Ó∆ ˘ ““«’√∂ Ú∆ √± ”Â∂ «’√∂ Ú∆ Ù’Ò «Úº⁄ ””
fiæÒ‰ ÂØ∫ ÓπÈ’ ‘Ø «‘≈ √∆ ª ¿π‘, Âæ ±Í «Úº⁄, ¡≈͉∆ ’ΩÓ∆ ⁄∂ÂÈ≈ Á≈
Íz◊‡≈Ú≈ ’ «‘≈ √∆, Ì≈Ú∂∫ «’ ¿π‘ «¬√ ÂØ∫ √π⁄∂ ȑ∆∫ √∆Õ «√æ÷ ¡≈◊± Óπ√ÒÓ
¡≈◊±¡ª È≈Ò ◊æÒÏ≈ ÁΩ≈È ¡≈͉∂ «‘ºÂ Ï≈∂ «¬√ ‘æÁ Âæ’ ‹≈◊±’Â≈ Á≈
Íz◊‡≈Ú≈ ’ ‘∂ √È «’ ¿π‘ Óπ√ÒÓ ¡≈◊±¡ª Á∆ «’√∂ ÎØ’∆ Ô’∆È-Á‘≈È∆
¿πÂ∂ «Ë‹‰ Á∆ ʪ, ¿π‘ Í≈«’√Â≈È ”⁄ Ù≈«ÓÒ ‘؉ Ò¬∆ ‘ Ó√Ò∂ Ï≈∂ ·Ø√
¡Â∂ «Ò÷Â∆ √ß«ÚË≈È’ ◊߇∆¡ª Á∆ Ù æ÷ ‘∂ √ÈÕ «¬√ Á∂ ¿πÒ‡ ¡≈͉∆
‘؉∆ ˘ Ì≈ È≈Ò ‹ØÛÈ Á≈ ¯À√Ò≈ ’È ÓΩ’∂ ¿πÈ∑ª «‘ßÁ± ¡≈◊±¡ª ’ØÒØ∫ «’√∂ «¬º’
Ú∆ ◊æÒ Ï≈∂ «Ò÷Â∆ ÌØ√≈, √ß«ÚË≈È’ ◊߇∆ Á∆ Óß◊ È‘∆∫ ’∆Â∆Õ ¿πÈ∑ª √Ì ’πfi
“≈Ó ÌØ√∂” ¤æ‚‰ Á≈ ‹Ø ≈‹È∆Â’ ’æ⁄Íπ‰≈ «Á÷≈«¬¡≈, ¿π√ ”⁄Ø∫ ¿πÈ∑ª Á∆ ’ΩÓ∆
⁄∂ÂÈ≈ Á∆ ª ◊æÒ ‘∆ ¤æ‚Ø, ÿæ‡ «◊‰Â∆ Ú◊ ⁄∂ÂÈ≈ Á∆ Ú∆ ’ج∆ fiÒ’ È‘∆∫
«Á÷Á∆Õ.........Óπ√ÒÓ ¡≈◊±¡ª ˘ ÍÂ≈ √∆ «’ √ß«ÚË≈È ˘ ÏÁÒ‰ ‹ª æÁ
’È ”⁄ Ï‘πÂ∆ Á∂ È‘∆∫ Òæ◊Á∆Õ Ï‘πñ«◊‰Â∆ È≈Ò ‘ØÚ∂ ª Ï‘π ˜Ø Ú∆ È‘∆∫
Òº◊Á≈Õ Í «√æ÷ Ò∆‚«ÙÍ «¬√ ≈‹√∆ √Øfi∆ ÂØ∫ ¿±‰∆ ‘∆ È‘∆∫, Ò◊Í◊ ’Ø∆
√∆Õ «’√∂ Óπ√ÒÓ ÏæπË∆Ó≈È ÚºÒØ∫ ’‘∆ ◊æÒ «’ßÈ∆ √æ⁄∆ ÍzÂ∆ ‘πßÁ∆ ˛ «’, ““«‘ßÁ±
¡≈◊± ¡≈¿π∫‰ Ú≈Ò∂ ÿ‡È≈’Ó Á≈ ¡◊≈¿π∫ ¡ÈπÓ≈È Ò≈ ÒÀ∫Á∂ ‘È, Óπ√ÒÓ≈È ÓΩ’≈
¡≈¿π∫‰ ”Â∂ ¡æ÷ª ÷ØÒ∑Á∂ ‘È ¡Â∂ «√æ÷ª Á∆¡ª ¡æ÷ª ÓΩ’≈ Òßÿ ‹≈‰ ÂØ∫ Ï≈¡Á ‹≈ ’∂
÷πÒ∑Á∆¡ª ‘È”” (√. ’ͱ «√ßÿ: √≈⁄∆ √≈÷∆, √Î≈ ACF)Õ
(¡‹Ó∂ «√ßÿ : Ú∆‘Ú∆∫ √Á∆ Á∆ «√æ÷ ≈‹È∆Â∆, «¬º’ ˆπÒ≈Ó∆ ÂØ∫ Á±‹∆
ˆÒ≈Ó∆ Âæ’, √¯∂ FH-GG)Õ

““Ó¤Ò∆ ‹≈Ò È≈ ‹≈«‰¡≈””
¡√Ò∆¡Â «Úº⁄ «√æ÷ Ò∆‚«ÙÍ ¡ßÁÒ∂ “ÈÀÙÈ«Ò√‡” «‘æ√∂ «„º‚Ø∫ «√æ÷
≈‹ Á∂ ‘≈Ó∆ È‘∆∫ √ÈÕ ¿π‘ «‹√ «Ú⁄≈Ë≈≈ Á≈ ÒÛ ÎÛ ’∂ ⁄æÒ ‘∂ √È ¿π‘
204

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï
¿πÈ∑ª ˘ ¡«‹‘∆ √Ø⁄ Á∂ ≈‘ ÍÀ∫‰ ÂØ∫ √ıÂ∆ È≈Ò ÓÈ∑ª ’Á∆ √∆Õ ‘ª, «√æ÷ ¬∆√
Ú◊ª ¡ßÁÒ∂ ’≈¯∆ «‘æ√∂ ˜± ¡≈˜≈Á «√æ÷ ≈‹ Á∆ ’≈«¬Ó∆ Á∆ ⁄≈‘È≈ æ÷Á∂
√ÈÕ «¬√ ÓßÂÚ Ò¬∆ ¿π‘ ÏÂ≈ÈÚ∆∫ ‘≈’Óª Á∆ ‘Ó≈«¬Â Â∂ √ÁÌ≈ÚÈ≈ ¡≈√∂
Óπ√ÒÓ ¡≈◊±¡ª È≈Ò ÒÀ¡-Á∂¡ ’È Á∂ Ω∫¡ «Úº⁄ √ÈÕ Í ¿∞√ ÓΩ’∂ «¬√ Ú◊
Á∆ Í≥Ê ¡≥Á Ï‘π Íπº◊ ȑ∆∫ √∆Õ ¡≈Ó «√æ÷ ‹ÈÂ≈ Ú∆ “ÈÀÙÈ«Ò√‡” «Ú⁄≈Ë≈≈
Á∂ ‹≈Á±-¡√ ‘∂· √∆Õ «¬√ ’’∂ «√æ÷ ’ΩÓ Á∂ «‘ßÁ± Ì≈ È≈Ò Ò∂Ú∂∫ Á∆ ◊æÒ
√«‘‹∂ ‘∆ ÍÃÚ≈È ‘Ø ◊¬∆Õ ’ΩÓ∆ √Ú≈Ò Ï≈∂ «√˪’ Íæ÷ ÂØ∫ ’æ⁄∂ ‘؉ ’≈È «√æ÷
¡≈◊±¡ª ¡ßÁ “ÈÀÙÈ«Ò√‡ Ú◊”, «√æ÷ ’ΩÓ Á∂ Ó√Ò∂ ˘ ’ΩÓ∆ ¡≈˜≈Á∆ Á∂ ÍÀ∫ÂÛ∂
ÂØ∫ Óπı≈ÂÏ ‘؉ Á∂ √ÓæÊ È‘∆∫ √∆Õ ¿πÈ∑ª Á∆ √Ø⁄ Á∆ ¿π‚≈‰ √∆Ó √∆Õ ¿π‘
«‘ßÁ± ¡≈◊±¡ª Á∂ ÓÈØʪ Â∂ ¿πÈ∑ª Á∆¡ª ⁄≈Òª ˘ √Ófi √’‰ Á∆ ÏΩ«Ë’
’≈ÏÒ∆¡Â ÂØ∫ ¿±‰∂ √ÈÕ ¡≈͉∂ «¬√ ¡È≈Û∆Íπ‰∂ ’’∂ ¿πÈ∑ª ˘ ¡≈˜≈Á Ì≈Â
¡ßÁ «√æ÷ ’ΩÓ È≈Ò «’√∂ ÚË∆’∆ ‹ª Ï∂-«¬È√≈¯∆ Á∆ ÂÚæ’Ø È‘∆∫ √∆Õ ‹∂’
’ª◊√∆ ¡≈◊±¡ª ÚºÒØ∫ ¡æ‚-¡æ‚ ÓΩ«’¡ª ”Â∂ «√æ÷ ’ΩÓ È≈Ò ’∆Â∂ ’ΩÒñ«¬’≈ª
¿πÂ∂ «¬º’ ÂÀÚ∆∫ «‹‘∆ Ș Ó≈∆ ‹≈Ú∂ ª «√æ÷ Ò∆‚«ÙÍ Á∂ «¬√ «ÚÙÚ≈Ù Á≈
‘æ√ √«‘‹∂ ‘∆ √Ófi ”⁄ ¡≈ ‹ªÁ≈ ˛Õ
A.

B.

Á√ßÏ AIBI «Úº⁄ ’ª◊√ Í≈‡∆ Á∂ Ò≈‘Ω √ÀÙÈ «Úº⁄ «¬‘ ÓÂ≈ ÍÃÚ≈È
’∆Â≈ «◊¡≈ «’, ““’ª◊√ Í≈‡∆ «√æ ÷ ª, Óπ √ ÒÓ≈Ȫ Â∂ ‘Ø  Ȫ
ÿ懌«◊‰Â∆¡ª ˘ «¬‘ ÌØ√≈ Áπ¡≈¿π∫Á∆ ˛ «’ Ì≈ Á∂ «’√∂ √øÌ≈Ú∆
√ß«ÚË≈È «Úº⁄ ’ª◊√ ˘ ¡«‹‘≈ ‘æÒ ÓȘ± È‘∆∫ ‘ØÚ∂◊≈ ‹Ø √ÏßËÂ
«Ëª Á∆ ͱÈ Â√æÒ∆ È≈ ’Ú≈¿π∫Á≈ ‘ØÚ∂”” (’∂. ¡ÀÒ. ‡±‡∂‹≈ : «√æ÷
Í≈«Ò«‡’√, √¯≈ AFH)Õ
AF Ó≈⁄ AICA ˘ (Ó‘≈ÂÓ≈) ◊ªË∆ ◊πÁπ¡≈≈ √∆√ ◊ß‹ («ÁæÒ∆) Á∂
«¬º’ «ÚÙ∂Ù Á∆Ú≈È «Úº⁄ «◊¡≈Õ ....... ‹Á ¿π√ ’ØÒØ∫ Íæπ«¤¡≈ «◊¡≈ «’
‹∂’ ’ª◊√ «√æ÷ª È≈Ò ’∆Â∂ ’ΩÒ-’≈ª ÂØ∫ Óπæ’ ◊¬∆ ª «√æ÷ª Á≈
’∆ ω∂◊≈, ª ◊ªË∆ Á≈ ¿πµÂ √∆ «’, ““Ì≈ÚØ, ’ª◊√ È∂ Ò≈‘Ω «Úº⁄
ÓÂ≈ Í≈√ ’ «ÁºÂ≈ ‘Ø«¬¡≈ ˛ «’ ¿π‘ ’ج∆ ¡«‹‘≈ «ÚË≈È È‘∆∫
ω≈¬∂◊∆ «‹√ ˘ «√æ÷ ÍÃÚ≈È È≈ ’ÈÕ ÓÀ˘ √Ófi È‘∆∫ ¡≈¿π∫Á∆ «’ «¬√
È≈ÒØ∫ ‘Ø ÚæË ÌØ√≈ ÓÀ∫ «√æ÷ª ˘ ’∆ Á∂ÚªÕ ....... ÓÀ∫ «√æ÷ª ˘ ¡≈÷Á≈ ‘ª
«’ ¿π‘ Ó∂∂ Ï⁄Ȫ ”Â∂ «ÚÙÚ≈Ù ’È ¡Â∂ ’ª◊√ Á∂ ÓÂ∂ ¿πÂ∂ ÌØ√≈
æ÷‰ «’ ’ª◊√ «√æ÷ Ì≈¬∆⁄≈∂ È≈Ò Âª ’∆, «’√∂ «¬º’ «Ú¡’Â∆ È≈Ò
Ú∆ «ÚÙÚ≈Ùÿ≈ ȑ∆∫ ’∂◊∆Õ ‹∂ ¿π√ È∂ ¡«‹‘≈ ’∆Â≈ ª ¿π‘ ¡≈͉∆
ÓΩ ¡≈Í ‘∆ Ó ‹≈Ú∂◊∆Õ «√æ÷Ø, Ì≈¬∆˙ Â∂ ÌÀ‰Ø∫, Ó∂∆ Ï∂ÈÂ∆ ˛ «’ Âπ√∆∫
205

√≈∂ Ùæ’ Â∂ √ß√∂ «Â¡≈◊ «Á˙....... «¬√ ÂØ∫ ÚæË ÓÀ∫ ‘Ø ’∆ ¡≈÷ª?
ÍÓ≈ÂÓ≈ √≈÷∆ ˛ «’ ÓÀ∫ ‹Ø Ï⁄È ’ «‘≈ ‘ª ¿πÈ∑ª ÂØ∫ ÓÀ∫ Â∂ ’ª◊√
’Á∂ È‘∆∫ «Îª◊∂Õ”” (Ôß◊ «¬ß‚∆¡ª: AI Ó≈⁄ AICA)Õ
C.

‹Ú≈‘ Ò≈Ò È«‘± È∂ F ‹πÒ≈¬∆ AIDF ˘ ’Ò’æÂ≈ «Ú÷∂ «¬º’ ÍzÀµ√
’≈ȯß√ «Úº⁄ «¬‘ ◊æÒ ¡≈÷∆ «’, ““Íø‹≈Ï Á∂ Ï‘≈Á «√æ÷ «ÚÙ∂Ù √Ò±’
Á∂ ‘æ’Á≈ ‘ÈÕ ÓÀ˘ «¬√ ”⁄ ’ج∆ ˆÒ ◊æÒ È‘∆∫ Òæ◊Á∆ «’ «‘ßÁπ√Â≈È
Á∂ ¿πµÂ «Úº⁄ «¬º’ ¡«‹‘≈ «¬Ò≈’≈ ’≈«¬Ó ’∆Â≈ ‹≈Ú∂ «‹Ê∂∫ «’ «√æ÷ Ú∆
¡≈˜≈Á∆ Á≈ «Èæÿ Ó≈‰ √’‰”” [√‡∂‡√ÓÀÈ (’Ò’æÂ≈), ‹πÒ≈¬∆ G,
AIDF]Õ

D.

A@ ¡◊√ AIDF ˘ ’ª◊√ Ú«’ß◊ ’Ó∂‡∆ È∂ «¬º’ Ï≈’≈«¬Á≈ ÓÂ≈
Í≈√ ’’∂ «√æ÷ª ˘ «¬‘ ÌØ√≈ Áπ¡≈«¬¡≈ «’, ““’ª◊√ ¿πÈ∑ª Á∆¡ª
Ú≈‹Ï «Ù’≈«¬Âª ˘ Á± ’È ¡Â∂ Íø‹≈Ï ¡ßÁ ¿πÈ∑ª Á∂ «‘ª Á∆
√πæ«÷¡≈ Ò¬∆ „π’Ú∂∫ ¿πÍ≈¡ ’È «Úº⁄ ‘ √ßÌÚ √‘≈«¬Â≈ ’∂◊∆””
(≈Ó È≈«¬‰ ’πÓ≈ : Á «√æ÷ ¡ÈÀ√‡ ¡À∫‚ Á «¬ß‚∆¡È √‡∂‡, √¯≈
BAC)Õ

E.

E Á√ßÏ AIDF ˘ ‹Á Ì≈ Á∆ «ÚË≈È «Â¡≈ ’È Ú≈Ò∆ Íz∆ÙÁ Á∆
Í«‘Ò∆ ÏÀ·’ «ÁæÒ∆ «Úº⁄ ‘ج∆ ª ¿π√ √Ó∂∫ Ï≈ϱ ≈«‹ßÁ ÍzÙ≈Á Á∆
ÍzË≈È◊∆ ‘∂·ª Íø‚ ‹Ú≈‘ Ò≈Ò È«‘± È∂ ’πæÒ ÂØ∫ Í«‘Òª ‹Ø ÓÂ≈ Í∂Ù
’∆Â≈ ¿π√ «Úº⁄ «¬‘ «’‘≈ «◊¡≈ «’, ““ÿ懫◊‰Â∆¡ª Á∂ ≈‹√∆ ¡«Ë’≈ª
Á∆ √πæ«÷¡≈ Ò¬∆ ͱÈ ÍzÏßË ’∆Â∂ ‹≈‰◊∂Õ «¬‘ √≈‚≈ ¡ÀÒ≈È ˛ Â∂ «¬‘
√≈‚≈ Íz‰ ˛ Â∂ «¬‘ √≈‚≈ Ï⁄È ˛, ‹Ø ¡√∆∫ √≈∂ √ß√≈ Á∂ √ÈÓπæ÷
«‘ßÁπ√Â≈È Á∂ ’ØÛª È≈◊«’ª ˘ «ÁßÁ∂ ‘ªÕ «¬√ Ò¬∆ «¬‘ Í«ÚæÂ √‘πß
˛ «’ «‹√ Á≈ Í≈Ò‰ ’È≈ √≈‚≈ ÍÓ ËÓ ˛”” (Ï∆.«ÙÚ≈ ≈¿π :
¯∂«Óß◊ ¡≈¯ «¬ß‚∆¡È ’≈È√‡∆«‡¿±ÙÈ, √¯≈ AHA)Õ

“ÈÀÙÈ«Ò√‡” «√æ÷ Ò∆‚«ÙÍ Á∆ «¬‘ “ÈÀÙÈ«Ò√‡” «Ú⁄≈Ë≈≈ ‘∆ √∆ ‹Ø
¿π√ ˘ ’ª◊√∆ ¡≈◊±¡ª ÚºÒØ∫ «Ú¤≈¬∂ «¬√ ‹≈Ò ÚæÒ Ë±‘ ’∂ ÒÀ ◊¬∆Õ «Ú⁄≈Ë≈’
¿πÒ∑≈Íπ‰, ÓÈæπ÷ Á∆ ÿØ÷-ÍÛÂ≈Ò Á∆ √ÓæÊ≈ ˘ Ï∂‘æÁ «ÈÂ≈‰≈ ω≈ ’∂ æ÷ «ÁßÁ≈
˛Õ «¬‘∆ Ú‹∑≈ √∆ «’ «√æ÷ Ò∆‚«ÙÍ È∂ ’ª◊√∆ ¡≈◊±¡ª Á∂ «¬È∑ª Ú≈¡«Á¡ª Â∂
ÌØ«√¡ª ˘ ÿØ÷Ú∆∫ «È◊≈‘ È≈Ò ‹ª⁄‰-Í÷‰ Á∆ ʪ «¬È∑ª ¿πÂ∂ ¡ßÈ∑≈ «ÚÙÚ≈Ù
’ «Ò¡≈Õ ÚÈ≈ «¬‘ ◊æÒ Ïπæfi‰∆ Ï‘πÂ∆ ¡Ω÷∆ È‘∆∫ √∆ «’ «¬º’ ª «¬È∑ª
Ú≈¡«Á¡ª ¡ßÁ ·Ø√ ◊æÒ ’ج∆ È‘∆∫ √∆ ’∆Â∆ ◊¬∆, «√¯ ’ª◊√∆ ¡≈◊±¡ª Á∂
Ï⁄Ȫ Â∂ «ÚÙÚ≈Ù ’È Á∆ ‘∆ ◊æÒ ’∆Â∆ ◊¬∆ √∆Õ Á±‹≈, ‹∂’ ¿πµÍ «Ï¡≈È∂
206

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Íø‹ª ‘∆ Ú≈¡«Á¡ª Á∂ √Ó∂∫ Â∂ √«ÊÂ∆ Á≈ «ÚÙÒ∂ÙÈ ’∆Â≈ ‹≈Ú∂ ª «¬‘ √º⁄≈¬∆
√≈¯ ¿π‹≈◊ ‘πßÁ∆ ˛ «’ «¬‘ Ú≈¡Á∂ ¿πÁØ∫ ‘∆ ’∆Â∂ ◊¬∂ ‹Á ’ª◊√∆ ¡≈◊±¡ª≈ ˘
«√æ÷ Ò∆‚«ÙÍ Á∆ ‘Ó≈«¬Â Â∂ √«‘ÔØ◊ Á∆ Ì≈∆ ÒØÛ √∆Õ √Ø, «√æ÷ Ò∆‚«ÙÍ
‹∂’ ÊØÛ∑∆ «‹ßÈ∆ Ú∆ ÍÛ⁄ØÒ Â∂ «ÚÙÒ∂ÙÈ Á∆ «ÏÂ∆ æ÷Á∆ ‘πßÁ∆ ª ¿π√ ˘
’ª◊√∆ ¡≈◊±¡ª Á∂ «¬È∑ª Ú≈¡«Á¡ª ¡Â∂ ¿πÈ∑ª Á∂ ‘’∆’∆ «¬≈«Á¡ª ”⁄ Úæ‚∂
Í≈Û∂ Á∆ ‘’∆’ ͤ≈‰È «Úº⁄ Ï‘πÂ∆ ÓπÙ’Ò È‘∆∫ √∆ ¡≈¿π‰∆Õ””

Á∆ ʪ ’ΩÓ∆ √Ø⁄ Â∂ Ì≈ÚȪ È∂ ÒÀ‰∆ Ùπ± ’ «ÁºÂ∆Õ Ô±Í ¡ßÁ ¡Â∂ ı≈√ ’’∂
«¬√ Á∂ Íæ¤Ó∆ Ì≈◊ ¡ßÁ, «’¿π∫«’ ‘ ’ΩÓ È∂ ¡≈ÍØ-¡≈͉∂ ¡≈˜≈Á ’ΩÓ∆-≈‹
√Ê≈Í ’ Ò¬∂ √È, «¬√ ’’∂ «¬º’Ø «¬’«‘∆ ’ΩÓ ”Â∂ ¡≈Ë≈ «¬È∑ª ≈‹ª ¡ßÁ
“Á∂ÙñÌ◊Â∆” ¡Â∂ “’ΩÓñÍz√Â∆” Á∆¡ª ‡Óª √Ó-¡Ê∆ ‘Ø «ÈÏÛ∆¡ªÕ Í ͱÏ Á∂
Ï‘πÂ∂ Á∂Ùª ¡ßÁ, «‹Ê∂ «¬º’ ÂØ∫ ÚºË ’ΩÓª ˘ «¬º’Ø √ªfi∂ ≈‹ ¡≥Á ÈÛ ’∂ æ«÷¡≈
‘Ø«¬¡≈ √∆, “Á∂Ù-Ì◊Â∆” Â∂ ’ΩÓ-Íz√Â∆” ÁØ ¡Òæ◊-¡Òæ◊ ◊æÒª √ÈÕ «¬º’ Ï‘π’ΩÓ∆ ≈‹ ¡ßÁ “ˆ≈ÒÏ-’ΩÓ” ¡Â∂ “Ó«‘’±Ó-’ΩÓ” (‹ª ’ΩÓª) Á∂ «‘ «¬º’ √Ó≈È
È‘∆∫ ‘Ø √’Á∂Õ ÁØȪ Á∂ «‘ª Â∂ Ș∆¬∂ «Úº⁄ Ïπ«È¡≈Á∆ Í≈Û≈ ‘πßÁ≈ ˛Õ ˆ≈ÒÏ ’ΩÓ
Á∆ π⁄∆ Á∂Ù Á∂ ’≈«¬Ó-Óπ’≈Ó „ª⁄∂ ¡Â∂ √±Í ˘ Ï’≈ æ÷‰ «Úº⁄ ‘πßÁ∆ ˛ «’¿π∫
‹π «¬‘ „ª⁄≈ ¿π√˘ Á∂Ù ¡ßÁÒ∆¡ª Á±√∆¡ª Ó˜Ò±Ó ’ΩÓª ¿πÂ∂ ’≈·∆ Í≈ ’∂ æ÷‰
«Úº⁄ √‘≈¬∆ ‘πßÁ≈ ˛Õ «¬√ Á∂ ¿πÒ‡, Ó«‘’±Ó ’ΩÓª Á∂ «‘ «¬√ „ª⁄∂ ˘ ‹ª ª ͱ∆
Â∑ª «‘√-È«‘√ ’ √æπ‡‰ ‹ª «Î «¬√ «Úº⁄ Ì≈∆ æÁØ-ÏÁÒ «Ò¡≈¿π∫‰ Á∆ Óß◊
’Á∂ ‘È, «‹√ È≈Ò ¿π‘ ˆ≈ÒÏ-’ΩÓ Á∆ ˆπÒ≈Ó∆ ÂØ∫ «È˜≈ ‘≈«√Ò ’ √’‰Õ
«¬√ Â∑ª Á∂Ù Á∂ ’≈«¬Ó-Óπ’≈Ó „ª⁄∂ Á∆ æ«÷¡≈ ’È≈ ˆ≈ÒÏ ’ΩÓ Á≈ “Á∂ÙÌ◊” ’ÂÚ ‘Ø ‹ªÁ≈ ˛, ‹Á «’ «¬√ „ª⁄∂ Á∆¡ª ⁄±Òª ¿π÷∂Û √π應∆¡ª Ó«‘’±Ó
’ΩÓª Á∆ Í«‘Ò∆ ÒØÛ Ï‰ ‹ªÁ∆ ˛ Ó«‘’±Ó ’ΩÓª Á∆ ‹ßÂ≈, ‹∂’ ¿π√ Á∆ ¡≈͉∆ ‘∆
ˆπÒ≈Ó∆ Á∂ «¬√ √ßÁ Á∆ æ«÷¡≈ ’’∂ «¬√ ˘ ӘϱÂ∆ Ï÷ÙÁ∆ ˛ ª ¿π‘ ¡≈͉∆
‘∆ ◊ÁÈ Áπ¡≈Ò∂ ¯≈√∆ Á≈ æ√≈ ’æ√‰ Á≈ √ÚÀ-«ÚÈ≈Ù’≈∆ ’Ó ’ ‘∆ ‘πßÁ∆
˛Õ «‹Ú∂∫ ˆ≈ÒÏ ’ΩÓ ¡Â∂ Ó«‘’±Ó ’ΩÓ Á∂ «‘ «¬º’-√Ó≈È È‘∆∫ ‘ßπÁ∂, ¿π√∂ Â∑ª
¿πÈ∑ª Á∂ ¯˜ Ú∆ «¬º’-√Ó≈È È‘∆∫ ‘Ø √’Á∂Õ «¬º’ Ò¬∆ ‹Ø “ÍπßÈ ˛, Á±‹∂ Ò¬∆ ¿π‘
“Í≈Í” ˛Õ «¬º’ Ò¬∆ ‹Ø Í«ÚæÂ ˛ , Á±‹∂ Ò¬∆ ¿π‘ Á±Ù ˛Õ «‹Ê∂ Ó«‘’±Ó ’ΩÓ ÚºÒØ∫
¡≈͉∆ ¡≈˜≈Á∆ Ò¬∆ ÒÛÈ≈ ¿π√ Á≈ ’ΩÓ∆ ¯˜ Â∂ Í«ÚæÂ ’Ó ˛, ¿πÊ∂ ˆ≈ÒÏ
’ΩÓ Á∆¡ª Șª «Úº⁄ «¬‘ ÿØ-¡Íz≈Ë ˛Õ ˆ≈ÒÏ «Ë Á∆ ’ΩÓ-Íz√Â∆ Â∂ Ó˜Ò±Ó«Ë Á∆ ’ΩÓ-Íz√Â∆ «Ú⁄’≈ Úæ‚≈ Ú÷∂Úª ‘πßÁ≈ ˛Õ ˆ≈ÒÏ ’ΩÓ Á≈ «¬‘ ÔÂÈ
‘πßÁ≈ ˛ «’ Á∂Ù Á∆ √Óπæ⁄∆ ‹ÈÂ≈ ¡ßÁ Á∂Ù Á∆ æ«÷¡≈ Á≈ ‹˜Ï≈ ÍïºπÒ ’∆Â≈
‹≈Ú∂Õ «¬√ ¿πÁ∂Ù Ò¬∆, ¿π√ ÚºÒØ∫ «¬√ ˘ “Í«ÚæÂ ¯˜” “Í«ÚæÂ ‹˜Ï≈” Â∂
“Í«ÚæÂ ’Ó” ’«‘ ’∂ Áæ«√¡≈ ‹ªÁ≈ ˛Õ ¡≈Ó ‹øÂ≈ ¡ßÁ Á∂Ù ÍzÂ∆ Ú¯≈Á≈∆
Ï≈∂ ˆÒ «Ú⁄≈ Â∂ Ì≈ÚÈ≈Úª Á≈ Íz√≈ ’∆Â≈ ‹ªÁ≈ ˛Õ ˆ≈ÒÏ ’ΩÓ ¡ßÁÒ∂
‘π’Ó≈È Ú◊ Á≈ √≈≈ ÔÂÈ ‘πßÁ≈ ˛ «’ Ó«‘’±Ó ’ΩÓ Á∂ ¡ßÁ “’ΩÓ∆ ⁄∂ÂÈ≈” Á∂
«Ú’≈√ ˘ ÓØ∫Á≈ Ò≈ «ÁºÂ≈ ‹≈Ú∂Õ «¬√ ÓßÂÚ Ò¬∆ ¿π√ ÚºÒØ∫ Ó«‘’±Ó ’ΩÓ Á∆ ‹øÂ≈
¡ßÁ ◊πÓ≈‘’πÈ «Ú⁄≈ª Â∂ Ë≈È≈Úª Á∂ Íz⁄≈-Íz√≈ Á∂ ¿π⁄∂⁄∂ ÔÂÈ ’∆Â∂ ‹ªÁ∂
‘ÈÕ Ó«‘’±Ó ’ΩÓª Á∂ «¬«Â‘≈√ ˘ «Ú◊≈Û ’∂ Í∂Ù ’È≈ «¬√ ‰È∆Â∆ Á≈ ¡«‘Ó
«‘æ√≈ ‘πßÁ≈ ˛Õ Ó«‘’±Ó ’ΩÓ Á∂ ÒØ’ª Á∆ ÏπæË∆ «ÌzÙ‡ ’È Ò¬∆, «¬√ ’≈‹ «Úº⁄

[¡‹Ó∂ «√ßÿ: ¿∞ÍØ’Â, √¯∂ HG-HI]

’ΩÓ∆ ‹˜Ï∂ Á∆ ¿∞ÂÍÂ∆ ¡Â∂ «Ú’≈√
““√Ó≈«‹’ «Ú«◊¡≈È Á∂ «ÁzÙ‡∆’Ω‰ ÂØ∫ Á∂«÷¡ª ’ΩÓ∆ ‹˜Ï∂ Á∆ ¿πÂÍÂ∆
Â∂ «Ú’≈√ Á≈ ¡ÓÒ «¬º’ «¬«Â‘≈√’ ÚÂ≈≈ ˛ ‹Ø «¬«Â‘≈√ Á∂ «¬º’ ı≈√
ÍÛ≈¡ Â∂ ‹≈ ’∂ ÍÀÁ≈ ‘Ø«¬¡≈Õ ÓπæËÔπ◊ Á∂ Óπ„Ò∂ ÁΩ Âæ’ “’ΩÓ” ¡Â∂ “’ΩÓÍz√Â∆”
Á≈ ’ج∆ √ß’ÒÍ ÍÀÁ≈ È‘∆∫ √∆ ‘Ø«¬¡≈Õ ÒØ’ª Á∆ Ïπ«È¡≈Á∆ Ú¯≈Á≈∆ ¡Í‰∂
≈‹∂ ¡Â∂ ≈‹≈Ù≈‘∆ È≈Ò ‘πßÁ∆ √∆Õ Í‹≈ ¡ßÁ ¡≈͉∂ ≈‹∂ Â∂ ¿π√Á∂ ≈‹ Á∆
æ«÷¡≈ ˘ ¡≈͉≈ ËÓ √Ófi‰ Á∆ √Ø⁄ Â∂ Ì≈ÚÈ≈ «Ú’º√ ’È Á∂ ÔÂÈ ’∆Â∂
‹ªÁ∂ √ÈÕ «¬√ ’≈‹ «Úº⁄ Ë≈«Ó’ Óπ÷∆¡ª Á≈ ¿π⁄∂⁄≈ √«‘ÔØ◊ «Ò¡≈ ‹ªÁ≈
√∆Õ ........≈‹ Á∆¡ª ¯Ω‹ª “Ó≈◊Ú∆∫ Ë≈Û” Á∂ Á√± ¡Èπ√≈ ÷Û∑∆¡ª
’∆Â∆¡ª ‹ªÁ∆¡≈ √ÈÕ .......«¬«Â‘≈√ ¡ßÁ ÓæËÔπ◊ Á∆¡ª √≈∆¡ª ‹ß◊ª
ÁΩ≈È “ËÓ” ¡Â∂ “≈‹-Ì◊Â∆” Á∂ ‹˜Ï∂ È∂ «È‰≈«¬’ ̱«Ó’≈ «ÈÌ≈¬∆ ˛Õ ....
ÓæπËÔπ◊ Á∂ Ó◊Ò∂ ÁΩ ¡ßÁ ‘≈Ò «Úº⁄ «¬º’ Úæ‚∆ Â∂ «√¯Â∆ ÂÏÁ∆Ò∆
Ú≈ÍÈ∆ Ùπ± ‘ج∆Õ ÒØ’ª ¡ßÁ ¡≈͉∆ ˜πÏ≈È, ËÂ∆, «Ú≈√Â, Ì≈¬∆⁄≈∂ ”Â∂
√«Ì¡≈⁄≈ È≈Ò ÓØ‘ Á∆¡ª, Ì≈ÚÈ≈Úª ÍzÎπºÒ ‘؉ Òº◊∆¡ªÕ ¡≈Œ«Ê’, √Ó≈«‹’
Â∂ √«Ì¡≈⁄≈’ «˜ßÁ◊∆ ¡ßÁ Úæ‚∆¡ª «Ú’≈√Óπ÷∆ ÂÏÁ∆Ò∆¡ª Á∂ «√Ò«√Ò∂
È≈Ò, ¶Ó∂ «⁄ª ÂØ∫ «¬º’ √ªfi∂ ÷∂Â ¡ßÁ «‘ßÁ∂ ¡≈ ‘∂ ¡Â∂ √ªfi∆ ˜πÏ≈È,
√«Ì¡≈⁄≈, «Œ¬«Â‘≈√ Â∂ «Ú√∂ Á∆¡ª √ªfi∆¡ª ÂßÁª È≈Ò ‹πÛ∂ ÒØ’ª Á∂ ¡Òæ◊¡Òæ◊ ’ΩÓ∆ Ì≈¬∆⁄≈«¡ª Á∂ ±Í «Úº⁄ ‹Ê∂ÏßÁ ‘؉ Á≈ ¡ÓÒ ¡æ◊∂ Ú«Ë¡≈Õ
√«‘‹∂ - √«‘‹∂ ¿π È ∑ ª Á∆¡ª ¡Òæ ◊ -¡Òæ ◊ ’Ω Ó ∆ ‘√Â∆¡ª ¿π µ Ì ¡≈¬∆¡ª
........≈‹ñÌ◊Â∆ Á∂ ‹˜Ï∂ Á∆ ‹◊∑≈ ’ΩÓ∆ √Øfi∆ Â∂ Ì≈ÚÈ≈ ÍzÎπºÒ ‘؉ Òæ◊∆
.......... ÒØ’ ‘ Ó√Ò∂ ˘ ¡≈͉∂ ’ΩÓ∆ «‘ª Á∂ Èπ’Â≈-Ș ÂØ∫ Á∂÷‰ Òæ◊∂
........«¬√ ¡≈Ë≈ ”Â∂ “‹≈«¬˜” ¡Â∂ “È≈-‹≈«¬˜” ¡ÓÒª Á≈ «È÷∂Û≈ ‘؉
Òæ◊≈Õ “‘æ’∆” ¡Â∂ “ˆÒ” ’πÏ≈È∆¡ª «Úº⁄ Ú÷∂Úª ’∆Â≈ ‹≈‰ Òæ◊≈Õ ’ΩÓ∆
≈‹ª Á∆¡ª ‘æÁª «¬º’ «ÈÙ«⁄ ¡√±Ò Â∂ ÓÔ≈Á≈ ¡Èπ√≈ ÂÀ¡ ‘؉ Òæ◊
ͬ∆¡ªÕ ’ΩÓ∆ ≈‹ª Á∆¡ª ‘«Ê¡≈ÏßÁ ¯Ω‹ª ¡ßÁ “Ó≈◊Ú∆∫ Ë≈Û” Ú≈Ò∆ «ÏÂ∆
207

208

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

’≈ÏÒ «ÚÁÚ≈Ȫ Á∆¡ª √∂Ú≈Úª ‘≈«√Ò ’∆Â∆¡ª ‹ªÁ∆¡ª ‘ÈÕ ıπÁ Ó«‘’±Ó ’ΩÓª
Á∂ «ÚÁÚ≈Ȫ Â∂ «Ò÷≈∆¡ª ˘ «¬√ ÏÁ’≈ ËßÁ∂ Ò¬∆ ¿πÂÙ≈«‘ ’∆Â≈ ‹ªÁ≈ ˛Õ
⁄À’Ø√ÒØÚ≈’∆¡≈ (‹Ø ‘π‰ ÁØ ¡Òæ◊-¡Òæ◊ ¡Â∂ ¡≈˜≈Á ’ΩÓ∆ ≈‹ª «Úº⁄ ÂÏÁ∆Ò ‘Ø
¸æ’≈ ˛) Á≈ «¬º’ Íz«ÂÌ≈Ú≈È Ò∂÷’ Milan Kundera ˆ≈ÒÏ ’ΩÓª Á∂ «¬√
«ÿÈ≈¿π∫‰∂ ’Ó ˘ «¬√ Â∑ª «Ï¡≈È ’Á≈ ˛:

’ΩÓ ˘ «¬º’ “«‹¿π∫Á∆ ‹≈◊Á∆ ¡≈ÂÓ≈” ¡Â∂ «¬º’ “±‘≈È∆ √ß◊” Á∆ √ø«◊¡≈ «ÁºÂ∆
˛Õ ¿π√ Á∂ «Ú⁄≈ «Úº⁄ «¬º’ ’ΩÓ∆-Ì≈¬∆⁄≈∂ Á∂ ÓÀ∫Ïª ¡ßÁ ÁØ ◊æÒª ˜±∆ ‘ÈÕ
«¬æ’, ““Ô≈Áª Á∂ «¬º’ ¡Ó∆ «Ú√∂ Á≈ √ªfi≈ ı˜≈È≈””Õ Á±‹≈, ““‘’∆’∆ ˜≈, Ì≈Ú
«¬’æ«·¡ª «‘‰ Á∆ ⁄≈‘ ¡Â∂ √ªfi∂ «Ú√∂ ˘ √ßÌ≈Ò ’∂ æ÷‰ Á≈ «ÁzÛ «¬≈Á≈””Õ
«¬√ Á∂ È≈Ò ‘∆, ∂ÈÈ ÌŒ«Úæ÷ Á∂ ¡≈ÁÙª Á∆ √ªfi ˘ Úæ‚∆ ¡«‘Ó∆¡Â «ÁßÁ≈ ˛Õ
¿π‘ «¬º’ ’ΩÓ∆ Ì≈¬∆⁄≈∂ ¡ßÁ ¡Â∆ «Úº⁄ Ò’∂ fiæÒ∆¡ª Óπ√∆Ϫ Á∂ √ªfi∂
¡«‘√≈√, ‘≈ª Á∂ √ªfi∂ ÁÁ, «‹æª Á∂ √ªfi∂ √±, √ªfi∆¡ª ıπÙ∆¡ª ¡Â∂ Ì«Úæ÷ Á∂
√ªfi∂ √πÍ«È¡ª ˘ «¬º’ ’ΩÓ Á∂ ¡«Â ¡«‘Ó ¡Â∂ ˜±∆ Ò椉 «◊‰Á≈ ˛Õ””
(¿∞ÍØ’Â √¯≈ ABE)Õ

““«¬º’ ’ΩÓ ˘ È∂√ÂØÈ≈ϱÁ ’È Á≈ Í«‘Ò≈ ’ÁÓ ¿π√ Á∆ Ô≈ÁÁ≈Ù ˘
Ó∂‡ √π應≈ ‘πßÁ≈ ˛Õ ¿π√ Á∆¡ª «’Â≈Ϫ, ¿π√ Á∂ √«Ì¡≈⁄≈, ¿π√ Á∂ «¬«Â‘≈√ ˘
¿π‹≈Û «Á˙, «Î «’√∂ ’ØÒØ∫ ÈÚ∆¡ª «’Â≈Ϫ «Ò÷Ú≈ Ò˙, ÈÚª √«Ì¡≈⁄≈ ÿÛ
Ò˙, «¬º’ ÈÚª «¬«Â‘≈√ ¬∆‹≈Á ’ ÒÚØÕ ’πfi «⁄ Ï≈¡Á ¿π‘ ’ΩÓ ¡≈Í∂ «¬‘
◊æÒ ÌæπÒ ‹≈Ú∂◊∆ «’ ¿π‘ ’∆ ˛ Â∂ ’∆ √∆ .........ÓÈæπ÷ Á∆ √æÂ≈ Á∂ «ÚπË
‹ÁØ‹«‘Á Ô≈ÁÁ≈Ù Á∆ ÌπæÒ-ÌπÒ≈¡ ‹≈‰ Á∂ «ÚπË ‹ÁØ‹«‘Á ˛”” («ÓÒ≈È
’πßÁ≈ : Á Ïπæ’ ¡≈¯ Ò≈¯‡ ¡À∫‚ ¯≈◊À«‡ø◊)Õ
¿πÍØ’Â ⁄⁄≈ Á∆ ΩÙÈ∆ «Úº⁄ Á∂«÷¡ª «√æ÷ Ò∆‚«ÙÍ Á∆ ¡Â∂ ¡≈Ó ±Í
«Úº⁄ √Óæπ⁄∂ «√æ÷ Ì≈¬∆⁄≈∂ Á∆ “’ΩÓ∆-⁄∂ÂÈ≈” Á∆ ÓßÁ∆ ÁÙ≈ ¡≈͉∂ Óπ±ß‘Ø∫ ¡≈Í
ÏØÒÁ∆ √π‰∆ ‹≈ √’Á∆ ˛Õ ’ΩÓ∆-⁄∂ÂÈ≈ Á∆ ‹Ø ¡≈Ó Â√Ú∆ ¿πµÍ «÷µ⁄∆ ◊¬∆
˛, ¿π‘ «ÏÈ∑≈-Ùæ’ «¬º’ ¡≈ÁÙ’ ‘≈Ò ˘ ±ÍÓ≈È ’Á∆ ˛Õ ¡≈Ó ‘’∆’ Â∂
¡≈ÁÙ’ ‘≈Ò «Úº⁄ ‘Ó∂Ù≈ Í≈Û≈ «‘ßÁ≈ ˛Õ Í «√æ÷ ’ΩÓ Á∂ Ó≈ÓÒ∂ «Úº⁄ «¬‘
Í≈Û≈ ¬∂È≈ Úæ‚≈ ˛ «’ ’¬∆ Íæ÷ª ÂØ∫ «√æ÷ ’ΩÓ ¡‹∂ ÓæËÔπ◊∆ ⁄∂ÂÈ≈ Á∆ ¡Úæ√Ê≈
”Â∂ ‘∆ ¡‡’∆ ÍzÂ∆ ‘πßÁ∆ ˛Õ «√æ÷ ‹ÈÂ≈ Á∂ Ì≈Â∆-≈‹ Â∂ Á∂Ù ÍzÂ∆ Ú¯≈Á≈∆
Á∂ ‹˜Ï∂ ”⁄ “’ΩÓ∆-⁄∂ÂÈ≈” Á≈ ’ج∆ Ó≈Ó±Ò∆ «‹‘≈ Ú∆ ¡ßÙ «Á÷≈¬∆ È‘∆∫ «ÁßÁ≈Õ””
(¡‹Ó∂ «√ßÿ : Ú∆‘Ú∆∫ √Á∆ Á∆ «√æ÷ ≈‹È∆Â∆ -«¬’ ˆπÒ≈Ó∆ ÂØ∫ Á±‹∆ ˆπÒ≈Ó∆
Âæ’, √¯∂ AAA-AAC)

’ΩÓ Á∆ ÍÃ∆Ì≈Ù≈
““«¬«Â‘≈√ ¡ßÁ ’ΩÓª Á∂ ¿π◊Ó‰ Â∂ «Ú◊√‰ Á∂ ¡ÓÒ Ï≈∂, «Í¤Ò∆¡ª
Òæ◊Í◊ ÁØ √Á∆¡ª ÂØ∫, ¡Òæ◊-¡Òæ◊ «ÚÁÚ≈Ȫ Á∂ ¡Òæ◊-¡Òæ◊ «√˪ ‘∂
‘ÈÕ «˜ßÁ◊∆ Á∂ ·Ø√ ˜Ï∂ È∂ «¬È∑ª ”⁄Ø∫ ’πfi «√˪ª ˘ ͱ∆ Â∑ª «È’≈ «ÁºÂ≈
˛, ’¬∆¡ª Á∆ ¡ßÙ’ Â∂ ’¬∆¡ª Á∆ Ì≈± ±Í «Úº⁄ ÍπÙ‡∆ ’∆Â∆ ˛Õ ÓÈæπ÷∆
«¬«Â‘≈√ Á∂ «¬√ ¡Â∆ ¡«‘Ó ÚÂ≈∂ Ï≈∂ «Í¤Ò∆¡ª ÁØ √Á∆¡ª ÁΩ≈È ÍÀÁ≈
‘ج∂ √Óºπ⁄∂ «◊¡≈È ¡Â∂ «˜ßÁ◊∆ Á∂ ·Ø√ ˜Ï∂ Á≈ «È⁄ØÛ ’æ«„¡≈ ‹≈Ú∂ ª «¬‘
√º⁄≈¬∆ ¿π̺ ’∂ √≈‘Ó‰∂ ¡≈¿π∫Á∆ ˛ «’ «’√∂ ’ΩÓ∆-Ì≈¬∆⁄≈∂ Á∂ Ú‹±Á Á∂ ÿÛ∑È,
Â≈Ù‰ Â∂ √ßÌ≈Ò‰ «Úº⁄ «’√∂ «¬º’ ◊æÒ Á≈ È‘∆∫ ÏÒ«’ ’¬∆ ¡ßÙª Á≈ ÒÚªñ
«ÓÒÚª ØÒ ‘πßÁ≈ ˛Õ ¿πµÈ∆Ú∆∫ √Á∆ Á∂ ¿πµÿ∂ ¯ª√∆√∆ «⁄ßÂ’ ¡È∂√‡ ∂ÈÈ È∂
209

«√æ÷ ’ΩÓ ¡ßÁ ¿πµÍ Ú‰È ’∆Â∂ √≈∂ Ò椉 ÓΩ‹Á
± ‘È, ÏÒ«’ «¬√ ÂØ∫ Ú∆
¡æ◊∂ ÚæË ’∂ “«¬º’ «¬Ù‡” “«¬º’ «ÓÙÈ” “«¬º’ ‹∆ÚÈ-‹π◊«Â,” “«¬º’ «ÈÙ≈È”, “«¬º’
«ÚË≈È” Ú∆ «¬√ Á∆ «Ú≈√ «Úº⁄ Ù≈«ÓÒ ‘ÈÕ «‹Ê∂ «√æ÷ ’ΩÓ ¡ßÁ Ï≈‘∆ √±Í
¡Â∂ «⁄ßÈ∑ª Á∆ «¬’√≈Â≈ ˛, ¿πÊ∂ ¡ßÁ±È∆ ¡Â∂ ±‘≈È∆¡Â «Ú⁄≈Ë≈≈ Á∆ Ú∆
«¬’√≈Â≈ ˛ «‹√ Á≈ ¿πÁÙ
∂ ˛ √Óπ⁄
æ ∆ ÓÈæ÷
π Â≈ Á∆ ÌÒ≈¬∆Õ √Ϻ Á∂ ÌÒ∂ Á∂

«√æ÷ ’ΩÓ Á∂ «¬√ «√˪ Á≈ ¡≈Ë≈ ˛ Unity and Parent- hood
of God, Equality and Brother-hood of Mankind”. «¬√
Ïπ«È¡≈Á∆ ¡≈ÁÙ Á∂ ‘≈‰ Á≈ ‘Ø ’ج∆ Ú∆ ¡≈ÁÙ √ß√≈ Á∆ ‘Ø
«’√∂ ’ΩÓ Á∆ «Ú≈√ «Úº⁄ Ù≈«ÓÒ È‘∆∫ ¡Â∂ «√æ÷ ’ΩÓ Ò¬∆ «¬‘ «¬º’
Ó≈‰ Ú≈Ò∆ ◊æÒ ˛Õ «‹Ê∂ “Óª-ÏØÒ∆ Á∆ √ªfi” ¡Â∂ “«¬º’ ̱◊«Ø Ò’ ÷∂Â «Úº⁄
Ú≈√≈” ‘؉≈ Ú∆ «’√∂ ’ΩÓ Á∂ Ò椉ª «Úº⁄ Ù≈«ÓÒ ÓßÈ∂ ‹≈ √’Á∂ ‘È, Í ’∂ÚÒ «¬È∑ª
ÁØȪ Ò椉ª Á∆ √ªfi Ó≈Â ‘∆ «’√∂ ’ΩÓ Á∆ ͤ≈‰ Á∂ Ó≈Í-Áß‚ È‘∆∫ ‘Ø √’Á∂Õ «¬√
Á∆ «‹¿π∫Á∆ ‹≈◊Á∆ «Ó√≈Ò ¡‰-Úß«‚¡≈ Ì≈ ‹ª ÚÂÓ≈È Ì≈ Á≈ √±Ï≈ Íß‹≈Ï
˛Õ «¬√ ̱◊«Ø Ò’ ÷∂Â «Úº⁄ Óπ√ÒÓ≈È, «‘ßÁ,± ¬∆√≈¬∆ ¡Â∂ ‘Ø ’¬∆ Ó˜∑Ï∆ «¯’∂
Ú√Á∂ √È, (‘π‰ Ú∆ Ú√Á∂ ‘È) Í «¬‘ ’Á∂ Ú∆ «¬º’ √ªfi∆ ’ΩÓ Á∂ ¡øÙ È‘∆∫ ‘∂ ¡Â∂
Ȫ ‘π‰ ‘∆ ‘ÈÕ «‹Ú∂∫ «¬º’ ’ΩÓ √ß√≈ Á∂ «¬º’ ÂØ∫ ÚæË Ì±◊«Ø Ò’ ÷∂Âª

«Úº⁄ Úæ√∆ ‘ج∆ ‘Ø √’Á∆ ˛, «ÂÚ∂∫ ‘∆ «¬º’ ÂØ∫ ÚæË ’ΩÓª Á±È∆¡ª Á∂ «¬º’
√ªfi∂ ̱◊«Ø Ò’ ÷∂Â ¡ßÁ Úæ√∆¡ª Ú∂÷∆¡ª ‹≈ √’Á∆¡ª ‘ÈÕ «¬√
Ò¬∆ “«¬º’ Á∂Ù-«¬º’ ’ΩÓ” Á≈ «√˪ ’Ø≈ fi±· ˛Õ
““«√æ÷ ’ΩÓ Á∆ Ë≈Ȫ ˘ fiπ·Ò≈¿π‰ Á∂ ÔÂÈ, Ó؇∂ ÂΩ ”Â∂ ÁØ «Ëª ÚºÒØ∫
’∆Â∂ ‹≈ ‘∂ ‘ÈÕ «¬º’, Ïz≈‘Ó‰-Ï≈‰∆¡≈Ú≈Á∆ «Ú⁄≈Ë≈≈ Á∂ ‘Ó≈«¬Â∆¡ª ÚºÒØ∫ ‹Ø
«’ «√æ÷ ’ΩÓ ˘ «‘ßÁ± (Ïz≈‘Ó‰Ú≈Á) Ì≈¬∆⁄≈∂ Á≈ ‘∆ «¬º’ ¡ß◊ Á√≈¿π∫‰ Á∆
210

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ó±÷Â≈ ’ ‘∂ ‘ÈÕ Á±‹≈, ¿πÈ∑ª Â≈’ª ÚºÒØ∫ ‹Ø «¬√ ¡√±Ò ¿∞µÂ∂ ‘∆ ’æ‡ÛÍπ‰∂
È≈Ò ¡Û∆¡ª ‘ج∆¡ª ‘È «’ Ó˜∑Ï «’√∂ ’ΩÓ Á≈ ¡Ë≈ È‘∆∫ ‘Ø √’Á≈Õ ÷æÏ∂-Íæ÷∆
Â≈’ª «¬√ ¡√±Ò Á∆ ÍÀÚ≈¬∆ ’È «Úº⁄ √Ì ÂØ∫ Ó±‘∂ ‘ÈÕ «¬√ ÂØ∫ «¬Ò≈Ú≈
“Íæ¤Ó Á∆ ¡≈Ëπ«È’ √Ø⁄” ÂØ∫ ÍzÌ≈Ú ‘Ø Ú∆ ÒØ’ √È «‹ßÈ∑≈ ˘ “«√æ÷-’ΩÓ” Á∆
Ë≈È≈ ”⁄Ø∫ «¯’± Âß◊-Ș∆ Á≈ ÓπÙ’ ¡≈¿π∫Á≈ √∆Õ ¿π‘ ËÓ ˘ ÓÈæπ÷ Á≈ «¬º’
«Èæ‹∆ Ó≈ÓÒ≈ ’≈ Á∂‰ Á∆ Íæ¤Ó Á∆ √À’±Ò «Ú⁄≈Ë≈≈ Á∂ ’≈«¬Ò √ÈÕ””
(¡‹Ó∂ «√≥ÿ; ¿∞ÍØ’Â, √¯≈ ABF)Õ

ÚßÈ◊∆¡ª ‘ÈÕ «¬º’Ø Á∂Ù ¡ßÁ ’¬∆ ’ΩÓª ‘Ø √’Á∆¡ª ‘È ‹ª «¬º’Ø ’ΩÓ ’¬∆
Á∂Ùª «Úº⁄ «Úæ÷∆ ‘ج∆ ‘Ø √’Á∆ ˛Õ

«√æ÷ «√˪ Ïz≈‘Ó‰Ú≈Á Á∂ √≈∂ Ó≈ÈÚñ«ÚØË∆ ¡√±Òª ˘ «√∂ ÂØ∫ ‘∆
«È’≈Á≈ ˛ ¡Â∂ Úæ÷∂-Úæ÷∂ Ó˜∑Ϫ Á∂ ¿πÈ∑ª Ó≈ÈÚÚ≈Á∆ «√˪ª ˘ ‘∆ √Ú∆’≈
’Á≈ ˛ ‹Ø √Óπæ⁄∆ ÓÈæπ÷Â≈ Á∆ ‘ Íæ÷ ÂØ∫ Ï≈Ï∆ Á∂ ¡Ë≈ ”Â∂ Ó≈ÈÚñ‘æ’ª Á∆
æ÷Ú≈Ò∆ Á∆ ˜≈ÓÈ∆ Á∂∫Á∂ ‘ÈÕ Ó±Ò ±Í «Úº⁄, «√æ÷-«√˪ Á≈ ¡≈Ë≈

“æÏ∆-˜≈” ˛, «’√∂ ÍÀ◊ßÏ, ¡ÚÂ≈ ‹ª æÏ Á∂ «’√∂ «ÚÙ∂Ù ÍæπÂ
Á≈ Íz⁄ºÒ ’∆Â≈ (Ó˜∑Ï) ‹ª Óæ ȑ∆∫Õ «√æ÷ «√˪ Ú∆ «√¯ Óæ ‹ª
Ó˜∑Ï ˘ ‘∆ «’√∂ ’ΩÓ Á≈ ¡≈Ë≈ È‘∆∫ ÓßÈÁ≈Õ «√æ÷ ¯Ò√¯∂ ¡Èπ√≈ Ó˜∑Ï ‹ª
Óæ «¬º’ ÂØ∫ ÚË∆’ ‘Ø √’Á∂ ‘È (¡Â∂ ‘È Ú∆) Í √≈∆ ÓÈæπ÷Â≈ Á≈ “ËÓ” «¬º’
‘∆ ˛ ¡Â∂ ¿π‘ ˛ “æÏ∆ñ˜≈” ”Â∂ ¡Ë≈ ÓÈ∞º÷∆ ¯˜ ¡Â∂ ÓÈ∞º÷∆ ‘º’ª Á∆
Í≈Ò‰≈ ’È≈ («¬È√≈È∆¡Â)Õ «¬√ ’’∂ «√æ÷ ’ΩÓ Ï≈∂ Ïz≈‘Ó‰Ú≈Á∆¡ª
(«‘ßÁ±¡ª) Á∆¡ª ÁÒ∆Òª (‘πæ‹Âª) ¡Â∂ Á±√∆¡ª «Ëª Á∆¡ª ’ÒÍÈ≈Úª Á≈
’ج∆ √≈Ê’ ¡≈Ë≈ ‘∆ È‘∆∫ Ș ¡≈¿π∫Á≈Õ √ß÷∂Í «Úº⁄, «√æ÷-’ΩÓ Á∆ ⁄∂ÂÈ≈ Á≈
¡≈Ë≈, æÏ∆ ˜≈ ¡Èπ√≈, (◊π±) È≈È’ √≈«‘Ï ÚºÒØ∫ Íz◊‡ ’∆Â≈ √Ïæ Á∂ ÌÒ∂
”Â∂ ¡≈Ë≈ ÙÏÁ-◊π± Á≈ (◊π± ◊zßÊ √≈«‘Ï «Úº⁄ ¡ß«’ ’∆Â≈) ¡≈ÒÓ◊∆∆
¯Ò√¯≈ ‘∆ ˛, «¬√ ÂØ∫ Ȫ ª ’πfi ÚæË ¡Â∂ È≈ ‘∆ ÿæ‡Õ «¬√ √Ï ’«Ò¡≈‰’≈∆
¯Ò√¯∂ ¡Ë∆È Á√Ó∂Ù «ÍÂ≈ (◊π±) ◊Ø«ÏßÁ «√ßÿ ‹∆ È∂ C@ Ó≈⁄ AFII ˘ («¬º’
‘Ø √ØÓ∂ ¡È∞√≈ C@ Ó≈⁄ AFIH) «Ú√≈÷∆ Á∂ «ÁÈ, «√æ÷ ’ΩÓ «Úº⁄ Ù≈«ÓÒ ‘؉
Ú≈Ò∂ «Ú¡’Â∆¡ª ˘ ÙÓÙ∆ Á∆ Ë≈ Â∂ Í÷ ’∂ «‹Ê∂ Ù√ÂË≈∆ ‘؉ Á≈ ‘π’Ó
’∆Â≈ √∆, ¿πÊ∂ ¿πÈ∑ª ˘ ͱÏÒ∂ √Óπæ⁄∂ ’Ó (’Ó-’ª‚) Ó˜∑Ï, ˜≈Â, ÚßÙ, ’πæÒ,
Ú«‘Ó-ÌÓ, È√Ò-Ì∂Á, ß◊-Ì∂Á, «¶◊-Ì∂Á ¡≈«Á È≈ÒØ∫ √≈∂ √ÏßË ÂØÛÈ Á≈
√ı ¡≈Á∂Ù Ú∆ «ÁºÂ≈ √∆Õ ¡«‹‘∂ «ÈÔÓª ¡Ë∆È ‘Ø∫Á «Úº⁄ ¡≈¬∆ «√æ÷-’ΩÓ Á∆
√≈«Ê’Â≈ Á±‹∆¡ª ̱◊Ø«Ò’, È√Ò∆ ‹ª «’√∂ ‘Ø ¡≈Ë≈ ”Â∂ ‘Ø∫Á «Úº⁄ ¡≈¬∆¡ª
’ΩÓª È≈ÒØ∫ «’Â∂ ÚæË ‘’∆’∆ ¡Â∂ ÍzÓ≈‰∆’ ˛Õ

“’ΩÓ-Íz√Â∆” ÏÈ≈Ó “Á∂Ù-Íz√Â∆”

«’√∂ Á∂Ù Á∆¡ª ̱◊Ø«Ò’ ‘æÁª Ú∆ «¬«Â‘≈√ ¡ßÁ, ÏÁÒÁ∆¡ª «‘ßÁ∆¡ª
‘ÈÕ ÁπÈ∆¡ª Á≈ «¬«Â‘≈√ «¬√ √º⁄≈¬∆ Á≈ ◊Ú≈‘ ‘À «’ «’√∂ Ú∂Ò∂ «¬º’ Á∂Ù Á∂
Ȫ È≈Ò ‹≈‰∂ ‹≈‰ Ú≈Ò∂ ̱◊Ø«Ò’ «÷æÂ∂ «Úº⁄ ¡Òæ◊-¡Òº◊ Íẕ√ºÂ≈ñ√øÍøÈ Á∂Ù
Ú∆ ‘Ø∫Á «Úº⁄ ¡≈¿π∫Á∂ ‘∂ ‘ÈÕ «¬√ ÂØ∫ «¬Ò≈Ú≈ ≈‹√∆ Ëæ’∂-Ù≈‘∆ È≈Ò «’√∂ Á∂Ù
Á∂ ’∆Â∂ ‡π’Û∂, ¡≈͉∂ √ªfi∂ «Ú√∂, √ªfi∂ √«Ì¡≈⁄≈, √ªfi∂ ¯Ò√¯∂ ¡Â∂ «¬’æ·∂
√ªfi∂ ¡Â∆ Á∆¡ª ÏÒÚ≈È Ì≈ÚÈ≈Úª Á∆ ‘Ø∫Á ’≈È «Î ÂØ∫ «¬º’ Ú∆ ‘Ø ‹ªÁ∂
‘∂ ‘ÈÕ

““«‹ºÊØ∫ Âæ’ ÓΩ‹±Á≈ Ì≈ Á≈ √ÏßË ˛, «¬«Â‘≈√ ¡ßÁ ’Á∂
Ú∆ «¬‘ ¿πÍ-Ó‘ªÁ∆Í «¬º’ Á∂Ù È‘∆∫ «‘≈Õ √æ⁄ Íπº¤Ø ª AIDG Âæ’
’ج∆ Ì≈ Ú∆ È‘∆∫ √∆Õ «¬‘ √≈∂ ª B@ñBE Á∂Ù √È «‹‘Û∂
¡ß◊∂˜ª È∂ «¬º’-«¬º’ ’’∂ «‹æ Ҭ∂ ¡Â∂ «¬È∑ª Á∂Ùª ˘ √ªfi∂
«È˜≈Ó «Úº⁄ ’≈Ï» ’∆ æ«÷¡≈Õ ¡ß◊∂˜ª Á≈ «¬‘ «È˜≈Ó ¯Ω‹∆ Â∂ «√¡≈√∆
«¬ß˜≈Ó Íæ÷Ø∫ «¬º’ Ô±«È‡ √∆ È≈ «’ «¬º’ Á∂ÙÕ «‹Ú∂∫ ¡æ‹ Ú∆ Ô±Í «Úº⁄ B@ ÂØ∫
ÚæË Á∂Ù ‘È, ¿πÚ∂∫ ‘∆ «¬√ Áæ÷‰∆ ¬∂Ù∆¡≈ Á∂ «¬√ Úæ‚∂ ˜˜∆∂ «Úº⁄ ‘Ó∂Ù≈ ‘∆ ’¬∆
Á∂Ù ‘∂ ‘ÈÕ Áæ÷‰∆ ¬∂Ù∆¡≈ Á∆ «√¡≈√∆ ÂÚ≈∆ı «Úº⁄ «¬È∑ª Íπ≈‰∂ Á∂Ùª Á∂ Ȫ
Ú∆ «ÓÒ ‹ªÁ∂ ‘ÈÕ “Íπ≈‰≈ ’≈Ò” A@@@ «Úº⁄ (Ô≈È∆ ¡æ‹ ÂØ∫ C@@@ √≈Ò

Í«‘Òª) BC Á∂Ù «¬√ ̱◊Ø«Ò’ «÷æÂ∂ ¡ßÁ Ô’∆ÈÈ ÂΩ Â∂ ÓΩ‹±Á
√ÈÕ”” (‚≈. ‘«‹ßÁ «√ßÿ «ÁÒ◊∆ : ¿πÍØ’Â, √¯≈ BG-BH)
““Ô±Í ¡ßÁ ⁄ºÒ∂ «ÚÙ∂Ù «¬«Â‘≈√’ ¡ÓÒ È∂ √Á∆¡ª ÂØ∫ Úº÷ØñÚº÷∂
«ÈÙ«⁄ ̻◊ØÒ’ «÷º«Â¡ª ”⁄ ’æ·∂ «‘ßÁ∂ ¡≈ ‘∂ ÒØ’ª ˘ È≈ «√¯ «¬«Â‘≈√,
«Ú√∂, Ì≈Ù≈, √«Ì¡≈⁄≈ Â∂ Ó≈È«√’ Óπ‘ªÁ∂ Á∆ √Ó±«‘’ √ªfi Ú◊∂ «È÷Ú∂∫
’ΩÓ∆ Ò椉 ÍzÁ≈È ’ «ÁºÂ∂ √È √◊Ø∫ ÓæËÔπ◊ Á∂ ı≈ÂÓ∂ È≈Ò «¬È∑ª ˘ ¡≈ÍØ¡≈͉∂ ıπÁñÓπ÷«Â¡≈ ’ΩÓ∆ ≈‹ª Á∆ Á≈ Ú∆ È√∆Ï ‘Ø ◊¬∆ √∆Õ «¬¿π∫ ¡≈͉∂
’ΩÓ∆ ≈‹ ÍzÂ∆ ÙË≈ Â∂ Ú¯≈Á≈∆ Á≈ ÍzÏÒ ‹˜Ï≈, «¬È∑ª Ô±Í∆ ’ΩÓª Á∆ Ì≈±
ͤ≈‰ ‘Ø «ÈÏÛ∆ √∆Õ
Íæ¤Ó Á∆ «¬‘ ‘’∆’Â, ͱÏ Á≈ √πÍÈ≈ √∆Õ «¬√ √πÍÈ∂ È∂ ͱÏ Á∂ ¡æ‚¡æ‚ «÷æ«Â¡ª ¡ßÁ ¡æ‚-¡æ‚ √±Í Ë≈È ’∆Â≈Õ Ì≈ ¡ßÁ “«‘ßÁ±” Ú◊ Á∂
ÍÛ∑∂-«Ò÷∂ Âæª ˘, «¬√ √πÍÈ∂ È∂ ÷≈√ ÂΩ Â∂ ÓØ«‘¡≈Õ Ú‹∑≈ «¬‘ «’ «¬‘ √πÍÈ≈

’ΩÓ (Nation) ¡Â∂ Á∂Ù (Country) «¬º’Ø ⁄∆˜ È‘∆∫, ÁØ ¡Òæ◊-¡Òæ◊
211

212

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

¿πÈ∑ª ˘ Ì≈ Á∂ ≈‹Ì≈◊ ”Â∂ ’≈Ϙ ‘؉ Á∂ «√æË∂ Â∂ √ͺه ≈‘ Á∆ Áæ√
Í≈¿π∫Á≈ √∆Õ ‹∂’ √Óæπ⁄≈ Ì≈ ԱÍ∆ ’ΩÓ∆ ≈‹ª Á∆ Â˜ ”Â∂ «¬æ’-‹πæ‡ ≈‹
Á≈ √±Í ¡ı«Â¡≈ ’Á≈ √∆ ª Íæ¤Ó∆ ÒØ’ÂßÂ Á∂ ’≈«¬Á∂ ’≈˘Èª ¡Èπ√≈
“«‘ßÁ±” Ï‘π«◊‰Â∆ Ú◊ ‘∆ Ì≈Â∆ ≈‹Ì≈◊ Á≈ ’πÁÂ∆ Á≈¡Ú∂Á≈ ωÁ≈
√∆Õ √Ø «¬√ √Ø⁄ Á∆ Í∂zÈ≈ «‘ “«‘ßÁ±” Ú◊ Ì≈Â∆ ’ΩÓÚ≈Á Á≈ «ÁzÛ fiß‚≈ñ
ÏÁ≈ ω ’∂ ¡º◊∂ ¡≈«¬¡≈ Â∂ È≈Ò ‘∆ Íæ¤Ó Á∆ ÈÚ∆È ‹Ó‘±∆ «Ú⁄≈Ë≈≈
Á≈ Ú∆, «’¿π∫«’ “’ΩÓÚ≈Á” Úª◊ ‘∆, «√ª Á∆ «◊‰Â∆ ”Â∂ ¡Ë≈ ÒØ’ÂßÂÃ∆
≈‹Íz‰≈Ò∆ Ú∆ «¬√ Á∂ Ú◊ñ«‘ºÂ ˘ «ÿ˙ Úª◊ Ò◊Á∆ √∆Õ

«‘ßÁ± ’ª◊√∆ ¡≈◊±¡ª ÚºÒØ∫ ‹Ø Ì≈Â∆ ’ΩÓ Á≈ √ß’ÒÍ ¿πÌ≈«¡≈ ‹≈
«‘≈ √∆, ¿π√ Á≈ ‘’∆’∆ Â∂ Â’-Ôπ’ ¡≈Ë≈ ’ج∆ È‘∆∫ √∆Õ Íæ¤Ó ¡ßÁ ‹Ø
’ΩÓª «¬º’ «¬º’«‘∂ ±Í «Úº⁄ √ß◊«·Â ‘ج∆¡ª, ¿π‘ Ó«‘˜ ¡≈◊±¡ª Á∆ È∂’
«¬¤≈Úª ’ ’∂ ‘∆ È‘∆∫ √È ‘Ø ◊¬∆¡ªÕ «¬º’ ¶Ï∂ «¬«Â‘≈√’ ¡ÓÒ ”⁄Ø∫ ¿πÈ∑ª
Á∆ √æ⁄Óπæ⁄ Á∆ √ßÔπ’ ’ΩÓ∆ ‘√Â∆ «Ú’º√ ‘Ø ⁄πæ’∆ √∆Õ «¬√ ’’∂ ¿πÊ∂ ’ΩÓ∆
‹˜Ï∂ È∂ ‘ØȪ √ÌȪ ‹˜«Ï¡ª (Ë≈Ó’, È√Ò∆ ¡≈«Á) ¿πÂ∂ ¯Â«‘ ‘≈«√Ò
’ Ò¬∆ √∆Õ Í «¬Ê∂ «‘ßÁπ√Â≈È ¡ßÁ ¡«‹‘∆ ’ج∆ ◊æÒ È‘∆∫ √∆ Ú≈Í∆Õ
Í«‘Ò∆ ◊æÒ, ‹∂’ Ó±Ò Ì≈Â∆ √«Ì¡≈⁄≈ Â∂ ÍzßÍ≈ ˘ ‘∆ Ò¬∆¬∂ ª «¬√ ¡ßÁ
È√Ò∆, Ë≈Ó’, Ì≈Ù≈¬∆ Â∂ √«Ì¡≈⁄≈’ Íæ÷ ÂØ∫ ¬∂È∂ «ÚØË Ú÷∂Ú∂∫ √È «’
Ainslie T. Embree Ȫ Á∂ ÍzŒ«√ºË ÏÂ≈ÈÚ∆∫ «⁄ßÂ’ («‹√ È∂ Ì≈Â∆ Ë≈«Ó’
Â∂ √«Ì¡≈⁄≈’ ÍzßÍ≈ Á∂ «ÚÙ∂∂ Â∂ ◊±ºÛ∑≈ Â∂ ◊«‘ñ◊ßÌ∆ ¡«Ë¡ÀÈ ’∆Â≈ ˛) Á≈
«¬‘ Óßȉ≈ ˛ «’, ““«’√∂ ‘Ø ‹◊∑≈ «¬‘ ¡Òæ◊-¡Òæ◊ ’ΩÓ∆¡Âª ‘؉∆¡ª √È, «‹Ú∂∫
«’ Ô±Í ¡ßÁ ‘Ø«¬¡≈”” Ainslie T.Embree: ‹π‡ØÍ∆¡≈ «¬ßÈ ’ÈΫҒ‡∆Ò∆‹È ¡À∫‚ ÈÀÙÈ«Ò˜Ó «¬ßÈ «¬ß‚∆¡≈) Ì≈ Á∆ √Ó≈‹∆ √«Ì¡≈⁄≈’ ‘’∆’Â
Ï≈∂ Ainslie T.Embree: Á∂ «¬‘ «Ú⁄≈ Ú∆ ’≈¯∆ Ì≈Úͱ ‘È «’,

“«‘ßÁ±” ¡≈◊±¡ª ÚºÒØ∫ ˜ØÙØıØÙ È≈Ò ¡Í‰≈¬∆ ◊¬∆ «¬√ ’ΩÓñÍz√Â∆ Á∆
¡√Ò∆ Â≈√∆ ’∆ √∆? «¬‘ ¿πÈ∑ª Á∂ ’ÊÈ≈ Â∂ ’Óª ÂØ∫ ÌÒ∆̪ √ͺه ‘Ø
‹ªÁ∆ ˛Õ Ò≈Ò≈ Ò≈‹Í ≈¬∂ Á∆ «¬‘ «ÁzÛ Ë≈È≈ √∆ «’, Íz≈⁄∆È Ì≈ Á∂
◊ΩÚ Á∆ ◊≈Ê≈ ”⁄Ø∫ ‘∆ Ì≈Â∆ ÒØ’ª ¡ßÁ ¡≈͉∂-¡≈͉∂ ËÓ ¡Â∂ √ø√«¥Â∆
ÍÃÂ∆ ◊ΩÚ Á∆¡ª Ì≈ÚÈ≈Úª ÍÀÁ≈ ‘Ø √’Á∆¡ª ‘È ¡Â∂ ¿πÈ∑ª ¡ßÁ Á∂Ù-Íz∂Ó
¡Â∂ ’ΩÓ-Íz√Â∆ Á≈ ‹˜Ï≈ ¿∞µÌ √’Á≈ ˛Õ Ò≈Ò≈ ‹∆ Á≈ «¬‘ ’ÊÈ ¿πÈ∑ª Á∆
√ÚÀ-‹∆ÚÈ∆ (√‡Ø∆ ¡≈¯ Ó≈¬∆ Ò≈¬∆¯ ) ”⁄Ø∫ «Ò¡≈ «◊¡≈ ˛Õ «‹√ «Úº⁄ ¿π‘
«¬‘ ◊æÒ Ú∆ ’«‘ßÁ∂ ‘È «’ ÏÑÓØ∫ √Ó≈‹ Á≈ ¡≈◊± Ï≈ϱ ÈÚ∆È ⁄ßÁ ≈¬∂, ““«‘ßÁ∆
˘ Ì≈ Á∆ ’ΩÓ∆ Ì≈Ù≈ Ú‹Ø∫ Á∂÷Á≈ √∆ ¡Â∂ ⁄≈‘ßπÁ≈ √∆ «’ «¬‘ Ì≈Â∆ ’ΩÓ∆¡Â Á∂
⁄ϱÂ∂ Á∆ ¡≈Ë≈«ÙÒ≈ ω∂Õ «¬È∑ª «Ú⁄≈ª È∂ ÓÀ˘ ◊±Û∑∆ Â∑ª ÍzÌ≈Ú ’∆Â≈Õ””
¡«ÏßÁØ ÿØÙ Ì≈ Á∆ ÓπÛ-«√‹È≈ Ò¬∆ Ú∂Áª ¡Â∂ Ì◊Ú ◊∆Â≈ Á∆¡ª
«√«÷¡≈Úª ˘ ¡Ë≈ ω≈¿π‰ Á∂ «Ú⁄≈ Á∆ ÷πæÒ∑Ó-÷πæÒ∑∆ Ú’≈Ò ’Á≈ √∆Õ ÍzŒ«√ºË
«¬«Â‘≈√’≈ ¡≈.√∆. Ó‹±ÓÁ≈ ¡Èπ√≈ Ïß◊≈Ò ¡ßÁ ‘∆ ÈÀÙÈÒ √π√≈«¬‡∆ Ȫ
Á∆ «¬º’ “’ΩÓ-Íz√” √Ì≈ Á∂ Ï≈È∆ ◊ØÍ≈Ò «ÓÂ Á≈ Óßȉ≈ √∆ «’ , ““Ì≈ ¡ßÁ
’ΩÓ∆ ¬∂’Â≈ Á∆ Ïπ«È¡≈Á «‘ßÁ± ËÓ ˛”” (¡≈.√∆. Ó‹±ÓÁ≈: Ê∆ Î∂«˜˜ ¡≈¯
«¬ß‚∆¡È √‡º◊Ò ¯≈ ¯∆‚Ó, √Î≈ H) Ï≈Ò ◊ß◊≈Ë «ÂÒ’ È∂ ÷πºÒ∂∑¡≈Ó «¬‘
Óß◊ ’∆Â∆ «’ «‘ßÁ∆ ˘ Ì≈ Á∆ ’ΩÓ∆ ˜πÏ≈È Á≈ Á˜≈ «ÁºÂ≈ ‹≈Ú∂ «’¿π∫ ‹Ø, ““«¬‘
«‘ßÁ± ’ΩÓÚ≈Á Ò¬∆ ˜±∆ √ß‹Ø◊-’Û∆ ˛”” (¡‹∆ «√ßÿ √‘ºÁ∆ : ÈÀÙÈ∂«Ò˜Ó
«¬ßÈ «¬ß‚∆¡≈- Á ÍΩÏÒÓ, √Î≈ AC) Õ ‘Ø ª ‘Ø, √À’πÒ∂«˜Ó Á∂ Á»Â √Ófi∂
‹ªÁ∂ ‹Ú≈‘ Ò≈Ò È«‘» Ú◊∂ ÈÚ∆È «Áº÷ Ú≈Ò∂ ¡≈◊» Ú∆ ¡≈͉∂ «‘ßÁ±Ú≈Á∆
fiπ’≈Úª ÂØ∫ Óπ’ ȑ∆∫ √ÈÕ È«‘± ¡≈͉∆ √Ú∂Àñ‹∆ÚÈ∆ ¡ßÁ «¬√ Á≈ «¬’Ï≈Ò
«¬¿π∫ ’Á≈ ˛: ““ Ó∂∂ «Íæ¤∂, «’Â∂ È∆Ó-⁄∂ÂÈ≈ ¡ßÁ Ïz≈‘Ó‰ª Á∆¡ª √À’Û∂ ÍπÙª
Á∆¡ª È√Ò∆ Ô≈Áª ͬ∆¡ª ‘ÈÕ ÓÀ∫ ˜≈ÂÍπ‰∂ Á∆ «¬√ «Ú≈√ ÂØ∫ ‹ª ¡«‹‘∆ «’√∂
√æ‹∆ √‘∂Û ÂØ∫ √π÷π» È‘∆∫ ‘Ø √’Á≈ Õ «¬‘ ÁØÈØ∫ Ó∂∂ Ú‹±Á Á≈ «‘æ√≈ ‘È””
(‹Ú≈‘ Ò≈Ò È«‘± : ¡≈‡ØÏ≈«¬¿π◊z≈¯∆, √Î≈ CEC)Õ
213

““‹∂’ ¿πÈ∆Ú∆∫ √Á∆ Á∂ ÏÂ≈ÈÚ∆∫ Â∂ Îª√∆√∆ ‡’√≈Ò∆ Ó≈‚Òª
Á∂ Ó≈ÍÁß‚ ¡Í‰≈¬∂ ‹≈‰ ª Ì≈ ’ΩÓÍπ‰∂ Á∆ ’ج∆ Ú∆ Ù ͱ∆
È‘∆∫ ’Á≈ «’¿π∫«’ «¬º’ √ªfi∆ Ì≈Ù≈, √ªfi≈ ◊ΩÚÓ¬∆ «¬«Â‘≈√’
¡ÈπÌÚ, «¬º’ √ªfi∆ Ë≈Ó’ ÍÃøÍ≈, È√Ò∆ «¬º’»ÍÂ≈ Ú◊∆¡ª
√≈∆¡ª ⁄∆˜ª Á∆ Ì≈ ¡ßÁ Û’Ú∆∫ ¡‰‘Ø∫Á ˛, «Î «¬‘ «‘ßÁ±
Ï‘π«◊‰Â∆ Á∂ Á«Ó¡≈È «¬º’ Úæ‚∆ Óπ√«ÒÓ ÿæ‡ «◊‰Â∆ Á∆ ‘Ø∫Á ◊«‘∂ Í≈«Û¡ª
Á≈ √ÏæÏ Ï‰∆ ‘ج∆ ˛Õ «¬È∑ª ÁØÈØ∫ ËÓª Á∆ “ÍÓ-√æ⁄” Á∆ ’ÒÍÈ≈ ¬∂È∆
¡Òæ ◊ -¡æ Ò ◊ ˛ «’ ’Ø ¬ ∆ ¡√≈Ë ¡≈Ù≈Ú≈Á∆ ‘∆, «¬È∑ ª Á∆ √ÚÀ - ⁄∂ Â ß È
Ì≈¬∆⁄≈«¡ª Ú‹Ø∫ √«‘Ì≈Ú Á∆ ’ÒÍÈ≈ ’ √’Á≈ ˛Õ”” (¡À∫√Ò∆ .‡∆.¡ÀÓÏ∆ :
¿πÍØ’Â, √Î≈ FA) ........ (¡‹Ó∂ «√ßÿ : ¿πÍØ’Â, √Î≈ CB-CG)Õ
Ì≈¬∆ ‰Ë∆ «√ßÿ “Á∂Ù-Íz√Â∆” ÍzÂ∆ «√æ÷ «ÁzÙ‡∆ ’Ω‰ Á∆ «Ú¡≈«÷¡≈ «¬√
Â∑ª ’Á∂ ‘È: ““«‹√ ≈‹ «Úº⁄ √≈‚∂ ËÓ ’Óª ˘ √≈‚∂ ËÓ ¡Èπ√≈
≈‹ÓÁ Á∂ Ëæ’∂ ¡Â∂ «Ëß◊ؘØ∆ È≈Ò ¡«È¡≈¬∆ ‘æÊ Í≈¿π∫Á∂ ‘؉, ¿π√ ≈‹ Á∆
¡√∆∫ ◊π± ¡’≈Ò Íπ÷ Á∂ ¡≈√∂ ‹Û∑ ¿π÷∂Û Á∂‰∆ ˛Õ ı≈Ò’(¡’≈Ò Íπ÷) Á∆
ıÒ’Â ˘ √π÷∆ Á∂÷ ’∂ √π÷∆ ‘؉≈ ˛, Áπ÷∆ Á∂÷ ’∂ Áπº÷ Á≈ Á≈± ’È≈ ˛Õ Í
’È≈ ‘À ͱÈ ◊πÓ«Â Á∂ ¡√±Òª ”Â∂ «ÁzÛ «‘’∂ ¡Â∂ «ÁzÛÂ≈ √«‘ ◊πÓ«Â
¡√±Òª ¿πÂ∂ ⁄æÒ ’∂Õ”” (ÁÒÏ∆ «√ßÿ ÍæÂ’≈ Á≈ «¬ß‚∆¡≈ ¡Ú∂ÈÀ√ ‹πÒ≈¬∆
214

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

B@@H Á∂ Í⁄∂ «Úº⁄ (√Î∂ BC-BF) Íz’≈Ù ‘Ø«¬¡≈ Ò∂÷, “ÍøÊ-Íz√Â∆ ÏÈ≈Ó
Á∂Ù-Íz√Â∆”)Õ ¿πÍ “’ΩÓ” ¡Â∂ “Á∂Ù” Á∂ √ß’ÒÍ Ï≈∂ ’∆Â∆ √ß÷∂Í «Ú⁄≈ Á∂, ÁØ
√ͺه «√æ‡∂ «È’Ò ‘∂ ‘ÈÕ Í«‘Ò≈, ÓΩ‹±Á≈ Ì≈ Ȫ ª “«¬º’ Á∂Ù” ¡Â∂ È≈ ‘∆
“«¬º’ ’ΩÓ” ‘؉ Á∂ ¡ßÂñ≈Ù‡∆ ÍæË ¿πÂ∂ ÍÃÚ≈È ’∆Â∂ Ó≈Í-Áß‚ª Á∆¡ª Ùª
ͱ∆¡ª ’Á≈ ˛Õ «¬‘ «¬º’ “Ïπ‘ ’ΩÓ∆”, “Ïπ‘-È√Ò∆”, “Ï‘π-Ó˜∑Ï∆”, “Ï‘π-Ì≈Ù∆”,
¡Òæ◊-¡Òæ◊ «Ú√∂, ‘π-∆ª, ÍøzÍ≈Úª, «Ú≈«¬Âª Ú≈Ò∂ ’ΩÓ∆ Ì≈¬∆⁄≈«¡ª ¡Â∂
√Ó≈«‹’ ÿº‡ñ«◊‰Â∆ Ú◊ª Á≈ «ÓÒ◊ØÌ≈ ¿πµÍ-Ó‘ªÁ∆Í ˛Õ «¬È∑ª √≈«¡ª ˘
“«‘ßÁ±Ú≈Á” ±Í∆ «¬’Ø ’ΩÓ∆¡Â «Úº⁄ ˜Ï∆ ÈÛ ’∂ æ÷‰ ¡Â∂ «¬È∑ª Á∆ ¡≈ÍØ¡≈͉∆ «ÚÒæ÷‰ ‘Ø∫Á ˘ ıÂÓ ’ ’∂ Ï≈z‘Ó‰Ú≈Á Á∂ ÷≈∂ √πÓßÁ «Úº⁄ √ÓØ ÒÀ‰
Ò¬∆ ‘ ÍæË Â∂ ’∆Â∆¡ª ‹≈ ‘∆¡ª ◊À-’πÁÂ∆, ◊À-’≈Èß±È∆, ◊À-«¬ıÒ≈’∆
’≈Ú≈¬∆¡ª Á∂ ¯Ò√±Í AIDG ÂØ∫ Ì≈ Á∂ ’¬∆ «÷º«Â¡ª «Úº⁄ ÓÈæπ÷Â≈ Á≈ ÿ≈‰
’∆Â≈ ‹≈ «‘≈ ˛ ¡Â∂ ‹ÁØ∫ º’ «¬√ Ó≈ÈÚñ«ÚØË∆ ¡ÓÒ ˘ Íæ’∂ ÂΩ Â∂ ÏßÁ È‘∆∫
’∆Â≈ ‹ªÁ≈, ÁπÈ∆¡ª Á∂ «¬√ ̱◊Ø«Ò’ «÷æÂ∂ ¡ßÁ ÙªÂ∆ È‘∆∫ ‘Ø √’Á∆Õ Á±‹≈, ‘
«¬º’ ¤Ø‡∆ ‹ª Úæ‚∆ ’ΩÓ Á∂ ¡≈ÍØ-¡≈͉∂ ’ΩÓ∆ «‘ºÂ Á∂Ù Á∂ «‘ºÂª ÂØ∫ Í«‘Òª ‘È ’ΩÓª Ò¬∆ “’ΩÓ Íz√Â∆” Á∆ Ë≈È≈ “Á∂Ù Íz√Â∆” Á∆ Ë≈Ȫ È≈ÒØ∫ «˜¡≈Á≈ Í«ÚæÂ
¡Â∂ Ó‘æÂÚͱÈ ‘πßÁ∆ ˛Õ

È≈Ì≈, ¯∆Á’؇, ’ͱÊÒ≈, ‹∆∫Á, ’Ò√∆¡≈, ÓÒ∂’؇Ò≈, Â∂ È≈Ò≈◊Û∑) ˘
«¬’æ·∂ ’’∂ AE ‹πÒ≈¬∆ ˘ “ÍÀÍ√± √‡∂‡” Á≈ ¿πÁÿ≈‡È ’ «ÁÂ≈ «◊¡≈Õ ÍÀÍ√»
Á∆ ’πæÒ CE Òæ÷ ¡≈Ï≈Á∆ ”⁄Ø∫ «√º÷ Ú√Ø∫ Ï‘π«◊‰Â∆ Á∂ ’≈¯∆ ’∆Ï Í‘πß⁄Á∆ √∆Õ
«¬‘∆ Ú˜∑≈ √∆ «’ Í«‘Ò∆¡ª ¡≈Ó ⁄؉ª ¡ßÁ ’ª◊√ ˘ Á∂Ù Ì ”⁄ «√¯
ÍÀÍ√± ¡ßÁ ‘∆ ͤ≈Û Á≈ Ó»ø‘ Á∂÷‰≈ «Í¡≈ √∆Õ ÍÀÍ√» «Úº⁄ ¡’≈Ò∆¡ª Á∆
ÓÁÁ È≈Ò √. «◊¡≈È «√≥ÿ ≈Û∂Ú≈Ò∂ Á∆ ¡◊Ú≈¬∆ ‘∂· Á∂Ù ¡≥ÁÒ∆ Í«‘Ò∆
ˆÀñ’ª◊√∆ ¡Â∂ √ªfi≈ñÓØ⁄≈ √’≈ (BA ¡ÍÃÀÒ AIEB) ‘Ø∫Á «Úº⁄ ¡≈¬∆ Í
⁄؉ ͇∆ÙÈ ¡≥Á ≈Û∂Ú≈Ò≈ Á∆ ⁄؉ ºÁ ‘Ø ‹≈‰ ’≈È ’∂∫Á∆ √’≈ ˘ ÍÀÍ√»
Á∆ «¬√ ˆÀ ’ª◊√∆ √’≈ Ú≈Ò≈ “’ø‚≈ ’º„ ’∂” (Ó≈⁄ AIEC) ≈Ù‡ÍÂ∆
≈‹ Ò≈◊» ’È Á≈ √π÷≈Ò≈ Ï‘≈È≈ «ÓÒ «◊¡≈ ‹Á«’ ¡’≈Ò∆¡ª ÚºÒØ∫ ÏÁÒÚƒ
√’≈ ω≈¿∞∫‰ Á∆¡ª √øÌ≈ÚÈ≈Úª ÓΩ‹»Á √ÈÕ «’√∂ √»Ï∂ Á∆ ⁄π‰∆ ‘ج∆ √’≈ ˘
Ìø◊ ’ ’∂ ≈Ù‡ÍÂ∆ ≈‹ Ò≈◊» ’È Á≈, ¡≈˜≈Á Ì≈ Á∂ «¬«Â‘≈√ ¡≥Á
«¬‘ Í«‘Ò≈ ÓΩ’≈ √∆ (¡‹∆ «√≥ÿ √‘ºÁ∆ : ¿∞ÍØ’Â, √¯≈ BCC)Õ Í«‘Ò∆
ÈÚøÏ AIEF ˘ ÍÀÍ√» Á∂ Í≥‹≈Ï «Úº⁄ Ò∂Ú∂∫ È≈Ò «√º÷ª Á≈ «¬‘ ‘ØÓÒÀ∫‚ Ú∆ «‘≥Á»
Ï‘π«◊‰Â∆ Á∂ Í¤≈Ú∂∫ ‘∂· ⁄Ò≈ «◊¡≈Õ

AD Ó≈⁄ AIDH ˘, ÙØzÓ‰∆ ¡’≈Ò∆ ÁÒ Á∆ Ú«’ß◊ ’Ó∂‡∆ È∂ «ÁæÒ∆
«Ú÷∂ ‘ج∆ ¡≈͉∆ «¬º’ ¡«‘Ó Ó∆«‡ß◊ «Úº⁄, ¡’≈Ò∆ ÁÒ ÚºÒØ∫ √≈∆¡ª ≈‹√∆
√◊Ó∆¡ª «Â¡≈◊ ’∂, «√æ÷ ’ΩÓ Á∂ ≈‹√∆ ¿πÁ∂Ùª Á∆ ͱÂ∆ Ò¬∆ ’ª◊√∆
¡≈◊±¡ª Á∆ “È∂’-È∆¡Â∆ ¡Â∂ «¬ßÈ√≈¯-Í√ßÁ∆” ¿πÂ∂ «ÈÌ ’È Á≈ ¯À√Ò≈
’ «Ò¡≈Õ

““«‘≥Á» ¡≈◊» ‹≈‰Á∂ √È «’ Úº÷∂ ⁄؉ ÷∂Âª È≈Ò ÿº‡ «◊‰Â∆ Ë≈«Ó’
Ú◊ª ¡≥Á ¡≈͉∆ Úº÷∆ ͤ≈‰ Á∆¡ª Ì≈ÚÈ≈Úª ‘Ø ӘϻÂ∆ ÎÛÈ◊∆¡ªÕ
¿∞È∑ª Á∆ «‘≥Á» Ú◊ ”Â∂ ÓπÊ≈˜◊∆ Á∆¡ª Ïπ«È¡≈Áª ’Ó˜Ø ÍÀ ‹≈‰◊∆¡ª ¡Â∂
¿∞È∑ª ¡≥Á ¡≈͉∆ Â≈’ ¿∞Â∂ ÌØ√∂ Á≈ ˜«‘ ÎÀÒ ‹≈Ú∂◊≈... ¡Â∂ √πÌ≈Ú’ ‘∆
«¬º’ «¬’«‘∆ ¡Â∂ √Ï √ªfi∆ Ì≈Â∆ ’ΩÓ Á∂ «Ú’≈√ ˘ Ó≈Û∂ π÷ ÍÃÌ≈ÚÂ
’È◊∆¡ªÕ “Ì≈Â∆ ’ΩÓ” Á≈ √ø’ÒÍ ¡Â∂ ‹˜Ï≈ ‘∆ ª ‘À ‹Ø «‘≥Á»

«¬√ ÂØ∫ ¡æ· ’π Ó‘∆È∂ Ï≈¡Á «ÚË≈È√≈˜ ¡√ßÏÒ∆ Á∆ ÿ懫◊‰Â∆¡ª Ï≈∂
¿π⁄ñÍæË∆ √Ï-’Ó∂‡∆ È∂ ¡≈͉∆ BC ÈÚßÏ AIDH Á∆ «ÍØ‡ «Úº⁄ «√º÷ ’ΩÓ
ÍzÂ∆ ¡≈͉∆ “È∂’-È∆¡Â∆ Â∂ «¬ßÈ√≈¯ñÍ√ßÁ∆” Á≈ «¬√ Â∑ª Íz◊‡≈Ú≈ ’∆Â≈:
““¡√∆∫ Ú∂«÷¡≈ ˛ «’ Ï∂Ù’ Úß‚ ÂØ∫ Í«‘Òª Â∂ Ï≈¡Á ”⁄ Ú∆ Íø‹≈Ï Á∂ «√æ÷ª
˘ Ì≈∆ Óπ√∆Ϫ Á≈ √≈‘Ó‰≈ ’È≈ «Í¡≈ ˛ .......Í «Î Ú∆ ¡√∆∫ «¬√ ÈÂ∆‹∂
Â∂ Í‘πß⁄∂ ‘ª «’ ¿πÈ∑ª ˘ ÿ懫◊‰Â∆ Á∂ ¡Ë≈ ”Â∂ ’ج∆ «ÚÙ∂Ù ¡«Ë’≈ Á∂‰≈
¿π«⁄ ȑ∆∫Õ”” (◊πÓ∆ «√ßÿ : «‘√‡∆ ¡≈¯ «√æ÷ √‡◊Ò˜), (Í«‘Ò≈ «‘æ√≈),
√¯∂ HD-HFÕ

ÍÀÍ√± Á∆ ’≈«¬Ó∆ ¡Â∂ ı≈ÂÓ≈
““ Ó¬∆ AIDH «Úº⁄ ¡ºË∆ Á˜È ÂØ∫ ÚæË «√æ÷ «¡≈√ª (Í«‡¡≈Ò≈,
215

√ªfi∆ ⁄؉ñÍÉ≈Ò∆ Ò≈◊» ‘Ø ◊¬∆

’ΩÓñÍÃ√Â∆ Á∂ «Î’± º ”Â∂ “√À’±«Ò«˜Ó” Á≈ ÌÓ≈¿± «◊Ò≈¯
⁄≈Û∑È Â∂ ÿº‡«◊‰Â∆ Ë≈Ó’ Ì≈¬∆⁄≈«¡ª ”Â∂ «‘≥Á» Ú◊ Á∆
«Ú⁄≈Ë≈’ √Á≈∆ ÓÛ∑È «Úº⁄ «‘≥Á» ‘≈’Óª Á∆ ÓÁÁ ’Á≈ ‘ÀÕ
«Î ¿∞‘ ¡≈͉∂ «¬√ «Ú⁄≈Ë≈’ ‘«Ê¡≈ ˘ ¤º‚‰ ª ÌÒ≈
«’™? «¬√ √ªfi∆ ⁄؉ñÍÉ≈Ò∆ Á≈ ‘∆ Ù≈Í ‘À «’ √. ’Í» «√≥ÿ Ú◊∂ “«√º÷
‘ØÓÒÀ∫‚” Á∂ «ÁzÛ √ÓÊ’ ˘ Ú∆ AIFG Á∆¡ª ⁄؉ª ¡≥Á «È≈Ù≈‹È’ ‘≈ Á≈
Áπ÷Á≈¬∆ ˜Ï≈ ‘ø„≈¿∞‰ ÂØ∫ fiº‡ Ï≈¡Á, ¡’≈Ò∆ ÁÒ ¡Â∂ “‹È√øÿ” Ȫ Á∆
’º‡Û «‘≥Á» «¯’≈ÍÃ√ ‹Ó≈ «Ú⁄’≈ ⁄؉ ◊·‹ØÛ Á∆ Ú˜≈‘ ’È∆ ͬ∆
(√. ’Í» «√≥ÿ Á≈ ¡’±Ï AIFH «Úº⁄ ’ø‡ È≈Ò «¬≥‡«Ú¿±) «¬√ ⁄؉ñ
216

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

ÍÉ≈Ò∆ ¡Ë∆È √º⁄∆ Í≥Ê’ √Ø⁄ º÷‰ Ú≈Ò∂ ¡≈◊»¡ª Â∂ ¿∞Ó∆ÁÚ≈ª ˘ Ú∆ ⁄؉ª ÓΩ’∂,
Ó≥Áª «Úº⁄ ‡ºÒ∆¡ª ÷Û’≈¿∞‰ ¡Â∂ ¡≈Â∆¡ª ¿∞Â≈È Ú◊∂ ◊πÓ«Â «ÚØË∆
¡Â∂ √ÚÀñÓ≈‰ È≈Ù’ ¡ÓÒ ’È Ò¬∆ Ó‹Ï» ‘؉≈ ÍÀ ‹ªÁ≈ ‘À””....

’»Â≈ È≈Ò ÓıΩÒ ¿∞‚≈«¬¡≈ ‹≈ «‘≈ √∆Õ («ÚË≈È √≈˜ ¡√À∫ÏÒ∆
¡≥Á BE Ó¬∆ AIDI ˘ Ë≈«Ó’ ÿº‡ «◊‰Â∆ Ú◊ Ú‹Ø∫ «√º÷ª Á∆ «˜Ú∂ÙÈ
Á∆ Ó≥◊ Á∂ «ÚØË «Úº⁄ √Á≈ ͇∂Ò ÚºÒØ∫ «ÁºÂ≈ «◊¡≈ «⁄Û«⁄Û≈ Ì≈Ù‰, «√º÷
√øÚ∂ÁÈÙ∆ÒÂ≈ ˘ «‡º⁄ ’ ’∂ ‹≈‰È Á∆ ‘ø’≈∆ «ÏÂ∆ Á≈ √πøÁ ÈÓ»È≈ Í∂Ù
’Á≈ ‘À (◊πÓ∆ «√≥ÿ : «‘√‡∆ ¡≈¯ «√º÷ √‡º◊Ò˜ (Í«‘Ò≈ Ì≈◊), √¯∂
CBI-CD)Õ Á»‹∂ ‘ºÊ, «Î’± Âπ¡º√Ϫ Á∆ ‚ø◊∆ ‘ج∆ «‘≥Á» ¡¯√Ù≈‘∆, ‘ ÷∂Â
¡≥Á «√º÷ª ˘ ÍÃ∂Ù≈È ’È Â∂ È∞º’∂ Ò≈¿∞∫‰ Ò¬∆ Â∞Ò∆ ‘ج∆ √∆Õ ÈΩ’∆¡ª Á∆
ÌÂ∆ ÂØ∫ ÒÀ ’∂ Âº’∆¡ª Á∂‰ º’, «‚¿±‡∆¡ª Á∆ Úø‚ ÂØ∫ ÒÀ ’∂ ¤∞º‡∆¡ª ÓȘ»
’È Â’, ‘ ÷∂Â ¡≥Á «√º÷ª ˘ ˜Ò∆Ò ’∆Â≈ ‹≈ «‘≈ √∆Õ «¯’± ͺ÷ñÏ≈˜∆
Á∆ «¬‘ ÷∂‚ ¡ÀÈ∂ Èß◊∂ »Í «Úº⁄ ÷∂‚∆ ‹≈ ‘∆ √∆ «’ ◊¿± Á∂ ‹≈«¬¡ª Ú◊∂
’ª◊√∆ «√º÷ª ˘ Ú∆ «¬√ «ÚπºË ÷ºπÒ∑∂ «Ï¡≈È Á∂‰ Ò¬∆ Ó‹Ï» ‘؉≈ ÍÀ «‘≈ √∆Õ
(¡‹∆ «√≥ÿ √‘ºÁ∆ : Í≥‹≈Ï∆ √»Ï∂ Á∆ ◊≈Ê≈ √¯≈ AFF)Õ ““Í≥‹≈Ï Á∆ √Óπº⁄∆ «‘≥Á»
ÍÃÀ√ («‘≥Á √Ó≈⁄≈, Í≥‹≈Ï ’∂√∆, «ÓÒ≈Í Â∂ «‡z«Ï¿±È ¡≈«Á) È∂ «¬√ «√º÷ñ«ÚØË∆
«¯’± ˜‘≈Á ¡≥Á “ÂØÍ÷≈È∂” Á∆ ’Ó≈È √øÌ≈Ò Ò¬∆ ‘ج∆ √∆ «‹ÊØ∫ ÙÏÁª Á∆ ʪ
”Â∂ «¯’± Âπ¡º√Ϫ Á≈ Ï≈»Á ÚÂ≈«¬¡≈ ‹≈ «‘≈ √∆Õ”” (¡‹Ó∂ «√≥ÿ : Ú∆‘Úƒ
√Á∆ Á∆ «√º÷ ≈‹È∆Â∆-«¬º’ ˆπÒ≈Ó∆ ÂØ∫ Á»‹∆ ˆπÒ≈Ó∆ º’ √¯∂ IG-IH, ADDAEF)Õ ““«√º÷ª ˘ ≈‹È∆Â’ ÂΩ ”Â∂ √øÂ∞Ù‡ ’È Ò¬∆ ’ج∆ Ú∆ ’ÁÓ È≈
¿∞·≈«¬¡≈ «◊¡≈Õ ¿∞È∑ª Á∂ Ú≈‹Ï Á≈¡«Ú¡ª Á≈ Ú∆ Ó˜≈’ ¿∞‚≈«¬¡≈ «◊¡≈Õ
¿∞È∑ª Á∆¡ª «¬º¤≈Úª ”Â∂ ÁøÁ∆¡ª ’º„∆¡ª ◊¬∆¡ªÕ ¿∞È∑ª Á∂ Ò∆‚ ‹∂Ò∑ ¡≥Á
√πº‡ «ÁºÂ∂ ◊¬∂ ¡Â∂ ¿∞È∑ª ˘ «¬‘ ¡«‘√≈√ ’Ú≈ «ÁºÂ≈ «◊¡≈ «’ ¿∞‘ ÿ‡∆¡≈
Á‹∂ Á∂ È≈◊«’ ‘ÈÕ Ì≈Ú≈ÂÓ’ ¬∂’Â≈ ”Â∂ ˜Ø «ÁºÂ≈ «◊¡≈ Í «¬√ Á≈ ÙØ
Ú∆ ‘Ú≈ «Úº⁄ ‘∆ Í≈«¬¡≈ «◊¡≈ ¡Â∂ «¬√ Ò¬∆ ’ج∆ ¡≈Ë≈ «Â¡≈ È≈ ’∆Â≈
«◊¡≈Õ (Í≥Ê ¡≥ÁØ∫) ‘ºÊñ·Ø’∂ «’√Ó Á∂ ÏøÁ∂ ⁄π‰∂ ◊¬∂ ¡Â∂ ¿∞È∑ª Á≈ ◊πº‚≈ Ïø«È∑¡≈
«◊¡≈ ....Õ””

⁄¿∞ñÂ¯∆ ÿ∂≈ÏøÁ∆
““.... ¡√Ò «Úº⁄ √øÈ √øÂ≈Ò∆ Á∂ χÚ≈∂ ÁΩ≈È ´º‡∆-Íπº‡∆ Â∂ Ò‘» ´‘≈‰
‘ج∆ «√º÷ ’ΩÓ ˘ ’¬∆ Â¯Ø∫ ¡Â∂ Ï‘π ‘∆ Ù’Â∆Ù≈Ò∆ ‘ÓÒ∂ Á≈ √≈‘Ó‰≈ ’È≈
ÍÀ «‘≈ √∆Õ Ï‡Ú≈∂ ÂØ∫ Ï≈¡Á Í≥‹≈Ï ¡≥Á «‘≥Á» Ú◊ Á∆ Ì≈∆ Ï‘π√øÓÂ∆ (FB
¯∆ √Á∆) ω ‹≈‰ √Á’≈ Í≥‹≈Ï Í»∆ Â∑ª ’ª◊√ Í≈‡∆ Á∂ “ÔÓ-‹º¯∂” «Úº⁄
¡≈ «◊¡≈ √∆Õ Í≥‹≈Ï ¡≥Á ’ª◊√ Í≈‡∆ ˘ ¡≈∆¡≈ √Ó≈‹ Á≈ ‘∆ ≈‹√∆
«Úø◊ «’‘≈ ‹≈ √’Á≈ √∆ ‹Ø Í≥‹≈Ï Á∂ «‘≥Á» ÚÍ≈∆ Ú◊ Á∆ √Ø⁄ Â∂ «‘ª Á∆
Â‹Ó≈È∆ ’Á≈ √∆Õ Ì≈Ú∂∫ «◊‰Â∆ Á∂ «Ò‘≈˜ È≈Ò ¡≈͉∂ ¡≈Í «Úº⁄ «¬‘
Ú◊ Í≥‹≈Ï∆ Ú√Ø∫ Á≈ «¬º’ «È◊π‰≈ Ì≈◊ ‘∆ √∆ Í «¬√ Ú◊ Á∆ ≈‹È∆Â’
¡Â∂ √«Ì¡≈⁄≈’ Ó≈ «¬√ Á∂ ¡≈’≈ È≈ÒØ∫ ’¬∆ ◊π‰ª ÚºË √∆Õ Í≥‹≈Ï Á≈
√Óπº⁄≈ √ÚȘ≈Â∆ «‘≥Á» ÂÏ’≈ «¬√ Ï≈‰∆¡≈ Ú◊ Á≈ ͺ’≈ Ô∞ºËñ√≈Ê∆ √∆Õ
√Óπº⁄∂ “◊¿± ÷∂Â” (Ô±.Í∆., «Ï‘≈, ‘«¡≈‰≈) Á≈ ÏÃ≈‘Ó‰ Â∂ Ï≈‰∆¡≈ Í≥‹≈Ï∆
«‘≥Á» Ú◊ Á≈ ‚‡Úª «Ú⁄≈Ë≈’ √ø◊∆ √∆Õ «√º÷ñ«ÚØË Á∂ Ó≈ÓÒ∂ ”⁄, Í≥‹≈Ï∆
«‘≥Á» Ú◊ ˘ ¿∞µÂ∆ Ì≈ Á∆ ¡≈Ó «‘≥Á» ‹ÈÂ≈ Á∆, ı≈√ ’ ’∂ √ÚȘ≈Â∆
ÂÏ«’¡ª Á∆ ͺ’∆ ‘Ó≈«¬Â ‘≈«√Ò √∆Õ Í≥‹≈Ï ÂØ∫ ÒÀ ’∂ ’∂∫Á º’, √ÌȪ
¡«‘Ó ÷∂Âª ¡≥Á Â∂ ÍÁÚ∆¡ª ”Â∂, Óπº√Ï∆ «Ú⁄≈Ë≈≈ ˘ ÍÉ≈¬∂ Í≥‹≈Ï∆ «‘≥Á»
¡¯√Ù≈‘ Ò≈‰∂ Á∆ √Á≈∆ √∆Õ Í≥‹≈Ï ¡≥Á ÍÃÀ√ ¡≈∆¡≈ √Ó≈‹ Â≈’ª Á≈
ÍÃÓπº÷ ‘«Ê¡≈ √∆ «‹√ Á∆ «¯’± ¿∞Á∂Ùª Ò¬∆ ÚÂØ∫ Á≈ ¿∞√ ˘ «ÚÙ∂٠˜Ï≈ Â∂
Óπ‘≈ ‘≈«√Ò √∆Õ ’∞ºÒñ«‘≥Á ͺË ”Â∂ ’ª◊√ Í≈‡∆ Â∂ ‘’±Ó ¡≥Á Í≥‹≈Ï∆
«‘≥Á» Ú◊ Á≈ ı≈√ ¡√ñ√»ı √∆ ¡Â∂ Í≥‹≈Ï Â∂ «√º÷ Í≥Ê Á∂ √ÏøË ”⁄ È∆Â∆
«È‰∂ ÂÀ¡ ’È Á∂ Ó≈ÓÒ∂ ”⁄ ¿∞√ Á∆ Íπ◊≈¿± ‘À√∆¡Â √∆Õ Í≥‹≈Ï∆ «‘≥Á» Ú◊
Á∆ Â≈’ Â∂ ¡√ñ√»ı Á∂ «¬√ «ÚÙ≈Ò Â≈‰∂ñÏ≈‰∂ ¡≥Á «√º÷ ’ΩÓ ⁄πÎ∂«™
«ÿ∆ ¡Â∂ ıÂ∂ Ó»ø‘ ¡≈¬∆ Ó«‘√»√ ’È Òº◊∆Õ ’∞ºÒ «‘≥Á ͺË ”Â∂ ’ª◊√∆

(«‘≥Á») Ò∆‚«ÙÍ ¡≈͉∂ √≈∂ Ú≈¡«Á¡ª ¡Â∂ «¬’≈ª ÂØ∫ Ï∂ñ
‘Ô≈¬∆ È≈Ò Ó»ø‘ Ìπ¡≈ ’∂, ¡≈˜≈Á Ì≈ Á∂ √ø«ÚË≈È ¡≥Á «√º÷ª
Á∂ È∞’Â≈ñȘ ˘ “√»¬∆ Á∂ Ⱥ’∂ «‹øÈ∆” Ú∆ ‹◊∑≈ Á∂‰ Ò¬∆ «Â¡≈
È‘ƒ √∆Õ «√º÷ ’ΩÓ Á∂ √Ø’≈ª, ÂΩ÷«Ò¡ª Â∂ Ó≥◊ª (‘º’ª)≤ ˘ È≈
«√¯ Ï∂π÷∆ È≈Ò ·∞’≈«¬¡≈ ‹≈ «‘≈ √∆ √◊Ø∫ ¿∞È∑ª Á≈ Ï‘π ‘∆
217

(¡‹∆ «√≥ÿ √‘ºÁ∆ : Í≥‹≈Ï∆ √»Ï∂ Á∆ ◊≈Ê≈)

Í≥‹≈Ï∆ √»Ï∂ Á≈ ÓØ⁄≈
«√º÷ Ò∆‚«ÙÍ È∂ Í≥‹≈Ï∆ ÏØÒ∆ Á∂ ¡≈Ë≈ ”Â∂ Í≥‹≈Ï∆ √»Ï≈ ÒÀ‰ Ò¬∆ Íπñ
¡ÓÈ ÓØ⁄≈ Ò≈ «ÁºÂ≈Õ ‘˜≈ª (EG ‘˜≈) «√º÷ª ˘ ‹∂Ò∑ª «Úº⁄ ÏøÁ ’ «ÁºÂ≈
«◊¡≈Õ ’¬∆ «√º÷ Ù‘∆Á ’ «ÁºÂ∂ ◊¬∂ ¡Â∂ «√º÷ ’ΩÓ ˘ ˜Ò∆Ò ’È Ò¬∆ ¡È∂’ª
«ÿÈ≈¿∞∫‰∂ ‘Ê’ø‚∂ ÚÂ∂ ◊¬∂Õ ÙØÓ
à ‰∆ ¡’≈Ò∆ ÁÒ ÁØÎ≈Û ‘Ø «◊¡≈Õ (Ó≈√‡ ÁÒ,
¯«Â‘ «√≥ÿ ÁÒ)Õ «√º÷ ’ΩÓ ˘ ’∞º‡‰ Ò¬∆ «√º÷∆ √»Í Ú≈Ò∂ ‘ºÊñ·Ø’∂ ’ª◊√∆
«√º÷ª Á∆ ÚÂØ∫ ’∆Â∆ ◊¬∆Õ C √ÂøÏ AIFF ˘ ’∂∫Á √’≈ È∂ Ï∂Ú√ ‘Ø ’∂, ÒØ’
218

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

√Ì≈ ¡≥Á “Í≥‹≈Ï ÍπÈ◊·È «ÏÒ” Í∂Ù ’ «ÁºÂ≈ «‹√ ¡È∞√≈ «√º÷ ’ΩÓ È≈Ò
‘∂·ª Ú‰È Ï∂-«¬È√≈¯∆¡ª ¡Â∂ ˺’Ù
∂ ≈‘∆¡ª ’∆Â∆¡ª ◊¬∆¡ª :

““¡«‹‘∆ ‘≈Ò «Úº⁄ ¡’≈Ò∆ Ò∆‚«ÙÍ ˘ «’√∂ Úø«È™ «¬‘ «√¡≈‰∆
Ӻ «ÓÒ ◊¬∆ «’ ·Ø√ Í≈«Ò√∆ ÍÃØ◊≈Ó Á∆ ˆÀ-ÓΩ‹»Á◊∆ «Úº⁄ ¡’≈Ò∆ ÁÒ
«√˪’ ◊øËÒ⁄Ω∫Á Â∂ ¡≈Í≈-Ë≈Í∆ Á∆ «‹ºÒ∑‰ ”⁄Ø∫ Ï≈‘ È‘ƒ «È’Ò √’∂◊≈Õ
«¬√ ΩÙÈ∆ «Úº⁄ ¡’≈Ò∆ ÁÒ Á∆ Ú«’ø◊ ’Ó∂‡∆ È∂ AA Á√øÏ AIGB Á∆ Ó∆«‡≥◊
«Úº⁄ «¬‘ ¡«‘Ó «È‰≈ ÒÀ «Ò¡≈ «’ Á∂Ù Á∂ √Óπº⁄∂ ≈‹√∆ ÿ‡È≈¥Ó Â∂ «√¡≈√∆
«ÁzÙ ˘ √≈‘Ó‰∂ ÷«Á¡ª ‘Ø«¬¡ª ¡’≈Ò∆ ÁÒ Á∂ ÓÈØʪ Â∂ È∆Â∆¡ª Ï≈∂ ÈÚ∂∫
«√«™ «Ú⁄≈ ’ ’∂ Í≈Ò√∆ ÍÃØ◊≈Ó «Â¡≈ ’∆Â≈ ‹≈Ú∂Õ ¡’≈Ò∆ ÁÒ Á∆
«¬º’ √Ï ’Ó∂‡∆ È∂ Á√ ’∞ Ó‘∆«È¡ª Á∆ «Ó‘È ’ ’∂ Í≈Ò√∆ ÍÃØ◊≈Ó Á≈
÷Û≈ «Â¡≈ ’ «Ò¡≈Õ Ú«’ø◊ ’Ó∂‡∆ È∂ AF-AG ¡’±Ï AIGC ˘ ¡≈ÈßÁÍπ
√≈«‘Ï «Ú÷∂ ‘ج∆ ÁØñؘ≈ Ó∆«‡≥◊ ”⁄ «¬√ ÷Û∂ ”Â∂ ÌÚƒ Ï«‘√-«Ú⁄≈ ’È
¿∞Íø ÒØÛƒÁ∆¡ª √Ø˪ Â∂ ¡ÁÒ≈-ÏÁÒ∆¡ª ’ ’∂ «¬√ ÷Û∂ ˘ ¡≥ÂÓ »Í
«Úº⁄ ÍÃÚ≈È ’ «Ò¡≈Õ ¡’≈Ò∆ ÁÒ ¡≥Á Í≈Ò√∆ ÍÃØ◊≈Óª Á∆ ‹◊∑≈ “ӫ¡ª”
Á∆ Ú≈«¬Â Á≈ ÏØÒÏ≈Ò≈ ‘؉ ’ ’∂ Ï≈¡Á «Úº⁄ «¬‘ Í≈Ò√∆ ÍÃØ◊≈Ó “¡≈ÈßÁÍπ
√≈«‘Ï Á∂ ÓÂ∂” Á∂ Ȫ ‘∂· ÓÙ‘» ‘Ø«¬¡≈Õ ¡≈ÈßÁÍπ √≈«‘Ï Á∂ ÓÂ∂ ¡≥Á ÙÃØÓ‰∆
¡’≈Ò∆ ÁÒ Á∂ Ïπ«È¡≈Á∆ «√˪ª Â∂ ÓÈØʪ ˘ ¡≥’ ’È ÂØ∫ «¬Ò≈Ú≈
¡≈Ê’, √«Ì¡≈⁄≈’ Â∂ «Ú«Á¡’ ÷∂Â È≈Ò √ÏøË È∆Â∆¡ª Á≈ ÍÃ◊‡≈Ú≈
’∆Â≈ «◊¡≈ ‘ÀÕ È≈Ò ‘∆ «√º÷ ’ΩÓ Á∆¡ª ’∞ºfi ¿∞µÌÚ∆¡ª, ¯Ω∆ Ó≥◊ª Â∂ Ó√«Ò¡ª
˘ Ú∆ ¿∞Ì≈«¡≈ «◊¡≈ ‘À Í ÓÂ∂ Á≈ ¡√Ò∆ º «¬√ Á∂ Ïπ«È¡≈Á∆ «√˪ª,
ÓÈØʪ Â∂ ≈‹√∆ «ÈÙ≈È∂ Ú≈Ò∂ Ì≈◊ ¡≥Á √ÓØ«¬¡≈ ‘Ø«¬¡≈ ‘ÀÕ √. ’Í» Á∆
≈‹È∆Â’ «Ú⁄≈Ë≈’ √Ø⁄ Â∂ «Ò÷‰ñÙÀÒ∆ ÂØ∫ Ú≈’¯ «’√∂ Ú∆ «Ú¡’Â∆ Ò¬∆
«¬‘ ͤ≈‰ ’ ÒÀ‰∆ ¡Ω÷∆ È‘ƒ «’ ÓÂ∂ Á≈ «¬‘ «‘º√≈ √Á≈ √≈‘Ï ‘πª Á∆ ‘∆
ÍÃÓ≈‰’ ⁄È≈ ‘ÀÕ ... ¡’≈Ò∆ ÁÒ Á∂ ÓÈØʪ Á∆ ◊ºÒ ’«Á¡ª ‘Ø«¬¡ª “«√º÷ª
«Úº⁄ Í≥Ê’ ¡≈˜≈Á ‘√Â∆ Á≈ ¡«‘√≈√ ’≈«¬Ó º÷‰” ”Â∂ ¿∞⁄∂⁄≈ ˜Ø «ÁºÂ≈ «◊¡≈
¡Â∂ «√º÷ ’ΩÓ Á∆ ÍÃÌ»Â≈ Á∂ √ø’ÒÍ ˘ ¡ÓÒ∆ ‹≈Ó≈ Í«‘È≈¿∞‰ Ò¬∆ ¡«‹‘∂ “Á∂Ù
’≈Ò Â∂ ≈‹√∆ «ÚË≈È” Á∆ Ë≈È≈ Í∂Ù ’∆Â∆ ◊¬∆ «‹√ «Úº⁄ «√º÷ Í≥Ê Á∂ ’ΩÓ∆
‹˜Ï∂ Â∂ ’ΩÓ∆¡Â Á≈ ÍÃ◊‡≈˙ Í»È ÂΩ ”Â∂ Ó»Â∆Ó≈È Â∂ ÍËÚÒ ‘Ø √’∂Õ......

A.

◊ø◊≈È◊ (≈‹√Ê≈È) √Ó∂ «’øÈ∂ ‘∆ Í≥‹≈Ï∆ ÏØÒÁ∂ «¬Ò≈’∂ Í≥‹≈Ï ’ØÒØ∫
÷Ø‘ Ò¬∂ ◊¬∂Õ

B.

Í≥‹≈Ï Á∆ ≈‹Ë≈È∆ ⁄ø‚∆◊Û∑ ˘ ’∂∫Á∆ñÙ≈√ «¬Ò≈’≈ ’≈ Á∂ «ÁºÂ≈
«◊¡≈Õ

C.

Í≥‹≈Ï Á∂ Í≈‰∆¡ª Á∂ √≈∂ ‘Àµ‚Ú’√ (Ì≈÷Û≈ «Ï¡≈√ ‚ÀÓ ¡≈«Á)
Í≥‹≈Ï ÂØ∫ ÷Ø‘ ’∂ ’∂∫Á∆ √’≈ È∂ ¡≈͉∂ «√ºË∂ ÍÃÏøË ‘∂· ÒÀ Ò¬∂Õ

D.

Í≥‹≈Ï Â∂ ‘«¡≈‰≈ «Ú⁄’≈ √ªfi∆¡ª ’Û∆¡ª (√ªfi≈ ◊ÚÈ, √ªfi∆
‘≈¬∆ ’Ø‡, √ªfi≈ «Ï‹Ò∆ ÏØ‚, √ªfi∆ «ÚºÂ∆ ’≈ÍØ∂ÙÈ ¡≈«Á) ’≈«¬Ó
÷∆¡ª ◊¬∆¡ªÕ

«√º÷ ’ΩÓ Á∂ ˜ØÁ≈ «ÚØË Á∂ Ï≈Ú‹»Á Í≈Ò∆ÓÀ∫‡ È∂ «¬‘ «ÏÒ G √ÂøÏ ˘
Í≈√ ’ «ÁºÂ≈ ¡Â∂ AH √ÂÏø ˘ ≈Ù‡ÍÂ∆ Á∆ ÓȘ»∆ È≈Ò «¬‘ ’≈˘È ω
«◊¡≈ ¡Â∂ A ÈÚøÏ AIFF ˘ Ò≈◊» ‘Ø «◊¡≈Õ ¡≥Â≈Ù‡∆ («¬≥‡ÈÀÙÈÒ)
“«Í∂∆¡È ’≈˘È” ¡È∞√≈ Á«¡≈Úª Á∂ Í≈‰∆¡ª ”Â∂ «√¯ ¿∞È∑ª √»«Ï¡ª Á≈ ‘∆
¡«Ë’≈ ‘πÁ
ø ≈ ‘À «‹È∑ª «Úº⁄∫Ø Á∆ «¬‘ Á«¡≈ ¶ÿÁ∂ ‘È «’™«’ ‹ÁØ∫ ’Á∂ «¬È∑ª
«Úº⁄ ‘Û∑ ¡≈™Á∂ ‘È Âª ÂÏ≈‘∆ Ú∆ «¬È∑ª √»«Ï¡ª Á∆ ‘∆ Ó⁄≈™Á∂ ‘È Í Í≥‹≈Ï
Á∂ Ó≈ÓÒ∂ «Úº⁄ «¬È∑ª ’≈˘È∆ ¡√»Òª ˘ «¤º’∂ ”Â∂ ‡ø◊ ’∂ ˆÀ ’≈˘È∆ „ø◊ È≈Ò
Í≥‹≈Ï Á∂ Á«¡≈Úª Á≈ Â’∆ÏÈ GE ¯∆ √Á∆ Í≈‰∆ Í≥‹≈Ï ÂØ∫ Ï≈‘Ò∂ ˆÀñ
«Í∂∆¡È √»«Ï¡ª (≈‹√Ê≈È, ‘«¡≈‰≈, «ÁºÒ∆ ¡≈«Á) ˘ ´‡≈ «ÁºÂ≈ «◊¡≈Õ
«¬√ ˜πÒÓ Á≈ √øÂ≈Í ¡º‹ º’ Ú∆ Í≥‹≈Ï (ı≈√ ’ ’∂ «√º÷) ÌØ◊ «‘≈ ‘ÀÕ

¡≈ÈßÁÍπ Á≈ ÓÂ≈
““√º·«Ú¡ª Á∂ Á‘≈’∂ ÁΩ≈È ‘∂ «¬È’Ò≈Ï È∂ Í≥‹≈Ï Á∆ «’√≈‰∆ Á∆
¡≈Ê’ ÁÙ≈ «Úº⁄ ’∞ºfi √πË≈ «Ò¡ªÁ≈Õ ≈‹ ÍÃÏøË Á∂ ‘ØȪ ÷∂Âª «Úº⁄ Ú∆ ’∞ºfi
«√º÷ª ˘ ¿∞µ⁄∆¡ª ÍÁÚ∆¡ª ÍÃ≈Í ‘Ø ◊¬∆¡ªÕ”” Ú≈Í≈ ¡Â∂ Â’È∆’∆ ÷∂Âª
«Úº⁄ Ú∆ ’∞ºfi ⁄؉Ú∂∫ «√º÷ª È∂ ⁄ø◊∆ Óπ‘≈ ‘≈«√Ò ’ Ò¬∆ Í «¬√ √ºÌ ’∞ºfi Á∂
Ï≈Ú‹»Á «√º÷ ’ΩÓ ¡≈ÂÓ’ ͺË ”Â∂ ¿∞Á≈√ ¡Â∂ „«‘≥Á∆¡ª ’Òª «Úº⁄ «Ú⁄
‘∆ √∆Õ ¿∞√ ˘ «’√∂ Úº‚∆ ’Ó∆ ¡Â∂ ‚±øÿ∂ ÷Ò≈¡ Á≈ ¡«‘√≈√ ‘Ø «‘≈ √∆Õ «¬‘
’Ó∆ ’∆ √∆? «¬√ Ï≈∂ «√º÷ ’ΩÓ È≈ ª ⁄∂ÂÈ≈ Á∆ ͺË ”Â∂ √ͺه √∆ Â∂ È≈
«¬’Ӻ √∆Õ ’ΩÓ Á∂ ¡º‚-¡º‚ Ú◊ª Â∂ «‘º«√¡ª Á∂ ¡È∞ÌÚ ¡Òº◊-¡Òº◊ √ÈÕ
Í √≈«¡ª Á∆ ⁄∆√ √ªfi∆ √∆Õ”” (√. ¡‹Ó∂ «√≥ÿ : ¿∞ÍØ’Â, √¯≈ BH@)Õ
219

Í≥‹≈Ï∆ √»Ï∂ Á∆ √Ê≈ÍÈ≈ È≈Ò «√º÷ ’ΩÓ ¡≥Á ≈‹√∆ «ÈÙ≈È∂ Ï≈∂ ÍÀÁ≈
‘ج∂ ÌøÏÒÌ»√∂ ˘ Á» ’È Á∂ Ó≥ÂÚ È≈Ò ¡Â∂ ¡≥Á √≈¯ ÙÏÁª «Úº⁄ «¬‘ ◊ºÒ
«⁄Â≈∆ ◊¬∆ «’ “Í≥Ê’ ≈‹√∆ «ÈÙ≈È≈ «ÈÙ⁄∂ ÂΩ ”Â∂ √≈«‘Ï Á√Ó Í≈«ÂÙ≈‘ Á∂
¡≈Á∂Ùª, «√º÷ «¬«Â‘≈√ Á∂ Í≥«È¡ª ¡Â∂ ı≈Ò√≈ Í≥Ê Á∂ ÓÈñÓ≥Á «Úº⁄ ¿∞µ’«¡≈
⁄«Ò¡≈ ¡≈ «‘≈ ‘À, «‹√ Á≈ Ó’√Á “ı≈Ò√≈ ‹∆ Á∂ ÏØÒÏ≈Ò∂ ‘ÀÕ ı≈Ò√≈ ‹∆ Á∂
«¬√ ‹ÈÓñ«√ºË ¡«Ë’≈ ˘ «ÁzÙ‡Ó≈È ’È Ò¬∆ ÒØÛƒÁ∂ Á∂Ù ’≈Ò ¡Â∂ «ÚË≈È
Á∆ «√‹È≈ ÍÃ≈ÍÂ∆, ÙÃØÓ‰∆ ¡’≈Ò∆ ÁÒ Á∂ Ïπ«È¡≈Á∆ „ª⁄∂ Á∆ ȃ‘ ‘ÀÕ”” Á∂Ù
220

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

¡≥Á √‘∆ ¡ʪ «Úº⁄ ¯À‚Ò „ª⁄∂ Á∆ ¿∞√≈∆ Á∆ Ú’≈Ò ’Á∂ ‘ج∂ Í≥‹≈Ï Â∂
Á∂Ù Á∂ ‘ØȪ √»«Ï¡ª «Úº⁄ ’∂∫Á Á∂ ÁıÒ ˘ ’∂ÚÒ «‚¯À∫√, ÏÁ∂Ù∆ Ó≈ÓÒ∂, √ø⁄≈
(‚≈’Â≈ ¡≈«Á)Õ ∂ÒÚ∂ Â∂ ’ø√∆ Á∂ ÷∂Âª º’ √∆Ó º÷‰ Á∆ Ë≈È≈ Í∂Ù ’∆Â∆
◊¬∆ ¡Â∂ Ï≈’∆ √≈∂ Ó≈Ó«Ò¡ª «Úº ⁄ Í≥ ‹ ≈Ï (Â∂ ‘Ø  Ȫ √» « Ï¡ª) ˘ Í»  È
ıπÁÓπı«Â¡≈∆ Á∂‰ Á∆ ÍØ‹∆ÙÈ ¿∞Ì≈∆ ◊¬∆Õ........

¡’≈Ò∆ Ò∆‚«ÙÍ È∂ AIGC «Úº⁄ ¡≈ÈßÁÍπ √≈«‘Ï Á∂ ÓÂ∂
˘ «√˪’ √ͺهÂ≈ ”⁄Ø∫ ¡Â∂ «ÁÒ∆ñ«ÈÙ⁄∂ È≈Ò ÍÃÚ≈È È‘ƒ √∆
’∆Â≈Õ ¿∞√ È∂ «¬º’ ı≈√ ‘≈Ò ”⁄Ø∫ ¿∞µ· ’∂ Ú’Â∆ñΩ∫¡ ¡Ë∆È ‘∆
«¬√ ÓÂ∂ È≈Ò √«‘ÓÂ∆ Á≈ Óº·≈ ¡Â∂ ’º⁄≈ ‘πø◊≈≈ Ì«¡≈ √∆Õ...
«√˪’ √ͺهÂ≈ Â∂ Ú⁄ÈϺËÂ≈ Á∆ Ï‹≈¬∂ «’√∂ Ú’Â∆ñΩ∫¡
¡Ë∆È Ò¬∆¡ª ◊¬∆¡ª Íؘ∆ÙȪ Ï‘πÂ∆¡ª ‘ø„‰√≈ √≈Ï ȑƒ
‘πøÁ∆¡ªÕ ‘≈Ò≈ ¡Â∂ Ω∫¡ «Úº⁄ ¡≈¬∆ ÂÏÁ∆Ò∆ È≈Ò «¬È∑ª Íؘ∆ÙȪ
˘ ÏÛ∆ ¡≈√≈È∆ È≈Ò ÌπÒ≈ «ÁºÂ≈ ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ ¡≈ÈßÁÍπ √≈«‘Ï Á∂
ÓÂ∂ È≈Ò Ú∆ ·∆’ «¬‘Ø ◊ºÒ Ú≈Í∆Õ √Ø ‹Á AIGG «Úº⁄ ’∂∫Á «Úº⁄

¡’≈Ò∆ ÁÒ Á∆ ¯À‚Ò „ª⁄∂ Ï≈∂ ¿∞ÍØ’Â Ë≈È≈ ¡≥Á ’ج∆ ÈÚƒ ‹ª
«ÚÙ∂Ù ◊ºÒ È‘ƒ √∆Õ ÏÂ≈ÈÚ∆ ‘≈’Óª ÚºÒØ∫ Ì≈ ˘ ¡≈˜≈Á∆ √Ω∫͉ Ò¬∆
“’À«Ïȇ «ÓÙÈ ÔØ‹È≈” ¡≥Á «¬≥Èñ«ÏøÈ «¬‘Ø Â‹Ú∆˜ √πfi≈¬∆ ◊¬∆ √∆ (≈Ó
È≈≈«¬‰ ’∞Ó≈ : Á «√º÷ √‡◊Ò ¡À∫‚ Á «¬≥‚∆¡È √‡∂‡, √¯∂ B@E-@F)Õ
¡≈˜≈Á∆ ÂØ∫ Ï≈¡Á ’∞ºfi ≈‹√∆ Â≈’ª ÚºÒØ∫ Ò◊≈Â≈ Ó≥◊ª ¿∞·≈¬∆¡ª ‹≈
‘∆¡ª √ÈÕ ı≈√ ’ ’∂ Â≈«ÓÒÈ≈‚± ¡≥ÁÒ∂ Á≈ÚÛ ÁÒª ¡Â∂ ͺ¤Ó∆ Ïø◊≈Ò
Â∂ ’∂Ò≈ Á∆¡ª ’«Ó¿±«È√‡ Â≈’ª √≈Òª ÂØ∫ «¬√ Ó≥◊ ”Â∂ ˜Ø «Á≥Á∆¡ª ¡≈
‘∆¡ª √È Í ¡’≈Ò∆ Ò∆‚«ÙÍ Á∂ Ó»ø‘Ø∫ ¯À‚Ò „ª⁄∂ Á∆ ◊ºÒ «È’Ò‰ Á∆ Á∂
√∆ «’ Í≥‹≈Ï Á∆¡ª «‘≥Á» «¯’≈ÍÃ√ Â≈’ª È∂ ¡Í‰∆ «¯Â ÓπÂ≈Ï’ «¬√
«ÚπË «Âº÷≈ Ú≈Ú∂Ò≈ ÷Û∑≈ ’ «ÁºÂ≈Õ ‘Ó∂Ù≈ Úª◊, ÍÃÀ√ È∂ «¬√ «√º÷ñ«ÚØË∆
«¯’± ÍÃ⁄≈ Á∆ Óπ«‘≥Ó Á∆ Â∞ ’Ó≈È √øÌ≈Ò Ò¬∆Õ Á∂Ù Á∆ ¬∂’Â≈ Â∂ ¡÷≥‚Â≈
Á∆ Áπ‘≈¬∆ «Í‡«Á¡ª ‘Ø«¬¡ª ¡≈ÈßÁÍπ √≈«‘Ï Á∂ ÓÂ∂ ˘ Úº÷Ú≈Á∆ ’«‘ ’∂
Ìø«‚¡≈ ‹≈‰ Òº◊≈ ¡Â∂ «¬√ Á∆ AID@ Ú≈Ò∂ Óπ√«ÒÓ Ò∆◊ Á∂ ÓÂ∂ È≈Ò Â∞ÒÈ≈
’∆Â∆ ‹≈‰ Òº◊∆Õ ¡’≈Ò∆ ¡≈◊»¡ª Á∂ Ȫ ”Â∂ √Óπº⁄∆ «√º÷ ’ΩÓ Á∆ Á∂Ù ÍÃÂ∆
Ú¯≈Á≈∆ Ï≈∂ Ùø’∂ ÍÃ◊‡≈¬∂ ‹≈‰ Òº◊∂Õ
«¬√ È≈Ò ¡’≈Ò∆ Ò∆‚«ÙÍ Ï⁄≈¿∞ Á∂ ÍÀ∫ÂÛ∂ ”Â∂ ¡≈ ◊¬∆ ¡Â∂ ¡≈ÈßÁÍπ
√≈«‘Ï Á∂ ÓÂ∂ ¡≥Á ÍØ‹∆ÙȪ ”Â∂ «ÁzÛÂ≈ È≈Ò Í«‘≈ Á∂‰ Á∆ Ï‹≈¬∂ Ï⁄≈¿∞ Á∂
≈‘ ÂÒ≈Ù‰ Òº◊ ͬ∆Õ ¡√Ò «Úº⁄ ¡’≈Ò∆ Ò∆‚«ÙÍ ¡≥ÁÒ≈ Ó≈«¬¡≈Ë≈∆
π⁄∆¡ª Ú≈Ò≈ √π¡≈Êñ‹∆Ú∆ Ú◊ ¡«‹‘∆ ’ج∆ Ú∆ Íؘ∆ÙÈ È‘ƒ ÒÀ∫Á≈ «‹√
È≈Ò ¿∞√ Á≈ «‘≥Á»Ú≈Á∆ Â≈’ª È≈Ò Ì≈¬∆Ú≈Ò∆ Á≈ ≈‘ ÏøÁ ‘πøÁ≈ ‘ØÚ∂....Õ
«‘≥Á»Ú≈Á∆ Â≈’ª «’√∂ ‘≈Ò «Úº⁄ «’√∂ «‘≥Á» Ï‘π«◊‰Â∆ Ú≈Ò∂ ≈‹ Ò¬∆ ª ÚºË
¡«Ë’≈ª Á∆ Ó≥◊ È≈Ò √«‘ÓÂ∆ ÍÃ◊‡≈ √’Á∆¡ª ‘È Í «’√∂ ÿº‡ «◊‰Â∆
Ì≈¬∆⁄≈∂ Á∆ Ï‘π«◊‰Â∆ Ú≈Ò∂ ≈‹ Á∂ ◊Ò ¿∞ÂØ∫ ’∂∫Á Á∂ ‹»Ò∂ ˘ «„ºÒ≈ ’È Á∆
‹Ú∆˜ ˘ ¿∞‘ ¿∞µ’≈ ‘∆ ÏÁ≈Ù ȑƒ ’ √’Á∆¡ªÕ Í≥‹≈Ï Á≈ «‘≥Á» Ú◊ «¬√
“Ó˜” Á≈ √ºÌ ÂØ∫ ÚºË «Ù’≈ ‘ÀÕ ...≤ ¿∞‘ «√º÷ ’ΩÓ ˘ ‘ ͺ÷ ÂØ∫ ’Ó˜Ø ¡Â∂
ÁπÏ∂Ò Ï‰≈ ’∂ º÷‰ Á∆ √Ø⁄ ”Â∂ π⁄∆ Í≈ÒÁ≈ ‘À.... «’™«’ ¿∞√ Á∆¡ª «ÁÒ∆ √ªfiª
Í≥‹≈Ï È≈Ò È‘ƒ «ÁºÒ∆ È≈Ò ‘ÈÕ
221

√Ê≈Í ‘ج∆ ‹ÈÂ≈ ◊·‹ØÛ √’≈ «Úº⁄ ¡’≈Ò∆ ÁÒ Ì≈¬∆Ú≈Ò Ï‰ «◊¡≈
ª ¡≈∆¡≈ √Ó≈‹∆ Â≈’ª È∂ «ÚØË Â∂ Ù∆’∂ Á∆ Ì≈ÚÈ≈ ”⁄Ø∫ «√º÷ ’ΩÓ «ÚπºË
¡≈͉∂ «Ú⁄≈Ë≈’ ‘ÓÒ∂ Á∆ Ë≈ Â∂˜ ’ «ÁºÂ∆Õ «√º÷ ’ΩÓ Á∆ «È¡≈∆ ‘√Â∆
Á∂ Á≈¡Ú∂ ˘ ⁄π‰Úª «ÈÙ≈È≈ ω≈™«Á¡ª ‘Ø«¬¡ª ¡≈ÈßÁÍπ √≈«‘Ï Á∂ ÓÂ∂ ˘
«¯’± Â∂ Úº÷Ú≈Á∆ ◊Á≈ȉ Á∆ √π ¿∞µ⁄∆ ⁄ºπ’ «ÁºÂ∆ ◊¬∆Õ Ï≈‹Ú»Á «¬√ ºÊ
Á∂ «’ ¡’≈Ò∆ Ò∆‚«ÙÍ È∂ «¬√ ÓÂ∂ ˘ ¡ÓÒ∆ ÂΩ ”Â∂ Í»∆ Â∑ª «È’≈ ¤º«‚¡≈
‘Ø«¬¡≈ √∆ ¡Â∂ AIGG Á∆¡ª ¡≈Ó ⁄؉ª ÓΩ’∂ ¡’≈Ò∆ ÁÒ ÚºÒØ∫ ‹≈∆ ’∆Â∂ ◊¬∂
⁄؉ ÓÀÈ∆¯À√‡Ø ‹ª ⁄؉ ÍÃ⁄≈ ¡≥Á «¬√ ÓÂ∂ Á≈ «’Â∂ «˜’ º’ Ú∆ È‘ƒ √∆
’∆Â≈ «◊¡≈Õ ¡≈∆¡≈ √Ó≈‹∆ Â≈’ª ˘ «¬√ ÓÂ∂ Á≈ ̻ Ò◊≈Â≈ Ï∂⁄ÀÈ ’
«‘≈ √∆Õ ¿∞È∑ª Á∂ ÓȪ ˘ ¿∞È≈ «⁄ ËÚ≈√ È‘ƒ √∆ ¡≈™Á≈ «‹øÈ≈ «⁄ ¡’≈Ò∆
Ò∆‚«ÙÍ «¬√ ÓÂ∂ ˘ ÁØ ‡π’ »Í ”⁄ ºÁ‰ ¡Â∂ «Â¡≈ˆ‰ Á∆ Íؘ∆ÙÈ È‘ƒ √∆ ÒÀ
ÒÀ∫Á∆Õ «¬‘ «‘≥Á»Ú≈Á∆ Â≈’ª Á∂ ÓÈ Á≈ ¯Ø’≈ Ú«‘Ó È‘ƒ √∆Õ √◊Ø∫ «√º÷ ’ΩÓ Á∆
«È¡≈∆ ‘Ø∫Á ˘ ıÂÓ ’ ’∂ ¿∞√ ˘ «‘≥Á»Ú≈Á Á∂ Ú«‘‰ ¡≥Á √ÓØ¡ ÒÀ‰ Á∂
Ô∞ºËÈ∆Â’ ¿∞Á∂Ù Á∆ Í»Â∆ Ò¬∆ ¡Â∆ ˜»∆ Ù √∆ «’™«’ Í≥Ê’ ¡≈˜≈Á
‘√Â∆ Á∂ ¡«‘√≈√ Â∂ ‹˜Ï∂ Á≈ ’ø‚≈ ’º„∂ ψÀ «‘≥Á» ÓÈ Á∆ «¬‘ Óπ≈Á Í»∆ È‘ƒ
‘Ø √’Á∆Õ ¡’≈Ò∆ Ò∆‚«ÙÍ Ú∆ Ú’Â∆ ‘≈Ò≈ ˘ Ú∂÷ ’∂ «¬√ ÓÂ∂ Á∆¡ª
¡‰⁄≈‘∆¡ª «√˪’ Ⱥ∞’ª ˘ ÌØ √πº‡‰ Ò¬∆ ÓÈ Ï‰≈¬∆ ÏÀ·∆ √∆Õ.....
... «¬√ ¿∞Á∂Ù Á∆ Í»Â∆ Ò¬∆ ¿∞√ È∂ BH-BI ¡’±Ï AIGH ˘ ´«Ë¡≈‰≈
«Ú÷∂ ‹πÛ∆ ¡·≈Úƒ √Ï «‘≥Á ¡’≈Ò∆ ’≈ȯø√ Á∂ ÓΩ’∂ Á∆ ÌÍ» ÚÂØ∫ ’∆Â∆Õ
«¬√ ’≈ȯø√ Áπ¡≈≈ ÍÃÚ≈È ’∆Â∂ ◊¬∂ ӫ¡ª ≈‘ƒ ¡’≈Ò∆ Ò∆‚«ÙÍ È∂
¡≈ÈßÁÍπ √≈«‘Ï Á∂ ÓÂ∂ Á∂ ¡‰⁄≈‘∂ «√˪’ ÏøËȪ ÂØ∫ Óπ’øÓÒ «È‹≈ ‘≈«√Ò
’ Ò¬∆Õ ’≈ȯø√ ¡≥Á «’√∂ Ú∆ ÍÃÓπº÷ ¡’≈Ò∆ ¡≈◊» È∂ Úº÷∆ «√º÷ ’ΩÓ Á≈
222

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò¯˜ ˜πÏ≈È ”Â∂ È≈ «Ò¡ªÁ≈Õ «’√∂ Ú∆ Ì≈Ù‰ ‹ª ÓÂ∂ ¡≥Á «√º÷ ’ΩÓ Á∆ ¡Òº◊
ͤ≈‰ Â∂ «¬√ ˘ «‘≥Á»Ú≈Á∆ Â≈’ª ‘ºÊØ∫ ÁÍ∂Ù ıÂ∂ Á≈ «˜’ º’ È≈ ’∆Â≈
«◊¡≈Õ ... AIGC Ú≈Ò∂ ϺfiÚ∂∫ Í≈Ò√∆ ÍÃØ◊≈Ó ’ØÒØ∫ ⁄Øª Úª◊ ͺÒ≈ ¤∞‚≈™«Á¡ª
‘Ø«¬¡ª ¡Òº◊-¡Òº◊ ≈‹√∆, ¡≈Ê’, Ë≈Ó’ Â∂ √«Ì¡≈⁄≈’ Ó≥◊ª/Ó√«Ò¡ª
Ï≈∂ Ï≈ª ‡ºπ‡Ú∂∫ ÓÂ∂ ÍÃÚ≈È ’∆Â∂ ◊¬∂Õ «¬È∑ª Ï≈ª ӫ¡ª ”⁄Ø∫ ’∞ºÒ ÂØ∫ Í«‘Ò∂
¡Â∂ ¡«‘Ó (≈‹√∆) ÓÂ∂ ¡≥Á “Í≥Ê’ ≈‹√∆ «ÈÙ≈È∂” ˘ ≈‹ª Ò¬∆ ÚË∂∂
¡«Ë’≈ª Á∆ Ó≥◊ º’ √πø◊∂Û «ÁºÂ≈ «◊¡≈Õ «¬√ ’≈ȯø√ «Úº⁄ √. ’Í» «√≥ÿ
È∂ ¡≈͉∂ ¡’∆Á∂ ÓπÂ≈«Ï’ «¬√ π⁄∆ Á≈ ◊øÌ∆ ÈØ«‡√ ÒÀ∫«Á¡ª «¬√ Á∆ ’≈‡Úƒ
ÍÛ⁄ØÒ ’∆Â∆ Í ¿∞Í Á√≈¬∂ ≈‹È∆Â’ Â∂ ÓÈØ«Ú«◊¡≈È’ Ó≈‘ΩÒ ¡≥Á
√Á≈ √≈«‘Ï Á∆ «¬√ È∞’Â≈⁄∆È∆ ˘ ◊Ω«Ò¡≈ È≈ «◊¡≈Õ”” (¡‹Ó∂ «√≥ÿ :
¿∞ÍØ’Â, √¯∂ BDF-BI@)

◊πÓ«Â «√˪ ˘ ¤∞«‡¡≈¿∞∫‰ Ò¬∆ ◊πÏ≈‰∆ Á∆ ∆√ È≈Ò ‘ؤ∆ Â∞’ÏøÁ∆ ’ ’∂
“¡ÚÂ≈ Ï≈‰∆” Ȫ Á∆ «¬º’ «’Â≈Ï «Â¡≈ ’ Ò¬∆Õ ¿∞È∑ª Á∆¡ª «¬È∑ª
‘’ª Á∆ Ú‹∑≈ ’ ’∂ Ï‘π √≈∂ «‘≥Á» ¿∞√ Á∂ ⁄∂Ò∂ ωÁ∂ ⁄Ò∂ ◊¬∂ «’™«’
«‘≥Á» «Ú⁄≈Ë≈≈ (¡√Ò «Úº⁄ «ÏÍÚ≈Á∆ «Ú⁄≈Ë≈≈) ¡È∞√≈ ºÏ Ú∆ ‹ÈÓ
ÓÈ Á∂ ⁄º’ «Úº⁄ Î√ ’∂ ¡ÚÂ≈ Ë≈Á≈ «‘≥Á≈ ‘À ¡Â∂ «‘≥Á» ‹ÈÂ≈ ¡≥È∑∆ñ
ÙË≈ñÚ√ «¬È∑ª ¡ÚÂ≈ª Á∂ Ó◊ ̺‹∆ «ÎÁ∆ «‘≥Á∆ ‘ÀÕ ¡ÚÂ≈ «√≥ÿ Á∆¡ª
«¬È∑ª ’Øfi∑∆¡ª ‘’ª Á≈ «√º÷ ’ΩÓ «Úº⁄ «ÚØË ‘؉ Òº◊≈Õ Ï‘π √≈∂ «√º÷
«ÚÁÚ≈Ȫ ¡Â∂ √ø√Ê≈Úª È∂ ¡≈͉∂ Ò∂÷ª ¡Â∂ «’Â≈Ï«⁄¡ª ≈‘ƒ «¬È∑ª È≈Í≈’
’≈Ú≈¬∆¡ª Á∆ Ï≈ÁÒ∆Ò ¡≈ÒØ⁄È≈ ’∆Â∆Õ ’¬∆ Ê≈¬ƒ ¡≈Í√∆ Â’≈ ¡Â∂
fi◊Û∂ Ú∆ ‘ج∂ Í «¬È∑ª È’Ò∆ «Èø’≈∆¡ª (√ø«Èø’≈∆ Ó≥‚Ò) Á∂ ¡≈◊»¡ª Á∂
’øÈ ”Â∂ ‹»ø Ú∆ È≈ √’∆ «’™«’ Á∂Ù Á∆ Úø‚ ÂØ∫ Ï≈¡Á «ÏÍÚ≈Á∆ √Ø⁄ Á∆
‘Ó≈«¬Â∆ “ÏÃ≈‘Ó‰-Ï≈‰∆¡≈-‘≈’Ó” Á∆ «Âº’Û∆ Á∆ Ù«‘ ¡Â∂ √ÍÃ√Â∆ «¬È∑ª ˘
‘≈«√Ò ‘Ø ⁄πº’∆ √∆Õ «√º÷ñ«ÚØË∆ √ø√Ê≈Úª ¡Â∂ √øÍÁ≈Úª ˘ Èß◊∆

AIGH Á∆ «Ú√≈÷∆-«¬º’ ı»È∆ «¬«Â‘≈√’ ÓØÛ
‰‹∆ «√≥ÿ Á∂ ≈‹ √Ó∂∫ «√º÷ √Ó≈‹ Á≈ Úº‚≈ «‘º√≈ ÏÃ≈‘Ó‰Ú≈Á∆
«Ú⁄≈Ë≈≈ Á≈ Ë≈È∆ ω ⁄πº’≈ √∆Õ «√º÷ ‹◊ Á∆ «¬√ Áπ÷Á≈¬∆ ‘≈Ò ˘
√πË≈È Ò¬∆ Ï≈Ï≈ «Á¡≈Ò È∂ ≈ÚÒ«Í≥‚∆ «Ú÷∂ «√º÷ √πË≈ Á∆ Ò«‘ Á≈
¡≈◊≈˜ ’∆Â≈Õ √Óª Í≈ ’∂ «¬‘ Ò«‘ “«Èø’≈∆ ÁÏ≈” Á∂ Ȫ ‘∂· «¬º’ √ø√Ê≈
Á≈ »Í Ë≈È ’ ◊¬∆Õ Ï≈¡Á «Úº⁄ «¬‘ √ø√Ê≈ «¬º’ √øÍÁ≈«¬ Á≈ »Í
¡ı«Â¡≈ ’ ◊¬∆Õ «‹Ú∂∫ «’ √øÍÁ≈Úª ¡≥Á ¡≈Ó ÚÂ≈≈ ‘πøÁ≈ ‘À, «¬√ Á∂
Óπ÷∆ Á∆ ÍÁÚ∆ «ÍÂ≈ñÍπ÷∆ ‘Ø ◊¬∆Õ AIBH-BI «Úº⁄ «Èø’≈∆ ÁÏ≈ Á∂
ÂÂ’≈Ò∆ Óπ÷∆ Ì≈¬∆ ◊π«ÁºÂ «√≥ÿ È∂ ¡Í‰∂ «¬º’ ÍÃ⁄≈’ Ï»‡≈ «√≥ÿ ˘ «¬√ ’
’∂ «¬√ √ø√Ê≈ ”⁄Ø∫ ı≈‹ ’ «ÁºÂ≈ «’ ¿∞‘ Ù≈Ï Í∆ ’∂ ÁÏ≈ «Úº⁄ ¡≈™Á≈
√∆Õ Ï»‡≈ «√≥ÿ ≈ÚÒ«Í≥‚∆ ˘ ¤º‚ ’∂ «ÍÙΩ ⁄Ò≈ «◊¡≈ ¡Â∂ ¡≈͉∂ «¬º’
«È’‡ÚÂ∆ ¡ÚÂ≈ «√øÿ È≈Ò Ò ’∂ ¡≈͉∆ ¡Òº◊ Ù≈ı≈ ’≈«¬Ó ’ Ò¬∆Õ
Ï»‡≈ «√≥ÿ Á∆ ÓΩ ÂØ∫ Ï≈¡Á ¡ÚÂ≈ «√≥ÿ È∂ ¡≈͉∂ ¡≈Í ˘ Ï»‡≈ «√≥ÿ Á≈
¿∞Â≈«Ë’≈∆ ‘؉ Á≈ ¡ÀÒ≈È ’ «ÁºÂ≈Õ AIDG Á∆ Úø‚ Ú∂Ò∂ ¿∞‘ «ÁºÒ∆ Í‘≈Û
◊ø‹ ¡≈ ’∂ «’≈¬∂ Á∂ Ó’≈È «Úº⁄ «‘‰ Òº◊ «Í¡≈ ¡Â∂ “√ø «Èø’≈∆ Ó≥‚Ò”
Ȫ Á∆ √ø√Ê≈ Á≈ Ò∂ÏÒ Ò≈ ’∂ ¡≈͉∆¡ª √◊Ó∆¡ª Ùπ» ’ «ÁºÂ∆¡ªÕ ¿∞√ È∂
¡≈͉∂ ¡≈Í ˘ “ºÏ∆ ¡ÚÂ≈” Â∂ “√«Â◊π»” ¡÷Ú≈¿∞∫‰≈ Ùπ» ’ «ÁºÂ≈Õ Ù≈‘∆
«ÒÏ≈√ Í«‘È ’∂ Óπ’‡ √‹≈¿∞‰≈ ¡Â∂ ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï Á∆ ‘˜»∆ «Úº⁄ ¿∞µ⁄∂ Í∆Û∑∂
”Â∂ ÏÀ· ’∂ ÓºÊ∂ «‡’≈¿∞∫‰∂ Ùπ» ’ «ÁºÂ∂Õ ◊πÏ≈‰∆ Á∆ ¡≈͉∆ ÓÈÓ˜∆ ¡È∞√≈
«Ú¡≈«÷¡≈ ’È∆ Ùπ» ’ «ÁºÂ∆Õ Í≥‹ª «Í¡≈«¡ª Á∆ Â˜ ”Â∂ ¡≈͉∂ √ºÂ
«Í¡≈∂ Ê≈Í «ÁºÂ∂Õ ¿∞√ Á∂ ⁄≈ͨ√ ÙË≈¨¡ª È∂ ¿∞√ Á∆ «√¯Â «Úº⁄ ¡Â∂
223

‘’±ÓÂ∆ Ù«‘ ¡Â∂ √ÍÃ√Â∆ Á∂‰ Á∆ È∆Â∆ Á∆ ÿ≈Û «Úº⁄ √Á≈
ÚºÒÌ Ì≈¬∆ ͇∂Ò È∂ Óπº÷ ØÒ ¡Á≈ ’∆Â≈ √∆Õ “‘ØÓ Ó«È√‡ Á∆
‘À√∆¡Â «Úº⁄ ¿∞√ È∂ «¬√ Ó≥ÂÚ Ò¬∆ √’≈∆ Â≈’ Â∂ «¬√ Á∂
ıπ ¯ ∆¡≈ ¯ø ‚ ª Á∆ «È√ø ’ Ø ⁄ Úƒ ÚÂØ ∫ ’∆Â∆ ‘À ” (Í≥ ‹ Í≈‰∆
(‘¯Â≈Ú), ⁄ø‚∆◊Û∑ G Ó¬∆, AIGH)Õ ““«ÚÁ∂Ùª ¡≥Á Ì≈Â∆
√¯≈Âı≈«È¡ª ˘ È’Ò∆ «Èø’≈∆ Óπ÷∆ Á∆ Íπ˜Ø Â∆’∂ È≈Ò
¡≈˙ñÌ◊ ’È Á∂ «ÒıÂ∆ ¡≈Á∂Ù ‹≈∆ ’∆Â∂ ◊¬∂”” (Ì≈¬∆ ‘∆
«√≥ÿ Ù∂«◊ºÒ : ‹ÀÈ∂«√˜ ¡≈¯ «√º÷ «Èø’≈∆ ‡º√Ò; ËÓ ÍÃ⁄≈ ’Ó∂‡∆ (ÙÃØÓ‰∆ ◊π.
ÍÃ. ’Ó∂‡∆, √¯≈ B@)Õ
‹¶Ë Á∆ Ó‘≈Ù≈ ÍÃÀ√ ¡Â∂ ¡≈∆¡≈ √Ó≈‹∆ Â≈’ª È’Ò∆ «Èø’≈∆¡ª
Á∆ Èß◊∆ «⁄º‡∆ ‘Ó≈«¬Â Ò¬∆ ÓÀÁ≈È «Úº⁄ ¿∞µÂ ¡≈¬∆¡ªÕ ÈÂ∆‹≈ «¬‘ «È’«Ò¡≈
«’ È’Ò∆ «Èø’≈∆¡ª Á∆ ¡≈Ê’ Ù’Â∆ ¡Â∂ ÙË≈¨¡ª Á∆ «◊‰Â∆ «Úº⁄
‘À≈È∆‹È’ Ú≈Ë≈ ‘Ø«¬¡≈Õ AIDH «Úº⁄ È’Ò∆ «Èø’≈∆¡ª Á∂ ’∞Ò ¤Ø‡∂ñÚº‚∂
«ÓÒ≈’∂ Ì≈ «Úº⁄ BA ’∂∫Á √È Í AIHC «Úº⁄ «¬È∑ª Á∆ «◊‰Â∆ G@@ º’
‹≈ Í‘πø⁄∆Õ «ÁºÒ∆ «Úº⁄ «¬º’ ‡πº‡∂-Îπº‡∂ «’≈¬∂ Á∂ Ó’≈È ÂØ∫ ¡≈øÌ ‘Ø ’∂ «¬È∑ª Á∆ «¬º’
Í»∆ ¡≈Ò∆Ù≈È ’ÒØÈ∆ ‘Ø∫Á «Úº⁄ ¡≈ ◊¬∆Õ Í≥‹≈Ï Á∂ Â’∆ÏÈ ‘ Ù«‘ ¡Â∂
’√Ï∂ ¡≥Á «¬È∑ª È’Ò∆ «Èø’≈∆¡ª Á∂ «Èø’≈∆ ÌÚÈ ÍÃ◊‡ ‘Ø ◊¬∂Õ ¡ÚÂ≈
Á∆ ÓΩ ÂØ∫ Ï≈¡Á ¿∞√ Á≈ ÍπºÂ (ºÏ Á∂ ¡ÚÂ≈ Á≈ ÍπºÂ) ◊πÏ⁄È «√≥ÿ
“◊π»‚øÓ∆” Ì∆Û Á≈ Óπ÷∆ ω ÏÀ·≈ ¡Â∂ ¿∞√ È∂ ¡≈͉∂ Ï≈Í ÂØ∫ Ú∆ ⁄≈ ’ÁÓ ¡º◊∂
224

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

ÚË ’∂ «√º÷ ’ΩÓ ¡Â∂ «√º÷ «√˪ª Á≈ ’Øfi∑∂ „ø◊ È≈Ò Ó˜≈’ ¿∞‚≈¿∞∫‰≈ ‹≈∆
º«÷¡≈Õ √’≈∆ ‘Ó≈«¬Â ¡Â∂ «ÏÍÚ≈Á∆ Â≈’ª Á∆ Ù«‘ È≈Ò «¬√ ÓÈ∞º÷Â≈
Á∆ ÁπÙÓ‰ Ò«‘ È∂ È∆Óñ¯≈Ù∆ »Í Ë≈È≈ Ùπ» ’ «ÁºÂ≈Õ ◊πÏ⁄È È∂ “√øÂ
«Èø’≈∆ √∂Ú≈ ÁÒ” Á∂ Ȫ ‘∂· ¡≈͉∆ «¬º’ “«Èº‹∆ ‘«Ê¡≈ÏøÁ √ÀÈ≈” ÷Û∑∆ ’ ’∂
«¬√ ˘ Ï’≈«¬Á≈ ‘«Ê¡≈ª Á∆ «√÷Ò≈¬∆ Á∂‰∆ ¡≈øÌ ’ «ÁºÂ∆ «‹√ Á≈ Ó»Ò
Ó≥ÂÚ «√º÷ ’ΩÓ ˘ ¡≈͉∆ ¡≈Ê’ ¡Â∂ ¯≈Ù∆ Â≈’ Á∆ ÚÂØ∫ ’ ’∂ Úø◊≈È≈
√∆Õ «¬√ ¡√∂ ÁΩ≈È, ¡’≈Ò∆ ≈‹√∆ ¡Â∂ Ë≈Ó’ Ò∆‚ª ¡≥Á ¡≈¬∂ «√˪’
¡Â∂ ÈÀ«Â’ «Èÿ≈ª È∂ «¬√ ‡ØÒ∂ Á∂ ‘Ω∫√Ò∂ ‘Ø Ú∆ ÚË≈ «ÁÂ∂Õ AIGG «Úº⁄ ‹ÈÂ≈
◊·‹ØÛ Á∆ √’≈ ‘Ø∫Á «Úº⁄ ¡≈ ◊¬∆Õ «¬√ ’∂∫Á∆ √’≈ «Úº⁄ Ú∆ «√º÷ñ«ÚØË∆
√Ø⁄ Ú≈Ò∂ Óπ≈‹∆ «‚√≈¬∆, ⁄ΩË∆ ⁄È «√øÿ Ú◊∂ ¡≈◊»¡ª ¡Â∂ ‹È√øÿ (ÓΩ‹»Á≈
Ï∆.‹∂.Í∆.) Ú◊∆¡ª «ÏÍÚ≈Á∆ «¯’≈ÍÃ√ Â≈’ª Á≈ ÏØÒÏ≈Ò≈ ‘؉ ’ ’∂,
«¬√ È’Ò∆ «Èø’≈∆ Ò«‘ ˘ Í»∆ ‘Ó≈«¬Â «ÓÒÁ∆ ‘∆Õ

«¬º’ Ì≈∆ ‹¨√ ’º«„¡≈Õ «¬‘ √ºÌ ’∞ºfi Ú∂÷ ’∂ Ì≈¬∆ ‹ÈÀÒ «√≥ÿ È∂ Â∞Â
Á∆Ú≈È ‘≈Ò Ó≥‹∆ √≈«‘Ï «Ú÷∂ Í‘πø⁄ ’∂ ÙØÃÓ‰∆ ’Ó∂‡∆ Á∂ ‹ÈÒ √’ºÂ ¡Â∂
Í≥‹≈Ï √’≈ «Úº⁄ √∆È∆¡ Ó≥Â∆ ‹∆ÚÈ «√≥ÿ ¿∞Ó≈Èß◊Ò ˘ «ÓÒ ’∂ «’‘≈
«’ ¿∞‘ ¡≈͉∆ «‹Ó∂∫Ú≈∆ √ÓfiÁ∂ ‘ج∂ È’Ò∆ «Èø’≈∆¡ª ˘ ı»Á ’È ÂØ∫
Ø’‰ Ò¬∆ ÔØ◊ ’≈Ú≈¬∆ ’ÈÕ ‹∆ÚÈ «√≥ÿ È∂ Ì∂ Á∆Ú≈È «Úº⁄ «¬√ Ï≈∂ ’∞ºfi
Ú∆ ’È ÂØ∫ ¡≈͉∆ ¡√ÓºÊ≈ ˜≈‘ ’∆Â∆ ¡Â∂ «¬√ ‘’∆’ ˘ Ù∑∂¡≈Ó ’Ï»Ò
’∆Â≈ «’ Í≥‹≈Ï √’≈ «Úº⁄ Ì≈¬∆Ú≈Ò ‹È√øÿ Á∆ ˜≈Ó≥Á∆ ÂØ∫ ψÀ ’ج∆ Ú∆
¡’≈Ò∆ Ó≥Â∆ ¿∞µ⁄≈ √≈‘ ÒÀ‰ º’ Á∆ Ú∆ ◊π√Â≈ı∆ È‘∆∫ ’ √’Á≈Õ «¬√ ÂØ∫
Ï≈¡Á Ì≈¬∆ ‹ÈÀÒ «√≥ÿ È∂ ¡÷≥‚ ’∆ÂÈ∆ ‹Ê∂ Á∂ «√≥ÿª È≈Ò √Ò≈‘ ’ ’∂
«√Á’∆ «√≥ÿª Á≈ «¬º’ ÙªÂÓ¬∆ ‹Ê≈ √Ó≈◊Ó Ú≈Ò∆ ‹◊∑≈ Ì∂‹‰ Á≈ ¯À√Ò≈ ’
«Ò¡≈ Â≈«’ È’Ò∆ «Èø’≈∆¡ª Á∂ √Ó≈◊Ó Á∂ ÍÃÏøË’ª ’ØÒ Ø√ ÍÃ◊‡ ’ ’∂
¿πÈ∑ª ˘ ı»Á ’È ÂØ∫ Ø«’¡≈ ‹≈ √’∂Õ Í È’Ò∆ «Èø’≈∆¡ª Á∂ «√ ”Â∂
¡≈͉∆ Ú«‘Ù∆ Â≈’ Á≈ ̻ Ïπ∆ Â∑ª √Ú≈ ‘Ø ⁄πº«’¡≈ √∆ ¡Â∂ ¿∞‘ «√º÷ ’ΩÓ ˘
√Ï’ «√÷≈¿∞∫‰ Ò¬∆ ¡≈͉∂ È∆Óñ¯≈Ù∆ “√∂Ú≈ ÁÒ” Á∂ ⁄؉Ú∂∫ Ú¶‡∆¡ª ˘ Í»∆
Â∑ª ‘«Ê¡≈ª È≈Ò ÒÀ√ ’ ’∂ È≈Ò «Ò¡≈¬∂ √ÈÕ (¯Ω‹≈ «√≥ÿ : √ø «Èø’≈∆
ÁÒ, ¬∂ ⁄À«¶‹ Î≈ «¬≥‚∆¡È √π√≈«¬‡∆, √¯≈ B@; ÁÒÏ∆ «√≥ÿ : È∂«Û¿∞∫ «‚º·∂
√ø «Ìø‚ª Ú≈Ò∂, √¯≈ EB)Õ «√≥ÿª Á≈ ‹Ê≈ ¡‹∂ √Ó≈◊Ó Ú≈Ò∆ ‹◊∑≈ ÂØ∫ C@@D@@ ◊‹ Á∆ Á»∆ ”Â∂ ‘∆ √∆, ‹Á ¿∞√ ”Â∂ ◊ØÒ∆¡ª Á≈ Ó∆∫‘ ÚȪ Ùπ» ‘Ø «◊¡≈Õ
’∞ºfi ÍÒª «Úº⁄ ‘∆ AC «√≥ÿ Ù‘∆Á ‘Ø ◊¬∂ ¡Â∂ G@ ÂØ∫ ÚºË ˜ıÓ∆ ‘Ø ◊¬∂Õ ‘À≈È∆
Á∆ ◊ºÒ «¬‘ ‘À «’ «¬√ ı»È∆ Ú≈Á≈ ÂØ∫ Ï≈¡Á Ú∆ «¬‘ √Ó≈◊Ó ÿ≥«‡¡ªñϺË∆
«È«ÚÿÈ ⁄ÒÁ≈ «‘≈Õ √Ó≈◊Ó Á∆ √Ó≈ÍÂ∆ ÂØ∫ Ï≈¡Á ¡≥«ÓÃÂ√ «˜Ò∑∂ Á≈
«‚͇∆ ’«ÓÙÈ ’∂.¡À√.‹ø‹»¡≈ È’Ò∆ «Èø’≈∆ Óπ÷∆ ◊πÏ⁄È ˘ ¡≈͉∆ «‘¯≈˜Â
«Úº⁄ ıπÁ ‹¶Ë º’ «ÚÁ≈ ’ ’∂ ¡≈«¬¡≈ ¡Â∂ ¿∞√ ÂØ∫ ¡º◊∂ Ú∆ «ÁºÒ∆ º’ «’√∂
’≈˘È Á∂ ÷Ú≈Ò∂ È∂ Óπ˜«Ó ◊πÏ⁄È Á∆ Ú≈¡ ÚºÒ Ú∆ È‘∆∫ º«’¡≈Õ (‘«Ó≥Á
’Ω : Ï«Ò¿»± √‡≈ ˙Ú ¡≥«ÓÃÂ√, √¯≈ E@)Õ «¬√ ı»È∆ ’≈∂ √Ó∂∫ Í≥‹≈Ï «Úº⁄
¡’≈Ò∆ √’≈ ¡Â∂ ’∂∫Á Á∆ ‹ÈÂ≈ ◊º·‹ØÛ √’≈ «Úº⁄ ÙØÃÓ‰∆ ¡’≈Ò∆ ÁÒ
Ì≈¬∆Ú≈Ò √∆Õ «√º÷ «¬«Â‘≈√ ˘ ı»È∆ ÓØÛ≈ Á∂‰ Ú≈Ò≈ «¬‘ «¬º’ ı»È∆ ’ª‚ √∆Õ BC
¡ÍÃÀÒ ˘ Á∂Ù-«ÚÁ∂Ù Á∆ «√º÷ √ø◊ª È∂ «¬’º· ’ ’∂ «¬È∑ª Ù‘∆Á ‘ج∂ «√≥ÿª ˘
Ù˪‹Ò∆¡ª Ì∂∫‡ ’∆Â∆¡ª ¡Â∂ È’Ò∆ «Èø’≈∆¡ª Á∆¡ª Ó≈ÈÚñ«ÚØË∆
√◊Ó∆¡ª ”Â∂ Í≈ÏøÁ∆ Ò≈¿∞‰ Á∆ ¡≈Ú≈˜ ¿∞·≈¬∆Õ AG Ó¬∆ ˘ Â∂‹≈ «√≥ÿ
√ÓπøÁ∆ ‘≈Ò «Ú÷∂ Ì≈∆ Í≥Ê’ ’ÈÚÀÈÙÈ ‹πÛ∆, «‹√ «Úº⁄ ¡’≈Ò Âı ںÒØ∫
È’Ò∆ «Èø’≈∆¡ª Á∂ «ÚºπË ‘π’ÓÈ≈Ó≈ ‹≈∆ ’È Á≈ ¯À√Ò≈ «Ò¡≈ «◊¡≈Õ
¡«‹‘∂ ¯À√Ò∂ Ò¬∆ √Á≈ ’Í» «√≥ÿ È∂ ÌÚª ÔØ◊Á≈È Í≈«¬¡≈ ¡Â∂ “‘π’ÓÈ≈Ó≈”

È’Ò∆ «Èø’≈∆ ÁπÍÃ⁄≈ Á∆ √π ÚË∂∂ ⁄º’Úƒ ¡Â∂ ÌÛ’≈¿± ‘Ø ◊¬∆Õ
AIGG «Úº⁄ È’Ò∆ «Èø’≈∆¡ª Á∆¡ª Ú؇ª Á∆ Ì∆÷ Ó≥◊ ’∂ Í≥‹≈Ï Á∂ ≈‹
«√≥ÿ≈√‰ ”Â∂ ’≈Ϙ ‘ج∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ «¬È’Ò≈Ï ÂØ∫ Ì◊ΩÛ∂ ‘Ø ⁄πº’∂
¡’≈Ò∆ Ò∆‚ª È∂ È’Ò∆ «Èø’≈∆¡ª Á∆¡ª «√º÷ ’ΩÓ ¡Â∂ ÓÈ∞º÷Â≈ñ«ÚØË∆
’±ª Á∂ «ÚºπË «’√∂ Ú∆ «’√Ó Á≈ ’ÁÓ ⁄πº’‰ ÂØ∫ ‡≈Ò≈ Úº‡∆ º«÷¡≈,
«’™«’ ¡’≈Ò∆ñ‹ÈÂ≈ ◊º·‹ØÛ Á∆ √»Ï≈ √’≈ Á∆ Ú≈◊‚Ø ¡√Ò «Ú⁄
«ÏÍÚ≈Á∆ ¯≈Ù∆ Â≈’ª Á∂ ‘ºÊ «Úº⁄ √∆Õ
BI ‹πÒ≈¬∆ AIGG ˘ Ì≈¬∆ ’Â≈ «√≥ÿ, º’≈Ò∆È Óπ÷∆ «Ìø‚ªÚ≈Ò∆
‡’√≈Ò «¬º’ √Û’ ‘≈Á√∂ «Úº⁄ ÿ≈«¬Ò ‘Ø ◊¬∂ (‹ª ÿ≈«¬Ò ’Ú≈¬∂ ◊¬∂?) ¡Â∂
AF ¡◊º√ ˘ ¡’≈Ò ⁄Ò≈‰≈ ’ ◊¬∂Õ ¿∞È∑ª ÂØ∫ Ï≈¡Á Ì≈¬∆ ‹ÈÀÒ «√≥ÿ
‡’√≈Ò «Ìø‚ª Á∂ Óπ÷∆ ω∂Õ «¬√ ÁΩ≈È √ø «Èø’≈∆ Ó≥‚Ò È∂ «¬º’ √Ø⁄∆√Ófi∆ √≈«‹Ù ¡Ë∆È («‹√ «Úº⁄ º’≈Ò∆È ¡’≈Ò∆ √’≈ Á∆ Ì≈¬∆Ú≈ÒÂ≈
ÂØ∫ «¬È’≈ ’È≈ ÓπÙ’Ò ÍÃÂ∆ ‘πøÁ≈ ‘À) AIGH Á∆ «Ú√≈÷∆ ÓΩ’∂ ¡≥«ÓÃÂ√
«Úº⁄ ¡≈͉≈ Úº‚≈ ÌÚª ’∞ºÒñ«‘≥Á √øÓ∂ÒÈ ’È Á≈ ÍÃØ◊≈Ó ¿∞Ò∆«’¡≈Õ «¬‘
«√º÷ª ˘ «√º÷ª Á∂ ÿ «Úº⁄ ¡≈ ’∂ «¬º’ Í«ÚºÂ «Á‘≈Û∂ ÓΩ’∂ ÒÒ’≈È ¡Â∂
◊≈Ò∑ª ’º„‰ Á∆ ’Øfi∑∆ ’≈Ú≈¬∆ √∆Õ «√º÷ª Á∆¡ª Ì≈ÚÈ≈Úª Á≈ ÿ≈‰ ’ ’∂
Í≥‹≈Ï Á∆ ¡’≈Ò∆ñ‹ÈÂ≈ ◊º·‹ØÛ √’≈ È∂ «¬È∑ª È’Ò∆ «Èø’≈∆¡ª ˘
«Ú√≈÷∆ Á∂ Í«ÚºÂ «Á‘≈Û∂ ”Â∂ ◊π» ’∆ Ú√≈¬∆ ¡Â∂ ÚØ√≈¬∆ È◊∆ ¡≥«ÓÃÂ√
«Ú÷∂ ¡≈͉∆ Â≈’ Á≈ ¿∞’ «Ú÷≈Ú≈ ’È Á∆ ÷πºÒ∑∆ ¤±‡ Á∂ «ÁºÂ∆Õ AC ¡ÍÃÀÒ
˘ √Ó≈◊Ó Á∂ ¡≈øÌ ‘؉ ÂØ∫ Í«‘Òª √’≈∆ Ù«‘ ¡Â∂ √ÍÃ√Â∆ Áπ¡≈≈ ÍÃ≈ÍÂ
‘ج∆ Â≈’ Á≈ ¡ÙÒ∆Ò «Ú÷≈Ú≈ ’È Ò¬∆ È’Ò∆ «Èø’≈∆¡ª È∂ Ù«‘ «Úº⁄
225

226

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Á≈ Ó»Ò Í≈· Ú∆ √Á≈ √≈«‘Ï È∂ ‘∆ «Ò«÷¡≈Õ «¬√ ¯À√Ò∂ ¡È∞√≈ A ‹»È
AIGH ˘ «¬‘ ‘π’ÓÈ≈Ó≈ ‹≈∆ ’ «ÁºÂ≈ «◊¡≈Õ

‘«¡≈‰≈ ˘ Í≥‹≈Ï Á∂ Á«¡≈Úª Á≈ Í≈‰∆ Ì∂«‹¡≈ ‹≈‰≈ √∆, Á∆ ¿∞√≈∆
’È≈ Ó≥È «Ò¡≈ ¡Â∂ «¬√ Ó’√Á Ò¬∆ ’∂∫Á √’≈ ’ØÒØ∫ «¬º’ ’ØÛ πͬ∂ Á∆
≈Ù∆ Ú∆ Ú√»Ò ’ Ò¬∆ ¡Â∂ Ë≈≈ AG-¬∂ ¡Ë∆È ˜Ó∆È ¡’Ú≈«¬ ’È Á∆
’≈Ú≈¬∆ ¡≈øÌ ’ «ÁºÂ∆ (◊πÓ∆ «√≥ÿ : «‘√‡∆ ¡≈¯ «√º÷ √‡◊Ò˜, Á»‹≈
«‘º√≈, √¯≈ DC)Õ ““Í≥‹≈Ï∆ √»Ï∂ Á∆ √Ê≈ÍÈ≈ Ú∂Ò∂ ’∂∫Á Á∆ ’ª◊√ √’≈ È∂
Í≥‹≈Ï Á∂ Á«¡≈¬∆ Í≈‰∆¡ª Â∂ ‘≈¬∆‚Ò ÍÃ≈‹À’‡√ Á∂ ’ø‡ØÒ ˘ “fi◊Û∂ Ú≈Ò≈
Ó≈ÓÒ≈” ’≈ «Á≥«Á¡ª ‘Ø«¬¡ª “Í≥‹≈Ï ÍπÈ◊·È ¡À’‡ñAIFF” Á∆ Ë≈≈ GH,
GI ¡Â∂ H@ ¡Ë∆È «¬‘ ’«‘ ’∂ ¡≈͉∂ ’Ϙ∂ ‘∂· º÷ «Ò¡≈ √∆ «’ fi◊Û∂ È≈Ò,
√ÏøË «Ëª (Í≥‹≈Ï, ‘«¡≈‰≈, ≈‹√Ê≈È) È≈Ò √Ò≈‘ñÓÙÚ≈ ’’∂ «¬√ Á≈
“«È¡≈¬∆∫ ‘ºÒ” ÒºÌ «Ò¡≈ ‹≈Ú∂◊≈Õ Á«¡≈¬∆ Í≈‰∆¡ª Ï≈∂ ’ΩÓªÂ∆ ’≈˘Èª Â∂
ÓÔ≈Á≈ Á∂ ÓπÂ≈«Ï’ «¬È∑ª Á«¡≈¬∆ Í≈‰∆¡ª Â∂ ‘À‚Ú’√ ¿∞µÂ∂ «ÈØÒ Í≥‹≈Ï
Á≈ ‘∆ ‘º’ ωÁ≈ ‘ÀÕ «¬√ ˘ “fi◊Û∂ Ú≈Ò≈ Ó√Ò≈” ’≈ Á∂‰≈ Í≥‹≈Ï È≈Ò
√∆∫‘‰ Ï∂ñ«¬È√≈¯∆ ‘À «‹√ ”⁄Ø∫ «‘≥Á» ‘≈’Óª Á∆ «√º÷ª ÍÃÂ∆ Ó≥ÁÌ≈ÚÈ≈ ÍÃ◊‡ ‘πøÁ∆
‘ÀÕ «¬‘ Ó≥ÁÌ≈ÚÈ≈ ¿∞√ Ú∂Ò∂ ÷πºÒ∑ ’∂ Ï≈‘ ¡≈ ◊¬∆ ‹Á ¡ÀÓ‹À∫√∆ ÁΩ≈È «¬≥Á≈
◊ªË∆ È∂ (BE Ó≈⁄ AIGF ˘) Á«¡≈¬∆ Í≈‰∆¡ª Ï≈∂ ¡≈Íñ‘πÁ∂ „ø◊ È≈Ò
«È‰≈ √π‰≈ «ÁºÂ≈ «‹√ ÓπÂ≈«Ï’ Í≥‹≈Ï Á∂ Í≈‰∆¡ª Á≈ «ÂøÈñ⁄ΩÊ≈¬∆ «‘º√≈ ◊π¡ª„∆
≈‹ª Á∆ fiØÒ∆ Í≈ «ÁºÂ≈ «◊¡≈”” (◊πÁÙÈ «√≥ÿ : ‡πºÊ ¡Ï≈¿±‡ Í≥‹≈Ï, ÙÃØÓ‰∆
’Ó∂‡∆ √¯∂Á Í∂Í, √¯∂ GFñGG)

«¬√ ı» È ∆ ’ª‚ ÂØ ∫ Ï≈¡Á Á∂ Ù Ì Á∆¡ª «ÏÍÚ≈Á∆
«¯’≈ÍÃ√ Â≈’ª, Ó‘≈Ù≈ ÍÃÀµ√, ¿∞µÂ∆ Ì≈ Á≈ ¡≈∆¡≈ √Ó≈‹∆
Ú◊, ’∂∫Á∆ √’≈ ÂØ∫ ÒÀ ’∂, ¡¯√Ù≈‘∆ º’, «È¡ªÍ≈Ò’≈ ÂØ∫
ÒÀ ’∂ Ó∆‚∆¬∂ º’, √Ì È∂ «¬’ ˜πÏ≈È ‘Ø ’∂ «√º÷ª ˘ ‘∆ ÁØÙ∆
·«‘≈«¬¡≈ ¡Â∂ È’Ò∆ «Èø’≈∆¡ª ˘ «¬º’ “Ó˜¨Ó «Ë” Á∂ »Í
«Úº⁄ Í∂Ù ’∆Â≈Õ «¬√ ÁΩ≈È ◊πÏ⁄È È∂ ’∂∫Á∆ √’≈ Á∆
√‘≈«¬Â≈ È≈Ò √πÍ∆Ó ’Ø‡ ”ÂØ∫ Í∂Ù◊∆ñ˜Ó≈È ‘≈«√Ò ’ Ò¬∆Õ
Óπ’ºÁÓ∂ Á∆ √π‰Ú≈¬∆ ¡≥«ÓÃÂ√ ÂØ∫ ÂÏÁ∆Ò ’ ’∂ ’È≈Ò ’
«ÁºÂ∆ ◊¬∆Õ D ‹ÈÚ∆ AIH@ ˘ ’È≈Ò Á∂ √ÀÙÈ ‹º‹ √Ã∆ ¡≈.¡À√.
◊πÍÂ≈ È∂ ◊πÏ⁄È √Ó∂ √≈∂ Á∂ √≈∂ FB «Èø’≈∆ ÁØÙ∆¡ª ˘
√≈¯ Ï∆ ’ «ÁºÂ≈Õ «¬Ê∂ ‘∆ Ϻ√ È‘∆∫Õ Ó≈‰ÔØ◊ √ÀÙÈ ‹º‹ È∂
Í≥‹≈Ï √’≈ Â∂ Íπ«Ò√ Á∆ “Ï∂’√»” «Ú¡’Â∆¡ª «ÚºπË fi»·≈
Í⁄≈ Á≈«¬ ’È ÏÁÒ∂ «Âº÷∆ ¡ÒØ⁄È≈ ’∆Â∆Õ (◊πÓ∆ «√≥ÿ
: «‘√‡∆ ¡≈¯ «√º÷ √‡◊Ò˜, Ì≈◊ Á»‹≈, √¯≈ ED)Õ

«√º÷ ͤ≈‰ Â∂ ¡≈˜≈Á∆ Á≈ ‹˜Ï≈
«‘≥Á» ‘≈’Óª Á∆ ≈‹È∆Â’ √ÍÃ√Â∆, ’≈˘»È∆ ˙‡ Â∂ ÈÀ«Â’ ‘Ò≈Ù∂∆
Á∆ ÏÁΩÒ ◊πÏ⁄È ˘ «¬‚≈ Úº‚≈ ¿∞ͺÁ ’È Á∂ Ï≈Ú‹»Á «¬º’ «ÁÈ Ú∆ ‹∂Ò∑
‹ª Ê≈‰∂ Á∆ ‘Ú≈ È‘∆∫ ÷≈‰∆ ͬ∆Õ
E ÈÚøÏ AIGH ˘ «ÁºÒ∆ Á∂ ◊πÁπ¡≈≈ Ïø◊Ò≈ √≈«‘Ï ÂØ∫ Ø√ñÓ≈⁄ ’º„
‘∂ «√º÷ª ¿∞µÍ ÍπÒ√ È∂ ◊ØÒ∆ ⁄Ò≈ «ÁºÂ∆Õ «ÂøÈ «√≥ÿ Ù‘∆Á ¡Â∂ I ˜ıÓ∆ ‘Ø
◊¬∂Õ «¬‘ «√≥ÿ «ÁºÒ∆ Á∂ ≈Ó Ò∆Ò≈ ◊≈¿∞∫‚ «Ú÷∂ È’Ò∆ «Èø’≈∆¡ª Á∂ ‘Ø ‘∂
√øÓ∂ÒÈ Á∂ «ıÒ≈¯ Ø√ñÓπ˜≈‘≈ ’ ‘∂ √ÈÕ
‹ÈÂ≈ √’≈ È∂ AIGH «Úº⁄, ÿº‡ñ«◊‰Â∆ Ë≈«Ó’ Ì≈¬∆⁄≈«¡ª Á∂
«‘ºÂª Á∆ Á∂÷Ì≈Ò ’È Ò¬∆ “’ΩÓ∆ ÿº‡ «◊‰Â∆ ’«ÓÙÈ” ’≈«¬Ó ’È Á≈ ÎÀ√Ò≈
’∆Â≈ Í «√º÷ª ˘ «‘≥Á»¡ª È≈ÒØ∫ Úº÷≈ Ó≥ȉ ÂØ∫ «¬È’≈ ’’∂ «√º÷ª ˘ «¬√
’«ÓÙÈ «Úº⁄ Ù≈«ÓÒ ’È ÂØ∫ √≈¯ ‹π¡≈Ï Á∂ «ÁºÂ≈ (’∞ÒÁ∆Í È¬∆¡ ñ ÷πÙÚøÂ
«√≥ÿ : Í≥‹≈Ï Á≈ Áπ÷ªÂ, √¯≈ DH)Õ
«¬√∂ ÁΩ≈È, Í≥‹≈Ï √’≈ È∂ “√´‹ñÔÓπÈ≈ «¶’ È«‘”, «‹√ ≈‘∆∫
227

““Í≥‹≈‘«Ú¡ª ÂØ∫ ÒÀ ’∂ √ºÂ«Ú¡ª Á∂ Á‘≈«’¡ª ÁΩ≈È «√º÷ ’ΩÓ ¡≥Á
“ËÓ” ˘ ÁÍ∂Ù ıÂ∂ Ï≈∂ «Âº÷≈ √Ø’≈ ÍÀÁ≈ ‘Ø«¬¡≈Õ «¬‘ ıÂ≈ ÁØ Í≈«√¡ª
ÂØ∫ Ó«‘√»√ ’∆Â≈ «◊¡≈Õ «¬º’, “¡Ëπ«È’Ú≈Á” Úø«È˙∫Õ Á»‹≈ “ÏÃ≈‘Ó‰Ú≈Á”
ÚºÒØ∫Õ ¡Ëπ«È’Ú≈Á∆ √Ø⁄ ¡Â∂ ͺ¤Ó∆ Â˜ Á∆ ‹∆ÚÈñÙÀÒ∆ Á∂, «√º÷ √Ó≈‹ ¿∞µÂ∂
ÍÀ ‘∂ ÁπñÍÃÌ≈Úª ˘ ͤ≈‰È≈ Ï‘π ÓπÙ’Ò È‘∆∫ √∆ ¡Â∂ È≈ ‘∆ «¬√ «Úº⁄
«’√∂ «Ë È≈Ò Â’≈ ‹ª ‡’≈¿∞ Á≈ ıÁÙ≈ √∆Õ ÍÃø± ÏÃ≈‘Ó‰Ú≈Á ‘ºÊØ∫ ÁÍ∂Ù
ıÂ∂ Á≈ Ó≈ÓÒ≈ «¬√ ÂØ∫ Úº÷∆ Â∑ª Á≈ √∆Õ ÏÃ≈‘Ó‰Ú≈Á∆ «Ú⁄≈Ë≈≈ È∂ «√º÷
⁄∂ÂÈ≈ ¡≥Á ¬∂È∆ ◊«‘∆ ÿπ√ÍÀ· ’ º÷∆ ‘ج∆ √∆ «’ «√º÷ ¯Ò√¯∂ Á∆ «√˪’
«ÚÒº÷‰Â≈ Â∂ «ÈÓÒÂ≈ ω≈¬∆ º÷‰ Ï≈∂ ⁄∂ÂÈ≈ Ï‘π ‘∆ ͺÂÒ∆ ÍÀ ◊¬∆ √∆Õ
(¡º‹ Ú∆ ‘≈Ò≈ «¬‘Ø «‹‘∂ ‘∆ ‘È)Õ Í«‘Ò∆ ◊ºÒ ª «√º÷ ¯Ò√¯∂ Á∆ «√˪’
«ÈÓÒÂ≈ ¡≥Á ÏÃ≈‘Ó‰Ú≈Á∆ ÷؇ Ò≈¿∞‰ Á∂ ÔÂȪ Â∂ Ó≥ÂÚª ˘ Ïπºfi‰≈ ‘∆ ¬∂È∆
√Ω÷∆ ◊ºÒ È‘∆∫ √∆ (¡º‹ Ú∆ È‘∆∫ ‘À)Õ «¬√ Á∂ «ÚØË Á≈ ÍÀ∫ÂÛ≈ ¡ı«Â¡≈ ’È
Ò¬∆ ª ‘Ø Ú∆ ÚºË ¿∞⁄∂∆ ⁄∂ÂÈ≈ Â∂ «ÁzÛ∑ «È√⁄≈ ÒØÛ∆∫Á≈ √∆Õ «√º÷ ’ΩÓ Á∂
228

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

º’≈Ò∆ ÏΩ«Ë’, ≈‹È∆Â’ Â∂ Ë≈«Ó’ «‘Ïª ¡≥Á «¬‘ ◊π‰ Ï‘πÂ≈ ¡≈Ó È‘∆∫
√∆ Í≈«¬¡≈ ‹ªÁ≈Õ ¿∞È∑ª ¡≥Á «¬√ ıÂ∂ Á∆ ◊øÌ∆Â≈ ˘ ͤ≈‰ √’‰ Á∆ √»fiñ
√ÓºÊ≈ ‘∆ ÓªÁ∆ È‘∆∫ √∆ ÍÀ ◊¬∆, ¿∞È∑ª ¡≥Á «¬√ Á∂ «ÚØË «Úº⁄ ‚‡‰ Á≈
ÒÛ≈’± ‹˜Ï≈ Â∂ º Ú∆ È‘∆∫ √∆ «‘≈Õ ÈÂ∆‹∂ Ú‹Ø∫, «√º÷ ’ΩÓ ¡≥Á ÏÃ≈‘Ó‰Ú≈Á∆
«‘≥Á»Ú≈Á È≈Ò ‘ ͺË ”Â∂ √ÓfiΩÂ≈ ’È Á∆¡ª π⁄∆¡ª Ì≈» ‘Ø «ÈÏÛ∆¡ª √ÈÕ

È≈ÒØ∫ ’ج∆ Á√ ◊π‰≈ ÚË∂∂ √∆Õ ‹Á ¡’≈Ò∆ Ú¯Á È∂ º’≈Ò∆È
ÍÃË≈È Ó≥Â∆ Óπ≈ ‹∆ «Á√≈¬∆ È≈Ò «¬√ «ÚÂ’∂ ˘ Á» ’È
Ò¬∆ ◊ºÒ ’∆Â∆ ª ¿∞√È∂ ‘’≈ È≈Ò «√º÷ª Á∆ Ó≥◊ ˘ ·∞’≈
«ÁºÂ≈Õ

....◊π  » Â∂ ⁄∂ Ò ∂ Á∆ ÁÚÀ  , Ì≈Â∆ ÚÀ « Á’ Íà ø Í ≈ («ÏÍÚ≈Á ‹ª
ÏÃ≈‘Ó‰Ú≈Á) Á∆ ⁄»Ò ‘À ¡Â∂ Ì≈Â∆ «ÏÍÚ≈Á∆ ¯Ò√¯∂ Á∆ ∆Û Á∆ ‘º‚∆ ‘ÀÕ
“Á∂‘ñË≈∆ ◊π» ÍÃøÍ≈” ÓÈ∞º÷ ˘ “«Ú‚≈‰∆ ⁄≈’∆” «√÷≈¿∞∫‰ Á∆ Í≈·Ù≈Ò≈ ‘ÀÕ

«√º÷ ’ΩÓ ¡≥Á, “Ï≈‰∆¡≈ñÏÃ≈‘Ó‰ñ‘≈’Ó” Á∆ «Âº’Û∆ ÚºÒØ∫ ÍÀñÍÀ Â∂
«ÚÂ’∂ ¡Â∂ ˺’∂Ù≈‘∆ Á∂ ˆÒÏ∂ Â∂ ÚÂ≈∂ Á∆¡ª ¿∞µÍ Ú‰È ’∆Â∆¡ª ’∞¤ ’∞
ÿ‡È≈Úª È∂ Ì≈ Á∂ √Óπº⁄∂ ≈‹√∆ „ª⁄∂ Ï≈∂ Ï∂«ÁÒ∆ ¡Â∂ «Ú◊≈È∂͉ Á≈
¡«‘√≈√ ÍÀÁ≈ ’È≈ Ùπ» ’ «ÁºÂ≈Õ ‹Á Á∂Ù Á∂ ‘≈’Ó Ú◊ Â∂ ÓπÒ’ Á∂ ’≈˘È∆
„ª⁄∂ È∂ «√º÷ª ˘ «È¡ª Á∂‰ ÂØ∫ ’Ø≈ «¬È’≈ ’ «ÁºÂ≈ ª ¿∞È∑ª Á∂ √≈‘Ó‰∂ «¬º’
ÈÚ∆∫ ¡Â∂ ’·Ø √«ÊÂ∆ ÍÀÁ≈ ‘Ø ◊¬∆Õ ¿∞‘ ¡Í∆Ò ’È Âª «’√ Á∂ ¡º◊∂ ’È?
¿∞‘ ¡≈͉≈ Áπº÷ «’√ Á∂ ¡º◊∂ ؉? ’ΩÓ Á∂ √≈‘Ó‰∂ ÈÚ∂∫ ‘≈Ò≈ Á∂ √ÈÓπ÷,
ÈÚ∂∫, „π’Ú∂∫ ÍÀ∫ÂÛ∂ Á∆ ⁄؉ ’È Á≈ ¡«‘Ó Ó√Ò≈ ¡≈‰ ÷Û∑≈ ‘Ø«¬¡≈Õ

....Á∂‘ñË≈∆ ◊π» Á∂ ⁄È∆ «Í¡≈ ÓÈ∞º÷ ÏΩ‰≈ñÌ◊ ω ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ
Á∂‘ñË≈∆ ◊π»¡ª Á∂ ¡º‚∂ ÓÈ∞º÷ ÂØ∫ ¿∞√Á≈ “√ÚÀ” (¡≈Í≈) ÷Ø‘ ÒÀ∫Á∂
‘ÈÕ ¿∞√ ¡≥Á ‘∆‰Â≈ Â∂ ÓπÊ≈‹◊∆ Á≈ Ì≈Ú ÍÀÁ≈ ‘Ø ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ «¬√
Ì≈ÚÈ≈ Á∂ «Ù’≈ ‘ج∂ ÓÈ∞º÷ ¡≥Á ◊ΩÚ ¡Â∂ ¡≈˜≈Á∆ Á≈ ‹˜Ï≈
¡≥◊Û≈¬∆ È‘∆∫ ÒÀ √’Á≈Õ «¬√ Ú‹∑≈ ’’∂ ‘∆ «‘≥Á» √Ó≈‹ Ô∞◊ª
º’ ˆπÒ≈Ó∆ Á∆ Ò≈‘È ÌØ◊Á≈ «‘≈Õ Í∆∆ Á∂ √π¡≈Ó∆¡ª Á∆ Í»‹≈
ÓÈ∞º÷ ˘ Ó∆∆ Á∂ √π¡≈Ó∆¡ª (’∂∫Á« ≈‹) Á≈ ÓπÊ≈‹ ω≈ «Á≥Á∆ ‘ÀÕ «¬√ Â∑ª
Ó∆∆ Á∂ ÷∂Â Á≈ Ó∆ Â∂ Í∆∆ Á∂ ÷∂Â Á≈ Í∆ «¬º’ Á»‹∂ Á∂ Í»’ ‘ÈÕ ÁØÈØ∫ ‘∆
Ó≈ÈÚÂ≈ Á≈ ÙØÙ‰ ’Á∂ ‘ÈÕ....

È’Ò∆ «Èø’≈∆ Óπ÷∆ Á≈ ’ÂÒ
““Í≥‹≈Ï √’≈ Áπ¡≈≈ «Èø’≈∆ñ’ª‚ Á∂ ÁØÙ∆¡ª «ıÒ≈¯ ‘≈¬∆ ’Ø‡
”⁄Ø∫ Óπ’ºÁÓ≈ Ú≈Í√ Ò¬∂ ‹≈‰ Á∂ ’∞fi ‘∆ «ÁȪ Ï≈¡Á BD ¡ÍÃÀÒ AIH@ Á∆ ≈Â
˘ «¬º’ «√º÷ ÈΩ‹Ú≈È (Ì≈¬∆ ‰‹∆ «√≥ÿ) È∂ ◊πÏ⁄È ˘ ¿∞√ Á∆ «Èø’≈∆
’ÒØÈ∆ «Ú⁄Ò∆ «‘≈«¬Ù◊≈‘ ¿∞µÂ∂ ‘∆ ’≈ ÂØ∫ ¿∞ÂÁ∂ ˘ ◊ØÒ∆¡ª È≈Ò ÌπøÈ
«ÁºÂ≈Õ ◊πÏ⁄È Á∂ ’ÂÒ Á≈ ’≈È √∆ Ì≈ Á∂ «‘≥Á» ‘π’Ó≈È ¡Â∂ «‘≥Á»Ú≈Á∆
Â≈’ª Á∆ «√º÷ñÁπÙÓ‰ √Ø⁄Õ «‹È∑ª «ÏÍÚ≈Á∆¡ª È∂ «√º÷ª Á∂ ¡≥«ÓÃÂ√, ’≈ÈÍπ,
«ÁºÒ∆ ¡≈«Á Ù«‘ª «Úº⁄ ‘ج∂ Ú«‘Ù∆¡≈Ȫ ’ÂÒª Á∂ √Ó∂∫ Ó»ø‘Ø∫ “¿∞¯” º’ È‘∆∫ √∆
’∆Â∆, È’Ò∆ «Èø’≈∆ Óπ÷∆ Á∂ ’ÂÒ ”Â∂ ¿∞È∑ª È∂ Áπ‘ºÊÛ∆ «Íº‡‰≈ Ùπ» ’ «ÁºÂ≈Õ
¿∞È∑ª È∂ Ì≈¬∆ ‹ÈÀÒ «√≥ÿ «Ìø‚ªÚ≈«Ò¡ª ˘ Ú∆ «¬√ ’ÂÒ ’∂√ «Úº⁄ Î√≈¿∞∫‰
Á∂ ÔÂÈ ’∆Â∂Õ

ÏÃ≈‘Ó‰Ú≈Á∆ «Ú⁄≈Ë≈≈ Á∂ ¿∞Ò‡, «√º÷ ¯Ò√¯≈ ÓÈ∞º÷ Á∆ ‘ Í’≈
Á∂ ÏøËȪ ÂØ∫ Óπ’Â∆ Á≈ ¯Ò√¯≈ ‘ÀÕ «¬‘ ÙÏÁñ◊π» («◊¡≈È ◊π») Á∆ «‘È∞Ó≈¬∆
‘≈«√Ò ’’∂ Í∆ Á∆ Í∆∆ ˘ ¡Â∂ Ó∆ Á∆ Ó∆∆ ˘ ÷Ø‘ ÒÀ‰ Á≈ ÚºÒ «√÷≈¿∞∫Á≈ ‘ÀÕ
«¬‘ ¯Ò√¯≈ ÓÈ∞º÷Â≈ ˘ ‹≈◊»’ ’’∂ Í∆ª Á≈ ‘≈‰∆ ω≈¿∞∫Á≈ ‘À ¡Â∂ Ó∆∆
˘ ‘øÈñ‘øÈ∂ Úø‚‰ Á∆ ‹ª⁄ «√÷≈¿∞∫Á≈ ‘ÀÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ¡Â∂ ¿∞È∑ª Á∂
¿∞Â≈«Ë’≈∆ ◊π» ‹≈«Ó¡ª È∂ ÏøÁ∂ ˘ “¡≈͉≈ Ó»Ò Í¤≈‰È” ¡Â∂ Â∂‹ñË≈’
Ï‰È Á∆ «√º«÷¡≈ Â∂ ‹ª⁄ Óπ‘º¬∆¡≈ ’∆Â∆”” (¡‹Ó∂ «√≥ÿ : ¿∞ÍØ’Â, √¯∂
C@@ñ@B)

Á«¡≈¬∆ Í≈‰∆¡ª Á∂ Ó√Ò∂ Â∂ Í≥‹≈Ï È≈Ò «¬º’ ‘Ø ˺’∂Ù≈‘∆

¡ÀÓ‹À∫√∆ ÁΩ≈È, ’ª◊√ √’≈ È∂ «¬º’ ¡≈‚∆ÈÀ∫√
‹≈∆ ’’∂ Á∂ Ù Á∆¡ª ‘«Ê¡≈Ïø Á ¯Ω ‹ ª ¡≥ Á  ≈‹ª Á∆
È∞Ó≈«¬≥Á◊∆ ˘ Ú√Ø∫ Á∂ ¡È∞Í≈ È≈Ò ‹ØÛ «ÁºÂ≈Õ «¬√ ¯À√Ò∂ Á≈
√ÍÙ‡ ¿∞Á∂Ù ¯Ω‹ ¡≥Á «√º÷ª Á∆ «◊‰Â∆ ˘ ÿ‡≈¿∞∫‰≈ √∆ «’¿∞∫«’
¿∞ÁØ∫ º’ «√º÷ª Á∆ ¯Ω‹ ¡≥Á «◊‰Â∆ ¿∞È∑ª Á∆ Ú√Ø∫ Á∆ ¡È∞Í≈Â

BE Ó≈⁄ AIGF ˘ ¡ÀÓ‹À∫√∆ ÁΩ≈È, «¬≥Á≈ ◊ªË∆ ÚºÒØ∫ Í≥‹≈Ï È≈Ò
Á«¡≈¬∆ Í≈‰∆¡ª Á∂ Ó√Ò∂ Â∂ “«¬≥Á≈ ¡ÀÚ≈‚” Á∂ Ȫ ‘∂· ’∆Â∆ Ï∂«¬È√≈¯∆ ˘
‹ÈÂ≈ñ◊·‹ØÛ Á∆ √’≈ È∂ Ú∆ Á» È≈ ’∆Â≈Õ Í≥‹≈Ï √’≈ È∂ AIGH «Úº⁄
«¬√ “«¬≥Á≈ ¡ÀÚ≈‚” Á∆ ’≈˘È∆ Ú≈˜Ï∆¡Â ˘ √πÍ∆Ó ’Ø‡ «Úº⁄ ¿∞˜Á≈∆
Á≈÷Ò ’’∂ ⁄π‰ΩÂ∆ Á∂ «ÁºÂ∆Õ AIH@ Á∆¡ª Ӻ˒≈Ò∆ ⁄؉ª «Úº⁄ «¬≥Á≈ ◊ªË∆
Á∆ √’≈ «Î ’≈«¬Ó ‘Ø ◊¬∆Õ ¿∞√ È∂ «√º÷ ’ΩÓ Á∂ «‘ª Â∂ ‘Ø Ó≈» √º‡ Ó≈È

229

230

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò¬∆ ÁÏ≈≈ «√≥ÿ (º’≈Ò∆È ’ª◊√∆ Óπº÷ Ó≥Â∆ Í≥‹≈Ï) Â∂ ÁÏ≈¡ Í≈’∂
Í≥‹≈Ï Á≈ ’∂√ √πÍ∆Ó ’Ø‡ ”⁄Ø∫ Ú≈Í√ ’Ú≈ «Ò¡≈ (’∞ÒÁ∆Í È¬∆¡ Â∂
÷πÙÚø «√≥ÿ : Í≥‹≈Ï Á≈ Áπ÷ªÂ, √¯∂ FEñFF)Õ È≈Ò Á∆ È≈Ò ‘∆, ¡≈͉≈
¡√ñ√»÷ ¡Â∂ ÁÏ≈¡ Í≈ ’∂ Í≥‹≈Ï, ‘«¡≈‰≈ ¡Â∂ ≈‹√Ê≈È Á∂ Óπº÷ñÓ≥Â∆¡ª
Á∆ «Âº’Û∆ ’ØÒØ∫ “ÈÚ∂∫ √ÓfiΩÂ∂” ¿∞µÂ∂ √«‘ÓÂ∆ Á∂ Á√Âı ’Ú≈ Ò¬∂ «‹√
¡È∞√≈ ‹≈¡Ò∆ ¡Â∂ ÓÈÿÛø ¡≥’«Û¡ª Á∂ ˜∆¬∂ Í≥‹≈Ï Á∂ «‘º√∂ Á∂ Í≈‰∆¡ª
«Úº⁄ Ó≈Ó»Ò∆ «‹‘≈ Ú≈Ë≈ (@.GB ) ’È Á≈ fi»·≈ ÍÃÌ≈Ú «ÁºÂ≈ «◊¡≈Õ «¬√
Ï∂«¬È√≈¯∆ È∂ «√º÷ ’ΩÓ «Úº⁄ ‘Ø Ø√ ÍÀÁ≈ ’ «ÁºÂ≈Õ

¡Â∂ ◊πÏ≈‰∆ Á∆¡ª ÍØÊ∆¡ª Â∂ ’À√‡ª √Û ’∂ ≈÷ ω ◊¬∂ (“Sunday”, √ÂøÏ
AH, AIHA)Õ Ì≈¬∆ ‹ÈÀÒ «√≥ÿ «Ìø‚ª Ú≈«Ò¡ª È∂ ¡≈͉∆ «◊ïÂ≈∆ Á≈
¡≈Í √Óª ⁄π‰ ’∂ B@ √ÂøÏ ˘ ◊πÁπ¡≈≈ ◊πÁÙÈ ÍÃ’≈Ù (Ó«‘Â≈ ⁄Ω’) «Ú÷∂
Ò◊Ì◊ «¬º’ Òº÷ √ø◊«Â Á∆ ‘≈˜∆ «Úº⁄, ÙªÂñ«⁄ºÂ ¡Â∂ √ø‹∆Á≈ Ò«‘‹∂ «Úº⁄
√ø÷∂Í Ì≈Ù‰ Á∂‰ ÂØ∫ Ï≈¡Á, ¡≈͉∂ ¡≈Í ˘ «◊ïÂ≈∆ Ò¬∆ Í∂Ù ’ «ÁºÂ≈Õ
«¬√ «¬’º· «Úº⁄ ÍπÒ√ Á∆ ¡‰√ø’Ø⁄Ú∆∫ ◊ØÒ∆Ï≈∆ ÁΩ≈È «¬º’ Á‹È Á∂ ’∆Ï
«√≥ÿ Ù‘∆Á ‘Ø ◊¬∂ ¡Â∂ Ï‘π √≈∂ ÒØ’ ˜ıÓ∆ ‘Ø ◊¬∂ (Á∆ «¬≥‚∆¡È ¡À’√ÍÃÀ√,
√ÂøÏ BA, AIHA; «‘≥Áπ√Â≈È ‡≈¬∆Ó˜, √ÂøÏ BA, AIHA)Õ √’≈ Á∆¡ª
¡Òº◊ñ¡Òº◊ ıπ¯∆¡≈ ¬∂‹ø√∆¡ª ˘ Ì≈¬∆ ‹ÈÀÒ «√≥ÿ ‹∆ ’ØÒØ∫ Ò◊≈Â≈ BA
«ÁÈ ‹∆¡ Ì ’∂ Íπº¤ñ«◊¤ ’’∂ ‹ÁØ∫ ’∞fi Ú∆ ‘ºÊ ͺÒ∂ È≈ «Í¡≈ ª ¿∞È∑ª ˘
«ÎؘÍπ ‹∂Ò∑ ¡≥Á ¡Á≈ÒÂ∆ «‘≈√ «Úº⁄ Ì∂‹ «ÁºÂ≈ «◊¡≈ «‹ÊØ∫ ¿∞‘ AE «ÁÈ
Ï≈¡Á Ï≈ñ«¬º˜Â «‘≈¡ ‘Ø ’∂ ¡≈͉∂ ‘À‚’∞¡≈‡ Ó«‘Â≈ ⁄Ω’ Í‘πø⁄ ◊¬∂Õ

ÏÃ≈‘Ó‰Ú≈Á∆¡ª Á∂ ‹È±È «Úº⁄ ‘Ø Ú≈Ë≈ ‘Ø«¬¡≈
«√º÷ Ò∆‚«ÙÍ È∂ ¡≥«ÓÃÂ√ ˘ Ú∆ ‘«Áπ¡≈ ¡Â∂ ’∞Ù∂Â Ú◊∂ «‘≥Á»ñ
Â∆Ê ’∂∫Áª Úª◊ “Í«ÚÂ È◊∆” ’≈ Á∂ ’∂ Í≈È, Ï∆Û∆ñ«√◊‡ Â∂ Ó∆‡ñ
Ù≈Ï Á∆¡ª Áπ’≈Ȫ ˘ Ù«‘ ÂØ∫ Ï≈‘ «Ò‹≈‰ Â∂ ˜Ø Á∂‰≈ Ùπ» ’ «ÁºÂ≈Õ Í
¡≥«ÓÃÂ√ ¡≥Á «√º÷ª Á∆ «¬√ ‘º’∆ Ó≥◊ Á∂ «ÚØË «Úº⁄ «ÏÍÚ≈Á∆ Â≈’ª È∂
¡≥«ÓÃÂ√ «Úº⁄ ÌÛ’≈¿± È≈¡∂Ï≈‹∆ ’«Á¡ª ¡Â∂ √؇∆¡ª Â∂ «√◊‡ñÏ∆Û∆¡ª Á∂
‚ºÏ∂ Ò‡’≈ ’∂ ‹¨√ ’º„ ’∂ ¡«Â ¡ÙÒ∆Ò ¿∞‹º‚Íπ‰∂ Á≈ Óπ˜≈‘≈ ’∆Â≈Õ ∂ÒÚ∂
√‡∂ÙÈ ¡≥«ÓÃÂ√ «Ú÷∂ º÷∂ ÁÏ≈ √≈«‘Ï Á∂ Ó≈‚Ò ¡Â∂ ◊π» ≈ÓÁ≈√ ‹∆ Á∆ Î؇Ø
˘ Ú∆ ÌøÈñÂØÛ «ÁºÂ≈ «◊¡≈Õ «‘≥Á» «¯’≈ÍÃ√ Â≈’ª Á∆ «¬√ ÌÛ’≈‘‡ Á≈
’≈≈ ‹π¡≈Ï «Á≥«Á¡ª Ì≈¬∆ ‹ÈÀÒ «√≥ÿ È∂ CA Ó¬∆ ˘ ¡≥«ÓÃÂ√ ¡≥Á «√º÷ª
Á∂ Ø‘ñÌ∂ «ÚÙ≈Ò ¡Â∂ ÍÃÌ≈Ú√≈Ò∆ Óπ˜≈‘∂ Á∆ ¡◊Ú≈¬∆ ’∆Â∆Õ «√º÷ª Á∂ «¬√
ÁÒ∂∆ñ Ì∂ ÍÀ∫ÂÛ∂ ÂØ∫ ÏπıÒ≈‘‡ «Úº⁄ ¡≈ ’∂ Ò≈Ò≈ ‹◊ È≈≈«¬‰ Â∂ Ú«≥Á
(Ó‘≈Ù≈ ÍÃÀ√) È∂ ⁄∆’ñ«⁄‘≈Û≈ Í≈¿∞∫‰≈ Ùπ» ’ «ÁºÂ≈Õ Á∂Ù Á∂ «’√∂ Ú∆ ≈‹√∆
ÁÒ ‹ª ¡≈◊» È∂ «¬È∑ª «¯’≈ÍÃ√ª ˘ «¯’± ˜«‘ ÎÀÒ≈¿∞∫‰ ÂØ∫ Ø’‰ Á∆ ÒØÛ
Ó«‘√»√ È≈ ’∆Â∆Õ Í Ì≈¬∆ ‹ÈÀÒ «√≥ÿ ¿∞µÂ∂ “«¯’≈ÍÃ√Â∆ ÎÀÒ≈¿∞∫‰” Á∂ ÁØÙª
Á∆ fiÛ∆ Ò≈¿∞∫‰ ÂØ∫ ◊π∂˜ È≈ ’∆Â≈Õ I √ÂøÏ AIHA Á∆ Ù≈Ó ˘ Ò≈Ò≈ ‹◊Â
È≈≈«¬‰ Á≈ ´«Ë¡≈‰≈ Á∂ ‹¶Ë Ï≈¬∆Í≈√ È∂Û∂ ◊ØÒ∆¡ª Ó≈ ’∂ ’ÂÒ ’
«ÁºÂ≈ «◊¡≈Õ «‘≥Á» Ì≈ÚÈ≈Úª Á∆ Â˜Ó≈È∆ ’«Á¡ª ‘Ø«¬¡ª ÁÏ≈≈ «√≥ÿ È∂
´«Ë¡≈‰∂ Á∂ ÍπÒ√ ’ÍÂ≈È ÁΩÒ ≈Ó Ìº‡∆ Á∆ ¡◊Ú≈¬∆ ‘∂· AD √ÂøÏ ˘ «Í≥‚
⁄øÁØ ’Òª «Úº⁄ ËÓ ÍÃ⁄≈ ’Á∂ ‘ج∂ Ì≈¬∆ ‹ÈÀÒ «√≥ÿ Á∂ ‹Ê∂ Â∂ «¬º’ Úº‚∂ ÍπÒ√
Ò≈¡ñÒÙ’ Áπ¡≈≈ ‘ÓÒ≈ ’Ú≈ «ÁºÂ≈Õ Í ÍπÒ√ Á∂ ⁄øÁØ’Òª Í‘πø⁄‰ ÂØ∫
Í«‘Òª ‘∆ Ì≈¬∆ ‹ÈÀÒ «√≥ÿ Ó«‘Â≈ ⁄Ω’ Ò¬∆ Ú≈È≈ ‘Ø ◊¬∂ √ÈÕ «¬√ ◊ºÒ
¿∞µÂ∂ ÏπıÒ≈‘‡ «Úº⁄ ¡≈¬∂ ÍπÒ√∆¡ª È∂ ‹Ê∂ ¿∞µÂ∂ ‘ÓÒ≈ ÏØÒ «ÁºÂ≈Õ ‹Ê∂ Á∂ «√≥ÿª
¡Â∂ «Í≥‚ Á∂ ÒØ’ª Á∆ ’∞º‡ñÓ≈ ’∆Â∆, ‹Ê∂ Á∆¡ª ÍÃ⁄≈ Ò¬∆ ÚÂ∆¡ª ‹≈‰
Ú≈Ò∆¡ª ÁØ ◊º‚∆¡ª ˘ ¡º◊ Ò◊≈ «ÁºÂ∆Õ «‹√ «Úº⁄ ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï Á∂ «¬º’ √»Í
231

ÈÚª ÚÂ≈≈
¯Ò√Â∆È∆ Óπ˜≈‘∂Á∆Ȫ Á∂ ‹Ï∂ ÂØ∫ ÍÃ∂ ‘Ø ’∂, BI √ÂøÏ ˘ ÁÒ
ı≈Ò√≈ È≈Ò √ÏøË ¤∂ ÈΩ‹Ú≈Ȫ È∂, Ì≈ √’≈ ¿∞µÂ∂ Ì≈¬∆ ‹ÈÀÒ «√≥ÿ Á∆
«‘≈¬∆ Ò¬∆ ÁÏ≈¡ Í≈¿∞‰ Á∂ «¬≈Á∂ È≈Ò «¬≥‚∆¡È ¬∂¡ Ò≈¬∆Ș Á≈ «¬º’
‹‘≈˜ ¡◊Ú≈ ’ «Ò¡≈Õ «¬‘ ‹‘≈˜ ‹ÁØ∫ Ò≈‘Ω Á∂ ‘Ú≈¬∆ ¡º‚∂ Â∂ ¿∞«¡≈
ª Í≈«’√Â≈È∆ ¡«Ë’≈∆¡ª È∂ «¬È∑ª ¡◊Ú≈’≈ª ˘ «◊ïÂ≈ ’ «Ò¡≈ ¡Â∂
‹∂Ò∑ «Úº⁄ ÏøÁ ’ «ÁºÂ≈Õ
““«¬√ ÁΩ≈È, Ú≈«¬Â∆ ¡’≈Ò∆ ≈‹È∆Â∆ Â∂‹∆ È≈Ò ÁÓØ∫ «È’ÒÁ∆ ‹≈
‘∆ √∆ ¡Â∂ ◊Óñ«ı¡≈Ò∆ Ë≈≈ Á∂ «Ú’≈√ Á∂ ≈‘ ÷πºÒ∑∆ ‹≈ ‘∂ √ÈÕ √Â«Ú¡ª
Á∂ ¡ı∆ Â∂ ¡º√∆«Ú¡ª Á∂ ¡≈øÌ «Úº⁄ «√º÷ ’ΩÓ ¡≥Á ◊Óñ«ı¡≈Ò∆ ≈‹È∆Â’
¯ø‡ ¿∞µÂ∂ «Âº÷∆ «√˪’ Â∂ ¡ÓÒ∆ √◊Ó∆ Ùπ» ‘Ø ◊¬∆Õ ÈÚ∂∫ ◊Óñ«◊¡≈Ò∆
Ó≥⁄ Â∂ √ø◊·È ‘Ø∫Á «Úº⁄ ¡≈¿∞∫‰ Ò◊∂ ¡Â∂ «Ú⁄≈ñ√øÓ∂ÒȪ, ’ÈÚÀÈÙȪ Â∂
’≈ȯø√ª Á∂ ˜∆¬∂ Ú≈«¬Â È≈ÒØ∫ ‘‡Ú∆¡ª «Âº÷∆¡ª «√˪’ Íؘ∆ÙȪ Á∂ ÷πºÒ∑∂
¡ÀÒ≈È ‘؉ Òº◊ ͬ∂Õ
F ¡◊º√ AIGH ˘ ’∞fi ◊Óñ«ı¡≈Ò∆ «√º÷ ÈΩ‹Ú≈Ȫ È∂ ⁄ø‚∆◊Û∑ Á∂ «¬º’
◊πÁπ¡≈∂ (¡’≈Ò◊Û∑) ¡≥Á ÌÚ∆∫ Ó∆«‡≥◊ ’’∂ “ÁÒ ı≈Ò√≈” Ȫ Á∆ «¬º’
‹πfi≈» ‹Ê∂ÏøÁ∆ ’≈«¬Ó ’È Á≈ ¯À√Ò≈ ’ «Ò¡≈Õ AC ¡◊º√ ˘ ⁄ø‚∆◊Û∑ Á∂
¡ØÓ≈ ‘Ø‡Ò «Úº⁄ «¬º’ ÍÃÀ√ ’≈ÈÎø√ ¡≥Á «¬√ ‹Ê∂ÏøÁ∆ Á∆ √Ê≈ÍÈ≈ Á≈
Ï≈’≈«¬Á≈ ¡ÀÒ≈È ’ «ÁºÂ≈ «◊¡≈Õ («¬√ ÒÛ∆ «Úº⁄ «¬º’ ‘Ø Ú≈Ë≈ ’«Á¡ª
‘Ø«¬¡ª ‚≈’‡ ‹◊‹∆ «√≥ÿ ⁄Ω‘≈È È∂ AIH@ Á∆ «Ú√≈÷∆ Á∂ ÍπÏ Â∂ ¡ÈßÁÍπ
232

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

√≈«‘Ï «Ú÷∂ «¬º’ È≈ÓË∆’ ’ÈÚÀÈÙÈ ’’∂ “ÈÀÙÈÒ ’Ω∫√Ò ¡≈¯ ı≈Ò√Â≈È”
Ȫ Á∆ √ø√Ê≈ Á≈ ¡ÀÒ≈È ’ «ÁºÂ≈Õ ¿∞√È∂ ¡≈͉∂ ¡≈Í ˘ «¬√ ’Ω∫√Ò Á≈ ÍÃË≈È
Ê≈Í «Ò¡≈ Â∂ ÏÒÏ∆ «√≥ÿ √øË» ˘ √’ºÂ ‹ÈÒ ’≈ Á∂ «ÁºÂ≈Õ ÁØ ’∞ Ó‘∆«È¡ª
Ï≈¡Á ‚≈: ‹◊‹∆ «√≥ÿ È∂ ¶‚È ÂØ∫ “ı≈Ò√Â≈È ◊‰≈‹” Á∆ √Ê≈ÍÈ≈ Á≈
¡ÀÒ≈È ’ «ÁºÂ≈ ¡Â∂ ÏÒÏ∆ «√≥ÿ √øË» È∂ ÁÏ≈ √≈«‘Ï ÂØ∫, ÍÃÂ∆’ »Í «Úº⁄
ı≈Ò√Â≈È Á≈ ’ΩÓ∆ fiø‚≈, «√º’≈ ¡Â∂ ‚≈’ «‡’‡ª ¡≈«Á ‹≈∆ ’ «ÁºÂ∆¡ª
(√«ÂøÁ «√≥ÿ : ı≈Ò√Â≈È ñ ¡ÀÈ ¡’À‚«Ó’ ¡ÈÀÒ∂«√˜, √¯≈ EE)Õ

«’¿∞∫ È≈ ‘ØÚ∂, ˘ ÁÍ∂Ù ⁄π‰ΩÂ∆¡ª Ï≈∂ ¿∞√ ’ΩÓ Á∂ √≈∂ Ú◊ª Á∆ √Ófi ¡Â∂ ¿∞È∑ª
⁄π‰ΩÂ∆¡ª Á≈ ‡≈’≈ ’È Ò¬∆ ¡Í‰≈¬∂ ‹≈‰ Ú≈Ò∂ ÍÀ∫«ۡª Ï≈∂ “√øÍ»È
«¬º’«Óº’Â≈” ‘Ø √’‰∆ Ï‘π ÓπÙ’Ò ‘øπÁ∆ ‘À «’¿∞∫«’ ’ΩÓ Á∂ √ÏøË Ú◊ª Á∂
√Ó≈«‹’ ¡Â∂ ¡≈«Ê’ πÂÏ∂ «¬’√≈ Í‘øπ⁄ ¡Í‰≈¿∞∫‰ Á∆ «ÁÙ≈ «Úº⁄ π’≈Ú‡ª
ÍÀÁ≈ ’Á∂ ‘ÈÕ Á»‹≈, ¡≈ÓÂΩ Â∂ “¡Ë∆Èñ’ΩÓ” Á∂ ÍÂÚøÂ∂ Ú◊ ¡øÁ ‘π’Ó≈È
Ú◊ È≈Ò “ω≈ ’∂ º÷‰” ¡Â∂ ¿∞√Á∂ “È≈Ò Ò’∂ ⁄ºÒ‰” Á∆ π⁄∆ Ï‘π ÍÃÏÒ
‘πøÁ∆ ‘ÀÕ Â∆‹≈, ‹∂’ ¡√≈Ë≈È ‘≈Ò≈ª ¡≥Á «¬√ “ÍÂÚøÂ∂ Ú◊” ˘ “‘π’Ó≈È
Ú◊” È≈ÒØ∫ Ó‹Ï»∆ñÚº√, ÂØÛñ«Ú¤ØÛ≈ ’È≈ Ú∆ ÍÀ ‹≈Ú∂ ª ¿∞ÁØ∫ Ú∆ «¬‘
ÍÂÚøÂ≈ Ú◊ √ÓfiΩÂ∂ Ò¬∆ “¡≥Á÷≈Â∂” √Á≈ ÂÂÍ «‘≥Á≈ ‘ÀÕ ⁄∆¯ ı≈Ò√≈
Á∆Ú≈È, ¡≈͉∆ √Ê≈ÍÈ≈ Á∂ √Ó∂∫ ÂØ∫ ‘∆, Ó»»Òñ»Í «Úº⁄, “ÍÂÚøÂ∂ «√º÷ Ú◊” Á∆
√Ø⁄ Â∂ Ì≈ÚÈ≈Úª Á∆ Â˜Ó≈È∆ ’Á≈ ¡≈ «‘≈ ‘ÀÕ «¬≥Èñ«Ï≥È «¬‘Ø ‘∆ ‘≈ÒÂ
ÙØÃÓ‰∆ ¡’≈Ò∆ ÁÒ «Ú⁄Ò∂ “ÍÂÚøÂ∂ «√º÷ Ú◊” Á∆ √∆ ¡Â∂ ¡º‹ Ú∆ ‘ÀÕ

«¬√∂ Â∑ª ADñAE Ó≈⁄ AIHA ˘ ⁄∆¯ ı≈Ò√≈ Á∆Ú≈È Á∆ ⁄ø‚∆◊Û∑ «Ú÷∂
‘ج∆ EDÚ∆∫ «√º÷ «Ú«Á¡’ ’≈ȯø√ ¡≥Á ¡Ó∆’≈ ÂØ∫ ÍË≈∂ ‚≈: ◊ø◊≈ «√≥ÿ
«„ºÒØ∫ È∂ ¡≈͉∂ ÍÃË≈È◊∆ Ì≈ÙÈ ¡≥Á Úº÷∆ «√º÷ ’ΩÓ Á∆ Ë≈È≈ Á∆ ˜ØÁ≈
Ú˜≈‘ ’«Á¡ª ‘Ø«¬¡ª «√º÷ª Á∂ ’∂√ ˘ ’ΩÓªÂ∆ ͺË ”Â∂ «Ò‹≈‰ Ò¬∆ «√º÷ª
√≈∑Ó‰∂ ¯Ò√Â∆È Óπ’Â∆ √ø◊·È (Í∆.¡ÀÒ.˙.) Úª◊ Ô±.¡ÀÈ.˙. Á∆ √«‘ÔØ◊∆
ÓÀ∫Ï«ÙÍ ‘≈«√Ò ’È Á∆ ‹Ú∆˜ Í∂Ù ’∆Â∆Õ ‘≈‹ √ø◊«Â È∂ «¬√ ‹Ú∆˜
Á≈ ◊Ó‹ØÙ∆ È≈Ò È≈¡∂ Ò≈ ’∂ √Ú≈◊ ’∆Â≈Õ ’≈ÈÎø√ È∂ «√º÷ª ˘ «¬º’
Úº÷∆ ’ΩÓ ’≈ Á∂‰ ¡Â∂ «¬√ ¡≈Ë≈ ”Â∂ ¿∞È∑ª Ò¬∆ Ô±.¡ÀÈ.˙. Á∆ √«‘ÔØ◊∆
ÓÀ∫Ï«ÙÍ ‘≈«√Ò ’È Ï≈∂ √Ï√øÓÂ∆ È≈Ò ÓÂ≈ Í≈√ ’ «ÁºÂ≈ (‘«Ó≥Á ’Ω :
Ï«Ò¿± √‡≈ ˙Ú ¡≥«ÓÃÂ√, √¯∂ ADAñADB)Õ Á∂Ù Ì Á∆¡ª «ÏÍÚ≈Á∆
Â≈’ª ¡Â∂ √’≈∆ ‘Ò«’¡ª È∂ «¬√ Á∂ «ÚØË «Úº⁄ «Âº÷≈ ÍÃÂ∆’Ó ÍÃ◊‡
’∆Â≈ ¡Â∂ ⁄∆’ñ«⁄‘≈Û≈ Í≈«¬¡≈Õ ÈÂ∆‹∂ Ú‹Ø∫, ’∞fi ‘∆ «ÁȪ Ï≈¡Á ⁄∆¯
ı≈Ò√≈ Á∆Ú≈È Á∆ Ò∆‚«ÙÍ È∂ ¡≈͉∂ ¡≈Í ˘ «¬√ Íؘ∆ÙÈ È≈ÒØ∫ ¡Òº◊
’«Á¡ª ‘Ø«¬¡≈ “Á∂Ù Á∆ ¬∂’Â≈ Â∂ ¡÷≥‚Â≈” «Úº⁄ ¡≈͉≈ ¡Â∞º‡ «ÚÙÚ≈√ ÍÃ◊‡
’ «ÁºÂ≈Õ (‘Ïø√ «√≥ÿ : ı≈Ò√Â≈È ñ √Ïͺ÷∆ ¡«Ë¡ÀÈ, √¯∂ DGñE@)Õ
BI Ó≈⁄ ˘ ÙÃØÓ‰∆ ’Ó∂‡∆ Á∆ ‹ÈÒ Ï≈‚∆ È∂ “Úº÷∆ «√º÷ ’ΩÓ” Á∂ «√˪Â
Á∂ ‘º’ «Úº⁄ ÓÂ≈ (ÈßÏ FG) Í≈√ ’ «ÁºÂ≈ [◊πÓ∆ «√≥ÿ : «‘√‡∆ ¡≈¯ «√º÷
√‡◊Ò˜) (Í«‘Ò≈ Ì≈◊), √¯≈ DFA]Õ AD ¡ÍÃÀÒ ˘ «Ú√≈÷∆ Á∂ ÓΩ’∂ ”Â∂
¡ÈßÁÍπ √≈«‘Ï «Úº⁄ ‹πÛ∆ √ø√≈ «√º÷ ’ÈÚÀÈÙÈ È∂ Úº÷∆ «√º÷ ’ΩÓ Á∆ Ë≈È≈
Á∆ ÍÃØÛÂ≈ ’ «ÁºÂ∆”” (¡‹Ó∂ «√≥ÿ : ¿∞ÍØ’Â √¯∂ EDAñEEA)Õ Ì≈¬∆ ‘⁄øÁ
«√≥ÿ ÒΩ∫◊ØÚ≈Ò È∂ Ú∆ “«√º÷ «¬º’ Ú÷∆ ’ΩÓ” ‘À Á∂ ‘º’ «Úº⁄ ‘≈Ó∆ ÌÈ∆ Ùπ» ’
«ÁºÂ∆Õ (Ò≈Ì «√≥ÿ : Ó√Ò≈ «√º÷ «¬º’ Úº÷ ’ΩÓ Á≈, Ì»«Ó’≈ Á∂ «Ò÷≈∆ ‘⁄øÁ
«√≥ÿ ÒΩ∫◊ØÚ≈Ò)Õ
““¿∞ÍØ’Â Ú‰È ’∆Â∂ “ÈÚ∂∫ ÚÂ≈∂” «Úº⁄Ø∫ ’∞fi ¡«‘Ó «√º‡∂ «È’ÒÁ∂
Ș ¡≈ ‘∂ ‘ÈÕ Í«‘Ò≈, «’√∂ ’ΩÓ, Ì≈Ú∂∫ ¿∞‘ «’øÈ∆ Ú∆ “«¬º’ñ‹π‡” ‹ª “«¬’√≈”
233

BI ‹πÒ≈¬∆ AIHA Á∂ «ÁÈ ‘⁄øÁ «√≥ÿ ÒΩ∫◊Ú
Ø ≈Ò Á∆ ÍÃË≈È◊∆ ‘∂· Ó≥‹∆
√≈«‘Ï (¡≥«ÓÃÂ√) «Ú÷∂ «¬º’ «ÚÙ≈Ò √ø√≈ «√º÷ ’ÈÚÀÈÙÈ Á≈ «¬’º· ‘Ø«¬¡≈
«‹√ «Úº⁄ «√º÷ ’ΩÓ Á∂ Ó√«Ò¡ª Ï≈∂ «Ú⁄≈ª ‘ج∆¡ªÕ ’∂∫Á∆ √’≈ ˘ «√º÷ ’ΩÓ
Á∆¡ª ¿∞̺Ú∆¡ª, Ó≥◊ª ÍÃÚ≈È ’È Ò¬∆ «¬º’ Ó‘∆È∂ Á≈ √Óª «ÁºÂ≈ «◊¡≈Õ
’ÈÚÀÈÙÈ Á∂ ¯À√Ò∂ ¡È∞√≈ G √ÂøÏ ˘ Í≈Ò∆ÓÀ∫‡ Á∂ Ó»‘∂ «¬º’ «ÚÙ≈Ò «√º÷
Ó≈⁄ ‹Ê∂ÏøÁ ’∆Â≈ «◊¡≈Õ «ÁºÒ∆ ÍÃÙ≈√È ¡Â∂ ÍπÒ√ È∂ «√º÷ñ«ÚØË∆ Ì≈ÚÈ≈Úª
Á≈ Óπ˜≈‘≈ ’«Á¡ª ‘Ø«¬¡ª «√º÷ª Á∂ «¬√ Íπ¡ÓÈ Ó≈⁄ ¿∞Â∂ Ò≈·∆⁄≈‹
’’∂ Á‹Èª «√º÷ª ˘ Ïπ∆ Â∑ª ˜ıÓ∆ ’ «ÁºÂ≈Õ ¡’≈Ò∆ ÁÒ Á∆¡ª ≈‹È∆Â’
√◊Ó∆¡ª Á∂ √Ó≈Èñ¡≥Â ‘∆ Í≥‹≈Ï «Úº⁄ ÷≈Û’± ’≈Ú≈¬∆¡ª Á≈ «√Ò«√Ò≈
¡øÌ ‘Ø «◊¡≈Õ «¬√∂ ÁΩ≈È ’∂∫Á∆ √’≈ ¡Â∂ ¡’≈Ò∆¡ª «Úº⁄ ◊ºÒÏ≈ Á∂ ’¬∆
ÁΩ ⁄ºÒ∂ Í ’ج∆ ÈÂ∆‹≈ È≈ «È’«Ò¡≈ «’¿∞∫«’ «¬≥Á≈ ◊ªË∆ ¡Â∂ ¿∞√Á∆ √’≈
«√º÷ ’ΩÓ Á∆ «’√∂ Ú∆ ‘º’∆ Ó≥◊ ˘ ÍÃÚ≈È ’È Á∂ Ω∫¡ «Úº⁄ È‘∆∫ √∆Õ
CA Á√øÏ AIHA ˘ ÁÏ≈≈ «√≥ÿ (º’≈Ò∆È Óπº÷ Ó≥Â∆ Í≥‹≈Ï) ¡Â∂
‘«¡≈‰≈ Â∂ ≈‹√Ê≈È Á∂ Óπº÷ Ó≥Â∆¡ª È≈Ò, ËΩ∫√ Á∂’∂ ’Ú≈¬∂ ◊¬∂ Á«¡≈¬∆
Í≈‰∆¡ª Á∂ ÎÀ√Ò∂ ÓπÂ≈«Ï’, Í≥‹≈Ï ¿∞µÂ∂ CA Á√øÏ AIHC º’ “√´‹ñÔÓπÈ≈
«¶’ È«‘” «Úº⁄ Í≈‰∆ Ú◊Á≈ ’È Á∆ Ù ÓÛ∑ «ÁºÂ∆ (‘«Ó≥Á ’Ω : Ï«Ò¿±
√‡≈ ˙Ú ¡≥«ÓÃÂ√, √¯≈ AAF)Õ «¬≥Á≈ ◊ªË∆ È∂ E ¡ÍÃÀÒ AIHB ˘ Í≈Ò∆ÓÀ∫‡
‘≈¿∞√ «Úº⁄ ¡’≈Ò∆ ¡≈◊»¡ª È≈Ò ¿∞È∑ª Á∆¡ª Ó≥◊ª Ï≈∂ «¬º’ Ó∆«‡≥◊ ’∆Â∆Õ H
¡ÍÃÀÒ ˘ ¿∞√ È∂ ’Í»∆ «Ú÷∂ ıºπÁ ‡º’ Ò≈ ’∂ √´‹ñÔÓπÈ≈ «¶’ È«‘ Á∆
Íπ‡≈¬∆ Á≈ ¿∞Áÿ≈‡È Ú∆ ’ Ó≈«¡≈Õ ¡«‹‘≈ ¡’≈Ò∆¡ª ˘ ˜Ò∆Ò ’È Ò¬∆
¡Â∂ ¡≈͉∆ ≈‹√∆ ÌºÒ Ï‰≈¿∞‰ Ò¬∆ ’∆Â≈ «◊¡≈ √∆Õ
234

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

““BEñBF ¡ÍÃÀÒ Á∆ ≈ ˘ «’√∂ È∂ ¡≥«ÓÃÂ√ Á∂ ÁØ “¡‰‹≈‰∂ «‹‘∂”
Ó≥Áª ¡≥Á ◊¿»¡ª Á∂ Úº„∂ ‘ج∂ «√ √πº‡ «ÁºÂ∂Õ ÈÂ∆‹∂ Ú‹Ø∫ Í≥‹≈Ï Á∂ ’¬∆
Ù«‘ª ¡Â∂ ’√«Ï¡ª ¡≥Á «ÏÍÚ≈Á∆ ¡È√ª È∂ «√º÷ª Á∆¡ª Áπ’≈Ȫ ¡Â∂
Ë≈«Ó’ ¡√Ê≈Ȫ Â∂ ‘ÓÒ∂ ’∆Â∂Õ ÓØÛÚ∂∫ »Í «Úº⁄, «√º÷ª È∂ ¡≥«ÓÃÂ√ ¡≥Á
«√◊‡ñÍ≈È Á∆¡ª ’∞ºfi Áπ’≈Ȫ √≈Û «ÁºÂ∆¡ªÕ I ‹»È ˘ Ï«·ß‚≈ «‹Ò∑∂ Á∂ «Í≥‚
Ó≈÷≈ «Ú÷∂ «¯’± ¡È√ª È∂ «¬º’ ◊ππÁ¡≈∂ ˘ ¡º◊ Ò◊≈ «ÁºÂ∆ «‹√ È≈Ò ◊π»
◊ÃøÊ √≈«‘Ï Á∂ ’¬∆ √»Í È∞’√≈È∂ ◊¬∂Õ ¡«‹‘∆¡ª ’≈Ú≈¬∆¡ª Á∂ ÎÒ√»Í
Ø√ñÓπ˜≈‘«¡ª, ‹π¡≈Ï∆ ’≈Ú≈¬∆¡ª Á≈ «√Ò«√Ò≈ Ùπ» ‘Ø «◊¡≈Õ «¬√ ÁΩ≈È
BA Á√øÏ, Ì≈¬∆ ‹ÈÀÒ «√≥ÿ «Ìø‚ªÚ≈Ò∂ Á∂ È∂Û∂ √Ófi∂ ‹ªÁ∂ ‹Ê∂Á≈ √øÂØ÷
«√≥ÿ «ÁºÒ∆ Á≈ ’ÂÒ ‘Ø «◊¡≈ «‹√Á≈ Ì≈¬∆ ‹ÈÀÒ «√≥ÿ È∂ ¿∞È∑ª Á∂ È«ÓºÂ
ÌØ◊ √Ó≈◊Ó Â∂ ÏØÒ«Á¡ª ¡≈͉∆ È≈≈˜◊∆ Á≈ ’ª◊√∆ ¡≈◊»¡ª Á∆ ‘≈˜∆
«Úº⁄, Ï∂Ï≈’ ÍÃ◊‡≈Ú≈ ’∆Â≈ (ÁÒÏ∆ «√≥ÿ: È∂«Û˙∫ «‚º·∂ √ø «Ìø‚ªÚ≈Ò∂,
√¯≈ AG@)Õ ’∞fi «ÁȪ Ï≈¡Á Í≥‹≈Ï √’≈ È∂ «Ìø‚ª Ú≈Ò∂ ‹Ê∂ Á∂ ‘«Ê¡≈ª Á∂
Ò≈«¬√À∫√ ºÁ ’È ¡Â∂ ‘«Ê¡≈ª ˘ ˜Ï ’È Á∂ ‘π’Ó ˜≈∆ ’ «ÁºÂ∂Õ
(◊πÓ∆ «√≥ÿ : ¿∞ÍØ’Â, √¯≈ FE)Õ ¡ÍÃÀÒ AIHB «Úº⁄ ‹Á Ì≈¬∆ ‹ÈÀÒ
«√≥ÿ ‹Ê∂ √Ó∂ ÏøϬ∆ ËÓ ÍÃ⁄≈ ’ ‘∂ √È Âª Í≥‹≈Ï √’≈ È∂ ¿∞È∑ª ˘
«◊ïÂ≈ ’È Á∆ «¬º’ ◊πÍ ÔØ‹È≈ «Â¡≈ ’∆Â∆Õ Í Ì≈¬∆ ‹ÈÀÒ «√≥ÿ ˘
Ú∂Ò∂ «√ «¬√ Á∆ √»⁄È≈ «ÓÒ ‹≈‰ ’’∂ «¬‘ ÔØ‹È≈ «√∂ È≈ ⁄Û∑ √’∆ ¡Â∂
Ì≈¬∆ ‹ÈÀÒ «√≥ÿ ◊πÍ „ø◊ Â∆«’¡ª È≈Ò Ú≈Í√ ◊π» È≈È’ «ÈÚ≈√
(¡≥«ÓÃÂ√) Í‘øπ⁄ ◊¬∂Õ ¿∞È∑ª È∂ Ò≈«¬√À∫√∆ ‘«Ê¡≈ ‹Ó∑ª ’≈¿∞∫‰ ÂØ∫ «¬È’≈
’ «ÁºÂ≈ ¡Â∂ ¿∞Ò‡≈ Ú≈ ’«Á¡ª ¡≈͉∂ ÚºÒØ∫ ‘’±ÓÂ∆ ËÛ∂ ¡º◊∂ ÁØ ’Û∆¡ª
Ùª º÷ «ÁºÂ∆¡ªÕ «¬º’, «‹È∑ª ‘«Ê¡≈ª È≈Ò ÍπÒ√ È∂ ⁄øÁØ’Òª ¡Â∂ Ó«‘Â≈
⁄Ω’ «Ú÷∂ «√º÷ª Á≈ ’ÂÒ∂¡≈Ó ’∆Â≈ √∆, Í«‘Òª ¿∞‘ √≈∂ ‘«Ê¡≈ ¡’≈Ò ÂıÂ
¿∞µÂ∂ ‹Ó∑ª ’Ú≈¬∂ ‹≈‰Õ Á»‹≈, «¬È∑ª ’ÂÒª Ò¬∆ ˜πÓ∂∫Ú≈ ÍπÒ√∆¡ª ˘ ¡’≈Ò
Âı ¿∞µÂ∂ Í∂Ù ’∆Â≈ ‹≈Ú∂ ª ‹π ¿∞È∑ª ˘ «√º÷ ÍÃøÍ≈ ÓπÂ≈«Ï’ „πº’Ú∆¡ª √˜≈Úª
«ÁºÂ∆¡ª ‹≈ √’‰ (◊πÓ∆ «√≥ÿ : ¿∞ÍØ’Â, √¯≈ FE)Õ ¡≈˜≈Á Ì≈ Á∂
«¬«Â‘≈√ ¡≥Á «’√∂ «√º÷ ¡≈◊» Áπ¡≈≈ ¡«‹‘≈ ıπÒº∑Óñ÷πºÒ∑≈ Ï≈ˆ∆¡≈È≈ ÍÀ∫ÂÛ≈
¡ı«Â¡≈ ’È Á∆ «¬‘ Í«‘Ò∆ Â∂ «ÈÚ∂’Ò∆ ÿ‡È≈ √∆Õ «¬√ «Úº⁄ Ì≈¬∆
‹ÈÀÒ «√≥ÿ Á∂ Ùı√∆ √πÌ≈¡ È≈ÒØ∫ ÚºË ¡«‘Ó ◊ºÒ ¿∞È∑ª Áπ¡≈≈ ¡Í‰≈¬∂
Ïπ«È¡≈Á∆ «√˪’ ÍÀ∫ÂÛ∂ Á∆ √∆Õ ¿∞È∑ª È∂ Ï‘π √Óª Í«‘Òª ‘∆ «¬√ ‘’∆’Â
˘ √Ófi «Ò¡≈ √∆ «’ Ì≈ ¡≥Á «√º÷ª È≈Ò ‹Ø ÍÀ ÍÀ Â∂ «ÚÂ’∂, Ï∂ñ«¬È√≈¯∆
¡Â∂ ˺’∂Ù≈‘∆ Á≈ ÚÂ≈≈ Ú «‘≈ √∆, ¿∞‘ º »Í «Úº⁄ «√º÷ ’ΩÓ ¿∞µÍ
“Ï≈‰∆¡≈ñÏÃ≈‘Ó‰ñ‘≈’Ó” Á∆ Ó≈ÈÚñ«ÚØË∆ «Âº’Û∆ Á∂ ˆÒÏ∂ ¡Â∂ «√º÷ ’ΩÓ Á∆

ˆπÒ≈Ó∆ Á≈ ÍÃÂ∆’ √∆ (¡Â∂ ¡º‹ Ú∆ ‘À)Õ Á»‹∂ Í≈√∂, ““¿∞‘ ¡’≈Ò∆ ¡≈◊»¡ª
Á∆¡ª «√˪’ Ó‹ª Â∂ Ù÷√∆ ’Ó˜Ø∆¡ª Ï≈∂ Ú∆ Ï≈Ï ‹≈‰∆ñ‹≈‰ √È Â∂
È≈Ò ‘∆ √≈ÚË≈È Ú∆Õ «¬√ ’’∂, ¿∞È∑ª «√º÷ √øÿÙ Á∆ Ë≈ ˘ «√º÷ ’ΩÓ Á∂
Ï≈‘Ò∂ ÁπÙÓ‰ª («‘≥Á» ‘≈’Óª) «ıÒ≈¯ √∂Ë º÷Á∂ ‘ج∂, È≈Ò ‘∆, ¡’≈Ò∆
¡≈◊»¡ª Á∆ ‘ «ÊÛ’‰ Â∂ ’Ó˜Ø∆ ¿∞µÂ∂ ’Û∆ «È◊∑≈ º÷ ’∂ ⁄ºÒ‰ ¡Â∂ «√º÷
‹ÈÂ≈ ˘ «¬√ Ï≈∂ «ÈøÂ ⁄Ω’øÈ∂ ’Á∂ «‘‰ Á∆ ÒØÛ Â∂ ¡«‘Ó∆¡Â ˘ «¬º’
ÍÒ Ò¬∆ Ú∆ ÓÈØ∫ È‘∆∫ «Ú√≈«¡≈Õ «¬√ √Á’≈ «√º÷ √øÿÙ Á∂ ¡≈◊≈Ó∆ ÁΩ
¡≥Á ÒÛ≈¬∆ Á∂ ÁØÈØ∫, Ï«‘»È∆ Â∂ ¡≥Á»È∆ ÓØ⁄∂ «ÈøÂ Ì÷∂ ‘∂Õ «‹Ê∂ Ì≈Â∆
‘≈’Óª «ıÒ≈¯ «√º÷ ’ΩÓ Á∆ ¡≈˜≈Á∆ Á≈ √øÿÙ Ò◊≈Â≈ Í≈√≈ Â∂ Â∆ÏÂ≈
◊둉 ’Á≈ «◊¡≈, È≈Ò ‘∆ «√º÷ ’ΩÓ Á∂ ¡≥Á «√˪’ ‹ÁØ‹«‘Á ¡Â∂
Í≈Ò≈ÏøÁ∆ Á≈ ¡ÓÒ Ú∆ «ÈøÂ ‚±øÿ≈ Â∂ ÍÃ⁄ø‚ ‘πøÁ≈ ⁄Ò≈ «◊¡≈Õ”” (¡‹Ó∂
«√≥ÿ : ¿∞ÍØ’Â, √¯≈ CFC)Õ

““Ì≈¬∆ ‹ÈÀÒ «√≥ÿ Á∆ ‘ÓÈ«Í¡≈Â≈ «ÁÈØ∫«ÁÈ ÚËÁ∆ ‹≈ ‘∆ √∆Õ
«¬≥Á≈ ◊ªË∆ Á∆ ‰È∆Â∆ Á≈ «¬‘ ÍÀ∫ÂÛ≈ √∆ «’ «√º÷ñ’ΩÓ Á∆ ◊Óñ«ı¡≈Ò∆
Ë≈≈ ˘ ںˉ Á≈ ÓΩ’≈ Ú∆ «ÁºÂ≈ ‹≈Ú∂ Í «¬√ ˘ «¬’ È∆Ô √∆Óª ˘ Í≈ Ú∆ È≈
’È «ÁºÂ≈ ‹≈Ú∂Õ «¬√∂ È∆Â∆ ¡Ë∆È ¿∞√È∂ «◊¡≈È∆ ˜ÀÒ «√≥ÿ ˘ Í≥‹≈Ï Á∆
≈‹È∆Â∆ ÂØ∫ ¡Òº◊ ’’∂ AIHB «Úº⁄ ≈Ù‡ÍÂ∆ Á∂ ¡‘πÁ∂ Â∂ ÏÀ·≈ «ÁºÂ≈ ¡Â∂
ÁÏ≈≈ «√≥ÿ ˘ ÷πºÒ∑∆ ¤∞º‡∆ Á∂ «ÁºÂ∆ ª «’ Ì≈¬∆ ‹ÈÀÒ «√≥ÿ ¡Â∂ «Ìø‚ªÚ≈Ò∆
‡’√≈Ò ”Â∂ ’Û∆ «È◊∑≈ º÷ ’∂ ÔØ◊ ’≈Ú≈¬∆ ’∆Â∆ ‹≈ √’∂Õ AG ‹πÒ≈¬∆ ˘
Í≥‹≈Ï ÍπÒ√ È∂ ‡’√≈Ò Á∂ «ÂøÈ «√≥ÿª ˘ «¬º’ ’ÂÒ ’∂√ «Úº⁄ ¯√≈ ’∂
«◊ïÂ≈ ’ «Ò¡≈Õ AI ‹πÒ≈¬∆ ˘ ‹ÁØ∫ Ì≈¬∆ ¡Ó∆’ «√≥ÿ (√ÍπºÂ Ì≈¬∆
’Â≈ «√≥ÿ) ÍÃË≈È ¡≈Ò «¬≥‚∆¡≈ «√º÷ √‡»‚À∫‡√ ¯À‚∂ÙÈ ¿∞È∑ª Á∂ Óπ’ºÁÓ∂ Á∆
ÍÀÚ∆ ’È Ò¬∆ «‹Ò∑≈ ¡≥«ÓÃÂ√ Á∆ ’⁄«‘∆ «Úº⁄ Íπº‹∂ ª ¿∞È∑ª ˘ Ú∆
«◊ïÂ≈ ’ «Ò¡≈ «◊¡≈Õ ¿∞√ ÂØ∫ ¡◊Ò∂ «ÁÈ Ì≈¬∆ ‹ÈÀÒ «√≥ÿ Á∂ «È’‡ÚÂ∆
¡Â∂ ‡’√≈Ò Á∂ ¡«‘Ó Ú’ Ì≈¬∆ ·≈≈ «√≥ÿ ˘ Ú∆ ÎÛ «Ò¡≈ «◊¡≈Õ
‡’√≈Ò «ÚºπË ¡øÌ ’∆Â∆ «¬√ ˺’∂Ù≈‘∆ Á∆ Óπ«‘≥Ó Á∆ ⁄π‰ΩÂ∆ ˘ √Ú∆’≈ ’Á∂
‘ج∂ Ì≈¬∆ ‹ÈÀÒ «√≥ÿ È∂ «¬√ ˜Ï Á∂ «ıÒ≈¯ ÙªÂÓ¬∆ √øÿÙ ¡≈øÌ ’È Á≈
«Ï◊πÒ Ú‹≈ «ÁºÂ≈ ¡Â∂ BE ‹πÒ≈¬∆ ˘ Ó≥‹∆ √≈«‘Ï «Ú÷∂ «¬º’ ÌÚ∆∫ Í≥Ê’
’ÈÚÀÈÙÈ ÏπÒ≈ ’∂ ÁÏ≈ √≈«‘Ï ÂØ∫ Ú≈«¬Â∆ Â˜ ”Â∂ ÓØ⁄≈ ¡øÌ ’
«ÁºÂ≈Õ ÎÀ√Ò≈ ‘Ø«¬¡≈ «’ ‘ ؘ EA «√≥ÿª Á≈ ‹ºÊ≈ ¡’≈Ò Âı √≈«‘Ï ÂØ∫
¡Á≈√ ’’∂ Íπ¡ÓÈ „ø◊ È≈Ò «◊ïÂ≈∆ «Á¡≈ ’∂◊≈Õ

235

236

ËÓÔ∞Ë ÓØ⁄≈ ñ Ò≈√≈È∆ ¿∞Ì≈

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

‘⁄øÁ «√≥ÿ ÒΩ∫◊ØÚ≈Ò È∂ BF ‹πÒ≈¬∆ ˘ ¡’≈Ò∆ ÁÒ Á∆ ’≈‹’È∆ Á∆
‘ø◊≈Ó∆ Ó∆«‡≥◊ ÏπÒ≈ ’∂ “È«‘ Ø’Ø ÓØ⁄∂” ˘ ÏøÁ ’’∂ Ì≈¬∆ ‹ÈÀÒ «√≥ÿ ÚºÒØ∫
¡øÌ ’∆Â∂ ÓØ⁄∂ «Úº⁄ Ù≈«ÓÒ ‘؉ Á≈ Ï≈’≈«¬Á≈ ¡ÀÒ≈È ’ «ÁºÂ≈ ¡Â∂ «¬√ ˘
“ËÓñÔ∞ºË ÓØ⁄≈” Á≈ È≈¿∞∫ Á∂ «ÁºÂ≈ (◊πÓ∆ «√≥ÿ : ¿∞ÍØ’Â , Ì≈◊ñB)Õ ÓØ⁄∂
˘ ¡«‹‘≈ ‘πø◊≈≈ «Ó«Ò¡≈ «’ «√º÷ ’ΩÓ Á∆¡ª √Ì ¤Ø‡∆¡ªñÚº‚∆¡ª Â≈’ª «¬º’ñ
«¬º’ ’’∂ «¬√ «Úº⁄ Ù≈«ÓÒ ‘πøÁ∆¡ª ⁄Ò∆¡ª ◊¬∆¡ªÕ “⁄∆¯ ı≈Ò√≈ Á∆Ú≈È” Ú∆
«¬√ «Úº⁄ Ù≈«ÓÒ ‘Ø «◊¡≈Õ C@ √ÂøÏ AIHB ˘ ‹Ê∂Á≈ ‹◊Á∂Ú «√≥ÿ ÂÒÚø‚∆
È∂ ¡≈͉∂ Â’∆ÏÈ «Í¤Ò∂ ‚∂„ √≈Ò ÂØ∫ «ÁºÒ∆ «Ú÷∂ ¡Òº◊ ÂΩ Â∂ ¡øÌ ’∆Â∂ ‘ج∂
ÓØ⁄∂ ˘ ·ºÍ ’’∂ “ËÓñÔ∞ºË ÓØ⁄∂” «Úº⁄ Ù≈«ÓÒ ‘؉ Á≈ ¡ÀÒ≈È ’ «ÁºÂ≈ (Ì≈¬∆
◊πÓ∆ «√≥ÿ : ¿∞ÍØ’Â, √¯≈ GE)Õ ¡’≈Ò∆ ÁÒ Á∂ √≈∂ Úº‚∂ Ò∆‚, Ú≈ØñÚ≈∆,
Úº‚∂ñÌ≈∆ ‹«Ê¡ª Á∆ ¡◊Ú≈¬∆ ’Á∂ ‘ج∂ «◊ïÂ≈ ‘Ø ◊¬∂ ¡Â∂ ÁØ Ó‘∆«È¡ª Á∂
¡≥Á ‘∆ Í≥‹≈Ï Á∆¡ª √≈∆¡ª ‹∂Òª∑ Ⱥ’ñØ Èº’ Ì ◊¬∆¡ªÕ

Á∆¡ª √π⁄∂ ¡Â∂ «Ú¿∞∫ÂÏøÁ ’Ø«ÙÙª ’∆Â∆¡ª ‹ªÁ∆¡ª ‘ÈÕ «¬√ „ø◊ È≈Ò
Ï‘π«◊‰Â∆ Ú◊ Á∂ ÒØ’ª ˘ ‘’±ÓÂ∆ ˜Ï Á∂ ͺ÷ «Úº⁄ Ò≈ÓÏøÁ ’∆Â≈ ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ
«¯’±ñ¯≈Ù∆Ú≈Á ˘ ÏÒ ¡Â∂ Ú∂◊ Óπ‘¬∆¡≈ ’È «Úº⁄ Ó∆‚∆¬∂ Á∆ Ì»«Ó’≈ Ï‘πÂ
¡«‘Ó ‘πøÁ∆ ‘À ¡Â∂ «¬√ Á∆ √‘≈«¬Â≈ È≈Ò ÿ‡ñ«◊‰Â∆ Ì≈¬∆⁄≈«¡ª Á∂ «ÚπË
“ÁπÙñÍÃ⁄≈” Á∆ Óπ«‘≥Ó Ò≈ÓÏøÁ ’∆Â∆ ‹ªÁ∆ ‘ÀÕ Ì≈ √’≈ È∂ «¬È∑ª √≈∂
Ó≈ÈÚñ«ÚØË∆ ‘ºÊñ’ø«‚¡ª Á∆ «√º÷ª «ÚπºË ÷πºÒ∑ ’∂ ÚÂØ∫ ’∆Â∆Õ

«¬≥Á≈ ◊ªË∆ Á∆ «√º÷ñ√øÿÙ ˘ ÁÏ≈¿∞∫‰ Ò¬∆ “ÏÒ” ¡Â∂ “¤Ò”
Á∆ ÁØñË≈∆ È∆Â∆
«¬≥Á≈ ◊ªË∆ È∂ «√º÷ √øÿÙ ˘ ÁÏ≈¿∞∫‰ Ò¬∆ “ÏÒ” ¡Â∂ “¤Ò” Á∆ ÁØñ
Ë≈∆ È∆Â∆ ¿∞µÂ∂ ¡ÓÒ ’È≈ ‹≈∆ º«÷¡≈Õ Í «¬√ Á∂ Ï≈Ú‹»Á ÓØ⁄≈ Ò◊≈Â≈
ÍÃ⁄ø‚ ‘πøÁ≈ ⁄Ò≈ «◊¡≈Õ ¡⁄≈È’ ‘∆, «¬≥Á≈ ◊ªË∆ È∂, («ÁºÒ∆ «Ú÷∂ AI ÈÚøÏ
ÂØ∫ D Á√øÏ AIHB º’ ‘؉ ‹≈ ‘∆¡ª ¬∂Ù∆¡≈¬∆ ÷∂‚ª Á∂ ÓºÁ∂Ș) AE
¡’±Ï ÂØ∫ ‹∂Ò∑ª «Úº⁄ ȘÏøÁ √≈∂ «√º÷ª ˘ «‘≈¡ ’È Á≈ ¡ÀÒ≈È ’
«ÁºÂ≈Õ ÓØ⁄≈ «‚’‡∂‡ ‘⁄øÁ «√≥ÿ ÒΩ∫◊ØÚ≈Ò È∂ ‹∂Ò∑ª «Úº⁄Ø∫ «‘≈¡ ‘ج∂ √≈∂
«√≥ÿª ˘ ¬∂Ù∆¡≈¬∆ ÷∂‚ª ÁΩ≈È «ÁºÒ∆ Í‘πø⁄‰ Á≈ √ºÁ≈ Á∂ «ÁºÂ≈ ª «’ «ÁºÒ∆
«Ú÷∂ ¿∞√ ÁΩ≈È ÍÃÌ≈ÚÙ≈Ò∆ Ø√ñ«Á÷≈Ú∂ ’’∂ √ø√≈ Á∂ ÒØ’ª Á≈ «Ë¡≈È «√º÷
’ΩÓ Á∆¡ª Ù’≈«¬Âª ÚºÒ «÷º«⁄¡≈ ‹≈ √’∂Õ

«‘≥Á» ÍÃÀ√ «¬√ ’≈‹ «Úº⁄ ÚË ⁄Û∑ ’∂ ‘ºÊ Ú‡≈ ‘∆ √∆Õ «√º÷ª ˘ Á∂Ù Á∆
‹ÈÂ≈ √≈‘Ó‰∂ “Ú«‘Ù∆”, “‘«Â¡≈∂”, “Á«‘ÙÂ◊Á” Â∂ “Á∂Ù Á∂ ÁπÙÓ‰” ω≈ ’∂
Í∂Ù ’∆Â≈ ‹≈ «‘≈ √∆ ¡Â∂ «‘≥Á» ‹ÈÂ≈ ˘ ¡«‹‘∆¡ª “Á∂Ùñ«ÚØË∆ Â≈’ª”
«ıÒ≈¯ Ò≈ÓÏøÁ ‘؉ Á∂ ‘Ø’∂ Ó≈∂ ‹≈ ‘∂ √ÈÕ ¡’≈Ò∆ Ò∆‚«ÙÍ È∂ ¡ÀÓ‹À∫√∆
(AIGE) ÁΩ≈È ÓØ⁄≈ Ò≈ ’∂ «¬≥Á≈ ◊ªË∆ Á∆ «Èø’∞ÙÂ≈ ˘ ⁄π‰ΩÂ∆ Á∂‰ Á≈ ‹Ø
≈‹È∆Â’ √≈‘√ ’∆Â≈ √∆, ¿∞√ È∂ «¬≥Á≈ Á∆ ‘¿∞ÓÀ∫ ˘ Ïπ∆ Â∑ª ÿ≈«¬Ò ’’∂
º÷ «ÁºÂ≈ √∆Õ ’¬∆ √≈Ò ¶ÿ ‹≈‰ Á∂ Ï≈Ú‹»Á Ú∆ ¿∞√ È∂ ¡≈͉∂ ÓÈ ¡≥Á
¡’≈Ò∆ Ò∆‚«ÙÍ ÍÃÂ∆ «¬‘ ø˜Ù «‹¿∞∫ñÁ∆ñ«Â¿∞∫ Í≈Ò º÷∆ ‘ج∆ √∆Õ ¡’≈Ò∆
ÁÒ ÚºÒØ∫ ¬∂Ù∆¡≈¬∆ ÷∂‚ª ÁΩ≈È «ÁºÒ∆ «Ú÷∂ Ø√ñ«Ú÷≈Ú≈ ’È Á∂ ¯À√Ò∂ È∂ ¿∞√
˘ ‘Ø «Ú‘π ⁄≈Û∑ «ÁºÂ∆Õ ¿∞√ ¡≥Á Ï‘π«◊‰Â∆ Á≈ ‘ø’≈ «¬’ÁÓ Îπø’≈∂ Ó≈
¿∞«·¡≈Õ ¿∞√È∂ ¡’≈Ò∆ Ò∆‚«ÙÍ ˘ Â∂ ¿∞√Á∆ ‘Ó≈«¬Â «Úº⁄ Ò≈ÓÏøÁ ‘؉ Á∂
ÁØÙ ÏÁÒ∂ √Óπº⁄∂ «√º÷ Ì≈¬∆⁄≈∂ ˘ «¬º’ “’≈≈ √Ï’ «√÷≈¿∞∫‰” Á∆ ·≈‰ Ò¬∆Õ

ÒØ’ñ≈‹ ÍÉ≈Ò∆ ¡≥Á √Ó≈‹ Á∂ ‘ «¬º’ Ú◊ ˘ ¡≈͉∂ Ó√«Ò¡ª ¡Â∂
Ù’≈«¬Âª Ï≈∂ Íπ¡ÓÈ „ø◊ È≈Ò Óπ˜≈‘∂ ’È Á≈ √ø«ÚË≈È’ ‘º’ ‘πøÁ≈ ‘À
«’¿∞∫«’ «¬√ ≈‹ñÍÉ≈Ò∆ Á∆ «√‘ Ҭ∆ «¬‘ «¬º’ ¡«‘Ó ’Ó √Ó«fi¡≈ ‹ªÁ≈
‘ÀÕ Í Ì≈ «Ú⁄ “ÒØ’ñ≈‹ ÍÉ≈Ò∆” Á∂ «Ú÷≈Ú∂ ¡Ë∆È ¡√Ò «Úº⁄ “Ï≈‰∆¡≈ñ
ÏÃ≈‘Ó‰ ‘≈’Ó” Á≈ «¯’±ñ¯≈Ù∆Ú≈Á ≈‹ ÍÃÏøË ‘∆ ¡ÓÒ «Ú⁄ «Ò¡ªÁ≈ ‹≈ «‘≈
‘ÀÕ ““«¯’±ñ¯≈Ù∆Ú≈Á Á≈ «¬‘ «¬º’ «ÚÒº÷‰ ÚÂ≈≈ ‘πøÁ≈ ‘À «’ Ï‘π«◊‰Â∆
Ú◊ ¡≥Á ÿº‡ «◊‰Â∆ Ì≈¬∆⁄≈«¡ª Á∂ «ıÒ≈¯ ȯ Â∂ ‹˘È ÌÛ’≈¿∞∫‰

‘ ‹◊∑≈ ‘∆, Óπ˜Ó≈È≈ «ÏÂ∆ Ú≈Ò∂, Ì≈Ú‘∆‰ Â∂ ˜≈‘Ò «’√Ó Á∂ º ‘∆
¯≈Ù∆Ú≈Á Á∆ Óπº÷ ‡∂’ ωÁ∂ ‘ÈÕ «¬√ ’’∂ «¬≥Á≈ ◊ªË∆ Á∆ Í≈÷» ¡º÷ È∂ Ì‹È
Ò≈Ò (‹Ø √ÏºÏ È≈Ò ¿∞√ Ú∂Ò∂ ‘«¡≈‰∂ Á≈ Óπº÷ñÓ≥Â∆ √∆) Á∂ «¬È∑ª “’Â≈∆
◊π‰ª” Á∆ ͤ≈‰ ’È «Úº⁄ Â∆ ¿∞’≈¬∆ È≈ ’∆Â∆Õ ...Ì‹È Ò≈Ò È∂ «¬≥Á≈
◊ªË∆ ˘ «¬‘ ͺ’≈ Ô’∆È Áπ¡≈ «ÁºÂ≈ «’ ¬∂Ù∆¡≈¬∆ ÷∂‚ª ÁΩ≈È È≈ «√¯
Í≥‹≈Ï ÂØ∫ «¬º’ Ú∆ «√º÷ «ÁºÒ∆ È‘∆∫ Í‘πø⁄‰ «ÁºÂ≈ ‹≈Ú∂◊≈ √◊Ø∫ «√º÷ ’ΩÓ ˘
Ì≈ ¡≥Á ¿∞√Á∂ ¡√Ò∆ √Ê≈È Â∂ πÂÏ∂ Á≈ Ú∆ ¡«‘√≈√ ’Ú≈ «ÁºÂ≈
‹≈Ú∂◊≈Õ AI ÈÚøÏ ˘ Ì‹È Ò≈Ò È∂ ¡≈͉∆ ÍπÒ√ ¯Ø√ Á∂ ◊ÒØ∫ ͇∂ Ò≈‘ «ÁºÂ∂
Â∂ ¿∞√ ˘ «√º÷ª ¿∞µÂ∂ fi͇‰ Ò¬∆ ÷πºÒ∑≈ ¤º‚ «ÁºÂ≈Õ È≈Ò ‘∆ ‘πºÒÛÚ≈˜ª, ´‡∂«¡ª,
¡Ú≈≈◊Áª Â∂ ÒÎø«◊¡ª, Ô≈È∆ «’ ‘ «’√Ó Á∂ ¡ÍÃ≈Ë∆ «ÏÂ∆ Ú≈Ò∂ ¡È√ª
˘ «√º÷ª «ıÒ≈¯ ÓÈÓ≈È∆¡ª ’È Á∆ ‘Ò≈Ù∂∆ Á∂ «ÁºÂ∆Õ «Î ’∆ √∆, Í≥‹≈Ï ÂØ∫
«ÁºÒ∆ ˘ ‹ªÁ∆ ‘ Ϻ√, ’≈, ‡º’ Â∂ ∂Ò◊º‚∆ ˘ ‘«¡≈‰∂ ¡≥Á ‹◊∑≈ñ‹◊∑≈
Ø«’¡≈ «◊¡≈ ¡Â∂ ‘ «√º÷ Óπ√≈¯ ˘ ʺÒ∂ Ò≈‘ ’∂ ÓÈ⁄≈‘∂ „ø◊ª È≈Ò ¡ÍÓ≈ÈÂ
’∆Â≈ «◊¡≈Õ ÍπÒ√ È∂ È≈ «’√∂ «√º÷ Á∆ ÍÁÚ∆ Á∂÷∆ È≈ πÂÏ≈, √≈«¡ª È≈Ò

237

238

¬∂Ù∆¡≈¬∆ ÷∂‚ª : «Î’±ñ¯≈Ù∆Ú≈Á Á≈ ¿∞Áÿ≈‡È

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ì≈Â∆ ¯Ω‹ Á∂ √∂Ú≈ñÓπ’Â
ÒÀ·∆ÈÀ∫‡ ‹ÈÒ ¡Â∂ AIGA Á∆ ‹ø◊ Á∂ ‘∆Ø √. ‹◊‹∆ «√≥ÿ
¡ØÛ≈ Â∂ Ì≈Â∆ ‘Ú≈¬∆ √ÀÈ≈ Á∂ √≈Ï’≈ Óπ÷∆ √. ¡‹È «√≥ÿ
Ú◊∆¡ª √ÈÓ≈È ‘√Â∆¡ª È≈Ò ‘«¡≈‰≈ ÍπÒ√ Á∂ Ó≈Ó»Ò∆
«‹‘∂ ’Ó⁄≈∆¡ª È∂ Ï‘π ‘∆ ÿ‡∆¡≈ ÚÂ≈¿∞ ’∆Â≈ Â∂ ¿∞È∑ª ˘
«ÁºÒ∆ ‹≈‰ ÂØ∫ Ø«’¡≈ «◊¡≈Õ ‹∂’ «‘≥Á» ÍπÒ√ ÓπÒ≈˜Óª Á∂ ÓȪ
¡≥Á «ÈøÂ «¯’± ÍÃ≈Í∂◊ø‚∂ Á∂ ˜∆¬∂ «¬‘ «¯’± Ë≈È≈ È≈ Ì∆
‘πøÁ∆ «’ «‘≥Á» ‘∆ Ì≈ Á∂ ¡√Ò∆ Ó≈Ò’ ‘È ¡Â∂ «√º÷ ’ΩÓ Â∂ ‘Ø
ÿº‡ «◊‰Â∆ Ë≈«Ó’ Ú◊ Ì≈ ¡≥Á «‘≥Á»¡ª Á∆ Ó˜∆ Â∂
«‘Ó Á∂ ¡≈√∂ ‘∆ «‘ ‘∂ Â∂ «‘ √’Á∂ ‘È, ª ¿∞È∑ª Á∆ ’∆
Ó‹≈Ò √∆ «’ ¿∞‘ È≈Ó∆ «√º÷ ‹ÈÀÒª ÚºÒ ¡º÷ Ú∆ ¿∞µ⁄∆ ’’∂ Á∂÷
√’Á∂Õ Í Ï‘π«◊‰Â∆ Á∂ ÿπÓ≥‚ Â∂ ≈‹√ºÂ≈ Á∆ √ÍÃ√Â∆ È∂ ÚÁ∆Ë≈∆ Â∂

«¬’º· ‘Ø«¬¡≈ «‹√ «Úº⁄ ‘˜≈ª Á∆ «◊‰Â∆ «Úº⁄ ‚≈’‡ª, «¬≥‹∆È∆¡ª Â∂ ‘Ø
ÏπË∆‹∆Ú∆ Ú◊ª È∂∂ ¿∞ÂÙ≈‘ È≈Ò «Ù’ ’∆Â∆”” (‘Ïø√ «√≥ÿ : ‘À∆‡∂‹ ¡≈¯
«√º÷√, √¯∂ CEIñF@)Õ

«¬º’ Ú≈«„˙∫ «ÿÈ≈¿∞‰≈ √¨’ ’∆Â≈ «◊¡≈Õ

◊ÀñÚÁ∆Ë≈∆ «‘≥Á» ‘πºÒÛÏ≈˜ª Á∂ «ÁÓ≈◊ª ˘ ¡«‹‘≈ ¯Â± ⁄≈Û∑ «ÁºÂ≈ ‘Ø«¬¡≈
√∆ «’ ¿∞È∑ª ‘ «√º÷ ˘ ¿∞√ Á∂ ¡‘πÁ∂ Â∂ πÂÏ∂ Á≈ Ì∂Á ’∆Â∂ «ÏÈ≈, ˜Ò∆Ò ’È
Òº«◊¡ª Â∆ √ø’Ø⁄ È≈ Ú«Â¡≈Õ «¬ÊØ∫ º’ «’ √≈Ï’≈ ’∂∫Á∆ Ó≥Â∆ √: √ÚÈ
«√≥ÿ ¡Â∂ Ï∆Ï∆ ¡Ó‹∆ ’Ω (’ª◊√∆ ¡ÀÓ.Í∆.) Ú◊∂ Ï≈ñ√»÷ Â∂ “≈‹ñ
Ì◊” ’ª◊√∆ ¡≈◊»¡ª È≈Ò Ú∆ ’ج∆ «¡≈«¬Â È≈ ÚÂ∆ ◊¬∆Õ”” (¡‹Ó∂
«√≥ÿ : ¿∞ÍØ’Â, √¯∂ CFIñGA; √. ‘Ïø√ «√≥ÿ : ‘À∆‡∂˜ ¡≈¯ «√÷√, √¯≈
CEH)Õ...........
““Í≈‰∆Í Â∂ ’∞fi ‘ØȪ Ê≈Úª Â∂ fi«Ò¡≈¬∆¡ª ‘ج∆¡ª «‘≥Á» Ì∆Ûª È∂
¡≈͉∆ «¯’± ’± «Á÷≈¿∞∫«Á¡ª ‘Ø«¬¡ª «√º÷ √Ú≈∆¡ª Á∆ ´º‡ñ÷Ø‘ Â∂
Ó≈ñ’∞‡≈¬∆ ’È, «√º÷ ¡Ωª È≈Ò ÏÁÂÓ∆˜∆ È≈Ò Í∂Ù ¡≈¿∞∫‰ ¡Â∂ «√º÷ª
Á∆¡ª Áπ’≈Ȫ Â∂ ’≈ØÏ≈ª ˘ ´º‡‰ñ√≈ÛÈ Á≈ «√Ò«√Ò≈ «ÁÈñÌ ‹≈∆
º«÷¡≈Õ «’øÈ∂ ‘∆ Ê≈Úª Â∂ ◊πÁπ¡≈«¡ª ˘ ¡º◊ Ò◊≈ ’∂ ¨‘ √πº«‡¡≈ «◊¡≈””
(Ó≈’ ‡ºÒ∆ Â∂ √Â∆Ù ‹À’Ï, ¡≥«ÓÃÂ√ : √Ã∆ÓÂ∆ ◊ªË∆ Á∆ ¡≥ÂÒ∆ ÒÛ≈¬∆, √¯≈
HI)Õ

““ÁÏ≈≈ «√≥ÿ È∂ «√º÷ √øÿÙ ˘ √ıÂ∆ È≈Ò ’∞⁄Ò Á∂‰ Á∂ ‹ØÙ «Úº⁄
«¬º’ ¡√ÒØ∫ ‘∆ ◊Àñ˜Ó‘»∆ Â∂ ◊Àñ’≈˘È∆ ÍÀ∫ÂÛ≈ ¡ı«Â¡≈ ’ «Ò¡≈Õ ¿∞√
È∂ √ø ‹ÈÀÒ «√≥ÿ Á∂ «ÁzÛ √ÓÊ’ª ˘ Ó≈ Óπ’≈¿∞∫‰ Ò¬∆ fi»·∂ ÍπÒ√ Óπ’≈Ï«Ò¡ª
Á∆ ¿∞√ Â’∆Ï ¿∞Â∂ ¡ÓÒ ’È Á≈ «È‰≈ ’ «Ò¡≈, «‹√ ≈‘∆∫ AIG@ñGA
«Úº⁄ Í≥‹≈Ï ¡≥Á È’√Ò∆ ÈΩ‹π¡≈Ȫ Á≈ Úº‚∆ ͺË ¿∞µÂ∂ ÿ≈ ’∆Â≈ «◊¡≈
√∆Õ Ï∆.Ï∆.√∆. Á∂ È∞Ó≈«¬≥Á∂ (Ó≈’ ‡ºÒ∆) ’ØÒ ¿∞√ È∂ «¬‘ ◊ºÒ ÷πºÒ∂∑¡≈Ó Ó≥È∆ «’
¿∞√È∂ ÍπÒ√ ˘ “Óπ’≈ÏÒ∂” ω≈¿∞∫‰ Ï≈∂ Ï≈’≈«¬Á≈ ‘Á≈«¬Âª Á∂ º÷∆¡ª √È””
(Ó≈’ ‡ºÒ∆ Â∂ √Â∆Ù ‹À’Ï, ¡≥«ÓÃÂ√ : √Ã∆ÓÂ∆ «¬≥Á≈ ◊ªË∆ Á∆ ¡≥ÂÒ∆
ÒÛ≈¬∆, √¯≈ IG)Õ ““ÍπÒ√ È∂ «¬È∑ª ‘Á≈«¬Âª ¿∞µÂ∂ ¡ÓÒ ’Á∂ ‘ج∂ BG Ó¬∆
AIHB ˘ «Í≥‚ È≈◊Ø’∂ (¡≥«ÓÃÂ√) Á∂ «¬º’ ¡≥«ÓÃÂË≈∆ «√≥ÿ (’∞ÒÚø «√≥ÿ) ˘
ÿØ∫ «◊ïÂ≈ ’’∂, ÁØ ‘¯«Â¡ª º’ Ï∂‘≈Ù≈ ÂÙºÁÁ ’È ÂØ∫ Ï≈¡Á I ‹»È
Á∆ ≈ ˘ ¡≥«ÓÃÂ√ Ù«‘ Á∂ Ï≈‘ñÚ≈ ÚºÒ≈ «Í≥‚ Á∂ È∂Û∂ fi»·≈ “ÍπÒ√
Óπ’≈ÏÒ≈” «Á÷≈ ’∂ ‘Ò≈’ ’ «ÁºÂ≈Õ....√’≈ ÚºÒØ∫ fi»·∂ ÍπÒ√ Óπ’≈Ï«Ò¡ª Á≈
◊Àñ˜Ó‘»∆ Â∂ ◊Àñ’≈˘È∆ ¤∂Û≈ ¤∂Û Á∂‰ È≈Ò «√º÷ ÈΩ‹π¡≈Ȫ Á∆¡ª ÷≈Û’±
’≈Ú≈¬∆¡ª È∂ ÈÚª ¡≈’≈ñÍ√≈ ¡ı«Â¡≈ ’ «Ò¡≈Õ ‘π‰ ¿∞È∑ª «¬È√≈¯
¡Â∂ ÏÁÒ∂ Á∆ Ì≈ÚÈ≈ È≈Ò ⁄؉Ú∂∫ ÍπÒ√ ÓπÒ≈˜Óª Á∂ ’ÂÒª Á≈ «√Ò«√Ò≈ Ùπ» ’
«ÁºÂ≈Õ...«¬√Á∂ È≈Ò ‘∆ Í≥‹≈Ï ˘ ¡ÓÒ∆ ÂΩ Â∂ «¬º’ ÍπÒ√ñ≈‹ «Úº⁄ ÂÏÁ∆Ò
’È Á≈ «√Ò«√Ò≈ ˜ØªñÙØª È≈Ò Ùπ» ‘Ø «◊¡≈”” (¡‹Ó∂ «√≥ÿ : ¿∞ÍØ’Â,
√¯≈ CGF)Õ
‘⁄øÁ «√≥ÿ ÒΩ∫◊ØÚ≈Ò È∂ «√º÷ ’≈‹ Ò¬∆ “Ó‹∆ÚÛ∂” ÌÂ∆ ’È Á≈
¡ÀÒ≈È ’ «ÁºÂ≈ (◊πÓ∆ «√≥ÿ : «‘Ù‡∆ ¡≈¯ «√º÷ √‡◊Ò˜, Ì≈◊ B, √¯≈
HB)Õ AB Ó¬∆ AIHC º ’ ¡’≈Ò Âı ¿∞ µ Â∂ Íà ‰ ’È Ú≈Ò∂ ¡«‹‘∂
“Ó‹∆Ú«Û¡ª” Á∆ «◊‰Â∆ «¬º’ Òº÷ Á∆ √ø«÷¡≈ ˘ Í≈ ’ ◊¬∆ (‘«Ó≥Á ’Ω
: Ï«Ò¿± √‡≈ ˙Ú ¡≥«ÓÃÂ√, √¯≈ ABA)Õ

““ÓØ⁄≈ «‚’‡∂‡ ‘⁄øÁ «√≥ÿ ÒΩ∫◊ØÚ≈Ò Á∂ √ºÁ∂ ”Â∂ BC Á√øÏ AIHB ˘
‘˜≈ª √≈Ï’≈ «√º÷ ¯Ω‹∆ ¡≥«ÓÃÂ√ «Ú÷∂ ÏπÒ≈¬∆ “√≈Ï’≈ «√º÷ ¯Ω‹∆ ’ÈÚÀÈÙÈ”
«Úº⁄ Í»∂ ˜ØÙ ¡Â∂ ¿∞ÂÙ≈‘ È≈Ò Ù≈«ÓÒ ‘ج∂Õ «¬√ ÂØ∫ ’∞fi «ÁȪ Ï≈¡Á, I
‹ÈÚ∆ AIHC ˘ Ó≥‹∆ √≈«‘Ï ¡≥«ÓÃÂ√ «Ú÷∂ «√º÷ ÏπË∆‹∆Ú∆¡ª Á≈ «¬º’ «ÚÙ≈Ò

““D ¡ÍÃÀÒ ˘ Í≥‹≈Ï ¡≥Á ¡ºË∆ Á‹È ÂØ∫ ÚºË Ê≈Úª Â∂ ÍπÒ√ Â∂ √∆.¡≈.Í∆.
È∂ «ÏÈ≈ «’√∂ ÌÛ’≈‘‡ Á∂, «ÿÈ≈¿∞∫‰∂, ı»È∆ñ’ª‚ ⁄ Ó≈∂...«√º÷ ¡≥ÁØÒÈ’≈∆¡ª
˘ ÷∂ª «Úº⁄ Á»ñÁ» º’ «Íº¤≈ ’’∂ «ÁÈ Á∂ «⁄º‡∂ ⁄≈ȉ «Úº⁄ ◊ØÒ∆¡ª È≈Ò ÌπøÈ
«ÁºÂ≈ «◊¡≈Õ...«√º÷ √ø◊ª Áπ¡≈≈ ËÈ∂ Ú≈Ò∆ ‹◊∑≈ Â∂ ¡ÍÛ‰ Ò¬∆ ÚÂ∂ ◊¬∂
‡À’‡ªñ‡≈Ò∆¡ª ˘ ¡º◊ª Ò◊≈ ’∂ ¨‘ «ÁºÂ≈ «◊¡≈Õ ....’≈Ó∂‚ √π‹∆ Á≈

239

240

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

Ò≈√≈È∆ «¬È’Ò≈Ï

’«‘‰≈ √∆ «’, ““ÍπÒ√ Á∂ ¡º«Â¡≈⁄≈ «ÁÒ Á«‘Ò≈ Á∂‰ Ú≈Ò∂ √È””Õ ...Íπ¡ÓÈ
È≈Ò Ø√ ÍÃ◊‡ ’ ‘∂ Ú∆‘ ÂØ∫ ÚºË «È‘ºÊ∂ «√º÷ª ˘ Ï∂ñ«‘Ó∆ È≈Ò ÓΩ Á∂ ÿ≈‡
¿∞Â≈ «ÁºÂ≈ «◊¡≈”” (¡‹Ó∂ «√≥ÿ : ¿∞ÍØ’Â, √¯≈ CGI)Õ

¡Â∂ «√◊‡ª Â∞øÈ Á∂‰, ¿∞È∑ª Á∂ Ó»ø‘ª ¡≥Á ÓÈ∞º÷∆ ◊øÁ ˺’‰ Á∆¡ª ¡«ÙÙ‡
‘’ª ’È, ◊Ó √Ò≈÷ª È≈Ò ¿∞È∑ª Á∂ È≈˜’ ¡≥◊ª ˘ ¨‘ √πº‡‰, «‹√Ó ¿∞µÂ∂
⁄∆∂ Á∂ ’∂ ˜ıÓª ¡≥Á ¨‰ Â∂ «Ó⁄ª ¡≈«Á Ì Á∂‰ ¡Â∂ ‹øÓ»ª È≈Ò È‘πø¡ª ˘
Ó≈√ È≈ÒØ∫ «÷º⁄ ’∂ Úº÷ ’ Á∂‰ Ú◊∆¡ª «ÁÒñfiø‹ØÛ± Ú≈Á≈ª È∂ ¡≈Ó »Í «Úº⁄
‘∆ «√º÷ ‹øÂ≈ ¡≥Á ◊πº√∂ ¡Â∂ ÌÛ’≈‘‡ Á≈ Ó≈‘ΩÒ ÍÀÁ≈ ’ «ÁºÂ≈Õ ’∞fi Ê≈Úª Â∂,
ı≈√ ’’∂ ‘«¡≈‰∂ ¡≥Á,...«√º÷ª Á∂ Ë≈«Ó’ ¡√Ê≈Ȫ, ◊Ãøʪ, «⁄øÈ∑ª Â∂ «ÚÙÚ≈Ù
˘ ‘ÓÒ∂ Á≈ „π’Úª «ÈÙ≈È≈ ω≈¿∞∫‰ Á∆¡ª «√Ò«√Ò∂Ú≈ ÿ‡È≈Úª È∂ ÏÒÁ∆
¿∞Â∂ Â∂Ò Í≈¿∞∫‰ Á≈ ’Ó «ÈÌ≈¿∞∫‰≈ ‹≈∆ º«÷¡≈Õ....«√º÷ª ÚºÒØ∫ «‘≥Á»¡ª Á∂
Ë≈«Ó’ ¡√Ê≈Ȫ, ◊Ãøʪ, «⁄øÈ∑ª Â∂ «ÚÙÚ≈Ùª Á∆ Ï∂ñ‘πÓÂ∆ ’È Á∆ «¬º’ Ú∆
¿∞Á≈‘‰ È‘∆∫ «ÓÒÁ∆Õ...Ï∂«¬È√≈¯∆ Â∂ ÏÁñ«Á¡≈ÈÂÁ≈∆ Á∆ ‘ºÁ «¬‘ «’
«¯’≈ÍÃ√Â∆ Á∂ «¬Ò˜≈Ó ¿∞Ò‡