^PICILECJIU

U O M A ]\ r M
Digitized by the Internet Archive
in 2011 with funding from
University of Toronto
http://www.archive.org/details/spicilegiumroman10maia
SPICILEGIUM
Oi (D m ii l^ \ir li^Q^
TOMUS X.
SYNODUS CPOLITANA
,
CONSTANTINUS DIACONUS
,
SEVERtS ANT.
,
LEONTIUS , NICEPHORUS PATR.
,
NICOLAUS I. PATR. , PHOTIUS AD ARMENlOS,
ET MINORA ALL\.
POCiGlI EPISTOLARUM CENTURIA ET ORATIO-
TV1*1I|
C-Oi.1. KOll tlRBAIVl
M.DCCC.XLIV.
/^JS^O
OE SY.NODO COrSSTAiNTl^OPOLlTA^A.
I. \luod christianae religioni bonum fa«stumque sit,
duns graecae ecelesiae synodos orthodoxas, quae in codici-
bus diu latuerant, ad publicuni usum detulimus: alteram sci-
licet, anno mclxm. Constantinopoli celebratam , edidimus in
quarto Scriptorum veterum volumine ; eaque a futuris Con-
ciliorum editoril)Us, illic collocabitur ubi hactenus in Coleti
novissima apud Zattam veneta editione T. XXII. p.
2. non-
nisi brevis notitia eiusdem synodi legebatur ex Allatii te-
stimonio delibata. Alteram vero, et quidem decennio ante,
id est anno mclvi. Constantinopoli item habitam, in prae-
senti Spicilegii tomo vulgamus , ex inedita INicetae choniatae
panoplia sumptam : quae pariter in Conciliorum volumen XXI.
p.
8:38. inserenda posthinc erit , ubi praedicti nuper Ailatii
de ea testantis verba leguntur. Synodum hanc memorarunt,
ex priscis quidem Ephraemius chronographus a nobis item
editus vers. 4746. seqq. ; lohannes Cinnamus hist. lib. lY;
et Nicetas ipse choniata non in panoplia tantummodo , verum
etiam in historia lib. VII : ex recentioribus autem Allatius in
praefatione ad excerpta rhetorum , item in vindiciis synodi
ephesinae
p. .583, denique in palmario opere de consensu
utriusque ecclesiae lib. II. cap. 12.
p. 691; nec non Lequi-
nius Or. christ. in patriarchis antiochenis T. IT.
p.
758. (ubi
corrigendum an. 1156. pro 1155.) Res vero ipsa haud pro-
lixam a nobis postulat expositionem
,
quia et in elegante qui
praeit dialogo , et ipso synodi ingressu ac progressu tracfatio
tota perspicue cognoscitur: quomodo scilicet Soterichus con-
stantinopolitanus diaconus, doctus cum primis vir, et patriar-
cha aiitiochenus nuper electus, conspirantibus secum nonnul-
11
KDlTOlllS
lis, falsum dogrrui in vulgus sparserit, quod nempe dominus
lesus crucis mortisqiie suae sacrificium Patri tantumniodo et
Spiritui sancto, non autem sil)i quoque tnm{[uam Deo obtu-
lerit. Occasio vero erroris Sotericho fuit \anus timor, quod
qui contra iudicarent, ii ^iderentur duplicem in Cluisto per-
sonam aiiiioscere, liumanam vidclicet offerentem, divinam
autem suscipientem
;
quod priscam Nestorii haeresim redole-
ret. Vcrumtamen doctrina Soterichi (juum episcopis meliora
sentientibus insana merito visa fiusset, neque tamen eius au-
ctor vel libenter vel satis sincere damnanti synodo adsenti-
retur; dogma quidem orthodoxum more prisco canonice de-
fmitum fuit , Soterichus autem ab antiochena sede occupanda
prohibitus fuit, immo oflicio sacro ac dignitate deiectus.
II. Profecto huius synodi dignitas satis constat, tum ex
dofimatis gr.niiate, tum ex consessus nobilissimi maiestate,
in quo fuerunt Manuel Comnenus imperator cum principibus
et praecipuis aulicis ac senatoribus, patriarchae duo, byzan-
tynus et hierosolymitanus, metropolitanl atque episcopi ferme
quadraginta, praeter alios multos in ecclesiasticis officiis con-
stitutos. lam in patrum
,
quae pro adserendo dogmate lau-
dantur auctoritatibus , nonnullae quoque ineditae occurrunt,
tum antiquorum nonnullorum, tum vero etiam reccntiorum
veluti Photii, Leonis bulgarici, Eustratii nicaeni. Saepe ego
animadverti, opus Lequinii celebre, quod inscribitur Oriens
christianus, sive ob argumenti sui amplitudinem , sive potius
quia est posthumum
,
ideoque postremas auctoris curas desi-
deravit, valde imperfectos et breves exliibere episcoporum ca-
talogos, {(uorum ep;o ali{|uando defectus pro re nata supplevi:
praeter quam quod ipsae quoque sedes haud paucae a Le-
quinio praetermittuntur. Yideant ergo pro sua sedulitate et
doctrina lectores , (juot nomina episcoporum tum ex his dua-
bus synodis constantinopolitanis
,
tum etiam ex Nicolai my-
stig^epistolis , de (|uibus postea Io(juemur , Orienti christiano
adiici possint. Hanc ego super Soterichi negotio synodum,
cum praecedente dialogo, ex prisco ISicetae codice exscripsi,
bombycinis chartis constante, litteris aliquoties ob vetusta-
tem evanescentibus : totamque lucubrationem in sectiones
,
PRAKFATIO. ril
prout visum est, distinctam , eorum in gratiam qui graeee
neseiunt feci latinam
,
paucisque insuper seholiis exornavi.
Postremo, nequem honore debito fraudem, dicendum est, vi-
rum doctissimum Frid. Tafelium , libris multis editis cele-
brem , decennio ante
,
partem huius synodi ex parisiaco co-
dice ad se submissam, Tubingae apud Suevos in actis aca-
demicis cum praevio commentario edidisse. Et dialogus qui-
dem apud eum integer legitur : verum ipsius synodi nonnisi
partes modicae et interruptae
,
quae subscriptionibus quoque
episcoporum destituuntur ; neque enim ulterius quicquam a
parisiacis pluteis impetravit. Igitur operae pretium erat , hanc
ope codicis vaticani integram synodum Conciliorum collectio-
nibus nunc demum adiungere.
DE ORATIONE PAINEGYRICA IN OMNES MARTYRES.
ITI. In synodo generali septima, Nicaena in urbe anno
DCCLxxxYii. pro adserendo sanctarum imaginum honore ce-
lebrata, recitatum fuit (ut infra diximus
p. 120) fragmentum
ex Constantini diaconi et chartophylacis ecclesiae constanti-
nopolitanae, panegyrica oratione in omnes martyres. Tam
prisci temporis auctor , ab oecumenica synodo ceu grave te-
stimonium fideque dignum , in medium adductus , mentem
meam ad vestigandum impulit, num in vaticanis forte co-
dicibus (hoc est in litterario orbis terrae thesauro) conser-
varetur; id quod reapse haud temerario ausu speravi: etenim
primo hunc inveni sermonem longissimum in codice saeculi
ferme decimi
,
pulcherrimis litteris scripto ; sed tamen aliquid
in calce deerat, consumptis edacitate temporis membranis.
Deinde ne quid bono inventui deesset, alium codicem duo-
bus circiter saeculis posteriorem offendi, in quo integer ser-
mo continebatur. Pars itaque editionis nostrae maior ex no-
biliore codice fluxit , minor vel potius minima ex recentiore.
lam de auctore Constantino nihil habeo quod dicam, quan-
doquidem ne Allatius quidem
,
qui primus eius meminit in
diatriba de Simeonibus
p. 8
1
, nullam eiusdem notitiam tra-
didit. Ceteroqui is videtur iustinianaei circiter aevi homo, id
IV F.DlTOniS
est ducentis teFC annis antiqiiior synodo a qua laudatur: nam
nec veri simile, ut reor, videtur, recentissimi hominis aucto-
ritatem a bynodo fuisse invocatam. Ipsa vero panegyrica ora-
tio qualis sit , lil)er noster iani demonstrat
,
quam ut omnes
cognoscant, latinitate quoque donavimus. Propositum auctori
est, e\ inlinitis martyrum, quae circumferebantur, actis sum-
mariam ({uandam conlicere historiam persecutionum : exin
quaestiones apud ethnica tribunalia institutas , nec non mar-
tyrum cum iudicibus disputationes haud sine eloquentiae vi-
gore auitatas relerre : mox innumera cruciatuum genera gra-
phice exponere, miramque martyrum lortitudinem celebrare,
preces ((uo([ue ipsorum ad Deum opemque impetratam nar-
rare, epinicium denique velut carmen concinere, et felicium
pugilum iam caelo receptorum intercessionem pro laborante
ecclesia implorare. Haec summa constantinianae orationis cst,
([uam nos martyrum gloriae dicandam censuimus.
I)E SEVEUl AMIOCHEM SCRIPTIS ALIQIIOT.
IV. Severi patriarchae antiochcni
,
sub Anastasio prae-
!A*rtim imperatore clari , opus luculentum contra lulianum
halicarnassensem, incorrupticolarum haereticorum antesigna-
num, me habere fn manibus , dixi olim Script. vet. T. IX.
praef. p.
xxiv, in syriacis vaticanae bibliothecae codicibus
observatum. Id opus duplici ti^actatu constat, quorum prio-
rem mihi a cl. viro maronita Franc. Mehasebo explicatum,
eatenus latine scripsi ad litteram, doncc ob eius prolixitatem
visum est parcendum tempori, et eius, nec non postcrioris,
tantummodo edenda excerpta (piae ineditos patrum (quos in-
ter Cyrilli ) locos continebant a
p.
194. ad 200. Operosam
hanc esse Severi lucubrationem , et theologis valde utilem,
ncmo negabit. Porro nihil aio sive de Severi eiusdem, sive
de luliani halic. graecis fragmentis nunc primum impressis;
nihil insuper moneo de praedicti Severi egregia homilia, nec
non de alia minore Se\eriani, ([uia scripta haec suo qu()d(jue
loco idoneis prologis comitatus sum. Cctero([ui ego edeudo-
rum Severi scriplorum
,
quatenus saltem catholico dogmati
PRATiFATK). \
\c\ liistoiiae sunt profutura , nondum llnem feci : abundant
enim liaec in syriaeis et arabicis codicibus, nec non etiam in
copticis (31. 34. 02) : quod quia vocabulum atti<j;i, subit ani-
mum cohortari iuniores qui adolescunt coptieismi alumnos,
ut duce cataloGjo satis accurato
,
quem aegyptiacae linguae
codicum vatt. nos divuljiavimus, ineditorum editionem ad-
j^rediantur; ut primo quidem linnuam ipsam plurimo voca-
bulorum numero in lexicis auj;eant; deinde res ipsas (quam-
((uam Aeiiyptiorum copiolae non sunt graecis et orientalibus
coraparandae
)
quotquot frugi sunt luce publiai illusti-ent.
Me certe patrum sermones peculiariter invitabant : ecce enim
huic Spicilegio patriareharum Alexandri et Theodosii frag-
menta inserui
,
quorum integrae homiliae in copticis mss.
occurrunt. S. Petri martyrium addidi, quod idem scribitur
in codice coptico 62, cum panegyrica in martyrem oratione;
et cum ipsius ad divites monitis cod. Gl. Serapionis longam
xitque egregiam ad monachos epistolam graece latineque le-
etoribus obtuli: porro idem Serapion in cod. 49. magni An-
tonii discipulus dicitur (ad quam ego reapse aetatem illum
retuli) et Macarii vita ab eodem composita, cum duabus lau-
dationibus, praedicto codiee continetur.
DE LEONTII ET NICEPHORI GRAE^CIS OPUSCULIS.
V. Leontii monachi, in theologica scientia aevo suo fa-
cile principis, tractatus quinque contra Nestorianos, Euty-
chianos, Severum, Incorrupticolas , et Apollinaristas, insertis
priscorum patrum testimoniis , latine extabant apud Cani-
sium, Fr. Turriano interprete. Etsi autem canisianos tomos
compluribus graecis textibus Basnagius ornavit, iios tamen
Leontii libros , defectu graeci exemplaris , in sua iacere lati-
nitate permisit, Kgo vero, qui iamdiu Leontium diligere coe-
peram
,
propter eius novas quas alio tempore edidi lucubra-
tiones , nactus demum horum quoque tractatuum graecum
codicem
,
priscum , integrum , atque perrarum
,
qui fuit olim
Cardinalis Salviati , deinde gentis Columnensis
,
et me po-
stremo ante hos annos praeside ad bibliothecam vaticanam
M EDITOIUS
pretio translatus cst; eepi eonsilium graeei textus elegantis
oppido et puri typis imprimendi: qua in re tum aliis com-
modis ( legesis p. lol.j tum seeuritati praesertim servire me
arbitror: napi si Ibrte casu aiiquo vatieanus codex periret,
non facile alibi id iacturae genus repararetur. Par causa nie
impulit, ut duos simul Nicephori patriarchae commentario-
los graece imprimerem contra lconomachos
,
quorum aeque
nonnisi latina Turriani interpretatio apud eundem Cauisium
extabat.
1)K MCOLAl 1. PATRIAKCHAE EPISTOLIS.
VI. Post romanorum Pontificum scripta, de quibus alio
tempore sermo erit, curae mihi fuit ut in codicibus, saltem
obiter et pro renata, patriarcharum qui orientales sedes te-
nuerunt, scripta rimarer, quae reapse multa mihi se obtu-
lerunt, uondum collecta neque typis impressa, eorumque ali-
quam paitem in editionibus meis collocavi; nempe Alexan-
diae patriarcharum Alexandri , Cyrilli , Eulogii , Theodosii
,
Timothei, et eius de quo controversia est Eusebii: Antiochiae,
Anastasii, Gregorii, Ephraemii, Severi: Hierosolymorum So-
phronii : Constantinopoleos lohannis chrysostomi , Procli , Eu-
tychii, Germani
1,
Nicephori 1,
Methodii I, Photii, iNicoIai I,
et Michaelis III. (Ad Eutychium quod attinet, pulchram ha-
beo quam cum lectoribus meis communicem observationem
,
nempe quod illa tria fragmenta a me diversis temporibus ex
vaticanis patrum catenis sumpta, unam constituunt et qui-
dem continuam orationem; ita ut fragmentum illud quod in
class. AA. T. X. p.
493. desinit in voce
'^vpap.axo;,
conne-
ctendum prorsus sit cum altero quod in Script. vet. T. IX.
p.
623. incipit
o(jy.ht zoi-JVJ douyy.uTo: -porray&r/o.
HOC au-
tem rursus fragmentum continuatur a tertio, quod ibidem
p.
C24. incipit
"^o
y^p
~uij,
ex quo fit ut satis spatiosum
habeamus ac pretiosum Eutychii patriarchae de sacramento
eucharistiae segmentum. ) Patriarcharum quidem alexandri-
norum et antiochenorum plurima sunt , in orientalibus prae-
cipue vatt. codicibus, veluti in illo cui titulus y?f/e5 patrum.
rUAEFATlO. VI 1
llierosolymitanoriim haud taiitus cst numerus. Constautino
politanorum denique ex graecis codieibus multos mihi inedi-
ditoruni scriptorum titulos adnotavi, quos si nunc vclim re-
citarc, niniius ac prope iinportunus sini. Quod iiiitur nunc
fieri poterat, unum sele«ii, iNicolaum I. patriarcham, cuius
iam aliud breve scriptum de christianae vel potius inonasti-
cae vitae ratione ante hos annos protuli in pracdicto Script.
vet. T. IX. p.
G11-G18; nunc autem epistolas piurimas eius
animoso editionis consilio in puljlicum cfferam.
VJr. INicolaus hic sub Leone sapiente imp. ad patriarcha-
lem sedcm evectus fuit anno ncccxcv.
,
quadricnnio post Pho-
tii obitum. Idem post novennium (aut post annos xi, ut di-
citur apud Leunclavium iu iure gr. rom.
p. 301.) a Leone
pracdicto, cui in quartarum nuptiarum negotio adversabatur,
sede pulsus est, quam nonnisi anno dccccxt. sub Alexandro
Leonis demortui fratre recuperavit; donee anno dccccxxv.
obiit, decursis in episcopatus regimine (sulxlucta exilii inter-
capedine) annis tribus supra viginti. Ab Ephraemio chrono-
grapho V. 10050. seqq. dicitur ante episcopatum monachus
pius, sapiens, magna fama praeditus, et byzantina sede dig-
nus, quam priusquam occuparet, officium mystici gesserat
(quod ei cognominis instar inhaesit) id est, ut vulgo intelli-
gitur, sanctiori consilio aulico a secretis fuerat. Ab eodem
Ephraemio dicitur gente italus, et a natura comparatus ad
eloquentiam,
s/^j-: 'iT«).wv,eu'^N;;^ TirA loyov:
Nicolaum hunc
sancti titulo donatum video a Baronio in annalibus, et a
BoIIandianis, Cupero scilicet in patriarchis constantinop. , et
Henschenio in actis Sanctorum die xv. maii
,
qui postremus
acta eius , ex Leone praesertim grammatico hausta , accurate
scripsit. ]Ne quid dicam de laude sanctitatis in Nicolaum a
Graecis passim cumulata. Sane rigidum vitae genus, cuius
argumentum est tractatus eius a nobis retro memoratus et
editus, pastoralis insupcr eiusdem zelus, constantia, et exi-
mia caritas , nierito opinionem sanctitatis Nicolao conciliasse
videntur. Nunc ei rei negotium facessere nonnulli haud ab-
surde credent, quod in secunda ad principem saracenum epi-
stoia honorifice Photium appellat. Verumtamen id more for-
VIII rDTTOUlS
tasse Graecorum lit , apud quos Photius insi»iium dootriuae
suae memoriam reliquit: deiude eumdem multo aute obituni
cum papa lolianne reeonciliatum scimus: deni({ue ut cum re-
verentia de Photio Io((ueretur, pietas quaedam suasit, quia
se presb\ teraiem ab eo recepisse consecrationem his verbis
innuit r
^ ao'.'J<;>o; 'l".JT'o: Eyoc i-j riv-CivaTt '..y-.ro "v.TJ.p.
Causa vero nominandi Photium haec fuit, quod is quum pa-
triarcha esset, singuhu'i benivolentia cum saraceni principis,
cui i\icoh>us scribit, patre devinctus fuisset. Cetero([ui sub
Leime imp., ((uo tempore patriarcha fuit Nicolaus, pacem
doj^maticam (excepta quartarum nuptiarum controversia di-
sciplinari I inter ecclesias romanam ac bvzantinam fuisse , ap-
paret passim in his epistolis , nominatimciue in lxxv.
p.
350 :
exjyioratnm tibi c.st, temporc domini LeoniSy Papavi et qui
ei adhaercbaiit , ad coneordiam. coniunctionemque cum ecclc-
sia nostra derenisse
;
quumque alta pax esset etc. Igitur dis-
sidium ac prope schisma, quod haud semel in aliis episto-
larum locis memoratur, inter ipsos saepius vertitur Graecos,
quorum pars quartis nuptiis
,
aeciue ac Romani , favebat.
Interdum tamen cum Romanis quoque contenditur
,
prae-
sertim in xxxu. ^randi epistola, (lui
heoni imp. adversus
suum patriarcham suppetias, lcgatione missa, tuleraut. Sed
de his infra.
VIII. Ob hanc brevem de Nicolao absolvendam notitiam,
unum mihi nominandum superest documentum , ceteris bio-
grapliis i«in()ratum propterea quod in ms. codice latet vat.
Ottob. CXLVII. p.
132. seciq. ^^^^ titulo:
exy^^vr^Tt? AeovTt Tffi
i\j-t^'u (yxiLni ecjf ;(_t'.r>OTOvia
"^
r/o/ «-yu tov a7tf.)TC/.7ou na-
•zoii/.0'/JJM'
''ivo-joj f,-:'xi dl r'.): v.v :on yjfJ iw.bilca'. Ordtio ad LCO'
nem religiosum impcratorem in ordinatione IMcofai .sanctis-
.wni pntriarchae. Habet autem formam dictionis e.rtempo-
rafis. Sane nec eiegans est haec oratio, nec gravioris mo-
menti , neque digna mihi visa est, quae fieret comes diser-
tarum atcpie elegantium Mcolai epistolarum. (^.ollaudantur in
ea Leo imp. et INicolaus. Aliter tamen iudicabam de lidei
professione a iMcoIao, dum ordinaretur, publice recitata, et
praedicto sermoni adnexa
,
quae religiosae historiae multo
IMIAKI-VTIO.
'^
utiliorcst,
tum (luia
byzantinac ccclesiae
praxini In sAioruni
antistltuin
inauiiuratione
demonstrat
,
tum quia perspicua
praecipuorum
doi^matum
expositio cst. Tlticpu^ Leunclavius,
si ei compcrta fuissct, li.uic in iiraccum
ius Iranstulisset.
Etenim illa quam habet p. 440 , diversa
omnino breviorciue
est. Vaticana inscribitur
(70y[5o/.ov
-i^jTcwr i-cJc^^tj t-l t;. vr,;
ii: ir7Y.0T.r,c ^t/.oVxox) r.[joyj.i[yhnti..
Post proliocmium ad praesen-
tes episcopos, profitetur Nicolaus fidem suam de Trinitatc
satis sui)tiliter et enucleate, nulia facta mentione de contro-
versia cum I.atinis circa Spiritus sancti proccssionem. Tran-
sit mo\ ad Domini incarnationem quam aeque contra varios
errores diliiienter exponit. Postrcmo septem oecumcnicarum,
quas recenset, synodorum definitionil)us adliaerere se confi-
tetur. Dc sexta quidem synodo haec ait:
-"'v ri avoucTTaTov
y.ui 7Ctc tvmbi^ji.-j «5i>/}Tov, ev £-t toO
(-);av5pw7rou 3e>v3L>.a,
i:ep'/iou xai nOppou xai KOpou
,
ciaou; t£
uu.oijq 7o raovopov
ffuverpoTyjffav epyaffTiopjov a^eTvjaavTwv : assentior j^dtribus
,
qui
slultum et ortliodoxorum. voluntati repugnans figmentum
unius in Deo humanato rotuntatis aboleverunt, Sergii inquam
et Pfjrrhi ae Cyri, et aliorum qitorumvis pravmn errorem.
Animadvertat hic quisquis non partium sed veritatis studio
ducitur, duos Nicolaum decessores suos patriarchas, tertium
autcm alexandrinum iuter damnatos haereticos uominare
,
Honorii vero romani nullam mcntioncm facere, de quo tamen
reticere non poterat si reapse in actis authenticis sextae synodi
nomcn cius scriptum fuisset. Hanc Honorii omissionem in
epistola quoque synodica S. Sophronii (quae lecta fuit in
sexto concilio) prorsus fieri, iam ego dixi in adnotatione ad
Nicetac thesaurum Spicil. T. lY. p.
46.3. Item in libello Grae-
corum synodico haud scribi cum praedictis Honorii nomen
,
dixi in adnot. ad photianum syntagma canonum in Spicil.
T. VII.
p. 5. Quod si S. Germanus de haer. et syn. apud
nos tomo eodem part. l. p.
52. Honorium quoque collocat
cum damnatis monolhelitis , nonne vel ipse deceptus fuit
,
vel
eiusdem fortasse scriptum interpolatum ? Et quidem Germani
libellus privati scripti vim habct ; at Sophronii
epistola
,
et
Nicolai professio, publicam ccclcsiac auctoritateu)
prac se fc-
X EDITOBIS
riint. Haec scripsi haud freniens iieque debacchaus pro rom.
sedis houore, ut de pontificiis scriptoribns ait Cavaeus ad
M. concilium, sed pacificae veritatis ut spero ^iribus nixus,
et inlimi sensus teslimonio coniirmatus. Sed iam ad jNicoIai
epistolas accedendum est.
1\. Has invenimus centum et sexaginta tres in codice
vaticano, quarum (ut suis locis adnolamus) unam iiraece et
latine non pienam Baronius ediderat ad an. 917. ( apud nos
ep. 28.) alias vero quatuor tantum hitine, et quidem muti-
h»s nec satis bene in latinam Unguam conversas (quae sunt
apud nos epp. 19. 102. 130. 145.) ^am baronianum frag-
mentum ad ducen» l.ongobardiae dissidet plane a nostra epi-
stohi
82;
quare aliunde sumptum videtur. Denique apud eun-
deni jjaronium ad an. 912. et 91
G,
indeque in collectione
Ia])beana eonciliorum T. IX.
p.
1264. seq. duae illae legun-
tur, item latine tantum, ad Papam
,
quae sunt apud nos
graece epp. 32. et 53. Ahanebat itaque inedita haec jXico-
lai epistolarum collectio; siquidem septem tantum, et qui-
dem nuitilae, una Nidelicet graece, sex latine, lucem aspe-
xerant. His dictis, sequitur ut editionis nostrae rationem ex-
ponamus. Decursis his celeri lectione epistolis, visum est val-
de utilem fore laborem , si de pluteorum denique claustris pro-
traherentur, praesertim addita interpretatione latina, no!: sine
scholiis saltem historicis. Verumtamen Spicilegio meo iam
praehnitum terminum attingente, meque ipso curis multis di-
stento, id saltem non fuit negligendum, ut minutioribus grae-
cis typis cunctae epistolac imprimerentur; ipsarum vero no-
titia prohoemio aliquo, ut nunc facimus, lectoribus exliibe-
retur. Etsi igitur prout eae iacent in codice, ita in nostro
^olumine sine ulia ordinis restitutione apparent; rem tamen
attente consideranti, septem fere classes epistolarum harum
videntur. 1. Ad principes saracenos. 2. Ad Bulgi.riiie prin-
cipem et archiepiscopum. 3. Ad rom I^ontiiicem et eius ec-
clesiae homines. 4. Ad imperatorem byzantinum, et ad prin-
cipes Armeniae , Abasgiae
,
Longobardiae , et Amalpheos.
5. Ad episcopos. 6. Ad magistratus civiles. 7. Ad sacra of-
heia vel monaclios, el ad privatos homines ncI anonymos.
PUAtlATU). XI
Clnssis pri)tm.
X. Duae sunt ad cretensem Amiram, sivc principeni, epi-
stolae. Crctam insulam iam inde a iNIicliaelis ijaibi tempori-
bus, usquc ad INicolai patriarcliac ct Constantini porpliyro-
geniti aetatem , immo usque ad INicephorum Phocam sub sa-
raccnis Amiris fuisse, tcstantur passim historici byzantini
,
uominatimquc Constantinus de admin. imp. cap.
22,
et Scri-
ptores post Theophanem ed. paris.
p.
185. C^prum quoquc
insulam antiquius adhuc, id cst treccntis fere antc se annis,
stipendiariam factam Saracenis ait Kicolaus
p. 1G3. Rcapse
sub Heraclio occupatam a Saracenis, deinde a Basilio imp.
receptam , moxque itcrum sul).tril)utum Saracenorum reda-
ctam, narrat Constantinus in thematibus. Sic tamen tum sub-
ditam Saracenis cretensibus ait Cyprum Nicolaus
p.
IGG, ut
aeque propemodum graeco imperio csset obnoxia. Causam
vero cypriae reccntis calamitatis dicit Damianum apostatam,
qui revera factus Tyri Amira , eo tempore obiit , ut narrat
cum INicolao etiam Cedrenus cd. paris. T. II.
p. 612. lam
Ilimerii praefecti maritimi , cuius item meminit IVicolaus, vi-
ctoriam navalem de Saracenis memorat Zonaras lib. XVI. 14.
Epistolarum Nicolai scopus est, ut cretensem exoret Amiram
ne in Cyprios immerentes saeviat; atque ut captivorum li-
bertatem, si fieri possit, impetret: quos inter illi praecipue,
ut rcor, intelliguntur, qui ob horrendum Thessalonicae ex-
eidium in potestatem Saracenorum per id tempus venerant,
uti legitur apud coaevos historicos lohannem lectorem, loh.
Cameniatam, et Demetrium Cydonium. Calamitatis eius ctiam
in ep. 75.
p.
350. meminit Nicolaus. Tertia Nicolai epistola
classis huius (apud nos ep. 102) supremo Saracenorum Ca-
lifo scribitur, qui falso rumore audito, quod Saracenorum
oratorium Constantinopoli fuisset dirutum, nonnullique e suis
ad islamismum deserendum coacti , iniuriae ulciscendae cupi-
dus
, christiana templa in saracenico imperio
,
propositis edi-
ctis, prosterni iusserat; dum crudelitcr iuterim christianos
captivos
Saraceni tractarent, ita ut et morte damnatos, non
\TI KDITOHIS
capite piecterent , sed more pecudum iugularent ( o tempora
!
o mores
!
) vel ligno suspensos lapidum sagittarumve iactu
per ludibrium perimerent. Neiiat igitur Nicolaus et tlelubrum
uUum maluimcticum apud Graecos fuisse deletum, et ullum
hominem vi factum christianum : impcratoruin denique chri-
stianorum clementiam , et perpetuam erga saracenos captivos
mansuetudincm praedicat. jHis et aliis eius generis dictis mol-
lire Calili aniinum nititur.
Classis scninda.
XI. Sequuntur prolixae ad Simeonem principem bulga-
rum epistolae viginti sex
,
quae est pars collectionis huius
nobilior, in ((ua omncs >icoIaus graccanicae eloquentiae, cu-
rae pastoralis , ccclesiasticae auctoritatis , zeli eximii, et cari-
tatis christianae vires effundit. Simeon Bulgarorum princeps,
Michacli patri successit, qui ante baptismum fuerat Bogaris,
et ad qucm l^iiotius praeclaram illam scripsit epistolam, vel
potius regiam et christianam institutionem
,
quae in libris
extat. Simeonis patrcm falso dicit Yladimirum Cangius in
famil. sclav. turc. ed. paris.
p. 311, cui Maurini ( art de
verif. les dates) dubitanter adsentiuntur. Nunc autem Simeo-
nis patrem fuisse Bogarim , id est Michaelem primum , epi-
stola 2.>. iNicoIai dubitare non sinit, in qua Simeon dicitur
secundus Bulgarorum christianus princeps , litque insignis
prosopopeia parcntis eius qui christianae religionis fundator
apud liulgaros dicitur. Porro notissimum est Bogarim seu
Michaelem
,
primum apud illos principem baptismo fuisse
lustratum. Qui ergo apud Cangium et Maurinos interponuu-
tur inter Bogarim et Simeonem principes , videlicet Presia-
mus et Michael Aorizes, eorum nulla mentio fit vel ratio a
INicolao habetur : cuius rei causam
,
quae multiplex esse pot-
est, nunc inquirere nolo, ne a meo proposito longius aber-
rem Primis igitur (>onstantini pueri cum Romano Lccapeno
imperantis anuis
,
quum JNicoIaus praecipuus regii pueri tutor
palatium et res publicas magnam partem administraret, se-
«•nndum iam bellum Simeon bulgarus adversus imperium ge-
PUVF.R\T1(). XI ir
rebat, coiitra Ibedus pacificimi iani olini cuin Lconc initum
(p.
176. 187.),
rapinis, cacdibus , sacrilep;iis, vastitati in-
dulucns, quac niala latc dcscribit luuctiiuc summoperc j)a-
triarcha, proptcrea quod Bul^ari a Graecis non ita piidcm
baptismo suscepto
(p.
202. 200.
279.)
parricidiali veluti bello
parcntcs suos fidci([uc auctorcs pcrscqucbantur , christianus-
quc sanguis inviccm fusus daemonibus itividis litabatur. (^au-
sae bclli variae erant
(p.
193. sc^j. 213. 232.) sed ambitio
Simconis praccipua, (jui pueritiam Constantini contemnens,
imperium alTcctabat (
p.
178. 234. 244. 247. 203. 27
1.) Ro-
mano insuper Lecapeno Simeon irascebatur, qui de tutore
impcratorcm sc feccrat
(p. 231.) Quum eriio moenia
ij)sa
Constantinopoleos Ikdirarorum arma pulsarciit, Nicolaus et
rej2;io pupillo et imperio atque ecclesiae consulens, nullum non
iapidem movit scribendis tot epistolis, quibus non semcl Si-
mcon rcspondit
(
p. 185. 200. 219. 231. 236. 247. 250. 265.
269.) mittendis saepe Ie<iatis, offercndis utilibus conditioni-
bus, vcluti nuptiis cum familia domini Romani
(p. 223.), pe-
cunia, multa vcstium vi, parte etiam aliciua tcrritorii
(p. 235.
),
poena ecclesiastica , excommunicatione videlicet, non semel
indicta
(
p. 199.
252.),
precibus denique, lacrymis, omnique
^enere affcctuum et argumentorum exprompto , ipse postremo
lcgatus acccdcns
(
p. 269. 281.) ut Simconis animum
,
prin-
cipis alioqui magnis dotibus praediti
(p.
176. 210. 284. 280.)
expuiinaret; id quod deni(iue impetravit: etenim scimus , Si-
m.^onem omisso ad extremum bcllo, recessisse ab imperii quae
insidebat visceribus, et in Bulgariam suam remcasse. Magna
certe libertate dicendi , non sine humilitate christiana, utitur
in his cpistolis Nicolaus: nam et p. 200. sic aperte Simconi
denuntiat: i^atcr tnus cgo suin, velis nolis , licct ininimus
episcopus
,
qui ccrte retigionem Dci non negavi: etsi enim
fortc pcccatorcs cpiscopi sintj non idcirco vos iiidiccs habcnt
;
scd coiitra cpiscopi dc vobis iudicabunt , si ccrtc Christi ovcs
csfisy iicque ab cius grcgc abcrrantcs. Neque aliae desunt in
his epistolis notitiae , vcluti de tyrannis variis byzantinis, dc
Chosroe pcrsa, dc Hoga Chersonis practore , de Gaina gotho
et (M>rysostomo , dc montis Olympi mouacho qui pei* id tem-
XIV EDITORIS
pus Aharis Cliristuni praedicavit, de Abarorum exitio, de
Patzinacis, de Leone tripolita, Tliessalonicae celebri eversore
(p.
257.) et deiude apud Lemnum victo. Peculiari autem
mentione digna videtur epistola 28, in qua de romanis le-
fiatis sermo est, Tlieopliviacto et Caro, cum litteris romani
Pontificis (qui erat lohannes X.) ad aulam byzantinam at-
que ad Simeonem proficiscentibus
;
quibus litteris Pontifex
iniiciebat Buigaro anathematis vinculum sibi reservatum
,
eomminans quoque, ut in liodiernis adhuc constitutionibus
lit, indignationem apostolorum Petri et Pauli, iiisi ab impiis
armis recederet. Quamobrem rursus Simeonem Nicolaus orat,
ut si minus se, certe sanctissimum Papam (quem sic per
antonomasiam appellat heic et ep. 7.3) re\ereatur. Putamus
autem nullam desiderari Nicolai adBulgarum epistolam,quan-
doquidem trigesimam primam fapud nos) fatetur ipse
p.
282.
a se ultima?Ti scrihi : praeter quam quod post illam in codice
legitur finis cpistolarian ad Bulgarum. Attamen de re bul-
garica non ad Simonem tantummodo, verum etiam ad pri-
marium eius administrum scripsit Nicolaus (ep. 13.) rogans
ut domino suo pacem suaderet: itemque duas (ep. 4. et 12.)
ad Buluariae archiepiscopum. Vix autem dubito quin hic sit
Simeon debeltensis
,
qui synodo photianae anno 879. inter-
fuerat. (Videsis Coletum Illyr. sacr. T. YIII. p. 207.) Harum
in prima de homine loquitur qui ad sacrum apud Graecos
asylum confugerat (confer Photium ep. 4.) et quem repetenti
Bulgaro tradit Nicolaus, sed cum districto mandato ut im-
punis illae susque sit. Altera epistola suasoria est, videlicet
ut archiepiscopus omni ope contendat apud Simeonem, quo
finem molestissimo bello imponat: digna sane lectu epistola
propter graves de ecclesiastico oflicio sententias , et de sacra
eucharistia effatum: deplorat enim ecclesias bello pollutas, in
quibus linili prarscntia rrsidrt sanctwn illiid ct immacula-
tum corpus ac sanyuis
,
quac qui wanducat et bibitj certam
propriae sanctijicationis spem adipiscitur.
Pn\l'l-ATIO. XV
Classis trrfia.
\IT. Priina occurrit luciilentissima , atque instar tracta-
tus, epistola
(32)
quam Nicolaus ad romanam ecclesiam vcl
sub Landonc pontifice ut putat Raronius, vel sub Anastasio
tertio ut censet Pagius, scd certe post Sergii tertii obitum
scribit, qui tamquam beatus tum in hac tum in ep. 53. no-
minatur, neque de Sergio quicquam iniuriosum scribit, quam-
quam ipse dispensationem ad quartas nuptias Leoni conces-
serat. Propositum epistolae est expostulatio ceteroqui non ae-
qua adversus romanam ecclesiam, quae imperatori in causa
nuptiarum missis etiam legatis favcrat : ex quo evencrat , ut
ipse contrariae disciplinae defensor , sede pulsus
,
substituto
Euthymio, fuissct. Multa pro sua sententia dicit iNicoIaus,
nititurque nominatim canonibus vulgo apostoiicis et , Clemen-
tis constitutis, quae scripta ut iam notavit Baronius, apocry-
nha esse scimus : Graeci autem opinionem illam serius exue-
runt ; nam et Photius in amphilochianis quaestionibus non-
dum de illis dubitat. Curiosa haec est insignisque epistola tum
ob rei perspicuam narrationem, tum etiam ob ecclcsiasticae
disciplinae notitiam. Namque universa fere orientalis ecclesia
quartis nuptiis interdicit. Ecce enim Armeniorum quoque pa-
triarcha Sion , nedum quartas sed tertias etiam vetat nuptias
canone XIII. apud nos Script. vct. T. X. part. 2. p. 308.
E^ Severus syrus patriarcha antiochenus tertias nuptias im-
probat in sermone priore de sancta Droside, item apud nos
op. cit. T. X.
p.
753. Denique Abulpharagius , iacobiticae
ecclesiae maphrianus seu primas
,
in Nomocanone a nobis
edito Script. vet. T. X. part. 2.
p. 64, Graecorum severa
statuta de tertiis quartisque nuptiis retinet. Et Nicolaus qui-
dem primo contendebat, ne per indulgentiam quidem impe-
ratori concedendas fuisse quartas nuptias : deinde vero in aliis
ad Papam Latinosque litteris, eo demum devenit, ut Leoni
peculiares ob causas indulgendum fuisse dicat, ceteris num-
quam. Postremo haec controversia in graeca ecclesia sub
Leonis filio Constantino fmita cst in synodo
Trip'. ivwac&j?
XVI EDITOKIS
de unionc
,
quae coacta fuit ob concilianduiTi schisma inter
ipsos Graecos
,
quoi um pars romanae sententiae
,
pars grae-
cae favebat. Etenini constituto sollennii tam ecclesiastico
quam civili quartae nuptiae vetitae fuerunt, uti videre est
apud Leunclavium in iure iir. rom. T. I.
p. 103. Nihilo tamen
miuus romana ecclesia Pauli apostoli dicto auscultans I. ad
Cor. VII. 39 : inuiier al/igatu est leyi quanto tempore vir
eimvivit; qnod si <1or)nierit vir eius , liberata estj cui vult
nubat; libertatem hanc ab apostolo manifeste concessam nullo
limite constringendam putavit. Porro haec controversia , ut
quisque agnoscit , disciplinaris tota est non dogmatica. lam
nec >icolai querela de appellatione Leonis ad Papam , et de
Romanorum iu hoc neiiotio interventu, iusta est; quando-
(luidem ipse romanae ecclesiae primatum, ut aequum est,
conlitetur
ttoovoz/ov l/-/.>/37«aTT«-/.?;c iimooyjii:
(p.
293.) Quod
denique quartas nuptias Nicolaus
^oojiir/.-j
fornicationem ^ vel
peius quiddam , audet cum priscis aliquot appellare
p. 295,
id non nliter intelligo quam de impedimento ut aiunt diri-
mente
,
quod auctoritate ecclesiaslica interpositum
,
nullas
reapse reddit nuptias, quamdiu tenet ; ideoque ipsarum usus
a
-oo-jiui
labe non differt. Ad historiam vero duplicium Va-
lentiniani imp. nuptiarum
,
quam Mcolaus
p.
301. attingit,
Socratis sine dubio lib. lY. cap. 31. narratione fretus, nihil
Ciio dicam post illa quae nrudentissime more suo disputavit
Tillemontius in adn. 28. ad praedicti Caesaris gesta. In dua-
bus reli(iuis (.53. et 56.) ad lohannem papam epistolis eam-
dem (pjidem rem Nicolaus urget, sed tamen ecclesiarum con-
cordiam optare se dicit: (|uod idem ait etiam in epp. 54. et
55. ad romanos homines scriptis ; et Papae nomen in dis-
sidio revulsum , reponendum in diptychis iudicat : rursus(iue
praeteritae indulgentiae connivet , sed disciplinam suam in
posterum firme tuetur. Epistola quoque 77. sine dubio ad
Papam scribitur vel Landonem vcl potius lohanaem X. In ea
agUur de pace cum romana ecclesia
,
quam Nicolaus, post
suum ab exilio reditum
,
et sui cleri schisma sedatum
,
pror-
«us compouere optat: ul sil , impnt, sicuti a priucipio, ita
rt nuHc paeis vinculwn,
rt unio rowanae ecctesiae cum con-
|'H\K1 VIIO. XVII
sldiilinopuliliind. Illud (|Uoque utiliter in prima ad roni. ec-
closiani
epistola (p.
290.) adtiotabunt cruditi ,
(juod ncnipe
filia i.eonis (luaedam iVanco principi desponsa fuisset. Rc
(piippc vcra fuit liacc nomine Aniia, quam l.eo e\ ooniup;e
secunda
susccperat, ({uamcjuc adultam dcclaravit ciugustam
post matris obitum
,
ut palatinis conviviis praeesset ,
teste
Leone j^rammatico in Leonis sapientis vita ed. paris.
p.
481.
CJdssis (inartu.
XIIL Prima huius classis cpistola
(
nobis 8«. ) ecclesiae
oeconomum commendat imperatori, quem Jlomanum Lecape-
num intelligo, nam Constantinus puer erat. In alia Romano
caesari missa (95) mor.ct dc Bulgaris Lampsacum usciuc pro-
fectis. Tum quaedam suggerit de scriniariis
,
de rccta officio-
rum promotione, et de iustitia: quo in loco quid vocabulum
^'^yz'
significet non definio, sed ex Lennepii etymologico gr.
coniicere licet supplices fuisse libeilos vcl ipsorum taxam.
Tertia epistola (156)
consolatoria est ad eundem Romanum
imp. in obitu uxoris augustae Theodorae anno dccccxxh.
Ltitur exemplis Aemilii Pauli et Anaxagorae qui orbitatem
fortiter pertulerunt. Pulchrae sunt tres epistolae ad Georgium
Abasgiorum principein, quarum in prima condolet ei de pa-
rentis egregii obitu. In eadem hac aliisque laudat magnopere
Georgii virtutes, gratiasque aiiit ob impensam Alanorum fini-
timorum conversioni et baptismati curam , eique Alaniae ar-
chiepiscopum impense commendat. Georgii huius Abasgiae
principis, nec non eius filii Pancratii , res gestas attingit Ce-
drenus ed. paris T. 11.
p.
718. 770. Abasgiorum historiam et
conversionem ad Christum videsis apud Zonaram lib. XV. 1 :
apud quem deinde lib. XVL 9. seq. Georgii clades sub Ba-
silio secundo , et Pancratii filii vices variae narrantur. Circa
epistolam
(82) ad Landulphum (in titulo corrig.
~i{i--iv:i.
)
haec habeo quae dicam. Primo quidem Constantinus in the-
matibus perspicue docet, quid tum Longobardiae nomine de-
signaretur, nempe provincia circa Neapolim finitimasque ur-
bes, quam appellationem a Longobardis dominis sortita erat.
h
wiii r.niTOKis
Constat praeterea Leonem sapientem misso exercitu Beneven-
tum occupavisse. Landulphus autem Constantinopolim a pa-
tre Atanulplio missus olim fuerat, et deinde evasit Jkneventi
dominus. Le<iatur A ivciUiiis liist. ncap. ed. sec. T. L p. 49,
nec non iMuratorius annal. Ital. ad an. 891. et 909; denique
art de vcrif. les datcs in principibus Beneventi. Docet autem
nos Mcolai epistola l rsoleonem patricium quemdam in ]^on-
gobardia pro impcratore pracsidcm a Landulpho fuissc inter-
fectum, castris eius occupatis; qua de re loquitur etiam in
epistola ad episcopum hydruntinum ; immo illuc respicit etiam
epistola ad (i;u>(lonciii protospalliarium. Nicolaus vero , etsi
rem gestam \alde improbat, vcniac tamcn Landulpho spcm
iniicit, imnio etiam obtinendi Longobardiae praefecturam
,
niodo fidclis impcratori sit. Eplslola quoquc (85) ad clerum
et optiinates Longobardiae in codcm ncgotio versatur : dede-
rat enim operam Landidphus ut causam ipsius agcret clerus
apud aulam byzanlinam , et se pracsidcm rcgionis postularet.
Dcniquc ad cpistolam 14.3. quod attinct, scimus Amalphita-
nam civitaiem tcmporibus illis extcra dominatione liberam
,
per duccs suos rcgi .solitam, ct Graecis quoque conlra itali-
cos Saraccnos opem tulisse. IVunc JNicoIaus pro captivis chri-
stianis opc ducis amalplutnni cx barbarorum scrvitutc vindi-
candis laborat , ob camque rcm pccuniam quoque submittit.
Amalphitanum duccm iNicoIaus spiritalcm lilium suum dicit.
XIV. [Nicolai ad suprcmum Ai-mcniorum principem epi-
stola
(,139)
pcculiari declaralione ob ccclcbiasticam eius geu-
tis hlstoriam digna videtur. Ka scribitur ad Sembatum Asutii
filium lingrotunium
,
quem cum titulo principis priticipum
impcritnsse \rmcnine inter sncculi noni iinem ac decimi ini-
tium dicit Samuel aniensis in chronico non ignobili
,
quod nos
intcrprcte v. cl. Tobannc Zohrabo IMedioIani anno mdcccxviii.
sublcxuijuus fnn osiori illi Kuscl)ii caesaricnsis chronico, quod
ibidcm accjue edidimus ex genuino ct authentico haicanae
linguae codicc, qucm ipse laudatus Zohralms Constantinopoli
Yenetias dcportaverot , atque in simm cxcmplar lldcli prorsus
collationc trnnsfudcrat. Kpistolae triplex vcluti partitio est:
etenim in primn pracdicat Nicolaus recti dogmatis
(cuT^^^^sra?)
PRAEFATIO. XIX
necTSsitatcni , a (|Uo iioinmlli (Armcnios intelliiiit) quum ma-
ioruni suorum cuipa dcscivisscnt, mordicus tamcn avitac tra-
dltioni adliacrcl)ant: ((uain rcm alicnam essc omni oflicio ct
priidcntia , mcrito dicit. In altcra scctionc cpistolac narrat,
mortuo nupcr apud Armenios patriarcha, sive ut vulgo aiunt
eatholico (qui fuerat Mastosius ) Principem armenium per
suos apocrisarios siiinificassc Cacsari ])yzantino (qui crat i.eo
pliilosophus) nec non graecae ccclesiae, cogitare se de mit-
tcndo Constantinopolim illo homine
,
quem novum patriar-
cham dcsignaturus crat, ut ihi consccrationem n^cipcrct, et
eum gracco clero rcligiosa consilia misccrct. Hanc Principis
voluntatcm magnopcre prohat, atque ut sine mora in rcm
conferatur, iXicolaus hortatur : idquc saluti necessarium ait,
proptcrca quod Armcnii catcnus ah orthodoxae doctrinae tra-
mite aberravcrant. Quo in loco Photii quoque decessoris sui
legationem atque epistolam ad Zaehariam Armeniorum pa-
triarcham
,
quam nos in voluminis fine divulgabimus , me-
moral pro concordia atque ad orthodoxiam reditu : etsi id
tentamen ob temporum vicissitudines cassum evasissc ait. In
postrcma dcmum parte rem praedictam perorat Mcolaus
,
valde optans et urgens, nt eligendus praesul sincera eccle-
siae doctrina Constautinopoli imbuatur, quo in patriam re-
versus armcniacum populum haud religione minus quam ci-
vili pace Graecis adiungat. Ilactenus INicolai epistola. Ye-
rumtamcn res nnilto aliter accidit : patriarcha enim hoc tem-
pore elcctus, lohannes sextus fuit, c(^nomento historicus,
qui sedem illam adiit anno ncccxcvii. Is autem adeo ad
concordiam dogmatum non accessit, ut se immo chalcedo-
nensis synodi hostem in historia sua palam profitcatur: et
saepe quidem a Constantino imp.
,
per Theodosium legatum,
Constantinopolim fuisse invitatum ait, numquam tamcn iliuc
profectum, ne pacis initae vel ineundae cum chalccdonen-
sis synodi adseclis schismaticae genti suae suspicionem prae-
beret.
XX
KDITOIUS
(^/(issis f/ui/t(a.
XV. Episcoporum totius orbis christiani plenam notitiair»
quandonam coliectam habebimus? Orientalium quldem nomi-
na aduressus est enumerarc Lequinius in oricntc clirisfiano;
verumtamen, ut retro dixi , unius hominis vires is labor exce-
debat. Nihilominus maiore adhuc ausu Cardinalis Garampius
,
dum vaticano tabulario praeerat , opus moliebatur inscriptum
orbis chrislianusy cwm infinita episcoporum congerie: verum-
tamen haec ([uoque lucubratio in schedarum innumerarum
acervo ms. iacet. Sed eni.m illarum quidem reiiionum
,
quae
peculiares episcopatuum suorum scriptores nactae sunt, facile
episcopos
,
etsi nondum omnes
,
nanciscimur. Aliarum vero
,
quae plurimae sunt , regionum episcopos nusquam melius
quam in Labbei ad concilia apparatu coi>noscimus , apud
quem tam iieneraiis quam lieoiiraphicus episcoporum, qui in
collectis ab eo conciliis nominantur, catalogus leiiitur. Atta-
men hic quoque numerus (luantopere sit imperfectus, quotidie
diunoscitur, primo (piia nonnisi conciliis nititur, iterum quia
concilia ipsa haud omnia ne(|ue tunc ne^iue modo sunt coi;-
nita : ecce enim nos ipsi incomperta Labbeo duo nuper vui-
gavimus, cum episcoporum multorum subscriptionibus. Quor-
sum haec dicimus ? Nempe ut (luintam epistolarum Nicolai
classem hoc saltem titulo commcndemus
,
quod bvzantini pa-
triarchatus episcoporum nomina partim inaudita fortasse re-
citat, partim no\o documento confirmata. Nam de singula-
rum epistolarum ar<rumentis brevitatis gratia vix loqui pos-
sumus. Quum de Buliiariae archiepisc()|)o iam retro dixeri-
mus , reliquos alphabetico ordine prosequemur
,
quorum si-
quam notitiam ex i>abbeo vel aliunde hausimus, non retice-
bimus. Ep. 62. 118. 133. 134. 135. Alaniae archiepiscopatus
est in Leonis sapientis schematismo apud Leunclavium T. 1.
p.
88. Alterius rccentioris Alaniae archiepiscopi scripta grae-
ea haud paenitenda mihi cognita sunt
,
quae postea litterario
orbi patefaciam. Ep. 65. Amisi lohannes. Ep. 113. Athena-
rum ^icetas inlerfuit concilio constantinop. an. 870. Memo-
FKAlil AJIO.
\X1
raliu ctiain (mu.> siuTessor Sabas qiii inkrriiit i)s(*uilo-s\ ihkIo
photianae an. 871). Kp. 115. Antiochiae i.ietmpolita Kuthy-
inius; intelliLie IMsidiae Antiochiain, quae revera erat metro-
polis
,
Labb. ind. «ieoiir. Kp. 111. 128. (<ha!diae Basiliu.s
;
menduni videtur in eoncilio eonstantinop. anni 870, ubi Ba-
silius eiialeedonensis, IbrtriSse pro chaldiensis. Porro Chaldia
luit unuin e.v imperii thematibus in pontica rejiione. Ep. lOG.
(Ihersonis archiepiscopus \idetur ille Paulus qui hoc titulo
subseripsit pseudo-synodo photianae an. S/i). Ep. 157. Cy-
zici Demetrius. Kp. 50, 107. loO. 137. 138. Cyzici me-
tropolita Ignatius. Kp. 93. 113. Claudiopoleos Theoctistus.
Kp. 31). 41. 42. 48. 89. 94. 124. 132. 151. 154. 100. Ephcsi
metropolita Gregorius seribitur in oriente christiano T. I.
p. (585 , et apud Labb. Interfuit pseudo-synodo photianae.
Ep. 132. Heracleae Photius. Ep. 58. Iconii anonymus. Pal-
ladius quidem Iconii nominatur in epistola Leonis imp. apud
Labb. T. IV.
p.
183(J. Stylianus et Theophylactus Iconii in
synodo constantinop. an. 870. Theophilus Iconii in pseudo-
synodo photiana. Ep. 83. Hydrunti anonymus , videtur Mar-
eus hydruntinus qui fuit in pseudo-synodo photiana. Ep. 104.
158. Laodiceae metropolita Constantinus. Ep. 11(5. Larissae
Philippus. Ep. 49. Metropolitis extra communionem positis,
ob schisma \idelicet in causa tetragamiae; a quibus queritur
se derelictum , a liliis patrem. Ep. 71. 100. INicaeae Alexan-
der in oriente christ. T. I. p. 648. Ep. 96. 97. Nicomediae
Ignatius. Ep. 43. 119. 123. Patrarum metropolita Andreas.
Ep. 108. 110. Pissinuntis Eustratius in pseudo-synodo pho-
tiana. Ep. 142. Sardium metropolita Antonius. Ep. 57. Sy-
nadis anonymus. Petrus synnadensis in eoncilio constantinop.
anni 870. Nicolaus synnadensis in pseudo-synodo photiana
anni 879. Ad hunc scribere ISicoL^um patriarcham creden-
dum est. Ep. 117. 129. Sylaei Leo. Ep. 122. Ambrosius epi-
scopus. Ep. 98. Anonymus episcopus.
In huius quintae classis epistolis agitur de ecclesiarurn
regimine
, de schismate tetragamiae causa , de variis circa
eam aetatem personis \el negotiis, de eiusdem temporis ca-
lamitatibus. Tn ep. 94. attingitur iinnumilatis eeclesiasticae
XXII EDITORIS
ius. Aliqiiot deniqiie epistolae famiiiaies sunt et oflieiosae.
Anonymaruni (|uitleni epistolaruni nonnullae absque dubio
scribuntur ad episcopos.
(^Jassis scxta.
\VI. Scribuntur huius classis epistolae ad civiles magi-
stratus. Horuni notitiam vix ullani aut ne vix quidem scri-
bam
,
quia de personis loniius sermo foret, officiorum autem
tituli noti sunt ex libris de dignitatibus aulae byzantinae,
praefecturae denique pleraeque describuntur in Constantini
imp. lil)ro de thematibus. Ergo epistola 14C. scribitur Con-
stantino protasecretis. Ep. 91. Coropo viro ilhistrissimo. Ep.
(i9. 70. Davidi Camuliano protospathario. Ep. 84. Gaedoni
protospathario imperatoris. Ep. 103. Godino imperatoris pro-
tospathario et praesidi. Ep. 121. Leoni patricio et praetori
Anatolicorum. Ep. 127. Leoni spathario et iudici Paphlago-
niae. Ep. !0. Malacino patricio. Ep. 140. Michaeli patricio
et praetori Thessalonicae. Ep. 144. ^icolao praetori Longo-
bardiae. Ep. 1.50. Philothco patricio. Ep. 34. Helladis prae-
tori. Ep. 161. Peloponnesi praetori. Ep. 35. Strymonis prae-
tori. Ep. 149. Thracesiorum praetori. Ep. 44. Praetori cui-
dam. JNotabiliorn in praedictis epistolis haec fere sunt. In 34.
sermo est de gravi discordia et schismate thebani cleri. In
84. memoratur Longobardiae tumultus. In 144. dicilur quies
restituta Longobardiae per INicoIaum praetorem. In 140. ve-
ritatem patriarcha a praetore excjuirit sub anathematis poena.
In 146. intentat praetori anathema ob reiectum archiepisco-
pum Neapoleos a se destinatum, et obtrusum alium. In 150.
admittit patriarcha querelam cleri nicacni adversus praeto-
rem suum , a quo ad militiam adigebatur. Dicit insuper Ni-
caeam donatam luisse honore metropolitico ob synodos in ea
celebiatas. In reliquis epistolis scribuntui sapientia monila,
commendationes , et alia modo publica modo privata.
\>n\KiATm. xxw)
CUissis srplhhd.
XVil. Omnium copiosior classis scplima est. Ep. 17. Om-
slantino. Ep. I3(). Stcpiiano , Michacli, et Constantino iVa-
tribus. Ep. 3G. Curatori Sli'onii,ylizontis. Ilunc ccclcsiasticum
locum fuisse in thcmatc Strymonis , apparct ex praee. ep. 35
,
qua eommendatur cius loei eurator praesidi Strymonis. (-on-
stantinopoli ([uidcm
: T-.oyy/yy.v
castcllum erat, irenuiue mo-
nastcrium, ut vidcrc est apud IJandurium imp. oricnt. T. II.
p.
739. Ep. 37. Styliano diacono. Ep. GO. Occonomo niai>nae
ecclc?>iaeconstantinopolitanae. AJonachis autem scribuntur hae.
Ep. 33. ()4. 120. 131. Tryphoni. Ep. 28. Philcto. Ep. 45.
Arsenio. Ep. 62. Petro. Ep. 63. Epiphauio. Ep. 126. 143.
Tiinatio olim maixistro postea nionacho. Ep. 1-4]. Heguineno
anonymo ad Aras solis. Ep. 148. Eutliyniio. Ep. 153. Theo-
dosio
(HeoJ.)
nionaeho et cubuclisio, id est eubiculario. Ep.
163. Antiocho. Ep. 78. monachis communiter. Denique ano-
nymis hominibus epp. 59. 61. 66. 67. 68. 72. 73. 74. 75.
76. 77. 79. 80. 81. 87. 88. 90. 92. 101. 105. 109. 111.
125. 147. 152. 155. 159.
A^iflAw,
jd est incerfOy ego inscripsi,
cum nullum aderat in codice uomen : et quandoque quidem
pro
y'^''.''^,>
videbatur poucnduni
-'?> c-Tff) w/m, relative scili-
cet ad praecedentis epislolae inscriptioncm
;
quandoque tamen
secus. Materiam tot epistolarum singillatim non persequar,
vcluti quod ep. 66. superstitiosi aliquot actus reprehendun-
tur
,
qui a christianis fic])ant pcr incensas pyras , et pcr ani-
malium prope ethnicam immolationem
;
qui ritus in Armeniis
quoque reprehensus fuit; conf. Spicil. T. YII. p.
171. Deni-
que ep. 68. rerum christianarum in Chazaria non contem-
nenda notitia traditur etc.
XVHI. Atque hic ego, pro meo veritatis studio, facere
non possum, quin capta ab his Nicolai epistolis occasione,
nonnullos angli Montaeutii errores , in epistolarum Photii ab
€0 editarum epigraphis coarguam. 1. Ac primum non iurga-
bor cum editore, quod in voluminis fronte latine sanctissimi
litulum patriarchae Photio addiderit, est enim id officii po-
\X1V KDITOr.lS
tius ac diiiiiitatis, (jiiam virtutis, cijitlietuni, et quideni apud
Graeeos perMil.iiatissiniuiv.. Quaero tanien eur in eadem libri
fronte non leii^atur graeee
''•,"-
-»rov'l
01)livione ne aliqua,
an eodieis haud reprehendendo defeetii factum est? 2. In quin-
tae photianae epistohie epijiraphe, et saepe in aUis, {^raece
'j.'7T.v.b'j.p'<.t,^
ponit iMontaeutius , hitine autein uspdlhariu; at-
que in eiusdem epistohie schoiio iudicat eundem esse ((sjxi-
llKu-iion atque sjtuihariinii. ^ erum enimvero quis umquam
nisi apud Montacutium aspalharii \o(.'Vihw\\m\ audiit? Kn au-
tem erroris causam. In \aticano ^icoiai nostri codice ep. G9.
scribitur in epiiiraphe
«'
Tr/^ao:^,.
, liiieoh*! superposita litterae
i'-
, ob significnndam , ut fieri solet , uotam numeralem pri-
mam. Est ii!;itur J)a\id Camuiianus prolospafharius , ut r.os
graece quoque scripsimus : de qua re ne dubitemus, eidem
Davidi in subsequentis epistolae epiiirapiie non per numeralcm
litteram «
, sed explicatis lilteris tribuitur in codice tituius
-/iro7 7-:v,5Kji;r.
. Rursus iii JXicolai epp. 84. et 103. aeque scri-
bitur in codice vat.
'^- '/-a5«jotw,
Uneola super
«
posita. Ailiil
erjio evidentius dici potest contra vitiosam Montacutii«lectio-
nem, in cuius codice quum pariter scriberetur
'-^ any.^-'j.j.u,i
.,
ipse incaute unum vocabulum fecit
..-.o :o r.,:
quamquam ab
aiiis eiusdem codicis iocis v. gr. ep. 110. coarguebatur , ubi
expiicate scriptum erat
r^.cyi-^^j-v^y.^''..^.
]\emo igitur, ne in
mixobarbara quidem iexica,
«o-a.5r«c;o:
\e\ aspalhurius voca-
bula inferat. 3. Sane apud eumdem Montacutium lectio quoque
'^iior.ojrtQo-j
et Philoponesi , tam graece quam latine soioeca
est, pro
['e^c-o./vr.Tov
Q\ pcloponncsi : quam cgo quidem ty-
pothetae culpam existimare maluissem, nisi in schoiio quo-
que editoris sic lcgeretur. (
Peloponnesi praeses aut dux
,
'7-.aT///y:.
occurrit in TSicolai nostri cpistolis. ) 4. Dcnique in
eadem adnotatione mendose scribltur Gcrmania pro Gcrmani-
cia INestorii patria. 5. iNoIlem item a Montacutio vocabulum
M^jj-t
in epigraphis sacpe et in schoiiis Lconli iatine dici , sed
potius Lconi. (). ( Kt quoniam de schoiiis dixi, nollem item
p.
46,scribi ab eo scpliinarurn st/nodurum pro scplcin^synodo-
rum. 8. In epigraphe epistolae 12. scribit Montacutius
,"i>a-
So-JTi i:. .-ri7'A/T«,
latine autem monacho I.. cnl/(ip.so. Atqui ego
piiAF.rATiy. \\v
iiulico scribfndiim essc
|a '>•.;..
o.t'. h/ -'-.'j-jt
t/io/Kirho lapso.
INempe npud eundein Photium
p.
11«). ep. 08. legitur
-«-
'(A-ino-Jzt.
«. Kpjstolae 82. epiiinipliem
Vy.^otiM r.ov.y-o^i
la-
line scribi video liasilio Prarfori
y
pro r.rarfori vel qimrsfori.
Cur id, inquam, praesertim eum siunifieatum
-6a.'7o o:
\fon-
taeutius in seholio ajinoseat? Sane idem homo in epp. 4 7. et
iry4. dicitur
/o-vTrr,);.
,
quod irraecis litteris est latinum i/Kar-
sfor. y. In epiiirapliis voc.
^h
v.r;.,/',.-
inodo ftosprs redditur
modo ho.y)ifalariKs. Maliin hoc alterum , sed certe interprelis
eonstanliam re({uiro. to. Item in titulo epistolae 00. m.vllem
al) iiUerprete {lietuni Hrffadis, (iiinm nimis 'j,eneratiin (irar-
ciar. Le«iatur Constantinus in tliematibus. 11. Nolo e^o pojt
ducentos annos scri])ere dieam M(nitaeutio : ceteroqiiin non
probo quod in suis ad Photium adnotr.tioriibus
p.
4(5. Diodo-
rum tarsensem ae Tiieodorum inopsuestenum iabe liaereseos
infectos non iudicct, contra quos passim prisci j)atres clama-
runt, nominatimque sanctus Cyrillus alex. inteuro opere nunc
deperdito
,
cuius iVagmenta nos aliquot dedimus , at(jue aiia
posthinc daturi sumus. Concedo , illos nonnisi post obitum
damnatos fuisse; verum id mininie impedit, (luominus ipso-
rum scripta dwctrinis haereticis , ut satis constat , redundavc-
rint. 12. Neque licet Montacutio Iconomaehis p. 97. et p. 1 18.
aperte favere, quos non Photius solus oderat, sed oecuine-
nicae synodi decretis sollemnibus condemnarunt. 13. Neque
rursus est ferendum quod iMontacutius
p. 159. latroeinalem
appellet octavam synodum oecuinenicam
,
in qua deposito
Photio lirnatius restitutus est. 14. INeque prudenter tot laudi-
bus Photium cumulat, a cuius ambitione ac violentia niagnum,
quod adimc permanet, schisma sumpsit initium. 15. Contra
vero duin plurimis maledictis Baronium onerat, alienum se
non ae(iuitate soluin sed etiam omui mansuetudine cbristiana
demonstrat. 16. Inconsiderate etiam, vel potius irate, Ana-
stasii. biJ)liothecarii
biographias verbis contumeliosis summo-
que contemptu
persequitur n. 2^1, a quo tamen aiietore, fa-
tentibus passim eruditis, pretiosiorem
ac certiorem historiae
pontilicalis
partem habemus.
M.\. Aliud mibi in vaticanis eodicil^ns coinperlum est
XXVT F.DITOIUS
Nicolai niystici scriptum ineditum , nempe eius liomilia ad
populum byzantinum
,
post auditum de Tliessalonicae excidio
tristissimum nuncium
,
quae dira cajaniitas anno Cln*isti
Dcccciv. conti«>it (qui crat pontificatus INicolai annus nonus)
duce apostata Leone tripolita saraccno. Supcrcst haec homilia
in cod. vat. 172, una cum lohannis Camcniatac historia de
pracdicto Thessalonicae casu, nec non lohannis lectoris hi-
storia itcm ac monodia dc po^trcma ciusdcm nrbis a Turcis
captura. Tltriusquc iohannis scripta a Lconc Allatio in sym-
mictis cx hoc codcm codice fuisse edita, cxploratum fit ob
opusculi sccundi Incunas in editionc rclictas
,
quarum causa
fuit ipsc codcx in supcriorc partc laccr, ut conlcrcnti mihi
evidentcr patuit Quia tamcn Nicolai homilia paene tota in
eo vcrsatur ut populum ad pc^ccalorum dctcstationcm permo-
vcat, ob quae ct Thcssalonica cecidcrat, ct parcm poenam
Constantinopolis ipsa pertimescebat ; idcoque parum quid ha-
bct historicum; et quia codex, ut dixi, lacer orationis seriem
abrumpit; tcniicin tantummodo pajticulam hcic rccitabo quae
historiam propius attingit. Titulus homiliae hic:
N'-/o)aou ~a-
xoiupyo^j ov.lViu. et? t/jv a).c«)ctv Tfl?
(-)£<7cr«).c!vi/./3?
,
fjYi^UGu
ev
ay.QMVt
Tflc
|y.£ya//3i; iy.y.lnaic/.; p.ETa t/jv etrroooy. ^lr/.poi TrfOTe-
pov <ju.i'j eiTTov, uyxTrriToi
-/.. 7. )..
JSicolcd patriarchac homilia
(lc capta Thc.ssatoaicaj dicta in piilpito niaynac ecclcsiac post
introilani. Pauto antc dixinius vobis, carissinii eic. Circa \ero
orationcm mcdiam sic.
^'^v e^p' v}[/as iltyvJo uy.^c/.-zoq /j
0^7^,
xai 6
Tcy.p
fjofj ty.'(li'j.i'j
oq h
ava'7Te).).wv oCoet?' e/.evw5/jc7av 7ro).ets
oiy£TO&&)v, v.'jSpz; laa. pofjy.ru.aat y.a-ecryay.cGav
,
yuvai/E; ota-
OTww.svai ir^yj ou.o'(lxjyo)v [^itat&jc , e/eetvov 5iX/.^y.^ TOt?
uazi.yzarcA-'
Toi; vj(/LG-/riY.o'iO'j[j.Z'io.i Trpozs^vTat- Ttc ^Mazi Toi; zaol; ocpS^aA-
(/01?
duy.pvoi-j nr.yu;
y
y.ui -/).au(TO|;.at luxt-zu y.ui ru toutwv e>£et-
voTEoa; ip
zf>
0^16)5r.owj TTuf\5z'J0t
(/.'^tspwpevat [oOpavtw vu]a«pwvt
Trpoc 0;:}ptv aTTTjx^^etTat]'^
S-jrjty.arnpiu toO ^eoO t/j twv a-/a-
^up-zoyj i'/^pu'j^n
uy.u^upaiu
,
p.ova?ovTa: xat tspet? ^ttpo? -/ai
do-ohtiu u.zpitz-zuf oiuot lutv zurov yuyro'j t6 [ia/juTarov, ru txo-
).va^).a To~)V aytwv ).£t^|;ava -ruVCtxy.'. rol; {izpr.lot; v.ui v.r/.rui-
xt^STat, y.u\ p.£T'>. ^avaTOv 'h.-Jr''00'j;
«5>ou: {/'f^tTTavrat-
-ow
PRAEFATK).
XXVII
u.ot lo^fiifiti
p«_pTuc , n arjTTOTo; (juuij'a/j.u;
T.dc, tov cov -oAtv
ay' o3 '/p6'jo'j TaOTflv /i/to; e^sc/.TaTO, TOffouTwv Y.c<y.6'rj £t? Trei-
cav eysvgTo; TroJs t^as
twv (Jvao-ijB&uvTwv 0'^puo; rrjinyo\> xa--
opyo'ju.evou tas
tepa? 7rpoTTa<7ta; ; -w? •JTrepetve; TauTa xat Ote-
xapTepyjTa? ;
v.. t. )..
7Vw?ic 7io6/5 immensa ira incumhity ne-
moquc rst qul rcsisicre amlcat. Vacualac sunt ciribus urbeSj
riri pccudum instar trucidatij fcminae a maritis vi abstra-
ctaCy miscrabifc risu, imjJurissiinis hostibus riotajidac pro-
stant. Quis mcis oculis lacnjmarum fontcs suppcditabit , ut
haec et pciora his mala dcptorcm ? Sacratac caetcsii sponso
virgincs dchoncstaiac sunt atquc ad ignominiam. pcrlraclac
:
impurorum spurcitiis altaria Dci polluta fucrunt: monachi
et saccrdotes partim cnsc consumptiy partrm in scrvituteni
abducii. Hcu dcmum maloruin mcornm {/rarissimnm ! San-
ctorum tot cruciatus olim pcrpcssae rctiquiac
,
profanoruin
ludibrio ct iniuriis cn vexaniur , ct sccundas pocnas post obi-
tum sustincnt. Vbinam tuu)n , Dcmciri marlyr (l), inrictn^n
aujrilium ? Cur ciritatis tuac cxcidium permisisii/ Quomodo
urbs, cx quo cam sol conspicit, jjcr tuum praesidium inex-
pncinabilis , tant (jravi malo corrcpia est? Cur impiorum su-
pcrbiam pcrtulisii tutclae iuae insulianiem? Cur hacc, in-
quam
,
ficri passus es ? etc.
DE POGGll EPISTOLIS.
XX. Inter praecipiios qui latinam eloquentiam sanumque
bonorum studiorum genus saeculo xv. in Italia suscitarunt
atque aluerunt , Poggius florentinus sine dubio fuit, cuius
vitam primus brevi ac ingenuo commentario, a nobis edi-
to
(2)
, Yespasianus scripsit
,
qui eius familiari consuetudine
usus fuerat
i3).
Deinde lohannes Ikpt. Recanatus venetus
accuratam admodum Poggii vitam historiae eiusdem iloren-
(1)
De Demetiio martyre Tiiessalonicae patrono recole supra diclo.s
scriptorcs.
(2)
SpiciL T. 1.
p.
5'»7.
(3)
Spicil. T. X. p. (i''.i
WVIII
KDITORIS
tijine , a se piiinuni latine i namque italice antea prodierat)
prout eam scripserat auctor, typls anno 1715. impiessae prae-
posuit, quam postea Muratorius in vigesimum R. I. S. vo-
lumen intulit. Kodem prope tenjpore, nempe auno 1720, Po^-
giana sua vulizavit Amstelaedami Lenfantius, id est Poggii
scriptorumque eius notitiam duol)us modicis voluminil)us com-
preliensam, qiu tamen eruditorum expectationi non satis fe-
cit. iSuperius demum cl. Shei)herdius anglus Poggii denuo
vitam e\ eius operibus tam impressis quam adhuc manuscrl-
ptis gentili idiomate contexuit, qua^n cl. florentinus Tonellius
fecit italicam
,
et permultis additamentis doctisque scholiis
instruxit. Mitto minores biofzraphos aut bibliographos, qui
Poggii notitiam pro instituto (|uis(|ue suo et pro oblata oc-
casione brevius tradiderunt. >os haec tantummodo in lecto-
rum nostrorum gratiam adnolabimus. Anno 1380. natus est
Poggius in pago ditionis florcntinae Terra noNa. Decurso Flo-
rentiae bonarum artium stadio, circa initium saeculi xv. ado-
lescens Homam profeclus est , et sub Bonifacio IX. factus
scrii)tor apostolicus, cui muneri addictus fuit decennium, quo
elapso ad superiorem in curia gradum asccndit, nempe ad
oHicium apostolici secretarii
,
quod annis quadraginta sub
diversis Pontilicibus tenuit. Anno 14 14. perrexit ad constan-
tiense concilium
,
at([ue in ea ci\itale aliisque Germanorum
linitimis, permultorum ^eterum auctorum codices reperit, ut
est notissimum, et cum immortali sua gloria in lucem pro-
tulit. iMartino V. creato pontifice, in Aniiliam abiit Poggius,
ibique aliquamdiu in clientela Cardinalis ^vintoniensis fuit:
unde reversus in Italiam ad pontiliciam curiam modo Fio-
rentiae, modo Bononiae aut Ferrariae hospitantem, et de-
nique ad vaticanas sedes reducem, ibidem perseveravit usque
ad .\icolai V. annum sextum
,
id est 1453, (pio anno a sua
rep. Florentiam \ocatus, oblato splendido munere publici cau-
cellarii, aulam pontillcalcjn iam sencx deseruit, in qua par-
tim scriptor, partim secretarius
,
quinquaginta annis versa-
tus fuerat. Ita tamen Roina discessit Poggius, ut honorarium
apostolici secretarii titulum, dimisso exercitio et stipeudio,
conscrvaverit. Florentiac dcmum , \cl potius in suburbano
PHAKFATIO. XXI\
suo, aniu) ll.)i), qui crat aetatis cius oclavus supra scptua-
iiesimum,
iinplicitus iu inorbum decessit.
X\l. Poiiiiii sciipta non ciiumcrabo, id quod alii satis antc
me feccrunt: in cpistolis cius sislani, quac cum multac spar-
sim mss. in vaticana bibliotheca sint, tum in uno demum
codice collcctas rcpcri; cuius codicis pars prior decem libros
epistolarum continct; pars altcra rcpetito ab initio numero,
octo; quos tamcn continuato potius corpore, duodevii>inti li-
bros appellare mihi placct. Epistolarum suarum collectionem
a semct iuissc curatam narrat Poggius apud cl. Tonellium in
praef. epp. p. \. et \i ; denuoque in tribus novis quas in
nono Spicilegii volumine p.
641
,
et decimo
p. 312. nos im-
pressimus , secundum illarum tomum a se scribi et quoti-
die augeri significat. lam vero epistolarum Poggii trcs in-
choatae editiones mihi exploratae sunt: prima vetus, quam
in volumine basileensi opcrum Poggii anni 1538. legebam,
epistolarum \li\ : secunda parisiaca anni 1723. epistolarum
Lvii., curantibus italis Gcoruio ct Oliva : tertia est inchoata
similitcr a cl. Tonellio Florentiae anno
1832, quae multo
eopiosior mcliorque ccteris, nonnisi tamen usque ad pojii>iani
saeculi breviorem partem perducitur , id est ad annum 1431.
Mihi universum Poggii litterarum corpus in lucem efferrc
,
numquam consilium fuit; immo ne ineditas quidem omnes
,
quae i)lurimac sunt , divuliiare libcbat. Cernens tamen alio-
rum editioncs, consuetis temporum casibus, imperfectas ia-
cere, meumque idemtidem ms. exemplar lectitans, quum iis
vaide delectarcr, et re bona plenas vidercm, eo demum mens
incubuit, ut selectas aliquot ex volumine carperem
,
et in hos
postremos Spicilegii tomos ii.screrem: quod dum currente, ut
ita dicam
,
editionis rota facerem
,
et modo haec modo illa
epistola me \cluti ad se invitaret, atque ut codicis claustris
emitteretur dcposceret; eo res devenit, ut vix fmem propc
coactus excerpendo imponcrem : etenim Poggii epistolas cii
,
additis insupcr (iuarini tribus ad Poggium , imprcssi. iVam
de aliis, quas praecedcnte in tomo edidi, ibidem dixi. Equi-
dem curae mihi fuit
, ut praetermissis editis , incognitas tan-
tum mihi
\indicarcm: etsi haud cst incredibilc , cditam quo-
\XX EDITORIS
que aliqiiam iiiilii obrepsisse , si\ e dum propero , sive dum
libris aliquot careo, qui erant inspiciendi. Sponte utiqiie et
sciens illam recepi mafj;ni pretii epistolam de Sigismundi imp.
coronatione, quae etsi separato libello Venetiis anno 1478.
apud Renner de Hailbrun typis tradita fuit , nusquam ta-
men iam fere conspicitur; quamquam eam divus Antoniniis
in chronico suo partim compilavit.
XXTI. lam quid dicam dc his Poggii epistolis? Primo qui-
dem ad cop;noscendum auctoris ingonium atque naturam
,
nihil aptius epistolis esse solet , in quibus suos quisque spon-
taneos ac «];enuinos sensus exprimere solet. Quamobrem in
his perspicue Pofiiiii animum agnoscimus recte ad virtutem
atque honestatem compositum , et dogmatum sanitate pol-
lentem
,
quamquam eius mores a sententia interdum ut sci-
mus aberraverunt. Tam quae fuerit eloquentia Poiigii, mul-
tis docunientis constabat, niliilojninus in aliquot ex his epi-
stolis, veluti in illis ad imp. Federicum, ad Alphonsum re-
gem , ad Yaivodam hungarum,
a^i
Angliae Cardinalem, ad
Henricum lusitanum , et pracsortim ad Marchionom mantua-
num, non indigna priscis saeculis eloquentia tonat: ubique
autem mira scribendi facilitas, et sententiarum evidentia mi-
cat. Verumtamen quia rem utilem magis quam verborum
nitorem aut sonitum pleri([ue mortales expotunt , certe tem-
porum illorum historia, praecipueque notitia hominum tunc
doctrina praestantium , his epistolis augetur vel confirmatur.
(Neque est dubitandum quin Vospasianus cfuoque non igno-
bilis biographus, et ipsius Poggii familiaris , harum episto-
larum lectione (quas nominat apud nos T. I.
p. 556.) magn-
opere adiutus sit. Utique nos utrumque opus, Poggii scili-
cet et Yespasiani, invicem illumiiiare saepc cognovimus. No-
mlnatim vcro quod Vespasianus p.
261. lacobum Zenum epi-
scopum patavinum, ab historicis aliis passim laudatuJTi, haud
omni labe caruisse dioit, id non aliundo ([uam ex Poggii irata
invectione credulus hausit, inter eius t^pistolas mss. obvia,
verum aspectu publico ob intolerabilem virulentiam prorsus
indigna. Sed enim in epistolari hoc argumcnto dicendarum
rorum nimia oopia elinguom me facit : praesertim quum ipsi
PHAEFATIO.
XXXI
per se
lectores, pro suo quisque in2;cnio studio(iue ,
vel di-
scendaruni
rerum atque a«iendarum
opportunitate
,
de his iu-
dicare et
fructum capere qucant.
XXIII.
Liccat mihi in hoc vacuo praefationis meae an-
gulo
commcntariolum
mcmoriae causa deponcre itineris hoc
nnno
mci per Etruriam susccpti, quatcnus ad mss. monu-
menta pcrlinct. In insii^ni prope Pisas Cartusia codices pri-
scos vidi , ex antiquissimo Gorgoniae insulae monachorum
ascetcrio huc translatos. Ibidcm tria ct amplius milia diplo-
matum sunt, rccte disposilorum
,
quorum unum saltem co-
^
mitissae iAIcJtiiildis habct subscriptionem. Lucac in l)il)!iotheca
Canonicorum niirae vetustatis conspexi Euscbii latinum chro-
nicon, cum e^re<;iis aliis patruni codicibus. Pistorii pariter
in cathedralis tcmpli secrctario cgrcgii supersunt codices. FIo-
rentiae bibliothcca coenobii S. Marci
,
quac florentinarum an-
tiquissima fuit ct inclyta, paucos iam retinet codices : manet
tamen ibi catalo^us codd. circitcr
800,
qui ci olim ornamento
fuerunt. Quid mcmorcm celcbcrrimas laurcntianam , maglia-
becchiai\am , riccardianam , dc quibus silere praestat quam
pauca dicerc? In domestica illustrium Hir.uccinorum biblio-
theca, insignis mihi ostensus fuit Dioscoridis codcx, et Sixti
PP. IV. registrmn eopiosum cpistolarum unius anni , atque
alia plurima historiac patriac monumcnta. Arctii iudicis quan-
dam scntentiam vidi haud reccntiorcm saeculo xi , in qua
sehedula non semcl citantur digcstum, codcx , et institutio-
nes lustiniani. Ibidcm diplomata ({uoque scrvantur non rae-
diocris vetustatis. Cortonae inter alia vidi praegrandem etru-
sci operis ex aere lampadem
,
quae cuncta eius generis opifi-
cia facilc supcrat. Propc hanc civitatem hvpogcum pervetus
nupcr dcfossum est. Perusiae dcnique apud RR. Canonicos
extat divi Lucae evangelium , sive eius partes , littcris aureis
in membranis, saeculi vi. Item lustiniani institutionum no-
bilis codcx a Borussis nupcr exscriptus. In publica pariter bi-
bliotheca nonnullos inspexi pracstantes codices, quorum alio
fortasse tempore mentio fiet. Pcrusiac adiacent Volumniorum
nuper item detecta hypogea
,
quorum marmorca signa et etru-
scae
inscriptioncs
praedicatione admirantium celebrantur.
INDEX
/\![»li<»iiso re^i Aragonnm epist. 7.
S. 9.
Alberto 1'arisio cancellario ])ono-
nitiisi [y.i.
Ali>lionso «'[)iscoj>o r/i.
Andreae suo 97.
Anlonio Panormitao 76.
IJatflioloniaiN) Facio 7». 75. 77.
Uartlioloinaeo Guasco iannonsi ;).').
Berto cancellario senensi «(). 47.
Cainorario 70.
Candido Decembrio 53.
Cardin.iii An^liaf^ !!>.
Cardinali aiinileiensi 20.
Carolo aretino lOO.
Carolo J>roi;no!o ts. 49. b
Cliri.stoplioro Canco 73.
Cincio roinano
'»4.
Comiti Pu[>ii 1'i.
Cosmo de Medicis 25.
Dominico Sabiiio 92.
i:i>isc(>[>o brixiensi 33., et nt \ide-
tnr
7'>.
Kpistoi>o cnmano (comensi) 30. 31.
32. 3<j. 37.
Kpiscopo «'liensi 39.
Kvtranco cnidam 102.
Kedcrico III. im[>eratori (5.
Francisco arcbieiiiscopo mediola-
ncnsi 27. 28. 29.
Francis<o aretino inris consnlto 4S.
lYancisco Barbaro 49. a.
rran<;i.s<o de l»adua cnbiculario
pontilicis ()3. (li. 05. 00. 07. os.
09.
I'raii< isco MarcMiil«o 101.
Gnarino JJaptistae 90.
Guarino Hieronyino 49 c.
Guarino seniori 82. 83. 84. 86. 87.
89.
Henocbo ascnlano 51.
Henrico principi Insitano 13.
lacobo Bracalleo ianuensi 94.
lohiinni Bartliolomaeo 90.
ii)liaiini canonico remensi 40.
lolianni Francisco Marchioni inan-
luano 14. 17. 19.
lolianni lucensi 98.
lolianni Vaivodae Ilungariae gii-
bernatori lo. 11.
Leonello Estensi 22.
Ludovico Petronio 49. d. e.
Malatestae Novello dnci 20. 21.
Marcello Cincio 45.
Mattiiaeo episcopo albigaunensi 38.
Mcolao V. Pont. Ma\. l. 2. 3. 4.
Nicolao Nicolio 5.
Petro <le >'oxeto secrctario ponti-
licio 55. 50. 57. 58. 59. 00. 01.
02.
Petro Gambacnrtae 99.
Petro Thomasio 7S. 79. SO.
Philippo sno ( tifernati ) 52.
Porcelliu poetae 91.
Pradato curiali 71.
Praesuli cnidam 72.
Princi[)i anonymo 23.
Jli<hardo IVttewort 'il. 42. 43.
I^)berto Yolturno ariminensi 50.
Sci[.ioni e|)iscopo mutinensi 34. 35.
Victorino Feltren.si 15. 10.
(iuariniis ^cnior Po^iigio si. S5. 88.
I
\'
N A I
ERKAH2:iA2
KAAHNIKHZ
nCPI TOY AOriSlATOi: « i:Y O lIPOS<I'EPfiN KAl nPOV'I»E-
POMENOS KAI IIPOSAEXOMENOS » AAAHOENTOS Elir
TOY BAv;iAEQZ KYPOY MANOYHA KOMNHNOY.
B
adtlewvTcc Mavou-/iX, o; TipcTiaTCC/a y.iv zov ^c/.Gileoc
eaxev 'AXeltcv, tox£« de 'looavv^v tcv ev oiva^t Treptwvufjicv,
exiVYijy; ocyy.oc nepi rov « cju o Trpoacpepwv xai T:pc(jQ^epoy.e-
vcq y.ai T.pcade-)(^oy.evog' » xat ci y.ev y.ovo) tw 7:aTpi xat tw
TTveu/aaTi TYiv ejut xov (;-ocvpLV Bvaiocv T^pca-nve^^at ecpaaxov,
ov p.Y]v xa( auTw tw T.peaevey/.avzL ^cyfjd^ cpaaxcvTe? &)<g et
T^uTc 3ctn zic^ eiq dvc iipoaMTia Tiavzo^q c elg zcv ^eov
SYNODUS
GRAEGAE EGGLESIAE
DE DOGMATE CIRCA ILLA VERBA « TU ES Ql I OFFERS, ET O^^I OF-
FERERIS, ET Ql I HECIPIS » QCOD VENTILATCM FCIT SUB IMP.
DOMFVO MAMJELE COMNE\0 CONTRA SOTERICIILM PATRIARCHAM
AIVTIOCIIENUM ELECTIJM. PRAEIT SOTERICIII DE Sl A FALSA DO-
CTRI.\A DIALOGUS CUM PIIILOiNE.
rVegnante Manuele, qui avum habuit imperatoreni Alexium,
An iiso.
pati-em vero lohannem inter reges celeberrimum , commota
est quaestio de dogmate « tu es qui offers , et qui offereris
,
et qui recipis. » Atque aHi quidem Patri tantummodo ae Spi-
ritui sacrificium crucis oblatum aiebant , non tamen ipsi quo-
que oblatori Verbo: dicebant enim
,
quod si id concederetur,
in duas omnino personas unicus Dei fiHus divisus abiret, quae
2
SOTERICHI
viog dixaz-nai^ai^ cTicia. o "kri^cg nocpetGriye ^earoptcg* o\
dl y.0Li auTw tw ut&> ycvea^ocL ttjV Tvpca(^cpcx.y tcj^^up^cvTc,
C05 evt xat a^copi(7T&) Tvi? U7repap)(tcu cvrt Tpa(3c<;* ci ycuv
TCT£ hCyiOXTiXL /OLLpO^^Xir TY) TlpCXepOL T^poai^^maOLV OO^Yl YKTaV
^e cvTCf 2o)Tyip;(cc
'^'
c IlavTEuyevc? U7rci{^yi(ptc? &)v xr\c,
xaTa 2i/ptav * Kvx(.c-/j.LOLq
,
yiv 'OppovT-ng TiCTt^et xat ^ecpupcs
xaTa7:ve7 aviu.cLi' c Avppa/Lcv EuaTo^tc^, Baat/axyig,
x.at Ntxy.-pcpc; , y.ocl SEaaalcvr/.ng -Mtj^ayjX
^'^^'
c\ yai xa^-
yjpyiVTat 7ravT£c* tcu ojv (^e ci p.£v aXXct utt' c(3cvTa epiua-
(7CV, cv<3e T.app-naia /aL diuppr,^TiV zaq iavz(^v e,^e(fEpcv
yvcti-
pia?, x.at Tc^t? Tcwv ticXXwv £v/i;(cuv co(7tv* c ^e ^ooTypt^i^c; c
IJavTeuyev:; lcycypao^fL xo doyua^ y.ai iiapiaTnaL zcic (Scu-
fuit nugacis sententia Nestorii. Alii contra adfirmabant , ipsi
quoque Filio factam esse oblationem , utpote uni et indiviso
Trinitatis summae consorti. Qui tunc igitur eloquentiae gloria
gaudebant, priori sententiae adhaerebant. Erant autem hi:
Soterichus Panteugenus
,
patriarcha designatus Antiochiae sy-
ri;icae, eius videlicet quam Orontes alluit, et zephyrus ven-
tus perflat ; Eustathius Dyrrachii episcopus , Basilaces , atque
Nicephorus, et Thessalonicae episcopus Michael, qui omnes
gradu suo moti fuerunt. At(iue ex his partim quidem secreto
mussabant, partim vero fidenter ac manifeste sententias suas
enuntiabant, ac multitudinis aurihus occinebant. Demum So-
terichus Panteugenus dogma suum scripto tradidit, et cuique
(1)
Soterichus dicitiir adhuc diaconus in hac ipsa quam vulgamus
8\n()do. Porro in (atalo^o nis. ((Klicutn Slortianoruni (cod. vat. reg.
2099) legi cgo notiliain ctiani altcrius (ipms hnins viri, qua libenter le-
tlores inipertior, n( u){)e: .Soterichi (liaconi con.sUnilinopolifani fmctalus
de yencrationr aetcrna filii Dci , ct pro dcfcnsione vocabnU, quo u.sus
est beatus /ia.silius, qui carneni Donrini vocavit ^io^^oqov ,
ad Mi-
chaelcni patr,archam. Michaeleni intellige secundura, qui sedem con-
stantinopolitanam abdicavit anno Christi MCXLVI, id est decennio ante
hanc s\nodum (piae dannia\it Soteridiiun
(2)
Qualuor hi, cum mmniillis dia((mis, favisse Sotericho dicuntur
cliam in gra(!((» scholio (jnod Mcctae (honiatae codici appingitur.
DIALOOUS PRAKVIIIS.
H
XcjUEvct^ OTiQia T&iv do^MV Trpoaveveuxe, TrXarwvtCf^JV fr dta-
$tAwv.
-
'ETTuB^owyiv ci)? ev a-uvodM (^taxcvw ^-^ nvs r.i^i
doy^azog 5£e(per>ea5ov , xa/ w; exarepotv tovtcd/ ouvejr/icrav
av(3pe5
£7:'
axpov Tvic xaS-' viuag Tuat^eia^ slaaa-jVE.i' r.po-
BvfxcviJ.ivcii di
ixoL
|uta5e7v rovc, Xcycvc^ cvy. k^zyzvzxo' na^jTig
ovv avToq \epa cptXcTr)? , rcTC r.ap-ng;
lodTripLyoc.
-
riapyiv, co [j.ay.apiE
^
y.ai twv exaoTCf? Xe-
yo[ievuv c^ e-nLixeleaTaTa y]x:ucv cv avv rioovri ptev tcus
loyovq cmodey^oiJ.evcc, cptXcveixcoc e^^ovTa? p.aX}.cv v) eoxea-
juevw?* a;^2ropievo? (5e yai tcIc alTtotq TavTr^q T-nc GTaaedig^
OTi decv TzapievaL (sibw.r\ za ^e^ta, xcvto yap r\ t6 ^uoi?
auTwv il.c, bvfsy..aTakf\T.TOc, a-KaiTei, y.ai ri TzaTCLcc r.apaive-
Gii; VTicTi^iTaL- 01 de xa ecnieuLiieva t£ vTiep^atvcvai
.,
ytat
Ta xaXco^ aeaty/i^xeva ~ctq Tia^XaLclc 6tat,aiovat
, py)
^e ryiig
volenti noscendum obtulit, in quani videlicet ipse sententiam
flecteret; ac Platonis imitatus dialogos, huiusmodi disputa-
tionem instituit.
Pliilo.
-
Compertum mihi est, nuper duos in synodo diaco-
nos de quodam dogmate inter se contendisse; atque horum
utrique favisse aliquos ex his (|ui apud nos doctrinae prima-
tum tenent. Verumtamen cupienti mihi sermonum argumenta
cognoscere, nondum licuit. Sed num tu, venerande amice,
num tu inquam intereras?
s(3TEiiici s.
-
Equidem interfui, mi iucundissime , et ambo-
rum orationem perquam attente auscultavi : neque tamen his
delectatus sum
,
quia phis contentionis quam considerationis
habebant: immo huius seditionis auctoril)us subirascebar, quia
quum res divinae silentio potius transmittendae sint, prout
illarum abstrusa natura postulat, et patrum monita suadent,
hi iamdiu definita praetergrediuntur , et silentio a veteribus
pressa suscitant; neque praeceptum sapientis euiusdam viri
4
SOTERICIII
£ty.ci'Ce Y.aL irvu zcx. Beix, narynveL de [j.Tixe «vtcottcTv y]X£&),
axa'. oaa.i>TT£iv yap xat oc[icx.vfjCvar7QCL roc
ou.ijazoL' p.-/iT£ «::::-
XetTreaSat tci; xaXXiaTcu tcutcu ^ec(.y.a.xoq^ alX ocr.claviLV
yjxcv
T.ocpa.vn^cvvTocg , wg ctcv t£* to) T£ Trupt |uy5 Tiavu n
TTCcaeyyit^fio*
xaieaSat yap* a/Xa
^n
<-)'
aTrjTaTW acptaTa-
cS-at, T-fl^ 3-£p|ucT-/iT5; (3cuXc|uievcu5 [j.iTalocy/^aveLV.
^iX.
-
'Oc eu
y£,
0) cpiX-/} (/ci xe^j/aXy] , r.ept twv S-£wv
otavc-n* Tiavu yap e7i< TcuTct; evka^eiQbaL del, tyiv Xetttc-
/c-/;v 7:apaiT;up.£vcu^ axpijSeiav* xat t/iv e-n' eXXej3op&) twv
JaTpwv xav TCUTCtc ^ta^u/aTTetv (5taTaJiV, w xaB-atp^o-^at
(pact
7:ap£t/r,pt.pt.£va) r.ayyiJ.e^idq
^
etg de lenzozaza zey.vc-
juev&) Tcv yjynGa^evcv a-ncr.VLyeojaL' a//a tc pev exeivcig
zric zoljj.Tig eyy.alelv ai^^tcr^co, veavtxyl TipcS^uptta Trjv iJ.eGriV
xa\ y.az' auTcuc, Xaxcovtxcas etTieTv, U7:ep|3atvcuc7f av de [xci
zcv loycv dLec,L^L.
in mentem revocant
,
qui soli et igni res divinas comparans
,
monebat, ne rectum contra solem visum intendamus, con-
nivere enim atque hebescere oculos necesse est; non idcirco
tamen ab hoc pulcherrimo aspectu abstinendum , sed eo caute
fruendum
,
quantum licet : item igni non esse admodum pro-
ximandum
,
ne comburamur
,
nihilominus haud nimis procul
consistendum , si certe calore frui volumus.
PHiL.
-
Quam bene, o carum caput, de divinis iudicas!
Prorsus enim in his religiose agendum est , et curiosius stu-
dium omittendum. Quin adeo medicorum servanda est de
hellebori usu praescriptio
,
quem crasso frusto sumptum pur-
gationem facere aiunt; comminutum autem, utentem suffo-
caro. Sed enim illorum audaciam accusare iam desinamus,
qui iuveniU impetu mediam lineam, ut laconice cum ipsis
loquar, praetervecti sunt. Tu vero praedictorum orationem
mihi narra.
DIALOr.IiS PHAF.VIIIS. 5
rriv Trpco-Xyicp^eTffav tw Aoyri) ^ugtv, fz-/iT£ t'';) TraTpt n^ca-
ivrivcyivoLi povw aXXa xai tyi BioxriTi xov ixovcyivcZc, zo
cLy.uov ouixa' rovro pnBev iicHovg ts aXXcuc, xat ^r xat
avSpaq apexri Y.aL loyM dLa-nper.eic zeBcpv^riy.ev
,
ojg
^y)
ac-
vcv av Ta7g -niJiedocTCoug oip-^caq ocvocyioXov^ov , oclloc yml tyiv
xaTa Neaxopiov \aocycv diaLpeuLv' el yocp d-n twv (j^ujeov e^t
To TYiv pev T.pcaayeiv.^ zr\v oe TipccjLea^ocL., r.ocaa avayYn
y.aL TYiv r.poaaycvaav w^ apyjiepea yai BvTr,v
,
Xeyeiv uttc-
(jTajtv, yjat TYiv TipoaLe^evnv o; ^ecv Ta Tiept T-riv j^vaLav
oyLoiMc vTioaxaoLV xovxo d-n ro xov NejTcpicu ^avaTw^e^
a^apxr\\ia.
^iX.
- *Q$
3etvov Tt XtyeLq e\vaL zo t:u etTTCVTcc;
2&)T.
-
Oux ci^a et7re7v e'/T* ayvor\}xa eWe TiacaTiTas^ka*
et yap cutcoc etTiev coc c ^eoq "koycc, yevofievoq av3"pw7rcs
auTc; &); B-vzm Y,aza znv TrpccjXri-J^tv Trpcjsvrvcj^ev , auTO^
soT. -
Oratio, ut paucis dicam , erat huiusmodi: quod vi-
delicet adsumpta a Verbo natura , sanguinem suum non soli
Patri verum etiam Unigeniti deitati obtulerit. Dictum hoc,
cum alios multos tum etiam aliquot virtute et doctrina pol-
lentes viros turbavit, quia non solum religiosis nostratium
rudimentis alienum erat, verum etiam quia nestorianam divi-
sionem invehebat. Si enim ex his naturis altera offert , altera
vero excipit
,
prorsus necesse est et illam quae offert , sacer-
dotis et sacrificuli instar , appcHari a nobis personam : rur-
susque illam naturam
,
quae* uti Deus est , victimam excipit
,
personam pariter nominari. Hoc autem est mortiferum Ne-
storii crimen.
PHiL. -
Quam periculose hoc existimas ab eo dictum?
soT.
-
Utrum inscitiam appellem an errorem, nescio. Si
enim dixisset, quod Deus Yerbum , factus homo , ipse qui-
dem tamquam sacerdos , rationc humanitatis adsumptae , sa-
C SOTERICHI
0)? 3"uua y.oLzo. tyiv cx^y.ol T:^car,vey.zoci
^
avrcc wc Becc ti^cg-
YlX^lTC
'0
TuB"£V, y.a.1 -KOLVTOLJzZ TYiV VT.C<J-aaiV VMXa XOLC,
evef^yeiag tojv ^uffe&)V TrapeXapjSav.u, y)v
f/ev
xat cuTwg c
Xoyc^, cXtycu (5ew Xeyetv, ^ux ajcpaXri?* tc 5e Ta; (puaetg
6iiGZo^vzoL Aiyeiv /.oc^' lavzocz evepyeTv y.r,da[i-fi T:a^ei'kr,(/.'
fxtvnc zriq vzcazaGeMC, |3a|5ai yAv3vvo>deg /.at Imeiy.o^ iazi
/CLher.cv' ajX ev^aiyrv av yvjTe auTcv tyi do^n avveozavat
TauTYi
,
(j.-fize zcvc r^epiLGza[j.evcvq avzcv chev tos auTc3"ev
aTCTTiv y.at
iJ.r,
lcyctiv -cXAojV deder,'j.ev:v elg eXey^cv f^ta
TYiv aTCTTiav auT:u, y^aiceiv eao^z^xi' vT.cy.ety-evcv oe zov
y.-n
zriv Tipc (>}./. (p5e7(7av (^vgiv^ (^jX avzcv zcv 5£«v5|3W7r:v aoi-
zrif-a
X^tGZCV zr,v GO)zr^.Lcv ^vGtav Trpcoeveyxstv, axeTTTe^v
et yai tyi auTcu 5£crr,Tt 7:pco-y,vexTa( zo Tu3"ev.
OtX.
-
'AXXa Ti^cze^LV avzog etTie Tt ri
5'
ogcv^ o ky/.a-
cupevc; Ttc auTO), xac TTC&ev
n zcv Aoycv TcuT^n; xazaGxevn^
criliciiDii obtiilcrit; idemque ipsc tam(iuam victima secundum
carnem ()l)Iatus fuerit; at(pie idem denique tamquam Deus
rem oblatam exceperit, servata ubique persona actionibus na-
turarum accommoda; hoc etiam pacto paene dixerim, minime
tutum esse sermonem liuiusmodi : \ erum enimvero distinctas
naturas dicere unanuiuamqiie per se operari, seposita velut
persona , id demum periculosum est , et diflicultate summa
laborans. 1 tinam \cro nequc is ((ui dicel)at, neque eius au-
ditores sententiam iianc animo imbibant ! Quamobrem utpote
absurdam , neque prolixa relutatione egentem, multum eam
valerc iubeamus. Vcrum si adfirmetur, baud quidem ab ad-
sumpta natura, sed ab ipso tiieandrico servatore Christo salu-
tarem hostiam fuisse oblatam , dispiciendum superest, utrum
is suae quoque ipsius divinitati sacrificium fecerit.
PHiL. -
Tu >ero apprime dic mihi, quid ille, et quamdiu
dixerit
,
quis ei sit adversatus
,
quaeuam argumenti huius de-
monstratio fuerit.
DlALOfillS PRAEVIIJS.
ZwT. - Uc).Aa OLXTO. 7VVet^0)V^ ZOV eOLVTCV GVVLq-r,Gl /o-
ycv, ey&) de ot.ogoc ^cv tyiv fji'^r,y:nv ene^y^e^ai
^
xavra ipo)'
eiiet (fYiaiv
o ^eoq y^oy:q Bvaiav r^aaav aytat^ei Aat t£/£c7,
TTfo^ cvyjL y.at tyiv ty); ctKeiac aapYc:; ^vatav nytaY.e te
avzog xai zexeAetMzev; cvy. av de aXXw^ riytaaev^ et ur\ z-f)
eavxcv Becxr]~.t TipoaEvnvey.xo.
$iA. -
npcq cvv TwUTO TTco; r.cxt r\y.ac, dtaiiBeaOai
Xp^i
Tioxepcv eipYiy.evcv ev aTTCoey^ea^at zcvxcvt xcv Acycv;
2&)T.
-
Ov/, Qi ya^e' do^ete yap cvzcq o Acycg cvr/. aAn-
Br\q' yiat npoq xcv-cv ripeTc ey.eivc
(fap.ev
av dig ev.eidn o
'koyoc, xTi aapyi ya^' vnoaxaatv evco^etc r,ytaye xe y.at xe-
TeXe/wxev avzrv evOvq. xt ncxe e6ii xri r.foc
xrv avrcv ^eo-
xrtzy. T:poaaya)yri zav.nv avzrv ayLa'C,iaBat; zt ^e ze^tcvv
zr\v av(x)zep(x) (^vXax^etaav r.oLanc afj.apziaq T:p:aLpeziy.r\c ze
y.at zrit; ey. aTiepy.azcg (^vatyriq; [j.cvr]c cvv edeizc z-nq Tipoc
Tov Tiazepa ota ij\jatac r.pc^jaya^ync
,,
nv aytaa\j.ov (moyaaev
SOT.
-
Multis ille verbis sermonem suum exoruavit, quae
ego quantum memini referam. Quoniam, aiebat, Deus Verbum
sacrificium quodvis sanctificat atque perficit, quid ni propriae
quoque carnis sacrificium sanctificasse credendus sit? Haud
porro aliter sanctificavit
,
quam propriae deitati offerendo.
PHiL.
-
Quid er^o hac super re sentiendum nobis est?
Utrum dictis auscultandum , nec ne?
soT.
-
Minime gentium , o bone ; neque enim vera haec
videtur oratio. Etenim nos ita potius disserimus : quandoqui-
dem Verbum carni hypostatice unitum , ipsam sanctificavit
perfecitque , cur opus erat ut per oblationem suae ipsius dei-
tati faciendam
,
illam sanctificaret ? Cur eandem perficeret,
quae superne omni immunis fiebat vel voluntario peccato, vel
ex origine naturali contracto? Hoc ei igitur tantummodo de-
erat , ut Patri ceu sacrificium offerretur
;
quam rem Servator
sanctificationis nomine expressit , cum passioni proximus aie-
8 SOTERICHI
c o-wryip' Tipo? "^ol^ to^ 7ra5et yevcpievo? eXeyev, eyco ayia^w
z^.oM^oM uTrep auT&)V o)? etvai ^ri^cv, (Jittcv e'ivai tov oc^ia.-
f3\kQ\' 'cv piev cu T-^ aapy.i peT£^&)X£V auTCc £vc.)5-e£<;, tc
(5e (5euTepcv cv etpyaaaTC ^iOL ^\jQict.v
^
zic tcv TiaTepa. rav-
I
-.Yiv av£veyx&)V.
$iX.
-
'AX)/ e£7:£p £| c/.-urr,c Yiyiaxe TauTTjv ev&iceco?,
^aiy) ztq av , Tt (^eT rrcTe Y.ai hepcv devrepcv ayiocGiJ.cZ;
T.uac, de TcXctcojecoc;
2c»)T.
-
MaxpcTepa p.e yui Ziv lcycv^ apiGTe Oi/wv,
avayxa^ets /eyetv T:Xr,v xai tcvtc a-nv eip-/;Tai
X*P^^*
^^^^
Tc7$ xaTaXAaTT:p.£Vct5 ecTi XaptjSaveiv t£ r.ap aXX'/i?.cov Tvi;
epi7:£5co3-yi(7caev/i? (^iliac ey^eyyvcV £7i£t7r£p ci/V xat Yip.a? ^t'
ey^Bpac yeyc\^cxa<; Beo^
exp^^
xaTaXXaTTecr^at , Tvis B"eta?
cux avaa-/o^evcc aa^eaxavai oiaviav.cc, aya5cT/)Tcc, 7rpcTe-
pcv auTcc y.ci xrw ocpy^riv vncanriGag loyoc tyiv -hixedanriv
etX-/)(jpct)c cvaiav avTe(3ci)xev yip.7v d^.apzr,iJ.az(tiv a(peatv, ty)V
ex Tvic TrXav/)? a7raXXay'/)v , Ta(; 7rc/Aa<; exetvag evT,pyr/Xco<;
bat: ego sanctifico me ipsum propter eos. Patetego, dupli-
cem esse sanctificationem , alteram quam ipse carni contulit
cum ei hypostatice unitus est, alteram vero quam per sacri-
ficium operatus est quod Patri obtulit.
PHiL.
-
Atqui si carnem , dicet aliquis , unione sua iam san-
ctilicaverat, cur altera sanctificatione vel perfectione opus fuit?
soT.
-
Longius a proposito meo
,
optime Philo , aberrare
me dicendo cogis; attamen tui causa hunc laborem suscipiam.
lis qui invicem rcconciliantur mos est mutui aliquid muneris
,
(juasi conglutinacae amicitiae arrham, impertiri. Quoniam ita-
que et nos, post J)ei offensam , reconciliari eidem oportebat,
is quidem morem suae bonitatis minime omittens
,
primus ipse
Deus Verbum
,
qui ab initio subsistebat , substantia nostra
suscepta
,
peccatorum remissionem nobis largitus est , atque
e\ antiqua fraude eripuit , nuiltis mirisque coilatis beneficiis.
DIALOGIIS PRAEVTIIS.
ivecyialaq y.ai BoLvixocazaq* Inei de xai tcv TiaTepoc e^p-riv
AajScvra zi r.ap -^awv rr.v vicOeaiav aVTt;(apt<7aaOai, T:|scayiv
dl riy^iv cvdlv y.aOa^ov
^
cvde XTig avzcv ^iyalncxrixcq aiiov^
tyis
ay.apxiaq navxa eiiL^clcvariq
^
avxog o Beav^pomcq Ao-
ycq xc xr,q r\ij.eda7:riq ancpiaq avaTiXyipwv axe ueaixnq^ ev
npcacuTKti xrii o(.vBpMT:oxr\xcq
^
xo avxcv T^pcaevriVc-/ev a^y-a^
axpo-vxcv Ovy.a^ ao^xnpLcv y.al'kLepny.a ^ ty)? Trpc tcv TratEpa
xaTaX^.ayris y,pv atTtwTaTCV o zscXka-/ov Y.ai Beaueaioq
ditc(fa'ivexaL Uavloq' dLy.aLdi^evxeq yap^ (^naLV
^
ev xo) a\-
uaxL xcv VLcv^ a(tiBr\aoiJ.eBa di avxcv. Koci avBiq*
^X^P^^
ovxeg yaxriHayr,y.ev xcd Becd dia xov OLL^.axcq xov vlcv av~
xcv' TTw? cvv cvK eTrieixws e^o-Ttv axoncv, xavxnv i:pcaeve-/^~
BrivaL xnv BvaLav leyeLV tw Sew Xcyw; xLVcq yap npuv r.poq
xcvxcv edec xaxaklayng, cq eE, avxnq npi^LV yaxnklaxxev
xni evcoaecog; ;:«; de cvy. avcnxcv Xeyetv dLO. xnq BvaLaq
xavznq avxcv eavxM yaxaXkaxxea^aL; n xnv ^.ev ej -/j^wv
Sed quia etiam Patrem, qui adoptione nos dignabatur, ali-
([uid a nobis accipere aequum erat, nobis autem nihil purum
aderat , aut Dei maiestate dignum
,
peccato omnia commacu-
lante, idcirco ipsum theandricum Verbum, paupertatem nos-
t''am ceu mediator supplens , humanitatis forma indutus
,
suum obtulit sanguinem
,
\ ictimam immaculatam
,
salutarem
hostiam , ad nos cum Patre reconciliandos efficacissimam.
Quam rem saepe declarat divus Paulus : iustificati enim
,
ait, in sanguine filii, per ipsum salvi erimus. Et rursus: qui
inimici eramus, reconciliati sumus per sanguinem filii eius.
Quid ni ergo valde sit absurdum dicere, sacrificium hoc Deo
Verbo fuisse oblatum ? Quid enim ipsum necesse erat recon-
ciliari nobis
,
qui iam inde ab eo tempore, quo se carni con-
iunxit , nobis erat reconciliatus ? Cur rursus non sit insanum
,
per huiusmodi sacrificium sibimet ipsum esse reconciliatum ?
Aut naturam quidem eius ex nobis sumptam
,
pacem habere
10 SOTERICHl
7:pc(j}.Yi(fB{i(jav (fuatv ex^'^
^P^?
TO/jtas cr/eto3?, tyiv
6'
Ivw-
3"c7(7av auryi 5£6Tr,Ta (JacS^at zYic Tpcc 7i|ua$ ^ta S^wffta?
xaTaXXayYic; y) /aTa IJaCXcv etTretv, pe/jiept^af c Xpiaroe;
wc eivai, Tc pev cpiXcv avTw, to ^e avTt^eTCv.
OiX. - 'AXX' etTiep, ^nat, to tw TraTpi iipc(soLyo^ivcv dta.
zcv ^EcZ Aoycv TipcdayeTat^ cvdeig yap , (prjcjt, TTpo? tcv Tia-
lepa lpyj,xa(. et (jiy] (5t' epicu, ttw; evriv Trpcaevyive^^at tv)v
5uatav TauTnv, piYi TipcTcpcv ty) tci/ ptcvcyevcus Trpcaevg^-
BCiaav ^ec-TiTi;
ZcoT. -
Ou^ ri zcv "Xoycv ^eoTYic, w ci^tcs, Tipo? yap
exc7vcv (7Tpe(j;w tcv Xoycv^ kv zoug Tzpoc xcv r^azepa Tipca-
ay(t\yaic ep^eatTeuaev , aXX' auTo? o BeavBp^tincg lcyoc
XP^~
ixaziaag y.aza -w Tilr^pc(^cpr]b€iQav cpi/atv apxiepeug, y.ai
zcze zo c\v.eLCv a\^a zipcaayay^xiv
^
v.ai vvv zcvc aco^cpievcue
(3t' auTcu 7rpcaay<k)v zZ^ r.azpt^ "iva Be(xiG-f\ zr\ jcLpizi* zovzo
yap zr\g T:pc(jay(xiyr\c zo zelcg' ^(itBctg d' av ifiai ex
Tvis
y.aza zvncv ^vaiag o Aeycpiev zeaaapa ziva r.ept tyiv ev
nobiscum
;
eiusdem vero deitatem humanitati unitam , opor-
tere nobis per sacrilicium reconciliari ? Quasi cum Paulo di-
camus: nuiii di\isus est Christus? ita ut pars eius, amica;
pars vero alia, adversaria sit?
PHiL.
-
At enim, si quod Patri offertur, per Deum Ver-
bum offertur ; ncmo enim
,
uli scriptum est, ad Patrem venit
nisi per me; quomodo fieri poterat ut hoc sacrificium offer-
retur, nisi antea ipsius Unigeniti deitati fuisset oblatum?
soT.
-
ISon Vcrbi deitas, o sodes, namque ad ipsum ora-
tioncm meam converto
,
sed theandricum ipsummet Verbuin
,
ceu in adsumpta natura pontifex , et tunc proprium sangui-
nem obtulit , et nunc salvatos Patri offert, ut «jratia sua dei-
fieet: hic quippe est oblationis fmis. Intelli^TS autem quod
dicimus vel ex illo quod in figura fiebat sacrificio. Nam qua-
tuor in flgurali iilo spectabantur , oblatio, consecratio, ele-
DIALOOIIS PRABVIUS. 11
TUTrtf)
Bvaiav iOeu^pfizc^ TCpodayoyyf), nuOtzpoiotc,^ avocyrj^yf)^
a(DCGtoiatg' Tpcurtyezo ^ev yap o ay.voq y,<XJtipoi^r,GO[j.ivcq*
xa5ici:co(7.evcv ^6 ci zc a'tixoc eiq za zu)V ayiuv avnyezo ayta'
avnyiJ.evcv de yat r.pcoeveyPev
^
«^waiw?::* MGT.ep cvv cw
eazt leyeiv TipCGayea^ai zov a(i^(»iGt(j:sy.evov r\^r\ yaci •flvwpe-
vcv, ciJtwc ovde zo zov a^tizripoq a'iiJ.a zri<; avzcv ^eoz-r^zog
a'/b>LiG'.cv ov, \viGZt \eyetv zr\ v.az' ay.paq riV&)jLf.eVY]
(fVGet
T.pcGayeG^at.
0f/.
-
'AXX' £t TYi 3"ecTy)Tf, (^riot., zcv r.azpcc., r\ Bvuia
npcGYiyezc., yj avz'n de Beczng xav tw [jcvcyevet
., zt xwXuet
yat zr, z.v [jcvcyevcvc ^eozr.zt /eyeiv TavT/iv tct6 r.pOG-
ayeGBat
;
l(jdz»
-
*fi avz-n pev, co rav, ^ecznq a/uieptaTw^ £v3ew-
pCtGBat zouQ zptzzouq vnc^aGeGtv odixclcyn^at' ttXyiv o ttoX-
}.ay,iq e\pnzat., y.ai vvv cvy. cy^vcvuev leyetv , w; cv/^t zri (pu-
Get zcv T.u-.pcz^ zr\ de zcv Tazpcc vncGzaGet T.pcar\yezo- w^
xai Tcv T.pcGaycvza Tpcaayetv vncGzaziy.oic .^ yai zov oey(p-
vatio, expiatio. Offerebatur enim aanus eonseerarclus , eon-
seeratus autem eius sanjiuis ad sancta sanctorum ele\al)atur,
elevatum denique expiabatur. Sicut ergo dici nequit, quod
otferatur id quod iam expiatum fuerit etDeounitum, ita ne
Servatoris ((uidem sauiiuinem, utpote ab eius deitate indi-
visum
,
dici potest quod naturae ipsimet asctissime unitae of-
feratur.
PHiL. -
At si Patris deitati sacrificium offertur, eadem au-
tem Unigeniti quoque est deitas
,
quid quaeso obstat
,
quomi-
nus idem Unigeniti quoque deitati offerri dicatur?
SOT.
-
Sane eandem , o bone , deitatem indivisam in tribus
personis fatemur. Attamen
,
quod saepe diximus , et iiunc quo-
que repetere nos haud piget , non naturae sed personae Patris
facta est oblatio ; ita ut et offerens
,
personaliter obtulerit
;
pariterque rocipiens nonnisi personaliter acceperit. Quamobrem
12 SOTERICHI
VciV dcy.eiq^ arrc^epi^cov ^ev, -[c e}q ae ye mcv ^ rviv dcy.epi-
aicv cpi^aiv, T^apeyo)v oe y.at xo(.iq (^vaeoL roc rcav vrcaTOt-
a£6)V \dL(tiy.ocza* Trpoc <3e rcurcis, et tw etvat xctvrjv uiw xat
T&> TiaTpt TYiv (puatv , ^ia tauTa aup.j3aiV£t x:iv/)v eivat xar
TYiv znq ^VGtoLc, VKcocjTiV^ OLvot.yY.i\ etvoct Aeyeiv y.ctvr\v y.oct
znv aapyMGLV afjKpctv et yap •/) zcv Aoycv ^eczT.g Geaocp-
x&)Tat , Yi avz'f] de eart ^eczTiq y.oli ev noczpL xoct ev Trveu-
p.aTt, avayyn yocL zcv iioczepoc yat zo TTveu/ua aeaapVMaBai
leyetV opag c\a act zcv loycv nap' nawv uTiOTt^evTCS ffuv-
ayezai
;
OtX.
-
'AXXa BaatXet5<; c B^ftcg zctg r.ap ri|utwv, (^nai,
'keycy.evciq TipcaiiapzvpCf yaza yap znv Betav y.vazayo)yiav
vT:c(^(>)vei zm a(j)znpt XptazM uvazLyo^zepcv av £1, leyo)V , o
r.pca(^epo)v y.at rpca(^epopievcz y.at r.pca^eyou-evcg,
2coT.
-
Fit p.ev Tov ao)zr,pa AiyeLc^ co cvzcc^ T:pca(^epetv
juev TO) Tiarpt tcu$ 5t' auTou a&)^:;|uevoj;, TrpcacpepeaS^at de
mihi dupliciter peccare videris, dura et indivisam naturam,
quantum in te est, dividis; et dum naturis ea quae sunt per-
sonarum propria adtribuis. Praeterea , si quia communis est
Filio Patrique natura , idcirco communem quoque contin<!;it
esse receptionem, necessario sequitur, ut incarnatio cjuoque
aml)obus fuerit communis. Nam si Yerbi deitas est incarnata,
eadem autem deitas in Patre Spirituque est
,
prorsus oportet
ut Patrem quoque et Spiritum incarnatos esse dicamus. Viden
ad quam te absurditatem sermo a nobis expositus perducat?
pniL.
-
Interim tamen divus Basilius sententiae meae suf-
fragatur. Etenim in sacrosancta liturgia Christo servatori pien-
tissime succlamat : tu es ((ui offers , et qui offereris , et qui
recipis.
soT.
-
Siquidem Servatorem dicis offerre Patri homines qui
per eum salvi fiunt, ipsummet vero offerri per incruentum
DIALOOUS PRAEVIUS. 13
T<:v avTOV dia zTic, ava.i^oaizcv Bvgkxc 'ri; ei<; avaixvnatv
avTcv yivoiJ.iVTiC, ^
r.pcaoiy^EGJocL Oe avxov la Trap -n^j.uiv ua;
S^eov, (jvvivdr/.ovy.zv to) Xcyo) y.ai Gvvzi^rstj.eB^a' el de r«$
avTtxet/xeva^ Tauia; Xe^ei; Gvvar.ciJ.epit^eLc, zait; (^vgcgi^ r.a-
pacrfWTiwv tyiv vKOOxaQLV
^
xai keyiiq r.^ccK^epetv p.cv lYiV
7rp5aXyi<pS"et(7av (puatv Ta rriq aa^^y.oc;^ iipca^fepeaBai de rw
Tvib
aapTiOQ ^vatav
^
Tipoadexea^at de xr.v Becxr^xa^ av y.lv
xo e^ afx^cv
(7;(CiV£cv TrXexwv, (jeauTCv XavB-over?.
OtX.
-
'H/uie^^g (3e jULeTa xrig avxrii avxtt^-Yiac^e^a yvGoiy."/]^,
xal o(Jioaat yo^pracuev^ cvr/, ecpievTeg tcT) Xoyw w^ Tiapcf.yeyfa-
pay^evw, xat Tris tcu NecjTcptcu (jppevc(3Xa|3eia? e|r)pTyi/jiev&).
2wT.
-
Xwp/? (5e TcuTwv T(s Twv eu(7ej3cuvTcov Tipcaotxo
av xo TipcarfipeLV e-nt zrq y.axa xo iza^cc, yevcy.evng ^vataq
Trpcadey^eaOat; xov ontct^-o^kov y.eypayoxoc ITauXcu, ana^ Xpt-
oTc? vTiep Yiuwv a7rs5av;. Kai TraXtv* tcutc yap er.ornaev
e(far.a^
eavxov aveveyxa^. Kai allay^ov' ptta yap
7tpca(fcpa
TeTeXet(ji)/e xcvq dyoivt^oiJ.evovg elg xo 6inveKeg' cvxm xov anc-
sacrificium
,
quod in eius commemorationem fit , denique ip-
sum utpote Deum recipere quae offeruntur a nobis, adsen-
timur sermoni tuo , et pedibus in sententiam imus. Sin vero
haii locutiones de naturis praedicas , omissa persona , aisque
adsumptam quidem naturam offerre quae carnis sunt , offerri
autem carnis sacrilicium, ab ipsa vero divinitate hanc recipi,
incaute ignoras te funiculum ex arena contexere.
PHiL.
-
Nos tamen in eadem sententia manebimus, et tibi
adversabimur neque sermoni tuo ceu adulterino cedemus
,
quia
de Nestorii insana sententia manat.
soT.
-
Atqui vel his omissis, quis sano dogmate imbutus
oblationem intelligat de sacrificio illo in passione peracto?
cum Paulus apostolus clamet : semel Christus mortuus est pro
nobis. Et rursus: hoc enim fecit semel se ipsum offerendo.
Denique alibi : unica enim oblatione consummavit eos
,
qui
14 SOTEBICHI
«jToXou XeyovTs? , a7:a| xai |utav.etva£ tyiv eauTcu TTpcaopc-
pav, (7U TTp-a^fepetv eauTcv xaS"' ly,0L(3Z(\v Xeyetg;
«PtX.
-
'AXXa 7rpc(7Y)veyxe ptev eauTov e(pa7ra|, Trpoj^epet
(^e xat vuv t:u$ Of auTcu a&j^cpLevius, go$
e(fr/p.£V T:prff(pe'-
peTat 3e ^ia
tHs eU to auTcu ^woTTCtov xat acoTriptcv cti^^iJOL
/,aL oc\y.(x pieTa|3aXXcptevy)5 UTrep^puw^ ^vuloc;' akXa tcov te-
pjupyjuvTcov , (p-/;o'(V, cux eTratets xar^^ exao"Tr]v u^ixj^yiav
Xey<JVTCi)v , 5uiTat o aptvo?;
2ciOT.
-
AeyeTai aev Tiap' axixoic, yi zcvxc y.ai Xtav xa-
Xwg, To TOTe yevop(.£v:v Gon-nf^icv 7:a5cc TeXcutjiv coc eve-
CTTcoc' co? evecrTcara yap Ta 7raXa( yeyevnpteva xatvt^ei cpav-
Ta^i/co^, Y) ixalAcv etTreiv etxcvtxcT); , r) avafj.VfiGic , y)v rrctelv
Yijua^ eTieTaJev c (jcoTYip* xat Ka^ar.e^j o Travy^yuptxcs £/£«
vopicg Ta 7ra(j);^y)p(eva Xeyetv co? eveaTWTa, xaB"' -^v av TicTe
TeXyiTai riui^av' Oio xat, o Xpto-Tc? yevvaTat, xat paiizi-
^eTat ,
7:avy)yuptXGo5 Xeycpiev tcutc c5y) xat CTit tcu (jcoTyjpicu
certant, iii perpetuum. Cum ergo apostolus dicat, semel et
unicam fuisse eius oblationem , tu eum semet offerre quoti-
die adfirmas?
PHiL.
-
Se ipsum quidem semel obtulit, offert tamen et
nunc ut diximus , eos qui per ipsum salvi liunt. Offertur de-
nique pcr hostiam mire conversam in eius vivificum et sa-
lutare corpus ac sanizuinem. ISonne enim sacerdotes audis in
singulis missis dicentes , immolatur agnus ?
SOT.
-
Praeclare quidem hoc ab ipsis dicitur, dum vete-
rem illam passionem tanupjam praesentem exprimunt. Quasi
enim praesentia ac nova peragit imaginando, vel potius re-
praesentando ea quae olim patrata fuere, ritus ilie comme-
morandi
,
quem nos observare Servator iussit. More scilicet
paneg} ricarum orationum
,
quibus praeterita tamquam prae-
sentia habentur
,
quocumque demum die sollemuitas fiat. Hinc
illas locutioues , Christus nascitur , vel baptizatur , oratorie
DIALOGUS PRAEVIUS. 15
7ra3"ou$
rsleiv el(,)^oc, eart. Taura, o)
X9W°^
'*^p^^ "'^^'
9'"
Xcv e/jtcl, Tw ov^j:-! £/eiv&) ^tayyeXXe, xat et rt act ^eXet
TouTou,
\i(^v.yt<x-i 7rei3e tou (Jcyfxarc?.
$tX.
-
'A|ue'Xyi(73VT co yevvale* xaxetvw ya^ ovk oIij.oci pe-
vetv etg ert Ta rviis evCTTajewf;, a.},Xoc 7raXtva)(3tav acjetv xai
fjLe^apiJL0(ja(j9oc.i'
dio y.oci avyyvw^on ce ^etv -nyoZixat yai (jTret-
aaj^at.
2(i)T.
-
2uyyvoi)|t/(wv , &) (ptAoTyi?, >iai avro<; eyw act, xat
|ui£Ta/:/eXc|U£Vw (5t^w/:/t Je|tav xat jt>(aXXcv av apeXeTviTcu
yv&)/jtyi? e"if,-czai ravra' TrcXXa 5e TCtauTa o-uiulSatvetv icte
ffp(e3ta^cuo-tv etco.&ev.
usurpamus. Sic de passione quoque dominica loqui solemus.
Haec , reverende mihi ac dulcissime , viro illi refer. Et si
tibi salus eius cordi est , ut a suo dogmate recedat , suade.
PHiL.
-
Omitte hanc , o bone curam ; etenim ne illum qui-
dem diutius adversaturum opinor, sed palinodia potius can-
tata sententiam mutaturum. Quapropter illi ignoscendum a
nobis existimo, et in gratiam redeundum.
soT. -
Ego quoque tibi, carissime, indulgeo, et resipiscenti
dexteram porrigo : praesertim quia haec nequaquam ex prae-
meditato dici solent, sed quasi ex abrupto loquentibus ex-
cidunt.
-toH^iK^*^
2 Y N A O S.
,^^/]fji££wp.a
£7:1 T^ pnBeiGTi vnoBiaiL yeycvcg ev to) Tta-
Tpiapj^eiw cj:;XX&)V ffuveXYiXuS^oTwv ap-^iepeMV
, xat ex Tvis
(juyxXyiTcu cwt oXiyr.iv, xat TravTcav cpB^ccJoJcog c/ixccpwv/iaav-
TOiV, 3t( ou aovov T&i Tiarpt aXXa
(5yi xat t&> vim y,ai rw
aytw TTVcuy.aTf, tyI
p.ta 3-eoTriTt, To pivcyevcu^ Trpcayive^^B-yj
Ttfxtcv ai^.a..
Myivt lavcuapic»), k^ rifxe^a^ tv^r/Ttwvt c5
,
7:poy.aOr,y.evov
Tcu aytwTaTcu mpwv oeffTioTcu xai cixcupevtxcu TraTpiap^cu
Ko)VoTavTtviU7rcXew$ ev to» 0wpaYr/i , <7uv(3tayvwpcvcuvTce
auTw Niy-clacv rcv tepwraicu r.arpiapy^cv 'lepcrcXuucov , eyrt
TzapcvGia xov iiavae^aaTov cejSaaTcu xat p.eyaXcu dpcvyya-
picv xupcu ^Tecpavcu, tcu yeyabo^cxaxov yai [JLeyalcv lcya-
pLaaxcv yvpcv 'looavvcu, tcu peyacTrt^paveaTaTcu aa/ixpYiTt^
xupou NtxoXoccu Tcu Zcovapa, tcu f/eyaeTitcpavejTaTcu vcy.o-
c
SYNOD US.
(ommentarius super quaestione qnae proposita fuit in aula
patriarchali, congregatis ibi multis episcopis, et ex senatu non
paucis, qui omnes in hac orthodoxa sententia uno ore con-
senserunt, quod non Patri solum, verum etiam Filio ac Spi-
ritui sancto, uni scilicet deitati, pretiosus unigeniti sanguis
fuerit oblatus.
Mensis ianuarii , die vigesima sexta
,
indictione quarta
,
praesidente sanctissimo domino nostro et oecumenico patriar-
cha Constantinopoleos in aede divo Thomac sacra , suflVagium
una ferente rsicolao sacratissimo Hierosolymorum patriarcha,
praesentibus pansebasto sebasto et magno drungario domino
Stephano, gloriosissimo et magno logotheta domino Tohannc,
illustrissimo a secretis domino ^icolao Zonara, illustrissimo
ADVEKSUS SOTEUICHIJM. 17
ffivXa/:^
xat ETil r&iv dxetaxcT^v xup:u 9e::^Jo)pcu tgv ITavTex"
vcvi*
Gvvedpioc^cvruyj y.aL lepwrarwv
0L^yj.i^i(*iv rcu Ecpeacu,
Tou 'HpaxXeiag, r:u 'A-//upag
,
rcu Ki^^ixcu, r:u ^ap^ewv,
rcu KXau^tcTTcXeco? , rcu 'Avric^^eia^ YIigl^iccc,
^
rcu A5-/i-
vwv, rcu Mwxyio-cu, rcu TpaTre^cuvrc? , rcu Aapia(7-/ic, rcu
*Po(5cu, rcu Avj^pocyjcv , rcv Eu;)^aVrc.)V, rcu *Pw(7ia?, rcu
Atvou, TcG 'ATra/y.eiac, r:i; MeSuptvYi^, rcu llapcva^ta?
,
rcu M£(7Y)^jL|3p!a; , Tcu Bpuaeo); , rou rcrSias , -/-at rcu *Hpa-
xXecs, Tiaptarapcevoav xai ^ec^tXeararwv (JeaTTCTcov, oc^x^'^''
rcov, /'at erepov cv/, c/tycov.
Tcu ^a.y.up'icv aTioarcXcu HauXou iJ.Eixv'n^e\/CL
Xeycvrcg'
e^^cvre? «p;)(tepea pteyav (?teXy]Xu5ora rcu^ cupavcu;, Ir.aouv
Tov ulcv Tcu B^ecu, y.pazSiuev r-iig cy.cXcyiag' cc^ELlcfj.ev nav-
Twg xai yiae^^ ct rcu y.iyotkcv y.cf.L r.^br.cv ixpx^ef,e(x);
tepcup-
ycL y.ax r/yoq zr\c a^TrcarcXixyig raur/i^ riCipayyelLOL; auveTie-
a5af , xat ecjt cyaat piev rc7? oLl^kctg tepc7s re xat ^etctc
dcyiJ.of.QLv
^
cvy^ rr/tara xat e::* auryi rri rri; lepcupytas cppt-
uomophylace et domesticis praeposito domino Theodoro Pan-
techne; considentibus etiam sacratissimis episcopis Ephesi, He-
racleae, Ancyrae, Cyzici, Sardium^ Claudiopoleos , Antiochiae
in Pisidia , Athenarum , Mocesi , Trapezuntis , Larissae , Rhodi,
Dyrrachii, Kuchaitarum, Russiae, Aeni, Apameae, Methym-
nae, Paronaxiae, Mesembriae, Bryseos, Gothiae, et Hera-
clidis, adstantibus etiam Deo carissimis despotis, principibus,
aliisque non paucis.
Memores beati apostoli Pauli dicentis : habentes pontificem
magnum, qui in caelum conscendit, lesum Dei filium, tenea-
mus fidei confessionem ; nos quoque omnino debemus
,
quum
sub magno primoque pontifice sacerdotes simus , apostolicum
hoc praeceptum presse sequi , cum in aliis omnibus sacris di-
vinisque
dogmatibus, tum haud segnius in ipso tremendo ve-
nerandoque
missae sacrilicio, quod sacerdotum munus constat
h
18 SYNODIJS CONSTANTINOPOLITANA
XOidil Y.OLL GiT.X^ ".ikzzif]^ Y) Y.Oil T.fi(t)Tl(JTCV IpycV TWV TO,
Biia iJ.-uaTOLyo)ycvvTOiV eyvwp^at' Inei cvv cvTOi ^azv to.vtol
7:pi(7Yi/£t, 'koycc (Je ziq 7rape//7ie7rT&3xev , cv dn xai ei^ Tocq
«TravTwv
(7X£<3cv
oLY.caz diaTi^pvAAriGBoLL Yi$r, avpij3ep-/ixev
,
0); a^oc r, eTii Tcv ao)Tr,picv naBcvg exTeXecjB^elaa Tiapa tcv
evav^pw^f/icavTC? Xcycu Bvaia, tou (5ea7roTtxci5
(faiJ.ev
aoy-
IxaTcg Y.aL aipiaTcc, TfcaiTiL tcvtclc. oe xat -/i xa^ rp.epav
Trapa t&»v tepcL»pycuvT&)v evepycbptev/] uvaTT.pio^drtC ayiaTiLa
npoi zf,v ex:ivo;j avay.vr,aiv
.,
cv Yai tw vio) T.f/car^vi-^Bn Te
xat TTpcaayeTai, a/S/.a yi pcvw t&) TraTpt.
MeXXwv (3e e^rt TcuTctg Y.aL o lepoiTaTcg u.r,Tpoi:clLTnq
'PoiaLac uaxpcTepav aT:odr,y.Lav Tr,v r.poq Tr,v layjcvaav av-
Tov GTiLAaaBai., tyiv /y.ev olYiLav yvwp/iv api^nXcTepav "flpt7v
xat a/).:Te Tiapecr.aev
,
w; iJ.iY.po) xaTWTepo Trep/. TauTnv py)-
3"r,acTat, 3u ^nv 3e aXXa /at t-/]v Tvis aXeXcpor/iTi:? 7rept
TcvTcv do^av ^T.O)g iy(iL y.a^iLV dLa(^opo)g e^YiT/iae, xaL r\v
avayYoucv d^a TauTa un ev Trapepyw ^zaBaL tcvto to a^rci/-
()aa[J.a
,
^:7v eyvwaTai Tri Yiywv p.erptoTTiTt y.r\ p.cvcv tcu?
osse praecipuum. Quandoquidem igitur haec ita se habere
neeesse est , et sermo quidem commotus fuit
,
quem ad cun-
clorum prope aures pervenisse iam contigit, quod nempe per-
actum in salutari passionc ab incarnato Verbo sacrificium,
dominici inquam corporis sani^uinisque ; et quod insuper quo-
tidiana sacerdotum mystica res divina, quae in illius com-
memorationcm llt, haudquaquam (ilio oblata fuerit vel nunc
offeratur , sed patri tantummodo
;
Quum praeterea deberet sacratissimus Russiae metropolita
longum iter ad provinciam propriam suscipere, qui suam uti-
que scntcntiam aii^s iam aperte nobis exposuerat, nunc au-
tem fratrum quoque suorum hac super re mentem cognoscere
magnopcrc postuiabat, sane oportuit non perfunctorio opere
studio huic occurrere , visumque est mediocritati nostrae non
I
ADVERSIJS SOTERICHUM. 19
evdri^cZvrocq
-.0
Teo; evrau3"a GhWu-ov^ycvi avxric, avyv.oL-
"kiaoLd^OLi a-oii Travrac, aXk ev TipwTcts /uev xat aurov tov
aytwTaTi^v a3eX(pcv auTYi<; /ai ouXXetTcupycv TraTpiap^Yiv *Ie-
pc(rcXv|u&)v NtxcXacv, Tipo; ^i y.oli t:u? ev Tvi ^aGiltdi TauTY)
TTcXet 7tapa:u;(cvTa5 tc yi vuv e/^cv p.eya xj-nz^oycvq ocvdpag
Tw ovTf xat eAXcytpwTepou; t&)V rn? juyxXyiTr/yi; |3:uX^$.
Kai (3yi
yevcptevcu xat rrXripcus xaTa^avTcg tcu auve(3ptcu
TYiv avipiepcv ex. re tyi; tcu ayt&3TaTcu TraTpiap^cu ajc et-
pY)Tat cuveXeuaeco^ , twv Te t-^; auyxX-/iTcu XcyacJwv xai Tric
lepap^ix.yi; oprr/vpiMg w; (^tejXyiTiTai , c ^taX-^(f3"£f5
tepco-
TaTcc piriTpcucXtTr,^ ^Pwatac, Tau a xa rraXtv elg xcivnv
ay.pcaatv aTreTeivaTc, &)C auTcc aev cuto TTpeapeuet, et )ion
oLpapcTOig
tyiju ,
Trepi tyjc ^(nc-oicZ BvatoLc
,
priT' oLpyriBev ^re
TioLpoL Tcu awTripc? \pi.ai:cZ 6-nlcvczi TeTeXeaTC, wr,T' au5t^
To aT: exetvcu pie^pi xat arip.epcv
,
p.cvco tw oivoLpyu) tcu
juovoyevcu? TraTpt TauTa 7:pcari;(3"ai xat rrpcaayeaSat , aXXa
xai auT(w Tw evav5p(i)7r'/jaavT£ Xoy&j* vat ptnv prj^e tc aytcv
huius tantummodo regionis consacerdotes omnes nunc esse
convocandos , sed in primis consacerdotem nostrum ac fra-
trem sanctissimum Hierosolymorum patriarcham ISicolaum
:
atque insuper quotquot sunt in hac regia urbe sublimiores ex
ordine senatorio atque doctiores.
Quod quum factum fuerit
,
plenusque sit hodiernus conses-
sus tum propter sanctissimi patriarchae, ut dictum est ad-
ventum , tum etiam aliorum ex senatu ut diximus praecipuo-
rum
, nec non ex hierarchico coetu , memoratus antea Rus-
siae metropolita, hoc rursus cunctis audientibus pronunciavit,
se quidem ita censere, quod reapse evidenter ita se habet,
nempe vivificum sacrificium neque initio cum a servatore
Christo peractum fuit, neque denuo posthinc usque ad ho-
diernum diem, uni aeterno unigeniti patri oblatum fuisse vel
offerri, verum etiam ipsi quoque Verbo incarnato: immo ne
20 SYNODUS CONSTANTINOPOLITANA
TTveujua tyi? TciauT/ib BecnpencZg ziy.Yig (XT^cleL7:t(7^ai' y,on
«Ti^laTrXwG TTp^? r/iv ev zpLadi TrpocjWTTCov Ivt^cpev/iv xat ptav
yvwpt^cpev/jV 5eoT"/]Ta aup.cpbri Te xat auvat(5£^v, tyjv twv
^v<^r,ciG^v Trpccrayoyriv yeyevntj^ai ts /.ocl yLvea^aL^ zeAeLcv
p.evr.v dLOL rric, -eleicTTCLCv Tptadcg exa7Tc-e* T!:uto or.vevdoioL-
gtuk; (jpp:v£7v, tcvt^ |3e|3a£0); xat arrc tcov B^etwv r.e-nl-npc-
(fcpmBocL ypacpwv, tcutc.) xat auva7rc5vyio-xetv eTrtpGoc e;(etv
Tw dcyixa^i.
*0
pev *P6)ata? TauTa TreTrapprataapievw (fpovniJ.oLZL e|e-
/a/er wc c)£ aTryiTet tc 7rpay|ua, xat tc ty]i; xctv-/)^ twv ap-
;^(epewv aTrcxaXuTiTeaS^at auvSe^aa, c tepwTaTi;? ap^te7i/axc-
T.cq zng [j:riZpCT.cle(jdc 'Eqjeacu TipwTCc auTtxa Triv GoJtva piv]
aTeyetv eTt clog ze wv t:;u evovTcc toutcjj evBecv ^y)X:u
,
oac(fpcvwc Tw *Pwata$ cppcveTv avex-/)pu|e , auvaTrcS^aVcTv xat
auTcc Tri TctauTyi cpLclcyioc uocloc Bappcw-.ctig ta;^upt^opie-
vcg' zoc ocvzoc de zcvzctg 7rpea|3euetv /.ocl AcLTi-n Twv ocpy^ie-
pewv cy.rr/vpig Gvyy.7.ze^ezo
^
ovy(^pcvocg eiiL zcvzoig evp/cvGa
sanctum quidem Spiritum huius divinae oblationis non esse
participem : ita ut omnino deitati, quam in Trinitate perso-
narum couiunctam et unicam atque unius eiusdemque natu-
rae simulque immortalem esse co^noscimus, haec mysterio-
rum oblatio et olim facta fuerit et nunc fiat, atque a Tri-
nitatis potestate omni tempore perficiatur. Hoc ille aiebat se
indubitanter sentire, hoc firmiter a divinis comprobari scri-
pturis
,
pro lioc demum dogmate paratum se mori.
Ita quidem confidenti animo Russus loquebatur. Cum au-
tcjn res posceret, ut episcoporum quoque consessus suum sin-
giilatim ferret suffraiiium , sacratissimus metropolitanae ec-
rlesiae Ephesi archiepiscopus , haud diutius divini sui zeli
impetum continerc sustincns , se cum Russo primus sentire
exclamavit , atque in hac confcssione moriturum confidenter
adniodum adlirmabat. Parem sententiam reliquus etiam epi-
ADVERStlS SOTEUICHIM. 21
VjOU o[Jioyv(tiacvcx.g oaov re zcv avHoycv
ftep:<s
ex ryig avy-
xXriTCLi avvnd(JivE^ y.ai cq o.Wo^iv "KCf^zaTrtV.c;, zyVb^ut.izc
t:qc 6l Tcvzcxrj ar.ocvzoiV
,
uvzov zcv kyi^zoLzcy zuz^iocp-^rrj
*Jepcaolv[j.oiV Nr/cXacv , aeS"' oov riaav c( r&i pn^evzt 3cy-
IJioczL xazoc T.avza azciy^cvvziq re xai e/:/^ev>vrec.
Ae7 yap y.avzavBa TiUTwv e7rtp.v/io"3'Yivat xar' cvcy.a' ex
fxev rris
guyy.XrT^u |3cuXri$ cT(3£* c 7ravae|3aaTc; jd(3a(7Tc;
/jai y.iyaq dpcvyyapicc vZpci lze(favcq c y.:iJ.vr,voi' o aeyx-'
dc^czazci Tipoizcvczapi:^ xat iJ.eyai lcyapiag-ng y.vpcg 'Iwav-
vr]g' ^eyacTiKfaveazazoq aa-nypnzi; y.vpcg NfxcXacc c Zw-
vapa;' yai c jj.eyaem^^aveazazog vc(J.c(^vAat, y.at cth twv :l-
y.eiayM)v y.vpcg SecdG)pcg c navze/vng' ex ^i zrtg evzi^.czc-
paq Tojv Te Bec(^LlE<^azo)V apycvz(*iV -n.l-nbvcg y.ai Trc aXkm
<~ »'?'
t/ >^> \t'
lepa^ yepcvaiaq ovz:i' o
iJ.eya.g
apy^iOLay.cvc;
,
y.at c y.eyag
cixcvc/jtc^, yapzc(^v\a^^ o aay.ellapiog^ o r.p^oxcvczaptcg
^
c
y.avazpiaLcz, o paL(^epevdapicq., o vTzo(j.vniJ.azoypa(^cc^ o -npM-
zog oazLapLcc^ o ^L^aay.aXcz twv euayyeXioov , o vr.ciJ.iy.vTi-
scoporum coetus protulit
,
qui pariter consentientes concordes-
que nacti sunt quotquot erant iu eo consessu ex senatu vel
aliunde convocati: ante omnes vero sanctissimum patriarcham
Hic-osolymorum Nicolaum
;
quibus accedebant quotquot prae-
dicto dogmati definite adstipulabuntur et adhaerebant.
Oportet autem et ipsorum nomina singillatim perscribere.
Ex senatu quidem hi: pansebastus sebastus magnus di'unga-
rius dominus Stephanus Comnenus. Gloriosissimus protonota-
rius et magnus logotheta dominus lohannes. IUustrissimus a
secretis dominus INicolaus Zonaras. Illustrissimus nomophy-
lax et domesticorum praepositus Theodorus Pantechnes. Ex
veneranda autem Deo cararum dignitatum caterva , reliquo-
(jue sacro senatu, magnus archidiaconus , magnus oeconomus,
chartophylax , sacellarius
,
protoriotarius
,
canistrarius ,
refe-
rendarius, ab actis, primus ostiarius, magister evangeliorum.
22 SYNODIIS CONSTANTINOPOLITANA
axfov, T.podTcg d^yoav twv ExxXr.o-twv, o 67:1 twv 6er,GeoiV^
devTif^cz cGXLCt^izz^ devce^cg oL^yjs^v twv exxXyjaftov, c(
XcytwTaTct Tia.T^Lcx.^xiy.zL vcxa^ici^ c ^eurepeucov twv (Jtaxo-
vwv, xai eTepcr cux cXtyn te twv -ne^i xc (Bvipa eXXcyi|ut&)-
Tepa^v euXajSe^aT&^v (Jtaxjvwv oljicij.zi^cx.
,
cT ye xat a^i^-oxTw
yv&)p-() rcT; Trep t^$ Trpcaayo^yvi; Tvi$ ^cocTicfcu 5uo-ia? ^tei-
XyipLuevct; (Je^cyuevcic 7:|:oaxe7c3"ai |u/L/.7ravTe? ^ieTeivavTc,
&'»;
yv) 3e (Ti/^Y3Ty)(Tfv ::iavi3-/)Tiva e;(cuai Trapa tc7c Tipcae^^etv
o/&)5 e^e/cuaiv.
'E(p' ctc c ^ec^tXeg-aTC? 7:p&)Tex5(xcc ^hyjxfik o tcC Bea-
aoLlcviy.Tti.f c7r&)S e/et xat cut^s (ppcVYiuaTc; 7:epi tcutcu (5te-
' > \ > -«.1/ \ > » I f
p&)T&>p.£v:g, et xat a7:.'pyiT&)C ecpr.ae 7:ept zcvzcv oiey.tnc Trpc-
Ttpcv, oAAoL zc cf.Tio xcZ^i u.f\ avTtTetvctv |y.y;8' c\()^c xcic dcla.-
atv r,'j/i auvu^tx(wc, £7reaS-at 3e tcutcic yoLi ocviog xaTeTt3"eTC,
'O p.ev T:i Avppa/^icu tcv cly.fizv aycr.ov Y.oii ovxcq et-
TieTv ar.ocLxcvy.evoc
,
7:p&)Ta pev yvoiixnv dedc^ye yoczoc pr,'j.a.
xav-a dLalay.fiavcvaav dear.:-a y.cn ayie, yai upteT^ de-
sug^estor, primiis ecclesiaruni praeposilus, a supplicibus li-
bellis, secundus osliarius, secundus ecclesiarum praepositus
,
doctissimi patriarchales notarii , secundus diaconus , aliique;
iten\ non modica pars qui adstant patriarchali throno doctis-
simorum atque piissimorum diaconorum
,
qui fnmo iudicio
propositae eirca vivifici sacrificii oblationem sententiae adeo
favebant ut ne quaestionom quidem ullam cum iis habituri
essent, qui huic doumati prorsus adliaererent.
Post hos Deo carissimus primus defensor Michael thessa-
lonicensis, suam pariter sentcntiam proferre rogatus, ait: se
quamvis antea de hac re dubitasset, posthinc tamen senten-
tiae synodicae
,
quae iam dicebatur , omnino non adversatu-
rum, immo eam secuturum spondebat.
Dyrrachiensis autem
,
quum et ab ipso postularetur ut sen-
sum suum aperiret
,
prinio quidem hanc ad verbum sententiam
ADVERSIIS SOTERICHIIM, 2JJ
ur.oToci ixcv
y.al ivy/.E.izcvpyci^ niepc fxiya^MV npayaaTwv
pocdifi); cv ^vvccu.a.1 «irccpaivea^at* Ota zctcvzc^ c-nep y>ai aX-
lcze 7r:X).a/t.- iipoi rnv uaerepav £{7::v aytwauvAV, xai vuv
Ota T"/i;
i:occ>cvu-ng Aeyo) ypa(p-/i(; acu* a^^iO) zw upi&)v ayiw-
avvnv (^cOvat p:t eyycacpco; Ta Ktvcvixeva. i^nzYi^oczcc
,
xai Ttva
rj uf.wv
ayiW(7uv/i Trepf t:ut&)v cppcveT, o); av axptjSws TauTa
Oiajzeyaptevcc, x.ai Tctc twv ay/wv auy/pcvaa; l.cyciz
^
ii
y.lv au/y.cpwva vcykjw, a-aXXaJw lu.avzov ocncpiac- y.ai
ivfx-
(ppcov (yevcptcv:;, et eTt) OiaTailf.), epoTO) r:aXiv xat pf.av-
Sovco* cu yocp aicx^v-pcKt tcutc* eTiet xat o ty)? B^ecXcyia^
errcovtiacc c uiycci TpnycpLcg Myzi, ^:,vU}j.0Lt. dia ^icv tiou<;
elvai yai u.aBriZ-n;' y.ai ziq twv e^fo orcpoiv, aya^cv otc.) xav
ev ytipa accpia xax (fpov/iat?
Trpco-e^jTtv* evj^copelTat yap Tiuav
napa twv (3tytci)v y.al ar.c tcutwv c.)CpeXela5at* r, ayia upiwv
^^X^ X^P'^*^?
/^^^* ^ euTeX-/)? ariTpc7:cXtT-/i; Auppaxtcu.
protulit: domine mi saucte, vosque domini mei atque consa-
cerdotes, ma<^nis ego de rebus haud facile iudicium meum
pronuncio. Idcirco, veluti et alias saepe coram vestra sancti-
tate dixi, nunc etiara praesenti meo scripto aio. Rogo videli-
cet sanctitatem vestram, ut mihi perscriptae tradantur quae
nunc moventur quaestiones , et vestrae sanctitatis de his iudi-
cium
;
ut his sedulo consideratis , et cum sanctorum doctrina
scripta collatis, siquidem haec consona agnovero, memet ipsum
dubio expediam , vobisque sine ulla haesitatione adsentiar : et
post consensum , siquid insuper dubitavero , vos iterum in-
terrogem et erudiar. Neque enim id erubesco
;
quandoquidem
magnus etiam ille Gregorius, qui theologi nomen sortitus est,
ait velle per universam vitam tamquam puerum se gerere et
discipulum. Itemque ex ethnicis quidam : recte est, si cuipiam
vel in senectute sapientia ac prudentia obtingat. Sancti enim
homines ab ethnicis quoque nos discere sinunt. Sanctae ve-
strae preces mihi faveant! Humilis metropolita Dyrrachii.
'24
SVNODliS CONSTA^TINOPOLITA^A
'Q.C 6e raZza nepteiy^e ro
r.af
avTcv didcuevc^j deAza-
^icv
,
xat hy.zvae ixexcx. to avayvoffS^Yivat avzc 3t«^cpcov
X^'^'
y.azG))/ ypac^iy.uiv ev tco y.eao) 7:pc/::pt^c/y.£vc)v elc avyY.po-
Tiau.cv /ai Tia^aa-.aGCJ evacyri zcv ay.(fi^a'k'kcy.evcv auTW,
Tcv (jvvedpicv avTi/a e^avaa-aq
^ einaTa^; erA tcv y.eacv^ el
y.aipcv eo^TiV e^aiTfiG aaOai ^iaay.e^eo^i
^ er^Ttaev
^
ei cov yvM-
y.c^c-.T.aai yey^a^a cia ozilaLvcy.evcc^ Iva y.r\ keydi y.ai ev-
la^cv[j.evcc, eTciu.c-.aTa -cpt toov TCt:uTtov ar.cypiaiv TiBe-
aOai' aA/.a yac T.er.eiau.e^jzc, Lcit.cv a^ ci)v er.i tcv T.apcvrcg
o.ytrr/.ca aapTupwv 7.cWo'V ypacptxcov, aY.e^eoi<; y.ev a-aar.c,
To ivTivhev ac^iaTauai' y.aTaTiBeyui de avyr^pcvfiv er.i zri
T.accvari vT.c^eaei xara TiavTa tyi fcp.yi a5cXcpcTr;Ti* c5ev yai
(JtaTcpcj) ^op.aTt avax/.ptiTTCo re y.ai ctj.olcyM T.tf^^eveiv a/.r/jco;,
[jn
TW TiaTpt p.cv&j, a/Xa orj yai tc*) vlo) /.c^.i Tri -navayia.
Tpiadi., To ^(*)CT.cLcv a\u.a xat ab^iia tcv ac/iTripcc XpiaTcv
y.aL 7ip(*iT0K er.L tcv oeaT.cTLY.cv T.aB^cvc TTpcaevnx^TiVaL,
/.ai
£/.
t:t£ Tac ca-ny.epaL Tekcvu.evac ev Ta7; tcpaT^ TcXeTa7c
Post oblatum huiusmodi ab eo libellum, quum eo lecto au-
divisset recitari publice de scriptis varias auctoritates
,
quae
favebant lucideque id confirnial^aiit quod ab co dubital)atur,
statim in conscssu surficns ct in mcdium progrcssus, si antca
postulavi, inquit, tcmpus ad considcrandum, ut scripto meo
di\i, ti?nidi id fuit nc dicam scrupulosi animi, hac supcr re
nolcntis e\ abrupto respondcrc. A crumtamen iis iam convi-
ctus, quae recitari audivi huius dogmatis tcstimoniis, omncm
posthinc dubitationcm abiicio: aioquc mc prorsus subscribere
^estrae fratcrnitatis sentcntiac : idcoquc rotundo ore pracdico
atque conlitcor sinccrc mc crcdcrc, quod non patri soli, scd
etiam lilio, totiquc sanctissimae Trinitati, vivilicus sanguis et
corpus servatoris Christi, et tunc primum in dominica pas-
sione oblatum fuerit; et deinceps quotidianas, quae fiunt in
ADVERSIIS SOTEHICHIIM. 25
TO)V TauTa; i£p:upyi;uvT&)v -Kpcaayea^oci.
TauTa ylv y.ai c Avppocy^icv oyq ^e ^-^Xw Beto) xextv/;v-
To ^vuTTavreq lepoATocTCi a.pyj.epeLz olu.ol tvI Yip.aiv (jvu.T.vevaoia-t]
^ieTpioTfiTL
,
-/at tC) 7:pcdLOLl-n(^0evTi aytwTaTw 7raTpta|iXY) *l6-
pcGcAviJ.(*)v , Tcvc T-ng y,ay,c6o^cv TocvTrig 3"p-/ijx6ia? yevv/iTO-
pa^, £t Ttvsc av xaf eiev, ei pev etj.y.ivciev Tri <j(p£Tepa xat
eTt oL^Lpeaet., ocvaBeuocTt y.aBv7teypoc(^ov' [jieTavccvvTac de cvy,
ah'K(f)c eoe^^.VTc, f, xa5ci); ct tc S^c^ct xat fepc7 yavcveq Ta
nept TCVT(>)v diay.elevcvTat
,
xat twv TraTecov at Tiapa^c-
aetc* TavTa iiapey.^l-nBevTa twv -/ipeTep&^v a^edaptcov t&Jv
(7uv:0txa)v r:^apaar>y.ei(jdaeoiiv
,
xai t^ urycypa(f/i
xat a(ppa-
yt^t /3£|3at&)5evTa 'l6)avv:u SeccptXeaTaTCu yapTC(^vlay,oq tcv
ffavTe^^vcu?, eiiedoBn ^nvt /.at iv^Ly.Tt^vt tc^ic, r.poyeypay.-
yevctq
,
eT£t
j^yX^
'
'n vT.cypa(^r\* c yapToa^vlaE, 'Icoavv/ig
riavTe^vyic,
sacris mysteriis, mysticas oblationes, deitati in tribus perso-
nis subsistenti , ab iis qui sacris operantur offerri.
Hactenus Dyrrachiensis. Tunc vero universi sacratissimi an-
tistites, suffragante mea quoque mediocritate
,
praedictoque
sai!Ctissimo Hierosolymorum patriarcha, divino zelo commoti
sunt , ut insanae huius doctrinae auctores
,
si qui essent
,
atque in sua adhuc haeresi perseverarent , anathemati subii-
cerent: quod si forte resipiscerent , non aliter eos esse reci-
piendos quam divini sacrique canones patrumque traditiones
iubent. Haec ex commentariis actorum synodicorum excer-
pta, subscriptione et sigillo lohannis Deo carissimi charto-
phylacis Pantechnis firmata , edita sunt mense et indictione
praedictis, anno vim.dlxiv. (Christi 115G.) Subscriptio. lo-
hannes Pantechnes chartophylax.
26 SYNODUS CONSTANTINOPOLITANA
nATEPQN XPHIEIZ.
Thci TcZ ozi exacrTns riiJ-^pa.q B-uerat o au.voc zcv BecZ
c vioc Tcv naz^cg o atpcov tyiv ocy.apzuxv zcv xcdixcv^ xoc^Mg
xoci cl Tfv iJ.v(jXLY.w imxikovvxiq Y,aB' iY.oLavftV Bvaiav xaB''
lauT:u5 vr^o^mcvdiv auTw Taura imzzkCiv»
'Av^pecu Kp-/iTn? «ttc tciJ "koyzv xcv et; tyiv ^olIo^^o^cv,
VA -civvv curco -^f/j^iicV^ dvvrtGC[j.e^a y.at. olv-.cl zcv dia
TravTog uz£p y]/ucov a^uTCo^ 3"uof/evcv , S^ueTat yocp ev avri-
TUTTCts u-ep n/:/&)v guju|3<:Xc£c lepcS-ercuaevoi; , oXcv aurov ev
ritMV vncdi^ocd^ai y.ocl cvaLOidcoz eiGCLyAGaa^at^ &)<;
«f
tcv
y,ev ejStc^evcv , co: ocij.vcv de vccvy.evcv,
^^^
Tcu xupcu AecvTC^ tcu BcuXyapac tcu r.^MTcvr.pc^kriZcv
Tiapa Tcu fj.aYapizcv Y.alcv rr.ct BaatXeicu
^"^^
ex
tyJs
Trept Tcov a^up.wv emGZchri^ avzcv.
"Q.a7ief)
'IfTGaYiX ^t«|3ag Tnv 'Epu5pav eTeXece to Tia-
PATRUM AUCTORITATES.
Quod singulis diebus immolatur agnus Dei , Patris filius
,
qui tollit peccata mundi ; sicuti et illi
,
qui mysticum quoti-
die sacrificium peragunt, apud se submissa voce se ita agere
adlirmant.
Andreae cretensis ex sermone de ramis palmarum.
Si igitur ita currimus , nos quoque poterimus pro nobis
omnino sine cruore immolatum (etenim in symbolicis specie-
bus sacriticatur) totum ipsum intra nos rccipere, et substan-
tialiter introducere, manducatum quidem ceu panem, mente
tamen uti revera agnum intellectum.
Domini Leonis Bulgariae
,
qui primus promotus fuit a beato
Calaphate imperatore , ex eius epistola de azymis.
Sicuti Israel transmisso Erythraeo
,
pascha celebravit , im-
(i; Kdit. Combolis. p. 81.
(2)
Aiuleo coriij^ere KuXu<fuTov pac/-iXswv Nam Calapliutos roi;na\it
ADVERSUS SOTEBICHIIM. 27
Qyoi '^'liQOLC, xai cpaycov tov apvcv. Kat w£t' oliyoc. Outo
xal ri|W£7$ £7:t t-av y/Jv r^; a7:a3££a; t&)
5£to) atai^avTe^
|3a7rTt(7//aTt , e5uaap£v xat £Tt Bvoijzv e,vO:YAO(. zcZ Tiazpog
TCV VrTiTCV auVOV ZCV XUptCV YIUWV T/iaCtiv XptCTOV.
Sccd(i)(j-nzcv ex tcv xd x£cp. twv uq zo a.r.cfj^-r\zcv zrig
e^oSov ep/jL/ivetwv , cv yi «p^yi*
(3ta ti (3iacpeuyciuatv
,
e'7rtTcXeo-at -pcaeTaJe tcu r.oLQyoi tTiV ecpr/)v;
^'^
riapexcXcwaTc yap ^ec-ptyjv u(7a6)7rcu XalSe^v , xat tw ai-
p.aTt -.cv 'bvz}xivcv T.pc^-OLZcv epi|3a^|^avTac , zcv; 7ZccBy.cvg
kr.LXi'''^^^
'''-^' "^^^
^'^^'^'^^*
''^va CTav £raeX5-fl o clcBf^evodv t:oc-
Tajat Ta TipcoTOTcxa tcT^v aiyuTiTtcov, \drj)V zo atp.a , uTrepjSYi
Toiv e|3patck)v t«c ^t/tas* cvv. kr.eidn zci.vzoiv idel.zo ur^^iim
Ti aatfiy.uzcc, ovaic^ aXX' CTt dioc z:v (TU|!/|3oXcii toutcu xa-
x£tvcu^ e3et uaOeiv zrw xcv Becv Yjfi^eycviav
.,
y.ai
•hi^aq
zcvz
molani? agnum et comedens. Et paulo post. Sic et nos ad ter-
rani ijnmortalitatis per divinum baptisma pergentes, immo-
lavimus et adhuc immolamus, cum patris beneplacito, ratio-
nalem agnum dominum nostrum lesum Christum.
Theodoreti ex vigesimo quarto capitulo interpretationum in
obscuriores exodi locos , cuius est initium : cur fugien-
tibus mandavit paschae festum celebrare.
Mandavit, accepto hyssopi fasciculo, et sanguine immola-
tae ONis tincto, postes ac limen inungi; ut cum exterminator
ad percutiendos Aegyptiorum primogenitos veniret, viso san-
guine , Hebraeorum domos praeterveheretur : non quod huius-
niodi signis incorporea natura indigeret; sed qnia per hoc
Constaiilinopoli anno lOU; Leo auteni dicitur eloctus anno 1040. aputl
Coletuni IUyr. sacr. T. VIII.
p. 198. col. 2. Vi\ igitur teuipora va-
riant. Catalogus vero episcoporum achridensium apucl Lei|uiniinn Or.
ciu*. r. II.
p. 292. dicit luuic primum e\ byzantino clero 'uisse electum.
Porro huius epistola de azymis e\tat ms. in variis codicibus. Ceterum
apud Handinium quocpie rer. graecar. T. M. p.
l4. leyitur
WufriKsiorj.
(\) Kdit. .Sirmond. T. \ p. 90.
28 SYNODIIS COINSTAISTINOPOLITAISA
xov auMULCv auvov ^vcvzac^ yvuiVxi r,pcdiocy^a(^evzoc zov
TVKcv, Kai u£t' c/uycc. Tavra ^i t.ccj-ql rwv y]|U£repi)v eort
lJiV(jrnpt.oiV
oLivxyu.oLXCL* y^picixev yap y.ai Yi[x£iq tw ouy.xTL tcv
•fifJ-eTepcv aixvcv ^vouevcv cv (j-ovcv rnv c^hocv
,
ockla /ai
Tovq dvc (jTaB^cvQ^ Tfiv ylSi^Gav Y.ai Ta yeilr] y.aBaipcvTeg
Te y.ai ayLccCcvTtq' ya-.a de to vccvuevov ^ avrt |uev (^lLoiq
Tc Acyiy.cv , «vrt ^e dvc (JTa^u.o)V to Bvij.ceLdeg xai to
eTrtSxi/jiyiTixcv,
Tcv y.eyalcv Badiletcv ez tvi; e\q tcv
7ipc(^riTrtV 'Haaiav e^'nyme(»ic.
^'^
Kai ecLy.ev o izaq r^epL ^vaLm y.aL oXcv-auTw^uarcov Ao-
ycg
,
Tw Tiept elecvg y.aL dyaiiric lixTiepLeyjKsBaL loy(jd' enei
y.aL clcg c voucg avay.eo^a^kaLcvT aL ev t&> ayaurioeLg tov
T.lrtGtcv acv co; eauTcv* xai o nepL twv ecprCiV de loycg
,
Tw avTO) uOeL Trig eEr,yr.(je(f)g vTiayp-n^jeTaL' oVTe xat to
T.aQya \i.-n ecpTaX^eLv h\i.ag ev t,v\}:n y.ay.Lag y.aL T.cvnfiag^
symboliim oportebat et illos Dei providentiam , et nos quoque
qui inimacuiatum aiinum immolamus , typum iamdiu descri-
ptum agnoscere. Kt paulo post. His autem omnibus myste-
ria nostra portendebantur. Nam et nos quoque ungimus agni
nostri immolati sanguine non tantum limen , verum etiam
utrumque postem
,
linguam videlicet ac labra purgantes et
sanctificantes. Porro intelligitur in limine quidem rationalis
facultas, in duobus autem postibus iracundia et concupi-
scentia.
Maij;ni Basilii, ex commentariis in Isaiam prophetam.
Quaecumque de victimis et holocaustis dicuntur, ea referri
videntur ad misericordiae et charitatis rationem
,
quia lex
quoque uniNcrsa hoc praecepto comprehenditur, diliges pro-
ximum tuum sicut te ipsum. Festorum quoque institutum
eidem interpretationi obnoxium erit: ita ut pascha celebre-
(I) Kdit. Gariior T. I. p.
'«01
,
iihi lUTprrani io(^^Twv rcTroi pio Xoyo;.
ADVERSIIS SOTEiriCHlIM. 20
ockX ev a^vuciq e\h)ipiveLoci vm aX-/)5e(a;, 5uop.evou
r.poq
ecTTrepav, xcuxeaxiv erA ayvTeleia. rcv aiwvc?, zcv ccknBivcv
Tpc^ocTcv Xpio-TciJ, oi) Yi aapl aXyiSv); eoTi (Spwatc.
TcG Aaua(7X-/iv:u ey. tou Tiepi twv aytoiv y.at a^cavT&iv
~
'
'
'
^n
Tou xvpicv p/.VGx-/]pLO)V
^
xe(p,
7:r

Oux eaTt rvTicq o ccpxog v.oll o oivcg xcv G(K>y.oiTcg v.oll oll-
[lOLToc, Tcv XpiaTcu* \j.-(\ yevoLTO' oclX ocvro to ao^y-a tov
y.vpLOV TeiJzoy!J.evcv ocvTov Tov Kvpicv eLnovrcg^ tcvto (j.cv
eaTtv, ou^ TVKcg tcv cjMiJiaTcg^ ocklcc to a&fj.oc'
y.ocL cu^
TVKog Tcv aiixocTO<; ,
aAAa to occ^a' y.ac Tipo tcvtcv TOiq
tovdaictg, ctl et
py)
(^aynzz. r^v aapya tcv vicv tcv av-
BpoiTzcv^ cvy eyeTe ^wy)V a\(nVLCV'
-o
yap aap^ ptcu, dln^fig
e^t |3p&)C7($* xat To aL(ia pou, ak-{]Q-f\g e^t 7roat$. Kat TiaXtv.
*0
Tpcoy&>v u.e, ^-^aeTat. Kat
f/eT*
okiya, AvTn eaTiv in
y.aBapa BvaLa dnkadn yaL avaiptaxTog, y]v aTTO ovaToXwv
rikLCv
(J-^XP^
dva^xoiV avTCd TrpoacpepeaS^ai dia tcv Tipcc^nxcv
mus non in fermento malitiae et improbitatis , sed in azymis
sinceritatis et veritatis; immolata vespere, id est in saeculi
fine, vera ove Christo, cuius caro verus est cibus.
Damasceni ex capitulo lxxxvi. de sanctis atque
purissimis Domini mysteriis.
Panis vinumque haud sunt typi corporis et sanguinis Chri-
sti ; absit ; sed ipsum Christi corpus est quod oculis obiicitur
,
ipso Domino dicente: hoc est, non corporis typus, sed cor-
pus; neque sanguinis typus, sed sanguis. Immo et antea lu-
daeis dixerat : nisi manducaveritis carnem filii hominis , non
habebitis vitam aeternam. Caro enim mea verus est cibus
,
et sanguis ineus ^ erus est potus. Et rursus : qui me mandu-
cat , vivet. Et paucis interiectis : haec est pura victima atque
incruenta
,
quam ab ortu solis usque ad occasum ipsimet
oblatum iri ait per prophetam Dominus. Et paulo post. Quod
(1)
Edit. Lequinii T I. p. 271-273.
30 SVNODUS CO^STANTINOPOLITAWA
xup(^<; ecprije. Kat yLZx' oXtya. El (5e yjxi zivtq olvxlxvt.ol
Tcu (7W|jt«T<;; v.oLL Tcu oLi[ioiXOc, xc\j v.\j^ic\j Tov «pTcv xat TOV
ctvcv exaXeaav, coi; 5 S^eccpops^ etpy) BagtXetc;, cu peTa to
ayta^Syivat etTTCv, aXkoL TTptv aytacjS^Yivat auTY]v ty)v Trpca-
(pcpav ouTw xaXeaavTes.
TcO XpuacaTopi:u ex rou TptTcu Xoyou
Tcu Trept tepoauvy)?.
^^
"OTav yap t3-/]; tcv xuptcv TeSuptevcv y.oli xeijuevcv, xai
Tov txpy^upeoc e(p£(TT&)Ta tw SupiaTt xat e7reu;^op.evcv, xai
TravTas e'xetv(ij to) 5et&) cpcivtaacpievcu; ai(jiOt.xi, oipoc ext fj.exoi
xSiV ocvB-pcoTicov eivat vcpitJ^eic y.ai evrt yrig eazavai^ aXX' cux
ey3"eco; eTit tcuc cupavcu? p.sTavtaTaaat, vai naaav aap-
xixYiv (3tavctav tyig
4'^X'''^
ex(3aXcov
,
yu/uvri ty)
^'^X'?
^^^^
xaSapo) T<M vw TrepitSXeVet? Ta ev cx;pavc7c; &> tcO Sau//a-
TOig' Ci) TY)? Tcu rJecu (ptAaVr7pco7rta<g* ^exa xcv Tiazpog avo
xa^Yiaevcs, xaTa tyiv copav iyigivrty xociq on:avxo)V y.axeyexai
^epai, yy.i 3ic)ci)aiv auTOv tc7? jScvXcp.evct^ r.eptTiTuJaaS^ai
siqui antitypa corporis et sanguinis Domini panem et vinum
appellaverunt , sicuti divus Basilius, haud post, sed ante san-
tificationem , ita de oblatione locuti sunt.
Chrysostomi ex tertio libro de sacerdotio.
Quum videris immolatum Dominum et in mensa positum
,
sacerdotemque hostiae adsistentem atque orautem
,
cunctos-
que divino illo sanguine delibutos; num adhuc te existimas
inter homines atque in liac terrestri regione versari , et non
potius te protinus in caelos transferri , omnique carnali cogi-
tatione ex animo abiecta
,
nudo spiritu puraque mente cae-
lestia regna spectare! miraculuml Dei erga homines cha-
ritatem! Qui cum patre superne sedet, hora illa omnium ma-
nibus tenetur, seque tradit amplecti, teneri, et frui volentibus.
Stat sacerdos, haud ignem sicut Helias ferens, sed sanctum
(1)
Ldit. MonUaiic. T I. p. .J«2.
ADVERSUS SOTERICHUM. 31
xal TrepXajSav y.oLi xaraTpcpyiaar
*
loryixev o ii^ivq
,
^u
7ri/p xaracpepwv xara tov 'HXtcu, aXXa to TrveUiua tc cx.yLzv*
xat Tinv tx£Tyiptav £71« ttcXu TictelTat , cxjyi^
Iva, xig "kafXTiag
avoi^ev dai^iiacx.
'*
xaTavaXwin Ta 7rpcxei|ui£va , aXX' tva ri
X^^p^i
eTitTreccviaa Tri ^vqlol^ ^l exetvy)? zac, aTiavTwv ava«|/y)
«|;L»;(a; , xat apyvpicv XapTipoTepag a7rc3etjy) ^rer.upwpevou*
TauT-/)? ouv T-^? (pptxw(3eo-TaTyi$ TeXeTyi? Tt?
f/y)
/uatvopevc?
py)5e eJeaTTjXco^ , t»7rep<fpcvyio-at dvvm^^ai;
/] ayvcCiq o'l cvy.
av TioTe av5p&)7reia
^l^v^^y)
to i.vp zy.Clvc ttiC Bvaiaq e|3a-
o-Tao-ev, a/.la apdm aiiaviEc ri(^avi<jB"r]Gav
^
et p.r. r.cXXy)
T-^$ Tcv Becv
x^pLXog riv n
jS^y^^eta; et yap zlc IvvcrGiLiV
oaov idXLV av^podncv ovza xat eTt aapy.L v.aL atp.aTt Tre-
TrAeyptevcv, TTi; \xay.apLac y.aL ay.r,pazcv (puaew? exe.v/]? ey-
yuw ^uvyiB^yivat yevea^ai , tot£ etaeTat xa/co? , oay]? t:v;
lepfiq Ttp.yi? yi
ToiJ aytcw 7rveup.aTcg -/i^tooae
x^^^^'
^''
s^^^^"
vy)c yap xat TaOTa TeXeiCUTai, y.ai Ixipa tcutov cu^ev a^rc-
(5ecvTa.
Spiritum
;
precesque diu protrahit , noii ut flamma desuper
aceensa propositam oblationem absumat , sed ut gratia in \ i-
ctimam decidens
,
per ipsam omnium animos inflammet , igni-
toque argento lucidiores efficiat. Quis hoc ergo tremendum
mysterium, nisi plane insanit ac furit, despicere poterit? An
nescis , nuUam humanam animam ignem huius sacrilicii fore
toleraturam , immo omnes destructum iri , nisi validum divi-
nae gratiae adesset praesidium? Si quis enim cogitet quanti
negotii sit , hominem carne adhuc et sanguine implicitum
,
ad
beatam illam et incorruptam naturam proxime accedere , tunc
praeclare intelliget
,
quantum sacerdotibus honorem sancti Spi-
ritus gratia largita sit. Per hanc enim et haec et alia etiam
his haud inferiora efficiuntur.
(a) Deest y.cx.JuTi^Di^riaai in edit (b) Edit. aifrSejcra.
32 SVNODUS CONSTAiNTIINOPOLlTAINA
Tcv aiiTcv ek tou ex.T^u nepi hpttiQvvng lcycv.
^'^
"Orav ^e xat zc TTveu/aa to ayt^v KaXvi, xal TTiV cjppi-
'
xca!5efaT-/jv eTKTcXri S-ujtav, xat t^u x:£v:u TiavTwv auve;(w5
etpaTTTyiTat ^eaTroTou, ticu Ta|c|Ucv, etTie pat; 7ica/;v (Je auTov
aTraiTYia^/uev Y.aOapoxnzoc^ xat noaw euXa|3etav; kvvcnacv yap
cr.ciocg Ta; TauTa dioLYxvcvuevaq
X^^P^^
^''^^^
XP"'^*
otzciolv
TYjv yXwaaav tyiv exe7va T.poy(j.cvaoLV zol pnyaToc' ZLVoq de
cu y.arjapoi-epocv Aai ayih^zipav tyiv TcacuTCV r.viv^La vno-
di^cfxevnv ^vynv zo~e y.ai ayyikci -apeazriYaGL t&> tepe7,
Y.ai cvpavLuv dwa^eu)v anav zo |3-^^a , xat c Tiep zo OvtjLa-
Q-,'f\pLcv TilnpovzaL zcncg et? ZL^xnv zcv xet/y.evcu* xat tcuto
\y.avcv (xiv Treta^yivat xat e| auTwv twv eTTtTeXcu/jtevwv TCTe*
kyoi de YML zLVog riY.cvGa ^Lnycviiivcv TicTe, oTt auToi zic,
TipEQ^vzng Bavy.aazcz avnp y.ai aTrcxaXu^j/et^ cpav etw5&3c,
eXeyev o^EOiz niLOiaBai zcLav-.nc, ticze^ Y.aL y.aza zcv y.aipov
EY.eivcv ac^voi -nlnB^i ayyEloiv i(3c7v, oyg auTw JuvaTCV nv
^
Eiusdem ex sexto de saceidotio Iil)ro.
Cum autem et sanctum Spiritum invocat, et tremendum
mysterium perficit, et communem contiuuo dominum conti-
gerit
,
quidnam
,
oro , de sacerdote existimabimus ? quantam
in eo puritatem
,
quantam pietatem exigemus ? Cogita enim
qnales esse debeant, quae talia tractant manus; qualis lin-
gua
,
quae illa verba effundit
;
quid ni purissima et sanctis-
sima anima, quae tantum Spiritum recipit. Tunc et angeli
sacerdoti adstant, et caelestibus virtutibus totum sanctuarium
atque omnis circa altare locus impletur, ob eum honorandum
qui illic iacet. Quod quidem facile nobis pcrsuadere potest
ipsa mysteriorum, quae ibi liunt, dignitas. Ego vero etiam
quendam narrantem audire memini, se a sene viro admira-
blli, et revelationes videre solito intellexisse, quod is nimirum
visionis huiusmodi beneficio fruitus esset, ut per illud tem-
(0
Ldit. |). i?4.
AnVRUSl S SOTKBICHIIM.
33
xA;uvr&)V, xai xaTf<) veuoVTcov , w? av £t n*; arcaTto^Tra^ poc-
atXeco^ TTapovTc? eaTTnx^iTag ic5cr o kyoi Tiii^c^j.at.
Tov ocvTcZ ex TYi; xaTa [cvdocKtiV jStjSXcu.
*"
npo|uyivuwv 3e(?? tyiv xaTaAucjtv r/i; v£/:iixy)? depcoauv/ig,
Eipny.i diof zcv Aa^id' av ei Upevc elq rov a\odva v.axoL ttjV
Tajtv MeX^icje^^iX, oq ov ^vaiaq voy.Lyocq tepeuev , aXA' eu-
y^xg xai apzcv y.at c\vcv , od;
n
lavcpia dLrlaay,et'
iipod-n^cv
de co? Tvi |uev tepcoauvr, zcv 'Aapov auv7.v/]pe3"yi xat y! vc-
f.uy.y)
TT^XtTeia* r/i (3e rov MeX^tae^ex avvavreta'nx^'^ TToXt-
Tei« TrpcoYixouaa.
Tcv av-ov ex tyI; e\q zo /.axa M.ax^oucv epixnveiaq,
Kai odanep y) Tialata r.pcfiaza
v.at u.oay^cvz, e\-/^ev
,
cv-
Tc»>5 avzi\ •(] y.atvfi zo at^ia zc oeanoztyov zcvzc ncteize.,
<j)y](7(v, eiq znv epyiv ava^vnQtv e\^eq 7:00^ e^ayn twv tcv-
pus multitudinem angelorum aspiceret
,
quantum homini li-
ceret , vestibus indutam splendidis , circa altare diffusam , de-
missis humi oculis , ceu milites \ idere est qui regi praesenti
adst:mt. Cui prorsus ego narrationi adsentior.
Eiusdem ex libro adversus ludaeos.
Portendens Deus legalis sacerdotii dissolutionem , ait per
Davidem : tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Mel-
chisedec, qui nequaquam legales victimas offerebat, sed pre-
ces panemque et vinum, ut sacra historia tradit. Constat au-
tem legalem quoque politiam simul cum Aai-onis sacerdotio
cessasse, Melchisedeci vero sacerdotium cum conveniente sibi
politia successisse.
Eiusdem ex interpretatione evangelii secundum
Matthaeum.
Et sicuti prisca lex oves vitulosque habuit, ita haec nova
dominicum sanguinem: hoc facite, inquit, in raeam comme-
(I) ConttM orat. Vll. advcisiu Judaeos.
34 S\>ODLi> CO.NSTA.MJ.NOPOLl lA.N A
daiy.OiV t^wv y.ai acpiaTr/ar xaS^arrsp £xe7vc er.cteixe^ cpnatv,
clZ Oi^JOL\J.Yf,(jVJ TOJV £V AtyUTTTCf) ^UVU.OLTO^lV
^
CVZOo; V.Oil XCVXZ
iLC -.TjV £/;.-nv ey.s^v;; eJcp^vS-/; et^ (jonripLocv tojv ttcwtcito/wv
,
Tcv^ £ic a^eatv ap.apTtc.)v tyic cLyxvy.e^jrig anaariq' zi cvv;
^yj
TTwtetv xaxetv:; tc TiaAaicv, cprjatv; cDOapcoc" cita yap
Tc~Tc eiTre, tcutc Tict^^Te, Iva exetvcu aTrayayyj* et yap tcu-
Tc a^piatv ap.apTtci)V epyaJ^cTat, oxjTicp ovv y.ai ipya^eTat,
r.cptTTCV £X£7vC XctrCV.
Tcu auTcu cx Tr,; \piirviiac zr\i Tipoc 'E|3patcvi(;
e7:taTc/.y]c.
"Oc-a yap* av6) s.-/^caiv tcv i£p£a, avo) Tyiv Qvaiav Tctau-
Ta; av:z(^£p:a£v J^ruaia; Ta-s ev exetvcjj ouvauevau
npca(fS.-
^ia^ai ^vGLaa~r,pioy.
Tcv avTCv £t; Tcv aTrcaT:;/cv Owuav.
Ot3a Tcv Xpic"cv Tcv i/tcv Tcu B^ecv xat Tiaxpoq o); BecV
c\da Tcv XptaTcv t-Z^c dcvArz a-jTcii y.ai [j.r,Tpcc, co^ utcv cpe-
inorationem. VidtMi ut abducit a iudaicis ritibus et abstrahit?
Sicut illud laciebatis, iucjuit, ob conuuemorationem aeiiyptiii-
corum miraculorum
,
ita et hoc, inquit, ob memoriam mei.
Illud ob prifnopjenitorum salutem effusum fuit, hoc in re-
missionem peccatorum universi orbis. Quid ergo? Num etiam
anticiuum illud , ait, sacrificium faciendum est? Nego enim-
vero. Propterea enim dixit, hoc facite, ut ab illo abstraheret.
Nam si hoc remissionem peccatorum, ut reapse lit, operatur,
superest ut illud iam sit inutile.
Kiusdem e.x interpretatione epistolae ad Hebraeos.
Specta enim : superne sacerdotem habemus, superne victi-
mam. Taies nos adducimus victimas, ciuae in illo queunt al-
tari offerri.
Kiusdem ex sermone de Thoma apostolo.
Scio Christum Dei patris filium tamquam Deum. Scio Chri-
stum matris ancillae suae lamquam filium manibus gestatum.
ADXLUSIjS SOTKIUCHIM. 3o
'
Tcv Xf^i^ov
o^oc-oGLcv Tcic avB^j(jiT.cLq ^ &)g oLV^^omcv £; av-
^pojnov oiooc zcv Apiaxov i-ncbpocvLcv vai iinyiLcv
,
aopaTov
xat op(t)y.evcv' clda rov XpiaTcv ac{/-nXa^y)Tcv , /.oci r.v.pa. icZ
Soduoi ip-/)Xa(pa)uevcv* o\dot xcv Xptcov /^thadocq pr,y.o(.XL Bpt-
yavra, y.ai viy.pcxjq cLvcLc^riCaLvxci.^ y.oli iJ.vpia TTCtYiaavTa rJav
yoL-.a tyI ^uvau££ zr\c, CLY.iiaz ^ioxriTo:;' o\da tcv \pLGX0V
Tretvaffavra x.ai otyriaavra /at aycovLaaav-cc xat /CTrtaaavTa
xat t(3p(ogavTa tyj cpuasi Tvi^ av5po)7:oT-^-cc* ct(3a tov Xpt-
axov ocKoBavovxu oupv.f yvwp^cov tcov (3vc cpuaewv aoTcv to
^iac^cpcv^ cv fj.ipt^o) xcv 'iva mov itc, dvo vlcvg,
*^'
Tcv avxcv itg xa (jJcoTa.
'"'^
Ovxcg ioxLV vloq pcu c aya7ry)T05 ev co •/iu(5c-/y;(7a* uto^
C/
5C / c( >\ v\w
o^oovQtoq^ cvy^ iXipccvGtcg' o(JLCOVGi:c iu.oi v.axa xo aopa-
Tcv, v.at oy.ccvGLcg vy.tv v.axa xc opoiu.ivov
.,
X^P*?
ocy.apxiag''
Scio Christum Deo patri consubstantialem. Scio Christum ho-
minibus consubstantialem , uti hominem ex hominibus. Scio
Christum caelestem et terrenum, invisibiiem et visibilem. Scio
Christum impalpabilem , et a Tlioma palpatum. Scio Christum
phalangem verbo prosternentem , eumdemque mortuos susci-
tantem , et plurima efficientem miracula suae divinitatis vir-
tute. Scio Christum esurientem , sitientem, agonizantem, la-
borantem, sudantem in humana natura. Scio Christum in
carne mortuum. Et quamcfuam naturarum eius differentiam
agnosco, unicum filium in duos filios non divido.
Eiusdem in sancta lumina.
Hic est filius meus dilectus in quo mihi complacui. Filius
consubstantialis non alius substantiae ; consubstantialis mihi
quatenus invisibilis , consubstantialis vobis quatenus visibilis
,
(1)
Confcrantur haoc cum (Mlit. T. VIII. ubi deS. Tiioiiin, sed aliter.
{'!) Dv lior arguineiito non seinel concionatus est Chi>sostomus, \xt
constat ex editis eius sermonihiki.
3« SYNODliS CONSTANTINOPOLITANA
cw. aX/cc eartv c vicc ^.ov' koli oclXcq o Mapiac vioq'
pn
^teXgTe TY)v av^pcoTTOTm-a «utcu «Tro Tvic 3-ecTy}T0s auTou*
a^&jp«7Ta yap.
Tov avTcv ex TYJg ei; xc xaTa 'Itoavvyjv
EvayyzAtov zpy.nvnag.
*Rvty.a TipOGep)(Yi tw B-v^iagnpKt^
^
y.ai ixixaT.aiJ^a^/eiq xo
a'iiJ.a 'Kpiaxcv ex xov TiQX-npicv , cuto vcp.t^e, cxt xc (jxofxa
G^v x-n TTAevpa XpLdxcv TrpsaeS^/ixa^ , y,at ex
tyi? 7rXeu|oa$
auTcu Treivetc.
Tov auTcu eV. Tvic aviric, Ippinvetaq.
"Q.GTiep yap lcv^ouci T.eptxeiMVcvxat^ Tnpie7c ^e ^aiixi^opLe-
5a* y.at waTrep ey.eivct xcv r.axepa ^cvov ^eov o^oT^oyovGiv
,
Tope7; (3e auv tw Tiaxpi xov vtov y^ai xo aytov vr^ev^' wdr.ep
xe eBvov ixeivot 7rpc(3aTcv, y,v 3e xvTioq xov XptaTou, T0pie7?
cuxeTt Tov TUTrcv ^uoptev 7rpc|3aTcv, aXla xov Xpt^^ov auTviv
Tinv aXyiSeiav.
sed sine peceato. Non est alius filins meiis, et alius Mariae
lilius. Ne separetis humauitatem eius ab eiusdem divinitate;
sunt enim indivisibiles.
Eiusdem ex interpretatione evangelii secundura
lohannem.
Cum ad altare accedis , et Christi sanguinem ex calice
hauris , existima \e ad Christi latus os apponere , atque inde
potare.
Eiusdem ex eadem interpretatione.
Sieuti enim ludaei circumciduntur , ita et nos baptizamur.
Sicuti illi unum Deum patrem confitentur, sic nos cura Pa-
tre Filium quoque et Spiritum sanctum. Sicut illi ovem ma-
ctiibant quae Christi typus erat , sic nos haud amplius ovem
typum immolaraus , sed ipsam veritatem Christum.
ADVERSUS SOTERICHUM. 37
Tcv Sfecloyci) i/. zoZ "koyc-j zov xepi BeoTicyiaq
,
yai xaraCTraaeci); intoy.cTioiV.
Keiavjcv, Tcv (leyoclcv ^ecv /oli ^v\lolzcc, v.oit a.^yj.e^e(xiq,
'Epwnveta xov WoiyjLaxcv
^'^
^aaCkeicv» MeyaXcu \iev ^eov
Tov v.v^iov -fiixm 'Inaov Xpccu Aeyet, aXX* ov)(^i zov iiazpoq
vvv zcvzo (jYi^eLOVueja Tipot; zcvq zo peyaAcu, zm nazpt
^ovcd v.eptypdfDcvzaq, tw d' uiw za devzepeia didovzai;' Bv-
(xazcg de xai apy^iepeoi^ zo [xev w^ a(^ayiaaOevzoq, xae vnep
TY)? TifjieTepa?
npcaeveyBevzcg autzr.piaq' zo de oyq ovy vn
akXov , u<jp' eabTou de lavzov Te3uxoTo<;, xa/ etq ac^aynv
ly.ovatcv TrpcTe^etxoTc?.
Tov dyicv Majifjtcu.
^'^^
'O Tcu 3ecu "koyoq e^^oma^ /aza aapxa ytvvnBeiq^ dei
yevvazat^ SeXwv xaTa rrveu^a 3ia (ftlavBpomiav zoiq Be-
Theologi ex oratione de theologia et episcoporum
constitutione.
Textus. Map;ni Dei et hostiae et pontificis. Basilii minimi
interpretatio. Magnum quidem Deum, dominum nostrum le-
sum Christum dicit, non tamen nunc patrem. Hoc adnota-
mus adversus illos qui vocabulum « magnum » patri tantum
adscribunt, lilio autem partes secundas dant. Hostiam porro
et pontificem appdlant, illud quidem ob passionem et pro
nostra salute oblationem ; alterum autem
,
qula non ab alio
sed propria voluntate immolatus fuit, et ad voluntariam mor-
tem accessit.
Sancti Maximi.
Dei Verbum semel in carne natum, his quidem qui volunt,
sponte ob suam erga homines charitatem semper renascitur.
(1)
Cod.
ly.syuXoo ,
certo errore ainanuensis de jnagno Basilio cogi-
tare soliti. Atqui non magni, sed minimi Basilii hal)entur
mauuscripti
coininentarii ad Nazianzeni orationes, a ine quoque observati in codd.
l)e liis loquitur l>andinius cod. gr. laurent. T. 1. p.
536.
(2)
In capitnlis tlieoiogicis ed. Conil)eiis. T. I
p.
512
38 s^Nonis (.()Nsr\^Ti>()POiJTA\ \
Xougf yai yivErai i^psQpcc eoc-jrov £v E/.eivciz uormZLyMi; dia-
TiXaTTOv -ocic (xpEzalz^ y.oci rcdcvTcv ^a£vc/j'.£v:c oacv
x^cav
kiiiazazoci rcv deyyfjEvcv
,
cv (p^cvw aur/|Stv&)v rcu ciy.£tcu
'/?''•
ueyeBcvq Tr,v excpavcrtv , aXXa uetco) ^a^y.i^cov T&iv ccav
*
Spy.v-
' '
' i
I 1 i
i
.
TTcJyrUVTOiV TY]V 0-J)>y.lllV' CVTG^Z OCEL (:fy.lVC(XEVCC Tciq Tpor.cic
Twv ^iTO-/jj)V Tcv Oicv AoyoQ ^
ocei ^ia.^.zviL xaTa tt\v vnep-
^clry Tcv ^j.vGTT.rAcv Tciq r.ocaiv aB^eaTcc' o^ev 00(00); tcv
fxvGvrpLcv Belcc ocncGTolcc TYiV dvvapLtv diaay.OTi-fKjac
(^n-
Giv 'l-cGCvi; XpiGTcc
X^^'^
''^'
GTiixepcv avToc yai eic rcvq
aioovac* eloccc aet y.atvcv u.vaTfiptcy
.,
yai uwer.cTe T.epLAr,^^et
vcog nsclaicvij.evcv.
^l>o)TLCv T^aTpLapyjcv l/.
-.
:v Aoycv zcv TiepL Trig tcv
(II I
ayicv T.vevua-cc p.v(STay(xiyLac,
Ata TcvTc u.eT cXLycv e7:t(jp£p££, cxl eyetvc epi.i Sc^aoeL*
TavTaycv
-.0 o\xccv(jtcv xai cpco/UcC, xai xc rric ciJ.:TLy.Laq
oi^i(tiy.a, ay.ncaTCv GVVT-npO)V' &)c av Tcq EtT:/! , kclvcv ioxt
To Tvic vr.epcvcfLcv y.ai vTipdedc^aGpLevric, TpLaocg to nap
Fitque intans, se ipsuni virtutibus eorporaliter iu illis efiin-
gens, tantunuiue se denionstrans quantuni continere valet ille
qui capit; hau(i sane invidia aliqua suae magnitudinis spe-
ciem minuens , sed quia trutina veluti e.vaminat illorum qui
se videre cupiunt virtutem. Sic igitur semper apparens, pro
recipientium merito Dei Verbum , seniper manet per mysterii
excelientiam in\isibile. l nde sapienter divus apostolus my-
sterii virtutem disceruens, ait: lesus Cliristus iieri et liodie,
idemque in aeleruum. Sciens semper no\um esse raysterium,
et nulla mentis comprehensione veterascens.
Photii patriarchae e.\ sermone de sancti Spiritus
niystagogia.
Tdcirco paulo postaddit: ille me gK^rilicabil ; ubique scili-
cet consubstantialitatem ,
el unitatem naturae, pariscpie ho-
noris dignitatem incolumem servans. Tamquam siquis di-
ADVniSI S SOTF.KICFlflM.
39
ocHvht^v app-/)Trj) AoyM (5c|atie7Sa{. Kar. u.zr c\iyy.. Kal
IGZLV OLVTWJ OaTTcp Y.CCJCV f\ f:!)aGl)>eiOC ^
/OLl '(\ OVVQlU.li ., y.ai
zo y.fjOizcc' cvTM y.ocL r, do^oc., cv ixovcv h t.ol^ -/lyMV clv7.-
^spciJ.iVY] ,
aXXa yat yiv olvzcl ozycvxoLL ~ci.^ lavzwj.
Tcu yLiyaXcv K^ava.QLcv ex zcv 'nepi f^;
evavSpwTTyiaew; Xoyov.
llcoiTcv cvv Tc \olov cM^a riyeipev ey. veypo)v o y.vpici
y.ai Gvvv^Maev eaura)* uera raura eyepei y.ccL icl uekf\ xcv
< ^
rf
I
} ^ \ /
t
c
^
a&)uar-"; uv-cv^ iva yac.LGTiTocL avzcLz ra ticx.vtu &>; -resc,
cGa avzc^ G)C av^po:::; e/.ajSev avzcc cvv eavzM y^apLtezai
^&)-/)v , y.ai avzcc. eavzcv a.yLa^iL., y.aL avzoc, eavzov u^oi'
oze cvv Aeyei , ozl o 7:arYip -nyLaGev avzcv ^ y.aL -nyeipev av-
Tcv, y.aL eyapLGOLzc avzM cvcy.a zo vTiep Trav ovc^a., y.ai
e^wxev avzM ^wrjv, orXcv ozl dt' uvzcv zol TioLvza ncLel. o
T.oLZfip' ol avzcv cvv avzcv eyeipeL, y.aL dt avzcv avzcv
ayLat^eL., y.aL di avzcv olvzcv v^cl
^
yai di avzcv Trv J^oyjv
avzM dt^MGtv' v.o.L cze TccpazL^izocL zc T.vev^j.a avziv wc
ceret, supersubstantiali et fjloiioslssimae Trinitati comrnune
esse, ut se invicem ineffabili oratione dilaudent. Et paucis
interieetis. Est illis communis dominatio, virtus, potentia:
sic rursus et gloria, non ea solum quae a nobis adtribuitur,
verum etiam illa mutua quain inter se invicem accipiunt.
Magni Athanasii ex sermone de incarnatioue.
Primo quidem suum a mortuis suscitavit corpus Dominus,
secumque exalta\it. Dcinde mcFnbra quocpie corporis sui su-
scitabit, ut oninia illis largiatur utpote Deus
,
quaecumque
ipse suscepit ut homo. Ipse igitur sibi impertitur vitam , ipse
se sanctilicat, ipse se exaltat. Cum ergo ait, quod Pater ipsum
sanctificavit, et resuscitavit , sibique nomen super omne no-
men largitus est , vitamque donavit , satis constat
,
quod per
ipsu!n omnia Pater opcratur. Pcr ipsum itaque eundem su-
scitat, per ipsum eundcm sanctificat
,
per ipsum eundemmet
(0 SN \!>l)rs CO^STAX V1\0I'01 11 A\\
av^poificc tic yftpocc zcv zazpcc^ eau:r7) iicx.pazi^i'at Mg
^ew, "iva T.ocvzac avBpojiicvc T.apahrr-OLi roi ^cO)' a\jxcc yap
Tcv avxcv Iv. xov ^aXxr^picv IpixYtVEiac eic tc
yevect^od ri /iip acv rcv aodGai
p£.
7jr,ro)
X-^p'^
"^^^ ^^^^
^^p^
"^^ evyixai raZxa /eywv* iv
X^^pf'
y-pocxata e^nyayev o ^eo<; xcv 'lapar.X e^ h.\yvKxcv'
xiq oe avxrr., Hpiaxoq 'Iriacvc^ cvxcq yap eaxi /.ai
xup
y.ai
de^ia xcv Becv' yevea^o) cvv (^raiv r) yeip acv xov autaai
(xe' xa/a y.ai xc yeveaBo^ dr,lci xoicvxov rt, ciov.f eiq yeve-
atv eX^exo) ri yeip acv^- vai yevea^^co Itzi xov aoiaai y.e,
Tcv ayizv KupA/cu ex xo^v Y.axa T.veviJ.axc{j.ayo.)v
avxLppnxiyMV loyoav.
^^^
Aar/.xvlcv BecZ y.alelv cide ypac^r, xo iiveZy.a xo ayicv
.^
y.a^oic yai c Xpiaxoc etpy)X£V el de ev tw dav.xvlo^ ^ecv
ey.fia)^h,)
xa daifj.ovLa' orrep ay/.cc evayyehaxr\c, ev -Kvevy.axi
fxaltat. Et c*um Spiritum siium in Patris maniis uti liomo
commendat , sibi ipsi commendat ut Deo , ut homines Deo
eommendet. Ipse enim Dei manus est.
Eiusdem ex interpretatione psalterii ad ea \erba:
fiat manus tua ad salvandum me.
Quaero quaenam sit Dei manus
,
pro qua sie obsecrat di-
cens: in manu forti eduxit Israhelem Deus ex Aegypto. Quae-
nam liaec est? Cliristus lesus. llic enim est manus et dex-
tera Dei. Fiat igitur, ait, manus tua ad salvandum me. Eor-
tasse et \erbum
«
fiat » ita significat: ^eniat manus tua ad
nativitatem, ut sahet me.
Sancti Cyrilli ex antirrheticis sermonibus
contra pneumatomachos.
Digitum Dei solet scriptura appellare Spiritum sanctum
,
sicuti Christus dixit: si ego in digito Dei eiicio daemonia; id
(I) [)(' Imiiis o|K'ris titiilo alibi, \\\ pnto , (liciiiri sunuis
^DVKKSHS SOTRRICHIIM. f(
Becv emev c^oibiq de 7:poacv^fj.oft,el de^iav y.ai ^j^jOLjicva xov
uccv, b^;, TO , eaoaev auTcv
•/) hi\icf. c(.\jxcv ^ v.c/li o (Spa^^trov
ayiog avzcv waTiep cuv o ppay^mv oucovdicc eazvj cv eaxi
jSpa^twv , cuTw? ^ay.xvkcc, cv er^i ooCKXvkoc,' op.oovGtcv apa
76) r^azpi y.at tg) vi(f>
ro 7rv£u/jia zo aytcv.
Uepl Tcu, oTt avxoq eaziv o npoacfepodv /.ai 7rpoa(pepofX6-
vcc y.ai T.pca^eyou.evcq^ coc apy(j.epev<:^ xai BvpLcc^ v.ai ^eoc^
})zct y.vptcq •h^j.wj 'I/;(70uc \ptazoq.
'Ex zr\i
^^X^i
'^^'^ (j.eyalcv BaatAetcv^ •/]<; r^
'^pX'^
cvdetc a^tcq.
'A^iOtiaov T.poaeveybiiwat act VKZp ep.cO zcv auapzodlcv
y.at ava^icv dcvlov acv za (5copa TauTa* av yap e\ o r.pca-
cpepcijv yat
Tipoacfepoijevcc y.at TipcaScy^cfjevcq y.at otadidciJ.e-
vcc ^eoc nucov.
Tcv ayicv KuaXXou 'A/e|av(3peiac et$ tcv
[j.vazty.ov ditnvcv.
lltVMpiev avzov zo aifja zo aytcv., e]g tAaaiJOv tcov Yi/ue-
qiiod alius evangelista « in Spiritu Dei " dicit. Sic item dexte-
ram brachiumque Filium appellat, ut est illud: servavit eum
dextera eius, et brachium sanctum suum. Sicuti ergo bra-
chktm consubstantiale est ei cuius est brachium, sic digitus
ei cuius est digitus. f>go Patri Filioque consubstantialis est
Spiritus sanctus.
Quod idem unusque est qui offert et qui offertur et qui
recipit, uti pontifex , hostia , Deus , nempe dominus noster
Tesus Christus.
Ex precatione magni Basilii, cuius initium: nemo dignus.
Dignare, ut tibi offerantur pro me peccatore et indigno
servo tuo haec dona. Tu enim es offerens , et oblatus , et re-
ceptor, et distributor Deus noster.
Sancti Gyrilli alexandrini in mysticam caenam.
liibamus sanctum eius sanguinem, ad peccatorum nostro-
42
SYNODIIS C()>ST\NTIiNOPOLlT\lN A
repov 7rapaT:Tfi)'/aTr.)v, vjxi vz^i\cj ryi? £v aw-w a^av^aia^'
'
<f«
.\<\
^a'
'\<
::f(77£u:vT£^ aaa cTt
Ticfj
olvzoc, Lcpivc y.a.1. rJuar
,
:y.vzcq c
TTCcocpeccov xai 7:pca(Depofxevzc 7,0.1 7ipca6e)(^oy.Evcq 7.0.1 ^iioi^i-
dofj.Evcc' [jLn diaiccZvzec
eic, dvo TrpoacoTra tyiV Setav xai ol^lo.'
gt:oc<j-ov y.ccL r.poq ye tctjtwv ocavyyiiTcv evwatv t;u evcc
*
T-n^ 7:avziiJ.cv
zpLadcc,
^^^
TcZ ayiov KvpiT^lov 'lEpcaclviJ.Mv ar.o -.cv eic rnv
uTraTravTinv Xoy:u, c-i -ri
opX'^^
X^^-P^
ar^copoL,
Bpe(D0<; jSXeTTO), vrwtxriV Bvaiov v:poaayovzo e-ni yric' a/X*
auTOv Ta; 7:avTr.)v evac^ei:; Bvatac oejco-iviv ev cvpavciq,,
avTov ev Bpcvc) x^pcv^LyM BpoTLpeno-ic , auTov T:poa(fepciJ.evov
y.ai ayvLLfOy.evov ^ av.ov Ta r^avxa ayLaQcv.a y.ai y.a^aLpcv-
Ta' avTOc, TO doipcv^ avzoc apyj.ipevc^ avTog to Bvglo-
Gzr,piov^ avzcq tc LAaGZTipi.v ., uvtcc
7:
pc (7 cp epfi)V , auTO^
c vr.ip y.cay.ov ^vGLa r.p:G'j^ipcy.evoc , olv-.c^ tc i.vp vnap-
rum reinissioncin , ct immortalitatis cum ipso partieipationem;
eredentes simul , ipsum esse saeerdotem et hostiam , ipsum
qui offert, et qui offertur , et qui recipit, et qui distribuit.
\eque idcirco in duas persoiias dividimus di^inam et insepa-
ral)ilem atque incoufusam unionem unius de venerabili Tri-
nitate.
Sancti Cyrilli hierosolymitani ex sermone in festo
de occursu Domini, cuius est initium:
iiaude magnopere.
Inlaniem \ideo, qui legalem in terris hostiam offert; sed
hunc ipsum omnium pias oblationes in caelis recipientcm,
eundem in cherubico throno magnifice residentem , eundem
oblatum et sanctificatum
,
eundem omnia sanctificantem et
pur<iantem. Ipse donum est , ipse pontifex, ipse propitiato-
rium
,
ipse offerens
,
ipse victima pro mundo oblata , ipse
(a) Drest iii ((lit.
roC ivo:.
(I) i:.lit. Aiih.Mii T V. pad. 7. \*. ;i7s
ADN KRSllS SOTKRICHLM. 4 3
y/ov, auTc;
oXcxaiJTcojt? , avzoq ra. JuXa Tri; ^M/i; xai tyJc
yvwCTtC)^, auTO^ o au.-.oq^ avTOc h
if.cf.-/jxir.OL zcxt TrvtvuaTc;,
auTc? c T:oi.{j.Ty , avzoq ro apvicv , avzoq o ^i/rnc, avzoq
voij-cq^
y.ai av'oc, c rcv vci^cv Tr/.yif-ov.
Tcv ayicv Kv^tllcv 'Ale^avdpeia; ex twv i(3 xecp.
Twv xaTa Bec^wpviTou.
'ETret (3e yiycvev avB^omcq^ y.ey^p'niJ.aTiy.e
y.ai lecevg
^
cv-/
w^ /jiei^3V£ ^ecj) 7r,05o-x:;|jtt^o)v TTiV upovpyLav
^
a// eavTw Te
xa( Tw rraTpi, Tvi; T^tJTco.); Y)f>r.(ov r-^v o^oXoyiav Kpay(j.a-
Tevofj.evci*
epv^ptaq de aycvo)V oti y.iyj^riu.aTiy.ev \epev; dta
Tc ocv^pod-ivcv ; eiTa ttco; cv TeBavuay.aq oti [j.r, xara tc
Twv Upeo)V e^o; eTejScov TTCte^Tat t-/^g upcvpyiai tcv TpcTiov^
eavTO) de y.aXlcv y,aL t&) -Kazpi;
Tov avTCv ccnc tcv iipoq fiadiliGGac
loycv.
AvToq ovv apa yeycvev apyjLepevc, xaTa ye to avBpodui"
vov, xai Tci napa TravTwv ^VGiag 6ey(C[i.ivoc, BeiyM^' avzcq
To ^vfjia xaT« T-^v (7apy,a' avTOi o Toic a[j.apTiaic CkaGy.o-
fjLevcg inf/wv xaza ye tyiv tyi? BeornTcc e^cvciLav.
ignis
,
ipse holocaustiim
,
ipse lignum vitae et seientiae , ipse
agnus , ipse gladius spiritus
,
ipse pastor
,
ipse agniculus, ipse
sacrificator , ipse lex
,
ipse denique legem implens.
Sancti Cyrilli alexandrini ex duodecim capitulis
adversus Theodoretum.
Cum autem factus est homo , sacerdotis quoquc gessit of-
ficium , haud sane ut Deo tamquam maiori rem sacram fa-
ceret, sed ut et sibi et Patri nostrae fidei confessionem ex-
hiberet. Pudet te audientem
,
quod sacerdos fuerit quatenus
homo ? Cur deinde non miraris
,
quod non ceterorum sacer-
dotum more sacrificat , sed sibi ipsi potius ac Patri ?
Eiusdem ex sermone ad reginas.
Ipse igitur fuit sacerdos quatenus homo
,
quamquam om-
nium cxcipiebat sacrificia quatenus Deus. Tpse hoslia sccun-
44 SYIHODUS
CONSTA.NTIMOPOLITANA
Tcv a'ji:v a.r.0 -z\) r.epi vnxxc-n^ t:v XpKj-cv.
d,
A5|Cc( (3c cr.o); hpcirzvEL U.EV ay^GWTr/vo;, y.al ^ucatTyi;
zi^SLrccL 3-z:v y.ai ayBpodrjj^v tj.iQizzvu yap r.az lepeuc* xov
d: zTtZ Ovdiac zpcT.cv cvy.ixi xaS' Iva twv y.aB' -huaq tEpewv
r.pcy.cuiCiii ocvlcr.cir.ojc
^
y:r,div avzo^ £7rticciV6ovoov tcov elc zc
Aalieiv avz'nv' a/X eaurw iipayiJ.azivszat y.a\ dt avzcv y.a\
ev avzfj) rw S^co» y.at razpi. Kat y.iz' c}.tya, Ovy.ovv xav
tec zivZLV av-^roro-tvco; \iyizat
,
a/Xa ov/(izat Z'\v ^vctav
avzo^ B^etxcT);, i aurc; o)v cy.::u -/.at Secc y.at avSjScoTTCc.
K/. t::u ZEZpavuyyilcv., epu.T,vEta zcv Bcvlyapiaq.
\cv'/.a; de leyei y.at zcvzc etnE^tv zoze zcv -/.vptcv ozi
zcvzo Ticteize etz r/}V eu.Y,v avau.vr,atv' tcutc, (pyicjt, zc y.at-
\
'
\ \ > ^ \,\,~ \\\
v<;v u.vzz'r,ptzv' v.at yev ey.itvc :q rahatcV e/.eivc (j.ev yojp zo
^vrjty.iu.a ii; avap.vf,atv eyevezz ZTiq ev ktyvr.zr^ aoizr,ptai
dum carnem
,
idcmque peccata iiostra condonans pro deitatis
suae pote>tate.
Eiusdeni ex loco ubi de obedientia Christi.
Animadverte quomodo sacerdotium «ierit uti homo
,
fitque
mediator Dei et hominum. Guiusvis enim sacerdotis est inter-
cedere. Verumtamen sacrificium haud illa ratione
,
qua ceteri
sacerdotes , id est serviliter offert; ita ut nihil ex sacrificio
ad ipsum redundet : sed sibi ipsi operatur
,
et per se ipsum,
atque in sepse Deo et l^atri. Kt paucis interiectis. Igitur etiam-
si sacrificare secundum humanam naturam dicitur , nihilo ta-
men minus hostiam ipsemet suscipit quatenus Deus ; idem
scilicet Deus simul atque homo.
Kx tetraevaiii^elio , interpretatio archiepiscopi Bulgariae.
Lucas autem ait , id quoque dixisse Dominum : hoc facite in
meam commemorationem. Hoc, inquit, est uovum mysterium;
illud \ero vetus. lit iilud quidem ob memoriam fiebat ser-
vatorum in Aegypto hebraicorum primogenilorum
,
et illius
(I) ['articiila rst liao<- (•iiisilcm .scn.ioiiis r\rilliaiii a<l rciiinas
ADVERSIIS SOTEHICHUM. 4>
Twv
z^paiyMV 7rpo)TCTCxc.)v , xat tyJ; TcTrv iov^aiwv eXeuOepta;*
TCUTO (5e eU
ava/aVYifftv tcv deaiiorcv' $ia zrtg zoiavzrig yocp
^vataq ocuaiJitiJ.Vf](jy.o
[xe^a oTt xc au^ixa
avzcv zapedov/.ev etc
5avaT::v, xal rc ou^xa avzov e|e;(ce* xat t^ avveyeia ty)v
avriixfiv
00/avecviJ.E^a' zideg Trw; fjieTe0y]X8
rovg /maSyiTac «tto
T^?
TiaXata? ^udta? ejrt tyiv xaivriv; ncia
yar. ely.ovcg trt
;(peta Tct? ridn xo T.p(xiXOZVKOV iycvQi; (jp/KTt 3e xat c Xpu-
(JOGZ0P.0C, o-ci xa\ Xptazcx; r.podtcg xoze ^ezeax^
tcv ^v-
(TTnpiov, "iva
iir,
andiGBwft (japy.og Ka\ aliiaxoc
-^exala^etv
STiiTpeTioixevcq' ya). rovrcv 3e TexpYiptcv rov eiTieTv auTcv
,
Xeyw de on ov pnri Tr/co anaprt ex tcutcu yevmpiaTc^ rng
a^x-
TieXcu, eco? TYi^ r\[iepag exetvv)? OTav auTO tiivco pieB' vp.(k)v
xatvov ev ty) jSaatXeta tcu TraTpcs ptov et 3e tcu TioTTnpiov
pieTedxei pieTeXa|3ev apa xai tcu apTcu.
Tou «uTou etc pyjTov tyis Trpcg KcXaaae^s eTrtaToXYis
Tcu pieyaXcu IlauXcu, ro
<faay.ov'
xat dt avrov
a-Koy.araXla^at ra iiocura etg ccvrov,
Ai auTcu, TcuTeaTtv auTC^ c evepyyiaac tyiv acoTYiptav
,
quam ludaei adepti suut libertatis ; hoc autem in Domini com-
memorationem lit. Per hoc enim sacrificium in memoriam no-
bis revocamus
,
quod is suura corpus morti tradiderit , suum-
que san«;uinem fuderit
;
perpetuoque hoc ritu memoriam rei re-
novamus. Videu
,
quomodo a vetere sacrificio ad novum trans-
tulit ? Cur enim diutius opus erat imai»ine his qui prototypum
iam tenebant ? Porro ait Chrysostomus , Christum ipsum ini-
tium fecisse participandi ei mysterio, ut ita impelieret quo-
rainus a vescendo carne et sanguine propter rei insolentiam
non abhorrerent. Id quod eius dicto satis demonstratur : dico
enim vobis non bibam ullerius ex hoc genimine vitis , usque
ad diera iliam cum illud novum vobiscum bibam in reguo
palris mei. Quod si calicem gustavit, utique et panem.
46 SYNODIJS CONSTAiNTl.NOPOLITANA
XOcSiv eXajSs, (p-/ia(V el; aurcv, -cvz£7Zlv avzog £auT&) tcv:;
civBpoiTiovz xaTTiXXale* /at priV aXXa;(cu £'t7:ev ?t« tw Sew
xaTriA/a^ev* apa cuv x:tva xat vlcv ra zcv t.olt^cc.* cvy.
iiT.i (3e xaTa/Xa^ai, aX/a a7:cxaTaXXa|ai, xcv-.iqxlv cctic-
dGvvoLL d)g cjiLAw Ttva TuaXai i)(^pe(tiozr,^ivnv.
TcZ (xycv 'ABocvocGLCv £x
T-^s ep^.nviLaq rng dg
To ^ao^i^Eicv tepaTfiu/^a,
MeX;^(a£(5£x rig jSaaiXei;? ^laXmy., ^uvaTat ^e toutc, el-
prv^c TUTic; XptaTcu yevc^ev,;, cu p.cvcv
ws anoczoip ze xai
a^nzMp .,
olWoi. y.oct co; c auTo; Ta tcov |3aaiXewv le xat le-
pewv 7:c/cov , xat r/iv r^.vat^axTcv S^uatav tuttwv dioc ze occzov
y.aL c'lvcv'
"'
xat cutc; ycuv zo jSaatXeuv xaTe(3eiJev lepa-
Eiusdem de dicto illo epistolae ad Colossenses magni Pauli:
et per ipsum omnia reconciliare in se ipsum.
Per ipsum, id est ipse qui salutem operatus est, hanc no-
bis contulit. Ne autem forte e.vistimes eum famuli ordinem
suscepisse , dicit de se ipso
,
quod ipse sibi liomines reconci-
liaverit, quum alibi dixisset Deo eosdem reconciliasse. Est
ergo id commune Filio Patrique. Haud porro di.\it conciliasse
sed reconciliasse , hoc est ceu debitum quoddam iamdiu soi-
vendum reddidisse.
Sancti Athanasii ex interpretatione quid sit regale
sacerdotium.
Melchisedec quidam rex Salem. Postremum hoc vocabulum
pacem signilicat , crat quippe hic liomo Christi typus , non
solum quia sine patre ac matre, sed quia et regum et sa-
(1)
.Molcliiscdoci sjuriliciinn iiicrncntnni cx panc vinotjuo, portendisse
ss. cucliaii^tiani, sali.s connnunis ct rccta 1'atrunj scntentia est. Quod >cro
tpiidani Arnicnii lictcrodoxi Iiinc suinniil arj^uincnfnin \uo vini incii ohla-
tione, ut ipsi facinnt, a«piac admixtione cxclusa, incra hacc vanitas est.
Nauiquc utruin propiic incracnin Mclcliiscdecus ijtsc ohtulcrit , incertuni
est; al) c\anj;clico anteni \ocahuIo y.=Quay.<; misccits, at^jue ab rcclcsia-
ruiu traditioiK^, a(|uae ini\lio perspi( ue suadetur \el potiis praecipitur.
ADVEUSl S SOTElUCHliM.
4 7
-.i-UlXOl.' Y.OL'Oi c5£ TYIV VUV 7:C/(T£(3CV auTOS XuOTC? C
«'//]-
^tvcg Y^/iTv MiX;(i(7£3ex, &); ejr' a/yiSetas aiiazoifj n. /.acl
aayjrwp* tc pev to Trpcrepcv, tc de to oeuTepcv , yai
apx&jv
eiprivnq' poLoi/.voz ^j-Vj fo; -^cos, xai lepeu^ os coc eauT^v» yv-
\\ IC\'\ \'\ \c~
Ty;$ Te xat T,^cGO(.y(s^yivc,' g yap auTcg xat iepeu^ xat iepeicv.
Kcff^a lv(3txc7:XefgTcu ex tcG eig tcv ^oChxri^a iipcL^iov
e^nycvuevcv o); ev TTapcJo) rc riya.T.r,accg (^LY.aLcawftV
\ > / > » \ ^ <>:~
(1)
xat euiariC-a^ av^/utav, xai ra e?"fl?.
^
'
Ilepi T-/ic av5pa)-0T'/iTcs auT:iI o^riGLV r,yaT:fiGac. dLY.aLO-
awfiv Y.aL kuKjnGai avc^iav' ^La zcvz: eyj^Aoe ce c S-ec; c
Jcoc, acv iKaiGv ayakua(sz(x)c, T.ar.a xcv^ uixcy^cvq acv cv
yo.^ r) 3"cCT/i; Jta tc ayaTir,aaL dLY.aLcavvr,v Y.ai [uar.aaL a^L-
xiav ypLixai' cvxi ya^ c/Mi y^LixaL^ cvxi Jicv e;(££, auTO
yap xo yj^ia^a ^eog eaXLv' aX/'
-/i av^pcoTrcTr,; auTci^
xf''^"
Tat e^/.aiov ayaXXiaffeci); , tva e'iT:r) tm T.veviJ.axi tw aytw
\ \ / > .>, / \ ( \
Trapa tcu; [j.exoycvq avx'fi<i-, TCVTe^t rapa jravTas xcvc ypL-
cerdotum officio fungebatur, et incruentum sacrilicium pane
ac vino portendebat. Hic ergo exhibuit in se regale sacerdo-
tium. Secundum autem pr.iesentem politiam Gliristus nobis
verus est Melchisedec , utpote qui vere est sine patre et sine
matre ; hoc quidem antea , illud vero postea ; et princeps pacis.
Rex quidem ut Deus, sacerdos \ero utpote sui ipsius sacri-
ficator et oblator. Ipse enim et sacerdos et victima est.
Cosmae indicopleustae ex eius prohoemio ad psalterium,
dum enarrat tamquam in ti'ansitu verba illa : dilexisti
iustitinm et odisti iniquitatem
,
et reliqua.
De sua humanitate dicit: dilexisti iustitiam et odisti ini-
quitatem
;
propterea unxit te Deus , Deus tuus , oleo laetitiae
prae consortibus tuis. INon enim deitas
,
propter iustitiae amo-
rem et iniquitatis odium ungitur: neque haec uniiitur, neque
Deum supra se habet , ipsa enim unctio Deus est : sed utique
(1) txlal iii Cosinac lopoiiiapliia ('liri.Miana od. Montf. p. •r.H\-21^.
48 SViNODllfe CONSTAi\TIiNOPOLlTAvi>A
^eci; , T£ traTnp
xat c vioc y.ai ro Tcvevy.oc zo ayiov* y5 ^e
av3"p&J7TOTyi? r:w Xparcu, Tuapa -jTavTa^ T5us av3"p&)7rou;
,
IxaMaza t:u; ^^pfaTcu? e;)^et p.eTo;(ou;' dia rovxo yap erTrev
OTi Tiapa TiavTa^ ey^ptG^-n yi avS^pwTTOT-/)? tcu XptaTcu, )(^pi-
'GBeiaa T:vev'j.a-i ocyioi y.ai dway.er onep ovdevi twv aXXcov
y^ptdzodv u7rr,p|cv cvtco; eJsiTre^v Tiapa 7ravT«e rcvq y.eTo-/^cvi
acv cXcv 6e avrcv '^alyov v.epi zov Xpiaxcv yai zihq ex-
xXyjata? w; ecjt [Sao-tXeo? vvy.(^Lcv y.ai vvy(^f)q ^acfLlidcq
eJetTrwv eTeXeaev* oycioig de y.at zov pB" ^aAyov etg avrov
etfrf\y.e' y.ai yapzvpzl avzcc c y.vptcq ley(t)V iipog tovdatcvq'
7rw5 ouv Aa|3t(3 ev 7rveuptaT£ dytM yvptcv avzov xa^e? Xeycov*
e't7rev o xvptoq tw xuptco ptcu, yaBcv ex de^tuiv ycv; ei vtoq
auTcu e(7T(V, 7r&>?
y.vpicq auTcu ecTi
;
zo y.ev xvptoq avzov^
(^g ^eov aacpW(g TrpcetTTCoV tc de ya^cv ex de^toiV y.cv^ (ja-
cpoi)c ZYi avejp(fmcz'nzt apycQet' zo yap y.oujcv tco piyi xarJ-
humanitas eiiis ungitur oleo laetitiae , videlicet sancto Spiritu
,
prae consortibus eius, id est prae omnibus unctis. Deitas enim
consortem non habet; unus est enim Deus , Pater, Filius, et
Spiritus sanctus. Christi autem humanitas, prae cunctis ho-
minibus
,
praecipue chrismate delibutos habet consortes. Pro-
ptcrea dixit, Christi humanitatem prae cunctis unctam fuissei
sancto Spiritu et virtute
;
quod nulli aliorum unctorum sic di-
cere conti^il
,
prae cuuctis participibus tuis. Universum vero
psalmum de Christo et ecclesia, tamquam de rege et regali
sponsa di.xit ad finem usque David. Similiter et quinqnajre-
simum nonum psalmum de eodem recitavit. Quam rem te-
statur ipse Dominus ludaeis dicens: quomodo ergo David in
Spiritu sancto vocat eum dominum his verbis : dixit dominus
domino meo, sede a dextris meis? Si filius eius est, quomodo
dominus eiusdem est? Ergo verbis, dominus eius, Deum ma-
nifeste appellal. Tum verba, sedc a dcxtris meis, perspicue
ADVERSUS SOTEKICHUM. 49
el^oijiivM "kiytr -fi dl BiOTn;, 'idpvzat elq rnv ctxeiav
f/ax«-
ptornTa zi^nv re xat (5oJav ,
-o:f
£T£p:ii /^ei^cvc; u.-n ejit-
zper.ofjiivn yi
7rpoTp£7rop.evn ct; tcutc* «AX' -n
ocvBpdmoTYig
70V Xpt(TTov vno T-fii 'nv(*iy-^yni otvz-n ap^wpKTTw^ BioT-nTcz
£iitTpeT:s.T
of.t ay.cvcvGOc
^
y.aBov ex (Je^taiv pcu, wo-avet £v T-fl
£p.Yi Tt/jty CUT6 yotp dec,ta cvTe aptoxepot. lyet o Beoq ar.e-
piypar.TOi
vnixpyjj^v' ocXaol tcvto avTo "keyet^ cTt -kolBcv ev
TTi eixri
Ttu.Ti., w7av£( eU"
T.poaoir^ov e/aov , co^ etxwv ^ecv
TTavTt T&) /.CGiid)
biiy.vvy.evn' cuto) yap xat AavcmX Xey^r
xat auTw £0:3r, r\ ^otatleix y.oci n Tta-n y.ott r< elcuaia, xat
ra Xc(7ra* a>.Xa xai auTC^ 3 y.vptci; (^-ndtv edoB-n (J.ot Tzaaa.
l^ovatoL \v cvpavc^i y.at er.t yr\i'
Tzocpotyot-itoiv de "keyet r.ocltv
ev T&" auTw ^|/aXjaw Trepr ryi? B^eoTmoq* ex yotazpog npo ew-
<T(fopcv
eyevvTidoL di' MGor.vet tcv TiotTpoc rpog tov vtov y.otTOt.
TYiv 3"eoTyiT:/: XeycvTcc, cTt TTpo T.aa-nq xTiascos aTic yot.(^poc,'
To o^oov7tov S^eXwv Q-ny-ocjoLt' cvy^ vaTEpcv TrpcaXajSwv , aXX'
humaiiitati conveniunt: nam vocabulum, sede, de nondum
sedente dicitur. Atqui deitas in sua beatitudine honore gloria-
que fundata sedet
,
quin ab aliquo maiore ad id vocetur aut
compellatur : sed utique Christi humanitas ab unita sibi in-
sep \rabiliter deitate invitatur dum audit, sede a dextris meis,
id est veluti in honoris mei paritate. iNeque enim vel dex-
teram vel sinistram Deus habet, utpote non circumscriptus.
Dicitergo: sede in honore meo, tamquam mea persona, ut-
pote imago Dei universo mundo ostentata. Quippe ita Daniel
quoque ait: et ipsi datum est regnum , honor, potestas, et
reliqua. Quin adeo ipse Dominus dixit: data est mihi omnis
potestas in caelo et in terra. Mox vero in eiusdem psahTii
progressu ait de divinitate: ex utero ante luciferum genui te:
tamquam si pater ad filium ratione divinitatis dicat, ante om-
nem creaturam ex utero, hoc vocabulo consubstantialitatem
denotare volens; non postea assumens, sed in me ipso te
d
50 SYNODIJS CONSTANTl^OPOLITANA
ev epauT03 ae e;(&)v ocjapy^r,iq xixi aTrepavTw;' w? «7:0 ya-
(JT|:(?? ex TTii riy.eTepocg c-ugioc^ ae eyevvnaa. cvvo^fXOL xai
avvvnot.c-^cvToe.' ei-oc T,aKiv eu^eco^ xai Trept tyjc aVrjpwTio-
T/iTc^ JyiX&iV (p/)7£V w/jt.ae xuptc^, xat cu pteTapteA-/)3"yi(7e-
Tat, (jv tepeu; els
tcv aicova xaTa T/iV Tajiv M£X;(tje(5ex'
oii yap Yi 5eoT-/i; lepaTeuxi, aAXa y.aXXcv XaTpeueTat, xai
Ta lepeTa njp:a(3e^eTat* ueiJ.mrocL de y.ai tyic -/^p-naectig
aiica-.c^kcg llauAcg ev Trl Tipoc e^pocicvg entaToXy) /.eywv
oCtws* xa3"aiT6p c 'Aapwv, cuto^ xat XptaTcg ou;^ eau-
Tcv ido^aae yeveaOai ap-^iepevg^ odX 'kaXmag iipog avxov
moq \icv ei au, ey&i ar^u.epov yeyevvfiv.a je* xa5a xat ev
erepo) Xeyet* au tepeu; el? tcv a^ixiva y.a~a tw Tajtv MeX-
;^tae^ex* Travra Trept Tri? av^pwTroT/iTCc exXa|3&)V,
^vXkoyiay.og tcv yeycCkov dpcvyyapicv y.vpcv ^Te^pavcu.
"OXrj Tvi ^ecT/.Tt TTpoaxexpcu/aaev npie7c ^ta Tvi; Tzapa-
|3c<ae&)e, tyI ev Talc Tptatv uTTcaTaaeat Beoipcvy.evri^ iiaTpog
u/cu y.ai ayicv T.vevyarcg^ v) pcvw tw TiaTpt; ei y.ev ptcvco
Imbens sine principio vel line : tamquam ex ulero ex nostra
substantia te genui coniunctum mihi et coexistentem. Deinde
rursus illicoque de humanitate praedicat: iuravit Dominus,
et non paenitebit eum , tu es sacerdos in aeternum secundum
ordinem Melchisedec : non enim deitas sacrificat , sed potius
colitur et hostias recipit. Meminit huius testimonii Paulus
quoque apostolus in epistola ad Hebraeos sic : sicuti Aaron
,
sic et Christus nequaquam sibi sacerdotii honorem vindica-
vit , sed qui dixit ei : filius meus es tu , ego hodie genui te.
Sicut et alibi ait : tu es sacerdos in aeternum secundum ordi-
nem Melchisedec. \ idelicet omnia de liumanitate intelligens.
Syllogismus magni drungarii domini Stephani.
JNum universam deitatem , (luae deitas scilicet in tribus spe-
ctatur personis, Patre, Filio, et Spiritu sancto, offendimus
nos praecepti transgressione , an potius solum Patrem ? Si Pa-
ADVEBSIIS SOTEIUCIIUM. .> 1
TCj) TTarpt, y-cti aurw |UOV&) y.az(x. tcu; (pA-/]va(fcuvra$ /oczaA-
Xay/).v.ev (Jta tcu aiiJ.aTog rcZ 6vav3'pa)7:-/i<7avToc vicu auTcu*
e) di ol-n z-n Tpt«3(, c>.-/] rvi Tp£a<3£ npcariveyB-n y.oct zo zcZ
[xovoye^/cvq vicv zcZ Bicv aifjioc' cocjirep yap ev tc«) evt /.ai
Tw auTw XptaTw, Yirct Tvi
p.£a tcutcu u7ro(7"aaet, ^eoi^fizai
zo cp3apTcv xai tc acjpS^apTov, zo ^vnzov y.ocL zo oci^ocva-
Tov, ovzod vjxi zo i.^cGaycv y.ai ro -npcadEy^oy.evcv' o avzoc,
yap co^ av^pcjTTc? Tzpoa-nyayi^ Y.ai ^q
Bioc. Tipcaede^azc
EucjTpaTtcu Tcu JS[iy.aLai ex tcu devzepcv
Ticpt T&)v a^up/.cov loycv.
^^^
'AXXa xat ^Te ^apt^'V)ptcv tcu aoiz^npLcv Tza^^ovg tw uirep
Yiu.cov r.a^cvTt TrpoacpepeTat , yai oze ujrep ^MYig Yia&iv Tvig ev
(Tcop.aTf , xai cTc" iva acpeSyl Ta7? (|;u)(a7; inp-cov a ^covTeg
evTauS^a r.pcay.eypcvyaiiiv ^ v.aL cze vr.ep zo)v evTeu3ev oiyo-
ptevcov 7Tt(7Tcov, avayyaLCv ^u^jico tcv apTcv eivai tcv TipcGCfe-
poptevov, Tcv ^/u^^Yis e/^cvza Qv^pckov
^ '
zo ze yap Ot
niJ.ag
trem tantummodo offendimus , utique huic soli , iuxta hos
blaterones , reconciliati sumus per lilii eius incarnati sangui-
nem. Quod si totam Trinitatem offendimus , utique toti Tri-
nitati oblatus fuit unigeniti fllii Dei sanguis. Sicut enim in
uno eodemque Christo, qui in unica persona subsistit, agno-
scitur corruptibilitas et incorruptibilitas , mortalitas et immor-
talitas, sic etiam oblatio et receptio. Idem enim quatenus
homo obtulit, quatenus Deus recepit.
Eustratii nicaeni ex secundo de azymis sermone.
Revera et cum salutaris passionis sacrificium, ei qui pro
nobis est passus offertur, sive pro nostra corporali vita , sive
pro animabus nostris ut remittantur ea quae in vita pecca-
vimus, sive pro iis qui hinc migraverunt, necesse est panem
(1)
>'()n cxtaiit lii (]o az^mis seriiiones Kiislratii.
(?.) Levoni opi^ido iianc obiectionein Grarc.<>riini iii(li(at Ciainpinius
iii sno (lc az\n)o opusculo cap. I. luin cap. 111. apud eumlem dissolvit
52 SYNODUS CONSTANTINOPOLITANA
Ta re rifj.eTepa waauTW? , xat Ta L-Trep a^egew^ o-(]5aXy.aTwv
,
etTe Tc ev T-/i Tiocpc-UTn Izl ev(3-/;p.^uvTwv
^&)Yi , efTe twv ex
TauT/ic Yi^-/) a-7rcXu3"evTWV TitCTTwv, vnip ^vy^oiv eGTi npoG'
^eppeva* ouoev oe Tt rravTw? TrpaiaTaTat , et •/^aptazripLov
T.oxi zr\c, ^wric -/lawv Tvis £v ac>iiJ.aTL, tov apTcv 7:poa(j>epr-
f/.ev
w; yap to yipf.eTepcv o ab^vf^p eauTw (3ta
t^; TrpoaXiQ-
yew^ wxetwaarc, outw; xai tc VTiep eauTcu Tipca^epcpievov
e*auTw ctxcicvptevcig, eauTcu awpia TiCie^Tai, xat inpuv autov
/7.eTa(3c^wa£.
$wTtcu 7raTptap;(cu ex tcu loycv^ ov ri OLpyri' ttw? S^eXyj-
Tcs Te '/.ai a^el-n'Oi tw TiaTpt c ^avaT;;? XeyctT* av
etvat Tou XptaTcu; xat ttw; TiaXtv o auTcg uvvelBoi
Tw TTcvyjpw 3eXioTO$ ze oLiia eivai xai a^eXriTc? ;
^*^
'ETiet Tc XuTpcv TTpos dvo TLva TYiv ocva(^cpav
we eTTtTrav
illum qui offertur esse fermentatum
,
quia fermentum animae
symbolum est. Nam et Christi in passione eorpus vivum erat
et animatum; et nostra similiter saerificia, pro remissione pec-
catorum , sive adhuc viventium fidelium sive defunctorum
,
pro animabus offeruntur. INihil vero prorsus officit, quod ali-
quando ob gratiarum actionem pro corporali nostra vita
,
pa-
nem offerimus : sicuti enim corpus nostrum Dominus per in-
carnationem fecit suum , ita panem quem pro se quisque of-
fert, sibi vindicans suum corpus efficit , nobisque retribuit.
Photii patriarchae, ex sermone, cuius initium est: quomodo
et voluntaria simul et involuntaria Patri mors Christi
dici queat. Et quomodo rursus accidat ut eadem mors
diabolo voluntaria simulque involuntaria fuerit.
Redemptionis pretium duplici sub notione generatim consi-
cam graociis Gcnnadius, (jui concludit utru)iK|ue rituni sive latinum sive
graecum recte sc habere.
(1)
Est liaec IMiotii qiiaestio ainpliilocliiana XXIV, quam nos edidi-
mus Script vet T. 1. Fragmentuni lioc ie^itur ibi
p
79. ed. nov.
ADVERSUS SOTERICHUM. ^t^
eyji^ pVGtcv T£ TO)v y.(xrc-/^c^ev(i)v ii^uai^ y.oli ^wjsov cpaaBou
T&) y.ccze)(^cvzi' co; //ev puatov tcov Y.azij(c^iV(*sv
^
Avzpcv «v
e^y; to awTYiptcv aiaa* 6>; cle (3w|S:v tcu xaTe;^cVTC?, ovSa-
fjLGig' enu v.ai iicXkoL aXXa zm yvpmc leycfxevc») npcdcvza.
XvxpM^ Tvi ofCfpaGZM zavzri v.ai vr.ep lcycv cv T.pcaeaztv cl-
TicvcfJiia' Y.ai yap o |U£V zo Ivzpcv didcvz^ cv/.izi dvvapLevcq
Yvptoi; etvai cov r.apedje^ zw ^y]p.iav eyei y.aza zo ar.apai--
ZYiTcv ay.clcv^cvaav y.zpdaivei
3'
o XajScov, yai yaBiazazat
OeaTiozTig mv r.pczepcv zrv ec,cvaiav cvy eiyev' evzav^a oe
T5uvavTtcv «Trav c
fj.vj
y.a-a^ifj.evcz zo ivzpcv (x«t yap
TTOvTa ev Tvi ;^£i|sl auTcu, xat cu^e to Tcu'A(3eX a\[ia^ ovde
fjLev Twv fj.apzvpwv ^
ej&) t^; auTcu xaS^eaTYixe Tipovctac x«t
yetpoc) cv^lv ptev d'nlcvozt e^-zi^fWTaf Tt? yap av ^Xw; ei-
7re7v evvcYJo-ci co; /uev tcov SejsarrcvTCov auTcu, xai cov exe-
vco3-/;crav atuaTCOv, e^aTt Acyc<; auTw, xat /y.&Ta ^avaTcv
co$ aS^avaTcov [Sccovtmv axcyet; to ^e (jroTYiptcv xai ^cocTrctov
deratur , niinirum ut captivorum redimiae , atque ut captivo-
rum domino donum oblatum. Christi sanguis, quatenus redi-
miarum vice fungitur, sane pretium redemptiohis dici potest;
verumtamen quatenus donum mangoni est, illo nomine uti
nequit. Kt quidem alia multa redemptionis proprie dicto pretio
insunt, quae arcanae huic et incnarrabiii oeconomiae non
congruunt. Siquidem qui pretium dedit, quia rei eius dein-
ceps dominus esse non potest, detrimentum necessarium pa-
titur: contra qui accipit, lucro augetiir, fitque rei dominus
quae in eius potestate antea non erat. INunc omne contra est.
Qui pretium obtulit
(
quandoquidem omnia in Dei potestate
sunt, neque ipsius Abelis neque martyrum sanguis ab eius
providentia dominioque abfuit) hic inquam nullum cepit de-
trimentum. ^am quis omniuo existimare velit, ab eo qui fa-
mulorum suorum , et quorum sanguis exhaustus fuit
,
curam
gerit, quique mortuorum tamquara viventium damores au-
54 SYNODUS CONSTANTINOPOLITANA
OiVJOL T(5U V.07(J.C-U^ 2VX 6V Tc7? (X^aVOLTClC ZYiq aiiZoZ T.pC-
'uoiy.g TCf-iJ.fcic cruvey£( avci)Xe5pcv aOT&), xal (p^cpac OMfjiOc-
TfiiV aveTiacpcv aiiVTr.pcvp.evcv; cux eQyiaioTai tcivuv cv p.ev
cuv c TO y.v-pcv xaTaSe/utevcc, Q:/.).a xai tcu yevcvc ruo^v
r.oLvzc; c cptXav^poTrcg r.pcGzy.cpdnGE rnv aunr^piav.
TcZ ^a.^OL(jy:ftVcZ.
*0
Tcov cA&)v Secc xac 7raTri|:, xaS"' c TraTYip ^ikii^
n
y.of.^'
5£c;; alX et ^ev xa3-' c izazrip^ oillc zo auT^u
ecTai Tiapa Z'j zcv vlcZ SeXy^p.a* cv yocp
r.azrip o v)cq' ei
de xaj ^ecc, ^irecc oe xat o utcg xai tc rvevy.a zc ayicv^
apa zo ^elnfj-a (fvcjeo^c^ riycvv (^vaiY.cv y.ai uv ycvv y.aza
zcvTcv avWcyiaayevcq epdizrcrcv' c twv cloiv ^^eog v.ai r^a-
TYip v.a^' TiaTnp Tipcaedelazo zo zcv y.vcyevcvc aipa,
n
xaS"' Beoc,; aXX' ei pev xa3" o r.aznp, aXX/] auTiu eoTat
Tiapa Tr,v tcu vicv Ovvay.ic ze vai evepyeia' cv yap raznp o
vloc' ec de xa5' c ^ecc^ 5ecc de y.ai o vicc xat tc r.vevfja
(lit; quis inquam putet, salutarem et qui orbem \ivificat san-
guinem , in thesauris providentiae suae ab eo non fuisse in-
columem conservatum, atque ab omni corporea corruptione
defensum ? TNon igitur danmum passus est qui pretium con-
iulit , immo universi generis nostri clemens lesus salutem
lucratiis est.
Damasceni.
Universorum Deus et pater vultne quatenus pater est, an
quatenus Deus ? Si quatenus Pater , alia erit voluntas eius
quam Filii ; neque enim Pater idem est qui Filius. Sin vult
quatenus Deus , Deus autem aeque est Filius et sanctus Spi-
ritus, utique voluntas naturaeest, id est naturalis. Ergo tu
quoque similiter syllogisnuuii instrue. Universorum Deus et
Pater , num quatenus Pater est , sanguinem unigeniti excepit
,
an quatenus Deus? Si quatenus Pater, alia erit eius virtus et
operatio quam Filii ; non enim idem Pater ac Filius. Sin qua-
ADVKRSUS SOTERICHIIM. 55
To ayiov^ apa. ro zcv iiovoyivciig aifjia zov tvoq Xfx; ayiag
Tpiadc<;^ T. avT-f) ayla rptac xa5' c ^eog 7.poaidi'E,azo,
'Ex TcZ (jvvcdLy.cv zcv avaytv&)axo|uev5u ev '-n
(jLtyalri exxAyicrta.
^'^
Tot$ Xeycuatv ort ttiV ev tw xatp&i rcv xcffjucawTnpicu
Tcu xu|Dtcu xat Siou xai awr^po<; inpwv 'Ir.acu Xpi<;-cv izpoa-
ay^Siiaav VTzep zr,;, r\[JW>v ao)zr,piaq Tiap' auTCu ^uatav tcu
Ttpticu auTcu aoi^arot; xe y.ai alfxaroc,^ Mg apy^iepeoiq Y.ara
xo ccv^pctiTiivcv di Yi^.ac ^pyijuaTtaavTC? , oTt Trep c avxoq
xai 5uTr/G y.ai 5u/y.a, xaTa tov ttc/uv ev Beclcyia Tpoyo-
picv^ Tipcarqaye ptev auTC^ tw B^ew if.ai. TraTpt, cv iipcaede-
^arc de &>: Beoc ^era xcv nazpcq avzoq ze o ixcvcyevTtq
xai zo T.vev^a -c aytcv wg 6ia zcvzd^v ofnc^evcvatv avzov
ze zcv Becv Acycv , yat zo ofjccvatcv y.at ciJ.cdc'^cv zcvzcv
xsapav.mzcv njveupa
, znc, jecxspezscvc, oy.ozt[j.taq ze vai
a^taq^ avaBefj.a.
tenus Deus est excepit , Deus autem aeque est Filius et Spi-
ritus sanctus , sequitur ut unigeniti sanguinem idest unius de
sancta Trinitate , eadem sancta Trinitas
,
quatenus Deus est,
exceperit.
Ex libro synodico qui in magna ecclesia legitur.
lis qui dicunt, quod dominus et servator noster lesus Chri-
stus, tempore salutaris suae passionis, pretiosi sui corporis
sanguinisque sacrifieium , tamquam pontifex in humana pro
nobis assumpta natura
,
quia et sacrilicator est et victima , ut
magnus ait theologus Gregorius, obtulerit quidem Deo Patri
,
non tamen ipse unigenitus exceperit quatenus Deus, itemque
Spiritus sanctus; ita ut hac adfirmatione excludant ipsum Dei
Verbum , nec non consubstantialem et congloriosum Spiritum
paraclctum , a divini honoris puritate ac dignitate ; anathema.
(1) Libri svnodici niagnae id est constantinopolitanae eccle^iae bonas
particidas nos re<-,itavinius e\ cod. vat. Sjiicile}^. T VII. in praefatioue.
56 SYNODliS C0NSTANTIN0P0LIT4NA
Tclg r/iv y,cx2r' ey.aarYiv iipoiayoixevnv ^vdiav viiep Twv
7rapaXa|3cvT&)V ar.c Xpiarcv twv Buodv [j.vaTr,pi(i)V lepcvp-
yiocv
,
fx-/]
3c-/^:^e-jcic tyi ayioc zpia.di r.pcGOtyeG^ai
,
wg av-
Tt(f<3"eyycp.€vcis evTeu^ev zcic lepclg xai B^eict; T.cLXpaxjL Ba-
at^etw Te xat rw Xpvacppr^y.cvi, cig au|ucp&)vcvi<7i xat ct Xct-
TTCt 5ec(jpcpct T.axepec ev to7c cixeict? /cy^t? re y.ai (TvyypaiM"
[jLaGiv, avoSe^a.
T:;7c ay.cvcvdi juev tc;; awT^pc^ Trept t^s Tiap' auTCu 7ra-
pa^JcB^etain? twv ^ei(t)v ^v^tpKnv \epcvpyiaq^ XeycvTo?, touto
Trcte^Te et^ tyjv e//-/)V (xvauvr,(jiv
^
iJ.r\ ey.Aaix^avc^evciq (Je op-
S-ws *Y]V avapiv50(Ttv, aXXa TcXptcofJt Xeyetv, oTt xatvt^et (pav-
TaaTtxii)? yai etxcvtxws TrjV eTrt tcu Ttptcu aTaypcu Trapa
TCJ awTyipcc rj/zwv iipayPCi.av Bvaiav zcv \dicv awjuiaTOS
Te xat ali^azcg elg yctvov rric avSpcoTTtvrjs (puaew? /uTpcv
Te y.ai e^i/.aGfJ.a^ n
xa^ exc-aTnv iipcaaycu.evrt ^vaia T.apa
Tcov Ta 5c7a teprupycvVT&iV p.uaTrpta, xaS"c)^ c ao^z-cp •fl//wv
xat dcaTcrnc t^uv c/oiv T.apeo(j)yv y.ai dta zcvzc aXXy)v eivat
lis qui peractum quotidie sacrificium a Christi sacerdotibus
divina mysteria tractantibus non concedunt sanctae Trinitati
offerri , contradicentes sanctis divinisque patribus Basilio et
Chrysostomo
,
quibuscum consentiunt et reliqui pleni Deo Pa-
tres in suis sermonibus atque scriptis ; anathema.
lis qui cum audiunt Ser\atore)n in instituto a se divino-
rum mysleriorum sacrilicio diceiitcin : iioc facite in meam
commemorationem , haud recte intelliiiunt vocabulum « com-
memorationem » sed dicere audent (juod sacerdotes phanla-
stice et imaginarit renovant peractum a Servatore nostro in
pretiosa cruce sacrificium sui corporis atque sanguinis ob
communem humanae naturae redemptionem ac propitiatio-
nem, dum quotidianam hostiam offerunt eo ritu quem Ser-
vator dominusque noster tradidit; ideocjue diversum esse hoc
sacrificium adstruunt ab illo quod Servator noster oiim pe-
ADVERSIIS SOTERICHIIM. r>7
raurriV r.ocpa. znv e^
«pX"^? ^f^
(7&)T-^p£ TeTeXccr/7.evriV eJaa-
yjuat , xat 7r|icc exeivy]v (pavTacTixwc xai ely.cvtxws ava^.^pe-
p::pevriV o; xevcuai to tyi^ (pptxTriC xai rjeta^ npcopyiaq
(j.vaTfipLcv ^
di cv Tcv Tris iJiiHcvGr,q ^wri? appaP&iva Xap-
pdvc^ev xai TauTa tcv Bhcv Tiaxpoc 'I&javvcu tcv Tiavcro-
r^cv y.ai )(^pvacppnu.ovci diaTpavcvvroq Tnq ^vsiaq xo aiza-
pa/.Aay.zcv
^
y.ai ynav yai Tr,v avT*^v sivat (paaxcvTos ev ticA-
louc Twv TcC fj.eyalcv Uavlcv pr,T(ov
e
Jyiynaefftv , dva^spnoc.
Tc7; )^pcvfxa; dtaaTaGeiq ir.i Tr,g y.aTallayric T-r,q ov-
zrpoiiTiiVYiq (pv(7e&); TTpci; Tr,v jetav xat yayapiav (^vaiv Trig
^wap)^txri; xat TravaxnpaTcu Tp£a(5c? eTTivccuo-t xat r^apiiaa-
ycvai' y.ai r.pcTepcv pev tw i/cvcyivEL Xcyo) vc//c3eTcu(jiV ej
auTrl? y.aTrXAayBai 'ri^dq t^? 7rpc(TAr^(^£&)c, uatepcv ^e tw
5c(>) xai 7:aTpi y.aTa tc ao)Tr\piov itdB^cc tcv deazoTcv Xpt-
(jTcu, xat dtaipcvai tx ddiaipzTa^ toov 5e£&)v y.ai
ixayapictiv
TraTepov Oia tcv Tr,g cty.cvc^iag ^vaTnpicv TiavTog, xaTa/-
la^ai njJ-dq eayTw tov (j.cvcyevn didaay.ovTorj
,
xai di iavTov
regit, ad idemque nonnisi phantastiee et imaginarie referri;
his , inquam , tamquam evacuantibus tremendi divinique sa-
erificii mysterium, per (juod futurae vitae firrham aecipimus;
praesertim cum di\us pater et sapientissimus Johannes chry-
sostomus perspicue docuerit nullam esse utriusque sacrificii
differentiam, unumquc et idem adfirma\erit in multis magni
Pauli interpretationibus; anathema.
lis qui temporum distantias in conciliatione humanae na-
turae cum divina beataque vivificae immortalisque Trinitatis
excogitant atque invehunt ; et primo quidem statuunt nos
fuisse conciliatos unigenito Verbo vi adsumptae ab ipso hu-
manitatis
,
postea vero conciliatos quoque Deo patri tempore
salutaris passionis Christi domini; atque ita dividunt indivi-
sibilia; quum contra divi beatique patres per universum si-
mul incarnationis mysterium sibi nos conciliatos ab unige-
58 SYNODHS CONSTANTINOPOLITANA
ze xat auTw r&) 3ew ^iai Trarpt , axdcv^oig 61 TiavTw; xat
TM Travaytw xat ^wcTTOtw TiveupaTt, w$ xatvcov CoTTOfxaTwv
xat gx^uXcov ecpcupETa^e, avaBiy.a.
TO Eni TIl A^^A*YE^TI AOrMATI
IIAPA TOY nANTEYrENOY SaTHPlXOY
rErONOS 2:HMEIfiMA.
M,
.y]v! p.a1c.3, i|3', rifJ.epa, Ivd. e. Upoy.aBny.evov zcv 3-ec-
azizsTcv riixo^v fiaatlediq avTcv.paxcpcq y.vpov MavcuX xcZ
Kc//v/T cu ev Tw TraXartcj) tgjv BXa^^epvwv, 7rap£(7Ta|tzevc.)V xn
ayia. avzcv jSaatXeta twv repiTrc^YiTwv avetj/twv aurcii y.at
utcov , Tcvi aotdty.GV (ji^aazcApaxcpcq y.vpcv 'Avdpcvtxov xcv
-npc^xcae^aaxcv.
nito doceant , et per ipsum Deo patri , consequenterque om-
nino etiani sijnctissimo et vivifico Spiritui ; his, inquam
,
tam-
([uam novarum quaestionum et peregrinarum auctoribus
,
anathema.
ACTA SYNODICA
D E D O O JM A T E C U I U S A l C T O R F II l T
PAMElCiEMS SOTEKICHUS.
iTlensis maii die duodecima , indictione quinta. Praesidente
a Deo coronato imperatore potentissimo domino Manuele Com-
neuo, in Blachcrnarum palatio, adsistentibus sanctae maie-
stati cius valde amabilibus eiusdem consobrinis, filiis illustris
sebastocratoris domini Andronici protosebasti.
ADVERSUS SOTERICHnW.
59
Kai 'i:po)rcfieaTio(pLOv xvpcZ Icoavvcu zov KcpvYivcu, xai
rcv avzocoil^^cv avTcv y.vpcv ' Ali^icv.
Tcv -Kepmo^nTov ave^icv Tris y.pocTaioig Kai aytac, avxov
^autleiaq^ y.vpcv 'AXe|(cu Tov KcvToaTe(pavou.
Tcv r.avGefiaf^-cv ae^a^cv y.ai yapi^pov tcv y.paTaiov xai
ayiov '^pwv |3a(TtX£&)c, y.vpcv 'Iwavvcj tcv KavTaxcu^yiv:v.
Tcv Tiavae^aazcv Qe^aaTcv y.ai yay.^pov Triq ^.ay.apic-
TaTTiq uicpcfvpcyevvriTov /.ai zsepivscBnTcv otvTadel(^Yiq zcv
ypazaicv xat aytcv mwv pafffXfax; y.vpag ©ec^copas, yvpcv
*IcoavvoTj Ayytlcv,
Tcv T.avfje^aazcv oe^aazcv y.vpov 'Iwavvou zcv Kcvro-
aze^avcv.
Tcv Tzavae^aazcv ae^aazov yvpcv Kwv^avnvcD tcu Ila-
'kaic^.oyov.
Tcv Tzavae^aazcv ae^aazcv y.vpcv 'AXe|t6U tcC Ualaic-
"kcycv.
Tcv -Kavaefiaarcv ae^aazov yat eziapy^cv y.vpov 'Avdpo-
viy.cv zcv Ka[j.aTrpcv.
Protovestiario domino lohanne Comneno , eiusque fratre
domiuo Alexio.
\ alde amabiii eonsobrino potentis sanctique imperatoris do-
mino Alexio Contostephano.
Pansebasto sebasto genero potentis sanctique nostri impe-
ratoris domino lohanne Cantacuzeno.
Pansebasto sebasto p;enero beatissimae porphyrogenitae val-
deque amabilis sororis potentis sanctique nostri imperatoris,
dominae Theodorae , domino lohanne Angelo.
Pansebasto sebasto domiuo lohanne Contostephano.
Pansebasto sebasto domiuo Constantino Palaeologo.
Pansebasto sebasto domino Alexio Palaeologo.
Pansebasto sebasto et eparcho domiuo Audronico Camatero.
60 SYNODUS CONSTANTINOPOLITANA
Tc\j iJ.eyoLdc^ozazov [xeyoOxv "kcyocpiaazcv zcv aefioiaxcv
xai TTpwTcvorapiou v.vpcv 'I(»avv:i;.
T:u ixeya^c^czoizov TiprjiZcvczapLCV xat eizi zcv Kaviylitov
y.vpcv 0£:(5cop:u zcv Izvr.etdizov,
Tcv y.eyadc'^ozazcv ^u^txcu y.vpcv Ntx/i^cpcu zcv BcpjSvcu.
Tcv y.eyadc^ozazcv yeyalcv ^pcvyyaptcv y.vpcv 'Icoavvov
Tcv Maypepi^clizcv,
Tov yayauv entc^avedzazcv TrpcaTaoYixpYiTts xupcu Ntxc-
"Xaov zcv Zwvapa.
Tcu yeyalcv eTitc^avetfazcv r.poyzcycvpazodpcQ y.at ini Twv
difKjeoiv y.vpcv M.t^anl zcv Kay.azcpcv.
Tcv [Meyalcv entcfavedzazov itpctizcy.ovpazcopci vcucc^vla-
y.og y.at ent twv cty.etayMV yvpcv Secdctipcv zcv IT«VTe;^vou€,
Tcu ueyalov emc^aveazazcv 7:pGOTOxcup«Twpo? xat cpuXa-
ycg xupcu 'lilta zcv BcupTecu.
^vpL-naptGzay.evng yat zrig cvyyhfizcv ^ yat Gvveoptat^ov-
zo)v avzr\ y.at avvdiatzo)VZO)V Tvi viicBecfet
Sicetp. 16.
Gloriosissimo magno logariasta
*
sebasto et protonotario
domino lolianne.
Gioriosissimo protonotario , et Canielei praeposito, domino
Ttieodoro Stypiota.
Gloriosissimo mystico domino iNicephoro Borbno.
Gloriosissimo magno drungario domino lohanne Macrem-
l)oIita.
Ma«^no perillustri protoasecretis domino Nicolao Zonara.
Maf^no perillustri protocuratore et a supplicibus libellis do-
mino Michaele (^amatero.
Magno perillustri protocuratore nomophylace, et domesti-
cis rebus praeposito Theodoro Pantechne.
Magno perillustri protocuratore et custode domino Klia
Burteo.
ADYERSUS SOTERICHLM. 61
Tov
KwvoravTtvcuTroX^w; KwvjTaVTtvflu.
TcO *l6c:(7^Xup6)v iJ.cvocy^cZ 'Iwavvcu.
2uv£^p<a^ovToe Yipv xat t:i) UTictJ^yiqxou
BeoZ ttoXe&j; p.6-
yaXy)5 'AvTto/jta? 2wr/ip/ou tcu FlavTei/yvcu.
2uv^{a(Ta)VT&)v &)<jai;TCt); xri vTzcBtaei y.oci y)/jtwv
Tcu apy^iemGy.onov Trajy)? BcuXyapiag u.cvuy(cZ 'Iwavvcu,
Kac Tcu KuTipou /uiovap^cu Iwavvcu.
Kat (7llV(3£ayV&)plOVOllVTWV V.0LL Yl/JtWV twv apJ^iSpEWV, Tci;
Kafcrapeiag 2Te(])av:u. TcD Ku^ixcu 'Iwavvcu. Tci! Ntxcptyi-
eta^ 0ec(puXaxTcu. Tcu 2i(3-/i5 'Iwavvcu. Tcu ©eacraXcvixyis
BaatXetcu. Tcu NecxaKjapeia^ KwvcrTavTlvcu. Tcu Aac(3«-
niiaq KaXcu. Tcu KcptvS^cu Qzc^oii^cxj, Tcu 'A5y)v&)V Fewp-
yiov, Tcu Mwxyjjou AeovTO^. Tcu IVauTraxTcu Bao-tXeiou.
Tou $(X«Tr7rcu7roXew5 0£c5wpcu. Tcu 'A^piavcuTroXew^ Aeov-
T05, Tcu 'ATrajueia»; Fewpyicu. Tcu l^e^Y.vpoLC, Kwv^avTtvcu,
Tcu 'ATTaXeta^ NtxcXacu. Tcu Uocpcvoc^lag 'Imoo/Vcv, Tcu
Praesente senatu , et considentibus negotiumque simul agen-
tibus
Constantinopoleos patriarcha Constantino.
Hierosolymorum patriarcha monacho lohanne.
Considente nobiscum electo quoque magnae Dei urbis An-
tiochiae Sotericho Panteugeno.
Rem propositam simul urgentibus
Archiepiscopo totius Bulgariae monacho lohanne.
Archiepiscopo Cypri monacho lohanne.
Pariter simul censentlbus nobis episcopis Caesareae Ste-
phano. Cyzici lohanne. Nicomediae Thcophylacto. Sidae lo-
hanne. Tliessalonicae Basilio. Neocaesareae Constantino. Lao-
diceae Calo. Corinthi Theodoro. Athenarum Georgio. Mocesi
Leone. Naupacti Basilio. Philippopoleos Theodoro. Hadriano-
poleos Leone. Apameae Georgio. Corcyrae Constantino. At-
taliae Nicolao. Paronaxiae lohanne. Mesembriae Theodoro.
62 SYNODUS CONSTANTINOPOLITANA
Me(jriij.^piaq Seodo^cv. Tov Bi^wig Secdoipov. TcZ 'Apxa-
dicvzo}^eoig Ko)v<7Zuvtivcv. Tcv Ylapicv Ntxyira. Tcv 2-/iXu-
^piocq 'loiocvvcj, Tcv 'Apa|3t^u-/)$ Tpnycpicv. Tov An[jLVcv
Mt^^avlX. Tcv zrtq *H.puy.lecq ^ovoLycv 'kY.aY.iov.
Kai Twv Tiapevpe^evxm iv Ti\ izo^kei 3-£0(jjt/eaTaTwv er.L-
arxoTTWV
Tov llaxpm reojpyicu. Tcv Tpa-/jxkr\q. . . . Tcv *Tp-
xavtag Atcvucjtcu. Tcv AaliaavdodV Ko)VGzavTLVov. Tov 'Ap-
ycvq Aecvzcq» TcZ Ar,pLnrpiadoq 'Icoavvcu. TcZ "Apzrig Ba-
fftXetcu. Tcu 'Avzavdpov
- •

2u]U7rapi(7Ta)!xevc»)v •/.ai twv S^eccjptXedTaTGjv ey.xXnatajTt-
xwv ap^ovTcov.
"OTt Yapdta ^aatleox; evae^ovg iv
X^^P'-
«^scu,
cos yeypa-
TTzai^ Yai oxi
ii'h
TTCppw B^etag ^cvlriq xo v.ax avxcv r^epai-
vexai ^ta/3cuA(ov, aze-)(yco<; avzclg epyoic 6 ^eoGze^-f\q infxwv
auTcxpaTCi)p y.ai apzt Tiapedeilev* cv xai XptaTcu vcvv etTTwv
Ttc 7re7rXcuT"/T/evat cpavat xaTa tcv 3"ei:v Yai y.eyav ancGZO-
Arcadiopoleos Constantino. Parii Niceta. Selybriae Tohanne.
Arabizyae Gre<:orio. Lemni Michaele. Heracliadis monacho
Acacio.
Itemque aliis qui versabantur in urbe Deo carissimis epi-
scopis
'
Patrarum Geor<i;io. Trachalae. . . . Hyrcaniae Dionysio.
Dalisandorum Constantino. Arjiorum Leone. Demetriadis lo-
hanne. Artae Basilio. Antandri. . . .
Praesentibus etiam Deo carissimis ecclesiasticis praepositis.
Quod pii regis cor in manu Dei sit, ut ait scriptura; et
quod non procul a divina voluntate consilia eius recedant,
manifeste nobis actil)us ipsis coronatus a Deo imperator nunc
ostendit; quem mente Christi factum divitem dicere possu-
mus , ut divi map;nique apostoli verba usurpcmus. Ktenim qui
animam suam corpusque divinae <>ubernationi commisit, lieri
ADVERSUS SOTERICHUM. ()3
XcV are Sl xat
^^X"^^
^•^'-
^^^l^^ "^V
^^^^
xujSepvyiact Tipca-
avaSe^EVcv, cvx av ay.apTct zcv 7:piT:cvzcc,' zaXkof. [j.iv citv
Itii zcZ r.apcvzog aT:ocpiO(x{iaOai zcvzcv T:'k£cvBxzny.a~a^ caa
re TiJV exTO^ y.xL cpaivo^evov paat/ea ^.iyakcvpyov Trapt^/^atv
uTiep av5p&)7r:v xat o ye tcv ivzog v.ai y.pvnzoiivjcv ^ia-
3eixvv(jlv i^jiCDavei^-aza v:poc zo zcZ ^ncv xaXXcu; apy^ezvncv
axpL^OiC eJetxcvi^op.ev5v , TrepiTcv tcjMq do^et xat ayatpcv.
UXnv oiHa zavza ^ova pnzeov ^ ecp' c'tg apa zov Tiapcv-
Ta ai^xexpoTrixe <n\iiepov avKKoyov co^ yo(^ a-Ko^^niia
ztva
xat TYis opBozopicv dc^ng aklozpta iiepi ze zng Tiapa zov
xvptcv y,at ^ecv y.at GOizripoq ritj.c^v 'In<Jcv XptaTcu ev xatpw
zcv T:a^cvg yevopt£vy)? Ikaarnptcv twv np.ezepctiv a^apznii.a."
Twv i:pcaay(tiyng tov \^'iov a(iiiiazog ze yat atixazcc^
vat dn
yat
zng oa-f]^.epat T,apa T&iv 5e7a peTaxeipi^opievov tepcTe-
XeaTwv
yLVciievng ev zalg hpoug ayi(^etatg rtov ^woTTctwv ptu-
aT/ipcwv, (,ig avzog ev tw uuaTtx&i (3ei7rv&) xaTnplaTc, co?
taTcpcvat za tepa yat ^eovivevaxa evayyelta
,
(^pcvelv ze yai
nequit ut ab officio discedat. Itaque reliquas nunc quidem
enuraerare eiusdem virtutes , sive quae exterius regem sistunt
supra humanam conditionem magnificum, sive quae interius
et reconditae demonstrant eum ad divinae pulchritudinis ar-
chetypum egregie conformatum ; has , inquam , recensere su-
pervacuum fortasse videretur atque importunum.
Nunc itaque illud solum dicemus, cur praesentem synodum
congregandam iudicaverit. Statim ac enim intellexit, sacer-
dotes quosdam fovere animo ac verbis pronunciare absurda
quaedam dogmata et a recta fide abhorrentia circa iliud quod
dominus Deus ac servator uoster lesus Christus suae passio-
nis tempore pro peccatorum nostrorum propitiatione obtulit
sacrificium proprii corporis sanguinisque , nec non circa illud
quod fit ffuotidie in sacra vivificorum mysteriorum liturgia a
sacerdotibus , cuius rei initium fecit ipse lesus in sacra Ccie-
64 SYNODUS CONSTANTINOPOLITANA
dcy^azit^eiv rwv zivocq tejocoaevwv envBexc aiy.a xal el; ete-
pcvq Yi^yi T-flv vcaov TauTnv wjpepTTCUorav xaTef/av5avev , yiv
dvaipi^iq Ttveg xat (piXcveixci av0pw7rci, cvx ((jjuev OTrwg (ppe-
vc(3/a|3w5 ys.vcGYiy.ci(.(jiv ^
evS^ecv ^riXcv avaXa|3wv onclcq cvtcc,
Ta ::|S05 euo-e|3eiav ^-/iXwty]; tw ovti dianvpoi* xai Traffat^
aXXats etTTCov eppcocj^at Te&)5 xaTeTieiycvcjau xo<7pttxa7? utto-
B^etjeatv, cTrcaa tci^tcu tc evB^ecv xparcs aXXe7iaXXr.Xws 7re-
p£(TTci;^i^cuo"f TcvTc £xe7vc To ev evayyilLciq ev Trctwv xat
a;;rc$ euVePeaTara cjuveTrpaJaTC* eJaTreo-TeiXe tcv; ayyi-
"kcvg avzcv Gvyy.ocleGocd^ai rcv^ ffvXXeJcvTa^ ex tcu ixeocv
rauTa or\ ttcu Ta (j'/.ocvoaAa. /.ai xovi; noiovvTag tyjv avoy.tav'
dtozi yvovxeq tcv 3ecv, cu^ ^?
^ecv edc^adav^ aXX' epia-
zaK^Snoav ev rclz diaT^oyta^olg avToyv etx cvv avllcytayiclq*
xai ec7xcT(ff3-y) -h
aauverc? auTcov xap3ta, xat (faaxcvre? et-
vat ac<pct eptcopav^yiaav.
"Ev3"ev Tct xai ev ayto) auvaSpctaS^evTe^ aTiavzeg Trveu-
ptart oTiOQZt Tvi j3aatXt8t tcov TrcXecov ex rwv eyytara le v.at
na, ut sancta et a Deo inspirata evangelia narrant; cumque
ad alios quoque manare sensim morbum hunc cognovisset
,
quo morosi quidam contentiosique homines temere labora-
bant; divino statim zelo correptus, pro suo rectae fidei in-
flammato amore; sepositis interim quae instabant mundanis
curis ; his enim sanctus eius thronus sine intermissione pul-
satur; evangelicum illud exemplum recte ac religiosissime
secutus est, videlicet ut angelos suos mitteret ad tollenda de
medio haec scandala , et eos qui operantur iniquitatem :
qui
agnoscentes quidem Deum , non tamen uti Deum glorificabant
,
sed in cogitationibus suis syllogismisque evanuerant
,
quorum
insipiens cor obscuratum erat ; et dum sapientes se dictitabant,
facti sunt stulti.
Quamobrem in sancto congregati Spiritu omnes (juotciuot
in hac regia urbe et in proximis longinquisque
provinciis
ADVF.RSIIS SOTF.RICHIIM. 65
TiccGa) zavZYic izocf^X^UiV
eTJ^edf][J.ry.ociJ.ev
,
^cvlr, y.ai yv&)uyi
Tcv Oecy.v^epvfiTcv rifj.o)V
uvzcy.^(XTcpcc' 7Tpcxa0yi]uevcu p.ev t:v
ev^ecv /.pT.zcvq ocvtcv^ T:ocpi(;-oi[xevnc de Tn; oi^yxXr/Tcu, aXloc
Y.a\ r\UGiv Twv nocTpiocpy^wv tcv KG^vt^ocVTivcvnoleo);
,
y.ai tcv
*l£poacXu|aa)V toc Triq vncOeaecAii zm xparet tovtcv GwdiaiTCtiV-
T&)V, y.al Tcv v-c^n^LCv ^ecuTToXio)? 'Av-coy^eia^ avvedpia-
^cVTOi;, ov [X'f\v cvdc yif/cov
roiv apy^LeTnayOTiodV ^
tcv Bcvlyx-
pia<;, y.al tcv Kvnpov , "ric TCiavTng ancltu-avciJ.evoiv avv-
JtairyjjTec); , avTa ey.eiva y,ai vvv c[j.:(fpovcvVTec
e-juy.paTvvc-
ptev a y.av T&i ytvc|uev&) (7i;vc3r/&) a-opetwaaTi y.c/.za Tr\v x^
Tcu tavcuapicu [/.rivoi rfig -fi&n napeh^cvariq TeTapTnq em^
vey.r\(7er,)c zcv
(^X^^
eTcvg, cl zoze avvel^cvTec ev zr\ ayioi-
Taryi [xeyakn ey./.kna icx. Lepoizazct apy^cEpeic y.aL Acir.ci, cl^
Y.ai ziveq e^ -/^/Jiwv t&j rcTe avu.T.apeAr\(f^-naav .,
o,- T.pcq epcu-
z-naiv eiaa)(^Belaav zo znvLy.avza iiapa zcv \zpo)~azcv avv-
a^eXcpcu r\[i(tiv y.ai (j-nzpcnclLZcv 'Pciiacag KwvaTavTtv^u, eu-
<je|3w; aTrexptvavTc.
E/ yap xai 7rcXXa;)^cu zric ypa<^riC zov kv [ita zr\ vno-
versamur , sic volente ac censente a Deo i^ubernato impera-
tore nostro
;
praesidente sancta maiestate eius , adstante se-
natu nobisque patriarchis Constantinopoleos , et Hierosolymo-
morum , negotium lioc cum maiestate eius ij;erentibus
;
nec
non nobis Bul<rariae et Cypri archiepiscopis cooperantibus
,
eademque sentientibus et firmantibus quae et iu actis synodi-
cis dic x\M. ianuarii, quarta iam praeterita indictione, anno
vi.DC.Lxiin. iChristi ll.j(i.) quotquot tunc convenerunt in
sanctissima magna ecclesia episcopi reliquique homines ((jui-
buscum et nonnulli ex nobis fuerunt) ad propositam a san-
ctissimo confratre nostro Russiae metropolitano
Constantino
quaestioncm orthodoxe responderunt.
Etsi enim saepe in scriptura adlirmatur et in confesso est,
66 SYiXODltS CONSTANTI^OPOLITANA
azccatt vccvjevcv ^eov te /ixi av^pw7:;v, vlov v.ai Aoycv rcv
• • »/ / \ \ . < I r >
GVVOCIOICV TCV'OV TTaTpoC, ZOL TYl^ Yip.ETEpaS GO)Tr,pLO(.g OIV.0-
I € / \ <^ . / ~
C
vc^YljavTa, coc yeyoc)j aai T.pGiTov ap)(^L£pea TipoaotyayiLV eav-
Tov Tw T.oL-.pi Bvdtav t^Mcr.cLov xai y.cdy.oaoiTripiov JietX/iTrTai
xai G)u.o\oyriT ai
^
aXX
-'-'X-.
^>? nvec opaaiv, c{»(5ev eTTtxexct-
v/»vr,xev elc to TauTYiv Xapelv, ci>t' auTc; o ij-ep inp.wv eai>-
Tcv tipzQayaywj aij.oiyc'^ tepELcv o p.cvcyevnc vio(; tcv ^eov,
cuT€ u.ru TC cuccvoLcv twapy^LYOV T£ y.aL ^elcv TiVevy.a' ovre
6e zrv nc/.p riuorj Telcvu.evnv ^oiCT.ciov ^vGLav T.pcuayoy.e-'
v/iv xaT' aiiTov to) TraTpt, o v\oc> y.ai zo iivevy.a ov GVfx-
'npoGde-/^cvTai' et ycvv /.at cvTOd toc iiepi rrig e]pn[j.evng Tpcty-
Tnc T^pcuaycMiyrii TcWayuic, w; ^e^nlonat yeypazTaL^ akX
cvyjL /ai VTTcg-aTLy.oK avzov , coc xat xa3"' eauT-^v Tng ^etaq
Tpcaaycvan; ,
^u^jewc y.aTa TTiV auTwv Inpo^^tav TipOGayayetv
TO) Tia-pL Tfiv aonnpicv eyeivnv zov nyeztpcv yevovc iivaiav^
CTTcv (3y)7TCTe Tvic ^ecTiVevcjTov ypa(^nc T:apadedc(j.evnv ec^evpct
Tt;, cvd' ozL un 'avznv (jvy.T.pc(jede^azc y.at o vlo<; /at to
TkVevy.a zo aytcv,
aeterni hiiiiis Patris Verbuir» filium([ue
,
quem Deum simul et
hominem in una persona intelligimus, quo tempore nostram
salutem operabatur, ceu ma£:num primumque pontificem ob-
tulisse semet patri hostiam vivificam et mundo salutarem
;
nequaqua?n tamen, ut certe nonnulli aiunt, hostiae particeps
vel ipse uuifrenitus Dei filius fuit (jui pro nobis se victimam
immaculatam sistebat, vel etiam consubstantialis eidem vi-
tcieque auctor sanctus Spiritus: neque item oblatam a nobis
'ex eius instituto hostiam Patri , Filius et Spiritus rccipiunt.
Quamquam igitur de illa oblatione sic saepe praedicto modo
locuta est scriptura, iit constnt; nusquam tamen in eadem di-
vina scriptura tradituin quis inveniet, quod hypostatice Ver-
bum $e obtulerit, id est quod natura divina ipsa per se Palri
ADVEHSIIS SOTEUICMIIM. <]7
"Iva Se y.xi /^f.miuiv
ypocr^iy.o^v (pavorara zc zcv
dcyfjoL-
TOb
aXy)5e? r.OLpiGZ'f\QC(.ip.vj ^
cx.yi /.oli [j.apTi>pE(; rrap* -r/^xcov
7:apaye(T->co(Tav aTiapaypo(.nTci :7iC(^cpct Tzoczipeq^ ci /.ai pr,-
TO); wn
zoL iiipi TC-oTz^o OLazpavoyjavTcg' xai np(x}Tcv no-
"kiiz Toi ^ELCf. xat ju.eya^ Bac^tXeto^ , cv y.cci ttjv cp6)v/jv c*)^
^c^u Qpwvnv y.ocTe'/^cuEv avTLypvi kv Touq tyi^ nap aur:;i5 £x-
Te5£t
j/l^
\t.v<jTCf.y{tsyLOLc, Ev/oui
,
ovt(*) ypacpcov (jacpco^ , r,vixa
TTpoi; Tov joTyipa XptaTov avacpepet tov lcyov ajtcojcv utt*
ea:u r^i) aaapTwXcu xat olvcl^iov dcv\ov «Tiu npcavjiyp-fiVc/.L
GCL TCL (5copa TauTa* cu yap ci 7rp:(TCpepcov, xat Trpcatpe-
poaevcq, /aL Tipcadiy^cu.ivcc ., yai OLodLdofj.evcg^ XpLGze
Beoc, nuoyj' c driTcc y.ai c /pvdcvz znv yXcoacjav ev Toug
evy^aiq Touq rocp avTcv eyTiBiLcrnq tipcTi/^eaTLoci de^ocixevcq^
ovy. viXXi&)(T£v. 'AXXa .xat c ev ^ocv^.ocuc TiipL^CYtTcg BiLcq
TfmyopLcg
ev to) nocp' ocvtcv exTe^evTt Xoycj) ilq tc evocy-
yeMxov pnTcv , to
,
cvzog Igtlv c vlci [xcv dyocnriTogy
obtulerit, ut isti nugantur , salvificam illam nostri generis
vietimara; neque quod illain Filius simul cum sancto Spiritu
non receperit.
Ut autem scripta quoque testimonia sistamus, quae doj;-
maMs huius veritatem evidenter demonstrant , aLie testes pro-
cedant iiTefutabiles divi patres
,
qui disertis verl)is rem hanc
ad iiquidum deduxerunt. Atque in primis magnus et in di-
vinis valde versatus Basilius, cuius vocem haud secus quam
Dei vocem auscultamus , in compositae ab eo mystagoiriae
precibus sic manifeste scribit, ubi servatorem Christum al-
loquitur: dignare , ut a me peccatore et indigno haec tibi
dona offerantur. Tu enim es qui offers , et qui offereris , et
qui recipis , et qui distribuis , Christe Deus noster. Quae verba
Chrysostomus in precibus a se editae liturgiae adinittens nulio
modo immulavit. Quiu etiam miracuiis celebeninius di\us
Gregorius in edito a se sermone super evangelico dicto: hic
fi8 SYNODUS CONSTANTINOPOLITANA
xara pyiaa ovtm ^ic^twv, cbroq eozLV o \j\oc,
ijlov y.ai
dfi-
voi. Q avzcg lecevz v.oci leceicv^ o avzoq TTpcacjpEpcov yai Trp^ff-
^epo/jievcc, avzcc kpcupywv xai lepcupycup.sv;:;, c auTos
^•uo-ta yivop.evcc xai auro^ tyiv 5-jgiav dey^oy.evcq,
^^^
2uv&)(3a Tci;TC£? xai c ty); IepoacXu|uci)v exxXyiata? Xapi-
TTTT/p £(p5ey?aTC KupiXXcc ev tw et; tyiv Beiav vnocT.ocvznv
T.cvnBevzi Tiocp avzcv loyod' avzoc c ^vzr>c eiTTcov, xat av-
zoc znv ^vaicf.v deyyiJ.zvcc, 'Ezi de y.oci o iioLixyieyoLc xal
BeaTiedioq Kupt/Xcc o znc *A/£^av(3/:ec.Jv (^wjTxp ev t&> el?
Tcv pf.ucTtxcv dCiTiVcv v.on VLTzri^oc lcyoi aiJTCV, (3tapp-/)5y]V
ouTwg aTrcQpatvcp.evcc' Titvopiev auTcu To atp.a etc. iisqiie aa
Tiocvziuov zpiocdcc,
Ob
xai e'v T&i elc Ta^ fiocGiAiGGOcg lcyco
oLvzcv^ T.oAAay^cv z'nc y.azoc ApijTcv tepwguvn; (jiey.vniJ-evcg
,
cvTOi dce^eKji' a.hr.n 6e ctu)c etc. usqiie ad o^ov Beoq y.uci
•:v5p&)7Tc;. 'A/Xa y.a.i o ac^pcg Oec^wpYiTcg tc aTTCaTcXtxov
pyiTOV dir)yov[xevcc zo leycv^ oc, cvv. lyei y.oL^r' 'n(J.epav ocvocy-
est filius meus dileetus, ad litteram ita ait: hic est filius
meus et agnus, idem sacerdos ac victima , idem offerens et
et oblatus, idem immolans et imniolatus, idem hostia factus
idemque hostiam reeipiens.
Consona his ecclesiae quoque hierosolymitanae lampas Cy-
rillus in eo quem de occursu Domini scripsit sermone: idem,
inquit, est sacrilicator , idemque \ictimae receptor. Insuper
et maxiinus ac divus Cyrillus Alexandriae luminare in suo
de mystica caena et lotione sermone , diserte sic ait : bibamus
ffn. usquc (id de venerabili Trinitate (ut p. 41.) Idem in suo
pariter ad reginas sermone , sacerdotio Christi saepe comme-
morato , sic prosequitur : animadverte quomodo etc. usque ad
Deus simul et homo (ut p. 44.) Praeterea sapiens Theodoretus
(1)
Hic S Greyorii Ihaumaluryi locus excidisse Nidetur e\ calce ser-
inonis ab eo tlicti de Cliristi baptismo, ubi optiiue liaec \erba (luideiu
^uadr^tnt, iiiiiiitiH' taiii*>u niiiic leiiuntur
ADVEBSliS SOTEIUCHIJM. 69
yy.v T.pczepcv xmep tcT» I(3£6)v (x^.ol^-lmv ^xjaLOi^j avacpepeiv,
£7rctTa Twv Tii) Xaru, cuxo);, ir.ayiL' v.ccl £'/£tv:t ^ev i'zpcc
7r|iO(7£(fep5v,3'u/y.rzTa, ^ut^^ cie t^: ixvzcZ 7rpC(Tev/jv;;^£ auiua'
«UTO^ Ifipeu^ xat t£p£7cv yevo^iVz:;' v.oll o)g Beoq^ [xeza noc-
zpoi zat r,vev[J.a-oq xo ^rTipov dzy(oiJ.evcg. 'Ej-/iy^u/y.£V5^ ^e ;tat
TC ^autTi/cv p/iTOV, Tc Gu £t tcp£u$ £ig Tcv alcova x.aTa ty.v
Ta^tv M^X/tjcJcx
,
-cpt zTiq xaB' Tiaspav yivc[j.e]/nq tspsTe-
/e<7Tta;, cut&)c rip^jmevaEV lipaxeviL de y.a.x vuv o et, 7:u(3a
xaTa aocpy.oc pAocazfiaoLC AptaTcg, xaiTot [jr,oiv avzoq r.pca-
^£pcov, aXXa tcTjv -pcacpcpcivTcov y.£(paXyi ;(p-/5yaTt^c.)V ccopta
yap eauTcu TTiV exxX/.atav yiaT.fi' y,ai lepazevii [j.ev ct^g av-
5pco7rcc, dey^ezai de za i:psa(^epo[j.eva co; Beoc.
Tavza ptev cvv ex 7ro/A(Sv oAiya 7rapa t(>)V J^etov 7:a-
Tep&jv ecavLaatjevzi zpoq evapyr, z-lii akn^eiaq Tiapaazaaiv
^
Tvi Tiapcvcrn ypa<jp^ kveza^a^xev
,
to ptylxc<; tcu Xoyou extpei»^
ycvTe;' e'^eazL oe zclq ^cvlo[j.evcLg cptXsTroveTv, xat ej aXXcov
[jvpLMV avvayzLV zcv ^eicv ^oy^iazcq zt^v axptj3£tav tcov cvv
apostolieum locuin enarrans ubi dicitur : qui non habet ne-
cessitatein quotidie prius pro suis delictis liostiam offerre,
deinde pro populi , hace addit : hic autem suummet obtiilit
corpus; idem sacerdos et victima; et quatenus Deus, cum Pa-
tre et Spiritu donum recipiens. Enarrans autem davidicum
textum, tu es sacerdos in aeternum secundum ordincm Mel-
chisedec , sic interpretatur : sacrificat nunc quoque Ghristus
de luda secundum carnem natus, etsi nihil is cffert, sed of-
fercntium caput est. Corpus enim suum ecclesiam appellat.
Et sacrilicat ({uidcm ut homo, hostiam vero recipit ut Deus.
Pauca liacc de nudtis ex divis patribus decerpentes ad evi-
dentem veritatis dcmonstrationcm , in hunc
commentarium
inseruimus, prolixitatem verborum vitantes. Liccbit autem lu-
cubrare volentibus, e.\ aliis quoque permultis locis colligere
sacri dogmatis demonstrationes. Quum igitur plcni Deo pa-
70 SVNODTS CONSTANTIINOPOLITA^A
3"£C(pop&)V TTarepwv ovxoig cp.ccppcvo); ELprty.czorj ra nepl rcv-
Tcu , evo-fi/^cv G)g cr.r^^Jiv.a. xc/.i c oear^oxr.z Af^iaToz edvTov
exovoKtiq (epev(7£ , zpcanyaye
fj.ev
lav-cv v.axa xc avBpu)-
C .5 \ p \ \ 5 \ ( ^ \ \ (
TTtvcv, &)$ oe ^ecc y.ai avroc avva^a tw Trarpi xa rveu-
pr.aTf Ty)v 3u(7£av ave(3e|aTc* aXX' ev rcuTcic pev ra -yic
i;7rc5eae&)c e(p'
yi
y.ai irponoK avvclBciJ.iv' yai cutco hii (^pc-
vetv t:uc tt/: e/.yAriaiac Tpccptaouc cog ty.c Tptadice r.pcayv-
vrr.ac' y.ai y.ax apy^CiV er.i tzv ^iar.c-iycv ra^cvc rcv 5eav-
Bpomcj Aoycv ro ao)Z'npicv Bvua rpcaiviyyeiv tw r.axpi ze
xat £auT(>) &)c r7£w y.ai t&) r^-evy.ari' nap o)v yay. rcv
[j.n
>/ ' \ 9- ( rv c ./ r\
• -^ \ /
ovTO? eic ro eivai rapny^:zn c avrjpwTrcs* ciq y.ai rpcaenrai-
ae TTjV evTcXw iiapa^a;' cic yat dia rcv iiaBcvg xcv Xpi-
arcv yaraAAaynya' a/.la y.ai vuv o)aavro)c rac avaiiiay.r'.vc,
^vaiac rr) ravreAcicd vai releLciioio) rpia^L iipcaayedBai^
yai ravrriV ravra^ rpcaancdey^ea^aL.
JLr.et (3e cvy -hv rrig rcv |3aa£Xe&)c [j.eyaAcvcLa^
,^ cv y.riv
cvde rr,c xa^ "/ipa; adeA(fLyr,q avyiivcnc y.at oy.cvciag., ro
tres tam concorditer de hac re loquantur, palam est quod
cum Christus dominus se ipsum sponte sacrificio obtulit
,
qua-
tenus quidem homo erat, se obtulit; quatenus vero Deus, ipse
quoque curn Patre et Spiritu hostiam recepit. Atque in hoc
proposita quaestio vertitur, cuius causa superiore quoque tem-
pore conizreiit^ti fuimus. Sic autem omnino credere oportet
ecclesiae alumnos et Trinitatis cultores : nempe et olim in
passione dominica Verbum theanthropum salutarcm hostiam
exhibuisse tum Patri
,
tum ipsi sibi uti Deo nec non Spiritui:
a quibus ex nihilo ad existcndum productus est homo; quos
ipse transgressione sua offcndit; quibus denique per Christi
passionem reconciliatus fuit. Immo nunc quoque incruentas
hostias creatrici rerum omnium et auctrici Trinitati reapse of-
ferri , easque ab eadem recipi.
Quoniam vero fieri non poterat quin ma}j;nanimus impera-
ADVEKSIJS SOIbltlCHl.iU. 7 1
yn
y.cr.t - cv; or.c^jeT.^ twv ^i^avtcov aiiii^aai Tiavra
rpOTT-v
eceupsSyivat y.ai kleyy^Bwoi.i
,
tc (^3cu/^v tcut: xai a/av^a)-
•^c^ ar.if.iJ.oc T0> xaOa|:a) tyJc cU7£[3iiac (Ti'o) Eyxarawi^avra^
,
xat ^cycLC aWc/.oxciz iTziy(ti^:vvxaz /ary.ay.vjcfX,i^v
-, CTt t-^;
^tazc^icv ).vaanc eaTt 7rapa7rXn/i&)ua to rapa
rn? exx/Yi-
aia; o^^coo^oiz dcyua-i^^oyivcv
, •*c els ^uo Xp^cu^, |3aj3ai
lyi; aTTJvria;, ci:p.cv:v; evreuStv 8iajpe7<75ai tov 5£av3|Sw-
7::v y.v^tcv
.,
ecp' ::t; c ^cvcyevriw vicg /ai loycz t.u 3c:u
Tiaf
riy.(i^)v /axayyi/.Ac-ai iTpcarfepiLV yiv co; av2"p&)7.i;,
jj;
3e 5c::c y.ai iipcadey^ea^aL' edenac Acltiov dia ravra y.ai
vyo)v Tcv /aB eva nv^ea^aL, otiojc zyaazcz kyei r.e^L zcv-
rcv (^pcvry.azcc' vaL
6-n
xat tcutcov czoacL rcv av}.lcycv
yepGC cvT£c, xai cvtcl to ziyicv ev ^La/ovcic auve^era^cv-
Tat. 'AXXa Tcov yev aAA(,)v ar.avzov evTtp.O)V Oiaxcvcov oaoi
Tco fiaaiAeLG) zcvTCd raL \epZ) r.apLazavxaL ^r,yazL y.La ^vyri
y.ai ylonTTrt avy.(fpcvcvvToov Kai avvcyc\cycvvz(*)v ra dedcy-
y.eva., o tgov aTrccTToAwv OL^aa/a^^Kcq Nr/rjcpcpcc o BaaiAa-
tor, itemque nostra concors ac fraterna caterva, horum zi-
zaniorum satores omiii studio detegere atque arguere curai'et,
qui nempe maium hoc spinosunK[ue semen orthodoxiae fru-
mento immiscuerunt ; absurdisque sermonibus ausi sunt di-
cere
,
quod rectum ecciesiae doi>,ma nestorianae vesaniae ad-
ditamentum sit; quia videlicet putant, quasi in duos Christos
(hem vesaniaml) isto modo dividi theanthropum hominem
,
dum uni<ienitus filius et Verbum Dei a nobis dicitur offerre
quidem ut liomo, recipere vero quatenus Deus
;
quocirca opta-
vit imperator, ut singuli vestrum rogarentur de hac re sen-
tentiam , nec non quicumque huius concilii participes sunt,
si modo sint honore diaconatus praediti , interrogentur. Tum
quidem cum reliqui omnes honorabiies diaconi
,
quotquot re-
gali huic sacroque throno adstant, uno animo ac voce dograa
id confiterentur eique consentirent , Nicolaus Basilaces aposto-
72 SWODIS C()i\STA>»T1^0P0LlTA>A
zr,ucpcv £c<.v-cv eppa/cov
, cj::/fv apyn^cV £cj:£y](TaTc tcv
yazaAcycv
^
6v u7:'/;xcri) TiavTwv
vfrr/riG(xy.c)/cq zo axty.iiKsGv
auTO) atTfCV xric Tze^i doyiJ.a-cz ':cvxcv «//(pijScXtas* zoci (3ia
TravTwv £? cov etTrc deiy.vvc ctl TrpwTcc aurcc ecjt t:uto)
rr/avaxTr,(7£v &)c £(^/ja£*, t^T) Tct /ai wc xa(vc(^av£c auTc Xo-
y£^cp.£vc^, c/&)c TcuT^ cvy. r^i/.E T.upccdi-/e(7^oci,
'Etiel dz T(>)v Ovc T.ocT^Aucycii)^ rtUCxiV cp.c(p&jvci)5 yv&)p.c(5o-
TOWTCOV Ta TTcpt TCUTCU, OC/J.OC 7.0LL 'fiyCtiV TWV app^tSTTtaXCTrCiOV
Tcu T£ Bcvlyoifiiocc y.ocL Tcv KvTTpcu, y.oci rriq ActTTYis r.uwv
TcoV apy^LEf^eoiv cy.r,yvpcO)c ££; aiav yv&^p./iV cuv^p^ca^v&^v
,
xat xaTa urj(5£v Tt TT^pt tcvtcv (3ta^£pcp.£v&)y 7:po? aXXYi-
/cu^, e!^c£ xat Tcv uTrc'|-/]cptcv TraTptap^rv ^£Ci/7rcA£&)c p.£-
y«Xr;5 'AvTic^£ta; l^oTrtpLy^cv co$ auv£3pta^:vTa xat tcutcv
sp&JTyi^Yivaf evTau^a y.allcM y]V rJe^v tc t;r,Tcvp.ivc'j evpL-
C7xc.u£v:v vuv u.£v yap yaipcv e^rT£t ata(7X£tp£&)5 Trpcg aTic-
licarum lectionum mai^ister , statim initio nostri congressus,
et hodie etiam in medium prosiliens , longum abs rei initio
verborum ambitum orsus , cunctis audientibus rationes expo-
suit (luarum eausa de hoc dogmate dubitabat ; omnino his quae
dixit si<znilieans
,
se prineipem eius discidii fuisse: ideoque id
dogma a se novum existimatum
,
prorsus nolle admittere.
lam \ero cum nos duo patriarchae in hoc dogmate con-
sentiremus, nec non et nos archiepiscopi Hulgariae et Cypri,
ceterique omnes in synodo episcopi unanimem sententiam ne-
mine discrepanle teneremus , necesse luit etiam electum civi-
tatis Dei Antiocbiae magnae patriarcham Soterichum, qui no-
biscum considebat, propriam sententiam rogare. Tum vero,
quod quaerebatur , manifeste compertum est. Is enim modo
(1) liasilacis iiuiiis »'tiioi)oeias seii (lcclainationes alicjnot edidit Leo
.Mlatiiis in siiis rhetornm excerptis. Manu s<'riptas ejio vi'li in corj vat.
liOO
VDVKHSIIS SOTEHICHtM.
73
'/.^iuvj^ (s\c cv xcGCVTov Yaipcv il
cv 7rapetac(f5ap/) tcutc to
JuaaetScTu- /ara X^iaxJv ^lacffiixcv^.evc^j u.r, apy.cZvxcg xai
TCUT6) £i; ^JtaaxcTT/iJtv t:u t^5 vytacjcvdfii ^o^ng
(ff*cvniJ.oc-
Tc^' vvv de alX azzoc xoci cv auf/jSatvcvTa eavzo) ar.iY.^i-
vaTc* £p&)Tcop.£vc$ cuv xa< auTC*;
irafi yip-wv z-ny.epcv
., no-
ztpcv ZTi iJ.ay.apia zpiadi leyeL tyjv Bvaiav 'KpcG-hx^^-'- re
y.ai T.pcaayea^ai, &>; o lcycq
(f^aaac,
diezpavc*)(jev avwS-ev,
•/1
T&) T.azpi acvcj), cut£ ^cvw eXeye tcutw npcaocyea^ai^
cvze cv /L/.CVCO* 7rcT£ 3^ /at £(<; cxllcy.czcvq do'^ag e-nmze' zo
pev yap Tpcaayetv , VTioazaztyrw aTrevepe to) uIo) t<3tcr/;Ta,
cu/ ic7a£v TauT-/]v t:c5£v 6U|Scov' to ^e r.Cjcadey^iaBai., z-7\g
r.azpiy.rg vncazaaecMig lolov zl xai tcutc tTtc:?"eTO yvoptaaa,
u£Ta zrg ayewnaiag^ 'hv \dioz'nza [icw.v zcv r.pcavapycv
T.a-pcg ri £xxXy)ata rapzAa^ev ex raXaL' eLza h-n y.aL ev-
T£u5ev Yi/aac Trpc^ to ocXwUV auTM xaTeauX^cyi^eTO* ei yap
[j.r, xa5«c auTc-- cpr/aiv, i^tacTaTcv e^U 'rg Tazpcyng uttc-
tempus poscebat considerandi ante responsum
,
quasi vero tan-
ta teniporis intercapedo post huius adversus Christum blasphe-
miae initium , ipsi haud sulfecisset ad sani dogmatis cogni-
tionem; modo autem alia atque alia parum sibi constantia
respondebat. Ergo hodie interrogatus a nobis , utrum existi-
maret beatae Trinitati sacrilicium et olim fuisse oblatum et
nunc etiam offerri , ut superior nostra e.xplicavit oratio, au
potius soli Patri fuisse oblatum; neque soli Patri respondit
offerri , neque non soli. Interdum ad absurdas sententias di-
vcrteb.Jt: nam vocabulum offcrre, liypostaticam Filio tribuere
proprietatem aiebat, nescio unde hanc doctrinam expiscatus.
Hecipere autem
,
paternae personae propriam quandam adlir-
mabat esse qualitatem , aeque ac ingeniti adtributum
,
quod
unicum peculiare patris esse adtributum ecclesia a ^ etcre tra-
ditione aecepit. Deinde nitebatur nos quoque in suam senten-
tiam contrariis syllop;ismis pertrahcre. Si eniin, ut ipse aie-
74 SYNODIIS CONSTA^TINOPOLITANA
(Dixjid^z^ Oi-CKO^J TL ~cf.yoL au|ui|3y}acTat* \qtoli v.ah (\}j.aLc h
^ec; T^czi [JVJ -^ecc, tiohi os c-o' ov yap aioicz (^naiv ri
T.i^caayMyn
t
oiKKa u.ixa tyiv gvaVr7|S&)7ryi(7£V y.ai yzyivrtfj.evn'
dia de rcvzc T.otvzctig ev tivi
Xp^'-^^
''^^'- "^^ "K^oodeyeaBai'
oionep av ei zrig ay.aralmiTov xat viiepcvoiov ^eoxrircc opcv
rtva y.al /.cycv ri/u-et? rc T:pc(jdeye(jBai £r«5ep.£^a, alla
fj.ri
^ ^
- ^ / , ~ ?• ^,
>\j5\,^;
T&) jetxw TauT/jV acpcatcuvTec riy.ev t:ut auro oe actwp.aTC
TauTa /yiev o 'AvTtc;(£ta; , tva ^a-/i to xaB"' e)tac7TiV twv no.p
avrcv '/.eyOevroiv ereJiOVTes , eTrt ttoXu tov Xoyov exTetvwp.£v.
*0c ^e 7rp TiavTwv Yiy.wv o toIvc Tri (ppcvYiaet xat ye-
papoc T&i vc£7v, c ^ecdL6ay.rov cvtw; cpepwv xaTa tcv ^o-
/raoivTa (Jtavrtav
,
xpaTtaTCc -/at ayLcg
niJMV
j3aatXeuc, xat
cw lcycvc, av~.oi ovvelBuv i^taAexTtxw; cux aTTWxvyiae, yai
p-(]{j.aaL TocpaLverY\piCLq VTayayeaBai anevdoiiV avrov ov <5te-
/.ire, y.aL Tc^tc e)iey^ctc |3aX).&)v auTctpuwc c [j.eyaAc^vni yai
bat, linud pmprium paternae personae esset rd recipere, sed
di\iiiae potius ut nos dicimus naturae, absurdum quid eon-
sequeretur: esset enim Deus modoDeus, modo nequaquam.
INon enim est sempiterna oblatio, sed et sumpta humanitate
posteiior , et res creata est : proptereaque receptio quoque in
quodam temporis spatio fit. Haec ille aiebat
;
quasi vero nos
statueremus t6 recipere instar esse cuiusdam definitionis atque
rationis (sive pertinere ad essentiam ) incomprehensibilis et su-
persul)stantialis deitatis; et non potius hanc proprietatem a
divina dii^nitate arcercmus. Haec fuit antiocheni electi summa
orationis, ne sin^^ula ab eo dicta percurrentes , <liutius hunc
sermonem protrahamus.
Sed enim ante nos omnes sapientissimus et augusta pru-
dentia plenus, et aeque ac Salomon divinitus doctam mentem
^erens
,
potentissimus et sanctus noster imperator, non de-
trectavit usque ad dialecticos sermones cum Sotericho descen-
VDNKUSIS SOTKRICHIIM. 7 ^t
£7rtc-:/j|u:vap//i^
cux. ivapxyi(7£, xai vuv l>.£v tsut:, vuv de
t/.eLvo
-, ctJiv o.yy^tGZf.cc^ctc irAyeicriuaQiv cv/. a7:£xa|U£V £v
:'ic i/fLvu T. cm^y.Yylwj c:v:cv £^|tXav3p6)7r£u£TC, «TTa drrr.cv
yat Kc^iv^tcic £7it(7T£AX(.)v yeyoc.; I\a.vloq T:poey[.(x^ev
^
"ivoc
-.0
avxo dr,'kovoxi Afiywp.cv 7ravT£$, yiat
fj.-t) n
ev Yiy.tv ay^t-
GIJ.OCZOC.,
/uev 0£ y.ocrr,pzLG[j.ivoc £V tw atTco v:^ xat £v tyi
auTYl yv&)or, , £tT' cuv c zapocaaoiv zrv i/.yAnaLav, avzcq
^aa-aC,ii zh ypLya' c^c ciiv cvzo) zo.vza^ c ^e /.at £Tt zr^q
CLY.ziac EvazaaiMi cv iJi^tazazc ^
/.ai z:lovzcv zt (^rcjL ~poc
avzcv ac(^oi za biia t&) cvTt v.^azaLcq /at ayLCc rty.o^v
^aaiAivc' T.ctoc (^c^cc eTir,oz-nzaL aycTa,zeov to) /£ycvTt ttjV
oy.ccvaLCV yai aoiaL^izcv zfAaOa zrv vTiip rtyd^v uvaiav r.poa-
de/^eaBaL' yai z.vl twv Tptcov UTTCO-Taaewv Tr,v yaz avzcv
ayavayzr,aiv eT.evdtt^aaBat o1e:at' rczeycv o Tiazrp tw Tct-
ovzM avBpoiT.co ayavayzraet czl zcv vlcv laczLy.cv ZL^r,aLv;
araye' aXh c vtoc ev t^utw dvayepavit ozt t&> i^lo) r.azpt
Tiap r)y.(idv avvdc^al^ezat'^ yat yriv avzoc zrig 6c^-n<; zrc T.a-
dere, verbisque adhortatoriis eundem diu nitel)atur a sua sen-
tentia retrahere
\
argumentis etiam urgens pro sua iuf^enita
regali seientia, et modo huc modo illuc adversarium contortis
epichirematibus versans. Inter cetera amanter iili in mentem
revocnbat Pauli verba ad (]orinthios, ut id ipsum vidclicet
omnes dicamus, et in nobis non sint schismata; qui autem in
suo proposito sententiaque perseverat, id est ecclesiam con-
turbat, ipse iudicium portabit. His auditis, quum ille nihi-
lominus resistendo non desisteret, haec divina doctrina in-
structus vere potens et sanctus imperator noster addidit : age
videamus quisnam timor impendeat dicenti, quod consubstan-
tialis et individua Trinitas liostiam pro nobis oblatain reci-
piat ; et cuiusnam e tribus personis indiguationem formidare
queat. iNum pater indignabitur huic homini
,
qui filium aeque
secum honorandum statuit? apage. INum tiiius aegre feret se
76 SYNODTIS CONSTANTINOPOLITANA
Tfr/.'nc
&>v aT-.ocvyocoy.a^ ev evayyeAcic eir.ev' o p.Y) rtucov
\ < \ > ^\ \ I ~ \ « . \ \ i \
zcv Dicv, cuc)e Tov Trarcoa Tty.a' /.0.1 ctl eyG^ y.oci r.oLVfi^
ev eap.ev* a/Aa r^ Tiveupa, c avvoctoicv eari rcurct? xat
GvvB^cvcv; cv ^ev ovv cvde yap ciidev r-?i; rpta^^c^ xa5-
earyjxev oltlu.cv' o)q noc^oclcycg ocpoc c riepi tcvtov cpc|3o?, tv«
w/] /.eyw T.ocvTTi y.oct aAcyoiTocToq.
TcHg ycvv TCLUG^e lcycic t:c1v y.ev ey^cvac to (toqcv, cv^
Yirrcv de tcvtov xai tc cfvocyy.uaTiy.cv iipoq TretSw re xai
auyxara^eatv , rc ay.Artpcv Tfic tcvtcv evaTocaioaq y.ai avev-
dccv y.ocTocixocloc^ag o^e ncTe [j.chq ocvtcv p.era|jLe)>6) y(jpmoc-
uevcv p.eTa[t)c\j/.evaoca^aL TrsTretxev' ecp' c\q oixc^pcveiv -^pv
\ > \ r
--
r/ \ . /
y.ai avzcq avyy.uTe^eTc TcacuTcv
^
ojg re rnv CLy.eiav yvo^ixTiV
kyypac^odc, ey,Oeixevog
,
ocvaOey.aTc y.aBoT.c^aXeLV tcvc, |u-/i curw
c^pcvcvvTac,
,
ij.rt
de TTtarevcvrac co? rri exxXy,ata (5cxe7* riV cJe
yvco|U/iV ev /^eaw rcG jS^atXetsu rcu(3e xat lepcv avvedpicv
avTcq avaaTac, UTraveyvcoacv , raoe "Kpcg eiicg hLQCka\j^avcv-
aav
cfjccfpcvrj) Ti) Lepa y.ai ayia avvcOM eni T(») rriv ^vaiav
cum suo j)alie conglorificatum ? Atqui ipse cum sit paternae
gioriae splendor, in evangelio ait: qui lilium non honorat,
ne patrem quidem honorat; et e^o ac pater unum sumus.
^um denique irascetur sanctus Spiritus, qui cum his sem-
piteriuis cst et in eodcm residens throno? Minime gentium.
INilul enim in Trinitate carct honore. Stultus igitur hac super
re timor, ac paene di.xerim
,
stultissimus.
Hiscc igitur valde doctis scrmonihus pcrsuadentihus aeque
et ad adscnsum conipellcntihus , contentionis suae duritiem ac
pertinaciam scro \ ix moUiens
,
persuaderi sibi contrarium tan-
dem est passus; ac pcr propriam sententiam scripto traditam
,
aliter sentientes neque ccclcsiae doctrinam amplectcntes ana-
tluMnati suhiecit: quam suam sententiam in medium progres-
sus luiius regii sacricjuc svncdrii stans lciiit , ([uac ita ad lit-
tcram se hahehat : atlsentior sacrae sanctaeque s\ iiodo in hoc
4I)VERSIIS SOTERICHUM.
77
y.at rY]v vuv T:pcaocycfjiivr,v
^
xat zoTe r.^o(joi-/^Bei(joL)j iiapoc
Tcv [xcvcyevcvc y.ai oLv^jpomr^aoLVTcq f^oyzv
^
y,oii tcte r.pcG-
oLy(PiiaoLV^ v.oli vvv r.ahv TzpodOLyia^ai^ &)? rr.v auTYiv cvaoLV
y.oLi y.ioLV y.of.i
t&» y.iv curw (ppcvouvrt avaJcyoL' y.av -.i Tipcg
avaTpcn-nv evpiaynTai yiypay.yivov ^ ava^eyaTi yaBvr.c^ak-
Xw Y) U7rcypa<pri* loiTnpi-^cq UavTevyevcc,
TcvTCtiv cvv auv£V£j(3"evTc.)V , etJoJev yi/aTv ^eov etvat to
yaTaay.cnrivaL lcmov y.ai ra Tzepi t-^; aurou xaTaaTaaew;
,
ei apa ^pY) tout:v ev lepaTiy.t] y.aTaaTaaei peveiv to ar.o
TcO(3c, etTe xat el; oLpyjiepea "npc^L^aaBih' avTiy.a cvv o ypa-
TiaTcc yai ayicq nyuiV (BajiXeu? Tfiv iiepi tcvtdv \!,-r\ToaLV
pL-fi avmeiv To> peyiaTM ypaTu avTcv ev.einwv ^ y.aTa to do-
xcvv f\p.iv ivoeyyyevov yavcviy.Mq Ta rrep? tcvtcv £7reTpei(;e
dia-npa^aa^ai' ev T.aai yap tyiv twv Beio^v y.ai cepwv y.a-
vov&)v a/ptpeo'TaT-/]v avvzrpriaLV aTzcoey.Teav KcyiC^eTaL' avv-
diaayie^a[j.evcig cvv -/laTv ev x.avw nepi tcvtcv, ccnevTev^ev
r.aang tepaTty.rii a^iug ava^icq yv/.pLTat c vnc^-fK^Lcg 'Avtlo-
dogmate, qiiod saerificiiim tam quod nune offertur
,
quam
illud ab unigenito olim inearnato A erbo oblatum, et tuuc
oblatum fuerit et nunc offeratur, tamquam unum idemque.
Et qui minime sic censet, eum anatliematizo; et si quid eon-
trarium reperiatur seriptum , id pariter anatbematizo. Soteri-
chus Panteugenus subscripsi.
His ita compositis, visum est nobis dispiciendum quocjue
fore de huius ordinatione, nempe utrum oporteret hunc dein-
ceps in ecclesiastico statu manere , vel ad ipsum pontilicatum
promoveri. Statim if^itur potentissimus sanctusque noster im-
perator , hanc quoque quaestionem minime esse differendam
sua maxima auctoritate annuens
,
quicqiiid nobis canonice fa-
cere placuisset concessit. Putat enim sacrorum divinorumciiie
canonum exactam observantiam in cunctis teuendam. Kr^o
communi consilio deliberanlibus , omni in posterum saoerdo-
78 SYNODUS CONSTAINTINOPOLITA^A
X^^^'^
^sovT.oliCt); 2(*iTr\pi/^cc c nocvzzvycvoz' er^xoL tclvvv lE,
•^/uwv Twv xaTwrEpci) pr,S"r/(7^w£v&)v a(rr/aa//£vwv y.oczaaY.g^a-
a^ai TipoTepov Ttepc xcvtov ro TeXewrepcv. xat e'v erepa. avv-
*Eyw /:/ev 5 Kc«)VCTT«VTtvcuTroXew; aTrapacJexTcv ei? tepo)-
(7wy)v TCUTcv cpToat etvat , o; etii ovc fiori -^povovc ov xpu^a
cvd' ev ywvta aXXa cpavepw? xaTa rov opBov Trappyiata^cpf-e-
vrv doyu.aTcg ,
xar ai/vyiycpov ovTa XaptTrpov ttic aaejSetae
xat Trpopta^j^cv
.
'Eyw c3e *l£p:cjcXuf;.o)v auTa Tavta y.at ocvtoc, yvw^aa-
Teuo) aTTcp c ocyi(*)TO(.Toq e^ov dear.OTnq xoci orvHeiTcvpycc o
Kwv^aTtvcuTTcXea)? ent Tyi tclocvtt, vno^eaet Beocp4<;-(tig ocyocv
yiai evaepctiq ar.ec^-nvaTo,
'Eyw ^c BovAyapiac Xeyw a(3uvaTCV elvai to T^apa^ey^-
^TiVai TCUTCV iy^ecv tepwauv/iv , cTt Te TctcuTcv axavcJaXcv
xaTa Tyi; eYy^TiGiac e|yiyeipe, Y.ai oTt xai dia(fcpci tcutw
c'tpt.a^ auv/]xcXcuS"r,c7av, Y.ai ayvcovy.ev ei -pci; eclriOeiav u.eTa
tali dignitate indignus iudicatus est Soteriehus Panteugenus
Antiochiae Dei civitatis electus patriarcha. Quum vero septem
ex nohis infra nominandi postuhissent , ut primo accuratius
de hac re dispiceremus , deinde in alia sessione sententiam
quisque suam proferrent;
Ep;o quidcm Constantinopolitanus, non admittendum ad sa-
cerdotium aio hunc, quia iam biennio non cKim ncque in an-
gulis, sed manifeste recto do<iinati contradicit, seque publi-
cum pravae doctrinae fautorem dcfensoremque profitetur.
Ego Hierosolymitanus idem censeo quod sanctissimus do-
minus meus ct consacerdos Constantinopolitanus de hoc pro-
posito pie et secundum Dei voluntntem statuit.
Et^o Bulij;arus aio fieri non posse ut hic sacerdotium reti-
nere sinatur, quia tantnm contra Dei ecclesiam scandalum
suscitavit, et quia complures huic esse asseclas puto, nesci-
ADVEBSIIS SOTEHICHIIM. : \)
cpBcZ
oc:vr!uaTo; xai zoze eTTt^pacpYiacvTar xac einep y.aT(x
za. y.vcioc/.ix Aoyiu tw eva T(va Toiv pr/p&iv axavcJaXiaavrt
Twv TTtaTeudVTwv etc tov Xpi^cv, aviJLffepcv
zaxtv Ivcx. li^oq
^.vf.(j)viY.cc i\q zcv zpoLyTtlcv auT^u xpef/aa^Y] ,
xat eu fivBov
BoL\a.aTf\c (xr.cppic^ri^ c nol^kcv:; 0"xav(3aXtaas kra zo) 3oy-
ixazi,
CTictcx. tazoLi ziy.(*)cicx. •jr.c^Ly.c^; a.lla y.ai ex (3tacpcp6)V
Beioiy y,avov(tiv zo (XTiapadiyzcv Tipoq lepoavvmv y,at na^-rtp-n-
jtxevov tcStcv etvat dtaytv(*i(jy.ezat.
'Alloc y.ayo) o Kvnpcv zcvzo
(fyijut,
wg Ta y.iv aWa zov
dv^poc a7r«.'(3yip.c; wv, zc npozepcv cv awctda dypi^Mq oaa
xat (3Xa(7(pyiaraat AeyeTat xaTa zcZ opBcv doyixazoq zra
ex-
x/y)(7£a;* acp' wv 'Je criiJ.epiV evcoTrtcv tcu |3afft).txoi) xat «e-
paTixoi! (SrptaTcc tcu^e inxpcada^.yjv XeycvTO? TouToy, cu y.o-
vov et; dpyjLzpoaayv-nv diiapadiyzcv itvai r.avzana^jiv aixc-
(Datvofxat avzov^ dXka /,ai avzcv zov diay.ovov
fiaBy.cv
ov
doxfi Tewg eyj.tv , dva^tcg r.avz-n xaSear/ixev , o)? ce^atperecu
y,ai tcut:u Tuy/avovTc$ e^ auT:u.
musque utrum ad veritatem sincero iudicio reversuri aliquan-
do sint. Quod si iuxta effatum dominicum, homini qui mi-
nimum aliquem Christo eredentem scandalizaverit , expedit ut
lapide molario in eius collum immisso praecipitetur , ct in
maris profuiiditatem iaciatur
;
qui multos circa dogma scan-
dalizavit
,
quantae erit poenae obnoxius ? Insuper ex diversis
divinis canonibus satis coimoscitur, hunc ad sacerdotium mi-
nime admitti posse , immo deponendum.
Ego quoque Cyprius aio , me utpote extraneum , antea qui-
dem non satis cojinovisse quas iste vomit Wasphemias ad-
versus rectum ecclesiae doirma. Sed enim ex his (}uae hodie
ipsum audivi dicentem ante regium et ecclesiasticum thro-
num, non pontificatui tantummodo eum prorsus ineptum iu-
dico, vemm etiam diaconali gradu, quem hactemis tenuisse
videtur, indignuni, ita ut ex hoc etiam eiiciendus videatur.
80
SYNODLS CONSTANTINOPOLITAINA
'Eyw ^e Kat(7ap£tac
g*);
TTcllaxig y.otra zriq op^odo^^iac
avzov evoravra, elc iepcjo-uvyiv cu T:ccpaoey^:y.o(.i.
'Eyw ^e Kcpiv3"c"j /.pv&) r^urcv T:x(rr,z tepwavvrjs ava-
^«ov, co? a(j£|3yi re /.oci ^"XaGC^rtiJ.a. (^pcvrKjavza /.ai laln-
aavTa' e\ yap y.ai avaBeixazi vZv yaB'Jni!^aAev ^ alla 7-/15
lep(*i(7uvr,g y.ai -^u ylripcv ey.^e^lrzai , v.aia zov 'AXe^av-
dpeiag ueyav 'A^ravaGtov Tipcg 'Pcucpivtavcv £7ricTxc7r-v ypa-
^l^avra,
xat xa5' eTep^u? ^etiuc y.avcvaq' aev xci avvcdi-
xog oGcc zric, ayiag ey.zni awodcv cvzct^q iv pLepei dLe^etai"
« icvzo)v zcLVvv [xeza naarq aypLpetaQ ze y.ai efj.(j.eAeLaq
navzaycBev Tzap riuc^v dtazvTioiOevzMV
^
cpi^cy.ev ezepav hl-
(JZLV u-/]^cVL elfLvaL T^pc(fepeLV 'nycvv avyypa^^ziv ri ovvzL^evaL
r.L(;LV ezicav
^ y, T.r,c'/.c[j.Lt,eLV -/i ^i3ac"xefv r\ Tiapa^L^cvaL eze-
pcv avy.^clcv, KaL [Jiza zlvx' •/) xatvc^povtav -riZCL ).e|ecov
etfeupectv jipoq avazpcnrw eLaayeLV twv vuv irap -/i/^.cov (jlc-
piaBevz(>iV' eTia'/.CTOvg ptev ovra; yi y.'k-r)pt'/.cvi
^
(xWozpicvc
Ego Caesariensis lumc , utpote saepe orthodoxiac adversa-
tum, ad sacerdotiuiii non admitto.
E<j:o Corinthius iudico liunc omni sacerdotio indignum
,
utpote irreli<iiosum et blasphemias non sohnn mente foven-
tem ^erum etiam loquentem. Quamvis enim illis nunc ana-
thema di.xit, nihih)minus sacerdotio et clero excluditur iuxta
magnujn Athanasium ale.xandrinum in epistola ad Rulinia-
num episcopum , iuxtacjue alios divinos canones. Certe svn-
odica sexti concilii dehnitio ita partim se habet. « His itaque
cum omni dili«:entia curaque eximia a nobis constitutis, de-
finimus nemini licere aliam fidem proferre seu conscribere,
vel componere, neque aliud symbolum exponere aut docere
vel tradere. Et paucis interpositis. Yel novum loquendi ge-
nus, seu vocabulorum inventionem invehere, ad doumatum
quae de(inivimus subNei^ionem. Quod si id faciant episcopi
aut clerici , e|)iscopatu et clericatu extorres liant; si monachi
ADNKHSLS SOTKHICIll! M . H\
uvxi Tvi? e-niaycTirii /.oci zoZ y.lr.pcv iiovai^cvzaq oe r\ 'koii-
xcu;, a\JaBeiJ.aziK,EG^oci.
» Tcvzm a\j^(^Biyyovxai v.ai o xr\c,
ev JVtxa/a zo hi-ozi^cv oiyiaq avvcbcv 'i^c^^ v.ai \xzuc<; Be~
afJLog
r(ov dyLOiv xat 3"cocp(:p6)v TraTejOcov.
'Eyo\ St 'AQ-nvm c^e (^rui v.ai ^.oKic, ^ixa^JiaOovxa au-
Tcv TYiv
aasjSctav, xai TauTa xj-kc^w^icv ovxa tt aTptap;c/)v,
dq iecw(7uvr,v cxjy. av r.cze T.apadeiio)[xaL' a),}.a nav xtveg
Trapa^elojvrat,
eavzcv ic, avzo)V aT:cpp-nyv'Jiii,
'Eyo) 61 Aap.Qorc, zo) 'A5ir,vcov eg Ta 'Kcltiov aupKppc-
voiv, d-Ko zr\c> zoZ pLeyalov iJ.dWov ' ABavaoLCv InLGZc^riC,.,
a7::xY;r>uTTc.) rcuT:v zov LzpaXLY.cv "Kavxoc, at,ioiy.a-cc.
Eyoi de o ' A6piavcvr.oAeo)q xcvxo Xgy&), oxl eav dr^o xo)V
Beioiv ytai dy^pavxo)v evayyelLoxo^v , y.ai xo)V Lcpo)V y.ai Betoiv
y.avcvodv j cv dvvazat zrig lepo)Gvvrig (^zvyy^avnv) y.av
anai
l^Keyy^^ri ealoiy.oig er.t ztvi dy.apzrifjazi^ cicig 6r\ repir.irzo-
fjLev
dvBpo)nci hvzeg^ xai zov mAov xovxov y.ai (japy.iy.cv
7:epty.eiu.evci., :twc eorTJ 3uvaTCV e\g iepo)(7vvrtV
rpcfii^aG^rivaL
aut laici, anathemate feriantur. » Canoni huic consonat se-
oundae quoque nicaenae s^nodi definitio, atque ahae etiam
sanctorum atque a Deo alilatorum patrum auctoritates.
Kjro Atheniensis hunc vix seroque a sua impietate rece-
dentem , et quidem cum iam esset patriarcha electus , ad sa-
cerdotium numquam admittam. Quin siqui eum admiserint,
me ah his se|>rego.
Ego Larissaeus cum Atheniensi ceteroqui consentiens , fre-
tus magni praesertim Athanasii epistola , huic homini omnem
ecclesiasticam dignitatem ahiudico.
Ego Hadrianopolitanus aio, quod si iuhentibus divis in-
corruptisque evaniiehstis
,
sacrisque et divis canonibus
,
haud
licet sacerdotium adsequi homini ilh qui vel semel alicuius
peccati convictus fuerit, cuiusmodi accidunt hominibus hoc
limo et carne circumdatis, qui Hceat ad sacerdotium prove-
1
82
SV.NODIS CONSTANTINOPOLITANA
zov vnc^fK^icv 'AvT£:x£i«;, avB-pooTicv vnep xa ejYiXovTa fcro
yevoixEvcv ^
dcy.cvvToi: ze loyciq
GC(fcig lvevdcy.iiJ.fLV ^
y.ai eU
7:aTp«ap;)(txcv Bf^cvcv 7rp:i3£|3Xy]|aev:v, xai viJv cpavra cv uu-
vcv "hcy cvz rri? <:p5cc)'o|cu aXX^Tpticppcva TTcaTecoc, aXXa xa»
/oycv Qvyypa'^ay.evcv -nl-npr] |3Aaacpir)f.£0)v xai aT:c<pT,ai&)v ^ucr-
o-ejScov , xa£ y.clic, -ncre y.erccTieKjBevTcx. xa» /i/eTap.aB^ovTa
Tc evcefiec y.ai xc Jp5c(3cjc:v; bia xcvic xcivvv cvde avxog
a^icv lepo)GVVr,c tov rcicvrcv lcyttcucKi.
Kat etc avacTxcTTYiv auveA^cvTe^ :i auiixa ztiV xaT* au-
Tcv i|;Y)(pcv exS-eaevct, a-nc^^aiVoiJ.eBa tcutcv tepcoauvn^ Tiacjyis
avcxjtcv* cu (3(a Ta GTiy.epcv p.ovcv
r.af
avzcv lal-fi^evra
[j.txa Trc/XYJ; Tric evaTaaeco; , alV ctl nep e| otcu zo (3Xa-
acpYifjtcv TcuTc dLz^pvy.lriBn dcyiJ.oi^ y.ai loycg eJe3"eTo zri<;
xatvocpavcuc TauT*/;? aipeaeonc avvfiycpcc' yui cv [/.ovcv Trpo-
^aznc, lyypac^wq yai TipciJ.aycq tti; zcLavz'f\c; aaefieLag
edet-
xvuTC, aO.a y.ai aypacpcoc TuXetaTaxt? (JiaXeycp.evcg nfoc
ze
here hunc olectuin antioclienum, hominem sexagenariam ae-
tatem praeterveetum, litteratura clarum, patriarchali sedi de-
stinatum
,
nunc autem non modo sermonibus utentem ab or-
thodoxa lide abhorrentibus , verum etiam libelii auctorem,
qui blasphemiis impiisque absurditatibus scatet, vixque de-
mum resipiscentem , et ad pietatem ortliodoxiamque redeun-
tem? Quae cum ita se habeant, ego quoque a sacerdotio
hunc repelh).
Ergo ad scrutinium convenientes
,
qui modo scntentiam
contra iilum diximus , declaramus eum omni sacerdotio in-
dignum, non ob ea tantnmmodo ([uae is hodie multa cum
pertinacia locutus est, sed quia ab ipso blaspliemum hoc dog-
ma divulgatum est, et libellus etiam perscriptus novae huius
haereseos adseilor. ^eque solum antesignanus atque defensor
scripto suo huiusce impietatis extitit , verum etiam absque
scripto saepe colloquens modo cum aliis multis modo etiam
\i)vi:i\srs soTHuiciii M. h:\
aXX:ii; TToHcvi xai -Lvocg ej yi/^.wv, cvxo)c avacpav^cv exu-
c:v znv T^tauTTiV ajepotav
,
/at ra^ tci»v ^p£0"Tiavc»)v ^vy^cc^
ej/av(3aX(^6. Kai inaTv psv :utw t-/)v anuipcv zclc n^keLcai
zcv avykoyov zol xolz' olvzov aTrcTiecpavTat , ev •/) itat
n zrov
ev Nixata ffuva3pota5£VTO)v ^siwv 7raT£pc)v cijrnyv^Ai; £7ri
rifi
TcO ^aTaiccppcvii; 'Ap£t:u xaSatpeo-^i , tyJ exxXr.aia eu TTOtou-
ffa avvidcoL^e. Ttai (3c £| r,u.u)v^ hycvv zo) 'hlpa/AELac^ T&i
Ku^t/ou, T&) ^Ldnc , To) WEaaa/ovr/.T/^ , t&) Kataapetac, z(Z
OtXtTTTrcov , xat t&j Aaootxcia^, :vx a7:evT£u5£v yva)/utc(3:Tyi-
aat 7:£pt zcvzcv deiv e(3:|£v, aXXa ax:;7:-/iaai , y.aL cuto to
<3c|av ar:(pYivaa5at,
M,.y;vt y.aL(x) , Ly r,y.ica
^
{ij tv(3ixTtc»)Vt , 7rpcxaS7]a£Vcu zcv
Beoazinzcv jSaaiXeco;
-^iycov
v.aL avzcy.pazo^ci r,y.o)V Mavcvr,)^
Tov KcyLVTiVcv^ ev to) 7:aXaTi&) tcov BXa;i(£pvwv, r.apLazayi-
va)V ryi ayia fiaaLleLO. auTi:u TiavTcov twv avayzypayygvodv
^
«veu t:u 7:cct)TovoTapt:Li, t:u y.iyaAcv opcvyyapLcv^ zov r.po)-
cum nostriim nonnullis , sic nianifeste impium hunc errorem
sanciebat, et christianorum animabus scandalo erat. Et nos
ergo synodi huius pars maior iu hunc hominem hoc die sen-
tentiam dicimus
,
quo coilectum quoque ]Nicaeae sanctorum
patrum coucilium ad vesani Arii damnationem, similiter ec-
clesiae hiboranti iustas suppetias tulit. Attamen nonnullis nos-
trum, nimirum Heracleensi, Cyziceno , Sidensi, Thessaloni-
censi, Caesariensi, Philippensi, Laodiceno, haud visum est
in praesenti de lioc decernere , sed adhuc considerandum , et
tum demum sententiam ferendam.
M..ensis maii die tertia decima , indictione secunda
,
praesi-
dente a Deo coronato ijuperatore nostro et domino Manuele
Comueno, in Blachernarum palatio, assistentibus sanctae ma-
iestali eius cunctis praedictis , exceptis protonotario , magno
84 SYNODLS CONSTANTINOl'OLTTA>A
Ta(7expy)ttc, xat -cv vcy.c^^vlocy.c^^ cTvvedpioi^cvTOiy avxG) avev
Tcv ' Avxic/^eLxg •fiy.wiv twv v.ai (5fa(TwvT&)v -^ •ondjedei Tia-
Tpap/^wv , c7UV^ia(TWVTcc oycib^q y.ai iy.cv zcv Bcvlyapiag^
«veu -cv Kvnpcv yn
GvynapcvGiai^I.cvxcc , Gvvdiayv(xiy.cvcvv-
Twv 'fiyMV Twv Tcpcavayeypayy.evoyv TravTcov ap^tepewv,
'E7re£ To /aTa Tnv
x^^^
yeycvoz Grjyetdiya
yn (^B-aGav
dvayvoiaOrivai dta xo <;-zvcv zcv -/.aipcv., eyellev avayvoiu^-
vai 7-nv cryip.ep:v, cv Tiap-nv de c (^Baaaq 'narpiapyriq ^ecv-
TTC/ew? u.eyaXnz 'AvTtcp^eta; 2&)Tr,pi;^cc o IlavTei/yevcs, y.ai
TauTa Trapayye/Scic Trapa Tvic ^auCKeiov y.ai Beiac, Tiepm-
ttyIs
^"^
7rap5uo-taaai avurrep^eTwg t^v u-nyepcv
^
edvnGe dta
ravxa y.ai to/.lv ^cBinvaL avxo^ E^d-ncLV oig av TiapcvGLaoYi
kni Tvi avayvwaet xcv xolcvxov anyeiMyaxcq' e\ yn jSovXctTo,
ya\ ocnovxcq avxcZ tyiv xovxcv yeveaBaL avayVMGLV' ar.e^^a-
lr,Gav cvv r.pcq a-vxcv ano yev twv apxLepecov riyc^v o Ko-
pLV^ov Seodoipcc, '\dpLavcvT.oXeo)z Aecov, o TlapLOv N(-
dmngario, protoasecrelis, et nomophylace; considentibiis no-
bis patriarchis, absque antiocheno , et de hac re iudicanti-
bus; soeio iudicii nostri Bulgaro, absque Cyprio qui non in-
terfuit , nobis inquam suprascriptis episcopis adstipulantibus
;
Quandocpiidem hesterna acta quae propter temporis angu-
stias lecta non fuere, hodie demum legenda erant, nequc ade-
rat magnae Dei civitatis Antiocliiae electus olim patriarcha
Sotericlius Panteugenus , etsi is a regia divaque circumspe-
ctione sine diiatione comparere hodie iussus fuerat; idcirco
necesse fuit illi iterum iutimare notitiam
,
ut actorum lectioni
interesset; quod si forte nollet, nihilominus actorum lectio-
nem fieri oportcre. Delegati sunt igitur ad ipsum e nostris
(1) IL-^iWTTTj
, latine circnmspfctio, vocabuluin lionoris, (juo utitur
erga Cardiuahs Hadnanus VI. PP. ai»U(l nos Sjiicileg. J". JI praef. p. Xlll.
Rquidein absque bo( sjnodabs sciipluiae excniiilo, nunHjunm putassem
L<itin<.>s a Graecis huiiisniodi titubini suni{>fis.<^e.
ADVERSIS SOTKUICHliM. fio
A7:Acuj(pyi$* xat otE/^i-^vviuavT: t:utwv, r.ocpnyyeAiav eyypa-
(j):v BiuEVCL T.poc, auTcv, tva 7:ap^u(jiaari co^ etp/jTar iayj.v
To Trap' auTwv £/Te5ev o"/]ae/c»)p.a py)T(>>; cuTW(7t.
M/;vt iJ.o(.LOd^ Ly -/ipepa, tv^£/T£(7)V( j3
,
nocpcvaioi ^lolv.ovcv
BecJoipcu T-?ic ixeyoLlrig i/.ySAr,GLoc;, zcv BeXtaaapiWTCu, Feo^p-
ytcu «vayv(0(^:u 'AfTtcy^eiag rcu eTrt T-fl; euTa|ia<;, reMpytov
oLvoLyvodozcv ^AdpLOLVcvndeoig zcv ^xcuTaptojTcu , NtxcXacu
«vayvwaTcu tcu aTTtxcu, xat AecvTc; tcu a(3ptavc7rcXtTcu.
'Atic |3aat/ix-ri; xat .S^eta; T.pCGy.vvr.ZYiC OLypu(fCv Trpc^ai^eo);
,
^|ue7; c! ocpy^iepeii ej entTpcTrriG rcu tc ayio)zccz:v deoTOzcv
xai cr/.cujuevtxcu T:oczpLOLpy^cv
.,
y.ocL zcv ayiojzoc-cv iiazfLap-
yov *Iepc7cXupiCi)V ucvaycv y.vpcv 'looavvcu, ETt 3e xat tcu
ayf&)TaTcu apyLenKjycT.cv 7ia<jr,:; BcuXyapta^ y.ai iiepn:cB'/\-
Tcv ^eicv zcv y.pazi(jzcv y.aL ayicv -npi-o^v (3a(7tAeGt); y.ovaycv
xvpov 'Icoavvcu tcu Kc^.v/)vcu, aWa y.ai zric ev zo) TraXaTtw
praesulibus Corinthi Tlieodorus, Hadrianopoleos Leo, Parii
Nicolaus; quibiiscum nnissus fuit etiam iudex veli Thomas
HapUichres. Hi veio rem signiricantes, scriptam denuntiatio-
nem apud eum reliquerunt comparendi, utidictum est. Scheda
autem tradita ita ad litteram se habebat.
Mensis maii die tertia decima, indictione secunda, praesen-
tibus diacono magnae ecclesiae Bclissariota Theodoro, Geor-
gio lectore Antlochiae modestiae praeposito, Georgio Scuta-
riota lectore Hadrianopoleos , Nicolao attico lectore , et Lcone
hadrianopolitano. Regali divoque et venerando iussu , licet
non scripto, nos episcopi auctoritate demandata a sanctissimo
domino et oecumenico patriarcha, et a sanctissimo Hieroso-
lymorum patriarcha monacho domino lohanne , insuper etiam
a sanctissimo archiepiscopo totius Bulgariae, carissimo patruo
potentis sanctique nostri imperatoris , monacho inquam do-
n)ino lohanne Comneno; nec non ab ea quae in Blacherna-
8f) SYNODIJS CONSTANTINOPOLIT.WA
TcT^v B/a;(epv&)V Gvv^f.ciy.cvar,c TYiv GTtye^zv lepoii y.ai ^eiaq
(7uvc(3cu, T.acf^e^a/,o[j.ev T-n Ge^aGfJia pcvri twv *0(Jy)y&>v, xat
etc o^tv eX5cv-:6c rw cp^aa^ivTt cjpcj3X-n5Yiva( zsa-rpiocpyri
5ecu7rcXe6)? ^eyoLkfiC, 'AvzLcyeiocq y.vpcd I,(t)rr,piyM zo) 11 av-
Teuyyevw, «vy]yciXa^.ev auT(S Ta evTa/5evTa yi/:/Tv, el7:cv-
Tec. *0c <: xpan7T:g xat ayicg %y.b)V jSacjtXeuc wptcje x.aTa
TYiv
X^^^->
«^'-'^sX^fclv xaTa TYiv ariij.epcv rnv p/,Se7aav ayiav
(jvvcdcv y.y.L gc e-i to) otvccyvodcj^rivaL za (jr,{j.eLO)Bev'.a eiii
Tc7c XaXioS-c7at yat r.cay^^eiGiv er. aypcaaiL (j:u, xaTa ttjV
yPec,
f/3 Tcu TrapcvTC? ixr,vcq^ Iul zov (3aatXr/.cu ^-fiyazcg
y.at rric lerjccq y.aL ^eiaq Gvvod-.v* eVei ^e ct jutv pr,BevTi<;
ayKtizar.i r.a-.piapyaL y.ai ci aclt.cl apyLepeig avvf\A^cv eig
Tc ev B},ayepvaLq Tia/aTiw, y.at Tpcy.a^iGavTcg zcZ Becaze-
(S^cvq rj[joiV avzcypazcpcc, y.ai zcv avKkoycv Tiavzoc, TAr\povg
CVTC5, Gv cly. evcdnu-naag , ccr.eazaXrt^ev •n[j.eig^ d)g ded-n-
XwTai, y.e-ay.aleaaa^aL ae, eip' o) avvnep^ezoiig Tiapcvata"
aat TYiv ar\y.epcv eT.i tyi avayvdiaeL tcov o/ipLetWr^evT&Jv xaTa
TYiv
X*^^^*
ocf^iXovza eldivai oic e\ y.n
zovzo TkCt-naaLg, y.at
rum palatio convenit sancta divaque synodo
;
perveniinus ad
venerandum Hodegorum coenobium , atque in conspectum ad-
missi eiecti olim patriarchae Dei urbis Antiochiae magnae do-
mini Sotericlii Panteugeni , nunciavimus ei quae in manda-
tis habuimus , his verbis. Potentissimus et sanctus imperator
noster iussit heri , ut dicta sancta synodus tuque etiam hodie
eonveniatis ad lectionem audiendam commentarii de rebus
disputatis et actis, te audientc , hesterna die quae fuit prae-
sentis mcnsis duodecima coram regaii throno, sanctaque et
divina synodo. Quoniam vero dicti sanctissimi patriarchae
ceterique antistites convenerunt in Bhichernarum palatio, ac
tam praesidente a Deo coronato imperatore, et synodi pleno
numero , tu non adfuisti , missi nos fuimus , uti dictum est
,
ad te invitandum, ut sine mora adsis hodie lectioni actorum
ADVKRSIIS SOTIIUCHrM. 87
fjcxj u.Ti ev3Y\y.r.ac(.vzcg avayvu^aBr^aixoLi ~.o tc::ut:;V yclt-
eT.iiyoyevcg
yocp o BeoTpo^l-nzoQ xat y.^^ariazcc riiJ.a)v aur:-
xpar(M)p e^ilBCiv elz tyiv TrpcxttpevTnv euTu^^o); avv 3ew ex-
azpa-eLav, dia. zx; eTrtxei^feva^ Yxainvac avayv.aiag cppcv-
TtcJag, :vY. e-/^ei 7:/ecv avapzav zrcj e^e^kevaiV %ai 6ia zcv-
zo
x-^s?
"^s wpCTe auveXSeTv jravTa^ xaTa rnv cYipepcv, xae
v;;v rpcxa^nrat -navnuipicq zrw a-f\v avauevorj eT.ionyia.v,
*0
^e TTpoe "awTa avTe^5£y|aTc , uTi (3uvao-3"at zapcv-
Giaaai [xme (7-0|U6p:v piyiTe avpiov 6ia zo T.vpezzzLv, m; eXe-
yev, eTTi y/uvy.q yap avexetrc , xat ayvceiv ei e7riTa5Yi auT&i
za zr,i vcacv Tpcajeyievcq., ozi eucv aizovzcQ, o atpcvvzai
T.ciY\aaz(jdaav' -fipielq de y.ai aixS^t^ ^LCKoit.r\aa\}.iv T.pc; avzov.,
6)^ ei u-n -apcvaiaaeL opzt^ txvocyvo)a^riaczaL zo dLalri^ji^ev
aYipifcpcv, Y.ai T.aaa ^vpa OLYaLcAcyLag zcvzoi aT.cYAeLa^Jr^ae-
zaL' aveyv(tia^ri zclvvv avzo ejrt f^iaatTiiYcv ^-ntJ.azcq' YaL
-fipoiZ-fiBnpiev cl T.apcvaLaaavzeq T.azpiapyai., xay*j o R:uA-
hesternorum. Scito euim
,
quotl si minime id facias, vel te
absente acta niliilominus legentur. Coactus enim a Deo ele-
ctus sanctissimus noster imperator procedere ad paratam Deo
favente miiitarem expeditionem
,
propter instantes necessarias-
que imperii curas, liaud diutius discessum suum potest dif-
ferre. Proptereaque heri mandavit, ut cuncti hodie conveni-
rent; et nunc tota die sedet in solio tuum prestolans adventum.
Ad haec respondit Soterichus , haud se posse vel hodie vel
cras adesse, propter fehrim qun se correptum dicebat; nam
et in lecto iacebat, et ignarum se num morbus augeretur
aiebat. Addidit tamen, ut se quoque absente, quod placitum
foret decernerent. Tum nos rursus ipsi signiiicavimus
,
quod
nisi statim compareret, hodie legenda esset res praedicta,
atque omni deinceps defensioni fores praecludendae. Lectum
fuit igitur synodale decretum coram regali tlirono; moxque
fuimus interrogati nos patriarchae ibi praesentes, et ego Bul-
88 SYNODIIS CONSTANTINOPOLITANA
yarAOLz^ y.ai c\ ap-/^iEpeic ny.fic^ et dii Iclt.cv rr.v ocjayvMciv
yeveoBai tcj ey.ze^iv:cQ xara ttiV y^ez 03; ded-n^oizaL gt^-
uetodyarcq' /ai w; cvdsK; i^
y.ijmv
ap.(pi|3aXXcov Tz^cg zo
ocvayvctiGBriVaL tcvtc iTvy/aviv^ aveyvcoaB"^] auTO' ir.iL cuv
(jV[j.T.apr,u.EV y.aL cl xaTa ty)V
X^^^
C^TtTr.GavTeg apyjepeig
cniif^iaa^aL T.epl tcv e\ (3c7 £V hpa yaTaaTaaeL Te e\vaL,
e'ize y.al elc apyjepea TOC^L^aG^r^vaL tcv dr,lo)^evTa ITav-
revyevov ei t£ xai p.-/), tgov aXX&)v «TravTcov eiTTOVTCov ava-
'^icv avTcv T.oiGr,z tepaTtxYic xaTaaTaaec.)? £tvat, EiTicpev y.ai
riu.eiq^ ^Hpay.leLag dr,lcvoTL^ Ku^r/cu, ^Ldng, Sea-
(7aXcvtx-/]c , Necxatffapeta;, ^iXtTTTTWv, c AacdLy.eLag , za
avxa^ Y.ai TzepL tcvtov <fpc:eLV
y.ai leyeiv Tclg 'koL-Kcig avX-
\eiTovpycLg 'ny-c^v ^
y.aL
fj.ndev
ey^eLV au(pt|3cXcv.
O raTELvcg y.cvayoc Kcvy.ag y.ai eXew Becv apyj.eT:iGy.C'
-noq vea; rcoy.y)? tcic ev tm T.apovzL tojuw yeypayyevcLq eiii
Tcv Tipo ny.o)V y,ay.apionaTcv T.azpLapyjcv y.vpov K&iVcjTaVTi—
vcv GTLynGaq viai avTCc y,aL cptGac viuypa^a.
garus , cetcrique iios episcopi , luim reapse facieiKla esset le-
etio hesteniorum
,
uti dictum est, actorum. Postquam vero
nemo ex nobis quominus ea lejierentur ambiguum se demon-
stra\it, lecta luerunt. Quum autem adessemus etiam nos alii
episcopi, qui adbuc delil)erandum beri censebamus, num vel
in ecclesiastico statu retinendus esset vel etiam ad patriar-
cbatum promovendus praedictus Panteugenus , necne; cete-
ris omnibus omni ecclesiastico statu indignum adlirmantibus,
nos quoque, lleracleensis scilicet, (^v/.icenus, Sidensis, Tbes-
salonicensis , lN\»ocaesariensis, Philippensis, Laodicenus, pe-
dibus in sententiam iNimus, neciue eadem et sentire et locjui
cum reliquis consacerdotibus nostris absque ulla dubitatione
edidimus.
liumilis monacbus Lucas, l)ei miseratione arciiiepiscopus
novae Romae, actis in praesenti tomo scriptis sub praeces-
ADVERSrS SOTERICHUM.
««
*0
Ttxneivog
ucvfxycq 'I&)avv/i; xat eXew Becv Trarpiap-
/nz zrii
tjriTcc^ TraToav tcov exxA-/;(7to)V ayLO.:; ZiO)V TrcAewg
^lepu^aXri/u
cptaa; vr.zypci^oc.
*0
raTTcivc^ ]j.zvc/.ylq 'Iwavv/]? xat eXew 5c:u app^teTit-
(TX^TTcc TTpoW/jig
'I:;uc7rtvtav:u xai r.oLQ-nc, B^uAyapta; o K:p-
vy^vo? optcra? vTieypa-J^a.
El xal ^a£T« Tcv aaxapiwTarcv ap;(tc7rt(7xc7:cv B:j}//a-
pta$ uTieypatl^a,
^ta tc 5el:v xat avayxa7:v Tvi? exxX-/i(7£a-
(7Tix-^; u7rc3"e<T£6)C , a/.X' cuv cvdev ex t:ut:u tw ^pcvw ty)?
KuTipcu yivnGiTOLL TzpcY.pL^OL ex Tvic epYic uTTcypacpYi;, Tov avw
TCTTCv Go: £'/ol) Aeyfi) e/. (3ta(popcov ^txaiov
ex^^"^^'
^^° (JZl^mv
y.oLL avTog Tclg e'v to) Toptw cpia-5e7at, cc/uXaTTCo xat euauTW
Tc t:u S-pcvcu 3(xatcV OLQ'KCf.X^o\j.oLL oe xai Ta yeypo.u.iJ.eva^
x>:t TauTat; Ta7$ evvctatg xai 7rt(7Tc(Tt (juva7:c3"ave7v eu;^c-
piat* ucvoLyoq i\oL'yji(^cg v.o.i eXecj) Bicv oLpyLeT.iQy.or.og Ku-
TTpcu 'loavv/i;.
sore nostro beatissinio patriarcha domino Constantino consen-
tiens ego quoque et definiens subseripsi.
Huniilis monachus loliannes , Dei miseratione patriarcha
matris omnium ecclesiarum sanctae Sion urbis Hierusalem,
definiens sul)scripsi.
Humilis monachus lohannes Comnenus , Dei miseratione
archiepiscopus primae lustinianae et totius Bulgariae, defi-
niens subscripsi.
Quamquam ego post beatissimum Bulgariae archiepiscopum
subscripsi, coactus sacra ccclesiastici argumenti necessitate,
nulhim hinc sedi cypriae fiet praeiudicium; quippe qui ad-
firmo me multos ob titulos superiorem tenere locum. Quam-
obrem et ipse consentiens definitis in tomo , attamen ius sedis
meae mihi vindico. Cetero(|uin scripta amplcctor, atquc in hac
sententia fideque mori opto. Monachus minimus , et Dei mi-
seratione archiepiscopus Cypri lohannes.
?K) SYXODIIS CONSTANTINOPOLITANA
KaiinaSoxiac Zrecpavcc opiGuq vneypa^pa.
*0
sureXv]; /unTpCTrcXtTy]; 'HpaxXeia? rFcTp:; optfjaq vn-
eypa^a,
'O evteItic y.eTpor.cliTY]g 'Ayxtipac I.Te(^avoc cpiaac utt-
eypat|/a.
*0
evreX-fiq [J.YiTpCKoliT-nc Ku^fxcu 'Iwavv/i^ opidac utt-
fiypa^f/a.
*0
cureXYis /utnTpcTTC/iTyic Ntxopiyi^sta? QeccpuXaxTc^ opt-
aaq vr.eypafjia.
*0
a-/)Tp07:cXtT"/)S IVtxatac Ae&^v, e\ y.ai p.r, Tiap^wcV 67it
ro ^*/;t-/1(7££ T*^g Trapcuffiog uTTcS-eae&j; , ecp' ri xat to izapov
ay)piet6)pta yeycv£v, aXXa azuyiiy^j Tri Tzapcva-ri r.pa^ei utt-
eypa^^a xa/ auTcc.
*0
£uTeX-nc peTpC7:cXiT-/i; XaXx'/i(3cvcc , et xai avai^tc»;,
Kf/)vo"TavT7v:; (jT:i'/riGac xai auTc^ cy.CLM; vr.eypa^a.
'O £ur£X-/3i; pi/)Tpc7:cXtTr,*; ^tO/iC 'Iwavvr/S xat auToc opt-
aa; uTreypa^l^a.
V ilis archiepiscopus Caesareae metropoleos Cappadociae Ste-
phanus defiuiens subsciipsL
Vilis iiietropolita Ileracleae Petrus definiens subscripsi.
V ilis metropolita Ancyrae Stephanus deiiniens subscripsi.
\ ilis metropolita Cyzicj lohannes dcliniens subscripsi.
Vilis nietropolita ,>icoinediae 'iheophylactus deliniens sub-
scripsi.
Mctropolita Mcueae Leo, quamquam huic quaestioni venti-
landae non inttrfui, de qua in praesenti conmientario agitur,
nihilon)inus coiiscnticns pracscnti actioni ct ipse subscripsi.
Vilis metropolita Chalccdonis, etsi indiunus, Constantinus
consentiens et ipse pariter subscripsi.
V ilis metropolita Sidae lohannes ipsc (puuiuc dcfiniens sub-
.seripsi.
AnVKRSrs SOTERTr.HllM. «(
*0
£ut£Xy)c ap)^te7rtay.0Trcc Tvi? fji-/)TpoTroXew? BeffO"«).cvi-
/r/C KaXc?, out&> 5ecu
X^P'"^'
(ppovr.aa»; Te xai cppcvw, (3t-
^aax&iV Te vai didoc^ac^ y.ai ocy^pt TeXcu<; tvi; eXeetvvic piou
^&)^5
cppcveTv Tfi y.cKL dLda.Gy.eiv y.araTLBeu.evcq, ctx; ev t^) Tiap-
ovTt Tcp/.w ^teiXyiTTTat, fib'.oXc;^w5 to7? aXXct? xat auTcg opt-
aa?
ureypa^a.
*0
euTeXris pf/iTpcTrcXfT/ic KXau^tcuTrcXec); rpy^yoptc? opi-
Ga^ vneypa^a,
*0
Tarctvo? eTrtjxcTTO? xriq ayLO)za-nq pi-/iTp07:oXeoas Neo-
xaiaapeia? opiaai U7:eypa'|a.
*0
euTcX-^5 ptTiTpo7:cXt'Tr,c Aao(3ixeia? KaXcc opiaac utt-
eypat|/a.
*0
evTcA-fiq ap)(^LeTAoyxT.cq tyJc
p.r,Tpc7:oXe&)^ K:ptv0ou cpL-
aaq VT.eypa^a.
*0
euTeXyi; £7rtc7xc7:c? t-^s pt/iTpcTrcXewc 'A5/iva)V Fecop-
yLcg cpiGaq vT.eypa^a,
'O euTeXvi? ^mpoTcliTriC 'AptaaTpt(3c? 'loaw/ic cciaas
vueypa^a.
Vilis archiepiscopus metropoleos Thessalonicae Calus, ita
seniper per Dei gratiani sensi et senlio , docui et doceo ; et sic
usque ad vitae nieae iniserandae terminuni sentire et docere
spondens, uti in praesenti tomo contiiietur, secutus cetero-
rum exemplum ipse quoque deliniens subscripsi.
Vilis metropolita Claudiopoleos Gregorius detiniens sub-
scripsi.
Humilis episcopus sanctissimae metropoleos Neocaesareae
deliniens subscripsi.
Vilis metropolita Laodiceae Calus defmiens subscripsi.
Vilis archiepiscopus metropoleos Corinthi deliniens sub-
scripsi.
\ilis
episcopus metropoleos Athenarum Georgius
definiens
subscripsi.
92 SYlVODUS CONSTASTINOPOLITA^A
'O ivcehng uy]Tpc7Tc^tTyig Mcoxyiawv Aewv cpiGaq vn-
Eypa^poc.
O evzehnq [j.nzpcncAiTriq Tlazpoiv KM-JGzavxlvcq, el y.ai
(jLT, Tiapri^ev er.i t^ t^fizmet. t-/)$ Trapcuayjg U7:c5ea£&Jb? «XX«
GZciybiV ZTi Tiapcvcrri TTpa^Ei xa: auTo? U7reypa!|/a.
*0
evzelrti [jriZpCT^clizriq Aapiaan; TeoipyLoq y.a\ «Crc?
opiaag vr.eyca^^a,
O evzel'fi<; iiiiay.cT.cc zr^q ev NtxcTTcXst ayta^ tcO 3"£:u
£xxXy;o-tas BaaiXsfcs xar ajTc; V7:eypa(j/a.
0£C(5&)p5c euTeX-/)^ p.y;Tpc7:cX£Ty}c ^tXiTTTTcov opLaaq vn-
eypa^l/a.
Te(j)pyLcq euTeXyic /Jiy]Tpc7:cXiTy]; 'A7:a/jteia$ cpLaaq vk-
zypa^a.
*0
euTeXns |uyiTpo7:cX:Ty35 Kepxupa^ K&Jvc-TavT^v^s cpiaaq
vmypa^^a.
*0
cUTcXy);
iJ.riZfcr.clizri Mr.Su/jivyi; Mtji^ayjX (7TCi/ri<7a$
y.ai cpiaac vKiyoa^a.
Vilis metropolita Amastridis loliamies definiens subscripsi.
Vilis metropolita Mocesorum Leo defmiens subscripsi.
Vilis metropolita Patrarum Constantinus, etsi huius quae-
stionis examini nequaquam interfui , tamen consentiens prae-
senti aetioni et ipse subscripsi.
Vilis metropolita Larissae Georgius et ipse definiens sub-
scripsi.
Viiis episcopus Nicopolitanae sanctae Dei ecclesiae Basi-
lius et ipse subscripsi.
Theodorus viiis metropolita Philipporum defmiens sub-
scripsi.
Georgius vilis metropolita Apameae defmiens subscripsi.
Vilis metropolita Corcyrac Conslantinus definiens subscripsi.
Vilis jnetropolita Methymnae Michael consentiens deliniens-
que subscripsi.
ADVERSIIS SOTKRICntllM. 93
'h)dvyn; c cUTeX-oc ^-nxpOTiohTYi;
Uapcva^iocc, y,ai avroq
opiaoLq uTreypa^a.
Nr/.oXacs i\jxikr\c, (j.nTponolizmi 'AzxochioK; opiaa; in-
typa^a»
*0
euTeXyis
'Apxa3:cL»7roXewc K&)vc7T«vt7v35 cpLaag uir-
sypa^a»
Miy^a-nl o eureXY]? iT.tay.cT.cc A'fiu.vcv opiaaq vneypa^l/a.
*0
eureXyis ap-^iiTia'/.oi:c<; ryig ^lJpaxXe^s 'Axaxto^ pcv«-
;(o? optaa? uneypa^a,
*0
euTeAYi; apy^iiTzlav.crscc, *Tpxavta? Aicvvo-tcs optffa?
U7:eypai|^a.
*Apy^izpeoiV VEiarcc, eivi
^
Xcyw yi^e Ti/y.yi axerrr/ip vcovi;-
* 'ta cod.
picu Aa?.t(7av(3oov KwvaTavT^vc? , lac^pi^ri y.ci za ^vya xcv
vcv <pep&) T« (Jeo-TTCTTp ptci» 2xcuTap(Ci)Ty) lidng,
'Oevze^kriq iiiiaKCToqUaxapotvrecopyicq opiaaq vmypa^a,
T E A O r.
lohannes vilis metropolita Paronaxiae et ipse definiens
subscripsi.
Nicolaus vilis metropolita Attaliae defmiens subscripsi.
Vilis metropolita Arcadiopoleos Constantinus defmiens sub-
scripbi.
Michael vilis episcopus Lemni defmiens subscripsi.
Vilis archiepiscopus Heracleae Acacius monachus definiens
subscripsi.
Vilis archiepiscopus Hyrcaniae Dionysius defmiens sub-
scripsi.
Antistitum ultimus, et sermone et honore, ignobilium Da-
lisandorum excubitor, mentis meae lancem gero parem do-
mino meo Scutariotae sidensi.
Vilis episcopus Patarorum Georgius defmiens
subscripsi.
F 1 N 1 s.
KilNSTANTINOY
AIARO?sOY KAI XAPTOOYAAK 02
EKKAHIIA2 KQIV2TANTINOYnOAE12^
ErKiiMIOK EI2 I1AKTA2 T0Y2 AriOYZ ENA0S0Y2 KAI
nANEY^HMOYS MAPTYPA2 TOYS YIIEP XPIilTOY TOY
©EOY HMHN KATA THN OIKOYMENHN AeAHSATSTAI.
a. l\i ixgv
XptoTTiu 7Tavyiyupe(c , ouoli xo ^w; Tri; Trept
yi//a? o\y.cvoiholc, oLvyoill^cvQi^ tw aTTpOfftTw Tris xaTaXYnJ/£W5
av^jpcoTrtvou? AcyiG^ov^; vnepTanTOVGOct
^
TiocvTog u7reptg"avTat
Xoycu T£, vtxwat Ttaaav eyxwptwv u^j;y]ycpiav te xat Xapt-
cjpoT/jTa* in ^e vuv xetpievyi (3ta|3oyiTC5 xai TreptipaveaTaTy)
CONSTANTINI
DIACONI ET CHARTOPHYLACIS
S. ECGLESIAE CONSTAINTINOPOLITANAE
LACDATIO OMNILM SS. GI.ORIOSORUM liNCLYTORUMQUE
MARTYRl'M, QUI PUO CIIRISTO DEO NOSTRO
PER UMVERSLM ORRE\l PASSI SLNT.
1. kJacnae festorum Christi conciones
,
quotquot lumen
incarnationis pro nobis operatae illustraut, utpote argumenti
sui difficultate humanos inteliectus excedentes, omnem lo-
quendi vim superant , omnem laudis sublimitalem ac magni-
ficeutiam vincunt. Quod autem nunc celebratur insigue ac
CONST. DIAC. LAUDATIO OMNIUM MARTYRllM. !>.'>
TiocvnyvpK; twv yevvatcov rriq euaejSeca; ayf,)vto-T&jv , el y.at
r.ocvTai iiiocivMv },oyovg xat avT/i aa^o)^ iy7rep/Be|S/r/£ ro) p.e-
ye5ei Ttic oLciocg cejuivuvo/Jievy) , aXX* ^/uiws Trao-av o'|(v xai
Traaav yAu^aaocv^ xr,v pev
r.foc
rjeav, tyjv oe Tipcj
iVfn-
liiav
Kodei zriq o\>(.£iag ixeyocXeiozmcg^ vcp-co 7rveu/aaT:c cb^
YlTTov Y) ff&)fxaTcc Tnua? Tctc S^ecXey.Tct^ avvan^^cvooi^ wc, c/.v
Ta? ixtyi^oLq exetvwv api^eta^ ^yiXcoffatjaev* aX)>a (5eu|sc Sea-
xpov Y) otxcu/uevm TrapetTco ptct, nALKLa. Tia^rn xai e^vet TiavTt
ffuuTiXyipcupievcv , xat uttc pteyaXccpcovco xrjpuxi tw ^aQL\ii
Aa^id auyxpoTcujuievcv , oeuTe j3:wvTt xat tfee ra epya tcu
^£cu, « eSeTC Tipaxa eni zrq yrz^ avTavatpwv zcliu.cvg
fJiiyjpL Twv TiepaTcov Tri; yric,
/3. E7retc3yi yap Tcig Trpcyovct; ev Trapa^etucji) voaog eve-
ffxyj^J^e, Tov Trtxpov tv)? aTraTyig \ov tov ocpecoc auTctg tw toZ
(^Bovov
dnyixaxi i:poaeiJ.eaavzoq^ coc evTeu3"ev Tri? Te a5a-
vafftag aTrcpicp^oo^Yivat tc xaXXc? auToi;?, xai ^ooyiv exetvy)v
TipoffaTropaXeTv Tviv aAvr.ov t£ xai ajuc^Scv , e7r6t(5y) TauTa
splendidissimum fortium religionis athletarum festum , etsi
cuncta pariter laudum praeconia manifeste superat illustri suae
dignitatis magnitudine; nihilominus omuium oculos omnium-
que Ijnguas , illos quidem ad videndam , has autem ad prae-
dicandam gloriam suam vocat; et lege tum spiritus tum etiam
corporis nos istis a Deo electis copulat , ut maximas illorum
res gestas imitemur. Sed iam age, theatrum mihi mundus
exhibeat omni aetate omnique gente repletum, et a magni-
loquo praecone rege David convocatum
,
qui venite clamat et
> idete opera Dei
, et quae fecit prodigia super terra , auferens
bella usque ad terminos terrae.
2. Postquam enim progenitoribus in paradiso morbosa ca-
lamitas accidit
,
quo tempore amarum doli venenuni serpens
illis per invidiae morsum adflavit, ita ut mox et immorta-
litatis
pulchritudo obscurata ipsis fuerit , et vitam illam ami-
yC) CONSTANTIM DIACO^T
cvzox;^ y.oci zo dzivcv epTrujav, waTreo zi psupa y.ay.c'n^ec
^
To yzvcq «Trav £7r£Vcp'.y)3'Y) , ucp' cu /aj 7:pi$ [^la^riV aviazov
aTTCVeveuxe, p.yiTe Ta7c xara dtoc^^opcvq y.aipovq eTieve^i^S-et-
ffatc pt£TC< ttoXayiv [xocy.pc^vixiav y.at
xp-ri(JTOTr,za yocvaeGi^
T.pcc 3e y.ai eTiLylvtjeat y.oii zoixoaq^ ciov zlcl (tzv^cvqi CDocp-
ixay.cig npoq vyztav Ir.avayo^.iViv
^
pviTe tw Trpaw zr\q ta-
Toetac Yixcv , Xcyo) xat voptw xat ^auptaat jufi p^avcf)^uevw
rflv
ffWTnptav, co^ Tw TYic TrXyjyyis o^epaTreuTcp TiavTeXeT Trapa-
^c^yivat cp-^cpa, zcv Bavazov [J-eyjpi Moojewg xat krA zcvq
yn ay.ypz-naavzac ^aGtlevaavzoq^ w^ cp/iatv o ocTioazdoq^
c apLazcg zriq (p-jo-eo.)? xn^epcov, xaS^aTrep zLq -naznp cptXo-
Tatq vlovq aB^ezriaavzaq^ y.ay twv ctxetoov TptjScov yyi^avav-
zaq avay.ay.eaopievog, zpog ^epaneiav eTxi(TZYip.oVbyg eyupme
zcv c!vvzpiy.^azoc' zTiV yap zcv Yippcazmozoc pLcp^-/)V evdv-
GaiJ.evcc^ avzoc acopcu TravTC^ eXeuS-epc^ ojv, Ta^ Te (xixap-
ziac Yipev y]/y.o)v y.ai zag voacvg
eftaazaae' y.a\ zo) TreptcvTt
serint dolore ac labore careiitem; ex qiio, inqiiani , haec ita
evenerunt, malunique gliscens, ceu quidam maleficus fluxus,
universum genus pervasit; unde accidit ut in insanabilem
morbum decidcret , neque cauteriis per diversa tempora multa
cum patientia clementiaque adhibitis, neque diluviis, neque
sectionibus , veluti quibusdam acerbis pharmacis ad sanitatem
revocaretur, quia nimirum neque lenitati medelae cederet,
quae doctrina et lege et prodigiis salutis ergo adliibita fuerat,
et vulnus iam desperatum ad corruptionem omnigenam ver-
geret, morte nimirum usque ad Moysem super eos quoque
qui non peccaverant regnante , ut ait apostolus ; tunc denique
optimus naturae curator, ceu philostorgus parens filios suos
contumaces et a propriis viis declinantes revocaturus, ad con-
tritionem sanandam sapienter accurrit. Namque aegroti for-
mam is sibi induens
,
qui omni labe .carebat, peccata nostra
tulit, et infirmitates porlavit; suaeque sa})ientiae ac consilii
LM DAriO OMMllM MAUTYRWM. 97
TY)^ (jc(fioc;
re y.cci auvcde&u, ^evf.) Tivt y.ai r.ocpado'^f>^
TpoTr&)
•^cr.aotixcvci^
oloc. p.ev 7ra5:i;^ aTra^etav yiw7v T.t.pUTicLmoi.-[c'
r^u; (3e TTpoao^eaaVTa; ev xoi^iq ^jyiouz riij.(iiv ^oikoiv.ag ex/u-
aa-- Tw ou[j.ocri., ycci zm ^v^ko) Trv.cp3"cpav Trepi/c^ac, c^/jV
(pXey/JLaiv:'j(Tav ttv y.caiJ.iy:nv
ocy.apTiocv xaTeajScaev , y.oci twv
oo^uvwv ep/.wv Tcv cyy.cv y.oczenoLvae' y.oci y.ocroclvaocq xcv 3a-
vaTov, avBic -niJ.xc
eu ty)v ofpy^octocv ^ojTiV eTravyjyayev , oXc-
xXYificu? ocr.cfyyocaocixivci.
Koci cvtc»)^ a|STi:;uG, xat cicus eixc;
^v t:u; Vnc TCicvzCf) ^epar^evzTi zr,liy.avzr,g er.cy.eleiag rv-
y^ovxac^ eppo^a^ac y.ai (3iacpatvea3a( , ok av ^e piy) yv^j.vcig
Te xai a(puXaxT:tc c rcvnpcc eTreX^cov aii^Li 7rA-/i|ci (7(pc-
(JpcTcp^v, y.ai vyiao^ivzaq '/.vy.rmz ai
^
Tvi ravzcvyja zcv
T:vzii/.azcc •hu.ac o lvzpo)ZY\g TrcXep/.txo); ^te^jxevao-ev, Xa/y.-
7rpc7; Tc y.al yoczallclcic (^patau.ivcc' y.ai zr\ y.ev xe^pa/.yi
(juiTripicv y.pdcvcq ir.cg-rac^ aLy.aicavvr,g oe r,y.ac evidvae Bcji-
paxa., y.ac ocAr,BiLac 'CG)^r,pL zr,v car^vv rjpiwv evetXrjC7a$, y.aL
\iT:cdr,aag zcvg no^ag ev ezcLy.aaLa zcv evayyikLCv zr^g eLp-fi-
vfig, cvz(ti TYiv Tcu TiveviJ.azcg u.ayaipxv^ o e^tv priya Becv,
abundantia , miram quandam peregrinamque rationem excogi-
tans
,
passione sua impassibilitatem nobis coneiliavit ; et foe-
tenti.i animarum nostrarum vulnera suo sanguine eluens , et
cruce saniem abradens, onme mundi fervens peccatum extin-
xit, dolorumque nostrorum tumorem sedavit, destructaque
morte, denuo nos in pristinam vitam reposuit, et ex asse he-
redes instituit. lamque sanos, ac tanta incolumitate praeditos,
cuiusmodi eos esse decebat qui tantam tanti medici curam ex-
perti fuissent; ne forte nudos et incautos malignus hostis ad-
ortus denuo gravius feriret, et valetudini iam restitutos pes-
sumdaret , spiritus armatura redemptor nos instruxit , splen-
dide et circumquaque nos munieus. Et capiti quidem galeam
salutis imposuit , iustitiae thorace nos induit , veritatis bal-
theo iatus praecinxit
,
pedes evangelii pacis apparatu calcea-
98 CO?iST.VNTIM 1)IAC(3M
y.ai Tcv Bvpecv r,^iv xr,i 7r(aT£&); evey^ei^iGEV . £v m a^eaai
ravra ra 7r£7r*Jp&)p.eva (jeXy, tci)
T.cvr,fjcZ d-jvr.acuE^cx.' eLZoc
xai
pwfjT.v
r.Aei(7ZY,v car^v £v5eu, xat r.avTcS-Ev ac-(paXe7c
TipoQ TrapaTaJtv T.cir,aa.^evcz^ a.7:Tor,zcv T.poc Taaxv eTiificv-
/y3v zov o(pe&)c To yevr^c -nacov xaTeaTrjaaTo.
y.
'AXV cCx e^eXXev
yi
zv^otvvcc cpuai; T^uTctc ea?y;p£ue7v,
cvdz -Y)v Cf')^iva y.azeyetv zriC fiaay.7.\iac' avlla^GiV yap
tto-
vcv a/at&)v, zayiaza zr,v avcaiav aTezeyev ev^eo)c yac,
&)$ otxeTcv azi^cc zr,v aT.~aza.ziy.r,v avBom^kLae dvva^iv^ zclq
zric aae[6iiac OTr/.tc y.ai u.r,yavr,yaaiv vncyetpicvi paaza
Aa|3&jv Tcuc oa:i rep r.^oc zr,v Beic^.v rc/.paza^iv y.araAeyri-
vai cvy eIIcvz,' [6a.aO,iiL zcLya^cvv y.ai vrazcv; y.ai azpa-
zryivc y.ai zcrapyac ., riycvu.evcvc ze /ai zvcavvovc^ y.ai zcvc
.>)w/v >\V
--. r^ . / \
vn eqivaiMV y.ui zcvc a^.,yj:vzac zuyj ^&)p&)v , ^.uovc ze y.ai
«\
\ « I , \ 5
^v/.ac y.ai y/.o^zaac^ av^.y.ayzvc ra^a^riaaij.evcq^ a-.c ava-
Tc/&)v y.ai dvay.(f)v yai ^.ploc yai Balaaarc zcv y.aza twv
tvaepijdv avev.ivrae rc/.eycv ci Trup xat oeau.a y.a.i aioripcv
vit, tum gladio spiritus
,
quod est vc'rbu)ii Dei, et fulei cly-
peo manus nostras armavit, quo cuncta malio^ni hostis ignea
tela possimus retundere: postremo rohur plurimum inspirans,
atque undique protectos contra vim belli efliciens , invictum
contra quaslibet serpentis insidias genus nostrum constituit.
3. Sed enin» tvranniea daemoni.s indoles quietura non erat,
neque suae invidiae dolorem patienter latura. Kcce enim su-
perbus ille concej)to labore, illico peperit iniquitatem. Sta-
tim erfio, tamquam proprium aiimen, apostaticas copias ar-
mavit , suis falsae reliizionis armis ac machinis sibi facile
subiiciens illos, qui in divina phalaniie conscribi noluerant.
Itaque reizes , consules
,
praefectos , toparchas , duces atque
tyrannos , subditos aefjue ac maiiistratus reizionum, populos,
tribus, et lin«j;uas, auxiliares slbi adiuniicns, ab oriente et
owasu, a borea et mari, contra verae reli^ionis adseclas bel-
l.\M).\TIO OMINHIM MAHTMUM. 99
7rprt3aAAoiy.cV:(,
xat ^o^fjov; o(jvaa:vreq, xai ^Y,|:a; art-
^aaacti? (jvViTioiycj.evci.y y.oa r^avz:i(>rj xc/c.a "/"/[: tcov cpyavwv
Eideotv rclq
(xvzay(iivi<;-ouq iTHGHcvrec^ (fc^epocv [j.ev tu.-Kciiv-
Qa.v o^j/tv rciz hiiKcK^ re xat ar^oleij.ci;^
^paacg di rcic,
ai.G(ij(/XeQi xai ycvvatct; rc cppcv^aa , oy\(x^ re a.vd(.o^v Bpu-
avvofjievci , /.ai Tupavvi3c^ dvvau.et yy). xparet rr,z acrcj^cia-:
,
7r:txtAy]v xai r.o)iVa-/^id-n rw Tiaparajtv e7r:tri<Tj'.vTc.
J, 'AXX' cv(5£v -/iTT^v ci avTtTeTayfzevct xa'.
^yi; TTtaTewc
Krj0^oL-/^ci ., c\
Tif^oq
rov Beicv oc^^i^ux^evrec, yuraAcycv
^
y.aL
arw|7.aTwv pc»j/:>r, , xat a^cTcov aaxYiaet, /at yv\j.vaa\a t.cvo)v
rcvi avc[j.:v; vT:zf^aXko[j.ev'A , ey.are^^b) yevet xai 'f,Ar/j.c/. T.a-
0"/i , xat £7:t":y;c;cUjyaT0)v oia'4^cfaic ^
/ai (iirov aiLioiai^ v.ai
(PMVcov y.ai TraTpdov a//..TptcTy,c7tv, c[j.cTfjCT.(»; rw ctxetav
y.arexoaiJ.r.aav a^aAayya' r,v ya^. ro arKi^cg avrcic
o^aT.ef^
rig
/etp.cov TTCixt^c^ ex TrcXup^pccov avB^eov eare[j[j.evcc /ai ano-
^t/|3f«)v, veavtaxct xat TapOevcL^ T.rjia{jv-e[.tL [j.zra vi&iTepov
lum commovit. Fono praedicti persecutores ignem
,
vincula,
ferriim expedientes, fovcas elTodientcs, bestias immanes im-
mittentes, et omne genus crucifMitium machinarum adversa-
riis suis admo\entes, quac terribilem quidcm timidis et im-
bellibus speciem obiiciebant, fortibus autem et robore suo se-
curis animos augebant, satellitum multitudinc, potentia ty-
rannica, et idoiolatriac viribus variiim multipliccmque aciem
conficicbnnt.
4. ]\cquc vcro scmiius his oppositi fidci dcfcnsores, qui
divino catalofj;o nomin.i dcdcrant, ct corporum constantia , c1
virtutuni cxercitio , et laborum expcrimento impiis facti s^»-
periorcs, utroquc cx sexu, aetate quavis, variis studioru';i
generibus , vitae profcssionibus , lini^uarum ct patriarum di-
versitatibus distincti, concordibus tamen animis phalangem
suam conflaverunt. P>at cnim illorum catcrva ccu quoddam
varium pratulum multicoloribus ornatu m rer.idcnsquc flori-
100 CO^STANTIM DIACONI
v.a.1 ya^ y.oli tc Bri^kv yevc? appevco^EV xai ty)? ctxstae (pu-
Gidic exXir)5cpi£Vcv T.pcaipeuiMz (^ilcziu.La^ rr.v av(5ptxYiv
fxe-
yaXc^-j^fav e^-/]X&)c-cV Trpo? c^e y.at vniiLMV awpcv TrXvi^c?
^pa)(yzriZL ^ucrewc x.ac yvoy//]? cXcxAnpia tcv GVjaanLGiJiov
avei:y^rtpb)Gev' apy^cvTi; re ev avzci; y.ai apyji^.ivci^ xal ^e-
ffTTCTat ^:u).ct; auvTcTayjy.evct, a3c|ci Te xai ev(3c|ct, ^ugye-
vt7; Te y.aL evyevfiz, eXXr^veG ci TTavrec
aiJ.a xat j3ap|3apci,
ptaxeocvec, xat S-£TTaXct, Tiaicvec, xai IXXuptct, xat /a-
xcover, xat ci tcv Eu^eivcv ttcvtcv TreptxaS^yiy.evct , Spaxe^
Te y.ai |3u^avTt:t , xat ct 7:pc; tw BcaTrcpr») xtapf.eptct, |3t-
Suvct Te xai xaTTTia^cxat , (jppuye;, xat xapec, xat Iv/.Lct^
yalazat^ y.aL iffaupci, lvdc\
^
y.aL Trtat^at , xat
iiay.Yjlct^
Ivy.acveq ze y.ai y.ilLy.zc
.,
uy.vBai^ y.ai iiepaai^ xat ^ay.zpLct^
y.oXyiCL^ y.at aGavpLZL
^
r.apBcL^ y.ai y.r^CL^ yai eXapuTat,
OdpcTtVCL T£, y.al |3Xepip'.uec , tvcJci y.ai aiBicr.eg, t(7^.ay3X7Tat
,
y.at aiyuTTTtct , aupct , xat r.alaLazLVCL , xuTTptct, xai xpnT£<;,
xat pcdLZL., aicleig ze /.ul twvsc, cpctvtxec Te y.aL apajSe?,
bus, adolescentuli iiimirum et virgines, senes eum iunioribus.
IVamque ipsum femineum genus masculo vigore roboratum,
suaeque naturae oblitum, propositi ardore virilem animi ex-
celsitatem aemulabatur. Pueroruin quoque impuberum multi-
tudo, in naturae parvitate integram mentem gerentium agmen
complebant : erantque in ipsis magistratus et subditi , dojnini
cum servis ordinati, ignobiles et illustres, bumiles ac nobiles,
graeci simul omnes ac barbari , macedones , tbessali
,
paeones
,
illyrii , lacones , Kuxini maris accoiae
,
tbraces ac byzantini
,
cimmerii ex Bospboro, bitbyni, cappadoces, pbryges, cares,
lycii, galatae, isauri , lydi
,
pisidae, pampbylii, lycaones, ci-
lices , scytbae, persae, bactriani, colclii , assyrii
,
partbi et
medi, elamitae, osrlioeni , blemmyes, indi , aetbiopes, ismae-
litae, aegyptii, syri
,
palaestini , cyprii , cretenses, rhodii,
aeoles, iones, phoeuices, arabes, romani , cyrenaei et lybes.
LAIIDATIO OMNIUM MARTYRIJM. 1 (M
po^fjocict^
y.xi y.vyrr^xLCi
j
Yoct /tpusg, aay.eq^ xat yJTai, xat
a(x\jrxp.CLxaL^ v.ikzct Tc, xat /Safvc;/,/:^ , v.xt \pr,^zc* 7r<o:<7eTt
xat ^(,)c/.\UzoLL
^
y.oLi (Xu.uoc'M'y.i
^
'/a.vocy(j.LA^ y.on yiZTOucL^ y.ou
(XiJLcppoucL ,
y.at (^E(.et,aict
,
xat £ua7:t , xat yeGyioaLct
, /ai
lejScuaa^^i., /at cl y.azcLv.cZvcz!; vriccu; PpeTTavtxa^ , /at Ta
ra(Jcipa, xat cT); ^Tjatv -/5
f:Jt|3Ai:$ Toiv Trpajewv, £x TiavTwv
Toiv UTIO TCV OUpavJ)V £5v&)V (JVVcTaTTCVTC* Ot Tvi? TrcAcL/tXY]?
UTTCQpcovcuari^ aahrAyycc., y.ai xcvq a^AYiraq £i; [Jiedcv iipca-
y.aXcviJ.evriC co; ovtwc apiaziLc rac xikiv.ac kabr.xac ar.cSv-
aa[xevct , y.aL XptaTcv 6l cv c ayoiV £v(3i;aapevci , o"uv5y]|jia
Te clovTei; a/j.f\/^CLi ro aoixr,^icv cvcpa^ Tipcc Tcvq y.tvovvcvg
eppoipLEVoiq £)^co6r,(T«v xat aup7:/.ax£VTc? Tri a[j.a-j((^ tcov ev-
avTtcov S-pjcauTrTt, TTtTiTCVTc? CL yivva^aL^ tcvc. nclepnovq
av6Tp£7rcv, xat SavaTcUjCxvci Ta7; r.lrr/ocii^ tcvc avaipcvv-
Ta$ £crxuXcucv Trap' eAzisLdaq rayy[iuevcvQ v.aL rTTry.evcv<;
Tciq VT.c Twv vev.pcxiv aouaTcov (xvdpayaB-riu.aaLV v.aL rv tico;
Tiapadc^cc r\ v.x-/^ xat ^taXXa.TTcuaa* avcxrpuTTcTc yap cu;)^
oar.e^ avi\^eL t£ xat xaT£ac5aTT£v, aXX*
cVi^S
Tpavyaatv en-
daci et getae, sarmatae, eeltae, vaiidali, iberes; insuper moa-
bitae, ammanitae, ehananaei, chettaei, amorrhaei et phere-
zae', evaei et ijergesaei , ac iebusaei, et britannicarum insu-
larum incolae, et gadilaui ; atque ut ait actorum liber
,
ex
omnibus quae sub caelo sunt gentibus in acie constiterunt
:
moxque bellico canente classico, atque athletas in arenam
vocante , ceu veri puiiiles materialem vestem abiicientes , et
Christum cuius causa fiebat agon sibi induentes , tesseram in-
vicem dantes Servatoris nomen , in pericula alacriter se con-
iecerunt. Sic ergo insuperabilem adversariorum audaciam ag-
gressi , dum praeclari heroes succumberent , hostes suos pro-
fligabant , et vulneribus ad internecionem caesi , interfectores
suos spoliabant, praeter spem pudore suffusos et victos a mor-
tuorum corporum facinoribus. Porro mirabilis victoria erat et
102 C()>ST\.\TIM DIACOM
oLT.^^vriQY.vj' ay.iAAcx yacp Yiv h/.uxipcic^ t:7c p.ev otcws TcS--
vaiev WTiep t:ij xa).:v xtv^i;V£L'aavTc; , t:7c (3c ^ottci)? t.u^;
a^LGZia.q TreptTTCtyiacvTat , xczf T&iv ^eivcT^v ilaLp-f,(7CVTai dov-
).ro5evT«^ T-^ auE^cLa, Y,aL tc7c exeivov iipoG-ayy.cx.aL Y.ai
ziyya^u.:;.ci
,
xa' tTjOcc eavTcu^ o'.£TaaTriaaiev* ruTO) |jl£v cvv
Tc T|^C7ia£:v :i vLy.r.c^cpCL la[j.npcv xaza r.aGng tyi$ oixcujue-
v/]c aviQZT.Qav
^
zcv Loyypov Or^iavxic
^
v.aL [J.eza ijavaxcv
TYiv viy.y;v ev tw XpjTw ^puxfjtlSeutTavTec.
e. 'A/X' iOci)y.ev ottco^ xat c3-£v exaTepct^ ^ TxaXy) xaT-
Yiplarc, y.uL -:r,v Teyynv twv TraXaiap.aTcov , xat ctcv xat
CC7CV Tcov ayoovwv zo jy.eyc5cc'
7:'jp pev Trpo twv £i(3coXr/.cov
eixovcov £7r«|3c.)^£:v avcxateTs, -.'ai Ta 7:poc BvGiav er^LTndeLa
TTpcuxetT:, aTaxT/] xat aixvpvci xaL Atpavcc xat c^cocov yevr,
\ / . c ' ^ \''
'
^ '
'
'
y.aL 7i3 7:ava* paatAtxa oe npcypapLpiccTa y.aza r.aGr,g e(^n-
7iA0)Tc 7:c;}.£&).;, tc £'/.X-/)vtxcv Te xat aSecv dcyiJ.a dLaYrpvz-
TcvTcc , xai TYiv aKc^r) to)v ypLdZLavoiV t.lqzlv T^apayapaz-
praepostcrji : praedical)atur ciiiin ^ictor noii ([ui caLHieudo in-
tcrfccerat , bcd (jui \ulncribus crat iininortuus. Erat quippe
inter eos certamen, hi ut pro ^irtute pugnando morerentur
,
illi ut praeclaros athletas ad se pertraherent , et idoiis addi-
ctos suacfue auctoritate tU'tilicii.s(|ue \ictos, cruciatibus exiine-
lent, atcjue in suas partes seducerent. Sic ergo vietores nostri
tropliaeuni splendidum in toto orbe erexerunt, fortem vincien-
tes, etpostnecem, insignem in Christo triumphum agentes.
5. Modo iani >ideamus (|Uomodo et unde his lucta contla-
batur, ac palaestrae artilicium, et (juaiis quanta^jue fuerit cer-
taminum mairnitudo. Ignis ante idolorum imagines super aris
incendebatur, nccessariaquc ad sacrilicium aderant , stacte
,
smyrna, tlius, Nictiinarum genera, ct iiba : rep;alia interim
edieta tota urbe proponcbantur, quae impium gentilium dogma
intimabant, ^eramque Chrislianornm IJdcm abrogabaut; cun-
ctisque imperabant peregriuis aeque ac civibus ut ^erani re-
LAliDATK) OllMUM MaUTVIUM. 103
riVTa*
yy-' nocoi uiv Oia-/.e,A£-uotJivof. ^tv^u /.at of.f^u/.ci^
^^o[j.-
vvgBoli /aev TTiV euo-epetav, /arpsuetv de r/i xTtfjci 7:a|sa tcv
x.TtcavTa* xzi; dc [J.-fi rci:: zclcvz:lz ^eaTiiciJ.UGLV er/:i/av,
(Jta Tiajwv eXS^ciict T£pw|:iajv
,
hoLvax'..v
C^^^'/!?
avTttJicJoGrSat
,
fjLndeixLOcq •nhy.iag r» tu;^/,; ciy.xiif.cu.ivnq, 'f\ yvvat/.&iv yi r:at-
Jov Ttvc^ aJtcv/:x£V(ov -'^ei^cus,
•/) ota to T"«b
cpuceo)^ acr3e-
v£;;, -0
T'^; yvMunq xo cLrXy.QXcv' ^f^cvcL
Oe v.c.l ^'nu-cf.x c/.
TrpcfiTt^evT:; xaTa tcu^ truGT,u.cr(/.':cvg xcr.cvz y.y.i or,y.cGLcv:;'
a^ CL OLXGcQcvxc; c(peLca.ev:t, uvv xol-^el xo xe/.ei;7.^cV ex-
TXnfiiti^riVOLL npcaixoLxxcV TiepttCTTYiXet de dri[j.ioyj r.Ari^ci /.ai
dopvcfcpodv zspoi TioLv cxLcvv xcLi '^yeucatv vo'/;pe'"no-cvT£c'
Trapriv de y.oll Aawv <jvQ-.r,uoLXOL /.oll e.3:vcov, cl y.iv orcwg 5u-
CTacev,, ct di c-(j)c xnv twv (^'pf/jaevov c'.j;tv eo/to-tev.
5". ETTevevcTiTc de j3aaavf.)V itori ncLy.iAu Xi xat ttc/u-
[j.cp(foc ex TiavTcta^ uA/.; xat xiyynq ncAvxpcr.oi; /oLxnpxi-
au.ivoL, (^pLy.riV y.ai oic; xcLg cpo^aL y.c/.L npo r-nc r.iipQLq zt.-
aycvxcf.' r.vpc/.ypoLL y.ai iayaj^jOLi /.o.l /ep/iTeg, iJ.a.yocLpon xe
ligionem eiurarent, et rei creatae ioco creatoris obsequium
exliibereut : qui vero his iriaudatis minime olHemperarent , eos
omni tormentorum genere iniiicto, morlem cum vita conmm-
taturos, sine ulia aetatis aut iortunae miseratione, ne lemi-
narum quidem aut puerorum liabita ratione vel propter ba-
turae innrmitatem, \ei propler nientis nondum iuctam inte-
gritatem. Throui autem ac tribunalia in publicis ac insignio-
ribus locis statuebantur
,
quibus iudices inisidentes , celeriter
mandata conq>leri iuJjebant. Circumstabat carniiicum atque
apparitorum multitudo nutibus imperantium illico obsecutura.
Aderant quoque populorum ac gentium globi
,
partim ut sa-
orilicarent, partim ut ea quae fiebant spectarent.
G. Porro fuerant excogitata tormentorum genera varia ac
multiformia ex omni materia ac artilicio plurifariam fabri-
cata
, horrorem metumque etiam ante experimentum viden-
'0't
rONST.WTlM Dl\CO>l
y.ocL iu.T:rr/zz, OiGu.a. re xat p.aaTtycc, 7.cQay^(XL y.cx.L arpe-
p/&)rY)p£b ,
r.ocGiZL y.ui TiEOMvuL y.oci cvhyjz.., 'E,v(jxrMq /a)
wc//:( -/at
Tc^x^'
>^«^ ocp^pitj.^zAoc
, t.a{lgz(x re aX/a Trpcc
ex7://j(;tv tojv ^coy.evoiv xax^upyo^s 6|y]*j&y)|U£va tc7c o(.)/cixcLq
eTTcaxcuaC^cTr;* Xecvrov ^s xat ap&v; ayihaL y,oli ayaut^v gvojv
xat Trajsoa/ewv Trjsc; ^otvr.v a&marwv rjAGy.cvTc^ ynz re ra-
y£c7a xat cjxcrrc '>^Y/Aacpr;Tcv xa' arjp
xpup.co(3yi; aurctc xai
^a/.7.GGLc; VT.cvrjyii
fi-jBcc'
eiza Tiup vacp5ri xal TiGGri y.ai
GTLTiiv(>) y.y.L yJ.Tiij.aZL^L z^.zocy.ivcv
^
y.aL Tipcg ^JiyLGznv
(flc-
ya aipoyzvcv xa-. r, B^ecncLcvu.evn yxLGLQ
,
avzclig avS^pci)-
mvotc vci;p.;.atv eixrj Tie^irr/erc yai r.^cc xc/aatv rcov euae-
|3wv «Try]p£Te7v •ovayxa^erc, xat to vi;V ziy.otyLe'. cv avzclg
Gxciyiicv v.ai T.^CGy.vv:vy.evcv
.,
vvv ecp' -jjSpet acop.arwv cJcu-
/txcoc eTTeraT-cr::* ejrt t.ccglv c y.r,pvE, e^ca ev LGyvL hviLv
daL[xcvLCLq 7iapay.elivo[j.evcc , y.ai [jrize XpLGZOV cy.c).cyeLV
^
p.r)Tc T.poq zr]v ::^VGLav y.eA/.eLV ze y.ai OLavapahKeG^aL.
^. ncHri zcLVjv
n
xy^'-^
"^"^'^ acTcjSciac TYivtxaura zr^v
tibus iniicentia : forcipes
,
craticulae , lebetes
,
gladii , unci
,
vincula, lora, flagella, tendiculae, torturae, insuper subu-
lae, ungulae, scalpra, ^ectcs, rotae , equulei , atque alia plu-
rima inalitiosa impiorum inventa , ut intuentes terrefacerent.
Leonum quoque , et aprorum , ac pantherarum greges ob de-
voranda corpora capiebantur: terrae quoque cavernae, et pal-
pabiles tenebrae, et aer rigidus, ct maris profunditas: prae-
terea ignis pice, naphtha, stuppa, sarmentis nutritus , et in
maximam flammam elatus. \iX condita a Deo creatura, hu-
mana voUnUate tcmere cogebatur cruciandis piis deservire:
atque elementum pridem ab ethnicis cultum et in honore ha-
bitum
,
nunc ve.vandis corporibus serviUter adhibebatur. Oeni-
(jue praeco valide chimal)at adliortans ut iinmolarent daemo-
nibus , neque Christum conliterentur , ne([ue omnino sacrifi-
cium differrent.
LAUDATK) OMINIUM MABTYRrM. 105
cixcvue^jYiV ETrexXu^ev, no-aycv dixrrj rag appt^:uc

y.at
ay,a^T,cvg ^v/^xc cy.cv xai a&)p.aTa xa^aTrep itva ^svclpa
th-
TTTcvTa x.aTa(7yp:u(7a, y.at Trpo; ev aTrwXetac ^aptx^pcv a-Kc-
Tii
liT. cvG cn.' ^Gi):3uc7ta£ T£ Y.c.i. z\ dta xviaang yanvci y.aza
Tccg ayviac^ y.at -a Tepievy} da^iloig xc"ig eldoikoK; TTpcaYiyov-
To, TTjV (j.slXcvaav cacv cv^iTi(>i yivndSG^ai auTotv r.pcy.av'
Xivou.iva y.aBaipEGiv yai (3taXugtv yvc(^cc ok rc r.civ avv-
exa/uTiTcV ayvciaq xai avcy.iac., y.ai acfiyync Ttg TkAOLvng
Qfjii/hn tac c^iiq -oiv aGcfjOdV avvz-apamv
.,
cu j3cuX"/;3'ev-
T&)v p.a/X:v
-n
cv dvvnBiV-o)v zo^ y^^'^'-
'^"^^
y'/:n^iiaq y.ai
yvwtjeco; xaTauyai^ea-S^af ci pev yap p./,(3c /a/:up.ev:t rrpc-
-3"uaco5 UTrexuTiTcv tci; T.pcaxoLy^aatv
^
avxcyj.Lpiq TYtg eau-
Tcav o-(payyi? y.a^Lazot[j.ivci' cl di u.i^clz^pcv xtva yv(*)[/.nv
€7rt(3ctxvupiev5t rrp:; tyjv Bvaiotv iT.ii-/^cv Ixl v.at OLiav.i-KXcv-
xc aAAci y.cAay.iLaic /^avvcvpLivci y.ai /pnuuxoyj -nxxo^tuivcL
epcoTt, Y.at ^c^-nq imSvy.ta xag '^v/ac, ixar.iivcvv xcic T.pca-
cy^^i(j[j.aGiv' txipcL dz Tpcc (Biav ,u£v, cpi.ooc d' cvv unde
7. Multa iiiitiir idoiolatriae eolluvies tune orl)em inunda-
vit , torrentis instar animas radice et fructu earentes , simul-
que corpora ceu quasdam deciduas arbores abripiens, atque
in unum perditionis barathrum mittens. Animales itaque ho-
stias , fumumque nidore mixtum in plateis ae fanis nnle idola
passim videre erat, quibus tamen non adeo remotum ipsorum
exeidium ac dissolutio portendebatur. Cuncta \ero ignoran-
tiae atque impietatis tenebris obnubebantur, et obscura quae-
dam erroris uebuia ethnicorum oculos perturbabat, nolentium
magis quam impotentium verae doctrinae lumine illustrari.
Alii enim ne vocati quidem sponte mandatis parebant, et vo-
luntariam animabus suis necem inferebant. Alii Aacillanle ani-
mo lluetuantes, eogitabundi et morosi erant ad saeriiieandum.
Alii assentationibus inflati , et divitiarum amore aut gloriae
eupiditate capti , animas suas detrimeuto adliciebant. Alii uti-
106 CONSTANTIINI OIACOM
Tipoc ^p(X)(y Trpo? Tviv :^r.et).r,v twv Tupavva)v avT£/ovTe^,
T.pcdorai zric eauTwv aodinpiocq eytvcv~o' y.ai -i Oii Xgyetv
Tcv TOTe xoLLpQV TYjV (jY.c^op.avjoLv
,
xat T5 TTcXuei^Je; exeTvc
T^S (7uy;(Uffe&)5 3"eaTpcv, xat tcv -/uxecova t&iv
(^uo-x^pcov
TravTwv eauTcug ayvccuvT&)V (jy^edcv xai /!/ep£^C|uev&)v ; t.olcu-
loyuig ToTig TificocLpiacGL
^
y.ocl o\jy. Itil zivzq (ije^oLLOcc eX-;:i-
doq ipeLdoixevodv; aXkoL tcov uev xai T.app-naia y.ul Y.a~a ir,;,
akn^iLaq Auttwvtcov xai /xe/i/riVOTWv , xa: TeXcs avcpcuvrcov
^La xev?5* Twv oe Tvi^e Y.aY.iLGi veucvTWv t-?) twv 'kcyLQiJ.o^v
omrc-n aai Tw anayeL xat agT/;pixT&) t/.c Trept Ta y^pnaxa
dia^eaewq.
'/]. A/X cu;( ci Tcu cvTco; xaXcu epaorai
,
xat tyiv j3a-
atAtXYiv ctxcva TyipYiaavTeg a^c/Micv ze xat aTpoJTcv ct xaA-
ALVLY.CL ixapzvpeq ci Tag ^^vy^ac ;7e&) Trpcxa^iepcjaavTe^, etTa
Y.aL za aoi[/.aza Qvaavziq^ c\ Y.aT a^^czepa Y.cChkiL /.aL p(>i^'(i
OiaT.peT.eLc
^ h zn TieTiXavyi^cv/) yvcop.y) tcov ^uap.evcov kdcv-
XcoSfy^aav, tc»> xatcc.) xat tco Y.pazsi avvakkcicvy.zvcL ze y.at
quc vim passi, sed ne brevi quidein moiiiento tyrannorum
minis o!)sistente.s , salutis suae proditores extiterunt. Quid au-
tem reierre interest temporis illius protundam noctem , va-
rium illud eoniusionis theatrum , cinnumque hominum infe-
licium, qui semel paene ignorabant, et in absurdas sectas
divisi , nullius spei fundanunto insistebanl ? Muiti etiam pro-
terve veritatem oderaut, in eamque insaniebant, et sine causa
peccal)ant. Alii denique modo huc modo illuc co<;fitationum
ambiguitate, inlirmoque et inconstante virtutis proposito pen-
debant.
8. i\on ita tamen virtutis verc amatoics
,
qui dominicam
imaginem in semet immaculalam in\ioIatamque scrvaverant,
invicti martyres qui suas aniinas Deo iampridem consecra\e-
rant, deinde et corpora sacrilicanda obtulerant, puritatc si-
inul et fortitudine illustres, non ita, inquam, bi inimicorum
LVl DATIO OMNIIIM MARTVRHM.
107
i^r/>-( xat Yi/^.i!f.auAc£ T^u xaCr.xovTi:*; aTrea^paXyiaav ^foXavav—
T£^ TYiv Jtav^tav aXXa
p.exp'
P-'-'-'
«'^^'w; ^u 7r|:c^ Tr.v a-o-
aTaatav :t Tupavvct r.pcvzpeTiC)/ /.ui
r.f^cc
tc ^-ustv xaT-oTret-
ycv, vcpov TrXrpcuvTEc aJ&XyiTi/cv,
'ft(J^XV
'•'^* otexapTepcuv
Tac ^iV)(^az noipa^fiycvzcq^ y.ai iipog zcvg aycovag r.pcvr.a-
^
/ ./ I > _ ~ <» /
/ettpivre? ev Te Vf,G'iiaLq v.ai r.pcaivyaLg otavuxTepEvcvTsg
xat Of/)piepeucvT6c , -/.av ty) ActTryi twv aperwv cf.Q/.rxniL Tiat-
(3cTpt(35UU£vct , /at xaTa twv r.oi^^v cpfXcTirvcoTepsv yvava-
^optevct, xat Tc acopta (5cuXaya)ycuvTec , xat 7'.pc; tcv evdo-
3-ev ap£^a otaycovt^caev^t 7rcX£p:.v, paarr.v eavrclg TTiV e|ai-
.S-cV r.aAr,v TrpcTrapeaxeua^cv 07:yivtxa (Js y.aipog ey.y.leL Tipoq
Ta T.a/^aLGu.aTa, ay.eATtZL £7:£cri£oav, a.7i/:t a£v Tctc (jco-
^.aaiv ^ r.irs^pay^evcL de Tri 7rtaT£t xat
t(J)
Bapaei ~-ng rpcaL-
peaecos, 7rpc3"up(co^ £7rtJcvT£c £7rt Ta cy.ay.y.ot.xa' y.aL dr. (^aL-
dpcL y.ai yeyn^ozeg avTtTipcacoTrot tc7c ivavriCLg y.are^raav,
ro Tr,c yu^Y); avopiy.cv y.aL r.pcg r.av czlcvv tcov 6vayepor\i
suorum erroribus se \inci sinebant, tempori ae potentiae se
conibrmantes ac subservientes
,
quasi ut ita dicam semipravi
ac semistulti ab officio recedentes , et mente claudicantes : sed
quamdiu eos ad apostasiam non hortabantur atque ad sacrifi-
cia non cogebant , more athletarum silenliinn scrvabant , ani-
mos acuebant, seque ad agones comparabant, atque in ieiu-
niis et precibus diem noctemque trausigentes , et aliis se vir-
tutum exercitiis erudientes , atque apprime cupiditatibus re-
sistcntes, corpora in servitutem redigentes , bellum interius
optime gerentes , facillimam sibi exteriorem pugnam pracpa-
rabant. Mox autem ubi tempus ad certamina vocabat, sine
mora prodibant , corporibus quidem inermiljus , sed armati
Mc et propcsiti pervicacia
,
prompte admodum ad stadium
volabant, laetique et alacres in acie contra adversarios se si-
stebant, suam animi fortitudinem , et ad quaevis aspera im-
108 CONSTANTIINI DIACONI
axaTairXyixTcv dia. zrig eTit^patvc/jtevy^c c^euq zcic cf^uiaiv it.l-
aniJiOCDJcvzec,' Tiooq cv; ci npcy.oc^nuevci zvpocvvci q^i[j.ij ze v.ai
TtTav&)c3c; ^.£t' c^y-fiq aTTCjSXe^^avTe^ TctauTac, "lv coc ev
TU7I0) Ta^ e/aTepwy Kotvri xai xa5' eva (3(aXe|ct; xccpa/ata)-
(3&)S
7:eptXa|3rtuev
*^\
Ta^ TreJaet? Ta? a5Xc(popctc Ti^cawzy-
y.oLV Tivec cvtcc xat oBiv opyMixevct^ decv vncr.znaGeiv tyiv
i^cvGiocv y.at dedievat zcvc ^pcvcvc^ yotvpcti ij.allcv (fpcvrty.otzi
y.ai T.ocppnGLoc zc^tg dLy.a.GZLySic T.apEGzrr.e |3ri/jia7i; zpcaanrr
zcvv 6e y.at zvy^r,v (fpa^etv, y.al iTtzr,deviJ.a., /.ai ^pnay.eiag
e^tdcq, y.at oncxig e;)^a£V yv(x)y.r,g r.ept znv twv ei(3a)Xcov Tipcd'
y.vvriGtv ct de npaeta Tvi znq ^Vj^ng y.azaGzaGei., y.et\ty^tcig
cvzcs-i TTcT); Trpoc avzcvc dte^irikBcv zciq pnp.aaLV
^
evxatpcv znv
ar.cKcyL-.-v 'KZLCv\j.evcL.
•3".
'Hpiel; /aev, avhpeg ^Ly.aazaL^ zng avznc vylv eXa-
perteiTitam mentein vultu ipso intuentibus demonstrantes.
Quos e subselliis tyranni tor^e instar Titanum atque iraeunde
spectantes , his ferme quaestionibus ( ut harum quamdam for-
mam
,
sive quae eommuniter si\e quae sinpjillatim fiebant
sunnnatim comprehendamus ) athletas exagitabant. Quinam
^ os estis , aiebant , aut unde profecti
,
qui cum potestatem ac
regias sedes vereri deberetis, elato potius atque audaci animo,
iudicum subselliis adstatis? Insuper exigebant, ut conditionem
suam dicerent , et vitae institutum , et religionis genus , et
quid de idolorum cultu sentirent. Illi autem tranquillo animi
affectu verbisque placidis sic fere iis tempestiva cum apolo-
gia respondebant.
9. Nos quidein , o iudices, eandem quam vos naturam
sor-
(1)
Kn adainiissiin panc^yricae luiins oratioiiis arunmcntnin;
proponit
sibi vidclicct Coiisfftntinns nno scrinonc ea globafim complccli, qnac per
innnmcros SS. inart\rnm agoncs evcncrnnt, sive in cornm dispntationi-
bns cnm indicibns ac tyrannis, sivc in mntuis coiiorlalionii^ns , siNC in
prccibns ad n«'iun , siN(> <lcniqnc in variis crnciatunin inortimnquf gcnc-
ribns. >c<jnc aiifcr al) co ficri potcral , (pii ^ciKTalcm oinniiiin mart>rum
laudationein lucubrabat.
LAUDATIO OMNIUM MARTYRUM. 109
youcv (Ducyewi; , cux ex S"£AY]uaToc de aotpyioc
,
cu^e ex ^eXt)-
juiaTc? ay(3pos,
aXX' ex Beov -noirph e7£vvY]3-/i/7.£V ,
Trap' cu
y.a) /pi(sxLOLv:\ xal e'tvai xat Y.oLkCia^ai y,aze^i(oB-fi[J-e'^' xstvov
yocp nai-J Tiao-tv ov^pta tcutc ye' Trarpt; Oe ri//tv xai Tpc(pos
h
^iOclot.Quivn xiv BicZ r.cltg, 'h
vcr,x^ ynrr^p 2to)v, yIv o
v^iazcq dEGTioznq
eSepeXtogev yevrg ^e /.ai ^pu/eTat xat
cpcaTcce^ cl TrpwTct voe? /at S^ew 7:X-r](7ia^cVTe<;, cfj.cyEVLqe
fj.iv rifjliv
Y.axoi to vtzo Secu xauTcu? exTtjS-at aoll ex ptTn
cvTcov, tact 5e (3ta tc Tpc; to 5e7cv ae|3a? op'.c^yi).cv xa^
TYiv (pvXaxw Tcu xaXcu' et xat ^ia t-ziv Tvis a|ta? vr.epoxrv
xo(.\ zo Tric cpuaea)? xaS^apcv tc xat axpaT:v, xat tc TrpcoTW^
urc TT.? axTTvr? eXXapf.TreaS^at , TrXsicva Tr,v ^c^av 7:£pie[3a-
X:vTO' ajtoopia ^e xai eTTtTYi^Jeup.a , cppcv/jatc, cx.vdpeLa., 5t-
xatcai^ xat acocppcauv/; , Tr^ ocpszriq za y.e^^cclccia ^l cov aet
zo ocyaBcv epya^c[j.evcL., zoc Tipcg Trv ovzoic, ^coyiv cptXcTt-
uozepcv TTcpt^opieSa* 5pr,axeia (5e r/aTv
-/5
euaejSeta, xat to
titi sumus ; Yerumtamen non ex Yoluntate carnis , neque ex
voluntate Yiri , sed ex Deo patre nati sumus
,
qui etiam ut
Christiani et simus et appellemur , dignanter nobis concessit.
Communis quidem haec nobis appeliatio est; patria vero nos-
tra est et nutrix, gloriosa Dei civitas, rationalis mater Sion,
quam altissimus dominus fuiidavit. Gens autem nostra, et
contribules , ac populares
,
primae illae mentes sunt quae Deum
circumstant , homogeneae quidem nobis quatenus ipsae quoque
a Deo e\ nihilo creatae fuerunt, pares autem quod adtinet
ad concors religionis studium et iusti observantiam : quam-
quam ob dignitatis excessum, et naturae puritatem ac sim-
plicitatem , et quia ante omnes ex divino lumine prodierunt
,
maiore quam nos gloria exornantur. Conditio porro nostra et
studium iu eo versatur, ut prudentiam, fortitudinem , iusti-
tiinn ac temperantiam exerceamus
,
quae totidem sunt virtu-
tis capita, quibus quod bonum est semper agentes, veram
110
CO\STA>TIM DIACO.M
fjLfi
avTavforSv rw xrtdtv Kaxoc rcv xTtciavTc;, -h zr,v ahn-
Biiav xaTfj^eiv £V adiy.ioc^ y.Ttde tyiv zc/qvu xcv acp3-apTCU
BzzZ ev cy.cKtiuazi ely.ovoz (fB^of.prcv (XvBp(*mcv v.oll ttstsivcov
v.ai zerpocKodfAV y.ai epnezoiV fji-zaklazzEGBai
^
aX/' ev cpcig
fj.evcvzac zri; dy^kivcvg er.iyvoi7eo)c^ dia(^cpav eldivai T:cLnzcv
\ I \\\5 \C.v,~C /
xai r.ciniJ.azcq' yai zov
f/.ev
ev zpiGiv c[j.oKcyeiv vnoazaGe-
atv, nazpL Tw avapy^MQ yewnaavzt^ /.at vicd tw dvap-^^uq
yevvn^evzt e\za /.at di ny-dq ev
xpovo) dvBpomiaBevzt^ yat
nvevfiazt aytt^ t^ov^T.cLcvvzt iiavzac v.at ayta^ovzt^
fj.ta
de zn
cvatot v.at Biozr,zi vat dvvdfj.ei yat v.vptoznzt' zo de dcvlov
yvoipt^eiv v.at vr.cyiipLCV , oacv ze ev cpazctc, v.aL oacv ev
dcpazcic vceizai ze vaL Tnazevizar yvo^tixnc, 6e cuto; ey^cfiev
nepL znv T&)v eioco/.wv ancvonv
^
o);, ei ztc, eyet avvzoixctii
(^paaat to) lcyo) ncpt za ^la^epa ze v.&.i cp^eipcvTa <^ai>-
y.av.a
^
v.aL zr7)v £Gr£Tcov zc dztvczc/.za., oov n v.ayLa Tfov et-
dou.tv.oyj onyu.a-.oyj v.cv.^ozepcv euTrcieiv zov oAeOpcv recpuxev,
vitam inipensius affeeVanius. Cultus noster in reeta religione
versc\tur , nempe ut ne crecitura adversus suum creatorem in-
surgat, nec veritatem detineat in iuiustitia, neque imaginem
incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis hominis morta-
lis, etvohicrum, quadrupedum, atque serpentium , commu-
tet; sed contra in immutabilis scientiae iinibus consistentes,
differentiam novimus creaturae et cre<itoris: nempe Imnc in
tribus conlitemur personis, Ptitrc qui sine principio genuit;
Filio genito item sine priucipio, deinde vero pro nobis ho-
mine facto ; et demum Spiritu sancto, qui omnes vivificat et
sanctificcit ; in una tamen substantia ac deitate, virtute ac po-
testate. Cetera omnia serva existimamus et subdita, quotquot
visibilia atque invisibilia mente concipimus atque credimus.
lam quid de idolornm cultu sentiamus, paucis verbis absolvi-
tur , nempe haec instar esse noxiorum atque exitialiuni ])har-
macorum, serpentiumque saevissimorum, ciuorum tamen ma-
LAUDATIO OMNIUM MAfiTYRUM.
111
ra 3e Trfoc
tc7c G(*iu.a.aiv y.o(.L ^v/^ac, ocvzag "nvpn^ilu^ (ina-
paTTcvra te xat yaTeo-5tovra , Trf/poTepov te y.oci ^iaLcrepcv.
L. I.vy.^ifirrA.c
de zcvkj^v entxy.cvaof.vraq t&jv lcyo)v zcvq
Oujpevetc, xat Trpss^Ku-Tcuaav rjO/i TTiV opyw ^a/tvcocavTas,
w? av |UTn Ta;(ew? TraS^cxpaTcu/jievct cpatVcvTO* c'XX' e(p* ctw,
(jjavat, Ta aapxc? acpevTec yvwplapiaTa , xai ttiV eyTt yris
TicXtTetav xac 3tatTav, ^t' wv (^xvepcvc eav-cvc xaTa^r^jctTe,
pieT£wpcXeo"xat yeycvaze^ ^evciq
-ny.^i
y.ai anQe^jL lcycLc
fj.cp-
fjLo'kvTZOtJ.evct; r.epi yap wv 3p-/iax£Vctv wucXoycYKjaTe , xat
wv eJujSpiaare Spaaecoc cutc) /.ai T:;Xp;.*/ipo)$ , elc avBti; dia-
ay.e^l/oy.e^a' pLcde yap zcaavzttV rifiag rep.ci(>£a5^ai ^r^iJ.az^j^v
(xdcAe(jy^Lav y.ai zepazeiav ciri^ei-nze av. Kat 7rc7cv av,
(p9i-
aat TCU5 a^Xr.Tac, o»v Trpcetpmxapcev yvo»ptapia pteT^cv Te xat
rept(pav£aT6pcv Trpog tc 0£i;^5^vat tc7c ayvccuatv, clTtveg
cvTec yip.£7; a;pcptaTtxc7c ^j^apaxTvipat t&)v aXXwv ^Levrwoy^a-
u.ev; y.aza p.£v yap tov ^i^cuv xat tyjv t-^c u/-/)? nay^vznza
liiini niorsiis levius quam ipsa idola noccnt, quandoquidem illi
corporuni et fra<iilis materiae tenus , haec autem corpora simul
animasque afllant, ac maiore saevitia violentiaque discerpunt.
10. Porro dum haec audirent rabidi hostes , erumpentem
niiiilominus iram cohibentes, ne tam subito commoti videren-
tur; etcurnam, aiebant, vos humanitatis atque huius vitae
conversationis cura omissa
,
quae vos in praeclaro statu com-
poneret, de rebus caelestibus fabulamini
,
vana et inaudita
verba quasi magice apud nos iactantes ? Nara de vestro qui-
dem cultu , et de nostro cui adeo audacter acerbeque convi-
cium facitis, paulo post dispiciemus : neque enim existimetis,
nos tantam verborum futilitatem ac paene portentum aequis
animis laturos. Ecquaenam vero , responderunt mart^res, prae-
ter ea quae diximus nota maior est at(iue
evidentior, ad de-
monstrandum ignaris, quibus nos singularibus eharacteribus
112 CO.NSTANTIM DlACOHl

y.ai a-op.Tz-nliv ^ v.olx cvdzv u^.wv (3ia).XarTcu£v , ev ts p.cp-
^cuc Tatq aii-ouc /.ocl Gj;f\'xc)t.aL)} cij.slo): oacv ilc, zc v.clvcv
u^cc, •hy.iL TTiC cpuoTcwc xa3"opwuevot , jtat cyvM y.oll |jiey£Sei
y.oii 7r/iXr/5TnTt, xai zcic, ocvrclc ovoiiocglv eTitGri^oLtvoy.evcL*
Tif^CGiTL
y.oLt yivzGEL y.OLL cpS"cpa Tov ^LCV wi; curcog ua7v (3(a-
|t/e£(3cvr£G* Tc7; ^e ye t^;
^^X^^
IfJtwuacji, tyj? Trpoc vyaq
imiiLCLa.c y.zyoLA(jd yjxGu.cLTL OLiLf^you.E^a^ pf/iT£ TpOTTcov xat
Ylr^cov cpLC£5T/]Tt, a-/;o av xtvYjCccov xat opiJiOiiV y) Trpoai&eo-ecov
TauTCT'/)T£ auptcpspcpievci* c3"ev ei yYiivcLq yvMpiGyaGLV tav-
Tcvg epctpatveiv Ujy7v eTTefp&^ueSa, 7:pc8'/iXcv c»); ev tw xctvaj
Tc iOta'^cv 7:apexaXv7rTcp.£v* kniLd-n de y.a^apov y.ai cv Gvy-
yeyyyevcv tc twv yvcopto-uaTOJV ELdoq U|y7v TTcte^ffSai t^tevcy)-
5y]pt£v , y.aL to xpuTTTcv xat y.n r.pcyzLpcv vnq y.a^' •hyxt;
TZCALTeiac dia^fd^-LGaL., coc av Tpavr,v xat dtaxexptpteVT.v tyiv
7T£pi r,y.cov dLayVMGtv xaTCTiTSVGCLTE. ,
cux av ezepoig e^et^-
^r,y.iv r) cvTOic £7raXr/5evcvT£c , tyiv tcov ev cig Koiyzv y.ai
ab aliis niortalibus differanuis ? INani quod adtinet ad luteani
materiam densamque atque compasitam , nihil a vobis diffe-
rimus, atque ipsa fi*;ura habituque similem omnino et com-
munem speciem exhibemus, uti etiam pari mole, magnitudine
et qualitate ac nominibus denotamur. Sic denique aeque ac
vos nativitatem ac mortem vita nostra sortitur. Sed enim ad
animam quod spectat «^Mandi prorsus intervallo a vobis di-
stamus ; (piippe qui neque vitae aut morum similitudine, ne-
que motuum aut studiorum aut voluntatum ratione pares su-
mus. Constat eriio quod si terrenis notis nosmet vobis de-
monstrare ^elknuis, le connnuni propriam obnuberemus. iNunc
quia puram vobis minimeque fucatam vitae nostrae speciem
exhibere voluimus
,
quodque latet minimeque in propatulo est
politiae nostrae in lucem proferre, ut liquidam defaecatam-
que cognitionem nostri habealis , haud aliter id a<iendum erat
quam genuinis veritatis coloribus , eorum quae in vita agimus
I,Mll)Ari<) OMMliM M\UIMUM. 113
Tiyzwj.i^u.
Y.oLt Igij.Iv
^
yvu.vwJ uaTv Ei/.cva OLa.yy.rA'(cf.yr::^'
ocXXoc Y.ou vijfii
LVY ccj ocpv'n^s.inzc. Tr,v '^vyjiV rr7)
xs^V-^^
cr'Jv(3c3ef/evY)v
, •fiyiiJ.cviviLV t£ xat ypoLXiLV xaL (^vGe*>)c,
vr.iff-
cyy)
(pepeiv T£ /ai aystv
-.0
vnoy^eL^icv ^ iwq ocv avr-ng a*)-
i^nrai to oL^LO^ua' w; ei tu
f/o
tc7? tcu Y.vpLO^zipQv u.i^cvq
(jniJ.ocvTpctc
ey/.uHoMiLt^zTat
.,
p.txpcTrpeTiws «5e co^ eri Tiat pg-
yLdZCiq iJieyaAavy^eiTai tcl^ zr)^ aapy.og TrpcxaXvptfy.aat , ecL-
xev cpaviX-/) Tivt
^nYj)
xo) yjip^^yi T.pcGTt^eiJ.evci^ yul ttjv
y.ZLULV Tcv Y.a\cv i:apaipcvpcVOi' yvwTe tolvvv u)g cvy. e\y.ri
ze Y.c^l r.apaAcyodq cvde Gi(jC(fLGpLevo)^ y.aL f7xcXt&); , y.aLpiMq
de uaWcv twv TrpcaovTwv -nijlv
tcvz '/apay.T-npai ev Talq
u/ueTepai; dLavctatz a7r£Tur.o)aapcV a/X' et dcY.el. Icltzcv Tiept
Ti)<; 3'p-/)axeia<; 605 -/i^-/)
Tiep y)7TctXYi(TaT£ , Tictnaac^e t-/)v efs-
Taatv, &); -/lu^^^ eTCLucL rravTt t&) epwTwvTf 7r£pi t-/i; ev -^^w7v
eXntdoq anolcyeta^at.
5U5 cJe TTpo? Taura £i7rttv, co; ev ye vj.lv wn nap-
ac molimur , et qiiinam simiis., imaginem vobis depingendo.
lam et vos ipsi nequaqiiain negabitis animam deteriori eor-
pori illigatam , tamen liuic dominari ae moderari, ac suae na-
turae praestantia subiectam sibi materiam pro suo libito re-
gere, ((uamdiu ccrte dignitatem suam conservat. Si quis igi-
tur non tam praecipuae partis ornamentis gloriatur, quam
obscuro carnis velo ceu re magna misere delectatur, hic vi-
detur stulto suffragio quod deterius est eligere , et rem crea-
tam honcstati antefcrre. Quamobrem vobis persuasum volu-
mus, nos nequc temere , neque absurde , neque malitiose aut
fraudulcnter, sed tcmpestive admodum nostrae vitae rationem
mentibus vestris quasi typo impressisse. Reliquum est, ut de
religione nostra, prout minati estis , ((uaestionem adgrediami-
ni; etenim nos parati sumus cuivis interroganti de spe nostra
rationem redderc.
1 1
. \d haec iudiccs respondebant : rcctc vos ca in pretio
114 CO^STANTINr DUCOM
gpyoj; ^EuevcLc ra
7:£p
o)V /.ixt
rifj.iv Kiav ETiyEKMC OieaT.cu-
dadzai' d.Aloc. zic o loyoq upv Tri; Tiep r-nv ^pyxjxsiav vea)-
TEpcTTOuac xa£ Tvi? T&^v doyixaTdiV y.aivoT-fiTog; Jevt^cvTa yap
Ttva etaoepETc eiq zccc cckcolc -f.yoiv ty]v Ti^cycvLY.-f\v (3cjav
To^v 3"e&)v 7rapoj5cupevc(
, Xpcvo)
xat e3"ci yat vcpo) xpaTator-
Bdaav
v(f
o)V xat Tc^e to Trav ec ac7uacpo)vo)v y.ai avTi-
5-eT0)v piepwv auv^c^rai, xai auyxexpaTai vcao) (piXiac xat
Ta|£0)(; TTpc? i^.iav
apacviav xat aua7rv:£av, xat Tvic •fiaZTi-
pac ^o)^? diaij.ovr.v y.ai a(j(^alziav' •/) (3t' cv Tiva Xcy:v tcg-
avvnv a(f^cviav y.aTaXzKcmcTec 3"£oJv, Tpt(7t xat {xcvctq y.al
TauTa ayvctiToic 3"£c7? (Tuv£xXet(7^-^Tc, xatvoic ucp' uawv ava-
Iliatl.
7 TrXao-S-eWt y.ai ovvTzBfLGiv; et (?£ xat Tpta(3a Tiap *Oa-r)pcu
Xeyetv up^v eJeyeveTc, xaTa tc
,
Tpiy^Ba de Tiavxa be^at^ai^
a// cu (3taT£fjiV£iv T'f\v 'KCvnaLV
x^^-<
^*^^
"^^
l^^^
auTYic e^-
av3f^ea3"at , tc Se TeleiMc aTcppi-Teiv et yap yai tc7;
viyeucvtxo)Tepctc y.ai clcveL xcpucpat^t^ (>)<; Tiai 7rpo)Tat; ai-
habetis, quorum nos quoque maiinopere curam gerimus: ve-
rumtamen cur recenter lictum reliii;ionis genus, atque hanc
dogmatum novitatem invehitis! Nam peregrina ([uaedam nos-
tris auribus obtruditis, avitam de Diis sententiam eiicientes,
saeculis, morilnis, le<j;ibusque iamdiu firmatam. A Diis enim
universum hoc ex discordibus oppositis([ue partibus colliga-
tur, ac lege \eluti amicitiae et ordinis ad harmoniam con-
sensumque compingitur, atque ad vitae nostrae conservatio-
nem et securitatem. Quanam porro ratione ducti , tanto nu-
mero Deorum omisso, tribus tantummodo et quidem i^notis
Diis adhaeretis a vobis nuper confictis et fabricatis? Quod si
trinitatem Hoinero auctore nominare vobis licet, iuxta illud,
triiariam cuncta distincta sunt, haud idcirco oportet univer-
sum hoc secare, et eius quidem partem praelibare, reli([uam
prorsus abiicere. Ktsi enim nonnullis principalibus et quasi
coryphaeis, ceu quibusdam primis causis, mundi imperium
LMIDVTK) OMMIIM M A1\TV Uli M . 11)
-iaii
TZciTiTfM 7«; xcZ Tiavroc
af-X"?
aTiexXr.poaev, cu y.-fiV
Tcvc avvEui[J.e}^nTa;, «TTcxyipuTTct S^ecu;, aXXa <3i o/.nq aiizov
rrii
TicirKjtMz v.oli y.oivh diaGy.ZTi':oy.vjcvg Trepi roiv TTpaxrewv
etffayei , xat cjijveuw/cuaevcu^ , xat auvoteTTOvra;, xat 7:p:-
TioXeucuvTac xal (jvuuocycZv-.oc::., /ou noLvrcc r.poLTTOVzaq
^
di
wv av Ttc auTcug B^ecLC pieytaTcu^ •fiymcLTo^ r.pcvota, tyiv
xTtatv Oiaxc^jptcuvTa^ xat (3faTaTTcvTa$* cu$ arravTa; ou.oioiq
TzpcaLeaBai (3e7, xat Ta^i? Ttpa7$ inpa; expLeiXtacjcaSar T-fls
Tctvuv xaTe;(cua/]5 7rXavr,s xaS-ajiep Xujar? a7:aXXayevTec
,
pteTayaStTe, tc xaXov cp&)-:iCcp.evct t-/iv Otavctav, xat Tiet-
5e(j3"e aupi(B:uXeucu(7tV eTt yap uucov (^iLdcp.e^ac, y.uL Triq
ocvcioLq cix-etp.ptev* dio yul eTrtetxeaTepiv tico; 7Twtcupie3a tov
dioc^kcycv, Tov oy/.cv tyi;
c/.pyy/^q ejcucrta? xaTaTiB^eptevct
,
xat 7rat(3ayo)ycu Tporiw 7Tat(3cuftv uua? Tipcs tc (ju^.cpepcv
ex|3(a^cptevct.
t|3. Kat t.om;, olv (JctySet/iTe, Trpcg TauTa tjuc aS-X-/)Ta?
uTrr/jCtvacjC^at , cptXcxTCxvct tc xat c«p)^txct, pcn tclcvtzl^ ripta^
poeta attribuit, miiiiine tainen reliquos Deos a rerum eiira e.\-
cludit; immo vero toto suo poemate, et una de rebus agen-
dis delibernntes iuducit, et eonvivantes, simulque gubernan-
tes, *^t in bello propugnantes , et opem ferentes , cunetaque
agentes ob quae maximos esse Deos credere oportet, creatis-
que rebus providentia sua ac regimine consulentes
;
quos id-
eirco ambire necessc est , et o])latis bonoribus propitios lacere.
Quapropter errorem vestrum , tamquam pestem quandam ex-
pellentes , dediscite , veri bonestique lumine mentes vestras
purgantes, iu)bis([ue suadentibus auscultate. Adhuc enim vobis
parcimus , insaniae vestri miserti; ideoque et humaniter \o-
biscum confabulamur, deposito imperativae dignitatis tumore,
et paeda^iogi ritu ad» ea (luae vobis sunt utilia compHlimus.
12.
At(iui, responderunt martyres, qui lieri potest ut L)e-
nivolorum
parentum ac magistratuum loco habeamini , nisi
116 CONSTAISTliVI DIACONI
"koyciq (5ai|/tXws exTpetpcvteg re "/.at exTrat^eiiivrec; a ye TTep}
rwv
[xeyiazoi^j cvrro diocvcfia^e Itxv peyaXcTrpeTrw; xai ev(5o-
^OK, co; Trat^ayoyjD rtvoc aX/.S-w^ dfiG^ocL iJ.<xaztiiv 'hu-Oic,
eTTtffTpecp^vT::;*
xat tcuto (3e cog /aptev Ujuwv xat (jptXav5|S&)-
TTCV, oTt ]tj(Y3 T.^oq o^yc\v ^ Ti^CL(xsz (3e -/^vjfv hLoCkiyiQ^z' eTiei
e TcuTO cuTWct
I^^XP^
ravTcs CLvx^aicv (pu/aTTCtts tyjv utto-
Qy(i(ji.Vy y.cci cvde -.i TioiBcc eT.i;.fjC(jB{i^ deZpc
^ij.u
avve^e-
Taao)u.ev T.ect twv ayav aTcvaca^^roc-odv ze xat xatpcov , w(7-
Tiep iv arx^iJ-O)
ztvt v.oli ^uyw, touc Kcycvc nctcvy.evct' xat
To peTTCV vtxyKjetev, xat p.eTa rcv viy.oiVTcq yevo^^e^a' y.af
TTpwTcv, et (JcxeT, Tiept tv)c xara lyjv Bpr^ay.eiav apyatczrr
zcc, 3{aXa|3&)/j(£v.
ty.
*0
|u£v riij.eze^ci loycq zcv Ttpmcv avBpoincv T.ocpa-
didoiat TYiv Tiept zcZ ovzcc 3o'E,av eyStday^^evza BeoBev ^ec-
Xcyiy.oizotzcv yeveaBai y.at yvoiazty.oizazov zcvzcv iT.t^cvlri
>ta\ cpS-ovw zov Tcvripcv zrig v^nlra Beotpiac, anoilta^taav-
za^ y.oLt Ticoq zo yeuideg of.ncvevaavza (^pcvry.a, T.poq /uev
dignis nos hoc nomine doctrinis imbuatis apprime atque eru-
diatis? Qui interim in re maxima, adeo de vobis magnifice et
gloriose sentitis, ut vere tamquam a paedagogo nos oporteat a
vobis emendari : benigneque et humaniter agere putatis
,
quod
non iracunde sed mansuete nos alloquimini. lam vero quo-
niam huc usque promissum hoc inviolatum servastis, neque
ulla animi perturbatione movemini , age nunc simul dispicia-
mus de re gravissima et mornenti maximi, tamquam in sta-
tera quadam seinionem librantes, quae ubivis inclinaverit vi-
ctoriam pariet, nosque ipsi \ictorem sequemur. Tn primis igi-
tur, si vobis placet, de religionis antiquitate tractemus.
13. Nostra igitur doctrina tradit
,
primum homincm , de
Entis existentia divinitus edoctum
,
et sunnnum tlieologum et
sapicutia plenum extitisse. liunc tamen insidiis invidiaque
diaboli a suae scientiae sublimilate depulsum , atque ad ter-
LAITDATIO OMNIlil MARTVRIM. 117
rr.v xara v:uv XfsyyzzoL-zrrJ re v.oli lUx/.^ivh STrc^tav a.\j{t)\\j^^''
Trrdat, T.oLyCnx^j de zivoc v£cpeX/;v «urcvi r/i<;
tJjv xaXwv aw-
v/^^^a;;v/j^ y.xxoLQV.ioLaa.c y.oll cuto)c tas
(pwrcetdit?
c^f/et^
a-Kc^xXcvzoi.
^
Tvi? £v 7rapa(3eta&> XapTrpac e|&)a3-/ivat C/taTp-
/Sris- evTev3-ev Ta; iv.ycvziz oL\j.vdf^oxe^ov t£
xa/ aojaxptrcv
To
(fws
Tvi; S-e:;XiytKyic axT^vcc , (j\z dioe. rtvcq y.lcLBpiac e7r-
rtvyoLGEV 'AjSpaapi (Js xaXci;a£v:v :uto) tov ri,aeTepcv npc-
yrv:;v a:cpta; epwTt (JtaTTpeTrcvTa, xat TrcX^Yi p.ev rr, ^•/)T-/]aet,
7r?>£t:vf ^e Tri TriaTct xara zc EcptxTcv ev 7reptAri(|^££ twv re-
XewTepcov yivcixzvcv^ y.o.i rcvz Tizpi zric, Tpia^cc voli zric ae-
T.zrq Y]ywv 3p-/iaxeta; (j.vn^rwoci lcycvq aac^eGZBf^ov ze /.oll
dtavy&GZipcv rU zrt avvEGei Tipog zc iJ.fi'Ccv T^cy.or.zcvzt^ xai
(ptAi;7r:vc»)Tep:;v Trept TriV tov Jjetwv e^evvoLV £yxet|uev&), xat
Tri:; xaTa tcv eva Tr; avz-rii
Tpta^Ci; Seov loycv y^pcvoig
v^epcv yevc[j.evr,(; :iy.cvcutoLg zo TioLpcf.dc^cv avpi.^cMySiC iipcv-
Tiedef/^Srr, y.vaznpLCV u.e^' ov Mouaric ^eor.ztac a^toB-etc,
renas cogitaliones deiectum, nientis acumen subtilissinuiin et
purissimum sensisse hel)etatum , crassam vero quandam ne-
bulam sibi eircumpositam quae honesti obli\ionem induceret
:
atque ita claro lumine amisso, de splendido paradisi habita-
culo fuisse eiectum. Ex co tempore nepolibus quidem nonnisi
subobscuram et indistinctam theolouici radii lucem, tam(juam
per transennam
,
splendescere solitam. Ceteroqui Abrahamum
progenitorem nostrum , sapientiae amore praestantem , mul-
ta quidem meditatione ac maiorc lide
,
quantum licuit, su-
blimiorum rerum notitiam comprehendisse , atque ipsis Tri-
nitatis sanctique nostri cultus mysteriis manifestius et clarius
fuisse initiatum : cui demum intellectu suo ad maiora tenden-
ti , et res divinas studiosius laboriosiusque scrutanti ,
myste-
rium quoque unius de Trinitatc personae, Dei scilicet Verbi
posterioribus saeculis incarnati, SNmbolice pracostcnsum est.
Post illum Moyses ad Dei visionem diiiuantcr admissus, a
118 CONSTANTIM DIACOM
\ f >
'
>v \ ^ . ,^ \ t . ^ ,/
v.oL> voy.cvc ev ypauy.adiv Et/riCpo)^, rr.) Aao) Tr,v rrep zcv ov-
xci yvwatv £|r/aTpa'v|^ev e/TU7roJT£pcv, a(p' cb zat
-/i
e//a/jn|/f$
xaTa ,3pa/u rrpc? tc p.e^^ov c^^^Ticf^^uuev/) TTpcejSatvev ykyj^iQ
«v vipi,7v c Tcu r.azpcc VLoq cy.CkmoLc dioc Gay/.cg^ -ttiV k-nl
yrii aoixr.piav Elpyocaaxc Tiap' cv zo £VT£/ec Tyi? a/.ptp^u^
KaTe)(Cu.£v TiiffTeo)?, cuy.ert pev £v cy.iaiz y.ai Lvoa.Ay.aGiv
^
avaxr/a/.uwaevo) de r^poaomM Tr,v oc^av xupc-j •/aT:7:Tpti^c-
yzvci' cv-o)z cvv rylv T.pcy~aTr\yyCKi:c ty); a)r,^iLac zc v,ri-
pvyya y^povcv TipEG^ZLCig TUtV yv^iy.o)v vy.oiV dc^m U7:£pxet-
yEvcV
E\r.Ef
'AjSpaapi yev v.aza zcvc Ntvru ypovcvc ^teXay.-
77£V y.at i\j.(s)VGnc v.azoL zrv ^r/uojvtajv OLpyr^v riyEycvcvcvzcq
Op^cr.clLOcc , oc, t;i; "kEycyivcv ^vovovf; r.pcrivyat,E KExpc-
rcc' de v.ah' vyac TiavTov 7iaTy,p avdpwv Te Beoiv ze Zei/g
vr av:cv Kexps-c; Edr,yi:vpyn^n BEcg
^^^'
e| exeivou Te Aci-
nov kr^' e^ng al tmv aA'/.o)v vuiv 5eo)V ayekaL GweaznGav'
xaL za ZE Ev Talo) v.a/.a
,
zat n zng cy.nfAy.ng ttcwcO); ^te-
y.v\pE r.nr.o)GLg' "/.i^ci te xat ^u/a Sect TrAcvato)? ^teptcpcpw-
quo scriptam leirem accepit, Entis iiotitiam populo expressius
impertitus est ; cxinque id lumen paulatim dimanans crevit,
donec Patris lilius nobiscum in carne versans salutem in ter-
ris patravit ; a quo fidei accuratae perfectionem habemus , ita
ut haud iam in umbris atque imaginibus, sed revelata iacie
«^loriam Domini speculemur. Sic iuitur nol)is j)raenunciata fuit
veritatis doctrina, quae temporis vetustatc mythicas ^estras
opiniones superat. Etenim Abrahamus eirca Nini tempora in-
claruit; Moyses autem rc^mante r.pud Sicyonios Orthopolide,
qui ante Cecropcm dyphyem extitit. A ester autem ille iiomi-
num Deorumque pater lupiter ab ipso Cecrope factus est Deus;
ex eoque deinceps reliquus vobis Dcorum lirex propagatus
fuit; atque Ilii calamitates , et homcricac poescos caccitas or-
(1)
Haec omnino consonunt (uni sccnndo lihro (lironici ensebiani
,
(uins vidc e«litiononi nostrani v«'l mt'«liolanens<'in \r\ romanam.
V(t)
L A l l) A 1 10 () M ^ 1 1; M M A 1\ TV 11 L M . 119
Bnaav Trco? r.oiaav eJctxaff^evTa twv 6T,iJiicvf,yT,a
ocv to)V eiii
Vitav TS xa( (3iuXy)atv Tt ^uv /y.ri tyi ar.^kavfi y.ai yf^ovu
T:poy,Ey.T,^vyiJ.eY/] ntazu TrpcaTt^ea^e, ttv xr/)V(o^y) (^cjav xa-
TaTi5e//evc( , y.at Tcltg c!J.o'koycv^.ivciq npoaey^cvre:;;
td, Kai 7io^£v, ecpr.aav cl (3(/.a^cvTe<;, Tag Tiep twv ei-
p'/]ucv&)v a7:c(5e4e(c 7rape|£Te; tcuto pev ex twv (ei^-fTiV -/ly.wv
j3i(3X(ov, e:7r:;v cl aOlr.-ai.^ zcvzc 6e y,at iv. 7icX/.cov to)v xa^
upag laTcptxwv Te xat avyypac^ediv y.ai (^iAcac(i^(tiv r.[yvz zo
aX-/i5e; awiazau.t^a' Eu^roAe^cc Te yap xai 'ApTa7:av5$,
npoq de yai A-zi/jiyiTptc^ xat ncpcpupt:;, xai eTSpct 7r)>etaT:t,
cvQ dia zc 7:Ay)3"c? 7rap/)xaf.£v, ty) Mc»)uaeco; ev -/j^cvck;
Txpcaeuapzv^Tiaocv ap-/^aicxT,zt
^^''
[j.-n cvv xar' etxcva y.ziaOev-
zeg 5ccu, xai zoi zcv avze^cvatcv ^cupco cptXcTtpf.cuwevct npog
aAcyiy.v cXTrtTiTopiev, xat c?ix/)v auov ov(;-pi(^oiJ.£vci, ty)v piev
Twv xaS^apwv vauazoiv yoL^iv <kroaiL(tiy.eSra
.,
jS^pjScpw (5e xat
tum nabiierunt ; lapidesque et ligna affatiin in Deos trausfor-
niata sunt, et speciem quamlibet^^ro artificum ingenio et vo-
luntate induerunt. Quid ni igitur constanti et teniporum au-
ctoritate suhnixae religioni nomiiia vestra datis , et beluinis
sepositis opinionibus, evidentem veritatem amplectimini ?
14. I.ndenam vero, dixerunt iudices, dictorum vestrorum
deprometis demonstrationes ? Partim quidem , responderunt
martyres, ex sacris apud nos libris, partim etiam ex multis
de vestro numero historicis , scriptoribus
,
atque philosopiiis
,
rei veritatem possumus confirmare. Eupoienms enim et Ar-
tabanus, Demetrius attjue Porpliyrius, aliique plurimi
,
quos
ob uimiam multitudinem praetermittimus , Moysis antiquitati
testimonium dant. i\e igitur, ad imaginem l)ei creati ,
et li-
beri arbitrii dono exornati , ad irrationalem mentem dccline-
mus, neque more porcorum conversi, purorum fontium gra-
tiam vitemus, in luto autem et materiali errore vohitemur,
(l Apud i:iis<'l)iuiu praep. cvau};. IX. 2(5. 27.
'.>!> ot X II.
120 COINSTAMIIM DMCOM
ilvi r^lavnq Eyy.{xhvdcvy.e^a^ xo jSeXTtcv cvy aipcv[JEVci' xal
yap at(7/pcv aAnrJOdz y.ai Aiav azcRCV xat avcy)T:v, r/)v ev-
vcuv 9*jcTiV y.ai eu.^vy^cv , loyo) ze 7tarj5t7aav , y.ai apercov
TCffcuTctg TiXe^ve/iTTnp.aot, xa/.xfo x^-i Xi£rct; Tac eXTii^a? Tvi;
t!,oir,i e7:tTpt(3civ, xat Trpoc t/)v T.ZTic/.Tnu.ivfiV yai hcvXnv vknv
av.OT.ezpcva^aL ralc ocvai^^rxciz xr,g diavoiac, cpiJ.ouc.
te. « EiiTa cieorje yof-p^ w ci/Tci, eGpyjaav ct my.aL,oV'
)'
Teg,
&')^
ev yoihy.o) v.ui li^cig xr^v coizrpiav Tccicvy.e^a.,
>) cvyj Oe T.pcg riva ovvaiJ.iy 7ipcvcr,Tty.nv xe v.ai (jL'vexTtx-/]v
»
ar.cfile-G^iJ.tv
,
Tap rc xa y.oX^kiaxa
rfiv
T.epiyLvexai;
» Kat 710); TAaaxaL y.at ItBcvpycL^ cl yapxvpec ec^r.Gav
,
» ayaAu.axoiv Tilri^cg v.axaay.eva.^cvaL
,
TictxtXatg p.:p(pa75
deteriora secuti. Turpe enini revera est et vakle absurdum
atque fatuum , naturam mente et anima praeditam , rationis
munere ornatam , totque virtutum privilegiis abundantem, in
aere et iignis spem suae vitae fundare , et cum calcata pedi-
bus servaque materia quodannnodo iapidem fieri per mentis
suae impetus brutos.
15.
<-
Ergone vos
,
dixerunt iudices, existimatis nos ab aere
»
et lignis salutem expectare , et non potius ad providam
» quandam et quae cuncta continet \im spectare, a ((ua opti-
'^
ma quaeque nobis proveniunt? Cur itaque, responderunt
« martyres, plastae ac statuaril signorum multitudinem ela-
» borant, variis figuris conformatorum , eaque in fanis con-
(1)
rotns siibsMiiicns triKtus a nobis siri^ulis (iislinctus, extat cifatus
in Concilio II. nicaono, anno DCC.LXXXVil. cclebrato, act. V. ed. Labbei
T. VII.
p. 373. Ilis verbis : KwvcrxavT/voL» fijax&v&t/ y.at p^apr&f
t/Ait:<o$
Trj ; a.yiuTocTr)<; tou ^soC ixsydXrjq sy.y.Xyjcriu^; Kwv<rTavTtvot/n^o'\iw; si^
TTuvTaq Tooj ayioo-; fxuQTVQa^;
^
ov r
(HqX'^
^*'
Z'''^'''
-'^^'^^o'^ Trav/jyK-
pt?. lCiTa oieaSs, u 0'JT(ji , k(fr,(ja-J ol ^jxa^ovTi?
, u; iv yuXy.u y.ai
X<Soi$ T/iv auTY>(^iay 7roiooy..'^a
etc. Ergo scriplor , cuius saeculo octavo
citatur a ^euerali s\no(lo auctoritas, saeculo .salteni uno vel lortas.se tluo-
bus anticiuior credendus est lt;itur saeculi sexti \el scplinii scri|)tuni edi-
inu5, noa tt^-^uiiniini tanlunnnodo, s;'(l exisnio t"s!}ni)iiio iniiiiluin.
LAllDMK) OM.NHMVI MARTYIUIM. I2l
» diafjyYiu.aTi^cvTii ^ y.at zclz '^ocolq Trpccr/iXcujtv ; wjfic de
«
Ovaiociz TavToc yEpatpsTe, tyiv tcov aizcfjoiv Avaiv tu^j ocv-
»
Toiv
£
JatTci>p.£vc( ; Ti (3e y.ai
r.ocf
vrnv c\ zvpocvvct die^ri'/.-
»
5cv ; 'jaTE Bilcv^ iv ziv.caiv cvv. f^ya.^oLZTiTOiL'^ rwc
»
cvv -fiuiv dioclctdopfi<jBe deiatdociy.cviaTepcv ^
ecp' o(iciaiq
^
npa^eaiv diayeifjivci; cvy.cvv eTiifnep r\uiv
^
o) 6iyaaTa(
^
»
TCLC ivi^^eleyy.TCi; ^oyoiq tyiv TUiV eixovwv ypa(]pyiv -Kapocp-
»
TUcT£, cpepe T-?i; Trspt tcvto r.lavTig y.ai ay.(fi^cliaq vy.ag
»»
a7:aX/a|cr)a£v.
» i^, Ov yap To ^elcv «TrXruv vnap-j^^cv y.ai alr,r.Tcv
»
iJ.cprDaic Tiai v.ac a'/r,ij.aaiv aTiiiy.a^cy.iv
,
cvTi y.r.pG) /.ai
» |.Xc(^ TYiV U7:£p;wt:v xat T.pca\apycv cvaio.v Tcp.av ripLfiq
» Otcy/vw'/ap£V aXX' £::( tcu TipcoTCu y.aTanaXaicr^evTcc av~
»
^po^TTCti 3(a T-/1? T.apafiaaiOig xai t-^c xa^eXcuffTi; aTrc^g-a-
»
Tiy.rig BpaavvciJ.evri; dvvay.e(x)c^ n
(fwu
idfiTc tcv ava-
»
aTr,a;vT:;* :u yap cta Te r,v et eo.v-r,:, y.aiG) y.iiy.evr, Tr,v
»
r.TTav avar.kaaai ~.e v.ai avay.aKiau.a^aL^ t:u e^rjpcv tw
>'
stituunt ? Yos autem eur eadem sacrificiis colitis , atque ab
»
iis dubiorum solutioiiem postulatis ? Quid autem tyrauni
>'
vestri pirsequunlur ? J)eilas, quam dicitis, nonne ima<iini-
>'
bui exprimitur? Cur er^i^o nobis tam acerbe conviciamini
,
"
qui in iisdem actibus versamini? Quia iiiitur uobis, o iu-
»
dices, criminationii)us facile refutandis, de ima^iinibus ac-
«
cusationem inlertis , age ab hoc quoque errore et ambigui-
»
tate vos eripiamus.
>'
IG. .Nos deitatem, quae simplex est et incomprehensibi-
>'
lis , nequaquam certis formis aut tiguris expressam volu-
»
mus, neque cera aut lignis supersubstantialem et sine initio
»
substantiam honorandam censemus; sed quia primo homini
»
ab apostatica audacique potentia per suum hipsum devicto
,
»
opus erat adiutore qui erigeret (neque enim iacens natura
'
per se ipsa reformare semet poterat atque instaurare, ini-
122 CONSTANTIM DIACONI
» devzEpcic T.cfXoiia uoiQi tyJc vtxri; rcv rupavvcv £XTctva|a-
» Q^y.i axj-.cz &n^icvf*ycc zcv crAeicv r.ciYttj.aTcc
^
c tvic
» Tpixdcg eig^ c ^zcg /'Cycg, oiorTrep cv tti iiloirjiL t.olIoli
» T^§ cpuaew^ uTTCupycv rtva Trapeo-TYiaaT:;, cutw; cu^e vuv
» Ty)V eiy.ova (pr^apeiaav oc.va.vccvy.evcc
^
a/.Aw ty]v OLVOLv.vr.Qiv
» eve)^£(p£acV, aXX' auTci/pyw ouvaaet ^^pyicauevic, tcu$ UTTcp
» Ylptwv aywva; av3"pco7:txcoc aveoejarc* tcutc yap y)v Trc»»^
» cixe^cv ^eo) xaT«X).YiXci); tw aycoviapiaTi ^faTrpalaaSar
» e7:etc?Yi qz t.clc c ayoiViigOiJievcc Tpiai TpoTTCi^ n
evt ye tcu-
» Tov uTieppia^eTat tcv avTiTiaXcv, r, yap aTrary), yi
VDp.w,
.^
»^ \\^/ .^> \t>/
» -/3
Tupavviof, Tcuc ptev ovc T-avTe/o)? eTiacpet; w;
^XP"^"
» aTCu? y,ai cvy. otxetcuc, cuTe uev TCi<; oi avc c aywj /u-
» atTc/a; T£ v.ai cxi^^e^kiy.cvc t •^^.eiepcc rrpopiap^os , yi t£ yap
» aTia-Tt dLZ^evGy.evr,v ey^ei Tdv vLv.rv (i^av/Mc tcv av.ayu)-
»
vLaTfW avaTpeTTCuaa , r; tc Tupavvtc TopaKcyu^ pia y.pa-
,
p'/; £(? 'lGCV T.CLCVy.eVTi TYiV (7Ua7iXcxriV* Tcv (3e XctTicv
>
Tct
mico suo sibi incunibcnte , cuius tyrannidcm nonuisi se-
cundo certimiine dcpelli aequum erat) ipse creator , unus
de Trinitate DeusYerbum, sicuti olim creaturae plasmati
conlicicndo nullum adiutorem babuerat; ita ne nunc qui-
dem cum corruptam imaginem instauraturus erat , cuivis
alii hanc reparationem commisit, sed sua potentia operante
usus , certamcn pro nol)is in bumana forma suscepit. Hoc
enim convcnicus quodannnodo erat Deo , ut certamen e.\
aequo cum boste palraret. Quoniam vero omnis certator
tribus modis , aut uno ex his vincere solet adversarium
,
vcl fraude scilicet vel lege vel tyrannide
;
propuiiuator nos-
ter primo quidem postremoque prorsus omissis , utpotc ine-
ptis ucc sibi idoneis , nec iilis ipsis pro quibus a^on liebat
utiiibus aut prolicuis (nani et fraus falsam victoriam parit,
dum improbo modo adversarium superat ; tyrannis autem
LAIDATK) OMMliM MXRTNRIM. 1 t>3
>>
eyypiva; t&)V TpcTrcjv, iiii zr.v y.aza vc{jlcv r.otXttV e^opyiae*
»
xai Goc^y.cx. /ajSov ex. t:;u TieacvTcc (pupa^aToc, ei|^uy^c.)p.e-
» V-/1V
^'^X?
^^y'>^*(i
'^s >^<^'
^<^^p*?7
iiii.V(x.z OTiep Yiv, xat twv
)) eauTcu uYi iy.azag^ r.avxoc yivezat , ttXyiv rric «^apTta;,
») ?aa xat e| cov ttcO o av^fWTTc;*
xai ayiTe ^cxYiaet tc crap?
»
(fuvTtvai GXf^iJ.OLXKjoi.u.ivcq
»
''\
/y-flTe y'jp.vYi tyi 3cot-/it(
G\>^.[j.LC(xi T&> 7icv/]p(r>' Tc p.fv ^ap omxTn^ov T6 '/ai a.xc^ij.cv
^
Tc (5e Tupavvtxcv Te xat pnaiov cOx aXXws Yi tyI Y3Trr//y.evY)
^vdEi diy.aicavvrtC T.i^icvGio)^ zcv ar.oczri y.aBelcvza ^ux^i-
po-aTc, TTpCTepcv ota Tiaffcov twv av5poJ7riv&)V exTc; aaa^
ziac TTa^wv, wv Ti y.ay.ia prrr.p eyeveTC, vcpc.) cpvcrc&); cceu-
aa; Uiiep^ucoc, 7:etvr,c cpap.ev xar
0£(f/<c,
xcr.o)V Te, xai oa-
x.pucov, xat tc?po)TO)V, xat ayo)V(a€, xai pLco/o)7TO)v , xat (jp^c-
\
f.
/ «
,\ 5 J ^ /
(.ac., y.ai zravazcv o); av ev auTco 7:pccT7ii7rTCVTa Ta;(£0);
>•
irrationali vi Aincit, dum sine aequitate luctam init) reli-
" quum modum praeoptans, certamen legitimo iure patran-
>•
dum delegit; sumensque de lapsa nalura carnem , rationali
M
et intelligente anima praeditam, manens quod erat, et nihil
» proprium amittens , omnia in se recepit , excepto peccato
,
» quae hominis naturam constituunt ; neque phantastice in
>'
carne appiu-uit » neque simplici cum divinitatc diabolum
e.xpugnavit (illud enim dolosum fuisset et quasi tijnidum, Iioc
\ero tyrannicum et violentum ) haud aliter quam lapsa na-
tura indutus , summo iustitiae iurc eum qui dolo vicerat vi-
eit, primo quidem per omnes, absque peccato, humanas pas-
siones
,
quarum mater malitia est , naturali lege incedens su-
pernaturaliter, per famen dico , et per sitim, per laborcs, la-
crimas, sudores, agoniam, et vulnera, fragilitatem denique
corporis atque obitum ; nempe ut haec in se incidentia cito
destrueret , veluti arte fusoria onme supervacuum et spurium
(1)
.\bliinc usqoe ad
sTriaTicjaTo omittmitiir rclicjna in sjncdo, in-
tcrposita adinonitione >.ai (jlst cXtya, ct po.sf paiico. Tiiin se^iiiitiir nt
intVa |) r2'i. toOtov ToiyccQoCv etc.
124 CONSTANTIM DIACOM
e^a(^cxvitcnc^ y.aBanep ev ^oiVEia Trav zc 7:i0iTTcv ya\ jit
dcy.iij.:v, y.ai -.c yivcq pvncv -navrcq ey.xaBaipcizc ^ yat iiivci
OTcep r,v r.pc zcv T.r(»y.aTcg' e-nt r.aatv ey. twv vexcwv ava-
GTaq Y.a.L £tc cipa.vcvg aveXS^wv, avBtc. t£ yptTfiq yijstv £?:-
ayyetAay.evog
^
tc aacpa/t; t'/15 tcqv aoiy.aTOiv eyepdewc, xar
T^S
xara ttov cpugtv (JiriVcKcuc aa^^apatag evTev^ev nylv cm-
o-TogaT::.
^"
« Tcutcv Tctyapcvv ev
yi
7ia|0£(3£i;),^5y]
y-^^p^^
^<^^*
» Tcig avBpomcic guvaveaTpa^r , rc^? TTivaJiv eTTtypacpc^ev
,
» VTioy.vriatv T-ng ot avTcv aonnptag tcv ^eicv tuttcv iicicv-
» pevcr xai cv y.aB' vy.ag nctyAlag eideag nocpaycvTeg., xai
» a-/r,u.aTa y.aTa tc ^cy.zvv htay\v(^cvTeg* « o p.ev yap UTryi-
vnT-/ic uf/Tv '^ecg., c de B-nlvpicp^fcg., y.ai riy.iocvdpcg' y.at o
jt;.cv naprpm.oig y.at rnv copav aTrc/tTioov , c oe tyiv ct{/tv (pe-
(:o)v axp.a^cuaav xat c/035 7::/b£t^c7c y.at dta(L>cpct tgov Sewv
vpuv ety.cveg entvevcrvTat' nc^ev ictvvv /ajScvTcc cv-o) Tct-
cf.vTa ypai^civ e^jcy.ty.aaaTe;
excoquitur, et hominum <;euen omnem maculam abstergeret
,
atque in eum
,
quem ante easum habuit , statum restitueret.
Postremo ex morluis resurgens et in caelum conscendens, de-
nuo se iudicem venturum denuntians, certam corporum re-
surrectionem
,
et perpetuam eiusdem naturae imputribilitatem
hinc nobis effecit.
<<
Hunc itaque secundum illam in qua ap-
» paruit formam , et in qua cum hominibus versatus est, nos
» imaLiiuibus repraesentamus, memoriam patratae ab eo sa-
» lutis hoc divino typo refricantes; non autem, ut vos faci-
» tis , varias formas oculis obtrudentes , ligurasve pro libito
" conlingentes. » Apud vos enim alius est barbatus Deus
,
alius femineus, alius hermaphroditus , alius iam provectus et
iuventutem praetergressus, alius aspectu adhuc llorenti: atque
ut summatim dicamus , multiformes ac diversae a vobis Deo-
(1) Seciiien.^ particula recitafa riiit paiitcr iii eone. uicaeno II. loe. cit.
nt (lixinnis
l\i;d\tio ommlm mautyrum. 125
i^, 'AXX' et y.ai zoci /^t^pcpag twv ^swv, ecpyicrav ct (3t-
y.a^cvzc;^ dnxr^cpQvg Eivai
auf/|3c (3/1/2 , xaia tyiv r&iv e(xcvf.)V
Trapa^tt^tv, aXAa zti
'koycc, ri^iv BeiczEpc^ nocpadLdozai r.pcq
ZLva BmpLav axpatcpvY) Tt xai u^|/yiX-/iv ava/3tj3a^&jv y;po>v ttdv
(Jtavctav, xat o-uvaywv rrpcg T5 ap;^eT'J7::v , yaL cv/. ewv ttjdos
zo T^? uX/)5 euTsXe? Te xat ^.zpKjzov ¥.azayia^aL xaL 3ia-
ay.edavvva^ai^ r\ Ta^ t&)v y^p(,)[j.az(*)v «vaTTcpevetv TrcixtXp.a-
(jtv cov e^/jyeTj^at vimv
apivnzciq cvglv /aL aklozpLCLq^ cv/.
euays^ cvoe ogl:v a// et [xvazaL xaL ^Laao^zaL zr^v ri^e--
zip(*>v yevea^aL T.pcBv[j.rt^eiT,zc
^
r.av e^!pavt^<;|y.£v vulv
^
cvy.
ar.oy.pvT:z§iJ.evct zo ancppnTcv r.epL yocp^ zcvzcv
f^tev npea-
|3'jrepcv, Tov de vecoTepcv ew(j)aivetv S-eov, tcCto xat uptTv
crvv(3cxe7, T.azepa y.ai vtov cvcpia^cvaL' T.pc6-f\kcv yap co^ o
yevvaiv tcu yevvy)|uaT:;? T.pceT.tvctLZai y.aL r.pcviieazLV.
ty}. 'E(7Tw TauTa, e(^'(]aav cl aBl-ozai
,
/.ai xaS' ^ptac
;t av3"pa)7:5et(3e7? Sect ev UTrcvciatg y.aL zpcncuq (XvayeaSw-
rum imagines excogitatae fuerunt. Undenam porro has ita
esse pingendas didieistis ?
17. Etsi Deorum formae, responderunt iudices, variare in
imaginum specie solent , attamen divinior quaedanr» nobis tra-
dita doctrina est, quae ad veriorem sublimemque mentes nos-
tras theoriam elevat, atque ad archetypum ducit, neque nos
sinit ad materiae vilitatem trituramque deiici atqiie dispergi
,
aut colorum varictati inhaerere. Sed hanc doctrinam vobis
pandere profanis et alienis neque fas neque pium est : verum
si initiari et consortes fieri sacrorum nostrorum ausitis , cun-
cta vobis revflabimus, nihilque arcaiuim habebimus. ]\am
quod alium quidem seniorem , aiium vero iuniorem effingi-
mus, par vobis sententia est, qui patrem filiumque appeliatis:
constat enim, parentem et inteJliiii et esse ante suum natum.
18. i-^sto haec , dixerunt martyres
,
«t e.\ \estra (luoque
sententia Dii per tropum atque phantasiam humana figura
I2G CONSTA^TIM DIACOM
cxllnycpnBtir] ^ccq^ id xcpofo-^^p:;, xat Tpxy:Gy.0.r]z , /.oci ul-
?c5-/]p, xoci TY)v cpuaiv au.(j)tt3cXcc
*^^;
(Jesv ptsyaXcTTpeTreTc xal
ra^ xar' ai(73-/;o-iv 7:£ptAYn|/£t? tcov S"£tc-epwv xir.cf-pywj
^
ei-
TTEp p-yi
u.ellcLUiv Titpi ro ty;; eXttk^:; axpcraTcv (3ta(7cpaX-
/eaS-ai* ocGefiec yap cvrw*, xat :u Xcyixwv cixe7cv av(3p(7)y,
$t
(x\Gyjf>oyv
aupt(3cXcov to 5e7cv ;(apaxTr;pi^Etv, /.xi y.-jvoydziq
epKfaaet; ecpapptc^etv rvi TipcoTr, (puo-et xat xpetTTcvt, y.ai tyI?
Tipovciaq xaB^uXaxTe^iv* TrpeajSuTepcv (5e ^ecv xat v£o)T£pcv
kiyeiv napaiTfi^ecv •fiixiV xm yap ncLTtyazoyj zavra 'oyj ev
X.povo)' avapyoi de cpuaet /.ai aidiM tcutcov cu^ev ptereartv
Oiq Yipigrepci; Aoycq' eTiexetva yap to ^etcv
xpcvcu Travrc^
xat apj^Y]; xat r.aGT.^ -fi
vccvyevrt^ ev Tct^; XTtapiaatv tcJic-
rriTcg, £1 xat xXrjaEatv avS^poJTTtxa^^ cu xatpico; tcutc xar-
cvciJ.a^ciJ.£v
^
cpuacC;); aa5ev£ta xat Ta7:etvcTr,Tf :ut£ civ r.a-
exhibeantur , et symbolice repraesententur. \'erum enimvero
eur eynocephalus lingitur Deus , et corniger , et paniscus , et
semifer, et hermaphroditus
,
quum rerum divinarum ideas,
etiam sensiles, oporteat esse di<:nitate plenas, nisi forte vo-
lumus in salutis speratae summa periclitari ? Vere enim im-
pium , et rationalium hominum minime proprium
,
turpibus
symbolis Deum desiguare , et caninum aspectum primae me-
liorique naturae imponere, et adversus providentiam hitrare.
Tum vero seniorem ac iuniorem Deum dicere , detestabile no-
bis est; id enim temporalium creaturarum proprium. iNaturae
autem initio carenti et sempiternae nihil ad nostram rationem
inest: ((uippe Deus supra omne tempus, principium , atque
omnem quae imeilinitur in creaturis proprietatem est , etiamsi
humanis appellationibus hunc haud opportune aliquando nun-
cupamus, ob uostrae naturae infirmitatem. iNeque igitur pater
(1)
Similia lcr»' (Iliiintiii (!•• siuiinlis «llmicorniii «liis ;i inail\r«' ("iir>-
santlio iii actis eius a Variiiu el AriiuMiio i-oiibcripti.-. , aitnu Miriutn ad
(hem ?/o: oclobr. T. V
p
104*)- 1050.
LAIDATIO OMNIIIM MAllTYRUM. 127
ZT,o vlcv
(5tX^?
^^'^ ^^^^ TraTjSoe, tTir^c-nBnaerai yaToc rcvq
TiceT.cvrai
^cycvc xai a^evdeiq, coejTiep cvds -nvp ly.yn-ndc-
V5^, cvd' TtAt:;; «xtTvcc* Iv' mc £v eIycvi pipay^na y.ai rcppr,)
diK^-ny.vrri yoc-a. zc ey^wpciJv za vTcep evvciav y.azc7.zevG(,)iJ.ev.
i^. ''Kvapyj:v zcr/apcvv zcv r.azepa bc^a^cvzec^ awap-
y(cv oiic\cycvixev yai zcv yewn^evza v\cv
,
y.ai zg ex zcv
r.azpcq exTTcpeucpEvcv zo r.vevy.a zc ayicv cv yap yiv eiY.cq
y.aBcpaa^ai lcycv y.ai iivevy.azcc zc ^Clcv e^epn(JLevcv' rav-
za di ^j.ri «XXw; eivai bvva^j.ei;, ev avz(i) diappecvaac^ y.ai
xa^a-nep ecp' riuiv 'kvouevai, aDJ ev vr.ap'E,eL r.iazevea^ai^
xai diay.ey.piy.ev(t)i (j.ev (xr^cpi^eaBai zcig vrcazaziy.clq i(Jta)-
lj.aaiv, r,vG)iJ.evGtg de rpcay.vveia^at y.ia
ty] (^vaei ze y.at
^eozr.zi' ov^e yap er.i z-hq «tt).-^; cvaiaq v.at aavvBezcv^
y.at y.aza ^n^tva lcycv dey^cixtvng zpor.w ,
izpo^; zo aiTt:v
zc yevvriZov -/iXAawa^at, r\ zc ex7rcp£UTov £171^4 zi^
aG)(fpo-
vwv cv yap IzepcrDveg zi y.a^' cvzivaovv zpcr.cv e\g eavzc
sine lilio, neque filius sine patre cogitabitiir, si certe decora
nec falsa ratione uti volumus ; sicuti nec ignis sine splen-
dore, nec sol sine radio est: ut in brevi imagine proculque
a veritate distante
,
quantum licet , incomprehensibilia illa
spccub'mur.
19. Cum itaque sine initio Patrem dicimus , consempiter-
num confitemur etiam genitum Fiiium , et procedentem a Pa-
tre sanctum Spiritum. Neque enim aequum erat, ut verbo et
spiritu carentcm Deum contemplaremur. Has haud fluxas in
Deo potentias dicimus, neque ut in nobis contingit dissolutas,
sed ipsi substantiae inhaerentes credimus; et distincte quidem
quod ad personalia idiomata adtinet, coniuncte autem ceu in
una natura ac deitate adoramus. Etenim in simplici substan-
tia et incomposita , et quae nullam conversionem patitur , ne-
mo sanus dicet, vel genitum, vel procedentem in primitivam
causam commulari. Nam quod est simplex , uihil heteroge-
ll>8 CO.NbTANTlM DIACOM
ev auTO) ^z(t)cci'o^ y.ocL r/i; o(.7:Aozr,-c:; a7::7r£7:TGL)x.£V ttw^
c{;V S"£7cv y.vpL(j)q 75 aXActcuucvcv xa: y.EZocT.CLCJu.evcv;
-n
?£-
X££0)T£x^v Tcov «Xawv
,
To ^cT/^Ev eTSpsu TTp:!; aup.7rX-/;c&)(Ttv
Tfii ciy.cioLi cAcTTtToq
;
y£vvr/a£co^ oe TpcTic;? xat eK7:::p£ua£ri)5
ur)3' klocLTELa^M vulv, ufj^ Trp^a^^Xw; vceia^^w yocL /aptatp-
pcTTw;' £t yap cv ncpLypocr.Tcv to Belcv cvO cpocTo^j CV^E
vcriGEi xaTaXyiTTTCV, w; a-KELpcv y.oLL (xvELdEov
^
ev Tivt twv
y.a^' 7.VTD lcLTzov e|epcuv/j5r,a£Tat, r £i;xp£v/)5Yia£Tat; cu-
» \ \ \c~\c( /
r-»
Tcq T.Epi noLTpog yocL vLcv y.ocL ocyLcv nyEvuocTog ^EC/.oyi-
y.CjOTocTcq opcq y.ocL lcycz viaTv ev (^poc^v^kcyLoc r.ocpoLbELypELq.
X. 'AXXa y.ocL T.ocp •fiixLV
^
e^^raav cl (5txa^cvTe;, ev ^locl-
pEQEL T.pCaomOi^J U.LOC ^EOTT,g yVU)pL^ETOCL yoCL T.LCTEVi-OCL. JMf-
ypi pi.ev AcyG)v, e^uT.gocv cl ahlrjocL^ -Kapva^LQToca^aL TauTrvt
Trjv dciav vihv cv/. ocpvcv{j.E^a' TrpcawTepw oe p.n yjopElv'
TXpayy.aTL yap t.c^.^m to) TrepicvTt 7TpcTe5evT6)v Xcyov diE~
neuin iillo prorsus in se niodo unquam recipiet: secus, com-
positio ([uaedcim in eo cerneretur, atque a sua simplicitate de-
cideret. Quojnodo ergo proprie divinum
,
quod in aliud con-
vertitur ac mutatur? Quomodo rursus alia perficiet
,
quod alio
indiget ad suae universitatis complementum ? Postremo tum
generationis tum processionis modum
,
cavete ne scrutemini
,
vel materialiter humiliterque cogiletis. Si enim incircumscri-
ptus est Deus, invisibilis, mente incomprehensibilis , infmi-
tus, et forma carens, qui fieri potest, ut eum in aliqua pro-
prietate sua rimemur et discernamus ? Atque haec est circa
Patrem et Filiuir. ac Spiritum snnctum theoloiiica apprime de-
iinitio et doctrina , brevi verborum ambitu demonstrata.
20. Atqui apud noscjuoque, dixerunt iudices, in personis
distinctis una deitas intclligitin' et creditur. \erbotcnus ([ui-
dem , res[)onderunt martyres , hanc vos opinionem gerere uon
negamus, sed ulterius minimc proiircdi: reapse cnim longe a
LAIJDATU) OMMDM MARTYUDM. 129
ar/iX6V TTw;
yoL^ ev, xo r.poq lotvzo (filoveiv.cvv y.oci \JCf.yo-
uev:v yoLi (kvci^a/Mi
tycv y,oli arocGioLi^cv
^
Y.ai zc [j.iv cluv-
aazivov^ tc o: zvpoLVv:vtJ.evcv; zol yoLp ziZOLviY.o. T,a:j-f]^ y.cli.
a\ iv 'IXtCjj Bicu.oLyioLL., y.oll Y.pcviY.oLt zeY.vc(^ayLat, r.azpzla-
Giai T£
Y.al deaua^ Y.a\ zo Gy^L^ctiiVcv y.pazcc ev Zi ap-/ai.<;
y.0Li zcudiv arsoYlnpoxjiat ,
avveidclv cvy. e;^cp.ev hzjo^g zo
IvioLicv Y.a\ zavzcv tyi;
[J.tac, ^vlazzu ^eoxmcc; Ir.iyvom
zclvvv Ws
die^evGOrize' o yap zcicvzci ty]; do^-nc, loyoq u^tv
UTTO ZT,g akn^elai jSXyj^et^ 6ieppm ze Yat dtcloilev.
xa. Ylpcq zavza zcvc zvpavviY.cvq dtY.aGza^ zcvg eXey-
y^cvc cvY eveyY.cvzac, twv cc/iTTriTwv ayo)vt^O)V
^
zc /uiev Trpca-
oi-neiov aiTcppt^aL ziiq uTicxpiaewc XeyeTat, zctq de twv aw-
(j.azoiv ayj]uazt(j{Jtoiq .,
Y.at zouc tcov r.pcaomo^v evazaaeat.,
yvixvcv Y.OU oicv oLT.apaY.aXvnz :v zo zric ^vy/iq evdety.vvixe-
vcvc ^vptcetdeg., yeyo^vozepev
., h
xaza zc avv-nBec^ eJeoT/i-
xoTwv ^txnv epL^cmat zoHq aB^knzalt; Y.at (^avai^ cos cvy
praedictorum verborum sensu distatis. Quomodo enim unum
illud sit, quod mutuo rLxatur et pug,nat, et in anomalia ac
seditione versatur, et aliud dominatur aliud autem tyrannidi
obtemperat? Nam titanica bella, et Dcorum apud Tlium pu-
gnae , ^t liberi a Saturno vorati , et patris expulsio ac vin-
cula, et divisa potentia in dynastias, et repionum sortitio,
haud intelligimus quo pacto unum eundemque Deum esse pa-
tiantur. Scitote igitur vos errore vagari; haec enim senten-
tiae vestrae oratio , veritatis repulsa viribus
,
prorsus concidit
atque evanescit.
21. His auditis, tyrannici iudices argumenta invictorum
martjM'um non ferentes, hypocriseos personam abiecisse di-
cuntur, et corporum habitu, ac vultuum motibus, nudam in-
tectamque animi iracundiam significantes, elatiore ac sok'bant
voce, et dementium instar martyribus inckimarunt dicentes:
haud vos profecto absurdae huius orationis , sed nos potius
130 CONSTANTINI DIACOM
v^Ciq Toiv^Js To)v ctxaio^v ycyoiv ^ aX/' riy.iic rric et? ^ecin;
filaafr,iJ.i<xc
y.ocri^^-ny.cv ocirtci^ cpt/.av9pa)7ria t/jV avctav vucov
eTTti^pe^^avTec, x.ai tc x.aXcv 3ta(p3-etpavTec' c1 ye xat 5ec75
e;(S-pc7; y.oci avS"pco7ictc (Juovcts uTrap^^cuatv , ctj xat r.appn-
Giocc p.eTa^e(5coxap.ev evTeTpa(fS"at yap aTiovoioc y.ai a./.cyia
xat y/.oy7(jOC 7:cAvpr,fj.oiV vurj
,
TrajO
yi Trav pev ay^pna^cv cpt-
Atcv, a^-j^EyxTCv oe tc eucepeig* eTret y.at -npc^Eipcv cpccvY)-
aaTJC ctxeTcv to a;TepiCTxeT:Tcv , y.aL (^i).fi xc ^pocQcc, TYiv
eT:£ucTr<Ta* xai 3-aTT:v iivp rcv cpXtyetv e7rta)^eSraeTat , ri
GTc(j.u T.pcT.eTsg y.ai ^tXcxevcv a/X cpcovre? av&) ttcu Teoc
e7ry)pTyip.ev/;v tyiv diy.r.v
^
uTrep xe^aAvic (3e tcv xtvJuv^v xat
Ty)v diy.a^cvaav
yfipa
zti avaTeTauzvnv Te yat |y.eTec.3pcv,
(pet(5c7 xai :txTW tv)^ cpu<7ecoc Trpc? Ttucoptav cxvcuaav xat
avaptevcucjav, Tac ^uceAtxTcu; xat AajSuptvS^ciwetc acpevTec
• al. cod.
-j.^)^
Xcyov 7rcXuc(3tas
"^
,
xai tcv e^rixpyiavcv vcuv, ETTt ty]v
pa(7iAtxwTaTT,v xa» TtTptpa.evr,v Tptpcv tcu^ 7rcc?ac eppet(jaTe*
•^
^e ec-Ttv BvGai Tag xaX/.tvixct^ S^e^T;, :'tc x;tvyi Tiapa tcu
blasphemiae in Deos auctores sunius, qui l>enignitate nostra
vesaniam vestram aluimus, et quod fas iusque est corrupi-
mus , dum vobis et Deorum et hominum infestis hostibus au-
dendi copiam dedimus. Inest (juippe vobis vecordia et insania
cum liniiua loquace, quae et cougenitam habet omnigenam
fatuitatem, et nihil pium eloqui potest: praeter quam quod
effrenem animum comitari solet inconsiderantia, et audacia
in subitos motus erumpit , faciliusque ignem a comburendo
cohibeas, quam os temerarium novitatis flabellum. Sed iam
intentum vobis ludicium, et impendens periculum, manumque
vindicem extentam adliuc et elatam videntes, quae naturali
clementia et misericordia ad poeuam torpet et differt ,
omis-
sis tot contortis lal)yrinthi instar sermonum ambagibus
,
ct
opinionibus ad praecipitium ducentibus , in regiam tritamque
viam gressus diri^ite, idest Diis invictis sacrilicate, quibus
L\l)l)ATl() OMiNUJM MAUTMU M. \ .\\
yivcvq "^LLLri v.oll Xotpt<; ocpsiXerat di' evvciag apt(|Scuevcu rr.v
Ticovctav ^ Yoci TCLg Twv oe(3ao-Tcr»v |3aaiXec»)v vr.cv.ij^at -npca-
Tavaao-tV (OTe yocp g); a^avarcv Tr\q r.apay.cr\c, imTi[Mov.
x(3. TcuTwv eipnfAevwv cu/. exTiAayevTe; c( a^lmai
,
aXX'
W(j7:ep ev a^xCu.o^iq to tyi? ^u/;?)^ i;eyaX:cpue; xat cptXoTt^jtiv
avTtTrt^stxvuaevct , xal tov Te Bvyov eJ^t^cuVTa t&)V aoef^ciiv
xaTac7Te/A:vTe^, xat tc 'payy rfii yv(,)a'ng cTTtAeatvcvTe?,
ev Tn^ec Gc^j.vco^ xat aT6£/ucuvTi to a)(;fiu.aTi
^
y.ai t&) xo-
(jutw Tvic cp63vy)c, aTiexplvavTC' tyiv |y.ev TreptTTcAcytav, -^iv
-ujwel; cpaTe ^txacxTat, a7rcu<3atav -/lutv v.ai )^peico'JeaTaTy)V o
Trept TYi; uaeTepa; c70)Tr)ptac ttc^^c TieTrcrrjxev a/JM^ t£ y.aL
Touc nap' vij.o)v ipr.^-rnasaiv ay.clovBcvc sivaL tcu; Xcyoui;,
eXpYiv* cvjE yap izEpi twv eXap^toTCov riy7iv o dLa^kcycg avv-
eoTy;, y.aL ri r.pcq aXXr,Xcuc dLaay.i^iq' iniLdr 6e T.pc£y.Tir,da
Tcv xa^TixcvTc? Tc TTapaXcycv , xat tu^cc uptlv k^cyy.oi Tr.v
cJtavctav, xat cu (Jixatoj? TTapaxexivyjo^^e , xav rpog ^poi)(y
(jHTpLaaaL yaxa^LwaaTe^ Ivatv tw a7::pcupcev(>) TrpcoaycvTec*
«ommuniter ab universo hominum genere honor et gratia de-
bttur, benivolentiae nomine eri!;a illorum providentiam: deni-
que et augustoruin inipeiatorum iussibus obtemperate. Scitis
enim immortalem poenam renuentibus esse propositam.
22. His dictis midime territi martyres, sed ut lit in luctis
excelsitatem animi nobilitatemque ostendentes , ut impiorum
tumentem iram parumper sedarent, mentisque acerbitatem le-
nirent, modesto modo, lirmo corporis habitu, temperataque
voce responderunt : quod vos iudices dicitis muitiloquium
,
id
nobis accuratum et valde prolicuum indidit vestrae salutis
amor. Praeter quam quod et vestris interrogationibus con-
gruos oportuit nostros esse sermones: neque enim de minimis
rebus fuit inter nos dialoiius, et instituta vobiscum disccpta-
tio. iSunc quia vecordia honesto praevalet, et superbia vobis
nientem intlat, nec recte commovemini; diiinamini breviter
V
132 CONSTANTINI DIACOINI
'ncicig Bec^iq y.ai cttco: ^vuv nocpcxy.elehed^i ; Ol 6l iipcBv-
fxwc, avT((]p3-ey|a//ev::
ifnGocv 7rpco-/)Xcv co^ Aii x«{ tcIq ex
A(cc, x.at n5(7ei(3cov£ , y.ai^Hf^a^ y.ou rri /utyirpl twv S-ewv,
•fi{j.sp(j}V ^c.j&)v a(j)a'/-/i xat Ai|3av&)T&) tcutcu? iyiieOdoac^i-
'j;, x.at T5 (7e(3a$ a7ro7:X-/3pcuvTa;.
'.y.
'0 xcv yzlmoc, c\
fjiaprjpeq e(frt(jav^ co? Oiya.y.eBoc
rr>g ay^ivciag upas, czi r.ep xctvyj xai xaT* tBvcq cv nepi
zponcv fiovcv Twv Bvai^v dLaipcvy.ivci y.ai npcq fxriSev aX-
Irikotq (jvij.paivcvzeg
,
alla y.ai zrv nepi zo Bficv dc^av cv)(^
ciJ.ci(*i; npe(7fievcvzeq, ezt y.ai r\iJ.aq (7-j^.(pci)vcu$
ex^'^ P^a-
i^ea^e, (Monep cvy^ ezepoyg evov aaejSe^v, e\
fjr\
yai akXcvg
z-f) TrXavy) avver.ayv.yciaBe' akcycv de yat liav ayaicv tcov
ciy.ct yay.uic y.at appcoaTc); (3£axe(pievcov , eTepcu i^ytetav ETTt-
v::£7v, cTrep eyy^etpcvatv up(7v cv npCGW-iv* o!i(jnep ovde noXet
a(^ahepa ze y.at azaai(jidei ^pa^evetv eiprvr^v tcT) yetTCvt, av-
TcS^ev a7T((7T5-jwevri to) vncdetyiJ.azi' e\ yao ztatv upLwv avy.-
adhuc adquiescere , nostrisque quaestionibus respondere. Qui-
busnain Diis
,
quave ratione sacrificare iubetis ? Illi vero sta-
tim respondentes aiebant : sine dubio lovi , eiusque liberis , et
Neptuno , lunoni , ac matri Deorum , cicurum victimis ac thu-
re illos placantes, et reliquum cultum reddentes.
23. rem ridiculam, martyres responderunt
,
quam est
mirabile vestri ingenii acumen I qui vulgo in singulis genti-
bus non solum victimarum ratione discrepatis, et invicem
prorsus non conspiratis , verum ne in sententia quidem de
natura Deorum congruitis , et tamen nos hac in re concordes
esse cogitis : quasi vobis non sufficiat in religionibus errare
,
nisi et alios in eundem errorem inducatis. Absurdum quippe
et valde importunum est, eos qui domi suae male pestifere-
que se habent, ceteris medelam e.vcogitare, quod vos facere
haud decet: sicuti ne civitatem quidem periclitantem et se-
ditiosam conciliare pacem ftnitimis decet
,
quam exemplo suo
I
LAliDATK) OMMl M MARTYRIIM. 133
^fpcvnaoctiJiev ^
TiavTr.)?
av o zavavTia. Oct,(xC,orj , Trap ocvzo) rc
xa/A((7Tcv ££V<at oriaetev xat o)(feAtur,)Tuxcv , ycli T:pog zolvtcv
lcyci;, r.iijai'jci<; zcv a-/.pcaTr:j tJtrac^-nicLev' av^i;, ~.z -cvtc
^caiCL c t-E^cq^ V.OLL Tialiv aX/.c^ ra cixcLa dLaT.[ja^r,TaL
^
y.a\ cvTO)^ cvy. I-.lIsi^cl tc Bficv r.uTv zig a'k'kc'/.cTCvg -nAa-
vaq vT.o TO)v avTLOc^uv xat avii^ETWV ^(a(77r&)|uev:v y.cci {jle-
TaTtSreijievcv
^
i^^XP'^
^''^ a7:cxa/L/.a)v c vfiuc eic aQiiav ey.T.eaa
-Kpog T-fiV TcaavTTtV anaycpevaac ^evdcXcytav ze v.aL ana-
T/jv* Tt
y^P;
wu;(t 7:ap evtci^ ptev upiwv ;7ec( cuT^t ye cvc
nep elpyixaTE, Tiapa
3'
evictg -KiB-riY.ci /.at Tpayct v.aL \^eti
Kpoxcdet'kci Te y.aL ailcvpcL y.ai tc vei/a):v psi^pcv xar o
/
,/ . \ -^ \ \ / \ \ V
fjtejU(piTy;$ Antc ncnffayoyv jeog y.ai ^.vyoyy-.vcc^ y.a.t T.po ptev
Tcu 3ave7v txeTeuo|U£v:^^ , ueTa de veypo^aiv BprtVcv^evog xt
y.a\ U.ecvpLevcc , o avTcc lepoq cf/cu xat eJ&)!5&)(5-/)-/w:
,
xpovo)
7rpc5 exaTepcv vetiwv; xat 7r«pa piev xclg BecL Vcpti^cvTai tyic
TOpteTepas etpcpct tpu^jew^ u^wp xat rCp xai "tTrTrci xai TtBcca'
aevoiievct dparAcvTeg' T.apa de tcIc pta^atpa /.ai devdpcv Xa-
dissuadet. Nam si quibusdam vestriim adsentiremur, prorsus
alius qui contrariam sectam foveret, optimam apud se et uti-
lissimam sententiam manere potius clamaret , sibique audito-
rem persuadentibus verbis conciliare niteretur ; idemque mox
alius faceret, rursusque alius id conaretur; atque ita semper
divinitas in absurdas sectas a contrariarum sententiarum au-
ctoribus discerpta distraherentur , donec mens nostra fessa
in atheismum declinaret, tot mendacia erroresque fastidiens.
Quid? Aonne Dii vestri apud nonnullos quidem ita se habenl
ut vos dicitis , apud alios vero simiae sunt , et hirci , et ibes
,
et crocodili, et feles, et ipsum INili fluentum, et memphitieus
Apis
,
Deus herba pastus et mugiens , et ante obitum quidem
precibus cultus, post autem cum miseratione defletus, idem
sacer simul et computrescens , utramque pro tempore condi-
tiouem sortitus. Et apud aHos quidem Dii existimautur na-
f34 CONSTANTIM DlACOSr
fjic^j T£ yy.i av(jY.LCv , yai zocp Eiepcn; ;j.va , rwv cVTcaoiv rc
yL\J0r,/.czcKZC'j /at aj^cVcaTarcv* 6)C oc xav rat; rJuaiatc
oaxptvea^c tc xat ota/XaTTSTe* ci uev yap av^p:xTcv:;i;C7(V
,
ct c)'e ^a):5uTcu(7tV a/Xct rctc ex yric (p;>caev;t; tvjv ^vaiav
a<p:(7icvvTaf xa^ e-Tcp:* :ac /fi^y.^ (j.cvcv vdazi vi^cv.a.i'
xai aXA:t tc ccopa ^Kpeat (3taTepv:vTc^ ^epaneuetv cicvxaL
TO) aTTcppecvTt cuijaTL' Yc/.L zi dei \iyiLV zclz auLv.zcvc y.a\
dicar.aafj.evac apL^fJcv TTAejcvac irapa Traatv £7rt Te Spn-
/ \^p./ .^// \</
o-y.eiatc xai Tctc ^vuaaiv lOicz-nzag zi y.at zzeficzr.xac;
y.o. "Iva 6i zcvc ulev a/.lcvi Tia^o)(xev ^ecvq^ zclg de
napa zclc T:\eLazcic ye vumv azy.vczepcic 7rpco-^cop.e3a , apa
xaXwc av yevciT:: Bveiv
y.cLyJlc ^ec^Lq v.aL GvyyevLY.cTic r.apa
zo ^CYxZv T*H Cpv(7et uLteaL ya. ccvaL^ Br\lv6piaLc ze xat riy.L-
avopciq Tiai T.pcg avriV.eazcvq avpi(^cpaq a-iiCTATizcvaLV ; Y.aL
r.wc av eycL lcycv zcvzc ye Tiapa zclc apTtcppco-tv; et yap
xaL rjpie7c, :'jx cLdayev av5' cTri;, TaC-a 7ipc(7Taao"cu(7tv
turae nostrac praesides aqiia, i<inis, eqiii , et ciciirati draco-
nes: apud alios \ero ^ladius, arborque horrida etunibrosa:
ajmd alios nuisca insectorum vilissimum et intirmissimum.
Item sacriticiorum diversa ratione utimini. Aiii enim liomi-
nes immolant, alii animalia, alii frutieibus terra ortis sacra
sua peraiiunt, alii manus tantnmmodo acjua abluunt, alii cor-
pora siladiis incidentes liuente san«iuine cultum exhibere se
putant. Sed quid dicere interest tot abhorrentes invicem et
(lissidentes atque innumerabiles ])er orbem religionum et sa-
crilicioruMi species et discrepantias?
24. At(|ue ut alios omittamus Deos , et illos tantum qui
apud plerosque vestrum \enerabiIiores sunt commemoremus,
num recte sacrificabinuii aduitcris Oiis , et qui inccstis prae-
tcr naturae legem copulis liaudent
,
pathicis, semiviris, et in
ijjravissimas calamitates deciduis? Quf , inquam, hoc sit ratio-
nale apud homines mente intei>ra praeditos ? Profecto si nos
,
LAUDATK) OMMTM MAHTVHllM. 13".
vixiv
e|axcXcu5Yi!7C|uiev , oclX eravaaTr.arvTat Tay^iO);
•fiixiv
OL vcij.:l,
y.oci avTtcp5ey|cvTa« (jeya/coMv.tg (3:a7c, o)g :1 eTi*
xlaxpc^ic eyy.lriuy.Grj aXtaxcp.ev.t x:AaaTe:( r,|7.7v etatv
riwe^s
c)e To 5et:v afp.eta^at jS^uXoiueSa rc 7r|ScoT:v aiTt^v to)v
xaX&iv, etTiep cptXcaccpta^ oprc xaTa tcv upeTep^v IJXaTcova,
ou.cio)aic 5e&) /aTa tc ^uvaTcv av3"pct)7rC|j* cS;e.v cf.u.-f\joLvcv
^^^(pcv alpeia^ui Trv a&)^ci;aav cacze^G^q yap veuacMcv,
Ttpc; 3avaTcv a7icxXtvcup.ev et yap tc7c "Jctj.cL; T.^ta^copev
,
3"ectc cu y.aHief^rvjciJ.ev.,
cuc :u(5e 5ecuc f\yri(jcui^a' ei de
rpo^ Tcu^ r7ccu; aTTcvtuacp.ev, Tctc vcy.cLq otx/jV exTtac^.ev
TravTcSev cuv 7:cXuxup.cvt
C«X-(]
Tcov uueTcpGov }.cy(*)v ttcXu-
xAut,cpt.evct Te xai xaTavT/cupev.t , xai Tatc uf^a/:tc TrjC
aaejSeta? r.ixpaic, -nepL^or.yvvijevci^ Ba-.xcv eru tcv eu^tcv xat
yoLAnvov /tp.cva Trv ayyvpav y.a-.a^riacfjev .,
yai tcv akr\jr\
Sccv 7:ct'/]acae5a xu|3-pv/)Tyiv xat apaiycv , oiaTrep :uv xa/
eTTCtyiaapte^a' ot cu xat tviv 7:p:c;aycoyriV eayry.au.ev rn t.l-
aTct etc TYiv
x^^p^'-^
TauT/iV, ev •/) caTr,xauev y.aL y.avy^onj.e^Ja
quavis ex causa, talia imperautibus vobis morern gereremus,
statim consurgerent ex adverso leges, et magnis clamoribus
contradicerent
,
quia nimirum hi qui in turpibus flagitiis de-
preheiisi fuerunt, poenis coercendi sint. Nos autem Deum imi-
tari vohimus
,
qui est prima houesti causa ; siquidem philoso-
phiae praeceptum est, iuxta vestrum Platonem, ut sit homi-
ni, quantum licet, similitudo cum Deo. Porro in hac ambi-
guitate fieri nequit, ut salutarem ullam sententiam deligamus.
Nam si legibus obediverimus , Diis nequaquam sacrificabimus
,
quos ne Deos quidem iudicabimus. Sin Diis obsequemur, le-
gibus poenas dabimus. Quaquaversus itaque fluctuante ser-
monum vestrorum pulsati procella ac paene absorpti, et cae-
cis veluti marinis scopulis idololatriae attriti, citius in pla-
cido tranquilloque portu ancoram iaciemus , verumque Deum
gubernatorem nobis ac praesidium faciemus
,
quod et reapse
(3G COT^STA>iTlM DIACOIVI
e- klTitdt Tric, dc^TiC ~cG Bzcv^ vcp' m y.ca zcv twv ocyo)-
yi[irj)y
(fcpzcj
£v ac-'^aAeia oiaawccucV tcuto) jvgcusv ^u-
C7tav oiy.a.Lcavvf\q
^
a\ct.(^cr^cf.v y.oa c\cy.0Lvx(tyc(.X0L* el (5e x«£
(epeicov OcT TTpo; rriV oXcxap7rwo-tv , xol riy.ezepoc Trpcociacixev
ao)^c:Ta Bvgiccv ^co^av euape^cv, t-/]v Xcytxr.v lo.zpeiav 7:ci-
cu/a£v:£, X5i:£ cux a?.c'/wv
a'ifj.ocatv tyic ^cori^ elTitdcc y.aza-
TTtffTeviVTe:" avzt oe JjujUi«/oiaT&)v Trv ev(x)d-n ntaziv z-nc ^v-
Yir\c
aveveyY.cu.ev
^
y.cvtcpzcv p.v^e^cv^ avv^eatv ar.cr.vecvaav^
y.at T.pcc zo vcT,pov axwAuTwc avtcvaav Bvataazrptcv
^
tioc-
a-n^ de y.aiivoyjcvc y.at (fBapzric elevBepial^^cvaav e^azy.-naeodg
T£ y.at dty.yyaeoq' avzf\ t&)v r/uceTepwv
"kc^fcxiV ri yofoivtq yat
T.avzoc dia}xycv xecpa/a£:v.
xe. 'E;^cT£ zcivvv fjy.ag
fj.-^ze
netOc^evcvq y.elevovai, p.iOTe
ej£0"Ta//ev:u$ eiiaT.etlcvat' lcycjd yap v^iv xal Bapaet napa-
zezayfj.zBa., zg) y.ev zri rtazet
^
tw de zri elT.tdt B^payt-
^ojuevcr /.ot zo) p.ev twv T.pc^'Xr,y.azwv v[j.(>)V zrv la)(^vv ava-
fecimus
;
quo favente ad lianc etiam fidei gratiam accessi-
mus , in qua consistimus , et spe gloriae Dei laetamur , cuius
ope uostram sarcinam ad salutarem stationem vehemus. Huic
offeremus sacrificium iustitiae, oblationem et holocausta. Quod
si victimis quoque ad sacrificii complementum opus fuerit,
nostra oflVremus corpora , vivam victimam et placentem , ra-
tionalem cultum potius exhihentes, quam irrationalium cruo-
ribus vitae spem nobis firmantes. Pro suflitibus autem odo-
ram animae fidem adferemus, pulverem unguentarii , bene
oientem cinnum , cuius sua\is anima ad rationale altare ne-
mine impediente adspirat , atque omni fumoso et corrupto ha-
litu effluentiaque liberat. Haec nostrorum scrmonum coronis
est, et universi dialogi summa.
2.5. Habetis itaquc nos nequc obedientes imperantibus, ne-
que territos a minantibus : uam et verbis et vigore animi vo-
bis resistimus , fide simul ac spe armati. Et verbis quidem
LAIIDATK) OMMIIM MAHTYKliM. (37
T|0£7r:p£V, T&) di TCV rj3-|3cV OLT.ZV.^CVOUi^OL'
EX^"^^
TrtCUTCU?
•/IwSc* (Jsa-y.a
y^.p,
/jct (TTp£|3Xcoo"ci^
,
xa/ /:/a7Ttya;, xat
It-
(i;5u: (X/.yry^ xat T-nv Tvtavvcv ^DvacrTEtav xai tcv 7i::X/c7{
dvavzccyoyviazcv Bolvolxov £v iaw Tt3'£//£.^a Tci<; xa^ u(5a-
Tc^ aviazccixcvctg 7icy.(^olv^i zocy^ictig aTTCcpuo-wfzevcts utto tcu
e|cyxcuvTc; yai avviy^cvzoi 7rv£u//.aTc$, y) tcI:? utto twv Oav^
uoczc-aciodv iT.i ayxvr, azf/^cvy.ivciq, ct zri zr\g T.aidiaz ocTia-
zri T.lnyalg dazi/.zcic za ao^yaza diay^picvai^ xat ju.£Ta yi-
\(ozcq ahyvviiv TiaBvT.cy.ptvcvzai ^ivdouivci tyiv dlr.BiLaV
fj.-n cvv riy7v w? 6n zi y.iya cpc(3cu? xat aiiiilaq iTnaiiiZi*
Tpog cvdiv yccp twv diLV(^,v dncdiLhaacy.iv' cu3 n zi yev-
nzai T.pcr,acy.iBa Z'i\v ivai^nav., e?
yis
'Ciyuv zo yh
evcJou-
vaL Txpcg za (fpiytza
iiipLyiverai,
xg-. TcuTwv Mamp dno ztva c|u|3e/cu$ y:f\Yavny.azcg £u-
(jTc^cos TYi Twv evaVTiov TivpycT.CLLa 0£a(p£r7evTwv, y,v £7:t
xaxw (7u//cp&)vriO'avT£<5 t'| uX-zi^ dzLycv zriq y.ay.cdc^iag dvco-
'/.cdcyr,aav , dT.azr,Bivzig ^iyiMcv., ^taaiLa^iLarig Zi T.aar^g
argumenta vestra ac Yim reprimimus , animi autem vigore
metum excludimus. Cuiusmodi ergo nos simus
,
probe intel-
lexistis. Aincula, torsiones , lora, giadiorum aciem, potesta-
tem tyrannicam , et prorsus Ibrmidabilem pleris(iue mortem
perlnde habemus ut emergentes ex aqua bullas
,
quae repente
spiritu interno inflatae tumescunt ; vel eos qui a praestigia-
toribus in scenam inducti , lusoria Iraude plagis lictis corpora
inscribunt, et cum risu dolere simulant, veritati fucum fa-
cientes. Ne ergo nobis ceu magnum quid timores minasque
intendatis; nihil enim asperum formidamus; nec si quid eius-
modi accidat , idcirco pietatem abiiciemus , a qua noi)is ad-
versus haec terribilia vires suppeditantur.
26. His tamquam a iaculatoria machina perite telis in ad-
versariorum turrim emissis, quam ipsi concordia pessima ex
vili pravae religiouis materia construxerant , fundamento sulv
138 COiNSTA^TIM DIACOM
auTctc ^tvdcezioc; y.cLi (flvaciaz r:1c crT£pcp.vt:£c y,a\ apr;-
Tvnciz AlBci; zr,; ^mBe-.occ^ /oli G-jy/yBu(jcq xr^z
i^^.affopvi-
U.ZV yXwffcjr,; 'cf.iz a/cojSyiTot^
r^-j
^aprup.iv y.ou ^ecT^rTZTciq
(^oit/cuq^ ev «ucpw lcLTicv Tclq a.aipiacj r, xara lcycvc av^-
'nXcY.n ^itcpatvsTC* xai dn y.oixy. ?y,v e|o)5ev j^diav, y5v yj^o-
vo) y.at TTCvw 7r::AA&) ffuve/EjavT^,
Tip^Xc/pci)? cSrco xai ayev-
vw^ (3(ax.tv^uveu(7avTe; , e'?:' aOrcc^tOaxT^^v Te^^vviv tyiv d^ixo-
Tr/Ta T|:e7:cvTai, c y.cvcv c^ycf.vcv olvzclz r.pcc olixvjolv vt.-
eXetTTcT::' xavT£i)3ev avTi -r\c y.oLxa (^vcjlv a\^cv; rtTzruevciq
acTa xptaeo); erreTat, t:;u; Tri? aypLcxnzcg ^c/aioetc (j7:t/ou5
Trept 7:«v zc npcaoi-cv i^av^naavTic npcg a}.cycv 'kcyiay.^^v
(j.avLav elejSax^euS^Tjcav, coo-^rep cv/. cixeTcv av5p&)7T&)v iriycu-
p.£V5t T5 (ptXav5pco7.cv, y.a-.aU.rXcv oe pa>/cv tyiv 7:pc; xo
cfj.cyzvec exS-inptcoo-tv.
x^. Kai TrpwTOv a.ev twv aS-^nTcov y^LXcovac r.zpiaipsBri-
vaL TrpcaeTaTTcv , zat T^avTo;
w^X^- '^"^^'^'^r
r.apat^^nvai r.epi-
yaKvuixarcq' y.ai ci uev &)? vpptaTa* tcu yevcu? Tctc t&)V
verso, atque oinni vauitate verborum depulsa firmis atque
politis veritatis petris , coQfusaque blasphema lingua a puris
martyrum divinitus inspiratis vocibus; deinceps ethnicorum
verbaie certamcn ad incitas redactum est; ac de sua profana
doctrina, quam multo labore cougesserant , adeo facile tur-
piter((ue periclitantes , ad congeuitam sibi artem , id est cru-
delitatem, convertuutur, quod iam solum vindictae instru-
mentum ipsis reliquum erat : atque hinc pro naturali pudore
(lui
causa cadentil)us accidit, li\entibus iracundiae maculis
toto vultu conspcrsi, immanibus animi motibus furebant, iam
non existimantes propriam liominum iuimanitatem , sed con-
sentaneam potius adscrsus consimiles suos sacvitiam.
27. Ei primo quidem martyribus vestes detraiii iusserunt,
atque omni operimento nudatos in medio consistere; atciue ut
f^eneris conviciatores, secretorum verendorumque membrorum
LAliDAIIO OMMIiM MAinVIUIM. l V.l
xpuqjtwv y.cxt a^utwuov utX&)v a-uutdc^x; £V£Tpucp&)V Biaixuai' val
Jjv h
(^VGL4 iav-Ti TeTYiprr/£ t^ «Ticpp/jTcv cvt a/./cu :tv5;
(7£pv:u T5 a"iay^oz la-ozcic, hocr.cizn^.v^zt' cl de zc zh^ '|u-
yric aiiaBlq w$ aln^Oig xat cpiX(5ac(p:v tw
c«:7:apaxtv/)T&) tcu
(jy^-f]uazcq U7r£aYlp.c«iVcv* (5cxo) pct TfiVr/auTa ttiv a^i-.m ev
/jtedO) auaTpecpcjuievyiv tcov c^SXriTcov TieptaTeXXEiv tTjV yufavo)-
aiv, c); f^r.t^e tc hr}.\j yivcq r.pcc zcvc Cf0)vzac
ay.azay.a~
\vT.zcv cv 7:avT£XoK £7:iaTp£(j)£a5ai to) zrc, dtavctac xa5ap0)
T£ xat a/.yitvEi 'napaazr,iJ.azt*
y.av 'cut&) tt.v ypa^f]'^ cl eu-
aejSclc £TuaAy]3£ucuoav edet^av
^
ozt r.ep zctc TrpwTcr/aaTct^
ev 7rapa(3£taw tc \gcv YiV 7rpc zr\q T.af)ap>aaio)g' r,aau yap,
(j*/,aiv, ct ^uo
yvfj.vci, o zi 'A^apt xai r, yvvr, auT:u, xat
:ux r,a;(uv:vTc' OkCu ye y.at vuv peTa Tr.v 7rapa>.criv y.at zcv
hf.to^cv zavzc t'7$ ar.cycvctc Tr/et.vt TTcptcuata tcov y.alo^v
Tr£pty£ycvev, ev (^^cpa Ga^y.oc xat Tr:>.;(UT-/iTt y.azaTiaKaiGa-
at, TYig Gapy.cq za ytvry.ocza y,ai zo zr.c
(fuj^nc
euy£V£$ oia-
aci)aaatv £7:£tTa xaTa vgotcu nAriyac zctc, arzzrizctg ey.zei-
irnpudentcr aspectu gaudebant; et quorum natura aroanum
sibi reservavit, prae alia quavis verenda re , eorum ii>nomi-
niam sibi voluptati ducebant. Porro martyres animi sul tran-
(luillitatem, vere phiiosopham
,
quiete membrorum si*;nifk'a-
baiit. \c mihi tunc videtur virtus in martyrum medio ver-
sans sic eorum nuditalem texisse, ut ne femineo quidem se\u
spectantibus exposito
,
propter suum mentis purum immotum-
que habitum
,
prorsus adlicerenlur. Atque in hoc pii homines
veritatem sacrae scripturae testati sunt narrantis, ([uod proto-
phisti perinde fuerint in paradiso ante peccatum. Erant enim
,
inquit nudi , Adam atque Eva , et non erubescebant : siqui-
dem nunc quoque post inobedientiam et hq)sum, idem nepo-
tibus maiore cum lionestatis gradu contiuit , nempe ut in car-
ne corruptibili et crassa certantes, carnis motum et animae
inte^n-itatem tenuerint. Deinde invictorum martyrum teriia fla-
140 C0iN6T\NTINr DIACONI
vavTs;, ovv^t
pexp*'»
ociTewv xa< [xvzlm tcvtcvc |es(v rclc
V7:r,pezaic r.y.^v/.ikivaoLVTo' xoci d-n r.ccj-a. lcycv Ooltzcv •fwvt'
Tc- y.0Li T,pc^viJ.iy. r.pcK^^avzv c dpoyj tcv TTpcaTaTTi^vTa* xai
yap lacq nv ey.ocrepcic aym avTi^iAczLu.cvuEvcic tolic ncvrr
ptaiq^ y.OLi ciixcc apLazcg avTcl,q c iipcc ETiidctciv twv Ocivcov
;^«X£7:coT£pcc* ^cc^cq zciyapcvv [xaoxiyoiv yai Bpcvg aariy.cq
e^rty.cvezc , twv uev Tupavvwv w; auToov aix£^r:aev&)V dri^ev
zpayyvcpievctiV y.ai £y|3cwvT0)V, to)V de TiapeaTWTcov avyylv-
doiv c-/Ao)v ev aXkc(^mcLc yAMaaatc yai 7iclv(^Bcyyctq Txepi-
p^rppcuvTwv zc OLv.ar^ripLcv avzeTiri-^cvv 6i y.aL za r.apa twv
pLapzvpoiV lrAar,pLCTepcv ze yai e{/(j;covcTepcv , avTt /Jtev S^p-zi-
vwv y.at c\[jiG)y^v i^/akiJ.Mdiat zi yat ev-)(at
'h npog Becv era
^ > / > \ rj\ ~ \
\ / c ~
naatv evy^apiazia' avzt c)e tcov Trpc? zcvq zvpavvcvq fneatoiv
ze yat de^LoyjEo^v
^
r, ol allrilodv Y.ai npcc aDirikcvq 7rp2-
zponn y.ai napaiveaLc^ ev zclcvzclc or\za zctq pnyaaLv,
y:r„ Av(5pec cycv y.at ybva7xec, ve:£ Te y.ai zpea^vzat^
ci Tipoc zcvde y.AnaiL Beta zcv dtViAcvv T.apaza-.zcyevct r.c-
gellis caedebant , atque ut unp:ulis usque ad ossa et medullas
scalperent , miuistris mandabant : quae quidem dicto citius fie-
bant , lictoris celeritate iussum praevertente : erat enim inter
eos aemulatio et certamen improbitatis, euiinque iudices pu-
tabant meliorem, qui plus saevitiae exsereret. Sonitur igitur
verberum
,
et inconditum murmur exaudiebatur , tyrannis si-
mul et carnirk'il)us cum clamore saevientibus , circumstante
autem turba diversis linguis ac dissonis tribunal personante.
Sed et martyres vicissim dignioribus ac suavioribus vocibus
adsonabant : pio luctibus jjeiriitibusve psahiiodiae erant et pre-
ces, et in primis actiones gratiarnm Deo : et ncdum tyrannis
preces supplicationesve facerent, inter sc potius hortabantur
et acuebant his verbis.
28. Viri sinml ac mulieres, iuvenes atque senes
,
qui di-
vina vocatioue duplex hoc certamen inimus (est enim spiri-
LAl DATIO OMIHIUM MAUTYUlJM. 141
Xefxov^
avroq yoLp xai vcnTo; kaxi y.o(.i opMixtvcc^ /.ai rwv
wrep XptoTcu y.iv^vvMv yivaocp.evcL
,
-npcBviJ.ctig Tov fipiBcvza
Twv (jcopaTwv
(fop-cv
exTtva^^it^s-^^ •» '^-w xaTa T"/iv vr/</-/V eu-
ffTaXcu; TipciMYiBoviJ.evci^
Yty.y. zri; twv ey^^pc^v er.-npeioLq yvy.-
V(T£ucvTe? ffuvo-xeuaawp.e^a, «vti 7r£pt|3cX«t&)V xai ^upewv
Tn^.7v yevsff^at Gy.er.-ri zoc xpav110.1 ol' oacv TrXeiGa xar a(jpo-
opoxipov xp(fi(JCV(jL
,
ToacuTcv
7]^.«$ r.epL(fpat,ovaLV accpaAeaTe-
pcv 7rep{Xtpivyi(7ct Ta alpiaTa xa3-a7rep epxc^ y)puV avTtTipo-
(jwTTc? (5e Tc7? evavTtC£5 (3u5c; tw 7rXyi3-et tyJc e^rtxXuaew;
auVTrvtyet auTcov tyiv OLavciav vnofj.ovn 'W avzmaAcv ev-
aTaatv 3iappY)Ja)pev* wyj Trpc^wpiev tcv •nye^.cva 5ecv peacv
Yipiwv TaTTcuevcv Te xat 7rpcpia;^cpievcv (paXayJ eaptev xap-
Tepa xa^aTTsp Te7;(c$ avaAcoTcv ptv) (JetXia tov auvaa^rfaptov
^taXuacopiev pty)(3eU XeiCTcra^icu ypa^pnv ct^reveyxyjTai* u7ro
S"eaTa7g ayyeXcic xat aSXcSeT'/) Xptatw tw 7rpcoTw ^apzvpi
zov zrikLKovzcv ayuiva TiciovpieBu' fj.n exXu5(wpiev Trpc? Ta
tale simul et materiale) et pro Christo periculis nos obiici-
mus , alacriter grave hoc corporum pondus excutiamus , ut
victoria facilius potiamur, atque ex hostium impetu nudi nos-
met expediamus: pro thoracibus atque scutis, ipsa nobis vul-
nera tutelae sint
,
quae quanto magis ac vehementius ferient
,
tanto nos tutius munient : fluenta sanguinis nos vallabunt , ac
fossae instar adversariis opposita , inundationis copia illorum
mentes obruent: patientia contrarium impetum frangamus. Ne
ducem Deum deseramus
,
qui in medio nostri versatur , immo
in acie pugnat. Phalanx valida sumus tamquam murus inex-
pugnabilis; ne metu aliquo confertum scutorum globum dis-
solvamus. Nemo crimen desertae mihtiae incurrat. Spectatori-
bus fuigelis , Christo autem agonis praeside primoque martyre
luctam hanc decertamus. Ne quovis incidente infortunio de-
spondeamus animum, scit enim Cl)rist«us, ob ea quae ipse
passus est, vim patientibus auxihari. Ina veluti anima nobis
142 COiNSTANTIM DIACOM
T.^OL'/u.oL'roL T.poaTiLiTZOVTa
^
xat yocp o\dev cic TreTTCV^ev tcIc
7:Etpoi.^cy.evcig intY.cvpiiv u.tot ^v/^d
ucf,(fG)^eLn
T.ocGtv y5|uuv
,
££ xat zclc e^GiBev y^po}y.oc.Gt dtatpcvue^oc' y.at yap ev evi
TTveu/jiaTt •^p.eic Tavzeq etc ev a&i/t/a £|3a7rTia3"/iu6V a^aet-
tj^wuev aXXyiAct^ tt.v cpujiv, ev Tcig c\y,eiotq ^evcvTez lclio.)-
ixaatv
^
Iv 'cy.cTtiJ.o)c, 'nuiv vnotp^-n Tv/eiv ty\c to)v ayocBwiV
ocvTtdoaeoig* ecjTw to ocppev y.ai B^nXv tti a.T.avcvpyevTc*) iipoc,
To betcv ae^aq a7rXcTy)T(, y.at to ^rikv avdpM^ein Tvi r.pog
Ta detva y.apTepta v.at yevvutoTnTt' c vecc
,
cppcvYijua Trpea-
jSuTixcv Tiept^foaaa^oo , yat o ynpatcc, ocy.y.aC,i-.o) Tvi T.pcat-
peoet' y.at p.ridetg ezzpo^; BaTspcv (jjuitxpcTrpeTreo-Tepcv ir.t^et-
^mat' ei yocp Tclq tcv ttyiXcu pevimatv aXXc? allcv 3ievr,-
vo^apLev, tt/cuto) xat yevet xai Tciq twv aptym ac^ioiu.actv
.,
MCJTiep yjpvdoc, y.at apyvpcg y.at deppetg y.ai Tpty^eq y.ai v(^a-
(jya
,
ocaX cvv navzeq r)ij.etg e\c lepov avaB-nya avvnpiJc-
G^-nfJev ., xat TtavTe^ w; exXcyric y.ta a/.nvn y.ai xtjSwToc
«ffuXc^ £CpiXcT£;^vy)5ria£v, to ovcua tc vnep nav ovcya ^a-
QTa^etv aJtw^evTec evoiT.icv eS-vwv tc xat (^aat^keoyj.
omnibus conformetur, etsi externis coloribus discrepamus
;
nam et in uno spiritu omnes nos quasi unum corpus bapti-
zati fuimus : commutemus invicem naturam
,
proprietates licet
quisquc suas retincntes , ut parem praemii rctributionem con-
sequamur: mas quidem sit instar feminae, quod adtinet ad
sinceram divinae reli^ionis culturam ; femina autem ceu vi-
rum se ^erat constantia ac strenuitate adversum res asperas
:
iuveDis senioris maturo sensu se muniat , senior vigore pro-
positi iuvcnescat Alius alio vilior ncmo videatur. Ktsi enim
luti fluentis alius ab alio differimus , opibus nimirum , nobi-
litate generis , et dij^niitatis ornamentis , sicuti inter se diffe-
runt aurum , ar^cntum
,
pellcs , cilicia, cttapetes, attamen
omncs nos in unum sacruin donarium coaluimus, omnesquc
tamquam unum clcctionis tabernaculum , vcl arca securitatis,
LAllDATIO OMMIIM MARTVKl M. 1 1
3
y.B. Izevuyixol
y.at. Ivnai zw 6v 7:a.padeia(t) 1^7)^ Tipcyo-
V6)V ri^Jcvw dLEdilavzo' tyiv lajtv ixizar.Amdiyev ^
rpixpr.v
Tc7? TTOVctc /TTi(70jue5a , Ta? oXXup.evctc rov /u^tvcuaav p.r,-
^£1$ (plXTp^v Gvyyevcov zcZ ^eicv Trpsxpivetev epwTog'
p.-n
pta-
Xaxta^wpiev 7:ept Ta? xaTw ayzazic, y.ai zaiiiivaq' za zric,
ayy^iazeiac, aXXriXcic avTt7Tapaffj^o)|uev , xai vlcq rraTr.p yev-
eaS-w zov (jpuaavTc^, xat c Texwv t&> Trat^t Texvw5eiy)* o ptev
Tri ^taB^ecret, o de zri iipcq zo XuatTeXec evTietSeta* y,ai o
Tri? vnczayriq vcfjLcq eaTw y.oivoq' ey.aazcc ny.uiv tw TrXrictcv
opecxeTW etc zo aya^ov r.poc ctxcocixnv' y.at o ptev vcvje-
zeizod "kcyoi y.ai odnyeiZM^ o (3e tw epyw xaXov 7rpcxei(7S"&)
VTiodiiy^a' y.at TiavTeg aixQi^adov zn Tivevfj.aziy.n kazaaza-
<j6i znv awpaTtxYjv
o(fetln"-^ zolq rreXa^ avTa7ic3copi£v* Xpi^ov
dty.zvctq eaayfwevBniJ.ev ev zn Trtxpa tcu |3icu Bakaaan^ pt.yi
exjSXyi^wpicV wc ay[j^n<;oi ze y^at evzeleig ex Tri? cHypag a-no-
fabricati fuimus , nomen quod est super omne nomen coram
gentibus atque regibus portare dignanter sortiti.
29. Gemitus ac maerores voluptatem progenitorum in pa-
radiso subsecuti sunt: ordinem immutemus, delicias laboribus
adquiramus , rem mansuram re peritura. Nemo cognatorum
amorem Dei amori anteferat : ne animos demittamus circa hu-
miles terrenasque species : consanguincorum officia invicem
impertlamur; filius sit loco parentis genitori suo, pater autem
gerat se tamquam fllius erga natum suum ; ille quidem animi
affectu, hic autem in eo quod prodest obedientia: commu-
nis sit lex subiectionis , et unuscjuisque nostrum proximo suo
placeat in bono ad aedilicationem : et alius quidem verbis
moneat viamque demonstret, alius autem opere bonum prae-
beat cxemplum : cunctique invicem spiritali morum habitu
corporalem utilitatem proximis suppeditemus. Ghristi retibus
in amaro vitae huius pelago capti fuimus; ne eiiciamur ul
inutiles et viles e laqueis palpitantes ac dilabentes, atque ad
144 COlNSTAiNTINI DIACOM
axociccvng y.oci dLcliaBaiVovzeg , y.01.1 r.poq tyiv dlixvfocv y.ai
ar.czcv r.ahv xrig roiloctocg t£ yoc. yEyyy.evng ocyoiyrig i^(^lv
xaTaTreffwuev* aXX uttc r/iv aocyY\VY]v zrw cxypevaaaocv ano-
5avwjui6v, Iv' kv rclc B^eoiotg ayyzioig euayygXtxcTK aTrcTe^w-
pev el^ TfifrrtGiV
zoc twv Tupovvwv
^ocaavi7ff\f>ioc uri ocXko
T( otyjSwaev yi
cpyocvoc twv -w^eTepwv appworTtwv ocij.vvzripLa'
ocl pta<TTiye? ty)v (pXeypi^vYiv r/i5 rrapaxcYis e/XeTiTuvcufftv
,
xai Tous
tx%^^^
^"^^ cpS^^^pas a7rci|/yi;(cu(Ttv' to Trup tyiv (ppu-
yocvctidn Trig xaxtac uXr.v gVJaTrava, xat to awpia ;(cuv a7r-
epya^CTat 7rpo$ Secet^JeaTepav avaarct^^eiwatv xai ^o^ocv tu-
Tpe7rtCcpi£V5V zo ^LC^cc rpiyinxov eaTco tcu twv Tioc^oiv 7re-
ptTTwptaTc?, Y.ai TY)V ex tou y.opcv nlYi^Mpav aTioxevouTW at
Twv cvu;^wv ay^iai yaJ^anBp avopiavzog '/ahy.cv zov Tipoaze-
^evza dia zrig a[Jiapziac pvnov
r\fiv
aTio^Lvaai., diavyiaze-
pav xai ^pvac(^av^ z-nv eixova Yazaav.evaaovaiv
.
X. Kai zc 3e7 TravTa Xeyetv; Trcvw ttovcv aveXwy.ev, tw
napcvzi zov (lellcvza' y.ai ^wy)v ^w^? Tipcziyrfiao^ixev' zrig
Tipoay.aipcv mv aTeXeuT/iTcv, yiv cux av zic ezepMg aXXaJ/i-
turbulentam et salsam prioris lasCivae conversationis vitam
denuo revolvamur; verum in ea qua capti sumus sagena mo-
riamur, ut in divinis vasis prout dicitur in evanpjelio con-
servandi reponamur. lam tyrannorum tormenta nihil aliud
esse putemus quam instrumenta ad morborum nostrorum cu-
rationem : verbera tumorem inobedientiae deprimunt , et pu-
tredinis cruores abster<j;unt : ignis arentem malitiae materiem
absumit, corpusque in pulverem redigit diviniori mox iustau-
rationi gloriaequc aptandum : gladius cupiditatum luxurinm
amputet, et superbiae rcdundautiani evacuet: ungularum acu-
mina , tamquam in aeneo signo adspersas a peccato sordes no-
bis abradentia , splendidiorcm et aurosam iconcm cfiicient.
30. Cur vero opus est singula persequi ? Labore praesenti
vitemus futurum : temporalcm vitam immortali anteferamus
,
LVIDAHO OMMIM MAUIMUM.
M.,
Tai, yx rw yev Trprte/uevs; , z-n^ oi ec^teui)/:;' ri u.-r) nav-
T&)V f.')v iy^caev zq-j TicXvziuov y.y.oyotCLznv (LvovfJ.iS;oi; z'i dk
b)V tycyvj 'cv ouvjol-ci Y.oLKhLOv TS y.ocL ziya/.r^Ef^-epcv; zcvzo
T.^cc, 'ciz a/J.CLz iTiL zf)v ziy.TiV y.azoihaiyiba' ya.L yap ov^
cuTco; Tw y,zf\yazi zo y.a.z a^Luv avvefjiveyyciyev Sizzoc o
ayov, adl£/(pct, olzzcl Oi y.ai -nyeic^ y.aL Tipoq avC,vyLav ey~
BiGznv T.a^azazzcy.tBa' 'h ze ya^
[^^y..^
yaza vcvv zt y.o\
aiGrJTiCLV y.at r,ij.eLC ex T.vevyazcc /aL aa^yoz,' y.ai ci to-
\eycvvzec :t yev s? v'^cvc, acf^azo^c ev Gy.czcy.r,v-fi y.azy.zc-
\evcvGLV' CL hi GVVLGzavza.L yaz c^hoCky.vc GvyKkeyou.evoi
ze yat ^aAlcvzez
,
zTtV (fviatv r,yLV oycyArtpcL yaL cyc-iu.cr
TTon/Tc^ev cvv T.epLGycTJj)y.ev
^
yn t.cv Tepi zi tg)v pep&jv et;
d'
'
'
5\^ I \' I ,^
^avazcv aY^T.vcdGO)y.ev eri TcKvnpcGdiT.di yo.L a.yyLGTccLM
tyi
T.al-r). yai zciz eyazec.rj)Brzv pelzGL ze yaL ynyavnu.aGt., u'f\
T.czi ziz eiTTt Twv 7::A£p.t&)v , layyGa t^oc avzcvc' y.od yay
ct 5At|3cvT£c -hyac iav GaAevBoyyev
., ayaHiaGcvTat' waze
quam certe nemo aliter mercabitur , nisi illam quidem omit-
teiido, hanc appetendo. Cur his omnibus quae possidemus
pretiosum margaritum non emimus? Quid autem ex his, quae
possidemus, corpore pulchrius et pretiosius habemus? Et hoc,
inquam , rehquo pretio superaddamus. Ktenim ne sic quidem
iustam mercis aestimationem faciemus. Duplex nobis certa-
men, fratres; duplices nos quoque sumus; et contra par ini-
quissimum in aciem prodimus: est enim pu<rna et mentis si-
mul et sensus ; nos autem ex spiritu et carne : et hostes qui-
dem partim ex alto iiivisibiliter in tenebris iaculantur
,
par-
tim vero pnlam nos adfrredientes ac ferientes , natura scilicet
nobis similes et consortes. Fndique igitur circumspiciamus
,
ne in parte aliqua letnMter obdormiamus, quum tam varia et
insidiosa Uieta sit, totque utrim(|ue tela et macliinae; ne quis
hostium dieat, praevalui adversus eos. Etenim qui nos ve-
xant, si forte nutemus , laetabuntur; nam(|ne e1 leviter in-
i46 CONSTA.NTINI UI \C0> J
xat TO ^iY.^cv T.(x^eyx/uva.i , rcv notvxcc eaTiv e/ncaetv, xai
T:pcdc(7io(. tcvt: tv;; v(xy];' £7r£t^'/) ^uv cpuXarTEtv (pu/axag
e7rtaTcu>/)a£v, £T£ u.iv.^oy o(ypVTivn(j(>}p.iv' e7r£(7TrjO-£Tat yap
VV(J.(DICC TiJVJ^ Y.Xl TW cVVClOl.\/ -/jOL^Cpbrj
^
Y.ai TCV Y.OTIOV
e-ni^ercw , zcv; (jlg^cvz Y.oc'xfiaAr,TUL ocnpiAui; T£ Y.ai (pt-
X:Tt/uiw;* (!)c 0LT,cf.p-^0Lc, fiP.a.g aXov:; c y.cg^i:^ Tipoaoiaei toj
IvVMT-n' yv(f)(jTov yoif/
eoTw rcZxc ria7v, w? Jta Tric twv
a(f)uotT(t)v ruwv y.oli tcov oli^j.ol-.o^v oLT:~Y.aBoLp(je(fic ^vu.r, vgoc
yy.l aXa; lacu.z^OL t:Z cAcv yoctol tc y£vcc (^vpoLy.ocTcz" y.oll
TYi
a£v ^-jvcoS^raETat , Tfo (^e a).i<73-/)ff£Ta£' xat cutwc tw
^eiA) TTUpi Tw Tvev{j.aTL T.pcc iVTilr, ^&r/iv apTC7:otr)3"r/a£Tat
,
TryC Y.aTCf. TTiV Y.aY.iav Y.ai Trcv/ipiav T.aAaiaQ Y.ai a-KiT.T^v
XjvariC aXkcTpicvu.ivzv dc^aa(t)u&v cvv tov S>ecv ev tw (J&)-
|uaTt /ip.wv xat ev tm TiveupaTt inawv, a Ttva e^tv tcu 3"£cu.
/a. T:uT:;t: t:ic r.cLpociJ.r,TiYclc t£ xat ur:aX£t(j):uo"t Xc-
ycic (zXXrXcuj aTCtj.G}ao'.vTc.-Q, co; a&Ta TTup T(>J u(5aTt (jioy)-
pcc , c\ yivvc/.icTaTci Y.ai aTcaro£r£VTec , o)C tc £txoc, eaevcv
clinari , omnimoda .siil)\ersio est, et victoriae iactiira. Quo-
niam erco custodiac nol)is concreditae sunt, parumper adhuc
vigilemus; superveniet enim nobis sponsus, qui amorem con-
templans
,
et labores iusta Uuice ponderans, largam abundan-
temque mercedeni retribuet. Utique mundus nos veluti areae
primitias redemptori offeret. iNamque exploratum nobis est,
(juod i)er
corj^orum nostrorum et sanixuinis purgationem , fer-
n)entum novum .sahjue cfficiemur universae generis massae
,
quae una fermentabitur ac salietur; atque ita divino igne, id
est spiritu, panis fiet perfectae vitae idoneus, omni malitiae
et im})robitatis vctere et crudo fermento carcns. Deum ita^iue
tam corpore quam spiritu nostro honoremus, quorum utrum-
que a Deo habemus.
31. His adiiortatoriis roburque adiicientibus verbis invicem
coiriirmantes , ut post iji;uem ferrum aqua temperando dura-
I.MDVTK) nMM|.\i ,\Min\lU\J. 117
.vdev fiTTCv oLaiirjzzL Xc /7.1 oc^^ocyeLg
r.fjc;
' o.c, rJ.f.yot.^^ tm
0LVTlTV7:(tS TTiZ ^V/T.C CVy^ VT.iLV.CVTiZ' CVC, Cl '.VfjUVVZL BiO.-
uoty.iv.L OLahvcy.ivcvi p.£V TOiLq GOcrjz^LV
.,
y.ccTOtfjpecfj.ivcvc Oi yi
Tw oclfjLazi, dioc-)(^'/.evoct,:v-£c eXcysv rS); vinv in 7r|:&>TY) 7rei|sa
/aTeaTr), aaxaptcoT^'";^ ; ^t ^i r.ccc uvtovc'
0)i
y.ocToc}iAril(j)c
ripv, £(py;crav, Ta xar' sXrt^a avfjpe^y.e;
xocl Travrov ti7:e|o-
av&) Toov rDc^ico)v uutv v:w£^<:p.£V&)V yevouevoL, ttccc ev arrj-
T.r'^.
>•>
\/ \ /
\\/
oe«A(&)]uev, &> Qiy.ocG-.o.i
^ u.ri t:ct2 ttiV yvo^iJ.TtV r.ocr.oc tc avv-
•/;3"£; , STTt t:" Tiy.ipciTEp.v jt/cTajSaAjta^c , xai yrpcc Tac |3a-
aav2'jc cpeicl^T toov riyETirMV c76)uaT&)v a7i-vap/r/a:;(Te. Aei|c-
/jtcv UjOtv au^tc, cl Tvf,ocvvcL ear.aav , ctiwc yirwKCLCvyibo.'
T^Te TCfvi/V T-^v c/.ry eauTwv xivriaavTec ovvaptv , ffTpaTy;-
ycir^Tcc awT^tc Tcv ::7vycv xoct Tr,c ocvccac VT.aaztLcv(j-f\c^
')^y.Y]Gav £7Tt Tcv; ar-~r\TCv:, aywvfcrrac , xa- TCtc
VT.r,f,E-
Taig T.OLGav ithiav y.chaaiu^v T.^caayitv tcvtclc TrapexeXeu-
a«VTC* 7ravTa tclwj T.ocprv ra y.uL c^ei cpptxTa yat Acyry)
tur, nobilissimi fortissimique martyres, ut par est, perdura-
bant nihilo minus immoti et inconcussi , inflictis plagis con-
stantia animi prorsus non cedcntes: quos tyranni quum la-
ceris carnibus et sanguine diffluentcs viderent , cum derisione
sic affabantur : quomodo vobis primum boc exj.erimentuni
procedit, o beatissimi ? Responderunt martyres: quomodo vi-
cissim spes vestra vobis successit? Nos quidem omnibus su-
peratis quae vos terribilia arbitramini , lioc unum, o iudices,
extimescimu.s ne fortc sententiam piaeter solitum mutantes,
mitiores tiatis, atque ad infli<iendos cruciatus misericordia no-
strorum corporum obtorpeatis. Demonstrabimus vobis denuo,
dixerunt tyranni
,
quemadmodum immutemur. Tunc ercio totis
suis commotis viribus , duce furore, vesania latus stipantc,
contra iuvictos martyres irruerunt, lictoribusque
imperarunt
ut omne poenarum genus in eos expromerent. Cuucta illico
in promptu erant, quae sunt aspectu horribilia, et dictu inef-
148 CO>STA?iTlNl DIACONI
cux ecptxTa, ro Tiup, ci S-yipE^;
, n
^ay^^at^a^ Ka^ cvdiv aiirtV
Twv (3e£vcov zric f;iaveia; cpywcj/jc, xat rr,? (XffejSeias to7s
3pwp.ev:tc £7:£y£/&)Grri^,
Aj3. Tr,vr/auTa cvv r)V cpav tcv^ ayMviGTaq r.aa-y^^ovxag
Ta eXeeivcTaTa y.ai ospcv:ag av^peiwTaTa, aapx/T^v Te S^Xa-
aiiaza,
yjxi co"Tecov (juvTpipp.aTa
,
veupwv Te exxcTia?, xat
pe/oiv exTcuac , tvwv ts o-7ra(T|n:i;; , xar r-pe(3)/ aeic
ap^fMv^
xai ar.iuaTwv a-ncocpac^ iy.iivt,r,aEic re ptueAcov, xat anAay-
/^vciov pr,?etc, xat ccpSaXptwv e'xj3cXag, xai axeXwv xaTea^et^;,
/at T-ziJtv t:u -avTCc cpyavcv y.ai GTiapayixcvc' r^clcc y.aT
a^iav TYiv 7:ctxtX-/)v av eyeivr^v twv cr/uSpwTTWv xai ttcXu'
y.op(pck)v opaixaxcvpyuxv (oc, ev eixcvt JaOypacpr.aciev koyci^ v.ai
raic OLavciatg TravTcov aTTCTVTTCognTat; (pyiaetev av Ttc eu-
xatpco^g £t7:c»)v yj.iv.(xyja xa xoxe TzaiJri xat yaxaiyiai xat (jxy)-
7rT:7^ aaeTp:t5 Ta7c ^aaavcic, TrepxXu^opicVcv •/) ptrj(5sv TCi)V
xaS' a(5ci; Ttpicoptcov , at tc7^ avo^kOic, c(peiAcvTat, TauTa 5c-
x£7v eXaTTcva t£ xat suTeXeaTepa* hv 3e xat tcutc t3e7v
fabilia, iiznis, bestae , liladius , nihilque oninino huiusmodi
deerat , ila^zrante crudelitate
,
idololatria ob ea quae fiebant
cachinnum tollente.
32. Tunc enimvero cernere erat martyres miserrima pa-
tientes, et fortissime tolerantes, carnium lacerationes , ossium
trituras
,
nervorum incisiones , membrorum mutilationes , fi-
brarum spasmos, articulorum torturas , corporum excoriatio-
nes, medullarum emunctiones , viscerum discerptiones , ocoi-
lorum eiectiones , crurum fracturas , liquationem veluti totius
corporis et distractionem. Quaenam verba terribilem illam va-
riamque scenam tamquam in pictura describent, aut omnium
mentibus repraesentabunt ? Kecte alicjuis diceret
,
passiones
illas tempestatem fuisse quandam, procellis fulminibusque im-
manibus, id est cruciatibus , agitatam: aut infernalibus poe-
uis, (|uae impios manent , nihilo inferiorn aut mitiora ha«c
LMDATIO OMMTM MAUTYIUIM. M<)
-cu; ecLVvvac, zov; U7r/]peTa«: £(paAA:pev:u; zcl; (x^/-n'0'A;^ xat
TGcg euTCV:u xa/ia; ETTtJetJtv areu^svTac , /at clcOCTcycvci;;
ra7c ir.i^i^CLOiii
^
y.ccL 5Xit3:vTa^ Tct; ya/-mcLi e<j*eupr)pact*
aXX:^ yap a/Xcv T.t; fcpeupr.paatv (j;.^avcvT€;, tc tjmxucv
tyuv h^Lhovf^ovv r.^oc, zov axor.ov auacp&)V&)$ evBvr.cpcvvT&g
zcv ohu^r^ij.ocxcq' y.oci zzlcg aiiTc}<; ^pa^iicv a\oyyvf\ y.ai
oviidcg EyEvn^T, 7r:v/;pr/) ro) ocpej /at ar.cXiiJ.h)
7:ct5cp.£v:i;
aTpaT07re3ap;,^rr avTeaTpa^iTat yap Ta Tr; Ta^c^oc etc Trapa-
^cc^cv Bav(j.a' t:!; ptev yac/ ^aGaMLaTccLC axcviaL /.ul va^y.ai
xat p.eXwv Tiapeaei; GvvsTLiacv , eTi de v.ai Tpcy.ct xai ei-
Aiyyct y.ai nTCLai ^fvyrig aT.ayc^ivaaQLV ev 7r://ci> xapiaT^
xat Oxaxevctc TiyyaQvarsLV.
/y,
Ot (3e Trc TrtaTeci); T.^cu.aycL tcu; dlyndcai (j.aHcv
if^pctiG^Y^av ^
xai tcIc Tov-Ag '.r,v layyv GVve\e'^avTc , y.ai
Tclg T.cX/Sii y.Lv^wcL; aTepscaireviec, T6j 7rXr,56t twv av/.L-
aptwv, riXfcu or//,v a7:eaTt/(|^av, xat
005
;(tci)v eAeuxav^raav*
cuTCi) Te pieTa yevvaici/ (^pcvr,iJ.aTcc eTtecpcoVcuv tc^i; evavTictij'
fuisse supplicia. Etiam hoc cernere eral , carnifices nempe,
tamquam furias, mart^res invadeutes, suae validae improbi-
tatis vim expromentes , ingeniis maleficis territantes , dirisque
inventis excruciantes. Alius enim alium inventis suis prae-
verlens, primas ferre certabat, uno sibi scopo proposito mar-
tyrum excidii. Sed praemium tandem ipsis contigit pudor et
infamia, dum scelesto et imbelli obtemperant duci draconi.
Pugna enim insperato miraculo commutata est : nam carniii-
cibus defectio virium , torpores , membrorumque paralysis ac-
ciderunt, nec non tremores, vertigines, animae deliquia, de-
fatigatis labore multo et vana cruciatuum excogitatione.
33. At vero fidei defensores doloribus potius roborabantur
,
et a laboribus vim accipiebant, totque periculis et cruciatuum
multitudine obdurati , solis instar lucebant , atque ut nix al-
l)escebant ; atque ita cum nobili confidentia advcrsariis incla-
|.>o
e.(i\M\Niiv! i)iA(;t)\f
-c^ei^ uatv ri 'c^ocjrr, ty); azoc-rr.; (xy[:iAvt>)Tux Toi; '/.coau
Tr); 0L01.VC17.Z tvecxriTTTat ; tu c zcv vcvv ccn^T.Accvoyv zcv
/.ci^ri/.:vzcc; cjy cca.zi Oiol(^olv(^z d^c vueti yev x^Xa^scSe
yaGTLyoiv ^L/jy. y.azay.ci-o^v avopwv aSXzcoTepcv , riu.elc de
zcac poc^ocvcLz o)C iv noc).oc.LGTLa. aeAeza.ic tlgl yai yvyva-
aict^ ady.coy.e^jo.^ ti^cc, sue^tav crAOLOcvceq y.at a)|SaiwTr,Ta
rrv ev rve;;yaT£; r.cv oe vy.LV at tcov Acyo)v T.t.ey.zcoiai xat
ci 7:r'.y-,Tr/ct yv^ct y.aL zo Tj.ri^cg tgov aa3"r,uaTCov ; cvyt
T.oc\i-.a TO) ar/&) xr\c aXr,^eiaz lcycd '7Loma yai Trecp/y.wTat;
et cuv ar,Tc c Xcyc; u/.^'(v (^e^ouoc xe y.aL acjcpa/.TO? , xai tc
epycv Tric x^S"'
-/if/wv
Tjpavvi^::; uttc 7:pcj3cXa) t^ tlqzu
dLaohayzv yazaleXvxaL^ y.y.L vo)za dedos/.aze xa).i;cp5evTei zc
Tfjoaoir.cv evzpcnri , zl yx zcic dtoixcy.evciq n/utv (^vyaoec cv-
Ziq ahvzazocLaBi^ x. i -.r\c, e^cvoiaq 'KOLrioBe zc tv.s nTTrc
ypazcg T.zcLc^cveozepcv ; on; av vyuv evTeu^ev tc vixav T.epL-
yevnzai' xpeicacav yxp occnc aziycv euTe/eta eux/enc, yat
yiy.pcnpeT.cvc clpyric yeya/.cdfVr,:. y.ezpLCzr,c^ y.at v^cvc enL-
mabant: undenajii ^obis tanta erroris caecitas in piipillas
mentis ineurrii ? Quis vestros aniinos a recto oflicio detlexit?
iNoune nianifeste cernitis, vos vel sine fUiiiellis tamen peius
addictis hominibus puniri? nos autem his cruciatibus, tam-
quam ludicris in palaestra aut «ijMimasio meditationibus e\er-
ceri , ut spiritui niaiorcm sanitatem pulchritudinemque adqui-
ramus? L binam vobis sermones artiliciose compositi, poeticae
fabulae, doctrinarum copia? rsonne omnia coram simplici ve-
ritatis oratione silent et suffocantur? Si erao neque sermo vo-
bis est conslans ac tutus , et vestrae tyrannidis opera propu-
gnaculo fidei diffracta solvuntur, ac iam terga datis faciem
pudoris causa velantes, cur nobis qui persecutionem patimur
vos fugitivi non adiuniiimini, ut victi magis quam potesta-
tem tenentes, gloriam consequamini? ?sam nobis quidem hioc
\ick)ria consurgit. Melior est enim illustris tenuitas
,
quam
LAIII)\TI<) O.M\ir>J MAUTMM M. 161
aoa/:u~ rarctvorr/r otyivovvoq rciz -nijezi^cr. zciyaf>:-o'^ ty^
vcatv £T:aH:X3u5r,aar£, xat t:v: f/); y.yvciy.q /^c/.fjay.-r.paz
TTC^aTTay.onjvavTc^, tcv ^ftcv
-•?,,-
yvoxjeo): Vi^p.cv dv 7:7UXTt&>
TTiq
y.aLOtac vyoiv y^aoiidi TTveu^.ari;; riync. ^eTeyy(j<x^:(J.iv'
ov iyyVrJiV avayivuioycvzec^ [j.a.^-ni7EG^e xa/&); r.:ictv, tc
xax:v ar.:dido(.ayoiJ.':VCL' yevea^o) vy.iv (3ti3a(jKa/£tcv zc ti^c-
y.eiuevcv dr/.a(^r,ctcv' tw vncdeiyfj.cc.i aoy^pcviaJr.-e' zi.vy. t&)v
7ravT0)V u^wv cvtmc. (^Ci)-/i; epa^c^ cij; •/luac ^avar^u y.uTeyet
dia XpiaTCv; tc Tiup -riaiv y^Qvcc. cv6ev di-vrivcyev' c Gior,-
^cq vno Twv -niJ.eTepciyj eyoa-KOLVOLTat pcXo)v , McrTrcp aoapaVTt
Tac; abVJ.aat r.pcaTeactiV ct VnYipiTat [Jtypcv ze^vaatv utt
azcviocc
,
£( y.ri zt: avTCtq ptaye.a ota tTiV Tr,-; r,yG)V yac-
Tepia; cpav£po)atv, avw^ev tayyc e^.f^ey.aact' vcy.r>) Z/eirt) zet-
^cyevct., y.at vr.eo vy.MV tcov £7r/ip£a^ovTr.)v evycy.eha
.,
xct-
vdivovg vyLOcq eyjLtv tcov t5u XptaTcu 6(t)ffr]y.otZ(*}v
^ovAoyevcr
6tozt y.at vzep vyodv zo Bficv edc^ri Avzpcv r.pcq Tf\v iv.
gloria infamis; melioi modestia ma^nanima, qnam cum nn-
giisto animo dominatio; melior denique secura humilitas, quam
lubrica excelsitas. Nostra igitur vestigia sequimini , et deletis
inscitiae ciiaracteril:)us, divinae doctrinae legem in cordis ve-
stri pugillaribus spiritus calamo nos scribemus : quam comi-
nus iectitantes, beiue agere condiscetis. Sit vobis scholae in-
star praesens tribunal , hoc exemplo corrigimini. Quemnam
ex universo vestro numero tantus vitae amor tenet, quantus
nos mortis propter Christum obeundae? Ignis nobis perinde
ut nix est: ferrum a membris nostris consumitur, nempe in
corpora tamquam in adamantem incidens: carniflces debilitati
paene exanimantur, nisi ex nostrae constantiae conspectu ali-
quantulum ipsis Nirium infundatur. En nos divinae
legi pa-
rentes pro vobis quoque errore abreptis oranuis
,
comparti-
cipes vos donorum Christi habere volentes
;
quia pro vobis
quoque pretium impensum fuit ut captivitato expediamini.
152 <:(»\STAMIXI OIACO^f
TYiq ai^p.aXwffiac avappuatv scoc ^ev er.i y/ic, zu vjic yr>v
T.oivaq p.c^cdivG(f)u.iv' cioctQ zcv Qvv6t<JiJ.cv dioii^i^ iv:
c
q
.^
iv
ad-fi ij.ezcc vnv vioLCiv^_iv lE,c^z\cyTiGf,~of.r ocv'/.ci '^edeaOe -^£1-
^CT^lOaLZ vy.CLq TOUZ a(3r/CtC TWV
X-^f'^^''^
VU.C)V T.pOi^cGL dLlX
toiv deaiJ.L(tiv -/ipiwv, et ye npcocLpfia^e, Xu^Y)aea5e* ij.-f] pieX-
Xere cuv, (j.nde avaXucaS-e* T.^o'/j.Lpcc, yap zgtlv ri cjwrr.pia
xat aTTCv:;* lcvaaij^e., xa^apci yevea^e» tcZtc twv xaXwv
To xecpaXaicv, tw eXacppw tci^ emyyeXicu ^uyo) tcv olvjivo.
y(^pria~Mq uTirxXivavTec , tc /3apL» cpcpTtcv tC')V 7rTaia-p.aTwv ei^
eauTcov aTicppi^aTe* d (^CKLa.q T:pca)(^riy.ocTi Tovade tcvq lc-
ycvg diLltag y.aL avavopeia^ u7:o/api(3aveTe , to |t(jpcc v(ju.v
TeBn-)(^B(x), to T.vp avay.aLcoB(ii acpc^pCTepcv , ay.p.r,Tac, tcu^
paaavtaTac e7itaTr,aaT£* Tcacvzcv yipitv TiepieaTi to tyjc yu-
)(rig y.eyalcvcvv avOpixcv.
X3. 'Ettci de zavra etTtcv ct p.apTupcG, xat c awTinptcig
/cycs Tct^ Tcov axcucvTwv 0)aLV G)aiL a.aTLOcz y.MO^rc, pucu-
Quamdiii in terra versaniini
,
poenas quae sul) terra \os nia-
iient, redimere eonemini. ^emo post disruptum vitale vineu-
lum , in inferis iam separatus eonlltebitur. Vos quidem eeu
servilibus manicis , iniustis manuum vestrarum actibus deti-
nemini; sed a nobis eaptivis, si certe vultis, solvemini: ne,
quaesuinus, mora sit , ne(|ue bine abealis: in promptu est
salus ac faeilis: baptizamini, lustramini: baec est bonorum
summa, ut lcvi evangeiii iuizo eervieem benigne subiieien-
tes, grave peeeatoriun pondus proeul vobis abiiciatis. Quod
si forte hos sermones sub benivolentiae quidem specie, sed
revera metus ac ignaviae eausa a nobis prolatos existimatis,
eia gladios acuite, iiinem suceendite vehementiorem , recen-
tes viribus tortores apponile. Tanta uobis inest magnanimi-
tas et fortitudo
!
34. Postquam iiaee martyres peroraverant , sermoque sa-
lutaris in audientium aures tamquam aspidis surdae obturatas
LvrnAHO ommhm mautyium. i.'>n
(7£v evTu;^6)V diEuy.idoccrc ^
vfMv/.aZxcf. xo Ts/euTaicv fse/c^;
£7:aQpevT6c :t Tvpavv^t , Tipcc r.o.ay.y -ndn ijr.yavry T.-vr.ucf.c
ar.itf,r.y.czs.<;^ rr.v int S^avarr.) t:uc ycvvai:uc a.r.ocyOr,vccL v.j.-
zadLv.aC^vai ncAvz^cKCiz eideaii dia-:alavxe,q zrrj avatpeatv
c\ de cvT0)5 a.xazap.ay^r,zci zr,i
aAr^eiac ayoiVKjzai^ npcc
za zr; viy.nc er.ajAa., yai zriv ev ApaTf;) ayaKvai^f ar.ev-
dzvzeq^ £7T££0-n TTpcc Tcuc (X^jcpia^evzac zcncvc yiycjaai.^
7T(Sc^
P[ayy
T.apaLznaa(j.ivci zcvq anaycvzac., y.ai zr, p.fcv
yn
Ta awp.aTa y.a^:^a'jzi;,., t.occ, cvca^/cu oe zcv vcvv avazu-
vavTec, TctauTa? evya^Lazrt^icvq ^oiva^ Oo-/i'7£t? Te y.ul txe-
ZT.piaq npcc zcv ovvaiJ.evcv aoiQzLV avzcvg atsc ^avazcv
y.ixa y.pavyri layypa.!; yai day.pvdiV Tpca-r^eyy.av.
"'
/£. Eu^apigTCUjy.£'v acL dear.cza 5cc arZzep yai TCLrr.a
t:u TiavTcc, o T.cinaac za ay.r^^czepa ev, xai zc ueaczcLycv
zcv (^payy.cv Avaag zr\v ey^pav ev zr, aapy.L acv* yat zcv^
dvc y.ziaaq ev lauTw, el^ eva y.aLvcv av^pfnniv' szi napa-
imiiiissiis evanuit, tunc teluin suprenium tvrauni iacuiantes,
omni iam omisso quo se defatigaverant nialitiae artilieio, ad
supplieium duci ijenerosos illos imperant , cum mandato ut
vario necis genere extiniiuantur. Porro lii \ere invieti fidei
athletae, ad victoriae praemia, atque ad resoiutionem in Chri-
sto properantes , uhi ad destinalos locos pervenerunt, brevi
mora a ducentibus impetrata, corporibus humi flexis, in cae-
lum autem mentem intendentes , has •iratiarum actiones
,
pre-
ces ac supplicationes ei
,
qui poterat eos a morte servare, cum
clamore valido lacrimisque obtulere.
35. Gratias tibi aiiimus, domine Deus servator et universi
creator
,
qui fecisti utraque unum , et medium maceriae pa-
rietem, iram scilicet, in carne tua solvisti, et duo iu te con-
didisti , in unum videlicet noNum hominem: quia paradisum
(1) ConlVr S. IVtri aioxandriiii j)iaityris oiationrin .inaiii iiiorilunis
tlicit aiMnl nos Spiiiir^. 1".
III. p. (iS3.
1>4 CONSTAMIM DIACONF
Jcijjv
niuv TG '-fig iJ.ac-:vpL:>:q y.vt^Jiiia.c, GTcxdic'^ ccr.cXav-
CTiX6)Te(05v Twv T.f^cycvfj^v Tr,v £V ^uT&) T|iu(^nv y(a.^LaoLp.ivcq'
T&) yap G)piu(ti y.(xpTM) twv dpEZO)V olol Toiv xiv^Juvwv ttXcli-
arjjc a-/£a(7^£VT£: , £T£ xat :ij p/r] 5tye«v t&) 'A(3a/0L auyxe-
/cap/)T^, Tcu ^v^.cv TY)? Cci)-?i? iyiVdOL^zboL' y.oci sidcixEv czt
Xpcg-c; c y,vpLCi^ c-l -.cvz dipiJ.ccTLVovg
yijL-.os^uc, i^idvaocy.cBa.
dLOLp^ayivraz ctG/ci xat iJ.cf.(jTLC,LV' y.al idcv gcl to cf.py^jxLcv
TY15 ayir.cf.LG-j(yvTcv yvpLVMGiO)^ y.ocuxi oLu(^Liao^u.iBcc
,
ui]6iv
Tcv T.-fXcv y.ai t-/;; G/5;pac ir.Lavpcu.ivci /.£t'|avi:v, cTt tcv
c^tv cu OcAipoic, aWa vc/y.&) av'j.r.Acy.ri V£vr/r,xa^£v, xat Ta
T.p(t)Ta xcL<; divTipcic y.xT(fip^(i)TaL' c u.iv yap avviT.cdia^i\
y.ai 7:£7rTr.))?ev
, nueT; ^e aviaTnuiv y.ai (xv(,)p^(j^rtpf.iv ilq
aa(bOLKic Tcv yivcvc T.pcKvpyL.v OLa acv yap cl apLQu.G) [ipa-
Xiii
yxL aa^iVil.; ru.iL^ r:ipLc^(j)aaij.iba (jvvau.L-^j' :v yap iv
rJ.ri^iL -.c y.pa.Toq acv., zvji
n owaaTiLa acv ev layypcic'
a/.Aa Tar.iiv(7)v £i 5eoc , y.aL eXaTTOvov ^cr,Bcc' avS;' &)v eTvc
ae TYiv ac7£taT^v neTpav Tnc d/vyri^ ctxtav .:^£fjieAtct)(7avT£c,
nobis lestinionii ostendisti, pro^enitoruni delectabile stadium
,
delieias eius nobis largiens. .Maturo eniin virtutum fruetu per
diseriniina aTfatim sanetilieati , ipsurn insuper, quod tangcre
Adamo non fuit eoncessum , lignum vitae gustavimus: ae no-
viinus domiiium esse Christum, et pellieeas tunicas nos exuis-
se gladio naueilisiiue diseissas. Kt en tibi vetere, cuius pu-
dere neseimus, nuditatis pulehritudine induimur, nulkis luti
vel edrruptionis reliquias trahentes
;
quia draconem haud astu
sed legitiina pugna vieinuis, et priora illa posterioribus sunt
emendata. Kl ille quidem impeditus est et cecidit, nos vero
surreximus et erecti sumus ad tutum humani generis propu-
gnaculum. A te enim, qui exigui numero sumus et inUrmi,
virtute praecincti sunnis : ne(iue ex multitudine [)otentia tua,
neque ex forliljus \is tua existit; sed humilium es Deus, et
dcbilium auxiliator. Quamohrein supra te iinmohilein petraig
,
I.<ll)\ri() DMMUM MMnVllHM. (.',.',
rac; «-«(jwXtxa^ &Tr;u|3(:t!a; , y.at ta 7:cTafx/,(3ov auppyi^avTa
T-^^ a;.C(7Taatf»); xua:z-.a, xat zuz £7rt(3oXa^ t&)V Tvic 7::v/,-
fLxz
T.vivu.oL-.MV (XT,cy.crjf7ocu.eB(x' iLTa. y.OLi Triv axavS^ccpoGcv
Tvi^ crapxcc Tnr^^wv y^v ty! tcov evTr/cov ecyaata vecoaavTs;,
xat Ta^tw expca7$ twv aiuaTCi)v rcv ex t&)v ttcvov ev auTvi
KaTa,6A-n5£VTa cjTropcv ap^JeuaavTee, cf.-\iT{. TptjSc^ov eu^evri
aci)X&)7:<'«)v
-/apTrcv avi-.ii^oi.avj elc 7;cXu^:uv S^epcj; av'0.cyr,v
rXicvcLC^cv-a' ov cvze y.avGMV f^pave7 zcv r.ody.icv TTapaTiTco-
yaT^c, cv niXSLVa TTveupaTa xaTacpayeTai, cuTe pnv ayav-
::^ai GV^.T:viE,ovaiv /repto-Taaewv* xat vuv cu yhnaeL twv Texcv-
TMV ert Tr,v ^uatav r.a^T,ypr,u.?.v ^ al'/' av-cyA/i-CL TTpcc rriV
G(fayr,v anr,v-r,xaij.iv
,
xa5a7:ep xprcv tc aw/za 5upia Trpca-
^yjvTc^, c ptcpiua/cijpievcov cAcy.avxoy^.azo^v /.cyLuiJiin T.tczi-
fo.
76 xat evT£A£5-£p:v* xat 7rpco-3e;^3'eiY]p.ev c-f]y.i(^cv ^.lyLc^n
XLi cAcxapTTwcrtg, xav ty)? ajta^ ar.clL^TiavrtZOLL' ^ty.^a yaa
TiUaa bviLa eig cay.nv euco^ta^, xai £}.a^t<g-:v 7:av ^eap e's
c/:xaUTC0(7tV c cfe cpcpcuptevci; tcv xuptcv, [xiyaq OLaTa.vxoz,
animae nempe aedificium aedificantes , idoiicas procelias , et
apostasiae fluctus fUiminis instar ruentes , et malorum spiri-
luum impetus propulsamus. Deinde spinosam (|uo((ue carnis
nostrae teliurem laboriosa praeceptorum tuorum exsecuUone
novantes , et sanguinis rivis semen illic laborando iniectum
irrigantes, tribulorum loco praeclarum vulnerum fructum re-
lerimus, qui in multiplicem messis cumulum consurgit: quem-
que nec veteris culpae aestus adurit, neque aligeri spiritus
vorant , neque curarum spinae sutTocant. Et nequaquam pa-
rentum vocatione sacrilicio addicimur, sed sponte caedi nos
obiicimus, arietis instar nostrum corpus sacrilicium offeren-
tes, quod adipe bolocaustorum pinguius videbitur et perfe-
ctius. Excipiamur itaque hodie tamquam maxima oblatio, etsl
minime digni sumus: qu<wt?vis enim hostia tenuis esl ad efli-
ciendum suavitatis odorem, et minimus est quantuslibet adeps
15« CONSTANTINI DIACONI
/^. 'lepov •fiU.a.c volcv xaTaaxeuaasv , ev(5cv (pepcvrac 5u-
ptaTr/picv xat Koyyiav yoli. xpof.T.iC^oi)^ . xa. uY^evr, xcv ocyttx-
GfjLOCTcz' r>a to p.ev y.ccziv^vvcirc ivomicv acv ri r.^OQevyro
Yjuojv (jyq ^u^.iap.a" Tyj 3e xo cpw^ t&3V epyojv yi/^^.wv tc£c av-
^^(tmoiq "Xy.y.^ELe' tyi 3e ^vgioc xat -npccK^cpa Tcl.g rretvwatv
TTir^»; Trpoxato/uieSa' tyi yvc^(»(5e( cpu^rei xai (p5cvT,pa, t&) tou
Gy.OTCvq a.p-/cv-.i y.0Li y.coy.cKpa.TopL dLapfolw nepi twv vip.eTe-
pwv (jcopiaTcov 3taxptv£(75at cTreujJovTr , o (ppcupo? •^np.wv eni-
Tiumeiev ayyelcc^ («j;
av tcv e'v t&j aep:
x^^^P^^
^^
eve^^pag
Tcov e7:tj3cu/ojv xa5ap(w<; ^tepyoiJ.evcL
^
y.aL T(S Tiupt tw
5eicf)
dcyL^cf.^o^.evcL
.,
ypvjcc xaL apyvpcq v.cll Il^cl Ttpctct ^ta twv
pievovTcov epy&)v y.at y.r, xaTaxatcptevcov eupe5ety;piev xai cu-
TCi)c aueptTTTcoc T(|) aw TTpcacoTTCj) eixc^avL^c^.evot
,
tov y.Lo^ov
y.a.Ta tw er.ayyeliav ar.cla^ciixev ^aaiAeiav cupavwv , xat
xXrjp:v ev tc7c -fiyLaau.evcLq
.,
y.at Tra dLyuLcavvr,q tov aTe-
'-javcv
,
y.ai to navTOTe auve^tvat T/i dc^-ri acv 7:pwT:v 5e ye-
ad sacrilicii tanti consummationem ; sed tamen qui timet Do-
minum, quaquaversum magnus evadit.
36. Sacruni nos eflice templum , intus ferentes thuribolum
et candelabrum , mensam
,
et vasa sanctilicationis
;
primum
quidem , ut diriixatur oratio nostra sicut incensum in conspe-
ctu tuo ; alterum
,
ut lu\ operum nostrorum hominil)us lu-
ceat. Denique tamcfuam hostia et oblatio lideliter esurientibus
in ara incendamur. Tenebrosam autem naturam atque invi-
dam
,
principem tenebrarum, rectorem huius mundi diabo-
lum, (jui de corporibus nostris certare satagit , custos noster
aniielus increpet, ut e\ aereorum insidiatorum turma in\ io-
lati evadentes
,
et diNino i*j:ne probati , aurum et arL^entum
pretiosique lapides
,
per mansura opera necpie comburenda in-
\enianuir: al^jue ita irreprehensibiles conspecHui tuo e\hibiti
,
mercedem promissam caelorum rej^uum consequamur, et in
sanctis locis hereditatem
,
et iustitiae coronam
,
atque omnino
I.AIDATrO OMiNIIJM iM\HTVI\lIM.
I . > 7
fjocq
ioTO) Y)jUtv
/!
Tcu yivcvc ETnarpccpY) xai e7:r/vcoaK* /uacv
ra ro)v 7rez£clr;u£V6)V ratg GZLpouc, r-nc ar/apna; de(jyoc^
rry^
a/a/:i7:e75 ocpS-aXpicu; ty) aaepeta TrnpoiQevTac ^tavct^cv, t^u<;
aiTcareta xoi.ZEccayy.ivcvg avccj^Ctiacv yi xcviq riyo)v r.acocv
Cixjet ^cuv TTiV (3atucvtxYiv e? avDpajTrcw ^taaTretpeie (^a\cf.y-
ya' rciq -fiyexEpcLg l^^wpaiv ai voaci toov aa^evaJv ^Yipatve-
cBdiaav' ra aodyaza^ ^vy^ciLg to; (pcoTC? vetpeX/i eTrtaxiaaete*
xat r.uGLv iyyvc zclq di r,ptcoy eTrtxaXcujuevcic ae yiveaBai
ytaza^LMacv dear.cza' eTririJcv tyJ xaratytc^i rwv 7retpaap.wv,
xat azain eiq avpav av.vyavzcv
^
xai r.poc "kLyiva 5eXYi/aa-
Tog acv Tiavzec c^ey^Sef/iaav* yia yevea^oi r.cLyvn zr\ evep-
yeicx. zcv nvevyazoc, vtic acv lazzcyevTi T:cLyevi Xpiazo)^ yai
Aaa; acv er.i act ev^DpavB-naezai' vai Bee "kvzpoaza yai
xupie Tcu eAecu<g, earo^aav ci cc^rJaAyoi acv v.aL za cora aov
aveodyyeva et? tyiv t&)v cjcu/ov acv de-naiv,
X^. Kai TTspa? auTc7c la^cvariq zrig 7-pcaevyr\q^ ez yr\g
avativ^avzeg^ /.ai -npoq zo auvetXeyuevov T:lr]Bc<; eTTiazpa-
jiloricie tucie possessioiiem. Primiim cintem sit nobis praemium
humani generis eonversio et illuminatio: solve ligatorum pec-
cati Ccitenis captivitcitem, obscurcitos oculos et a falsa religio-
ue caecatos aperi , incredulitate prostratos erige : cinis noster
cunctam diabolicc^m pulveris instar protliget a mundo phalan-
gem : cruoribus nostris morbi aegrotorum exedantur : corpora
animas, ut lucem nebula, ubumbrent: omnibus adesse digna-
re
,
qui te nostro ore invocant , Domine : impera tentationum
procellcie, et ficit ciura tranquilla , atque in portum voluntatis
tuae cuncti deducantur: grex unus iiat virtute spiritus a te
pastori Christo subiectus , et populus tuus in te laetetur. Uti-
que Deus liberator et domine misericors, sint oculi tui et au-
res tuae ad servorum tuorum deprecationem patentes.
37. Hac oratione fmita , humo surgentes atque ad circum-
stantem multitudinem conversi praeclarissimi martyres , ma-
toS CONSTA^TIJ^JI niACOM
(fevTii
o\ yevvMozaroi^ u.eyakYi
tyi cpwvri ave^orxjxv* avdpec
a3cX^3t y.ocL :\ ev vijuv
(fo^cvy.ivci zov ^eov^ vyiv o Aoycc
zmc aMvnpixc l^aiie^-ockYr xotpizi eare aeawjaevof y.xi yap
c\ T.cxi iicx.y.pav cvtc;, eyyvq eyevY\^rr.e ev tw aiy.azi zoZ
XpiGTci)' zcv Kaipcv (jvvet^ocXBai
vcfjut^eze' ^paysla zr,; ccv-
Bpwntvn; l^oyng
n iipcBeayiT.^ yai
G(falepa Y) cdoc, yal c\
S"Xt/3ovTc; e-nl-nBvvBraav
,
eycyeva ze zpifiicv zcic ev^pc-
y.cZat GV.avdala ztB^evzat
,
xat xpvnzcvai TiaBo^v naytdac c\
VT:epr\(^avct ^rpevzai y.at znc /ay.tac npCGzazai' y.r, r.pza-
y.o^YtZe ~.cvc, r.c^ac er.t tw «tTwv c^kiaBriy.a-i' iJpwTwv 6et
y.at TTCVwV ayaT,Y\-.ci
,
w; gv ryepa. ev(7)(r,ycyo)z T.epir.azma-
ze' aamkcv ti6v TttGrTtv -Yipraaze' zpayyzYizi jSicu zo kelcv
ZYii 'n^ovrii eTitazv^aze' r\ yhoaaa uelezazo) dty.atcauvrtV
^
oknv TY)v ryepav zov zcv y.ztaavzcq eTiaivcv n aycr\ eyize-
(^pay^cjoi zcic aaeyvoic ay.cvayaaiv' napciyxi ovzec y.ai -nap-
enidnyci^ y.a.-.a zr,v Betav Tapaiveatv ^ aiiey^eaBe zo)v aap-
y.tXMV eTtBvyio)v alziveg g-pazevcvrat xaza zrc
^vx^^'
'^^'~
dia^ eayazn oipa eaztv , TiavTwv zo zeAcc nyyty.ev' et ztc
gna voce claniarunt: viri fratres, et qui ex vobis tiiYietis Deuni,
vobis sermo salutis missus est, gratis salvati estis; nam qui
eratis lonp:inqui , nunc per Christi sanguinem proximi estis
:
breve teinpus esse putatot-e, aretum luinianne vitae curricu-
lum
,
fallacem viam : qui tribulant multiplicati sunt : opposita
in itincre currentibus offendicula : cupiditntum laqueos celant
superbi venatores , ct maiitiac antf'signanl. ^c pedes in ipso-
rum lubrica via ponatis. Sudare ac laborare oportet. Carissi-
mi, sicut in die honcstc anihulatc: immacnlatam fidem serva-
te: vitae asperitate suavitatcm voluptatis coercete : lingua me-
ditetur iustitiam , tota die creatoris laudem : auris obturclur
adversus turpem auditioncm: peregrini et hospitcs quum sitis,
iuxta divinum monitum, abstinete vos a carnalibus cupidita-
tibus, ([uac militant advcrsus animam. Filiofi
,
eit»c^a Iioiti
Lll DATIO OMMIM .\J\inVIUM. |
.')<>
cv/. £ve<7y]]aav^/i tyi aopixyioi ~cv -veuyarcc;, rjr,ijei(t)JYiZf>)
cp&)Ti zcv jSaTTTta^.aTc;, y.oci t&) ap^pavTC;) c/."i[j.cxxi zuc v'£ca;
zmypioii- ^w^LOcc , xai tcv^ azy.fJiJ.cvc tov atar^yiffeo^v* cu yap
aAX&)c T^v cAc^^evTfiv dio(.^iv'^r-ai' p.'/)c5eic aTrcyvcoTo Tris
awTyifia;*
tcI^ •fifXiTepcLg aySiGL ho(.p(j-naaxv y.ocAov vr.cdziy-
[loi T.poyMTai xoL f\fj.eTepa -pavy.ara' [j.-n
yocp cvy^ 0[jci(j)i
Ujutv aapy.1 av^dioefJiJa; [j-n
cvyi vsvpcig re y.ai caxecLi
xaBcxnEp v[jeic avvnpti.diaB-n^Jev , y.ai tcv avzov viTiv aepa
iar>ocaa[jev; oc}X tdoxeg oxi cm oc^ca zoc T:aBr,[jaza tcv vvv
Tcaipcv T.poc TYiv [ie).\cvaav dc^av ocTcxalvTTeaOaL eU 'n[JOcc^
TYiv ttcXXyiv ocBXnaLv Twv 7:a3yipaT&)v epp(s)[jevb)c v.ai y.ap-
xep(idi vTie[xeLva[j.ev y.ai [Jixoc yapac, tw OLpnayrtV -&)V utt-
ocp-)(ovx(i)v vTedi^a[j.eBa
,
xat xelcc Tpcc xcv Bavaxcv
,
o);
cpaxe^ Bapaa^keu)^ ridn
yodpcvptiv u.i[j.r,TaL cvv r\[j.o)v ycv-
eo-5e, y.aB(t)q xat ri[iei<; XpiaTcv zcv rmv aiJ.apTLav aTavpx^)
yai T.ocBeai /.aTaxpvavTcc.
Ir}. TcvTCjdv elprifj.EVCdv ^
Tclq aBinTatc ei^taxavxec ct (5yi-
est, onuiium fmis appropinquavit : siqiiis non est signatus si-
gillo Spiritus , signetur luce baptismi, et immaculato sanguine
mentale limen inungat, et sensuum postes
;
neque enim ali-
ter exterminatorem effugiet. Nemo de salute desperet: ex cer-
taminibus nostris fiduciam sumite: pulchro vobis exemplo vul-
nera nostra simt. Nonne euim aeque ac vos carne vestiti su-
mus ? Nonne nervis ossibusque uti vos compacti , atque eun-
dem aereiTi spiramus ? Attamen quum sciamus non esse con-
dipnas passiones huius temporis ad futuram gloriam quae re-
velabitur in nobis
,
gravem hanc cruciatuum iuctam fortiter
constanterque sustinuimus , et cum gaudio rapinam bonorum
nostrorum perpessi sumus
^
et denique ad necem
,
ut videtis
,
aiacriter pergimus. Imitatores ergo nostri estote, sicuti nos
quoque Christi
,
qui peecatum cruce et passione proscripsit.
38. His dictis, adstantes martyribus carnifices, acuebant
100 OOTSSTANTnNT DTACOHI
uioi Trac/E^/iysv aXX-nXcuc r.pcz zfw twv eyxeXeujiS^evTwv t£-
Xet&)a(v, xai -5u; V£xr;cp:;(:)cu$ xaTr.Treiysv* ct (5e Trpc; tyiv
or^ayYiv TTpc^uuco; vTrexu-jiav
'*^
xal c\ uev rri^pi av^paxwv
xaTinvaACL!5-/;(Tav, ct oe (3pop^to tov cpcvcv uTrepietvav xal
xcvi
p.ev To ^i^cc Oizy^eiOKjazc
^
zcvz de j3u2rcc SaXajar.c e3e-
|aTo* xat c( piev 5y;pwv c3cii(Ttv rXea-3-/;(Tav, tcuc ^e li^oq
TToXu? aitr,yyj:vnaiv' y.ca cl uev 67:pt(73/>aav , ci 3e xaTeXeu-
G^naav y.ai TiavTe; tyiv ^wrjv exXeJaptevot tov ev xupiw S"a-
vaTcv avETrauaavTC,
X3-.
'Q
'i^v-yo)V
lepoiv, o> aw|uaT&)V evay(wv, (w 7r:XuTeXe;
xai ^sTcv ocu<xBniJ.cx Ttf/rSev U7:ep ^^puatcv Te xai Tcra^tcv
6) XptffTcu y.xzoiyor/Loi.^ y.ocL y.oLZ ci/.Ttvnpia. TrveuptaTcc, xat (3c-
;^e7a twv (xpzzMV co arct^etcov exetvtov e| wv auverayyiTe
xa5' cv y.uLpcv eyevvYwrTe t-^v uXt/V tcu acou.arc;, xcci av-
Blc avTiXa|3cvTCr)v Ta ctxe7a f.cTa TTiV zo)V auvTe^evTCi^v dioL-
V.pLGLV ., y.OLL OLyiOt.QBiVZ(iYJ Z^ (J.eZOLAr,^£l Zr; OCVZLOC<Ji(j)q' 0)
invicem ad demandati supplieii consummationem , victoresque
heroas perurirebant , (|ui sane alacriter eaedendos se obtuie-
runt : atque alii igne consumpti sunt , alii laqueo mortem
pertulerunt , alios gladius iujrulavit , alios maris abyssus ex-
cepit, aiii ierarum dentilms contriti sunt, alios fames exani-
mavit, alii serris dissecabantur, alii molendinis elidel)antur
:
cuncti denique mortem in Domino praeoptantes quieverunt.
:39. sanctae animae ! sacra corpora! pretiosum ac
divinum donarium auro ac topazio aeslimabilius I Cbristi
hospitia, Spiritus habitacula, virtutum vasa! illa elementa,
ex quibus jnatcriam corporis in nativitate babuistis , certe de-
nuo (luiccjuid vestrum est recuperabitis
,
post huius compositi
discretionem , sanctilicata per mercedis receptionem I beata
multitudo, et splendor multiplex una velut in anima fulgens
!
(I) C''»ntVr spfciinen cliinicar in inl1i^en«)is snp|>liriis nn<lelitatis apiid
laliniiin ixioina Nolnni. 11 licnnian.
LVllDAriO OMMHM MAKIMUIM.
IC1
iiay.upia 7:Xy).9"uc; xat rr^^Xucj^wrj^ avyr [j.ia ^vy^^n y.azadTf^a-
TTTJ-jaa TiCLCti i>iJ.a.c
^
VLyfirat^ ^rAay^j'..ic, vr.sp ^vjvj avo^L-
Gaijevcvi avaxYipuJjjuev ; Ticicig -c^cuaicLq avSTAlmTZLq Tcig
a^xapavzcig ex ^al^xoiv xat u^vwv yai ovJovj nveup.arr/.cov
(JTEC^avcic, v^xac, TrcXvreXa); avacJr.G-cwdv; v^>e^^ rt/^.riV tcT? yc-
vtvaiv evayyeALyMi aTiiViL^xaTe' tclc, ya^ Tia^eaiv upwv Vfiv
7rpc7raTcp(xr,v aLQyyv(,v eijtxa/uij^avTe^ , t:u cvirJcu; tcu^
TexcvTa^g •/iXeu^spcuaaTe , xat
XpL^^z
cj.vtl Ivnrig ty) cLucrei
xaTec7T-/itc 7:|:c;cvc£* u^.sd; Tr,v ynv cujQavoaate
, cpav^vTc^
avaTcXn Tt; acxcTcaTC^ , xat cp^pcs ^ixaicauvng yoci cf.GTi-
peq xaTa r.avTa tqticv i/./.a^j.-ncvTeg , (7Tr,p('///cu; ern ty)^
«Tr/avcu^ Tov evTcA&jv TTCpta^ TTCtcu^.tvcr cu narf^p xoxuwv,
cu fxriTTip y.cu.az aiiacaTTcvaa^ v.ai naldeq y.}.av[xcipi}!!,c[j.evcL
,
y.ai avyyiveiq 3-pr,vcuvTt^, xat (^^lIcl aTeva^.VTec , ey.a'AaE,c(.v
vfxoiV Tr,v c7TeppcTr,Ta* Ttpcc yap tc^s oto)XTatc
,
eTt y.aL rrpcg
(pujtv e7rc/ep-/iaaTe , xat vcvfxnxaTe Tnv a-r]TT/]Tcv, r, y.ai z^r,-
pag iy.a[x^iv npoq avu.T.OL^eLav
^
y.aL fc|3cXciJV epTreTwv aypLO-
Quibus vos, o supra naturae vires victores, triumphalibus
praeconiis celebrabimus?Quibus memoriae aeternae trophaeis,
vel quibus immortaliter \irentibus ex psalmis, hymnis, can-
ticisque spiritalibus, ma^nifice vos coronis praecin«iemus? Vos
honorem parentibus ex evangelii norma rcddidistis : vestris
enim passionibus progenitorum turpitudinem obtegentes, de-
decore patres liberavistis , et gaudium loco luctus humanae
naturae conciliastis. Vos terram in caelum convertistis
,
qui
estis tamquam oriens serenus , mane iustitiae , stellae in omni
loco lucentcs, qui nimirum gressus vestros in recta praece-
ptorum semita movetis. Non pater lamentans
,
non mater ca-
pillos vellens , non liberi eiulantes
,
non cognati plorantes
,
non amici p;ementes, constantiam vestram molliverunt. Non
solum enim cum persecutoribus , verum etiam cum ipsa na-
tura pugnastis , vicistisque invictam illam
,
quae et feras et
fC2 C0?<STAM1M DIACOM'
TYiTct.' TT^^VTWV yoifj
^wwv TUpawvixo), uTreptaTarat, to) evt£-
r7£VT£ VC[X(ii 'ApXXcvaOL
,
/ai TCUTCV a.VOLyY,C(.lUii (^vAazzcvGOc
y-^X^'-
TravTce aTrapa;3aTcv aAX'
uf/slg yevc; aXXTiAc^ xar-
ZGxriTi Tw xctvw TO)V 7Ta3'^/xaTCi)v c)£(7|U6j, xat Tiapocdotcv ep-
yoLGocaBc Gvyy,pouJLV aL[j.x y.i^avzii ou^ocri zr, ay;^i^eta tcov
alxtcr^wv* cu ycnfxcczorj i;/ua)V, :ux £V(3ai/aiV£a; r.c3"cc tyiv
TTpcr .:recv ayanrtV ntj.av^fjoijev' ^piKJo; yap uutv, tyjc tti-
CTTfcfo; TC ocxtucv rJ^cvzcv Treptcuata, to r^viv^.a zy.c za-
7.£«A^a)(7c&)c' ^ELCcva T£ :.X:uTcv •fiyfia^e twv xcaptxwv 5«-
caupcuv, Tcv cviLdia(J.cv z:v Xpiazcv' e\g zr,v u.ioBancdc-
\ >
o^
' ^i < \ '
fftav yap aTTepAsTrETc
,
ytvcoaxcvTe; e^^'^ eavz^vg y.peiaacva
v-Ka^hv £v .v^avoLC y.ai y.evcvaav yav^ia^ja dcE,r\c, Ujuuv
,
azLiJLa dia XpLazcv euelta, yapOLa avvzezpL^y.evr,' zpvt^r
T.poc y.cpcv ^ eyy^.a,ziLa' y.cLtJ.zz a(j)(ja-cc,, r\ vex^-.oat; twv 7ra-
^odV Layyc
, r
ev aa^eviLcx. yapLc xat Te).£<coat;.
p. *XiJ.elg zcv ctc tcv aiJ.TCcluiva xA/i^evTwv Trpycvcov
venenatoriim serpentium saevitiam ad misericordiam flectit:
naturam , inquam
,
quae tyrannice in animantibus eminet
,
insita vi pollens
,
quam semper et ubique necessario retinet.
Attamen vos cognationem inter vos mutuam effecistis com-
muni passionum vinculo colligatam ; miramque concretionem
fecistis, sanguinem sanciuini miscentes cruciatuum commu-
nione. Non opum , non felicitatis amor vestrum erp:a Deum
amorem dobilitavit : pro auro vobis fuit fidei probitas; pro
copia opum , spiritus humilitatis: et Christi opprobrium ma-
iore iu pretio habuistis, quam mundanos thesauros: namquc
ad mercedem respexistis , iriiari scilicet vos meliorejn habere
et perenuem in caelis substantiam : vobis gloriae iactatio, de-
decus pro Christo : alacritas , cordis contritio : deliciarum sa-
turitas, continenlia fuit : ])uk'liritudo corporis a vobis credi-
tur, cupiditatum mortificatio : \irium instar, charitas in in-
firmitate et consummatio.
LAIDATIO OMNIliM MARTYlillM.
| (iJ
ev j3oa;(el ymr.o) f/et^ova tov /.apaTov ei(jEveyy.oczi'
/at ya6
urrep tcv Tc^Dnoircpy. 'jia twv epyoav idciyBnTe' Xparcu yar.
Ta^ c'vT./ac er//pYi(7aT£* zrii
'
APsX 5ujta; (3wp:v hpojTaTcv
avYiveyxaTe, rc to)v v|/u^wv cA.yocvzoiua.' xavTeut^ev rpc*; acp-
3"ap(7(av uTiep t5v 'Evco^i^^ ucTcTc^r,T&, x((3&)Tcv eauTiu; ej
aaTOTTTwv JuXa)V twv apcTwv xpaTatuTepav zric Nwe xaT-
eaxeuaaaTe, clt' 'nc zcZ -o)v etcJo/ov T.viyy.cZ dieccoBr.Te'
Appacxy. ev tuttw xat axta rc ty,; Tpiaocc uuaTr,p(:v xaT-
cVSYiaev, uf.e7^ 'Je tcu.; urep t-^.- Tptac/cc ayoiivai dvccde^di-
uvjci ucyaAc(^oiVCTaTCL xr,puxc,- Tr,^ ocl-nOciac yiyc^oLZi' vT.ep
Tcv iGaocy. £xaXXt£p-/j3-/,T£, tyi eauTwv G<^ocyri Tnv Bvaiav
TeAeaavTc;' t-/)v olt.Kolq-.cv avaaTpccprjv laxcop tgj OLT.OLVcvp-
yeuTw TYic TTpcaipeaec.)? TrapaXXa^avTe^* t&) rrc r.epiQTipoLz,
ctxepaitti TYiv Trept to x>:Xcv uy.wv e|tv xaTa Trv cvtcXyiv
t/ \>> ^\^-(,/
UifxciOiiGocTe' y.ai jtxtav TTcptcpavr tyjv exx/r,at5<v
av^r/raav-
T6$, ^pomaTa t&) TraTpt 3"e&» T.pcanyaye-s toc vueTipa Tpau-
40. Vos brevi hora malorem, quam vocati illi patriareliae,
laborem in vinea pertulistis: nam vestrum primum progeni-
torem operibus superastis; Christi enim mandata observastis.
Multo sanctius quam Abel saerilicii donum obtulistis, anima-
rum nempe vestrarum hoh^eaustum: ideoque ad immortalita-
tem potiorem quam Henoch translati estis , arca ^obis ex im-
putribilibus virtutum lignis validiore
,
quam illa Noachi , fa-
bricata; (jua vecti ab idolorum suffocntione evasistis. Abra-
ham in typo et umbra mysterium Trinitatis agnovit; vos au-
tem dum pro Trinitate certamina suscepistis , clamosissimi
veritatis praecones facti estis. Melius (luam Isaac sacrificium
obtulistis, qui vestra caede rem sacram fecistis. Simplicem
lacobi vitam, sinceritate propositi superastis. Columbarum in-
nocentiae, vestram vitac optimae conditionem, iuxta praece-
ptum,
assimilastis; domumque iilustrem ecclesiam aediilcan-
tes, convivium patri Deo exhibuistis, vestra scilicet vulnera,
f64 C0NSTANTII1I niACOiM
(To(>)c, T.CX.G co Y.ccL Xf]v zvAcyiav
^
CwTjV ewc TC'J atcovc^,
elXyi(paie' jwcpprjLivir; tcv 'IwoYjcp TrapriAao-are , r/]v axoXa-
aTov 6V TTpayjuaot Te xat ayriiicLdi twv vi^cudwvvpicov ^ecov
<3oJav
aTTCo-eto-apf.evci , y.at Trv 7:epr/etpevcv ;(£Twva tc ocopta
TCic Ticpvr/ct? Tcv v:vv TUpavvct? a7rexc)uoapi£V:r t:u$ Tiei-
pccGu.cvz 'Ic.),3 ^rrjVTXrioa-e , xai tc peT^cv y) xut exe7vcv pte-
;(pf ^avaTcu TTCCig Ta c)e(va xapT£prjoavTe<;' urep tc Mou»-
aew^ eBcSao^yiTE TrpcocoTrcv, tcv Tvig /aptTc? xat aXr^^eta;
vcucv xai (Je^apf.evct xat (j.uAaJavT£c , xat TrjV (pcvco3-/i xat
epuSpav Tr; eT£pc5priOxeia^ a^po^^^ci; kcol (3ta7r£paoavTe$
^OLloiGGav^ Trv yrv 'Trc eTiayyeXtai; tyiv errcupavtcv 'lepcu-
GoChru. xaTeXajSeTe* ti^oxi^cv ticXKcli; Gr\[iiicLq y,aL zepaGtv
iv To) eprucj), ^io) xric eucejSetai;, Trv eauTwv to;(uv tc7^
evavTict? yvwpfoavTes, xat tc twv (JaxvcvTcov c^ecov xai Tnv
r.npvav Tr.pcuvTcov BpaGcg^ bta bava-.cv xaTaTraTYioavTes
xat v£/pa)oavTci* avTi Tri: 'Aapwv y^eipcr.CL-n-cv Gxolrii-, tyjV
haedum quodammodo hiimilitatis vestrae eorpus mactantes:
quamohrem et a Deo henedictionem
,
id est vitam aeternam
,
recepistis. Continentia losephum vieistis, qui protervam acti-
bus et figuris falsorum Deoi*um doctrinam repulistis, et cir-
cumiectam ipsam vestem , corpus sciiicet, fornicariis corru-
ptae mentis tyrannis remisistis. Porro et lohi tentationes to-
lerastis
,
quodque illo maius est , ad necem usque adversus
cruciatus durantes. Maiore quam Moyses honore affccti fui-
stis
,
qui ^ratiae veritatisque le<2;em aceepistis atque observa-
stis , et ruhruni saniiuine idololatriae mare siccis pedihus per-
meantes , ad promissionis reiiionem , caelestem Hierusalem
,
pervenistis: antea tamen si^uis muitis atque mlraculis in ere-
mo, id est in rell^Mosa vita, vires vestras hostihus compro-
bantes , et serpentium morsui intentorum calcaneoque insi-
<liantium audaciam , morte vestra calcastis et extinxistis. Pro
LAIIDATK) OMiMUM MAllTVUlJM. I f».'',
^y.aicfjvvnv Xpiaxcv Upor^peT^dx; evedvacKj^E' xaL cvv. a^vbyj
j<g£|3&)V xat t:tj ep^Spu ra; Ticlet;., -zac, \akcvc, y\MQGot.q
xa( avTt~reTcu;, xat tyiV y.ai:apyov(jievf)V acc^iav^ t/, -jaA-
TTtyyt Twv ijjuieTep&)v dcyy.aT(DV xaSetXeTe* tvig 'Inaci) Gzpa-
rr,yia? CTrtcpaveaTepit ec)et^^/;Te* xai lay.cvn/. tepciizipci^ yai
Xiav Beonpcr.odq' cv yap vtto |U-/iTp(;, aXX'
vrf
eavzZv 3"ew
TTpcffrjve^^B^yiTe , 3o3"cvt£c cv iTpoc ^wyiv aAXa SavaT^v, Iva
l^r,anze ^&rriv Tr,v a5avaT:;v tcv vcriTcv FsXtaT cvy^ (>); Aa-
^td ffcpev3ov/i, Toj de r.apa av^pMT.(»v anodcy.tiJiaG^evzi //5o)
XptGZCt) y.aze^aleze' y.ai to7; ytv^vvctq rnv xecpaXriV zcv
6vva(jzov (jvvBlaaavzei dpocy.cvzcq., cvz(t) yaBar.ep ztve^ vt-
yYK^cpci Bptaa^evzat y.eyalct^ (j-ec^^evzec avdpaya^f)fj.aatv
,
vTkep zov riAt:u opcucv y.at tyiv £(p apu.azcg eic v^^cc ava-
y.Yi^tv , zo)v cvpavtdV zac noy^ac, (5t£/-^AuSaTe , Y.cv(^czepcv zt
y.ai ev(jzalzazzpcv
^
eiitotc^ptct zoTic apezouq avayouevct^ y.at
zotc, a3XinTtx:tc er.zyjLvu.evzt y.azcpB^odiJiaGi' y.ai vvv [xvptaatv
manufacta Aaronis stola, Christi iustitiam ut sanctos decet in-
duistis ; neque sanguine agnoruni sed proprio populum emun-
dastis. Impiorum moenia , et hostis urbes
,
garrulas nempe
linguas atque adversarias , et vanam sapientiam , tuba vestro-
rum dogmatum excidistis, et duce Tosue clariores evasistis.
Tum etiam Sanniele sanctiores , et Dei ministerio aptiores
:
non enim mater sed vosmet ipsi Deo obtulistis, haud ad vi-
tam sed ad mortem traditi, ut in aeterna vita vivatis. Intel-
lectualem Goliath non ut David funda , scd rcprobato ab ho-
minibus lapide Christo prostrastis. Yestrisque periculis, ca-
put dominantis draconis conterentes, sic demum ut victoriosi
triumphatorcs maiinis facinoribus coronati , sublimiore quam
Helias cursu
,
eiusque in curru sedentis ascensione
,
caelorum
ianuas intrastis facilius atque stabilius, virtutum curribus ni-
xi
, factisque
fortibus vecti : et nunc deraum cum innumero
lCf) CONSTAMIM DlACO^r
ci.yyu.uyj Tiaw.yv^Ei . y.oli iyyCknc la. 7:pwTCTCxo)v -p tyJs cdrr
^tvvic Qyr.vic G\jyyj:^^i\)ixi,
""
[j.c/., i^io y.oii Tclc ciJ.oycVEGL^u vuiv eJeyevsT:: zr,q eauTwv
y.s.zaOLdcvca lau.r.f^CTr^TCc . «jTiwaiv e/ rcv ty.c v:-/iTric 7iy;'/rs
aTcavyaafjaTc^' v.ai yap y.cLvr, rw yevet xareaT/)Te
(fi^x^iv
e7rtf.c//)Tai
'"'',
ari^uaTcov S"epa7:euTat, 7:£(TT£&)g y.^rw^c,^ te-
p&)(7i/V/,; :e/£iC)o"tc , a^.a^xiZsv aTrcXuTpwatg , e/y.Xy]atwv Se-
[j.eAici Tc /at GTri[^cyy.a^ Tcov vcawv /aSapoic , otJctTicpcuVTo^v
avaTiauatc, 7:AecvTGJV /U|3epv/;atc , ZT.iyzv^ia twv ^ecptevov,
cf.ywAQTWj
GV}j.iJ.a^yiia .,
7:t7rTcvTwv avcp5coa(<; , ctJuvwpf.evwv
avcc/.VfiQLc,
.,
odnyia 7:e7iXavT;p(.evcov , eu^UTrcpcuVTWv epciay.a,
Tcov Xu^TCup.evov Tza^^ay.lraLC^ -avzm ^crtBiia /apTepa /at
/SejSatac eA7;i(5oc aa^aXeta.
p.|3.
'Hpf.e^c ^e, co -ncLiJ.VLCv Upov^ ei Ttp.ov a^twc tcu^
a^X/iTac (Jteyvoxapiev , xctvcovct t&)V piapTuptxwv aycjvcov yev-
aDgelorum clioro, ct primogenitorum coetu ante verum taber-
naculum ehorcas ducitis.
41. Hinc accidit , ut fratribus (|uo([ue vestris splcndoris
vestri partem impertiamini, (|uem ex intellectuali luce hau-
ritis. Etenim universo humano generi praepositi estis, tam-
quam animarum tutores, corporum medici, fidei eolumna, sa-
cerdotii consummatio, pcccatorum rcmissio, ecclesiarum fun-
damentum et fulcrum , morborum remedium
,
^iatorum re-
quies , navi^antium «iubcrnaculum
,
indigentium supj^ctiae
,
pugnantium subsidium
,
cadcntiun» ercctio , dolentium rccrca-
tio
,
crrantium duces
,
rccte incedentium praesidium
,
moesto-
rum solatium, onmiuin potens auxilium et lirmae spei tutamcn.
42. Nos vero, o sacrum audientium ovile, si digne mar-
(i) Krgo saiicti liomiiies {^loria raelesti fruuntur statini posl obituni,
non cvpectato, ut nunc \olunl. scliisruatici ^iracci , uiiiversali iudicio.
(2) Haec contra liaerclicoi, uostrorun» teniporuui, (jui sanctorum in-
\ocalioneui catliolicis crimini dant; intrrc«'.ssi<iji»'m ipsorum apml Deiuu,
ei henelicia liominiitus .saepe (ollata ne^ant.
LAliUATK) OMMl M MAHTilUM. H>7
omcS^a
,
7:a3v]Ti7; TraScdiV «vTtcrrr.cro^uev
,
aax|Our.)v /o.-jvcu:
G)-; ociuaxoyj oy^ircv^ a7:caTacc»)p.ev v/.-jTcta paaav^^eTO) to
awpa, xat ttiV t*/^; u).-/)? Tr,;aT: r,ayy:r,Tu' y» twv T.ac^O)v
a7rcTefp&)3ei-/]
cpXc^ Talc aG^iazcig zTi; ivncuaq Aafj.iiocGr
TYiv Tupavvt^a r^; ac-ejSefa; y.at a/^.apTta? exxc(|/Ci)^ev
rfli
6ia7oij.o) Tcv cp^cv lcycv ixay^aipa, xai rciq OTrXct; rriq ev-
oepeiac^ za yj.i^r, nuo)v [j.Yi xo)Au;vTec t:u ttjv ^jziy.y c)t-
xa£:cuvY)v euayye/i^cc^at , oj; «v ev /pcvo) rravTt tcu^ Tr7)V
fjtapTupo^v a^TAcu^ tj.Lfj.cvtj.cvcL
^
to)V taov yepo3V er.t-v/MiJ.Ev.
fxy.
TauTa umv o)^ e^ «xavS^wv to)v acSevw -riiJoyv ho-
yo)v aa T£va r.ccyv^avza 6o)pa T.pcaevr^jcyoiy.cv
^
6)
fivGxai
i-fic, vcrr.riZ KaxpiLac^ y.at y.Ar,pcvcu:i Xptazcv^ yyi GcoTa
J76ia, y.at Aaoc Tieptovatog^ y.ai [j.apTvpec evy.Aeen;' Tcvrctq
Yi ^.ev eTTiveurtTe yat Oc-/CLa^e -.cv euTe/Ti
tyis rifj.iTepaq yn-
Ticviag y.apncv^
fj.r,
ro) xar' a^iav
zr (3c (3uvaae«
fj.eTpcvv-
Teq
rifjoiv TW eyyetpriGtv , cv voco)at
fjiv -^ipcao^nov avvey.c-
tyres honorare decrevimus
,
paria his certamina suscipiamus
,
cupiditatum inlecebris resistamus, lacrimarum scatebras ceu
san^uinis rivulos eflundamus. leiuuium corpus vexet, et ma-
teriae crassitiem exprimat. Vitiorum flamma opprimatur in-
extinguibili bonorum actuum lampade. Impietatis ac peccafi
tyrannidem aneipiti recte doctrinae ^ladio veraeque lidei nr-
mis succidamus , neque iabia nostra a praedicanda Dei iusta
lege prohibeamus; ita ut omni tempore certamina martyrum
imitantes, paria praemia consequamur.
43. Haec vobis, tamquam ex infn*morum nostrorum rube-
to quodam sermonum enata dona obtulimus , o inteilectualis
<*ultus sacerdotes, Christi lieredes , divina lur.iinaria
,
popule
eximie, inclyti martyres. His utinam precibus annuatis, vi-
lemque laboris nostri fructum reeipiatis! haud ex diguitate
vestra, sed ex nostris viribus opellam hanc aestimantes, quam
non sine vultus sudore vobis eomposuimus. Neque enira satis
f(>8 CONST. ni AC. LAinATK) OMMIM MARTVRIM.
utdapev rj ycnp axp£j3c7;
riiJ.u.q eTrtc^viu^Vcc, ovd' eu^uoa;
ky^r^zcz T.r.ci ttiV rwy rricvTOiV £py&)V 73 /.cyoyj eriL^ei^iV
aXX&j;, y.3C( cy.vr,pcL Tiveq oviec, vat ttjsoc aura ye xa Atav
w^e/i^a pa5u^:uvT£; aet xai xaS-ei^^cvTeg* ttcS^w (Je ttcvcv
(jvvexecoc/jxy.cV tw tt/^-cs Tr,v evTe;(;v;;v eTTtacXetav axa^cvrt,
Tc Trept TTiV (jTicvdnv wnoaz-npi^avzec npo^v^.:v' y.ai tcov p.ev
T.xoLiGuoLTOYj Txv t).uv yi^^v exxa3"ap:tTe to) axevwTO) zpvyvx
T(uv xaxfT^v 7:X£::va^Ccaav, yiv vi7r£aT-/iae re xat vTieGTo^iJ.caE
|3t:c S-iXejSoc ts xat aTTCTC?' to 3c Xet^j^avcv -/ipv t^; Cw/5e
(jta Twv Htt/wv t'/)^ (^fxat^avv/i; tcov (^eliwv xai aptffrepwv
evcc5&)3£f/] xat Tr.f.n^eir, (^ihcv
-hiJ^^rj
/.oll ivscpeazcv xoci p.£Ta
TY)V evTe05ev aiicdry.Lccv /m -rv tgov ^upfBcov aTraXXayrjV,
;5;rc» zcv v.clvcv y^lzcZ zciq cb\C,cy.evcL(^ 0LpL^y.nBeLr\y.ev
^
y.0Li
zoLVzriV XajSctp.cv -.r]c, zcv [xezpLcv zcv^e doipcv T:pCGOLyo)ynq
znv OLv-.idziLv' iv avzo\ XpLcjzo) zo) y.vpic,) %y.osy ^ w r\ dc'E,a
avv TO) T.arpi y.ai zo) ayLO) T.vevu.aZL^ vvv y.ai aei y.aL elc
rcvz aL0iV7.~ zo)v alo)VO)v. Aar,v.
docti siimus , neque tanto ingenio praediti
,
quanto opus est
ad talia facta vel dicta pracdicanda. Alioqui et ignavi sumus,
et ad utiliora quaeque torpentes semper et sonmiculosi. Sed
tamen \oIuntati lal)orem sociavimus, artis accuratae delectum
diligenti studio snpplentes. Vos peccatorum limum nobis ab-
stergite , et illas foeculenti veluti vini malas reliquias et col-
luviem
,
quam immundum hoc et amarum saeculum secum
fert situque fovet. Quod autem vitae nobis superest, per dex-
tera atque sinistra iustitiae arma bene regatur
,
quietumque
nobis et suave servetur. Cum autem hinc digrediemur et iiis
tumultibus evademus, a communi iudice inter salvos connu-
meremur, atque hanc humilis doni nostri remunerationem
consequamur , in ipso Christo domino nostro , cui honor cum
Patre et sancto Spiritu, nunc et semper et per saecula sae-
culorum. Anien.
PATIUAUCHAE ANTIOCIIENr
.IRKH \l) nMANlM KPISrOPLM II \Mr,AH\ASSE\SF.M . i^l O DRMON-
STU\T OITD SACUI I lUr.I IPSOIU MOIK INSPIUVTl INTKUPUKTES
nOCTOUKS ECCLESIAE IXMil EUINT SKMTKM»! M ESSK M l»U,\E-
DICWmM CIUCA IXCOIlUll»TIIllKlTATKM
SACUATISSIMI COUPOUIS
SUMMI DEI ET SEUVATOUIS NOSTUI lESl' CIIRISTI.
Inlvrprctutw c.r codice sijriaco.
..C
ionsuetudo a primis usque ecclcsiae suscepta tempo-
ribus postulat, ut ii qui evanjielium nunciant ac praedicant,
vel ridem eo comprelicnsam docent, capita inler se conlerant,
mutuasque animi cogitationes sincere curioseque signiiicent,
atcpie ut omnes in unam spem communemque fiduciam con-
spirent. Ita se gessit magnus iile Paulus ad apostolatus ofii-
cium caelitus vocatus, qui idcirco se vocatum apostoluin in-
digitabat
,
quia initio in apostolorum numerum cooptatus non
fuerat , nec nisi post vocationem , apostolatus liradum adeptus
est, scilicet cum eis adscriptus, qui iam tum Cin"isto credi-
derant : atque ita quemdam veluti triumphum inter apostolos
egit, eoruin(iue coetui coronam imposuit. Quippe idem
,
qui
eum vocavit, Deus testatus est ipsuin prae ceteris fuisse ido-
neu.ii ad illud uomea circumferendum quod est super omne
nomen. Idem insuper dictus est vas electionis , velutt capax
affluentis eius divitisque et copiosae scientiae, quam alii con-
tinere non possent. Attamen hic ipse Paulus ad Galatas scri-
bens ait : « ascendi autem Hierosolymam secundum revelatio-
nem, ad conferendum cuin electis apostolis evangelium.
^>
Cuius rei causam aperiens, non sine animo laudabiliter hu-
mili subdit: «
ne forte in vacuum currerem, aut cucurrissem.
»
Insuper ad Corinthios scribens monet: ipsos ut caveant ne ca-
dant, hortaturque ne sibimet ipsis iidant, nec novitates se-
ctentur, vel insolitas doctrinas rocipiant; sed suam potius
170 SKVEIU ANTIOCFIKXI
considerent semperque prae ociilis liabeant praedicationem
,
eiusque plenam intelligenUani veruinque sensuni adsequi stu-
deant. Sic cnini ait: « vosmct ipsos tcntatc, an sitis in fide:
> ipsi vosnict probatc. » Pracclamm hoc captandac cruditio-
nis exemplum , omni tempore imitari conati sunt sancti eccle-
siarum pastores , apostolorum hercdcs
,
qui multa cum rcve-
rcntia ac sollicitudine inviccm scribcbant atquc consulcbant,
in iis quae idemtidem apud ipsos pulIuKibant quaestionibus
,
nt salubria scilicct atquc efficacia remcdia adhibercnt. Ac ne
nimis vetcra memorcm
,
ncquc illos in mcdium adducam (lui
longe a nostris temporibus absunt , sic Dionysius qui ad ec-
clcsiac alcxandrinae clavum scdebat litteras scripsit ad alte-
rum Dionysium qui rationalem romanae urbis grcgem rcge-
bat: atque ante quam ad hunc, scripscrat ad Cornclium ac
Stcphanum eiusdem gregis pastores , a quibus etiam accurata
rcsponsa accepit
{!).
Sic item Epictetus corinthiacae ecclesiae
episcopus ad inagnum Dei famulum Athanasium scripsit.
2. Horum igitur tua Sanclitas vestigiis inhaerens, et ec-
clcsiasticum morem retinens , scripsit ad me iam pridem , eos
rcprehcndens qui rotundc adfnMnant magni Dci et servatoris
nostri corpus fuissc corruptibilc; mihiquc simul scripta tua
(juac liac dc rc coactus confecisti mittcns, postulabas ut his
lectis ct considcratis rcscribcrcm
,
quid demum hoc in negotio
lirmitcr et conslantcr crcdcndum cssc videatur. Sed enim pu-
dct nic loqui, \crcorque ne quis putet me vanitate commo-
tum, \clle mcmct illis confcrrc divinis turribus arcibusque
vcritatis, vcrbi Dci ncmpe ministris
;
qui aIio(}ui sum infir-
mus atquc ab illis longe remotus. Ccteroqui scio haud vacarc
pcriculo , si quis in cpiscoj)ali dignitatc constitutus, in huius-
inodi controvcrsiis ailcat; quod cognoscerc licet in inutili ser-
vo illo de quo in cvangelio sermo est: is enim pigritiae magis
(piam suo doniino addictus, quum talcntum humo tacite in-
fodissct, expulsus est non sine luctu, ct cum gravi dolore
quam antea habebat gratia spoliatus, in tenebras exteriores
eiectus fuit. Sanctus quocjuc apostolus apci*te clamat: mihi
(I) Animadvortamus (Ipi.orditarnm Conulii ri .Stf'i»liaiu ad Uiou\-
siii.u (>|)is(oiai'iiiu iiotiiiani
ADNKUSHS IIILIAM M llALU:. 171
»
credita est oeconomia (sicMMiiin appellat iniiiistcriiim M'rbi

IVi 1
;
ct vae miiu nisi evanucli/avcro I
>
;j. Nos itaque di\inarum minarum non modico timoie oor-
repti, praecedente nos divina ^n-atia , a (jua omnis dietio om-
nisque sana eogitatio provenit , seribendum eredlmus, et pro
nostra virium tenuitate explieandum, bre\iore quo licet modo,
quaestionis huius statum; diversorum in vocabulis sensuum
multitudinem semper vitantcs, ne unKpiam a propositio scopo
discedere, vel rem diversam a suscepta tractarc videamur.
Quippe in hoc inspiratis libris conformarl debemus, doctri-
namque seciui doctorum et regularum auctorum
,
quotquot per
tempora maizistri mysteriorum in sancta ecclesia fuerunt.
Neque eorum doctrina tantummodo vestiganda nobis est, ve-
rum etiam ipsamet verba quae illorum denotant doetrinam
et explicant ; ita ut ab iis dieta , vera esse credamus ; secus
ea, quae auctores ipsos miniine habent. Ego autem tenuitatis
meae conscius, fateor me omnem semper diligentiam adhi-
buisse, ut secundum illorum loquendi proprietatem ac signi-
licatum mentem meam eonlbrmarem
,
linguainque dirijj,erem,
atque ita loquerer et scriberem quotiescumque occasio tulis-
set; nimirum censens non esse haec patrum verba, quando-
quidem a semet ipsis non loquuntur , iuxta eerlissimum Ser-
vatoris nostri effatum, sed patris ipsorum spiritum per ipsos
loqui , sive quid eloquantur suggerentem
,
sive etiara quid re-
ticeant; pro ratione videlicct insidiarum ([uae ipsis suboriun-
tur ob perversam haeresum calliditatem, (juac tanta est, ut
eae nihil iam non commoveant aut in controversiam vocent.
Profecto quamqnam nos maiiistcrii cathedram tenemus, atta-
men magnum quid iinmo maximum praestare putabimus, si
(juae patres scripserunt vel disputarunt
,
probe intellecta sim-
pliciter et sine fuco recitaverimus. Peto iiiitur a Dei ({uae in
te est caritate, ne te pigeat, ut hanc ({uaestionem interro-
gandi veluti modo tractemus atque indagandi, ut ii faeiunt
(lui veritatem sine contentione quaerunt, quod a te saepius
iam postulavi. Et quidcin huic disserendi rationi \iam ipse
munivisti
,
qui me hortatus es ut scripta tua ad lancem exi-
«icrem
, non nutem ut sine discriminc i»dmitterem.
172 SEVKRl ANTIOr.HF.M
4
.
Quis ergo Ignorat , omnes illos probatissimos patres , di-
viuum librum seeutos, docuisse quod Dei filius (id est eius
\'erbum i qui eral ante omnia saeeula , in line temporum sine
ulla sui \ariatione aut mutatione incarnatus fuerit et homo
factus de Spiritu sancto et de semper virgine Maria Dei ma-
tre? nempe quod personaliter coniunctus sit carni anima ra-
tionaii praeditae, ex quibus nostra quoque humana natura
subsistit, remoto tamen peccato, quod per se alioqui in hu-
mana subsistentia naturaque non computatur : est enim pec-
catum inlirmitas quacdam morbusque mentis, quae liberi ar-
bitrii sui facultate utens ad effrenem cupiditatem semet incli-
nat. Reapse huiusmodi infirmitate correptus Adam, cogitatio-
nem suam ad voluptatem demisit , victusque est aviditate fru-
ctus illius arboris qua fuerat sibi interdictum. Est autem nihil
aliud infirmitas, quam sanitatis privatio. Itaque haec infir-
mitas ac denuitatio in mente fit, quae de recta cogitatione
recedit. Quod si homo ad id tantum se intendere vellet quod
sanum est Deoque placitum , nec peccatum existeret nec in-
firmitas. Pcrspicuum est igitur, peccatum, utpote de priva-
tione ac mutatione mcntalis sanitatis genitum , vanum quid
esse et vacuum atque impersonalc, ct sulxstantia carens. Ex
quo consequitur ut Adam , toto illo tempore quo iu sanitate
permansit, id est in di^ini praeccpti obser>antia, nullum pec-
cati vestigium in se habuerit. Cum autem cogitationem suam
spontaneo motu ad delectationis inlecebram vertit , atque il-
licitae voluptatis factus cst famulus, propterea quod a recti-
tudine iam declinaverat, tunc demum notio appellatioque pec-
cati in illo apparuit
;
quia in eiusdem potestate fuerat , utrum
peccaret nec nc. Quam ob rem ab immortalitatis beneficio de-
iectus fuit, qui scilicet peccati nubil)us divinae imaginis for-
mam infuscaverat
,
quam in anima sua rationali gestabat,
cum sancti Spiritus influxu redundabat, atque omnis scieu-
tiae ac virtutis capax erat. Hoc fuit spiraculum illud vitae,
quod creator , teste scriptura , in faciem eius inspiraverat. At-
tamen Deus minatus antea fuerat
'< in quacumque die come-
> deritis ex eo, morte moriemini. > Mortem heic intelliga-
mus non separationem tautummodo a vita, verum etiam a Deo
ADVBUSUS lULlAMI.M IIVLIC. l TS
icmotloucm qul naturaliter \ita est atque immortalitas. Ideo
((uidam de inspiratis sapiciitiljus scripsit, Deum niortcm non
fecisse. Minitans vcro in antcccssum praedixerat, quid c\ pcc-
cato
proventurum tbret, ut sie liomo in divini praccci)ti ob-
servantia
pcrscvcrans, scquc in «iratia lauta enutricns, atque
in divinae participationis suavitatc, morti nuncium rcinitte-
ret, seque a Deo non scpararet.
5. Nihilominus quum liomo pcccasset, misericors Deus et
suae creaturae propitius, ncquaquam cum crudeliter scd be-
nigne potius damnavit: nam cum propria compositorum sit
resolutio , conti<iit ut illo Dci dccrcto " tu cs pulvis et in pul-
»
verem rcverteris
» in dissolutionem ca res al)irct, (|uac
componendo fuerat formata. Postea tamen per suam divinam
incarnationcm rcddidit Dcus Iiomini priscam suam formosi-
tatem cum resurrectione. Quid iam facicndum supercrat , ob
eum sanandum qui peccati causa fucrat infirmatus, nisi ut
malum illud tolleretur , unde mortalitas orta fuerat ? Ante
praecepti transgressionem , mortem toti homini Deus commi-
natus fuerat , si forte delinqueret , hisce verbis : quo die de
arbore comederis
,
qua tibi interdictum fuit , mortc moricris
:
videlicet ut metu admonitus , suac voluntatis ad pcccandum
impetum cohiberet. Mox tamen culpa patrata , commotus mi-
sericordia Deus veniam animae rationali concessit, c|uae ob
suam cum vili natura commixtionem , ad tcrreni corporis vo-
luptatcm semet inclinaverat. INostri enim plasmatis conscius
,
pulveris(iuc nativi memor, ut ait psaltcs propheta, sententiae
partem rescidit, id est dccretum dimidiavit, uni corpori mor-
talem conditioncm reservans hisce verbis : « tu es pulvis , et
» in pulverem revertcris. » Hinc vcro iutelligimus
,
quod si
forte aliquando anima rationalis voce divina omnino damnata
fuerit, ea longe fict a Deo sine uUa spc evigilandi , atcjue ad
illas supcrnas partcs aspiraudi unde decidit. Nunc opus est
,
quae diximus, quasi sigillo firmare sanctorum patrum ac ma-
gistrorum sententiis. iNain si cuncta superius rclata tcstimo-
niorum
munimento \aliabimus, rem susccptam apprimc cer-
tam
manifestamque efliciemus, quae his auctoritatibus septa,
tamquam
oruatu loricaque, invicta perstabit.
17-4 SEVEllI ANTIOCHKNI
6. Athanasius itiitiir (de qiio sanctus Cyrillr^ sic ait : vir
hic apostolica invictaque mente praeditus contra vanas ver-
borum technas a scelestis . haereticis excogitatas depugnavit.
Is instar balsami elaborati et suaviter redolentis, cunctos sub
caeli tecto viventes iucunditate sua hilaravit intimoque gau-
dio delectavit ; nemoque est qui rectitudini eius probaeque do-
ctrinae testimonium non praebeat;) hic, inquam , Athana-
sius in oratione de corporall apparitione filii l)ei domini ac
servatoris nostri lesu Christi haec scribit: etenim bonus est
Deus , immo fons bonitatis etc. usque ad in mortis corruptio-
ne permansuros (ut in edit. Afha?i. maurina T. I. p. 40.
y/
En ut perspicue corruptionem naturalem mortis nomine ap-
pellavit
,
quae animam a corpore separat : nam propria cor-
poris est resolutio ; ipsa autem resolutio mors est , id est se-
paratio animae a corpore, seu ab iiiis rebus quibu^ constat
corpus: etenim non de terra tantummodo Immanum corpus
compactum fuit, verum ex aliis quoque elementis affinibus:
id quod manifeste innuit creator formatorque J)eus, qui con-
versa ad lobum facie sic ait interrogantis more: « num tu
»
lutum terrae accepisti, et formasti hominem, at(jue elo-
» quentem posuisti eum super terram? » Lutum sine dul)io est
pulvis iile aqua commixtus, qui partem etiam aeris cum igne
coniuncti habet, ex quibus corpora subsistunt. Porro animal
eloquens a formatore suo super terra collocatum
,
quid aliud
denotat nisi hominein rationalem , rationali anima et corpore
simul compactum ? qui mortis resolutionem non pertulisset
,
si immortalitatis uratiam consecutus fuisset, et si noii antea
corruptionem animae, praeter naturalem suumstatum, con-
traxisset, seque ad abominandam voluptatem inclinasset, vio-
lato |)raecepto. Ktenim doctor utrumque significavit, nempe
quod gratia , iinmortalitas ipsa fuit et participatio quaedam
Dei atque illustratio, dum ait, datam eis gratiam lege et loco
providentissime praemunivisse ; vitium autem ex ipsorum me-
ra malitia ortum , dicente ipso : si declinarent praevaricaren-
tur atque improbi fierent. Poiio vitium est animae passio, de-
clinante mente ad rem illicitam. Quum enim dixerit, si de-
clinarent, decenter admmlum et convenientissime motuum li-
AUVEHSIIS KJLIANIIM UALI(>. ITf.
hertntem
denotn\it, et quod non prnevnrlcandi potestns ipsls
inesset.
7. Rem
coiifirmnt etinni Cyrilliis
,
quod nempe non uatur^
sed j^rntia spolinvit se homo oh suam decliiuitionem. ISamque
in sua ad Tiberium dinconum aliosque frntres epistola
,
reso-
lutionem sic defmit:
«
nullam nmisimus enrum rerum, qune
»
nohis naturaliter insitne ernnt.
>-
In primo nutem nd evan-
gelium lohannis libro nit:
" homo v/iXm nnimal rntionnle est,
"
ex animn terrennque carne compositum, et tempore defini-
»
tum: nnmque n T)eo crentum , coepit existere, itn tamen
» ut naturn sun neque incorruptibile esset neque indelehile,
" quae duo Dei tnntummodo proprin sunt etc. (%it in ecl. Au-
» bert. T. IV.
p.
9-4-95. y usqiie ad retinente immortnlitntem
» nnimn. Uni enim cnrni dictum fuit, tu es pulvis et in pul-
» verem reverteris. » Idem perspicue dixit snpiens quoque
Athanasius in supra dicta oratione, in qua perpt dicere ac
demonstrare qune sit illn peccnti corruptio n nntura alienn
,
quaeque item sit naturalis qune homini nccidit per mortem
corruptio. Sic enim ait: « homo natura sua mortalis est, quia
» ex rebus accidentalibus factus est etc. fut
cd.
p. 41.) usque
» ad qua re peracta , mortnles fncti sunt homines , vehemen-
» tiusque adversus eos corruptio praevaluit, immo haec mor-
» talitatis conditio nd universum hominum irenus propa|inta
» est; tantoque mn^is viguit corruptio, quanto Dei irn adver-
» sus eos inflnmmnta fuerat propter praecepti transgressio-
» nem. » Manifeste i^ntur adfirmat et perspicue docet mafiister
hic apostolicus, mortem hominis esse corruptionem composi-
tique eius dissolutionem
,
quo per illud tempus indutus erat
cum incorruptibilitntis immortalitatisque liratiam amisit
,
pro-
pteren ([uod legem praeceptumque impositum hnud nccurnte
observaverat
, sed fraude serpentis et eoncupiscentiae impulsu
cecidit; quod cum aircret, liherum suum exercuit arhitrium;
corruptaque est inteliiuentia eius , ut ait apostolus , atque in
hunc decidit morbum et corruptionem non naturnlem ; idque
amavit
quod minime nmnndum fuernt, eleiiitque (juod volnpe
>isum est, ntque ita ab officio suo declina\it. (^ur cr^o nos
corruptionis
vocahulo unam tantum notionem nttribuinms?
170 SEVERI AIVTIOCHENI
Cur, inquani, illam tantummodo hoc vocabulo appellamus
corruptioncm
,
quae extra naturam est , id est peccatum ? Et
non potius ipsam liominis mortem, hoc est compositi reso-
lutionem, iusto nomine corruptionem naturalem dicimus ?
8. Sed age sermonem nostrum provehentes, atque ad ab-
surdam usque opinionem urgentes, quid ^ero, inquimus, num
Deus creator corruptionis est? Id nemo nisi stultus dicet : hinc
enim sequeretur, ut Deus illius corruptionis auctor esset, quae
indebita naturae est , id est peccati. Etenim omuis creatura
mutationi ac varietati obnoxia est: contra vero immutabili-
tas, solius Dei increati propria est cui vita congenita est:
ipse enim est qui est. Profecto virtutes quoque caelestes et
angelicae infra Deum iacent, quia creaturae rationales sunt
,
mutabiles atque variabiles : idque diabolus palam fecit, nec
non alii qui cum eo bonitatem virtutis deseruerunt: etenim
qui erant angeli , sponte sua proprium respectum a divina vi-
sione averterunt, atque in superbiam elati, deciderunt in il-
lius mutationis corruj)tionisque morbum
,
qui proprius natu-
rae non est. Sed etiam propheta P^zechiel Deum inducit cui-
dam Tyri principi sub allegoria, reapse autem diabolo, di-
centem
,
qualis fuisset, et quomodo deinde pulsus, proiectus,
et transformatus. Sic ergo ait :
« et peccasti , et proiectus es
)>
de monte Dei. Et tu Cherub de medio lapidum ignis; et
>'
elevatum est cor tuum propter pulchritudinem tuam, et
»
corrupta est sapientia tua cum decore tuo. Propter multi-
»
tudinem iniquitatum tuarum , in terram proieci te. » Hoc
quidem loco igneos lapides dixit virtutes angelicas. INamque
et alius propheta sanctos homines, et qui more angelico vi-
vunt , sic appellavit dicens :
- lapides sancti revoluti sunt
» super terram.
" Montem vero sanctum appellavit excelsum
superiorum virtutum coetum , ex quo Cherubim illi
,
qui ar-
migerorum instar ministrant, Satanam depulerunt, qui sa-
pientiam suam coi-ruperat , et superbia abreptus
,
gradus sui
oblitus fuerat : etenim angeli hanc habent sapientiam , ut gra-
dus sui non obliviscantur. Quamobrem divinus quoque Can-
ticorum liijer lias ipsas virtutes appellat intelligentes, simpli-
(His, atque ordinatas. Ergone heic quoque dicendum est, Deum
VDMUSlk KLIA.M.M »l.4Lli;.
J77
rssi' mutationls sensuumque illius corruptionis auctorcM»,
(|uac
practer naturam est ? Absit. Ipsc cnim cicaturai lun natura-
runique varial)iliun> laclor est ; natinalis autcn» innnutaljili-
tas, unius naturae inereatae propria est. Attribucrat porro
Oeus rationabilibus ani^elis tantum lucis, ut divina Nisionc
{^loriaque frui i)0ssent ; atquc ut subsisterent, at(iue in l)eo
procul mutatione conlirmarentur. Nequc id solum, verum et-
iam ut eum apostolo diccrcnt > caritas (Jn-isti ui-iict nos.

Sed (juum Satanas , eum rel)cllantil)us aliis virtutibus, aspe-
ctum suum ab bac beatitiidine et gloria sponte avertisset,
ipsi sibi mutationis snorumquc scnsuum eorruptionis causa
extiterunt, se([ue in tenebras coniecerunt : nani([nc ut tene-
brae dicuntur separatio a luce, sic illa , (piae vcre mors diei-
tur, a vera vita transmiu:ratio est.
9. Sicut iiiitur, ob bactenus exposita , Dcum nuitabilium
creaturarum anctorem , non autem mutationis et corruptiouis
dicimns, sic etiam constituti bominis, qui natnraliter com-
positus est et mortalis , convenientissime fatemur J)eum esse
conditorem, non antem mortis , resolutionis, corrnptionisque
naturalis. Poterat enim bomo di\inae imaginis et innnorta-
litatis gratiam conservare, nisi antea mens eius mutata , et
corruptionis morbo correpta fuisset (cuiusmodi tamen mor-
bus alienus a uatxira est
)
; at([ue ita pulveri , ut ait Ecclesia-
stes, resolutionique et naturali morti restitutus homo fuit.
Nam propria naturae compositae erat resolutio , statim ac di-
vina gratia spoliata foret : quod Deus ipse declaravit dicens:
< quia tu pulvis es , et in pulverem reverteris. » Neque enim
dixit: « quia tu mmc pulvis factus es, sed ([uia tu es, nemi^c
» fies seu revolveris in id quod tibi natuialiter congenitum
» est. » Quippe terrae congruit resolutio, quaju tamen non
esses passus, si vestem illam incorruptibilem conscrvasses
,
quae corpus indissolubile praestare poterat. Audienda est si-
quidem magni magistri Athanasii vox docentis, hominenirna-
tura sua esse mortalem, utpote factum de contingentibus re-
bus: quia tamen imago illius erat, qui ess|'ntialit(.r est, si vi-
sum suum constanter in Deum intendisset , vim utique natu-
ralis corruptionis obtudisset , atquc incorrui^tibilis i)crmansis-
(78 SEMZIil Ai>'flOCl(E-XI
set, diceute Saplenthi : ^ custodia legls est eonfirmatio incor-
w
ruptionis.
>
Quod auteni angelici quo(|ue spiritus inteiliaen-
tes ac simplices mutationi sint obnoxii , ma<^istrorum senten-
tia adlirmat. llle enim sapiens divusque Hasilius in epistola
ad Am])liilocliium , sanctos quoque spiritus eirere demonstrat
auxilio divini Spiritus , dicens :

gradum suum cum perseve-
» rantia bona conservant, quamquam liberum voluntatis suae
» habeant arbitrium ; neque unquam a veri boni constantia
>>
decident etc. (lib. Oe Spirltu S. cap.
i6.J
usque ad ae-
»
que ad virtutem vitium(|ue vertibiles
;
quamobrem Spiritus
» adiutorio indigent.
» Eandem reni breviter riteque versat
sanctus Cyrillus in sua ad Theodosium imperatorem oratione
dicens : « nam quod subsistendi principium habcre debuit,
>
idem in se insitam habet mutationis proprietatem. Deus au-
»
tem (iui
omnem intelliiientiam excedit, aeternusque est
,
»
quum omni tum factura tum etiam corruptione alienus re-
'
motusque sit, cuiusvis expers mutationis fit. »» Sic etiam
libro sexto in lohannem ait:
«
Namciue id omne quod factum
-
fuit, corruptibile est; quod si nondum corruptum fuerit,
» nonnisi voluntate Dei conservatur incorruptum. Deus autem
"
naturaliter est incorruptibilis atque aeternus: (luia dotes has
'
non ab aliena voluntate habet, ut ea (juae creata sunt, sed
>•
quia ipse iu sua semper bonorum copia versatur, inter quae
» aeternitas connumeratur. » Id ipsum ait ad Timotheum
scribens apostolus : « rex regum
,
et dominus dominantium
,
• qui solus habet immortalitatem. » Secus vero creaturae im-
moitales manent et incorruptibiles per voluntatem eius et gra-
tiam; eius^pie auxilium requirunt, etiamsi immortalem uatu-
ram, veluti angeli , sortitae sint. Nam Dei tantummodo, pro-
pria est immortalitas
,
ut vere loquanuir
,
qui vita est et sub-
sistentia omnium, et cuiusvis boni donator. Quam rem con-
firmat Cyrillus homilia xlv. in Lucam
(1)
dicens: « Solius
(()
Depon^iti liuins (\rilliaiii opcris nnn modiias partes nos vulgavi-
mns t'X incdita pracscifini Nicrtao catcna , AA. class. T. X, ubi in pracf.
p. XV 11. disscruimus, iitriHU i»l opns liomileticun» fucrit, ucc, ne, veluti
illud in lohannem. rSunc autcnt licHuiliis rcapse ad populuin dictis coii-
•titi&s« apparet.
ai)m:usI]s iiLi\.\»>i uALic. 179
.<
propria ost cxcclsac naturae, suscitaiuli nioiliios Jacultas:
>•
sola haec possidcl irDinortalitateni : ab ipsa\cro, (juicuni-
»
(|ue al) infcris rcvocantur, niotuni vitam((ue mutuantur. >
10. Hactcnus dcmonstratum tuit, Dcum esse crcaturarum
naturarum((uc mutabilium
,
non autcm mutationum , aueto-
rem : paritcniuc naturac (luidcm mortalis et eorruptil^ilis esse
creatorcm , non taincn resolutionis, mortis, et eorruptionis
:
(juia iam indc a i^rineipio impertectioni naturae consuluerat,
donata gratia innnortaiitatis ct participationis ilimninationis'
((ue divinac, ((uac ma«;ua cum caulcla conscrvanda fucrat. Sed
enim Adam , non conservata hac ii;ratia
,
propterea (juod mens
eius sponte infirmata fuit vetiti cibi cupiditate, adeo ut immu-
tata fuerit, initium([uc corrui)tionis admiserit, et pcccaverit;
Adam , in(juam , causa sibi fuit resolutionis naturalis(iue cor-
ruptionis, (juia compositus erat at((ue mortalis. Jdcirco Dei
Verbum
,
plasmatis nostri auctor
,
per (|uod [)eus fecit om-
nia , cum unius suae « ratiac beneficio eum qui ceciderat eri-
gere voluit, eicjue in priorem gradum revocato gratiam im-
mortalitatis reddere, haud id violenter egit divina sua pote-
state utens, sed prout iuris districtio postulat, ae(|uum esse
existimavit ut qui ceciderat, idem pro se pugnando a suo casu
resurgeret. Sed nullius hominis tanta vis erat, ut in hac pu-
gna victor existeret; veluti nulla acque est creatura, quae il-
lud Dei decretum delerc \aleat « tu es pulvis, et in pulve-
» rem reverteris.
-
Et tamen homiDem de diabolo triumphare
opoitcbat, ((ui eum decepcrat viceratque, mortcmtiue ipsi mul-
to antca paraverat. Idcirco desperatae rci medicinam fecit ip-
sum Dei Verbum, sapientia virtusque Dei patris, adsumpta
sine ulla sui mutati(»ne humanitate, rctcntaque deitatc, ita ut
vere sit Dcus simul et homo. Is Satanae fraudcm in caput
eiusdem retorsit , ((ui olim hominem deceperat dicens , fore ut
Deus evadcret, si vetito cibo vesceretur.
11. Quum ergo, ut dixi , susceptum consilium fuisset proe-
lium ineundi propter relevandam humani plasmatis oppres-
sionem, quod naturaliter est corruptibile ac mortale; ipse hy-
postatice sibi copulavit victam illam naturam, quae gratiam
immortalitatis amiserat, ut cum eadem mortali et passibili
^80
SEVEllI AIVTIOCHEM
adversariiiin adirrcdiens , Tnanusque ut ita dicam conserens
^
spontaiiea ac snlutarl morte iure ac merito victoriam repor-
taret, gustata tamen morte in ea quae pati poterat carne sua.
Adversarii autem mortem resurrectione sua pul)lice protela-
vit, in qua secum universum hominum genus erexit, quia
ipse primo^enitus noster ex mortuis visus est. Quippe haec
omnia nostri causa a<rebat ac moderabatur, qui in eum cre-
dimus
, et in mortis eius similitudinem baptizanuir , ciusque
triduanam sepulturam
,
quatenus lieri potest , trino nostro ba-
ptismate mysticis in aquis imitamur, unde vires arrhajnque
resurrectionis sumimus
,
etiamsi communem mortem et ei
conse([uentcm naturalem corruptionem experturi sumus. Nova
enim nativitas est hoc baptisma, quod in morte Domini fit,
eius videlicet qui mortem in carne experturus venit, ct qui-
dem in hac tantummodo, ut scriptum est; et sua resurre-
ctione mort^m destruxit. Quamobrem ad Hebraeos scribens
sapientissimus Paulus docet, Dei Verbum naturae ipsi nostrae
participasse in eo (piod mortis potestati subest, ut eo mor-
tem oppugnans, vim illius destrueret, simulque diabolum
,
qui eiusdem viribus adversus nos praevaluerat. Ait enim
:
•<
({ula eriio pueri communicaverunt carni et sanpjuini, ct ipse
" similiter participa\ it eisdem
,
ut per mortem destrueret eum
»
qni habebat mortis imperium , id est diabolum , et libera-
»
ret eos qui timore moVtis per totam vitam obnoxii erant
H
servituti. » En ut aperte clamat hic gentium doctor, fide-
lisque divinorum mysteriorum dispensator, adfirmatcjue ideo
Dei ^>rl)um formae nostrae , id est carni et sanguini
,
parti-
cipasse, quia mortem oppugnare volebat iis rebus, quae mor-
tis potestati subsunt , et novum ut dixi certamen pro servitute
nostra expedienda patrare. Atque haec ita se habere
,
proba-
tissimi (luoque ccclcsiae magistri tradunt; ct aIi(]UOties etiam
Tohannes Constantinopoleos episcopus , de cuius ore spiritalis
undae copia fluebat, apcrte testatur, veluti in explanatione
epistolae ad Romanos, ubi ait: « est autem hoc grande vi-
»
ctoriae signum
,
quia non aliam carnem adsumpsit quam
• hanc ipsam humilem rfc. usqun ad sed ei in suae naturae
>
finibus retento, triumphum de peccato contulit; et resur-
« fectione concessa ,
immortalem fecit. »
ADVKHSl S IILIA.NLM IIALIC. |8l
\'2. Satisne ne l^itiir tua a Dvo insita caritas consideravit
quid dieant doetores ? Dei iiinuruni Verbum saiulis nostrae
sollieitum
,
pu<inavit eum morte in earne mortali , novum(|ue
pro nostra lil)ertate connielum suslinuit, et vieit, quia resur-
rectione sua carnem morti obnoxiam, feeit immorf.dem. I']t-
enim hic doctor de carne Domini manifeste di.xit, quod relata
victoria tunc demum eam suscitaverit, feceritque immortalem.
Namque et in superioribus idem doctor diserte liaec dixerat:
« Christus euini peccatricem carnem non habuit, .sed similem
» peccatriei nostrae; quippe eadem , ac nostra, natura est,
» sed al)S(iue peccato. » Est itaque prorsus exploratum , nuU
lum corruptionis vestigium
,
quod quidem a peccato prove-
niat, in carne Domini extitisse: sanctus enim iam inde a na-
tivitate fuit et peccato impervius. Hoc sacri Jibri per Tsaiam
prophetam palam elamant: ((uia ante quam sciat puer bonum
aut malum, reprobat malum. Quippe postea dieitur: peccatum
non fecit , nec dolus inventus est in ore eius. Fatemur tamen
eundem esse corruptioni illi obnoxium quae a morteest, nec
non aliis doloribus atque passionibus reprehensione minime
dignis, neque peccati macula in((uinatis : est enim mortalis
natura capax mortis
,
et has omnes infirmitates perpetitur.
Nimirum Emmanuel , teste doctore , noluit pro casu nostro vi
sua ac potestate pufinare, sed iure leuitimo ap:ere
,
quod sane
civiliter fieri non ()olerat , nibi in carne pugnasset mortis ca-
pace; quam ita victricem resurrectione sua demonstravit , fa-
cta ea imputribili et immortali in qua mortem expertus fuit.
Nihilo tamen niinus de (^assionis tcmpore sic Isaias propheta
loquitur :
« non erat species ei neque decor , non habuit aspe-
» etum neque pulcliritudinem, sed aspectus eius transforma-
" tus fujt , et ab hominibus cunctis despectus. » Percussus
et lanfruorem perferens
,
peccata nostra obtulit super crucem.
Quippe crimina nostra sibi im()osuerat
,
quandoquidem ipse
solus languores nostros perferre valebat, qui Deus reapse erat
cum caro factus est, et sine ulla commutatione homo similis
nobis evasit. Ideoque propheta addidit: « propter peccata po-
- puli mei venit ad mortem. »
Neque id solum , sed prosequi-
tur dicens: subiata est de terra vita eius, qui sponte descen-
( 8
:>
si: V F. n i a \ t i oc h f. m
(lerat ut mortom experiretiir. Sublatus in altum abiit
,
partes-
(jue caeli superiores penetravit
;
quia ipse rex Liloriae erat,
vita essentialiter aeterna, ac virtutum dominus, et quia tbro-
uum excelsum possidebat, ubi eum caelorum virtutes agno-
verunt. Interim tamen per oeconomiae rationem , et per spon-
taneam exinanitionem
,
obtulit se cruciatuum ii;nominiae, at-
que orbis contemptui, qui ei coniiruenter propter eam car-
nem acciilit quam bypostatice et inseparal)iliter sibi copulave-
rat; in qua passiones et ignominiam pertulit, quae adversus
Deum bominem factum ^im suam exseruerunt, ({uin tamen
illud tanp:erent quod erat impassibilc; nam id prorsus fieri
non poterat.
13. llem banc conllrmat sapiens lobannes homilia ()Ctoi»e-
sima in loliannem scribens: « clariiica me, pater, apud temet
>
ipsuni claritate quam babui prius quam mundus esset
,
>'
apud te. Quac porro liaec <;loria est etc. iisque ad ideo
Paulus subdidit: < si patiemur cum ipso, cum eodem glort-
» ticabimur. » ()uid e\identius dici potest ob demonstran-
dum, ipsam illam, quam doctor dixit ingloriam, dum Em-
manuel morte tcnebatur, carnem suscitasse , immortalemque
fecisse, et tunc denuim incorruptibilitate frui coepissc
,
qua
carebat anle passionem. Quamvis enim carnem suam facere
poterat incorruptibilem impassibilemque iam inde a primo
unionis seu susceptae incarnatiouis momento, maluit tamen
novum certamen pro reparanda clade nostra inire, haud equi-
dem plurima vi Dei, sed prout ius postulabat, nemj)e cum
morte in carne passibili , corruptibili , ac mortali colluctari
,
eam((ue per resurrectionem suam prolliiiare. Sic etiam nos
ducem hunc sequentes et primogenitum mortuorum , trustata
morte, et deinde ad vitam revocati, caelestis regni gloria im-
mortaliter perfruemur. Ait enim hic doctor, nos quoque, si
expergiscemur, huiusmet gloriae fore participes , iuxta mo-
dulum nostrum et capacitatem. !\am Deus quidem Verbum
,
nibil ab incarnatione addi voluit tamquam gloriae suae in-
crementum
,
quia nulla re eget, teste evangelista: " vidimus
V
gloriam eius, gloriam quasi unigeniti a patre, plenum gra-
• tiae et veritatis. > Verumtamen semet ipsum humiliavit,
Ai)vi:usrs iri.!\,N(3i HAi.ir I8S
r.iclus homo slnc iinnuitatlono; ct Mobiscuiu vcisatns pst,
iuxta rationem nostram modumquo; ct rerum nostrnrum f'a-
ctus est trames, (luem ipse seclatus, ad veram cariiis mor-
tem , cuius haec capax crat, pcrvcnit: atque ita post resur-
rcctioiicm a mortuis cocpit pro nobis cssc innnortalis, incor-
ruptibilis, et impassibilis, ut nos post eum ambulemus. Cur
autem sit ei indecorum , (|ui Deus erat ditissimus , et mox caro
lactus paupertatem non recusavit, cur inquam niinime de-
ceat, pugnain nol)i.^ debitam ipsum excipcre in caruc corru-
ptibili, passibili, ac mortali; et cum his nostris proprietati-
bus, iusto iure non vioicnter mortem vincere, viamque ad
resurrectionem , immortalitatem
,
incorruptibilitatemque niu-
nire credentibus cunctis
,
quorum naturae, carofactus, par-
ticipavit?
14. Yidcsis, quaeso, quomodo hic idein doctor in expla-
natione epistolae ad Romanos locjuatur : « corpus quod modo
» vivit, nequaquam tunc morietur. Nunc corpus mortifica
,
•'
ne moriatur : nam si vivit, non vivet; contra si moritur,
•>
tunc vivet; id quod in generali quoquc resurrectione acci-
>'
det etc. usquo ad ut ipse ait in evangelio , se nostri simi-
')
lem factum, excepto peccato. » Etenim is naturae non pec-
cato participavit, ([uod certe ad hominis substantiam non per-
tinet, sed spontanea quaedam infirmitas est. Simul vero d&-
fmitionem nostrae naturae scribit, nempe quod simus animal
rationale ac mortale, mentis et intelligentiae capax. Sic et-
iam sapientissimus Cyrillus adversus impium Diodorum (l):
« haec est, o noster sodalis, naturae humanae definitio, quae
" dicitur substantia animalis, rationalis, atque mortalis.
»
Sic item libro sexto in lohannem: « namque humanae na-
turae definitio est, animal rationale ac mortale, mente et in-
» telligentia praeditum. » lam vero ille nostrae naturae au-
ctor
,
qui eam mortalem simul et rationalem creaverat , hanc
ipsam secum hypostatice copulavit naturam, unicus existens
ex duabus perfectis deitate et humanitate , ipse idemciue Deus
et homo, una persona, una natura eiusdem Vcrbi incarua-
(1) Diodoruni nempe tarsensem, adveisus cjuein tres, nunc dep«rdi->
tos, libros Cvrillns •(lidit
184 SEVERI ANTIOCHKNf
ta ( 1
)
, ut quod nobis dcerat redderet , id est p,ratiam inuuor-
talitatis per resurreetionem,
(fui est reditus ad priorem >ta-
lum. lam verba ab eo pronunciata, cum se sponte ad tole-
randam crucem parabat , atque ad mortem in conllictu cum
dialjolo subeundam
,
qui mortis imperium tenet; verba, in-
([uam, venit princeps huius mundi , et in me non habet quic-
quam, iiaud sane significant, quod passibile ac mortale cor-
pus in me non inveniat , sed quod nulium prorsus peccatum
in me deprehendat, nec maculae vestiyium , nec quidvis de-
nique repreliensione dignum. Kteuim primus peccati inventor
diabolus est; ([uod tamen iiemo nonnisi adquisitum habet;
neque enim id ad naturam substantiamve pertinet, sed est
infirmitas quaedam voluntati inhaerens eorum qui peccatum
adamant
,
qui desiderio scelerum flagrant in muudana vita
pervnlfrntorum : ideo princeps mundi vocatur, quia dux fuit
et doctor mali eius quod in nmndo est dilatatum. Hoc lo-
hannes quoque evangelista in sua epistola ait : « nolite dili-
" gere mundum , neque ea quae in mundo sunt. Si quis di-
» ligit mundum, non est caritas patris in eo; quoniam omne
» quod est in mundo, concupiscentia carnis est, et concupi-
» scentia oculorum
,
et superbia saeculi
,
quae non sunt a
» Deo sed ex mundo. » Quamo])rem ait Doininus in evao-
gelio discipulis suis: vos non estis de hoc mundo; videlicet
suavitati passionum non estis dediti, quarum antesignanus
est diabolus.
ir>. Quippe ille Dei verbum Christus una cum Patre ac
Spiritu sancto auctor et rex est humanae naturae , cetera-
rum^jue omnium creatarujn rerum; quae natura, quamquam
ob Adami peccatum immortalitem amisit , haud tamen de-
siit opus esse illius (jui ipsam creavit; cui certe nullam at-
tulit ijiuominiam humanatio, qua mortalem carnem assum-
psit, anima intelli}j;ente praeditam , ut sic iustam de diabolo
victoriam reporlaret, qui tenet inortis imperium. Nam si forte
Ghristus particeps fulsset eius culpae , ob quam humana crea-
tura gratiam immortalitatis amisit
,
quod Adamo peccanti ac-
(1)
S. Cyrilli lociilio liaec; utiqne cst, se<l a s.N.ni pcrvfrse ;i(thil>ita
tt iutellecta.
ADVEKSIS MiLIA.Mi.M HAiJC. 1
8
'>
cidil; tuiu* utiqiic mors cius in cariic, dcdccus illi attulisset.
Scd (juia Iiuinanain nalnrain inortalcni , dcbilcm lan^ncntcm-
quc rcpcrtani , mcdici instar assnmpsil
,
sil)i(iuc pcrsonalitcr
copulavit, eaque indutus bellum cum illo «^cssit, (pii morti
pracsidct, quin tamcn ullam culpac labcin contralicrct, pro-
fccto iustissimc antc suam salutarcm crucilixioncm ait :
« ve-
)'
nit princeps huius mundi, et in mc non habct quicquam.
"
Hoc testatur eiire«^ia ac docta CyrilH sententia, ([ui ait Ii])ro x.
in cvang. lohannis: venit princcps liuius numdi ctc. \ idcli-
cet de nullo peceato me quisquam ar<;uit etc. usque ad mors
autem corporis nil aliud esse putatur, ciuam animae ab hac
vita sensibili separatio. Sanctus item Greoorius IVyssae epi-
scopus in sua eatechetica oratione rem confh-mat. Quis i'^itur
ita insaniit, ut contra divinorum librorum auctoritatem , Dei
ac salvatoris nostri lesu Christi mortcm
,
quae nil aliud fuit
nisi animae discessus a corporc, ausus sit appellare separa-
tionem a Deo, illam scilicet quam animae peccatum infert?
siquidcm ipse nullum admisit pcccatum, nec inventus est qui-
libet dolus in ore eius. iVemo itaque inani rei bonae iiducia
pastus , veram Christi mortem nei»et atque salutem
,
quam
carne sua operatus est, quam reapse fieri oportuit in corpo-
re passioni, morti, corruptioni({ue obnoxio. Merito igitur ille
alter Adam , iile ecclesiae princeps , ille ex mortuis primoge-
nitus , ille resurrectionis antesignanus , carnein suam ,^ quae
antca corruptibilis erat passibilis atquc mortalis, postea in-
corruptibilcm reddidit, impassibilem atque immortalem; quan-
doquidem via initiumque nostrae resurrectionis , nostraeque
impassibilitatis atque immortalitatis factus est.
IG. Conlirmantur haec verbis sancti lohaunis episcopi con-
stantinopolitani in explanationeevangelii secunduin Matthaeum,
quo loco Domini illud ad discipulos siios dictum declarat
«
non
» biham amodo dc hoc gcnimine vitis, usque in diem illum,
" cum illud bibam vobiscum novum. Ait igitur: testes vos
" appello, quia me resurgentem videbitis. Quid autem illud
>'
novura?
ncmpe praeter consuetudinem
,
quia dcinceps cor-
' pus
meum passibile non erit, immo immortale atque in-
corruptibile,
quod nulla alimonia cgcbit. Quamobrem, haud
18f5 SEVKHI WTIOCHKNl
» sane nccessitate ulla compulsus cibum potumque post resur-
>' rectionem cepit, neutro enim corpus eius tunc indigel^at,
" sed ut iiis aclibus resurrectionem suam comprobarel. »
lam
vero quum haec docta vox alte ac laudabiliter, tubaque so-
norius clamet adfirmans eiusdem corporis imputribilitatem
,
impassibilitatem , et immortalitatem, simulque his contraria
;
et quod i)o;;iini (;orpus post resurrectionem tantummodo in-
corruptibilitate, impassibilitate, atque immortalitate praeditum
evaseril ; cur Sanctitas tua, sermone ad adversarium conver-
so, contra lioc dogma sic effata est? «
Nemo sibi persuadcat,
» Boniini corpus vel tunc fuisse passibiie cum sponte patie-
>'
batur; semper enim ei comes incorruptibilitas fuit. Porro
» nec sancti Cvrilli verba , ulterius corruptibile , ita intelli-
' genda sunt, quasi antea fuerit corruptibile, et quasi evi-
'> denter demonstratum fuerit, post resurrectionem tantum-
» modo fuisse incorruptil)Jle , illud quod secundum naturae
' proprietatem erat incorruptibile. Etenim de natura corru-
•' ptibili sumptum fuit id, (|uod propter suam cum Verbo
» coniunctionem effectum est incorruptibile; quod reapse nulli
''
se corruptioni obnoxium voluit, neque in conceptu, neque
» in obitu , utpotc careiis generalibus seu intimis naturae nos-
» trae proprietdtibus , veluti Gregorius quoque nyssenus in
» oratione sua catechetica adiirmat.
1 7 . Sed age iam dispiciamus quomodo verl)a tua cum or-
thodoxorum magistrorum dictis consentiant, qui favente di-
vino Spiritu divinorum sensum librorum enucleaverunt. San-
ctus quidem lohannes in laudata retro Iiomilia ait, Christi
carnem nullum gaudium sensisse, quod caducitate careret,
ante resurrectionem. Additcpie: quia nondum carnis natura
glorificata fuerat, idcirco nullum gaudium nisi caducum per-
cepisse, neque throni regalis participem fuisse etc. Tu con-
tra, Dei amator, dixisti quod in Domini corpore passibili,
tunc etiam cum sponte pro aliis patiebatur, incorruptibilitas
haeserit. Atqui si incorruptibile id fuit, impassibile, et im-
mortale, cur tu Id ipsum passibile appellas? Quod enim est
incorruptibile et impassibile, hoc certe pati nequit. Ergo mors
Domini, mera piiantasia est, non res vera. Qui enim fieri
ADM.IISI S iri,IAMiM IIALIC. 187
potcsl nt niors illi (loiniuctur (|ui iinmorlalis
, iiK'on-ui)til)ilis,
inipa^sihilistiue cst ? Nccjuc illt' tii-sliuctus luissct (|ui iuortis
iinpfi-iuiu tent^t, v\ Paulus lotpiitur, nisi antca victus lui^sct
iismet quibus iT;;nal)at inslruincntis. Ait cniin apostoius, Dci
Vcrbuni participassc carni ct sautiuini, ut pcr inortcin de-
strucrct euin (jui lial)ci)at inortis iinpcrium, itl cst dial)()lum.
Nnm si forte, (}uia \ crbum huinan;itum carni ct saufijuini
participa\crat , idcirco caro cius incorruptibilis
,
impassibilis,
at(iuc innnortalis futura crat, num mortis imperium tunc fuis-
set abolitum? Inmio \cro supcrvaeanea mors Cbristi fuisset,
frustratpic dixisscl apostolus: ut per mortcm destrueret illum
([ui mortis imi^criuin tcncbat. Tunc cniin nulla iam tpiaestio
foret; ((uia caro morti obnoxia non fuisset, iis([ue passioni-
bus (piac peecato carent. Res tamen non ita se habet; ac ne
illud (juidem verum est (piod ais : « non (luod antea fuerit

Christi corpus corruptibile , sed quia tantummodo mente
" concipitur fuisse corrui^tibilc. » Kteniin perspicue demon-
stravimus
,
post resurrectionem tantummodo factum esse in-
corru{)tibile.
18. Quod si tu incorruptibilem, impassibilem , sanetamque
adrninas Christi carnem, iam inde a tcmpore factae unionis,
et corruptionem intclli<;is illam ([uae de peccato dcformibus-
que passionibus manat , utique ob id demonstrandum non est
opus, ut lu ais, resurreetione: id enim vel ex hls verbis con-
stat: ini(iuitatem non fccit, neque inventus est dolus in ore
eius; et reprobavit malum, ut ait scriptura, ab incunabulis,
bonumque rirmitcr sectatus est. Est enim et Deus et natura
1)01. us is qui incainatus est, et hoino factus. Quamobrcm ipse
quo([ue cum illa ([uae i)ei propria est securitate ludacis dixit:
quis ex vobis ar^uet ine de peccato ? lam si tu dixeris incor-
ru})til)ilcin at([uc impassibilem carnem cius ante etiam fuisse,
at([uc catcnus tantum a[)peilari corruptibilcm atque passibi-
lem
,
quatenus dc nostro corruptibili passibilique oenere sum-
pta fuit, scd cam rcapsc iam inde ab unionis momcnto prae-
ditam
fuisse incorruptibilitate (^t impassibilitate , tunc enim-
Ncro
adversus te insurgentes atque exelaniantes audies onmcs
illos \crorum
mystcriorum magistros. Etenim iam audivimus
188 SKVKRI AINTIOCHEM
lohannem in homilia niiper iaudata dicentem : «
Christus pec-
>' catricem carnem non habuit, sed peccatrici nostrae simi-
» lem. Idem in nostra natura peccato noii tuit ohnoxius ctc.
» usquc (id et tum demum post \ ictoriam , suscitavit ipsam
»' fecitque innnortalem. » Duohus his ar«j:umentis aperte de-
clara\it, Dei Verbum corpus suuni post rcsurrcctionem
qui-
dem elTecisse incorruptihiie atque immortale, ante ipsam ta-
men in sua iilud natura continuisse , ut pro expedienda nos-
tra capti^itate certaret, mortenKiue cum illa natura vinceret,
quae per se niortaiis est atque passihilis, et dolorum mortis-
que capax. Idem porro mauister appellavit simul incorrupti-
bilem,
impassihilem , atque immortalem eam ipsam carnem
,
quam heic dicit Jactam esse immortalem propter resurrectio-
nem. Etenim hoc quoque eujn dicentem audivimus: nequa-
quam tum ci;m adhuc corpus hahehat passihile, sed postea
quam iam iiiud non erat passihile neque corruptihile, neque
alimonia indigens. Ergo post resurrectionem manducavit bi-
bitque, non quia corpus ea re indi<»eret, sed ut ita resurre-
ctiouem suam veram adsereret. Pariter in explanatione epi-
stolae primae ad Corinthios demonstrat , haudquaquam ab in-
carnatione sed a morte Christi ac resurrecticne ortam esse im-
mortalitatem, ac tyrannicae dominantis mortis destructionem.
Sic enim scribit: « viden ut pedemptim ab eorum verhis,
> itemque ex eo quod resurrectioni non credunt, universa
'
sacrae oeconomiae i-atio subvertitur? JNunc vero nihil ait de
» adsumpta carne , sed de resurrectione loquitur ; etenim non
» incarnatione sed morte mortem destruxit; siquidem dum
'>
adhuc in carne esset, mortis tyrannica dominatio vigebat.
»
19. lam pji.tres sacrum et. potestate peccandi carens corpus
Dei ac servatoris uostri Christi , nequaquam impassibile aut
incorruptibile appellant ante resurrcctionem
,
immo potius di-
serte passibile et corruptihile
,
propterea quod capax patiendi
erat,.et naturalibus illis ohnoxium passionihus quae Nituperio
carent; quas reapse pertulit, ipso permittente Yerbo, prout
ei lilM'hat, non autem ex nccessitate quia de corruptihili na-
lura sumptum 1'uisset. ^e(iue
tamen iam inde ab incarnatione
corruptibilitate caruit , neque passionibus non fuit obnoxium,
AnVF.IlSlIS lULIAMiM IIALIC. 189
ut tua Sanctltas dioit. Idcni doctor loliannes rcm ostcndit
etiam in lxvii. lioinilia in cvan^cliuin lohannis ul)i cxpianat
declaratque (Hnisti vcrba : nunc anima mca turbata cst. Sic
ev<zo ait:
<> veluti si quis dicat, etsi nos turbamur atque exti-
>•
mescimus, non tamcn mortcm fuiiimus rfc. usque ad Chri-
»
stus porro corpus liabuit pcccato quidcm inviolatum
,
haud
•>
tamen naturalibus affectionibus liberum; alioqui corpus non
» fuisset. » lam his verbis doctor num forte ne<iat Eminanue-
lem haec sponte fuisse passum? Minime. Immo eius dc recta
lide oratio mediam viam tenet, semitamque prudentiae, quae
neque dextrorsum flcctit ncque sinistrorsum, ut ait scriptura.
Namque in homilia lxxxv. in idem fohannis evan<ielium ait:
'<
postea sciens lesus quia omnia consummata sunt, nempe
»
quod nihil peiTicicndac oeconomiae decrat ctc. idcirco ait
:
>'
potestatcm habco ponendi animam meam, et potestatem item
» resumendi eam. Sciens itaque quia omnia consummata sunt
»
dixit: sitio; quo pariter vaticinium complevit. » Eundem
hunc explanat locum, thesaurus ille eruditionis probus Cyril-
lus libro XII. in lohannem scribens: « consummato iam im-
» piorum ludaeorum adversus Christum scelere , ad extre-
» mum caro eius quandam adhuc naturae suae propriam pas-
' sionem pertulit : etenim variis cruciatibus exsiccata , siti ve-
» xari cocpit rfc. usque ad sed sicuti cctera , sic etiam sitim
" sponte passus est Christus ; ideocpie potum poposcit. » Yi-
den peremptoriam rei demonstrationem ? Dum enim diceret
carnis propriam fuisse passionem , ne sitis quidem passionem
cxcepit. Immo addidit: quum Dei Verbum , in hac natura
incarnatum
,
sitis passionem a se propulsare posset , nihilo-
minus ipsc, qui supra omncs passiones eminet, hanc quoque
sitis ut ccteras sponte pertulit. Poscit ergo sibi potum pro-
pinari is in quo omnia vivunt et subsistimt: sua enim caro
illa erat, sibi obnoxia, et potum postulans.
20. Eodem in libro prudens ille sacerdos haec insuper ait:
" ideo sinfiulari consilio dominus noster lesus Christus quam-
» diu
nondum in sibi dcbitam et convenientem gloriam tem-
» plum
suum
transformaverat
,
prima adhuc in forma appa-
» rebat,
([uia in alio corpore aut forma nolebat rcburrectio-
190 SINKin ANTIOCHKM
» nem suani compiobaro , quam in illa ([uam de Viriiine sum-
" pserat etc. usquc (td quod autem chiusis ianuis iniiressus
» est Dominus, nemo sana mente praeditus inter eius pro-
>' digia non numerabit. » Adhuc ne contendimus utrum l)o-
mini corpus passibile ac corruptibile fuerit ante crucifixio-
nem? Hoc aiunt Cyrillus, aliique inclyti rectae (idei praeco-
nes atque maiiistri: minime vero, ut tua a Deo donata ca-
ritas dicit, sic esse appellatum
,
quia de genere nostro pas-
sibili ac corruptibiii est : nam revera potius corrumpi, pati
,
naturalibusque passionibus , dummodo carerent peccato , mor-
tique ipsi debuit esse subiectuin , ut deinde per eius resurre-
ctionem , tyrannicum mortis imperium destrueretur. Idcirco
doctor ille dixit : etenim nisi eius corpus resuscitatum fuis-
set, quaenam mors esset devicta? quomodo corruptionis im-
perium cessasset ? Er^o victoria de morte, et corruptionis ces-
satio, resurrectioni del)etur : cuius intuitu excelicns iile inter
apostolos Petrus ait illud effatum in rem fuisse collatum:
non detinebitur in morte, neque caro eius videbit corruptio-
nem. Profecto haud aftirmavit, ipsum a morte non fuisse de-
tentum
,
quasi mortuus non fuerit; etenim in concione lu-
daeorum
,
de servatore nostro Christo ait : hunc definito con-
silio et praescientia l-ei tradidistis in impiorum manus, et
crucillxum occidislis. Subiecitque: hunc Deus suscita\ it , so-
Intis inferni doloribus. [nsuper heic denotat, resurrectionem
de loco clauso non evenisse: clausura enim perpetuam reten-
tionem indicat. Er<i;o apte resurrectionem vocitavit solutionem
dolorum mortis; quia nimirum Ncluti ex quodam doloris \cn-
tre, nempe de mortis vinculis atque inferni rimis Christus
emersit ; et admirandae nati^itatis instar surrexit; ideoque
primogenitus (juoque ex mortuis dictus est.
21. Rem egregie portendit lonas propheta , et ceti >enter:
etenim qui cibsorptus intra illum ventrcm Ni\us degehat , is
tamquam ab ore vServatoris, quem repraesentabat, sic aiebat,
patri Deo suas preces offerens, qui nos per eius unigeniti
mortem ,. corruptionis vinculis expedisit: de ventre inferi cla-
mavi , et exaudisti clamorem meum. Kt mox : sul)le\a de cor-
ruptione vitain meam , domiiu' Deus meus; ventrem scilicet
ADVKUSIIS 1ULI\.MJM HAI.IC. 1»!
inforni ct
conuptionis, pisois ventiTm appellans; nanKiuc hic
revcra fiiiura
liliuscrat, a quo Kmnianuel re>nri.'ens retineri
non potuit. Ideireo apostolus Petrus, repetitn loeutione, adluic
memorat
resurrectionem , cuius causa dictum fuit de (^hristo:
non est derelietus in inierno, nc(iue earo eius vidit eorru-
ptionem. Kadem sentcntia saneti Cyrilli cst, qui lonam ex-
planans ait:
<
comperimus divum Petrum verba illa Davidis
)'
ad eum referre: (piia non dereli(iuisti animam meam in in-
»
ferno , neque dedisti sanctum tuum videre corruptionem
:
»
tertia enim die resurrexit, quia ne(|ue claudi neque vin-
»
culis mortis teneri is poterat, qui est naturaliter vita.
»
Hoc nimirum signilicant verba, non videbit caro eius corru-
ptionem. Yerumtamen incorruptibilitatem eius et immortalita-
tem, a resurrectionc derivat quae post triduum aecidit, atque
ab eo qui mortis vineulis claudi non potuit, quod alioqui vo-
cabulum perfectam captivitatem dcnotat. Atqui nemo tam di-
vinis libris adversus erit
,
qui Christi servatoris nostri corpus
,
kl (^st verbum caro factum, iie^et a morte fuisse correptum,
eamque in carne sua mortalitati olmoxia fuisse expertum.
Etenim praediittum doctorem audivimus sic dicentem: (juia
mortis imperium nonnisi in carne exercetur, a qua ipsa de-
pulsum fuit. Nisi Christi mortuum corpus suscitatum fuisset,
(juaenam mors victa diccretur? Quomodo corruptionis impe-
rium cessasset? quandoquidem nulla rationalis creatura, nec
anima scilicet neque antielus
,
mortem adiit. Namque illos
omittamus qui Dei Verbum extinctum aiunt. Quum itaque
mors oonnisi in id quod naturaliter est corruptibile , ius ha-
beat, hinc nimirum apparet ({uanta vis fucrit resurrectionis
,
per quani tyrannica illius potestas destructa est. Similiter in
oratione ad Theodosium imperatorem , de carne in iure mor-
tis detenta , de descensu ad inferos , de sepultura , de corru-
ptione sic ait: « affirmare uon licet, carnem illam > erbo
" unitam
,
in corruptione fuisse retentam, neque divinam il-
» lam animam inferis fuisse clausam : non enim fuit dereli-
»' cta in inferno, teste bcato Petro.
"
22. Quod si forte tua Sanctitas, hoc absolute intelli<,Tndum
dicct,
nempe
quod nulla Christi carni corruptio accesserit a
192 srVHRl AiSTlOCHKIVl
passione , neque mortem gustaverit , neque famem aut sitim
aut laboros aut vulnera crucifixionis experta fuerit; tunc sa-
piens idem Cyrillus nol)is respondebit, qui in medium pro-
gressus, seque ipsum interpretans, elata vebementique voce
clamabit: in eo quod suapte natura corrumpi potest, et in
quod ius suum mors exercet , in boc inquam resurrectionis
vires vere meritoque fuisse exercitas. INam nisi corpus illud
ipsum surrexisset, quaenam mors victa fuisset? Quomodo cor-
ruptionis imperium cessasset? Ergo mortis corruptela in illud
dominata est
,
quod corrumpi
,
pati , morique potest ; vereque
in carne pro nobis omnibus mortuus est Emmamiel: contra
vero illud desiit, quod adversus idem regnaverat, eiecto sci-
licet quod deglutiverat; veluti lonam piscis evomuit. Ille pa-
riter sancta memoria dignus Proclus, qui Constantinopoleos
episcopatum tenuit , in bomilia quam in Anthimi ecclesia re-
citavit , dum ibi sollemnitas passionis dominicae peragere-
tur
(1),
sic brevJter ait: « mors illud eromit quod absorbue-
»
rat; neque sepulcrum sensit, se resurrectionis fuisse the-
» saurum. »
23. Verumtamen excellens tua caritas, doctrinae propriae
coniirmandae intenta, existimavit vocabulum corruptionis tam
pleno idoneoque sensu esse intelligendum, ut prorsus iudi-
cemus numquam Christum expertum esse vel gustavisse pas-
sionis corruptionem. Scripsisti enim: « ideo dictum est , non
»
vidit corruptionem. Porro corruptibilitatis nomine denota-
»
mus id quod exterius est; iter vero ad corruptionem, tran-
»
sitio quaedam est. Quod si is corruptionem non vidit iam
»
inde ab initio, quomodo postea sub corruptionem devenit?
» Quod ab initio non apparuit, ne in line quidem conspici
» potuit.
»
Atque ob id confirmandum
,
exterorum quoque
sapientium auctoritatem attulit id adfirraantium. Kquidem
haec baud novi . quia non satis expertus, immo tiro , sum in
sapieutia ethnica: etsi enim coeperam olim paululum in ea
erudiri, mox tamen agnita Christi philosophia, ethnicam sta-
tim cum contemptu repuli, eique vivendi cogitandique simpli-
citiitem praetuli. Perspicue tamen scio, C\rillum illum ethnica
(1)
Kst e\ (leperditis haec S. Piocli Iitnuilia.
\I)\KHSIIS HUlANrM HALIC. I
>.>3
.siiniil ('liristinnn(|iu' snpicntia |)lenissimiiin , (.'()n'U))til)ilitnttMn
t'l
corruptioncn) inditfcrcntcr nuncu|)<issc , niliil intcr lias in-
tercssc
(lcnotMns. Quani cniin David i^roplicta et l\'trus apo-
stolus (lixerunt corruplibilitatein (ait cniin prior : non dcdisli
sanetuin tuuni viderc eorruptibilitateni ; secundus autcin : nc-
<|ue earo eius \idit eorrui^tibilitateni ) bane ipsam sa))icntis-
simus Cyrillus corrui)tionein voeitavit, qui nimirum ajiostoli
verbis inbaerens ait: aftlrinare non licet, earnem illam \ crbo
unitam in eorruplione fuissc dctcntam, ne(iuc
divinam illam
animam portis inferorum fuisse conclusam ; (juia non est de-
relicta in inferno, ut ait etiam divus Petrus. Ipsi inspirati
libri, quod J)avid ita expressit non dedisti sanetum tuum vi-
dere eorru))tionem, in lonae propbetae bistoria eorru))tionis
voeabulo nuneu))arunt. Is enim (jui in sinu piscis, illum prae-
figurabat, qui in ventre inferorum futurus erat, exclamavit
ita: et sublevabis de eorru))tione vitam meam. Qucm loeum
explauans sapientissimus Cyrillus ita seribit: < et fuit in eorde

terrae tribus diebus et tribus noctibus. Pervenit deinde ad
» maris usque seaturigines, et per abyssi fundum ineessit:
» in montium veluti fissuris iacuit, at^pie in illam r(\i;ionem
» descendit cuius ianuae aeternaliter sunt obstructae. Inde
» autem
,
postquam inferos depraedatus est , et animabus ibi
» detentis praedicavit, portasque illas invictas pessumdedit
,
» denuo emersit, cjuia sublevavit animam suam de corru-
» ptione. » Hactenus demonstravimus, indifferenter dici cor-
ruptibilitatem atque corruptionem.
24 Sed enim ex divinis quoque verbis facile admodum
ostendere possumus, corruptibilitatis vocabulum baud si^ni-
ficare inchoationem quan('am aut principium aut transeuntem
rem, uti tu ais; immo potius denotare omnigenam detentio-
nem et corruptionis perfectae affluentiam
,
quae est alienatio
a Deo : etenim humana mors dum hominis compositionem
solvit, et subieetam sibi materiam corrumpit, haud ideireo
hominem a Deo abalienat, cum scriptum sit: pretiosa in eon-
spectu Domini mors sanctorum eius. Contra vero: mors pec-
catorum
pessima. Utrumque id David pro))hela doeuit et ad-
firmavit.
Quis autem nescit, neminem graviorem corruptio-
194 SEVERI WTIOCHEiXr
iiem passum esse, quam diabolum? qui certe summa eonsum-
mataque corruptione semet pessumdedit. Namque ipse Deus
cum rOzecliiile loqiiens ait de dial)olo : coirupisti sapientiam
tuam cum decore tuo, propter multitudinem peccatorum tuo-
rum proieci te super terram. David autem de omnimoda per-
ditione loquens , vocabulo corruptibilitatis utitur dicens : tu
autcm Deus dcscendere fac eos in puteum corruptibilitatis.
Pariter Hieremias ait: et abii ad Euphratem , etlbdi, et tuli
lumbare de loco ubi absconderam, et ecce conuptum cTat,
ita ut nulli usui aptum csset. Insuper ait: et adducam super
eo8 quatuor species , dicit Dominus, gladium ad occidendum
,
canes ad lacerandum , bestias terrac et volucres caeli ad de-
vorandum, et corruptibilitatem. Prolixior fierem, si alios si-
miles locos proferrem : satis enim hi quos posuimus nobis
demonstrant, corruptibilitatis vocabulo nequaquam denotari
initium ac veluti inchoationem corruptionis
,
verum ipsam
consummationem fniemque, damniquc in rem occupatam tran-
situm at(iue possessum , haud secus quam sagittarum in vul-
neratum corpus ruentium, vel flammae in silvam discurrentis
eamque absumentis. Hactenus haec; etiamsi antea satis di-
xeramus incorruptibilitatis et corruptionis vocabula indiffe-
renter usurpari in sacris libris.
Huc usqre Sevenim ad Utteram latinum feci. Nunc quia
prolixior hic auctor estj quam 9neae occuputiones feranty et
quia rem eandem docte quidem sed prope ad satietatem sus
deque cersat, ego quidem tam ex rcliquo hoc tractatu, quam
ex sequente nonnisi auctoritates priscorum Patrum, quotquot
erunt ineditae, excerpetidas curabo: id quod olim in inedito
quoque lustiniani imp. tractatu fcci. Script. veter. T. VII.
p.
300.
Diodorum
,
qui Christum nihil aliud quam simplex corpus
habuisse dicebat
,
primoque Deum in Virgine foetum efforma-
visse , deinde in eo per caritatem habitasse , sic Cyrilius re-
futabat.
<<
mi reverende, qui stulta ac turpissima verba
»
effutis
;
sacrum quidem corpus illud de Maria sumptum in-
»
lirmitati erat obnoxium , sed tamen iam inde ab eius con-
VDVKUSIIS lULlAMJM II\L1C. l<Jn
». erctionis initio, et in utero subsistentiae , sanetum
uticiue
.. seniper fuit, quia Christi eorpus erat ; nullunxiue tcniporis
« intervailum fuit
,
quo illud non possederit. Porro simpiex
,
» «t ais, est, eeteris earnibus eomparatum. ..
Insupei- idem
Cyrilius Tlieodorum
(1)
easti^at, qui dixerat sanctitatis vir-
tutisque in Ciiristo defeetum
,
quo tcmpore ab inimieo ten-
tatus fuit, a superveniente in eum sub eolumbae speeie Spi-
ritu sancto fuissc supplctuni. Sie ergo Cyrillus. <
Ille autem
» ore suo dilatato, et laxatis blasphemiae habenis, dixit Chri-
» sti imperfectam sanctitatem fuisse, neque eius culmen at-
» tigisse ante quam Spiritus sanctus sub columbae specie in
»
eum deseendisset. Quid ni autem perfectus erat? Certe qui
•'
est imperfectus, peccato carere nequit: etenim qui una in
w
parte sanctus creditur , in alia infirmus putatur. Alioqui
» quinam iste defectus eral
,
quem ei Spiritus sanctus sup-
•>
plevit, ut altera quoque pars perfecta evaderet, atque dia-
» boli impetum frangeret, ut adversarius adserit? Porro non
» sanctus tantummodo , et quidem perfectissime erat, verum
» etiam plena potentia is praeditus erat, qui dolores atque
^'
omne genus inlirmitatis sanabat. » Idem doctor libro eo-
dem
,
paucis interiectis , haec etiam scribit. «
Quum Deus
» suapte natura esset, verusque Dei patris filius, humanam
» formam sibi induit, suam faciens carnem illam quam de
» sancta Virgine sumpsit
,
quae profecto caro Dei est , et po-
» testate divina pollens. Idcirco Christus vivificans
quoque
» fuit, et infirmitatum sanator, mortisque destructor. »
Pa-
ria his dicit idera Cyrillus in tractatibus
,
quibus Matthaeum
explauavit
(2)
, de Petri socru eiusque sanatione verba faciens:
« etenim sanitiitem tribuit, uti Deus, dum iacenti illi manus
» suae contactum largitus est. Cur id, inquam ? Nempe ut
(1)
Piaedicio oihmc, iaindiu amisso, contra Diodoruin tars«!nsein Cy-
rilius Theodoruin (luocjue inopsuestenura refutaverat, qui ainbo Iiaben-
tur nestoriani erroris satores. In collectione canonica Ebediosu sobensis
a nobis edita Script. vet. T. X. tres In Diodorus, Tbeodorus, atque Ne-
storius dicuntur sectae splendida et sanctissiina iuminaria. Fuit igitur
congruuin ut Cyrillus Nestorii strenuipsimns advcr.sarius, coiitra Diodo-
nim quoque atque Tlieodorum arma expediret.
(2)
Hoc quoque S. Cyrilli opus desiderainns.
tOG SEVERI ANTIOCHENf
» demonstraret , corpus suiim pari ac naturam divinam pofe^
»
state praeditum esse infirmos sanandi. Etenim illud corpus
"
haud hominis erat , sed Verbi omnia pro sua voluntate ad-
» ministrantis. »
lulius quocpie, romanae ecclesiae lumen , in suo de unione
quae in Christo est tractatu , seu de corporis cum divinitate
coniunctione sic ait. « Cum dixit, clarifica me, vox quidem
»
a corpore proveniebat , ad quod nimirum ea gloria perti-
»
nuit : reapse tamen eadem de toto praedicatur
,
quia totum
>>
illiKl unum est. Quod vero atldidit, claritate illa qunm lia-
»
bui apud te ante quam mundus esset , id quidem deitatem
» indicat quae semper in tjjloria folt. Etsi vero haec specia-
» liter propria deitatis est, nihiiominus de composito gene-
» raliter dicta fuit. Atque ita sub Dei nomine^ quod spiri-
» tus invisibilis proprium est, caro quoque intelligitur, quae
» unitum sibi habet id quod Dei proprium est, qui Deus
» nostrae naturae copulatus est
,
quin corporis natura se per
» illam unionem commutaret
,
quam cum eo habet qui est
» Deo consubstantialis , communicato simul quod est proprium
» nostrae naturae : sicuti ne deitatis quidem natura varieta-
» tem ullam passa est
,
propter corporis communionem , et
>'
propter nostrae naturae deuominationem. »
Pcr(/U vc.ro Scrcrus diccrc sic. Yerba haec pudore afficiunt
Diodorum ac Theodorum
,
qui servatorem nostrum ac domi-
iium lesum Christum, unum esse filium noluerunt agnoscere,
eundemque gloria plenum, quippe Deum natur^ , eundemque
glorificatum, carnem hominemque factum pro nobis. Yerum
hi solum illum unicumque filium in duos dividunt; quorum
unum , filium verum Dei patris appellant , dominumque glo-
riae utpote Deum : alterum vero , hominis tantunnnodo filium
dicunt, de semine nempe David et de Maria
;
qui gratiose as-
sumptus fuerit ad intimam cum Deo Verbo amicitiam ; atque
ob id, honoris ergo ac veluti doni instar, filii Dei appella-
tionem sortitus sit, atque ut gloria et filii dignitate frueretur.
Sic quidem hi, Yerumtamen snpientissimus Cyrillus, scripto
eos obiurgat docens, quod quia unus est Emmanuel, idcirco
nihil el deest, sive naturae, sive gloriae, sive verae filii qua-
AnVKRSIS HLIWIM HALIC. 197
litatis, sive cuiuslibet attributi deitatis. \ec vero alicjnid lapsu
teniporis lueratus est , neque quicquam ab e\tenoribi:s ei ac-
oessit; quia Dcus de Dco cst; nccpic suani uniquain imnin-
tabilcm subsistentiam aimsit, ctiamsi \crus factus cst iiomo.
Kn autem ut adamussim Cvrillus loquitur adversus Diodo-
rum. '«
Audcs etiam hcrilibus formis illum inducrc, (jui , ut
" ait, bomo cst dc Maria, ct ([ui initio a n()l)is nullatcnus
» diversus erat aut supcrior, sed postea multo conamine filii
>> nomen «i!oriam([uc divinam promeritus cst, postea quam
>' scilicet de ventre exierat. l«>itur duo, te censente, sunt illii;
» novus({uc Dcus est Christus, qui a Deo supernaturali lio-
" nore adfcctus est , maiiis aliciuanto quam reli({uae crcatu-
" rae , ut cum simplici homine adoretur is qui lapsu tempo-
" ris, nec nisi sub tincm gloriam posscdit, factusque est Tri-
w
nitatis complcmcntum , natura ac^jualis. "
Item in bomilia vigesima octava supra centesimam in Lu-
cam
(1)
idem Cyrillus ait. « Etiamsi igitur suamet natura
»>
Deus est, nihilominus factus homo, dicitur nomen acce-
w
pisse a Deo patre quod est super omne nomen , ut et Deus
« credcretur, ct omnium rex simul cum carne cui se copu-
•> lavit. Passus autem nostri causa crucis supplicium, et mor-
« te in suo corpore per resurrectionem destructa , ascendit ad
> patrem. »
Idem rursus Cyrillus libro tertio dccimo in Matthaeum si-
milia scribit. « Etcnim per resurrectionem a mortuis , iterum
» humana natura imputribilitatis capax est facta : quae res
" cocpit in Christo, (jui idcirco secundus Adam, primus dor-
» mientium, et primogcnitus ex mortuis vocitatur.
»
Idem sanctus Cyrillus libro eodem xiii. in Matthaeum.
« Maestus fuit dolensque Servator noster , nostrasque passio-
» nes pertulit, etiamsi Deus esset dolore omni liber et excel-
" sior, ut nos scilicet veram in ipso humanitatem agnosca-
y*
mus. Etenim scriptum est, eum itinere fuisse lassatum, li-
» cet dominus Nirtutnin sit rerumque omnium potcstas. Simi-
» liter esuriisse dicitur, ([ui tamen est panis vivus de caelo
» descendens
, vitamque orbi tribuens. Sic itcm tristitiam pas^
(i) Recole dicla
p
I7S. n 1
lU.S SEVF.llI AMfOCHKIVT
» sus, qui alioqui totus in laetitia , suavitatc, fraudioque ver-
» satur. Nuniquam nos dicinius Verbuni Dei impassibile , in-
>' violabile, manifesteque Dcum, expertum esse in sua divina
» natura passloncs ; scd (luia communia ei fuerunt quae sunt
»
propria iiumanitatis ; uti vicissim (juae sunt Yerbi Dei pro-
» pria eique tantummodo convenientia, communia carni cva-
» serunt, propter ineffabilem inexplicabilemque unioncm. Et
» cum caclo Yerbum descendit , nequaquam carncm simul
» caelo dcscendisse ait ; nemo enim ascendit in caelum , nisi
» qui descendit de caelo lilius hominis. Post haec, supplicio
» quoque se obtulit , ut nos poena peccatis^iue liberarct ; et-
» enim livore eius .|>anati sumus.
»
Acccpto Severi priore tractatu, excanduit lulianus hali-
carnassensis
,
plcnamqne iraru^n epistolam Severo rescripsit,
quae occasio juit posterioris tractatus, in quo Seveiiis rrctam
sententiam suam fuculentius at/huc comprobavit. Nos vero ex
hoc altero nonnisi aliquot ineditos Patrum a Severo lauda-
torum locos excerpemus.
lohannes hierosolymitanus episcopus, cuius aetate corpus
protomartyris Stephani inventum fuit, sic ait. « Coniitemur
» Dei Verbum , aeternum atque unicum Dei filium
,
pro hu-
» mani generis salute de sancta virgine Maria et de Spiritu
» sancto natum, ex muliere scilicet (ut ait apostolus) a qua
»
vere carnem nostrae connaturalcm , haud vero imaiiinariam
» sumpsit. In qua carne vere cruciatus pro nobis passus est:
» itineris labore acque ac nos vere defcssus , non simulate
:
" aeque ac nos verberum dolorem expertus coram Pilato fla-
» gellis cst caesus: doluit in percussionc genarum : et cum
»
manus eius ac pedes perforati fuerunt, doloris sensum ha-
» buit, teste Isaia : ipse autem percussus est propter iniqui-
» tates nostras , et ob scclera nostra attritus. Sed divum quo-
»
que Paulum de eo dicentem audiamus : non enim habemus
» pontifieem qui non possit compati infirmitatibus nostris,
» tentatum autcm per omnia cx similitudine , absque peccato.
» Confitemur pariter ipsum anima rationali fuisse praeditum,
»
quae proprias animarum aeque ac nos passiones sentiebat
;
ADVKRSIIS II LIAMIM HALrC. 199
"
vl (|ui(UMn saepc has nostras , ut tristitiam, turhationcin
,
» atque an^ustias. Sic enini evan^elia direntein tra(hnit : tri-
•> stis est aniina mea uscjue ad mortem. Item: nunc aninia
inea turbata est. Tn ^hirci autem evanjiclio : coepit conlri-
» stari et maestus esse. Ac sicuti nos confitemur veras , non
>'
autem phantasticas, fuisse carnis passiones, eodem iure ve-
"
ras illas quocjue animi credimus non pliantasticas: ac tam-
>'
quain haereticos excommunicamus ilios, cjui fla<iellatum Te-
••
sum non doluisse aiunt, et crucifixum et perforatum clavis
« manus, nihil perpessum. Utique nos confitemur, vere ipsum
» pro nostris peccatis mortuum
,
corpusque eius sepultum ex-
» aniniein , vereque a mortuis post triduum surrexisse , et
•>
cum discipulis suis manducasse ac bibisse haud per phan-
» tasiam ; et in caelum ascendissc , et instante mundi fine
»>
venturum ad \ivos moi*tuos({ue iudicandos, atque univer-
•'
suni honiinuni ^enus de morte suscitaturum
,
quod deinde
« incorruptibile erit: nimirum homines illam ipsam in cpja
» sunt mortui ac sepulti naturam corporum recuperaturos
,
» Christi instar qui a mortuis resurgens , idemmet suum cor-
»
pus resumpsit. ..
Cyrillus adversus Diodorum ait. « iNamque ut passus do-
V
lores in carne, nihilominus in suae deitatis natura impas-
»'
sibilis mansit ; sic aio et dum cresceret
,
perfectum omnino
» fiiisse; et cum sapientia augeri credebatur , tunc ipse re-
» dundans sapientiae fons erat, a quo ceteri omnes sapien-
» tiam hauriunt. »
Sanctus Smyrnarum episcopus martyr libro tertio contra
adversarios ait. « Si Dei Verbum , ut vos dicitis, haud est
» passum in corpore, neque mortuum, iam frustra diceretur
» natum ex Virgine, et convenienti de terra pastum cibo.
')
Quamobrem conlitemvir , ipsum corporum proprietatibus
" non caruisse, quae sunt fames, sitis, somnus; vereque et
» non phantastice reliqua huiusmodi esse perpessum. Credi-
» mus item ipsum expertum ((uae animae accidunt , nempe
» turbationem et maestitiam in sua humanitate. Dicimus au-
' tem tamquam adversariis anathema iis qui affimiant ipsum
•^ percussum non doluisse, neque sensum habuisse cum in
200 SKVERT ANTIOCHENI
» criice clavis fiperetur, vel alii cruciatus admoverentin*. Ce-
>'
teroqui fatemur , haec omnia Dei Vcrl^um haud in sua im-
» passibili natura excepisse, sed in humano tantum corpore,
»
quod sibi sumpsit, et cum quo factum est unum. >
Tiieodotus Ancyrae episcopus in tractatu de rubo incom-
busto ita scribit. « "Rebus enim antiquis mysteria praefigu-
» rata fuernnt. Tdcirco ardente rubo, iiinis quidem cerneba-
» tur, sed idem minime damnificabat; illustrabat, non cor-
» rumpebat ; lucebat , non combure])at , auxiliabatur potius
» quam nocebat. Nonne Yirginem in rubo tu vides ? Miseri-
» cordiam eius qui ad nos venit non intelli<2;is?
Severus in homilia ((uam recitavit in ecclesia Antiochiae de
sancta Virgine Maria.
(1)
« Hinc apparet, Christi corpus ea-
» tenus incorruptibile fuisse
,
quatenus peccati corruptelae
» hand prorsus obnoxium erat ctc. vsqvead immortalisque
» est, vt in ipsa honiilia qiiani mox intcgram rccitabimus.
Idem Severus in homilia de ascensione Domini.
(2)
« His
» aliisque huiusmodi peractis mysteriis, ille qui a mortuis re-
» surrexit, cuius latus lancea transfixum fuit, et manus pe-
» desque clavis perforati, in caelum conscendit, signa victo-
» riae suae gestans mortisque manubias. Quae videlicet cae-
» lestibus spiritibus declarabant causam (juamobrem homo fa-
» ctus esset , cur sponte occisus , cur mortuus simul et vi-
» vens, cur in corruptione con-uptionem vicisset. Etenim cor-
» pus eius corruptionis quidem capax erat, sed (juia id as-
» sumptum ab eo fuerat, cuius natura est incorruptibilis nec
»>
peccato obnoxia , idcirco ne in morte quidem corruptionem
» expertum est. »
Ex codicc syriaco 101. in quo cst ojnis monophysiticum
cui titulvs ildes patrum, lioc quoque S. Cyrilli testimonium
exccrpctuun.
S. Cyrillus in explanatione
(3)
epistolae . . . ad Corinthios
alt. " Heic opus est ut de eo (Christo) dicatur, non solum
(1)
l^st liaec hoinilia Scvcii s»'\aji;»'siina s(*[>(iina in riMl. \at. sjr. 14 1.
(2)
Kst soptna^fsiina pnnia in diito codic»'.
(3)
K.st lioc opiis S Cyrilli dcpcnlitnm
\I)M:IISI S IIILIAM.M HALIC. 20 1
omnino i^sse inortimm, verum ctiam sindoiic involutnm;
'.
(|ua(' res Kmmaimclis obitum piorsus tcstatur. Insupcr in
..
scpulcro (lciTlictus csl , undc rcvixit, ut modo di\i. Kr^^o
..
in corporc cum sit mortuus, prorsus nohis pcrsuasit corpus
>.
habuisse. Tunc antem cum Dei Yerbum mortem conculca-
»
vit, rectc se Dcum naturii demonstravit; (juia sicuti huma-
..
nitus aiicns, mortcm pcilulit; ita di\initus operans, mor-
'.
tem devicit.
»
DE SEVERI ET lULIANf
GRAECIS FRAGMENTIS.
IJuw superiora Severi adrersus luHanum scripfa ederem
,
re-
nit mihi tempestire in mentem antit/uissimi cuiusdam axticis
raficani, litteris quadrafis scripfi , catenae scilicet (jraecorum
Patrum ad lohi lif>rum
,
quos inter Sereri quoque et lufiani
fracjjnenfa me legisse rnemineram : quem codicem quum his die-
bus denuo consufuissem , ar/nori ipsam quidem pferumque ca-
tenam esse
,
quam cjraece et fafine Londini lunius anno 1637.
rufyavity quaeque tantmn latine antea prodierat edente Comi-
tolo f enetiis anno 1587. J'erumfamen et itfud comperi, in co-
dice nempe vat. non contemnendum fum Sereri , tum efiam
lufiani /ragmentorum numerum contineri
,
quae a graeca lunii
ectitione prorsus ahsunt , et ne in fafina quidem Comifofi om-
nia occurrunt, ideoque florifegi alicuius sedufitatem expecta-
fjant. Porro mihi visum est, nuffum es.^^e locum aptiorem his
in.seri ndis refiquiis, quam has mei Spicifegii paginas, quae Se-
reri scripta confinent adrersus fufianum.
.'Infca tamen menda quaedam in latina Comifofi edifione a
me purganda sunf. I. Comifofus
pp.
121. 359. 390. fragmenta
recifaf ex Dionysio et Alexandro; qui sane est error ita fegentis
pro Dionysio alexandrino, uf recte est in codice vat. nec non
apud lunium
p. 430. Ifaque a Comitofi quoc/ue auctorum indi-
cufo et a praefatione fafsus hic Alexander e.rpvngendus esf.
II. .Ipud Comifofum
p.
82. scribitur inter interprefes lulius,
prava sine duhio fecfione ; efenim apuct funium in eodem ca-
fruae foco recte habetur 'louXi.-.-jo;. ffaque hic quoque lulius
e.r catena
, nec non e.r Comifofi praef. ef indicufo eiiciafur.
202
III. Comitolus p.Zll. inter anctores catenae habet Methodiuni
SJdam. Jtqiii in codico rat. lcgitur MiSoS/o^' 6 liSv; Metliodius
ex urbo Sidn
,
seu sidensis. .\on est ergo rocabulum lib-.:; riri
cognomen
,
sed urbis patriaeque nomen. IV. Comitolm
p. 140.
nec von in praefatione et in indiculo ponit auctorem Severia-
num
;
immo
p.
426. Severianum archiepiscopum antiochenum.
lerum codex vat. recte retinet udique Severum ; reque rera Se-
rerianum nullum agnoscimus archiepiscopum antiochenum , sed
Sererum.X. Denique mani/esta est Comitoli halucinatio pp. 426.
433. et 3i2., nhi Severi c}.7r6 X6you i. ly. X9. giy. interpretatur
ex Severi apologetico x. xiii. xxxix. cxiii. Quis enim perver-
sam interpretis lectionem heic non videt? Quis cogitare queat
de tot praesertim Sereri apologeticis
,
qui reapse nulli fuerunt?
IJicendum erat igitur Severi ex sermone x. xiii. xxxix. cxiii.
Ktenim nos Script. ret. T. IX. praef. p. XXI. de permultis Se-
veri sermonibus, qui in codicibus extant, locuti sumus, ipso-
rumque adeo triginta sermonum fragmenta scripsimus in eo-
dcm tomo
p. 72o-741. tibi pcrpetuo recitantur y.no Xoy .i> etc.
ex sermone lioc vel illo. Immo vero in citato tomo
pp.
729. 736.
opus quoque ad rel contra lulianum laudatur , cuius titulus grae-
ce est t6 npo^; 'lotiXiavdv o-oyy^a/x/iAa. Ilis obitcr rcritatis gratia
ohserratis, nunc nora Sereri et luliani fragmenta subt^xamus.
SEVEllI ANTIOCilENl
F R A G M E N T A.
Cod. f. 32. b. i:EriirOT APXIElII^KOriOY antioxeias.
Ar.c /cy^u ^r! , I7a/tv ev5a(^t xa.Taparat lovc, cvcy.aa(xv~
zaq avzov apcreva, &)<; uov:u XpcrTci/ ovroag apaivcc., y.ui
auTO) a.piJ.ct,cvGr,q Tr,c ovciJ.aGiaq
^
dia To ex3'/]Xwv5"Yivat zo
Twv av':jp(j)-.r,)V yevcc rri rapax:9i* dic ovze r,y.e^av dii y.v-
piG)q xaAelv Ta Tipo Trjc kr.ionij.iag ,
a/Ja vvy.za y.aB^' nv r\
^uaiv aTTCo/ccev -.c apoev a^iMtja.
{F. 33. b. ex codem scrmone pr/
(
108
j
quod fraymenium
extat apml lunium
p.
121. sed nomine tantum auctoris ad'
scriplo, sermonis aufem nulla facfa menfione.)
SKVKIU FUA(.MK^T\. 2():i
V. 34. 'Attc "kcycv
py.
Tic de eaxiv zc peyu xr.rcc , h c
dia^^^kc; c apy^ocicc
c(fi:
z-f\c aiJocpzicic eiarr/r-r.q
^
o z-n vypo-
z-nzi rwv r]uezepo)v -/ic^cvwv ivdvvaazevaocc^ y.oci y-ezoc TroXXYi?
oarc (xdetaq evv/ijajuevoc, xoci zavzri y.r.zcc yeva^.evcc; cv zcze^
yaza UuvAcv , c yvpicq avelei T&) TrveujuaTi zcv azo[j.azcg
avzcZ xai y.azapyr\Gei zri eTitcpaveta zric napovaiuq avzcv.
Ibid. 'Arc lcycv
y. Wefi zcv Xpiaxcv 7rpcecpY,TcUGr£V,
p.rtVvo)v y.ai zov zvr.cv zcv iG)Va
,
yat zo avzcv y.uza zcv
Oiu^oAcv zpoTiatcv.
(F. 1.j9. Lcyitar liic locus in iuniana catcna
]) 48;
scd
matc indicta cditionc er.ayeiv pro ei.uoeiv.)
Y. 77. b. 'Attc Acycv y.o . *H oa^\ r\ rs^vav/tisc -h^Tiv evo-
^-flcra, vjzav^a ev^vjj.a /.uhCizuL.
(F. 109. b. cadcm habcntnr quac in '(1. lunii
p.
301
;
scd in cod. 7icvdat,cvz(t)v ev zalg npcc avzcv oiale^eGi 6t-
y.aia arrccpaiveiv Becd etc.
)
F. IbT. OoTc; yap coc a)./,S"wG zpt^cvc cdevcvoiv iv ziL
(jxcTet Tcu jStwTtxcu y.lvduivcc ci zcv uivnpr, ^tcv zric, y.c-
(jyty.ric i-niui^tuc avzulla^auzvcL.
F. 169. Ex Tvi; Tipoc 'IcuXtavTjV 3tax:v:v eTitGZcAric.
*0
y.vptcc, ev evayyektcic (^nat r.er.t t&»v t&) y.cGu.cd vexpcvvT&)V
euvz.vc., yui n Tipcq zc zcv pi.upzvrAcv azaoicv zc G(»u.a ex-
^t^cvTwv, Yi Tipoc, zcvq zr,q aGy.nGi(f)c Trcvcus* xai zavzn 3c-
xcuvTwv eauTcu.: aTT.AXuvai xat aTTCXTeivwat, zr7) Gzeptay.e-
oBat znc jStwTtxyic arc/avdeMc* c a-cXeaa^ Tr/V ^vynv uxh
zcv eiexev e|ucu, evpnoet avznv zcv cvv cuTwg aTTcXXu/uevcu
y.aza znv zcv G(i)znpcc ^wvnv , euptaxcvTcc tyiv ^vy^nv au-
Tcu
, n evyri y.ui
n
evhcyia [xeyaln ztg eG-.t* y.ut zuvznv
ev^atzc av ztc, twv eucppcvcivTwv eTre/B^e^v uvzoy y.ut ep-
(^pcv(j)c epCt
70, evlcytu urxHviJ.evcv evi eue e).^ct.
204
SEVEUI
FRAGMENTA.
F. 176. 'Atto ).cyc\j ti , 'Avrt xcZ
cfBopixii xal aXXa&i-
aecrtv uTroxetvrat.
Tbid. Atio lcycv X5 . 'Eiieid-n cpM crt xat cl (pwaTrpe;
cvzct T.^cz Tc vsujua a.yz'jTa.t xcv dnuicv^ycv
^
ov yap eu
avTclg eartv, ET.aidevBw 'iipoai-/ttv int t.Acvzov ad-nloiTfiTt,
aTila diCj-.Mg avza daT.avay.
F. 185. b. Aro "koycv xc . 'Ex. TO)v Tcpcetp-niJLevc^v dtda-
Gy.o[/.eBa oTi Becg zo T.vev^a., xat bny.icvpycv ayyeXcov y.at
^l^v/^MV czt dnij.tcvpycv zo T.vevfjia coc o vioq.
^^^
F. 217. Tcvzeazt zc /.cytv.cv^ zc e/. n-nAcv ne-laciJ.evcv
e/iv zc o(tMj.a. -
"OB^ev 6-h\cv ozt za aXk:: cvy. e\yev tcutc*
cv ya"^ cLv o); el,a.tpezcv avzo tw av3'pw7r&) TpcQTi^^tv oltio
zr\c, '^ivyjhz, cpwvYiv zztavzw evpvBu.cv v.at evapfj.ovtcv opaq
czt cvze zctc aaz^ctz., cvze zclz aWctq ij.apzvpei tcutc.
Ibid. To de zeBrivat e-nl zric ync v-nap-jfet^ zo zayprivat
y.vpiivEtv y.ai apy^itv njavrov zg)V eust ynq'
y.at ata zcvzcv
OrAcvv y.az ily.cva y.at cy.cio^Gtv avzcv yiyiv^uBat zcv y.zt-
aavzci.
F. 219. 'Attc "kcycv pty . 'Ancptav eixTctriGat ^cvlciievoi
c Beci
T^J)
Twi^?
y-<xi- ekey^at avzov czt ncXka. ayvoet
^
etc.
ut in cute/im iunicum
p.
550. Ibi tamen mn dicitur sumptum
hoc frayjnentum ex Severi sermone 113, sed tantinn Severi.
F. 220. b. Ty)? Tiept zovq 'iGZcvq (Dtkcrey.vtai (pm)
xa-
(1)
Paulo aliter in catcMia iuniaiia
p. 493; sed adamussim in latina
Comitoli 1). 443, ubi etiani contra niorrm adscrihuiitur graeca vorba in
jnar^ine, sed ounssa sermonis nuMitione, (luam alio(iui perperani inter-
pretaturus erat Comitolus, ut «lixinuis iii praevio moiiifo. Verumtamen
bene est quod plenius apud Comitolum babetnr fragmentum; prosequi-
iur enim siC:
=»'
yy.Q
xui Ci vioC ra TTclyTa 6 TTaTrjg sS-/)[J.ioUQy/}-
aey ,
aXX ev dyijt TrvEU/zaTj
,
6 y.ara (fvaiv i^^io'/ itjri to'j p.cvoyfivot»?.
Qnibus verbis praeclarum datur teslimonium do^mati de prowvssione Spi'
litus .sancti «Miaui a (ilio, ut n'( le auiinadNerlit Comil(dus. •
SKNEHI KUAdMKMA. 1)().',
ta/^jteXriO-/];
, xal &>; XT.ippiiJ.iJ.ivac
ly/iar,' /y.i yap
y.at ev
TcvTCii evi(^i ^Jiia gg^^iol^ v.ai rjV cv/. aiayyvixai ^£c: iololv
aTTOxaXe^v, eaurov :uk aXXcv A£yo)V etva^ rauTTi; Ocz^.a xat
y^opnyov' ocT:otpi^iJ.cviJ.evc<;
yotp
zw
cvpavcv xat ync TrcifKjiv^
xal SaXaTTriG xA£75pa, xat ag-ipov 5ec7iv, xai ueTwv pvaiv^
y.al xaXka ^i o)V xu(3epva Tr,v rty.zzepav ^wrv, ecjp/i tt/sc;
Tcv 'I&)(3* Tt; e(3o)xev yvvaiE^iv vQ^aap.aTcc, cocpiav, yi TrcixtX-
Ttxrjv IrAaT-fiix-fw '-, ttcTj; yap ap|e<; Cix/ac, yj ttco; (3taTa{y)
Ta7$ vTio r/iv cYiv
/^''P^
Te/cvo-au Ta ^ecvTa, uy) TxpoTipov
fxa^cvaa tcov apyjc^evtxiv xat deancl^cy.ivGiv Ta epya\ xat
yap cuTe aTpaT-nyoq apioTa av Ta^eie rcvg (jTpaTicoTac elg
TTcAepicv, p.Y) TTpcTepcv auT05 aTpaTtcor/ic yevcr/)? yivciuevc?*
Y) xU|3epvy)Tr,; tyiv ok/.ada Tzpcg tc decv l5uve£, uri ev vau-
Tatq Tzleaaq, y.ai cvto); eTif Tc 7:e3aXt:v avajSag. {Rccita-
tur huius loci scntentia in iuniana catcna lamquam cx Se-
vero simul, Chrysostomo
^
ct Grcf/orio thco/oyo , scd aliis
plerumque vcrbis.
)
F. 232. 'Attc loyov t .
*0
Sta^clcg y.a\ ct daLy.cveg
t:7c
vypci^ ey.(^ilcy^wpcvGt Toncig' 3tc y.azr)\^ev eli Tc u^wp c
y.vptcg, *va e/.et avzcvg GVVTpt^r,.
Tavza vlr, /at Tpc(^r\ Tivpcc zvyya.vec au/i^£Tat cuv
pf.ahcTTa Tiapa zctg a^tctg tcv Tivpoq.
1 TTC Tac vypag y.at aTcvcvg y.at a/.apncvq ^vyag at
Tivpog etatv Ttu/at.
lULJANl
HALICARNASSENSIS
F R AG M E NT A.
F. 28. b. lOTAIANor. Ou
ixovQV y.oL-^o. dioiBiaLV cvk el-
nev Ti y.cc-a 5ecC, a?.X' cvdi e| iTit-cArig Tc^tq /zilcuiv.
F. 34. 0\jdiv cxjTi y.oiTOL ^eov cp^eyyeraf, cvTe y.ocTa roiv
epyov auTsi;
,
a/Xa TiT^ cux cu<7(v inapuTai
, r.apnycpoiv
eauTov, xai Ta; cc5wac 7:apa//uS-cupevc5* xat yap xai vi vu{
exeiv/; xai to cpoo: tcov aaTfcov, xat tcv ecoa(pJpu to Aa^-
y«v ev e/eiv/] Tfi vuktc Trapcjj^yixev.
F. 49. b. 'AX/a yap /ai 5( ev Tut cIm) aau, cpr,(7tv,
affTaalaffTrt y.oci r.ooq eavTcvg xat r.pog ae ^La^ivovoLv,
F. 50. Etp,v/)c (3e TravTa^^oB^ev xuxXctiovic, alcpvt(3tov o
ar.aLc, nclvnaLg ava(pavrja/i
,
dLynv apcvpag ycu.odom >*-«'
fipiBcy.ivrii aQTayycLV.
F. 53. b. MejuvTn^aeSa co; eleyev r.poc avTOv yi ytvYi* y.e-
^pt Ttvcc yapTcpr,Gcic leywv « t(3cu avau.evo) y^povcv eTt p.t-
» xpov npcfjdeyyij.evcc ty]V eXTrt^a Tvi? acoTyjpiac p.:u; » rpo-
dri^cv Tcivvv yeycvozcq w? YiXTit^ev ex Oecv acoT-/ipta$ Tuj^e^tv,
evdr,Aov otl ~a.vTriV y.at vZv cvyizaL' y.at (^YiGlv otl r.aidev-
(7EL
fj.E
c y.voLcq
,
c/Xk iv y.pLOEL xai p.-/) ev Bvu.u)' Mar.ep yat
Aa^id Vheyiv « yvoie p(.y) tw Bvu.c^ gov eleyE,'fii ue., [jnde
» TYi cpyvi acv r.aLdeva-ng p-c' » cu yap tyjv TratcJstav Tiap-
•/iTeTT^T a}.}<a tyiv //eT' cpy?)^* Ti^uTc Totvuv xavTau^ra (^rr
atv
.,
oTt et y.aL eTpoa^v, ptyi ejrt rcXv TrapaTetveTW Tac |3a-
aav;:uc* TaauTy;v yao xai t-/]v eXTit^a xexTTi/y.at.
F. 54. 'E,-£i^-n TYiv eXrrt^a ty;? aMzriptag rpcedey^eTo
.,
(^YlfftV yev;:tTc pce a7roXa|3cvTa facu tyiv eATitda
, T"^? te xo-
Trptac ocnallayrtvaL
^
yaL T-n dpLaTri TrcXtTeta x«t ty) (5t-
iJLIAM mA(. MK^TA. 207
katcaiivn
evaitcBa.viiv
, r.sfK^f^aaccfj.evcy
\.t.c icx) ^zcv
,
y.ai
ovxa. iv^cicv u)q xc TTf^cTepcv*
xcZxo ya^ laxt zo ic^
tii iin
Ziix^oiv YiXXop.nv £7t' auTYig.
F. 59. Acy.ifxicv yap eaiiv o picq ctv.SrpajTrcts, ^ol^ eXey-
y(c^ Tvi? kY.aazcxi yvoiixng"
Ibid. OuTco xaTW cpyxjtv iiepi toutwv dtaxu^evcc^ itq oia
v\iv tinzET.zwty.OL,
F. 59. b. llrMy dLy,r,v dta ^po)(^cv aiiipya^cij.zvc^' cvy.
e(fipe
yap cvze yri tov aTcppuvTa
lx%^'
To yap er.aAyeq tyJ^ cdvync acpeXxet (j.s, t^; fJ.vr\y.nq*
F. 76. b. My) T.pca^axcv cpnaiv tyiv apx^^^v
/ajScov
ex^'5->
Tva e^ avaxpaecos Ta xaT' e/y.e eTiiyv&ig
,
di cov Ta7s at-
HLtatq pLi Tiapadid(>iyac,; aXX' cu^ev ae XeXyi3"cV eTitaTnaai
^e ^e7 TO) pmTw, cTi aXXr Tt Xeyet ty,v ap.apTtav, tzepcv
(Je TY)v aai^eLav xat tyiv |UcV xcfvo)§ Trepi T£ 3"£cv xat TiepL
avBpoiiicv yLvia^ai., xnv 3i IdLXo^c T^ipi Secv, iiepi cv v.oll
xc ae(3e(V av5pco7:Gov yap aeiizc; cvde ctc-
F. 77.
Tc dwaa^ai acL TipcaeaTi, xat ty.v twv cvtcov
yvodjtv
ex^'^'
^•^'- "^^ ^tv.aLOV acL Vnapy^iL' zic ciiv avzia~ri-
vat aci dvvazat;
Ibid. Ex 6e TCUTcov to pieyaXrcpuec tou 5scu aTre^etxvu-
atv eU Tcacvzcv yap cpnatv ayaircs e! xat acc^oq^ uiq xa\
ex rrg uXy]^ TauT/ig ty)? £7rtXY,pcu ^wcv TrctYiaat, xa/ tcutw
v:uv xat Xcycv y^aptaaaBai.
F. 81. O y/.odaaav eyjjiv etc, zo lalelv
.,
cvzcc y.a\ ay.cac
xexTYiTat SLq zo oxcuetv.
Ata zaq T-r,(3e
epLTTtTiTcuaa^ au/ucpcpa?.
F.
83. Ou yap iazt vr\-/iiiivov e\q Tiepag zrig Balazzng
cXS-eTv
cuTe [j.r\v iiaaav zw zcv ^ecv yvoiunv XcyLaiiod Tre-
208 lUHAM FRAOME^TA.
ptla(6Elv' co: cvv cvdk cvc; el; r^epoc;
OL(fL-A(jBat 'r,g epr,-
y.cv (5uvarat.
Ei ^e Gv xcv diy.aoTrv TipcGy.cxlmcx.i tva diyJ.oci cci^
^Aene ra xara aavrov cttooc eari ya^txpcq.
F. 8G.
'
AvOpc^-ncg yotp
etiJ.i '/ayco, y.cct TravTw; cvy. ccy.apdtoq,
F. 87. OiedBe de ue c^ndtv ayvceiv rcvq r-ng npcvctag
"koyovq; y,ai rci rcvrcvg cvx klotr-cv vy.oiv yivcoaxw.
F. 97. b. 0( uev yap evravba
T.chrevaocfjiEvct ocneTiiv-
GCVroLL ey.iLde' ci 6e ev ey.eivn rri Ar^EL yLVc^.evct cvy. ev-
Tau3"a TicXirtvtjcvra.t,
F. 98. b. ''Exptj/ac de ^xe rovzeartv dadoty.a yap uri o
vvv 7ra(j)^co, Tipcctuta t&jv cxeiae yiyevr\rat,
F. 117.
'EJ
cov cpy)(7tv rpjapzev ^ ^erspktcg ytverat^ xat ev
Traaat? avrcv xa'c, rpt^ctg GC^tyyerat raroc ro elpy)juevov ev
Tiaytdt ravrr rv eypv^av GvveArc^^-n o r.cvq auroiv.
F. 122. b. Kat cvde rrv aiio twv avyyzv^v eaycv r^a-
paiJ.v^iaV adiA(Dcvc yap rcvg auTw -Kpzarycvrac leyet.
F. 12.3. Mrj ay.ovG^iv yap ro yvvaicv e(p' otq xaxwg gvv-
e^cvlevoe
,
y.at avro Ivr.eiv ene^^^etpei.
F. 124. b. TauTa cv^
(^i
Trept avr^v leyet
^
a/X' "iva
ay.cncg VT.cu.cvnc r, rctc ij.erer.etra'
o /at yiyzvev vnc Mmv-
aeodc yvcou/) 5ecu,
F. 131. b. 'Hrci Gy:nnrcvq /eyet , yi
ro ripriJo^G^aL rag
ctxta^, xat xaTaaT|:a7rT6(v ev auTat; rcvg aGrepaq tcov cpo-
>/
> •> ' . >
f f >
^'c' p
ocov cvTWV avay.ey.aKvp.uevbiV ev ayvcia ya.p ^lglv ec,e\Ja-
\ \ ~ • > < ^ ^ >/-\ , . > \ ~
Xcv yap ro
^^s^c, a© eauTcov* ci; e/eyev ,
eyc^i ei[j.L ro cpojs
Tcu Y.oa[i.ov' cvy. r,^e/:r,Gav ro cpws
napadeiaGBfaL.
F. 137. Oux cicvTat cuv ex tcu x:tvcu to \6tcv GvvtSelv*
y.ctva yap aacpctv Ta TriJe
Gv^j.^atvcvra,
IIJLIAM I-IWC.MKNTA.
209
Oux «7rc(pa/v.juev:u xaZrot. a./'Ax a^(^ipalAcv::<;* m^ eav
eiTict ziq^ d); (jacdpoc y.<xy.oc^ kjo); cutws (x-nelafiic,
V. 133. b. Taura Xeyst :u t/iV cpuatv (pauXi^&)V, aXXa
Tov ^eov uv|/cov, C05 Trpc;? auTov -/ipeT? aaiiptc^. y.on o-xoX-nJ,
i^yj/xepoi T(ve5 ovxeq y.oli oXiyoy^pcvLci.
F. 160. Ovy^ oTt Twv ^ixai6)v yepocg t&Jv aors^wv
eVat
TrXcuTO?, a/X' CT( ec^ c^esv cut^i t-/)V twv ;^p-/ipa'T&)V ttcc/)-
ffovTat j^pyiaiv t<5Uto yap eaTi xT*/i(7a(7S'ai tov e^ auToiv
xapTiov.
F. 173. b. Oux ev epyct; avrov piepi^eTat, otHa ev Xo-
yctg Tipc Yaipcv tyiv atTiav zr,c iilnyriq er.ti^-nvovvza,
F. 189. b. OuTOj ^-/laiv, 3"eoc, Ta xaTa tovq avBp^o-
TTou? JictxelTat , Trape^^et to etvat^ ucp/jye^Tat Ta decvza, Y.ai
y) ^taBov 3((3w(7i T(ov xaTcp5wp.aTwv ,
}) ^tx/iv elffTipaTTeTat
Tov 7Tapa|3a5ev r&)V, ( Extat partm liic locus in catcna iu-
niana p.
500. sine luliani nomine.)
F. 190. Et Tt -otyapovv r.pog zavza /eyet, e/et; xat
kley^at pte piYi ^ixaia Tiept Tvis zov Becv dtYaioGWfig "keyov-
Ta, Xalfiaov* -nSeoic yap e^^o zr\g (jr,c er.aY.pcaaaa^at dt-
yatcAoytaq* zc oe Y.at ey(ti et^jx., avzt zov cv r.pog ^ecv aot
ay(>)v' piYi oeio-Yis, ws e^acjxe^, eyco etptt
taccfvng aot' ei
de ^r,3ev s;)^ets aTicxpivajB-at, pteS' in(7u;(tas aY.ov(jov v.oLt
izepaq (jo(^tag pr\uaza' zwj cvv xe^paXatwv t:u 'Ehcvg zag
C / . \ C \ J »
pviaecov oLpyag (jvyypa(s^evg eTtctraazo.
Evx^fii
y«p
epyov
ava^etyPrwat as dtiiaiov
<J/yicp(f)
y.a\
piapTupia 3"eou aXX' (jux cixeta «Ticipaaet.
F. 191. "Q(77:ep yap za edodtixa ov pttav e;^e( tyiv 7:ceo-
T/iTa, :uTco; cv'h za p-hy.aza ent atag evvotag Aeyezai.
loTeov de ozt ov/. acpaTcov, cu^e twv u7T£pxcap(ic»)V ^uv-
210 lULlANI FBAGMEiNTA.
a/u£Gov p.vr;p.:v£U£C, a/X i/. rwv c^oc-u)V zf^ dc^cloyiav Ttcf-
gizcci.
Kcf.rocGiyocdavxcg zcZ (JLiv 'Ico(3 tcvc (piXcuc, rcZ 6s, 'EXi:v?
Tov 'Iw,^
,
e(3£i /pioTdv xai Trepae twv Xcywv e^eve^^Srivat
,
07r£p
Tr-(r>(7Gt)V cu/. YiV 7:A-/]v 5"£:u* dia XatXaTrc; (Jyi ouv
(2aiV£Tat Tclq (j)i/'.ctg xat (5ta ve^wv t(w 'IcojS
, 03; tw /h£v
'lapayiX (^ta cp^wvwv, tw (5s MwugeT (Jta (7ti;X:u V£cpeXr,?.
F. 217. "^(jTrep syco ys , (priO"iv, t:v xocp.cu y.c(ju.cv (xvi-
^etja.
*Qg
ex Tipcaomcv xcv r.ocz^cc p.eya Tt ^y](7tv ctr) TrETici-
^evocL ct) 'Ict>j3 oTTCTe c ly.og vic; txyocnrtZcg cvy^ vrev^vvcq
wv S"avaTCj) illezc SavaTcv, yocL kv 'i-yyeaiv zric oc^vgoov
7rep(£7:aTrj(7£v, 7va tcv^ vT:oy.eL^evcvg ^ocvccz(i> Xu-poux^riTat
;
F. 218. b. At' cv dLOilvezocL' yocza zo^ uy; b -/eLiJ.oL^^^cvq
ev Tw v<;T&3* oLve[j.oq de Igzl pevixoc ocepcq zouq twv tcttcov
g^aXXayaic , cBev piL^ zoc; enoiVvy.Locc a^.£t(3(k)v.
F. 243. Tc ,a£v Tipozipcv ocv-.oq eycvaioc yvcoari lepevc
zcv Becv yeyevnzocL^ 7:pca;j;epcov y,ocl vnep tcov vtwv auTCu*
£T:£t(3n (5e p.era Trjv nkrtyriV cw.ezi cioq ze -hv 3"^ppe7v 7:poa-
ocyeLV ^vdLOf.q (5ia to avix^e^riy-og nci^og^ eixcTCog r.pog zov
3"£cu ;^etp5Tcv£7Tat tepeu^»
F. 244. Zripiia yap riv tw 'Icoj3 et cl r.pog TrapajuuS^tav
iX3"cvTei; auTw cptXct , zL^oipiocv enaav ^ocvoczcv.
F. 248. Ou3ev e;^cov eXXe^Ticv , cv ^povov, ci» |3tcv.
MeTa Tnv ex tov izoc^cvi ocvoccjzocglv,
^vpLay.ry vvv znv efipacuv (JtaXexTcv xaXel, e^reiJn xa«
IvpLav zr\v lcu^atav, xat 2upcu$ ct 7rcXXci tcus Ila^kaL-
(jzivovg ovcpiaCouatv. Kat *H.podozcq taTCptoypacpcg ^yiaiv
« cjeptTepivcvTat ^e 'Iv(5c( xat AtyucjTtct ,
xat ApajSe^
,
iiJLiAM fraome:sta.
211
» xoct ci ev UxlaKjTivYi 2vpci' »
zoixi 'h^jdoci^vq xara-
Uyc^v.
^'^
2vpLay.f\v ^i^lcv y.a.lfi dia. xo yctrvia^etv ty.v ^(«XexTcv
Twv 2up&)V Tvi e|3|caV^t, xat er/.cct ^ufl axoiy(iioL
^X^'^
xa^-
aTrep ci Ej3pa7c(.
(1)
Extat liic locus apud luniiim, scd auouyinus. Docet atitem nos
Comitolus
p.
541. (rum cod. vat. ) verba liaec esse luliani.
DE SEVEKI HOMILIA
M O N I T U M.
Ex tot Severi antiocheni homiliis quae, ut dixi alibi , in
sfjriacis bibliothecae vaticanae codicibus latent, unam saltem
heic lutine recitare placet de beatissima virgine Maria lo-
qtientem, quam et orthodoxo prorsus sensu compositam ah
auctore cognovi, et lautis doctrinae sacrae atque hermenevr
ticae copiis abundantem. Certe ii philologi aut crifici, qui
nostra aetate
figuratos divimrum bibliorum sensus superba
vel ''ncauta mente fastidiunt, rursus heic vidcbunt genuinam
patrum antiquorum sacra biblia interpretandi rationcm : ecce
enim Severus
,
priscus sane et magnus interpres , in Mosis
praesertim arca, lege, tabernaculo, ac sacrificiis, umversam
incarnati Verbi oecmiomiam non imperite neque absurde per-
videt, el theotogico acumine emicleat; sanctaeque simul Dei-
parae laudes reverentissima oratione concelebrat.
ARCHIEPISCOPI ANTIOCHENI
HCKILIA
DE SANCTA DEI MATRE SEMPERQUB
VIRGI^E MARIA.
V.
olenti mihi ad virginem matrem oculos attollere
,
perque
dictas de ea sententias suspenso ob reverentiam vestigio in-
cedere
,
quaedam veluti a Deo vox deferri videtur , measque
aures clamore valido impellere his verbis : « cave ne huc ac-
» cedas ; tolle calceos de pedibus ; locus enim in quo insistis
,
>'
terra sancta est. » Reapse oportet morlali qualibet carna-
lique phantasia, tamquam calceis, mentem illam semet exuere,
quae ad divinarum rerum contemplationem conscendere niti-
tur. Quid vero cogitari augustius vel excelsius potest, quam
Dei mater ? Certe qui ad eam accedit , ad sanctam veluti ter-
ram sic appropinquat , ut ipsum denique caelum attingat.
Quamquam enim Maria de terra est, et humanam naturam
nobisque consubstantialem sortita , attamen intemerata est om-
nique macula carens: quin adeo de suis visceribus, ceu de
caelo, Deum protulit factum hominem, quem ipsa divinitus
conccpit ac peperit: non quod divinam naturam ipsi dederit,
qui de ea natus est ; is enim quolibet principio caret , omni-
que re mundiali vetustior est ; sed quia ex se
,
per ineffabi-
lem arcanumque Spiritus sancti descensum , humanam natu-
ram illi contulit
,
qui nihilominus sine ulla mutatione per-
mansit. Quod si tantae rei rationem scrutari velis, omnem
tibi vestigationem praecludlt virginitatis signaculum, in partu
etlam incolume. Res profccto inexplicabilis , arcana, atque
ineffabilisl ((uam qui considerat, attonitus cum lacobo ex-
clamat:
<
quam terribilis cst locus iste! haec utique ianua
^ caeli est.
>
SKVKRI nOiMIMA DK H. \. MAHIA.
'2\'^
Dfiis olim proniulgandae Ie<2;is causa in montcjn Sinai de-
scendit. Gloriae eius species
,
prout in scriptura nanatur
,
instar ii;nis ardontis crat in illius montis cacumine, coram
filiis Israhel : (|uam(|uam ea rcapsc nonnisi quacdani (livinae
gloriae ostentatio fuit, non autcm Dci natura aut pcrsonu.
Comitabantur visioncm illam fumus
,
ac dcnsissima nchula,
acutus bucinac sonitus, fulgurunuiue splendor^ (luae
omnia
terrebant at([ue a monte circumstantes arcebant, quos alioqui
puros admodum atquc mundos esse oportcbat. Quin adco ani-
malibus ipsis intcrdictum accessu fuit, poena proposita ut vel
saxis opprimerentur, vel sagittis confixa cadcrent. Dictum cst
enim:
« iumcntum quoquc si montem tetigerit, lapidibus op-
»
primetur, vcl iaculis confodictur. » Ita Deus se gessit , ut
llebracos tcrrcret: is ([uippe ad ipsos ceu servos adhuc ca-
pti\os(iue acgyptiacae idololatriae accedebat; quapropter un-
diciue tcrriculamcnta incutiebat, ut eos timore complcret, va-
riisque vocibus territos, promulgatac legi obedientes efficeret.
Id prae oculis habens Paulus aiebat iis qui evangelio cre-
diderant: «
non enim accepistis spiritum servitutis in timore,
» sed spiritum adoptionis. » Scilicet hoc Deus curavit, ut
primo homines timore erudiret, dataque lege emendaret; qui
cum postea de servili conditione exissent, tunc demum ad
eos , tamquam ad fdios , maiore quadam perfectione et beni-
gnitate accessit.
lam quum homines prima hac correctione haud mcliores
evasissent, immo veluti abysso quadam atcjue alluvione hanc
gratiam mcrsisscnt, Dcus nihilominus ex abundantia benigni*
tatis suae maiorem adhuc et copiosiorem gratiam iis concen-
dendam putavit, cum excelso adoptionis munere, ut cos sibi
amore subiicerct
,
quos terrore minime pcllcxerat ; atque ut
electos fdios efficeret, qui servi improbi fucrant. Koc nimi-
rum apostolus sapienter ait:
« ubi abundavit peccatum ,
ibi
» superabundavit gratia. » Illic spiritus servitutis, et mons
ob pompaticam Dei gloriam ardcns, Moyses(iue
ministcr; heic
autem adoptionis gratia, rationalis mons Yirgo, quac puri-
tate sua , et Spiritus saucti descensu radiis veluti coruscabat.
Haud gloriae Dei tantummodo fuit heic ostentatio , scd Deus
214 SEVEIU HOMILIA
ipse, filiiis ille, Verbum illud, [ma<zo illa et fi<iura persouat*
Patris. Hic \idelicet uoii moutis tantummodo cacumen teti-
git, sed immutabiliter iucarnatus est, et de Virgine natus:
Verbum enim caro factum est, et habitavit in nobis. Itaque
per se ipse operatus est, suamque nobis ^ratiam suppedita-
lit, nullo utens ministro: neque enim congruum erat, ut ado-
ptionis liratiam servi opera suppeditaret. Quam ol) rem Chri-
stus ipse de magnitudine divini auxilii glorianter dixit:
<<
non
» veni ministrari sed ministrare. » jNamque ipse consubstan-
tialis filius Dei invisibilis , fit filius hominis ; atque ita nos
per gratiam caelestis patris filios efficit, qui de terra sumus.
Ipse sibi vilitatem sumpsit, ut nobis impertiretur nobilitatem:
quod vile erat nobili copulavit, de matre coelibe ortus. Hic
est lapis ille, quem Daniel propheta abscissum de monte vi-
<tit abs([ue manuum opera , nempe incarnatum in Virgine sine
semiiie virique commercio.
Quidnam igitur magis mirer? montemne qui quum exte-
riore sua forma deterior sit , tamen ob virginitatem , divi-
numque mysterium in eo completum, excelsus fit ac subli-
mis? An lapidem potius de vertice lapsum, qui vertex sum-
mitasque est cuiuslibet principatus , dominationis , ac pote-
statis? Hic autem sectus de monte lapis, caro fieri voluit
,
ut universae ecclesiae fuudamentum fieret: aliud enim fun-
damentum nemo potest ponere
,
praeter hoc quod est posi-
tum, nempe Christum lesum. Nonne amoris ergo, pacisque
inter liomines efficiendae descendit Verbum , lapisque dese-
ctus fuit? Quamquam vero hic mons per se terribilis, nunc
facilis accessu est , num idcirco emundare nosmet haud de-
bemus , ut sic accedere ausimus ? Quis , inquam , dum a monte
cernit haud receptum Deum tamquam a Sinai, sed genera-
tum, non admiratur? dum illapsum in montem Deum, nasci
cernit ex eodem factum hominem sine ulla transformatione ?
Idcirco ego usque ad huius montis radices, id est usque ad
exteriores sensus atque profanos , valido cursu progressus , ve-
reor tamen introrsum veluti in sanctum sanctorum inspicere;
quippe qui audiam legis librum de summo sacerdote illuc ac-
cedente dicentem : •<
et assumens thuribulum plenum prunis
i)i: ij. V. M \i\iA. 21 )
' altnris quod ost corain Domino, nianuquo, tonons comiMi-
'.
situm incensi tiiymiama , ultra vohim penotrabit iii sancta
,
»
ut positis in ic;ne aromatibus
, ipsorum nebula ac vapor
opcriat oraculum, ([uod est supra testimonium
,
et ipse non
V
moriatur. » Is igitur, qui mysteria huiusmodi penetrare vo-
let, semet ipsum carbonibus puriict in ara acconsis et con-
secratis : manus insupor thymiamate diUj^enter composito ple-
nas gerat ; halK'at bonorum operum thus
,
quod ([uum i^ni
commixtum fuerit , ea
,
quae secundum modulum nostrum
comprehensionemque sunt, revelet; quae autem vires nostras
suporant, vn quasi vapor obnul)ilet, simulf[ue animabus nos-
tris veniam conciliet. Kiio igitur neque ut par foret compa-
ratus, neque eiusmodi ii};ne mundatus, neque his thymiama-
libus praomunitus, extra maneo, noc visum mentis ad adyta
interiora intendo, quae intuori non valeo : verumtamen ado-
rabo propitiationem meam Christum, qui in Virgine conce-
ptus fuit, mun(li([ue peccatum abstulit.
Sed enim liaec mihi cogitanti, \idetur deiparae Virginis
commemoratio cor meum luce perfundere, atque instar ignis
inflammare, omniquo odorum ac thymiamatum suavitate re-
plere. Quamobrem mei oblitus atque attonitus, cupiditate qua-
dam pertrahor ac rapior ; mox^pie iterum subsistens mecum-
que reputans, lumen incipio haurire a pulchritudine typica-
rum imaginum, quae in intimo sanctuario sunt, at(iue Em-
manuelem consideraro
,
qui multifariam portenditur ac de-
monstratur. In primis arcam intueor quae puro auro constat
Iigno([ue carie minime consumendo, ([uod quidem undi([ue in-
trorsum auro tegitur , ([uin ulla pars eo decoramento careat.
Nonne hic est Christus ? qui unum quid est ex duobus , ex
deitate scilicet tamquam auro rutilantissimo , atque ex hu-
manitato, ([uae corruptioni non est obnoxia, ligni instar carie
immunis
,
propter immaculatam et sine semine conceptionera
Dei Verbi in Virgine per sancti Spiritus operationem ; ita qui-
dem , ut non carnem inanimem, sed rationali anima vivifi-
catain sibi copulaverit. Hoc est, inquam, aurum quod iutus
forisque lignum operiebat.
Ac mihi profecto videor his Jn rebus magis magisque veri-
*2H> SEVERi no:snLiA
tatem typi dignoscere. Illucl eniiii imputribile iignum , reapse
naturale lignum erat , eiusdemque et generis et materiae qua
cetera ligna constant, quae vi corruptionis labefactantur ac
pereunt ; id tantum peculiare propriumque habuit
,
quod carie
non vineebatur. Sic nimirum Ciiristi corpus, rationali anima
praeditum , nostro generi nostraeque naturae consubstantiale
est; in hoc tamcn differens, quod ea corruptione, quam pec-
catum gignit, immune invictumque est
(!],
quia de Virgine
conceptum fuit , et cum Verbo Spiritu sancto operante copu-
latum : « qui peccatum non fecit , nec inventus est dolus in
w
ore eius. » Sicuti autem arcae lignum, quamquam impu-
tribile et integruin, nihilominus sectile iignum dicitur et in-
cendio habile, ita purissimum Christi corpus, etsi neque pec-
cato obnoxium neque mananti ab eo corruptioni, capax tamen
patiensque fuit cruciatuum , verberum
,
caedis , mortis
,
atque
aliarum passionum eiusmodi: nisi enim ita se habuisset, haud
esset mortem expertum, qua illum profligavit qui imperium
mortis tenebat. Sed tamen ad sepulchrum usque inferosque de-
latum, nullam ab his corruptionem passum est, propter suam
divinam a mortuis resurrectionem :
" non enim derelicta est
)'
anima eius in inferno, neque caro eius vidit corruptionem
»
sicuti scriptum est. Hinc patet, Christi corpus eatenus fuisse
incorruptibile
,
quatenus ei corruptioni
,
quam peccatum effi-
cit, prorsus non erat obnoxium
;
ei vero corruptioni fuisse
icloneum, c|uam mors ac sepultura parit, a qua tamen adeo
non fuit delentum , ut eam potius destruxerit, propter suam
cum Verbo Dei coniunctionem
,
qui naturaliter imputribilis
,
impassibilis, immortalisque est. Ceteroquin comparatio arcae
et similitudo , in hoc non congruit , nempe quia divinum Ver-
bum haud ea ratione carni coniunctum est, quo elaboratum
arcae aurum ligno adhaerebat
(2)
: etenim infirma est typi
imago, neque rei veritatem quaquaversus demonstrare potest,
(0
Helc et in sequentibus consonat St-vprus dictis a se in tiactatu
adversu.s lulianum.
(2) Haec dicuntur contra Nestorianos, quorum contrariam prorsus
ductrinam videsis apud tbediesum Scripf. >et T X. i>art. If.
p|>. 3'i9
IHi B. V. MAUIA. 217
noque adamussim quadrat; sed praeoccupatio tantummodo
qiiaedam est , et euieuii)iodi simiiitudo. Alir.m divinae Imius,
qua Kmmanuel usus est, coniunetionis ima<;inem Paulus ex-
liibet dieens:
•<
quia pueri eommunieaverunt carni et san^Hii-
"
ni, et ipse similiter partieipavit eisdem. » Pari nempe ra-
lione partieipavit Verljum earni et sanguini, minime tamen
,
ut constat, malitiae humanae.
Slmiliter pyxis illa
,
(piae in area eoneludebatur , invitat
me et quodammodo pellieit illo suo radiorum myslieorum lu-
mine, ut aliam Emmanuelis imaginem spectcm. Etenim legis
ministerium pietorem veluti imitatui
,
qui paulatim in tabula
exprimit, per singularum ligurarum elTigiem, universam Chri-
sti in carne adventus dispensationem
,
quae nonnisi ex sin-
gularum imaginum eumulo diiiuoseitur, quia singularis figu-
ra totum non exprimit. Cum itaque de eaelo manna ad instar
imbris descendit , atque illa pyxide, quae in hac inferiore re-
gione fabrieata fuerat, eonelusum est, tunc ipsum manna \ er-
bum divinum portendit, quod de caelo illapsum, haud inde
seeum carnem gestavit, verum in his inferioribus loeis earo
faetum est, quin tamen semet immutaverit. Et arcae quidem
ligno corpus significabatur, auro autem divinitas: heic cou-
tra
,
pyxis aurea eorporis symbolum est, manna autem ^ erbi
diviui. Etenim manna allegoria Christi est, qui se ipsum pro
nobis obtulit in odorem suavitatis, seque fecit victimam et
holoeaustum, atque a morte surrexit, ct ideirco caelestis pa-
nis ad vitae nostrae alimoniam vocitatus est. I^^rat Yerbo qui-
dem numanis infirmitatibus atque huiusmodi adfectionibus
corpus obnoxium
,
fami , inquam, labori , siti, cruciatibus
,
quae omnia per dispensationis ratiouem spoute pertulit ; idem
tamen, ad instar illius auri, vivilicum prorsus erat , indele-
bile, imputribile, (utpote Dei corpus, qui est naturaliter vita)
gloria quae Dei propria est insignitum, quin tamen naturam
suam corpoream immutaverit, aut ad divinam transtulerit
:
mansit enim corpus, cuiusmodi erat, in quo demum semet
ostensurus est, de caelo redux , iis qui eum erueifixerunt.
Quod Paulus utique ait: « si cognovimus Christum in earne,
nuuc non amplius cognoscimus.
»
218 SEVERl HOMILIA
Age vero adhuc iu arcam introspiciens , tabulas vidi in
ca repositas, virgamque Aaronis quae mirabiliter lloruit, et
amygdalarum IVuctum protulit, arida licet. Hoc significat
,
arcam esse Christum, apud quem coudita est ea, quam olim
levitae apud se habuerunt, lex et sacerdotium, quibus am-
bobus demum iniirmatis et arefactis foecunditatem Christus
restituit per institutionis evangelicae germen. Quamobrem ip-
semet ait
:
« ne putetis
,
quod venerim solvere legem aut pro-
» phetas; non veni solvere, sed adimplere. » lam quinam hi
fructus erant? ISempe amygdalae. i^raeclare, etenim fructus
proprius virgae legalis et castigatoriae amygdala est, quae
extimo tegitur cortice tenaci admodum et acerbo, rursusque
alio crasso duroque; qui ambo tenerum illum continent nu-
cleum, cuius iucundus gustus est: « omnis enim disciplina,
» in praesenti quidem videtur non esse gaudii, sed maeroris;
» postea vero fructum pacatissimum exercitatis per eam red-
» det iustitiae. » Rursus virga
,
quae sponte germinavit (ut
varia spiritalium sensuum copia utamur) Christum ipsum de-
notat
,
qui de lesse ac Davide pullulavit in carne ; cuius
ope genus nostrum olim culpa infirmatum et marcidum flo-
ruit, gernnna protulit, caput erexit; de quo vaticinans aie-
bat Isaias:
«<
egredietur virga de radice lesse, et flos de ra-
»'
dice eius ascendet.
»
Praeterea propitiatorium arcae impositum , super quo nemo
sacerdotum sacro opere perfungebatur , neque sanguinem ef-
fundebat, ((uodque alae duae cherubim utrimque velabant,
perspicue Christum signilicavit, quem Deus praevio consilio
propitiationem posuit, per fidem in eius sanguinem , ut Pau-
lus ait. Krat autem propitiatorium illud arcae impositum , ut
causam Christi adventus in carne, seu ipsius dispensationis
,
denotaret : dispensatio enim e6 sursum tendebat atque aspi-
rabat, atque in hoc scopum suum attingebat, nempe ut Chri-
slus, prout scriptum est, propitiatio pro nostris peccatis fie-
ret. Prohibebantur insupei sacerdotes propliatorii tactu
;
nulli
enim concessum est hominum
,
praeterquam Christo , semet
offerre, prout reapse is semel fecit, ut multorum peccata tol-
leret. Nunc vero nos sacerdotali officio fungentes, haud ipsum
1)11 n. V. MARIA. 211>
imniolamiis ea rntiono qna in veUTC (if^ura fiebat, sed pcr ea
(luae
in niysteriis operainur, nienioriani ohlati ab eo saeri-
(ieii peragimus ^l). Quod denique a eherubin propitiatorium
tegebatur, nonne aperte demonstrat, ipsum fuisse Deum eo
(luoque
tempore
,
quo pro nobis in dispensatione propitiatio
erat, et pro nobis in earne patie])atur? eundemque tum eliam
terribilem supernisque \irtutibus inaceessum fuisse, sieuti an-
tea quam prateretur erat? Immo vero et honorabilior magis-
que adorandus evasit , ob suae illius manifestationem sapien-
tiae, quae teste Paulo multiplex est nostrae salutis causa.
Haec ego dum meeum meditor, eerno thymiamatum ascen-
dentem vaporem, qui lucem ignis eripil , oculos meos obte-
nebrat, mecjue ulteriore aditu prohibet; ita tamen ut lentum
mihi innocuumque recessum eoncedat, donec quiete tacite-
que, suspenso ac directo gressu , ex eo loco caute discedam.
Attamen vel ipse exterior Deiparae ornatus satis est lucu-
lentus, atque ipsi propemodum interiori comparandus. Ipsa
enim fermentum est formae nostrae; radix eius verae vitis,
cuius nos extitimus palniites, pares facti in baptismatis ger-
mine, quod est reconciliationis Dei cum homiuibus comple-
mentum. Tdcirco canebant angeli: « gloria in excelsis Deo,
» et in terra pax, inter homines bona voluntas
(2).
» Debet
igitur Virginis commemoratio nostros animos excitare, repu-
tantes in quanto quamque inconciliabili odio fuerimus, et ad
qualem quantamque pacem atque concordiam per eius inter-
cessionem vocati. Quid ni vero omnes ita nos gerimus vi-
(1)
Sacrificium vere fieri in niissa noii nej^al Severu.s, sed eius ra-
tiunem diversam esse dicit a prisca victinuuuni niaclatione. Confer Tlieo-
dosii alexandrini (licluuj de hac re apud nos Spicil. T. III. part. II.
p. 71G.
(2)
Ita Severus houa volun(as, e\ graeco
iC^.cy-lx, uti habent pas-
sim codices graeci cum patribus compluribus. At cnim vulgatus textus
latinus liabet bonae voluntafis , e\ graeco
rJZoy.la^
^
cui lectioni suf-
fragantur duo antiquissimi onniium et nobilissimi graeci codices vati-
caims et alexandrinus ; (juam^iuam in vaticano secunda manus frustra
scripsit
s-JSo/c/a: : neqiie enim tanti erat anti(|uam lectionem ad recen-
tiores codices reformare. Graecus igitur iiomo, non latinus aliquis, va-
rietaten» Uanc in co<lice val. fecit.
220 SEVERI HOMILIA DE B. V. MARIA.
\imusque, uti par est deeetque i^loriani Dei incarnati, qui
tanta nos caritate diguatus est?
Vobis item, qui a me edocti , Deiparam sanctum iilud san-
ctorum esse, quod post alterum velum iacet, cupiditate in-
censi estis, ut eius anterius tabcrnaculum, id est sacra eius
aedes , additis columnis amplificetur
(1);
vobis , inquara
,
quid aliud superest, nisi ut efficaci voluntate manuque rem
aggrediamini, captoque ab Israhelitis exemplo, copiosa dona
offeratls? prout illi, dum testimonii tabernaculum instrueba-
tur, certatim omnes seduloque materiam ac munera suppe-
ditarunt: quorum oblationes recepit Deus, ne caprarum qui-
dem pilis exclusis , utpote operi tentoriorum idoneis. Idem
quadrantes duos a vidua oblatos recepit, atque horum prae
quovis opulento munere mentionem fecit
,
quia nimirum totus
donantis feminae victus in his duobus quadrantibus verte-
batur. Nemo igitur pauper, tenuitatis propriae pudore victus,
a sui muneris oblatione abstineat; sed pro copia et viribus
offerat: nam qui recipit Deus, unde ea res sibi offeratur, pro-
be scit : qui sane laeto animo aspiciens sacerdotalis liuius con-
sessus fervorem atque honorandi sanctam Virginem studium
,
videtur mihi hunc ehita voce compellare, veluti Isaias eccle-
siam, his verbis : « dilata tentoria tua, et pelles tabernacu-
» lorum tuorum
;
prolixos fac funiculos tuos , et cUivos tuos
»
consolida; ad dexteram enim atque ad laevam penetrabis.
»
Quam ob rem nos ei quoque gratias agentes , benedictionem
sancti Spiritus vobis largimur. Deus utique patrum nostrorum
copias vestras millies augeat, et prout promisit benedictioui-
bus adficiat! Cui nos quoque gloriam atque honorem sursum
attoliimus, Patri scilicet, Filio, et Spiritui sancto, nunc sem-
perque et per cuncta saeculorum saecula. Amen.
(1)
Mos fuit Severo, ut in rmc concionuin snarnm ad conferendam
stipem andientes liortaretur, uti ^idere est in ealce anibornm de sancta
Droside sernionnm a nohis editornm Script. vet. T. IX. p. 753. 757;
qui-
Imscum conferre liccbit S. loh. clirysostomi dc eadem martyrc homiliam
in ed. Moidf. T. II. p. fiss, «pri de Drosidis «estis nihil tlicit aliud
,
nisi
(|uod martyrium igne consummaverit. Quanjohrem quacrendum superest
undenaiu tot alias Severus hau.serit circa Dro.sidem notitias.
2-2
i
DE
SEVEKIANI IIOMILIA
VI ONI T l M.
Severo Severianmn subiunfjcrc libet. Ktcnim. in codicc prisco
sessoriano, obscrvantc P. Amatore, ncc non i7i alio excmplari
homilia extat de kalendis ianuarii, ci^/sancti Severiani nmnen
inscriptum est. Httnc ego sermoncm, facta collatione, diver-
sum esse compcricbam a scrmonibus per casdcm kalcndas di'
ctis 1. 5. Augustini serm. XCVII. et XCVIII. 2. S. Pctri
chrijsologi scrm. CLV. 3. S. Ambrosii serm. VII. 4. S. Asterii
amascni apud Combefisiiim nov. auct. T. I.
p.
65. 5. S. Ma-
ximi taurin. scrm. XVI. 6. Attonis vcrccll. scrm. III. apud
me Script. vet. T. VI. part. II. ^.13. Quid agercm? Saiis
7ie quaesivisse me de hoc scripto crcderem, an ipsum adhuc
S2ispicarcr a/icubi editum, sivc sub Scvcriani sivc sub cuius-
piayn alterius nomi7ie? Certe de gabalitano episcopo
Severiano
vix cogitandum putabam, etenim latina elocutio talis est,
quae de gracco fonte manare non videtur. Num Scverini po-
tius nomcn sub Scveriano latere arbitrarer, quae reapsc com-
mutatio in nonnullis codicibus
ft
, ubi aliquot S. Pctri chry-
sologi scrmones, modo Severino inscribuntur modo Scvcriano?
Verumtamcn ne Scvcrini quidem cpiscopi ullus quod sciam
sermo extat. Nam Severi?ii sententiae illae a Sirmondo opp.
T. II. ^ditac, ct a Pezio thcsaur. anccd. T. IV. ceu ineditac
repetitac (quamciuam is postca errorem suum agnovitj nihil
habent quod ad hunc referri sermonem queat. Vemmtamen
ne pretiosum. fugientis vitae tempus in hac mcditatione diu-
tius terercm, hcic velut in libri angulo cruditum hunc ser-
munculum collocare dccrcvi, de quo ofiosiores et curiosiores
homines pro sua i?idustria disquirent et iudicabunt.
SEVERIANl EPISCOPI
HOMILIA
DE PYTHOMBUS ET MALEFICIS.
Eivangelica modo claudenda nobis tuba (a) est, modo ta-
cendi nobis sunt apostolici sensus , ut iila tantum lamentntio-
nis propheticae resonet cantilena, quae dicit: « obmutui et
>» humiliatus sum , et silui a bonis , et dolor meus renovatus
«
est.
» Renovatur dolor pontificis christiani
,
quando genti-
lium error nec veterescit tempore, nec tanto fidei fulgore di-
spergitur. Ecce veniuntdies, ecce kalendae veniunt , et tota
daemonum pompa procedit, idolorum tota producitur officina,
et sacrilegio vetusto anni novitas consecratur. Figurant Sa-
turnum, faciunt lovem, formant Herculem, exponunt cum
venantibus (b) suis Dianam , circumducunt Vulcanum verbis
hanelantcm tiirpitudines suas , et plura quorum quia porten-
ta sunt , nomina sunt tacenda
;
quorum deformitates quia na-
tura non habet, creatura nescit, fingere ars laborat. Prae-
terea vestiuntur homines in pecudes, et in feminas viros ver-
tunt , honestatem rident , violant iudicia , censuram publicam
rident , inludunt saeculo teste , et dicunt se facientes ista io-
cari. Non sunt ioca, sed sunt crimina. In idolum transfigu-
ratur homo. Et si ire ad idola crimen est , esse idolum quid
videtur ? Ad Dei imaginem factus est homo. Quicquid in te
impie propria deformitate intuleris, ad Dei pertendit iniuriam.
Plane non sunt liaec usquequaque tua vota , sed ex parte
maxima sunt iudicia Dei ; ut eorum
,
quorum per Deum perit
cultus, per te saeculorum pertendatur et maneat turpitudo.
Namque talium Dcorum facies ut pernigrari possint , car-
bo delicit ; et ut eorum habitus pleno cumuletur horrore
,
(a) In alio codice leciio pro luba. (b) Codd. vcntanfibus.
SEVKRI \M IIOMII.IA.
223
paloae, pelles, panni, stercora, toto saeculo perquiruntur
;
et (luicqiiid est confusionis humanae, in eoruin r.ieie eollo-
catur. Kt peius operantur qui pyrant bestlola sua ubi ii^nem
aecendunt, et in tali insania coniidunt: putant bonum opus
facere sibi, et sic incurrunt grave delictum. Quia ille inter
tales Deos magniAcentior creditur, qui inter turpes turpior
invenitur. Et ille ma<,mifieus liabetur, quem pro xleformitate
singulari potuerint ipsa monstra mirari. Impletum est in illis
propheticum maledictum: « similes illis fiant qui faciunt ea,
" et omnes qui conlidunt in eis.
>' Et hoc Christiani vident,
Christiani expectant (a) , admittunt in domos suas, Ghristiani
in domibus suis recipiunt ? immemores illius apostolici dicti
:
quoniam qui talia agunt , digni sunt morte.
Sed dicis: qui faciunt ea, moriantur. Non te excusat ser-
nio quem voluntas accusat, nec separat officium quem con-
stringit et adiungit adsensus. Audi quid sequitur : « non so-
» lum qui faciunt ea, sed et qui consentiunt facientibus.
»
Rogo vos, vel inter mala cessent mala. Credite, credite, de-
licerent, si ea Christianoi-um simulatio non transiret (b). Fu-
gite ista , o Christiani , fugite : claudite vos ut non videatis
talia insanientes : claudite vos vestrasque domos
,
quia Deus
quiin occulto videt, circumveniri non potest in aperto. Exi-
te, exite, sicut dixit propheta de medio eorum, et separamini
ab eis , et ne immundum tetigeritis : ut tandem nostro resi-
piscant studio, qui hactenus nostro conludio sunt decepti.
Fugite ergo daemonica ista, si divina desideratis audire.
Exi?i continuutur in uno e codicibus, tamquam pars prae-
dicti sermonis sic: quamquam non dubitem vos, karissimi,
per paternam sollicitudinem etc. qui videlicet est S. Maximi
sermo decimus sextus in romana Bmni editionCj perperam
in codice cum Severiam contextus.
(a) Ita codd. pio spectant , ut alibi. (b) Nempe toleraret.
EX CHRONICO
SYRIACO
D I O N Y S 11 T E [. M A R E N S 1
S
FBAGMENTUM
Placet nohis vacuam forte paginam occupare narratiuncula
de imprudente quodam Phocae imperatoris imsu
,
qui salu-
tare haptismi mysterium sacrilegio et perjidiae inviforum lu-
dacorum, contra morem christianae ecclesiae, polhwndum ob-
tulit. Rem hanc quinque tantum verbis attigerat Assemanus
hihl. oricnt. T. II.
p.
102: Phocas imperator ludaeos bapti-
zari compulit. Verumtamen intcger Dionysii textus in nos-
tram linguam conversus ita se habet.
iJLnno Graecorum 928 [Christi 617) iussit Phocas impcrator
ut omues ditioni suae subiecti ludaei baptizarentur; misilque
Hierosolymam atque in universam Palaestinam Georgium pro-
vinciae praefectum, ut ludaei cuncti in ea civitate finitimis-
que locis morantes ad baptismum adigerentur. Is primores
illorum sibi adstantes interrogavit , num servi imperatoris
essent? Quibus adfirmantibus , ait: mandat terrae dorainus
,
ut baptismum admittatis. Silentil)us ipsis
;
quid ni , inquit
praefectus, respondetis? Tunc e primoribus unus, nomine INu-
nus , respondit : quicquid terrae dominus iusserit , confestim
exsequemur, hoc uno excepto, quod praestare nequimus, quia
nondum suscipiendi sacri baptismi tempus adNcnit. Hoc au-
dito , ma<Tnopere excanduit praefectus
,
surgensque alapam
Nuno inflixit dicens: qui servi estis, cur vestro domino mo-
rem non geritis ? Mandavitque eos baptizari : atque ita vo-
lentes nolentes baptizati omnes fuerunt.
ta^lSiOLAE SELLC:i\\E.
I. NICOLAO \ l'l'.
N,011 posset aut verbis aut litteris exprinii, sanctissJMie ac bea-
Cod.
tissiine Pattr, (juanlo caudio (|uanla(|ue laetitia inteiiexerini as-
suinptioneni tuani ad sunnni apostolatus culmen
,
et te a Deo
ad eam dignitalem assumptum, in qua bene adminislranda sa-
lus (.liristi fidelium continetur (1). Videtur profecto Altissimi
providentia statui et conservationi ecclesiae catholicae consuluis-
se, cum euin sibi successorem in terris constituit, qui oves suas
hoc est (^hristi populum tamquam |)astor bonus sciret pascere
,
pt ab incursu inalitinantium defensaret. (^o«inovi te semper virum
doctissimum esse , et ea doctrina excellentissimum in qua iu-
stitia et aequitas continetur ; ut non aliorum , ut muitis conti-
git, arbilrio, sed tuo iddicio verum discernens, remp. Christia-
uorum sanctissime jiubernares. Scio te optimis moribus et vitae
sanctimonia ita aetatem omiiem ad hanc diem transegisse, ut
ne suspicionis quidem locum ullum malivolis praebueris ad de-
traliendum. Scio te variis iu rebus gerendis ita versatura diu-
tius , ut summam prudentiam summamque laudem liieris con-
(I) ne electione Nicolai V. pontincis sic Pos^^ius etiam in epistola iiiedila
ad Benedicluin aretinum iuri.sconsiiltuin , lil). XII. ep. ;J. Habemus Pontijicern
virinu dortissimuni at(/ue opfituiim , et cui iiihil desit eorum qiiae iir bonn
principe requiruntur. Sed imperium difJiciJe suacepit multis in rebus con-
tnrbatum, ct quod esl dijjiciliun , egenmn. Itaque distraliiiur tanto rerum
lurbine ac varietate, ut neque sibi , neque amicis vacarc queat. Me certe
diligit, et in priinis lionorat , caruinquc habet ; verum utor modestc hac ti-
centia. Credo dcrUnabit a moribu-s multorum liominum
,
quibus carior pe-
cunia quam virtus fuit. Principia quidem sunt optinia , el ut spero non erit
alienus a priori Litn
;
quamvis difjicillimum sit in principatu serrare mo-
dum, et amicorum priorum meminisse. Sed hir supcrabit difjicuttutes om-
nes, et partas virtutcs bonis operihus illustrabit. Itcm iii cpistoia inedita,
quae ibi praecedit ad Petrum Thoinasium. 7V gauderc clcctionc hac novi
Pnnlijicis,
ndmoihnn prnbo : et rcctc et iurc id facis. Est eniin hic , ut noster
nit Terentius
, hoino perpnucorum hominum , et queni cae/itus datum nobis
crcdain nd nrnnndos atqiic cvcitandos cgregios doctrinn riros.
P
sec'.iti'.s. Sfio in te sumniuni consiliuni esse suninianique auinii
inoderationpm , ut liaec tot tantaque dona ab Altissimo in te
cou«resta, non speni mihi tantum sed firmissimuin testimonium
praebeant, te a creatore nostro prae ceteris nobis datum
,
qai
optimis consiliis et singulari virtute leligionem augeies , fidem
defenderes, pasceres oves Christi , teque omnibus praeheres tam-
quam divinum aliquod bonitatis et sanctitatis exemplari;. Scio
tuam piudentiam, quamvis tempora mala sint , et difhcillimum
videatur in tam corrupto saeculo sequi verae virtutis iter, tamen
diflicultates omnes cum nihil sit volenti difficile superatrram.
Semper in arduo virtutis actio constituta fuit; cuius opera quo
sunt difliciliora , eo praeclariora videri solent. Adeiit tibi pro-
pterea auxilium eius, qui non eleirit tuam Sanctitatem in hunc
tam excelsum locum, ut eam reliuquat sua ope destitutam , sed
ut perficiat quod incepit.
Sed stultus ego qui tam sapientis aures verbis meis inanibus
obtundere audeam. Sed caritas, quani annis quinquaginta ad
sedem apostolicam gessi , benivolentiaque et devotio qua erga
tuam |)ersonam dum eral in niinoribus affectus stim, cogunt me
esse in scribendo impudentem. Tua enim humanitas patienter
feret hanc insulsam verbositatem , ac stultitiae meae quae a bona
mente proficiscitur iudulgebit. Ego servulus tuus sum, meque
commendo Sanctitati tune, TTnum supplico, beatissime Pater, ut
dignitatem oflicii, quo amplius quadraginta annos functus sum
,
in me conserves , adscribasque inter celeros. (>um enim quatuor
Pontificum fuerim secretorius, id non quaestus sed honoris con-
servandi gratia cui)io. Habes hic servum sineimpensa, qui om-
nia aget prout facultas erit, quae spectent ad laudem honorem
et statum Sanctitatis tuae, quem conservet Altissimus sospitem
ad regimeii ecclesiae suae sauctae. Florentiae •XIII- aprilis.
fl) Nicolnnm pontificpm laudnt Poggius etiam in epistola inedit;< \\b. Xlt.
. (cod. f. 145. I).) ad DalmaMun) archiep caesaraugu.st. sic. Pontijlceni habc-
mus virnm optimum nr snnctissimmn
,
ab nmiii vitio nliriium
,
docti.ssinmm
vern intcr omnes f/iios nfpi-erim in omni generr Jitterarum. Mihi autcin ami-
cus est iam viginti nnnis r/npsis. Kursus Pogfjius lih. XVII. «'p. :u. ined.
( cod. f. 226. ) laudat Nicolaum PP. sic. Explicavit ( episcopus mutinensis
)
longo sermone virtutcrn
,
sapientiain , humanitatem ,
(inctrinam , et mores
optimns S. D. A'. Papac , ipsiusr/ue erga nostrani remp. henivolentiam sin-
gularem. Qua ex re fur.tum est , vt iiomen eius celebrctur et colatnr ab om-
nibus, et merito iustus et prudcntissimus iudicetur , ut omnes spem ccrtam
conripiant , ccclcsiam /Jri sub rius patrorinin nh rniinrntibus trmpr.stntibm
emersnram.
riMsroi.vr.
227
II. MCOI.AO \. I'i>.
Veni Floieiitiam
,
bealissinie Fiiter, incoluinis cuin famili.i
, c. r. iis.
exceplo eo qui (.'i.jonicus est florentinus, quem adliuc tertiana
fehris vexat. IMa<2;na onniium civium alacTitate et |)luusu rece-
ptus sum, ita ut mihi videar alicjua in exislimatione me apud
cives esse. Insu|)er inihi, quod inulti lacio, lilxTtas est meo moie
vivendi concessa. Adeo tainen curiae consuetudo et iucunditas
dulcis fuit, ut videar uoii redisse in patriam sed a patria reces-
sisse. Refero animum saepe ad Sanctitatem tuam, quae ine uni-
ce semper dilexit, ita ut iii eius comincmoratione vi\ scribendo
conlineam laciymas. Uefcro mentem ad antiquam multorum
consuetudinem ac suavissimam
,
quae eflicit ut haec novae vitae
iustitulio iniucundior videatur. Tamen paulatim haerebo m;;iibus
istorum, el continuo usu obvSolescet paulatim curiae desiderium
quod me nunc implicitum tenet. Fui et adiiuc sum occupatus
in comparanda doinus su[)eile('tili, quae non parum molestiae
attulit miiii. Nunc cum incipiam esse paulum lil)erioi' a curis,
redibo ad mortuorum consuetudincm
, et cuin uostris litteris
rcdinte^rabo gratiam
, a quarum familiaritale abfui diutius quam
vellem. Te oro per tuam in me caritatem
,
ue abicias mcnioriam
hominis tibi deditissimi. Opto te bene et ex sentenlia valere.
Florentiae XI kal. iulias.
1!I. NICOi.AO \ . PP.
Cum antea, sanctissime Pater, tum vero nunc expertus sum
c. f. lou
maxirae, quam suave sit et qvu\ ceteris praeferenfium rebus
ocium
,
quod legendo scriben(lo(|ue impenditur, quamque lau-
dabile sit teinpus quod consumitur in eo exercitio cuius mu-
uere a^itur ne ipsum teiiipus nobis eflluxisse tamquam dormieu-
tibus videatur. Vivo eniin absque ullo rerum strepitu procul ab
iis molestiis quae mentem conturbant et curas in<ierunt inanes,
quibus implicitus animus coiiitationem deflectere a verae vir-
tutis inda;iatione couatur. iNulli rumores vuli^i
,
qui ut pluri-
mum sunt insaniae mixti ; nulla praesentium temporum ^esta
,
quae potius oblitteranda sunt quam tradenda memoriae; nulla
rerum consilia , nulli bellorum apparatus , nullae acies ad ine
deferuutur. Quid reges agant, quid principes
,
quid populi con-
certent, iusciussum: ipsius reip. , in qua sum educatus, curas
praeter quam praealaudi census
,
et liae satis molestiae adferunt
,
iguoro. i>enique romanae curiae, iu qua omnein ferme aetatem
{'onsujiipsi , cura iani fere inihi delapsa est. Vacuus niolestia
,
liber a supervacaneis curis aninius versatur in lectione eoruni
.
qui praesentium rerum studium abicere, et ad futura tempora
mentem convertere exhortantur, eaque meditari , ea discere, ea
tractare iui)ent, ex quibus aliqua elucescere queat virtutis laus:
quod vero virtutis opus esse eximium solct
, medentur animi
morbis, monent modum cupiditatibus imponendum , arcendas
vohiptates, futurae vitae incumbendum, consulendum animae
saluti, unde venit, quo sit reditura, praemeditandum : iis au-
tem praeceptis mentem instituunt, quibus si parerenuis, conti-
nua felicitate vita hominum frueretur. VA certe liaec vitae ratio,
quae litterarum studiis, quae doctrinae
,
quae sapientum prae-
ceptis, quae virtuti impenditur, est longe anteferenda reliquis,
sive regna fuerint, sive principatus
,
sivc opes, sive divitiae, sive
quaevis alia bona quibus fortuna dominatur: sunt enim fragilia
,
imbecilla, momentanea , laborum, solHcitudinis, insidiarum ple-
na, quae verissime iufelicitatis instrumenta nobiiia dici possunt:
haec vero solida
,
firma, stabilia, quae libertatem animo et cor-
pori largiuntur, quae sollicitudines insanas denumt, patentem
aditum virtutibus praebent, omni mentem abstergunt molestia
,
vitam onmi dignitate diguam praestant, et praeditam laude sem-
piterna.
Huius st'ntentiae, quain vera sit, tu ipse copiosus es testis,
quem sola virtus nullis fortunae adminicuiis adumbrata, sola
praestantissimarum doctrinarum scientia, sola litterarum studia
,
ex quibus virtutis fluxerunt incitamenta , ad eam quam merito
tenes dignitatem pontificiam extulerunt: ut cum omnia Deo nos-
tro, cuius providentia te fidei nostrae autistitem videmus, plura
iis qui tua virtute ac probitate moti hunc tibi gradum tribue-
runt, plurima tamen meo iudicio doctrinae et litterarum stu-
diis debeamus
,
quae et te insignem reddiderunt virtutibus om-
nibus, et mentem iniecerunt ut quod aliquando precibus am-
bitionique concessum vidimus, nunc probitati virtuti sapientiae
tribuerefur. Itaque nunquam satis dignas gratias bonarum ar-
tium studiis agere possunuis , a quibus lioc tantum donum nos-
tra liaec saecuh» susceperunt. Ut enim omittam cetera, pacem,
tranquiliitatem , a bellorum fluctibus quietem, quae quidem prae-
clara sunt, a te nobis impensa, tua profecto virtute prudentia-
que effectum conspicinms, ut vuhuis nonnullorum stultitia, ne
dicam nequitin, Dei ecclesiae infixum, quo paene rehgio nostra
conciderat , sanaretur. Quae omnia si vere aestimare pensitare-
KPISTOIAK. 229
(jiie Nolucrinnis , soli scientiae, doctrinae, littcris, nccppt.i re-
lerre (lebeinns.
Quaniobreni, Pater heatissinie, si pauluni teniporis lihtis iin-
pertior, sicjuando inenteni a sensibns lejiendo revoco, si a de-
funetis disco vivere, et ea asjo ac traclo aliquando, (juae tum
mihi tuni ceteris aliquid ad bene vivendum praesidii valeant af-
lerre, rectius mihi auere videor, quam iis negotiis impediri , in
quibus nKiLMS forlunae bona quain dotes animi versarentur. Ve-
rumtamen eatenus haec a nobis tr;ictari decet, qnatenus etiam
rei domesticae consulalur. Durum (juippe est euere, ciim apud
inferos esiestalem lurpem \ irgilius describat, et contra officium
sit abduci a rebus necessariis, ut litteris vacemus. Quamquam
bono animo me consolor, nullam ecestatem , nullain inopiam
,
nullam fortunam te vivente extimescens. Sed eo maiori cura stu-
diis nostris in( ujnbam
,
quo amplior.in mihi spem , uberiorem
voluntatem, mihi tua liberalitas praebuit.
Sed nolo amplius obtundere insulsis verbis aures tuas, quas
scio esse occupatissimas et plurimorum importunitate vexatas.
Aereor praeterea ne mihi possis diceic; sus Minervam. Tua ta-
men fretus humanitate, posfquam tecum coram loqui non da-
tur, volui his litteris tecum loqui ut aliqua fru;iris portiuncula
otii non penitus ignavi. Commendo me tuae Sanctitati , et ut
filii memineris oro, si tempus detur. Timeo Aristotelis senteu-
tiam, amorem usu et consuetudine cojiservari. In Terra nova
die XXVI- augustj.
IV. MCOL\0 V. pp.
Vellem ;iliquid jmsse litteris mandare, l)eatissime Pater, quo
c. f. nc. b.
tuae Beatitudini persuaderem , ne mei memoriam deponeres
,
prout multorum mos est qui parvjim habent ;ibsentium rationem.
Sed nullum occurrit scribendi argumentum; ita rerum verbo-
rum ac sententiarum inops sum factus: ncque de rebus publi-
ois scribere possum , neque in privatis volo tibi esse molestus,
quas in commodius tempus reservo. Illud milii superest ut te
orem atque obsecrem
,
ut aliquando in mentem veniat Poggii
tui , eamque erga me benivolentiam benignitatemque conserves
,
quam bonis quondam optimisque coeptam principiis diutius non
i-onservasti solum, sed etiam multis tuis in me meritis auxisti.
Similitudo enim studiorum morumque nos cousuetudine primum
tum mutua benivolentia devinxit: neque vero mercede aliqua aut
quaestu nostra consuetudo coutracta est, sed litterarum studiis
230 PO- GII
ot bonariim artiiim disciplina, iil cerre coufidam itn radicps sua»
fixisse altius tiiam in me caritatem , ut nullo neqiie tempore ne-
(fue
vento convelli possit. Hoc eiro itn milii pejsr.isi: tuae niinc
est saplentiae id aiiere ue frustra videar milii persuasisse. Verum
ne milii defuisse videar, scis dno mihi tuam Sanctitatem pro
summa eins linmanitate pollicitam esse
;
ntrinsqne debitnm a te
exigo cui:- tempus erit, nt simul et honori meo consulatur, et
ne videar i\ tf deiectus aut destitutus. Domesticae insuper quieti
provideas, oro
,
qna saepins careo, uxoris molestia pro patre et
fratre intercedentis, meqne ciilpantis ne^di«>entiae, ut qui ei vi-
dear remissior in petendo. Non credunt has iinportunas vexa-
tiones, qui non norunt neque siint experti. At Petius noster se-
cretarius tuns milii testis optimus esse potest; queni, te oro,
testem cit<'S cum de ineis postulatis fueris acturus. Recomuieii-
do me Sanctitati tuae, quam iucolnmem conservet Altissimus!
Florentiae die . . ianuarii.
y/lican ad Mcoiavm PP.
J.
191. b. ob argionenti tenuitaiejn
omittimns. Allayn rursus ad eundem
f.
197. h. ob Poggii pru-
ritinn maledicendi qvibusdam Jiominibus.
V. MCOLAO INICOLIO DE IMPEBATORIS COBONATIO^E. (I)
C f. iflc. b. Quamquam sciam ,
mi Nicolae, non admodum probari tibi
huius nostri temporis facta, referenti ut opinor aniimim ad illa
priscorum virorum licsta ina^nirica quidem atqne omni laude
digna, tamen recentiora etiam ininime tibi arbitror contempir^n-
da , ea praesertim quae perraro el cum aliqua aestimatione no-
miuis ac rerum dijiuitate lieri solent. Scio quippe permaximi
iudicanda ilia quae leiiimus
,
quae admirari citius quam iinitari
uostri homines possunt ; sed tamen uounihii ad eorum digni-
tatem atque amplitudiuem scriptorum ini;euia contnlere qui et-
iam parva quaedam ita luculenter describunt, ut liabeantur pro
maximis. Nostra vero et nos ipsi spernimus atque verbis et iii-
diLmatione quadain animi insectanuir: et siqua airunlur di<ina
memoria , inopia scribentium absolescunt : ut non tam sua cul-
pa
,
quani nostro vitio parva ac ridicula videantur. Veriim sen-
tiant ceteri quod volunt, ejio parvis istis quae dautur, quaeque
longo intervallo temporum videmus, delector; et si quando con-
tingat aliquam nobis in ipsis pristinae imaiiinem jiloriae reprae-
sentari, duplici iVuor voluptate; altera cerneus qnae oldectaut
(I) Mcnipf SlgisinuiKli ;Min<) MCCCCXXMII jx r Eu};«'iiiuni IV. PP.
KPISTOIAR 23t
ociilos, riini uon sint prociil al) nsii n(».slr() reinota ; altcr.i coni-
plcctens co^itatione, siiperiora illa videlicet quae le<j;end() adini-
ranuir. Kereram tibi iiritnr adventiim (laes^uis nostri ad l rheM
,
eius<|ne coronarioneai , nt tn (jnoqne inter lecreiidum avocans
menreni a curis privatis, a (|nil)iis aliiiUMudo te aniri necesse est,
uliqua inecuni fruaris voliiptnre, andiens ea (juaa j^aiicissiini nos-
trae aeratis viri meinineiv. \'u vero veiim, ut ol)missa illa acri
censura, qua praesentihus in rebus uti soles , si reliqua displi-
ceant, vel saltem me confahulaiitem patienter auscultes.
Qua die (laesar inlix)iit in l rheni, iniiressus est autem ct
ascensionis Domini die, et ea porta secundum anliquas caerimo-
nias, quae est prnes sepulchriim Hadriani, oijniis j)()|)uli mnl-
titudo, viri pariter ac mulieres, se ad couspicieiidum qua iter
raclurus ei-at elfudit. Xfibs Homa in Xin- regiones nunc des-
cripta esr paulo minore hominum numero quam olim fuit, cum
ei-at in Xllll- (k^sciipia. E re^ione qualibet annis siuiiulis de-
putantur electi (\ ordine e(|uestii a(iolescentes octo ad celebran-
dos publicos ludos, qui \aria quisque veste contecti, personati di-
versam pompam ludorum ducuut. Ui reliquique qui sollemnium
sacrorum ludis adesse consueveiiint , Reirem praecedere diemque
festum Hirere iussi sunt Piaeibant eruo Rejiem primum omnium
varii seneris loniro ordine impedimenta paitim ad cuirum corj)(>-
ris, partim ad usum militarem acconnnodata. Sequebatur eque-
strium virorum ingens numerus rum civium tum peresrinorum
,
qui extra I^rbem obviam ierant: tum diversae re^um principum-
que ac |>opulorum leirationes, in quibus jrraeci imperatoris ora-
tores erant, aUralientes in se ora atque oculos oiunium admi-
ratione (juadain tum propter novitatem vestimpnlorum, capilis-
que mi;*a quaedam inteuumenra , tum vero comarum barbarum-
que prolixitate. His iutermixti procedebant procei^es permulti, qui
variis ex locis ad hanc celebritatem convenerant. SubiKant deiu-
ceps tubicinum at(]ue tibicinnm turba, multique praeterea vario
sonorum strepitii aures adstantium replentes. Post lios aderant
quos retuli ex singulis rejrionihus instituti ad ludos, sericea quae-
dam vexilla tenentes manibus, et ipsi suo ornatu iusigues suc-
cedebant. Dehinc magistratus omnis Urbis, et qui aliquo pu-
blico funuuntur munere, suo quisque habitu, nonnuUi vero cum
aurea veste qua equos quoque contexerant, quem ipsi priscum
esse habitum asseruut.
Postmodum
sequebatur pedeslrium agmen
partiin gestantium
olivarum ramos, partim eas quas ipsi falcolas vocaut, nonien
232 PO(.r.ir
anli(|miin non reperi, licet res lutee sit nioris vetustissinii, ouni
in nrcubus triutnpliaiihus coroni ijuperatoribus, et aliis in locis
ante consules iuter fasces deterri solitas vetustissiniae sculptu-
rae testentur, quas cum ipsi manihus simul ad numeruin mo-
verent, festivam ac popularem quamdam praebebant ex tintina-
bulorum sonitu alacritatem. Praecedebat hos, qui priscis tempo-
ribus mns fuit, eurepius adoUscens, veste purpurea atque aurea
caesarie, niiniinos populo sparfrons , insuetuni spcctaculuin sed
imperatorio munere diiinum. Postremo sacerdotes antecedebant
Kegem canentes hymnos. Ipse enim Caesar albo vehebatur equo,
sub aureo pailio quod nobiliores deauratis hastis deferebant, ce-
teris spectaculis excellentior. Est enim aspectu periuimanus, ri-
denti siinilis, facie hilari ac liberali , l)arba subcana : ea inest in
vultu comitas ac maiestas, ut qui illum iiiiiorent, ipso conspe-
ctu et oris egregia specie ceterorum regem opinarentur. Post eum
secuti sunt annati equiles nostrates ex bis quibus Pontifex sti-
pendium praebet. Hoc comilatu ad ecclesiam beati Petri maio-
rum more profectus, at(|ue a Ponti/ice sedente pro gradibus tem-
pli ante porticus exterioris fores exceptus est inter dissonas plau-
dentium ac tumuliuantium diversarum gentium voces. Inde cum
ad supremum altare una profecti essent, peracta sollemni inissa,
alter ad destinatum , alter ad solitum palatium divertit. Habes
introitum, nunc accipe coronationem
,
quae in festo pentecostes
pridie kal. iunii subsecuta est.
Scio morein h.unc iinperatoris coronandi, qui nunc servatur,
non esse priscum, sed initium sumpsisse olim a Caroio inagno
Francorum rege, qui cum Constantinus cum Leone filio apud
Graecos imperaret; atque ipse reliquique iam dudum antea im-
peratores Italiam undifjue l)ellis confractam, tum vero binc a
Longobardis gente aspera feraque
,
hinc a Mauris oppressam om-
nique praesidio destitutam atque exinanitam reliquissent; Vrbs
autem in extremis paene esset difficultatibus; vocatus a Stepha-
no romano pontifice in subsidium Ilrbis Carolus, devicto Desi-
derio LonLM)bardorum rege, barbarisque subactis , a populo ro-
mano ob eius merita imperator appellatus, et a Pontifice coro-
natus est : quae observata a posljtiis consuetudo coronandi , ad
nostram usque aetatem descendit. Priscis autem imperatoribus,
utnosti, lauream in trjumphis coronam gestare mos erat. (^on-
cessa enim a senatu poteslate triumphandi, et lus laureae co-
ronae deferendae tributum erat trinmphanlium insigne. Piimo
(^aesari dictatoii licentia coronae aureae perpeluo gestandae cau-
FrMSTOi.\i 23.1
s;i cxlilil a sen;itii, (ju;i postinodimi relicini ini[)eratoi('s pro libi-
(line usi siint, contenipta superiornin auotoritate. Quoniain vero
P10S ille obsolevit oninino, nec soluni ex usu secl e\ nifinoria
(|iioque lioininuni abiit ,
liuno re(^entiorein per septiniicntos tVre
annos servatuin anti(|uitus esse arbiliMinur. At abicientes ill;i
(juae iam usus explosit, se(juanuir (juae a nostris niaioribus re-
lifiiose instituta ,
et ad nos us(iue traducta consensus Christi fide-
liuin coinprob;nit.
Nostri iinper;itores ciini eliunntnr, jmtc consecnitioneni co-
ronationenuiue Romanoruin rescs appell;intur, perverso vocabulo,
(|uasi pluris existiinanduni videatur iinperatoriuin (luain
re^nnin
noinen. At vero prisci Roinani post expnlsuin Tarquiniuni su-
perl)iiin ob odiuin reiiuni, noinen resiium funditus suslulerunt,
senatus consullo st;Uuentes nequein deiiiceps reiiein in Irbe esse
liceret , ciim iin|)eratores permulti quotnnnis re bene ac teliciter
adversus liostes ^esta, a militibus bonoris causa appellarentur.
linde iuter ceteros aetatis suae princeps civitatis Lucullus est
in Asia a militibus dictus imperator. lulius autem Caesar cum
saepius post partam victoriam esset ab exercitu imperator appel-
latus, non imperatorium aut retrium sed dictatoris noinen usur-
pavit. Tantum odium sibi re<;is nomen contraxerat ! (]um autem
cuperet re^is nomen , vereretur autem populi indiirnationem
,
molitus expeditionem in Partbos, atque asserens in libris sibvi-
linis contineri, nonnisi a reae Pnrtbos supprari posse. se recein
dici procuravit, quod maturandae inortis suae causain praebuit
coniuratis jNuIIus autem sequentium imperatorum se recem Ro-
manorum appellare ausus est.
Imperatons vero appellatio perpetua non erat , sicuti neque
consuli.s neque praetoris nec tribuni. Nain et priores illi cuin
(iaesaris et AuJiusti cotrnomine continuo uterentur , vario nu-
mero, quosdam septies, quosdam maiori, alios minori numero
invenimus a; pelhitos imperatores, consules , tribunos plebis: di-
pnitatis enim non officii id nomen fuit; nam rebus prospere ad-
versus bostes ijestis, mos erat bonoris gratia consules, procon-
sules. praetores, consalutari et dici a militi' us imperatores. ;A
quo autem primo baec nova tum regis tum imperatoris noini-
nandi consuetudo defluxerit , ijinoro. Kxistimo autem boc a bar-
baris derivatum,
qui priscas bistorias isnorarunt, neque verbo-
rum vim
tenuerunt. Cum esset autem fiequentius apud eos regis
noinen
, ,iitpote sub reiiibus viventes, impeiatorem vero unum ac.
raro viderent, id excellentius arbitrati sunt quod rarius atque
234
1>0(.(.II
insuptiiis conspifiebant. Cuni utrunH}ue tamen lioc adoleverit,
liinc plane constat non satis lianc appellatioiieni recte a poste-
ris introductani Verum ineptissijnus euo
,
(jui auribus doctissimi
bominis liaec retVicare ausus suin.
Cuni dies coronationis advenisset, iiiiiiessus interiorem ec-
clesiae porticum Caesar, anle portam (juae dicitur arcentea iu-
ramentum (juoddam Pontifici praestitit , de more superiorum.
Tum profecti in templum superius pone maius altare ad dex-
teram partem assist^ns, in morem diaconi indutus, ab episcopo
ostiensi .sacro oleo iunctus esf. Hinc cxistimo Vu^nisti nomen
d(scen(liss(s l(H-a enini iil scis auiruiio coiisecrata
,
aujjusta an-
ti(j[ui jippellabant
,
quod nomen tamquam sanctum inditum e.st
Octaviano. Hac observatione et nostri quoque imperalores post
consecrationem Augusti vocitantur. Post haec ad Pontilicem ce-
lebrantem ad altare accessit, a quo osculo exceptiis , interque
celebrandum primum alba mitra capiti imposita, ita ut cornua
eius ad teinpora erigereiitur , aurea desiiper corona coronatus,
aureum pomum, sceptrum 3nsemque nudatum ei Poiitifex tra-
didit tamquam Cliristi militi, qui armis si opus esset et roma-
nain ecclesiam et Cbristi lidem tuendam atque defendendam su-
s:iperet. Pcractis ex more sollemniis, pluviaii veste induliis est.
Iiide tum Pontifex tum Imperri^or eqiios ascendentcs, una ver-
sus pontem Ijadriani proficiscuntur. Consueverunt superiores hn-
peratores olim iisque ad id loci ;ul frena Pontificis pedibus iter
facere, quod ne servaret podairra probibitus est. Cum vero con-
stitissent j'.d sepulchrum Hadriani, Pontifex domum rediit. Im-
pcrator vero ita iit descenderat milratus coronatiisque cum veste
sacerdotali ad basilicam lateianensem abiit inter |)opuli laetan-
tis varios plausus. Supra pontem autein cum transiret, descen-
dens equo qiiam plures strenuos viros atque adolescentes mili-
taribus insiiiiiibus donavit. His rebus uaiversa civitas in sum-
mam Iiilaritatein cffnsa est ad diei tam festi pulcliritudinein
;
et is omnium qnos unquam videriin (^elebcnimus T^rbi illuxit,
qui ut gaudiuin snmnuim attulit, ita oro ut pacem concordiain-
que secum importet. Vale, miNicoIae; et si lonirior fui, ne mi-
reris; ociosus enim sum
,
et tecum loquor libentissime. Tu vero
re.sponde, cnm libet. Koinae pridie non. iunii.
VI. FKDKRICO III. niPKKMOin.
C- i. iiT I) Si ea aetas meaesset, (juae labores itineris ferre posset, se-
renissime Imperator, \enissem ipse ad te profecto, ut praesens
f:pistolai;. T.\.',
pofiiis vcrbis ('liristi lideliuin teciim (•.uis.iin .iL^erPin, ((ii.nn nt
fe litferis nhsens coinpellareni. (litius cniin \<Ml)is (|ii;iin littciis
sciinns solcre lioinines coinmovcri ; viva vo\, i:estus
,
ocnli . vul-
tus, pronnntiatio plnriinnm ;ipii(l nuditores jjroficere consueve-
runt ad aniinos coinino\en(los. Veruin (luonijim annis impedior,
nec tacultas percLrrin;indi d;ifur, pio \iril)ns corporis nt;u- qua
possum ini^eiiii faculfatc , u! in co (piod conceditur, adhorta-
tionihus scilicet, videar ali(|iiid opis conferre ad fidelium de-
fensionem. Scis, ;ui2uste (',aes;tr, duo es.se capita praecipua cliri-
stiani populi, ;i (|uil)ns lidei cur;i ct d;'fensio maxiine re(|uira-
tur. Primuin Pontifexest, cuins tam(|iKim ;mimarum patris di-
irnit;is et auctoritas eminet adeo infer omnes, ut sinj[?nli illum
(Ihrisficolae vener;ui dehc;mt, et salutiferis eius monitionihus
parere. Secundum Imperator locum tenet, (jui tunc suo munere
fnniiifnr, cum ea airit (jn^ie tanfnm in^nien p.osfnl;it et rp(juirit;
si ecclesiam Dei , si lidem catholicam, si (Ihristianorum salu-
tem tueatur, si hostes fidei reprimat etoppusnet; (juae qui ne-
uliirunt , nomen imj)erii tcnere possunt ,
veii im|)eiatores e.sse
nullo modo possunt. Huins tantae molis oflicium multos olim
imj)eratores inipulit ad defensionem (idelium, ampliationem reli-
^innis, et hostinm fidei depr(^ssionem. Alii su;i sponte in Asiani,
alii in Syriam, alii in Aegyptum transiere , alii Africnm peti-
verunt, ut fidem pro|)aparent, ut inimicos crncis Cln-isti ant tol-
lerent aut reducerent ad verae oultum reliirionis; qui omnes
suimnam et perj)etuain laudein adepti siint. Rari ex liis ant
Pontificum aut aliorun) hortamenta rebus ;)aendis expectiirunt;
sed quidain ipsi sua sponte louiro inaris terrarumque tractu ()er-
inenso, heila Christi hostihus intulcrunt, ut sepulchium Domini
et terram sanctam a servitute harharica liheraient, quod effe-
cerunt nonnulli summis in lahorihus ;ic j)ericulis loiiiic ;> pa-
tria versati.
At(jui iiaec co tcnij^orc fact;i SMit, cuin nondum Teucri
(1)
in Euro|)a dominarentur, ut iion circa defensionem rcgionum
,
qiias Christiani incolehant, sed circa invasionein opprcssionem
expujrnationemque hostium nominis Christi illorum opcra ver-
-Siiretur. Secutus est i^oslmoduni annis paulo amplius nonauinta
Teucrorum in Kurop;im transitus, accepta a Graecis (iallipoli
;
(jua ex re universam fevt' Graeciam
, Kj)irum ,
Macedoniam
,
U) rtruni (licrndiim sit Tairri an Turri , (lispiil.it PoR^iuis in ppistola
;ul AllMTtuin
P.nrisiunj, cotl. f. 20:5. b. Mnxult tanicn Turri ; efsi in .iliis
i|uoqii,.
noniiuliis .•^.uhuH X^ . \«l XVI. scriptorihus Tnicri |p}.Mtur.
236 POGGIT
Thraciam possedere: qiiod tum a Pontiliciim 1 tiim a romano-
runi ImpenUonim desidia iiicuiiiique mnnavit, cum nascens mor-
bus parvo lal^ore sanari potuisset. Krat tamen tamquam uiaris
terraeque claustrum illis urbs constautinopolitana, situ, mafrni-
tudine, et portu insignis. Erat in ea imperatoris nomen, quod
sibi Graeci post divisum inqjerium propter url)is diirnitatem re-
servarunt. Erat illa urbs tamquam nrmissimus ol)e.\ opposita Teu-
croru!u viribus , ut donec ab eo imperatore teneretur, non vi-
derentur canes illi barbari extimescendi , cum esset tamquam
frenum quo illorum impetus retardarentur. Nunc eadem incuria
nc neiiliiientia taiita urbs a barbaris capta est in obprobrium
ciwistiani po|)uli, detrimentum fidei , huius saeculi iLniominiam
ac labem.
Sed profecto valde admirari cojjor el tuam praecipue et alio-
rum dominantium larditatem. In vos, in vestrum caput, in ve-
stras opes, urbes, provincias, Teucri cupiditatem inflanunatam
videmus: vestras res e.\petit,san.Lminem vestrum sitibundus quae-
rit, ad opprimendos eos qui reirnant arma niovet. ^on tantum
de fide quantum de imperio certatur
,
praeesse aliis cupit et Ku-
ropae imperio potiri. Scio Teucrum, nou ut meas fortunas ap-
petat lantuin bellum moliri , sed ut tibi ceterisque imperanti-
bus dominetur, ut a vobis recina et principatus auferat, ut vos
iiabeat servorum loco : pauperes ac mediocres in tuto esse vi-
dentur, quibus ubiquc serviendum est ; tua reliquorumque prin-
cipum bona, et status in discrimine vertuntur: provinciae, ur-
bes, oppida, dominia quaeruutur: tibi aut interitus, aut dura
servitus paratur : tibi reliquisque dominis tum fortunarum om-
niujn tum vitae pericula videntur incumbere. Quo magis iniror,
cum secundus annus iam sit, quo urbs illa in potestatem ho-
siiuui devenif, te ad queui id onus maxiuie spectat, velut instan-
tium periculorum immemorem ad lioc usque tempus ociosum ab
armisfuisse, nullos fecisse apparatus, nulla subministrasse illis
praesidia qui quotidie bellis periculosissimis implicantur, nullos
j)arasse exercitus, quibus illius furentis beluae insania propul-
saretur: quair reui onmes admiiantur, querunturque tantam
dignitatem nimis tepidam videri ad lidei defensionem. iNon sunt
tibi, sicut olim eeteris, uUa maria navibus transeunda, nuUae
lonuinquae pro^inciae adeundae, nullae itinerum extimescendae
insidiae: hostis lidei in propinquo est, iam in foribus lidei per-
ili Quicquid (licil l»oti;iius, romauoruin (juidem Pontilicuin assiduos co-
Dalus ot) repriinpnflMs Tnrf.is lii^torin tp^l.itiir.
I IMSTOLVK. 1>:J7
s(^qmit()r adest, (luotidic |»ro|)ius obvijun accpdit, nostr.i rapit,
spoliat , ('onil)uril, cacde et sauizuine (ideliuni oinnia renlci, in
christiani noniinis conteniptuin. ]N'eque vero is est lioslis(jiii aui
neiiliirendus aut contemnendus aut spernandus esse videatur, ne-
(|ue id teinpus ut diiiturniorem nioram pati possit absque -uinma
pernicie populi cliristiani. lam liora est de somno sur^ere, cum
tempora mala sint , ct summis pcriculis plciia.
Quamolirem cum Deus omnipotens iii lioc te fastiirio collo-
carit, ut scutum fidei sumeres propter pereuntium salutem , nolis
deesse officio tantae diirnitatis, nolis de te lianc famam vulijari
ut discrimina fuirias aut propter inetuin aut jiropler in^icnii tar-
ditatem. IMemineris te Imperatorem essc, lioc est omnium fide-
lium defendendorum cajiut, ad quod respiciunt sinjiuli , et eius
exemplo aut arma sumpturi, aut communem salutem deserturi
esse videntur. IMemineris, oro, te defensorem fidei a Deo esse
constitutum
,
pro (jua tuenda j)lures aut effudere sanTuinem, aut
vitain maxima cnm ijloria posuere. Hoc tui officii est, lioc mu-
neris, lioc dignitatis, ut vexillum crucis eliam tua sponte abs-
que alterius rogatu libens suscipias pro communi causa fidei
cliristianae. Cum autem Pontificem babeas suasorem
, bortato-
rem, impulsorem, qui te requirit, qui tuum auxilium jioscit,
qui ad te Ie£;atum suum prudentissinuim masnique consilii Car-
dinalem sancti Angeli , virum omni virtute praestantem destinat,
ut te roget atque oret ad eam expeditionem suscipiendam
,
qua
nulla utilior, nnlla gloriosior esse potest, iiisi banc provinciam
prompto alacrique animo susceperis, querentur omnes fidei cau-
sain ab ^o desertam a quo minime oportebat.
Quamquam nullo jiacto opiiior, tuam virtulem in iioc tam
sancto opere remissiorem, quam tantain dignitatem deceat, esse
ftituram
,
cum iam multa signa ostenderis tuae voluntatis pro-
nae ad fidelium tutelam. Quapropter si ut coepisti, si ut Pon-
tifex sperat et omnes exoptant , te ducem praebueris ad lianc
tam praeclaram ex[ieditiv)nem , tunc existimabunt dignuin talem
virum tanta di^^nitate; cuius noinen et pondus suis rebus gestis
tueri se queat: tunc vives memoria omnium sempiterna
, asse-
querisque talem laudem
,
quae sit omnem temporis longitudinem
superatura. Incumbe igitur omni studio, cura, diligentia, te eum
praebeie in bac fidei causa, quem omnos iudicent solum esse
dignum qui eius victoriae palmam reportet quae futura sit oin-
nium
praeclarissima. Ks iii eo eradu constitutus, ut nuUum tuum
dictuin aut faclum obsdirum esse possit: in le unum respiciunt
238
POGdll
omiies, tuam opeiam expectant, tuiiin auxilium postulant; qui
cum huius expeditionis te caput et ducem praebueris, te omnes
sequentur, et tibi praesidia subministrabunt. Si vero remissior
videl)eris aut tardior, quam Christianorum resp. requirat , tua
neiili<ientior quam ofiicium imperii postuiat , vide ne praeter
oblocutiones fientium multa discrimina et tibi et imperio et j^er-
mano nomiiii subsequantur.
JNosse debes, post Carolum maunum divisum imperium fuis-
se, et omissis Graecis, aJterum imperatorem a Romanis et a Pon-
tifice creatum, ac deinceps et graecum et latinum imperatorem
fuisse: demum vero tanti fastigii nomen resedisse apud (ierma-
uos. Graecus imperatoi-, amissa Constantinopoli, sublatus est.
Tu solus relictus, in quo nunc tanti resideat spendoris nomen
,
ol)que ipsum et tibi et Germanis magnus honoris cunmlus ac-
cessisse putatur. Quo magis cogitandnm est ac providendum ue
aliquo casu alter imperator in ea urbe aliquando exigatur, qui
se verum imperatorem appellet. Nani si per tuam et aiiorum ro-
manoi iim negligeniiam aliquis alius priuceps eam urbem ab iu-
lidelibus liberabit, suscitabit tibi antiqui imperatoris .;omen; et
ubi nunc unum est , imperii divisio liet. Et tbrsan talis erigi
posset , cui et Ponlifex favebit, et reliqui Cbristiani ob sua me-
rita haerebunt. Necessarium enim erit ut et is favorem omnium
conseijuatur, et ut eius partes Pontifex tueatur a quo maxime
fidem adiutam constubit. Vciiim nequo id casu accidat, futura
enim incerta sunt et iuexplorata nobis , videtur esse a tua pru-
dentia obviandum.
Velis igitur pro (^iiristi salvatoris nostri reverentia, pro aui-
marum eius ovium salute, pro tui nominis gloria
,
pro laude im-
perii ct Germanorum, subire onus quod et salutem lidelibus ad-
ferat el libi gloriam immortalem. Suscipe signum eius qui iion
deserit in se speraiites, et imperii vires colloca ad extinguendas
nationes barbaras (juae tam crudeliter in effundendo fdelium
sanguine
debacchantur. llabes Pontilicem horlatorem, faventem
,
propitium, qui (irma subsidia pollicelur. Ilabes regem Aragouum
gloriosissimum promptum in hac tani sancta causa ad classem
et terrestres copias subministrandas. liabes Italiam conseutien-
tem ad defendendam communem salutem. Uabes plures prin-
cipes, si tu coeperis, ad sequcndum paratos: sed omncs fere in
te respciunt, expectantes quid constituas, quid agas, quid la-
boris quid operis sis suscepturus Peiagravit olim imperator Si-
gismundus, fortissimus atque optimus princeps, omnem ferme
Ll-ISIOLAK. 23')
Kuropam,
oiiin»'s reires iliristiimos juliil, ul quaererel «'erlesiite
unit;item (Jumc
poslmodum secul.i est. Kt cerle nisi ipse suliiii
openim ,
studium, (iili<.>entiaui impendissci
,
adliuc scissiii.i es.sel
. dei in populo cliristiano : sed eius laborihus et viiriliis esl ef-
tectuiu
,
ut unicus Pontifex creaietur, ex (juo noineii eius vivet
apud posteros immortale. Mairnani profecto utilitateni nttulil om-
nibus «ientibns unio et pax ecclesi;ie (idelium lar^ila
;
majiiium
opus et pleniim summis laudibus fabricavit, et (juod perpetua
laude celebretur. Sed non inferior utilitas , non ininor ^loria
erit, si quis victoriam de Teucris rejiortet: quae res inulto ma-
gis necessaria est fidelibus (Ibristi, cuin maius periculum anima-
bus nostris et patriae immineat a Teucroruin immanitate, quani
ab eo scbisniate fueiit profcctum : ab illis eniin occiduntur (>hri-
stiani, in captivitatem deducuntur , desolantur provinciae, civi-
tates et oppida vastantur, abneiratur (ides
;
quae in schismate
non eontiiierunt. Huius virtutes, cuius recens est memoria, imi-
tari debes, ut maiorem iiloriam adipiscaris. Tibi per semitas il-
lorum, qui prol)ati sunt, incedendum est , in iis praecij)ue re-
bus in quibus fidei defensio consistit, ut ad futura tmipora tua
recte factoruin fama transmittatur.
Surge igitur, et in nomine Altissimi acci|)e vexillum Salva-
toris nostri
,
quod fientes sinculae sequentur et venerabuntur :
praebe te exeniplum atque auctorem et du(;em ceteris : exerci-
tum para , iter aepredere , ut non videaris deesse tain sanctae
causae prosecutioni
, ut pontes et nationes vidcant, opes, difrni-
tatem, vires
,
pnidentiam tibi concessas collocare te in eius ob-
sequium a quo illas recepisti. Nulli tuorum praedecessorum data
est facultas tantae gloriae apud Deum et bomines consequen-
dae, nuMa talis occasio tantae laudis com|)arandae ; cum non
solum tuis sed alioium oj)ibus et j)otentia fultus, eorum opes,
operam, iinpensam
, sis in tuain laudein conveisurus, tradu(;tu-
rusque in tui nominis commendationem. Haec si egeris
,
quod
a tua dignitate requiiitur, adipisceiis gloriam , bumauarum re-
nim praemium
,
quam nulla aetas sit obscuratura
;
Dei vero mer-
cedem, utiliorem et veram retributionem bonorum oj)eium, quae
ob eius revereiitiam cultunupje imj^endes, boc est aeternam inter
beatos requiem et gloriam consequeris. Florentiae.
VH. ALPHOi\SO «EGl Ah.\(iOALAi.
(ium pro mea consuetudine ac benivolentia
,
qua omnes do-
ctos viros
complector,
serenissinie atque illustrissime Priucej>s,
C. f. 2:ji.
|.
240 POdGil
vi.sitasseni piaeclarissiimim iuris consultiim Micliaelem Kicium
oratorem tuum
,
multa collocuti sumus invicem de virtutibus
tuis
,
cuin et ille lihenter et copiose ilias enarraret , et aures
meae nihil lil)entius audiient: ita enim -|)()stulat tuorum «iesto-
rum maiinitudo, ut cum illa cum tua suprema laude celebren-
tur a siniiulis, admirentur omnes in earum commemoratione
,
ac de tuis laudibus uno ore et sentiant et loquantur. Ut enim
omittam res masnifice tiestas, in quibus oinnium superiorum
excellentium reouni laudem et s;loriam adaequasti, reliqua maii-
nis diijna viris, quae in paucis vioere noscuntur , ita in te prae-
cipua ac praedara sunt, ut aeternam sint tibi prae ceteris rebus
famam et «loriam allatura. Nam et iiberalitate inunificentiacjue
ceteris omnibus et principibus nostri temporis antecellis , et do-
clissimos atque eloquentissimos viros ita diligis, ita undique con-
trahis et ad te advocas, atque honore praemiis beneliciis ornas,
ut tua re;j,ia , studiorum et litterarum, humanit*tis et doctrinae
diversorium dici rectissime mereatur.
Magna et grata est omnibus virtus liberalitatis
,
quam in te
uovi singularem
,
quae quo rarior inter principes aevi nostri
versatur, eo acceptior, carior, ijloriosior esse debet. Sed docto-
rum homiiuim j)atro(iuium, quod solus hac aetate suscepisti
,
ita cumulat laudes luas, ita illas extollit, ut nihil excellentius,
nibil praestabilius esse possit. Nullus euini in quo aliquod spe-
cimen vel artis singularis vel praestantis doctrinae existat, acce-
dit ad Serenitatem tuam, qui non liberalitatem tuam praedicet,
et exoniet verbis, et le in aliorum subsidium veluti quemdam
e caelo delapsum genium esse arbitretur. LJaec una vox est om-
nium, et serino inter onmes diffusus
,
neininem a te discedere,
cui non sit opitulata liberaiitas tua. Nemo a te diinittitur tuae
benelicentiae vacuus : quae res sunt , non cum saeculi nostri
principibus a quibus liberalitas parum colitur , sed cum illis
priscis qui habiti sunt et fuerunt liberales, procul dubio com-
paiandae. Itaque cum virtutum via sempiternam tibi menioriam
et nomen compararis
,
perge oro utcoepisti, et le ipsum harum
virtutum ducem imiteris: nullius enim alterius exempia tibi suut
ante oculos proponenda , cum ea egeris agasque quotidie, uL a
te siiiiiularum virtutum opera orta esse videantur. linum est
quod menti tuae insitum al(jue infixum animo essedel)et, omni;»
superiorum principum gesta ac virtutes in oblivione ac tenebris
obscuras fuisse futuras, nisi litterarum luinine in memoriam
homimim atque in lucem educerenlur. Sinimla enim opera ma-
tPlsroLvh 241
m\ facla suuni tntuni sorliuntur, ct torliinne arbitno snnl sul)ie-
<'ta ;
solae hae supra tortunani sunt, et praestant tainain epre-
^iorum priucipuin iminortaleni. Florentiae.
VIII. ALPHONSO RKGI AU\(.OM M.
T.icet antea nonnilul admiratus fueriin, Prinreps optime, tuam
C. f. i63. b.
beneficentiain pauio remissiorem er.L^a me videri
1)
quam erga
ceteros iu quos fuisti liberalissimus, tamen nunc laetor accidisse,
id quod bactenus requirebam , cum banc moram quae tuo dono
intercessit uberiorem mibi fru<'tum videam attulisse. Ita bene-
ficii loco baec tempoiis intercapedo ducenda est
,
qune secum
ioenus comportavit multo opulentius quam putarim. Equidem
ut inizenue verum fatear, non tam ferebam moleste' meos labo-
res nuilum praemium consequi industriae et devotionis erga te
meae, quam commovebar animo uonnullorum malivolorum atque
invidorum verbis disseminantium munus nostrum a te negle-
ctum parvique extimatum esse; quod mibi sane periirave erat:
non quod ullam injjenii iacturam subirem, quippe cum scirem
opus meum a viris doctissimis comprobari ; sed quia videbantur
illi ex tuae beneficentiae dilatione nonnibil dicere apud bomi-
nes, tibi natura insitae liberalitatis ijinaros, et baudquaquam con-
siderantes maximorum principum mores, quos diversarum re-
rum incumbentium magnitiido persaepe cogit etiam illa oblivisci
aliquando quae pertinent ad sui corporis curam : ut nisi quan-
doque monitores essent , multa necesse esset ab illis praetermit-
ti, quae ad suam utilitatem cultumque vitae pertinere videan-
tur. Verum illi, fuco quodam et simulatione virtutis adumbrati,
cum nondum tibi eorum ficultas et mores noti forent, osten-
tatione quadam doctrinae quam prae se lerebant , et verborum
iactantia , tamquam personati solent, te impulerunt ut alicuius
rei diinios putares. Sed postmodum detracta parvo tempore si-
mulationis veste
,
cum diutius occullari eorum praestigia uon
possent, a te reiecti sunt ut omnis virtutis inanes. Vt enim ea
quae brevi tempore fructum ferunt, citius arescunt, quam quae
maturius producunt foetus , sic apud te ad parvum tempus per-
durans tamquam fumus illorum evanuit ostentatio. At in me
contra tuus animus evasit: nam temporis diuturnitate , tamquam
(I) De Poggii impatientia ob rptanlatum sibi donum ah Aiphoiiso rege,
cui Cyri paediam a se faclam latinain obtulerat, loquuiitur epistolae eius-
dem ad Facium et ad Panormitam quas infra proferemns. iiec non Vespa-
sianus a nohis editus in Poggii vita p. .>M.
242 POdC.ll
arbor poniifera radices altius lixit, iit postea uberiores multa
efferret fructus, quain si e vestiiiio /loruisset.
Accepto itaque doiio
,
quod tui iiiiiii oratores viri praestail-
tissiini attulerujit
,
plane perspexi , non oblivione mei aut operis
contemptu te fuisse tardiusculuin iu beneflcio collocando , sed
agendarum rerum multitudine ac pondere distractum, cum men-
tem multis curis implicitum ad maiora divertisses , tandem dato
tempore, te tibi similem extitisse, hoc est illam tibi innatam
lil)eralitatem ad tempus sopitam, maiorem solere exsurgere at-
que ampliorem. Addiderunt insuper tuo nomine oratores pro-
pensam ersa me voluntatem tuam , si quid esset in quo me ex-
tollere et ornare posses; hortatique suut ut bono animo peterem
si quid praecipuum a te cuperem impetrare, quae verba ube-
riorem tuam benericentiam praestiterunt. Sunt omnes virtutes
in principibus praeclarae, maximeque in iis relucent qui rerum
potiuntur; sed nulla excellentior beneficentiS , nulla hominibus
gratior, nuUa quae maiorem benivolentiam regibus conciliet.
Quod verissimum esse, in te ipso potes intelligere
,
quem omnes
proj^ter tuam in sinsjnlos munificentiam amant, omnes colunt,,
et veluti communem omniuni parentem salvum cupiunt, sum-
maque venerationc tamquam caelitus demissum j)rincipein ve-
nerantur. Sed parcius scribam , ne tibi videar adulari: quam-
quam de tuis laudibus et scripsi hactenus, et si vita suppetet,
efficiam ut tua haec benignitas in homine minime ingrato col-
locala esse videatur. Agerem tibi nunc gratias litleris, si ulla
esset tain copiosa dicendi facultas
,
quae id verbis adsequi posset.
\erum a J)eo id speres velim
,
qui non agere sed reddere bene
meritis gratias consuevit. Ego quod ad me attinet praestabo ut
profitear me quoad vita supererit tanti beneficii memorem , tua-
rum laudum et virtutum tamquam bucinatorem esse futurum.
\ Vale felix saeculi nostri decus.
IX. ALPHONSO REGl AI\A(.OiNUM PRINCIPI OPTIMO.
C. f. 'ii2.b. Si unquam antea prudentia rege digiia usus es, serenissime
Princeps, iiunc procul dubio tantam in hoc perficiendo pacis
opere ostendisti , ut non solum prudens ab omnibus verum et-
iam sapienlissimus merito iudiceris. Docuisti profecto in iioc
tam sjuicto communis concordiae negotio, le propter publicam
Italiae tolius utiiilatem magis componendae pacis quam belli ge-
rendi rationem habere voluisse (1). Qua in re quantam laudem,
(i) \h' li.ic U»V\cii pacc Vcspasianus in vila Cnrd. Capranicac
p
i8H-li)o
KPISTOLAK. 1'4.3
<iuani
exiniiani,
quani siniiularcin fueiis adcptus, oniiics sunl
tesles Italiae
provinciae, quae perpcluo tainain tuani laiiKiuain
quietis et conconliae opilicis grata ineinoria celebral)unt. Non
ifjnoras (|uain sua\e quani dulce (juain salutare sit noinen pa-
cis, quain ulilc siiiiiuiis, (luain omnihus coucupiluni, ul (jui se
illius auctoiTS pioiiteantur
,
poslcritatis mcmoriae tum littera-
runi nioiuiinentis tum fama liominum commcndentur. Scd prae-
ter laudeni insignein, quani niodo es consecutus, Uoc inaximi
fuit consilii et prudeutiae sinuularis, quod tuo facto lihi simul
et publicae Italorum tranquillitati consuluisti. iMa^Mumi sane
ti])i et poslcris robur ct (irmitatcm ex lioc cominunis pacis foe-
dere adiecisti ad reiini tua virtute quondam parti conservatio-
neni. Quis enini tam polens erit, qui vires Italiae adeo unitas,
adeo unum sentientes, non reformidet? Quis tam audax aut tain
imperiosus
,
qui eius partem alifpiam conetur lacessere , cuin
senserit universam Italiam ad mutuam defensionein et auxilium
convenisse?
IMaxima i^itur tua virtus et sapientia haberi debet , ac om-
nibus saeculis praedicanda , cuius ope et publicae oninium quieti
pacique provisum est, et locus tum tibi tuni ceteris id optan-
tibus datus vacandi aliquando ad defensioncm lidelium contra
potentiam Teucrorum. Nam quamvis noniiulli sint in populo
christiano principes, quorum potentia praevalida est et virtus
praeclara, qui id onus subire possent si vellent, tanien absque
Italorum viribus, qui classibus plurimum possunt, difGcilis vi-
detur dari aditus ad exercitus hostium terra marique superan-
dos. Quare facilior nunc videtur, Italiam unum sentieute, ratio
belli adversus infideles gerendi praesertim maritimi, in quo nia-
xime videntur consistere victoriae fundainenta. iVam cuni terra
marique armis sit decernendum , utrumque vero bellum minime
ab uno administrari possit, maritima utilior expeditio ac multo
illustrior et gloriosior est futura. In ea quippe universi belli ro-
bur, eventus, et forluna consistit; ut qui illud ex voto confece-
rit, maiori ex parte totius operis laudem sit reportaturus. Qui
enim classe hostein superaverit, terrestrem victoriam aliis faci-
lem praebebit.
Audivi quosdam egregios pace et bello viros asserentes, uun-
quam Teucros Europa pelli posse, dum illis mare perviumerit,
dum ex Asia praesidia subministrabuutiu*. Quare necesse esse
ut hostium
classis superetur ac deleatur, si debilitari vires eo-
rum
expugnarique velimus. Europam aiunt corpusesse, ex Asia
244
POOGII
aniniam ac spiritus accei^siri. Haec subsidioruni facultas eripien-
(I;i est, si potiri victoria optamus. Haud procul n ratioiie abesse
quae diximus, dwUe apparebit tum prisca legentibus gesta, tum
cogitantibus etiam quae nostro tempore contigerunt. Xerxes rex
Asiae potentissimus cum inGraeciam, cum decies centenis mi-
libus bostium, iuncto Hellesponto navibus, maximo cum terrore
Graecorum omnium transisset, Tbemistoclis virlute classe vi-
ctus, iie a reditu intercluderefur, relicto exercitu
,
qui ferme
totns fnme peste inedia periit, parva navicula cum paucis in
Asiam transfretavit. Antiochus ac .Alitbridates prius maiitimis
bellis -quam terrestribus sunt devicti. Bis paulo ante nostri exer-
citus et duces ab bostibus caesi
,
quoniain mare tutum Teucris
in iLuropam transitum dedisset. Itaque baec prior expeditio con-
summanda est
,
quo facilius atque cxpeditius terrestre bellum
reddatur.
Verum consideranti niihi quinam aptior reperiri possit inter
christianos principes ad baiic causam defeudendam
,
tu certe
primus occurristi ; cui , cum terrestribus copiis , maxime vero
maritiniis abundes , ac parvo maris tractu sis bosti propinquus,
navalis expeditio prae ceteris suscipienda videatur. Arbitrantur
omiies cum Italiam consentientem ac faventem sis liabitnrus, tibi
soli lianc ex hostibus devictis maritimam palmam deberi, in qua
tolius belli moles videtur consistere. Plures sunt Italiae opes,
ut nosti , et magnis in rebus expertae, quae vel solae id bel-
lum
,
ad quod omnes animati Nidentur, conticere possent , si
virtus aemulatione careret : sed capite illis et duce opus est, et
tamquam signifero ad suscipiendam hanc maritimam expeditio-
nem; ad quam nemo te aptior, nemo utilior, neinQ accommoda-
tior reperietur
,
qui rei inilitaris scientia
,
qui viribus
,
qui clas-
se
,
qui auctoritate
,
qui consilio rem ex sententia possis perfi-
cere, et triumphare de hostibus. Egregia videntur certe quae ad
hanc diem et pace et bello a te gesta sunt; sed cum iis, quae
pro fidelium defensione agenda supersunt, nequaquam ullo mo-
do comparanda. Sunt illa quidem sumina virtute animi, summa
(ide et clementia gesta magnifice ; sed nescio quo pacto bella
quae (>hristianorum caedem et sanguinem secum ferunt, in qui-
bus multorum animae periclitantur, neque tam praeclara videri
solent neque tam laudari , uefjue tam pleno ore a lidelibus com-
mendari. Existimant enim nonnulli , ambitione magis quadam
Geri talia et regnandi cupiditat*, quam praescripto aut virtutis
aut evangelicae dortrinae
,
quam sequi verc sapientum praece-
KPISTOI.VK.
24.J
plis adnionemiir. Al vero qiiae pro roligione, pro fide, pro tii-
tela Christianoriiin, pro Dei reverentia ad saliitem animarum ge-
runtur, masnum praebent campum ma^Muimque tlieatrum
, in
quo vera virtus exerceri queat, vera laiis et ploria vaj^ari. Supe-
riora laudent ii
,
quibus ea aiit quaestui fueie aut emolumento;
«eteri non idem]sentiunt, sed sunt ad commendationem rerum
eiusmodi tardiores: a siu«^ulis enim aut extolluntur aiit depri-
muntur pro animi libidine magis quam ratione.
Te regnum neapolitanum armis sapientia virtute fiiisse ade-
ptum, summae cloriae datur: at sunt etiam qui eam verbis mi-
nuant, sunt quibiis id placet, sunt quibus sunune displiceat; ut
qui pro aniinorum affectione in contrarias seutentias distrahan-
tur: ut eiusmodi gloria saepius in maledicos incurrat, qui eam
verbisFlabefactare coiientur. Expeditio vero contra fidei hostes,
contra barbaros inmanes, contra crudelissimas atque efferas gen-
tes, laudem exprimet etiam ab invitis, qui ipsa veritate cogente
victoriam tuam concupiscere, bonam fortunam precari, favere
votis omnibus, Jaude celebrare, compellentur. Nullus enim tam
iniquus erit rerum existimator, quin in hac tam laudabili tam
iusta tam sancta causa non tibi faveat, non salutem optet, non
superiorem in belio vicloremque concupiscat. Est tanti profecto
virtus ut ametur etiam in hoste, ut etiam ab invidis praedice-
tur, ut eam inimici veneratione quadam prosequi cogantur; euius
scuto qui proteguntur , omnium superant detractorum aemula-
tionem, omnia maledicorum tela coutemnunt. Ducem Burgun-
diae
,
principem ad omnia praestantissimum
,
pauci e nostris nisi
fama coguoverunt : at is propter affectum quem pro tuenda fide-
lium incolumitate prae se tulit, propter apparatum quem ad-
versus Ttucrum moliri rumor est effusus, omnes diligunt, ex-
tolluiit, summis ornant laudibus , et in ore omnium gentium
vulgo eius fama versatur. Imperatoris vero , ad quem ea cura
maxime pertinebat, ut remissioris animi quam publica utilitas
postulet, prudentiam requirunt, dolentque illuni adhuc negli-
gentiorem videri in ea causa , cuius patrocinium sumere, et se
ducem reliquis praebere debuisset (1).
Haec ob eam rem scripsi ad te liberius, ut intelligas quanta
laus, quanta gloria te expectet, si vexillum crucis sumpseris ad-
versus fidei persecutores, si nullo nwdo hanc acquirendae homi-
num famae et aeternae gloriae occasionem a Deo tibi concessara
(I) Recole sextam epistolam. Quin adeo lib. XiV. ep. tf. ad P. Thorua-
«iiMii rursus Poggius Federici imp. ignaviam obiurgat.
240 por.nii
praeterniiseris ; si memineris, hanc rem solnm esse qiiae te pos-
sit effieere immortalem
;
si lianr unam esse coiiitaris expeditio-
nem, in qua veluti perfectior tuorum operum actus sit futurus.
Equidem arbitror hanc expediendae salutis fidelium tibi facul-
tatem ab Altissimo esse concessam, ut suorum erL'a te benefi-
ciorum memor ei s;ratias uberrimas atque acceptissimas ex hac
fidei tutela possis aliqua ex parte referre. iNlulti leguntur fuisse
reges christiani
,
quorum rebus gestis sit nomen illustre; at il-
los iilustrior prae ceteris fama conspicuos et venerandos fecit,
quibus contigit ut suas curas, suam operam, suam virtutem in
reprimendis superandisque hostibus nostrae fidei collocarent
,
quorum semper vigebit nomen nulla unquam oblivione peritu-
rum. yVggredere igitur, gloriosissime l^riuceps, hoc tam insigne,
tam sublime ac praeclarum opus
,
quod nuUa unquam aetate
consenescat, nuUa possit delere posteritas. Suscipe magno ani-
mo hanc maritimam expeditionem
,
quae tibi erit facillima si ad
eam converteris tuas cogitationes
,
qua nulla salutarior, nulla
gloriosior, nulla sanctior, uulla fructuosior esse potest: neque
desis existimationi, quam omnes de te iam conceperunt, ut tu
solus maris imperio praesis. Quamvis autem vel solus sis potens
hoc totum munus obire, tamen aderunt suffragia eonim, quo-
rum interest opes Teucrorum vel deleri vel debilitari.
Da igitur operam
,
quaeso ,
immortalitati quae tibi parata est
,
quam luilla magis alia in causa poteris adipisci. Cogita vitae
huius curriculum breve esse, gloriae vero longum atque iminor-
tale. Fac ut id quod superest temporis, in eo bello gerendo col-
loces
,
quod tibi ad aeternam laudem aditum praestabit. Quid
enim haec nostra vita est, praeter umbram quamdam ac fumum
ad modicum duraturum , nisi virtus eam vindicet ab occasu?
Vides praeteritorum principuni memoriam ob res praeclaras pace
et bello gestas vigere inter onuies perpetuae famae dicatam
;
quos
uon solum imitandi, sed eorum gesta superandi oblata est facul-
tas. Sic existimant homines , tibi hanc victimam Deo gratissimam
eius templo offerendam esse, cui adsint singula quae requirantur
ad id sacriticium perficiendum. Tuae sapientiae est noii soium
satis facere homiiium de te conceptae opinioni, sed augere existi-
mationem de tua viriute susceplam ; et maiori paratiorique ani-
mo, quam quod opinentur homines, eam gloriam appetere, quae
sit saluti animae futura, et laudi posteritatis accommoda
(1).
(I) Do, hac magnirir;) Popf(ii ad regem ppistola sermo recurrel in aiiis
inferiiis
eplslolis.
FIMSJOI.AIi. 247
X. PIUNCIPI Hl]N(..\RIAE GlBERNATOIil
.
PojSiriiis insiirni et ilhistri principi lohnnni Vaivodae re^nii
c. r. \\h b.
Hiiniiariae gnhernatori plnrimain salntein dicit.
Qiiainvis ipsa fama et sermone iiomimim multa intellexerim
(le tuis virtntiJDus, deciue praeciarissime «zestis, ac sinjinlari pru-
rlentia in liereiulis bellis, tamen reverendus pater Kpiscopus co-
ronensis, quocum mihi summa est amicitia, deinde egregius vir
Nicolaus decanus cracoviensis
,
quocum est mihi vetus consue-
tudo et benivolentia non vuljiaris, an vera essent (juae intelle-
-xeram percontanti , multo ampliora illa esse dixerunt quam fer-
rentur faina. Kt simul siniiulatim recensuerunt quotiens fusi ac
fugati a te hostes fueiint, proflifiatae Teucroruni acies, exercitus
caesi; quotiens proeliis, quotiens iusta acie illorum vires attri-
v€ris, quotiens victricia signa magna cum hostium strage re-
portaris. IMuUa insuper oppida
,
pUires provincias, gentes pUiri-
nias ex hostibus captas a te et in lidem fuisse receptas. .Vnimum
quoque excelsum alque egregium exposuere, et plenum roboris
ac lirmitatis
,
quem quotidie ostendis ad conterendam Teucro-
rum peiTidiam: nullo enim labore, nulUs negotiis, nullis vigi-
liis , nuUis incommodis terreri
,
quUi semper aut agas aut co-
gites quae spectent ad illorum oppressiouem. Addidit uterque
singularem prudentiam, admirabilem humanitatem
,
praecipuam
rei militaris scientiam, et iam saepius spectatam promissorum
et conventorum fidem. Deniciue pUirimus sermo noster fuitsum-
nia cum animi voluptate in tuarum reruin commemoratione,
quae adeo amplae magnificaeque sunt, ut mereantur meo iudi-
cio sloriam sempiternam.
Enimvero recte considerantibus non vulgaria sed ardua haec
videri debent, maximique animi opera, ac digna quae cura an-
tiquorum ducum atque imperatorum
,
quos prisci scriptores com-
mendant, virtutibus et rebus gestis debeant comparari. Tsam si
bellorum varielatem, commissa certamina , robustissimos exer-
citus a te profligatos, si caesorum hostium numerum , si rece-
ptas ac restitutas gentes consideres , nullas profecto reperies iam
pluribus saeculis res bello gestas, quae tuis aequandae esse vi-
deantur; sed tantum superari a tuis, quanto in re inagis pia,
saUitari
Christi lidelibus, Deo grata, tua virtus et opera versatae
reperiuntur. Psam muUorum principantium indusUiam in sau-
iaiine etfundendo fideUum occupatam videmus, tuam in salute
248 POCK.IJ
Christiauoruni et inridtliuin oppressione (1). Alii bello [ulversus
Chiisticolas gerendo tenipus et vires terunt , tu puiinas contra
hosles crueis Christi. Alioruin opes ad debilitandain Christiano-
rum potentiam iinpeuduntur , tuae ad augendani et corroboran-
dam. Illi Cliristicolarum sanguineni ( nefarium dictu ! ) exhau-
riunt, tu ne a perfidis exhauriatur obsistis. Illi fidelium agros
urbesque populantur, tu a populatione inlidelium proiiibes ac
tutaris. Denique alii via perversa gloriam armis impiis quaerunt
in ea expeditione, in qua sempiterna versatur infamia , tua iu
ea causa exercentur arma ex qua onmium gentium ac ijoihiIo-
rum laudem adeptum videmus.
Quid enim gloriosius esse potest quam bellum suscipere ad-
versus hostes lidei pro lidelium defensione.'^ Quid laudabilius
,
quam vexillo crucis , in qua salvati et liberati sumus
,
propagare
lidem, et Dei populum a Pharaonis faucibus liberare.^ Quid Deo
acceptius quam propagare eius religionem , et impietatem cru-
delitatemque hostium eiusdem a fidelium cervicibus propulsare.^
Quid autem scelestius, quid iniquius, quam perversa cupiditate
et ambitione prava dominandi, inferre infanda arma fidelibus?
Quid turpius, quam in ea expeditione versari , ex qua apud Deum
et homines dedecus et ignominia oriantur.^ Quid vero scelera-
tius, (juam iniquis alque iniustis bellis laetari.^ Quid Deo odi-
bilius quam effundere sanguinem innocentem
,
quam lidelium
non solum corpora sed animas perditum ire in Satanae sacrifi-
cium detestandum? Non fidelis aut christiani principis, non boni
viri, non iusti hoc opus est, sed Dei ac christianae religionis
hostis perfidi, atque hominis nequam et facinorosi. Quid enim
aliud Teucri, Tartari, Saraceni, raptores aut praedones agunt?
Quid aliud intendunt, nisi ut Christianos spolieut, discrucient,
vendant, in servitutem abducant? ut dominentur, ut eos suae
ditioui subdant, ut imperium per aliorum iniurias et calami-
tatem in varias provincias difrundant?
At illorum iustior quaedam videtur causa contra nos arma
farendi, quain ulli principi christiano. 111 i enim adversus non
suae sectae viros bellantur, isti adversus eiusdem socios et cul-
tores: illi, quod eorum legesiubent, adversus alienae religionis
gentem , isti contra Dei praecepta mutuis ac intestinis caedibus
contra suae religionis homines grassantur: illi lidem suam licet
II) His et sequenlibus verbis vituperari a se Alphonsum regem, qui tunc
hello Florentinos quatiebat, ait ipse Poggius in epistola infra recilanda ad
P. Thomasinm, qnae incipit xatis miror.
KIMSTOLVI.. 211*
fals.iin .'ui^ere satngunt, isti nostram veramque delere nitiiiitur,
et eos contra armis decertant
,
qnos scelns est nefarinm
, nisi
iustissima proLatissimaque ac divinis lcsribns perinissa causa
,
lacessere belio. Nain (|ui aml)itione dominandi
,
qui imperandi
cupiditate, qui immoderato eminendi aj)pc!itu aliena per \im et
arma quaerunt, hos non principes sed nefarios praedones, non
reges sed infandos tyrannos , non (ideles sed Dei liostes perfi-
dos, iiabendos esse sapientes volunt. VA quidem Teucris sunt
deteriores ;
illi eniin quos ceperunt , tuentur ac proteiiunt sal-
vosque esse volunt, isti veluti canes rabidi spoliant trucidant
diripiunt et miserrima adficiunt calamitate. At illi adeptum in
iiostros imperium iustius exercere videntur atque bumanius
,
quam quidam ex principibus qui se fideles appellant; ut prae-
stet subesse ac servire iilis. quam apud istos libcnos esse. Quo
ma^is tua virtus laudem prae ceteris terrae principibus mere-
tur, cuius omnis mens coiiitatio consilium opera in fidei aug-
mento, in pauperum oppressorumque lidelium tutela, in bostium
fidei extirpatione collocantur.
Scriberem plura de ^estis tnis, si ea milii nota essent , cum
nomeu immortale mereri videantur. Sed tuae diligentiae erit
dare operam, ut ea inihi inuotescant per alicuius scripta, quae
illa contiueant singulatim; ego postmoduin enitar ut postero-
rum memoriae demandentur. Et quo amplior detur scribendi
facultas, prosequere hoc inceptum tuum, et omnes tuas curas
vires consilia opes coufer in hanc futuram expeditiouem, in qua
tibi aeterna gloria praeparata est. IJabes vires, habes aninuim,
habes facultatem
,
habes Deum adiutorem, qui tibi aderit; et
ut dedit animum ut inciperes, ita ut perficias, opes et subsidia
subministrabit. Tu velis hoc mortale tempus et labile tua vir-
tute stabile reddere et immortale; et eam esse veram gloriam
existima quam consequimur ex ^irtulis operibus, et quae bono-
rum virorum cousensu , laude, vocibus coinprobantur. Nain qui
alia via illam quaerunt , et magis voluntatem passionemque
,
quam rationem aut honeslatem suorum operum ducem habent,
pro laude vituperationem, pro fama iufamiam
,
pro gloria sem-
piternam ignominiam consequuntur. Pvomae die quarta aprilis
•M CCCC XLVIII-
(1)
Hi Ita iii codice , ubi celeroqni annus quo (lantur litterae rarissime
scribitur.
250
pooGii
XI. FJDEM VAIVODAK PmNCIPI.
c. f. 178. 1». Licet stulti et temerarii honiiuis esse videatur, Serenitatem
tuam a multarum rerum agendarum et cogitationum varietate,
prout tanti regni ratio postulat, litteris meis haud magni exti-
niandis avocare, tanien quia sapientiam et humanitatem tuam
niultis in rehus perspectam iam dudum intelloxi, tum etiam quia
verhis paucis sum usurus
,
cepi fiduciam ad te scrihendi de rehus
praesertim quas tihi gratas Ibre existimavi. Narravit mihi vene-
rahilis vir mihique amicissimus Nicolaus Yinch, qui ad tuam
Serenitatem veniens hac iter fecit, te res meas summo cum de-
siderio legere, eisque plurimum delectari, quod ex tua huma-
nitate accidere sentio, cum nil iu meis sit opusculis (juod me-
reatur tanti Priucipis iectionem. Tamen vel ut desiderio tuo satis
faciam, quod ille me rogavit, vel ut sim paulum importunior,
quod hac una in re licere videtur, dedi Nicolao duo opuscula
ex meis ad te deferenda , alterum contra hypocritas, alterum in
quo tres contineutur disputatiunculae, quas spero futuras tihi
non iniucundas. Mitterem alia opera magis egregia et te dignio-
ra, si tempus pateretur. Sed alias, si novero opera mea tihi grata
esse, cumulaho te ampliori munere, neque inutili ad honi prin-
cipis officium. Kst enim liher Xenophontis de vita Cyri Persarum
regis
,
iu quo optimus descrihitur princeps
,
non qualis quisquam
unquam fuit, scd qualeni deceat esse cum qui velit iuste im-
perare. Vale, serenissime Princeps; et quoniam coepisti, sequere
studia litterarum
,
quae tihi maiorem laudem et gloriam quam
ulla imperia praestabunt. lila enim et eorum ministri perpetua
ohlivione defuncti in obscuro essent, nisi litterarum beneficio
nomen iUorum foret ab interitu vindicatum. Florentiae.
XII. CAKDINALI ANGLIAE (1).
cj
,;;,-,. 1).
Cogit me
,
praestantissime Pater, singularis affectio quam
semper erga te gessi, ut ea ad te scribam quae cognoscam hoc
tempore ad salutem auiinae, ad laudem et gloriam tui nominis,
ad posterorum mcmoriam
,
pertinere. Dedit tihi omnipotens Deus
multa hona in praesenti vita
,
et plura certe meliora ac stahi-
liora in futura largielur, si volueris tibi concessa , in eius, qui
tribuit, honorem et laudem erogare. Etsane reliqua caduca sunt
et fragilia
,
quibus homines pro vohiptate saeculi vacant : quae
(I) Videsis quae dc lioc rejiio Cardinali eiusquc innumeris opil)US (licil
Vespasianus in vila Post^ii-
EPISTOLAK. 2r>l
vero pro (ide Christi
,
pro reliiiionis incrempnto linnt, lirinn ne-
l('rnn(jne pernianent, nol)is(|ne Hine opitnianUir maxiine, cuni
omniiim reli(|naruin rerum auxilia desunt: sola quae pro (llnisto
impendunlur, nos comitantur mortuos : ne(|ue quic(pinm nobi-
scum lerimus, nisi quae (Ihrisli causa damus. Scio I)ei indul-
gentiam phires divitias et fortunae bona in te c(mtulisse, ut nisi
iugrati nomen subire volueris, gratiae non agendae tantum sed
reddendae quoque sint ei a cuius illa bonitate provenerunt. Sed
tunc uratus animus praecipue ostendendns est, cum nostri ope-
ris, nostri arbitrii , nostri consilii est airero quae placeant Deo.
Vivos enim, non post ohitum, decet ostendere pietatem in Deum,
misericordiam in pauperes, liberalitatem in ecclesias reparandas,
non relinquere aliis facienda. INam in vita, sponte ea bona, re-
liqnaque , facere videmur
;
post obitum vero inviti linquentes
djstribuenda et danda ea quae nobiscuin ferre .•leqnimus. Nuda
enim anima a corpore evolat, nullis induta vestibus, nullo or-
natu tecta , nullis opibus, nullo auro fulta , id solum ferens
secum quod Christi gratia largita est. Croesum Lydorum opu-
lentissimum recem poetae ferunt cum post morteiii ad nuvium
Acheruntem pervenisset, quia obolum secum ferre non potuit
qui Charonti daretur ad transvehendum, a flumine reiectum
transire scapha non potuisse. Uoc eo spectat ut intelligant opu-
lenti et abundantes in saeculo, parandum esse nobis viaticum
futurae vitae , dum in hoc corpore vivimus. JSam quid reliqui
pro nobis facturi sint , incertum est. INobis er^o, dum tempus
datur, nostra causa aiienda est, et id curandum ut advocato
minime egeamus. Nullis certe nostra salus carior post obitum
erit, quam nobismet ipsis fuerit in vita. Ea vero in aetate iain
es constitutus, ut iam sit omni animo et mente de futura tibi
vita coiiitandum, disponendumque de bonis fortunae, dum li-
cet, arbitrio tuo, et in iis rebus quas sciamus ad Dei gloriam
spectare.
Sed cum inente revolvo qua potissimum in re prae ceteris
Deo satis facere valeas, nulla occurrit maior, nulla ploriosior,
quani quae ad praesens per sanctissimum dominum nostrum
dominum Kugenium summum pontilicem omni studio tractatur
et quaeritur. Nam cum semper agitasset animo quomodo Teucri
de Europa expellerentur , liberarenturque Christi fideles a tam
calamitosa
barbarorum oppressione, dudumiam, maxime trien-
nio elapso,
exciuisitam ad id operam dedit. iXam et allerum le-
yatum ad cogendum exercitum per terram adversus inlideles, al-
252 POGGIl
terum per mare ciim ingenti elasse destinavit (1). Qiiod si nostris
votis noii respoiidit finis, aut hominum error, aut Dei volun-
tas, cuius inscrutabile est iudicium, fuit. Tamen ita Teucrorum
potentia confracta pluribus proeliis extitit, in quibus maiorem
partem militum amisit, ita del)ilitatae vires,ut ex litteris mul-
torum principum se ad id offerentium , Dominus noster confi-
dat infideles futura aestate posse ex Europa exterminari. Sed ad
tantam rem adgredieiidam perficiendamqui' non suppetunt vires
romanae ecclesiae neque pontificii iuris
(2);
quippe cum multa
alia consumenda et danda sint pro sua et terrarum ecdesiae de-
fensione, quae quotidie ab eius liostibus oppugnantur, plura quo-
que in reparatione ecclesiaium Urbis , ad quae summo studio
intendit, impendenda. In praeteiita vero expeditione mai:na ec-
clesiae et clerus universae Italiae pro facultatibus subsidia prae-
buerunt. Solus clerus dominii florentini viginti milia floreno-
rum dedit. Et item singulorum dominiorum clerus pro faculta-
tibus subvenit. Nunc vero pro futura expeditione , ut regum et
principum extra Italiam auxilia quaerat, necesse est. Itaque misit
ad vos in Angliam
,
qui pro tam pia causa decimam iam olini
indictam iu subsidium peterent, quam spero, si estis qui esse
consuevistis , vos esse prompto animo concessuros. Verum cum
sis primus in regno tum natioue tuni dignitate tum opibus tum
prudentia tum virtute, prinuis quoque debes esse huius rei fau-
tor auctor et suasor, ut conslet tua potissimum opera tantum
bonum et pium opus consecutum : utque ii
,
qui te ceteris in
rebus inferiores existunt , in hac una minime videantur esse su-
periores.
Sed haec tibi impensa erit cum ceteris communis. Id quod a
le requiritur, ad quod ego le iiortor, amplius est et maius, quam
quod ab aliis praestetur. A^endum tibi est quod dux Burgun-
diae egit, qui propriam armavit classem in subsidium Christia-
norum. Quapropter sicut olim tuis impensis, tuo sumptu expe-
ditionem fecisti coutra Bohemos pro fidei defensione, quae res
(I) Ad inaritimum quidem legatum Cardiualem legitur
epistola Poggii
lib. XVIII. 8. his ^erbi.s. RcvrreiKlissime etc. Cnm audisscm te legatum factum
esse nd parandam classem cnntra Tcucrum , ct maritimae cxpcditinni prae-
Jeetum
,
pro eo hnntrre qui magni cst aestimandiis , sane gavisus sum
,
quo-
iiiam eam rem magna glnria ronscquctur. Sed tamcn tnaluissem tc in patria
residcre , et id laboris alteri drmandatum cssc. Quicquid tamen futurum
sit , oro Drum ut dirigal itcr tuum , ct eos praestet stucessu.s
,
qui sint ad
laudem rcliginnis et Jidci suae augmentum etr.
12) Nempe ponfijiciae ditinnis.
tpisTOLAi;. '2.'):i
fuit omnibus
saeculis meinoranda
,
ita nunc quoniain corpore
non potes, tuis pecuniis sul)veni , et sis auxiiio rulelibus Christi
,
et ad
liberandos eos de in(idelium servitute manus lar^as por-
ritias.
Mitte aliquem de tuis qui tuo nomine, tuis sii^nis, tuo
insi^Mii classem tanto viro dignam pro lioc tam sancto opere
paret atque instruat. INulla res est in qua laudabilius valeas tua
exponere, nulla quae tibi maiorem gloriam, maiorem ceteris uti-
litatem possit praebere. Quid autem Deo acceptius
,
quid tibi
salutarius esse potest, quam liberare fidoles a tam perfida op-
pressione, quam esse causam ut de faucibus Satanae tot milia
animarum pereuntium per tuum auxilium eruantur, pro quibus
Salvator noster sanguinem in cruce effundere et vitam ponere
dignatus est? Hoc erit salutare semen thesauri tui, qui iu caelis
seretur, qui in immensum fructificabit, qui servabitur in aeter-
num. Equidem credo Dei providentiam tibi lon^iorem dedisse
vitam , et ad haec tempora reservasse , ut ostenderes omnibus
non cumulasse te thesaurum ut illum in rebus inanibus et ca-
ducis consumeres, sed in re sancta laudabili acceptissima Deo,
et in multorum salute collocares.
Maxima facultas datur tibi imitandi illustrissimos reges An-
gliae, quorum es sanguine ortus, eos dico qui saepius ad libe-
randum dominicum sepulchrum de manibus infidelium profecti
sunt, qui poteutiam a Deo eis datam in eiusdem causa posuerunt.
Resuscita igitur illorum gloriam iam oblitteratam , et aliquid
egregium in bac re opus peragas, quod sit non solum tibi sed
toti regno ad memoriam sempiternam. IMulta quondam mortales
pro hac caduca et terrestri gloria, pro praemio non admodum
duraturo, maximas fecerunt expeditiones, multa proelia commi-
serunt, infinitas pecunias consumpserunt. Quid tibi pro aeternis
praemiis, pro caelesti gloria
,
pro immortalibus meritis assequen-
dis agendum est? Certe non solum fortunae bona
,
sed vita quo-
que pro Christi laude videtur esse effundenda. Plures excellentes
viri tamquam ignoti vitam transiere , cum non daretur facultas
aut tempus in quo ostenderent virUitem suam. At modo tibi
oblata est veluti divinitus propagandae gloriae occasio, qualis
multis iam saeculis nemiui principi Christianorum concessa. Ila-
bes voluntatem et preces Pontificis
,
qui ad haec negotia semper
invigilat, hortaturque omnes ad capessendam defensionem reip.
christianae.
Habes multos proceres ad id paratos, qui classem
expectant,
et suam operam poUicentur. Ilabcs temporr, accom-
modata, et
hostium debilitatem; ut nunc tempus sit ea agendi
C. f. I'>G.
254
POGGII
quae antea veluti iinrnatura fuissent, et absque fructu attentata.
Velis isitur non oniittere lianc aeternae gloriae, hanc lioniinum
laudis adipiscendae occasioneni. !)a hoc decus regno, ut videa-
tur in te niaioruin virtus et gloria revixisse. Da ceteris egregium
de te masni animi exemplum , ut tamquam signifer publicae sa-
lutis fidelium extitisse videaris. Vellem esse tecum , ut verbis et
voce haec potius a me quam litteris agerentur. ISam confido eam
esse tuani sapientiam
,
ut non aspernareris pusilli hominis exhor-
tationes ad eas praesertim res quae essent tibi aeternam vitam
et inimortalem laudem allaturae.
Haec scripsi manu mea : et quamvis scribendi labor mihi iam
sit gravis, tamen causa pro qua scribo, illum reddit leviorem.
Te oro, ut quae a me scribuntur pensites diligenter: nam cog-
nosces, nullum melius, nuUum praestantius, nullum gloriosius
consilium ab ulio tibi posse concedi
,
quam quod tibi ad prae-
sens a me adferlur. Nam licet quaecumque pro Deo dantur ,
illi
siut accepta , speciosiora tamen videntur quae in rem publicam
conferuntur quam quae in privatam. Sunt liaec certe ampliora
quae
,
praeter fidei et animarum utilitatem , ad famam quoque
homiuum spectant et dignitatem. Vixisti semper summa cum
laude et honore, fecisti multa commendatione digna: verum si
hunc extremum et veluti perfectiorem tuorum operum fructum
ad utilitatem Christi fidelium contuleris, uihil addi poterit ad
amptitudinem memoriae tuae. Cum enim in rebus ad aeterni-
tatem spectantibus bona tua a temet ipso collocabuntur, et im-
mortalis laus et aeterna praemia rependentur: pro quibus con-
sequendis qui operam suam et diligentiam collocant, merito et
apud Deuin et apud omnes mortales sunt ceteris liominibus prae-
ferendi. Hi enim soli in hoc orbe vixisse dici possunt; reliqui
vitam more peregrinantium transegisse; quorum vitam ac mor-
tem in aequo ponendas sapientes volunt; utraque etenim ignota
est. Itaque ad ceteras virtutes tuas accedat iiic cumulus in ex-
tremo vitae tamquam ad viaticum futuri saeculi reservatus. Ro-
mae die X- decembris.
XHI. HENUICO PlUNCll'1
LUSITANO.
Si forte mirum tibi videbitur , Princeps
egregie
,
me homi-
nem ignotum tibi longeque reniotum ,
lianc veluti supervacaneam
scribendi curam sumpsisse , id tribuas velim virtuti tuae quae
longe lateque diffusa me impulit animumque
praebuit
,
ut te ad
ad id meis verbis hortarer , ad quod tua te spoute uullo impul-
EPISTOLAK. 2i>5
sore video proficisci. Nam Ciceroiiis cst seiitentia, tanti csse vir-
tutem, iit ea praeditos ,
etiani quos nunquani vidinius
, diliira-
nuis. Sicut autem ii qui in stadio ciiisu contendunt, j)cr.sa«'p«'
acclamantium vocibus excitantur , itidem e«;o mea coiiortalionc
eventurum exislimo, quamvis l)revis futura sit, ut paulum lc im-
pellat spirituscjue adiciat ad ea ijesta prosc^juenda quac ultro
egregia virtute animi nuUis hominum cohortalionibus Lncepisti.
Sunt niaxime extollendi qui suo ingenio freti
,
prout tibi con-
tigit , ad virtutum opera feruntur : sed et ipsi quoque ampliorem
laudem suam efticiunt, si non aspernentur aut contemnant eorum
consilia quorum verbis ad virtutis perseverantiam commonentur.
Audivi iam dudum a pluribus miiii familiaritate coniunctis
Portugallensibus
,
cum de tiiis actis quaererem
,
te magnitudine
quadain animi motum
,
et virtutis veluti stimulo incitatum, cum
certis triremibus per ultima maris oceani navigasse litora, eoque
progressum quo nulhim ex priscis neque imperatorem neque
regem aut audivimus aut legimus penetrasse. Nam et Africae
meridiem versus transisse terminos, et usque Aethiopes perve-
nisse tradunt. Quae res non solum miranda est propter vastos
oceani maris impetus exaestuantesque tempestatum fluctus
,
sed
etiam propter oorum quae de iis locis feruntur novitatem , om-
nium laudibus celebranda. Gloriosum quippe videri debet , te
unum tanti animi , tantae virtutis consiliique fuisse, ut quae
nulli hactenus aut ingredi aut tentare suut ausi , tu solus ignota
maria , invisas regiones
,
incognilas atquc exteras nationes , im-
manes gentes in ultimis finibus extra anni solisque vias consti-
lutas , ad quas nullis antea patuit accessus ,
navali bello laces-
sieris, multosque inde abduxeris captivos. jNlagna profecto expe-
ditio et ingentem laudem merita ! Quid enim praestal)ilius quam
tantum aniini robur atque amplitudinem in te fuisse ,
ut im-
portuosa littora, tempestuosum mare, efferas nationes ab omni-
quecullu remotas , non solum adire ausus fueris,quod ipsum
ingentis est consilii , sed armis etiam |)rimus omnium gentium
superaris ? Alexander macedo terrarum orbem suis victoriis lu-
stravit
, sed eas provincias locaque aggressus est , ad quae pliires
antea accesserant : tua vero virtus ad eas se oras orbis extendit
,
ad quas nemo ante te legitur penetrasse. Caesar Gallias subegit,
Britanniam perdomuit, Germaniam lacessivit: at provincias ar-
mis devicit partim notas
,
partim romano imperio propinquas :
tua vero
classis eas circuit partes, quae neque cognitae erant
iieque aditu faciles , et propter maris geiitiumque barbararum
256 POGGII
forniidineni.navigantWnis suspectae. Sed omnes difficultates
,
om-
nes labores
,
omnia peiicula tua fortitudo animi superavit , eaque
effecit quae sint aeternam tibi laudein paritura.
Sapientissimus ac fortissimus olim princeps Portugalliae, pa-
renstuus, lianc tibi praeclarissimam omnium reliquit heredita-
teni , arma contra infideles capiendi. Ipse enim singulari virtute
animi praeditus
,
ceteris christianis regibus in salute fidelium
oscitantibus , solus ob egregiam virtutis praestantiam Africam
ingenti classe aggressus, profiigatis hostibus
,
Septam maritimam
ac populosissimam urbem expugnatam vi cepit
,
quae adlmc a
vobis in Saracenorum faucibus detinetur. Haec tu praeclarissimi
parentis gesta imitatus, non solum portionis regni sed iaudis quo-
que heredem te relictum existimasti
,
paternaeque gloriae famam
tuis operibiKS auctam ad posteros demandasti. Verum cum iiaec
,
tamquam primitiae futurorum ,
iis qui maiora a te expectant
esse videantur , hortor excellentiam tuam
,
ut nequaquam gestis
rebus acquiescas , sed ampliora quaedam superesse putes
,
quo-
rum tibi palma et victoria resen'atur. Neque enim virtus tua
his
,
quae coepisti ,
contenta esse debet , sed traducere omnis tuas
curas ,
omnis cogitationes , omnis vires ad subigendas eas gen-
tes, in quarum victoria et laus hominum sequitur, et apud Deum
semj^iterna praemia comparautur. Cliristiaui enim principis of-
ficium esse debet, ut adversus infideles, adversus haereticos, con-
tra fidci hostes, arma converlat , Christi fidelium sangnini par-
cat : quae qui agunt
,
pietate et gloria insignes evadunt. Quod
si , ut coejjisti , imitari volueris , reliquos principes fama et re-
rum gestarum laude superabis.
XIV. ILLTSTRI PRIlNCiri IOHANNI FRANCISCO
MARCHIOM MAMUANO.
(1)
c. f. 70. lohannes Cassianus vir doctissimus nostrae religionis illu-
stris Princeps
,
in quadam collatione
(2)
prioris operis sui parlis
scripsit, videri sibi discretionem ( eam
,
ut opinor, prudentiam
ceteri appellant) esse virtutum omnium maximam et quasi ce-
(I) De hac epistola adlmc inedita, aiiisque eiu.sdcm argumenti scquenti-
bu», satis lo(fuitur Cl. Sljcphcrdius in vita Pogijii , interprete Cl. Tonello
cap. VII. Rogat heic Poggius loliannem Franciscum Mantuae principem
, ut
parcat Ludo\ico lilio , ([ui ol> iu^enilem gloriae militaris amorem
,
deliciens
a paterna auctoritate , ad Mediolani ducem
,
patris tunc Iiostem, transfu-
geral. Reapse veniam tandem impetravit; etenim ei in principatu successit,
ut constat.
(-2) Scllicet collat. 11.
KlMSTOl.AI..
257
ItM-anmi pareiilpm (|iiam(tam ac modiMatricem. Id muliis com-
prol^are nititur tum rationihus tum oxcmplis. Pluivs (Miim fuisse
refert, qui non adhibito recto iudirio ad res agendas, cum ne-
(jua(iuam discernerenl Mtia a virtutibus, se in animae ac corpo-
ris ruinam praecipitarunt. Kf (juidem mea sententia recti.ssime
sentire videtur. Nain eum |)lurimis virtutibus vitia (piaedam pro-
xima et ferme similia videantur
;
(
non eniin accipiuntur vitia
,
ut ait Hieronymus , nisi sub umbra specieque virtutum; )siquis
non recte discreverit, quod aliqua <;raviori mentis perturbatione
coimnotis solet accideie, (|uid ratio praescribat, quatenus quid
appetendum fuerit aut fuuiendum , necesse est delabi in errores
permultos
,
qui postea rcNocata ratioiie
,
adliibito consilio,ipso
etiam rerum usu
,
fiunt nobls notiores : ut iam tandein
,
licet
sero, et ubi paeniteiitia nibil confert, rec^o^noscamus nos ini-
prudentia lapsos et iudicio rerum perverso. Quo majiis sapien-
tis esse videtur, accommodata siimulis nejiotiis dis(M"t'tione, et
praesentibus rebus consulere , et prospicere futuris. Neque una
quadain in sententia esse ita fixum ac perseverantem , ut inulti
solent
,
qui turpe ducunt mutare consilium
,
ne non recte sen-
sisse videantur ; cum id potius obdurati atque obstinati animi iu-
dicetur, quam bene consulti. IUud quippe videtur esse turpis-
simum accidere in eo praesertim
,
de quo ccrta sit opinio sa-
pientiae
, ut cogatur dicere non putaram.
INeque vero ea me sapientia praeditum esse credo
,
ut plus vi-
dere nie
,
quam te ipsum arbitrer
,
praesertim in rebus tuis. Scio
enim te principem esse omnium nostrae aetatis doctissimum et
prudentissimum : scio te nd ea quae agis, posse adbibere sum-
mam sapientiain atqiie auimi moderationem. Sed et illud etiam
novi , nou solos principes esse sapientes , et eos aliquando labi
,
falli, et decipi posse. Ducuntur enini saepius in actionibus suis
aliqua passione pergravi
,
quae illos seducat a recta sententia.
^lasnum est, in^iuit Cicero, revocare mentem a sensibus. Sed
et illud etiam maximum, non cedere morbis animi , uon superari
a passionibus quae nobis a sensibus iugeruntur; quae ubi do-
miuantur, seducunt nos a recto consilio, auferunt vere iudican-
di facultatem, nec ullum relinquunt rationi aut consilio locum.
Quod si qui sunt qui variis gravibus(iue iactentur pass oribus,
qui suis obsequantur cupiditatibus
,
qui suae prudentiae blan-
diantur. ii sunt niaxime reruin domini
,
qui et ipsi sua sponte fe-
runtur
aliquaudo impetu quodam in praeceps ,
una aliqua iniu-
ria aut rupiditate commoti , nequc ab aliis sustentantur : nam
358 i'()<i(iii
quiequid agunt . recte un perpi^iain , lau<la(ur ab oinuibus. Ad-
stat adulatoruni turba , (jua'' sola natio rejiibus ac piincipibus
grata esse solet, recte consultr.in, rectissiine esse factum asse-
verans : itl tantuni ItHjuitur, quo pu'pt se principis iriatiani con-
sequi ac benivolentiain. Poteutiores veritalein reticeiit , oftensio-
nem-Aerentes ;
humiliores non audent effeire ob formidinem poe-
nae. Itaque cum apud eos ut plurimum veruin sileat, accidit
persaepe ut veritatis audiendae inopia in magnas incidant mo-
iestias et calainilates. Au^ustus Caesar, cuius felicitas per om-
nes historias decantatur, relejzavit liliam ob adulteriuin
,
j)jlam
proposito edicto
,
quod illius ilagitia continebat. Postmodum du-
ctus paenitentia
,
quod non illa silentio oppressisset, quod se,
quod domum, (iMod genus suum tam turpi nota sceleris macu-
lasset, saepissime exclamavit, eorum nihil sibi eventurum fuis-
se, si :M- Asrippa et ^laecenas viverent, quos solos fuisse te-
stabatur qui sibi vera loquerentur. Non autem deerant qui verum
di(;erent, si illud audire voluisset. Sed mos est regum atque im-
peratorum, praesentium odio laudare amissa , et id libere atque
impune optare quod iam ne(jueat impetrari.
Ego autein rem ipsain
,
de qua sum scripturus
, considerans
diligenter, cum ad te animum verto , addubitare cogor, ne tu
quoque in futnrum sis culpaturus inopiam amicorum , accusa-
turusque paucitatem eorum qui apud te in causa filii vera lo-
querentur, tequc traducerent ab acerbitate sententiae ad man-
suetiorem ac rectam quamdam iudicandi rationem. Illud vero
atTirmare ausim ,
si animadversionem illam ad lianc diem distu-
lisses ,
mitioiem certe sententiam te fuisse laturum, potiusque
obsecuturum pietati paternae, quam ulciscendi cupiditati. Depo-
suisset tempus ipsum tam severi iudicis personam
,
induissetque
caritatem atque afiectionem illam natura insitam, quae patres co-
git pios esse in filios ac in eorum erratis misericordes. Sed quo-
niam veteri prover io acta agi non possunt, id consilium adhi-
bendum videtur, ut non iracundia sed clementia, uon inscitia
sed consilio, nou ad viudictam sed ad emendationem atque uti-
iitatem tuorum id abs te summa prudentia factum esse existime-
tur : (juod erit , si nimiam severitatem ad clementiam traduces,
teque eum nobis restitues in lilii errato, quem te esse aequitas
lubet, natura postulat, amici optant , divinarum humanarum-
que legum ratio persuadet. .Mulctasti oliin filium praegrindi ad-
modiim poena
,
qui militiae cupiditate flagrans te invito abiit,
9t se ad eum locum contulif , unde aliqua suspicio oriri poterat
bPlsroi.vi 2'V.t
upud nonniillos, qiii \(\ .ilio consilio t-K^tnin pul;itTnl.
^nod si
Toll.irur e inedio , oiunis j^ravi')jis poenae causa c't'ssal)il.
Omitto quaerere aut disputare , snpienter ne factuin fuerit,
tam aspere iilcisci leve ut existiinant filii crimen: v.irias enim
video liominum sententias. Sunt qni liiio iiinoscciuliim dicant,
((ui bellicae laudis opinione motiis e£rre:riae indolis ad()lcs(;ens se
ad eam neuotii ration^^m contulit, e\ (^iio piurimum L^loriae se
consecuturum sperabat. Cum enim permultos vidisset etiam iu-
fimae conditionis viros , (jui sibi maximam famam
,
inaLMiam po-
tentiam, plurimasopes rei militaris exercitio comparassent, eos-
que solos liabeii in pretio at(|ue in bonore quibus arma vires
subministranint , liaud imprudenter id «renus vitae videbatur ap-
petere, vivo praesertim patre
,
qui ad gubernacula principatus
vigilaret
,
quod sibi ac suis tum dominii conservandi tum adipi-
scendae Ldoriae tacultntem su|)peditare arbitrabatur. Quidam se-
ous, nullam sp-Mu laudis et iiloriae voluntati paternae praeponen-
dam esse censvMit, praestare aiunt ociosum atque iijnobilem domi
degere obteinperantem patris praecepto, quam eloriosum extor-
rem ac rebellem patri. Id tamen commendari ab omnibus sentio,
quod in hoc suo sive errore

ive lapsu
, siva ut gravissime loquar
stultitia
,
nibii se indignum admisil , nullo se maciilavit scelere,
nullo dedecore inquinavit, nihil seciitn abstulit, nihil detulit
;
utplane constet, iuvenili impetu iinpiilsum nihil nisi de cupidita-
te honoris et gloriae cogitasse. Qua in re neque solus, neque
primus de via decessit. Extitere et nostra et superiorum tempo-
ruin memoria permulti, qui studio irloriae multo plura ac maio-
ra patraverint , non solum adversus parentes sed etiam coutra pa-
triam
,
quae longe est parentibus praeferenda. DifHcile est enim
servare modum
,
ubi illustris gloriae ac(|uirendae facultas vide-
tur e^se proposita
,
praesertim magnis ingeniis , et ad laudem
ac virtutem erectis.
Milii vero ut erratum esse a lilio forsan concedatur , ita vi-
delur fuisse castigationem tuam trucem nimis atque inhumanam.
Nam quemadmodum non onnies liliorum excessus boui patres
familias animadvertendos putant , ita etiam quidam eo pacto sunt
vindicandi , ut prosit ad morum vitaeque emendationem. Eam
legum mentem vult esse Plato , uon ut cives perdant, sed ut
efficiant meliores, ulque omnis poena ad eorum quibus infligitur
utilitatem referatui-. T.etres enii.i medicorum more salutem civi-
tatis debent respicere et civium lucolumitatem : at vero perni-
ciosi medici cura esset, nou ad salutem ae^roti sed ad iuteri-
360 POGGII
tuin spectaiitis. Nec ininiis iinprudentis patris esse videtur, niaf-
le fllium puniendo, nl)i ^pes sit valitudinis, perdere quain ser-
vare. Quod si niedicos vidernus etiain alienissiinos iioinines inor-
bo atfectos non destituere, quoad aliqna vitae spes relinquatur,
sed afferre reinedia quibus restituatur vaiitudo; iioune oninia
»unt tentanda patri, ut aniinum filii labentein et aegrotum ad
meliorem mentem sua cura indulizentiaque reducat? I^rofecto uon
minus pro animoruin quam pro corporum salute censeo elabonm-
dum. At vero tu quamdam insuetain severitatis norinam in filii
niorbo prae te ferens , ad demonstrandum nescio quam inentis se-
veritatem
,
id ejiisti quod ante nemo pater admisit : e vestigio ad
extrema et deplorata remedia descendisti. Reiectus est a patre
flliuST abdicatus , rele^'atus
,
reus capitis iudicatus. Quid hoc
asperius? quid truculentius etiain er<;a facinorosum externum
quemdam potuit e.xcogitari ? Si contra te ille aliquando
,
si in
fratres conspirasset, si |K»triam hostibus prodere studuisset, si
civili aut fraterno sanguine iinpias foedasset manus, nequaquam
ad expetendam a lilio viudictain veliementior extitisses.
Vide
,
quaeso, ne dum prudentis viri aut severi patris in ma-
ioruin nostroruin exemplis iinitandis noinen subire cupis , cru-
delis vel minus providi fainaui consequaris Neque enim tibi aut
BruUim illum superiorem ante oculos proponas , aut Manlium
Tonpiatum
,
quoruyi alter iiatos ad poeuam pulchra pro iibertate
vocavit infelix , ut Virgilius scripsit ; alter transiriessorem sui
edicti lilium saevus securi percussit. Non isti suam ,
sed reip.
pro cuius incoluinitate certabatur, causain agebant ; non suo, sed
patriae nomine poenain a liliis exigebant. Nolo enim existimes
Torquatum illum , semota patriae utilitate
,
quae rei militaris
disciplina continebatur ,
tam asperum aut acerbum in filii sup-
plicio fuisse futurum. iSon paternum edictum , sed reip. aucto-
ritatem lilius coutempsit , neque ille parentis sed patriae salutem
in discrimen suo exemplo vertebat : non in privatam Torquato-
rum fainiliam
, sed in universam urbein perniciosuin e.xempluin
contempti consulis inferebat. lUique ut severitas tunc laudata est
patris ob publicam ntilitatem
,
ita crudelitas damnata extitisset
si illa securi suas non reip. iniurias ultus fuisset. Perscruteris
licet veteres ac novos annales, neminem prorsus reperies patrem
ob tam leve erratum tain graviter in filium animadvertisse. Tu
solus novo exemplo inventus es, qui durius levem filii culpain
mulctasti
,
quam ceteri gravissimas hostium offensiones. Quid
fnim
,
per neum iininortalem . commisit (juod esset tali sen-
F.PTSTOI.AE. !lf,1
l»Mitia viiKlicniulimi ? INon illc \n reinp. deliquit , sod iii parfii-
tem ;
non contra pul)li'r;un venil iilililalein sed privatam (i;
;
non
nlioniin salntein sod pmpriain in discriinpn adduxir : nullos ex-
citavit seditionnm flnctus, nullos tninultus procuravit , nulla
arma intulit, non tibi nocuit sed sil)i. Vel contempsit quae ce-
teri appetunt, vel aliis utenda reliquit. Sprevit ad tempus pa-
terni dominii usum ,
alienis servire mahiit quam siiis imperare.
Adeo ne atrox hoc vindicanduin est fncinus, ut extremo supplicio
dignum putes^ l-(|ui(lein inultos novi
,
qni iioc potius existiinant
landanduin, (jui hanc erectam mentem ad praemia virtutis sum-
mopere extollant, qui vel parum errasse filium asserant, vel le-
viter esse reprehendendum.
Al)iit illc contra tuam voluntatem , contempsit edictum pa-
tris : nt nou levi cx causa , noii exi^ua spe ingentis i^loriae do-
mum rcporiandae ; non dolo
,
sed virlntis iiratia consequendae.
An quia niaiora quaedam sihi proponehat ad honorem et decus
natus adolescens
,
quam forsan illa aetas ferebat, idcirco de-
huit ira patris tantum effervescere ad iniuriam referendam ? Non-
ne eofritasse oportuit, patris esse airere filii ransam
,
tueri etiam
errores ? Nonne ipso huinanitatis inre, ipsa caritate paterna, ipso
naturae praecepto, quae filios etiam dyscolos parentibus commen-
dat , fuit ahs te ad mitiorem sententiam declinandum? Nonne
adolesc^entiae induliiendum ? Nonne erroris ratio habenda ? Per-
spiee quid sentiam. Ego hoc excellens ingenium, hanc egregiam
virtutis indolem, hanc animi maunitudinem
,
qua te
,
qua pa-
triam, qua paternas opes, qua coaequalium studia reliqnit, uon
culpandain sed qnodammodo laudnndam
, non puniendam sed
praemio donandam duco. Si de parricidio
,
quod est omnium sce-
lus immauissimum, filius ahquando cogitasset, leviori certe poe-
na iuvenile erratum ulciscendum fuit. \dhihitus olim Caesar Au-
gustus in consilio a Tito quodam Arrio
,
qui filio in parricidio
deprehenso, de eo statuere de amicorum sententia volebat, audita
causa petiit ut quisque suam sententiam scriberet , ut cuiusque
liherum esset iudicium : tum postremus omnium censuit relegan-
dum, memor non de quo censeret, sed cui in consilio adesset.
O singularem et paene divinam sapientissimi imperatoris pru-
dentiam ! Mdebat ipsa leire naturae Augustns, etiam in mani-
festi parricidii reo, quo nihil scelestins
,
nihil sceleratius excogi-
taripotest, tamen non esse a patre extremum supplicium ,
cru-
(n Nimirum Liulovifus indignahatur Carolo iiiinori nalu fratri
,
qMfm
pater praecipue ililiHPre videbaiur.
362 P()(j(>ii
deliorem poefKun
,
ineritain clad-.in liiio ino^an(iuni. Intellige-
IkiI palernani pietatein , onniein (riininis Hiioriijn m..gnitn(linein
superare oportere. Cognoseel^al (juae delicta ab aliis gravissime
viudicautur , esse a patre leviter castigauda. Mon esl euim eadem
lex patribus iu filios erga se delintiueutes, (juae in reliquos consti-
tuta. Advoca hunc tu (juo(]ue virum in vcnsilium amicoium
,
re-
cita crimen
,
poenam in^juire, s(nteiitiam sciscitaie
;
neinpe qui
parricidii culpam tain clementer puniend; m arl)iljatus est, multo
clemeutius iiunc lilii excessum aut uti rein nugatoriam ridebit
,
aut parvi e.vistimandam iudieabit : austeritatem certe tuam , ne
dic.im crudelilalem, ac'in()duin culpabit, qui adeo veliemens al-
que acer asjierius mulctaveris leve delictum lilii
,
quain ipse par-
ricidii grave scelus.
Sed fac, oro, filium graviier deliquisse, admisisse aliquod ne-
fandum scelus , inimaue facinus cogitasse, fac poenam mereri
:
nunc sese revocat, lacti naenitet, fatelur erratum , veniam petil : et
quidem adolesceiis a sene, impruciens a prudente
,
miser a fortu-
nato , lilius a patre. JNuuKjuid esr\enia deueuanda? T.apsus es.t
iuvenili quadam levitate, sed ad gloriam spectante: nunc ad men-
tem saniorem rediens pedem retrahit , delictum recoguoscit, sup-
plex ad patrem venit Numquid est reiiciendus? Deflexit ali(pian-
do aetatis cursum a recta via errabuudus, nunc ad iter consti-
tutum at(|ue ad meliorem fiugem, utaiunt, se converteus mise-
ricordiam fihus implorat a parente. TSuinquid repelleuduin di-
cemus? Adest , rogat , obsecrat , filius patiH in lacrymis compellat
exorans, ut nou omnino paternam reiciat caritatem , ut ad se
redeuntem patris oculos flectat , mentem ne removeat , errati
memoriam depouat. Adeo ne ferreus eris atque inexorabilis, ut
te pairein esse oblisiscaris
,
ut veniam denege.s , ut asperneris
(ilii obsecrantis preces ? .Si quempiam fuisse quondam audires,
qui filiuin armis famam quaerentem, quod se reliquisset in mi-
litare munus profectus
, tam gravi poena adfecisset
,
petentem
insuper patris clementiam repulisset; si novi tuam huinanitatem
,
si prudentiam, si doc^rinam
,
damnares profecto patris illius per-
vicacem duritiem , diceres filio fuisse parceudum ,
affirmares iini-
lauduin nostri Salvatoris exemplum
,
quo retulit laetiorem fuiss^
pastorem propter unicam repertam o^em, quam etiam huincis
domum reportavit, quam super ceteris nonaginta. (Jominendares
quoque illius patrisfamilias consilium qui in reditu luxuriosi
quondam filii convivium struxit adhibita symphonia
,
quo patris
laetitia ostenderetur. Non inscite poeta comicus introduxit Me-
I- I»IS'10I.\K
2(i3
uedfimim illum scmMu
,
ciiius (hinlirs nUjUf isprritiis lilium adn-
lesceiitem iii miliiinm prolirisci compulisset , se iuacer;intein
in
aijro ac toninentem, (hicens adolescenliam esse eiroiihus suh-
ditam , concedeudurn paulum aetuti a patribus , nec illos in fi-
iiorum deliclis debpre esse inmiles aiit inliumanos. 1'iinc secutus
Cicero noster iii orotione pro -.M- C.oelio I) scripsit tribuendum
esse ali(jiii(l aetati , dandiiin esse ;ili(juando adolescentiae liber-
tatem
,
non sempcr rcctam illam ralioncm superiue oporlere
, sed
vinci (juando(|ue a cupiditidibus ct voluj^tate.
Sed nolo tecuMi conlendere auctoritatibus ei: exemj^lis excel-
lentium virorum, ne fiam lon<.jior, quae nuilta posseni in meani
sententiam proferre. Id liberius forsan quam mea ferat auctoritas
scribam ,
liio persaepius li;ic de re co^itantein
,
i^aulum deside-
rasse prudenti;im ;ic saj^ientiam tuam . qui parvam aetatis iilii,
nullam futuri tenii)oris visus es liabuisse in tuis consiliis rati
-
nem , sed tantum nonnullorum opinioni , ne dicam suspicioni,
luo dainno
,
satis f;»cere voluis.se. NiiDi pro tua doctrina nosse
debes
,
pluriimim posse in I^ominibus aeiiiitudiues animi, nosque
subditos esse passionibus permultis
,
quibus non solum adole-
scentiores sed etiam robu^tioris ac lirmioris aetatis viri iiaud
faeile obstiteriint. Arduum est enim obstare niorbis animi undi-
que circumnueiitibus
,
et iii omni aetate obtemperiire rationi.
Princijiibus vero id solet esse diincilJimum in magna rerum li-
centia ac facultate constiiutis. Obsequuntur enim plurimum de-
sideriis suis, dum quod cupiunt
,
possunt ; etquod libet, licitum
putant : ut divini cuiusdain eonsiiii esse videatur adolesceutein
principem compe.scere ardentiorem aliquem appetitum
,
et infra
bonesti metas sese continere. Itaquc labuntur multi iu varios
excessus
,
qui ni.si lonuius proliciscaiitur
,
si se retrabant, non
vitio seu ;ietati
,
non consilio sed errori videtur esse tribuendum.
Etenim comj^ertum est , nonuuilorum lubricam adolescentiain
extitisse, qui postmodum viri clarissimi et pace et bello evaserunt.
Profuit etiam quibusdam aiiquando peccasse , cum ex eo emer-
serint acerrimi bostes vitioruni. Ut enim videmus aliquos in cer-
tamiue victos , acrius reintegrare puiiuain , atque aiiimosius ad
ulciscendam iniuriam susceptain certare
,
sic nonnuUos superatos
quandoque a vitiis , enixius atque constantius errore perspecto
niti postea ad virtutem. Discernenda sunt, inquit Seueca
,
de-
(I) Cap. XVIII. Ceteroqui loquitur Cicero de eo quod vulgo ob fervorem
aetatis, praesertim apufl ethnicos, accidebat, non de physica aliqua ne(^R-
.xilate.
264 poor.ir
plorata ingcnja ab iis qiiae sanari possiint: vix in (iiiil)iis spes^
inest sanitatis et coniectiira quaed:mi nielioris ingfiiii
,
non con-
culcanda ant deprimenda sunt
, sed erigendn ac sublevanda
,
quo
possint erner<iere ad virtutein. Haec si versabis aniino et coiri-
tatione, non al)Sterrebis aut repelles
, sed allicies atque advocabis
liliuni
;
existinians , cuni sit insenio et doctrina praestans ado-
lescens, posse illuin adhuc evadere magnuni vinini. INeque oble-
ctabis ulterius
,
si qui sunt qui hoc vestrum discidium niininip
moleste ferunt.
Tllud vero snepe ac diligenter opinor, si til)i ac tuis recte
velis prospicere
, a te esse cousiderandum , solere parentum om-
nium praecipuam curam ad id maxime incumbere
,
ut consulant
suoruin posteritati , ut filiis nrmas opes , longaevam quietem
,
diuturnam pacem, stabiie imperium relinquant
;
quae ubi ab-
suut, labuntur regna nec se diutius conservant. Eam tu heredi-
tatem, nisi pedem reluleris, an sis filiis relicturus, iudicio tuo
reliuquo ^Tihi quidem videtur, te certam causam dissensionis
fraternae, non dubiam materiam odii plus quam civilis , non
quietis sed turbulentissimi motus, non pacis sed belli semina,
niiis praebere. Nou est tibi necjue vitae neque interitus certa dies
constitula; (juo libi iiiagis insperati casus siint pertimescendi.
(^ontinebit se abdicatus (ilius, diim lervebit aetas , dumqiie vixe-
ris
;
postea cum rei militaris ardor crescente aetate resederit
,
insurget libido dominandi ; optabit, cuni dulce sit nomen prin-
cipatus , restitui in eam qua deiectus est fortunain
,
tanto qui-
dem c(mlentius quauto magis amissi principaliis paenitebit : cu-
pidiores enim sumus ad recuperandum ami.ssa
,
quam ad ea te-
nenda quae in nostra sunt potestate. Dies ac noctes torquebitur
desiderio dominii paterni , dolis fraude insidiis armis denique
pro amissa hereditate certabit. Et cum miserorum fortuna mul-
tos allicere soTeat ad opem ferendam , aderunt qui aut alterius
T)enivolentia
, aut odio amT)orum
,
aut spe dominandi serant di-
scordias
,
isnem succendant , llammas subministrent. Ita orta
di.ssensione
,
bello excitato
, coutritis opibus
,
aut turpis alteriiis
victoria
, aut utriiisque desolatio
,
quod saepius contingere mul-
torum ruina docuii, subsequetur. Commutantur enim tempora,
variantur hominum mentes, beneficiorum memoria deOuit , ami-
citiae consenescunt : qiii est amicus
,
potest fieri inimicus; ut
difficilis at(jue incerta sit futiiri lcmporis coniectura. ^Tulti fidem
servarunt (jujoad occasio defuit fallendi. Quidam qui boni habe-
bantiir, data peccandi facultalc, labnntur, ac privatam utilita-
ipisrOLVK. 2fij
U'in pulilico olTicio praeponunt. Si ius violanduui ost , iu(|uit
C.aesar , ivizni «ratia violauduiu ost. Noii cril portPuti Inco, si
(juis iu tVaterno odit) occasiouein aucupabitur utriusquo dclcudi.
Quo luajiis excidendae sunt a te oinnes causae futurae tem-
pestatis, ne duhi nescio quid suspiciosuni vereris , rertam tuis
filiis peruiciein constituere videaris. Scis maiiunui esse solere pro
re^no cerlainen : scis ((uaiu i^rave sit odium tVatrum 'I), ct (pieui
fmem consuevtrit sortiri ; cui nisi obvialns
,
salis in lui)rico ver-
sabitur filiorum status. Concordia ,
in(jnit Crispus
,
j^arvae res
crescunt, discordia maximae dilabuntur. Itaque til)i
,
cui pax ii-
liorum, quies patriae
,
posterorum salus cordi esse debet
,
oin-
nes dubii eveutus, oinnes discidiorum Ibmites
,
omnes indijiua-
tioiuim ac simultatum occasiones sunt peuitus evellendae
,
oin-
nes interclndendi aditus quibus ad iram ad odium ad arina j)os-
sit perveniri. llaee maxiina ac certissima a parentibus bereditas
rdiis relinqui solet. Quiunobrem filio existimo esse omnino iLMio-
scendum, dandain errato veuiam
,
indul^^endum aetati
,
non so-
Inin recipiendum
, sed ultro advocandum esse atque allicicndum,
quod suuin est restituendum : ut cum (^etera quae bomiui optau-
da suut natis tuis reliqueris , etiain pacem concordiam quietem,
optimum inter mortales bonum
,
illis (juoque reliquisse glorieris.
llabes epistolam satis ve.bosam, quam aequo a imo letjas
010. ?sulla ine spes ,
nulluin praeinium iinpulit ad scribendum,
sed ainor singularis quein babeo erga iionorem tuuin et iiiorum
salutem. Nain cum sis princeps deditus studiis bumanitatis et
doctrinae , conlisus non ingratum fore bumanitati tuae quic-
quid ab bomine tibi deditissimo proficiscerelur, sumpsi laborem
scribendi quae tuae dignitati , counnodis, famae, couducere arbi-
trarer Bouoniae die •XIll- novemI)ris.
XV. MCTOIilNO FELTRE-NSI >• CL.
Licet nunquam antea, ini Victorine, ad te scripserim, tan- ( . f. v>. b.
tumque nomine ipso, non aliquo of(icio , noti inter nos simus
,
tamen pro tua siuizulari virtute, proque in omnes
,
qui studiis
delectantur liumanitalis, benivolentia , audebo tibi pauluin oneris
bis primis litteris imponere, quod aequo animo te suscepturum.
puto
(2). Scripsi ad illustrem principem dominum Alarcbionem
(liR(^vrr.i post (jl)iliim palris (iiio fralrcs l.udoxicus rl ('arolus inter s(»
nrmis dpcprlarunt.
(2) Notissimum est , Victorinum eo tcmporc liltcras Mantuac tioc.ui.s.sc.
Huiiis (|Noquc vitam scripsit Ve.spasianus.
2m> roc.r.ii
iMaDtuaniim epistolnni qu.dulain, quam (oniido non ingratain
ipsi futuram. Kius reddendae curain tibi iniungere decrevi, quo
tradatnr dili.entius. Fariiritur, si meamas,ut epistola ad do-
minuni ubic-unique est detVratur per aliqueiii qui nobis in ea
re salis facint. Tu moduin nosti : potes eam com.nendare cui-
piam e\ Iiis qui sunt apud Marcliionem
, ne aut nefjlecta abi-
ciatur , aut reddatur tempore incommodo. Mibi quoque rescri-
bas oro, cum certior fueiis redditam esse, ut id sciam. Si vero
contitjerit te epistoiam legere, tuum miiii de illa iudicium sig-
nifices velim. Hoc erit mibi gratissimum, nam pluri:ni faciam
sententiam tuain. Vale , et nie, quoniam id mutuum liei,ama.
Hononiae die Xlfr- noveml)ris.
XYI. j:ii)i:M v]CT()Ki?»o v. cl.
c. f. s;j. Parum luimaniter
,
ne dicam prudenter
,
fecisti, mi Victorine,
qui tantam moram adliibuisti ad t.adeiidas litteras ineas. Quid
eniin duoruin et ampiius meiisium tarditate opus fuit
,
cum
priino quo ivdiit die potu-rint reddi? Potuit liaec epistola una
cum aliis, quas quotidie leirit, inculcari. Expectasti credo ut ab
alio potius quiun a me ipso sciret qure a me scribebantur. Quamvis
ea a me dicMntur quae ciipiam in publicum efferri
,
sunt eniin
non imprudenter , neque omnino ineleirant^M* scripta
,
lamen cu-
piebam ut ego potius mearum rerum nuntius essem
,
quam quivis
alter. Itaque si.e epistolam resiiznasti quo scires, quae dicebantur
,
paruin nmice al)s te factuii puto : sive tantum tempus expectan-
do contrivisti , nesligentia est admodum culpanda. Si verebaris
porriiiere, ciir non remisisti
.^
Si ('on'-debas illnm recepturum
epistolam , cur tanto tempore distulisti ? Occupationes forsan
Priucipis afferes, atque opportunitateni te iliius tradendae dices
expectasse. At isf.id tempus in Caesaie quidem
,
Alexaiidro,
Octaviano
,
quoruin animi paulo erant occupatiores et niaioribus
in rebus, lonirum nimis extitisset. Si indiiinationem Piincipis
verebaris, iain non is est quein existimabam : neque enim lau-
dandiis est princeps qui nolit verum audire, neque apad (juem
non pateat amicis aditus ac libertas ad loquendum.
Credebam litterarum studia ipsi adeo profuisse ,
ut priscorum
(juoruin virtutes legeraf , \e!Iet vestigia imitari. Cuin in dictato-
rem Syllam inalus pcK^a epiirramma fecissel
,
tanta fiiit mode-
stia
,
ut ei praeinium tribui iusserit , ea tamen co^iditione ne
quid amplius in se scriberet. Non epigrammati incoudito merce-
dem vir prudentissimus tribuit
,
sed respexit animum poetae qui
KiMSTOi.vi:. 207
(|ii()(! poterat obtiilit ;hI I.uKhMii ('ius. Octrivjano iii curi.uu iii-
troeuiili ('iiin seduhis quidani |)0('ta vorsus sacpius iii cus lau-
clein referret , et ipse (juoque seniel consoecto poela
,
piiinus e\
tcnipore versiis in euni piotulit, non conleinnens lioininis in se
dicta ,
sed eodein niunere r-spondens. \t liic tiius pauluni, pace
eiiis dixerim
,
Sylla Octavianoque inferior, conteinnit ac reicit
quae pro se dicantur, non (juidem a pocta scd ah eo (jui non
penitus abliorret a studiis liumauitatis. Si iraudet hic Princeps,
ut constans, ut perseveians , ut pertinax in sententia esse videa-
tur ,
utatur sane moiibus suis
, suo iudicio acquiescat, suo con-
silio innitatur : neque enim lecta epistola vim ullam affeivhat,
neque coirehat ad propositum immutandtiin. Scio hoc illuin idem
eiiisse in (pioiumdam lilleris, (jui paulum eius pnidentiam requi-
vunt. lilandiatur quantmn iihet sapientiae suae
;
aliis etiam lioc
persuadeat oportet, non taiitum sibi ; iieque rjuibusvis
,
sed do-
clis et prohatis viris
,
quorum si iudicium contemnit , et ipse a
plurihus contemnctur. Scripsit Sylla
,
scrij^sit r.ucullus
,
|)lures-
qup praeterea doctisKimi praestanTissimiqii;' imperatorcs res ab
se iiesias : attamen ceteroriim ma^MS quam .siiis scriptis et lau-
dibus clari et celehres apud posteros e\as'runt. Nos diiinos esse
oportet (jui laudihus celebremur ; verum ab aliis laudes nostrae
praedicentur necesse est , et ah iis quorum laudationihus ha-
heatur fidcs.
Sed ipse de se videiit : eiio nemin;Mii pUiiis fjiciam
,
quam
mea fert opinio : neque liomines ex diiinitate aut potentia re-
rum , sed ex virtute et sr>pientia iudicaho. Hoc tibi persuadeas
velim : si hic tuus Princeps ea est prudentia
,
({uain sihi persua-
sit , et ceteros quoque im|)rudentes non existimahit. Humanita-
tein certe maiorem ost'^ndisset in recipiendis iis litiv^ris, quae
sihi nihil poterant ohesse. ¥/jo me neque doctum proliteor neque
prudentein : tamen multa le*ri
,
multa audivi, plura ipse vidi , ex
quibus saltem coniectura assequor me non scrij^sisse aliena al)
illius dignitate. (lerte secutus sum ofGcium boni viri. Haec si
ab eo non recipientur, tradentur aliis qui ea cupide ac studiose
h^?unt(l), et cum epistolam reiectam audiunt , remittunt non-
nihil de opinione sua. Alihi parta est, quam cupio
,
laus ex illius
epistolae scriptione : (juippe quae, ut alios omittam ,
testimonio
(I) Etiam in lilferis ad Iacot)um Foscarum ( cod. f. 84. » Poggius de hac
sua epLstoIa ait: qiiod petis ut nescio quid a mc editum , ad te mittavi ,
ni-
hit id vst
,
praeter epistnfam quamdam ad Domirtum tnantunnum
,
quam a
pluribus laudari sentifi. Hiu-s erenip/ar tradarn L tUi rum rrdierit , ut ad
tr defrratur.
208 POGGIT
est etiam Pontificis ooiiiprobnta. Sed iteriiin remitto cpistolam
una ciini novis litteris
,
quas ad eum scripsi, si interim forsan
sententiam mutasset : quam si iterum aspernahitur , feram non
moleste illum in sua opinione perseverantHm. Hoe ad te scri-
psisse volo
,
neque propterea eins laudem in aliquo auctam esse
,
neque meam ulla e\ pnrte iimninutam. Vale,et ine aina. Fer-
rariae die Xlil- febniarii.
XVII. j:h)F.m j>iuN(:n'i marchiom mv^tlano.
C. f. «2. b. Cum existimarem
,
illustris Princeps
,
studia litterarum, qui-
bus te deditum ferunt , tihi summam humanitatem et sin^ularem
Lenifrnitafem attulisse, atque abiecisse fastum omnem atque in-
solentiam
,
quae rudibus atque indoctis inesse solet, scripsi ad
te dudum epistolam quamdani
,
prout arbitrabar , bonori , dijr-
nitati , utilitatique tuae maxime convenire , in qua potius del~
ctari te, qunm aliqua iii re offendi , existimavi. Stuitus eniin
nimis fuissem
,
cuni ab omnibus etiam inlimis diliiji quaeram,
id a.L^ere ex quo tanti viri er^a me malivoleiitiam provocarem.
Eam misi ad virum doclissimum Victorinum feltrensem , ut tibi
reddendam curaret. At is milii nunc pnst duos et amplius tan-
dem menses rescripsit, te illam, ut verbis eius utar
,
accipere
noluisse , etsimul epistolam remisit. Fateor me paulo tiim fuisse
commotum \ictoriiii ne£rlitrentia
,
qui tamdiu cunctatus est, lit-
teras reddere, territus quasi esset eleplianto assem porrecturus.
Tuni vero neiilectam a te epistolain
,
nonniliil moleste tuli
,
prae-
sertim cum a doctissimis et prudentissimis viris maxime com-
probetur, neque quicquam inesse dicant quod tuam existimatio-
nem
,
si modo is es quem credunt , merito possit offendere. Me
quidem ad scribendum UMlla res alia impulit, praeter commo-
dum, utilitatem, ef tuam tuorumque quietem. Laetabar enim no-
men italicum illustrari unius Principis faina ,
cuius etiam vir-
tutem et doctrinam filii imitari dicerentur. Quod si me fefellit,
aut si ([uod iii rem tuam esset , non satis perspexi ,
i<rnoranlia
atque imprudentia culpanda est , non oflicium contemnendum.
Sed cum tii ipse neirotiorum tuorum sis optimus iudex ,
non
te deterreo a tiia opinione, neque cogo quominus persequaris
institutum tuum. Mibi cara est tua diijnitas, carus bonor, carus
status, cui fortunam prosperam favere opto : verum cum ea tibi
ipsi multo quam milii cariora esse debeant, tibi tuarum reriim
ciiram atque onus relinquo. Fuisset tameu tuae bumanitatis
,
s\ non oinnem eam abiecisti , leirere primo epistolam , et post-
IIMSTOLAr.. L'(j"J
inoduiu vel at)iciMr illain iil inanem
,
vcl quae diciintur ronteni-
ncre tanuiuani
ininiine tuis rebus acconiniodala. :Nain |ilures
sciinus inaioris et auctoritalis et doctrinae viros, etiani conlra
ge acriter dicta aequo aniino leizisse
,
neduni (juae in suuin nsuin
scribi viderentur. Sed lorsan Viciorini culpa e.xtitit, (|ui siinu-
lavit reiectani , cuin timuerit reddere. Quicquid autem sit , remit-
to ad te denno epistolain
,
(|uain si le<:ere di<;nal)eris
,
satis facies
huinanitati tuae et meae de te concej)lae opinioni. Sin autem
minus , niea conscientia contentus, aliis lcgendain tradain
,
quo-
rum iudicium non contemno. Ka est enim epistola quae secuin
ferat laudem suain
,
quaeque suis viribus , non unius eomnien-
datione nitatur. Ne^iue vero quod ab hoinine haud magnae con-
ditionis prodciscatur , spernas veliin : nam quamvis sis pruden-
tissimus
,
quamvis potentiorum iudicia imbecilliorum consiliis
praeferanlur , tamen scias sub sordido pallio
,
ul inquit Luci-
lius
,
quandoque sapientiam latere. Vale. Ferrariae.
XVIII. CAROLO B1\0(.>0L0.
Fa litteris tuis percepi te febri impeditum
,
quominus mihi (- f- «^. J)-
responderis, ac tradideris litteras meas Domino mantuano. Ac-
cipio excusationem tuam
,
et te ex valitudine convaluisse gau-
deo. Scribis ad me te cum Marchione locutum inter cetera ex-
posuisse
,
quaiito dolore affectus essem ,
ut veibis tuis utar
,
ex
illius epistolae scriptione, quae adeo molesta ei fuisset , et non-
nulla alia in eandem ferine sententiam. I.audo, mi Carole, af-
fectionem erga me tuam
,
et quae abs te dicta sunt , sumina
benivolentia te dixisse puto. Neque ego aliter h)cutus essem , si
fuissem loco tui : tutissimum enim vobis
,
qui ex alterius nutu
pendetis, loqui ad principis voluntatein
;
et (juae ille libenter
audiai
,
proferre : apud quem laudatur a multis et simulare et
dissimulare sententiam. IMihi vero alia est vitae institutio
,
et
longe diversa animi senteutia. Si dominum tuum allocutus fuis-
sem
,
aut unquam alloquar
, neque me errasse dicam neque epi-
stolae j)aenitere. Ego boni viri oflicio functus sum : ille si id
aegre tulit , eius culpa non mea est. JNullo quidein dolore aflici
debeo
,
rectum consiliuin praebuisse : quod si molestum ha])uit,
nulla est consulentis culpa : praesertim cum ad virum prudeii-
tissimum se scripsisse existimarit. Itaque nequaquam iiuiusmo-
di verbis utaris amplius meo nomine. rsumquid virum rectum
bene egisse paenitendum esl ? Kquidem lanluin ab»'st
,
ut uHo
dolore afficiar , ut id me egisse glorier
,
quod praeter unum so
270
poccrn
lum, ab ornnibus coinprobatur
, iiiibique adscnbam ad laudem
prope sintrularein. E«;o iani in portu sum
, ut nullius copiis aut
opibus maiiniiicari volim. Virtuti iam mihi et bonis moribus
servienfhim est
,
non adulationi aut alterius servituti. Cupio me
tamen diliiri a tali Princip-^ ; et ut id meo merito invitatus fa-
ciat, operam dabo. Kro tamen postbac eautior, ut potius taceain
quam scribam quae non videar sentire. Vale
,
mi Carole , et de
epistola rescribe Ferrariae manu festina
, die V- maii. Saiuta
meis verbis Victorinum feltrensem praeciarissimum virum.
XIX. LIDEM PKIISCIPI M.\BCHIOiM MAMUANO.
cr. «i.b. Si te non conveni cum Ferrariam nuper accessisti , sicut tua
amplitudo requirel)at, praeclarissime Priuceps, non airo«2antiae
aut fastu tribms velim, sed pudori meo qui addubitabam ne
propter eam epistoiam quam ad te dederam
, animus tuus paulo
essel alienior. Etsi eiiim de tua facilitate, sermonis urbanilale,
studiis doctrinae, quae homines ad placabilitatem solent tradu-
cere, milii plurima referrentur, neque quicquam esset a me scri-
ptum ,
nisi summo cum bonore tuo et dignitate , tamen cum
variae sint bominu'"i mentes , tum multiplex uaiura, animi vero
recessus occulti et al)diti esse soleant, veritus ne tu ibrsan a ine
scripfa secns atcjue euo senseram accepisses , nolebam committerc
ut ultro viderer tibi esse molestus. Est mea consuetudo
,
ubi me
sola species officii movit, non spes aliqua lucri aut commodi
consequ(>ndi , ut sim et lo(|uendo et scribendo liberior, quam
forsan multornm ferant mores. At eiro potius r|uid virum l)oniim
deceat, quain qnid ceteri audire cupiant, mihi animadverten-
dnm duco. Qua in re licet aliqui persaepe offendantur, plus ta-
men apud me, cum ea sim in aetate cui mutatio morum est
perdifficilis
,
vera loquendi recla ratio valebit, quam officium
adulandi. Scio tuam praestantissimam in omni virtutum j?enere
sapientiain, te ab illoruin nuinero vindicare , (juoruin aures mo-
leste ferunt dicendi libertatem, et iniuriae adscribunt quicquid
proferatur praeter ipsorum opinionem et voluntatem. Sed cum
plures magis considerent quid possint principes
,
quam quid de-
ceat facere
,
eorum vero sinmltas sit plena periculis
,
dubitanti
animo tntior visa est sententia capessenda. \am sicut sapienler
praecipit ma*iister inorum Seneca
,
nihil a no])is esse aiiendum
(juod rectum ne sit dubitenuis ;
ipsa enim dubitaf io suspicionem
iniustitiae secuiu adfert ; ita in ancipiti quoque sententia id con-
silium capicndum videtur, f|uod procui absit a suspicijne du-
KIMSTOLAi:. 271
l)il;ui(li. Ka vero coiKlitione institutiis siim, iit rion solfain ine
orterie nisi iis (|iio'uni erua ine voliintas cl l»i'ni\(.]'iilia pcr-
specta est niiiii ; (;uos ipsos, hoc esl eornin probitatein \irliilem
doctrinam, non opes aut potentiam se(pior.
At vero postea (iuani a nobis r?cessisti , (lictuin est milii
,
cum
aliciuando coram te sermo inter lo(iuendum de me incidis.set, te
id audisse sine molestia et absque iiUa indijinatione, me etiarn
certa in re collaudasse. IIoc cum audivi, maffna affectus sum
eonsolatione
,
coojnoscens te praeditum esse ea beni^initate at(pie
luiiiianitate, quam et virtus tua postulat, et litterarum stiidia
lequirunt; id quod ma.ximum tibi et praecipuiim splendorem
laudis adfert. iNulliim quidem esse scias ,
in quo beni^nitatis
atque humanifatis oflicia macis quam in principe eluceant , et
desiderentur ab omnibus. Fretus i^itur tuorum morum facilitate,
quod tunc non eiii jiropriis verbis, id nunc absens litteris facere
institui , ut scilicet te visitein , et quod in primo congiessu (ieri
solet, me tuum esse proHtear, tuaeque deditum virtuti. Equidem
hominem observantem tui habebis , ac mandatis omni cum di-
ligentia ob.sequentem. Non sum isqui haec scribam aiit respiciens
ma£:nitudinem tuam , aut copias, quarum minime egeo, sed amo
mea s,)onte virtutem tuain, prudentiam, affabilitat!'m
,
iu doctos
viros adfectionem , curam et sollicitudinem in discendo. Id autein
prae ceteris plurimum in te laudo atque extollo, quod es allaturus
latinis litteris masnum decus atque ornamentnm. (^nm enim
, ut
Isocrates inquit , rejzis mores imitari civitas soleat , conspicio
multos tuo exomplo atque auxilio excitari ad scientiam et do-
ctrinam , recteque vivendi iu tituta
;
qui studiorum nostrorum
fructus praecipuus esse debet. Haec me hortantur, admonent,
impellunt, ut te colam atque observem , ut me tibi praesto fii-
turum isse pollicear. Ilaec mihi spem adferunt fore ut ante quam
triennium labatur, in i7ie propensiori sis benivolentia futurus.
Vale felix. Ferraiiae die II. aprilis.
XX. I.XSIGNl Dl CI MAL.\TESTAK AOVKLIO 1)1-: MALATESTIS.
Etsi mihi verendum sit ne subeam importuni nomen
,
qui ad
c. r. i;j9. i)
te ignotus scribam
,
tamen tua humanitas et doctrina
,
qiiibus
te praeditum aflirmant, mihi scribendi liduciam praebiierunt
;
praesertim cum nihil a te,praoter benivolentiam
,
quae facilli-
me a praestantibus virtule viris concedi consuevit , sim posfu-
laturus.
Equidem multa a multis intellexi , (juae ad siimmam
tuam laudem spectaicnt. Nam et te litterarum sludiis deditum
272
POOGll
ita
(1),
ul coiitiiuiap lectioni etiam inter arinoriiin strepitus vaces,
el singularem in te esse hunianitatein vitaeque modestiani fe-
runl. Quae virtutes licet siut rarae, tainen bouis principibus ne-
cessariae existunt, et certe magis resplenclent in j^ersona publica
quam privata. Haec cum Nicolao tuo secretario cum inter lo-
quendum communicarem
,
aftirmaremque admodum me laetari
tot virtutes in te vigere
,
cuius familiae ac progenitoribus fuis-
sem deditissimus , multo ea quae de te audiveram suis verbis
illtistriora fecit. Coufirmavit lioc idem cognatus meus
,
qui pri-
die ad Url)em venit; ita ut antea sub umbra quadam intelle-
xisse, nunc ipsis oculis ea cernere viderer.
Non scribam quicquam adulandi causa ; verum ea de te de-
que tuo ingenio, studiis
,
probitate, coutinentia, luimanitate iiar-
rarunt
,
quae si colere volueris , non solum parem te sed supe-
riorem qiioque omni virtutis genere tuis superioribus et quideni
egregiis viris sint redditura. Magni exquisitique ingenii est in
magna licentia lionesti rationem habere, et ita vivere ut inter
peccandi facultatem iimocentiam serves. Id quoque difficillinnim
esse consuevit , adolescentiae impetus ita continere , ut non pro-
grediantur extra officii metas. Haec cum tibi nou casu sed dedita
opera contigerint, cum adolescentiam summa egeris modestia ac
temperanlia, cum litteris plurimum temporis ea in aetate impen-
deris qiiae solet esse hiscivior et litteris inimica
,
quippe variis
implicita voluptatibus
,
procul dubio est speraudum te aetate fir-
ma et corroborata , haec tam laudanda a te iacta fuudamenta vir-
tutiim in maguam molem evasura. Itaque te hortor primo, ut
quo summa oiMuium conunendatio.ie coepisti itinere progrediaris,
teqiie tibi imitaiuhim proponas , ut videantur una cuin annis in
te crescere et virtutes : tum ut ine in tuis liabeas. Poliiceor enim
,
si perseverabis in virtutis et doctrinae indagatione, quae soha
recte vivendi praecepta subministrabit, et cupiditates insanas sua-
debit essc abiciondas , nv non quahMu forsan te decet, sed qua-
lem i)er
occupationes licebit, nominis tui bucinatorem esse futu-
rum. llaec paucis ad le scripsi iiorlatu JNicolai
,
qui ut scriberem
rogavil. Vale, et me inter tuos adscribe.
XXI. EIDEM DUCI MAL\TESTAE.
C. f. 140.
-ALUtiqua est et vera sapicntia . Pux insignis ,
in amicorum
causis licere nobis esse ali(iuando importunos
;
et quod in iiostra
(I) Malutesla INovcllus liic hibliolhccae ii»s«if;iiis codicani inss.
,
quae adhuc
(^aesenac est , fundalor fuit , cuius araplain descripliouem edidit Mucciolus.
KPisroi.Ai:.
273
re (•ulp.ni(liim esset , saepius est pro aiiiicis conressuni. IIoc
scribo, iie iniieris iiie hoiiiineni feriiie imiotum tilii , .'ludere vi-
runi tibi notissimuni commendare. Sed et satis faciendum luit
aiiiici ofiicio, neviderer, (juod facile possem
,
deneuare, et milii
nomen rustici elati(pie fuvicndum. Fiiit liic iii curia tuus ora-
tor, vir cirreuius Vnlonius coMtrii^uiis meiis praetor Caesenae, (pii
ita diligens iu prose(]uendis tuis mandalis fuit , ut laudem a te
mereatiir propter lidem et sollicitudineiii suani. I\on est opus ut
tibi commendem eum , (luem propter suam virtutein scio esse
commcndatissimum tibi. Tamen ultra eam
, (juam tua spouie
eriia ipsuiii lial)es benivolentiam , alicjuid addas oro ob preces
Poir^ii tui. Praebet milii tua liumanitas ac virtus liduciam tecum
lo(juendi domestice
,
et tibi commendandi eos qui rectius pro
ine lioc oflicio apud te uti i)ossent. Sed ep;regii est in«ienii , (jua-
le tuum esse novi , aecjuo animo ferre bominis tibi deditissimi
vel importunitatem
,
vel stullitiam appelles licet , dummodo (juae
a me scribuntur
,
potius oflicio , (|uam levitate adductum ad
scribendum putes. Et (juoniam imjnidens esse coepi , alicjuid
addam quo forsau ine uimis existimes arrogantem. Maueutes
adolesceus nobilis
,
uxoris ineae frater, ad te deferet aliqua opu-
scula mea tum serio tum ioco a me conscripla
;
quae si place-
bunt tibi, reliqua in quibus elaboravi babere poteiis. Kum tibi
maiorem iu moduni commendo
;
et ut in tuis
,
quod coinmodo
tuo liat , suscipias oro. Yaie Dux praestautissime.
XXII. INSIGNI EQUITI LEONELLO ESTEiNSI.
Baptista de Albertis , vir singularis iiii^enii , miliique amicis-
q f 79.
simus, scrijisit fabulam quamdam,quam Pliilodoxios
(1)
appeilat,
sumnia cuin elegautia ac veuustate. Eam tibidicavit, ut in tuo
noniine edatur, quod sibi et dignitatem allaturum jnitat et au-
ctoritatem. Suscipies igitur carumque habebis id muuus, quod
prollciscitur ab bomine peuitus tibi deditissimo. iVam certo scias
velim , Baptistam nostrum tauta esse erga te affectum benivo-
lentia, quanta esse j)otest maxima : cui si respoiidebis in amo-
ris otTicio, iucitabis alios ad te oruaudum litteris atque extol-
lendum. Hoc nequaquam existimes parum couferre ad gloriam
(I) F.xplor.itum est , Aldura Manulium gr.ivi errore fuisse deceptum
,
qui
hanc fabulara olira edidit ut priscara sub nomine Lepidi comici. DclecUis
dejnde fuit >erus auctor , uti docet Mazzuchellius iu Script. ital. ,
(|ui tamew
hauc Poggii epistolam ignorat.
s
5/4 POdOil
consequeudani. Solae enini litterae reddunt lioniineni apud po-
steros immortaleni. Vale, et me ama. Bononiae die XII. octol^ris.
XXIII. PBINCIPI ...
(1)
c. f. 224 b.
Laetor, Princeps egresie, pietalem dare milii aditum scri-
bendi humanitati tuae pro re, quae mihi videtur honestissima
,
et ad boni viri officium pertinere. Scis ipse humnnitatis et com-
munis hominum societatis iure cogi nos ad opitulandum tum
feminis
,
quarum sexus natnra est iml)ecillis
,
tum senibus cum
iam viribus deficiuntur, et praesertim in inopia constitutis. Est
mihi iam dudum summa familiaritas cuni lohanne, qui dicitur
ciel Cischio
,
qui habitat in Burgo S. Sepulchri , et multis be-
neficiis non vulgaris inter nos benivolentia contracta. Is est inops,
et aetatis annum . . agit , uxoremque habet et liberos prope in-
fantes , ut neque pater filiorum nutriendorum onus sustinere
,
neque filii paternam senectutem sustentare in rebus vitae neces-
stu-iis queant. Ideo nece.sse est ut eo recurrant, unde alimenta
vitae illis suppeditentur. Debentur u.xori lohannis iure heredita-
rio, ut asserit, bona qnnedam immobilia in terris tuae ditionis
sita
,
quae si assequereiilur
,
esset unde possent parentes libe-
rique vitam ducere. Idcirco te rogo ac deprecor , si quid meae
preces apud te possunt, pro tua humanitate des operam
, ut
quae ad nnilierem spectant, restituantur ei
,
quo eorum inopia
aliquo sustentaculo sublevetur, neve mendicare
,
per eorum qui
bona sua possident iniuriam ,
cogantur.
Scis opus piissimum esse , ut et senectuti et infantiae libe-
rali animo succurranuis. Scis caritatem esse Deo prae ceteris re-
bus acceptissimam. Scis humanitatem laudari ab omnibus ut
virtutem gratam singulis, et in principibus admodum laudan-
dam. Scis pietatem virtutum ferme roginam
,
cum ea omnes alias
complecti videatur. llaec tot tamque praeclara nomina pro his
pauperibus apud tuam prudentiam intercedunt
;
quae si quid
poterunt, plurimum autem possedebent, maximam laudem con-
sequeris et tua virtute dignam. Si ergo dabis operam, sicut tua
postulat beneficentia , ut bona huiusmodi vel saltem maior pars
restituatur mulieri , donabis vitam esurientibus , et cibum prae-
l)ebis famescenti. Dulce est , inquit Cicero, serere beneficium ut
fructum fidei possis metere. TSon assero, ne videar magis boni-
(I) Qiiisnani prinopps hoc loro si( inlcliigendtis , coniecturani fortasse fa-
c^.re licel cx adnotatione prima ad Bartholomaei Fortinii >itani, quae in his
noRtris voluminihn? legitur.
I.IM.VIOLAK.
27.'>
tntc ('aus;ip (|Maiii tiia IxMicnceutia coiifldcrc , iiic j)ct»'i«' opns
(]U(><i vi(l(>atur ant iustuni csse , aut piuin
, aut c\ (]Uo iiiiillortiin
pratiani sis iiiitunis. Id tibi ('onlinno, tc rcm liaud pnrum uratain
facturuin tuin mihi tuni nonnuliis ainicis tuis : et satis etiani iii
ipsa virtute gratiae praemiicjue esse, a sajiientibus disj)utatur.
Vale, et ine unum ex tuis necessariis adscril)e.
XXIV. CO.MITI PUPIl.
.Amicus (juidam mcus
,
mamiiOcc Doininc
,
retulit nuper milii,
^- '•
'^*^
nescio quem maledicum atque improbum detractorem 1) di.xisse
tibi , me Sfrijisisse nonnulia quae vergereiit in dedecus nominis
tui ; deque liac re certo in loco te esse conquestum. IJisj^licuit
milii sane tum dicta de nie esse quae falsa sunt , tum prudeu-
tiam tuam (ideiii vcrliis nequissimi transfusae praestitissc. Sei\
viiio naturae accidit , ut facillime quae in nostram contumeliam
prolata dicuntur credamus. Vellein scire quis liic nefarius de-
lator extiterit : nam ita eum ulciscerer , ut lianc suam nequi-
tiam non ferret impunitam. Sed quisquis is sit , is ipse nieutitus
est in caputsuum, vir nequissimus omnium qui vivant : et ne-
cesse est ut aut perfidus proditor fuerit , aut impius delator.
Scio te tali prudcntia esse et animi irravitate
,
ut milii potius
non omnino insulso credas vera
,
quam levissiino susurroui falsa
dicenti. Eiio te semper pro tua virtute colui ac dilexi : et rem
facerem tibi gratam, excepta patriae causa (2): neque unquam
aut dixi aut scripsi aliquid
,
qnod spectaret non solum ad ig-
nominiam sed ad parvam offeusionem tuam. Sed ille perditus
ac nefarius furunculus sibi gratiam apud te et alios ex mea de-
tractione voluit quaerere: quod quantum sibi succedet, haud
inulto post intelliget , nisi me deficiat calamus. Rogo te igitur
ac deprecor, ut pro tua humanitate nolis de me credere quae
falsa nescio cuius hominis
,
vel beluae potius
, immanitas con-
linxit. Si scirem unde , aut a quo liaec prodierint , me tibi satis
abunde purgarem
,
eflicercmqne ut si quid adversus me suspi-
cionis conccpisti , e vestigio deponeres. Sed hoc quid sit, cuin
nihil sit
,
qiiid me excusem nescio. Vale.
(1) Ex seqacntibus conslabit Poggium suspicatum fuisse maledicentiae
huius auctorem Henoclium asculanum.
(2) Videtur .scripl;i epi^tol.i quuin Pupii Coraes iam Florentinis adversa-
retur
,
quae res ei causa ruinae fuit , ut nos ipsi diximus iu hoc Spicile-
gio T. VIII. praef.
p. XXVII- ubi lamentationem eius edidimus.
276 POGGII
XXV. COSMO DK MKDICIS.
C. f. 190. Memor liac nocte cmn (loniuni redisseni sapientissimi con"
silii tui , cepi aliqiiam occasionem scribendi
,
sumens mecum
cofritare
,
((uantum liic dies ab liesterno differret
,
quantumque
animi hominum voluptate quadam et lasciviore vivendi licentia
laetarentur , vitae vero modestiam continentiam, temperantiam»
respuerent et graviores mores. Hesternus enim dies inter varios
mimos, inter dissonos cantus et sonos , inter vinum et epula»
uberiores, in luxu, plausu , laetitia , absumptus est
,
quasi iu
summa lasciviendi libertate desipiendi occasio quaereretur : adeo-
que is dies exhilarationi animi vacntionique curarum ubique ii^en-
tium tribuitur;ut velle quemquam in communi stultitia sapere,
summa insania videatur. Hodie vero cum abiecta corporis cura
,
sanctimoniae vitae atque animo colendo vacare admoneamur
,
mutato vultu maesti silentesque procedimus, et quasi lugentes
hesternum tam cito diem evanuisse. liaec cogitanti haud imme-
rito in mentem venit Senecae sapientissimi viri sententiae
,
qua
admiratur quam nuilti corpori
,
quam vero pauci animo operam
darent. iNam cum plurimi sint constituti dies, quibus partini
vacare virtuti
,
partim corpori indulgere concessum est, aniino
dicati dies nullo exquisitiore apparatu
,
nulla pompa , nullo or-
natu
,
velut ab invitis aguntur; qiios vero corporis indulgentia
sibi conscivit , vultu laetiori
,
ornatiore ciiltn , impensiori opera
ac studio cek^bramus : ut inirum sit , ad lasciviam vitae tam
promptos esse homines, ad cultum vero animi tam remissos.
Neque ego nunc ludorum iucunditatem
,
mimorumque usum
et curarum intermissionem interdico
;
quippe qui et his dele-
cter ; homo enim sum
,
ut terentianus Chremes inquit , nihil
humani a me alienum putans
;
et legerim priscos illos doctis-
siinos ac sapientissimos viros ludis pul)licis interesse solitos,et
in scenis mimos et fabulas spectasse, et quaesisse saepius a pu-
blicis ac privatis negotiis relaxationem. Sunt enim tamquam ad
indicendas animorum ferias iudi iocique adinventi
,
quibus et
ipsi a curis , et corpora a negotiis recrearentur. Sed et illud
admirari cogor , cum tam variae artes sint repertae partini ad
cultuin corporis
,
partim ad animorum nutrimenta accommo-
datae , nos ea quac ad corpiis speclant summo studio sununa-
que diligentia prosequi , animi vero disciplinam veluti gravem
atque asperam contemnere atque abicere , et eam partem nostri
sinere incultam atque abiectam esse
,
quam maxime excoli at-
KPlsrOLAK. 277
(jue ornari oporteret. Sed paucoruin est virtuteni appetere , et
hoiia animi nosse. Nani niaior pars niortaliuin more hcluarum
appetitum se(|uitur , ad id solum prona atcpie intenta (piod vo-
luptalem afterat , nihil ad animum
,
omnia ad r()r|)oris oble-
ctamenta referens.
At vero nos
,
de iiis autem loquor (juil)us Dei bonitas dedit ut
praestarent
,
partim seciui ceteros, partim praeire del)einus
, et
aliis iter ostendere. Id auamus, incpiit Seneca
,
ut non contra-
riam ceteris
,
sed ut meliorem vitam auamus. Ita^jue non asper-
nabimur ludos , non dies festos contemnenuis et stullitiam pu-
blicam , non reiciemus bilariora convivia
,
uou parcemus viuo
,
non abstinebimus iocis et liberiore sermone. Dabimus curis fe-
rias, et vclut iustitium nobis una cum reliquis indicemus. lloc
inter nos et illos tantum intersit
,
quod cum illi nunqnam re-
sipiscant , semper eniin sunt stulti , nos ratio reduces domum
faciat , nec ulterius sinat piolabi
,
quam recta ratio postulel
(1).
Id enim est ma.xime prospiciendum uobis , ue dum levare ani-
muni volumus, opprimere ac prosternere videamur. Modus
,
quip-
pe cum omnibus in rebus adbibendus est , tum vero in iis prae-
cipue quae ad animum spectant ; cuius neiilisentia periculosior
est , et maiori aflicit liomiiies calamitate. Ilic auteni cum sit
rerum omnium ditTicillinius
,
oinni ope est adnitendum
,
quo
minus ab eius praescriptione dilabamur ; cum ii Loui haberi
possintiuxta veterum sententiam, qui in paucioribus deliquerunt.
Vale. Florentiae "XV- kal. martii.
XXVI. BEVERENDISSIMO IK CHRISTO PATBI ET DOMINO MEO
SINGULARISSIMO DOMINO CARDINALI AQIIILEIENSI
(2)
DOMIINI KOSTRI PAPAE CAMERARIO
,
APOSTOLICAE SEDIS LEGATO.
Ago tibi gratias
,
praestantissime Patcr
,
pro litteris quas ad
C. f. los.
me scripsisti. Est profecto singularis tua humanitas, cui inter
tot uudique incumbentes curas
,
inter tot negotiorum strepitus,
in nientem venerit Poggii sui. IIoc certe a summo luo erga nie
amore proliciscitur , cui etsi ceteris in rebus nequivero
,
at sal-
tem litterarum oflicio respondebo. Ruri eram aedilicandi curae
intentus, cum tuae mihi litterae redditae sunt. Nam post tuum
discessum ut plurimum absens fui. Postea enim quam lucri fa-
cultas dempta est , mahii rusticus quam urbanus esse
,
ubi et
(1) Haec una locutio epistolani Poggii , sicubi opus est , sanat.
(2) Fuit tiic Franciscus Condulmerius Eugcuii IV. propior afiinb.
278 POGGII
iniuus (Miraruni et plus consolationis adest , et ea Joca ad verani
philosophiani et litteraruni studia sunt aptiora
, (luieti quo^iue
inentis inaijis accoinmodata ; non enim circumstant (jui me
(luo-
tidie perconteutur , ecquidnam novi? JVeque ego itidem ab aliis
sciscitor qnid agatur , neque de statu rerum puLlicaruin ultra
portiunculam lal)oro. Libellos quoque meos aliquando consulo
,
quid mihi ajj:endum sit , cupiditatibus modum ponens
;
qua vita
nihil quietius
,
nihil dulcius esse potest. Ad hauc eijo te vitam
vocarem
,
si aut status tuus aut tempora paterentur. Sed quo-
niain id lieri nequit , te hortor ut in hoc vitae genere
,
quod
ingressus (
s
, et iionori quod semper fecisti consulas et diirnitati.
Haec optimo cuique vita ( de his loquor qui in rebus publicis
versaiitur) proposita esse debet. Vale, et tuum in me amoiem
conserva. Florentiae, die XII- septembris •M-CCCCXL- qua die
in urbem redii.
XXVII. PATRI MEO PBAESTANTISSIMO
FBANCISCO ABCHIEPISCOPO MEDIOLANENSI. (1)
c. f. 81. Nullam aliam ob causam taindiu tecum silui, Pater optime,
praeter eam quain tibi aliis in litteris descripsi
;
quam te excu-
sationem pro tua prudentia benisne nccepisse laetor: difticile est
enim homini libero , et qui dissimulare nesciat , cuin scribere
coeperit, tacere de tanta rerum indifinitate
,
quantam diutius
quam aequum erat a plebe indiunissima perpessi sumus. Natu-
ram etiam omnium ferine eain esse videmus
,
ut promptior sit
ac paratior ad culpandum ea quae minus recte agi arbitramur,
quam ad laudanda illa quae videntur lieii cum virtute. Itaque
ne de rebus vestris cum publicis tum privatis
,
quae mihi inul-
torum summe displicent, propter earum iniquitatem (
nihil enim
a vobis nisi turbulentum
,
seditiosum , et ad interitum rerum
publicarum spectans
, maiori ex parle proliciscitur
(2))
cogererer
disputare et conqueri , satius esse duxi omnino tacere
,
quam
ea auribus tuis refricare, quae el mihi scribenti , et tibi legenti,
fiitura essent admodum molesta. Sed ad privata , inquies, pu-
blicis omissis te decuit conferri. At ego tua ignoro , mea vero ea
existunt, ut potius dediscenda essent,quam scribenda , minuta
quaedam et digna oblivione.
Unum fuit . in quo forsan non satis feci nostrae amicitiae
:
(1)
Franciscus Picciolpassus archiepiscopus fuit racdiolanensis ab anno
14.33. ad 1443.
(2) Fortasse loquitur de beilo Mediolanonsium adversus Florentinos.
1 PIST(H,\I.. L>79
flebiii lecum ifr;itnl;iri |)er litter;«s ol) cimi (|ii;mi ;iss»'('niiis cs (li<:-
niUUem {l): id eiiim mumis me;i in te henivolentiji recjuirere vide-
batur. Sed consideriins tum ?r;ivit;\teni temporum
,
tum moriim
nostrorum [)erversit;item
,
;iddubitare aliquando co^or
, cratu-
hindum ne ;in eondolendum |)otius sit iis (jiii ^radus eiiismodi
ascendunt. Difficile est in liac faece nostri saeciili bonum esse
,
cum pluriina obstent impedimenta
,
quae praelatum etiam recto
itinere piolicisci cupientem retraliant ac perturbcnt. Sed lamen
arcta est via quae ducit ad vil;im , illis tamen m;ixime (jui fam-
quam in vigilia quadam ;i(l aliorum incolumit;!tem sunt consti-
tuti ; ut multis praestaret propriae saluti consuluisse quam su-
scepisse ceterorum curam. Quamvis tua virtus ita est perspecta
niibi , ut te sciam ex eonrm esse uumero, quibus vere atque ex
sententia aratulari potuissem. Sed tum ne^^otia permulla men-
tem ab ea co;;itatione distraxerunt , tum segnities ac tardit;»*
quaedam
,
quae una cum aetate videntur au<ieri. Sed piaeteri-
tam negliiientiam compensabinius iVequentioribus littevis, quas
a me expectes velim
,
cum bac adiectione si tu quoque rescri-
pseris : ali;is torpescet non solum in^icnium sed et manus.
Litterae tuae niilii fuerunt iiratissimae multis de causis, sed
maxime quia visus sum loqui tecum cuin easlegi. Praeterea tuaio
illam antiquam recognovi liumanitatem , neque ita elatam ut
despiciat inferiores. Ego uonnulla edidi
,
quae quoniam deside-
ras, dabo operam ut transcribantur, si librarium reperero. Cupis
habere dialogum a me oliin editum iu avaritiam. Addam etiam
disputalionem a me luibitam cum viro doctissimo Guarino de
Scipionis et Caesaris praestantia ; orationem quoque funebrem in
iaudem Nicolai nostri
,
qui diem suum obiit ; epistolas insuper
iionDuUas adiciam quas arbitror fore tibi non iniucundas. Si
quid est praeterea quod ;i jne velis , utere Poggio tuo ea qua
solitus es libertate. \ ale , et me ama. Legatum quoqut- cum vi-
deris (nosti quem dicam ) virum e nostris omniuin praestantis-
simum ,
me ipsi commenda. Si litterarum forma plurimum vi-
debitur abesse a priori scribendi elegantia, nequaquain mireris;
nam et calamo scribo , et oculi sunt paulo quam consueverunt
hebetiores. Bouoniae die XX- novembris.
XXVIIL FRA.XCISCO AKCHTEPISCOPO MEDIOLAIVENSI.
Dudum cum essem Ferrariae dedi operam
,
ut aliqua ex meis
c. f. loo i»
scriptis
,
quae te cupere , ex tuis litteris intellexeram ,
transcri-
(Ii Ergo anno I43;i. scripta fuit haec epistola.
280 POGGII
berentur. Ra tradidi Roberto nostro
(1),
ut eurai*et ad te quam
primuni deferendn. Postea timens pestem
^2;^, quae omnes terrebat,
veni cum omni familia in patrinm natalis soli , ubi rusticando
le^endoque vacuus publicis negotiis ( nam privata nullius operis
erant) tempus trivi usque ad Pontiricis adventum, tanta animi
ac corporis quiete, ut nibil mibi ad felicitatem deesse videretur.
Incolebam domum
,
quam ipse baud vuluarem aedificavi
,
quae
maiina esse solet consolatio Eram in patria omnium quas un-
quam viderim amoenissima;certe ab Tito Livio prae ceteris Etru-
riae campis laudata (3),quae omnia ad victum spectantia opti-
ma ac suavissima incolis suppeditat. Ipse nullis implicitus prae-
ter quam leiiendi curis
,
quae iucundae sunt et animum levant:
inde aml)ulatiunculis per consitos colles
,
quod a studiis supe-
rerat ocium exercitii jiratia collocabam. Construxi insuper
,
quod
et ipsum iucunditatem animo praestabat , bibliotbeculam quam-
dam receptaculum librorum meorum : indignum enim videba-
tur , cum mibi baud isnobilem babitationem parassem , libris
qui miln masno ornamento semper fuissent , nullum proprium
diversorium in quo babitarent se diiinum in aedibus statuere.
Accessit ad reliquas volnptates filioli susceptio
,
quae maxima
habetur 'inter mortales. Quid quaeris ? Adeo quiescebam animo,
ut timerem aliquando ne mibi fortuna invideret. llunc vitae cur-
sum
,
quem ego omnibus vestris dignitatibus ac magistratibus
antepono, interrupit summi Pontilicis accessus
,
qui me rure in
urbem avocavit. Ibi RoLertum conveni
,
qui a me rogatus de li-
bello ,
respondit illum tibi traditum esse ,
tibique eam rem fuis-
se admodum gratam. Laetor si quid egi , in quo tibi satisfactum
putes. Quid autem de iis meis ineptiis sentias , a te scire velim
,
cuius iudicium acre et peracutum in talibus esse solet. Scripsi
cum essem domi epistolam quamdam ad praeclarissinnim ac
praestantissimum principem IMediolani eius ad me litteris provo-
catus. Utriusque epistolae exemplar ad te mitto
,
ut et Candidi
suavitatem dicendi videas , et infantiam meam : quae si tibi ta-
men digna lectione videbitur, addas numero reliquarum. Haec
hactenus.
Sentio vos quotidie aliquid stultitiae cudere ad ecclesiam per-
(1) Est hic RoImtIus Martcllius, (jui , ul alil»i ail Pog^ius, erat in nicnsa
de Medicis. Dc eo Ve.spasianus in vita Nicolai PP.
(2) Serrao est de peste quac in Eu^cnii pontilicatu fuit.
(:J) Livius XXII. 3: rt'(jin in primis Itnliac frrtHis , ctnisci rampi
,
qui
Faesuliis iiiter .-irrcfiiimt/iir iacriit
, frumcnti cvc pccoris ct omnium copia re-
rII III opulcnti.
i;i>lsT()LAi;. 281
turbandarn , (luod
tanien pai-vi faciinus, a levitate quadarn bar-
l)ai-i('a e\ inentis veiti^nne protVeluin (1 j. Qiiae enim amentia
est velle ali^juos, omnes ae(|ue ae se , slultos et insimos lieri ?
et decretis nescio quibus sludere rebus novis
,
fatif?are oihem,
utnon oinnino ociosi ac desides videamur? Sed tanti fiunt
,
quan-
ti nieretur condentium ini(iuitas. Perverterunt nuper caelum et
terrani , ut conciliuin Irausferretur in Galliamiquod po t(juain
frustra evasit , nunc su|)erioril)us erroribus novos accnmulant ad
ecclesiam lacerandam. Sed non meminerunt quod le<j:unt quo-
tidie , Deum populorum ac princij^um cojjitaliones dissipare
,
ac
reprobare consilia. Nisi vererer offensionem aliquoruni
,
quos
dilico, acuerem niibi crede calannim adversus inij^udentiam eo-
ruin qui ambitione quadain j^estifera , et truci adversus Italos
odio ,
omnia divina lHiinana(jne iura perturbant, nt satis faciant
cupiditatibus suis. Hes quipj^e nefanda est , cbristianum orbem
nonnullorum barl)aronim arbitrio ac temeritate resi debere. Ti-
bi vero doleo
,
quem scio versari in ea rerum barbarie
,
in qua
nibil adbuc praeter scbisma et oppressionem romanae ecclesiae
fabricatum videmus. Sed baec Deus, cuius de praeda a<iitur
,
viderit. Kgo fidem a patribus nostris acceptam servabo. Vale , et
nie ama. Florentiae, nonis februariis.
XXIX. ARCHIEPISCOPO MEDIOLWENSI.
Reverendissime Pater. Fui tardiusculus in respondendo tuis C. f. 105
litteris
,
quain meus in te amor requirat , tum quia senectus na-
tura omnibus in rebus remissior est , maxime vero in scribendo,
sum quia existimabam te abesse longius
,
prout inibi scri|)seras
esse futurum. Pridie vero redditae mibi sunt litterae a I.odrisio
secretario tuo
,
quibus si^nificat a te epistolam ad me obsiunan-
dam
,
ut eius verbis utar, recepisse
,
quae minime ad me delata
est : et simul suis litteris interclusit scbedulam quamdam Can-
didi sibi a te missam
,
ut litteris tuis intercluderetur. Ego , mi
Pater , dudum a te accepi epistolam pergrandem
,
qua praete-
ritam negligentiani resarcire voluisti , et simul libellum plurium
epistolarum quas legi omnes summa cum voluj^tate.
Epistola tua cum de rebus privatis |)luribus loquatur, non vi-
detur (lagitare responsionem
,
uisi me de tuo reditu summe lae-
tari , et de illa nummaria causa nibil unquam sensisse
,
quo ulla
opus fuerit excusatione. De villicatione , et itein opusculis meis
satis sint quae dicta sunt bactenus. Uuum scias , ine licet mi-
(I) Loquitur de concilio basiloensi , et dc schiMuatf feliciano.
282 POGGII
nime opulentiim
,
tamen in dies quaerere ut milii aliquod prae-
dium comparem
,
quo possim semotus a curis curiae
,
rei ru-
sticae et musis nostris vacare. Aam video naviculam hanc no-
stram sine <rubernaculo fluctibus quassari adeo ,
ut non sit his
diebus tranquilUtas speranda. Ad id quod suades vel occculte
niiendum
,
saepius apposui manus
, et coepi prout rei indiuni-
tas postulare videbatur : verum compressi ipse me, postqiiam vi-
di etiam quae alterius nomine a me (iunt neglitii
,
quamvis ad
defensionem nostram necessaria. Itaque vires meas pensilans,
nolui subire onus quod uieis viribus nequeam sustiuere. Dixi pu-
Llice nuper, cum me ad id uonnulli e\ uiaioribus hortarentur,
si facultatibus iis essem quibus esse deberet vir haud onmino
rudis , iam tot annis in curia versatus
,
sique inihi meae co-
piae absque ullo quaestu satis essent , me tum pro communi uti-
litate, tum propria laude
,
sumpturum onus scribendi , et ut
existimo non inutile nostris. Sed cum oumes manus et sacculum
claudant, eso quoque epistolis parcens calamum continebo. Sed
haec hactenus.
Scribit Lodrisius , ^lattliaenm tiuim dudum dedisse cuidam
quatuor meas (1) epistohis ad me deferendas
,
qui eas nondum mi-
sit : quaeram eum cum otium erit , et ut tibi satis fiat cohor-
tabor. Composui , sed nondum edidi , dialoirum quemdam de no-
bilitate, in quo disseritur an sit nobilitas, quid sit , et quibus
artibus accjuiratur
;
reicioque opinioues eorum
,
qui illaui aliis
in rebus quani in virtute collocant. Plura in utramque partem
disseruntur. Puto fiiturum ut eius lectio non sit futura uostris
houiinibus ingrata. Cuui illum vuliravero
,
dabitur opera
,
ut ad
te deferatur : et ni plus solito me animus fallit , non asperna-
beris libellum
,
cum varia sit in uiramque partem disputatio.
Libellus inscribitur ad virum praesiantissimum Cardinalem cu-
manum [2). Quod auteui quaeris an Plato captus sit et venum-
datus , tibi in ea re satis facere poterit Laertius Dioizenes , cu-
ius verba cum de Platonis vita scribit , tibi mitto
;
ut Candi-
dum videas non recte sentire
,
nisi etiam et graecum et doctuui
auctorem reiiciat. Sed puto cessuriim tanti viri auctoritati.
Misit ad me Lodrisius verba quaedam scripta a Candido
,
in
(1) Ob ipsariim coUpctiontMn faciendam.
{2}
Scilicet romcnsein. Erat autem is Gerardus Landrianus
,
prius lauden-
sis, deinde comensis cpiscopus
,
postremo Cardinalis. Hic dum laiidensem ec-
clesiam regeret , invenit Ciceronis rhelorica opera. Sequuntur ad ipsum Pog-
fixi
cpistolae.
KIMSTOLVK. 388
(|iiil»us videriir arhitniri
,
quae disputaveriin
,
an seiii sil uxor
ducenda ,
non (|uae prudentia aut consiliuin
,
sed ibrtuiia aut
voluntas suaserit , ine scripsisse. (Iredo iocandi causa liaec ab
illo prolata : nain si leuit libelluin , non fortuna aut aniiiii li-
Mdine, scd suinma ratione a ine eain causain suinptam aiiimad-
vertere potnit. iNiliil fortuito a me dictum
,
niliil nisi siimma
cuin inod^ratione ,
de ineo aut aliorum appetitu aj^^tur : ne(|ue
quid a me actuni sit quaeritur, aut quid a nie probetur, sed
quid exi^^at ratio ab liomine eius aelatis lieri oportere ad aiien-
dain quietam et civilem vitam. Quae si rationes ab eo non pro-
bantur, est spatiosus canipus disseiendi iu partem contrariam
,
si eum laborem velit suinere : liberum est enim et sentiendi et
scribendi iudicium. Neque eniin ita amens suni
,
ut putein quae
a ine scribuntur
,
tamquam stoicorum cyriasdoxas, ut appellant,
ita rata esse debere , ut eis contradici non possit. Credo tamen
(landidum nostrum, cum libellum leiierit ,
sententiam mutatu-
rum. Tii vale et ine ama. Kxemplar duarum epistolarum
,
quas
noniine Pontilicis scripsi contra Basileenses
,
et idolum
(1}
illud,
ad te mitto: quamquam ilias quorumdam scrupulosa reiiuio ia
deterius niutaverit: sed te accipere volui epistolas incorruptas.
A^^ale. Florentiae, die XXilll- februarii.
Superiora sunt librarii manu
, nam raptim cum scripsissem
,
rescribendae litterae fueruut
,
quod mi!ii est difficillimum : la-
borem enim in dies libentius declino scribendi , nianu mea prae-
sertim
,
cuin inulta etiam invito ex publicis rebus incumbant.
Exempla epistolarum
,
quas dixi , nequeo ad te nunc mittere
,
quoniam sunt penes aniicum describendi gratia. Alias liabebis.
lleri I)ei iiratia in me uberior fuit
, dedit eniin milii aiterum
(ilium, cui cum vita oro et virtutem lar^iatur. Leve id est : sed
milii ^ratissimum
,
liac praesertim aetate quae desiderat pue-
rorum oblectamenla
, et ipsa ad pueritiam revertens. Simiifico id
tibi
,
quoniam inearum voluptatum te volui fieri participem. Prior
ita pulchellus scitulusque est intans , ut nibil possit esse festi-
vius: balbuttire incipit, et ipsa verborum corruptio est omni
mibi eloqueutia iucuudior. Quid quaeris ? Si reliquis in rebus
ipsi aderit Deus
,
nemo nie erit felicior. Sed conlido nou defu-
turum illum in se sperantibus. Longius quani vellem progre-
dior tecum loquendi cupiditate. Vale iterum : manu mea ;
et
tuum
Lodrisium saluta verbis meis.
(I) Intelligit Fclicprn sebaiKlum antipapain. Coufer auleni df hi-' litleri.s
Vespasianum in vita Cardinalis Brandae.
284 POGGII
XXX. PATRi ET DOMOo ve:nerando EPISCOPO CUMAAO
DUCALI OUATOIU.
c. f 95.
Litterae quas olim in tuo reditu Ferrariam mihi sinnificasti
scripturuni ad me illustrem principem dominum Ducem Me-
diolani , ad me missae sunt cum in patriam redissem. Hae me
delectarunt permaxime
,
summamque spem tribuerunt , eum fu-
turum esse quem verba tun pollicebantur. A20 tibi iiratias
,
qui
illarum scribendarum causam praestitisti. Videor enim quasi
quoddam piL^nus babere eius fidei et voluntatis , siqua fides lia-
benda est verbis. Litteras multi legerunt
,
quae plurimum pro-
fecissent , nisi novitas Burgi sancti Sepulchri
(1) nonnullis su-
spicionem intulisset. Yidentur enim facta verbis contraria
; neque
ego existimo luinc suapte auctoritate bas res moliri. Ego re-
scripsi ad l^ucem ,
et eam epistolam ad te mitto
(2) ;
primum ut
eam legas ,
tum ut rescrilu facias diligenter , ut exemplar est
,
ita ut ne quid erretur neque in verborum neque in syllabarum
aut litterarum ratione; et eain ad Ducem mittas volo , retenta
epistola : est enim baec manu mea oscitanter informiterque scri-
pta. Nam librarius meus
,
qui me in rescribendi molestia levare
solet , abest Ferrariae. Ego autem scribendo
,
accurate praeser-
tim ,
admodum ijravor, et sumptus calamus praegrandis videtur
palus. Haec causa est, cum forma litterarum sit invenusta , cur
nolim ad talem Princii^em deferri. Fuit quondam tempus cum
omnes ferme elegantia litterarum superarem (3): nunc aetas effi-
cit , ut ab omnibus videar superari. Verumtamen tu
,
qui iiosti
illius mores et elegantiam ,
facito in ea re ut libet.
Scribo insuper ad Candidum et Franciscum de Landriano,
quas litteras resignes et legas velim. Franciscus scripsit ad me
perhumaniter , credo tua exhortatione motus
,
cum sciat te mihi
esse amicissimum. Rescripsi autem tardius ad litteras , rustica-
tione impeditus , scribendi(iue molestia ac negligentia. Tu has
cura defeni diliuenter, et simul suade Duci
,
ul obstet his no-
vitati])us nol)is adeo propinquis
,
quae timorem incutere possent
etiam intrepidis. Ego sum ruri vacans aedificationi et litteris :
circumdant enim me libelli mei , et mihi gratulantur qui tan-
(1) I)»' 1k"1Io sik) i-oiitra FloriMilinos loquitiir ipse Pliilippus dux in epi-
stola ad Pog^ium scripta anno MCCCC-XXXVIir Lcsrsis insuper adnota-
tionein ad vitam B. Fortinii , (juam iiuper nos memoravimus p.
274.
(2)
Extat utracjue epislola tam Ducis quam Poggii in \etere operum ali-
quot Poji^ii edili(Mie.
(:j) Id allirmat eliam Vespasianus in Poggii vita.
I.PISTOl.AK. 385
d»Mn redioriin iu\ roriiin ('Oiispccluin : et ut me fncilius ahire
patiantur,
ronstruxi eis clivcisorioluin iii (jiio morentui' non iu-
vemisto. Ris nutein me Kloicntiam contuli (ictendcns causam
quam semcl susce|)i. Tu modo fac oro ne cludantur ii (jui j)()l-
licentur rectam Ducis volimlatem, ne aul mendaces aiit cre-
duli nimium stultique fuisse videantur. Rop:o ut ad ine scrii)as
aliqiiid de statu rerum communium et nostrarum. T.itteras des
ad mensam de iNIedicis
,
qui curabunt tute ad me quicquid scri-
pseris perferendum. Scribe quoque an bas litleras rece|)eris
, et
quando eas miseris
,
aut speres missurum. Da operam ut va-
leas. In Terra nova -XX- septembris.
XXXI. EPISC01'0 CtlMANO (1).
Postea qnam a nol)is recessisti , Pater optiine
,
nihil accidit c. f.
neque publicis neque privatis in rebus (juod requireret ad te
litteras meas. Coi^itabam tamen aliqui^d ad te scribere post con-
fectam pacem, et tecum iiratulari id secutum esse quod opta-
bamus; nisi videns quibus radicibus niteretur, incertus animi
essem quos fructus esset allatura. Nam certe ea sunt iniienia
vestrorum
,
plus ut dubitare iniilto in dies co^ar
,
quam certae
spei quicquam liabere. Sed liaec fors viderit
,"
qua res hominum
maijis quam ratione aiiuntur. Conscripsi post tuum discessum
ociosus libellum de infelicitate principum
,
in quo quid ^liner-
vula nostra valuerit , aliorum erit iudicium. Id ea lucubratione
sum consecutus, ut penitus vitani meain et victum
,
qualiscum-
que is est , omnibus difjnitatibus anteponam ;
felicioremque me
solum existimem quam omnes nostrae aetatis principes : siqui-
dein inihi inulta adsunt , illis omnia ad felicilatem desunt. Egi
cum Gherardo ac Francisco, ut opuscuium transcriberetur , ac
mitteretur tibi. Nam postquam fortunae desunt munera
,
sal-
tem ingenioli mei momimenta ad te curavi perferenda , in qui-
bus certus sum pro tua iiumanitate te multum legendo volu-
ptatis esse capturum. Nam tum ratione
,
quae potissima est, tum
auctoritate
,
tum veio exemplis ostenditur , vitam esse princi-
pantium infelicem. Qua in re si quis se laesum putabit , is om-
nium erit infeiicis.simus. Cuui librum legeris , scribito ad me de
eo tuam sententiam
,
ut aut tua cohortatione alia ingrediar, aut
casfiaatione sim vel remissior vel diliiientior in scribendo. Et
simul archiepiscopo nostro viro doctissimo , et Candido insuper
(I) Carct iiiscriplionc cpistola. Scd vi.x (lul)itabis dc noslra conicctura. si
conferes praeccdcnteni cpistoiarn.
286
POGv.li
ciiius est sin^ulare ingenium in dicendo legendum tradas, si
tamen dignam rem iudicabis quae in manus eorum venire me-
reatur.
Et quoniam ad te mitto quae apud me sunt munera
,
tu quo-
que aliquid de tuis ad me rebus velis perferri , et praesertim
unum caseum prioris illius annui cibi similem. Id mihi donum
gratissimiim erit,ettibi, si id egeris, litteris gratins agam. Ego
omni negotio vacuus dedo me litteris et rei rusticae : emi enim
praedium urbi quatuor milibus passuum propinquum
,
in quo
colendo multum operis laborisque impertior magna cum animi
voluptate: est enim haec iionestissima prae ceteris senilis oble-
ctatio
,
qua ita recreor
,
ut exceptis litteris, nihil agam libentius.
Sed liac de re diligcntius verbosiusque cum caseum miseris; alias
calamus arescet.
XXXTI. EPISCOPO CUMANO.
C I. iii. b.
Niliil fuit post discessum tuum
,
Compater optime
,
quod aut
me ad te scril)ere , aut a me te audire oporteret ; neque nunc
quidem quicquam est novi quod meas litteras requirat. Nam et
res familiaris eadem est quam reliquisti , et de publicis scio te
ab aliis lieri certiorem. Curiae vero non idem qui prior status,
quae ita exinanita est , ut extremum spirirum ducere videatur.
Neque est quod praesentem conditionem aliqua consoletur spes;
ita desperatio quaedam futiirorum mentes hominum occupavit.
Salus ipsa si cupint , ut ait Terentius
,
nos salvare non posset:
tot angustiis circumsedemur ! Nostri ipsi , siqui nostri sunt, nos
exhauriunt : ita sunt uostri , ut sui magis quam nostri habeant
rationem. Sed ut Cicero ad Atticum scribit, haec fors viderit,
quae talibus in rebus plus quam ratio potest. Ego omni negotio
publico ac onmi lucro vacuus ,
tum rure sum maxime
,
tum
paulum vaco litteris : neque enim animus perturbatus ratione
temporum ,
cum utriusque reip. molestias et auxietates videat,
quiete ea tVuitur quam appetunt studia litterarum. Scribendi
vero cura omnino adempta est , et omnes meae scribendi ratio-
nes refrixerunt. Antea curiae opibus sustentabar ,
nunc plane
algeo ,
nihil operis percipiens ab ea. lU autem nosti
,
non est
locus Musis ,
ubi rei privatae sollicitudo mentem occupavit. Quie-
te animi et ocio opus est , si quid velis scribere.
Nihil ne litterae ,
inquies, proliciunt, et ante acta vita? Mul-
tum illae
quidem. Sed res durissima est egere tum omni aetati
et tempori ,
tum praesertin) senectuti , et eo maxime tempore
,
KiMSToi.Ai:.
287
(jiH) rmlla nos spes su.stciilnt. V.fio rninqiinm pcriinino
cmnu-
Iniidaf studiosus fiii
,
pliiri.sqiH» sein|)pr litterns ct viitutcin
feci
,
qunin quaestuin ;
cuius rei me minime pncnitet. Nam diviliae
per-
saepe molestias et curas afferunt : illae semper consolantur
et
praesto sunt ad curandos morhos aniini : laudein insujxT ct fjlo-
riam lioiicstain laruiuntiir, (juae sunt oimiibus diviliis potiora.
Dicitur Pontiliccm essc disccssurum (1 : qiiod «i erit , cuo conti-
nebo me domi ,
ul)i honcstius etrestatcm feram quam apud ex-
ternos. Est enim antii|ua sentenlia
,
quam Cicero noster refert
:
ubi non sis qui esse soleas , non esse cur esse velis. Haec ad te
scripsi , tum ut aliquid vel molestum scriberem potius quam ni-
hil , tum ut tc ad rcscrihendum provocarem. Scio enim te esse
ociosuni , ct inter tuos sacerdotulos ius dicere e.\ priscorum an-
nnlium monumentis. INIitterem ad te Iihell':m quein edidi de
principum infelicitate, si invenirein qui ad te deferret. Floren-
liae die -XII- octobris.
XXXIII KEVEREM)0 PATRl PETRO EPISCOPO RRIXIESSl
(2).
Admodum molestum est mihi, quod cum iam ter ad te scri-
c. f. lii.b.
pserim, respondens epistolis tuis , tu ita scrihis, ut nullas vi-
dearis meas litteras recepisse. Itaque non deprecor culpam quae
nulla in me fuit, sed tabellionum perfidiam accuso. Capellanus
tuus qui nuper ad nos venit, mihi reddidit tuas suavissimas
litteras et sumina scriptas cum elpquentia. Airo uratias tuae hu-
manitati, qui me celehrem apud Gallos reddidisti, quodque opu-
scula mea voluisti nota esse Regi
(3) ,
quem dare operam litteris
aut lihris gloriosum est, et summa commendatione dif;num in
tanto princip?. Gaudeo autem et tibi c[ratuIor, te in eius fami-
liaritatem intimam devenisse. Hoc mihi persuadet, illi litteras
et virtutem placere, postquam doctos amplectitur et praestantis
viros. Magna est, mi Petre, penuria eorum qui virtutem colant
:
laudatur ab omnibus, sed pauci eam sequuntur. Itaque magnum
extimandum est esse principem, qui saltem non abhorreat a do-
ctrina et doctissimormn hominum familiaritate.
Composui duos lihros de vaiietate fortunae
,
sed nondum
edidi : expectabo enim adventum tuum. In illo comprehendi
(1) Innuit reditiim Eugenii Florenlia Romam.
(2) Hic erat Petrus de Monle
,
quem ab Eugenio IV. legatnm in C^allinm
mis.sum dicit Ughellius , et nunc ex Poggio quoque cognoscimu^. Poggius
lil). XVI. ep. 3(t. ms. dicit htnic episcopum fuisse aliquamdiu Perusiae gu-
bernatorem
(.3) i:rat hic Carolus VII,
288 ror.r.ii
nostri temporis historiam, eorum soilieet quos fortuna ex alto
deiecit; in luinc rejrni Franciae varietateiu fortuuae, quae illud
diutius quassavit, couieci. Tuo consilio utar, cui dicandus vi-
deatur; isti ne quem laudas, an alteri. De piil^licis rebus tims
capellanus referet tibi. Curia exinanita est. Nescio an accessus
ad TTrhem plus roboris an debilitatis sit allaturus. Omuia in-
certa sunt, ut ait
Tullius, cum a iure
discessum est. E<io haec
scripsi
manu festina paulo post discessum Pontidcis (t). Tu vaca
quantum potes
,
quantum vero poteris ignoro, ad resarciendam
Fontificis auctoritatem. Quamvis dubito, ne iiaec Aragonia in
agoniam nos coniciat multorum
(2): sed tamen tentanda sunt
omnia
,
et id aijendum ut vacemus a culna
,
quod solum sapiens
praestare del)et: reliqua diis permitteuda. Vale et me ania. Ego
tibi jiratias iterum airo pro diliiientia quam adliibuisti cum Car-
dinali remensi pro re familiaris mei(3). Sed rogo ut iterum instes,
neque desistas soUicitare: importunitate opus est cum istis
,
qui
non sentiunt nisi stimulo pungantur. Senis die •XIIII- septem-
^
bris (4).
XXXIV. SCIPIOM EPISCOPO MUTINENSI (5).
C.f. 9'j. b.
Grafum est miiii ofii(;ium tuum
,
mi Compater
,
quo uteris
iii me admonendo quemadmodum niioius a me susceplus, sit
vita rt moril)us instituendus. l-^t quidem aiuici caritate et be-
nivolentia uteris in re admodum necessaria. Nam cum omnes
nostris faveamus animi passionibus , et erratis niiorum indul-
geamus ultra quam ratio patiatur, grata debet videri admonitio
eius quem seposita omni graviore affectione
,
nobis cousulere ex
animo et recta sententia arbitramur. Etenim si omnes diligere
et caros habere , si commodis iiominum prospicere bumanitatis
iure debemus, quanto magis in filiorum educandorum cura per-
vigiles esse oportet
,
quos nutrire
,
erudire
,
instituere ad rectae
vitae iter, naturae vinculo et diviuis legibus obliganuir? Nulla
quippe est res, in qua patrum sollicitudo et studia acriora esse
(I) Scripta cst igitur hacc cpistola anno MCCCCXLIII-
,
quo anno Eu-
gcnium FlonMilia pcr urhcni Scnas Roinain rcdisse scimus.
(2; Eral cnim tunc bcllum Florcntinis cuin rcge Ai-agonuin A.Iphonso.
(3) Puto intclli;icn(lum lohanncni illum canonicum remcnscm, ad quem
Poggii cpistolam mo\ rccilahinnis.
(4) Alia, sed propc nullius inoinenli,ad liunc hrixienscin cpistola Poggii
lcgilur ms. in cod. lih. XIV. 21. ms.
())
Fuit hic doctissimus, unu.squc c patril)us in concilio norcntino. Mor-
tuus cst anuo MCCCCXLIV- Uphcll.
KPISTOLAK.
281)
oportfat ,
t|iiam nt liberi ad honestalem (loclriiiam el l)(»iias ar-
tes pei- eoniin (lisciplinani alaiiliir. Siiinmaiii igiliir
\()lu|)tateni
suscepi in tnis litteris, (luiltus ine liortaris ad eas iv
, (juai;
solent esse pnrentibus luin perdiriiciles tiiin \ero niaxime ne-
eessariae. Nain et ainor niiniiis cjuo alliciinur rectum iudiciuin
iinpedire eonsuevit, et nisi frenuin netati
(luae est proclivior ad
vitia adhiheatur
,
parentum simiil et filiorum calamitas subse-
(pietur.
.Ittamen risi [)auluin luain ciiram non (|ui(lein supervacuam
,
nam semper sanis praeceptis vacanduin est , sed neque aetatj
neque tempori congruentem. Nou reprehendo tuam diligentiam,
quae longe ante teinpus iif[ eonsultanduin occurrit, sed meani
amnistiam
, ut Graeci appellant , culpo qui nedum ad futura
nienteni accommodare possuin
,
et eorum curain cpiae longe ah-
sunt agitare
,
sed ne praesentium quidem et quae (juotidie in-
culcantur oculis
,
reminisci. Admones nie sumnia cum carilate
et etiani eloquenter quid sequi debeam in eruditione lilii per
omnem vitam : sanctissimonim ac doctissimorum virorum multa
affers testimonia
, disputas prudenter quibus sint liberi vivendi
praeceptis et studiis edoceiuli. Sed haec monita
,
mi Scipio
,
mi-
lii qui sum pauliim obliviosior sive naturae sive actalis culpa
,
sunt admodum praepropera atque inim..tura
,
quae neque uunc
possunt prodesse , cum in usu nequeant collocari , et cum ali-
quid utilitatis forsan afferrent, oblivione sepnlta nullo in loco
sint profutura. Non enim neque infantium neque puerulorum
aetas ad aliquam rectam normam vivendi dirigi
,
aunjs reluctan-
tibus, potest. Quodlibet aetatis tempus studiis propriis duce na-
tura gaudet
,
quain flectere paulisper et mulcere forsan diligen-
tia iustitutoris et paedagogi poseit ; tollere vero aut funditus
evellere non magis possit
,
quam si quis quaereret cum ratione
insanire. Non sunt anni pueriles ad disciplinam certam apti
,
vix corroborati virtutem possunt intueri ac percipere ,
nedum
imbecilles et ad vitia prompti. Itaque cuilibet aetati ius suum tri-
buendum videtur.
Infantibus ac pueris ludendi ac iocandi facultas concedenda ,
quam si quis praeripere conetur, r3ddet profecto illos stultiores
atque hebetiores, cum etiam levia ac ludicra quaedam
videantnr
quandoque acuere ingenia puerorum. Vidi ego plures
,
qui (fuod
in tenera aetate negarunl parentes
,
in maturis annis
postmodum
maiori cum licentia expresserunt : bonos tamen
mores,et qiios
anni sustineant , edocendi sunt : comprimendi
ac continendi nr
t
i^90 POGCrll
longius efferaiitui- ; id ageuduin ue patris indulgentia laseivio-
res liberos efficiat
,
quani aetatis couditio praescribat : neve aiit
negligentia obsit , aut diligentia inutilis fiat : modus praecipue
(
quod difficillimum esse omnibus in rebus sapientes volunt
)
adhibendus est nobis. Sed cum omnia quae cura et ratione agi
possunt , fueris mente complexus, Deus ille est qui tribuit uni-
cuique prout vult. Quidam nullo parentum auxilio ad virtutem
perveneruiit duce natura
,
quae plurimum potest. Aliis nihil
profuit domestica disciplina
,
neque patris cura obstitit quomi-
nus turpes et flagitiosi essent. Danda opera est , id quod est pro-
prium sapientis ,
ut procul simus a culpa. Quae lionesta ac recta
videntur , ea sequi debemus et rationi obtempejare : cetera Deo
permittere
,
qui solus novit quid cuique sit profuturum. Ego
cum tempus erit , adhibebo eum animum, eam diligentiam in
filio educando ac bonis moribus erudiendo
,
quam postulat amor
et pietas paterna
; Deus reliqua curabit ; modo , si id melius
futurum existat , superstes sit nobis. Vale. In Terra nova. XX-
decembris.
XXXV. REVERK.NDO PATRl ET COMPATRI MEO SCIPIOM
EPISCOPO MUTINE^Sl.
C. f i<i7.b. Licet eadem semper mea sit in te benivoK>ntia , atque idem
animus amicitiae nostrae memor, tamen non eadem semper se
offert scribendi voluntas, occasio , vel facultas
,
quorum utrum-
vis litterarum officium impedit, Haec enim tempora, ut vides, pa-
rum tuta rebus conununibus
,
tum praesentia me saepius mo-
lestia afficiunt, tum vero magis torquent formidine futurorum.
Equidem praeter curam rerum publicarum
,
etiam me angit sol-
licitudo domestica
,
([uae mnlis publicis augetur. Video enini
uos in id loci devenisse, ut prudenti viro potius timendum quam
sperandum esse videatur. Ego autem cum priorem aetatem mul-
tis variisque laboribus consumpsissem
,
sperabam olim post ade-
ptam unionem, senectutem meam in portum tranquillum perve-
nisse , in quo quiescere po.sset secura procul a fluctu tempesta-
tum earum quibus antea iactabamur. Sed cum in pares nunc
procellas maiori onere , non eisdem viribus
,
videam me deduci
,
conturbor animo saepius
,
incertus quo nos fata sint delatura.
Haec me invitum etiam meditantem, non solum tepescere a
litterarum studiis , sed et amicorum et meiinet oblivisci quan-
'
doque compellunt. Multis enim antea tempestatibus agitata est
haec iiostra navis , sed nunquam adeo gravem venlum experta
KPISTOLAt. 2yl
ost , (|iMii \irii fliu-ttiiiin rectoruni sapieiitin superaiit. Nmic veio
iis veutoruin turhinibus (*onnictainur , ut ad nostram salutein
potius divino (juam luiinano consilio opas esse videatur. Acce-
dunt difncultates
,
quil)us patria vexatur, quae si me non mo-
verent , non solum ferreus sed stultus essem. Couficior igifur
curis , cum videam me id aetatis virum semper vitam iuciioare
oportere ,
niliilque esse exploratum
,
quo certum vitae genus pos-
sim ad quietem et ocium deliuere. .Vt, inquies , virtus est advo-
canda, et se referenduin ad ea studia quae nos eiusmodi mole-
stiis vacuos possuut reddere. Satius id esse fateor: sed tum vir-
tus rara est, nostra vero studia leviuscula : tum si homines si-
mus, necesse est, nisi stipites omnino velimusesse, uos rebus
turbidis commoveri. IVeque enim sum ea mentis atque animi
firmitate
,
ut non perturber cum publicis incommodis tum pri-
vatis
,
quae eo sunt praviora quo minori auxilio sublevantur.
Sed haec hactenus.
Credo te audisse casuni Cardiualis florentini
(1)
quem ego ad-
dam numero ceterorum. Nolo insectari verbis mortuos, sed mi-
ror Dei patientiam ,
adeo diu tantam iniquitalen^ , tantam la-
l)em safculi nostri tulisse. Itaque gratias ago
,
quicumque ii fue-
rint, auctoribus tanti boui. Vale , et me ama. Florentiae. VIII
die aprilis.
\XXVI. EPISCOPO CLM.VNO.
Gratissimum est mibi
,
praestantissime Pater, scripta mea
C. f. ii«.
laudari a te doctissimo atque optimo viro. Ea enim vera est
laus putanda quae ab eis proliciscitur
,
ut inquit noster Cicero
,
qui et ipsi cum laude vixerunt. Itaque cum tu ipse sis eloquen-
tissimus
,
et plurimarum rerum
,
quae ad sapientiae coguitio-
nem spectant , doctrina excellens , laetor paulum in laudibus
,
quae in opusculum meum a te elegantissimis tuis litteris con-
feruntur. ISIaior est enim raulto dicendi ubertas in tua epistola
quam iu eo quod laudatur. Sed aut voluisti ostendere non quid
ipse mererer , sed quid tu dicendo posses consequi ; aut certe
tanta est tua in me ])enivoIentia
, ut quicquid scribam
, a te opti-
(l) Intelligit loliannem Card. Vitelleschium
,
patriarcham alexandrinum
,
et ab anno 1135 usque ad obitura anno 1438, archiepiscopum florentinum :
quamobrem in epitaphio
,
quod legilur in patria eius Corneto , diserte ap-
pellatur Cardinalis Jlorenlinus , ut lieic a Poggio. Est autem notissimum
,
hunc illaudabilis terocitatis praelatum post niulta gesta bella in suspirionem
perduellionis venisse , ideoque iussu Eugenii PP. raptum . \ itam infeliciter
in nrre molis hadrianae flnis.se.
202 por.dii
niuin pxtiinerur. Xnrunilibet autein sit, ut Roinanoruin seutentia
est, etiain falsis coinineiulationibus oblectannir. Kuo (juae mihi
ah iniienio sul)niinistrantur
,
conor cfferre in coininuneni ntili-
tatein : gratiasque agerein illi, quisquis is
, aut quocumque in
me €sset animo, qui meliora in medium afferret. Nam excitarer
paulum ab inertia
,
et aut victus arma traderem
,
aut a(!rius pug-
narem: disceptando enim in utramque partem veritas elici consue-
vit. Qaod autem non credis ine putare ut scribo
,
principes: oinnis
esse infelices
(1),
sed tantummodo inalos
,
id vere sentis: et hoe
a me pluribus verbis disputatur
,
si recte ineministi
,
fuisse ali-
quos quorum nonnuUi a me proferuntur
,
principes bonos,sed
eos perraros, et vix singulos singulis saeculis; eosque ipsos Dei
quodain praecipuo dono extitisse
,
non opera principatus. Non
disseritur a me de principibus quoj si vis concesserim esse om-
nis bonos ;
dicain etiam
,
ut apertius mentiar, optiinos ; sed
agitur de conditione principatus
,
quae talis est suapte natura^
ut etiam bonos reddat nialos usu eius et consuetudine.
Tlnum tamen pauluni risi
,
quod in tuis litteris scriptum est
prudentissime : ais enim
,
affici ipsos principe^ saepe numero infi-
uitis prope molestiarum generibus admiuistrationis, et commissae
vel susceptae etiam curae gratia. Id ego quidem /ieri posse non
negarim : sed haec tamen maiori illis laudi et gloriae cedunt, quo
prudenti eoruin et gratia (quod fieri posse credendum est) illa
ipsa superare et vincere datur. Ego non quid fieri possit perve-
stigatus sum ;
nam plura fieri possunt
,
quae nun([uam sunt fa-
cta
;
sed quid hactenus fieri consueverit. Stultum est enim di-
cere principes bonos esse
,
quia boni esse possunt. Credendum
est , neque id monstrum esset , me regem fieri aut pontificem
posse, sed id tum erit cum principes erunt boni. Ego aliquem
novi , (piem ad hanc diem nulla exceptione forsan appellarim
principem bonum : sed nemo a me uominatus est , ne id cedat
in contumeliam ceterorum : quilibet enim sibi blanditur et suis
moribus : neque aliquem ita scelestum reperies
,
quin aliquod
vitiis suis umbraculum afferat honestatis. Si tamen ipse cogitans
recordari volueris tuin nostri tuin praeteriti temporis
,
principes
invenies eos , (jui vere boni appellari queant , corvis albis exti-
tisse rariores. Virtus est ciuae vindicat hon^ines ab infelicitate :
ea quocumque in hoinine fuerit , id agit ut bonos amet et vir-
tute praeditos
,
quorum quanta copia versetur apud principes
,
(Ij LibruDi de hoc argumento apparet Popgium nii^issc Irf^tMiduni epi-
icopo cuinano. ConfiT p. 'JS7.
i.pisioi.m:.
'2\y.i
noii iunoras. IJoc , ((uar illoruiii sil frlicitas , inai.Mi(i
nohis est
ar;j:uinenlo. Sed adulatio veruni iudiciuin iiii|K*dil , ct cos
pro
bonis iiaberi coiiit ,
(|ui sunt apcrti.ssinic inali. C.rede niihi
, Pa-
ter optime , rara virtus est, neque fneile possidetur. Ante eam
dii sudorcin posuerunt , ut in(|uit Ilesiodus. At luinc principc»
parum norunt, nialuntque circa teras aut aves sudare
,
qiiam
<*irca virtulum indauationem. Verum liaec non mea ,
sed Nic^-
lai sentenlia est ; (|ui si viveret , me parum in ipsos dixisse pro
eorum iu doctos viros meritis (luereretur.
Quod autem velles me esse vobiscum
,
nam conddis me vcstrae
regionis amoenitatem (l^ nostris anteferre ; ego me in his lo-
cis esse non molcste fero , dummodo haec tributorum collatio
abesset. Amoenissima est ora nostra , sed ea census acerbitate
exasperatur. Ita ferunt tempora, quae potius quam homines ae-
cusare licet. De casei spe iniecla
(2)
, tibi gratiae sunt agendae
;
cum venerit , agentur ampliores. Sed paene praeterii quod in
|)rimis fuerat scribeudum. Scias mihi filium nuper esse ortum.
Itaque quartae prolis iam pater factus, vere paier familias ap-
pellari queo , tum proptcr liberos susceptos tum ma.xime pro-
pterea aetatejn (3). Si hic praesens fuisses
,
qui mihi pater es,
compater extitisses. Vale
,
et me ama. Florentiae.
XXXVII- EPISCOPO CUM.4N0.
In ipso motu curiae
(4;,
praestan!issime Pater, recepi sua-
c f. ii». b
vissimas litteras tuas
,
quae summa cum prudentia atque huma-
nitate scriptae , ma.xima voluptate me affecerunt. Plura scribis
in meam commendationem
,
multa de meo libello graviter et
magna cum dicendi copia dispntas : ca sentis et loqueris quae
summain doctrinam et sapientiam in te esse ostendunt. Itaque
scias velim , mulluin ex luis litleris ad meam in te benivolen-
tiam accessisse , cum talem litterae tuae te ostendant
,
qualein
antea sermone hominum et fama perceperam. Ego quod ad me
attinet , cupio ut is sim, quem me esse putas; sed certe etsi
alia desint , hoc unum certe nobis adest , amo et colo doctos et
(1) Intclligil litora lacus Lurii , cui romum adiacet.
(2) Confpr p. 28G.
f.3) Ad Pogsii coninj^ium quofl altinel , ipse (luidem lib. XIV. ep. S.ms. ad
Fr. Ajetinum ail : fgo quiiiqitagesimo quarto uetalis anno uxorcni duxi. Tum
lib. XIII. ep. 18. ms. ad Carolum aretinum ait: septuagesitnum aetatis annum
mgressus
, kul. maii filium suscepi , cetcris quos mifii Deus largitu* est puU
ifiriorejn et maiorem.
(11 Nempe in discessu F.ugenii papae Senis Romam.
294 POGG 1 1
bouos viros
;
et cuin inulti doclrinani laciain, tribuo plus tamen
virtuti , euius iniuor copia intcr lioinines versatur quani nostra
ferat opinio. I o fit ut siquando cum r runi scientia
,
honesti
quoque ratio couiuugatur , mira quaedam accessio homini fiat;
ut in quo haec sunt
,
quae tamen rara sunt , is i.iiiii dignus
amore omnium et commendatione videatur. Sed plures videri,
quam esse malunt , non fructum virtutis sed ostentationis adu-
lationelii quaerentes. ^Multa et gravia et sapienter seripta iu tuis
litteris continentur, quibus si singulis velim respondere , longus
inihi libellus esset conficiendus. At nunc satis est sisnificasse
tibi ine tuas litteras recepisse , ne me existimes in contraiienda
amicitia sollertem
,
in conservanda ignavum et inertem fuisse.
Quod me hortaris ut de gloria principantium aliquid scri-
bam
,
quo magis iili ad bene imperandum animentur , agam id
forsitau si ocium et requies auimo erit : scis enim ista quietem
lequirere et vacationem curaruni. Sed eorum, qui rerum potiuu-
tur, aures ita inihi surdae ad huiusmodi voces videntur , ut mea
verba parurn siut illis profutura. Trahit enim sua quemque vo-
luptas et affectio : neque cum multis incommodis premantur ,
et in primis stultitia
,
quod malorum omnium est extremum
,
sentiunt ulla ex parte pondus suorum inah)ruin: et quaiinis per-
saepe proferant verba et sententias sapientum
,
tamen longe abest
eorum viia a praeceptis sapientiae Sed de se ipsi viderint. Miiii
quemadmodum hoc vitae reliquum cum laude et virtute degam
^
curae erit. Libellum meuiu ad utilitatem legentium scripsi , ut
homines abiecta ambiendi cura virtutem appetant et sequantur,
in qua sola bene vivendi ratio consistit. Quod si secus sense-
rint , sentiant ut lubet ; dummodo sciant
,
quod luce est luci-
dius, honestum esse rebus ceteris praeferendum. Vale, Pater
suavissime , et me, ut coepisti, ama. Senis, die X- maii.
XXXVIII. REVERENDISSIMO PATRl MAITHAEO
EPISCOPO ALBIGALNENSI (1).
r,.f. 102. b. Recepi tuas litteras
, et simul exemplar epistolae quam dicis
te scripsisse ex Mediolano. Fuit mihi utraque gratissima
,
sed su-
periorem nemoantea ad me attulit; propterea non respondi prius:
rescripsissem euim tibi e vestigio
,
quae mea est in amicos ob-
servantia , cum nullus sit me in officio litterarum diligentior
:
(I) Matthaeus de Caretto Albigaiini episcopus ab anno ii-29. Hunc et
apud concilium basileense, et Fiorentiap etiam apnd Fugenium PP. fuisse
.
Iradit in eius notitia Ughellius.
KIMSTOLKR.
2i).'.
ii;mi tum sponte mea scribo ad eos , (|uil)US(!um esl inilii \rtus
amicitinp consuetucio , tum vero praecipue litteris provocntus. L)e-
dissem quoque operain, ut, quocl petis, trHnscriptio tibi Ijerel epi-
stolarum mearum. Quamvis enim me ipsum satis noverim, sciens
quae a me scribunlur levia quaedam esse , oeque digna quae
ietiantur a viris doctis, tanien satis faciam tuae voluDtati potius
,
ne me defuisse putes tuo desiderio
,
quam ut e.vistimem com-
mendationem aliquam mereri. Sed anior in me tuus sin£?ularis
te couit aliter atcjue aequum est sentire de rebus ineis. Accidil
enim ut amicoruin virtutes excellentiores nobis videantur
,
vitia
vero minuscula
, ut persaepe amor nos a recto iudicio distrahal.
Attamen ne inibi succenseas, obtuli e.xemplar capellano de quo
scribis
,
modo iile oniis suscipiat transcribendi Sunt enim plura
a me scripta post ea quae uotas in tuis litteris
,
quae qualia
sint tuo iudicio reliiKiuain ; certe a multis probantur secundum
borum elocjuentiam et doctrinam temporum. Sunt quoque in ma-
nibus quaedani
,
(juae «iraviora superif)ribus videantur nondum
a ine edita : postea enim quam mea scripta aliquibus placere
sentio , factus sum pauio audacior ne dicani impudeutior ad
scribendum. Ejzo tuus sum
,
siqua in re mea vel opera vel di-
iigentia uti velis. Uuum te pro mutua inter nos benivoleutia
liortor ,
ut Italorum noniini et gloriae consulas
,
neque te vel
odium vel amor cuiusvis eo impellat, unde pedem non possis
cum volueris referre. Satis a barbaris quibusdam
,
qui latiui
nominis splendorem ferre nequeunt, invideturnobis: ii ne ani-
mum contra nos sumant , deterrendi sunt potius ac coercendi
,
quam vel cobortandi vel adiuvandi (1). iioc pro tua prudentia satis
(I) Sine dubio inteliiguntur congregati basilecnses : nainque ad illud con-
ciliuin oratores suos episcoposque italici quoque principes miseranl, quos
inler M"<li()Iani dux et lanuae dorainus Pliilippus , cuius duae evlant ad ba-
sileenses lilterae apud Mansium in Supplcm. ad concil. Labb. T. IV. p. 248.
•2.50. Eiusdem Philippi ducis alia epistoia anno I4;i7. .scripta ad archiepiscopum
Mediol. ( Franciscum ) simulque ad episcopum Albigaun. ( Mallhaeum ) ve-
tantis ne concilium Florentiam transferretur , legitur apud eundem Mansium
T. V. p. II. Hhic Poggii adversus Mediolanenses ira pp.
280. 281. Multae
quoque in iisdem tomis sunt Eugenii IV. PP. ad concilium basileense epi-
stolae ac mandata
,
quae partim Poggii secretarii dictala fuisse necesse est. In
his puto fuisse duas illas a Poggio p. 283. memoratas epistolas
,
quas nt vi-
detur Branda Cardinalis ad iuris canonici normam reformavit (Spicil. T. I.
p. 155. ) O quantum illa quo(iue aetate laboravit Christianorum^ pav et religio!
Quantum raolestiarum pertulit fortissimus acpientissimus ponlife.v Eugenius
,
donec iusta victoria potitus est ! Equidem si talia saepius mente revolvere-
mus, religiosas temporum noslrorum miserias et calamitates paulo faciliu»
^olaremur.
2%
t»OGGII
nosti. (]erte seis ronsulenduni esse conimuni bono, potiusquo
particulare odium deponendum propter publicam utilitatem
,
quam commuiii commodo detrahendum propter malivolentiam
alicuius. Alulti quondam praeclarissimi viri privatas iniinicitias
deposuerunt
,
quoniam id reip. utilitas postulabat, quorum tibl
pxempla cum notissima existant , laudem mereberis . si quorum
facta laudas, vestigia fueris imitatus. Vale
, et me ama. Vlo-
rentiae, pridie kal. aprilis.
XXXIX. EPISCOPO ELIEASI (1).
c. r. 193 I). Vetus ac iucunda consuetudo
,
Pater optime, quae mihi te-
cum diutius in romana curia fuit , amor quoque meus in te
singulnris, quem saepius perspicere potuisti
,
postulare viden-
tur
,
ut sicut olim praesens tuarum fui particeps curarum , ita
et nuiic absens tecum gratuler ob eam dignitatem
,
quam nuper
intellexi summi Ponfilicis in te benivolentiam coutulisse. Eo au-
tem magis ob hanc rem gaudere decet
,
quod non ambitioni aut
precibus al)eras enim^ sed viituti tuae praestanticjue in ouini
vita probitati intellexi Pontificem nostrum meritorum tuorum
memorem ultro Eliensem ecclesiam tribuisse. Magni est digni-
tas extimanda omnis, quae in dignum virum confertur ; sed illa
certe videtur uberiori quodam favore esse praefereuda
,
quau)
cognitae perspectaeque virtufi mandatam videmus. Et quamvis
amplitudo ^^eneris meritaque fua tardius quam aequum videbatur
fructum ingenii et iaborum perceperint , tamen eius gratia
,
qui
nunquam deserit in se sperantes ,
abunde tibi suo teuipore tri-
buit , ut non dilata sed amplilicata tua laus et gloria videatur.
Nunquam eiiim quod bene fit , tardum esse videri consuevit
;
sed votis ac desideriis nosfris
,
qui mente futura praeoccupanuis,
etiam quae celeriter fiunt
,
plerumque videntur esse tardiora.
Quo autem diutius expectafa res est , eo solet iucundior esse
cum venit. llaec vero dignitas multo carior nunc tibi debet esse
cum pace et benivolentia omnium coUata
,
quam olim futura
fuisset in dissensione et cupiditate multorum
,
qui plus quam
viri boni officiuuj paferetur , ainbitione nimia tenebantui-. Mihi
quidein tua iiaec amplifudo maximae est voluptati , et tam grata
est
,
quam quae res potesl esse grafissima. Vellem ( nam id fa-
cerem li! entius^ uf corain possem verbis lecum gratulari
,
quod
1
1) Willelmus Graini hic fiiil , bjitauuiconiin n-guin stirpe ortus, et valde
Joctiis» , cle quo scripsil Vespas.iaiuis.
UMsroi.M.. 207
(|ii()ni;un non coinMMlilnr ,
id eiii panci.s (jnod lcnipoiis r;itio cf
lucnlliis
piMinisit.
N cruM) cinn Iniinsinodi (ii<:;i)it;iles sol<>;iiit iniillorniii incnlcs
;i(l vari;» consilia iinpellcre , ditliciUMiuc sit rccte fcrrc sccnndam
tortnn;nn ,
te rogo nt te nnum c\ liis pr;icbeas ,
((uibus in^iijis
bonae nientis
,
quani reruin externaruin cura esse solet : ul(|uc
inter cetera ineinineris lc boininein esse
,
boc est el niorUilem
et fortunae iinperio £iii)iectuin. Id autein niaxiine cogites
,
vir-
tutem solam esse quae nostri sit iuris ,
nec vivis auferri ((ueat
,
et inortnos se(|uatnr. Scis , (juoniam es doctissinnis ,
«jnnc ;id
officium eins spectent
,
qni ad innitoruin regiinen et curain est
positus. Scis aiieni patriinonii dispensationein tibi creditam esse,
quae quain sit difliciiis muitornin deciarant opera
,
qui nullam
rationem in postcrum eorum
,
quae eijerint , sil)i reddendam pu-
tant. Itaqne suadeo tihi, iicet liomo pusillns ,
sed tainen senex,
ut illorum more qui esse qn;un liaberi viri i)onimalnnt, bene
vivendi olTicia tibi coienda proponas ,
cfiiciasque ut dignitas tibi
connnissa tamquam calcar existat ad ea opera compiectenda in
quibus beatae vitae ratio consistit. Illud egregium crit , si co-
naberis ut plus bonoris ex tuis ornamcntis accedat dignitati qua
fungeris
,
qu;un tibi ex dignitate. Praeclarum est enim dare ope-
rani studiis lionesti , et id eniti ut non casu sed consilio
,
non
fortuna sed prudentia , non intercessoribus sed vitae meritis
,
quis
iu altiorem gradum ascendisse videatur. Scio te uti posse Grae-
corum proveibio
,
sus Minervam
;
sed mea in te benivolentia
videtur exigere, ut quia suffragio ;iliqno tibi adesse non possum
,
bis paucis ea scribam (juae lionori tuo suin conducere arbitra-
tus. Accidit eniin vitio
,
ut opinor , conditionis nostrae
,
ut multi
niulta de se spondeant ante quam exaltentur in altiorem gra-
duin . cuin vero ad id quod quaesierant pervenerunt
,
prioris
obliti voluutatis, communique liominnm errore ducti ,
ea spe-
ciosa et laudanda putent quae vnlgi opinio et plebis inscitia fa-
cit mortalibus admiranda. Vale, Pater optiine ; et nisi molestum
fuerit , an bas litteras receperis , rescribe. Fiorentiae.
XL. lOHA.X.M CA.NOMCO REMEiXSI
QUGiNUAM EX FAMILIA MEA.
Qnamvis ex muitorum excellentiuin virorum praeceptis, et
c. i. 211
plurimis meis collocutionibus percipere potuisti quid in sacer-
dotibus
requireudum
,
quae vita
,
qui mores in eis inaxime pro-
bandiessent,
tamen nunc cuin ioni:ius ;ii)sis ecclesiae reinen-
298
POGGII
sis cnuonicus
,
volui litteris quoque
, si forsan praeteritorum
oblivio te cepisi-et, coniinonefacere quae agenda tibi quaeve vi-
tanda potissimuni arbitrarer. Scis te a me amari tum propter
virtutes tuas, quae effecerunt, ut te non secus omni benivo-
lentia complecterer , ac si te genuissem , tum quia cupio ver-
bis meis quam plures fieri compotes vitae melioris. Intellexisti
enim cum mecuFU diutius fueris domi , laudari a me semper eos
quibus virtutis cura esset ac probitatis, cum absque his uec re-
cte degi vita praesens uUo modo possit, nec bene extimari de
fiitura. Verum difficilis et ardua virtutis cognitio ac possessio
semper fuit, propter multiplices morbos animi,qui rationem im-
pedientes ab recta nos dediicunt rationis via. Quamobrein si qui
ad virtutem
,
iioc est ad vitain beatain aspirant
,
piimo effugere
et expellere vitia oportet , et ea in primis ex quibus maior per-
nicies nobis imminere videtur. Non euim possunt virtutes in-
gredi in animum scelestum et vitiis occupatum
,
quoniam con-
traria nequeunt invicem permanere.
Prae ceteris autem avaritiae non solum crimen sed suspicio
fuirienda est
,
quae ut dicitur omnium radix est et principium
malorum. Nullum enim scelus , nullum flagitium tam grave est
aut tam absurdum, quod non leve avaro et concessum esse vi-
deatur. Non prosequor longius, nam nuiltorum exemplis com-
probatum est, quot ex ca provenerint hominibus mala. Hoc di-
xerim , avaritiaiii solam
,
si sapientibus credinuis , cetera omnia
male/icia complecti. At ca tuin iu omnibus hominibus culpabilis
est, tum maxime in sacerdotibus abhoniiuanda. Nam cum in
reliquis quamdam aliqua ex parte probabilem aut verisimilem
causam avaritiae afferre quandoque homines soleant, tum pro-
pter natorum, tum propter familiae curam ,
tuin propter varios
sumptiis
,
ut non solum parcuin sed avarum esse interdum (juo-
dain inodo videatur esse concessum ,
in solis sacerdotibus, qui
patriinonio Christi sulTuIti, nullius rei egere possunt, nequaquam
ulla avaritiae tolerabilis causa afferri potest. Tu ergo ab hac
labe morum et vitae corruptela omni cura caveas velim
,
tantum
desiderans tantum appetens, quantum satis sit futurum ad su-
stentaculum vitae Nam quae stultitia est sollertem esse et oc-
ciipatum in iis rebus comparandis quae nullius usus nobis erunt?
nec solum nou profuturae post obitum ,
sed etjam nociturae ?
Pecuniarum certe et reliquarum rerum fructus in usu cousistit.
Si tainen aliquid ad incertos teinporum casus et fortunae im-
prtus .servares, ul tibi et aliis prodesse queas, non est vitupe-
KPISTOLVK.
TJ*.)
rauduni.
Tainen niodus adhibealnr reriini oiniiiiini
Miodcrator
Nolo etYundas si(|ua adsint fortunae liona
,
nefjuc inconsidcrate
pioiicias tain(|uam illoruni odio inotus, sed utaris ope ipsorunn
ad tuam et egentium sustentationem. iNon sunt liaec proicien-
da, sed collocanda. Nolo te avarum esse, sed ne prodifiuin qui-
dem. Parcitatem sequi laudabile est, quae res videtur esse dif-
licilis, cum sit arduum tenere medium
,
quod sapientes volunt:
sed id non videtur abesse lon*iius ab eo qui proxime accedit.
Sequitur banc veluti pestem luxuria, multiplex viliuin; cum
in vestibus , in cibo , in cultu corporis
,
in ornatu domus, in
carnis concupiscentia , luxuria dici queat. Sed ea perniciosior
quae ad corpus spectat nuiltarum causa calamitatum: a qua eo
magis cavendum est, quo maiiis videtur esse secundum natu-
ram. Multi ab avaritia integri fuere, quos luxuria fregit, blan-
dum malum
,
et quod ab onmi genere animantium expetitur.
Hac in re nullus est tutus, nisi fugiendi , modus, declinandi-
que omnem illius contagionem. lloc solitudo, abstinentia, cibi
vinique parcitas praestabunt, quae multum proderunt ad libi-
dinem perdomandam. Praecipue autem consuetudinem et fami-
liaritatem feminarum tibi interdicas. Nam oculi ad concupiscen-
tiam invilant, quam difliculter leprimes, nisi removeris aspe-
ctum earuni rerum quas naturae quaedam licentia videtur ap-
petere. His duobus vitiis si diligenter obstiteris , facilior tibi
aliorum expusnatio erit. Nam invidiam , aemulationem , obtre-
ctatiouem
,
odium , iram
,
parvo negotio poteris compescere : quae
cum numquam in te esse conspexeriin , non nionebo ut ea ca-
veas, a quibus seinper abstinuisti. Ad illud vero te hortabor,
quod omnium est virtutum caput, ut cupiditates fugias, sub
quibus cetera latent mala. Omnia tibi satis abunde erunt , si
compresseris cupiditatem. Illa rerum fugieudarum libidiuem
subministrat, ex ea malae omnes descendunt cogitationes, illa
virtutum est omnium ininiica. Quid est enim avarilia , nisi re-
rum fortunae cupiditas nimia? Quid luxuria, nisi cupiditas ex-
plendi corporis voluptates.^ Quid iniustitia , nisi dandi aut au-
ferendi aliena cupido.^ Quid ira , nisi cupiditas iniuriae ulci-
scendae.^ Itaque si cupiditatem a te propuleris, omnem vitiorum
materiem amputabis.
Illa praeterea tibi animadvertenda sunt, si nostri Salvato-
ris praeceptis haerere velis
,
quae ad pietatem et caritatem per-
tinere videntur
;
quae qui colunt , legem \ltissimi adimple-
runt. Nam in caritate ea omnia continentur, quibus Salvatoris
tnisericordia allieitur ad salutein nostram. ^on te hortor (nam
supervacaneum videtur ut ea fadas, quae si omiseris, maguo
scelere te adstringes: ut memineris ita te vivere ex altari , ut ei
servias, ut celehres, ut divinis iioris intersis, ut Deo continuis
orationibus pio sua in te munidcentia aratias acas, ut ores pro
populo, ut cosites te sacerdotem esse; liaec enim et levia sunt,
et clericorum professioni accommodata. Kam quid ego te ad-
moneam ut crapulain fugias
.^
quod vitium tum. in onmibus
tum maxime in viris ecclesiasticis est detestandum. Non potest
vigere animus, neque ratio suum officium exsequi in corpore
cihis et potu referto. Ouare danda est diligens opera , ut in te
auimus imperet, corpus serviat, quod in maxima parte moria-
lium, quorum ])eus venterest, secus videmus contingere, cum
deduxerint animum in vilissimam corporis servitutem. Tibi vero
qui militiam Dei suscepisti , enitendum est ut animi imperio
gubprneris, ut ratio superet sensuum cupiditates, ut virtutis in-
stituta quid tibi sequendum sit sul)miuistrent , ut ea fugias quae
in aliis videris esse cuipanda. Nam optime instituet vitam suam
qui quae in aliis errata cernit, sibi proponit esse propulsanda;
quique alium tacite repreliendens, mentem revocat ad errores
suos. Quare eam tibi normam ante oculos propcmas, quam in
aliis requiris. llaec si egeris in diem te castijians etcorrigeus,
mclior profecto evades, et tum iiominilms satis facies , tum con-
sules animae snhili quae prae ceteris rebus optanda est. Haec
ad te scripsi paucioribus quam lerum gravitas requirat, tum
sponte inea , tum etiam rogalu tuo
,
quem contido ita institu-
turiim deiiiceps et vitam et niores , ut nequaquam frustra a me
a(hnonitus fuisse videaris. Vale luei meinor. Vale.
XLl. P1\LDE\T1SSIM0 VIRO, M\GISTRO KICHARDO PETTEWOBT
,
DOMINI MEI DOMIM C\RDI\4LIS (1)
SECRKTARIO
,
FRATRI CARISSIMO.
Gaudeo
,
mi suavissime, Riciiarde , litteras meas et eam prae-
sertim particulam
,
qua tihi te ipsum commendabam
,
placui.sse
til)i 2). Signum id quidem et argumentum est animi resipiscentis
a supervacuis curis saeculi , et iam de se ipso cogitantis. Id
qu(3que inihi placuit in tuis litteris
,
quod asseris te iacturam
il) Nempe Cardinalis nii}ili Bcauforl cpiscopi Winlonionsis , (ui ipsp qno-
quc Poggius olim familiaris in Britannia fucrat.
('2) Aliae (Uiac, praeler lias, extaiit moralcs Poggii cpi^iolac ad Hicliardum
in cditioiie florpntina pp.
Iio. i:\().
I IMSMM.AK.
;j()|
(lccliiKiiilis ael;itis sentir»' ,
cl i;iiu ociiloriiin ;iciein
lichescentein.
Scd accipe a Poii^io luo inedelam
,
(|iiae in lihiis inediconim
,
miiiune continetur. l.evis ocnlorum est liehetatio, si mcnfi.s lu-
mine rohoretur: lii enim sensnum defectus tolerantur facillime
ab iis , in (juihus aniinus viget et vires exercet suas. Vnde et
apostolus ait, cuin inlirinaretur se esse potentem. Itaque visus
debilitas
,
mentis animitiue v;ilitiidine snstcntanda est. Aecjuo
aniino ferimus
,
mi Uiclunde
,
id d;iinnum ((nod maiori commo-
do resarcitur. Quare vac;i deinceps boiuie menti
,
et consulas
futurae vitae.
Quod mei lihelli tihi phiceant , ijratum estmihi, <iratius(iue
erit si sensero illum pr;iesertiin (jui contra ;ivaritiuin est, tibi pro-
fuisse. Ego nc oinnino sim ocio inerti , vaco litteris et lihris
ineis ([uantum d;itnr temporis n publicis ac privatis curis
,
et
ali(|uid auo tuin pro mea tum pro connnuni utilitate. Edidi nu-
per librum de infelicitate principum
,
docens tum ratione tum
exemplis , et bon )s si(|ui fuemntet malos priiicipes onuii felici-
tate priv;ui : neminem eoruin (jui hal)iti snnt, fuisse felicem
:
felicitatem vero de ea autein lo^jnor (juae inter homines ver-
satur) magis in privatis viris esse , (luam in eis (jui ceteris do-
minantur. Id agitur a me ut ostendam ,
virtutem esse felicita-
tis omnis orifjinem et firmamentum
,
sino cuius possessione ne-
mo esse felix jmtest. Sed ita rara videtur societas principanti-
bns cum virtute, ut seclusi ab hac felicitate esse putentur. Da-
bo libellnm transcrihendum poenitentinrio tuo
,
ut spretis po-
tentium liminibus te compares ad conse(|uendam felicem vitam
cuin legeris librum. Sed vereor an ita constnns sisfuturus, ut
totum libellum perlegas. Si mihi credes
,
consules canitiem tuam
et albentes capillos
;
hi eniin te hortabuntur ad lectionem
,
et
ad doctrinam lihelli invitabunt. Sed haec hactenus. Commenda
me domino connnuni domino Cardinali , (luem
divitiis supero.
Vale mei memor. Florentiae
,
die XXIIir maii xMCCCCXL.
XLII. HICHABDO EIDEM.
Scis
,
mi Richarde , me pro nostra amicitia iam saepius te
per litteras hortatum esse ad melioris vitae cultum , et ut de-
posita paulisper earum reruni cura
,
quae fortunae munera ap-
pellantur, ad ea vacares (juae nostra sunt , boc est ad virtutem
respiceres
,
et ea bona quae nos etiam post mortein comit;intur.
Id uf etiain cominuni nostro doinino diceies ,
ali(juando suasi
;
quod utruin abs te faclum sit , nescio: cyo certe et boni \iri et
c. 1. ui
:\0'2
pooi.ii
amici lioininis otlicio functus suni. ISunc vero cuin sentiain aeta-
tem ingravesc^re , et hebetari corporis vires
,
iterum pro mea er-
ga te benivolentia scribere volui
,
quae et animae prodesse , et
corpori non deesse videantur.
Est mosillis, qui longius iter sunt ingressuri , ut pecunias
sumant quantum longitudo viae requirat , vel paulo amplius-etiam
propter incertos casus. 11 cum quasi ad finem itineris perve-
nerint , minus multo de viatico quam antea solent esse soUiciti
,
cuin videant se iam parum quid viae confecturos. Stultissimum
quideni esset , magnam sollicitudinem curamque impendere ,
ut
plurimum liabeas ubi minimum est necessarium. Hoc idein no-
bis debet accidere
,
qui iam prope decursa aetate sumus, ut
quo miuus viae conliciendum est , eo minor sit viatici cura. At
vero et tibi et communi domino contrarium videtur accidere
,
si vera sunt quae feruntur faina : quo propius finem spectatis,
eo plus vacatis rebus non profuturis , sed potius nocituris. Quid
est iioc
,
mi Richarde ? nam tecum liberius poFSum loqui : nuni
tu ex Indis es
,
qui secum aurum
,
argentum
,
vasa
,
vestes se-
peliri iubent
,
quo illis apud inferos uti possint ? Num tu has
pecunias ferre putas ? Relinques oninia
,
mihi crede ,
et nudus
absque ullo advocato causam pro te dices apud supreinum iu-
dicem ,
neque te auri copia defendet , iinmo accusabit
,
qui non
illud in usus debitos erogasti. Marcus Antonius, qui una cum
Octaviano duodecim annis regnavit , ante quam se interficeret
id solum secum ferre dixit ex tanto imperio
,
quod amicis dede-
rat. Id erat liberalitatis et beneficentiae laus
,
quae etiam mor-
tui fainam prosequevetur. JNolo ecclesiastica referre
,
quae tu
melius quam ego nosti : hoc unum ob eam causam retuli ,
ut
cognoscas nullam laudem et gloriam in cumulando et congre-
gando ,
sed in dando et largiendo sitam esse.
Quod sicui aetati id convenit , certe maxime senescenti. Etsi
enim quaelibet aetas incerta est , tamen senex est propinquior
fini
,
quem iam conspiciens . non praesentem sed futuram vi-
tam debet prospicere
;
atque id agere, ut sponte non coacte prae-
sentia bona distribuere videatur. Quae est enim inerces id dare
socio itineris
,
quod ipse gravatus ferre nequeas
;
quod si ille
non caperet , esset in via relinquendum ? Es ne vero ita stultus ,
ut aliquem amiciorem animae tuae
,
quain tu ipse fueris
,
ex-
istimes futurum? Aut quod non libens vivus feceris , id alios
libenter facturos putes? Vertent se profecto ad praedam ii qui-
hus confidis : et postquam rrudelis in te- fueris
,
nulU dignum
MMSrOI.AF,. 303
tc inisericordia
iudicabuut. Quid eniin crudelius dici potest
,
(juam ita al)irc e vifa, ut iuiin(|uain de snlutc aiiiinae coiritMiLs?
Nulluin tibi ad futurain vitain subsidium ,
iiullum viaticum prae-
pararis ,
cuni tot supersint, quae vix videntur in reliiiio.so viro
fas esse oiUare ? Verte if,'itur inenteni si sapis ad nieliores cuias,
et extremuin diem ante oeulos propone , et illum expavescens
(tremendus enim est) tuaruin rerum dispensator e.xiste : vcjis-
que potius utdicatur, te pecunias , (luam
pecunias te reliquisse.
Neino melius ex liac egreditur vita
,
quam qui expeditus ejire-
ditur ac liber. Multi ita exeunt tainquam ad tormenta trabantur:
uibil enim praemiserunt , in quo spem ullam habeant futuri
auxilii. Praemittas erso tamquam iturus ad convivium ministros,
qui tibi mensam in vita futura parent
,
qui sentes de via aufe-
rant, qui lumen ministrrnt , ((ui tibi praesidio sint adversus rap-
tores atque bomicidas. Solus enim proficisc('ris, nudus , inops,
tremens , et tunc cum tempus non erit misericordiam implo-
rabis.
Declina ergo paulum ab inanibus curis , et diverte in ba-
bitaculum mentis ,
et ei consule paulum quae iam diu nimium
absque ullo consultore fuit. Adliuc enim tempus est, si eo scie-
ris uti. ?^st locus resipiscendi : ne negligens fueris; sera enim poe-
nitentia est post vitam. Tu ne «am in id tempus protrabas oro,
sed dum sanus es, dum suppetunt vires , dum vita dulcis
, dum
mens viget , ita utaris praesentibus
,
ut inagis cogites de futuris.
Nunc virtuti vacandum est, nunc abicienda vitia
,
et inanes cogi-
tationes repellendae
,
nunc maxime danda opera ut praesens vita
non damno sed praesidio sit nobis post obitum futura. Etenim
si adolescentes erravimus
,
aetati tribui potest ; si viri , ambitio-
ni. Senectus vero, in qua corporis vires decrescunt , bel)etantur
sensus, deficit appetitus, et multa vitiorum irritamenta desunt
,
si fuerit dissolutior, aut si uon componat se ad meliorem vitam
,
aut futuram spernat, quam erratorum suorum excusationem pote-
rit afferre.^ Cogita iiaec
,
mi Ricbarde
,
quae ad te munusculi loco
scripsi. Si consilio ineo obtemperabis , et quieti corporis consules
et animae saluti. Has litteras
, si videtur
, legendas trade domi-
no Cardinali
,
quem cuperem videre et secum loqui, prius quam
alter nostrum migret e vita : diligo enim ipsum ex corde
, sed
aetas et familiae cura impediunt. Vale, et me ama
,
et domino
commenda plurimum. Et di' che serri pur bene la borsa , che
altri V aprird poi{\). Romae, die XXII iulii M CCCC XLV
<i) Iniusle Poggius Cardjnaiem accusal , cuius liheralita? exploratissiin<»
304
POOGll
XLIII.
EIDEM RICHARDO SDO.
c. r.
150. b.
si vales, hene est ; eiro quidem valeo. Ex epistola quam pri-
die a te accepi intelle.xi meas litteras aliquid tibi profuisse , et
te vitae prioris pertaesum
,
mores ad virtutis normam vompone-
.re, ac iam cogitare quid metas
,
quid iam instans peregrinatio
requirat. Gaudeo oh amorem quem semper erga te gessi, mentem
tuam ad meiiorem vivendi cursum conversam , de futura vita
euram suscepisse. Et quidem rectissime facis
, exuto veterum er-
rorum habitu
,
novum hominem induere
,
et virtutem l)eneque vi-
vendi rationem pluris facere, quam cetera ad quae homines veluti
caeci insano studio deferuntur. Virtus solaest, quae nos etiam
mortuos comitetur
, et participes faciat vitae beatae. Uaque pro-
sequere ut instituisti , et vitam felicem puta quae sepositis auimi
morbis
,
ad honestum omni cura et diligentia contendil. Liber
de rebus Indiae a me editus , est quartus eorum quos conscripsi
de varietate fortunae. Si totum opus liabere cupis, dabo operam
ut transcribatur ; neque magna erit impensa
,
quam cures penes
aliquem e\ mensariis curiae , si desideras librum.
Quod scribis visum esse honestum executoribus testamenti
communis t|U()ndam domini
(1; ut aliquid pro me servetur , haec
ut video mera voluntas fuit , neque ulterius progressa est. lioc
tantum veliin dixisse , melius id rectiusque quicquid luturum
fuerit , apud Poggium collocatum fuisse
,
quam apud multos qui
neque famam neque infamiam illi mortuo praebere possunt. Si
ostendissent illi , ad quos spectat, aliquid liberalitatis
,
fiiictum
aliquem illius defuncti fama reportasset. Scis litteras esse quae
viros egregios non sinunt mori. rsam omnia praeterita oblivione
perpettia sepulta iacerent , nisi doctorum virorum beneficio in
memoria hominum versarentur. Sed plures corpus quam ani-
mum, et praesentem vitam quam futuram, curant. Paucorum est
veram laudem appeiere. Tu autem cum illis loquere, ut libet;
ego eius parvam spem habeo. Scis quae hactenus scripserim Car-
dinali vivenli , et quod praedixerim quae secuta sunt : sed num-
quam credidi eum ita immemorem mei fore , cum ita saepe meas
litteras legeret. Sedet nunc cum divitibus saeculi. Sciscitare an
est. Lege Ciacconium iii eius uolilia, uJ)i dicit de «^xpedilione quoque iila l>o-
hemica quarn memorat Poggius iii epistoia ad euiiidem p.
252.
(I) Cardinalis Ansliae Beaufort pracdicli. Kn autem rur Poggiua in su-
periore «pislola liberalilalem Cardinalis requirebal, quia testamenlo iliius
inhiabat.
tPlSTOLAE. 305
aliqua spes halMMida sil. Et valp niei inemor. Scribas niihi ubi
nioreris. Kxpecto te in futuro iubileo , ut labore itiueris abluas
praeterita. Roniae, die Xir iulii MCCCCXLVIir
XLIV. CINCIO UOMANO \ SF.CIIETIS PONTIFICIS V. CL. (I)
Cum essem nuper ruri apud patrios lares, reddita est mihl c.i
epistola prudenter et summa cum eloquentia a te scripta
,
in qua
•et gratularis mihi prout amicum decet de filiosuscepto
,
et quae
ad eius institutionem spectare videntur
,
gravissime ornatissime-
qiie prosequeris. Utrumque mihi gratissimum fuit , et gratulan-
di officium pro nostra amicitia a te sumptum , et quae de edu-
cando filio admones : cuius consilia pondus et auctoritatem apud
me maxime habere debent , tum quia ab homine amicissimo pro-
ficiscuntur, tum vero ab eo qui in liberis educaiidis summam
curam et praecipuam diligentiam praestitit. tvjuidem quod ad
me solum attinet, iu nutrice deligenda is fui queni me esse
hortaris. In vitae vero institutioue, cum per aetatem licebit
,
nihil a me omittetur eorum
,
quae a te ceterisque doctissimis
viris de nutriendis filiis Iraduntur. Erudietur, quod omnium est
primum
, in timore Domini , imbuetur moribus quos nostra fert
actas, demonstrabifur virtutis iter, id agetur ut parentum eru-
ditio et cohortatio nulla in re defuisse filio videatur. Satis nobis
erit quod sapientis est praestare. Si secus is evaserit, ut procul
simus a culpa.
Sed , mi Cinci, nalura hominum ita iam dudum suo vitio
corrupta ac depravata est , ut uisi nobis Deus adsit, nisi labeu-
tes sustentet , vani atque irriti videantur esse labores nostri et
cogitationes. Sunt quaedam ingenia hominum ita crassa atque
obtusa , ut nullum ne inculcatum quidem qucant percipere do-
ctrinae genus. Sunt plurium animi ita perversi
,
ut omneni re-
spuant honestatem. Sunt alii natura leves, inconstantes, impu-
ri , mendaces, improbi , absurdi, ut nullam in his institutio-
nem vitae proficere videamus. Nam veluti in arena si quis fru-
gem serat , irritus fiat labor , sic quorumdam depravatae naturae
mentes, nulla cruditione, nuUo cultu ad virtutem instituuntur
,
alieni ab omni liene vivendi ratione. Verissimum quidem est
quod scribis, neque sidera neque caelorum cursus, praestantes
hominum naturas bonarum artium studiis
, et optirais moribus
(Ij Respondct Poggiu.s epistolao Cincii, qiiae extat in appendice ad eius-
dem Poggii per Stiepherdium vitam p. XLIII. Niliil autera adnotandun exat
ad Vpspa.4.iani vitam Cincii , (juoniam hic secretarius nnta* fui< Bonamicrv
u
306 PO(iGII
corroboratas pervertere ac deprnvare posse : sed ante assuiuptun/
robur
,
ante adeptos optiuios niores, ante quain bonarum ar-
tium institutis iiomiues iormeutur
, cum nondum aliquid est per-
ceptum
,
plus sidera et cae.los
(1)
valere arbitror ad disponendum
animum nostrum, quam bominum praeeepta et suasiones. Nisi
enim sidera et caeli, sive potius Oeus, nobis faveant, postea quam
in lucem editi sumus, nisi tamquam laborantibus porrigant ma-
nus, nisi nos accommodatos ad percipiendam virtutem in iucem
educant, frustra atque inanis ferme omnis erit parentum affectio
et cura. "Solo nostri temporis quemquam referre, nequem me:» ora-
tio otfendat. Ciceronem certe lilium M- Tullus quanta cura nutrie-
rit
,
quanto labore erudierit
,
quantam sollicitudinem in eo bonis
artibus et pliilosopbiae studiis instituendo adiiibuerit
,
miuime
te fugit. At vero is a paterna virtute et moribus adeo degene-
ravit , vino et somno deditus
,
ut uni maxime Tullio praestite-
rit filiis caruisse. Refertae sunt bistoriae illorum exemplis
,
qui
nulla in re parentum virtuli re.sponderunt : et eorum quoque,
qui paternam gloriam superarunl
,
plurima sunt exempla : sed
tamen neque illis parentum discipUnam scimus defu sse, neque
bis studia adfuisse
,
ut nat.ura ipsa sola dux esse videatur ho-
minibus ad virtutem. Sed banc ipsam fateor adiuvari plurimum
posse studio et domestica cura. INIaxime autem prodesse arbi-
tror arcerj procul a teneiis anuis, ut scribis
,
illecebras volu-
ptalis ,
ue corroborata iam aetnte animus blandimentis illius de-
linitus, durior (iat ad capessenda verae vitae praecepta. Ego ta-
men
,
quem Salvator noster sua sponte
,
nullo parentum studio,
paulo altius provexit quam merita mea paterentur, spero in filio
quoque, adbibita a nobis cura, satis facturum bonestis parentum
votis, quae sola erunt ut il!i bonam mentem tribuat , et ani-
mum memorem benePciorum eius. Nos quidem quae in nostra
potestate erunt , sedulo curabimus
,
prout parentis pietas et of-
licium postulare videntur. Cetera praestabit spiritus ille qui ubi
vult spirat ; optabimus certe quod parentes solent propitii. Quic-
quid fors tulerit , aequo animo feremus. Vale. Ex Terra nova
,
die XVI novpmbris.
XLV. MARCF.LLO CINCIO V. C
C. f. 225
'^^ "^^ salvet Deus
,
mi Marcelle , ui nihil est quod aeque
cupiam ac satis facere desiderio tuo, et favere quantum facultas
(I) VpI errore vano astrologorum vagatur Poggius, ul lum vulgo liebat,
\>1 illorum roorft loquendi utitur.
KPISTOI. VI 3« 17
IVrat iis rrbus .|iiae tumii coiniiio^liMn respiccrc vitlc.inliir
, turn
|)ro|)ter tuuin tuorunuiue iii nie ainorein
,
tuin proptrr Jiieino-
riani praeeiarissiini oinnique laude (liiinissiini (lincii qiiondani
parentis tiii
,
qiiem unice (Hle\i
,
nuncpiam interiuissa inter nos
benivolentia
,
et quocum dum vixi fuit milii iucunda vitae con-
suetudo. Vir pei liumanus Al)el noster reddidit mihi suavissinias
litteras tuas , el simul advenlus sui causam explicavit. Respon-
di ex lempore (jiiae milii videbantur ad rem pertinere , lionc
scilicet nostram remp. Hxhaustam esse pecunia
,
et adhuc la-
borare ea aeirritudine quam contraxit ex praeteritis bellis
, a qua
nescirem quo tempore esset valitudinem recuperatura. Eadem
conditione externi sunt apud aerarium nostrum
,
qua cives om-
nes qui non solvunf tributa neque subeunt onera ci\itatis. In
ea comprelienduiitur siniiuli ecclesiastici viri , et pia loca quae-
cumque civitatis et dominii eius
,
qui iam duduin nilul emo-
lumenti perceperunl. Diligentia tamen Abelis , consilio amico-
rum
,
quaedam conclusio asitata est
,
prout is tibi referet, quam
suadeo se(|uaris : tempora enim dubia sunt, et fnturi incerla
ratio, ut satius videatur seinel aliqua tolerabili conditione ca-
dere, quain semper peudere : et in dubiis seinper exploratior
conditio est praeferenda. Ipse Abel rem vobis totam diligentius
exponet : cui pro eius diligentia , studio, cnra
,
quae in hac re
vestra praeslitit, gratias agas : ita enim eius opera et eriia te af-
feetio requirit
;
quoniam non sollicitus tantum , sed persaepe
molestus visus est in luiiusmodi negotii prosecutione.
Quae ad te scribo
, communices oro cum domino Nicolao
Laelioque ac reliquis fratribus mihi amicissimis
, meque iu eo-
rum arbitrio futurum pollicearis
,
quantum facultatis erit. Di-
ligo enim ipsos non communi usu sed praecipua ajfectione, quo-
niam et me ab eis amari semper (!ognovi
, ad quos non scribo
propter frequentes occupationes. Quod tu ceterique veteres socii
movemini quaudoque desiderio mei , id accidit tua ceterorum-
que humanitate et uon vulgari in me benivolentia. Sed ego quo-
que saepius ad curiam meas cogitatioues solebam Mectere
,
cum
nostrae consuetudinis el varii iuter nos sermonis veuirel in men-
tem
,
ut aliquaudo optarem dari mibi nou teinpus soium sed
alas quo citius curiam viderem
, iu qua consenui cum honore
et diguitate. Nuuc autem cum cernam profanatum dignissimum
officium(I), ita vulgatum omnibus, ita ut meretricein publice pro-
([) Luquitiu- de otticio sfcretarii apostoiici, (|iiod iionmilU Inlinici eiui
impplr.-weranf. Confer epistolas ad Petrinn dt- No.\<^to
308 POGGII
stituturn
,
adeo ut nil iudignius
,
nil turpius , nil abiectius , uil
contemptius videatur, abiido omuem videudae curiae voluntateni.
IVolo plura de iioc scribere , ne reprehendam tempora
,
quibus
parendum est; et quicquid fors ferat , aequo auimo ferendum.
Socios veteres saluta verbis meis
,
quibus credo satis otii super-
esse tum ad studia liumanitatis , tum vero patientiae qua mul-
tis opus esse scio. Tuis autem fratribus optimis atque praecla-
rissimis me commenda. Vale, et me ut soles ama. Florentlae
,
die •VIII- octobris.
XLVI. BERTO CA.NCELLARIO SENENSI V. C.
c. f. 39. Carissiuie frater. Vellem alia e.\ causa initium mearum ad
te litterarum profectum
,
aliamque ad te scribendi datam esse
facultatem
,
quam calamitatem et miseriam hominis indigni hac
tanta fortunae iniquitate
;
qui cum agrum meum coleret, mi-
hique esset carissimus
,
nuper direpta
,
iucensa
,
eversa patria
,
amissis rebus omnibus cum u.xore afflicta
,
miserrimis liberis in
potestatem hostium venit, et Senis cum adolesceute filio in du-
rissimis vinculis detinetur

alter quinque annos uatus nescitur
aliqua ne clade consuuiptus an vi^ us sit. Quid ad liauc flebilem
conditionem addi acerbitatis potest.^ Utiuam haec mala in au-
ctores redirent ! Sed miseri atque inopes rustici aliorum poenas
luunt. Impedior nou solum dolore
,
sed lacrymis ne sim in scri-
bendo longior , referens mentem ad eorum, pro quibus inter-
cedo
,
iuiquaui vicem. Versatur enim antc oculos coufecti mae-
rore parentis ingons dolor, afflictae uxoris deformis squalor,
maestus luctus filii infelicis, quibus nihil praeter turpem et
odiosam vitam reliqui superest. Pareuti X- , filio -XL- flore-
Dorum redeuiptionem adscripsere
,
gravem et supra vires eorum,
quorum calnmitati nullam uisi spirandi flendique ac plangendi
facultatem crudelitns milituiu reliquit. Et nisi aliquorum mise-
ricordia eis opituletur
,
in carcere et compedibus misere pereant
licebit. Hos tibi maiorem in modum commendo tamquam ipsum
me. Si quid mihi pro coniunctione commuuium studiorum, quae
plurimum valere consuovit , si quid mihi pro tua huuiauitate
gratum aut acceptum cupis facere , rogo obtestorque ut in his
liberandis elabores , agascjue ut quam mininio redimantur. Si
quid meae preces apud te valent , si quid te pietas movet , etiam
atque etiam rogo , ut horum miserrimorum curam suscipias
;
efiiciasque ut bonis onmibus eversi , suuuua inopia ac meudi-
citate oppressi , tua ope atque opera e.\tremam sortem evadant
,
klMSTOI.AK
309
no iu vincnlis viies aniinas exhalent. I<l lacile (.'ous«'<|n«Mitur
si
t^geris ut parvo redinianlur : el id paruni (|nicquid futnruin sit , a
ine proliciseatur oportet. Assuine ad lianc rem tecuni
,
si opns
fuerit, doininnni Pelrnni, qneni confido libi adfuturum cum me
dilipat. A te peto ut mihi respondeas quid agere liac in re pos-
sis, vel potius quid egeris ; scio enim te posse , velle uoii dif-
fido. Sed festinatione opus est , ne illi trahendo tempus male
<Tueientur. Vale. Homae, die XXIIII- maii.
XTAII. RKino c.4^ci:KL.vino .sk.nensi \. c
Licet doctrina et scieutia praediti sua sponte commendati esse
c f io«
debeant apud doctos et praestautes iufijenio viros, propterea quod
ipsa studia litterarum sunnna bomines inter se benivolentia con-
iimgunt , tamen pro viro doctissimo ,
miiii(;ue in primis amicissi-
mo intercedere decrevi, ut id ad quod tua humanitas te invitat,
cumulatius fiat mea intercessioue. Benedictus de Aretio iuriscon-
sultus perilissimus (I) adeo est in eo genere facultatis , ut meo iu-
dicio priscis illis viris doctissimis sit procul dubio comparandus.
Sed quoniam saepius accidit , ut ubiqiie magis quam in sua
patria virtus hominum sit acceptior atque illustrior , cupit iiic,
quod solent praeclara ingenia
,
versari in aliquo tamquam celebri
theatro iu quo possit suorum laborum fructus cousequi
,
quos
non in quaestu et lucro
,
sed in gloria et laude sitos putat. Id
se assequi facillime existimat , si in iis ut aiunt studiis se exer-
ceat quorum est egregium apud Ilalos nomen , iiiter quae cum
vestnim obtineat praecipuam famam
,
vellot apud vos fungi le-
gendi ac docendi munere iu ea scieutia, quain proiitetnr. Id-
circo te oro atque obsecro per amicitiam uostram ut des ope-
rain mque eam vulgarem , sed quain tuus in nieamor requirit,