PATROLOGI^

CURSUS COMPLETUS,
SEU RIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECOXOMICA,

OMNIDM

SS.

PATRIM, DOCTORIIM SCRIPTORUMQUE ECCLESIASTICORUM,
SIVE LATINORUM, SIVE GR^CORUM,

QUI AB JEVO APOSTOLICO AD TEMPORA INNOCENTII III [ANNO 1216) PRO LATINIS ET CONCILII FLORENTINI [ANN. 1439) PRO GRJECIS FLORUERUNT :

RECUSIO CIIRONOLOGICA
OMNIUM QUJE EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICE TRADITIONIS PER QUINDECIM PRIMA ECCLESLE SyECULA,
JUXTA EDITIONES ACCURATISSIMAS, INTER SE CUMQUE NONNULI.IS CODICIBUS MANUSCRIPTIS COLLATAS, PERQUAM DILIGENter castigata; DISSERTATIONIBUS, COMMENTARIIS, VARIISQUE LECTIONIBUS CONTINENTER illustrata; OMNIBUS oplribus post amplissimas editiones qu^e tribus novissimis s^culis debentur absolutas detectis, aucta indicibus particularibus analyticis, singulos sive tomos sive auctores alicujus momenti subsequentinusjdonatajcapitulis intra ipsum textum rite dispositis, necnon et titulis singularum paginarum marginem superiorem distinguentibus subjectamque materiam significantibus, adornata opeiubus cum dubiis, tum apocryphis, aliqua vero auctoritate in ordine ad traditionem ecclesiasticam pollentibus, amplificata
;

j

j

ducentis et amplius locupletata indicibus auctorum sicut et operum, alphabeticis, chronologicis, statisticis, syntheticis, analyticis, analogicis, in quodque religionis punctum, dogmaticum, morale, liturgicum, canonicum, disciplinare, historicum, et cuncta alia sine ulla exceptione sed pr^sertim duobus indicibus immensis et generalibus, altero scilicet rerum, quo consulto, quidquid non solum talis talisve pateh, verum etiam unusquisque patrum, ne uno quidem omisso, in quodlibet thema scripserit, uno intuitu conspiciatur altero scriptufl/e SACR/E, EX QUO LECTORI COMPERIRE SIT OBVIUM QUINAM PATRES ET in quibus OPERUM SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUM S. SCRIPTUR/E versus, a PRIMO GENESEOS USQUE AD NOVISSIMUM APOCALYPSIS, COMMENTATI SINT:
;
',

EDITIO ACCURATISSIMA, C/ETERISQUE OMNIBUS

FACILE ANTEPONENDA, SI PERPENDANTUR OHARACTERUM NITIDITAS, CHART^ QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, PEBFECTIO COBRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIETAS. TUM NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SINIQUE IN TOTO PATROLOGI.E DECURSU CONSTANTER
SIMILIS,

PRETII EXIGUITAS, PR^ESERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOLOGICA, SEXCENTORUM FRAOMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM, PRIMUM AUTEM IN NOSTRA BIBLIOTHECA, EX OPERIBUS ET MSS. AD OMNES yETATES, LOCOS, LINGUAS FORMASQUE PERTINENTIBUS, COADUNATORUM.

SERIES LATINA.
IN

QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESLE LATLYE A TERTULLIANO AD INNOCENTIUM III
:

AGGURANTE
8IVE

J.-P.

MIGNE,
ECCLESIASTIC.E

Itihliotliecm Clcri universa»,

CURSUUM COMPLETORUM

IN

SINGULOS SCIENTI.E

RAMOS EDITORE.

PATROLOGLE LATINJE TOMUS

11.

PARISIIS,

AFUD GARNIER FRATRES, EMTORES ET
IN VIA DICTA

J.-F.

MIGNE SUCCESSORES.

AVENUE-DU-MAINE,

189,

OLDI

CHAUSSEE DU-MAINB,

1878

Clicrt.

Ex typis Pauli Dupont,

12, via

dicta Bac-d'Asnieres (1133,

8-78).

"IHE INSTITUTE
10

CF HJEDIAEVAL STUDiES
6,

ELMSLEY PLACE
CAHAOA.

TORONTO

DEG

41931
2ooa

;

TRADITIO
SJECULUM

CATHOLICA
III.

ANNUS

200.

QUINTI SEPTIMII FLORENTIS

TERTULLIANI
PRESBYTERI CARTHAGINENSIS

OPERA OMNIA
CUM
SELECTIS PRJECEDENTIUM EDITIONUM, RHENANEJE NEMPE, PAMELIANJE, RIGALTIANJE, PARISIENSIUM, VENETJE, ETC, LECTIONIDUS,

VARIORUMQUE COMMENTARUS

ACCURANTE ET DENUO RECOGNOSCENTE
i;n;i 10
I

J.-P.
i
.

MIGNE.

III

<

1

CLERI
SIVE

i

mxeiss

CURSUUM COMPLETORUM

IN

SINGULOS SCIENTI.E ECCLESIASTICE RAMOS FDITORE.

TOMUS POSTERIOR,
***>+

PARISIS
APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET
IN
VI A

J.-P.

MIGXE SUCCESSOin 5S,
1«7.

DICTA

AVENUE-DU-MAIXI.\

189;

OLIM

CIIAUSSEE-DU-MAIXE.

1879

3(0

,^35

TRADITIO CATHOLICA
SJECULUM
III.

ANNUS

200.

ELENCHUS
AUCTORUM ET OPERUM
QUI IN HOC

TOMO

II

CONTINENTUR

QUINTUS SEPTIMIUS FLORENS TERTULLIANUS.
Operum Pars
II.

Liber de Prascriptionibus adversus jhsereticos, cura notis Martini Josephi Routh et aliorum. Prsemitlitur editorum Patrologix Prooemium in quo inquiritur an ante postve Terlulliani ad Montanismum discessum exaratum fuerit opus, et argumenta traduntur ad mentem Auctoris digesta

col.

9

OPERUM PARTIS POSTERIORIS SERIES
Liber de Corona in persecutione Adversus Gnosticos scorpiace Liber adversus Praxeam

PRIOR.

LlBRI POLEMICI AB

AuCTORE JAM
93 123 143 1 75

MOISTAMSTA

SCRIPTI.

De Fuga

'.

Adversus Adversus Adversus Adversus

Hermogenem
V, cura synopsi historica et totius operis conspectu Valentinianos, cum tabula pravia exhibente nomina /Eonum et Deorum Valentini.
libri

Marcionem

Juda'os

219 263 559 633
681 797 837

De Anima De Carne Cbristi De Resurrectione carnis OPERUM PARTIS SECUND.E SERIES P0STER10R.

LlBRI MORALES POST SUSCEPTUM

AB AUCTORE MONTANISMUM SCRIPTI.

De Virginibus velandis Exhortatio ad castitatem
De Monogamia De Jejuniis De Pudicitia De Pallio

935 963 979 1003 1029 1 083

APPENDICES AD GENUINA TERTULLIANI OPERA.
Appendix
I.

Carmina Tertulliano

ascripta.

Adversus Marcionem

libri

quinque

De

Judicio Doraini

Genesis

Sodoma Ad Senatorem ex De Jona et Ninive De Ligno vitae

Christiana religione ad idolorum servitutem conversum

1107 1147 1155 1 159 1163 1165 1171

Appendix

II.

Ex

libris Tertulliani

de exsecrandis gentilium diis Fragmentura erutura e bibliotheca Vaticana a Jos. Maria Suaresio Avenionensi praesule

1173
1177

Appendix

III.

Gnecorum operum fragmenta

et notulae

Appendix IV.

Operum
In

Tertulliani

qme

desiderantur fragmenta, mentio et notulae

1181

Appendix V.
libros

Tertulliani

de baptismo

et

pcenitentia

Adnotationes

R.

P.

D.

Corbiniani

Thom?e, 0. S. R

1197

INDICES
Index latinitatis Index analvticus

1351 1465

QUINTl SEPTIMII FLORENTiS

TERTULLIANI
OPERUM PARS
CONTINENS

II

LIBROS AB EO JAM MONTANISTA SCKIPTOS

LIBER

DE PR^ESCRIPTIONIBUS
(1)

ADVERSUS HJERETICOS

(2).

» PROOEMIUM EDITORUM PATROLOGIM.
Etsi

Tertulliani de
telo cunctas

Prcescriptionibus librum, inter omnia ejus opuscula longe

prsestanlissimum esse,

eoque uno

omnium temporum

hsereses prostratas pessumdari,

men

nota est ardua, quae ab ipso operis occursu suboritur,

nemo ierit inficias, cuique lacontroversia, quonam nempe poiissimum
iste

lempore, an anle, poslve Aucloris ad Montanistas discessum, libellus

vel fuerit editus, vel exaralus.

Coinmentarius.
(1)
illo

Tractatuum

quos edo

(a)

Tertulliani

prior

dc Oriitionc auctori ante lapsum ejus ad Montanismum altrihui solel; sed all r libellus dc Pr<Bscriptione hcereticorum, propterea quod ab eo in libro primo suo contra Marcioncm videtur promissus tuisse, cum Moutanisia jam factus esset, insusceplos errores ter opera ejus composita posi
Ifontanisticos nonnnnquam ccnsetur, magis quam proptcr perperam dicta, quic in ipso traclatu repeCcrte ego nulla omnino hujus haeresis riuntur. in hoc opusculo deprehcndi posse exisvestigia limo; aul ibi npparerc cujusquam doctrina1 semitas ab Ecclesia non calcatas. Ponas enim haud exsiare

tionis ubique advocatum diffidenlia.' deputclur, rcgulam adversani prius prsetexam. (Lib. i, c. I.)
<t

Soleo, scribit et alibi, in pra_>scripiione adversus

hnereses omncs, de testimonio temporum compendium figere, priorem \indicins rcgulam nolram omni haeretica pravitale. » (Lib. v, c. 19." Neqiie aliler de hac re senlire video virum erudilum

Joannem Kaye Lincolniensem episcopum
Anglica lingua
Scec.
ii

in

opere
,

et

iii

ex

50. Caeterum, si 1'ra'scriptione ha>reticorum Xov putet esse, quasi olim

conscriplo, cui litulus Hist. Eccl. Scriptis Tertulliani illustrata p. qe.is propter initium hujns ipsius <lc
libelli

ipsum

ax^a-

qaidquam Montanismo

tliscors

in

capite

vel

22,

vel 36, omnia tamen catholico rnore modoque ubique cx|)onit Tprlullianus. Verum enim vero lieri
poicsl,
ut

pascesserint nonnulla conira haereses aliquot scripta, huic quidem suspicioni opponi polest linis et conclusio ejus « Scd
:

nunc quidem,

quo

tempore

hoc

opusculum

Auctor

prophetias neque rejicerel, nec recipcrcl; haud lameu propterea luneiieus existimandus, qui fidem Ecclesue retinuerit. Ad locum
scriberet, is novas

generaliter actum cst a nobis adversns bsereses omnes cenis ct jmtis pra scriptionibus re])ellendas a collalionc Scnplurarum. Dc reliquo, si Dei gratia annuerit, eiiam speail

Aucior,

v

quod allinet libri prinii Contra Marcioncm, u\ quo promissum lioc opus nonnullis videtur, nos mcminisse debemus, divcrsis quidpin lemporibus exorlam atque auclam esse disputalionem illam adversus Marcionem, indicc ipso Tertulliano initio Ubri. Imo quod bene perpendendura est, verba de
illum

quibusdam rcspondebimus. » Ei Cataloqu* quidem hcereticorum huielibro quandoque tanquam pars ejus subjungi solet. Idcm vcro cum in aliis exemplaribus, tum vcro io Hirsaugiensi codice et prsecedebal, Sed de hoc opnsc ilo.quod alius procialiicr

tectO
infra.

a

Tertulliano

scripioris

videtur

esse,

plu*

quibus agimus, ui Ant. Fr. Vczzosi ad cardinaiis Thomasii Institutiones iheol. vol. I, p. 8, suggesmi, opus aliquod postbac edendum haud aecessario
sijjnitical.

Verba apponun.

«

Sed

alius

libpllus,

TertulUanus, hunc gradum sostinebil advprsus h;preiicos, eliam sine retractatu docliinartim revincendos, quod hoc (heeresis) sini de praescriptione novitatis. Nunc quatenus admittenda congressio est, interdum, ne compendium prescripinquit
(«) In Script. ccclcs.

Roi tii. (1) /)(• Prascriptionc htcrcticor. Talis esl invelusliss. exemplari hujuscc lihri lilulus, quem el ab Auclore indil um fuissc arbiiramur. Pnescriptionem harpiicorum dicit, quia pravcrihimus havelicis hoc ipso quod >int haTeiiei, quibus hanc unam exccpiioncm opponimus, quod adversus rogulam

dogmala proferant

iia.pie, ut niinime andipudos, ab oinni disputatioup suhmovemus. Non agiiur hic de alia pwscriptione. Ipso Terlullianus, primo l
:

Opcra qinrdam. Oxon, 1840.

Patrol.

11.

1

1

TERTULLIANI OPERUM PARS

II.

12

visse

Porro commuuis est Catholicorum sententia hoc opus eximium crescere inlra haereseos septa nequiviros doctissimos, amplissimosque recenseas velim huic opinioni suffragantes, videlicet Baronium
:

ad

annum

197, n. 14), Tillemontium (MCmoires
et suiv.)
;

pour servir a

lllistoire eccUsiastique,
t.

t,

III,

note 6 sur

Tertullien, p. 300
p.

£>•

Remig. Cellerium {Histoire des auteurs eccUsiastiques,
t.

II,

ch. 28, arl. 6,

395); Fleury (Histoire eccUsiastique,
cujus
:

II, liv. v. n, 28); J.

A. Moehler (Patrologie, oder christiche Litplenius

terargeschichte)

utpote recentioris, ac

proinde caeterorum
libri

sensu9

refcrentis

verba

hic

laudare non pigebit
catholici auctoris

«

Ea

est,

inquit, hujusce

Ubi enim in non licuisset eo rerum verborumque pondere et integritate asserere palmare hoc sia discesserit, jam prsescriptionis argumentum, quo deinceps a Catholicis ipsemet fuit agilatus vehementer ac perfossus. » Eosdem insuper ad id sentiendum triplex ahud movet lO argumeutum 1° nihil in hoc libro contincri quod apertam redoleat haeresim; 2» imo haud dubiis liquere signis Auctorem fuisse tunc temporis cum Ecclesia Romana communione consociatum; 3° nullibi vel minime de quodam Artemone, nequissimo
sinceritas.
:

mens, eo per integrum contexitur modo, quo pateat Montanistarum placita totus semel abierit, palamque ab Eccle-

ha>resiarcha,

Christo

divinitatem abjudicante, meminisse

:

unde

inferre

licet,

ante

Artemonis lempora,

ac proinde a Terlulliano

nondum

lapso librum fuisse conscriptum.

Haec et his similia afferre solent, nec tamen

commode planeque oppugnant
adversus Marcionem,

ipsiusmet Tertulliani tes-

timonium post lapsum asseverantis,
Detur igitur necesse
tuto
est,

in

libris

hunc

de Prcescriptionibus nondum

fuisse editum, uti fusius videre est in dissertatione

D. Lumper ad hujusce editionis frontem apposita.
ita

perpensis hinc inde momentis, media inter utramque sententiam semita, qua
videntur utrinque
impelli,
ut

coeant conveniantque dissentientes, nobisque
alio fuisse

jam non ambigatur
cum, Romae

hoc opus

conscriptum tempore, alioque

in

lucem edilum.
,

Ac

primo, Tertullianum arbitramur hunc librum concepisse primisque tabulis exaravisse
et

versatus, fide adhuc integer ac veluti aestu novitio ferox

superbiens,

omnes

haereses undique

Sedem

Apostolicam unanimi impetu obsidentes, ad Petram uno

traditionis

ictu

allisas,

conspexerit; ac simul

cum summis

viris

qui in

Urbe, eadem tempestale florebant, necessilate conjunctus,

nempe cum Caio

presbytero, Hippolytoque, illuslribus prae cunctis S. Irenaei 11 discipulis, ab ipsis tanti magistri libros acceperit, ab iisdem expedilissimam ad novatores quoslibet absque acie nec pugna debellandos, tutissi-

mamque

traditionum

et

praescriptionum viam, indagaverit,

tenuerit,

expertamque habuerit

:

indeque

penitus in mente hoc infixum reposuerit consilium, novos nempe veritatis hostes ad judicium rapiendi, eosque, nec re perpensa, nec causa agitata, vi quarumdam duntaxat exceptionum, ab omni lite expellendi,

damnatosque remittendi.
illustr., c. 53).

(Cf.

Eus.

Hist.

Eccles.,

1.

n, c. 2,

p.

41; Tertull. de Cultu,

1.

i,

c.

6;

S. Hier. Vir

Quo

consilio

jam pene

peracto, vel ad

metam

properante, subiit, sive exclericorum

Romanorum

invidia,

sive ex impotenti Seplimii ingenio, acerrimoque viri Africani animo, lugenda sane procella, quae

eum ab
in

navi Ecclesiae et portu fidei catholicae in invios Montanismi scopulos Tertullianus verilatis aliquatenus indefessus assertor, et

abripuit.

Interdum vero remansit
suae

cum jam ullimam

aelalis

partem totam
illud

certamina impenderet, non respuit exantlatos antea labores, ac in lucem emisit praeclarum
scriptionis catholicae

Prae-

monumentum.
est

Hinc nobis salius visum
nere, ratis

hoc opus medium inter catholici, montanistaeque Tertulliani libros seponimirum hunc ad utramque ejus ingenii faciem, ambasque vitae ipsius partes respicere ac

eodem

titulo pertinere.

Commentarius.
« Alius, inquit, libellus versus Marcionem libro hvmc gradum sustinebit, adversus haereticos etiam sine iraclatu doctrinarum revincendos, quod hoc sint de praescriptione novitatis. » Ergo praescriptio hae:

Dubitari non potest quin illud, adversus hoeretiin conclusione sit vera lectio Aucloris, qui « Generaliter actum est a hujusce libri sic habet
cos,
:

rcticorumestpraescriptionovitatis, et minusrecte cditum hactenus fnit, De prcescriptionibus adversus hcereticos. Ea loqu-ndi lorma dixit prcescriptionem hcereticorum, qua juris auctores, prcescriptionem
doli,

prcescriptionem fori, prcescriptionem tem-

poris, prcescriplionem rei judicatce. Rig. De prcescriptione. Nescio an hic explicare debeam qnod ab aliis aute nos excussum est. Fraescriptio ex usu foiensi u-urpalur, sign ticatque refutationem qua qm poslulaiur, adversarii accusationem dujicit, aut in eum retorquet (V. Ulpian. D. ad l. Juliam de adult.)S\c frequensin jure accusationem
disjicere, excipere,

nobis adversus haereses omnes certis, etjustis, et necessariis praescriptionibus. » Locus ipse quera adv. Marc. in gratiam suae refert Rigaltius e lib. < Alius libellus hunc sententiae, nobis etiam favet gradum sustinebit adversus haereticos, eliam sine retractatu doctrinarnm revincendos, quod hoc sint
i :

producere. Putarem quoque hic
hcereticos, aut

de praascriptione novitatis. » Neque enim dicit Nosler Prcescriptione hcereticorum^sed, prcescriptione novitatis... adversus hcereticos; prsterea quod locutio prcescriptio hcereticorum ambigua forct, et liaberi melius pos»et de hsereticis praescribere advcrsus nos volentibus, quamdenobis, quibuspraescribere adversus quoscunque proprio jure fas est. Edd. ex Opere de Gourcv.
:

legendum adversus hcereticorum. le Pr.

hcvreses,

non

13

LIBBR DE PU

l_SLRll'TIO>ill.lS.

14

ARtiUMENTUM.
Ilunc librum licet iq duas scindcro parles,
qu;r viain

quarum

prior

pncvia qu.rdam quin |ue perpendet momenti

ad Pnescripliones

stcinuiil,

poslerior

vcro novem prajcipuos adversus ha.reses pra;scribendi

modos

exponit.IIiuc

Partis prioris
Proposilio
proiicerc

prima

:

oporlere el hffireses esse, el plurimum

valere,

multumque

in

subvertendas animas

• •

1

— DI
VI

Prop.

II.

Fugiendas essc haoreses, ulpote dissensionibus
fit

el

persecutionibus pejores

IV— V.
curiosilatis,

Prop. IM. Iberesim esse eleclioncm, et in quo

electio, inde

damnationem
Hapientia
»
1

Prop. IV.

Cunclas luereses

ab alterulro fonte, sive
fidei

saecularis

sive

prurientis

dimauare
Prop. V. Integram servandam esse

Vll

— XII.

regulam, nec in litem

unquam

esse discerpendam.

XIII— XIV.

Pars posterior.

Hanc primam exlubet prsescriptioncm,
dos

hpereticos

t'i ad disputandum de Scriptura non esse audien-

XV— XIX.
disciplinam posteris transferenaccepisse, ncc aliunde ullam esse accipiendam
Ecclesi;e doctrinam, quia

Secunpam. Ab ipso Christo apostolos, ab apostolis Ecclesias sanam

dam

XX — XXVII.
XXIX— XXXI
.

Tertiam. Ideo vcram

unam

:

falsam vero liaereticorum, quod diversam. XXVIII.

Quartam.
Qcjintam.
iicm

Illud veriim et

divinum, quod prius traditum
vera:

Firmum

esse

Ecclesiie

testimonium

continuam ab apostolis episcoporum successio-

XXXII.
est disciplina nostra, qu?e

Sextam. Vera

ab apostolis utique non damnatur, imo defenditur

;

quaelibet alia, utpote apostolis aliena vel incognita

XXXIII
pra.

— XXXV

falsa vero

Septimam. Ad invcniendam verilatem consulcndas csse Ecclesias apostolicas ac
Ecclosiam cui totam doclrinam apostoli

cum sanguine suo proluderunt
lia-reiicis

Octavam. Jus nullum
ibi

in

Sacras Beripturftl
inesse

competere
;

XXXVI — XXX VII XXXVIII — XL
mctum
in

omnibus fclicem

Nonam. Nullam vcritalem
religiosam,
nia
et

cum

perversa haTeticorum convcrsatione

utri

vero

Deum,

giavitatom honcstam, et communicalionem delibcralam,

apparitionem

devotam,

et

processiom

m

cl promotionem emeritam, et subjectionem modestam, ct Ecclcsiam unilam, et Dci om-

XLl— XLV.
ultima capita qua>

Siibjieiimlur

catalogum h;crcticorum contment, de cujus
(*).

aOOivrfa

videsis

annota-

tioncm his capitibus annexam. Edd.

AHGUMENTUM PER JACOBUM PAMELIUM.
Advcrsus hcereticOS, sive luvrescs tum tcmporis grussantes, seripturus Tertullianus,vidcns disputatienibus
sivc nihil
tur),
(*)

aut parum profici,certis pnvscriptionibus,sive doetrinarum rctractatu (uti ipse

alibi logui-

revinecndos cxistimavit.
vir doctis.simus

Librum de Prcescriptionibus lavreticorum denuo receiwiil

Martinus Josephus Routh,

S. T. P.

ttkScriptorwn lcelte. Opmculu prucipua f itirdani. Oxonii 1840. Kjus netae. inaiul.ironuis, oditioni nov.o deesse noluimus.

cum

Tertulliani opera typis ilerum (1864)

DE PR^SCRIPTIOTNIBUS
ADVERSUS H.ERETICOS.
CAPUT PRIMUM. Mutquam aiitem ad prmorihm veniat,
tportere
rtoi

monitionem provocat nostram
doeet non
t/uod
oairari

:

non oportcre nos
quie
,-unt.

super

Weses

istas, sire

futura

admirart super hotr§s«s t eo

'"*"""" / "' / " f**ri*t,
'l -ll MnAMtln*. CCOdittfl |n;rscntium
I
.

enim pranuutiabantur; am quia fiden quorunnla m subvertunt. ad hoc cnim sunt. m Mes, liahcn. bendo
*

I

.

I

.

.

_

lemporum
I

1 '

etiam hauc ad-

__.___!___.___

!__.__. _______

..

.1

tenlationem,

'

*

.»-...»

1

1

habcat

,

> 2

etiam probalionem.

__

_____.!

_____

*

-

Vane

Vari;r lcctiones.
1

Jun.

<•/

Pttrtl, ui.<erunt fralivs eoll. c.

-.!>.

-

llabcrct Seml. Vcnct.

Mg

15

TERTULLIANI OPERUM PARS
et

II.

16
potestatem. Caeterum nihil
valere
vale

ergo

inoonsiderate plerique

hoc ipso

scandali- » beant

devitandi
si
15
,

zantur,

IJJquod tantum
non fuissent
5

haereses
!

valeant.

Ouan
ob
sit,

bunt,

illas

tantum

non

mirentur.

Aut

tum
est,

si

3
sit,

(3)

Cum
8

quod
per

4

sortitum

enim
tur
;

dum

mirantur, in scandalum subministran-

ut

omnimodo
sic
^

sicut 6

causam

accipit

aut,

quia scandalizantur, ideo mirantur, quasi,
B I

quam
nec
9

sit,

vim consequitur
10
.

quam

quod tantum valeant, ex aliqua veniat
tate.

veri-

esse non possit

Mirum

scilicet, ut

malum

vires suas habeat

CAPUT
apud
exitus

II.

nisi 16

Sed abominandas potius et prxcavendas, tanquam mortem aternam afferentes, nihil virium habentes, nisi

eos qui in

quod haereses apud eos multum valeant, qui non 17 valent. In pugna pugilum et gladiatorum, plerumque non quia fortis est vincit quis,
in fide

fi.de

infirmi sunt.

Febrem denique,
ciarios

aut quia non potest vinci, sed quoniam
victus est, nullis viribus fuit; adeo

ille, ille

qui

inter caeteros mortiferos et cru12

u

erogando
est

idem
etiam

homini

victor

(4)

deputa;

miramur, est enim neque quia erogat hominem, ad hoc enim est. Proinde haereses, ad languorem et interitum fidei productas,
tam, neque quia
si

bene valenti
recedit
(6).

postea comparatus,
aliter haereses

superatus
in-

Non

de

quorumdam
nihil

firmitatibus
in

habent quod valent,

valentes, si

expavescimus hoc eas posse, prius
13

bene valentem fidem incurrant.

est, ut

expahabent

vescamus
posse
;

hoc eas esse

:

quae,

dum

sunt,

CAPUT

III.

et

febrem, ut
ut

dum possunt, habent malum et de causa et
est,

esse.

6 Neque scandalizari quemquamoportere siepiscopus, Sed enim

de potentia sua,

notum
(5),

mur

et,

abominamur potius quam miraquantum in nobis est, praecavemus.
;

si diaconus, si vidua, si virgo, si doctor, si etiam martijr lapsus a regula fuerit, quia ex personis non probatur fides, sed ex fide personaz.

Solent quidem

isti

miriones

18

etiam de quibusaedificari
in

non habentes abolitionem ejus in noslra potestate haereses vero, mortem aeternam et majoris ignis ardorem inferentes 14 , malunt quidam mirari quod
hoc
3

dam nam

personis, ab haeresi
:

captis,

rui-

quare

ille

vel

ille,

fidelissimi, prudentissimi,

et usilatissimi 19 in Ecclesia, in

illam partem transsibi

possint,

quam
sint

devitare

ne

possint,

cum ha

ierunt ? Quis, hoc dicens,

non ipse

respondet,

Variae lectiones. Quid Venet. Pam. Rig Ut supSeml. Pam. Utrumvis delendum censet Heumann. prim. Seml. 6 Sicut supprim. Venet. Rig. n Haec pro sic Venet. Rig. 8 Consequitur Jun. Wouw. 9 Ne Venet. Gourcy, Rig. Pam. 10 Necesse est ut possit Wouw. Cum quid sortitum est ut omnimodo sit, sicut causam accipit ob quam sit, sic vim consequitur per quam sit, ne esse non possit. Routh. ll Cruciatorios alii volunt. n /Egrotando, et paulo post aegrotat, in exemplari leger. Le Pr. Venet. 13 Expaveamus alii; alii vero cxpavescantur. 14 Inferenteis Rig. Pam. Venet. 15 Etenim Franeq. 16 Mirum pro nisi Heuman. n Parum alii. 18 Infirmiores Rig. Venei. ex Agobardi exemplari antiquissimo. 19 Vetustissimi. Seml. ex antiquis exemplaribus.

Quantum

'*

Commentarius.
(3)

Quantum

si

non fuissent

!

Si mirantur, inquit,

quod lantum haereses \aleant; quantum mirarentur, Quod sane majore si omnimo haereses non fuissent multo admiratione dignum foret cum Spiritus sanctus futuras praedixerit, nec falli potuerit. Hunc locum, antea dcpravatissimum, emendavimus ope
!

ipsam Gelenianam typis impressa. Denique ope usus exemplarium Agobardi et Divionensis Rigalus tius, spreto judicio Pamelii, et Junii, illud, quan-

,

tum
1634

si

non

fuisse?it,

cum

editionem

suam posteriorem

prodiit.

exemplaris Agobardi, cui consonat etiam DivioQuod tantum hcereses valeant, quannense. Le Pr.

iumsint.lstudquantum

sint editionisprincipis lectio

est probantc Pamelio, itidem Junio in notis editioni

Fianekerianse adnexis, ubi ait, « Recie, nam xb sTvai hsereseon valere est cum primum valent, sunt cum primum non valent, desinunt esse. » Exstitil el haec lectio referente Pamelio, apud Quintinum in editione bujus tractatus, Gallicumque ejusdem interpretcm Macerium. Quantum sunt, exhibcnt Delacerda, qui Tertullianum edidit Parisiis anno 1630, Chrislianusque Lupus in edit. hujus libelli Bruxellis anno 1675 typis mandata. Hic enim lcctionem Rigaltianam, Quantum si nonfuissent'! repudiavil; cujus quidem lectionis origo haec
;

p. 197, emeudandum esse, non quantum sint pro quantum sint. Ego nulla harum lectionum contentus reponere ausim, quantum possint pro quanlum sint, ut locus ita legatur Quod tantum haireses valeant, quantum

in Bibliotheca

Conjecerat sua Sacra et Profana,

interrogationis signo, in recepit, quae anno autem Latinus Latinius

:

psssint.
(4)

;

Routh. Erogando homini. Hanc lectionem, quae
et

est

vera videlur, servare libet. Verbum erogo adhibuit Tertullianus pluribus in locis eodem, ut, v. ut patet, sensu quem interimo exprimeret gr tot innocentes erogamur (Apologet. cap. 44), caro suppliciis erogatur (de carnis Resur. cap. 8), virginis erogatorem (de Pudicitia, cap. 16). Edd. ex Oper. D. De Gourcv. (5) Abominamur potius quam miramur. Mirum
Rigaltii,
;

:

seilicet edilionis principis ab Rlienano posilum est, Alias, quantum sint, fuissent. Et ad tertiam editionem suam anno 1528, idem Rhenanus hoc adnotavit : « Scripsimus quantum si non fuisse nt, consentientibus exemplaribus plurimis. » Memoratqne in hac parte Vaticanum codicem ms. Pamelius. Tum vero in cdit. Paris. 1556 excusa, quae quidem, ut dixi, Geleniana' repetitio est, hoc exstat, Quantum non
fuit.

Ad marainem
Beato

non
si

est

tot

haereses

exstare

:

et

quemadmodum,

ipso

edilore

non miramur, sed ejus depellendae modum quaerimus, ita de haeresi agendum, et modis omnibus enitendum ne subolescat. Attende
febris contingat,

valerent, si

non fuissent. Imo exstare hanc

lectio-

aurea vcrba Augustini (lib. contra Jul. cap. 3) nova sunt, « Mira sunt, quae dicitis, o Pelagiani mira stupequae dicitis falsa sunt, quae dicitis mus, nova cavemus, falsa convincimus. » C6) Etiam superatus recedit. Loquitur Septimius hoc loco de athletarum compositione in agonibus
;
; :

m

video in editione Paris., anno 1545, a Gangneio, ut fertur, adornata, quinque annos ante

nem nunc

usitata.

Routh.

17

LIBER DE PR/ESCRIPTIONIBUS.
prudentes,

18
ejus
aliquis
et

neque

neque

fidelcs,

neque

usitatos * et

apostolum
Tim.

Phygellus, et

Hermo
traditor

aestimandos, quos haereses potuerint demntare? Et

genes (10), et Philelus,
runt
(II
i,

Hymen;eus
I,

(11) relique:

hoc mirum (opinor) ut probatus aliqui retro, postea excidat? Saul, bonus prae caeteris, livore postea

15;

l

Tim.

20)

ipse

Christi de apostolis luit.
si

Miramur de

Ecclesiis ejus,

bonus secundum cor Domini, «postea caedis et stupri reus est. Salomon, omni gratia ct sapienlia donatus a Domino, ad idololacvertitur. David, vir

a quibusdam deserunlur,

Christianos, qu;e patimur ad
sti
:

cum ea nos ostendant exemplum ipsius Chri
si

Ex

nobis. inquit

(I

Joan. n, 19), prodierunt,
fuissent ex nobis,

triam a

mulieribus inducitur. Soli

servabatur

15
si

sine
si

delicto

enim Dei Filio pcrmanere (7). Quid
si

sed

non fuerunt exnobis;

permansissent utique nobiscum.

ergo
si

si

episcopus,

diaconus,

vidua,

si

virgo,

CAPUT

IV.

doctor,

ril,

ideo

etiam martyr lapsus a regula (8) fuehsereses veritalem videbuntur obtinere ?
fide

Quin potius memores simus tam dominicarum pronuntiationum quam apostolicarum litterarum,
quce futuras hcereses prcenuntiarunt, et fugienaas prcefinierunt.

Ex personis probamus fidem, an ex
nas?
nisi

perso-

Nemo

sapiens
:

est, nisi

fidelis

:

nemo major,

Christianus

nemo autem

Chrislianus, nisi qui

Quin potius memores simus tam dominicarum
pronuntiationum —,

ad finent usque perseveraverit (Matth. x, 22). Tu, ut homo, exstrinsecus unumquemque nosti putas, B quod videa vides autem, quousque oculos habes. Sed oculit inquil, Domini alti. llomo in faciem,Deus
; ;

quam
;

aposlolicarum litterarum,

quae nobis el futuras haereses praenuntiarunt, et fu-

giendas praefinierunt

et sicut esse illas

non expa-

vescimus,

ita

posse

id,

propter quod fugiendae sunl,

inpriecordia contemplatur
cognoscit
ptantaiii

(I

Reg. xvi, 7). Et ideo,

non

miremur.

Instruit

Dominus

(12)

multos esse

Dominus qui sunt ejus (11 Tim. n, 19); et quam non plantavit Pater,eradicat (Matth.
et

venturos, sub pellibus ovium, rapaces lupos. Quae-

nam
sus

istae

sunt pelles ovium, nisi nominis Christiani

xv, 13] xx, 16)

:

de primis novissimos ostendit (Matth.

extrinsecus superficies? qui lupi
et

rapaces, nisi sen-

;

et

ventilabrum
2I

20 in

manu

portat ad purafflaiu

spiritus

subdoli,

ad

infestandum

gregem
pseudqui
Christi

gandam areamsuam. (Matth. m,
tum
volent
palcae
levis fidei

12.) Avolent quan-

Christi

exstrinsecus delitescentes? qui
sunt,
(13),
nisi
nisi
falsi

pseudopro-

quocunque

phetae

praelieatores? qui

tentationum; eo purior massa frumenti in horrea Domini reponetur. Nonne ab ipso Domino quidam
discentium
scandalizali

apostoli

adulteri
et

evangelizatorcs?

antichristi

(14)

interim

semper,

nisi

deverlerunl?

Nec tamen
vestigiis
vita'

rebelles?

Nunc

sunt

23

haereses,

non minus doctri,

proplerea civlcri quoque discedendum
ejus

a putaverunt; scd, qui scierunt illum
(9)
et

p narum
tunc

perversitale

Ecclesiam

lacessantes

quam
facit,

essc

Anlichristus
:

persecutionum atrocilate persepersecutio et

Verbum
et ipsi

a Dco venissc, perseveravcrunt in

quetur

nisi

quod

martyres

comitatu ejus usque ad finem,

cum

illis,

si

vellent
esl, si

haeresis apostatas tantum. Et ideo hcereses quoque

discedero, placide obtulisset.

Minus

oportebat esse ut probabiles quique manifestarentur

Varuu. lectiones.

Palam Francq. Paris. et probat Juniuscoll. lib. de Fuga in persccut., sic ct Irenanu, Augustinusad Macrob. Arnob. annotat et Juvencus. 21 Volunt Semler. 22 Praenuntialionum Riq. Yenet. 23 Hoe erunt Seml. Paiu.

20

Coinmcntarius.
(7) Soli

enim Dei

Filio servabatur sine dilecto
si

Tim.

permanere: Non mirum

nec beatissimam Virginem hic addiderit Christo, qui, libro dc Carne Christi, de ea scripserit minus consentanea sequentiuin eetatum theoloffis. Laudabili sane affectu Augustinus, lih. de Natura et Gratia, adversus Pelag., dixil « IV sancta virgine Bfaria, propter honorcm Doniini, nullam prorsus, cum de peccatis agitur, babere volo quaestionem. » Hig. Badem exceptione usa est oecumenica Tridentina synodus. Edd. cx Opere D. de Gouiicy. (,8) A regula. Id est, a symbolo, a Bde catholica. Adi cap. 13. SbmlHR. ('.n Qui scierunt illutn vitce esse verbum.Di\ersam paulo sensum axbibel textus originalis [Joan., vi, 69), quein lide.iter relulit Vulgala nostra, necoon varisa versiones Orientalium. Pro verba vitos asternos habes, Nosler vitos esse Verbum Christum dicero maluit. Atqui notavit La Ccrda, in Comment., hunc locum Scripturse plures Patres non aliterac rorluUianum interpretalos essc. Edd. ex opcrc D. db GotmcT. (to) Phygellus et Hermogenes. Scis koc quod avcrsi su„t u me omnes, qui in Asia sunt, ex quibus est Phygcllus et Hermogenes. Haec Paulus, II ad
:

Fallacia plcni erant; i, et de illis Ambrosius simulabant enim amicitias cuni apostolo, ut adha :
1

addiscercnt, unde illi calumniam facerent, aut per alios immitierent. Terlull., lib. de Resurr. carnis, cap. 24, hune Hermogenem recenresurrectionem abnesel inter haereticos carnis gantes. Rig. (11) Et Philetus et Hymenceus. Paulus, II ad Tim. cap. n FA sermo eorum ut cancer scrpit. ex quibus est Hymenatus et Philetus, qui a veritmtc c.rcvleru„t dicentes resurrectionem essejam factam, ct subverterunt quorumdam fidem. Hig. 1^12) Instruit Dominus, etc. Ad verbum fere hunc locuni imitatur B. Cyprianus, lib. ad NovaUanum
rentcs
ei
:

hosreticum

:

«

Pnedixerat quidem, inquit, Domioos,

imillos esse vcnturos, sub pellibus ovium, rapaoes lupos. Qui sunt isti rapaces lupi, nisi sensus snb-

doli?
eis

»

illud ex domimpnenuntiationibus; hoc, el quod sequitur, aposlolieis lilteris sumpsit, II C.xi. et I Joan. ii.Pam. (14) Antichristi. Hereticos vo.it Aoiichristos, quia ut verus Antichrislns tinget miraeula, ita isti.

(13)

Pam. Qui pseudapostoli. Prius

n

Lucas Tudensis legendus dc H.rretic. fraiuiibus, iu. cap. 2. Lac.

lib.

-

19
(l

TKHTULLIANI OPERUSi PAHS
Cor.
ii,

11.

20

tam qui in persecutionibus quam qui ad haereses non exorbitavcrint enim eos probabiles inlclligi juvat 25 qui
19),
,

steterint,
24
.

Neque

* unitatem continendam, el separationes coercendas sapit 32 haereses vero non minus ab unitate divol,

in haere-

lunt,

quam schismata
in

et

dissensiones;

sirie

dubio
consti-

sim fiitem demutant

:

sicut
:

ex diverso

sibi inter-

el ha-reses in ea condiiione reprehensionis
tuit,

pretantur, quia dixit alibi

Omnia examinate

(15),

qua schismata

et dissensiones.
facit,

Ac per

hoc,

quod bonum est tenete (I Thess. v, 21). Quasi non liceat, omnibus male examinatis, in eleclionem - u alicujus mali impingere per errorem.

17

non
rint,

33

eos probabiles

qui in haereses diverte-«

cum maxime
3
''

diverli

ab

cjusmodi
haercses
VI.

objurget,

edocens
pere
(I

(16)
i,

:

Vnum omnes
quod etiam

loqui et idipsum sa-

CAPUT

V.

Cor.

10),

non 6inunt.

Fugiendas hcereses prcefinitum non modo dissensionum et schismatum,sed etiam ipsarum hcereseon nomine.
Porro,
si

1* GAPUT

Quippe cum, Epistola ad Titum, apostolus hazreti-

dissensiories et schismata increpat, quae

cum describens, hcereses dictas insinuet Gra?ca voce ex interpretatione electionis.qua quis sive ad instituendas, sive ad suscipiendas eas utitur.
Nec diutiusde
adGalatas
isto 35 , si

sine dubio

mala sunt,

et incontinenti (15*) haereses

idem

est 36 Paulus, qui et

subjungit

(I

Cor., xi, 18).

Quod
el

malis adjungat

21
,

alibi haereses inter carnalia

crimina numerat, scribens
et 11),

malum
ideo

utique profitetur,

quidem

majus; cum

(v, 20), et

quiTilo suggerit (m, 10

28 credidisse se dicat

de schismatibus et dissen29
,

B hominem hcereticum postprimam correptionem (17)
recusandum, quod perversus sit ejusmodi et delinquat, ut a semetipso damnatus. Sed et in omni pene
epistola de adultcrinis doclrinis fugiendis inculcans,

sionibus, quia sciret

eiiam haereses oportere esse.

Ostendit enim, gravioris mali prospectu
levioribus se facile

de

30

credidisse

;

cerle,

non ut ideo
;

de malis crediderit, quia haereses bonae essent
uli

sed

haereses taxal,

quarum opera sunt
(1

adulterae doctrinae,

de pejoris quoque notae tentationibus prasmone-

haereses diciae Graeca voce
tionis

8),ex inlerpretatione elecsusci-

ret

non esse mirandum, quas diceret tendere 3t ad probabiles quosqne manifestandos, scilicet quos non potuerit depravare. Denique si totum capilulum ad
24

qua

quis, sive ad inslituendas, sive ad
sibi

piendas eas utitur. Ideo et
ticurn (19), quia et in

damnatum

dixit haero-

quo damnatur,

sibi elegit.

Varioe lectiones. Exhorbitaverunt Seml. 25 Juvet Seml. ; jubel Rig. Venet. e Injectione Seml., inlectione suspicatur Junius, electione Wouv. 21 Adjugat Jun. 28 Idem Seml. 29 Dospeclu Seml. 30 De abest Paris. 31 Impendere Rhen. Jun. Par. 32 Aptes Seml. ; apit vel apet Jun., id est, uno quasi vincalo aptum 34 Objurgans, et docens 33 Nos Venet, constringit et continet Seml. Pam. 35 Disputo add. fleuman. 36 Et Seml.
.

Commentarius.
tinus,

Omnia examinatc. Haeretici, inquit Quin- p nenti, id est statim. Justinus solet dicere ex continunquam non praelexuerunt, modoque non nenti; ceu lib. v. t Ut ex continenti Alcibiadem ducem Conone duce mutarent.» Et l.vn « Teneri non praetcxunt, opinionibus suis, a solita Patrum regula potuit, quin ex continenti acie decerneret. » Rhen. variantibus, id quod ipse Christus Chrislique disci(15)
:

faciendum praemonuerunt. Ille suis dicebat : Cavete a Scribis Attendite a falsis prophetis A fermenlo Pharisceorum et Sadducceorum cavete Videtene quisvos seducat, etc. [Matth vn, 15; Marc. vm, 15; xm, 5), subinde suos Apopuli
stoli

Cum maxime diverti ad ejusmodi objurgans docens, etc. Ita fere editt. ante Uigaltium, nisi quod ad pro ab ex ultima Rhenani edit. atque edil Parisiensi utraque libens reposui. Recte fortasse noiavit Junius, esse hoc loco cum maxime idem ac
(16)
et

monebant
:

:

Probate

(discutite,

dignoscite,

dijudicate) quidsit beneplacitum Deo(Ephes.\, 10). Itcm Projhhetias (interpretationes pula Scripturae divinae. ac declarationes tidei veslrae) nolite spernere, sed omnia probate (I Thess. y, 21). Fraeterea Nolite omni spiritui credere, sed probate an spiritus ex Dco sint (I Joan. iv, 1). Sic modo curiosi quidam male feriati ratiocinantur de sacramentis omnibus Ecclesiae, prisca sint ea necne, de rilibus et formis rixantes, el explorare se velle di:

quam maxime. Sic et alibi tius posuil, « Cum maxime
jurget, edocens,
»

Tertullianus. Sed
diverti

Rigao!i-

ab ejusmodi

Routh. (17) Post primam corrcptionem. Hodie huncPauli locum constanter legimus Hcereticum homincm post unam aut alteram correptioncm devita.Codic^s aliqui omiserunt vocesa?^ alteram, teste Tertulliano hic, S. Cypriano ep. 55, et lib. m, cap. 78 ad Quirinum, Ambrosio plnribus in locis, ac Hilario Romamu Ecclesia diacono. S. Hieronymus vero ait, in
etc.

Minus
:

recte.

1

cunt (ut olim dicebant) utrum yera proferant, om nium scilicet hinc inde ralionibus discussis. Aiunt enim scriptum esse : omnia probate. Sic sensim pcr superbiam nostram nimis facili et lubrico assensu delabimur in haereses Christianc lector, haud quiimsvis iPud, omnia probate, caeteraque superiora dicta fuere. Non enim puto ?oio'jrr)v quempiam, si velit ambulare caute, posse hoc quia sapientibus, et non insiimplere praeceptum pienlibus , imperatum cst. Ha^c et alia eodcm pertinentia Hieronymus interjirelans illud (Ephcs. v, 15): Videte quomodo caute ambuletis. Amb. quoque legondus in illud ad Thess mandatum Omnia probate. Pam. IV Et incontincnti hcereses subjungit. Inconti: :
'
i

unam, in Latinis codicibus, post alteram. Annotatio ad edit.Romanam hu jus tractatus, quae anno 1765. prodiit. Ad S. Scripturae locum quod attinet, Graecorum superstitum
Graecis lcgi post

unam

et

codicum
ixexa
(jiiav

lectio est, plurimis conseniientibus Latinis,

RoUTH. xa\ ^euTspav vouBeafav. (18) Grceca voce aipeai? scilicet idipsum significat.
(19) Ideo et sibidamnatum dixit

Edd. ex opere D. dr Gourcy. hcereticum.Vm\o prius dixit, ut a semetipso damnatus. Pro quo Icgitur hodio apud Apostolum Proprio judicio condem:

natus. Verum illud et legit etiam el declarat sic (uli eliam annotavit Quintinus) B. Hieronymus. Haerelicus a semetipso damnatus esse dicitur, proplcrea quod adulter, fornicator, homicida, et caetera vitia

21

\A\m\
nihil
37

1)12

PIUISLIIIIPTIONIBUS.
/i

E3
i,

Nobis vcro

ex nostro

arbitrio inducere licet,

pliilosophisr; ipsius elegit (I Cor.

37).

Ea

csl

eoim
bflB-

sed ncceligere
xerit.

quod

aliquis de arbitrio

suo indu-

materia

41

flapientise

stccularis,

temeraria laterprefl

Apostolos Domini habcmus auctores, qui nec
,

divina; naturae 42 et dispositionis. lpsa>

denbiuo
'

38 ipsi quidquam ex suo arbitrio, quod inducerent elegerunt; sed acceptam a Christo disciplinam lide-

reses a
et

philosophia subornanlur (23). Inde wones,
,3

lormae nescio quae, el trinitas hominis
:

(24),

«r nationibus assignaverunt.

Ilaque etiamsiange-

apud Valcnlinum
Marcionis

Plalonieus fuerat

,|4

(16).
:

Inde

decmlis aliter evangelizaret,anathema diceretur

Deus molior de
carnis

tranquillitate

a Sloicis

a nobis (20) (i, 8). Providerat jam tunc Spirilus sanctus futurum in virgine quadam Philumene (21)

venerat. Et ut anirna interire dicatur, ab Epicureis 45

observatur. El ut 4C

restitulio

negetur,

de

angelum seductionis, transfigurantcm se
lucis, cujtis

in

angeluni

una ornnium philosophorum schola sumitur. Et ubi
materia

signis

el pra;sligiis

Apclles inductus,

cum Deo wquatur, Zenonis
de igneo deo allegalur
:

disciplina esl,
47

novam

haeresin ioduxit.

et ubi aliquid

(26), Ilera-

CAPUT
Ipsas denique hcereses

VII.

clitus intervenit 48
et
ft

Eadem
et

materia apud luerclicos
49

a philosophia subornen lur, eoetcuriositatisnomineetiamcaverioportere

cum

philosophos voluUlur,

iidem

retractalus
et

im-

oticanlur.
et

Unde malum,

quare?

unde homo,

uh Apostolo prxscriptum.

11) Ha3 sunt doctrina: hominum
rum, pruricntibus auribus
ingcnio
(II

(22) et daemonioiv, 3)

suit,

quomodo? et, quod proxime Valontinus propounde Deus? Scilicet *£© de enihymosi, et ec50

Tim.

uata; de

tromate (27). Misorum

Aristotelcm (28)

!

qui

illis

sapicntia? siecularis 39 ,

quam Dominus
confusionem
40

stul-

dialcclicam insliluit, artilicem slruendi et destruendi,

tiliam vocans, stulta

mundi
38

in

etiam

versipellem in sententiis, coaclam in

conjeclu-

Variae lcctioncs. Inducere Venet. 30 Sa>culi Franeq. ,0 Confusione Scml. u Mater suspicalur Heuman. '< \<A abest a Seml. 43 Nescio quae inlinita' hominis Rig, ex Agobardi libro. Cf. de Animu c. 21. ** Furor Jun. ex quibusd. mss. 45 Epicurus, pro ab Epicureis, al. 46 Ut abest a Venet. 41 Alligalur Seml. w Invenit suspicatur Heaman. 49 Idem Venet. 50 Sequitur, pro miserum,St ;H/
37

Indulgere Seml.

'

,

,

Cominentarius.
pcr sacerdotes ab Ecclesia propellunlur haeretici aulcm in seinetipsos sententiam ferunt, arbitrio suo dc Ecclesia recedenles ; qu;e recessio, propria' COnscientiae videtur essc damnatio. Pam.
;

Adnotatio est ad

edit.

Romanam

ex Christiani Lupi

Scholiis desumpta. Id.
(25) Platonicus fuerat. Theod. Canterus Junio contirmaver.it in quibusdam (quodam) inac. logi, PMonicus furor, forte melius; tranquillitasowoui« l tur. Semlkr. At vero scnlut Auclor inlra. lune Yalentinus PlatoniciH sectator? » 1d. (26) De ignco Deo. Deus igneus Apelli tribuiiur cap. 33. Id.
:

(2Q)Auatl,ema (lieerelura nobis. Providerat jam C
tttnc Sp. S. Ilic locus ab llieronymo cilatur, in cap. i ad (ialal. : . Eleganler, inquit, in hoc loco vir doclissiinus Terlulli;iniis, advcrsus Apellem et ejus virginem Philumcnem, quam angelus quidam diabolici spiritua ei perversus impleveraL hunc esse scribil angolum, cui, multo antequam Apelles nasceretur, Spiritus sancti vaticinio sil anathema per Apostolum prophclatum. » Rig.

(27) Ectromate. Hieronymus, in Amos prophetam primo Commentario, scribit, Valentininn ex ieonibus suis extremnm, hoc est tiigesimum, Clirislum

voeare
(28)
lib.

(21) In virgine ijiiadam Philumene. Philumene puclla fint Aloxandrina, quss familiari damione ob-

hoc est ahoitivum. Rhkn. Miserum Aristotelem. Gregorius Balicus, adversus « Noli, infelix, de Fide, ed. Rom.
et Ey.Tftu[j.a,
:

multa iiionliebitur. llanc postea compressit adeoque hnjus impudioee mulisria amore eeacus luit, iu librum seripaeril bee tiiulo, Philumencs Prophetta ri Phaneroset. Vido Busi »., lib. v Hist. el B, Aug. de llar. ad Quodvulldcum. Cflfltflri liiv oinnes consuUo impur.im hanc inulierculam Bilentio obruere conati suni. Lk Pr.
Bfl

188

Christuin
ficiosi

Dominum

totius creatura' Aiistoielis arti-

Apelles,

bolicffi,

(22) Hie suni doctrince kominum. Doctrina» dianala' e| inventie his. qui pruriunt aurihus ; hominibufl, videlicet, qui desideriis variis el carfialibus aguntur, qulque andire nova, ei curiosa, et

mollia appetunt.
<iui

magistros qnssrunt, non obslstant vitiis, Sed qui sibi el suis concupiscentiis blandiantur, el scalpaut aures, diun mellila prsedicant, el vulgo plausibllia isti sunt quos preadixit Paulus, II ad Tu». iv. L\c.
sihi

Unde

vcrbo mordeant,

ei

:

(23)
1

Sabornantur. Ornantur

videlicet,
dici.

,"'.

augenlur,

J

quod constat Latine

instruunNotfle ad

Thoraasii tnstit.

theol. vol. I, p, 14. in rertulliani liber collocaius est. Roimi.
(24) Trinitas

quibus hfe

valeamus, mittil ae Anima, cap, i ad tren«i auiem lib. Contra Hcsreses rhomasiani t xtus ediior. « Ihoc triqitas sunt, horao bylicus seu choicus, id esi. inaterialis RUI leirenus; psychieus seu animalis, et spiritalis. »
,

hominis, Ut has nugas interprelari nos Semlerus ad Tertulliani librum
t

Christianum quanec adversus piam contessionem incnarrabilis de Deo sacramcnli, ut calculo calumniaiore, quasi ex disciplina tarreuflB suppu aUhi sunt lionis cireuinscri|'tor adveuias. hlein iniiic illa impia vestra sophismali, quaa Aristolelis, episcopi vesiri, magisterio didicistis^ * Noa eat trivialis auctor ille BflBticflJS episeopus Eliheritanus eenseiur inter scriptores ecclesiastieos calaldgO llieronymiano. Scripsil aulem ad Gal am IMaei liam, Theodosii imp. tiliam, adverSBS Ara:.u~, g| sane miror liominem, csetera saiis ingenuum, ne semel quidem Septiniiuin nostruin nominasse. euni ab eo Seijuitur Anstotelem. passim habeat multa. Rig. Ita edit. princeps Rhenaniana. verba jltngfljDS euni prioribus. In ultima adiU SUfl Hlienaiius eineudavil, sie legtre ei inserunt Aristoteiem, Pamelhiaque COdice Valicmo lestalus est. Junius \ero ii nolis ad edit. Franck. ip qua quideoB, aieat in DelaeiT(Pri das editione, hsee lectio exslat, lioe monet. editio Rlienani, set/uitur Aristotclcm, alu iniscrum

argumenta

colligere, qui te

litercunque

prolileris,

:

:

w

i

Aristotelcm £v«6oiitu&<. NihiJ
islud

iiiulo.

»Veium tameu

miserum AnstutcLm,
1566
excusi,

anno

quoil exlubet edit. 1'ans. recepil RigaUius, Ego uilerea,

(|uia nulla

haruu

satislaeit

l.etionum, serib.-ndum

puto sequitur Aristoteles.

Roltu.

23
ris,

TERTULLIANI OPERUM PARS
duram
51

11.

24
et

in

argumentis,
sibi

operariam
ipsi,

contentio- a

cum

et

Platonicum

dialecticum

Christianis-

num
lem

molestam etiam

omnia retractanillae

52
,

ne quid omnino tractaverit.\Hinc

fabu-

mum 56 (32) protuierunt. Nobis curiositate opus non £1 est post Christum Jesum nec inquisitione,
;

/#(29) etgenealogice interminabiles(&Q), etqucestiones infructuosce,et sermoner serpentes velut cances
(I

post Evangelium.
ulira

Cum

credimus, nihil desideramus
prius credimus, non
esse

credere.

Hoc enim

Tim.

i,

4;

m,

4;

II,

Tim. n, 17-23); a quibus philosophiam

quod

ultra credere

debeamus.

4)

nos Apostolus
conteslatur
ses (n 8)
:

refrenans, nominatim

CAPUT

VIII.

53

caveri oportere, scribens ad Colossen-

Videtene quis vos circumveniat

M per phi-

et inanem seductionem, secundum trahominum, prcetes -providentiam Spiritur ditionem sancti. Fuerat Athenis, et istam sapientiam huma-

losophiam

Nihil autem obstare illud : Qujerite, et invenietis; id enim dictum ad eos quibus nondum agnitus Christus.

Venio itaque ad illum arliculum, quem
praetendunt ad ineundam
inculcant ad
curiositatem, et

et

nostri

haerelici
57

nam, affectatricem

55 et

interpolatricem veritatis, de

importandam scrupulositalem
(inquiunt)
7).
:

(33).

congressibus noverat, ips&m quoque in suas haereses multipartitam varietale seclarum invicem repu-

Scripium
(Matth.
emisit,

est
viii,

Quceritc,

ct

invemetis

Quando
in

hanc

vocern

Dominus

gnantium. Quid ergo Atbe.nis Academiae
et Ecclesiae?

et

Hierosolymis? quid
Christiaest,

recordemur. Puto

primitiis ipsis doctri-

Quid

haereticis et

B

nae

nis? Nostra institutio de Porlicu Salomonis (31)
qui et ipse tradiderat
dis esse
51

Dominum

in simplicitate cor-

cum adhuc dubitaretur apud omnes, an Christus esset, et cum adhuc nec Pelrus illum Dei Filium pronuntiasset; cum eliam Joanncs de illo
suae,

qucerendum (Sap^i,

1) Viderint,

qui Stoi-

certus esse desiisset 58 (34) Merito ergo tunc diclum

Yariae lectiones. Contentione Seml. Artificem struendi el destruendi versipellem, in sent. coactam. in conj. duram, b cirSit in argum. operariam cont. Routh. 52 Traclanlem Seml. 53 Contestatus Seml. Venet. \ 55 cumvenimus vos Seml. Assectatricem Venet. 55 Christianis Paris. ex Gorziensi christianismo praetulerunt volebat Rhen. 57 Curiositatem Semler. 58 Quaesisset Heuman.
,

Commentarius.
a veritate alieni, nihil nisi figmenta et lmposturas Quinlinus, hoc admonitum putarunt, qui conlinue tradere possunt. Quorsum illorum opiniones aui erprogeniioribus suis Abraham, Isaac, Jacob et aliis rores cum Christianis dogmalibus permiscebisl An gloriabantur. Inutiiis certe gloriatio,sed quae nullam nescis infelicem pictoris illius exitum, quem refert gignebat quaestionem, neque fabulas habebat. Nam Q Zonaras? Is cum Christum Dominum eodem habilu verum suum quisque genus et majores snos inter armisque effineere vellet quibus Jovem suum delsque mter Judaeos habebat notissimos, et citra controversiam. pmxerat, illius"statim manus in tabula exaruil, in Nonnulli gentiles reprehendi hic dixerunt cum sua qua tantam impielatem adumbrare voluerat. Caveas tbeogonia. Tertullianus haereticos aeonum fabricatosedulo ne duas has res omnino contrarias infelici res notari credidil. In cellas enim varias distingueconatu conjungas. Le Pr. adimportandam (33)Adineundamcuriositatem banl illi aeonas snos, ostendentes quis a quo gignerelur, quibus omnem contineri divinitalem fabulacuriositatem. Habet auclor infra in cap. 12. qucesbantur. Apostolorum cocevi Cerdon et Valentinus tiones inire. Ac simile esl illud supra, « quarum crant, qui non finiendis istis quaastionibus supra opera sunt adullerae doctrinae, haereses dictae Graeca modum turbabant infideles. Inter quos ab Apostolo voce ex interpretalione electionis, qua quis sive ad nominatur Hymenaeus, Alexander, Philelus. Et meo insliluendas, sive ad suscipiendas eas, utiiur. » Porro quidem judicio, totus ille locusad haerelicorum concausa, opinor, mutavit poslenorem vocem sine curiositateminscrupulositatem RigaWius.AduoLmle futationem spectat. Epiphanius etiam sic intelligit : Pro more calumniari mihi videtur, qui locum dead edil. Halensem Semlcro, yideri nomcn novum torquet ad caeremonias et hominum conslituliunculas abfuisse, curiositatem revocavi. Routh. desiisset. (ut loquitur) et quaestiones scholaslicas. Pam. (34) Cumetiam Joannes deillocertusesse Et genealogice interminabiles. In Graeco vox Hoc est, etiani post excessum Joannis. Rig. (30). adhibetur i^EoctvTois (I Tim. i, 3). Judaeorum notat Recte sicinterpretatur Mac<;reus de Joanne Bapli4a, deliria ei ndicula commenta quae iis dice- _ qui de Christo certus, utpote voce audita de ccelis bantur. Basilidiani vero et Valentiniani qui gnos- D Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene comticae pravitatis rant veluti rami, aeonas usurparunt. placui (Matth. m, 17), jam esse desierat, id est
(29)

Hinc

etillce

fabulce. Propter Judaeos, inquit


:

miDD

<

pro

iilis

Judaeorum

fabulis.

in Isides, tales (31)

fuisse

Qui Plutarchum iegerit Persarum Magos comperiet.
porli-

Le Pr. De porticu Salomonis. Opponit Nosler
porlicui scilicet

decollaius ab Herode. Sed magis placet indicat Lalinii.s, in lib. seq. de sonsus, Raptismo, ut sit idem quod ibi (cap. 18) cle Joanne « Usque adeo spirilum prophelur in iilo legilur
obierat,

quem

:

cum Salomonis

Stoicorum. Constat enini ex Evangelio et Actibus apostolorum tum Christum, cum apostolos in templo ejusque porticu saepius docuisse, quae Porticus Salomonis dicebatur, ideo sane quia ruinis porlicus Salomonis supcrstructa erat (Joan. x, 23; Act. iii etv). Edd. ex opere D. de Gourcy.

post lotius spirilus in Dominum iranslalionem dedesignafecisse; ut quem praedicaverat, quem ipse esset sciscitatum misent verat, postmodum an ipse (Matth. xi, 2). » Cui simile est et illud (!ib. iv. Sermone Adv. Marc.) : « Ipsojam Domino virtulum, Spiritu Patris, operanle in terris el praedicante,

(32)EtdialecticumChristianismum.Non\evscer[e argumenlum, ChrUtianis exosas esse debere sophisticas quaestiones el capliunculas logicae, quibus religionis et theologiae puritas conspurcatur. Quor-

sum enim a Platone aut Aristotele pendebis ut Christianus sis? qui, cum ethnici ambo fuerint, et

necesse erat portionem sancli Spiritus jam absceRevera videtur Tcrtuiliadere a Joanne. » Pam. nus lib. de Raptismo, impegisse in tam absurdum errorem. Caeterum fatendum est tempore primitiarum doctrince Christi Joannem Baplislam nondum Macereus. Edd. esse desiisse, ut interpretatus esl

et

ex opere D. de Gourcy.

25
est 59
:

LIBER DK PRjESCRIPTIONIBUS.
Quoerite, et invenietis,

20

adhuc enit, qui adhuc agnilus non

quando quaerentlus * jactabai panem filiorum, nondum xn viam™ nutio erat 60 Et hoc num ire mandabat (Mattlt. xxvin, 19);siquidem in
.

quantum arl Juda^os; ad illos enim pertinet totus sermo suggillalionis istius, qui habebant ubi quaererentChristum. Habcnt, inquil, Moysen et Eliam (35) id est legem et prophetas (36) 29) (Luc. xvi secundum quod et alibi Christum praedicantes
,

fine praxepit, ul

vaderenl ad doccndas et tinguendas

naiiones, conseculuri

mox Spiritum sanctum Para.

cletum, qui

,

deducturus esset in ornnem veritatem (Joan. xvi, 13). Et hoc erga illos ,0 fecit 71
illos
si

,

Quod
ipsi

nationibus

w

destinati

dociores

,

aposloli

(Joan. v,
i/uibus

39)

:

Scrutamini,

inquit, Scripturas, in

quoque

doclorem conseculuri erant Paracle"'•

Hoc

6I

sahitem speratis ; illce enim derne loquuntur. erit, Qu^rite, et invenietis; nam et sein

tum, multo magis vacabit

crga nos ql.erite et

invemetis

,

quibus ultro erat obventura doctrina

queutia
sate, et

Judaeos competere manifestum est

:

Pul-

per apostolos, ct ipsis apostolis per Spiritum sanc-

aperietur vobis. Judaei retro penes
ejecti

fuerant; dehinc

ob

cceperunl.

Nationcs vero

Deum delicla, extra Deum esse nunquam penes Deum
ex area,
fuit?

lum. Omnia quidem dicta Domini omnibus posita
sunt, qu;o

r

'

per aures Juda-orum ad nos transie-

runt;

sed

pleraque in personas directa (37),

non

nisi stillicidium de situla,et pulvis

et foris

proprietatem

admonitionis

nobis

constiluerunt

semper

(Isa. xl, 15). Ilaque

££

qui foris semper,

sed exemplum.

quomodo
januam
actum
a

pulsabit

eo uhi
63

nunquam
se
65 ei

quam

62

B
Nobis autem, qui

CAPUT
jam

IX.

novit, in

quam

nec receplus, nec ejectus
intus
et

aliquando? an
,

63 qui

scit

fuisse et foras
66 ?

credidimus, aliud non quce-

is

potius pulsabit

ostium novit

rendum.
Cedo nunc sponte de gradu isio omnibus dictum QU/fiRiTE, et iNVENiETis; tamen et hic expedil 15
:

Etiam, petite, et acciimetis
61
,

compelit, qui sciebat

a quo et erat aliquid requo csset petendum promissum; a Deo scilicel Abraham, Isaac ct Jacob quem nationes non magis noverant quam
,

sit,

sensu

1G

certare
(39).

^ cum

interpretationis

gubernacuita

,

lo (38)

f«J Nulla vox

divina (40)

dissoluta
et

ullain

repromissionem ejus. Et ideo ad Israel lo:

est ct diffusa ut verba

tantum defendantur,
in

ratio

quebatur

n isiad ovet perditas

Non sum, inquit (Matth. x, 15), missus domus Israet G8 Nondum canibus
.

verborum non constilualur. Sed no unum uliquc ls et certum
:

primis hoc propo(41) institu-

aliquid

Variic lectioncs. Merilo crgo tunc Hictum est abest a Scml. °° Qui adliuc agnitus non crat abest a Scml. 61 Hic Aiuion Hcuiuan. 65 Pulsavit Venet. ^6 Ad ostium S&ml. ° 2 Quomodo Hcuman. G3 Qua Scml. 6 in (|uod novit Hcuinan. A quo esset petendum abest n Seml. 6,i Israelis Seml. °'J Gcnlium vel inserii Scmlcr. 10 Ergo illo Venet. post /li</. ergo illos Scmler. 71 Ita Junius, alii leg. facil. l2 Erga illos si vacat qui nationihus Ilciiman. '* Itu Hcuman; alii roluiit vacabat. M Ita Paris. post Pam. 7T 1S Expendit Cert;e Paris. Fran. quffi abest a Venet. liig. Venet. 76 Sensus Seml. Paris. Frcm. " 8 Scml. Jun. Itaque
59
'' ,•

,

Commentarius.
(35) plius quid

Habcnt ct Moysen et Eliam. Etiam bic amlegit

tur

quam habeatur
:

Lucffi

xvi, ubi so-

filii

lum le»ilur Graece el Latinc Habent Moysen ct prophetas; fortassis cogitans, cum hffic scriberet, Buper apparitione Mosis et Eliffi in monlc Thabor. Pam. (36) llabcut, inquit, Moysenet Eliam. Hicmemoria fetellii anctorem. Semler. Babeni Moysen ct pro[ihtias.

nec expedit in Christianuai convenire ordinem piodigi. Quod si nec iu Judaeum integre filii imago concurrii, ad propositum Domini simpliciter
si

Routh.

interpretatio gubernabitur. » Porro mox infrahabes, nc. Qiacritc, et invenietis, sine disciplina rationis interpretentur. Demque voees ita exponit in tndice suo Latimtatis Tertullianece Semlerus, « cum ralione, cum disciplina rationis, quse omnem inlerpretationomgubornare debet, el iu oa sompor regnare. »

(37) Sed pleraque in personasdirecta. Judeeorum,
scilicel. Hig.

RoUTH.
(iO)Nulla vox dicina. Simil.un locum
allegal ad

(38) Cum interpretationis cum ralione , cum discip ina

gubernaeulo.
,

Id

osi,

omnem

rationis qinr sano interpretationem gubernare debet, ct in ea semper regnare. Ilunc locum eodem sensu tractavcrai. Ircnaeus lil>. n. cap. -'it>. Ric.
(39)

Tamenet hicexpetitsensus,eertarecum
gubemaculo. Sic
edit,
;

in-

>c>l princeps e.iucdtt pro verbo c.rpctit habent ed. uitima Rhc-

terpretationis

nani
ris.

et prima Parisiensis, Prsestant ediliones Pasecunda et Franek. « lamen et bic expetit
,

D

sensus cettae interpretationis gubernaculum » et revocaverunl bane lectionem Lupus et Thomasius. N im eiliderat Rigaltius, afferentc illud e vetcri suo codice Wouwerio, « Tamen ct hic expedil sensu ecrtare cum interpretationis euberoaculo. » Praetulerim pj;o lectiouem Rigaluanam, si modo voci

Deeretis eitatur i, q. iu Scripturarum verbis esse Rvangelium, sed in sensu; non in superficie, sed in medulla; non iu sermonum foliis, sed io radiee rationis. Pam. (•11) Unum utiijuc ct certum aliquid. Reeie hoc interprelatur Macereus de una reguia seu symbolo fidei, cujus unusquisque articulus unus est, certus et determinatus. Neque enim Ecclesia posi apostolos oovum aliquem bdei articulnm credeodum proposuit. Ktsi enim clarius explicucrit quosdara obscuriores, qui ob sui a it obseurilatem, aul arabiiter guitatem uossent conlentionis eausa esse hdeles, ('t distinxeril ia plures, qni prius in uao
,

marginem Quintinus qui Marc. Non putemus 1, c.

iu

.

i

scnsu pariicala de prteponatur. A d voces, cum interpretationis gubernaculo quodattinet, scribil auclor in lih. suo dc Pudicitia, cap. 9 Plus esl lgi«»

non p generali articulo comprehendebantur lerea censendi sunt plures roi, sa artieuli Bdci, sed distinetione et explioalione duntaxat. Quod eaim votoros lq genere cognoverunt, nos disUnctins et cresoente in dies hominum (hcreliparticulatim
:

,

,

27

TERTULLIANI OPERUM PARS
a Christo,

II.

28
est quod quando non inve-

lum esse
inveneiint

quod credere omnimodo de- a

in

modo,
85
;

ut

quousque. Igitur quaerendum
instituit;

beant nationes, et idcirco qua?rere, ut possint,
,

cum
est

Christus
nis

£4

utique

,

credere.

Unius porro el
esse,

certi

inslitui

utique

86
:

infinita inquisitio

non potest

quaerendum

cum

credidisli

donec invenias. Invenisti autem, nam non credidisses, si non inveut

rionec invcnias, al oredenduia
hil

ubi inveneris; et ni-

nisses; sicut nec quaesisses, nisi

invenires.

Ad

amplius

,

nisi

custo liendum
,

dum boc

insuper credas

aliud

quod credidisti non esse creden:

hoc ergo quaeris, ut invenias;
credas.

et

ad hoc invenis, ut

dum, idcoquc nec requirendum, cum id inveneris quod ab eo institutum est, qui non aliud mand.it inquirendum.quam quod insliluit. De hoc tibi quidom si quis ,9 dubitat, constabit pcnes nos (42) csse id, quod a Christo inslitutum cst. Interim ex
et credidcris

prolationem (43) quaerendi et inveniendi credendo fixisti hunc tibi modum statuit
:

Omnem

fructus ipse quserendi

ai
;

hanc

tihi

fossam delercredere,

minavit ipse, qui

te

non
ab

vult aliud

quam

quod
si

instituit

,

ideoque nec
tanta
aliis

quaerere.

Caeterum

quia et alia

sunl instituta, propte-

fiducia probationis praevenio 80
nihil esse

esse 82

,

qusarendum ultra quod quaerere dcbuerunt
84

admonens quosdam quod 81 crediderunt id
, ;

rea

ne

83

qu.erite, et

in tantum quaerere debemus in quantum possumus invenire semper quaeremus, et nunquam omnino credemus. Ubi enim erit finis quaereudi?
,

INVENIETIS sine
tur.

disciplina

rationis inlerpreten-

B

ubi

statio

(44*1

credendi? ubi expunctio (45) inveel

niendi? apud Marcionem? Sed

Valentinus propo-

CAPUT X.
A lioqui sisemper qurerimus, nunquam inveniemus,

nit: qilerite,
et

etinvenietis. Apud Valentinum ? Sed

Apelles hac

me

pronunliatione pulsabit; et

HeEril

nunquam credemus.
Raiio autem
lit
,

bion et Simon, et

omnes ordines non habent aliud,

in re,

hujus intribus articulis constiin temporo, in modo in re, ut quid sit
dicti
:

quo

se

mihi insinuantos,

me

sibi

addicant

8S
.

itaque (46) nusquam,

quaerendum
79

consideros;

in

tempore, ut

quando;

ubique convenior (47), 90 (49)sinusquam QU.ERiTE,ETiNVENiETis(48),etviIut

dum

s9

Varioe lectiones.

Qui Venet. 80 Prseverto Latinius, praevento, Semler. 81 Quae Venet. 82 Est Rhen. 83 Ne rejeccrai Rhen. et Wouv. 84 In d. r. interprele legerat Rhen. 8S Quandiu non invenisti Jun. m Utique rej. Semler. s7 Credendi Rig. 88 Eritaque Agobardi liber. Ero itaque Rig. Venet. Pam. Ergo ilaque Heuman. S9 Convenio Rig. 90 Et velint me sic esso nusquam Pam. ot velint sic nusquam, quasi Seml. Rhcn. ct velim sic nusquam Jun. Delenda censet W. et velut si nusquam Hcuman. Comuientarius. corum nempe qui fidem impugnant) curiosilate, et p Creatore, invenies in eo et illud, propler quod algralia Dei in fecripturis explicaudis ; juxta illud terum Deum credis; » tertius autem in lib. de Apost. (Ephcs. ni, 5) Quod aliis generationibus non « Serl aliam argumontatioCarne Christi, cap. 11 est agnitum filiis hominum, sicuti nunc revelatum nem eorum convenimus, exigentes cur, » etc. Quarest sanctisapostolis ejusetprophctis in spiritu.Pxu. tus deniquein lib. de Testimonio Animce, cap. ult. « Cum onim times fieri Christianus, cain (animam) (42) Nos. Id est, Catholicos. Semler. (43) Prolationem. Id esl, continuationem, duraconvcni , cur alium coiens, Deum nominat; cum lionem. Semler. malcdicendos spiritus dcnolat, daemonia pronunct ad terram detiat, cur ad ccelum conteslalur (44) Ubi statio. Tota periodus allegonca est, a re castrensi sumpta, ac si dicat fixisti palos lentorii et testatur; cur alibi servil, alibi vindicem convenit. » stationis luae; ne ergo ulterius proferantur. PerIn quo quidem looo verbum convenio eu n sensu venisti ad fructum qmerendi, quse ob hanc detorarcessendi positum videtur, Anglico convene; sicut minationem tibi Dous imperavit nec ultra debes postea, ubi hcereticum convenire, scu arcessere aucqucerere. Est euiin stalio, ubi solent consistere mitor habot, cap. 16. In illo vero, de quo agimus, valitares et ronfabulari Lac. lol lem atque deprehendo, seu,mihi occurrit. Dein cap. 43, hoc exstat, (45j Expunctio. Id est complomenlum. Junius. niquc, quod ad rem est (16) Erit itaque. Htec miui liducia est sensum Quarite, et iiwenietis, ubique meminerunt. Routh. bunc essc Dum tot ac tantis assontior quwrendum (48) Qucerite, et invenietis. In textu objecto nihil sed esse, quaereudi finom non f.iciam quo'i maxime est quod faveal liberi examinis assertonbus optant li.ereiici, uii quaeram semper cum eis quasi tantum de prccibus c^in fiducia ad Patrem agiiur noiidum repererim quod Christus instituit, quod D q»i m coelis est altollondis, quia profeclo, siquiJem quaeri, quod credero necesse est. Albasp. nos, ctan simus inali, novimus bona data darc filii> (47) Uum ubique convenio. Sio Rigaltius ex edinoslris, multo magis Patcr nosfcr, qui inccelis est, tionc piincipe, uhi tamou Rhonanus scribondum dabit bono, petentibus sc\Matth. vn, 11). Noque disconjocer.it convcnior. Quam seripturam amplexa simileni exhiboiit sensum loca Ev. Luc. Ibidem obest non edit Paris. prior quidom, sed cdill. Paris. jccta, Edd. ox opore D. de Gourcy. secuuda et Franek, probmte Semlero, ol revocan(49) Et velimsicnusquam, quasi qui nunquam aptibus o.un in ediliones suas Lnpo Tliomasioque prehendcrim. Ita edit. Paris. posterior anno 1566. baud multo div<iso scnsu, ni lallor, affixo, quam tvpis impressa, et probanto Junio. Idemque conjocehaboL Senecse idud, « Nusquam est qui ubique rat legeinhuii Latinus Lninius cum invenisset velint esi. » Epi^t. 2, p. 5, od. Schweigh. Al vero, ut pro velim in editionibus Rhenani. Ille voro RhoRigallio locum reslituenti potius assentiar mihi nanus ad oram tertiae sua; cditionis duxit scrisuadot notio vcrbi convenio ix quatuor, vel quinbendum, et velut sit nusquam; atque in Notis suis que Tertulliani loei> eruia; quorum pricnus exstat ad edit. suam ultimam maluit reponere, sed veluti in hbro de Jejuniis, cq>. 13 Ecce enim, inquit, sil nusquam ; dum et erit pro ero itaque in anteceexslitit; exponente convenio vos el praeter pascha jejui.anlos. » Alter dcniibus, minus autem bene in lib. ii Advs. Marcion. cap. 17 « Repende aut^m lamon Somlero « erit, scilicet, illud quod qufero. » austeritali lenitat m; cuni uliuinque conveneris in Debitum autem esse nunc video editioni 1'aris.
: :

:

,

:

,

i

,

:

,

,

,

,

:

<s.

,

:

;.

29
et

LIBBR DK
quasi qui nunqiiam apprehenderim
instituit,

Pft

KSCHIPTIONIBUS.

30
92 .

Christus

quod

quasri oportet,

quod * Viderit qui semper petit, quia nunquam audietur quod credi Ab eo enim petit, qui non audit.
illud

neccsse est.

CAPUT
Nemo

CAPUT
XI.
Si

XII.

enini qua'.rit, nisi qui aut perdidit.
nisi
:

non

habuit, aut

tamen adhuc qua^rendum sit, non apud hceretlcos, ad quos vetamur accedere, sed a nostris, et
de nostro qua-.ramus.

Impune erratur
mliil deserit.
et aliud

delinquatur (quamvis errare,

Nobis
ubi

et si

quaTendum

esset

adhuc

et

semper,
ubi

delinquerc JJi» esl)

impune, inquain, vagalur, qui
si

tamen

quaeri

oportel ?

apud

hajreticos?

Atenim

quod debui credere credidi,
et

denuo puto requirendum, spero ulique
inveniendum
;

aliud esse
nisi

nullo

modo

speratur istud,

omnia extranea el adversaria nostra veritati, ad quos vetamur accedere? Quis servus cibaria ab extraneo, ne dicam SfO ab inimico domini sui
sperat? quis miles ab infuederatis,
hostibus
nisi

quia aul non credideram qui videbar credwiisdesii credidisse. Ita fidem

ne

dicam

al)

se, aut

meam
:

dcserens,
quae-

regibus, donaiivum et stipendium caplat,
ct

negator invenior (50). Semel dixerim
ril,

nemo

plane desertor, et transfuga,
illa

rebellis? Etiam

nisi

qui aut non

habuit, aut

perdidit.

Ferdi-

anus

intra tectum
ille

suum drachmam

requirebni
;

janunm tundebat etiam derat unam ex decem drachmis anu6 illa (Luc xv, vi,lua illa non MfcMMN licet durum judicem 8), et ideoquarebat; ubi lamen invonit, quarere de- B interpellabat. Nemo inde instrui 91 potest, unde Panein vicinus non habebat (Luc. xi, 5), et siil. destruitur (52) nemo ab to illuminatur, a qno ideo pulsabat ubi tamen aperlum est ei, ct acceetiam pulsalor
:

vicini 03

;

pil,

pulsare cessavit.
xviii,
est
,

Vidua a judice petebat audiri
;

contencbratur.
nostris,
el

Quaramus ergo
;

in 95

nostro

,

et

a

(l.uc.

3),

quia non admiltebatur
mstitit.
et

sed
est

ubi
et

de nostro

idque

duntaxat, quod

audita

hactenus
pulsandi,

Adeo

finis

salva regula fidei (53), potest
nire.

in qua^slionem

deve-

quaTondi,

et

pelendi.

Petenti enim
quarit semper,

dnbitur, inquit, et pulsan/i aperietur, et qucerenti

CAPUT

XIII.

inveinrlur \Lur

xi, 9). Vidcrit, qui
:

quia non invenit (51)
invenielur.
Viderit, qui
:

illic

enim quarit, ubi non
pulsat, quia

Hegulam e>iim[seu symbolum) fidei nobis prasscriptam, ut jam hinr, quid credamus, profiteamur
Regula est autem
fidei

semper

nunest.

(64),
illn

ut

jam hinc quid qua
cre-

quum

aporitiir

illuc

lJ1

cum

pulsal, ubi

nemo

defendamus

lJ6

protiteamur,

scilicet

variae lectiones.
91
Illic

l'am.

95

Auditur Semler. In quo dunlaxat Seml. in quo? Junius.
Yenet.
lUg.

Pam.

92

°3

Illl

vici

Venet.

illi

vicini. Hig.

M

Strui

Semler

et

'"'>

Credamus olim legrhatur.
prohatque ipse, conlra quam adno talum esl in edit. Halensi. Alque hiPC elilionum Rhenani <n Paris. primffi ieclio B mc nunc revocal e.-l. Roltii. Kavew -f ; iXititlas (53) Regula fidri. Fides
,
t

priori islud,

itaque, idque melius videtur; sed, ni revertar, habel editio Franek. post Pamelium Ki velinl me sic esse nusquam, quasi, » etc. Po i suil denique Rigallius, prajeunte Wouwerio, qui vet. codicem testem citai, el velut si nusquam, et
l-'.ro
;

Cominentarius. p Wouwerius,

i

,

quasi qui

nunquam apprehenderim. Nunc malim
Houtu. Negalor

Cotpusculum
Ir.

veritalis,

SujjLdT-.ov

-f/,

&ktflelatt

,

•go
l.'nii

posti iriorem

editionem Pansinam, textum Gercfcrenlem, sequi, subintellecto post verbuin

n;eo. Qiiui sriticl in

symbolu

n digeeti sunl velut

i'1'lnii

cst qui trilam semel inventam, ('hristique fldem cum Catholicis acceptam, postca desarit corani hominibu*, iuuovat aut nninutal. Iluiic eliam C.hrisiih dcserturus ac negaturus eal coram angelis. Propterea negatorea ab Bflfilesis eoinmunicaiiouo
veriiaiis

dioero, vel stalnere. (50) Negator ineenirir.

viam

depellebantur, quia non Buatinuisseol io linem, sod ad gentes aul liiereiieos defecuseol quod ipse Tertullianus astruit in lib. de UonogamiAi vixque racipiebanlur, dura puMiiumies posiea rcdirent quae res in Bcelaaia prUca fecit olim controversiain maxiniam. (hiamobrem Terlullianns hic tanquaui prob.ru m grande, non doficieotibm ai lantura liiorolicos plcne, sed ah RBretiris aliquol luMiscere volentibus objicit, quod snt negatorea, Pam
; :

arliculi, ex quibus constal ChrisHic aulem sequitur regula, in qua notanduin mentionem non tieri sepultunv ncquo descensus ad inlcros, uti ncc. in ea quain ediilit initio libri (/< velundis Yirtiiuihus, iieque ilem ipud Irenamm; quasi mentio crueis, hoe esl motlis, el scpulturani ad Infaroa ineiuiai. Cseterura, lib. et desceosura OdvertUl Pra.veum, inter ejiiMlein Ktguln arlieii « Hunc passum, hune morluuni t sepullegttur lum. Auguslinua, lib. imperf. de Geaeei ad litteram, c. Cruoiflgi, sepeliri et nwurgere. » i
in

unum corpus

lianns.

:

(

ii

I

:

liio.

5i) liegula est autem fidri. Regulajn hie v quod vuigo ftBoetolorum Symbolefn vocaaaue. Dus d esset bilarttol nonnulli eraditi tn symboluni nim eerlisapostolorum, Verum non >alis eaute siraum estt Banetoe npostoloa certam regulaoi
\

i

t

i

:

invmit. llese.npsil doela manus D oram edilionis prineipis pei.es Novuni Collegium apud Oxooium, qnod propter sequnitia
(Bi)

Quia

iioii

tiirrnirt
lne plaCl

a.l

iicuin

trididisae, qua n lecuudum nnmeruin ;.postodu idecim lenientiis eompreheusam, Symbolemluui vocarnnt; i ail B. An^-. aerm. 181, ie
liilei
:

I.

liei iil.

pore
destruitur, lujuiji

quodque

aliis

in

locis

icstair,
1

et

eum

eo
ibus

v>-'

Nemo inde strui potest unde

miilti veteree.

slnu

posuii RjgahiuB, quod quidem prsastabal edii. Pans. sacunda et referente Pamelio, roa» eod, Auglicanus, sed vere Terluiliancum, ail lile, esl strui. ^ic in eap. 13. Iloe eliam invenil in ms. suo

U cnrtum qooqne ab ii> quo«l hadie traditiooe derivalum u
i 1 1

reei-

i.imus

s.inholuiii

,

qaodque ored«mdum

praeipii

Ivclesia.

Pam.

;

;

31
ditur,
»•

TERTULLIANl OPERUM PARS

11.
3

32
doctor gratia scientiae donatus (60),
i

unum omnino Deum
r%

;

niliilo promundi Conditorem primo omnium emisduxerit, per Verbum suum sum 97 (55) id Verbum, Filium 98 ejus appellatum,
;

•• nec alium qui universa de
esse,
j
»i_ »i

praeter a frater aliquis

"

i

est

aliquis inter

exercitatos convorsalus,
5

aliquis

4

_

tecum,

curiosius

tamen,

quaerens (61),

novis-

nomine Dei varie visum a patriarchis, in propostremo delatum ex phetis semper auditum Spiritu Patris Dei et virtute in Virginem Mariam, carnem faclum in utero ejus, et ex ea natunr egisse " Jesum Christum (56) exinde prsedicasse
in
,

sime (62), ignorare melius est, ne quod non debeas noris quia quod debeas nosii 6 Fides, inquit, tua
,
.

te

salvum
et

fecit

(Luc.

xvm,

42)

;

non
legis

exercitatio
:

Scripturarum. Fides in regula

posita est
:

habes
exerci-

legem,
tatio

salutem de observalione
in curiositale consistit,

;

autem
de

habens gloriam
curiositas
fidei

novam legem,
lorum
;

et

novam promissionem
fecisse
;

regni coetertia

solam

perilke

studio.

Cedat

virtutes
;

fixum

cruci,

die

cedat gloria saluti.
quiescant.
scire
est.

Certe aut non obstrepant, aut

resurrexisse
Patris (57)
;

in coelos

ereptum sedisse ad dexteram

Adversus

regulam

nihil

scire,

omnia
est

misisse vicariam
agat,
in

vim

Spiritus sancti,
claritate,

Ut non inimici essent

veritatis

haeretici,

qui

credentes

venturum

cum
et

ad

ut de refugiendis eis

non praemonerentur, quale

sumendos sanctos

vilae aeternae

promissorum

conferre
rere

cum hominibus
cerli

qui et ipsi adhuc se quae-

27
1

cceleslium fructum, et ad profanos adjudicandos

profiteantur ? Si

enim

adhuc vere quaerunt,
7
;

(58) igni

perpetuo,

facta

utriusque partis resus-

g

nihil

adhuc

repererunt

et ideo,

quaacunque

citatione (59)

cum

carnis restilutione

videntur interim
dunt,

tenere, dubitationem

suam

oslen-

CAPUT

XIV.

28

quandiu quaerunt. Itaque
incertus ab
incertis,

tu qui

perinde

Hanc regulam a Christo inslitutam nullas apud nos
habere qucestiones, nisi quas hcereses inferunt, et
quce hcereticos faciunt.

quaeris, spectans ad eos qui et ipsi quaerunl, dubius

a dubiis,

caecus

a caecis in

foveam deducaris necesse
ut

Haec regula a Christo,
nullas
haereses

probabitur,
,

instituta,
nisi

cum
suos

est (Maith. xv, 14). Sed, decipiendi gratia praetendunt se adhuc 8 quae-

habet

apud

nos

quaestiones

quas

rere, ut nobis per sollicitudinis injectionem tractatus

inferunt, et

quae haereticos faciunt. Caetein

insinuenl;
quae

denique,

ubi adierint

9

ad

nos,
:

rum, manente forma ejus
libet

suo ordine, quantum
libidinem curio-

statim,

dicebant quaerenda esse,

defendunt

quaeras et tractes, et

omnem

jam

illos sic

debemus refulare
sibi

90
,

ut sciant nos

u

sitalis

effundas
vel

;

si

quid

tibi

videtur, vel ambiguitate

non Chrislo, sed
quaerunt

negatores
tenenl;

esse.

Cum enim

pendere,

obscuritate

obumbrari,

est

utique

adhuc, nondum

cum autem non

n

Variae lectiones.

Demissum Venet. post Rig. 98 Filius Semler. " Exstitisse Wouw. exisse Rig., ex libris Ursin. Judicandos Semler Pam. hominem et esse Paris. Fran. Nil mutem, ut postea; qui credentes agat. 4 Aliquid La Cerd. 2 Restirrectione al. 3 Aliqui d. g. s. d. e. aliqui in. e. c. aliqui Venet. Rig. Paris. Seml. 5 Curiosus Venet. Rig. Paris. Pam. et itcrum statim addunt tecum. 6 Quia quod debeas nosti delevit Seml. quia quod debes nosli, legebat La Cerd. n Deprehenderunt Paris. pro certe Jun. certi vere conjic. legendum Fran. inserit adhuc ultra. 8 Ad hoc Paris. 9 Adierunt Seml. 10 Reputare Venet. Rig. n Vos Venet. n Non delendum cens. Seml. et post tenent legendum et nondum credunt.
97
*

Commentarius.
(55) Exslat in lib. de Virg. velandis, cap. i. :iula, Symbolum alia hdei regula, seu form quod dicilur apostolicum, fere iisdem verbis exprimens.
,

p
**

in inferno, sed per illum

ROUTH.
(56)

Egisse

Jesum

Christum.

hominis personam induisse, de Jesu Christo fuerant praedicta. Rig.

Hoc est, eam omniaque egisse quae

designatum esse miserum^ slatum damnalorum. Sed certe ita frequens mentio' est in Scriptura hujus ignis ut necessario debeamus fateri ignem esse in inferno. Lac. (59) Utriusque partis resuscitatione. Piorum et

(57) Sedisse ad dexteram Patris. » Nec ideo tamen quasi humana lorma circumscriplum esse Deum Patrem arbitrandum est, ut' de illo cogitantibus dextrum aut sinislrum latus animo occurrat aut idipsum quod sedere Paler dicitur, flexis poplitibus fieri pulandum est ne in illud incidamus sacrilegium, in quo exsecratur apostolus eos qui commutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem corruptibilis hominis. Tale enim simulacrum Deo nelas est Christiano iu templo collocare, multo magis in corde nefarium est. Sedere ergo quod dicitur Deus, non membrorum positionem,
,

srd judiciariam signiticat potcstalcm. Ad dcxteram vero, hoc est, in summa bealitudine, ubi justiiia et pnx et gaudium est. » Verba sunt Augustini, lib. deFide et Symb., cap. 7, n. 14. Rig. emendantibus.

impiorum. Rig. (60) Doctor gratia scientice donatus. Notatum viris doctis dupltcem eo loco a Terlulliano distingui scieniia doctorum ordinem, unum eorum, qni gaudent; alterum eorum, qui coelitus demissa litterarum exerciiio illam sibi comparant. Adnolatio ad Thomasii edit. Routh. (61) Aliqui tecum, curiosius tamen, qucerens. Vulgo legitur curiosus, et repelitur tecum ante tamen; hoc modo « Aliqui tecum curiosus, tecum tamen quaerens » sed lcctionem meam exhibent nisi quod alieditt. Rhenani et ed. Paris. prima quid non aligui in iis exstat. Routh. (62) Novissime. Opponitnr viris exercitatis, scu, quod habet supra Teitullianus cap. 3, usitatissimi
:

;

;

D

in Ecclesia, ubi in edit. principe exstat vetustissimi. Scd et Praxeam is ista compelat « Novissime, qui Filium Dei carnem interpretaris, exhibe qui sit
:

Edd.

Filius

(58) Et ad profanos adjudicandos, etc. ignis Tertullianus, qui hic creberrime in
statuilur.

Memiuit

Cap. 27

Beza

et

inferno Calvinus volunt, non esse ignem

nunquid spiritus eru? » aut Novissimus, novitius, Anglice a novice. Novitiole positum cst in Iib. de Pcenitentia, cap. 51.

hominis,
:

ROUTH.

33
tenent,

LIBER DE PRjESCRIPTIONIBUS.

34

nondum

crediderunt, non sunt Ghristiani. a lendos
et

19

eos ad ullam de Scripturis disputationem.
illae

At,

cum

tenent quidem

credunt,

quaerendum

Si hae sunt

vires 20

eorum
cui

(67), uti eas

habere

tamen dicunt, ut defendant.
negant, quod confitentur se
quaerunt. Qui ergo nec
sibi

Antequam defendant,
credidisse,

possint

21
,

dispici
is

debet

compelal

possessio
nullo

nondum

dum

Scripturarum, ne

admittatur

ad eas, cui

sunt Christiani, quanto

modo

competit.

magis nobis? Qui per fallaciam veniunt, qualem
fidem disputant (63)? Cui veritati patrocinantur, qui

CAPUT
beat,

XVI.
Apostolo de-

Primum, quod fides nostra ohsequium

eam a mendacio inducunt 13 ?

CAPUT XV.
Porro ad propositum veniens Tertullianus
bit
,

disputationem prohibenti, dum post unam correptionem convenire hcereticum interdixit.

prcescri-

Hoc de
ineundae

consilio diffidentiae,

aut de studio aliter

non admittendos
ipsi

hcereticos

ad ullam de
de
Scripturis

constitutionis

(68)

induxerim

(69), nisi

Scripturis disputationem.

ratio conslilcrit, in primis illa,
et

quod

22 fides

nostra

Sed
fidei

de Scripluris agunt,
14

suadent. Aliunde scilicet loqui
(64), nisi

possent de rebus
igitur
et

ex
:

litteris

fidei?

Venimus

ad
16

propositum (65)
pr<oslruebamus

huc

15

enim dirigebamus,

hoc
18
,

obsequium Aposlolo debeat, prohibenti quaestiones inire, novis vocibus aures accommodare (70) (I Tim. vi, 4), haereticum post unam correptionem convenire (Tit., 111,10), non post disputationem.

allocutionis

n

praefatione

ut

B Adeo
scilicet

interdixit disputationem,
haeretici

correplionem desi-

jam hinc de eo congrediamur, de quo
provocant.
Scripturas

adversarii

gnans causam
(71)
,

conveniendi; et hoc
est

obtendunl,
;

et

hac

sua

quia

non

christianus; ne

unam more

audacia statim quosdam movent
grcssu
firmos

in ipso

vero con-

christiani,

semel

el iterum, et

sub duobus aut tribus

quidem

fatigant,

infirmos capiunt,

testibus (Matth.
tur;
sit

medios cum

£9

scrupulo
(66)

dimittunt.

Hunc
non

lgitur

potissimum gradum
13

obstruimus,

admitVariae
15

xvm, 15, 16) casligandus viderccum ob hoc sit castigandus, propter quod non cum illo disputandum.
Rig. 16 Hoc delevit Seml. 17 Ad locutionis illae juris Latin. pro illae, ullae proponit Seml.

lectiones.

Indicunt 19 Admittendi Seml. 20 Sint ne al. 18 Praefationem Seml. 21 Uli eas habere possenl del Heuman. 22 Qua Venet. ex
(63) Qualem fidem disputant. H. e. qualem fidem defendunt. Habes postea in iallaees disserendo
:

Seml. u Suadere non Seml.

Hoc Seml.

lib.

Agobardi.

Commentarius.
quo victoria sit dubia, audientium vero, qui eos meras Scripturas crepare audiunt, discrimen cerergo abest, ut in his frequens « Aliter eum (Creatorem) disserunt, quam C Ussimum. Tantam cap. 40 sanctarum Scriplurarum jaciatio sit verae religioin vero est. » Routh. nis indicium, ut potius sit ab eis magnopere limen(64) Aliunde scilicet loqui possent de rebus fidei. dum, ne quod ipsi habent, id est, blasphemiarum Omnes bsec vcrba ita accipiunt, quasi negel ex spurcitias Scripturarum divinarum contextas invosuam probare posse, aliis litteris haereticos fideni mihi vero alia lucris, nobis intorqueant. Vide Clementem Alex. quam ex utroque Testamento lib. contra Hcereticos. Lac. ncmpc h;oc eadem negative cogitalio, subiicit posila non esse, neque aliud quidquam his Aucto(67) Sic hce. sunt illce vires eorum. Sensus est, an his armis uti possial sive an Scriplura1 siut arma rem intendere, quam haercticos nonnuuquam eliam corum. Albasp. argumenta ex Scripturis arcessere, quamvis in probalioncm suae opinionis philosophorum scripla (68) Aliter ineundce constitutionis. Est conslitutio prima causarum conflictio, quae status appellalur. dticcre possint, ex quibus commenta sua hausct Coiistilutiones apud rhetoressunl quatuor, conjeccontirmationem 8. Ad runt, uti probavit cap.
:

hujusce explicationis, iiuam tuemur, rolerri potest, nulla h;rc interrogalionis nola scribi, quam qui ex diverso inlerprelantur, co^unlur altingerc; fateri lainen cogor legentium animos lon^e facilius occupare conirariam, sed si quis Auctoris in dicendo acuuieu cl solertiam repetat, et sihi proponat, eam adulteram essc deprchendet. Albasp. jrtullianus, (65) Venimus igitur ad propositum. Ter iiKlttit Quinliniis, hoc unum toto suo libro docendum proposttit, non cssc de Scripluris ctttn Gnosticis allcrcandttm, sod nequc loiiuendum. Nam disputaliones hajuscemodi vexanl in lide intirmos,
s;e|tc oonturbant, et alio et vacillare faciunt, transferunt nieilios, in ha-resin vero deturbant iitliruios. lhoe veris veriora si non sttnl, adversus hareticos altercari, scribcrc non eessemus, neque

turalis, definitiva,

gcueralis, translativa, qua^ status

r%

"

Delacerd.y. (69) Induxerim. Id est, vidcri potucrim inducciw Seml. (70) Vide supra not. 17. (71) Hoc unani. At contra, non jubet Apostolus devitari luvrcticum hominem, nisi post unamct sccundam correptioncm {Tit. m, 10) Originaiis eliam voeliam dicuntur.
»

jejunemus et oremus io eos, intcrim Uuneo et ubique memores, quod hoc eeuus dssmoniorum doo
ejicietur, nisi in oralione et jejunio.

(6G) lluno igitur

ne cunt

haBreiicis

potissimum gradum. Dissuadet, non, tjuod certamen ineamus
:

Bcclesiasticse

c.tus;t>

ut

dubise difiidat, absit

;

sed

quod

lneretici procaciler

Scriptura, et

insuas blasphcmias sancla ejus legitimo sensu ahutautur; ex

CUla, vo'jO£o(av, meram monilionem , vet consiltum aul suasionem, si bene observes, signiticat. Gr;oco texlui consonuit, lum Syriar;o, tum arabica versiooea VolgaUe autem et Arabic;i. Verum enimvero omncs lcctiones in co concordanl, ul non vitetur persana bssreliei, nisi post plures monitiones. V. Polyglott., toitt. V, Londini 1657. Gharitas enim, Btque etiam prudcntia, dictant adhorUlionibus, suasionibus, otucstationibus minime parcendtin, quieumque sil ille, cl quocunque in crrorc vcr.-etur. Hoc fuit Bvangelii, hoc amoi ejua aucioris consihum, ulpolequi sttis pressius ninil intimaverii, quam ut raites, ut lon^animes, ut misericordes lorent, Tertullianum vero longe alio antmo futsse, nimis cerlo constat. Edd. ex notis bb Golrcv.
1

;

35

TERTULLIAM OPERUM PARS

II.

36
29

CAPUT

XVII.

^

luraruin ct exposilionum

mendacia

inferri,

qui

Deinde quod nihil proficiat congressio Scripturarum; cum hcereses guasdam non recipiant, et si quas reclpiani, adjectionibus et detractionibus. non recipiant integras, d inlervcrtant, aul siahquatenusintcgras,diversasexpositionescomminiscantur. Deinde, quoniam nihil proficiat congressio Scrip

proinde sibi defendant veritatem.

CAPUT XIX.
ftlttd

tW

ftdes,

itaque solum disputandum , quibus cotnpelat cujus sint Scripturce, a quo, per quos et quibus sit iradita disciplina qua Christiani fiunt. plina hunt.
,

turarum,

nisi

plane

ut stomachi quis ineat eversioIsta lueresis

Ergo non ad Scripturas provocandum
his

esl

;

ncc in

constituendum
victoria

certamen,
est,

in

nem,

aut cerebri.
:

non

recipit

quasdam

quibus aut nulla,
30 .

aut incerta
etsi

Scripturas

et

si

quas

recipit,

non
et
si

aut par incertae

Nam

reciprt inte-

non

ila

gras (72)

:

adjeciionibus et detractionibus ad dispo;

evaderet conlatio Scripturarum, ulutramsisteret,

que partem parem
illud prius

sitionem instituti sui interverlit
inlegras prastat,

ordo rerum desiderabat

aliquatenus
est
:

nihilominus diversas exposiliones

commentata
adulter

convertit.

Tanlum

proponi, quod nunc solum disputandum Quibus competat fides ipsa? Cujus sint Scrip-

veritati

obstrepit
turae ?

sensus (73), quantum et corruptor stylus. 23 praesumptioncs necessario Variee nolunt 24 agnos-

A

quo, et per quos, et quando, et quibus

sit

tradita disciplina

qua

fiunt Christiani?

Ubi enim ap-

per quae revincuntur (74); his nituntur quae ex falso composuerunt, et quae de ambiguitate
cere ea,

paruerit

esse

veritatem

(76)

et disciplinae et fidei

B

christianae, illic erit veritas Scripturarum, et exposi

ceperunt 25

.

Quid promovebis, exercitatissime Scripsi

tionum, et

omnium traditionum Chrislianarum

31 .

turarum,
verso,
niliil si

cum

quid defenderis, negetur

ex di-

CAPUT XX.
Atqui a
Christo unain

quid negaveris, defendatur ? Et tu quidem

ejusdem

fidei

doctrinam
civi-

perdes, nisi vocem in conlentione ; nihil consequeris, nisi bilem de blasphematione 26
.

apstolis traditam, qui gaverunt, et Ecclesias

eam

nationibus promul-

apud unamquamque

CAPUT
Ilte

XVIII.

tatem condiderunt, a quibuscceterce Ecclesia} quotidie mutuantur ut Ecclesice fiant; ita ut tot ac
tantce Ecclesice,

etiam, cujus causa in congressum Scripturarum descendis, incertior discedet, de pari alter* catione ncgandi et defendendi.
Ille

una

sit illa

ab apostolis prima,

cx qua omnes.
Christus Jesus

Dominus noster permillat dicere
cujuscunque Dei Filius,
cu-

vero,

si

quis est,

cujus causa in congiessuin
ut

interim, quisquis est,

descendis
lirmes,

Scripturarum,

eum dubilantem con

juscunque

maleriae

homo

et

Deus, cujuscunque

__.o get?
visse,

ad veritatem, an magis ad haereses dever__-_ it~„ :„_,. «.._ Hoc ipso motus, quod ._ videat _?i -i promote nihil
i

n
«*

fidei

pr&ceptor, cujuscunque mercedis repromissor,
.

quid

-i

esset,

quid

„•_

*

fuisset,

aequo
27

gradu negandi
28
,

et

defendcndi

diversa

administraret,
naret,

quid
in

quam r».i_:_ _._t..„i„. Tatris voluntatem homini agendum 3£ determi.

parte

slatuto

certe pari, altercatione incertior

quamdiu

terris

agebat, ipse pronuntiabal,

discedet, nesciens
et ipsi

quam
in

haeresin judicet. Haec utique

sive populo

palam, sive
nationibus

discentibus
lateri

seorsum
suo

;

ex

31

habent (75)

nos retorquere. Necesse

est

quibus

duodecim pracipuos

adlegerat

enim

el illos dicere a nobis

polius adulteria Scrip-

destinatos

magistros (77). Itaque, uno

Variae lectiones.

Vanae Jun. 24 Volunt Semler ex Agobard. et divin. exempl. i5 Coeperunt Seml. Pam. 26 Vilem laudem Seml. 21 Adversa Venet. Rigalt. 28 Statulum Seml. Pam. statu. Rigalt. Venet. Diversa certe de pari altercatione incertior discedet: Routh. 29 Eorum addit Seml. 30 Parum inparte statutum certa, ex antiquoe script. vestigiis, parum certa, Seml. Pam. 31 Chrislianorum Seml. Gour cy.
23

d. b.

,

Commentarius.
(72) Et si quas recipit, non recipit integras. Non potuit elegantius adumbrari haereticorum nostrorum proteryia , qui Scripturam admiltunt, et statim

quod ab Hieronymo verissime dictum fuit in fine contra Luciferianos ) hseretici quidem facile vinci possint, persuaderi non possint. Itaque disD
(

libri

quid eis obstet. Atque etiam explicasi tiones suas addunt, ut in suos sensus detorqueant, nilidque aliud passim asserunt quam aegrorum somnia, aut somniorum iuterpretamenta. Le Ph.
rejiciunt
(73) Obstrepit adulter sensus, etc. Hoc est perversa interpretatio. Adulterare hoc in significatu est corrumpere el koc:w)a-u_.v Xi-^ov tou 0sou. Sic B. Paulus, II

ad Cor. v, Le Pr. (74) Necessario nolunt agnoscere ea per qucere:

vincuntur. sic infra

«

docendi, eos necessitas

Quibus fuit propositumaliter coegit aliter disponendi
»

instrumenta doctrince.

RiG.

(75) Hcec utique et ipsi habent. Quod Catholici, inquit Quintinus, vere dicunt in haereticos, scilicet,

putans verba certe pcrdes, et auditoris animam foraudiesque demum haereticus. Res autem nova non est Christi fidem et rehgionem ab adversaquod Hieronyriis haeresin vocari per ignominiam mus attestatur, in cap. III, ad Tit. Pam. Locus (76) Ubi enim apparuerit esse veritatem. insignis pro Calholicis, quod apud eos sit veritas Scripturarum et expositionum, el omnium traditionum Christianarum. Pam. Nullaetenim (77) Destinatos nationib. magistros. terrarum orbis pars fuit, vel locorum spatio tam remota, vel morum feritate tam barbara, quo non qua de re gloriosissime pervaserit gloria Christi satis egerunt Irenseus, Justinus, Clemens, Origetasse,
:
:

ipsos

non intelligere, sed corrumpere Scripturas, idipsum Catholicis objiciunt hserelici. Quae potest igitur disputatioois cum talibus utilitas esse? cum

nes. Huc pertinet quod Isaias admirabundus exclamavit, cap. lxvi : Quis audivit talia, etc, et Vates regius In omnem terram exivit sonus eorum.L\c.
:

37

LIBER DE PR^SCRIPTIONIBUS.
decusso, reliquos uiulecim, digrediens
,

38

corum

32

ad

A

Patrem posl resurreclioncm
nationcs intinguendas
et in
DJfeC

jussit

ire

et in

docere Filium

33

in

Patrem

Bt

Spiritum sanelum. Stalim igitur apostoli (quos
appellatio

missos interprotatun, assuinpto per
in

dam, id tine dubio tencntem, quod Ecclesia al> apostolis tamviva voce quamper cpistolas, apostoli a Christo, Christus a Deo *lit tutcepit : hoc itaque tcstimonium veritatis doctrince nostra quod cum Ecclesiis apostolicis communicemus.
Ilinc
r ii,

ilur

sortem duodccimo Matthia

toritate prophetiffi qua> cst in
cuti

locum Jud;e, ex aucpsalmo David, conseet
fide

dirigimus praescriplionem

:

si

Domi-

nusJosiis Christus ajiostolos misit ad pradicandum,
alios

promissam vim Spiritus sancti ad virtules

non esso recipiendos pradicatores, quam Chriinstituit;

eloquium primo per Juda>am contestata (78) Christum el Ecclesiis instilutis in Jesum
hinc in orbcra profecti,

stus de-

quia nec alius
Filius
revelavit,

Palrem
nec
aliis

novii

nisi

Filius, et cui

videtur re-

,

camdom doctrinam
et

velasse Filius,
ejus-

quam

apostolis
illis

quos misit ad pnediQuid aulem
debere,
Christus revolavc-

dem
runt
,

iidei

nationibus

promulgaverunl,

proinde
condide-

candum,
rit, et

ulique

quod
est,

revelavit.
illis

Ecclesias apud

unamquamque
traducem
exinde

praedicaverint, id

quid

civitalem
(79)
et

a
,

quibus

fidei

scmina
iuiituata
>

hic pr-aescribam

non

aliter

probari

nisi

per easdom Ecclesias, quas ipsi apostoli condii|»si

doclrinae sunt,

cgetera;

Eccloshe

ct quotidie

mutuantur ut Ecclcsiae
apostolica,'

fiant
3i

:

ac
ut

Q

dorunt,
voce,

eis

pra.'dicando,

tam viva, quod uiunt
iia sunt,
illis

por

hoc

quam

pcr epistolas postea. Si hax

et

ipsae

de|)utantur

ut

sobolos

aposlolicarum

Ecclesiarum.
neccsse
illa

Omne
est.

constat proindo

omnem
veritati

doctrinam quae
ct

cum

Ec-

penus
clesiis

ad origincm suam
tot

apostolicis, matricibus

(83) originalibus

censeatur

Itaque
fHei,
pri-

conspiret,

deputandam, sine dubio
accepil;

ac tanlir Ecclesiae, una est

ab apostolis
,

ma, ex qua omnes. Sic omnes prima 35 et aposto lioic, dum una omnes probant unilatem dum est 3(i illis communicalio pacis, et appellatio fraterni;

tenentem (8i) quod Ecclesiae ab apostolis, apostoli
a Christo, Chrislus
a

Deo

reliquam vero

omnem

37

doctrinam de mendacio praejudicandam,
contra veritatem Ecclesiarum, et aposuti

talis (80), et contessoralio

hospitalitalis (81)

:

quae

quae sapiat

jura non alia ratio regit,

quam ejusdem

sacramenti

tolorum, et Christi, et Dei. Superest ergo

de-

una

traditio (82).

CAPUT XXI.
Ilanc itaque dirgit

monstremus, an haec nostra doctrina, cujus reftul0.ni supra edidimus (85), de apostolorum tradilione censeatur, et 38 hoc ipso, an caeterae de mendacio
vcuiant.

alteram proescriptioncm : non aUoi rccipiendos prmlicatores, quam quos ChrisI us instituit ;et proiude cam doctrinam recipicn32

Communicamus cum
doctrina diversa

Ecclesiis aposlolicis,
:

quod

nulli 39

hoc

est

testimonium

C

veriiatis

° Tingendas Scml. linguondas Pam. 3 Deputabuntur Scml. r Priin;o 36 Scuil. Pam. Dum est dlis delei Pam. Seml. 31 Omnem vero, pro reliquam vero omnem, Venct. Rig. 3« Ex hoc ipso Pum. Scml. 39 Nulla Pam. Scml. Routii.

Varitfl lectiones.

Regrcdiens Scmlcr.

I'am.

33

''

Coinnientarius.
(78)

Primo per Judwain. Nemo rcfragatur Eccle-

Siam

conditam prius llieronymis ex Judaeis, unde apud prolanos nullum fere discrimen Judaeos inter
cl Christianos.

Le Pn.

inquit Tortullianus, apud illas (Ecclesias apostolicas) ncc solas jam apostolicas, sod apud universas, quae illis de societate sacramentali confcdorantur, id ev.ingclium Luca: ab initio editionis sue stare.

(79) .1 quibut traduccm jidei. Qui de ro ruslica, inquit Quintiuus, scripsere, traduces appellant in viiibus maxime, quando ramusculi plures ex uno

quod cuni niaximo tuemur.
ca]>.

»

Confer nol.

infra ad

36. Routii.

uno vitis brachio dilTunduntur ct in alium locum deducuntur invicom connexi non videntur a propaginibus admodum differre. Per metaphoram elegantem sane, Teitullianus hic vocat traducem Bdei, translatioOem Bdei de una Bcclesia in aliam. Ecclesiae nempe mutuo, quasique per mauus, apostolicani doctrinam sihi tradidere. Pam. (80) Sic omiics primcB, ct omnetapoiiolicce ; ium unaomnet. Probant unitatem communieatio paeit, tt appellath fraternitatis, etc. Sic locum restitui '•\ editionibus Rigaltiana vetuslioribus, niai quod cum lli^alt io una non iinnin posui. Lectio Rigalliavel
:

trunco,

contesseratio kotpitatitatit. Bleganter a Tertullianus verbum novator vocabulorum finxit contesserare, unde contesseratio. Idsignificat qu;.e coujunctionem fainiliariorem per Slffnum
(81) Et

sera

,

liiil.

Nam

lessera

apud veteros

erat

signum

ho.-pitale,

na ost
cl

:

Sic oinnes
illis
«

apnsloliea', diiin
est

num

pnma (hoc ex cod. Agobardi), uua onines probant unilatoni » Commuhicatio pacis, ei appeUatio
;

fraternitatis

etc,

Ego autem post voces,

aum una

omnes propterea

ru codicibus Rigaltius, dum eti illit, illud ex librario quodara locum corrigere gestiente profectum vuletur. Cseterum consimilia bis verbis cxstant in Hbro iv. Advs. Marcionem, cap. 5 : € Dico itaque

probani unita'<•"', euiu Bequentibus, quomodo baclenus noo faclom est, conjungan^ur. Quod enim dehuil Wouwe-

distinxi, ul verba,

hujus ostonsioncm si quem obiisse contigifisel, statim affnoscebatur. Eukn. ^82) Ejuidem sacratnenti una traditia. Qoc e>t ejusdem symboli, seu regulas, ejusdem fidei. Ric. Plurimum inierest Qbservara fiou eura banc vocem In Tertulliano refefre inteuectum, qui exprimitur ab inlorprelibus; pro legul.i onini fnlei, aiiue pro Cbristi mandatis, el ommbus cbristianaa religionis rilibus t!t disciplina, non aulcm pro juramenio i>onilur; itaque ail OlUBes ecele-ias inler so conimucodoin juro uti. quia scilicet in oa li ,ie iiic;ir(>, el durarunt, qu.e ab apostolis esl tradila, quamque tradiderunt. Ai.uasc. liilelitcr conservatam posteris iSw panicula et delenda videtur. Routh. (84) Sinedubio tenentem.Veiiai rescribere tencn tibui, quippe cum verbura tcnco melius congrva<

cum

Bcclesus,

quam cum
13.

iloctrina.

185)

Hocest capite

.

30

TEKTULLIANI OPERUM PARS.

II

40

CAPUT

IXXII.

« in terris potestatem ? Latuit et Joannem (90) aliquid
dilectissimum
cui soli

Apostolos autem (quidquid in contrarium soleat dicere diversa pars) omnia et scisse et tradidisse; quibus et omnes Scripturas edisserere Christus dignatus est, et Spirttum sanctum misit, qui eos deduceret in omnem veritatem. 40 expedita probatio est, ut si Sec quoniam tam

Domino pectori ejus incubaiHem Dominus Judam traditorem praemonstravit
,

quem

loco suo filium Mariae

demandavit. Quid eos

gnorasse voluit quibus etiam gloriam
buit, et
tris

suam exhi-

31
ac
si

statim proferatur, nihil

jam

sit

relractandum

:

prolata (86)

non

sit

a nobis, locum interim

demus

diversae parti,

si

quid pulant ad infirmanse

dam hanc

praescriptionem movere

posse. Solent

Moysen et Eliarn et insuper de coelo Pavocem ? non quasi caeteros reprobans, sed quoniam in tribus testibus stabit omne verbum (Matth. xvm, 16). Ignoraverunt itaque et illi, quibus post resurrectionem quoque in ilinere omnes Scripturas
edissere dignatus esl ? Dixerat plane

dicere, non omnia apostolos scisse (87), eadem agitati dementia qua susum jusum *« converlunt (88),

aliquando

:

omnia quidem apostolos
nibus
tradidisse; in
,

scisse, sed

non omnia om-

Multa habeo adhuc vobislogui, sed non potestis modo ea sustinere (Joan. xvi, 12, 13) : tamen adjiciens
Curn venerit
in
ille

:

utroque Christum reprehensioni

Spiritus veritatis, ipse vos deducet
ostendil illos nihil ignorasse

subjicientes 42

qui aut minus instructos, aut

parum

simplices apostolos miserit. Quis 43 igitur integrse

omnem veritatem, B quos omuem veritatem
ritatis

consecuturos per Spiritum veet ulique

gistros
tatu,

mentis credere potest aliquid eos ignorasse, quos maDominus dedit, individuos habens 44 in comiin

repromiserat

;

implevit

repromis-

discipulalu,

in

convictu;
illis

quibus

obscura

(91), probantibus Actis apostolorum descensum Spiritus sancti. Quam Scripturam qui non reci-

sum

qutfque seorsim disserebat,

dicens datum esse

piunl

35
45

(92),

nec Spiritus sancti esse possunt, qui
46

cognoscere arcana, quae populo intelligere non licerel? Laluit aliquid

necdum
quando

Spiritum
sed

possint agnoscere discenti-

Pelrum
et

(89) aedificandae Ecclesiae

bus missum,
el

nec

Ecclesiam

defendere,

qui,

petram dictum (Matth.

xvi, 18. 19), claves regni cce-

quibus incunabulis institutum est hoc cor-

jorum consecutum,
40

solvendiet alligandi inccelis et

pus, probare non habent. Tanti eslenimillis(93) non

Variae lectiones. Scml. 41 Rursuspro susum jusum Seml. Pam. 42 Injicientes"SemL 43 Qui Venet. quis enim Pam. Seml. 44 Habitos Seml. Pam. 45 Spiritus Sancti esse possunt, qui necdum desunt in Pamelio. 46 Sanctum add. Pam. Seml.

Tum

Commentarius.
« Regnavit duritia cordis usque ad perindeac siprolata. Edd. p ejusd. libri los lristum; regnavit et infirmilas carnis usque ad Xon omnia apostolos scisse : De Palnbus hoc ** Chrisl Paracletum. Nova lex abstulit repudium. Habuit ipsum haeretici nostri temporis affirmant. Hyp. enim quod auferret nova prophetia, secundum matrimo(in Methodo) « mulla eos necessario ignorasse. » Wihtakerusait, eos » in muliis insigniter errasse. » nium non minus repudium prioris. » Sic enim interpungo locum. itouTH. De Aposlolis nemo, quod sciam, diserte asseveravit. Quin potius Calholicis id impingil Kimedon (de verbo (92) Quam scripturam qui non recipiunt. Manicbsei, inquit Quiutinu.3, prorsus eum Novi TeslaDei),quo jure.vidprit, sed tamen haud absimilia istae menti librum, qui Aclus apostolorum inscribitur, larvae.ut cum ait Bullengerus id decad.Germ. « Non non recipiebanl. In suum nempe Archimaniclwum, habuisse apobtolos plenariam potesiatem. » Lac. non in apostolos Christi, asserebant venisse de ccelo (88) Qua rursus convertunt. In exemplari Agob. « Qua susum rursus. > Et coniirmatur cod. Spiritum sanctum veritatis doctorem, quem Domilegitur nus missurum se suis apostolis promiseral; indeDivionensi. Augusiinus in Epist. Joaanis, tract. 8 « Quod susum, facias jusum; quod deorsum, facias que mundo fuisse communicatum per illum suum Manem, qui sub Aureliano, veniens e Perside, prisursum. Jusum, vis facere Deum, et le susum? Praemum ccepit insanire, hoc est, annis pene trecentis, cipilaris, non elevaris; ille enim semper sursum o Susum me honoras, jusum cerle an plus quam ducenlis sexaginta post illam esi; » et tract. 10 stupendam, et admirandam missionem, de qua in calcas. » P.aque hic legendum, « Eadem agitati dementia qua susum convertunt. » Rig. cap. 2 dictorum Act. apostolic. Dumque Scriptura manifesto coarguerei impudens istorum mendacium (89) Latuit\aliquid Petrum. Simon Bar-Jona dicnegabant illud unquam scriptum fuisse, librumque lus esl aDomino Petrus, quod primus agnitoChristo pronuntiavit Tu es Christus Filius Dei viveniis. D damnabant. Augustinum lege, cap, 3. lib. de Utilitate credendi contra Manichaios. Montanus idem Quae vox professio fuit verse fidei; unde Petrus meprius f< ccrai, imo se Paracletum nominabat. Ebion, ruit audire, si\e pelra super quam aedificarel Ecciehic enim idem est Peirus et petra. Cerinthus, Marcion, el alii Tertulliano priores non siam Christus recipiebant. Pam. Rig. emendantibus Edd. (90) LatuitctJoannem.Werony mus, praef.inMatth.: (93) Tanti est enim illis, etc. Explicanda verba quae lam involuta sunt, ut eorum sentenliam inter« Uliimus Joannes apostolus et evangelista,quem Jcpretes oxpiscati non sint. Ait igilur multa ab haercsusamavit pluiimum;quisupra pectus Domini recumlicis doceri defendique, quae lamelsi verae fidei conbens, purissima doctrinarum fluenia potavit, et qui sentanea sint ad ea tamen stabilienda, Scripturae solus de crnce meruit audire: Ecce Mater tua. Rig. auctoritate et praesidio eos uti nolle, ne scilicet ex (9i)Et utique implevit repromissum. An haec, aut iisdeni Scripturae locis aut libellis eorum mendacia demum illa in capiie 27, cumMontanismo bene conita fieri ut convellanlur, ei in lucem exponanlur veniani, \alde duliito. Certe in libro De Monogamia lihellum quo Acla apostolorum continentur, maximo jam factus Tertullianus ita scribil ParaMontanista cum commodo recusent (illud enim tanti hoc istic « cletus (h. e. utille statuit, Monlanus; multa habens significat), quia hcc uno Ecclesia? origo et formatio, edocere quce in illum distulit Dominus secundum prcefinitionem, etc, cap. 2. Et po^tea cap. 14 quam fatentur, demonstrari potest. Pcr traductio-

(86) (87)

Ac siprolata.

Idest,
'

:

:

:

:

:

:

,

:

:

:

41

LIBEK DE PRJESCRIPTIONIBUS.

42

habcre probationes eorum quae defendunt, nc pariter * ficassent, quia adversarius ejus Paulus obvenerat. Itaque et dexleram ci dederunt, signum concordiae admittanlur iraductiones corum quae mentiuntur (94).

CAPUT
In
Petro

XXIII.

et

convenientiae

;

et

inter se

distributionem
Evangelii
alter
in

officii
:

enim

non

reprehensam

ignorantiam
ali-

ordinaverunt,
ut
aliud

non

separationem
ut
aliis

nec

aliquam a Paulo, sed conversationem. Proponunt ergo ad suggill;mdam ignorantiam
<|uam apostolorum, quod Petrus, el qui cum reprohen-i sint a Paulo. Adeo, inquiunl, aliquid
defuit;
slca
ncrit

alter,

sed

prsdicarent,

Petrus in CircumciMonem, Paulus

Nationes (96).

eo,
eis

Caetcrum,

si

reprehensus est Petrus (97), quod
ethnicis, postea
se

cum

convixisset

a

convictu

eorum

ut

cx hoc etiam

illud slruant, potuisse

po-

separabat personarum
lionis fuitvilium,

respectu,

utique conversa(98).

pleniorcm scientiam supervenire, qualis obve-

non praodicalionis

Non enim

Paulo rnprchcndendi antecessores. Possumus Prius ct hic Acta apostolorum rcpudiantibus diccre cst uti ostendatis quis iste Paulus, et quid ante apo:

ex hoc alius Deus,

quam

Creator, et alius Christus,

quam ex
tiabatur.

Maria, et alia spes

quam

resurrectio annun-

stolum,

et

quomodo

apostolus

:

quatenus et alias

CAPUT XXIV.
Idque reprehensionis usurpatum fuisse pro temporibus, personis et causis.
est, imo noi mihi tam male committam. Sed quoniam perversissimi isti illam reprehensionem ad hoc obtendunt, ut suspectam faciant doctrinam superiorem (99),

ad quaestiones plurimum co utuntur.
si

Neque cnim,

ipse se aposiolum de persccutore profitelur, suf-

ficit

unicuique cxaminate
ipse dc se
',8

Dominus
dant

quando nec B testimonium dixerit. Sed cre41

credenli;

Non

mihi tam bene

est, ut apostolos

sinc

Scripturis (95),

ut

credant adversus

Scripturas; tamen doceant, cx co quod allegant Petrum a Paulo reprchensum, aliam Evangelii for-

respondebo quasi pro Petro

:

ipsum Paulum

dixisse,

mam

a Paulo

supcrductam,
caetcri.

citra

eam quam
demulalus
ad ab
in

prae-

factum se esse omnibus omnia, Judaeis

Judaeum,
s0
.

miscrat Pclrus et

Quin

w

,

pnequi

dicatorem de persecutore, deducitur
fratribus, ut

ad fratres a
illis

non Judaeis non Judapum, ul omnes Adeo pro temporibus et personis

lucrificaret
ct

causis quae-

unus ex
fidem

fratribus, et

illos

dam

reprehcndebant, in quse
et

ct ipsi seque

pro tem(1)
:

ab apostolis

indueranl.

Dehinc,

sicut

ipse

poribus et personis

causis

committebant

enarrat, ascendit in

Hierosolyma cognoscendi Pctri

quemadmodum

si

et Pelrus

reprehenderet Paulum,

causa, cx officio et
el pnvdicationis.

30

jure scilicel ejusdcm fidei
illi

quod, prohibens circumcisionem, circumciderit ipse

Nam

et

non esscnl mirali de
si

perseculore

factum praodicatorem,

aliquid

con-

trarium praedicarct; nec

Dominum

praeterea

magni-

Timolheum. Viderint qui de aposlolis judicanl. Bene quod Pelrus 37 Paulo ct in martyrio adiequalur (2). Sed elsi in tertium usque coelum ereptus

Variae lectiones.

Examinare Venet. Sufiicit nil absque examine Heumaii. Pam. Atqui Seml. s0 Lucrifaceret Semlcr.
kl

k8

Credent. al. sane pro sine

Jun.

Atquin

Commentarius.
ncs enim cave depravationcs intelligas cum Rhenano, sed traductio apud Tcrtullianum, id est illuslraiio, demonstraiio, detectio. Nam apud eumdem traducere cst in lucem cxponere, aperire, detegere.

reprehcnsionem illam B. Petri mirifice exlolenim contectum putant, summum Pontificcm rcprchensioni esse vere obnoxium. Quod in rcbus saltem tidei falsissimum. In iis cnim llla
stes

lunt; inde

Albasp. (94) Ne pariter admittantur traductiones corum qua>. mentiuntur. Hoc est, ne pariter admittere roganlin quod mcndacia sua traducant iu vnlgus. Rig. (95) Scd credant sinc Scripturis. Qui non recipiupt Acia aposlolorum, credunt lamen Paulum de persecutorc factum apostolum; quod, Actis repudialis, nulli jam Scriplura authcutici contostatum habent. Nam si tidcm habero se dicant Paulo ita scribenti, nou crit Paulus ipse sibi tcslis, quando nec Dominus ipse de se testimonium dixerit, Scd fidei sinl
,

y.pr r.l$
l

Ecclesiae errare

nullo

modo
fuit,

in casu, error, si quis

tamen

potcst. Hoc vero de facto erat, non

de

fide.

Le Pr.

(98) Utique conversationis fuit vitium,non praedicationis. Conforatur locus ile cum aliero ejusdem

Tertulliani capite tertio hbri adversus Marcvmem conversationis dilucidius quarti, ubi vitium illud
|

adeo perversae, ut qusedara sine Scripturis crcdant, ut alia credant adversus Scripturas tamcn doccant, ex co quod allegant lYirum a Paulo roprchensum, aliam Evangelii forraam a Paulo superduclam, etc.
:

RlG.

Petrus in Curumcisioncm, Paulus in NatioSane apostolus circumcisionis et alter ille gentium ai utrumvis popuium singulari modo mi-<si crant, non iia tamen ut unus alterum finibus proptiis excluderct. Beatus enim Petrus etiam universalis Ecclesiae pastor ct apostolus erat, bealusque P.iuUis omnibus omnia factus est, Judasis pariter et gentibus, ul omues Cbristo lucrifaceret. Enn. e\ op. D. nE Gourcy. (97) Rcprehcnsux esi Pctrus. Komana1 Sedis ho(iiG)

nes.

exponit. De Paulo Pelrum red.irguente videri possunt S. Hieronyini cpistola> ad S. Augustinum, et Auguslini ad Hieron. In bisce porro cpistobs tota describitur lis et conlroversia de S. Petri reprehensione doctissimos inter illos Patrcs exorta circa annum ClirMi 404. Vide-is et Baronium ad annum vulgaris eerSB li pro Hieronymo contra Auguslinuni scribentem c( Natalem Alexandrum, qui Baronium ca in re refotavti Dissert. X. ad sa-culum primum. Thomasiam lcxtus edilor el. Ecclo»uv Vezzosi. Rocth. (99) Doctrinam superiorem. Quam pra^licaverat Petrus, ul constal ex jnm supra dicli-. Hoith. {[) In quaeei ipsi—commtf tefant.Similil?rscribit Seplimius cap. 4 Apologctici « Iu verum committitur crimen irreligiositatis crrorc. » Idesn cap. 29 : t IJeo ergo committimus in majestatem im|>eraio;

rum.
(2)

t>

Roitii.
et

Renc quod Pctrus Paulo

M

martgno

ad<r-

Patrol.

11.

43

TEUTIjLL1A.N1

o^erum PARS
fra scriptis
jj|

II.

Paulus (3), et in paradisum delatus audiit quaedam illic, non possunt videri fuisse quse illum in aliam

intelligetur

5S

non nescio quid subos
S9

tendi hoc dicto
tius inculcari

de

remotiore doctrina,

sed

po-

doctrinam instrucliorem praestarent,
condilio

eorum,

ut

nulli

cum ita fuerit hominum proderentur.

de non admittenda alia praeter cam, quam audierat ab ipso, et, puto, palam 60 Coram
.

ad alicujus conscientiam manavit nescio quid illud (4), et hoc se aliqua haeresis sequi affirn at, aut Paulus secreti proditi reus est, aul et alius

Quod

si

multis, inquit, testibus
tos
testes
si

(II

Tim.

II,

2).

Quos mulnihil
j-ub

nolunt
nihil

61

Ecclesiam
tacitum

intelligi,

interest,

quando

fuerit,

quod

postea in paradisum ereptus debet ostendi, cui per-

missum

sit

eloqui, quae

Paulo mutire non

licuit.

GAPUT XXV.
Neque vero occultum aliquod Evangelium prcedicasse apostolos.

Sed nec quia voluit illum (8) hcec fidelibus hominibus dcmandare, qui idonei sint et alios 38 docere (ibidem), id quoque
multis
lestibus

proferebatur.

ad

62

argumentum
est.

occulti

alicujus Evangelii interdicit, hcec,

pretandum
est,

Nam cum

de

eis dicit,

Sed ut diximus
versa
inter
illos

(5),

eadem dementia
non tamen
:

cum

de quibus
ut de

in praesenti scribebat;

de occultis autem,
(9),

confitentur quidem,nihilapostolosignorasse, necdise

absentibus apud conscientiam

non

hcec,

praedicasse;

volunt

palam

et

omnibus revelasse universis, quaedam secreto
:

omnia quaedam enim 52
et

B1

sed illa dixisset.

B

CAPUT XXVI.
Quanquam non passim, nec
Porro consequens
gelii

paucis
55
.

inconsiderate omnibus

demandasse

quia et hoc verbo usus est Paulus ad

prcedicaverint apostoli.
erat, ut cui

Timotheum
rursum
tetur?
:

:

Timothee, depositum custodi
54

Et

demandabat Evannec inconsi-

Bonum
illius

depositum serva. Quid hoc depo(6),

administrationem,

non

passim

situm est tacitum

ut

alteri

doctrinae
:

depu-

An

denunliationis, de qua ait

Hanc

denuntiaiionem commendo apud te,fHi hh Timothee? Item illius praecepti, de quo ait Denuntio tibi ante Deum, qui vivificat 56 omnia (7), et Jesum Christum,
:

secundum Dominicam vocem, ne margaritam porcis et sanctum canibus jactaret (Matth. vn, 6). Domiuus palam
derate administrandam, adjiceret
edixit, sine ulla significatione alicujus
tecti 63 sacra-

menti (10). Ipse praeceperat,

si

quid in tenebris et

qui testatus est sub Pontio Pilato

bonam

confessio-

in abscondito audissent, in luce et in tectis prcedi-

nem, custodias prceceptum (I Tim. vi, 13). Quod autem praeceptum et 5l quae denuntiatio ? Ex supra et in,

carent (Matth. x, 27). Ipse per similitudinem praefiguraverat ne

unam

mnam

(11), id est

unum

ver-

Variae lectiones.

Enim delev. Semler. 55 Serva Rigalt. 54 Tam tacitum Fran. Paris. tam Sed non Pam. Seml. Seml. 55 Filiole Semler. 56 Qui justiticat al. 51 Et abest Fran. Paris. 58 Intellegerat idoneum Seml. inteliigere erat conjic. Rhenan, intelligi erat Jun. 59 Remotioris doctrinae Rhen. 60 Palam delev. Seml. post Pdm. 61 Volunt Paris. monet Pam. Seml. 62 Ad delev. Pam. Semler. 63 Taciti Pam. Seml.
51

52

quatur. Ne putes haec directe proferri ab erudito viro id enim quasi per concessionem dicere vide;

Commentarius. n (71 Qui
:

vivificat

omnia.

Ex

usu

GraecrJ,
,

£woveluti

tioiouvto;. Alii

codices habent, qui justificat

tur,

quod solus

evincit contextus,

quasi diceret

Concedatur (quod lamen concedendum non est) Petrum et Paulum pares non fuisse, sive dispari exstitisse sententia; tamen aequales omnino fuisse fatendum in martyiio, quod pro Christo fortiter passi
sunt.
(3)

Le Pr.

In tertium usque ccelum ereptus Paulus. Hoc etiam innoluerat Lucianico Triephonii. Nam haucl dubie Paulum describit his verbis 'Hvfxa 8s jiot
:

TaXtXato; lv£vjr%ei avatpaXavTfa;, Iirip^pivos, ei; xpftov ojpavbv, aspoSaTTiaa;, xat xa xdtXXtara Ix|A£[ia6r,x<o;, etc.

RlG.
(4) ISescio quid illud. Respicit fortasse Q. Septimius ad Pauli Apocalypsim haereticorum figmentum, de quo inter caeteros videri poterit Augustinus traclatu 98 in Joannem. Idem Vezzosi. (5) Ut diximus. Capite 22. Post alios reduxi vet. lect. sed non omnia, pro non tamen omnia. Iufe-

riusque, tus est.
(6)

si

quid id refert, testificatus est pro testaest tam idoneum, ut, etc. Paris. prima. Praestant tam

D

Rolth. Quid hoc depositum

haberetur ^txatouvTo;. Le Pr. Nec quia illum monet. Sic ed. princeps. Ait Pamelius « Lego monet, nempe Paulus, pro eo quod vulgo legebatur volunt (sic ed. Paris. 1566 et marg. ed. Paris. 1545) tam ex ms. cod. Vaticano, quam Quintino (qui hunc librum De Prcescr. edidit Paris. 1561) et Macereo (Gallico hujus libri interprete eod. an et loco). » Haec Pamelius. Hinc fit, ut exstet verhum monet in edit. Franek. quae ex editione Pamelii repetita est. Ibi tamen volunt prtefert Junius, ut ex optimis quoque exemplaribus profectum. Melius habet voluit Rigaltius. Sed editionis principis Iectionem revocavi. Routh, (9) Apud conscientiam. H. e. dogmala, quae apud se solos habebant. Routh. (10) Taciti sacramenti. Sic. editt. ante Rigaltium, qui tecti substituit. Cum vero istud jam supra scripsisset Auctor, « Quando nihil tacitum fuerit, quod sub multis testibus proferebatur, » vocem revocabam id quod nunc video fecisse cardinalem Thoac
si

(8)

:

:

Rhenani et tacitum pro tam idoneum, edd. Paris. 2 et Franek. Posuit tacitum sine tam aut idoneum Rigaltius. Milii legendum videtur : « Quid hoc depositum est tam tacitum idoneum, ut » etc. Mox ait, « quomodo nihil tacitum fuerit, et cap. 26 Sioe ulla significaSic. edd.
:

masium. Routh. (H) Ne unam mnam. Adnotat hic Macereus mnam, sive minam, valuisse decem coronatos, quod ex Ruddaeo sumpsit. Plin. lib. xxi, c. 27, Mna, inquit, quam nostri minam dicunt, pendet drachmas
centum. Videtur vero uterque evangelista, Lucas, qui pav legit, et Matthseus, qui talentum, non pro certo aliquo genere nurnmorum inatticas
et

tione alicujus taciti sacramenti.

»

Routh.

K.

LIBEK

1)11

IMLKSCIlIfTIONILIS.
re-

16
.

bum

ejus, sine fruclu in abdilu (Luc. xix, 20)

k eadem

pnudicafent

Aiioquiri

merninerant
;

:

$il

lucernam nun sub modio^ ° 5 solerc,sed in candelabrum constilui, ut obstrudi iDtuiibus qui in domo sunt (Mdttn. v, 48)
Beivafeht. Ipse doccbat,

sermo
hoc

vester, est, est, 7ion,
est (Matth. v,

amalo

quodamplius, Jn); nc scilicet 7o E\an-

won (13)

i

gelium

in divcrsitatc tractarenl.

llac apdsloli aul neglexcrunt, aut miriime intellcxe-

CAPLT XXVII.
Vnam
etiam regulam
fvlei eus instituisse,

non adimpleverunt, abscondentcs aliquid C7 Christi sacraid est, dc Dci vcrbo ct mcnlo. Ncmincm quod scio verebantur, non Juquo magis utiquc da -nnn vim, non etlmicorum
runl
cc
,

si

tam ad

de luminc,

ecclesias correptas, postca cmendatas,

quam ad

eas q\uas
Si

commendarunt.

,

in Ecclesia libcrc pnedicabant, in locis

(|ui

in

synagogis et

stolos

ergo incrcdibile est (14), vel ignorasse apoplenitudinem pradicalionis, vel non orrinem
rcgulae

publicis

non tacebant. Imo neq^ue Judaoos
volebant ordiue
C8

ordincm
clcsiaj
stoli

convcrlore, Neque ctlmicos inducere potuissent, nisi

ibite 7I apostoli

omnibus edidisse quidem simpliciter
vitio aliter

,

\idcamus
et plene 72

ne

Eciuci-

quod crcdi ab

eis

exponerent

:

autem suo
proferebant.

accc|)crih't

quam apoTcneni
curre:

multo magis jam crcdentibus Ecclcsiis nihil subiraxissent, quod aliis paucis seorsum demandarent.

Omnia

isla

scriipulosilatis

tamenta

invenias

pnctendi

ab
:

hterelicis.

Quanquam,

ctsi

qiiicdam

intcr

domcsticos

,

ul

ila

D

correptas ab Aposlolo Ecclesias
latie,quis vos fascinavit? et
batis,
:

insensati Ga-

dixerim, disscrebant, non tameu ea fuisse creden-

Tum

bene

73

dum

est, qua:

aliam

rcgulam
illi,

fidei

superduccrcnt,

quis

vos impediit
sic

?

ipsumque principium

divcrsam

ct

contrariam

quam

catholicaj in

me-

dium profercbanl (12;
clesia

ut alium

Deum
;

S9

in cc-

diccrrnl

,

alium in

Iiospitio

aliam Chrisli
;

transferamini ub eu qui vos u vocavit in gratia, ad IO aliud Evangelium. Item ad Corinthios scriptum, ojuod essent adhuc
cito

Miror quod

tam

subslantiam dcsignarent in apcrto, aliam in secreto

car/Htlcs,

<iii

lactc educarenlur,

nondum

idunei

a<l

aliain spcm rcsurreclionis apud omnes annuntiarent, aliam apud paucos cum ipsi obsecrarent 9
: <j

pabulum ; qui putarenl se

scire aliquid,

quando non-

dum

scirent

quemadmodUm

scire oporteret.

Cum

in Epistolis suis, ut

idlflsum

ct

unum

loqucrentur

correptas

Ecclesias opporiunt, credant
fiJe

emend.itas.
el scientia
et

omncs, et non esscnt schismuta
Ecclesia
(I

et dissensiones in
alii

Sedet illasrecognoscant, de quarum
et conversatione

Cor.

i,

10), quia sive Paulus, sivc

(15)

Apostolus

gaudcl,

Deo

aut minime intellexerunt, in lihen. edit. de/icit. ° 7 De Semler. ca Ordinari .St'»</..ordinaric lilicn. CJ Observareut Jun. Scml. 70 Scilicet del. Semlcr. 71 Forle delev. Semler. 72 Plane alii. 73 Item Jun.' Suos Vcnct. l[ig.
•*

Modium

Rig.

variae lectioncs. Venet. G5 Obslrui Seml. abstrni 1'uiu. hran. Rhen. Jun. CG llla pars
1

,

Conuneniarius.
Christianorum sermones, multo aulem magis *» dem pra>cipua veritaiis sincoritate com60 coronatos " apostolorum mendari, si nihil iu se habeant qua-siia subtililate Mna, ut legimus in notis ad vervalent. Pam. dubium, nihil in ancipitem delensionem rctortum sioncm Gallicam oplimi viri de Gourcy, valuil trincque ille dicat Est, ille, Nou scd omues panter, bus cl opnaginla fcrc francis. Em>. Est, est: Nori, non. Neque vero perinisceanl unquam (12} Divcrsam ctcontrariam illi,quam Catholicaz Est et Non in medium profcrcbant Ila scnbiiur in antiquis sed liquido dicant, esse quod csi, et non essc quod non est. Nam quod amplius cst, exemplaribus. Sed arbitrpr verius seribi ajiveibiaquod pnrieroa arlificiose ad lexilur , a malo litcr, Catholicc, hoe esl, in ecclosia. Ait cnim, apodolum esse, aut proximum dolo. Hoc serisu locus slolos non aliam rcgulam domostioo, sivc iu hospiiste tractalur ctiam Iib de Carnc Christi, cl adverlio tradiilissc, aliain catholice, sivc in CCclesia SUi Pra.rcan. Pug. r/eque aliam in sccrcto, aliam in anerto. Sic liluo di Fugd: « Pcrseculioncm caiholice tieri, eiim fic(14) Si crgo incredibile cst. Attingit notam verse el apOStoIiCJe doctrina", qtiee cst antiquissima noia clesia non cx parte, sed omnis etuniversim concutiEcclesia*; idoo ait, incrcdibilc cst idnorasse apt iur, vexatiir. » Sic lib. n, adversrfi Ndrcioriem :Calos, qnasi diCal Iholicam bonitatem, toto orhc dilfusam. » Eilib. iv, Ma est anliquissiim rjoctrina, quam aposloli scicrunt reliqua' ripvellffi sunt omCdtholicam Jerusateni. pro upiversa Ecclesia Chritellexisse,

sed in

gcnere

;

cum

taleritum,

eodcm

Boldffio teste,' 60'

mnas

valucrit, qiise

,

:

:

:

.

;

l

;

:

;

siiana. Sic ctiam prolani scriplorcs
ct cailiolica

caiholici dixerc imiversalia,ut Pliniqs, catholici sulcrum eiranliuin,

nes et adultenr, ui
infra,
:

fulgurum. Rig.

Q

tes,

»

apostoli iguorarunt ideo cap. 3 « Taincn in eadem lide conspiranetc. _Quia vidclicot dPcirinam relinent. qai
rfuas
;

(13) Sit sermo vestet, Est, cst, Non, Vferba sunt, Mailh. v, volantis jurare,

quidem

non. Chtisti atquc omni modo, sivc pcr coeluni, sive per terram,

siyeper caput. .S;7 autcm scrmo vcstcr, inquil, ESt, '•>•/, non, nofi.Quse vc;i>a elsi generalitet aa iuAseo-

lide conspirant, quam apostoli rotinuorunt, quasi consanguiuoi sint apostolis. Qnde Sozomoiiiis, jib. vu, laudat Thoodosium, qui principos sectarum ju-sil conveniri, deindfl pcliil, an existimarcnt aritiquds Pairos, qui Ecclesiam rexerant,
in

oadom

rum turbam non
cta

spccialiter

ad

illos

duodocim

di-

smt, nihilomiims (amen et\am discipulos, sive aposiolos iisdem verhis admomtos ruisse ait Seplirriius

nosler, ne sci/icel

Evangelium

iri

diversitate

Iractareiit. Sed quid ad Evafigelii traclalioncm foTmula affirmandi, />/. est. aut negandi, ffon, nonf Sane noc sens.isse videtur S,eptimius, Chrisiura non simplicem afiinnandi negandive fonnulun pfsescripsisse, verum hoc etiani signiiicasse, omYiium quf-

aute dissidium illud quo.I de reli^ione ortum fuerat, rocte consonsisso, ct vro sanctos et aposiolicos fuisse quod cum illi concessissenf , subjunxit raluuicm, q"ua compcscorct lurrolicos, hanc S' ili» cel Pxaininomus efgo doctrina n vostram ad illorum scripta oi si cum Dlis consenserit, rotinca: :

;

lur
tido

;

sin

miims, abjieiatur.

»

L.vc.

(16

D larum ftde ct scumtia et convers. Do quidom el dilcctione, quam hic conversalio-

47
gratiasagil: quae tamen hodie

TERTULLIANl OPERUM PARS
• •

II.

48
tot

unius inslitutionis jura miscent

»•

*

j *

•"

cum

illis

correptis

perperam
i

tincta,
l)
.

opera

fidei
i

*

nistrata (18), tot virtules,

I

/

I

i

'**

perperam admi•
.

tot

charismala

81

perpe-

CAPUT XXVIII. Quod autem apud multos unum invenitur, noncenseri

erratum, sed traditum.
erraverint
;

ram operala, tot sacerdotia, tot ministeria 82 perperam functa, tot denique martyria in vacuum coronata 84 Aut si nec perperam, nec in vacuum 85
.

,

Age nunc, omnes
stolus

deceplus

sit

Apo;

quale est ul ante rcs Dei currerent 86

de teslimonio reddendo quibusdam
sanctus, ut

7S

nul-

Dei notum esset; anle
invenlus,

Christiani,

quam cujus quam Christus
,

lam tem

respexerit Spiritus

eam

in verita-

ante
in

haeresis,

quam
veritas

vera

doctrina?
ante-

deduceret (Joan. xiv, 26), ad hoc missus a Christo, ad hoc poslulalus de Patre, ut esset doctor

Sedenim
cedit;
satis

omnibus
rem
87
,

imaginem
succedit.

post

simililudo

Caeterum
haoreses

veritatis (Joan.
villicus
,

xv, 26)

;

neglexerit officium
,

Dei

ineptum

ut prior in doctrina
ipsa
esl
88

haeresis habea-

Christi

vicarius
aliter

sinens
credere,

Ecclesias

aliter

tur; vel
et

quoniam

quae
(19).

futuras

interim

intelligere,

quam

76

ipse
est,

cavendas praenuntiavit
scriptum

Ad
ipsa

ejus doctrinae doctrina

per
ut

apostolos praedicabat
tot ac

:

ecquid verisimile

Ecclesiam
Ecclesiam

est,
:

imo

ad

tantae in

unam fidem
unus

erraverint ? Nullus
:

suam
8)

89

scribit

Etsi angelus de ccelo

inter multos eventus

est (16) exitus

variasse

aliter evangelizaverit citra

quam nos,anathema sit

debuerat error

77

doctrinae Ecclesiarum.

Caeterum,

g

(Galat.

i,

quod apud multos unum invenitur, non est erratum, sed traditum 78 Audeat ergo aliquis dicere
.

CAPUT XXX.
Marcionem enim et Valentinum, in catholicam primo doctrinam apud Ecclesiam Romanensem sub
episcopatu Eleutherii credidisse; donec ob inquie-

illos errasse qui

tradiderunt?

41 CAPUT XXIX.
Hcereses potius errasse, quce vera doctrina
posteriores.

sunt

tam curiositatem <1*J semel etiterumejecti, novissime in perpetuum dissidium relegati, venena doctrinarum suarum disseminarunt. Atque idem de aliis judicium, qui virtutibus et miraculis novos se apostolos esse probare nequeunt. Ubi tunc Marcion, ponticus nauclerus, stoica! studiosus ? Ubi Valentinus, platonicae seclator ? Nam

Quoquo modo
regnavit
79

sit

erratum

(17),

tandiu

utique
80 .

error, quandiu

haereses

non erant

Aliquos Marcionitas et Valentinianos liberanda veritas tur,

exspectabat

;

interea

perperam evangelizaba81
,

constat illos
fere

,

nequc adeo olim
(20),
et

fuisse

,

Antonini

perperam credebatur

tot

millia

millium

principalu

in

catholicae

primo

90

Variae lectiones.
Venet. Jun. 77 Ordinem Rhen. Jun. Seml. 78 Sed traditum suppr. Erravit Jun. Seml. Errant Junius. 81 Perperam credebatur, neglig. Seml. 82 Ministrata, Rhen. Seml. 83 Mysteria, Rig., ex lib. Agobardi. 84 Perperam et in vacuum [omisso coroSemler unus contra omnes. nata), Semler. perperam coronata Pam. Rig. 85 Aut si nec perperam, nec in vacuum, omis. Seml. non perperam, Venet. Gourcy. 86 Curent Semler. 81 Prior illius doctrinae Jun. prior doctrina Wouw. e vet. cod. 88 Praenuntiabat Venet. 89 Suam abest. Rig. Venet. 90 In catholicam pene Seml.
75

Quibusdam
79

del. Rig.

Venet. 76

Quod

80

Commentarius.
Apostolus Romanos, Ephenem sios, Philippenses, suarum Epistolarum initio. De scienlia vero peculiariter Romanos, ad quos ait cap. xv: Quoniam et ipsi pleni estis dilectione, repleti

vocat,"commendat

omni

unus est. Casus multos dispersus non uno eodemque modo ab omnibus excipilur. Rig. Nullus inter multos eventus unus : exitus variasse debuerat ordinem doctrince Ecclesiarum. Ita se habent editiones principes, sive Rhenanianae . Sic vero edit. Paris . prima t Nullus inler multos eventus est, unus est. Exitus variasse debuerat ordinem (error , var lect. ad oram) doctrinae Ecclesiarum. » Praestant edilt. Paris. secunda et Franek. « Nullus inter multos eventus est unus exitus. Variasse debuerat error doctrinae Ecclesiarum . » Haec quidem revocarunl Lupus et Thomasius, sed monuit Semlerus, Junium non male praeferre lectionem Rhenani, seu edilionis principis. Rigaltius vero hoc modo verb». ordinavit « Nullus inter multos eventus unus est. Exitus variasse debuerat error doctrinae Ecclesiarum. » Legerim ego, « Nullus inter multos eventus unus e>ilus. Variasse debuerant ordine (h. e. alia ex alia) doctrinae Ecclesiarum. » Olim nullis legendum minus recte proposui. Routh. (17) Quoquo modo sit erratum. Possum autem optima ratione idipsum nostri temporis aristarchis respondere, qui hactenus errasse Ecclesiam non

scentia. Pam. (16) Nullus inter multos eventus

verentur dicere .Si aliquos Lutheranos aut Calvinistas aut Anabaptistas liberanda veritas exspectabat, elc. Pam. (18) Tot virtutes, tot charismata. Nulla hic de virtute aut charitate meniio , sed de potestate edendi miracula, et Spiritus sancli donis. Albasp. Haec ab initio usque ad Valenlini Marcionisque tempora, et diu post illa in Ecclesia permansisse

:

.

:

veteres crediderunt. Routh. (19) Priorin doctrina. Sic vulgo scribitur. Omitlebat parliculam in Wouwerii codex. Reponit Junius prior illius (nempe veritalis) doctrina, restitutione, ut ait, manifesta et necessaria. f."alim ego illa pro in rescribere. Routh. (20) Antonini fere principatu.Wdehcet utriusque. Nam Valentinus tempore /v ntonini Pii vixisse legitur, el Cerdo magister Marcionis Marcion vero Antonini Philosopi, qui successit Pio. Valcminus quidem et Cerdo sub Hygino el Aniceto episcopis, Marcion vero sub Aniceto, Sotere et Eleuthero, ut constat ex Irenaeo lib. iii, adversus hcereses, et Eu sebio lib. iv. Hist. Eccles. quae tempora Tertullianus ipse procnl dubio viderat. Caeterum libri omncs sine transpositione uno consensu legunt, » apud Ecclesiam Romanensein sub episcopatu Eleutheri benedicti donec ob inquietam semper eorum curiosi» neque videtur transposilio tatem, elc. necessaria. Nam ullimum quidem tempus exponit auctor quo fuerunt isti Ronaae, quia ad argumentum ipsius
:

:

D

,

,,

49

LIBER

m PRjESCUIPTIONIBUS.
ipsam, cujus energemate circumventus, quas
ca didicil phaneroseis
scripsit.
2

doctrinam crcdidisse (21) apud EcclesiamRomanen- » pegit, illam virginem Philumenen, quam supra edidimus (31), postea vero immane prostibulum et sem, sub episcopatu (22) Eleutherii benedicti (23)

donec ,J1 ob inquietam semper eorum curiositatcm, qua fratrcs quoque vitabant 92 (24) semel et iterum ejecti (25), Marcion quidem cum ducentis seslerliis
qua:
Ecclosiae

ab

Adhuc
3

in

saeculo

supersunt

qui

meminerint

eorum, etiam
et

proprii
posterio-

intulerat
9/
*

,

novissime in

perpetuum

discentes et successores ipsorum, ne se
res negare possinl.

discidium 93 relegati,

venena doclrinarum suarum disseminaverunt. Postmodum idem Marcion poeni,

Quanquam

de operibus suis,
16). Si

utdixit Dominus,

revincuntur (Matth. vn,

tentiam confessus (26)
occurrit (27), ila
perditioni
(28)

cum
,

conditioni 95 datae sibi
si

paccm recepturus,
erudisset
est.

caeteros

quos

enim Marcion Novum Testamenlum a Vetere sepaquia separavit, posterior est eo quod separavit
;

Ecclesiae

restitueret

rare

non posset,
ante

nisi

quod unilum
postea

fuit.

Unitum

morte prseventua
(I

Oportebat enim hcereses esse

ergo

quam
et

separaretur,

separatum,

Nec tamen ideo bonum ha^reses, quia eas oportcbat, quasi non et malum oportuerit esse.
Cor.
ii,

19).

posteriorem oslendil separatorem. Item Valentinus,
aliter

exponens,

sine

dubio emendans, hoc

om-

Nam et Dominum tradi oportebat; scd vaj tradilori (Marc. xiv, 21)! ne quis 9G etiam hinc haTeses de1'endat 91 . Si 98 ct Apellis

nino quidquid emendat, ut

mendosum
Hos
ut
s

retro, ante-

*

rius fuisse dcmonstrat 4

.

insigniores e

tam non velus
tor contiuentue

ct ipse
:

stemma rctractandum cst, quam Marcion institutor el
,

frequentiores adulteros veritatis nominamus. Caete-

rum

et

Nigidius nescio quis
alii
,

pneformator cjus
sanclissimi
post annos
'

scd lapsus in feminam 99 deser-

et multi

lli

Marcioncnsis (29)

ab oculis
inde

vias Dei 8

', et Hermogenes (32), adhuc ambulanl pervertentes ostendant mihi ex qua auctoritale pro-

qui

7

magistri

Alexandriam
in

secessit;

dierunt. Si alium

Deum
si

praedicant,

quomodo
aliter

ejus

regressus (30) non melior, nisi tantum

Dei rebus et

litteris et

nominibus uluntur adversus
(33)?

qua jam non Marcionilcs,

alleram feminam im-

quem

pra.'dicant?

eumdem, quomodo

Varioe
91

lecliones.

Donec abest Franeq. 92 Quam fralres quoque vitabant Rig. 93 Dissidium Wouw. 94 Relegatus Seml. itcmque disseminavit. 95 Conditione subaud. poenitentise, Seml. 96 Quid Semler. 91 Defendant Venet.
fuisse
98 Si Semler. 99 Pemina, id. l Aliquos, add. Wouw. 2 Quae Scml. 3 Se delet idem. 4 Alterius dcmonstret Seml. 5 Utique Seml. ° Qui Fran. Seml. Qui del. Seml. 8 Cupis inserit Semler.
">

pertinebat, sed non propterea tempora negat anterminum unum detinit, caeteros aut cedentia, qui lerm omiliil, aut comprehendi vull o;mx5oxuu>;. junius. Confer 1'earsonii Vindic. lynat. parl. n. c. 7.

Coimuentarius. p modi aliquid significare videtur etiam Irenaeus, ubi de Cerdone haeretico. Rig.
(26) Pcenitentiam confessus. Id est, cum publice testatus esset se pcenitere. Albasp. (27) Cum conditioni datce sibi occurrit. Cum in eo esset, ut datie sibi conditioni satisfaceret. Cum Ut hoc siaggreditur satisfacere conditioni. Rig. gniticet, Marcionem conditioni satisfacere voluisse,

Cseterum nomen Elcutheri cum Eleuthcrii mulavit edilionibus prioribus reclamantibus Rigaltius, haud sequento cum aut Lupo aut Thomasio. Routii.
(21) In catholicce primo doctrinam credidisse. Haac scriptura cst codicis antiquisaimi. Doctrinam cathonempe Ecclesise; doctrinam toto orbe ChrillCBB,

universa Ecclcsia Clirisliana recepnomine ab ha^reticorum doctriua dislinctam. Etonim apud Christianoa haereais vocatur, (|uod est alicui libitum credere adversus conscientiam lidemvc publicam, seu communem genlium Christianarum aentenliam. Albasp. (22) Apud Ecclesiam Romanensem sub episcopatu Eleutherii. Sic habet vetua exemplar, ct veterura auclorum, atque in primis istius scripta etiam cum
sliauo,
id cst,

tam,

catholicse

locutio erit. Habet editio princeps rari exempli conditione dat't scil. pcenitenti;e, nec hoc malum esse ait Semlerus. Praestabat autem conditione sibi data, teste Pamelio, ms. Vaticanus. Interea conditioni habent ed. Rhenani ult. et Paris. prima. Caehanc historiam lerum, pergit dicere Semlerus,

dolendum quod
mile
quid

hallucinatioaibua
solct
rilnis

suis

reprseaentari iuterest,

neque

Seplimius exactissime reJderc quse ab auclosumit. Ai.b.vsp.

copiosius non describant. Sialii Cerdone lueretico narravii Irenaeus lib. m, cap. 4. Routh. (28) Sicwteros quos perditioni. Facilius in Ecclesiam liaTctici quam caHeri ppccatores rcvocabautur, verum hseresiarchse non aliler pace donaban tur, quam si ca>teros quos corruperant Ecclesia? redilere niterentur. D. Cypr. ep. ad Ant. de Troph.

de

Eleutheri benedicti. Etiam dum viverenl vocabantur. De pudic. : Benedictus Papa eoncionaris. Aubasp. (24) Quam fratres quoque vitabant. Sic omnino ost in exemplari ut sit sensua, eorum curiositatem etiam piebi Cbrisiianse odiosam fuisse, ut jam communi fratrum voto pellercntur cum ab epibcodo smit ejecti. Rig. Qua fratres quoque ritiabant. llanr leclionem Anle-Rigaltianam cum Lnpo atque Tbomasio revocavi. Ri-aliius enim verba, quam fratres quoque vitabant, ezemplaris vet. Bde poaueral addens tamen, se illud non sinc ratione
(23)

Eusid)., lib. vi. cap.

3'S.

Alb.v-i-.

benedicti

(29) Cottfinentia Marcionensis. nenter vixeril Marcio, profligatis

Non quod

conti-

enim erat mori-

bus, sed quod Quptias prohiberel.
(30)

,

,

;

Le Pr. Harcsrs, qui huic aubjunctua est, capite 7, narrat, « segregaium esso a Marcione Apellem, postquam in carnem suam lapsus sit. » Routh. (31) Supra capite 6. Quis (32) Ntgidius ntteio quis, ct Hermogenss. fuerit Nigidius, ignoramus; novimus auten adversus Hermogenem Tcilullianum librum scripsisse
Auctor
libelli

Contra

prseferre

,

quod

in

recentioribus

libris

legitur

qui exstat. Routu.
alio

Uoi

111.

(85) Srmrl ,7 itcrum ejecti. Qui «cilicet acccpta poenitentia perflde et inconstanter uterentur; cnjus-

ewndgm, quomodo aUterf H.e. quomodo modo quam Ecclesia, de Deo pnedicant, reaque divinas tractant? « Alium facit, quem aliter
(33) S(

:.[

TLTJULLIAM OPERUM PARS
Probent se novos apostolos esse
:

II.

52
,

dicant Christum * distinctionem

iterum descendisse

(34),

iterum

ipsum docuisse,
,

iterum

crucifixum,
:

iterum

morluum

itcrum

re-

vcrbum Dei seminis similitudo est. Ita ex ipso ordinc manifestatur, id esse Dominicum et verum, quod ^it
figurat

quia

et

alibi.

(40)

suscitatum

sic

enim apostolos
virtutem

solet

facere (35),

prius

traditum
sit

,

id

autem extraneum

et

fajspm

,

dare

illis

prseterea
ipse.

quae et

Volo igitur proferri (36); nisi quod agnosco maximam virlutem eorum, qua aposlolos in perversum aemulantur
isti
:

9

eadem signa edendi, 10 et virtutes eorum

quod

posterius immissumposteriores

Ea

sententia manebit
haereses
,

adversus

quasque

quibus
ad de-

nulla constantia de conscienlia competit

n

fendendam

sity veritatem.

illi

cnim de mortuis vivos faciebant

n

(37),

CAPUT XXXJX
Siinterim qucedam sint hcereses,etiaminde abcetatc apostolica, prcescribendum uti evolvant ordinem episcoporum suorum, iia per successiones ab iriittd decurrentem, ut primus ille episcopus aliquemex apostolis aut apostolicis viris habeatantecessorem,

de vivis (38) mortuos faciunt.

H CAPUT
Id itaque csse

XXXJ.
sit

verum

et

Dominicum, quod prius

traditum; falsum,

qwd

posterius.

Sed ab excessu revertar ad principalitatem veritatis
12 et

Bquemadmodum
clesice;quod

Smyrnceorum

ct

lUtmanorum Ec-

cum probare non possint, in commuaetati

posteritalem

mendacitatis

13

(39)

dis-

quoque parabolae patrocinio , quse bonum semenfrumentia Domino seminatum in
ex
illius

putandam

Caeterum

nicationem non recipiantur. si quae audent inlerserere se
,

apostolica?, ut ideo videantur

ab apostolis
,

traditae,

primore constiluit
adulterium
15

14
,

avenarum autem
16

sterilis fceni

quia

sub

apostolis

fuerunt

pos*umus
:

dicere

:

sub inimico diabolo (Matth.

xw,

37,

Edant ergo origines Ecclesiarum suarum
ordinem episcoporum

evolvant

39) postea superJucit. Proprie

enim doctrinarum

suorum

,

ita

per successio-

Variae lectiones.
9 Ipsi
v>
17

Et del Seml. H Suscilabant Seml. 12 Veritati Franeq. 13 Mendacitati deputandam, Seml. Pnmo con-tituit Paris. Fran., in primo recqnstituit Semler. 15 Adulterum Venet. 1G Pro parte Seml. Et conscientia concedit Seml., constantiae conscientia concedit Jun.

Seml.

10

Gommentarius.
cognoscit,
»

ai^

auctor inilio

libri

sui advers.

Her:

mogcnem. Dein in libro De Carne Christi, cap. 6 r> " « Quid illi cum Mose, qui Dcum Mosis rejicil? Si
Deusest, aliter sint res ejus. » h. e. ad allum perlineant. Cum alio Deo quadrant ministri ejus. Infra positum esl, « aliter haberent per quaa docerent, » cap. 38. Routh. (34) Proberit se' novos apostolos esse , dicant Christum iterum descendisse. Optatus lib. iu At nunquid est alter redemptor? Qui p^ophetce nuntiaalius
:

verunt alteruni esseventurum? Quis Gabriel iterum ad ttlteram Mariam locutus est f Quce oifgo iterum peperit! Quis virtutes novas aut alteras fecit ? Rig.
(35) Sic

scriptura, fatente Pamelio, cui tamen evideniior magis placebat, quse in lectione Geleniana sita est, de mortuis vivos faciebant. Marcionis Christum Tertullianus ait esse, nec mortuorum susciiatorem, sed vivorum avocatorem. Dc Carne Christi, cap. 5, fine. Routh. (38) De mortuis vivos faciebant, isti de vivis,e\.c. Id Calvino contigisse Genevae testatur in ejus Vita Rolsecus ul scilicet de vivo moriuum redderet. Illud enarrat multis' Bellarminus, de Notis Eccl. cap 14, lib. iv, Controv. t. II. Le Pr. De vivis mortuos faciunt. Fidelium infirmiores

codice

eadem

anthilhei-is

,

enim apostolos

vata esse testanlur vavit Agobardi exemplar. Ese sunt hujusmodi « Sic enim apostolus descripsit, Solet faccre; dare praeterea virtutem eadem signa edendi qua? et ipse. » Superttua sunt haec, Solet facere. Quse si auferantur,
:

solet facere. Hasc deprareiiquiae veri, quas nobis ser(f

evertunt. Sic lib. de Scorpiace : « Atque ita semel infirmitas qua? percussa esl, saucialam fidem vel in haeresim, vel in sseculum ex^pirat. » Rig. (39) Revertar ad principalitatem veritatis, etposteritatem mendacitatis. Piincipalitatemdicit, quod

postea statim a principio fuit; posteritatem , quo Adprincipalitatem veritati, etpossubrepsit. Rig.

l

re^iduum

erit sincerum. Si eumdem, inquit, Deum pradicant, cujus rebus et lilieiis et hominibus utuulur Christiani, probent se novos apostolos esse; atque aueo dicant Christum iterum descendisse, iterum ipsum docuisse, iterum crucifixum, iterum mortuum, iteum resuscitatum. Sic enim apostolus descripsit. Dicant praeterea Christum dare iterum virtuiem eadem signa edendi, quae et

D

Volo igitur et virtutes eorum proferri, etc. Rigalt. HfeC vir eruditissimus voces tamen hau.l mutans, et vide annon ferri possint, hoc sensu. Solct enim Christus apostolos constituere,
ipse.

,

faciendo illos pia'cipuomm articulorum fidei praeautem hoc adnoiat, sed minus recte, opinor; u Gnece i^ocrTo/.oc, noiiiiuaiivus,' » Rigalt, ex Agobardi liuro « Sic enim Apostolus descripsit, » eic. Routii. (36)' Volo igitur et virtutes eorum proferri. Virtutes, hoc est. miracula. Edd. (37) De mortuis smcitabant. Hanc editionis principis lec.ionem revocavi. In Vaticano exstabat
dicatores. Semlerus
:

teritatem mendacitati deputandam, ex illius, etc. Vulgocxstant veritatis,mendacitatis,disputandam; verum alitcr se habent editt. Rhenanh et Paris. prima et Franek. pra^terquam quod in prioribus positum ost veritatis. Nolavit autem Pamelius, legere se ex Vatic. ms. conformiter Quintino hujus libri editori veritati et mendacitati. Contra Junio placebat leclio veritatis ; sed monuit Semlerus pertinere veritati ad deputandam, si hoc verbum maneat. Atque ego hanc Pamelianam prsefero lectionem ilfi Higaltiana?, ad principalitatem verilatis et Omnes posteritatem mendacitatis disputandam. edilt. ante Rigaltium deputandam ; et in Apolo« Apud homines, si forle. cjetico Tertulhani habes
:

expungitur, dum ex futuro praesens, dehinc ex prsesenli praeteiitum deputatur, » cap. 20. Et deputor angelis exslat in lib. ejus Adv. Yalcntinianos, cap. 32.'Ca3terum principalitas est,
disiinguitur,

dum

ut ait cditor

Institutionum card. Thomasii, quod
ini.io fuit.

a

principio, ab

(40) Fortasse lege quia ut alibi.

Routh.

53
nes (41) ab
initio

LIBER DE PR.£SCRIPTIOMBUS.
decurrentem
,8
,

.V.

ut primus,

ille

* provocat;e, probent se quaqua putant apostoiicas

episcopus aliquem ex apostolis, vel apostolicis viris qui tamcn eum apostolis perseveraverit 19 habue,

Sed adeo nec sunt, nec probare possunt quod non
sunt, nec recipiuntur in

rit

auctorem

et

antecessorcm. Hoc enim

modo Ec:

communicationem ab Ecclesiis quoquo modo apostolicis, scilicet ob

pacem

et

ciesl» apostolicae census

45

suos deferunt (42)

diversitatem sacramenti (48) nullo

modo

apostolic;t\

20 Polycarpum ab sicut Smyrna>orum (43) Ecclesia

CAPUT XXXIII.
Quidquodjam tum ab
ejeratcB fuerint,

Joanne collocatum refert sicut Romanorum Clementem (44) a Petro ordinalum (45) edit 21 proinde 22
:

;

utique et caeterae exhibent quos ab apostolis 23 in

episcopalum
duces habcant

conslitutos
2 ''

apostolici

seminis

tra-

apostolis et demonstratce et ex quibus et rcliquas hcereses omne*> sua semina sumpsisse. Adhibeo super haec ipsarum doctrjnarum reco-

Confingant tale aliquid
post

haeretici.

gnitionem,

quae tunc sub apostolis fuerunt, ab
el 21

iis-

Quid cnim
Sed
etsi

illis

confinxerint,

blasphemiam inlicitum est? nihil promovebunt. Ipsa
apostolica comparata,

dem

apostolis et demonstratse

dejeralae.

Nam

et sic facilius traducentur,

dum

aut

enim
cx

doctrina

eorum cum
et

deprehendentur, aul ex

ijlis

quae

jam tunc fuisse jam tunc fuerunt,
dubitalores resur;

diversitate

contrarielate
auctoris

sua
esse,

pronuntiabit,

semina
**

40

sumpsisse. Paulus, in prima ad Corinet
28

neque apostoli alicujus
stolici;

neque apo

thios (xv, 12), notat negatores
rectionis. Haec opinio propria

quia

sicut

aposloli

docuissent, ita el apostolici
lis

non diversa inter se non contraria apostoab
apostolis
didice-

Sadducaeorum

par-

tem
et

ejus usurpat Marcion, et Apelles, et Valeniinus,

cdidissent,
25

nisi

illi

qui

si

qui

alii

resurrectionem carnis infringupt. Et
(v. 2),

runt

aliter

praedicaverunt.
26

Ad
illis

hanc

itaque

ad Galatas scribens
^9

invehilur in observaloet

formam probabuntur
hcet

(42) ab

Ecclesiis, quae

res et defensores circumcisionis
haeresis
est.

legis
(I

:

Helionis
iv, 5),
ita

nullum

ex

aposlolis,

vel

apostolicis,

auc-

Timotheum
et

instruens

Tim.
:

torem suum proferant, ut multo posteriores, quae
d.aiique
lidc

nuptiarum

quoque interdictores
Apelles
30

suggillat

in-

quotidie

instituuntur,

tamen

in

eadem

stituunt Marcion
fangij.
(II

ejus

secutor.

^Eque

conspirantes, non minus

apostolicae deputan(47). Ita

eps qui dicerenf. fac(am
II,

jam resurrectionem
Valentiniani asseve-

tur, pro

consanguinitate doctrinae

omnes

Tim.

3)

:

id

de se

haereses

ad

utramque

formam

nostris

Ecclesiis

rant (49).

Sed

el

cum

genealogias indcterminatas

lectiones. 18 Decurrente Seml. ,9 Perseveraverint Fran. 20 Habens add. Fran. Paris. 21 Itidem Venet. id et Sem!. 22 Perinde Venct. 23 Apostoli Setnl. 2 Habent Lafin. Jun. item Pearson in Vindic. Ignat. II, 2. 25 Desciverunl et Scml. Gourcy. 26 Provocabuntur Seml. Tl Ejeratae Fran. 28 Prima Scmler. Pam. 29 Sic add.

Variee

Simler.
(il)

30 Sic se

Scmlcr.

Commentarius.
Pcr successiones.
Nihil cjarius in
tota
;

veie-

n solymorum episcopum

doctrina, successione Rom. poniificum cujus rei rationem disces a S. Epiphanio, Ikit. 27 quaest.
rmii

Carpocratianorum. Le Pr.
(42) lloc

cnim modo

Ecclesios apostolicai census

suos dcfcrunt. Ccnsus suos, hoc est origincs sqas. Sic lib. i adversus Marcionem, apostolici census Ecclesiam dixit : vl libro de Monogamia : « Census noster transferlur in Clirjstum. » R|G. Ccnsus suos dcfcrunt. Interprctcs hic per cpnsus, auctoritatem aiqne digniiatcm iptelhgondam QSse e nsent; ego vero originmi signiliean, ut ex variis locis et Ijisce verbis, « Omne genus ad originom suam censealur, » lic>l colligcrc. Adv Marc. \\\i, tv, c. Quarum $i ccnsum rcquiras. Ai.bvsp. V Sirut Smi/riitrorum, e|e. Irenams, lih. ui, Polycarpum ab apostolis in ca qu;u esl Smynueorum Ecclesia eonslitulum fuisse tradit. Rig. (44) Sicut Romanorum CLincn tem.Hieronymus, Catal. script. eccles. : « Clemens quartqs post Pc iruiii Romiy episco|>us. Siquilem seoundus Linus fuit. el t' riius Cletus lameisi plerique Laiinorum secundum post Peirum apostolum putent fuisse Cleinonioni. « Irenaeus sic tradiderat, beatos apostolos Lino episcopatum adminislrandiv Ecclesia> commendasse succjjssjss,e auiom Lino Anacletum, post iiini tonio loco ab apostolis episcopatnm Clenionii delatum. Rig. Qlementem a Pctro ordinatum. Qua-i eliam vweute Petro episcopatum Romse gosseiit Clemens, e| apostolis aposlolalu suo fung. iilihus viri apostoltoi passim iu vanos ppiscopatys fuorint inbuli. Et tamen po§l p^ssipnem Dominj staiim J.ioohum

:

!

i

n

fuisse constitutum legimus, Petro jam apostolalum principaliter exereente. Hoc vero sic evenisse ait Chrysostomus propterea quod Petrum Chrislus ordinasset o-.^ddxaXov ttj; Tertulokou[/ivr;; [Bom- in Joan. cap. xxi). Hic liani locus aperte indical non esse Tertulliani v<-rsus, unde nonnulli successiones episcoporum Romanorum constilui certo posse arbitrantur. Rig. (46) Provocabuntur. Ita hic quoque fide nixus editionum vetustiss. cum Lupo et Thomasio leclipnem pristinam restitui. Habet Rigaltius, in utraque editione sua, probabuntur. Sod proxime pos t « Ita omnes haaresesad ulramscribit Termllianns que forman a noslris Ecclesiis provocais, » h. e. ad successionem apostolicam, et coiisauguinilalem doctrina>. Confer et mit. capitis 3ii. Routh. \il)Pro consanguinitatcdoctruhc. Consanguineaj sunt doctrime qua> ab uno eodemque auotore sunt lib. de tradilae, quasi ab uno parenle. Sic ipse, Cultu Fcm., « consanguinoas matorias » dixit. Sic Chalcidius, « domeslicas et consaguineas rationes.
:

i

:

Rig

;

Ob divcrsitatcm sacramcnti. Similiter ab inlerpretum senienlia recedam, cum aiunt per sacramentum intelligi juramenluii', quod tideles, paulo antequam lavarentur, in limine ecclesiae dicerent. Nam sacramenlum sexcentis pene locis pro tido ac religiooe Christiana accipitur. Albasp.
(48)
.)' Factamjam rcsurrccti ncm id dcsc Valcntiniani asscvcrant. De Gqostiois ha>c retVrt Irenams aTantum ab-uui ab eo, ut morumm oxcitent, quemul ne adinodum Dominus oxoitavii ot apostoli esse auquidom crodant hoc in totum posse ticri tem ressurectionem a mortuis agnitionem ejus, quae
1
|

'>

i-

<

:

;

:

aposlolum fratrom Domini ab ipsjs apostolis Hiero-

55

TERTULLIANI OPERUM PARS
i,4),

11.

56
apostolis fuisse

nominat(I Tim.

Valentinus agnoscitur
31

:

apud

^

adulterinarum, quae sub
apostolis

ab

ipsis

quem .Eon

ille

nrscio qui novi, et non unius no-

discimus

:

et
tot

tameu nullam invenimus
diversitates
37

Sensum et niiuis (50), Vcritatem;et hi aeque proereant duos, Scrmonem dehinc et isti generant Hominem el Ecel Vitam
generat e

sua Charite

,

institutionem, inter

perversita-

tum,

quae

de Deo

creatore

universorum

contro-

:

versiam

moverit.

Nemo

allerum
Filio

Deum

(52) ausus

clesiam

:

eslque haec
alii,

prima ogdoas

32

aeonum. Exinno-

est suspicari. Facilius de

quam de
:

Patre hae-

de decem

ct

duodecim
in

reliqui aeones miris
33

sitabatur,

donec Marcion
38

praeter

minibus

oriuntur,

meram

fabulam

triginta

Deum
Dei,

solius bonitatis induceret

Crealorcm alium Apelles creatorem

feonum. Idem aposlolus, cum improbat elementis servientes, aliquid Hermogenis 34 oslendit (51), qui materiam non natam inlroducens, Deo non nato eam comparal, et iia matrem elementorum deam
faciens, potest
ei

angelorum

nescio

quem
legis

(53) gloriosum superioris
et

faceret

Deum
in

Israelis, illum

igneum

affirmans; Valeniinus aeonas suos spargeret, et unius
aeonis vitium

originem deduceret Dei creatoris.
revelata est
veritas Diviniet

servire

quam Deo comparat.
3S

Joan-

His

solis, et

his primis
scilicet

nes, vero, in Apocalypsi, idolothyta edentes et stu-

talis,

majorem

dignalionem

pleniorem
sic

pra committentes jubet
alii Nicolaitae,

castigare

:

sunt et nunc

graliam a diabolo conseculis, qui
voluerit aemulari, ul de doctriois
[J

Deum

quoque

Caiana

36 haeresis dicitur.

Atin epistola

eos maxime antichristos vocat, qui Christum negarent
in

carne venisse,
:

esse Filium Dei
cavit.

illud

non putnrent Jesum Marcion, hoc Hebion vindiet

qui

venenorum, quod Dominus negavit, ipse faceret discipulos super magistrum. Eligant igitur sibi tempora universae haereses, quae

quando
40

fuerint,

dummodo
41

39

inlersit quae

Simonianae autem magiae disciplina, angelis
utique
et

quando,
fuisse

dum

de veritate non

serviens,

ipsa inter idololatrias deputa-

ab apostolis nominatae non

sint (54). Utique quae fuerunt, sub apostolis 42

batur,
batur.

et a

Petro aposiolo in ipso Simone damna-

non possunt
ipsae,

:

si

enim

fuissent,

nominarenQuae vero

tur

el

ut

et

ipsae

coercendae.

CAPUT XXXIV.
Atque adeo
sortium,
fuerint.
Haec
sunt,
ut
arbitror,

cum habeant cum
maxime cum

sub apostolis fuerunt, in sua nominatione damnan-

illis

consortium suoz

prcedicationis

47 habere etiam damnationis
genera

conab apostolis prcenuntiatce

tur 43 . Sive ergo
politiores
(55),

eaedem nunc sunt aliquanto exquae sub apostolis

rudes, habent

doctrinarum

suam exinde damnationem; sive aliae quidem fuerunt,aliae autem postea oborta: 4i quidam ex illis 45
,

Varise lectiones.

haeo.

Et sua charitate Semler. Prima haec ideo decas Seml. prima ogdoade Paris. Fran. de qua prima odgoas, adhuc Seml. 33 Miram, alii. 34 Aliquem Hermogenem Seml. 35 Jubetur Paris. Venet. Fran. Rig. 36 Gaiana Semler. 31 Ut diversitates Seml. 38 Angelum Semler. 39 Dum non Rhen. tum non Jun. non Wouw. 40 Dum abest Rhen. 41 Sub apostolis non Rhen. 42 Eas dicere add. Fran. sub Apostolis desunt Rhen. 43 Dignantur Rhen. 44 Add. sunl el Fran. Paris. 45 Quasdam ex illis Hhen.
31

32

Commentarius.
ab
eis dicitur, veritalis.
»

Contra Hcereses, n,

c.

31,

q

§ 2.

Routh.

(50) Novi et non unius nominis. jEonum primus Proon, seu praeexislens, et Bythos, sive profundilas, dicebatur incogniius per plura saecla fuisse. Annotatio in Romana edit. Opusculi Adv. Omnes

Hcereticos, cap. 5.
(51)

Routh. Aliquem Hermogenem ostendit. Hanc lectionem revocandam censui, cujus loco Rigaltius in

ed. sua posteriori posuit aliquid Hermogenis. Sapit enim velus leciio stylum Teriulliani, qui in Cflebri loco libri De Carne Christi cap. 14, haec scribit : t Poterit haec opinio Ebioni convenire, qui nudum
et tantum ex semine David, non item et Filium constituit Jesum plane prophetis aliquo gloriosiorem, ut ila in illo angelus fuisse dicatur, quemadmodum in aliquo Zacharia. » Routh. (52) Nemo alterum Deum, etc. Haereticorum profeclum, inquit Quintinus, sive progressum vides, de quibus illud e philosophica schnla dicitur quam verissime Parvus error in principio maximus est in fine. Bis in synodo Gangrensi declarare conabamur, vulpes isias invicem caudis colligari, scilicet, uuius alic jus haereseos reum, paulntim fieri reum caelerarum, touimque demum comburi; sunt emm concatcnatae. Pam. (53) Creatorem angelum nescio quem. Angelum^ectionem veterum ante Rigallium editionum pro illa angelorum bene revocavit Lupus. Sed vero praetulil angelorum Thomasius, quia, ut censet annota-

hominem,
Dei

;

alioqui diceretur Tertullianus erravisse, Irenaeus cap. 20 libri primi retulerit, Simonem magum aftirmasse angelos creavisse mundurn; illud igilur primum non docuisse Apellem. At vero, praeterquam quod lectio angelorum difficilis et vix ferenda esl, ostendit hoc loco Tertullianus Apellem creationem mundi altribuisse inferiori cuidam deo, Dei superioris angelo, h. e. nunlio, ignea natura praedito, non vero angelis; id quod Simoni aliisque haereticis placebat. Mundum ab angelis suis iustitutum esse dixit Simon, referenle Auclore anonymo Adv Umnes hcereses, cap. 2. Routh. (54) Quce quando fuerint, clum non intersit qucv quando de veritate nonsint. Sic editt. Rhenani.Ait Semlerus, Junius conj « Quae quando fuerinl, tum non intersit. » Putem recte habere Rhenani (h. e. ed. principem). Haec Semler. Inlerserendo addunt particulam dum ante voces de veritate non sint, edd. Pari«. utraque et Franek. Edidit Rigaliius : Quae quando fuerint, dummodo intersit, quae
tor

ejus,

cum

:

D quando dum
runt

de veriiale non sint. » Sed reposueLupus atque Thomasius dum non intersit. To:

< Elilum locum ita legerim, et lnterpunxerim gant igitur sibi lempora universae haereses, quando

fuerint,

non

sint. »

(55)

intersil, quae, quando de vcrrtate Roith. Sunt aliquando expolitiores. « Audis, inquit

cum non

Quiutinus,
expolitiores.

haereses
»

rudes

pnmum,

deinde

facias

annis quadraginta sic etiam novari coeperunt haereses, ut quanto quis in graeci-

Ab

57
usurpaverunt
(56),

LIBER DE PR^SCRIPTIONIBUS.
habendo cum
praecedente
etsi nihil

58

consortium (57) habeant necesse est etiam consoriium praedicationis,
eis

fl

&H

damnationis

;

illo

fine

supradicto

ubinam quaerenda sit veritas, quam apud illas non esse jam conslal. Posterior nostra res non est, lmo omnibus prior est hoc erit testimonium veritatis,
:

posteritalis (58),

quo,

de damnaliiiis par;

ubi

mc

occupanlis principatum
(60),

50 .

Ab

aposlolis uti:

liciparent

*•,

de aetate sola praejudicarentnr
47

tanto

apostolis nomimagis adulterae, quanto nec ab Unde firmius constat, has esse, quae adhuc nalae.

imo defendilur hoc erit indicium proprietatis. Quam en>m non damnanl 51 qui K extraneam quamque damnavcrunt 53 suam
que noo damnatur
,

,

tunc nuntiabanlur futurae.

ostendunl, ideoque et defendunt.

CAPUT XXXV.
Nullam autem e contrario dictarum prcescriptionum competere aduersus nostram disciplinam.
His delinilionibus
haereses
coaetaneae

CAPUT XXXVI.
Percurrenti enim Ecelesias apostolicas, apud quas adhuc ipsce cathedrce apostolorum suis locis prcesidentur, et inter eas liomanam. unde nobis quoque auctoritas prcesto est (ubi Petrus et Paulus
coronati) constabit eamdem a.) apostolis suam poper quam aqua signat, Spiritus tasse fidem, sanctus vestit, Eucharistia pascit. Age jam, qui voles curiositatem melius exer-

provocatae a nobis et revictae
quae
,

omnes,

sive

/|8

posterae,

sive
;

quae
sive

aposlolorum

dummodo

diversae

gcneralitcr, sive specialiter noiatae ab eis,

dummodo
ali-

49

praedamnalae; audeant respondere

(59) el ipsae

B

quas

ejusmodi

praescripliones

adversus
ejus,
',9 ,

nostram
debent

disciplinam. Si

enim neganl veritatem
et

cere (61) in negolio salutis tuae, percurre Ecclesias apostolicas (62), apud quas ipsae adhuc cathedra;

probare illam quoque haeresin esse
revictam, qua ipsae revincuntur
;

eadem forma

apostolorum suis locis praesident
authenticae
litlera'

5 ''
;

apud quas

ipsae

oslendere simul
Variae

eorum

recitantnr (64),

sonantes

lectiones.
'

46

Participarcntur
51

lihenan.

47

Ab

deest Paris.
52

,8

Qua Rhen.
53

Fran.Paris.
54

Enim damnant Seml.

Quasi Wouwer.

Prcefigitur quod Extranea quamque non damnaverunt Fran. Paris.
49

Esse deest Hhen.

M
'

Praesidentur lihen.

Commentarius.
reticus, tanto

nescio qua peritior exstiterit haeatque receptior fuerit : purc, el torse, et munde loquitur. Inde seclatores istius eloquentise colligunt Ergo pura, tersa, mumla cst bseresis. Admodum reprehcnsibile esl graves etiam theologos istis facundiae humana; vertate ct

laiinitate

contentioso fune uterque diem in vesperam traxerunl.
»

plausibilior

Routh.

:

(59) liespondere. For. legcndum reponere. Routh. (60) Quod ab apostolis utique non damnatur.

Q Expunxit

bis et eleganliolis eflcri. bona sil dictio quaerunl. Atqui meminisse nos oportet, quod nulla esl in aliquo Christiano bona dictio, quae pariter non sit in Ghrislo Jcsu benedictio. Bonas istas dictiones et rhctoriciitiones relinquamus Cresconiis
,

Num

conjunclionem quod ctraque ediiione sua quae quidem in editionibus Rhenanianis haud reperta est, sed tamen in edilione Parisina anni 1455 suppleta est, et a Lupo Thomasioque
Rigaltius,

recte resliluta.
(61) Curiositatem tnelius exercere. Confer jam supra dicta in cap. 14. Routh. (62) Percurre Ecclesias apostolicas. Hoc etiam praecipil Auguslinus (lib. u, ae Doctrina Christ. 8) « In canonicis, inquit, Scripturis Ecclesiarum Catholicarum quam ])lurium auctorilalem sequamur inler quas sane illes sunt, qua- apostolieas sedes habere et epi.stol.as accipere meruerunt. » Rig. (63) Ipste adhuc cathedrce apostolorum suis locis prasstdent. lit est sane vencrationis argumentum, lpsas adhuc cathcdras apostolorum suis locis in niemoriam et honorem apostolorum praesedisse, succcssonbus infra sedeotibus. Sed verius, mea quidem senteotia, fuerit, ratedras apostolorum dici principales Ecclesias, ab ipsis vidclicet apusto:

grammalicis,
tractanlibus

ul

fecit

Augustinus.

Sacra

sincere

non convcniunt, ut neque matronae ceruasa, neque bovi ceroma. Pam. (56) Poslea obortw quasdam ex illis opiniones usurpavcrunl. Ila cdil. princeps, cujus lectioncm reVOCavi, B Junio olim probatam. Habet Rigaltius
:

usurpaverunl. Exstal in cdilt. Pans. ulraque et Franek. Postea oboruv sunt, et quasdam ex iilis opiniouea usurpaverunt. » Routii.
« illis

Quiddam ex

(bl)Habendo cum

eit

consor/tam.Gelasiusprimus,
:

inquit idem Quintinus, Afer, eliam aimile cum Tertulliano acribit, inquiena Quicunquc in hseresim

semcl damoatam labitur, ejus damnatione seipsum
involvit, 24. q. l,c. 1. Bodem pertinent deliniiioncs eoncilii Chalcedonensis ct aliorum, ubi expresse

lis

eonslitutas,

quse

adhuc
;

eelate

Tertulliaoi

suis

cavclur, de seniel deliuitis aiuplius dubitare non liccre, sed cum illis quoruin srelantur hseresin css

oondemnandos,
ctor,

et

participulioncm,

uli

loquilurau-

presidebant , tanquam aliaram malrices; qualis in Achaia Corinthus in Hacedonis Philippi, Thessalonica ; io Asia, Ephesus; tn Ralia, Roma Rig. S. [gnatius niitio Epistoke ad Romanos,
locis

cum

ilamiiutiliis luvrcsibus, id est. uli inlcr-

^xxXr^ofa,
(xaiiov..

j-ri;

xat

-poxadr^Tat

sv

x6stna

/joptoj

'Vio-

Quiutinus, jam damnatis, ut liciitium, quod fictum cst, donatitium, dedititium, conduetipretatur

Sin auiein in aensum proprium verba accipiantur, ipsas adhuc cathedrat apostolorum, certe
htic pcrliiic:ct,ut Teitulliani temp iribus servata essel Jacobi apostoli catbedra Ilierosolymitana, quod i\ Euscbii Bistoria, lib. vn, cap. li), conslal; atque ut Romas IVtri apo^toli oathedra adhuc reslarc credatur. Routh. (64] Ipsat authcntica- littera corum rccitantur. Lingua scilicct cadcm qua fticrant ab apOStolis

tium. Pam.

Pratcedente illo fine supradicto posteritatis. Lego praacedenle illo fmc supradicto posteritatis ,id est, ordine successionis, quo tanquam fune ad apostolicas ecclesias conscendiiur, 3-j ul cap. 31 et copiose dirtom. Nam e diverso deprehenditur hereaeon istarum posteritas fune iilius pariter observato. JmtlOS. Sic orsus c^l Tertullianus udv. Juiosos librum o Proxime aecidU, disputatio habita
(58)

:

est Christiano et proselyto

Judseo

;

alternis

vocibus

conscripta?, sonantes vocem uniuseujusque. Sic ipse, lib. de Monog., ad Grsseum aulhentkam Pauli [dem Scmlcro placet, qui haee provocal. Rig.

59

TERTPLLIANI OPERLM PARS
;

II.

60

vocem et reprsesentantes faciem uniuscujusque 55 (65). relegatnr videamus quid didicerit, quid docuerit, A Proxima 56 est tibi Achaia ? habes Corinthum. Si cum Africanis- quoque Ecclesiis contesserarit 62 non longe es a Macedonia, habes Philippos, habes Unum Deum novil, Greatorem universilatis , et Thessalonicenses 57 Si potes in Asiam tendere, Chrislum Jesum ex Virgine Maria, Filium Dei Creahabes Ephesum. Si autem Italiae adjaces 38 habes toris, et carnis resurrectionem legem et prophe59 Romam unde nobis quoque auctoritas praesto tas cum evangelicis el apostolicis Litteris 5»0 mi.
.

,

;

,

est 60 (66).

Ista

doctrinam
runt (67)
;

apostoli

quam felix 6l Ecclesia cum sanguine suo
!

cui

totam

scet, et inde potat 63

fidem

;

eam 6 aqua
''

signal(71),
pascit,

profude-

sancto

Spiritu
65

vestit

(72),

Eucharistia
ila

ad

ubi Petrus passioni

Dominicse (68) adse-

martyrium
dico

exhortatur, et
recipit.

adversus hanc

insti-

qnatur
ubi

;

ubi Paulus Joannis

(69) exitu

coronatur
in
in

tutionem neminem

Haec est institutio,
,

non

apostolus

Joannes,
nihil

posteaquam,

olenm
insulam

jam

quse futuras hsereses praenuntiabat

sed de
illa 66 ,

igneum demersus,
55 Et...

passus est (70),

qua hsereses prodierunt. Sed non fuerunt ex
Franeq.
51

Seml. post

Habes Thessalonicenses delev. Romanam Rhen. Slatuta add. Rhen. isia quam desunt apud Rhen. eumd. C1 Statu felix Fran. statu tam felix Seml. 62 Contestatur Rhen. contesseratur Plthceus. 63 Importat Wouiv. plantat Seml. portat Rhen. et Routh. 64 Fidem eam Paris. Fran. eam negl. Rhen. C5 Martyrio Fran. Paris. Pam. martyrium Rig. Venet. Rhen. Seml. c6 Non omnes ex illa Rhen. Routh. Rhen.
58 Adjiceris
59

Variae lectjones. uniuscujusque delev. Seml. post Rhen. 56 Proxime
60

adnotavit, « authenticae litterae avit, itterae, non originalia et au ltographa, ut mulii falso intelligebant, sed Graecae, quia isti alia Latina'translatione utebantur, sicut ipse Tertullianus. » Haec Semlerus, neque aliter liac de re statuerunt nonnulli alii scriplores. Verum scite monuit Georgius Stanleius Faber, vix dici id posse de S. Scripturarum apographis, illa lantum penes Ecclesias apostolicas fuisse, exclusis caeteris Ecclesiis. Vide Appendicem egregii operis Anglica lingua conscripti, cui titulus The Difficulties of Romanism, Romanismi Difficilia. Certe constat singulos hic miiti a Tertulliano Chrislianos ad vicinam metropolim, in qua epistolse apostolicae recitabantur, Corinthum, Philippos Thessalonicam, Ephesum, Romam; ad quas ipsas urbes apostolus Paulus litteras dederat. Mirumne videtur, epistolas istas Pauli ab Ecclesiis in his urbibus conslitutis annos circiter centum et quinquaginta conservatas esse ? Idque revera conligisse, esl ut
, ,

Commentarius d b locus

Ponlifici Rom haereticos , qui universalem P , auctoritatem adimunt, ut intra prsefecti urbicj jurisdictionem quae intra C. L. claudebatur, astrinmoneo tantum gani. Dicam hac de re alio loco infinitis in locis a SS. Patribus diclum, B. Petrum ordinalum fuisse Trj; .?xouj_._vr;; 5ioaaxaXov : iia Chrysost., tiom. in cap. xxi Joan. Deinde synodn? TI 'Ex>;Xr;-.a 'PcJ.fA.r,; ....vtotChalcedon., aci. xvi "zt/z xi 7.p-a£_.a, Ecclesia Romana primas semper tenuit. Le Pr. (67) Cui totam doctrinam apostoli cum sanguine
:

:

suo profuderunt. Totam doctrinam
tolius

clicll

summam
pro
toties

doctrinpe

Christianae,
fortiter

quam

in

marlyrio

Chrisli
renti

nomine

obeundo

consistcre

praediqat,

ut videlicet animam illi tam bene menostram reponamus, qui suam pro nobis, non immerentibus tantum, verum et male meritis posuit ac prodegit. Le Pr. (68) Ubi Petrus passionis Dominicce. Haec sane

tcstaii velit hoc loco Tertullianus. At vero, quod Petrum Romam vidisse testantur, ut Paulum et obliviscendum non est, volunt viri doctissimi oppo- C Jo;mnem, quorum hic etiam fit mentio. Omnes au sitas fuisse hoc loco authenticas litteras, non apptem inviccm adaequantur mirtyrii consiautia. Tergraphis Graecis, sed interpretationibus earumdem « Bene quod Petull. hoc lihro de Prcescrip. hcer. Latinis. Sic enim ait Rigaliius dici in libro Tertrus Paulo et in martyrio adaequatur. » Irenapus (lib. tulliaui De Monogamia, cap. 11, exslare in Grceco in, cap. 1) Petrum ei Paulum Romae evangelizasse et cap. 3, magnifiauthentico interpretatiotii Lalinap opposito locum et fundasse Fcclesiam asseril quemdam apostoli. Nihilominus haec duo simul cum Ecclesiae Rom. ascribit elogium « maximae et constare posse exislimem, ut opponantur cum auantiquissimae et omnibus cognitae, a gloriosissimjs thenticai littercp, seu cpistolae, quomodo loqui soduobus apostolis Petro el Paulo Romag fundatae el leni jurisco: sulti veteres, apographis earum, lum const-tutae Ecclesiae » Le Pr. vero Grcecus authenticus interpretationi Latinae. (69; Joannis. Scilicel, Baptistae, capite abscisso. Haec olim probabilitcr disputayi. Verumtamen hoc Semler. tanlum Tertulliani verbis mea quidem sententia (70) Posteaquam in oleum igneum demersus,nihil significari potest adeundas esse originalem fidem passus est. Hoc si revera evenerit, quod solus, ni quaerentibus Ecclesias apos tolicas ob eam causam, fallor, ex scriptoribus ante-Nicaenis memoravit Terut investigent, quid ipsae dicani, quid doceant; in Christianus statim fieri judex elhnicus, tulliauus, quibus quidem Ecclesiis, scilicet apostolicis, adhuc quicunque is fuerit, cum omnibus suis, debuisset manet apostolica successio, ac recitantur litterae nisi opponas, fieri posse, ut apostoli liberalio praeproprie a|)ostolorum, indolem veram ipsorum refestigiis magicis ab iisdem altribueretur. Quinetiam rentes. Habet Clcmens Alexandrinus in Stromate III : recordandum nobis esl, Judaeornm primores, id _xoj_-avTa; xvi; Kuptou cpwvr);, e.ts Trj; z_8_v_f_ liw» quod ex Actis apostolorum constat, eumdem JoanTixrj;, xa. trj; _'.a twv v.-i arzoaT-^K-Jv nem oecisum isse, simul ac novissent eum e car.vepYOUOT);. « Exaudita voco Domini yel iusa pcr se, vel etiam cere divinitus hberatum. Vid. Act. apost. cap. v, q_i_e 0|)erabatur per apostolos. » Cap. 6, p. 764, comm. 3.^. Routh. ed. Polteri. I.olth. (71) Aqua s^..af.Baptismo,fidei signaculo. Le Pr. (6)3) Reprcescntantes faciem uniuscujusque. Quan(72) Sancto Spiritu vestit. Ipse, libro de Motum scilicet liuagiuai fas esi cogitantibus. Hig. « Nos autcm Jesus summus sacerdos et manog. Unde nobis quoque auctoritas prcesto est. Sic gnns Patris de suo vesliens (quia qui in Christo (66) lib. IV adv. Marcionem Quid etiam Romani de tinguntur, Christum induerunt) S-cerdotes Deo PaObsignatio « proximo sonent. » Ric tri suo fecit, » ct lib. de Baptismo Unde nobis quoque auctoritas. Convincerethic baptismi, vestimenluni fidei. » Le Pr.
:
; :

:

;

':

i

:

_.

:

qj

LJBPfl
illam.
eL

DB RB^SCRIPTIONIBUS.
(Je

02
unusquisqne de
,

ex quo fact;e sunt arjvcrsns
miclco
mitis
oritur
ct
;

Etiam

oljvje

*
'

nisi

ex djversjfafe rjoctringe, quarn

opliina'
eliarn

61

necessaria;
ficus

°8

asper

suo arbitrio adversus apostolos aut protulit
recepit?

aut

ohaster

de papavere

(73) gra-

tissimic el suavissim;o ventosa et
surffjt

vana caprificus ex-

CAPUT XXXVJIJ.
Maximecum
illis non possit succedere corruptela doctrihk sine corrupielaUnstfumentprum, usurP nta * n ^ cr U)iur s detractione, vel adjeciione, vel transmutatione, et interpolatione, qua alius manu Scripturas, alius sensus expositione inter'

69 . Ita ot liaTeses
:

de nostrofrutico, non nostro
10
.

ffenere

veriiatis

grano, sed menijacio sylvestres

fAPUT XXXVII
'

Cum

igitur iis veritas adjudicetur quicunque in ea reguia incedimus, quam Ecclesia ah apostolis accepii ; constare probositum suum non esse admitiendos hcereticos adineundam de Scripturis pro-

vertit.

j„i lnr el

Scripturarum
est,
e

et

expositionum aduldoctrimo in-

vocationcm,

cum Chnstiani non

sint, et

promde
venmir.

deputanda

ubi diversitas

exhceredati a possessione Christianarum littera-

A Qmbus

fuit

prppositum ahier docendi, eos
disponendi
19
.

rum.
Si haec ita
tur,

necessitns
se habeut,
in

coegit 18 aliter

inslrnmenta
docere,
illis

ut

verilas

nobis adjudice-

doctrinse. Alias enirn non potuissent
nisi aliter

aliter

quicunque
ll
,

ea regula incedimus

quam EcDeo

haberent per qu?e doceront'
corrupteja
inlegritas
81

Sicut

closiaabapostolis, aposloli a Christo, Christus a
tradidit
tis

non

potpisset succedepe

instrumontodoctrin;e non

constat ratio propositi

nostri, definien-

B rum 80

ejus;

ila et

nobis

non csse
12

51

admiltendos ha'reticos ad ineun-

competisset
doctrina
in

sine

integritate

eorum, per qua>

5*J

dam

de Scripluris provocationem, quos sine Scri-

tractatur.
?

Etenim quid

contrarium nobis

non pertinere. S' onim hferetici sunt, Christiani esse non possunt, non a Christo habendo quod de sua electione sectati hrercticorum nominc ^ admittunt. Ita non Christianj,
pturis

probamus ad

Scripluras

nostris

quid de
ei

conlrarium

quod

proprio intulimus, ut aliquid essel 82 in Scripluris deprehenadjectione,
vel
,

sum,
tione

detractione,

vel

transmuta-

remcdiaremus? Quod
injtio

snmus
illis

hoc

sunt

ft1

milluni

jus

cipiunt Christianarum
:

|itterarum.

Ad

Scripiimr ab
aliter fuil
8
'

suo

;

ex

sumus. antequam

quos mcrito dicendum cst

Qui estis? quando, et
agitis,

quo denique, Marcion, jure sylvam meam credis? qua lurntia, Valeniine, lontes meos transvertis 4 ? qua J
venistis ? quid in
?

unde

meo

non mei

interpolarentur. Cum , antequam a vobis omnis interpolatio posterior credenda sit voniens utique ex causa semulationis, qu?o neque
1

autem
prior,

neque domestica unquam
lam
iucredit>ile

ost ejus

quod aemu-

polestate, Apclles, limiles
hio cteteri
scitis ?

meos commoves? Quid
et

latur,

esl

sapienti

cuique, ut nos
Scripturis, qui

ad volunlatcm vestram seminatis
cst possessio
;

pa-

Q adulterum stylum
sumus
lissr,

intulisse

videamur
85
,

Mea

olim possideo

15
:

habeo
fuit

et primi el

ex ipsis
postori

quam

illos

non

intu-

origines
res.

tirmas, ab

ipsis 16 auctoribus

quorum
*">,

qui

sunt
,

et

el adversi.

Alius

manu

Ego sum
suo,

hiores
sicut

apostolorum.
tidei

Sicut caverunt
sicut

Scripturas

alius
si

sensus

expositione

intervenit.

testamento

commiserunt

Neuue enim,
uli videtur,

Valentinus (74) mtegro instrumento

adjuraverunl,

ita

teneo.

Vos ccrte exhsoredaverunt
ut

semper

et

ahdicaverunt,
et

exlranoos, ut inimicos.
apostolis
h;rrelici,

manus

inlulit

non callidiore ingenio, quam Marcion, ventali ". Mareion enim exscrte el
;

Unde autem extranei

inimici

palani macha'ra, non slylo usus est (lb)

;

quoniam

Varioe
67

lcctiones.

Opinea Hhcu. C8 Suavissimse llhen. 60 Suavissima», ventosa et vana capriticus exsurgit Hhen. ncc amplius aUuil. 70 l)e noslro fructiticaverunt, non nostno degonores variotalis grano. ol mendai io sylvoslros Hhrn. Houth. degeneres vanilatis grano Juti. ll Accepit l'am. M .VI oamdein Paris. adeiin lam llltcii. Nomind Hig. oomen Jutt. M Mea ost possos<io, attd. Rig. Fran, Paris. Vmet. 7S Prior possidoo, add. in " Hsdem. 7ti Et ipsis Rfan. T Kidoiconunisorunl, ntta vocd inavult Jun. c.r juwonsult. u*u. 1'rohal llnuth. 1H Inslituit Hhrn. noeesMtas institif. lioulh. sinr nos. 7 H;cro>i n, ttdd. Fran. 1'aris. >ino conuploin msIniinoi loruii) non lr,/. in Ithrti. nlit. ;;1 Bl u nohis add. Hiij. Venrt. - Bf et in Scripluiis Hhrii. W RfiC siinl. Inde scriptura lihrii. hoc BUflt Undo scriptuTfie Jun. hoc kUtft Scriplura' jam in.io ah initio suo. illis Wcuir. Routh.M Anlcipiam nihil alilor fuit llhrti. antiquutn nihil aliler tuit Juu. Anioqiiain nihil alitor luit tpiani siiinus. Ilouth. W Sumus a principio et primi, quaui /;/</. Yrnrt. W M.uuis nitulii voritali non Ira.
:
'•

''

M

;

;

u

iii

llhrti.

edit.

Commontarius.
(73) Et jam dc papaverc firus, Fieus pomum dicere, etiam in son;ilu Gato non dubitavit. Postoa lamon inlor aucfores juris ha-sitaluni fuit, an pomornm appellatiotie vinirent flcus! prossoa ctici el
Ljrteris

n

sententia' eirca bibllcas ot sanclas Scripluris a.lmitlendail Mart ion de Veteri Testtmenti nihil roei-

quidom

saciris,

minimc

igtioravit

Septimius
i

;

sed Pliniana* deseriptionis Mstorise nonnihila fruclu differentr-s. Itaq^iie maluil usurpare nomen paoaveris, cui sane ot foirma et coloVei et seminauniis
granis, ot laeto persimilis est

nondum matnra
Divoisa-

Bctis.

dooorpseral. ac in rojoex Bvangelio I.ue;c ctis aitls, et ox kliqhibUs epi^lolis Pauli npostou', rciecans ei ipsis rpaidqaid su» non fconVeiiiebat. Hoc est omnin sine duhio degar»». frA^it. V irhn-ra hon stylouSus fst. Macha?ra culwrum&rsPcissiguificat.NamdeiHsiruireniosacro Vcla
picbat
.

el

d«>

Novo busedam

duos

lipros descri 'sorai.

.

-

RiGALTivs.
\''<

^pttstolorum, Apocalyp^in, Kv
rniin
si

"cifue

Valrutiiius.

siint,

et

\r ohi l.uea- pan partem Pnulinarum Bpistolarum resecivll. Khbn.
;

iiKpiit

Quiminus, istorum duo-nm h;cro<iareharum

63 ad
cit

TERTULLIANI OPERUM PARS
materiam suam caedem
(76). Valentinus

II.

64
nobis, fratres, merito contem

Scripturarum

confe- * quibus luctatio est
planda, fidei
B8

autem pepercit, quoniam non ad materiam Scripluras, sed materiam ad Scripturas

necessaria, utj electi manifestentur,
89

ut reprobi detegantur. Et ideo habent vim,

et

tamen plus abstulit, et plus adjecit, auferens proprietates singulorum quoque verborum, el adjiciens dispositiones non comparenlium
excogitavit
:

et

excogitandis instruendisque erroribus facilitatem 90 ,

non adeo mirandam, quasi
bilem,

diftieilem et inexplicar

cum

de saecularibus quoque scripturis

exem-

rerum.

plum

praesto sit

ejusmodi

facilitatis.

CAPUT XXXIX.
In eo comparandi
8T

die

91

53
92 93

ex Virgilio fabulam
,

Vides (77) hoin totum (78) aliam

componi
Geta

materia secundum versus, versibus seconcinnatis
.

qui Virgiliocentonas et Homerocentonas composuisse leguntur.
illis

cundum materiam
(79)

Denique

Osidius

Haec sunt

ingenia de spirilualibus nequitiae,

cum

me exsuxit 94
lectiones.

Medi'am tragcediam ex Virgilio plenissi(80). Meus quidem propinquus ex eodem

Variae
81

91

Erant Rig. Venet. Contemplandae fidei Iihen. 89 In add. Rig. Venet. 90 Fehcitatem, Rig. Venet. jus hodie Rhen. vis hodie Fran. Par. qui vis hodie Jun. cujus hodie antiq. manus. 92 Componit Jun. 93 Ovidius Geta Fran. Osidius Geta Paris. Ovidius ita Jun. Hosidius Gela Rig. Venet. 94 Expressit Rhen.

88

Quo

Commentarius.

Admateriamsuam ccedem Scripturarum conConvenieniius quidqmm dici uon poluit adversus recenliores haerelicos, quam haec in Marcionem; caedem enim Scripturarum in illis videas. sed variam atque pro libitu oscitautis aut imperiti homuncionis discrepantem. Quamvis enim Eeelesia toties canomcos libros numeraverit, ii tainen omnino surdi fiunt. Imo Calvinus (lib. I Instit.
(76)
fecit.

B

in

Terlulliano

nostro
.

sidium aut Osidium rem non impegissent,
sent, ex
citato

Ovidium potius quam HoSed in ejusmodi erro-

si modo advertere voluisa Quintiliano versu Medeam Ovidii iambis praesertim concinnatam fuisse , hanc vero quae exslat hexametris constare. Alii etiam finxerunt Hosidium Getam, de quo nobis poeta ser-

mo
et

est,

consulem
48

cap. 7

4) scribit Ecclesiae non esse ju<iicare qui libri divinse sint auctoritatis ; sed hoc pertinere
§ 1, 2,

principe, anno dem scihcet de

subrogatum fuisse sub Claudio post Christum natum, eum1.

quo nonnulla conscripsit Dio,
inscriptione

iv,

ad

arcanum
pr.
Sic
(77)

Spiritus teslimonium.
editt.

Impias voces!

quem memorat Reinesius ex
(

qua-

Le

Rhenani. Habent edd. Paris. 2 a et Franek. vis pro quo jus. Junius vult legere Quicomponit, quod quidem jam reposuerat Quinvis linus in edit. sua hujus tractatus anno 1561 typis mandata, Pamelio teste in notis. AU vero Wouwerius codicem ms. habere quovis, seque emendan-

pp. 475, 477), nominat quoque 84) ; sed verba quibus Tertullianus usus est unum ex ejus coaevis potius designant. Praeterea vix crediderim sub Claudio jam principe , quo tempore adhuc florebant Romanae
Inscrip.,

dem

Doni (Marmi, p.

lilterae,

centones

fuisse

usurpatos (Burmann,

loc.

dum

qua vides ; quod et in ed. Paris. l a nune video. Edidit vides sine qua Rigalvidetur, cum facilis sit harum tius. Mihi quidem vocum inter se mutatio, nam in cap. 2 libri De Spectaculis, vides pro vis recte repositum est, legendum esse quo vides, ut construatur relativum quo cum voce exemplum. Antiqua manus, nec male, judice quidem Semlero, ascnpsit cujus. Routh. 78) Fabulam in totum. Est figura Graeca, cum
censere,
exslitisse
dicit,

aeque utcaetera notasse scholica nugalia videlur censura sua auctor vetus in hunc modum
cit.). iste puerilis,
:

Ludus enim

quem

Turpe est difficiles habere nugas, Et slultus labor est ineptiarum,
non
alias viguit proiecto quam cum depravatae jam essent litterae. Et vero exemplis a Terlulliano adhibitis complura alia postmodum addi potuerunt. Ducentis fere post ipsum annis, matrona quaedam Proba Falconia nomine. Adelphii proconsulis uxor, Hortae nata in poema edidit Latinum ad antiquo Italiae oppido nos utique transmissum, in universum, Medeae Osi dianae instar, Virgilii versibus constans aut saltem hemistichiis. Versatur auiem circa Veteris Testamenti historiam (Fabricius Ribiioth. med. et inf. Lat., tom. II, p. 142 et seq. ed. Mansii). Ausonius, circa eadem tempora, epithalamium lascivia refertum confecerat cui titulum dederat Cento nuptialis, eadpm omnino raiione. Permulli poetae modernae latinitatis Centones Virgilianos et ipsicomposuerunt. Sed quoniam omnes eos referre nimis longum esset, adeat Fabricium lector, si velit, Ribiioth. Lat., I. I, pp. 384, 386, edit. Ernesti, quanquam et ille silentio omiserit Stephanum Plurreum domus S. Victoris canonicum regularem, auctorem poemalis de Vita Jesu Christi, cujus fragmcnium repeiias inart. Centon. Dictionarii de Trevoux. Edd. ex opere de
,

totum aliam,

id

est,

secundum totum,

vel in

toto aliam.

Rhen.

Denique Hosidius Geta. Liber Agobardi VosiUrsini, Osidius Apud Dionom scnbitur Tvato? b SEoic; Thuc, lcgendum Tv. 'Oa(3to<;. Ferlur senatus-cnnsultum sub Claudio Caes. faclum Cn. Hosidio Gela, L. Vagellio coss. erutum Neapoli anno
(79)
:

dius

Chr. MUC. III. adversus eos qui negotiandi causa emissent quod aedificium, ut diruendo plus acquirerent quam quanti emissent, et cruentissimo genere negotiationis inimicissimam in pace faciem inducerent ruinis domuum villarumque. Rig. Hosidius Geta. Hujus poetae stolidum opus adnosira usque pervcnit tempora; constat porro 461 versibus in manuscriptis a SalmaMO repenis partimque editis a p. Scriverio, in Collectaneis vet. Tragic, post Senecam, p. 187, 190, uuiversim vero a Burmanno in Anthologia Lat., t. I, p. 148, 186. Nonnulli autem perperam putaverunt tragoediam istam eamdem esse cui titulum similem inscripsit Ovidius, unde Quintilianus, lnst. orat. 8, 5, desumpsit versiculum hunc Servare potui perdere an possim rogas Atque propterea commentiti sunt legendum esse

,

Gourcv.
(80)

Medeam tragcediam ex
Ea
tragoedia exstat

Virgilio
Cl.

:

exsuxit.
taneis

penes

plenissime Salmasium,
in Collec-

:

!

unde aliquot versus editi a P. Scriverio veterum Tragic. Rig.

65
poela
tis

LIBER DE PRjESCRIPTIONIBUS.
inter caetera styli sui
explicuit.
otia

66

Pinacem Cebejj

(81)

Homerocentones

etiam

vocarj

vacro repromittit, signat in frentibus, celebrat et panis oblationem.

solenl,

ra (82)

de carminibus Homeri propria opemorc centonario ex multis hinc inde comqui

Sequetur

96
,

a

quo

intellectus

intervertatur 91
scilicet,

eorum quae ad haereses faciant? A diabolo
cujus sunt partes 98
ipsas
intervertenrli

positis in

unum

sarciunt corpus. Et ulique fcecun-

veritatem,

qui
,

dior

divina

litteratura

ad

facultatem

cujuscun-

quoque

res

sacramentorum
et

que

95 matcriae.

Nec

periclitor dicere

ipsas

quoque
legam
esse

idolorum mysteriis

divinorum 99 aemulatur. Tingit et ipse quosfideles

Scripturas sic esse ex
haercticis

Dei volunlate dispositas, ut
,

dam, utique credentes

suos;

exposiliosi

materias

subministrarcnt
,

cum

nem

l

delictorum (83) de lavacro repromittit; el
7

oportere

Iwreses esse

quae sine Scripturis

adhuc

memini

3
,

Mithra

4

signat

illic

in

55 fron-

non possunt.
Fieri hcec

54 CAPUT

tibus (84) milites suos (85)

:

celebrat et panis oblatio-

XL.

autem eodem

diaboli instinctu, qui ipsa$

quoque res sacramentorum divinorum in idolorum mysteriis cemulatur ; exempli gratia, qui quosdam tinguit, expiationem delictbrum dela-

nem, etimaginem resurrectionis inducit, el sub gladio redimitcoronam (86). Quid ? quod et summum Pontifi-

cem unius

nuptiis

5 statuit

(87),habet et virgines, hasi

B

bet et continentes, Caeterum,

Numae Pompilii(88)

Variae lectiones.

Cujusque Rig. Venet. 9G Sed quseritur Rhen. 91 Interpretetur Rig. Venet. 98 Pares Rhen. " In Prcefig. Expiationem Rhen. Pam. 2 Sic adhuc Fran. Paris. 3 Memini deest Fran. Paris. 4 Mithrae. Rhen. Pam. Rhen. Fran. Paris. 5 Pontificem nuptiis Rhen. in unius nuptiis Hirsaug. ex vetere exempl. teste Rhenano. in unis nuptiis Fran.
95
l

Commentarius.
(84)

Pinacem

Ccbetis.

Cebes Thebanus secta py-

Idque in signum
uti

thngoricus, si Pamelio fidem adhibeas, scripsit dialogos tres, c quibus primus Pinax vitce humanoe seu Tabula inscriptus, jam olim in Italia, Gallia et Germania cxcusus, et in pictura eliam expressus, in quo depingilur iter ad virtutem et voluptalem, et domus utriusque opus, ait clarissimus abb. de
:

Gourcy, stoica sapientia plenum. Edd. (82) Homero-centones qui de carminibus Homeri propria opera. Hujusce arlis cenlonariae vetus exemn n mr\w\ (,ni rV\ K n fA «.««u.**! plum cxstat n apud Ircnamm (lib. adversus llceres.)
* 1
fc-^-m

habet ad probationem suam, sictentalus fuoril de sacramento, slatimque creditur Mithrae miles, si dejecerit coronam, si eam in deo suo esse dixerit. Edd. (87) In unis nnptiis statuit. In unius nuptiis posuit Rigaltius. Et ad editionem prineipom, inqua vox nuptiis sola exstat, sine unis, refert Rhenanus Hirsaugiense exemplum habere in unius nuptiis, lectio-

*f

I

it I

w-v

*

r\

1

/

I

e%

I

I

.

,

.

.

.

.

-

\

p ^^

i

Rig.

[83)Expositionem delictorum. Sic habet liber AgoKxpositionem dixit pro dcposiliono. Atque ita etiam Cyprianus, epist. ad Jubaianum : « Peccata » hoc est, non deposuerit antiqua non exposueril
bardi.
;

Rig.
(84)
(85)
scilicet
slris scilicct

Mithra signat illic in frontibus. Illic, in catcnebrarum, seu Satanse. Uig. Signat in frontibus milites suos. yEmulatione
signaculi

jam

aevo

Tortulliani
lih.

inter
'

stianos usilalissimi. Sic

enim

dc Corona

<

ChriQuae-

exercet, fromem crucis signaculo tcrimus. » Ilaque adeo perfusorie adhiheri coepit, ut cliam ii qui Circo non abstinobanl, hujusoe lainen signaculi religione teneri viderenlur. « Quam multosenim, inquitAuguslinus, hodie Iralres nostros cogitamus ct plangimus ire in vanilates et insauias mondaces, nogligere quo vocnti sunt qui, si forte in ipso Circo aliqua ex causa expavescant, continuose signant, et stant illic portantes in fronte. undo abscederent, si hoc in corde portarent, » etc. Enarr. in Psalm. i. CaHerum opinari otiam licoat Mithram sive Satanam signasse in frontihus milites suos, tsmulalione unctionis Christiana Rig. (S6) Sub gladio rcilimil coromvn. Martyrii niimo. Quod pluribus cxplicavit sub linem operis. /), (.',.rono. RiG. Et sub gladio redimit coronam. kd intelleclum liujiis quod habot lib. dc Corona milit. (\or8aa Bnera) iu nunc modum « Mithne milea... cum

cunque nos conversalio

probans. Eadem pnestat edit. Paris. utraque. Sed lectionem alteram in unis nuptiis in V r\ t\ 111 FV\ f\ M **» A ** edit. Franek. exstantem, quam secdidisse Pamelius Angelico codice Joan. Clementis, cum ait ex ms. Lupo atque Thomasio recepi. Unre enim aeque ac prima? nuptiae Latine dicitur. « Ho.no Dei Adam et mulierDeiEva unis intcr se nuptiis defuncti sunt. » scribitTertullianusin lib. de Exhortatione castitati<. cap. 5; vid. et cap. 9. Caeierum exigit Aposiolus in Epistolis ad SS. Timotheum et Titum ut u:x; yuvaixb; dvrjp ordinetur episcopus , ita et diaconus; quod quidem pracceptum ad litleram. ut aiunt, nuper solebat injungere papis seu saccrdotibus suis Ecclesia Gnvca. Nullum ergo hic oxsiare quidqui sibi Monlanismi vestiirium visus sit dctegisse vir cl. Petrus Allixius, tidenler diccrem. Conf. Dissertationem ejus De Tcrtulliani Vita ct

nem hanc
.

^

.

J

i

I

I J

.1

t

»

.

l

\r

i~\

4

I

*

\

,

1

1

I

-

-,

C*

.

.

,

1

*

{

>

1

.

.

-\

I

)

I

.m

,

I

,

Scriptis, cap. 7.

Rodth.
si

Q

:

1

.

^umte Pompilii. Pulchra est hic Audeberti Macorei, adnolatio quam adeo ex Gallico idiomate transferondam duximus. Quidam, inquil libro quodam non ila nunor excuso, cnjus « Brevis commentarius de signis sacris, salilulus criticiis et sacramentis a Deo institutis, a creatione mundi, » nohis ohjicit, nostras ca^romonias majori ex parto desumptas a Numa Pompilio, el proinde rojiciendas et subsannandas. Felellit eum, inquit idem, quod non considerarit astuiiam sui patris et magistri. Diabolus enim ens mutavit ex Votori Tostaraento, et Numse tradidit, ul per oas ab illo et suis hoooraretur ot adorarctur. Quod ad nos at(8$)C<rtcrum
:

:

initialur

in

spila'0...

in

castris

coronam

inlorposito gladio miniuui martyrii, dohinc capiti suo accommodatam, monetur ohvia manu a captte pollere et in humo,

voro tenebrar mi sibi ohlatani, quas

quihus ad inanum ost Votus illud Tosiamontum, eiiamsi omiltamus traditionem Patrum. ma^is credibile esl desumpsisse nos inde, qnam o librts Pompilii. Intorim eiiam illud consideran luin, quoi
tinei,

rum, si forte transferri, dicens Mithram esso coronam suam; atque exinde nunquam coronalur.

lalium ca^romoniarum ohservatio Doo grala sit, quandoquidom eas tam studioso affeotet el ;vmulctur diabolus. P.vm.

67
superstitiohes

TERTULLIANI OPERUM PARS
revolvamus,
-i
• •

II.

68

si

sacerdotalia
•,•
c.
.

officia,

.

*
Fl

insignia
et

et

privilegia,

si

isacrificalia 6

ministeria,

instrumenta, et

vasa

ipsorunl sacrificiorurri, ac

piaculorum et votorum curiositates considererhus, nonne manifeste diabolus morositatem illam Jiidaica? legis (89) imitatus est ? Quid ergo ipsas res,
de quibus

inccrlum; pariter enimadeunt, pariter audiunl Yinvi tev orant niij nnnorkW /mmv» /i*m«V/ji(o ..,>'.,,,/ pariter nvntit qui pacem cum omnibus miscent; quorum mulieres audeant exorcismos agere,forsitan et tingaere ; quorum ordinationes iemerarice, ct alius hodie episcopus, cras alius, hodie diacohiis (jiii cras lector, hodie presbyter qui cras laicus,nam et laicis sacerdotalia munera injungere.
*
,'

sacramenta

Christi

administranlur, tam
idolola-

Non omittam
tica;

ipsius etiam conversationis

h*re-

«erhulanter affectavit
triae,

exprimere in hegotlis

descriptionem,
sit,

quam

futilis,

quam

terrena,

utique et idem

instrdmenta

eteodem ingenlo gestiit etpoluit quoque divinarum rerum 9t sanctode sensibus,
et

quam humana

sine gravitale, sine auctoritate,

sine disciplina, ut fidei suse

congruens. In primis
cst,

rum

(90) Christianorum (91), seilsum

quis calechumenus, quis fidelis, incertum
riter

pa-

verba de verbis, parabolas de parabolis profan;s
jemulae fidei attentare
7.

adeunt,
si

pariter

audiunt, pariter oraut; etiam

Et ideo nequc a diabolo im-

elhnici

supervenerint, sanctum canibus (94) et

missa esse

spiritalia nequitias,

ex quibus etiam hsere-

porcis margaritas, licet non veras, jactabuivt. Sim-

ses veniunt,
latria distare

dubitare quis debet,
hsereses,

neque ab
auctoris
et

idolo-

B

plicitatefri

volunt

esse

prostrationem

disciplinae,

cum

el

operis

cujus penes nos curam

lenocinium vocant. Pacem
:

ejusdem

sint,

cujus et idololalria.
si

Deum

aut fingunt

quoque passim cum omnibus miscent
interest
illis,

nihil

enim

alium adversus Creatorem, aut,

unicum Creato-

licet

diversa

tfactanlibus,

rem

confitentur,

aliter

eum

disserunt,

quam

in

unius veritalis expugnationem

conspirent.

dum ad Omnes
.

vero est (92). Itaque
dicunt,

omne mendacium quod de Deo
esl

tument,
perfecti

omnes

scientiam
,

pollicentur.
9
I

Ante sunt
(95)
Ipsai

quodammodo genus

idololatrias 8 (93).

catechumeni
hsereticae,

CAPUT
Non omittendam

XLI.

mulieres

quam edocti quam procaces
10 et tingere.

quae audeajit

denique, qua contra eos prasscribamus,i»&ipsius etiam hcereticce conversationis descriptionem;ubiquis catechumenus, quis fidelis,

docere, contendere, exorcismos agere, curationes
repromittere, forsitan

Ordinationes eo:

rum

temerariae, leves, (96) inconstantes

nunc "

57

Vafise lectiones. 6 Sacrificantia Rhen. ?acrificantium et vasa lpsorum si sacrificiorum ex libro Ursini Rig. Sacriticanlium m. Routh. Sa;cramentorum Cnr. Routh. 7 Attemperare, Rig. Venet. Fran.. Paris. 8 Ita omne mendacium de Deo, vel natio quodammodo sexus, est idololatriae Rhen. 9 Educati Paris. l0 Fortasse an Rheu. n Tunc

Rhen.

Commentarius.
(89) Morositatemillam Judaiccelegis. Morositatem p dicimus, As in truth it is, ut ih vero esl. Routh. dicit morum et riluum Judaicorum scrupulositatem. (93) Itaque omne mendacium de Deo vel nalio quodamrtiodo sexus, est idololairiae. » Sic se habet Pam. editio princeps; sed ad ultimam editionem suam Rhe(90) Sacramentorum Christianorum Hoc protuli nanus ait, ausum se esse pro vel natio scribere vdex edit. Paris. uiraque pro voce sanctorum, quaa riatio, huc se trahenlibus Paterniacensis codicis exstat in edit. quidem principe ; sed in tertia Rhevestigiis. Hinc variatio et ita pro itaque in edit.prinani editione positum hoc esl ad marg. ejus. «Forto ma Parisiensi, similiter atque in Rhenani illa, exsacrorumvel sacramentorum. » Inultima vero edistant. Substitutum autem est in editt. illas sequentione sua idem Rhenanus ad vocos sanctorum Chritibus, quod posuit et Rigaltius, Itaque omne menstianorum adnotavit, c sicut dicimus Sancta sanctodacium quod de Deo dicimus, quodammodo genus rum. » Porro de Scriptura sacramentorum, quam est idololatriai, nisi quod abest vox quodammodo ab tamen haud primus induxerat Gelenius. sic Pameedil. Paris. 1566. At vero in notis calci editionis lius : « Legimus ex ms. 3 Vaticano cum RhenaFranek. adjectis praetulit Junius lectionem ediiiono in prima editione et Adnotationibus sanctorum, nis principis, tanlum addito vel anle quodammodo, pro eo quod Gelenius suhsUluit sacramentorum. » ut vox natio in sensum generis accipiatur, sexus Haec Pamelius, ideoque in editt. Franek. atque Riin sensum partis, h. e. aut totum aut pars mengaltianaappellatiosancforziw, appaiet. Illustrarequodacii. Sic ille. Semlero autem vera lectio nondum que pergit Lupus hunc, ut ail, antiquorum Christia.

norum

titulum verbis Paulinis ad Ephesios, Omnibus sanctis qui sunt Ephesi.et fi.de hbus in Christo Jesu. His non obstantibus, edit. utriusque Parisiensis lectionem, sacramentorum, amplectendam esse

D

Habebas proxime ante sacramenta Christi; conferas inferius Firmiliani Epistolam, § 8. Sifnificari interea videntur Scripturse sacrae his vocius instrumenta divinarum rerum et sacramentorum Christianorum. Mox praepositionem de proea; adhibet more suo Tertullianus.
censeo..
et

eruta videtur;;ad ^poSoXa; vero hsereticorum respicere voces, natio, sexus, idem vir doctissimus opinatur. Ferenda editionis principis leclio mihi videtur, si modo reponas, vel ratio quodammodo sexus , habilo nimirum ad 7rpo6o).ot; istas , ut ait Semlerus, respectu. « Habes, inquit Tertullianus,

ogdoadem, tetradem duplicem, ex conjugationibus masculorum et feminarum. » Adv. Valcntinianos, cap. 7. Routh. (94) Sanctum canibus. Nec isla quidem a nobis
negligenter transibuntur, quibus Eucharisliam exiintelligi, de qua libro de Spectaculis ita « Ex. ore quo Amen in sanclum loquitur, cap. 25

Et sanctorum Christianorum. Horum senquae in cap. 44 sequuntur hauriendus est. Apostolorum aulem Acta et Epistolas vocat instrumenta sanctorum Christianorum. Albasp. (92) Ad ph,rasin vere quod attinet, quam in vero est, habel Auctor in lib. suo de Resur. carnis, « Porro etsi ita in vero habeatur, cap. u et non enim hanc esse in vero, » c 18. Anglice
(91)

sus ex

iis

stimamus

:

protuleris.

Albasp. (95) Ante suntpcrfecti catechumeni, quam edocti. Hoc est, Ante teXeioi sunt ot xatrjXoujj.evoi , quam fidei dogmatibus instructi. Routh. (96) Inconstanies. Omnes ecclesiastici, cujuscun»

69
neophytos
conlocant,

LlBER DE PR.ESCRiPTlO.NiBUS.
nunc sseculo obstrictos
(97),

70
quara
exstructiones

m

ii

uul

;edificiorum,

jacentium
et

nunc apostatas nostros, ut gloria eos obligent, quia veritate non possunt. Nusquam facilius proficitur

ruinarum.
blandi, et

Ad

titec

solumraodo opera humiles,
aguril.

summissi

Cseterum, nec suis prse-

quam
mereri
(98)
;

in castris rebellium, ubi
est.

ipsuin essc

illic

pro-

sidibus

reverentiam

noverunt.

Et

hoc
;

est

quod

Itaque alius hodie episcopus,

cras alius

schismata apud haerelicos fere non sunt
sint,

quia,

cum

hodie diaconus,
:

qui eras lector

;

hodie pressacerdotalia

non parenl

(2).
si

Schisma

est

5$

unilas

byler, qui cras laicus

nam

ei laicis 12

ipsis ,5 (3).

Mentior
,

munera injungunt.

riant inter se

dum

non etiam a regulis suis vaunusquisque proinde (4) siio

CAPUT

XLII.

arbitrio

modulalur qu* accepit,
ea composuit
et
ille

quemadmodum de
tradidit.

Inverbiquoque administratione negotium illis esse non ethnicos convertendi, sednostros evertendi; nec suis prcesidibus reverentiam pruestent : et hinc apud eos schismata nonparere, quantumvis tamen a regulis suis inter se varient et etiam
ab auctoribus suis.

suo arbitrio
scit

qui

Agnoprofec-

naturam suam,
rei.

originis suae morera,

tus

Idem

licuit

Valentinianis quod Valentino,

idem Marcionitis quod Marcioni,de arbitrio suo fidem innovare. Denique penitus ihspectae haereses omnes

De verbi autem administratione (99) quid dicam, in multis cum auctdribus dissentienles deprehencum hoc sit negolium illis, non ethnicos conver- d duntur. Plerique nec ecclesias habent, sine rriatre, tendi, 13 sed nostros evertendi? Hanc raagis glosine sede,orbi fide, extorres.sinelare 16 vagantur (o).
riam captant,
si

stantibus

ruinam, non
;

si

jacenti-

CAPUT

XLIII.

bus

elevalionem

operentur

quoniam
jfidiflcio

et

ipsum

opus corum non de suo proprio
de
et
veritatis
aedificcnt.

venit, sed

deslructione. Nostra suffodiunt, ut sua

Adime illis legem M Moysi, et prophetas, crcatorem Deum, accusalionem eloqui non ha
lla
fit

Notata etiam fuisse eorum commercia cummagis, circulatoribus, astrologis, philosophis ; adeo ut doctrinee. ipsorum non verce index sit disciplina non bona.
Notata

f

sunt etiam commercia hajrelieorum
,

bent(l).
12

ut

ruinas facilius operentur

stan-

magis quampluribus

cum

circulatoribus

,

cum cum
Iate

Laici

Hhen.
sibi

Fran. Jun.

Variae lectiones. Evertendis Jun. convertendis al. u In lege Paris. 15 lpsa late Paris. sibilatai Rhen. " Nota forsan legendum foret. Ead.
13

Seml.

16

Quasi

sibi

Commcntarius.
3ue tandem essent ordinis, ccrtis locis erant ad- n « Adime illis legem Moysi ot prophetas et creatoicti, neque tiebant episcopi, aut saccrdotes, ho- " rem Deum, accusationom eloqui non halcnt. » Cum
noris aut vivendi gratia, sed pro loci aut populi necessitate, et usu ordinabantur. Quibus uti non
licebat alio

viMO exstaroi in edit. Paris. 2* in lcge, et haberet

convolare,

et

sedes mutare,
ei

ita

neque

ab

ofticio cx eo loco, ubi ordinati

addieti erant,

codex Wouwcrii et in crcatorem, positnmque sit in editt. Rhenani et Paris. prima, et loqui pro eloqui, vix dubilabam quin, ila ut vides, locus emendari
dcberet.

sine cauaa amoveri potcrant, sed apud haefeficos pro arbilrio scdes mutabantur, et ut dicit « Alius hodie
:

nem Iegendum
nem, sed
(2)

Rhenanus quidom ad terliam suam editioconjicit ad cautionem pttf aeeusatiofrustra. RotJTH.

episcopus, cras alius.

»

Albasp.

(97) Smculo obstrictos. lios inlolligit qui pfaefeclura aliqua inter gcnliles fungobanlur; plcrique

enim Chiislianorum dignitatem aliquam aut

militiae

gradum
obibant,

adepiti,

corum honorum munia nihilominus quos Ecclesia.; honoribus ordinare a-quum
Albasp.
diverso, vel nullo
fortasse

eum sint, non parent. Et hav ost causa, quaro inior oos non sint schismata, nou quod vere non siut disMMisiones,' sed qriia cum omnes pfo libidine cfliciimt quod cuique plioitum, non ap[iiront,
Quia
et

idoo ipsissima

unitas

videtur, cura

sit

multipli-

non

viilebalur.

citas sonliMitiarum.
(3) sini.

Dklacerda.

(98)

Cras alius. Vel

munere funclus, ufsequentia ostondunt. (99) De verbi autem adminisirdlibne. De ea qua; in Ecclesiis nebat non existinianin eum loqui, cum ab ea gentiles arcerenlur, verum de e qua? donii aut
i

Schisrna eit unitas ipHs". Sic habot liher UrVerissimc. Sunt cpudom apud luorotioos scliismata sed ea minus adverliinus ob oomniunem et concordissimam ipsis nobiscum discordiam, Rig.
;

Schisma
ipsis

quod
a

est

divisio

a

oalholicis,
licet

vincnlum
[

alibi familiariter

nilul egirai Cbrisfianis habebatur quam gentihbus Chrisii praecepia sensim oblrudere, utoosad tidem traherent. Albasp. (1) Adimc illis Ugem Moysi, ei provhetas ei Creatorem Ikum, accusationem eloqui non hdbent. Nolat Cerdonem, et Marcioncm, et Apellem, ausos etiam isia Chrisfianse religionis fundamenta convellere. Nam in Catalogo luerelicor., ubi de Cerdonc « Ilie propnefias, inqtut, et legem repudiat, Doo Croalori reiiunliat. n Cordonis aulein diseipulus fuit Marcio, Marcionis Apolles. Ait igitur luere:

e^t
:

unilatis,

quomadmodum
illis,

inajori erat pursa

Auctor
tihus,

Nihil

interost

anto scri divorsa tractan-

f

ad unius voritatis oxiuignationem oonspirent. » Cap. il. Rolth. (i) Proinde. For. perinde. Voces a lihrariis mutari

dum

solont.

Roith.

:

(jcorum ingenia aic ut ffidifioeut. Adinio
et

instituia
illis

esse, ut

diruant, non
el

(5) Quasi sine lare vagaritur. Voculam quasi fti cditiono prindpe afijsque reslituf. In eadem tamen mendose pOsiiuitJ ost, quasi sibi lat<r, in cd. toriia Rhonani (juasi Sibi Litc, v.\ ullinn Rhenani quasi late, Lq od. Paris. prima quusi sibilattr, in Plris. sibi late, om\>>o quasi,'\aeu. Fraiok. qitasi sibi late,

logein

Mosis,

prophotis,

ut

in

lortia

Creatorem Deum, pullo jure causam tibi propterea dicent; non erit quod possint cop.queri. Etenim jain pridepn bsec ad se mmime peftinere (estafi sunt. Rig. Adime illis in legem Moysis ei prophetas etm Creqtorem Dcum accusdHonem: et toqui non habcnt. Ita locum restitui. Vulgo edilum esl

Wouworii

vot.

:

doclissimus F.dilionom soontus vir illustris anno 1608 edilis (an Scaligcr?) omondavil Abiilate vagantur. Ingoniose, ut omnia. Fottasse nou rejicienda conjectura qua scribebam, orbi fide, extorres. Cibyrata vagcin:

Rhonani. Tandom odidii Ri^aliius 61 hhro sine lare, omisso Ouasi. AJl Wouworius in Efhenaatt. SUlS illo

71
astrologis (6),

TERTULLIANI OPERUM PARS

II.

72

cum
genere
:

philosophis, curiositati

scilicet

deditis: qilerite,

et invenietis, ubique meminerunt.
conversationis
doctrinae

Adeo

et

de

qualitas
18

tidei

* disciplinae (15) ad probationem veritatis accedunt • a qua divertere nemini expedit, qui meminerit futuri judicii quo omnes nos necesse est apud Ghrisli
tribunal
astare,

aeslimari
est (7).
illis

potest

index
;

disciplina

reddentes

rationem

inprimis

ip-

Negant Deum timendum

itaque libera suut

sius fidei.

Quid ergo dicent qui illam stupraverint
haeretico

nisi ubi

omnia et soluta. Ubi autem Deus non limetur, non est ? Ubi Deus non est, nec veritas ulla
est
19
,

adulterio

virginem
nihil
24 et

traditam a
sibi

Christo ?
illo vel

Credo, allegabunt,
aposlolis ejus
futuris

unquam

ab

ab

est; ubi veritas nulla

merito et

talis disci-

de seris

perversis doctrinis (16)

plina est. At ubi Deus, ibi metus in

initium sapientiae. Ubi metus in

Deum, qui est Deum, ibi gravitas
(8),

praenuntialum, et
25

disque

praeceptum.

de cavendis abominanAgnoscant 26 suam potius
lanto

honesta
cita,

20
,

et

diligenlia
21

attonita
(9),

et cura solli-

culpam quam

illorum, qui nos

ante

21 prae-

et

allectio

explorata

et

communicaiio

struxerunt. Adjicient praeterea multa

de auctorilate

deliberata (10), et promolio emerita(il),
jectio

50 elsubel

cujusque doctoris haeretici
suae

;

illos

maxiine doctrina'
merito

religiosa

(12),
22

et

apparitio

devola (13),

fidem confirmasse

29
,

mortuos suscitasse, designiiicasse,
uti

processio modesta

(14), et Ecclesia unita, et Dei

g

biles

reformasse, futura

omnia.

apostoli crederentur

(17). Quasi

nec hoc scriptum
virtutes

CAPUT XLIV.
Postremo si fortepr&scriptionibushisnonmoveantur, ad futuri judicii metum et hcereticos provocat, et eos qui aures hcereticis

sit,

venluros multos
29
,

qui

etiam

maximas

ederent

dicationis.

ad fallaciam muniendam corruptae praeItaque veniam merebuntur? Qui 30 vero
et

accommodant

memores dominicarum
tionum in
lectiones.

apostolicarum

denuntiavenia

Proinde haec pressioris

23

apud nos lestimonia
Variae

fide integri 31 steterint,

credo de

Judex Rig. Venet. inde Rhen. doctrina index disciplinae Paris. 19 V. ubi veritas nulla est desunt in Rhen. edit. 20 Honestas Rhen. 21 Adjectio Rhen. 22 Moderata Paris. 23 Pressiora Rhen. utrumvis abest Fran. Paris. 24 Saevis Rhen. scaevis Jun. 25 Quid Rhen. 26 Agnoseuut Rhen. agnoscent Semler. 27 in Verb. tanto deest.Rhen. ed. non ante leg. Paris. Fran. suos ante Jun. 28 Maxima doctrinae suae confirmasse Rhen. 29 Ediderunt Rhen. 30 Si Rhen. 31 Intcgra Rhen.
18

Commentarius.
arbitror a vet. cod. » tur, ....... .-.-._ Haec ille. Recepit vero istud, quasi Abii late vagan~j , 1 y tur, in edit. suam Christianus Lupus ; nihilominus cum Rigaliio facit Thomasius. Id
.

sed minime discedendum

U

12) Subjectio religiosa. Propter Ecclesiae honoinquil (lib. de ~~. r -. n quo salvo salva pax Bapt.), -, ,- ....... f, UJ » y. est. Subjectus diciiur qui morern alteri gerit, ut

rem, -~--.,

.

1

quampluribus ,cum circulatoribus, cum astrologis. Nemiui ignotum in historia ecclesiastica tantisper versato, priores haerelicos magia infames fuisse aut cum magis commercium ha(6)

Cum magis

patri. Sic in Apolog. : « Filium jam subjectum pater relro patiens abdicavit. » Rig. (13) Apparitio devota. Apparent episcopis presbyteri, diaconi. Apparenl magistralibus scrihae, praecones, accensi. Glossae Philoxeni, Apparitores, 'Exfilius

buisse. Tales fuerunt Gnostici, Carpocratiani, et alii. Ecclesiae communione semotos eosdem magos indubitatum quoque, ut mimos, ludiones, circula-

6t6auTa{.
SpeuovTe;.

E?o\v

hk

vizriplxoLi

tols

dcpxouatv

7cpoue-

Ab

contra quos Auguslinus Le Pr. (7) Doctrinos index disciplina est. Disciplina in hoc auctore, semper pro rebus fidei, sacramentis aut eorum usu, rilibus et caeremoniis, caeterisque quae ex praeceptis Cbrisli observamus, nonnunquam etiam pro ipsamet fide usurpatur. Albasp. (8) Diligentia attonita. Diiigentiam attonitamdicit quae semper est in metu ne peccet. Rig. (9) Allectio explorata. Allegendorum scilicet in ordinem ecclesiasticum. Hos enim anle ordinatiotores, agyrtas,
et

comoedos

:

Apparilio, 'Ex£t6aa[j.6;. Eo sensu dicit Seplimius noster (libro de Spectaculis), aures et oculos apparere spiritui : « Cum spiritui appareant

Cypnanus muliis

in locis, et concilia.

n

Praedicatio autem fiebat nominibus eorum proposilis, admonito populo, ut si quis adversus eos quid haberet criminis, probaret manifestis rebus. Quod ut fieret in provinciarum
praedicari
erat.

nem

mos

aures et oculi ; nec possit mundus praestari, cujus, apparitores inquinantur. » Rig. (14) Processio modesta. Procedebant in publieum Chrisliani modeslo habitu vultuque. Sic (lib. 11. de Cultu feminar.): « Vobis auiem nulla procedendi causa non tetrica. A"t imbecillus aliquis ex fratribus visitatur, aut sacrificium olfertur, aut Dei sermo administratur, etc. » Rig. (15) Pressioris disciplince. Hoc est quod in Apologetico dixit : « Disciplinam praecepiorum inculcalionibus densamus. » Hinc etiam illa quae saepo occurrunt, disciplina timenda, disciplina custodita,
disciplinae terror, disciplinae tenor. Sic ciplina mollissima, laxissima. Rig.

contra,

clis-

exemplo Christianorum suaAlexandrum Severum narrat Lampridius. Talis igilur apud Ecclesiam fuit allectio explorata ut contra, apud haereticos ordinationes temerariae norectoribus ordinandis,
sisse
:

(16) De seris et perversis doctrinis. Sic opiime liber Ursini, Antea scevis nullo sensu. Scras doclrinas dicit Antichrisli, cujus lempora excipiet consum-

matio

saeculi.

Tria

tcmpora in Tertulliani

scr

(
-

1

i

i

tanlur supra. Rig.
(10)
intelligil

cundas hominum
Evangelii.

aetates dividunt, Naturae,

Legis et

Communicatio deliberata. Commuuicalionem quam ipse in Apologetico describit, nempo
ct

orationis ei conventus

omnis sancli commercii.

Ad eam vero non admittebantur nisi delibcratione prius hab<la probaiissimi. Rig. (11) Promotio emerita. Ipse sui interpres eodem Apologetico : t Praesident probati quique seniores, honorem istum non pretio, sed testimonio adepti. »
Ris.

Iiaque ultimum est Evangelii tempus, Haec Antichristo el saeculi fine. Rig. Rigaltius, qui seris recepit. Attamen, exstantc in praecedenlibus editionibus sxvis, haud spernenda, imo amplectanda est, conjeciura Junii sca^vis reponentis. Glossae Vett. ^xato;, sccevus, vanus, pravus.

subrepente

Saivis in edilionem
(17)

ta altera lectione seris

suam revocavilThomasius, ad oram. Rolth.

ascrip.

UU

merito apostoli crederentur. Hic nonnisi

73
periclitabimtur, rcspondente
tiaver.im

LIBEH DE PB/ESCBIPTIOXIBUS.
Domino
faliaciae
:

«

Prtenanin

^

CAPUT XLV.
Porro hoc imtilulum simul aggressus etiam specialiter, initio facto ajudaismo, hasreticos omnes ad sua usque tempora recenset, et in primis Dositheum, Sadducceos, Pharisceos.

4tO

pl.ine

futuros

magistros

meo nomine

et i)rO|)hetarum et

apostolorum etiam;
.

el disccntibus

mois eadem ad vos priedicare manda(18)

veram; scmel
doclrinam

Evangelium
meis
32

ct

ejusdem regulae
;

Sed nuuc quidem

generaliler

aclum

e.,t

apostolis

delegucram

sed

cum

a nobis
et

adversus haereses (22)

onmes, cerLs

el

justis,

vos non croderetis
inde mutii" (20)
:

(19), libuit milii postca aliqua

nocessar.is pracseriplionibus (23)
lationc
auerit,

repdlcndas a conDei gratia an-

rosurreclionem promiseram eliam
:

Scripturarum.
etiam

De

reliqtio, si

nacamis; sed recogilavi ne implere non possem ostcnderam cx virgine; sed postea turpe tum me
mihi visum est
vias
fecit,
:

spccialiter

quibusdam

rcspondebi-

mus
num.

(24). Ihcc in fidc veritalis ci... (25) lcgentibu;
in

patrem dixcram qui solem
alius

et plu:

pax ex gratia Domini nostri .Usu Chrisli

sed

mc

aHer-

patcr

molior

adoptavit

prohibuoram vos
sed erravi... ?
bitanl, et
»

aurom
3*

accommodare
periculum

haereticis,

CONTRA H.ERETJCOS EXPLICIT

(26).

Talia 33 capit opinari eos qui exorvoritaiis

CB
B

Sequenfia non lcguntur in vetustissimo codice
Afjobardi.

fidei

non

ca-

vent (21).

Quorum
Varice

haerelicorum, ut plura praeteream, pauca
33

lectiones. 32 V. Sed cum vos non crederetur, in Hhen. ed. prtrfiguntur vocibus semel kivangelium, etc. lihcn. 34 Fide conj. Jun., sed pessime nostra sententia.

Aha

Coininenlaiius.
coinmentitia miracula, sive praestigias daemouum insect.itur Tortullianus; agnoscit enim hoc in podeni opere, c. praeserlim 30, vpra miracula argumentitm ccrtum efliccre divinae missionis, tum cum provocat baeielicos hac viclrici iuterpellatione « Probcnl se novos apostolos csse ; dicant Cliristum itorum descendisse, ueriini ipsuui docuiss •, ilerutn cnicitixum, Uerum morluum, iterum resuscitatum sic enim a|»oslolos solel facere. » Edd. ex opere
: :

praescriptiones dicil , quia sccundum eas necesse agcre volontes renellere. est judici quoscumque

Hig.
(24) Etiam specialitcr quibusdam respondebimu*. Iloc vero prseslilit libris adversus Marcionem, ad-

DE GOURCY.
(18)

Semel.

II.

c.

ar.o^,

tamum

semel,

non

ilerum.
(19) Sed liva cuivis

cum vosnon crederetis. Particula ncga- n sensum auctoris bene perpe perpendenti amo- "
Cseterum illud tiiisse haec verha iu

venda videbitur.
est,

aniinadvertendum

posila edit. vetuslissimis post vocein mandaveram; ac di>plictiissc Juniu uaiispo-itioiiem, qu83 oorumdein pistca facla esl.
:

versus Valentinianos, adversus Praxeam, etc. minimc aulcm sequenli opusculo; nam co laiitnm indicanlur haereses, non confutantur. Hig. (25) Hcec in fide veritatis, elc. Voc^s usque ad uliimum verhum Explicit primus addidil Rigaltius novem Tertulliam. Rae in cditione sua librorum vero ideo omissae esse in muliis codicib is videniur, clius ul mclius cum hoc opere ohaereret libellus, de quo sunuis. In clausula autcm ista t Haec illico dicuiri legentibus pax oi gratia Doin fide veitaus ci mini no>tri Jesu Christi ina^ternum • lacuna hoc vcl
;
:

alio

quodam modo supplenda

cst, cilra cavillatio-

Ita enim scribii « Fallunlur, qui hic t ansponunt auctoris vei ba. Ego primam ediiionem, et ma.mscrifjtorum consciiMini scquens, ita lcgondum c nsco Discentibus, id est, discipulis, meis eadcm ad
:

ne.n iegentibus. llourn. (2G) Contra hcereticos cxplicit. In co lice Agobardi nou ultra pergit lib r de Pra>scripfionc hmreticor. neqnc ulla tii mentio sequfentis opusculi quod inci-

vos pratdicare mandavcram (nimiium solummodo viva voce), sedcumvos non crederctis (praedicationi

semel Evangelium et ejusdem regulcedociriuam appstolis meis delegaveram, puia liiterarum monumentis consignandam, el dcponendam in ecclcsia mca. Sed libuit mihi posteaaliqua inde mutare, ncmpe ut post ab ilhs hsereseon auctonbus
illorum),
fttil

ha-rcticorum ut plura prateream, etft. KxefaXov, in>i dic mus sic a Tortulliano adnexum fuisse operi de Prcescriptione hasreticorum, ut oo absoluto, cum alUjuis ascripsissot Explicit
pil
:

Quorum

El j.icebd

:

factitatum. Sic

integra omnia.

Haec

Junius,

•luihus

lamen baud assculior. i\a vero volus sententiarutn ordj rev caii debcat, aeque lamen scri-

bcndum
(201

foret,

sed

cum

vos crederetts. Houtii.

Mutare. Ironicc dictum iutelligas. Edd. (21) Qui exorbitant, et fidei veritatis vericulum noncaveni.Legcndum putanatJunius/id0,noa fidei; exsiatque in ipsa hujus libelli clausula, quam post Junii lompora Higaliius adjecit, loculio /// fidc vcrit<itis. Porro SCrlbit S. Paulus £v aYtaajjuo r^vjjj.%to?,

D

Tilaru ilrfidtx;, II Tkess. II, 13.' Quaprolocum ita rofmgo, qui exorbitantes fide veritatis, pericuhim non cavcnt. CaHoruinilliul, capit opinari, pro oo quod est, potesi ficri, ut talia opiiicntur,

xa\

ptor

qui c.vorbitautes, etc, niorc Tertulliani csi posilum. Houtii. (S2) Scd nune generaliter aetum estadversus omnes fwereses. lpsc libro de Carne Christi: « Scd plemus bujasmodi prsescriptionibus adversus omues
hajreses alibi
(23)

de Prcescriptione hcereticorum, idem, quisquis ille fueiit, ejus aevi scriptor pro tiiulo sequentis opus.uli subjccerii Quorum hasreticorum : daturus scilicei calalogum eorum quos gonerali pn«soriptioue submovenlos censerot, ac deinde incipial o|)usculum Tacco cniui Judaismi hcsreticos : quod idcirco portio ac sequela prsecedentis habeatur, propiereaque nullibi citatum ab aurtore separatim reperiatur. Stylus certc non absimilis vidciur Seplimiauo. In quibusdam vero exemplaribus prsscpdit Si, bbium de Prascriptionc Ivrreticorum. Ris. ul opinantur Al ixius, Nbess< Itus, aliicpio, posl Trtulliani lapsum composilus fuit hic uber De Pret scriptione, hinc sane duo isti tractatus divcrsosaupanea ctoros habeant omnino noo 'sse esi. Haud oi.iin contra Montani hasresim in subsequentis o^us-.uli oap. penult. afferuntur. Rem vero aliter se habero circa composiitonem, quani orepint. libri dc Prescriptione posl Tertulliani lap<-um, supra eiposui; porro scriplum fuisse iisdem fere lemponbus utrumque librum, omnes, quod sciam, conscntiunt. At voro. otsi egregium el Drohabile opua
: :

cst

Edd. Et neccssariis prwscriptwnibus.Necesssiria*
usi
»

jam

sumus.

catalogus isio hsereticorum, Advenus omnes Hcereses appellatus, multaque io se bonse Iragis, nequaquam alibi roperti, conlinol; ac pnvterea ab
3

Patrol. H.

75

TERTULLIAM OPERUM PARS

II

7fi

perstringam. Taceo enim Judaismi hsereticos (27), * suis instilutuni, a dtemone se oberrante 35 , quid essel sapienlia, descendissc quaerendum Dositheum, inquam, Samaritanum qui primus ausus apud
est prophetas, quasi

non

in

Spiritu

sancto locutos,

Judaeos

(30),

se

iu

phantasmate
quasi

Dei

non pas

repudiare. Taceo Sadduccacos, qui ex hujus erroris radice surgentes, ausi sunt ad hanc haeresim etiam"

resurrectionem carnis
saeos,

negare.

Praetermitto
legi

Pharia

qui

addiiamenta

quaedam

astruendo

lmnc Menandor discipulus ipsius, similiter magus, eadem dicens quae Simon ipse quidquid se Simon dixerat, hoc se Menander esse dicebat, negans habere
essc
:

sum

(31), sed

passum. Post

hoc accipere ipsum : unde etiam quod habent nomen, digni fuerunt cum bis etiam Herodianos, qui Christum Herodem esse dixerunt.
Judaus
divisi sunt
:

posse

qucmquam

salutem,

nisi

in

nomine

suo

baptizaius fuis>et. Seculus est post haec et

Satur-

ninus, et hic similiter dicens, innascibilem 36 €»'£
virlutem, id est

CAPUT XLVI.
Deinde eos recenset, qui ex Evangelio hceretici esse voluerunt, Simonem Magum,Menandrum, Satur-

Deum,

in

summis

et illis 31 infinilis

partibus et in stiperioribus manere, longe
distautes
fecisse

aut^m
luminis

ab
:

hoc angelos inferiorem
ct

38

mundum
similitu-

ninum, Basilidem, Nicolaum.

(32)
in

quia

splendor

quidam
ad
illius

Ad eos me converto (28) qui ex Evangelio lnereex quibus est primus omnium hci esse voluerunt
:

desursum

inferioribus

refulsisset,

B dinem
hunc

illam

superiorem

propter

luminis
curassc
:

39
:

Simon Magus

gnam
est

(29), qui in Actis apostolorum condimeruit ab apostolo Petro justamque senten-

(33) angelos

hominem
lerram

instiluere, angelos

super
illud el

jacuisse

reptantem
40
,

cujus

tiam. Hic ausus est

summam se summum Deum, mundum

dicere virtulem, id

lumen

virlutem misericordiam
41

scintillam

autem

ab

angelis

salvamesse

(34), caelera

hominis perire. Chrislum

Variae lectiones. Aberranle Paris. ad daemonem suum errantem Jun. ad Ennoeam se aberrantem, quae {pro quid) Seml. ex lrenaei I, 23. 30 Innobilem, Jun. in summis illis et, Jud. 37 lilis et Jun. 38 Inferiores Seml. 39 Similitudinem illius luminis, et nihil intermedium, Seml. 40 Verbamodo neglecta hic inserit Semler eo modo :virtutem illam superiorem propter miscr. Juniusvero sic habet cui lumen illud et virtulem illam superiorem propter miscricordiam vitte scintillam immisisse ; hanc scintillam salvam esse caeterum hominis perire. 41 C3eteram Rhen.'
35
:

;

Commentarius.
edil. sua pro veteri scriplura inferiorem Rigaltius. Hieronymo, ut indicabit Rigaltius, adductus est Cum vero postea, in cap. 3, « angelos inferiores imo forlasse Tertulliano ipsi ab Optato in lib. primo hominem finxisso » scribat hic auctor, '.eclionem De Schismate Donatistarum attributus haud satis alteram revocavi. Habes infra, « in ullimis quidem tamen conveniie idem videlur cum opere a Tertulliano supra promisso, in quo singulis haeresibus Q angelis, et qui bunc fecerunt mundum; > alque initio cap. 4, « angelos atque virtules, quos dise responsurum esse ait; nec vim salesque oralio;
:

Seplimianae satis assequilur. Certe pars hujus De Prcescriptione non est; neque a Lupo aut Thomasio, qui post Rigaltii tempora hunc de Prcescriptione ediderunt, libris suis conclusus est. Routh. (27) Taceo enim judaismi hcereticos. Haec legerat Hieronymus, cum adversus Lucifcrianos agens, « Taceo, inquit, de judaismi haTeticis, qui ante advcntum Chrisli legem traditam dissiparant, quod Dositheus Samaritanorum princeps prophelas rcpudiavit, » etc. Rig. « Ad (28) Ad eosmeconverto. Hieronymus, eod. eosvcnio haeretieos, qui Evangelia laniaverunt. » Rig. Ad eos me converto, elc. Aggreditur jam ad dicendum de haereticis, qui a Christo nato exstilerunt, quique insaniae suae argumenla posterioribus haereticis reliqucrunt. Le Pr. (29) Ex quibus est primus omnium Simon Magvs.
nis
libelli
:

superioribus virtutibus mundum inferioribus panibus condidisse » dicit. Altamen in cap. 7, nientio est mundi superioris atque inferioris. Supra Junius conjecit emenstantes

longc a

istum

in

dandum, « in summis illis el infinilis parlibus, pro, in summis et illis intinilis, » sed fortasse nihil mtitaudum est. Routh. (33) Ad similitudinem illius luminis. Post similitudinem interposuit has voces Kigaltius, illam superiorem propter, quas quidem, ut ex sequentibus perpcram laic translatas, expungendas jussi. Dein
vox angelos

male

repetita

fuisse

videtur

,

prout

Rhenanus jam adnolavcrat, et posl eum Wouwerius in Emendationibus Epidict. Fine opusculi simile

n

quid huic clausulae habcs, borare curavit. Routh.

quam

Victorinus corro-

Primum omnium numerat Simonem Magum cum
quid esset sapientia descendisse qucerendum apud Judceos. Haec sunt corruplissima, nec juvant manuscripti. Legendum tamen videlur « Ad oves aberrantes so, qui cssct sapicntia, descendisse quserendum. Apud Judieos Hieronymus, Indiculo se in phaniasmale, » etc. haeres. : » Ideoquc se descendisse inquit, ut ovem salvaret perditam. Chrislum apud Judaeos non esse passum. » Rig. (31) Se in phantasmate Deinonpassum. Foitasse Deum reponeiidum, cum hoc interpretamento se modo imaginario, vel pulativo, ut loquitur Terlulliauus, « \ion passum, sed esse quasi passum,
: :

Irenajo, Lpiphanio, etc. (30) A dcemone se oberrante

(34) Cujus lumen illud, et virtutem illam superiorem propter misericordiam, scintillam salvam esse. Sic editt. anle Rigaltium, qui quidem voces illam superiorem propter omisit. Sed locum mancum et corruptum Junius hoc modo supplcvit, atque emendavit Cui « lumen illud et virlulem illam superiorem propter misericordiam » vilae scintillam immississe; hanc « scintillam salvam esse. » Convenil haec emendatio tam cum iis, quae in cap. 3
:

Deus cum

fuerit. »

(32) Angelos

Routh. inferioresmundum

fecissc. Posuit in

scquuntur, quam cum Tertulliano in lib. de Anima cap. 23, atque Irenaeo lib. i, Contra htereses, cap. 22, ubi de Saturnini scitis agitur. Intcrea a Junio locum reclius f.illor, positum ni praeclare emendante luisse scinlillam vitce, quarn vitce scintillam, siquidem propter xb 6{wiox^Xeutov, seu vocis scintillce repetilioncm, omissio vocum interjcctarum contigisse videatur. Dixi, similia exstare in capite proxime sequente. Routh.
,

7-7

LIBER
substanlia corporis

l)E

Plt/ESCRIPTIONIBUS.
:

78

in

non

fuisse,

ct

puantasmate * suhstanlia carnis fuis^c

hunc passum a Judaeis

tantum quasi passum fiiissc; resurrectionem carnis nullo modo luturam esse. Poslea Basili-Jcs hareticoa erupil
:

non

csse, sed

vice ipsius

essc;

unde
(3*7).

nec

in

hic
(|UO

csse dicil

summum Dcum nomine
,

crucifixus,

ne quis

Simonem iiit crucifixum cum credendum esse qui sit confitealur in Simonem credicsse
facienda. Carnis

Abraxan, ex

noyn
ex

appellal.

mentem creatam quam Graeco Indc Verbum. Kx illo providenliam
et

disse

Manyria negat
graviler

resurrectionem
corporibus

impugnat, ncgans salutem
'l3

providcntia virtutem
et

sapientiarn
ct

:

ex

ipsis

reproniissam. Alter
liic

h&relicus Nico-

inde principatus,

poteslates,

angelos factos,
:

husemersit;
Actis

de septem diaconis i38>, qui in
ailecti

deinde

angclorum cditiones et probolas angelis trecenios sexaginla quinque coelos ab istis institutos, ct mundum in honore Abraxae, cujus nomen liunc in sc habebat' numcrum compulalum.
iniinilas

apostolorum
in

sunt,

fuil.

Hic

dicit

lenebras
ct

concupiscenlia
:

Iuminis, ct

quidem

fa>da
est

obsccna, fuissc

ex bac permistionc pudor

dicere qua> fcetida et

immunda
et

sunt.

In

ultimis

quidem
Iegis

angelis,

et

qui

nunc

fccerunl

/Eones
natos
bilcs,
'''

enim

refert

quosdam

tuipitudinis

(39)

mundum, novissimum
est

Deum

et

Judaorum Deum, id Deum proplictarum; quem
ponit
lluic

(40), el

complexus,

permistioncsexsecraet

obscenasque

conjuncias (41),
:

qua>dam ex
'*'•>

negat, sed

angelum

dicil.

sortito

obligisse

g

ipsis

adbuc turpiora
el fceda

naios pra>lerea da>mones, et
satis

semen Abrahae, atque ideo bunc de terra JEgypti transtulisse. Hunc lihos Israel in terrani Chanaan
turbulenliorem pra> ca;tcris (35) angclis, atque ideo
ei seditioncs

deos, et spiritus septem, et alia
pariter
:

sacrilega
el

qu?e
'

rcferre

erubescimus,

jam

praeterimus.

Satis

lG

est

nobis

quod

totam

istani

frequenter

2

(36) et

bella concutcre,

haercsim

Nicolaitarum Apocalypsis Domini
(

gravis:

sed

et

liumanum
missuin

sanguiuem
vcuisso
in

fundere.

Christum
sed ab
:

sima scntentiae aucloiitate
Quia hoc lenes,
odisti

42) damnavit, dicendo

autem, non ab hoc qui fecerit

mundum,

illo

doctrinam Nicolailarmn (43),

Abraxa

phanlasmale

sine

quam

el

ego odi.

Variae

lectiones.
'

'- Frcqueiilare suspicatur Semler. ,|3 Aliler Jun. Vl Sunt et caelera obscena. Omnes enim referl quosdam lurpiiudinisnotas Seml. Pro aiones vel omnes Latui. legit communes. w Satis tolht Jun. ,6 Si etiam praelerimus, satis proponit Semler.

Commentarius.
ortos essc deos et angelos et damiones. » L*nde nuper monuit vir eru iiliss. legen-luin, « llic angelus protcrvitatc sua exaltaHicronymi .Kones enim referl quosdam turpitudiois natos, » etc. Rig. vil se supra caHeros angelos. » Rig. (40) Ex hac permistione, pudor est dicere qxue (36) Frequenter. An Irequcntare ? Skmlkr. Alioquin advcrbium cum concutere construenduni C foeda et immunda suntet ccetera obscena ; omnes el seditiouc res enim refert quosdam turpitudinis natos, eic. Ita so forel. Sed fortasse scribendum, habct edit. princeps. In cdit. Rhcnani uh. Pari-.. frequenter et bello concutere, pro et seditiones utraquc et Franek, sunt cum sequeniibus posiium frequenter et bella concutere. Rodth. (37i Nequis confiteatur in Simonem credidisse. hunc auiem modum locum repraesentavil est. ln Forte reponendum, conlicialur h. e. colligatur, vcl, Rigallius « Ex hac pei misiione ador cst dicere quae foeda ct immunda sunt. Hor.mies enim releil concludatur. Routii. quosdam Lurpitudinis nalos. » Cuni vero omnia (38) llic deseptem diaconis. Nicolaiiarum lwresis hic attingitur, cujus praecipuum dogma erat, quod haec et plura post voces e.v hae permistione usque ad illas, natos prmterea daemones, -acevQeTixw; matrimoniuin insliliiluin cssct merc humaniim, nec collocala videantur, totum locum velim iia relinquod vesci conscientias obluaret, alque etiara gere, alque distinguere licerel ininiolaliliis siuc uilo discrimine. Illi autem « Ex hac permislionc ipudor e.-t dicere, quse foeda etimmuDda. Sunt el ha-ivtici significantur Act. xx, his vi rbis, XaXcuvTs; SisaTpau.ji.eva. caetera obscena; oniue niini refert quasdam lurAuclorcm hujus dogmitis laeiunt pitudinis notas, et Nicolaum, unum e seplem diaconis, Tertullianus complexus, et permistiones in loco, exsecrabiles, hoc, sanctus Bpiph. baer. 25; Clemens obscenasque conjuncias ijioe e*l Alex. Stromat. it et tn sanctus Hieionymus, Epist. n conjunciionesi, et quaedam ex ipsis adhuc turpiora, naios praeterca daemoncs et dcos, » rtc. Hoc mihi de Fabiano, ei ad Ctesiphontem; Eusebius, lib. m; quidem placet. Sed Rigaliius, qui ipse komines pro Philastrius Brixiensis, lib. de Hosr.; Theodoretus, omnes posuit, in notis suis rerert, nionui.se virum Harret. Fab. lib. iu; August., bser. 5, ctalii innumeri. Post tanlain vero sanctoruni Patriim conseoerudiiissimum, legendum asones, propter Epiphaniuin in Haeres. Scribere autem jusserat Laiinus sioncin hac in niateria, nrscio an dubitandi locus Latioius, eommunes pro omnes, t|uod probatJunius. Buperesse possit; facit tamen sanctus lgnaiius ut hic dubius Becte praestat, quasdam turpitudinis notas, editio haeream, credamque auctorom Ulius secta> foriasse non fnisse Nicolaum diacohum. Ignarlalensis, sed unde acceptum, nescio. Roitm. (4li Obscenasque conjunctas. Hocest.conjunc iotius enini, Epist. ad Tralliauos <I>suy£T£ xa\ tou; dxaOdpou; NixoXaiTa;, tou; ^su5iovuu.ou; « Fugile quones. Hicronvmus adversus Lucif. de hoc ipso que impuros Nicolailas falsuin nomen usurpantes. » haerelico « Die noctuque nuptias faciens, obseeAiUie plerosque illorum Patrum dubitanter loqui nos ci auditu quoque erubescendos coitus som(3B) llunc
:

turbulcntiorcm prce

casteris. Indiculus

:

r

:

;

:

:

:

dc Nicolao
rc, propter

illo,

in

quem
et

lacile

fuil

illud

rejice-

niavit.

»

Rjq.

vitae

sordes

mores corruptissimos.

Lk Pr.
^

(39)

bpiphanius,
xai

.V.oues eniiii refert quosdam turpitudinis. Uat Jx toutou tou aiwve; tcu atav^pou x»\
r

Gravissima senteniiat auctoritate. An reponendum qravissimoj? ItofTH. f48) Quhi hoc tenes, odisti doctrinam SicoL liuliculus Hieronymi « Spiritus autem sanelus haeresim appellans, dicil ad Bcclesiaa Sed hoc
(42)
•.

:

aalixova;

:

K(

ox

hujus

a>onis

piulcmlis

habes, quia odisti lacia Nicolaitarum.

»

Rig.

79

TEHTULLIAM OFliRUM FARS

11.

80
medietate
sic

CAPUT LXVIL
Quibus adjungit Ophitas, Cainaeos, Sethoitas. Accesserunt his haerelici etiam illi, qui Ophitse
nuncupantur. Nain serpenlem magniticanl in lautum,
ut ilium

^

pervenire,

in

tutum,
inforius

efferi-se

relictum, extendisse 5o ccelum (48). Jaldabaoth tamen
fecisse
sibi iilios

desccndi^se, ct

septem

:

quem

occlusisse (49) superiora dilatatione; ut quia

etiam

ipsi

Christo

praeferant.

Ipse

angeli,

enim, inquiunt,

scienliie

nobis boni

et mali origi-

essent, sciro nou possent, ipsum solum Deum putarent. Virtutes igitur illas
et

quae

superiora

nem

dcdit.

llujus

animadvertcns

potentiam
posuit

et

angelos inferiores homincm fecisse
et

:

et

quia ab

majeslalem

Jloyses,

inquiunt, sereum

ser-

inlirmioribus
esset,

mediocribns

virtulibus

inslitulus

pentem
in

:

et

quicumque ipsum
suo imitatur
dicendo

Ol
(44)
kl
:

aspexerunt, saniprseterea, Clirislus

quasi
ex

vermem

jacuisse reptanteni. Illum vero
processis-et,
jacenti

tatem consecuti sunt. lpse, aiunt

ajonem

quo Jaldabaoth
scinlillam

in\idia

Evangelio

serpentis

ipsius

sacram

potesiatem,

Et sicut

Moyses

homini immisisse (50)qua excilatus pcr prudentiam saperel,
et iutelligere

cominotum,

quamdam

exaltavit serpentem in deserto, itacxalturi oportet

possct
in

superiora.

Sic

rursum Jalda
serpenpaiadiso,
Filio

Filium hominis
et
illo

:

ipsum imroducunl ad benedi4U

baoth istuin
ipso
tis

iudignationem conversum ex semetvirlutem
fuisse
et

cenda Eucharistia sua

(45).

Sed

tota istius

errons

edidisse
:

simiiiiudinem

scena el doctrina inde

tluxit.

Dicunt enim de B

(51)

et

hanc

virtutem

G£»

in

summo

primario aeone complures alios aeones

id est,

istum fuisse serpeuiem, cui Eva quasi
Decerpsit,
inquiuiit,

exstitisse mleriores;

omnibus lamcu

isiis

aeonem

Dei

crediderat.

de

fructu

anlistare,

cujus

sit

nomen Jaldabaolh
altero
:

(46).

Hunc
in su-

arboris, atque

ideo generi liumano scientiam bonoconlribuit. Chrisium
fuisse,

autem
periora

conceplum esse ex
voluisset
sibi,

a;one

ueouibus

rum

et

malorum

autem nou
erupit
alia

inferioribus permisto

seque

postea,

cum

in subslantia carnis

salulem carnis speran-

eniti,

gravilate

maieriae

per49

dam omnino non
quoque
lectiones.
hseresis,

esse.

Necnon etiam
dicilur

misla (47)

non

poluisse

ad

superiora

quae

Cainaeorum (52). Et

Variae

" Docendo Se-mler, dum dicit Semler.

48

Eucharistica Fran.

49

Superna Seml., alque occlusisse superiora Jun.

50

Se adden-

Commentarius.
(44) hnitatur. Magis conveuirel. huic loco verbum iniimat. Houth. (45) Ipsum introducunt ad benedicenda Eucharistia sua. Alque ita eliam lndiculus Hicronymi Rig. iihs Eucharislia sanclificat. > « Et ipse Muiandum censuit Pamelius Eucharistia iu eucha-

!


:

ristica, seu retenta pristina leclioue ait Rigaltius : codex Divionensis. Alque ita etiam « Sic liabel mdicuius Haeres. Hieronymi (a Menardo cdilus).

sanctificat. Routh. illis emharistia (46) Cujus sit nomen Jaldabaoth. Vocabulum isluu e Nicolaitarum penu dcpromptum est, de quo "Exspoi oe tcov haei 25 sic sanctus Epiphanius, auTbv 'IaXoaSacofi &o<ja£ouat, (paaxovTe; Tipoetpr.pivwv xai ota tout6 cpaat oefv etvai Ttptoxov ulbv ttj; Baf&fj),u>

Et ipse

.

:

,

difeiv

auTw
:

tt)v
ec;

6iSX(a Tiva
•rcouvTe;

"O&sv xai ov6u.aro; tou TaXoaSawG TCotrjTeuovTai £xtuTiu.riv,

oti 7toX).a

cwtExaXuviJiev.

poiissimum rimogenitum Barbelout aiunt, nis, adeoque tribuendum ipsi honorcm, unde libros quosdam sub quotiiam mulia delexit
«

Alii a

pisedictis Jaldabaoth
|

veneranlur, asstrentes esse
;

Itaque superna mater Jaldabaolh, operata esl scinlillam wrtutis (Jesccndere iu hominem, et continuo erexil etim, ut slaret pcdibus suis. » Rig. (51) Et similitudinem serpentis. Forte legendum, ad similitudinem serpentis. Routh. (52) Quce. dicitur Cainworum, Certe etiam istos Caianos vocant Philastrius, Epiphanius, Augustinus ac Damascenus. Deniquc Hieronymus, adv. Lucif., dum ooiijungit Ophitas, Caianos, Carptcratem, Cerinthum, Hebionem, Auciorem, quantum apparet, imitatus; Clemens \cro Alex. Strom. 7, Caianitas; lrcnaeus magis propiie, uti tt Theodoretus, Cainos, quia noni: n uno coiiMensu inde oirnes deiivant. Pam. Cainceorum. Sunt i,a appellati, quod Caiu IValricidam primog. nitum patris nostri ac bcali Adse protoplasti, coiaut el venerentur, eum dicentes fuisse \iilutis fortissimae et vx ailera quideni \irlule, iii rapc diaboli, Cam faclum; ex altcra
sisse.

Indiculus volens cvacuare

Hier.

:

«

virtutem

:

I '

Jdldabtoth nomme circumftruiit. » Plurima sunt ejusmodi spurcitia: vocabula a Nicolaitis conficta, quorum nonnulla apud sanctum Epiphanium referuntur. Sed violo tc, pudor, cum in his diutius iminoror. Le Pr. (47) Gravitate materias permista sibi. Legendum videlur permisUe. Routh. (48) ln medietate rclictum extendisse totum, effecisse sic ccelum. Sie euitum est. Sed conjecit sciibendum extendisse se Semlcruset anie eum Latinus
censuit pontndum esse et fecisse pro effecisse. Fortasse igilur ita lcgendus est locus, in medietate vero relictum exlendisse se
Latinius, qui
el
r<

aulem, id est Dti, Abe! beatissimum nalum et virtutem majornn, qua; crat in ipso Cain, ita inAdorant valuisse, ut suum luterhccrct fraliem. Judam proditorcm, eum arbitrantcs aiisimiiiter quid divinum e»se, adeo quidcm, ut Cjus deleslaniium scelus ingens bcneficium ieputcnt, eum asse:

renles
Chrisli

preescivisse

quantum

esset

genen humano

Judaais ad Perhibentur quoque et Sodomitas colcre. ltcm Core, Dalhan et Abirou, piopterea quod, oum schisma in primo Dei populo

passio

|irofulura, ideoque illum

occidendum

tradidissc.

iecisscnt,
lesti

te.

ra

di

hiscente

perierint.

cte

dem, ut quantumiibet

aliqui fucrint

totum,

et fecisse

sic ccelum.

Routh.

(49) Quem occlusisse. Coujeceiat lcgendum, atque occlusisse Junius. Malim queis vel quibus reponere. id. (50) Scintillam quamdam jacenti homini immi-

commendaretur. hcmanl deniquc ii legtm el Deum legis auctorem, carmsque resurrettionem negant. Omncs denique Marcionis crrores illis tnbuunl Irena?us et cx quo facile creditu est, Caianos hseAugustinus relicos a Marcione orlum habuisse. Lac
Blasi
:

aut flagiliosi, nunquam illis laudarentur, el eorum scelus

Adeo quialiquando secdcfuerint a quibus

81
ipsi

LIBER DE PRyKSCRlPTIONIBUS.
cnim ma^nificanl Cain
(53), quasi cx

82
fuisse

quadam ^ hominum

iniquas

(60)

:

ob

quam ciusam
indu-

potcnti vtrtule conccptum, qn:e

operata

sit

m

lnso

illam

virtutem,

quam

Csicut

diximus) pronunliant

Nani Abcl ex inferiore virtute conceptum, procrcatum,
ct

matrera,

ad

vindiciam

etiam

caiaclysmum

ideo infcriorem rcporlnm (54).

1 1

i

qui hoc

adscrunt, etiam

mirabilem illum
proptcr
jactatur.

Judam proditorcm defendrj ,:, adet magnum cssc memorantes (55),
quas lnimano gcnori contulissc

cere, nt et illud permistionis semcn tolleretur, et hoc solum semen, quod esset purum, inlegrum 52 cus'odirctur. Sedenim illos qui seminis illos prioris
instiluissent,

utilitates,

occnlte

et

latenlcr,

et

ignoranle
in

illa

Juda; propler hanc

Quidam cnim ipsorum gratiarum aclionem causam reddendam putant. Animadvertens enim, inquiunt, Judas, quod Chrislus
suhvertere, tradidit illum, ne

matre Virtute,
misi-sc ctiam

cum cum

illis

oclo animahus
53
,

arcam
post

scmen Cham
t"rris

quo semen
conservatum,

malili<e
et

non

pcriret, sed

csetcris

vcllcl vcritatcm

sub-

cataclysmum
ex-resceret

rcddilum,

exemplo
et

caetero r um

veiti veritas posset.

Et

alii sic

conlra disputant et

et

effunderetur,

totum

orbem

et

dicml

:

Quia potestates
ne

hiijiis

Christum,

humano
saluti

gcneri

mundi nolehant pali per mortem ipsius
humani,

impleret et occuparet.
ul dicant illum
fuisse 5i .

De Christo aulem
Seth,
et

sic sentiunt,

tmtummodo

pro ipso Selh

salus pararelur,
tradidit

consulens gcneris
salus,

ipsum

Christuni,

ut

quae

impcdiebatur

CAPUT
pnetcrea

XLVIII.

per virtutes,
tus,

qua: obsistebant ne

pateretur Chris(t

impcdiri

omnino
(56)

non

posset,

id^o

per

Prceterea Carpocratem, Cerinthum, Hebionem.

passionem Christi
geuerifl rctard.iri.

non posset salus humani
(57)

Carpocrates

(61)
in

hanc

tulit

sectam.

Sed

ct illa lucicsis processil, quae
.

Unam

csse dicit

Virtutem

superioribus principa-

dicitur

Scthoitarum
:

51

Hujus

perversitalis

lem, ex

hac prolalos angelos atque virtutes; quos

doclrina ha>c est
liiutos,
ter

duos homincs ab angelis cons;

distantes longe a superioribus virlutibus

K mundum
,
;

Cain

et

Ahel

proptcr hos
et

magnas
qua3

in;

islum

in

inferiorbus partibus con lidisse

Christum

angelos contenliones
iilam

disconlia

cxstiiissc

non cx virgine Maria natum, sed ex semine Joscph,

ob hanc causnm

bominem tantummodo genilum, sane pr;e cseteris omnes (58) viriutea esset, quam matrem pronuncutu (62), vitcte 56 inlegrilate meliojtislitia^ ©7 tiant, dum Ahel inlerfcctum dicerent (59), voluisse rem hunc apud Judseos passum solam animam concipi ct nasci hunc Scth loco Ahelis, ut evacuaipsius cu lo receptam, eo quod et firmior et roburentur angeli llli, qui duos priores iilos liomine9 stior caeleris fuerit ex quo colligerct, lenttta 51 conuidissent, dum hoc s'>men mundum morititr et Q animarum sola salulo, r.ullas corporis resurrectioiiii

virtulem

super

:

:

:

nascitur.

Pcrmistiones cnim

dicunt

angclorum

et

ncs

(63).

Post

hunc Cerinthus

haereticus

erupit,

Variffl lectiones. Settbilarum tnavult Jun. M Quo seminis lllos priores Seml. Quo seminio illos priores Jun. 53 Cain Fran. Paris. 5i Non pro nohis tantummodo.sed et pro ipso sc ipsum fuisse lilien. Sed et pro ipso, se i^sum fuissc Seml. 55 Virltttum Seml. 56 \il<e tollit Semt. 51 Cohigerc cst reteula Jun.
51

Comtneiitarius.
(53) Et

ipsi

magnificant Cain.

Indiculus Hicr.

forie

reponendum

esl,

impias,

cum voccs

islae

inlcr

sanctificant. Rio. (54) Et idco inferiorem repertum. Indiculus llier. Et ideo illum esse occisum. Rig.
(55)

se facile mutentur. In.
(01) Carpocratesprosterea, eic. Gnosticorum parenlem futsse Carpocnitcm manifestam cst. Ejus autem errores in cunis cxslincti sunt. Is inler caplera COmmenta Ti sumenlum Vetus rejiciebal. \n idem fuerit Bucior Gnosticoram et Carpocraiianonim non expendo. Gonstal sociam aut itiventrieom fui-so quamdam mulicrculam M irtot scelerum

idmirabilem illum
«

rantes. Indiculua Hier. fuisse doctiorem. » Hig.
(56)
/'(•;•

etmagnum essememoOmoium apostolorum
est, si pateretur

<;in istus.

(57) Tertuil.

passionem Christi. Hoc Routh. Quos dicitur Sethoitarum.
placet,

Sethiani, vel, ut

cellinam,
profanis

^ux

Christi, Pauli, llomcri, et

Pvthagorae

Sethoite,

a

Sctk,

hda

lilio

natu

imagines promiscue colebat; quem

tertio dic.i

sunt, quera Julsei

quidam venerari di-

aumiaibus cum

ridicule sacris adhibuisse fertur imp.

cuhum

cebantur, qucmadmodnm esl auclor Augiist'tms [lib. de Hosr. cap. 19). Diccbant enim ilK, Seth de siipiema mdre aatam fuisse, eam asserentes
riiin buperno patr coavenisse, unde diviaum illud seinen nascerolur laoquam liliorum Dei. Apud eos enim masculi ct fe ninse dii deeeque esse putantur.

u

n \lx.

Cbristi

Severus, qui in sacrario Abrahami et Orphei, et Apollitns statuas asservabat. Le Pr. (62) Sanc pra- costeris justUios cultu. lodicolus Hier Habuisse autem illumspiritum prophetalem.
:

Rig.
ct (]iiocollii]crct,tcntata

Lac
(58) Virtutem quos super omnes virtutes esset. In Indiculo llier. vocatur Trivirtus. Ris. (59) /)//»/ Abelinterfectumdicerent. Nonne cumet discerei rcpi nenda?ApudEpiphaniurain voceSethia-

catcris fucrit, sola salutc. nullas corporxs resurrectionas. Sie edit. piiaoeps. Sed \ulgu cum ahcst (•./• aote costeris, utm rede c.r i>ro c/ aote '///o posiium est. Legcodum puto robus:
(63
1

Quod

ct

firmior ct robusiior

c.r

aniinarum

ea

costeris

norum, de hac matre loc positum
aauxTavTou
-i)0,

cst, "rwQ/wi
-(£vvir,07Jva)

Jw
tov
II,

quo
</»()

"ASsX,

JvOjixY.Oirja
eOitxe
xrjv

Ireotvdjs

fucrit. Meliusque mihi videreiur, ox ta colligeret, aiteotata. Dein, ait Semlerus, colligereest retenta anim.irum sola salmte , etc,

xa\

h

toOtio

auirj;

Suvaaiv.

C.

p.

Rocth. (60) Permistiones enimdicuntangelorumet
Petav.

W4ed.

homu

nitm

iniquas fuissc,

h. e.

irhpares, iiuequales. Nisi

legeodum ccnsct Juoius; retenta jam reposaerat Latinitis. « Scrihendum conjecit idootator ad edil. Romanam hojas traetatus, constitmta tatUum, vcl admissa anim. Roara.

83
similia

docens.
illis

Nam
:

ct

ipsc

TERTULLiAM OPERUM PARS 11. mundum institulum ^ cxpcdiam. Introducit
ex scmine Joseph
ginta
:

84

csse

ab

dicit

Chrislum

exponit

natum proponit, hominem illum tantummodo sine clivinilate contendens, ipsam quoque lcgcm ab angclis datam pcrhibens Judpeorum Deum non Dominum sed angelum promens (64). Hujus suc:

jugationcs

Plcroma cl ^Eones triautem hos pcr syzygias, id cst conquasdam. Nam dicit in primis, esse
;

enim

Bython

et

Silenlium

ex his processisse semen
:

60

(68),

Mcntem
ct

Verbum Vitam de quibus rursum crealum hominem et
et

Veritatcm

ex quibus erupisse

:

cessor

Hebion

fuit

(65),

Cerintho

parte conscntiens, quod a

Deo

dicat

omni mundum, non
in
sil

non

EccleMam.

Sedcnim
;eonas
;

ex

duodecim
seonas
tada, quae

dc
:

his quoquc Sermone autem
G1

processisse
et Vita (69),

ab angelis factum
discipulus supcr

:

el

quia scriplum

(66)

:

Nemo

alios
fit

liecem
62

hanc

esse

;eonum triacon-

minum. Legem cxcludendum Evangelium,

magistrum, ncc servus super doetiam 58 proponit (67), scilicet ad
et

Pleromate ex ogdoade et decade, ac dyodecade. (70) Tricesimum autem aeonem,
in

vindicanium Judais-

Bylhon illum videre voluisse,

mum.

CAPUT XLIX.

et ad videndum illum ausum esse in superiora Pleromatis conscendere. Et quoniam ad magnitudinem ipsius vidcndam capax

Valentinum deinceps,ac ejus sequaces Plolomceum non fuit, in defectione fuisse, et pene dissolutum B essc, nisi quia missus G3 ad constabiliendum ilSecundum, Heraclconcm. Valentinus aulem hccrcticus mullas introducit lum, ille quem appellant Horon, confirmassct ilfabulas OS has cgo circumducens 59 brevitcr lum dicto Iao G4 Hoc pronuntial Io Apelles 65 (71).
;
.

VariiT lectiones. Esse Seml. 59 Circumdicens Scml. circumducens Latin. circumcidens Rhen. 60 Semen tollit Ciaccomus. 01 Haec Seml. Sit Seml. tiat Jun 62 63 Misisset Seml. Gi lao tollit Seml. 65 Hoc pronuutiato appellat Rig. qu& omnia Scmlero tollenda vidcntur.
58
-

Cominentarius.
(64) Non Dominum, sed angcium promens. Dcum reponere velim. Forlasse supra legendum est ab angelis pro ab illis, nisi subaudicndum hoc verbum est.

ccdenlis

et

principio

sequenlis

inscile

contlatam

R.OUTH.

(70) Tricessimum autem ceonem. Indiculus Hier. humiliter sentiebant ct loquebantur Ebionaei, « Tricesimum itaque roiulum, quod esl sapientia, sive quod ingeniis egeslalem sua h;cresi proderent, concupivit Palrem videre. » Le Pr. eorum auctor nescio quo casu mendicus dictus cst. (71) Hoc pronuntialio appcllat. Videlur aliquid ^am Hcbraeis Ebion idem ac mendicus. Lk Pr. deesse, quod suppleri possit ex iis quae leguntur lib. advcrsus Valentinianos : « Tamimporlune filiae (66) Et quia scriptum sit : Nemo discipulus super magistrum. IndiculusHieron.: « Carpocras,Ceriulhus occurrisset, ut etiam lnclamarit in eam lao, quasi el Hebion, hi tres sibi successcrunl, docenles omnia Porro Quiriies aut, Fidem Csesaris Iude invenisecundum logem, circumcidi, observare sabbata el tur Iao in scripturis. » Rig. Hoc' pronuntiat lo dies festos Judidcos ; Chrislus enim haec omnia Apelles. Perobscurum hunc locum ila restituimus, observavit ralionibus parlim ducti quas P. H^rduinus, e soc. suflicere dicentes iti esse doctorem ut magistrum. » Unde manifeslum est haec ila esse Jesu, in Collectaneis (Memoires de Tr6voux, avril, dislinguenda « Et quia scriptum sit, Nemo discipu1724, p. 842 et suiv.) exphcuit, quanquam non lus super magistrum, nec servus super dominum, Apellcs sed Apella, potius pulaverit legendum. Velegem etiam i proponit, » etc. Rig —» — — j » — rum memoria, si minus judicio, lapsus videtur fay ? i o contendit enim ad Valentinum utpo(67) Legem esse proponit. Sic editt. Rhenani, seu LJ mosus auctor principes, sed posterae edilt. Paris. priorem secu natione Judseum alludendi te consilium fuisse l;e habent ctiam pro cssc. Legerim, legem Tertulliann Apellam appellativo sensu nominanti, et jam esse proponit. Quomodo vero hoc collegerit Ebion id circiimcisum est juxta illud Horatii (I sat. cx verbis, qu;c adducuntur Scripturte sacr;c, ambe5, v. 100) Credat Judaeus Apella, Non ego. Al vero gissem, nisi suppcdilaret isla^c Indiculus Hairesium Valeniinus ne Judaeus quidem, sed ^Egyptius fuit, S. Hieronymo ascriptus, a Mcnardo editus, quem secundum quod S. Irenaeus enarrat 1. i, c. 1 (Cf. Bigallius hic atlulit « Carpocras, Ccrinthus, et Max. Biblioth. SS. Patrum auct. Margarino de la Bigne, t. XXV, f. 110), et referunl omnes historici Hebion. Hi trcs libi successerunt, docenles omnia lexicographi. Apellcs autem, Marcionis discipulus secundum legem, circumcidi, observare sabbata, el dies festos Judaicos : Christus cnim haec omnia et ipse hceresiarcha, coaevus Tertulliano erat, ut Sulficere dicentes ita esse doctorem hoc ipso ex libro, c. 41, patet, et sane poluit lo observavit. i,an significat auctor magistri discipulum, aliorum pro Iao pronuntiare, ut, perinde alque Heracleon, de quo infra hoc capite 49, « novitatc pronuntiadoclorcm ?) ut magistrum. » [Mattlt. X, 25.) Ebiolionis videretur alia sentire. » Allerum in errorem nilae, ait Eusebms, docuerunt, <ktv Travrw? «iTotj impegit plane similcm cruditus Jesuita, iuducendo w; ;j.r, av ota twSvrj? ttj; et; tov Z7]i vojAty.rj; 637]<7Xe(o£

Hujus succcssor Ebion fuit. Is fuit impius hominem, non Deum peperisse dixit, qui Evangelium tantum Hebr. recipiebat contra quem S. Joannes, aposlolus idem ct evangelista, suum Evangelium novissimus scripsit. B. Pauli Epislolas non admittebat, Aposlolum enim apo^tatam vocabat. Quoniam vero de Christo pri(65)

qui B.

Virginem

hanc conjecturam non possum qum probem. Junius cui quidem adsentit Semlerus. At vero vocem semen relinendum hoc loco esse.curque patfbit Tertullianum inspicienli in libro adv. Valentianinos caj). 7 et 25, ubi de his nugis disputaesse, atque

;

Routh. Dc sermone autem et vita. Scilicethis, quos proxime antc appellaverat Verbum ct vitam, Aoyov
tur.

(69)

xat (^toYlv.BoUTH.

mum

:

:

!

!

;

:

-

i

:

,

:

Xptvrbv

-taTcti);, /.a\

tou

y.ix

r&T^V ptou,

aa>Oriao|J.evot?.

(p.

845

cit.

operis)

Tertullianum de

Heracleone
:

Hist. Eccl. in, 27.

(68) Legit Ciaconius proce-sisse

mentem

et verita-

tem, arguteconjiciens \ocem semen ex finevocis pra3-

tanquam de judaeo homine verba facicntem neque enim alterum Judxum, sed alterum hatreticum Heracleonem Noster dixit. Prseterea, parum verisi-

85
Islum autcm yKoncm
motbdicit
ct
in

LlllliU Dti
in

PfLfiSCRlPTiOMBUS.
in eis,

80

dcfecLionem

factum

Aclia- * sunt

ob qnam causam omnia inlirma esse
et caduca,
:

passionibus desiderii quibusdam fuisse,
coniristata CG

et fragilia,
ali

et

mortalia quascunque
fueril de
:

sunl

ox passionibtis materias edidisse. Expavit onim,
e->t

ipSO laela

quoniam quidem ipse

apo-

inquit, ot extimuit, et

(72),

<»W

el

r

ationcconcoplus alque prolatus (73)
islum
vcl

hunc tnmen
quasi
contrivel

ex

his

passionibus
et

concepit el
el

edidit. Ilinc

fecit

instiluisso

mundum

cx

his

materiis,

crelum

tcrram

mare,

cl

omnia qusoounque
Variae

Achamoth,
eeLioiies.

pavendo, vcl

timendo,

66

Contristatus Seinl.

sukaud» ceon.

Commeutarins.
autem ait Videquod suppleri possct ex iis quae legunlur lib. adversus Valenlinianos, pag. 290 Tum His igitur positis exccplionibtis, oquidcm cum importune filice occurris$el,ut etiam inclamarit in Harduino censeo vocem Io, perinde alque Ia, noeam,Jao, quasi. Porro Quirites ! aut, Fidcm Ccr.sans! men Dei Hcbr;eis fuisse, diverso lamen modo proInde invenitur Jaoin Scripturis (cap. 14). Haec ille. Antea ibid. cap. 9, scripserat Tertullianus Qucedam nunliatum. Nomen enim Dei non tantum sub ea forma ia, ut in alleluia, sed etiam per io, ut in et huic( Horo) vis cst, fundamentum, universitatis Joannes,Josedec, invocari apud ipsos semper licitum D illius cxtrinsecuscustos, quemet crucemappellant, fuit. Nemo autem ignorat, quamvis id quoque P. et Lytroten, et Carpisten. Dcnique vocum illarum, Harduiuum fcfellerit, vetitum fuisso Judssifi Dei Pronuntiatio appellat, signilicalio haec vidctur esnomen in propria lorma usurpare, idque nominis Pronuntiatione vocis Jao, h. e qui cxsistit Dese non fuisse simpliciter i"i, ut volcbat Harduinusfnam miurgus, sivc Creator, non Bylhos ipse appellatione si res ita se habuissct, pronuntiandum fuissct ie donatur. lnlerea vix dubitem, quin vox Joa, quam
milcvidetur Judioorum e ticnte Haeracloonem fuisso, cum i in parlibus Siciiiae doccre inchoavorit. » ConttUe Max. Biblioth. SS. Patrum, t. XXVII,!'. 547).

quod pronuntiat

»

Infra. Rigallius

:

lur aliquid doesse,

:

:

:

potius,

mn'
illos

io aut iao vel ia), sed totius litteris Jehovaii quapropter usu fuisse inter au abbreviatam formatn ia vel io recurrere, quo id esl,
:

quam

ut dixi, nesciverunt

nomen koc male conversa
parere

koc

alque

editioncs vetuslissima?, in procsset, atque idcirco disexpelli debuisset. e contexui

noniiuis servaretur (Cf. liuxtorf, v. mn). Sed Valentinus quidemlAodicere nialuit, forsan quia ea forma JSgyptiaca esset Apelles autem
rcli^io
:

magis

ROUTH.
(72) Contristatus est. Sic edd. Rhonani et Paris. utraque, sed postea, Pamelio primo mutanlo, ut patet ex notis cjus, praMiterunt edd. Franek. ei Rigaltiana contristata est. Ut vero monet Semlerus in masculino subaudilur non. Itaque in hac Valenlini Maet contristatus reslilucndum curavi. Sed Tertuilianus Adv. Valentinianos, cap. 9, nmtato vi« Namque ex illis duodecim cissim gcnerc scribii seonibus, quos bomo ot Bcclesia cdidcrant norissiina nata ;oon, videtur soloecismus, Sophia cnim no:

lo,

ex Hebruico
alio

nimirum more
ignoto

:

Heracleon

vero
scilt-

demum,

forte etiatn

vocis sono,

cct, ut videretur alia sentire. At P. Harduinus (p.846 confinxit pcr adonai nomcn (Jehovah) pronuntiatum esse; sed quo fundamenlo innixus iitudasscruerit, ipsum, puto, quoquc lalet, quanquam neminem ex eruditis prsetereat Deum Adonai, locoJehovah, religionis gralia Bffipe ssspius fuisse dictum. p Deindc (p. 847) aflirmavit vir quamvis eruditissiprorumpil in patrem inquirere. a Pertimenesi mus nominis iao (jbhovah, crcdo , voluit dicere) nere vero omnia mox diela ad istuin tricesimum genuinara originem esse, Nin~n\ hoc cst deusipse. ioonem Jro nominatum ct Achamoth in defectione Imo vero quis ncscit, modo sit in Hebraicis litteris factum, moa fert sentontia sed conjicit Pameltus,

mm

tantisper

personas

yersatus, singularis

voccm
numeri

mm

;

formam

mn

fuluri

esse 3 temporis verbi

(kavak) to esse significantis, nequc usquam litcram H huic nomini adjunctam csse ? Rcliqua scriploris ejusdem in bunc locum, ct circa vocem Iaoth pi;rscrlim dclirair.euta (p. 848 et 849) rcfulare, vcl priclcrmitlinius omuiuo, vel ad eousinic, dum

(Deus uli nain vclil) edamus opera, leclorem remittimus. (Cf. Terlull. I, adv. Valent. c. 14 Origen, l.ix contra Celsum; Diodor. Sicul. 1. i, p. B4; Euseb., I. i, Prcepar. Evang. versus finem; S. Iren., 1. i, c. 4 ct 18 Clcm. Alex., ctc.1. Ldd. Dicto Jao ; koc pronuntiato appellat. Vocem/ao nescierunl editiones ante Pameuura, qui Macereum secutus cst, Gallicum hujus libclli interpretem, ex liciiico et Epiphanio locum corrigentem. Legendum vcro missus pro misisset, quod habent editt. Rhenanianse et Paris. Utraque primus proposuerat Lalinius. Ad vorba Hoc pronuntiatio appellat, adoolai Pamelius Addens (Macereus in Annotationibus). Hoc pronuntiatio appellat, ac si dicat, tale
S. Irensei
;

;

n

:

sonitur

nomen

ille

pleromatis

custos,

alludit
,

a

I

Marcosiorum hseresin quss (Irensso lib. i, c, 9, ct Bpiphanio hser. 34, teslibus) hoc astrucbal, quod prnnus lllc pater, qui iulra vocatur Propator Bythos, pronitatiando et aperiomio os Verbura emisit quod astans quemlibet , Eonem nomine suo appellabat. Quare recte Rhenanus lectqrcm rcnusit ad illudinfra do Heraclcone « Sed novitato quodara pronuntialionis vnlt videri
et
:

Heracleoniarum

inlersereodam, vcl subaudiendam, post illa vcrba, Hincfecit, vocem Demiurgus, cujusmatcrest Acliamoth, ul convenial ctim Irenseo et Epiphanio, imo cum Tcrtulliano, auctor. El huic quidcm Pamelii opinioni favere videnlur verbopaulo post sequcntia « Quoniam quidem ip.-^e fuerit de aporiationc ia-:iustip(a) conceptus att|ue prolatus. Hunc tamen tuisse istum mundum cx his materiis, quos Achamolh vol pavendo, vel limcndo, vel conlristando, vel sudaudo praesiilerat, i Inest quidera his verbia ambiguitas Buasdam, perinde ac lit in fabula illa Achamoth ot lilii Demiurgi. Haec enim scnbit Tcrlullianus, cap. 18, ejusdem libri Adv. Valentinianos, ubi Ptolenuei, de tpio paulo infra, scnteniias rooonsct « Ab illo enim (Demiurgo), ^i tamen ab qua occulillo, et non ab ipsa poiius Achamoth, a vclut sigillario oxinnscto, nihil senliens, cjus, el cus ductu, in omnem operalionem movebatur. Dcuique ex hac personarum in operibus ambignitata nomen illi Metropatoris miscuerunt, distincus appellationibus cseteris, * elc, Ait ibidem infra cap, 25 Inerat aulom in Achamolh, cx substanlia Sophia3 mairis, peculium quoddam seminis spirita:
:

:

Achamoth in lilio Demiurgo a •questraverat, ne hoc quidem gnaro, » Apud buoe vero scriptorem anonymum Jao tantum ct Adiavidentor. vel designari, moth vel uominari, ROOTH. (Ti)Dc aporiaHonc conceptusatqueprolahu. Apolis;

sicut

el ipsa

riaiio. b89Sltatio,

motus, conlusio. lronams,

i

Dchitic
I'k.

alia

sentire.

Introducit

cnim imprimis

illud

fuisse

expavisse et aporiatam,

id

ost,

confusam. Ln

87
stando, vel

TEKTULLIANI OPERUM PARS
sudaudo
factaj

II.

88

praislilerat.

Nam
:

ex ex

pavorc, «

70 CAPUT
Marcwn item
et

L.

ioquit, tenebrae
tia, spiritus

sunt
et

:

ex limore et

ignorantristitia

requitiae

malignilatis

cl

laciymis,

humida
Bythos.

fonliui»,

fluminum materia,

Colarbasum. Non defuerunt post hos Marcu> quidem et Colarbasus, novam haeresin exGraecorum alphabeto componentes.
litteris

marisque.
tore

Cliristum autem
esl

qui

missum ab illo propaHunc autem in substantia
sed
spiritalc

Negant enim veritatem sine
;

istis

posse
perfe-

inveniri

imo totam plenitudinem
in istis
litteris

et

corporis

nostri

non
ccelo

fuisse,

nescio
61

ctionem

veritatis

esse dispositam.
:

quod corpus de
pcr fislulam, sic
se,
niliil

defcrentcm quasi

aquam

Piopter hanc enim causam Christum dixisse

Ego

per
vcl

linle

Mariam virginem transmcasaccipientem, vel mutuaniem.
carnis

sum A

el £2.

Denique

Resurrectionem
rius (74).

hujus

negat,

68

sed alteprobat,

Graeco nomine

Lcgis et
:

prophetarum quaedam

id est, omnia improbat, dura putanl ogdoadas et decadas, ita utadferre 13 illorum quaedam reprobat. Evangelium habet cliam suum, praeter haac nostra. Post hunc exsiiterunt (75) Pto omnes vanitates ineptum sit et otiosum, quod lamen lomaeus et Secundus hseretici, qui c»m Valentino B non tanlum jam vanum, sed etiam periculosum sit.

qusedam improbat

columbam cum rcsptaTEpa pronuntielur, habeat secundum ?J numerum, DCCCI. Percurrunt isti (78) m, <}, x, f, u, *, totum usquc ad Alpha Beta 12 et comdi<se, id est,
in
,

Jesum Christum descenJesum venisse (77), quae

per orania consentiunt

In

illo

solo differunt.

Nam
enim
Et
excesisti.

AUerum Deum
in substantia

fragunt praeter creatorem.

Christum

cum
isti

Yalenlinus

^Eonas
alios alios

tantum triginta
complures.

finxisset,

negant carnis fuisse.

Negant carnis

addiderunt

Qualuor
69

resurrectionem futuram.

primum, deinde
quoii dicit

quatuor

aggregaverunt.

Valentinus

iEonem tiigesimum
in

CAPUT

LI.

sisse de p'eromale, ut

defedionem,
fuisse

negant
hunc,

Non enim
fuerit
in

ex

illa

triaconiade

qui

Post hcec Cerdonem, Marcionem, ejusque discipulos Lucanum et Apellem.
Accedit his Cerdon quidam
duo, id est
;

dcfrctioncm, propter desid^rium

videndi
haere-

hic introducil initia
,

propatoris. Exstilit praterea
licus, qui cuui

Heiacleon alter

duos deos,

unum bonum
saeviiin

et

alterum

Valentino paria sentil,
vult

sed novitate
alia

saevum

;

bonum superiorem,
et

hunc mundi

quadam

pronuntiationis

videri

sentire.

creaiorem. Hic prophetias
crealori renuntiat,

legem

repudiat,

Deo
in

Introducit enim in primis
tiat (76), et

illud fuisse

quod pronuntotum
Vaienti-

superioris Dei Filium
in substantia carnis

Christum
negat,

deinde cx

illa

monade duo, ac deiudc

venisse tractat,

hunc

reliquos

yEonas,

deinde introducit

phantasmate

solo fuisse pronuntiat,
:

necomnino pas-

num.

sum, sed quasi passum
Variie lectiones.

nec ex Virgine natum, sed

mce,

Aqua Seml. 68 Sed non alterius Latin. hujuscarnis, sed altcrius legis Jun. alterius partis, scilicet animavult Seml. 69 Tiicesimum al. trigima Seml. 10 Addendum in censet Seml. ll Habere, Seml. 12 Alphabetum Seml. 73 Ita ad ferre Seml.

67

Commentarius.
(74) Sed alterius. Latinius legit, sed

Jnnius autera hujus carnis, sed allerius legis Malim, sed alterius partis, scil. animae, ut cap. 51. Ut vero prsedicabant Valentiniani Haec Semi.er. carnalium, quos vocabant, atque animalium interilum, quod eonstat ex Tertnlliani lihro adversus illoscapite 32, sic corporis spiritnalis salntem sodalihus suis promittebant, quomodo ostpndit Epiphanus llmres. xxxu, cap. 7 Tb 81 tauT&v xay;j.a
:

non alterius,

deessc

nom^n

auTobv, aut

simile.

Lucem
:

prsebebit

« Post hunc cap. 41 (Secundum) Heracleon, discipulus ipsius, surrexit, unum, qnem Dominum dicens, Piincipium csse appellat. Deinde dehocnatum aliud, deque his duo-

Philastriiis

De Hceresibus,

bus generatiouem multorum

a^sumit principiorum,

5tvsuu.aTiy.bv

ov,

odVCsaftat

pw
lor;

6'vti,

8rcep

auTo\

auv aioaaxt aXXto Ivouts(Twpia TrvsuuaTt/bv vtaXouai, <pxv-

n

Quaproter in hurc sensnin verba interprrHesurrectionem hujus, vel nosua1 carnis negat Valentinus, sed coiporis alterius, vel spiritualis, approbat. De Ptoiemaeo autem et Secundo qua? proxime sequuntur, conferemia ea sunt cum Tertullanio Adv. Valentinianoi, capp. 33, 38. De Valentini Evangelio videsis qua: ad Heliquiar. Sacr. vol. II,
Ta^ow.£vot.
,

ilidem delirans doctoribus, p. 91, erl. Fabncii. Sic Philasirius de Heraclcone ipso; itidem de Apelle scribit infra Anonym. noster, aliam virtutem, quam dicit, Dominum dicit, cap. 51. Iiaque legendu ri hoc loco videtur, quod Dominum pronuntiat. Sed locum alner exposuit Pamelius supra in n"h ad voces, dicto Joa ; pronuntiatio appcllat, a me pllalus ad png. 167, Im. 26. Certe masuis
le

cum

r.dnotator ad ed. Romanam addere vult Valentianus post pronuntiat. Routh.
(77)

nomen

Columbnm
liceal,

in

Jesum

venisse.

An

hisce nngis

p. 35, annotavi.

Kouth.

adhuc dubito; nc tamen hoc sine monito praetereamns, a ei oj, apud Graecos eunvlem

immoran

(75) Ptolomceus et Secundus. Hi Valentini successores fuerunt, ut el Heracleon, de quorum fabutis potius nihil diceet anilibus commentis pauca seu

nunuTum
antem
(78) est

conficiunt ac vox 7isptaTepa 801, ul hic apponitur. Unde

:

numerus grammati-

mus, cum eorum dogmata plen'ssime exculianlur apud S. Epiphanium. Le Pr. (76) lllud fuisse quod pronuntiat. Hic etiam deesse videtur aliquid vocabuli, Rig.

Marcos orum ct Colarbasiorum. Le Pr. Percurrunt isti. Haec aliter refeiuntur apud Epiphanium haer. 34 ex Irenaeo, sed vanus labor
cales nugae
est inepliarum. Rig.

— Ait

SemWus

89

LIBER DE PR^SCRIPTIONIBUS.

90

omninonoc natum. Resurrectionem anima; lantum- * parlibus descenderct, ipso descensu sideream sil)i carnom et aeream contexuisse modo probat, corporis negat. Solum Evangelium hunc in resurrec:

Lucse,

nec

tamen
et

totum
totas

recipit.

Apostoli
sumit.
falsa

Pauli

tione

singulis

quibunque elementis,
in

qua-;

in

de-

neque omnes, neque
apostolorum
Post hunc

Epislolas

Acta
rejicit.

scensu suo mutuata fuissenl,
et sic

ascensu roddidisse,
sui partihus,

Apocalyi»Mn

quasi

dispersis

quibusque

corporis

71

discipulus ipsius emersit Marcion (79)
(80),

in

coelo spirilum lanlurn reddidisse. Hic carnis reet

quidam nomine, Ponticus genere lius, propter stuprum cujusdam
siye

episcopi

fi-

surrd tionem negit; solo utilur
Marcionis, id est non toto.

A!<osiolo,

sed
dicit

virginis ab Eccle(81)

Animarum solarum

communicatione abjeclus. Hic ex occasione
sit
:

salutem (87). Habei pnvterea privatas (88), sed
traordinarias
scis
le>

ex-

Omnis arbor bona bonos fructus /acit, mala autem malos, ha^resin Cerdonis approbarc conatus est, cadem dicere (82), quae ille superior hxrclicus anle dixerat. Exslilit post hunc Luqua dictum
canus quidam nomine (83;, Marcionis sectator atque discipulus ct hic per eadem vadens blasphe:

tiones suas, quas appellat
puclla:,

phaneroquasi prolibros,

Philumeues cujusdam
sequitu
1'.

quam

phetissam

Habet

praterea
in

suos

quos inscripsil Syllogismorum,
vuli,
pserit, vera

quibus

probare
scri-

quod omnia qnsecumque Moyses de Deo
non
sint, se
l

falsa sini.

miae genera,

eadem docet quae Marcion
posteaquam
infiniiis

et C>

rdon

B
Tatianum
bantur. 7'i
y.aTi

CAPUT LU.
inde, et eos qui

docucrant.

Post hos

subsequitur Apelles, discipuin

secundum Phrygas

dice-

lus Marcionis, qui

carnem suam

lap-

Proclum, ac secundum JEschiaccedit

sus est (84), a Marcione sogrcgalus esl. Hic
ducit
(85).

intro-

unum Deum
Hunc
et

superioribus

partibus
;

nem, Montanistas. omnibus His haereticis

Tatianus

qui-

polestates mullas

angclosque fcc sse
qiuim
dic't,

:

dam
tus

(89), alier haereticns.

Hic Justini

Marlyris dicoepii.

propteroa

aliam

virtutem

Domi-

scipulu-i fuit,

post

hunc diversa sentire
Valontinum
ui
(

To-

num dicit, sed angelum ponit. Hoc vult videri (86) mundum institutum ad imitaiion m mundi superioris,

cnim

secmdtim
saHi
fiant, ct

taiiit,
:

adjiciens

illud,
si
alii

Adam

nec salutem conse

posse
sit.

quasi non,

cui mtindo permiscuisse poeoilentiam; qnia

non
n-

raii

raiix salva

Acccsserunt

illum tam pcrfecte fecissct

quain illesuperior
ct

m

hivrctici, qui

dicuntur secundu n Phrygas (90);

dus
(liat.

institulus fuiseet.

Logcm
in

prophetis repudicit fuisse,

sod liorum noti una doctrina csl. Sunt cuim qui x*xi Proclum ^icuntur, sunt qui

secundum .Eschinem sicnt Marcion, noque in substantia vori oorporis, ut pronuntiantur (91). Hi habetit aliam connnunem I.vangelium docet; scd oo quod e superioribus U blasphemiam, aliam blasphemiam non cotnmuncm,
Christum neque

phanlasmate

Commentarius.
ls

(79) Post hunc discipulus ejus emersit Marcion. a palre proprio ob stuprum Lcclesia pulsus est.

Pator eiiim episcopus fuit, cumque mullis supplicationibus in Ecolesiam admitti ab eod°m non poluisset, Roinain petiit, ubi ab apostolicis viris pari
ratione ejectus. Quae cum animadverteret, in Cerdonis dcliramenia jurare cuepit, ct illius imposluras amplecti. De eodem ferunt, cum sub Aniccto pontilico Romae B. Polycarpo occurrerot, ab eo peliisse, an eum nosset, respondisse B. Polycarpum « Novi primogenitum Satanoz. » Le Pa. (80) Marcion episcopi /ilius propter stuprum cujusiLtm vtnj. Hsec eliam uarrai bpiphanius. Septimius tamen libro de Praiscript. hcereticorum, et
:

adversus ipsum Marcionem, ubi de ejecto de ejus flagitiis plurima disserit stupralse virginis non memiuit. Uimo opinari liceat, liuncce Catalogum hivrelicoi um non e>se Terlulliani. Nam et lib. de Praescript. hasreticorum, Marcionensem continentiam laudat, ei Marcionem castratoretn carnis nuncupat in principio librorum advi rsus ipsum. Irenseus quoque notat Marcionis discipulos continentium nomen usurpasse, nuptias damnasse. Rig. (81) //;r ex occasione, etc. Hunc Seri|>tura>sacr;e locum cuni qusetlioue dc origiue male coujuugeus. MarcioD dttos deos, Cerdoneni imiutus, propterea
lihris

Harcione, ac

(83) Lucanus quiilam, etc. IIic de suo nomine Lucanistas habuit. Est autem alter Lucianus nomine Marciouis discipulus, a quo Lucianisise hserulioi. Le Pr. (84) In carnem suam lapsus est. Superius adnotala \ide ad cap. 30. Routh. (85) Infinitis superioribus partibus. Lcgcre vu!t Juniui in/iuiti. Malim reponere in in/initis supcrioribus partibus. H-ibcs supra, in summis et illis in/initis partihus, cap. II, p. 158. ID. (80) lloc viilt videri. Legendum hinc, vel abhoc, Juiuus. l'ra?l'cAn huic, i. e. al> koc SBMLBa. rendum videtur, ab hoc. Rooth. (87) Animarum solarum dicit salutenuAa docct pro dicit legendum ? id. (88) Privatas. Esolericas. Kortasse in vocibus sequeutibus, sed extraordinarias, pro sed scribcn-

'.'

Q dum

et.

ii).

(89) Accedii Tatianus quidam. Fuit bic Justmi Marlyris distipulus, ac quandiu magisler ipsius vixit, dc religione ic fidc opliinc senlire visus esl eodom atitoin morluo, teouiis et Valenlini impia

dogmata secutus
(,90)

est.

Le

I'r.

Secundum Pkrygas. Unico vocabulo Cata-

statuit. Itoiirii.

(82) Eadem dicere. Forte, eadem dicens, uisiquis lorie velit, eademque dicere. Junius. Iu

Rhenanus

dicere retinere voluerai, verbo conatus est ex precedentibus subaudito. Supplere ct ante eadem vull adnolaior ad odit. Romanam. Sed lortasse eadcm dicens prajfcrendunuost. Routii.

eadem

dicuntur baeretiei, quoniam in Phrygia Edd.) polisoimuni gMS8«U sttnl. lilius hsereseos auciorea cx ea fuerunt provincu. Apeifcs, Moiitanus, et ipsius prophelissa Prisca, seu Priscilla, et Maziuiula, imperante Commodo c* poniiiice Sotere fiorueruot. Le Pr. pronunticntur. dicantur (91) Sunt enim qui Si quid rcferi me hoc fecisse, revocavi ex edilionibua Rbenani et ParUina ntraqae dicantur pro dicuntur, ei ex cd. Rhcnani ullima ei ParUina utra-

phrygse

(inferiori,

yi

TERTULLIANI OPEHUM l'AHS
:

II.

92
Yirgine,
nulla
alia

sed peculiarem suam

el

communem quidem
:

il-

* quidem
nisi sola

sancto

lam (92), qua in apostolis quidem dicant Spiritum et qua disanctum fuisse, raracletum non fuisse
cent Paracletum
plura
in

solitarium,

nalum ex alque nudum,

sed
prae

hominem
caiteris,

jnstitiae auctorilate

(96). Alter post
et

hunc

Montano
protulisse,

dixissc,

quam
tantuin

Theodotus luereticus erupil, qui
alteram sectam,
et

ipse introduxit

Chrislum

in

Evangelium

nec

plura, sed ctiam meliora atquc majora.

GAPUT

LIII.

ipsum hominem Christum tansanclo, ex virgine Maria pariter et natum; sed hunc inferiorem conceptum esse y«J quam Melchisedech, eo quod dictum sit de

tummodo

dicit

ex Spiritu

Denujue Blastum, Tlieodotum utrumque, et Victorinum.
Privatam

Praxean

Christo

:

Tu essacerdos in ceternum secundum ordi4).

nem
hoc,

Melchisedech (Psal. cix,

Nam

illum Melchi:

aulem blasphemiam

illi

qui sunt x*ra

sedech praecipuae

gratiae coelestem

esse virtutem

.Eschinem, hanc
ul dicant

habent, qua adjiciunt etiam
et

Christum rpsum esse Filium

Pairem.

eo quod agat Christus pro hominibus, deprecator et advocatus ipsorum factus. Melchisedech facere pro
cuelestibus angelis atque
virtulibus,

Est praaterea his omnibus etiam Blaslus accedens (93),
qui
latenter

nam

esse illum

judaismum vull inlroducere. Pa usque adeo Chrislo metiorem, ut apator sit, ametor scha enim dicit non aliter cuslodiendum esse, nisi D sit, agenealogetussit, 74 cujus nequeinitium, neque secundum legem Moysi, xiv mensis. Quis autem finis comprehensus sit aut comprehendi possit. Sed nesciat, quoniam evangelica gratia evacuatur, si ad post hos omnes etiam Praxeas quidam hseresim inlegem Christum rediget ? Accedit his Theodolus troduxit, quam Yictorinus (97) corroborare curavit. qui posteaquam Christi Byzanlius (94) haereticus Hic Deum Patrem omnipotentem Jesum Chrislum pro nomine comprehensus negavit (95), in Chrihuuc crucifixum passumque contendit esse dicit stum blasphemare non destilit. Doctrinam enim inpra?terea seipsum sibi sedere ad dexet mortuum troduxil, qua Christum hominem tantummodo teram suam, cum profana et sacrilega temeritate diceret, Deum autem illum negarct; ex Spiritu proponit (98).
: ;

:

Commentarius.
que
(deficit

enim

in ed.

mcmbrum) pronuntientur pro
substituil.

principe alterum orationis indicativo pronun-

Deinde Pamelius ex codice edidit Vaticano « Cliristi pro nomine comprehensos negavit. » Hoc secu:

tiantur. Primus Pamelius ex ms. Valicano dicunlur

Rolth.

illam. Melius abesex praecedente et orta, quae quidem a Priorio in editione sua Rigaltiana et a Romano edilore male omissa est. Routii. (93) Blastus accedens, etc. Ut ex Irenaeo constat, Blastum separasse se ab Ecclesia, quippe cum idem sanctus pater epislolam ad eum miserit De Schisita vicissim ex hoc loco causa mate inscriptam eruitur, cur hic homo se separaverit. Nondum veet,

(92) Et set particula

communem quidem
forlasse

quoque Lalinius legere Christum pro nomine- Sed et ipsa quoque lectionis hac de re aliter sentio quae exstat varietas ex corruplela Iocutionis parum intellectae orta esse videtur. Phrasis hujus exemplurn exslat in Tertulliani libro De Patientia, nomen
tus est Rigaltius. Voluerat

Christi pro nomine, non

;

C cum

familia ipsius persequentes, cap. 2;

et in lib.

;

ro

Asialici Quartadecimani ob tempus sibi fere proprium servandi paschatis ab Ecclesia schismatici

judicati erant. De Blasto confer Eu-ebii Hist. Eccl. v, 15, 20, el notam supra ad Irkn.ei FragMENTUM, p. 39. ID. (64) Accedit his Theodotus, hcereticus Byzantius. Coriarius hic luil Byzantius. Differt auiem ab alio Theodoto de quo mox loquitur Terlullianus, qul

Contra Gnosticos, cap. n. Ad vocem apprehensus quod attinet, verba habes, ut apprehensum Domidestituerint, in cap. ult. libri de Baptismo. Cseterum referi Rigaliius, emendatum a se esse librum de Prcescr. 'iheret. lccis quinque et nonaginta ex codicibus Agobardi el Ursini. Ego in illo tractatu cum hoc libello simul conjuncto a recen-

num

sione Rigaltiana p'us octogies discessi. id. (96) Nullo alio prce cceteris nisi sola justitice auctoritate. Sic edd. Rhenaniana? et Paris. utraque nulla alia editt. Franek. et Rigaltiana. Scribendum videtur, « nullo alio prcecellentem caateris, nisi sola
:

Melchisedecianorum auclor fuit. Dicebant aulem hi hteretici Chrislum ipso Melchisedech inferiorem fuisse, quoniam Melchisedech sine palre et matre dicitur, Chrislum fuisse vero matrem habuisse
evangelislaa
lio testaiur.

juslitia? auctoritate.

»

(97) Victnrinus. De hoc Victorino nihil apud alios scriptores. annotatio ad edit. hujus libelli Roma-

nam. Contra Praxeam Tertullianus

scripsit.

Routh.

omnes Le Pr.

et

univers*

Scriptura ac tradi-

(95) Christum pro nomine apprehensus negavit Ediiionis principis leclionem "revocavi, ad quam

T\

(98) Cum in hujusce edilionis decursu firmus rattisque nobis sit animus, fragmenta quotquot cl ubicumque exstant, dummodo vera vetustatis nota commendentur, in lucem ne pereant, servare ltc-

notavil

Rhenanus, pro nomme hoc est, ob professionem nominis Chrisliani. Nam istud urcsp xm
,

num
viri

rumquecolligere.hajciegituruUimalibriPrcBsm^iocapiin, seu liserelieorum catalogum, quidquid
senserint,

(5v6u.*to;

subaudito xou

Xpicrcou, phrasis

est

scrip-

lonbus veleribus solennis, qua? sumpta ex Scripiuvidetur. Videsis Reliquias Sacr. vol. III, p. 353, in noiis ad S. Petrum Alex^ Verumtamen postea Rhenanus in ultima sua editione haec sub€ Qui posteaquam Christi pro nomine apstituit,

ra S.

ejus au9Ev-:!a secus clarissimique de eo loci omittere periculo duximus. De hujus fragmenti auctoritate consulendi sunt Tillcmont, in' notis ad Teitullian. ad calcem, U III, p. 659, operis notissimi (Memoires pour servir a This-

summi

toire
rid.

nrehensus esl in Chrislum blasphemare non destilit. » Exstat haec leclio in subsequcntibus ediiionibus.

Trivullian.,

ecclesiastique);V. Tournemine, in an. 1703, jub., Aug.,

Ephemep.

311.

Edd.

93

DK CORONA.

9i

Q.

SEPT. FLOR. TERTULLIANI

OPERUM
PARTIS POSTERIORIS SERIES PRIOR.

LIBRI POLEIMGI,
Ali

AUCTORE MONTANISTA

SClllPTl.

LIBER DE CORONA
Augumentum. de Corona, anno
dissertationc
militis

(i)

— Inlcr cos quos in Montanismo exaravit
Christi

Tertullianus libros,

primum lorum
in

oblinct libcr

CCI editus, qucmadmodum, perdoctum sccutus Noesseltum,

sua

proasmiali

Lumpcr

luculenter demonstravit. Occasionem scribendi hujus tractatus auctori prcebuit

factum infra in exordio eleganter enarratum,quod cumChristianorum nonnulli rcprehenderent. militique Ecclesiam longapace fruentemtemere periculo exponendam improperarent,de cxtero asscrentcs hanc coronam gestare, esse ornamentum sua natura ncc bonum, nec malum,solus Tertullianus, pro aspcro suo ingenio, libro de Corona scripto militis causam propugnavit ; acriterque pastores in pace leones, ii prcelio servos insectatus, quia sic coronariidololatriie signum essct, interrogantibus quonam Scriptunr
loco tales coronas gcstare prohiberctur, aitsufficere traditionem. In hoc itaque libro traditionem ct con-

suctudinem non mediocriter

pluraque profert de cceremoniis cxemplanotatu digna, quce cx fraditione ?«"> receptaesse contendit. Quamopimasit in eo libro rerum mcmorabilium vctustarumquc consiietudinum copia,patcat ex ipsomct totius libri si/noptico conspectu.
cxtollit,

Cum
tijrum,

igitur prcefracte sanxit

coronam gestare eontra morem

dcscribit baptismi ctrrcmonias, SS.

essc ct traditionem Christianorum, obiter Eucharistursacramenta, oblationem pro dcfunctis, pro iiatalitiis mar-

Dominicam tliem, jcjunium, erueis in fronte signum. Tum, ud suum scopum rctliens, tolus in coronce usum invehitur, qucm

vult vel natura prohibcri. imo
lcvitis,

origincm rcdolcre superstitiosam, saltem insuetum essc patriarckis, prophetis,
ploDei, arcce testamenti, tabemaculis martyriis,
Iriiimpbtili, sive custrciisi, sive laurca,

ncc non

ct

tem-

iemum

nulla uiendumesse eorona, sive militari, sive
sive

aureave magistralibus concessa,

corona twtitin
subiit

,

aut nuptia-

rum, libcrtorumvc
que

vcl agonisiicm

palivstnv, quippc

cum scrtum spinarum

Christus, Christianis-

sit in cailis rcposita

corona. Edd.

7G CAPUT PRIMUM.
Proxime facta cst
liberalilas

mililes, laurcaii.

Adhihetur quidatn
fratribus,

illic

magis

Dci

prsestantissimorura
(3), in

miles, caeteris constantior

qui se
(i),

duobus
solus

imperatorum

'

(2),

expungebantnr

castris

dominis

scrvirc

posse

prasumpserant

Variae lectionos.

Hbcn.,1 Gelen, ex auctoritate cod. Georgiensis. Junius e ms. laeta libcralitaie, nim protulit llig. proxime factum cst... liberalitas expungebatur in castris
1

//«

:

cio.

Miram seriptuadi-

militcs laurcati

hanl.

Commentarius.
i0 De corona, Sic inscribitur liic liber in eod. Agobardi, non ul vulgo, Dc Corona militis. Et veterejn manum eo libenlius sequimur, quod otsi ab militis cujusdam facinore Septimius occasioucm scribendi

racallse

filii,

sub quibus Tertulfianna

Qoruisse

P.

sumpserit,

tamenhaud

solos niilitcs, sed

omnem
depellit.

omnino Chrisuanum ab coronse gestamine
RlQALTIUS.
('D

Hieronymus auctor ost in illustrib. Ecclesise viri>. Rben. Expungebantur. Snbaudi, donativo. Nam liberalitatis facta esl mentio hoc est donativum prosolcmnitcr exsolvebatur, sive praesmissum militib.
I

:

mii

Prasstantissimor. Sevcri patris ct
,

impp. Videlicet L. SeptiM. Aurclii Antonini Ca-

tabatur. RtG. [k) Duobusdominisservireposse Dco cl Csesari. Rig.

preuumpsenmt.

95
libero
capile,
et

TERTULLIAM OPKRUM PAUS
coronamcnto
ista disciplina in

II.

-

SERIES

I,

POLEMIGA.
sui

96
(12),
calcealus

manu

otioso

(5).

^

russatus

sanguinis

spe

de

Vulgata jam
cebat
2.
,

Christianorum reluet

Evangolii paraiura (13),

succinclus acutiore verbo

Denique

singuli

designare,

eludere
tribuno

eminus

infrendere

cominus.

Murmur

defertur (6), et

persona jam
:

ex ordine accesserat.

(Ephes. vi, 11) ct de mariyrii candida melius coronandus, donativum Chrisli in carcere exspectat. Exinde sententia?

Dei, totus de Aposiolo armatus

Statim tribunus

Cur, inquit, tam diversus habitu ?
caeteris
sibi

super
aliae

illo,

nescio

an de
:

Christianorum,
rt

non

enim
et

Negavit
stulaius,
in

ille

cum

licere

;

causas expomilitem

ethnicorum,
cipido,
qui

ut de ahrupto,

praecipiti,

Chrislianus
!

sum,

respondit.

mori

habitu

interrogatus
fortis,

nomini
tot

Deo g'oriosum
posuit,

Suffragia exinde, el res ampliata,
(7)

n golium
Fratres

fecent

solus
solus

scilicet

inler

el rcus
las

ad piaefectos.

Ibidem gravissimas penu(8),
(9),

conimilitones

Christianus.

Plane suqui

n

levari

auspicat'is

speculatoriam
terrae sanclae

perest ut eiiam

raartyria

recusare

meditentur,

moroissimam de pedibusabsolvit
insistere
ii.cipiens,

prophetias

ejusdem

Spiritus

sancti

respuerunt.

gladium
3

nec

Dominicae defenxxvi, 52)
:

Mussilant denique tam
periclilari.

bonam

sioni nec ss;inum (10) reddidit (Matth.

Nec dubito

longam sibi pacem quosdam Scripturas (14)
et

laurea et de

manu

77

corruit

4

(11).

ectiones. 2 Quidam illic magis Dei miles. 3 In manu otioso vulgata jam et que singuli designare et ludcre. 4 Corruil Wouw. claruit Jun.

Et nunc Varise

emigrare, sarcinas

expedire, fugae accingi

de civiDeni-

ista disciplina Christiano relucebat.

Gommenlarius.
(5)

Coronamento in

manu

otioso.

Otiosum

dicit

p

ineptum. Sic ad .uxorem : « Nobis oliosum liberos serere, » hoc est, Christianis inutile est et ineptum liberos serere, dum saevit in Christianum noinen tvrannus. Rig. (6) Murmur tribuno defertur. Sic habet c xempl.tr Agobardi. In codice Diwoneusi, el vulgatis editionibus legitur « Continuo murmur tribuno defertur. » Conlinuo Sunt qui malint disticguere » murmur tribuno deferetur. « Sed bis idem dici videbitur nam infrendere cominus est murmur.
inulile et
:
: ;

culaloriam, el simul cospit leirae sancte insistere, hoc est, in ipso vestigio mortem pro Chrisli nomine forliter oppetere, vitam agere sanciam et inno-

centem,

carnificinam RlG.

longe ad

absimilem
tribuni

speculatorias, quae el nutuiu plerumque agebat.

Rig.
(7)

reus ad praef. » Unde opinari liceat Tertullianum scnpsisse « Et res ampliatM et reus ad praef. » Res ampliari dicitur, cujus cognitio in aliml tempus, vel ad aliud tribunal rejieiiur aut remitlitur. Itaque rei in judiciis damninlur, absolvunlur, ampliantur, rv\ Kni'mi j» Tl Mn n /-wiSlilnmiii-ll amburuntnr. Damnati itaI absoluti occurrunt *-vni-> pas vel sim. Amplialorum exempla sunt apud Livium, in lib xiu, nhi de M. Titinnio t Ris ampliatus, terlio absolutus est reus. » El paulo post, de P. Furio, Phillo et M. Marlieno « Gravissimis criminibus accusati ambo ampliatique. » Ambuslorum, hoc est eorum qui in discrimen rapitis ailducli, neque damnati, neque absoluti sunt, exem|)la quoque repcriuntur; ut L. ,/Emi'ii Pauli, apud eumriem
plar sic
ta el
:
C\
I
.->

Etres ampliata, omnino habet

et reusadprcef. « Et res am :

Vetus exem-

>-. s-i

t

.

1 .

.-.

.

-,

1

. t

r» ^'

(10) Gladium nec Dominicce defensioni necessarium. Alludil ad illud Christi ad Pelrum Mitte (jladium tuum in vaginam. De quo etiam Augustinus, Epist. ad Vincentium : « Petri gladius in vaginam revocalur a Cliristo, et osten'iiiur non uebuisse rle vagra cximi, nec pro Christo. » Nempe, ut ait » PatienTertullianus lib. de Patientia, pag. 160 tia Domini iu Malcho vulneraia est. » Itaque Dominus et gladii opera maledixit in poslerum. discinxit. Exarmato Petro, omnem Christianum RlGALTIUS. (11) Laurea et demanu claruit. Nam coronam in manu gerebat, idcirco laurea de manu claruit, id esi ...... n/>l nt min;l m clare visa est, et non de capite, quod liberum erat.
: :
.,
I

......

,

w-i /-v •-»

ri s\

, i

.

>

.

i

I

,\

I

1

I

l

<

.

>

i

*-»-*

r-

rt t

Rhen.
1

:

antiquissimorum

12) liussatus sanguinis suispe. Haec scriptura est excmplarium. Tunicae militares

:

Livium
prope

in lib.

xxn

M. Livio Cos.

fuerat,

nmbustiiS mullum recusaniem,

.Emilinm Paulum, qui cum damnatione colletjae et ^ua evaserat, mfe-tum plebi, diis ac
:

«

factus erant russatae, cpoivtxol yecGjvss. Hic miles Chrislianus, pro lunica russata, sanguinis sui spe, hoc cst speraia mariyrii purpura, russatus dicilur. Russatce militares, anud Trebell. et apud Juvenalem, russatus : Lacerta. Rig. (13) De Evangelii paratura. Paratura subslantive,

et

ceu supra mullis in locis hoc solet livangelium apparere,
:

est,

gladium qualem
spiritalem.

nempe

apud Valer.
latis,

ad petiiionem compellit. » Et Maximum, ambuslae duae memorantur,

Rhtn.
(14) Mussitant denique... necdubito quosdam Scripturas. FortisMmi hujusce militis facinus ab commilitonibus etiam Ghrislianis, tanquam imprudentis ac praecipitis et intempestiva) fortiludinis exemplum, vituperabamr, deque eo sennones ferebanlur, « ul de abrupio et prascipili, et mori cupida, qui de hahiin inlcrrogaius nomini » ChrMiano invidiam lecisset ac periculum cieasset, pacemque tam bonam el longam qua tum Christiani fruebantur, temeritate sua prope evertisset. Has voces graviter « Mussitant, inquit, lam boincrepat Septimius nam ei lougam sihi pacem pcriciiiari nec dubito quosdam etiam mussitare Scriiituras sacras jam emigrare, sarcinas cxpedire, fugae accingi de civi« Nec dubito tate in civiialem. » Vulgo legitur quasdam Scripluras emigrare, sarcinas colligere. » « Nec dubito quosdam Al iu cod. veiustissiuio Scripturas emigrare, sarc. collig., » unde procul t Ncc dubito quosdam Scripturas dubio legendum
:

inexplicabili cunciatione, quaeslionibus
(8)

modo

trans-

n.odo dilatis. Rig. Gravissimas penulas posuit, relcvari auspicatus. Noiavimns in Apologeticum pag. 7, penulas graviiaie sua fnisseodiosas. Hiuc igitur Septimiusoccasione sumpta, ait mditem illumin Deo gloriosum, gravissimo mililae geutilis onere dcposho, jam simulalque onus Chriexinde relrvari coepisse,
sli

subiit,

quod

esse

leve

Clirisius

ipse

oocuit.

Rigaltius.

Sepeculatoriam morosissimam de pedibus absolvit. Haecpertinem ad caligam militarem, i>ra>er(y)

:

rat,

tinique mililis illius qui in cr spcculaiores militavequae mililia erat valde, inqui-s, uoiosa et
,

:

exp'orando, huc illuc cursitando aspera, rum nunli uidoque vagarelur. Is igilur d^ raligato spcculatorc factus Chrisiianus, absolvit de pedibus suis

:

morosissimam illam

ct

molesiissimam caligam spe-

:

97
late

DE CORONA.
n
civitalem,

98
competit qutestio, sed ad
illos

nullam

enim aliam

Evangelii a bus non

qui studio

memoriam

curant.

Novi

el paslores (15)

eorum,

in

pace leones, in prwlio servos. Sed de qmcslionibus

confessionum
illud

alibi
:

docebimus. At nunc quaienus et
Ubi autem prohibemur coronari?
causae
praesenlis

non qua;stionem diferunl, sed consullationcm. Nam et semper quaeritur de islo, et laudo " fid.-ni quae ante credidit observaudum csse quain
discendi,
didicit
(Isa.

opponunt
ut

vn,
sil,

9).

Et facile esl staiim exigere,

Uanc magis
aggrediar
quairunt,
licti
,

localein substanliam
el

ubi scriplum

qui
;

ex
et

solliciludinc

ignoranlisp
5

ptum
sua:

est (16), ut

ne coronemur. Al enim ubi scricoronemur? Expostulanles enim
a

instruanlur

qui in defcnsionem
;

de-

Scriptura: patrociniurn in parte diversa, pnejudicant

coulendunt,
Laure.iti,

revincantur

ipsi

vel

maxime
esl;

quoque

parti
si

Scriplura;

patrocinium adesse

Chrisliani

quibus

id

solum

qua.'Stio

debere.

Nam

ideo dicetur coronari licere, quia

quasi aut nullum aut incertum

saltem babcri possit

delictum

quod

palialur

qmeslionem.

Ncc nullum
lain.

aulem nec iucerlum, binc inlerim oslen

non prohibeat Scriplura, aeque rctorquebitur ideo coronari non licere, quia Scriptura non jubeat. Quid faciet disciplina? ulrumque recipiet, quasi neulrum
prohibitum sit? an ulrumque
iruin

CAPUT
Neminem
alias extra

II.

dico

fidelium

coronam
usque

capite

G

nosse
ita

praeceplum

sit?
est.

lempus
a

tenlationis ejusmodi.

Omnes

B

ultro

permissum

rejiciet, quasi neuSed quod non prohibelur, lmo piohibetur quod non ul-

observant,
el

caiechumenis

ad

confessores

tro est

permissum.

martyres, vel negatores. Videris unde auctoiilas

CAPurm.
Et quandiu per hanc

moris, de
quseritur

qua nunc maxime

quaeritur.

Porro

cum

lmeam serram
Hauc
si

reciprocabi-

inienm cur quid observetur, observari Ergo nec nullum nec incertum videri potest dclicluin, quod commiltilur in obser\aiionem suo jam viudicaudam nomine, et satis auctoratam
conslat.
;

mus

habentes observaiionem imeleralam, quaa praefecit?

veniendo statum

nulla Scriplura de-

lerminavit, certe consueludo corroboravit, qute sine

dubio de traditione manavit.

Quomodo enim
est, inquis,

usur-

consensus pitrociuio
sit
;

7H

plane, ut ratio qua renda

pan quid
las

potesl,

si

tradiium prius non est? Etiam
auclorinisi 9

sed salva observatione, nec ia
S'

destiucliuiiem

iu traditionis

obtentu exigenda

ejus,

d in sedificationem

(II,

Cor.

xm,

10) putius

scripta.

Ergo quaeramus an

el traditio,

quo magis observes, cum
securus.
neir.

lueris etiam

de ralione
quaistio-

scripla,

non

79
si

debeat recipi? Plane nogabiinus

Quale est aulem,

ul tunc quis in

recipiendam,

nulla

exempla prasjudicenl aliarum
Scripturas instru-

provocet

observalionem,

cum ab

ea excidit?

observalionum, quas sine ullius

et

tunc requirat
ea
desiit?

unde habuerit observationem cum
et
si

Q meuto,

solius

traditionis titulo (17), el exinde

conut
a

ab

quando
ut

ideo velit vidcri ad

sucludinis

patrocinio

vindicamus.

Oenique
adiluri,

,

qua'slionem vocare,
iu

ostendal se non deliquisse

baplismale ingrediar (18),

aquam

ibidem,

obscrvaiionis deslitulione, nihilominus deliquisse

sed et aliquanto prius in Ecclesia sub anlislitis

manu

in obsiTvationis

prsesumptione. Si cnim non delideliquit alii|uaudo rc-

contestaiuur (19) nos renunliare diabolo, et pompse,
et

quil

hodie suacepta CQfona,
El

angelis ejus

:

dehinc ter mergilamur i20i, am-

cusata.

ideo non ad eos crit iste tractatus, qui-

plius aliquid respondenles,

quam Oominus

in

Evan-

Varise lectiones.
G

Oefensione Seml.

G

Capiti,

MS.

Wouw.

Credil Fran. Paris.

a

Pailis

Seml.

9

Non Fran.

Paris.

Id

De

tollii

Seml.

Coniiuentarius.
emigrare, sarcinas colligere. » Verbum de pra-eodentinus repetendum est « Nec dubito quosd.un Scripturas mussitare. » Kig. (16) Novi et pastores,cU\ Notal episeopos orlhodoxi populi, qui damnationi pseudoprophetae Monlani Bubscrip^eraut, ceu molliculos, et qui persecuiionis tempore primi fugiant, cum plebemad ma lyrium animare deberent. Pseu iopropbetia Momani videtur pr8ecepi-.se alque oxegisso martyrium. Kuen.
:

gis

giiare,

u>urpaverunt, velut deinle egressos concordiam, • etc. Hig.

in

lav.icro

tcrcaputmer-

lactis et mellis pra>gustare

Q

(18) Denique ut abaptismate ingrediar, in codice Oenique utbaptisma « Agobardi tantum legitur ler mgrediar aquam, aditur ibidem. » Kig. (19) Aliquando prius in Ecclesia sub antistitismanucontestamur. Auctor Quosst. Vetertset tfovi Trst.i« Qui volunt Christiani fieri, menti, qusest. 102
: :

(16)
hic

Atenim ubi scriptum

est.

Pro traditionibus

mire fcuit Teriull. conlr.i Calvinistas el Magdeburgenses, qui audacter nimis asseruerunl hoc Montani dogma csso, quod falsum et mera calumnia. Nani Montanu*, anctorc Eusebio, lib. v Ilist., conirana qusedam iiadiiioni primus proposaisse
fertur.
I.c

Pr.

\\~\Sinr ulliusScriptura- instrumento, soliustramttonis Htulo. Toium hunc sermonemexsuxitHieronynms, adversus Luciferianos « Etiamsi Scripturw ftuctoritas non subesset, inquit, lotius orbis in nanc pariem consensus instar praecepti obtineret.
:

accedunt antistitem, dicuot ei vota Mia. Hle facit csiaslici. Si vora vota sunl, suscivcrba juris piuntur a judice. • Kig. Ter mergitamur. lp<e advcrsus Praxeam, (20) « Nam nec serael, scd ter, a«i singula pag. 669 uonnna in persooas singulas lingimur. » Quiin ritum in usu fuisse ctiam setate sua Chrysostomus indicat, ad ea verba Lucse, Act. Apost. x, 16, ubi
<

c

:

visio

Nam

et

innlia

alia,

sus observantur,

quee per tradiiionem in Ecc'eauctoritaiem sibi Scripturse et le-

narralur oblati Pelro, tojto 5: £yiv:r: Vh ol Tphov TOJT2 -yivisOa;, to ChrySOSt. TtajjLa oY.Xot". Ammoniusad Joan. cap. 21, ubi tcr ChriSiinon Jona. Btnas nie ? stas inierro^at Pctruni "UOo; 81 y-T 0V - v ^ x T0 'J" OJ inqnit, -?z~i o;jLsXoyti;
:
:

-

-

i-atT:V39at

to j;
;

(j.£XXovra;

jEa-TtTdrjvat.

' ll(^ e

'" a

99
gelio

TKRTULLlANl OPKRUM PARS
determinavit.

II.

-

SKRIKS

1,

POLKMICA.
13
,

100
patrocinaturam (27)
perspexeril
cui

Inde suscepti,
:

lactis

el

mellis * tioni, et consueludini

et fidei

concordiam praeguslamus
quotidiano
Eucharisliae
ctus,
et

exque ea die, lavacro
abstinemus.
in

aut ipse perspicies, aut ab aliquo qui
disces; inlerim nonnullam esse
lur
Vi

per

tolam

bebdomadem
(21), a
et

crcdes,

debea-

sacramentum

tempore

vi-

obsequium. Adjicio
voteribus

unum adhuc exemplum,
docere
conveniet.

omnibus mandatum

Domino, etiam an-

(|uatenus et de

telucanis ccetibus, nec de aliorum

manu quam

prae-

Judaeos tam solemne est(28) feminis
capitis, ut

sidentium
ctis (23),

sumimus (22): oblaliones pro defundie pro nataliliis annua (24) die facimus
:

Apud eorum velamen inde noscantur. Quaaro 81 legem. Apo-

Dominico jejunium nefas ducimus, vel de geniculis a die Paschae adorare 10 Eadem immunilate in Pentecoslen usque gaudemus. Calicis aut panis
.

SO

xi, 5). SiRebeccaconspecto sponso velamen invasit (Gen. xxiv, 65), privatus pudor legem facere non potuit, aut causae

stolum non differo(I Cor.
procul

suao fecerit.

Tegantur virgines
revelata

solaj

,

et

hoc nuplum
Si

etiam nostri (25) aliquid decuti
xie patimur.

in

terram (26) anatque promo-

venientes, nec

antequam cognoverint sponsos.
praestat,
'

et

Ad omnem progressum
aditum
et

Susanna

in judicio

lum, ad
lavacra, '
dilia,

omnem

exitum, ad calciatum, ad
cubilia, ad se•

(Dan. xm, 18)

argumentum velandi 15 possum dicere Et hic ve:

fuit, rea venerat, erubescens de ad mensas, ad lumina, ad ,-_____—_ ' ; n quaecunque nos conversatio exercet, frontem o famia sua, merito abscondcns decorem vel quia

amen

arbilrii

inti-

crucis

n

signaculo terimus.

mensjam
IV.

placere. Ca-lerum in stadio

lc

mariii (29),

CAPUT

Harum et aliarum ejusmodi disciplinarum si legem expostules Scripturarum, nullam invenies:
traditio
tibi

non putem velatam deambulasse quae placuit. Fuerit nunc velata semper, in ipsa quoque legem habitus 17 requiro, vel in quacunque alia. Si legem

nusquam
stoli

reperio, sequitur
dederil,

ut traditio consuetudini

praetendetur auctrix
tides

,

consuetudo co.i-

morem hunc

babiturum quandoque Aporationis. His

firmatrix, el

n

observatrix.

Rationem

tradi-

auctoritatem

ex interprelatione

Varia^ lectiones.
11

Crucis abjicit Seml.
1G

12

Fidei Iihen.
<

13

Traditio consuetudini Fran. Paris.

14

Seml.

In

pomario

alii.

r

Praebeatur Jun

Velatae

Habilu Seml.

Commentarius.
mergo, et Filii mergo, et Spirilus sancli mergo. » T. II Concdior. Gall. Sic unius ejusdemque ritus originem alii ad perso:

formula, resp. 14

quam Stephanus
«

II.

PP.

rusticam vocat,

non tamen locum prselermittam ex
priani,

In

nomine

Patris

C

in
si

66 Cynomine, episcoporum memoriam revocat decretum quo, quis frater clericum tutorem nominasset, non
epist.

qui suo et Carthaginensis

concilii

nas sanctissimae Trinitatis, alii ad trinam visionem, alii ad irinam intenogationem referunt. Sic incertae sunt hominum mentes, postquam a principii simplicilate dellexere. Rig. (21) Eucharisticc. sncramentum, etc. Haee innuunt Eucharislia sumendae tempus aevo Tertulliani, tantum abfuisse a lempore viclus, quo tempore a Domino fuerat institula, ut eliam antelucanis horis sumeretur. Non pugnabo lamen adversus eos qui sumptttm fuisse dicent horis etiam extra antelucanas, modo ante omnem cibum. Hoc enim signiticare videlur lib. n, ad Uxorem: J Non sciet marilus quid secreto anle omnem cibum gustcs?» nisi magis videatur etiam ante saeculum Tertulliani, in1

offerretur pro eo, nec sacrificium pro dormitione ejus celebraretur. Novum itaque non est oblaliones
fieri,

et saciificia

(24) J'ro natalitiis

pro mortuisin Ecclesia Dei. Le Pr. annua, etc. Per natalitia intelliin

git solemnitales fieri solitas

honorem martyrum,

defensum hoc
rie

fuisse, et

pro cujusque religione va-

factitatum. Exigua certe est et obscura menlio ccenae Dominicae inter apostolos celebratae, etsi celebralam quidem et saepissime fuisse nemo sobrius negaverit, sed ut ail Tertullianus, in tempore victus, adeoque fractioue illa panis, quae saepenumero occurrit, includi. Hanc in sentenliam ducimur gravissima illaPauli increpatione ad I. Corinth. n. Rig.
etc. nec de cjuam prcesidentium sumimus.Consimilis esl locus de pr&'sidentium honore, lib. deliapt. « Proinde el baptismus aequeDei census, ab p. 263 omnibus exerceri potesl, » elc. Operae prclium erit conlulisse; nam et lucem sibi mutuo afferunt prse-

D

morlui, ccelo nati sunl. Unde annua die, id est quolannis facimus. Le Pr. (25) Aut panis etiam nostri. Etiam non eucharistici, etiam prolani. Rig. (26) Aliquid decuti in terram, etc. Attgustinus « Quanla sollicitudine observamus quando nobis corpus Chrisli ministratur, ut nihil ex ipso de no:-tris manibus in terram cadat, » ctc. citatur apud Gratianum. I. q. 1, Interroqo. Rig. (27) Rationem traditioni patrocinaturam. Etenim absque raiione vana esset traditio. Sic etiam Hieronymus, loco supradicto Multaque alia quae scripta non sunt, ralionabilis sibi observatio vindicavit.
scilicet die
:

quo

mundo

:

Nec Apostolus obsequium
RlG.

exigit, nisi rationabile. »

(22)

Omnibus mandatum a Domino,

aliorum
:

manu

claram. Rig. (23) Oblationes pro defunctis. Magdeburgensium quoque commenlum doctrinam hanc Tertulliani desumptam ex Montano. Pro hujus autem ritus fundamento afferre possem contra haereticos quae vulgo afferuntur, lot nimirum orationes SS. Patrum In
funerib.

tum

amicorum,
in

cum consanguineorum,
Ecclesia

(28) Apud Judcnos tam solemne est. De velandis feminis omnibus cujuscunque generis, ordinis, conditionis, aetatis, dignitatis , ex Apostolo, exslalliber integer Auctoris quem suspicor hoc posteriorem, eo quod hic subdat « Quaero legem, Aposiolum differo. » Nam illic potissimum probat auctoritate Apostoli (I Cor. n). Pam. (29) In stadio mariti. Intelligit stadii nomine hypaetram, hoc est subdivalem ambulalionem, quam et xystum appellamus, quae etiam arboribus consita esse solebat, umbrae graiia. Rig. In stadio, etc. Legi possel stibadio. Nam ita vocantur in hortis sedilia herbacea, et ex floribtts; sed nihil muto, nam omnia loca amcena, et ex arboribus consita, dici queunt siadia. Lac.
:

tum

etiam

summorum

Dei virorum

101
igitur exemplis

UE CORONA.
renuniiatum
erit,

102
figuravil

posse etiam non » ster
defendi, con probala;

est, qui

hominem,
propria

ot

fructibus rerum
in

scriptam traditionem

in obsffrvationc

appetendis, judicandis, consequendis, cerlos

eo

firmatam consuetudine, idonea tesle
traditionis,

tunc

sensus

ordinavit

per

membrorum quo-

ex perseverantia obscrvalionis. Consucetiam (30) in civilibus

dammolo
in oculis

organa. Auditum in auribus fodil, visum
accendil,

tudo autem
suscipitur,

rebus pro lege

gustum
J I

in

ore conclusit, odorain

cum
si

deticil

lex

:

necdiffert scriplura an

tum

in

nanbus
2i

ventilavit,

contaclum

manibus
fructus

raiione
det.

consistat,

quando

et

legem

ratio

Porro,

ratione

lex consiat,

lex

eommenerit omne

exlimavit
nisteria,

(33).

er

baec exterioris

hominis mi-

inUriori

homini
ad

ministranlis,

jam quod ralione constituerit, a quocunque produclum. An non putas omni iideli licere concipere dunlaxat quod Deo congruai, quod et constituore
,

niunerum
sen^ibus
2
'

divinorum
1

animam deducuntur ab
floribtis?

(34).

Quis igilur fructus ex

substantia enim propria, ceite praecipua coronarum,
flores agri.

quod saluti proticiat, dicente Domino: Curautcm non et a vobis ipsis quod justum judicatis (Luc. xu, 57)? et non dc judicio tantum, scd de omni senlentia rerum examinandarum. Dicit
cbsciplinffi

conducat

Aut odor,

inquis, aut color, aul pariter
?

utrumque. Qui erunt sensus coloris et odoris
sus, opinor, et odoratus. Istos sensus qua;
sortita sunl ?

Vi-

inembra
ila-

Oculi, nisi
visu
;

fallor, et nares.

Utere

et

Aposlolus

:

Si <[uid ignoratis,
iii,

Deus uobis revela- B que
et

floribus
est

et

odoralu, per

quorum
ct

bit (Philipp.

15)

:

solilus et ipse consilium sub-

fruclus

ulere

oculos
sunt.

sensuum nares, quotibi

ministraie,

cum pnecepluni Domini non habebat,
a

quffidam edicere

semciipso, sed et ipse
19

18

Spi-

rum sensuum membra Deo tradita est, habitus
habitus

Substantia

a

a saeculo, ordinatio
el

quanquam nec
usui
obstrepit.
filo,

rilum

Dei

habens (31) deduclorem omnis
ejus
divini

veritatis.

extraordinarius

Itaquc consilium el edictum

&'£ jam

Hoc

sint tibi flores,

et inserti,
liberi,

innexi, et in
saluti
:

precepli inslar oblinuit dc rationis divina' patrocinio.
Clu,

el in scirpo,
scilicel

quod

quod

spectaculi

Hanc nunc expostula,
iiuocunque traditorc
auctoritalem,
qua-

salvo traditionis respe-

censetur;
et
in

nec

auctorem
ne non

respicias, scd

primis consuetuest,
sit

Coronam si fortc fascem exisiimas florum per seriem comprehensorum Hl\ ut plures simul portes, ut omnibus pariter utaris, jam
et

spiraculi

res.

dmis ipsius
discas an

:

propterea colenda

vero

et in

sinum conde,
si

si

lanta

munditia est
:

:.

in

raiionis inlerpres, ut, si et

hanc Deus dederit, tunc
libi

lectulum sparge,
crede,
si

tanla mollilia est
tot

non obscrvanda

sit

consuetudo.

tanta

innocentia est,

et in poculum modis fruere,

CAPDTV.
Sed

quol et

sentis.

CaHerum

in

capite quis sapor llo-

M

Q
ratio

ris

(35)? quis

coronaj sensus nisi vinculi tantum ?

cur major efficilur
cuin
illas

2l

Christianarum

observationura,
dit
(32),

etiam

natura

defencst
?

quo neque color cernilur, neque odor ducitur, nec lenerilas commendalur. Tam contra uaturam est
florem
capile
sectari,

quae
bffiC

prima
prinia

omnium

disciplina

quam sonum
naturam
est,

nare.

Onine

Ideoquc
convenire.

1'uto

scribil coronam capiti non aulem natura- dominus Deus uo-

autem notam penes omnes

quod conlra

monstri meretur

(36),

penes nos vero etiam elo.

1!!

Ipsuin

/;/i('».

W Diclum
liiy.

,S<'»i/.
'-"'

mavit Seml, existimavit
sus Venet,

-°Consueludo sed, Yenet. 21 Exigitur Fran. M Defendat Wouw. 23 EstiBominia adminislranlia, munerum divinorum ab anima deducuntur ad sen-

Varise lectiones.

(30) Consuetudo autem etiam, eic. Monuit jam rieraidus (lib. n Digress. c. 3) esse i')cm cum Ulpiuni illo, « Duiturnam cousuotudineiii pro jure et
lege
in

Comnientarius. maoibus collocavit.etquidem cxtimis nam extrema digilorum taclunm differenlias maiime pereipiunt ac sentiunt. Ilic autem exlimum dicit pro exuemo,
;

ut lib. n de C.ultu fcm., pag. 179, extimationom pro quse non ex scripto deacenduut, obsorot ralioucui adducit ex Juliano, l. I. exlromitate. Hig. Qui : « Nam quid intcrosl, Milliagio populus volun(34) /'<'/• hoec exterioris hominis administrantia, n tatem Buam declaret, an rebua i|»sis oi factis?Ad-D munerumdivinorumabanirnadeducunturadsensus. jungo Grcgoriuni Nyss. (tib. </<- Viry. cap. 9) non pcr lucc organa, auriuin Torlulliani sontenlia osl abliorrcntein a verbia Qipiaai. Sac. scilicol, oris, oculorum, narium, ac denique ma(31)Sed et ipse Spiritum Dei habens. Etiam hinc nuuni, quffi omnia oxtericri homini. id esl COrpori, coiligcre est, scri| lum hunc librum ante illum </<' adfamuiantor et administrant, rerum naturalium, veUm is Virg. Nam ibi in solo Uontano a^noscit quffi sunt a D o hominum j:ratia coodits, assensuni torapletura illud Joan. xvi Cum venerit ille Spirisivo approbationcm ;il> anima iloiluci. Nempe ai ima ttts veritatis, deducet vos in omnem veritatem). Ilic esl quA' amlit, aiiinia ost quffi vidot, anima esl iju:r vero in apostolo Paulo eumdem Spirilum Dei agnoasenlil. Ab anima seniienti, recto adsenlire dicuncit. Ita misor paulatim ex uno errore in tur auros, oculi, manus, pcr qiuo anima audil, vialium, ac dchis
vari solcre,
»
: :

nmm

(32) lllas rtiam antecedil natura ;
;

heresim prolapsua est. Pam. natura, elo. El sano legesomnes unde qui pecoant, coptra naturam peccant sic Tarquiniua contra legem naturse sempiternam peccavit in Lucretiam, licei nulla adnuc lox Julia exstaret, nuliade stupro, ex Tull. lib. u
in
</''

det, langit. Rig.

unguento
Caplte in

(35) In capite qui sapor floris t Meoque Diogenos sini peilos ungens, dictilabat, odorem a

aorom evanesooro, pcdibus autom ad

n.tres

pervenire. Hig.

/.<;/.

I.i:

Pa.
in

(33)

Contadum

contactum,

extremum

manibus exHmatnt. Uoc sive extimum sensum

est,
,

Monstri meretur notam pcncs omnes. Baec verba, penes omnes, non babeatur in cxemplari. ei omiili quidem possunt eloganter. Ris.

in

103

TERTULLIANI OPERUM PARS
sacrilcgii

11.

-

SERIES

1,

POLEMICA.

104

gium

(37 in

Deum,

nalurae

dominum

ct

et liuic

materiae(43) propler suaviludios nostros (44)

auctorem.

Groeco quoqucstylo satisiecimus.

CAPUT
Qua3ris
25

VI.

CAPUT
commur.em
in
(I

VII.

igitur

Dei Icgem ? habes
in

Proinde coronarii

isli

aguoscant interim (45) na21

istam

in publico

mucdi,

naturalibus tabulis, ad

turae auctoritalem, commiinis sapienliae

nomine,
28
:

quas et Apo^-tolus solet prosocare, ut

cum

vcla-

mine
dicens

feminae,
;

Nec natura

vos, inquil, docet

Cor.

qua hoinines, scd propria religionis pignora qna Deum naturse de proximo 29 colenles
ita,

(46),

atque

xi, 14)

ut

cum

ai Romanos (n, 14), nalura facerc
et

velut

ex abundanti c&teras
privalim

nationes ea quae sunt legis,
et

legem natu-

dispiciant, quae nostro
tis,

capili

quoque raliones coronamcn-

ralem suggerit,
epistola
(38),

naturam legalem. Sed etin priore natura'em usum conditionis in non
et

et

mur

a

quidem omnibus inierdicunt. Nam ct urgecommunione naturalis disciplinaB, converti ad
Clirislianae

naturalcm masculos
afiirmans

fcminas inler se demutasse

proprietatem

lotam jam
ut
30

defendendam,
aliis

ex retrib itione erroris in
usui
patrocinatur
3G

vicem pcenae,
(39).

pcr caeteras quoque species coronarum, quae
usibus pr jspectae vidcnlur,
structae
;

utique naturali

Ipsum

aliis

subslanliis

Deum secundum naturam
appellantes deorum,
et

prius novimus, et

Deum B
ejus

nc, quia

non cx

floribus conslant,

quorum

bonum

praesumenles, et juconditioni

usum natura

signavit (ut ipsa haec laurea militaris),

dicem

invocantes

:

quaeris

an

non credantur
curiosius et

admitterc seclae interdictionem, quia
praescriplionem.

fruendae natura (40), ne illa rapiamur qua Dei aemulus. universam conditionem

nobis debeat prseire

evaserint naturae

Video

igitur

el

planius

agendum ab

originibus usque

certis usibus

homini mancipaUm, cum ipso homine

ad

profeclus et excessus
;

rei. Littcrae

ad hoc saecucredo

corrupit, unde

eam

84

et

Apostolus invitam

ait

lares necessariae
laria

de suis enim instrumcnlis ^aecuest.

vanitati succidisse (41)

(Rom. vni,

20), vanis pri-

probari

necesse

Quantulas
Pandora,

alligi,

mum usibus, lum turpibus, el injuslis, et impiis, subversam ? Sic ilaque et circa voluptates spectaculorum infamata conditio est ab eis qui, nalura quidem, Dei omnia senliunt, ex quibus spectacula inscientia aulem deiiciunt lllud quoque struuutur intelligcre (42), omnia esse a diabolo mutala. Sed
;

sufficient.

quam primam fcminarum memorat Hesiodus, 8» hoc primum
Si fuit

aliqua

caput coronatum est a Chariiibus,

cum ab omnibus

muneraretur unde Pandora. Nobis vero Moyses (47 prophelicus, non poeticus pastor (48), principem

feminam Evam

facilius

pudenda

folliis,

quam

tem-

Varia3 lectiones.
25 28

Naturalibus patrociantur vet. cod. Rig. Quaeres Fran. Paris. Pignore Jun. 29 Proxime Lat. 30 Ex add. Rhen. Fran.

26

21 Patienliae

Rhen. parentisFraw. Paris.

Commentarius.
(37)

Elogium

sacrilegii.

Cum

aspectu ad elogia

p librum
**

et litulos reorum, de quibus capite 1, de idol. ilaque nolat Terlull. crimen sacnle/^ii : sajpe emui vox Uta in malam pa:tem : conc. Ilispalen. secun-

G iseco

styio a se scriptum.

Spectaculorum, non modo Latino, scd Pam.
ex

et

(44) Suaviludios nostros. Sic vocat qui
sli.inis

Cliri-

dum, cap. 5: « Etiam cum a-pectu ad vos, non consecra.ionis litulum, sed ignominiaa elogium. »
Lac.
(38) Sed et in propria epistola. Liber Ursini, in primore. Sic lib. de Prcescr. hmreticor. pag. 343 « Semen frumcnti a Domino seiniuatum in primore
:

aihuc spectaculorum oblectameniis tenerentur intcltigit autem duos iibros de Spectaculis.
:

RlIEN.

non

(45) Agnoscant interim. Haec vocula in Tertulliano accipie.ida cst vulgari sensu, ut notet aliquii
;

suppo;:i

conslituit. » Rig.

Utique naturali usui patrocinatur. Velus Naturalibus patrocinatur. Quod \eruin exeuiplar arbitror. Rig. esse (40) An conditioni ejus fruendce natura nobis debeat prceire. Hoc esl, an rcbus quas Deus condidit,
(39)
:

non probatuui errabis enim saepissime hoc putjns nam hic nihil interim supponit, jain cnim luculenler probavit auciontaiem naturae sed interim idem est quod jam nunc. Lac.
: :

frui sic

diliouem

dcbeamus, ul naiuram ducem sequamur. Condicit quod ahi creaturam. Sic lib. i de Cultufem. pag. 173 « Dei condiiio est thus, » hoc est, lhus a Deo coiidilum creatumque est. Rig.
:

inquit u^urjiat, Vanitati succidissc. ld (41) Rlien., ut aliis libris saepenumero, pio succubuisse vel subjectum esse, uii tiaustuht ijostei iuterpres,

Rom.

vin.

Legimus autem paulo post iterum ex ms.

Vai., coi. Paterniaccnsi ei Hirsaugiensi, « Qui natura quidem, Dei omuia seuliunt. » Nam Dci suslulerat Rhenanus. Pam. (42) Scientia autem deficiunt illud quoque intelligere. Deiiciunl iiitelligere, hoc est non mtcliiguiit. Dciiciunt scientia quaiutelli^ant. Rig. ad (43) Sed et huic materice. Alludit haud dubie

(46) Proprice religionis pignora. Rescribit Junius pignore, et alienisbinie cxplicat, fortasse quia noluit sanctos agnosceie neque illos coli sparsione florum. Sed videas con imilcm penodum initio seq. cap. Jam enim audio dici, eic. Lac. (47) Nobis vero Moyses, elc. Mosen pastoremfuisse indicant Kxodi verba cap. 4 Moyses uutem pascebat oves soceri, ctc. Porro per pocticum pastorcm intelligit Hcsiouiim, qui ad Ilelicouem paternarum ovium cuslodem agens, cum iMusas conspexisset, et ab eis ad Hi,<pocrcuen, id est caballinum fontem deductus luisset, statim excellenlist>iiiius poeta factus esl, unde illud Ovid.
:

:

Non

uiihi sunt vi»se Clio, Ciiusve sorores

Servanli p^cudes vallibus, Ascra, tuis. Rhen.
(48) Moyses propheticus,non pocticus pastor. Moses et Hesiodus ambo fuere pastores illepropheticus, hic poeticus. Rig.
:

10;

l)E COP.O.NA.
(lcscril)it.

106

pora lloribus, incinctam
dora.

Nulla ergo Panft

vas (87), prima Isis roportas spicas capile circiuntnlit,

Hed
31

et

de mendacio erubescenda est coromr
cl

rom magis

ventris.

Plura quaereniibns omnia

origo, jim nunc

de vorilalibus

suis.

Certo enim
roi vcl
illu-

exhibebit prsestantissimus

GraecOB

(49) fuisse

constat aucloros

in hac quoque materia commcntator Claudius Saluminus (58). Nam csi
illius

minalores. Saturnum

Pherecydes anto omnes refcrt
-'

de Coronis
et

liber,

et

origines,
ila

et

causas, et
ut

coronatum, Jovcrn Diodorus 3 post dovictos Titanas (50) dat ct Priapo tamias (51) idem, et Ariad;

species,

soleinnitates
floris,

carum
nullam

edisserens,

nullam

gratiam

Liotitiam

frondis,
capiti

083

scrtum ex auro

el Indicis

gcmmis

(52),

Vulcani

nullum cespilom aut palmitem, non alicujus
invenias consecralum.

opus, Liberi munus, ac postea sidus, Junoni vitem

Ouo

satis

instruamur,

quam

Callimaehus induxit. Ita et Agis signum ejus palmitc

alicnum judicare debeamus coronati
tionem ab
eis

capitis institu-

redimitum, subjecto pcdibus ejus corio leonino, in-

novercam dc exuviis utriusque privigni. Herculos nunc populum capile prsefcrt, nunc oleastrum, nunc apium. Habes tragoediam
sultantem
''

33 ostonlat 3

eorum deinceps honorom dispensatam, quos Scoculum deos credidit. Si enim mcndacium divinilatis diabolus operatur in hac etiam specie, a primordio mendax, sine dubio
prolalam,
et in

Ccrberi, habes Pindarum,

atque Callimachum,

qui

el eos

ipse

prospcxerat, in
.

quibus

in

mcndacium

ageretur Quale igitur habendum est ct Apollinom memorat, interfecto Delphyne dra- g divinilatis 35 Liberum, apud homines veri Dei, quod a candidatis diaboli lauream induisse conc (53) (54)
, :

eumdem apud
rse

;Egyptios

Osirin,

Harpocration in(55),

introductum

,

et

ipsis

a

primordio

dicatum

est,

duslria hcderalum

argumcntatur

quod hede-

natura

sit

Sod

ct

cercbrum ab hcluco defensare (56). nlias Liberum principem corome plane

quodque jam tunc idololatriae iniliabalnr ab idolis, et idolis adhuc vivis ? non quasi aliquid sil 87 idolum (59), scd quoniam quse idolis alii faciunt, ad
dsemones pertinent. Porro,
faciunt,
si

lanreae, in

agnoscit,
pellat

cum

qua ex Indicis triumphavit, cliam vulgus dies in illum solemnes magnam apet

qua>
(1

alii

(60) x,

idolis

ad

daemones

pertinent
sibi

Cor.

20).

coronam. Si

Leonis iEgypli scripta evol-

quanto magis quod ipsa

idola fecerunt

cum ad-

Variae lectiones. Certos cod Wouw. crecos Latin, caHeros Fran. 3 Hoc munere aca>teris honoratum inserit Seml 33 Bxsultantem Jun. 3 Ostcntans Rhcn. 35 Qua supplicem. Erant enim supplices coronali apud velercs, iruerit
31
'-'

''

Scmler.
Certc Grcecos. Si legcndum arbitramur clsi io antiquissimo oxcmplari logatur cceteris, in si Drsini cod. certos. Ait Tertullianus Grsecos fuisse auctores vel illuminatores rei coronarise ; quod ita esse soquentia demonstrant. Hig. (50) Post devictos Titanas. ln libris edilis, atquc eliam in exemplaribus anliquis addilur « Hoc muncre a caHcris honoratum. » Quod a Tcrtulliano esse non videlur. Rig. (51) Datet Priapo tcenias. In cod. Agobardi legilor temidnias. Hig. (52) Ariadnce sertumex aitro ct Indicis gemmis. llyginus ubi de Corona « Haac existimatur Ariadnes fuisse, a Libcro patre inter sidera collocata. » Idem paulo post » Dicitur ctiam a Vulcano facla ex auro et Indicis gemmis.sGermanicus «CoronamVulcani opere factam ex auro cl gemniis pretiosis. »Hig (53) Delphyne draconc. Hujus scripturse vesligia apparcnt in codicc Agobardi. Hcsychius. AsXo\;, 6 iv Atlyoi; Spaxtov. Ric. (54) Laurcam induisse. In cditionibus ct libris ctiam mss. sequitur c Qua supplicem. Erant enim
(49)
: : :
:

Commentarius. p apud auctores. Rhen.

Leonem Augustinus

Mgyptii scripta revolvas. Hunc cx Alexandro magnum antistitem voeat sacrorum ASgyptiorum, lib. vni, de Cib.
(57) Si et Leonis

Dei, cap. 5. ct 27. Hyginus, in Ariete, ros /Egyplias conscripsisse ait. Idem Hygioos passim fabulis suis, ot Callimachi, et Pherecydis, et aliorom qui hic a

Seplimio citanlur, commeminit. (58) Claudius Saturninus. Hujusopcra nulla oxslant, scd cre lo librum Tcrtulliani dc Corona Milit. csse plane epitomon illius libri. Lac. (59) Non quasi aliquidsit idolum. Ait Tertullianua
idololatriam esse mcndacium divinitatis, qood jam a primordio mendax diabolus operalus est, it;i ut providerit sibi ac prospoxoril hominos in <|uibus id mondacium agcretur. Ltonim dii gentiom ox bomi-

:

nihus fuere, quos gentes vita

D

studio,

postoris

corum

lorle

fonctos, ?el adolandi petentibus, vol bene-

:

supplices coronati a|iud vctores. » Vcrum lnoc Terlulliani esse non puto. Heddo lamcn, si quis abl t;i repetitum veniat. Rig.
Plinius, lib. xvi Fcrunt primuni onmium Libcrum patrem imposuisse capill suo ex hcdcra » Item, cap. -2i: « Aloxandrum vero ob raritatem ita coronato oxercitu, victorcm ox India rediissc exemplo Liberi
c.

(55) 5
:

Hederutum argumentatur.

ficiorum memoria, pro diis habuere. Hic fuit \otuslissimus reforendi bene mercntibus gratiam mos, ut tales numinibus ascriberenlur. Neqae aliter de diis avi sui Plinius opinabatur. Hosce igilur homines, quos sibi prospexit diabolus, ex quibus idola, seu divinilatis furla atque mendaeia fierent. diiboli candidatos vocat Toriulliamis, qui cum adviverenl. jatn idola osso, et sibi statuas poni et coii ambiliosi
affectaverint.

r

Atque

bsec

omnia Christianis

,

veri

patris,

»

etc.

Hiikx.

(56) .46 heluco defensare, Significat helueus, auclore Sexto Pompeio, languidum el scmisonmum,
ot hesterno vino languontem, sic diclum ab hiatu oriset oscitalionc. Quanquam Torlullianus pro ipsa potius affeclionc capitis vidclur usurpare. qua pro-

Doi coltoribus, abhorrenda es<o ait, non quisi aiiquid sint idola vel statu83 ; sed quoniam cultus ille qucm hominos idolis statuisve tribuunl. ad dsemones, semulos Dei, pertineU Deinde adjicil Quod si ca quas homines idolis faciunt, ad dssmonea pertinont, quanto magis quod ipsa sibi idola fecorunt, cuni adhuc essent ui vivis"? Hig. (60) Porro si quoj alii, etc. Videtur osso sonsus
:

:

clives in
p«'av

somnum reddimur, quam
De
II.

appellant.

Gra>ci xxpr,6ahcdetiv \i frigoritica multa sunt

Porro si ea quaj gcntiles ficiunt, in idolis suis, ahi, puta Mercurio vel Jovis. Loquitur autem de sacriRciis ei immolaiione. Rhkw,
4

PATBOLi

Itf

TERTULLIAM 01'ERUM PARS
scilicct sibi

II.

SERJES

I,

POLEMICA.
,

108

viverent? Ipsi

procuravcrunt daemones,
3G

per oos in (|uibus csuricruni

anle quod procura-

sic ubiquc respondeo admiltens quidcm ntensihum communioncm, sed provocans cani ad

stioni

verunt

n

(61).

ralionalium

ot
3J
'

irralionalium
(66)
,

dislinclionem

,

quia

CAPUT

VIII.

passivitas

fallit

obumbrans
est vanitati

corruptelam

Tenc intcrim hanc fidem, dum incursum qu.eslionis (62) cxcutio. Jam cnim audio dici Et alia
:

condilionis,
28).

qua subjccla

(Rom. vni,

Dicimus enim ea

demum

cl nostris, ct superio-

niulta ab ois prolata,

quos saeculum deos credidit;
et

rum

usibus, et Dei rebus, et ipsi Chrislo competis-

lamen

in

nostris
et
,

hodic usibus,
Dei
alias

in

prislinorum
ipso

sc, quae

meras

utilitates, et

cerla

subsidia, et ho-

sanctorum, deprehendi

in

rebus,
scilicet

et

in

Ghristo
funclo

non

hominem

nesla solalia necessariis vitae humana; (67) procurant ut ab ipso Deo inspirala credanlur priore prospectore, et instruclore, et

quam

per

communia
Plane

ista

instrumenU

exhibitionis
io

humana;
raverit

(63).

ila sit,

nec antiquius adhuc

nis sui. Qua; vero

oblectatore, si forte, homihunc ordinem excesserint, ea non

origines disceptabo. Primus litteras Mcrcurius enar;

convenire usibus noslris, praesertim quee propterca
scilicet,

necessarias contitebor et commerciis

et noslris

crga

Deum

studiis.

Sed

et si et

rerum nervos idem
ingenium
,

nec apud saeculum, nec in Dei rebus, nec

in

conversationibus Chrisli recognosci est.

in

sonum

strinxit,

non negabo

hoc

B

cum

sanctis fecisse, et

Dco ministrasse

audiens
Quis
levites,

CAPUT
aut sacerdos,

IX.

David. Primus

medolas /Esculapius

exploraverit

denique patriarches, quis prophetes, quis
aut archon,

mcmini et Isaiam Ezechiae languenti aliquid medicinale mandasse (Isa. xxxvni, 21). Scit et Paulus stomacho vinum modicum prodesse (I Tim. v, 23). videbo Sed et Minerva prima molita sit navcm
;

quis vel postea

apostolus, aut evangelizator, aut episcopus iuvcni-

Puto nec ipsum Dei tcmplum, nec arca testamenti, nec tabernaculurn martyrii (68),
tur coronatus ?

navigantem Jonam
vni, 2). Plus est
veslictur
iv,
:

38

(Jon.

i,

3) et apostolos,
4),

(Luc.

nec altare, nec candelabrum

(III

Reg. vi
40

et

vm)

quod et Christus habebit ctiam penulam Paulus (II Tim.
[Act.
ct

xm,

quibus utique 8t>
nitate,
et in

ct in

prima dedicationis solemgratulalior.c
(I

secunda
si

rcstitulionis

13). Si

uniuscujusquc supel!cclilis

88

et

competisset coronari,
v, 11
:

dignum Deo
si

essel

Esdr. lumi-

singulorum vasculorum abquem cx diis sreculi auctorcm nominant, agnoscant nccesse est el recumbentem in lectulo Christum (64), et cum pelvim
discipulorum pedibus offcrl (Joan.

I

Cor. x). Alquin,

figurae

nostrae

fuerunt

(nos enim

sumus

et

templa Dei, et

altaria, ot

naria, et vasa),

hoc quoque figurale porlendebant,
Si

xm,

5), et

cum q homines Dei
respondere

coronari non oportere. Imagini veritas

aquam ex urceo

ingeril, et

cum

linleo circumstrin-

gitur, propria Osiridis

veste

(65).

Hujusniodi quae-

forsitan opponis ipsum Christum coronatum, ad hoc breviter interim au.

debebit

Variae lectioncs.
3C

40

Esurierant Fran. Paris. Praestitutionis Paris.

31

Antequam procuraverant Pam.

38

Jonam

cceteri

omnes.

39 Passibilitas

Rhen.

Commentarius.
(61) Ipsi scilicetsibi procuraverunt dcemones, per eos in fjuibus csurierunt ante quod procuraverunt. Ait da-monasprocurassesibi idola, et slatuas,ct thura, et nidorem sacriticiorum, per eos homines quorum

mortales agentium animis ita insedoper eos ipsi vivere, atque inter homines esse viderentur. Itaque jam anie ipsi daemointer

adhuc

rant, ut

iis et

lectulo Christum. Traclat in ep. 2, lib. i Sidonii, aitque ideo, quia Christus recubuit, Joannem qui pcr a;tatem fortassc ullimus erat, Christi proxiin ejus sinu accubuisse. Etenim sic disposita erat res in stibadio, ut Christo primus loeus dare(64)

Recumbentem in

hunc locum Sirmondus noster

mum

hominibus esurierant et appetierant omnem illum idololatriae apparatum. Esuriendi verbum hic usurpalur pro vehementis desiderii ardore : quemadmodum et in Scorpiaco, ubi de sanctis qui jam in carcere tormenta quaedam erant passi :
nes
in
iis

accumberent, et uhimo loco esset Joannes, ac propterea in sinu Christi acquiesceret, ila videlicet erat coena Christi, non ut nunc
tur, deinde ca;teri

pictores in medio Chnstus, slipantibus apostolis hinc inde latera ; sed vere in dexlro cor-

volunt

,

Deguslata, inquit, in carcere martyria esuriunt. » Rig. Ipsi scilicet sibi procuraverunt dcem. Sicipse lib. de Spectaculis, pag. 95, ait: « Dsemonas ab initio prospiciontes sibi, inter cajtera idololatrise, etiam spectaculorum inquinamenta, quibus hominem a Deo avocarent, et suo honori obligarent, prospexisse. » Rig. Ipsis scilicet sibi procuravcrunt dcemones. Procurare cum dativo, ut lib. i adv. Marcionem, £malatio autem liberando homini procurat, et mullis
o

nu, et circumdabant reliqui, et claudebat agmen illud sacrum Joannes, qui propterea recubuit ad latus

D

Lac. Propria Osidiris veste. Auctor est Herodotus nefas apud ^Egyptios fuisse laneas vestes in aedes
Chrisii.

(65)

sacras lnferre, proinde lineis utebantur. Rhen. (66) Quia passivitas fallit. Passivilas, id est, vulgus. RlG.
(67) Necessariis vitce

hum. Hoc est,

necessitatibus.

RlG.
(68)

mento

Tabcmaculum martyrii. Ut in Veteri Testatestimonii tabernaculum, ila et in Novo testb
;

Rhen. (62) Incursum qucestionis. Impelum. Rig. (63) Exhibitionis humance Iloc cst vitee humanrje. Quemadmodum et juris auctorcs dicunt « Onera
aliis in locis.
:

monium quippe
marlyrum
coacta
T7J5

(Septuaginta inl.). Pro basilicis ea quoque vox usurpatur, sic
est (xap-niptov

fuit

synodus Chalcedonensis

'Ev

tw
«

p.apxupfw

ay(a5

y.al

xaXXtvixou |j.aptupo? Eu^/)p.ta;.

In basi-

exhibcnda; uxoris, et parentes a
Rio.

filiis

exhibendos.

»

lica sanctse et invictge martyris

Euphemias. » ul ha-

betur act. 4 ejusdem syn.

Le Pr.

109
dios
illam
:

DR COR.ONA.
Sic
ol

1H)

tu coronare, licilum csl.

Tamcn nec *
populus
Dei noc

senliunt.

Sed

vacit

tolum, et est
;

impietatis
(69).
rci

contumeliosae

coronam

OOOScivit
fuit,

Romanorum
SfflCularis,
Isetitiae,

militum

commentum

cx usu

quem populus
ct

publicae

unquam

nec ingenilse luxuriae notibiis

mine admisit;
psalieriis

facilius

cum tympania
:

ct

in idolis 0[)iis mortuum, quanluni quanium in da-moniis, ad quae pertinet superstitio. Idola nationum, inquit David (l'sal. cxiu, 4), argentumel aurum : oeulos habcnt,ncc vident; uarcs, nec odorantuc manus, nec contrectant. IVr haec enim
:

ipsum quoqnc vivum plane

revcrtens dc eaptivitate Babyloniae,

quam

tloribus

frui

est.

Quod
tales

si

tales

edicil

futuros qui

cum coronis (IEsdr. n et m) et post cibum el potum cxsurgens ad ludendum sinc coronis (Exod. win). Nam neque laetitiae descriptio, neque luxuriac
denolatio de coron;c decorc aut dcdccore lacuisset.

idola

fabricantur,

idolorum

ornitum
(Tit.
nihil

mundis mundis

:

secundum Omnia munda i, 15), ita ct immunda omnia imautem immundius idolis. Ca-terum
quid utuntur.
:

jam sunt qui

Adco

et Isaias

(xxiv, 9)

:

Quoniam,
si

inquit,
:

cum

substanlia' mundffl, ut Dei res, et hac sua conditione

/i/mpanis et tibiis et psalleriis bibunt
turus essct ctiam

cum

coronis,

vinum dicunquam hic usus

communes
terest.

usui
ct

scd ipsius usus adminislratio in-

Nam

cgo mihi gallinaceum macto, non mi:

fuisset in Dei rebus.

nus quam yEsculapio Socrates (72)

ct

si

me odor

CAPUT X.
Ita

alicujus loci offenderit, Arabiffl aliquid incendo (73)

6
bfflfl

scd non

eodcm

ritu,

nec eodcm habitu, nec eodcm
Aposlolus docet

cum

idcirco proponis

deorum saccularium orna

apparatu, quo agilur apud idola. Si enim verbo nudo
(74) conditio polluilur, ut
: :

menta etiam apud coronam quoque
ipsc libi
'

Deum
capitis

dcprchcndi, ut intcr

Si quis

jam pnescribis nionem usus ll quod non inveniatur in Dei rehus. Quiil enim tam indignum Dco (70), quam quod dignum idolo ? quid autem tam dignum idolo, quam
,

communi usui vindices non habendum in commu-

autem dixerit Hoc idolothytum est, ne contigeris multo magis cum saltitavcris '*- habitu, et ritu (76)
;

et

apparalu idolothytorum contaminatur.
cfticilur. IIoc

Ita et

co-

rona idolothytum
et

enim ntu,
ne

et habitu,
:

apparatu idolo immolatur auctoribus suis

quo-

quod

et

mortuo?
:

Nam
et

ct

mortuorum

est

ila

co-

ronari (71)

quoniam

ipsi

idola statim fiunt ct

rum co vel munioncm possit
inveiiitur.

maxime proprius
admitti,

est usus, in

in

comFugite

quod

Dci rebus non
:

habitu et cultu consccratiouis, quffl apud

nos seillo-

Propterca
(I

Aposlolus inclamat
;

cunda

idololatria ost. Igitur qui

sensu careant,

idololatriam

Cor. x, 14)

omnem

ulique ct toiam.
spinffl.

rum
que

crit
si

perinde
ea

uli

ea

rc cujus careant
si

sensu, at-

Recogita silvam, et

quanta;

lalitant

Nihil

abuli

vcllcnt,

scnsu

non carcrentc

dandum
p
idolio

idolo, sic

ncc

sumcndum

ab idolo. Si in
quid in idoli

Nulla vcro distanlia cst abutcndi,
ccssat utcndi,

cum

veritas
;

OO

rccumbere alicnuni

esl a tidc,

ccssante natura scntiendi

qua vult

habitu uderi? quae
et ideo fugite.

non habcat qua utatur ? Nobis autcm abuti apud Apostolum non licct, facilius non
quis

abutatur, cimi

communio Chrislo (76) et Beliae? Longum enim divortium mandat ab

uti

doccnlem,

nisi

quod

nec abutunlur
42 Saltitaveris

qui nihil

proxime agcndum. Draco ctiam terrenus de longinquo homines spiritu ahsorbet {")
idololatria;
in nuilo

« Apud

nos inscrit Seml.

abest a

Varku lectioncs. Pam. Leop. Commentarius.
transferendi dominii. Sic ergo nudum verbum erit, quo quis admonelur ab lionnne in quo nulla auctorilas admonendi, qua^i tale sil nudum omni autoritate et fulcro. L.vc.

(69) Tamen ncc illam impiclatis contiimctiosa; coronotnpoptt/uscorwciwf. Populus,hocost,Judaei. Uig. (70) Quiil ciiim tiiia iinlu/num Dco! Hujus argumenli forma collcclior est in excmplari i Quid cnim tani indignum Deo, quam quod dignum idolo ?
:

^76)

Boc idolotbytum
1

est,

quam quod
nius

morluo? » Rig. (l[)Mortuorum cst ita coronari.
ct

nc contigeris Istud cx

Aposi.,
Scribit

Cor., X,
,

28, ubi relinuit

voccm Grsoam

coronas scpulcrorum ct RllEN. (72) Quitm .Esculapio Socrulcs. Hoc jussitquum iu carcere esset, paulopost bibiturus venenum. Rhbn.
tuissc.

n £iO()X60jTov manium honorcm " immolatum
Pli-

cnim

interpres noster vertit idolis. Mirum est autcm quomodo le^at : \tiii contigcris, cum Grsce sit ^oOUte, quod°non aliter transferri potest quam aicuti noster interpres, ne manducaris. Pam.

pro

co

quod

^

(73) Arabias aliquid incendo.Cumde sc loquitur, ctiam vocabulo thuris Uti relormidal. Dixit aulem. Arabiat aliquid incendo; hoc est, aliquid thuris vel odoris Arabici. Et hhro adversus Judaeos, spolia Arabiai interprelatur, aurum et odores. Vetus auctor

J76)
aliis

(Jiuc

communio

Drogon episcop.

Christo, ctc. Dilatal eognatia Ilostien. Aliis Cassianus, Col-

apud Festum

;

Arabiceolet, idcst, cx odoribus

arabicis. RlQ.

xu, cap. 16. Lac. Draco ctiam tcrrcnus dc longtnquo homines spiritu absorbct. Pamelius edidit « Draco etiam lerrenus de louginquo non minus spiritu absorbet alites, * Qu;v sumpta videntur ox iis quse de isi
lat.

^77)

:

i

Verbo nudo. Gredo virum peritiasimum in jurc, allusissc ad formulas quffl in jure sunt, ubi Frequenter leges, nuda possessio, nuda proprietas.
(,74)

co

refert

Isidorus,

Longe

aliter

minime eonvenientia. ediderat Rhenanus: « Draoo etiam ttrdraconi

ronus de longinquo

hominis

spirilus

absorbet

»

iiuda rutio,

nuda
:

non proprietaa
usnstiuclus
refertur,
tradilio quffl

traititio: videlieel possessio CUl admisla proprietaa a qua abest
:

Quod proxime
restituimiis
c

veram leetionem quam codicc Agobardi Draeo etiam toraccedit ad
:

oum

ubi aliquod debitum in ralionos tamen nulla oausa proeoeaserii debiti non hahet justam ct idoncam causam
ralio,
:

rcnis

dc longinquo. hoinincs spiritua ahsorbet. » Nam hic agil Tertullianus de fufiencU idololatrii, cx Pauh ad Corinthios pneoepto, et lugionJum

111
Altius

TERTULLIANl OPERUM PARS

li.

SERIES

1,

POLEMICA.
(Exod. xx
;

12
Levit. xix)
1
)

fH

Joannes

:

Filioli, inquit,

custodite vos ab

^ Deum 0'£
quos
et

diligi

praecipit

ab idololatria qua); non jam officio, sed ab ipsa efligic eorum. Indignum si ab enim ut imago Dei vivi, imago idoli ct morlui fias
idolis (I

Joan. v, 21

Evangclium (Malth. xxvi, 1 solo Christo pluris non faciens, sic quoque honoravit (82) (/ Cor.
vi
;

',:!

.

Matth. v; ICor. vin)?Licebit

in

gladioconvnrsari,
qui gladio

Usque

adliuc proprielatem istius habitus et ex origi-

Domino pronuntianto,
fuerit

gladio periturum

nis ccnssi, et cx superstitionis

usu

idolis

vindicamus,

usus? El
et

pra;lio nperabiturfilius pacis, cui

nec

cx co praeterea quod,

dum

in

rebus Dci nonrefertur,
in

litigareconvcniet (83)? Etvincula et carcerem et tor-

magis magisque imago illorum deputatur,
et antiquitalibus, ct

quorum
con-

menla

supplicia administrabit, nec

suarum
faciet

ultor

solemnitatibus, ct

officiis

injuriarum ?

Jam

stationes, autalii

magis

quam
et

vcnitur.
ipsi

Ipsae

denique fores,
et sacerdotes

et ipsae hostiac et arac,

Christo? aut et Dominico die, quando nec Christo?
et

ministri

(78)

eorum coronantur

excubabit pro templis,
illic

quibus renunliavit?

Habes omnium collegiorum sacerdotalium coronas apud Claudium. Sed et illam in[Baruch,
vi, 9).

coenabit

ubi Apostolo non placet? et quos in-

terdiu cxorcismis fugavit,

noclibus defensabit, in-

terslruximus

distinctionem

differentite

rationalium

cumbens
perfossum

ct

Vl

requicscens super

pilum (84) quo
xix, 34)? vexil-

et irrationalium, eis

occurrentem qui communionem

est latus Cbristi (Joan.

in

omnibus de quorumdam exemplorum occasione D lum quoque portabit semulum Christi ? et signum postulabit a principe, qui jam a Deo accepit ? mordefendunt. Ad banc itaque partem causas jam
coronarias
inspici

ipsas

superest,

ut

dum

osten-

tuus etiam tuba inquictabitur oeneatoris, qui excitari a

dimus extraneas, imo et contrarias disciplinae, nullam earum ralionis patrocinio fultam probemus, quo possit babitus hujusmodi, usus quopuc comrnunioni vindicari
:

tuba angeli exspeclat? et cremabitur cx discastrensi Christianus,
cui

ciplina

cremare

non

li-

cuit (85), cui Christus merita ignis indulsit ?
alia in delictis

Quanla

etsi

sunt quidam quorum exempla

circumspici possunt castrensium

mucas-

nobis objeclantur.

nium,
tris

transgressio
in castra

inlerpretanda? Ipsum de

lucis

tenebrarum
Plane,
si

nomen
quos

CAPUT
diar, puto
stianis (79)

deferre,
prse-

XI.

transgressio

est (86).

militia

Etenim, ut ipsam causam coronae militaris aggrcprius

ventos fides posterior [invenit,
ut centurionum

alia

conditio est, ut

conquircndum an

in

totum Cbri-

illorum quos Joannes admittebat ad lavacrum (Luc.
iii,

militia conveniat.

Quale est alioquin de
**

3),

fidelissimorum,

cum a praecedentibus culpa sit? Credimusne bumanum sacramentum (80) divino supcrduci liccre, et in alium dominum respondcre
accidentibus retractare,
posl Cbristum
? et ejeraie

stus probat (Matth. vin), et
(Act. x)
:

quem Chriquem Pelrus catechizal
a multis

dum tamen,
statim

suscepta fide atque signala,
sit

aut deserendum

(87) ut

actum,
adver-

patrem ac matrem
et

(81), et

aut omnibus modis cavillandum, ne

03 quid

omnem proximum,
'•

quos

lex

honorari et post

sus

Deum

committatur, quae nec ex militia permit-

3

Fiat Scml.
ait

M

Varice lectioncs.

Luncho Fran. Paris.
;

Coramentarius. quoque et Evangelium solo Christum pluris ncmpe Satanas infernus, spiritu ct afflatu suo hohonoravit. » Unde, sive legamus, « Solum Chrimincs absorbet, eliam de longinquo. Deinde adjicit stum pluris faciens; » sive, « Solo Cbristo pluris Altius Joannes : Filioli, custoex prima Joannis non facicns, » idem erit sensus. Rig. dite vos ab idolis. Hoc est, Joannes rem altius reSic quod honoravit. Hoc cst Evangelium non petil, et non solum fugiendam esse idololatriam prominus parentes et omnem proximum honorari nuntiat, verum ctiam lugicnda idola ipsa. Rig. praecepit quam lege Mosaica prgescriplum fuerat. Etenim lex eos proxime post Deum, Evangelium (78) Ipsi ministri et sacerdotes. TraditPlinius coronas primum inter sacra lantum et bellicos honoproxime post Christum honorare jussit. Rig. res suum nomen vindicasse. Rhen. n (83) Cui nec litigare conveniet? Alludit ad illud (79) Conquirendum an in toturn Christi. Qui ^ / Cor. vi, 7 Jam quidem omnino delictum est quod non permittit ut Cbristianus ethnico belligeranti judicia habetis inter vos. Quare non magis injuriam navet operam, an permissurus est ut Christianus accipitis? Atque adeo non male Rhen. litigare, vo.
esse

quam

longissime

quia

Draco

terrenus,

:

:

:

Christiano, hoc est fratres persecuturo se mililem adjungat? haud dubie nunquam credidit futurum Tertullianus ut Cbristiani mutuis armis concurrerent. Riien.

cem jurisconsultorum,
in

interpretatur

aclionem

vel

(80)
dit

Credimusne humanum sacramenium. AIluad sacramentum el responsionem sive contesta-

personam vel in rem apud judicem suscipere. Verum advertendum quod continuo subjungit ibidem Apostolus Sed vos injuriam facitis, etc. Pam. (84) Requiescens super pilum. Libri hactenus « Scuto editi, super luncho. T. Livius, I. xliv
:

:

lioncm Gdei in baplismo faclam. Pam. (81) Et ejerare patrem acmatrem, etc. Vox illa ejerare idem est aiqae abdicare seu renuntiare. Sensus autem aucloris est, baptismi sacramento non aliud esse superinducendum sacramentum militare. Cum cnim castrensi sacramento se obstringit Chrislianus, ejerare videtur Dei legem qua secundum Deum parentes diligere jubentur. Le Pr. (82) Quos et Evangelium solo Christo pluris non faciens sicquoquehohoravit. Ye[usexemp\ar: t Quoe

prae se erecto stare galeatos : deinde ubi fessi sunt, innixos pilo, capile super marginem scuti posito so-

pitos stare.

»

Rig.

(85) Cui cremarenon licuit. Thura, videlicet, idolo. Glossae Isidori. Cremutium, Holocaustum. Rig.
(86) Transgressioest. sionis cst. » Rig.

Cod Agobardi,

«

Transgres-

(87) Susceptafide atque signata

aut deserendum

statim

sit.

Hoc

est,

deserenda

militia. Rig,

DE CORO.W.
tuntur (88)
;

II

i

aut novis.sime perpeticndum pro Deo, «

91 CAPLT
ista

XH.
usque ad causam
dicamus. Laurca
:

quod icque fidcs pagana condixit (89). Nec cnim delirtorurn impunitalcm, aut martyriorum immunilatcm
militia

Pula deniquc liccre inilitiam
cororne. Sed el de corona prius

promiltct.

Nusquam

Chrislianus

aliud

Appollini vel Libero sacra est
(92)
;

illi,

ut

dco

lclo-

est. Unum Evangelium, et idcm Jesus, negaturus omncm negatorcm, cl confessurus omncm confes-

rum

liuic,

ul

deo triumphorum. Sic docet

Claudius
solcre.

sorem Dei,
sus

ct

salvam facturus aiiimam pro nomine

myrto (93) ail mililes redimiri Veneris cnim myrlum, malris ^Enea', non
ct

cum

ejus amissam, perditurus

autem de contrario adver-

laurum, eiiam amiculae Martis,
liacparte
lor est.

per Iliam

el

Roex

nomen

ejus lucri liabilam (Mattk. x, 39).
cst

Apud

mulns Romani. Sed cgo Vencrem non

credo

liunc
est

tam miles

paganus

lidelis,

quam paganus
quibus
et

cum Marte Romanam
et

(94),

qua pellicisdodeain, sed

milcs intidelis.

Non

admittit status fidei ncce.-si-

Cum
est

olea mililia coronalur, ad Miner-

latcs (90).

Nulla est necessitas deliuquendi,
nccessilas

\am

'

iG

idololalria,

arinoimn

ffique

una

cst

non

delinqucndi.

Nam
:

ad

ct paci

cum Ncptuno
*7
.

(95) iuitae
serti

ex hac arborc comililaris

sacrificanduin ct direclo

ncgandum
sivc

nccessitate quis

ronalam

lu

his

erit

superslitio

promilur

lormcntorum

pcenarum

lamen

polluta et

ncc

iili

ncccssilati disciplina connivct,

quia potior

B

causis.

omniaque jain pollucntur et Eccc annua votorum nuncupalio quid vi
polluens,
in

est nccessitas timcnda: ncgalionis ct
rii,

obcundi marlyofficii.

detur? prima

principiis,
:

secunda
tibi,

iu

capitoliis.

quam evadenda:
subvertit

passionis et implendi

Accipc post loca ct verba
Vi:

Tunc
1

JoPITEB,
L>SIi

bo-

Cseterum
l.un

totam

substantiam
l5

sacramenti

COBNUUS AURO DECORATIS VOYIMOS
(96).

FfTUcoro-

causatio cjusmodi, ut ctiam voluntariis dcliciis fibulaxet.

rum
natus

Cujus
si

senteutiii

vox eat? ulique ncgaChristianus ore,
laurea in donalivi

Nam

ct

volunlas

polcrit

neccssilas

tionis.

Etiam

tacel

illic

contendi, liabcns scilicet unde cogalur.

Vel ipsam

capile respondit.

Eadem

prsestruxerim et ad cffiteras officiaiium coronarum
causas, quibus familiarissima
sitatis
:

dispcnsatione denuntialur plane non graluita idololatria,

est advocatio

ncccs-

aliquibus

aureis venditans

Christum, ut ar:

cum

idcirco

aut ofticia fugienda sint, nc in

genteis Judas [Matth.

xxvi). IIoc cril

Xo>/

pote-

delictis
sint,

aut et martyria tolcranda stis Deo servire et mammonce [Matth. xvi, 24): ; rumpamus. De prima specic qu;csmammonre manum traderc ^, et a Dco absistere? Lionis eliam militiffi ipsius illicita plura non faciam IIoc crit Reddite quce sunt Ccesaris Cossari, et quos nec hominem Deo rcdDei Dco [Matth. xxu, 21) (91), ut stcunda rcddatur, nc si omni ope expulcro inilitiam, frustra jam de corona militari provocarim. p dere (97), et dcnarium Cffisari auferre ? Triumpbi

incidamus

ul ofticia

1

,

:

:

laurea

foliis struitur,

an cadavcribus? lamnis orna-

Variae lcctioncs.
Potcrat Seml. Mincrva Fran. '° Quin ct olea militiam coronaii a .Minerva non solum artium. sed arnioniin quoquedea: et paccin cum Neptuno iniisse ex hac arborc, ctc. Fran. Paris. Sed ct pacc cum Nepluuo initaex hac arborc coronalam, Jun. w Est Lcop.
v_>
,,fi

(88) Quce nec ex militia exemplari legitur, Extra militiam, minus esse videlur ad mentem Tertulliani. Nam hoc sibi vult Christiano qucm fides in mililia deprehendit, aut slatim suscepia fide desereudam cssc mililiam, quod cx militia, id csl per militiffi leges non licel: autmodis omuibus cavendum ne quid adversus Cbristialiiun tidem coinniiitat, quod ltcm cx railitiae romans aut extrema quseque perpetienda Legibus vix liceat pro Dco, quod omnis Cbri&tianus Christo fidc dicta coiulixit. Rig. (89) Quod ceque fides pagana condixit. Morlem, scilicet. Nam hoc Christianus paganus, id esl non miles, seque Cliristo condixit ac miles. Hanc interpretationem suggerunt sequentia. Rig. At (90) Non aamittit status fidei necessitates extra statum tidei admittuntur [Apolog. xlv, dc Exhort. cast vi). Neccssilas ad excusationem depulatur (/)<' Idolol. x) Opponitur necessitas quasi dcprecalrix [Apolog. iv, vii), et hic paulo i>ost: Familiarissima estadvocatio necessitatis. Rig. (91) Plura iion faciam. Liher Agobardi, Plura non faciunt. Ursini, Plura tion faciant. Rig. //// itt dco lclorum. Huc perlinel quod a v'-'-) platone Apollo dicatur a-o toti ^iXXstv, id esl a jaculando, unde etiam faclum ul cum arcu el sagitlis ejns simulacra formari soleant. Pam. (93) Cum ct mt/rto. Myrlus bellicis quoque rcbus
;
.

Commentarius. permittuntur. Quod in inservit,

n

dc Sabinis Posthumius consulatu, qui primus omnium ovan* urbcm ingressus est, quoniam rem Levitcr sinc cruore gessent, myrto Veneris victricis coronatus incedit, optahilcmque arborcm ctiam hoslibus fecil. HffiC poslea ovantium fuit corona. RHBN. Sed crgo Vcncrcia non credo cx hac part ciim Marte Romanam. Martem, inquit, Ronnuum crediderim cx ea parte qua llomulos ex llia Buscepil. At Venerc n cx ea parte qua [liam sihi p Uicem non arbitror. sensil ct indoluit, Romanam esse Ric.

triumphansque
in

Tubertus

.

.

,

(95) Daci cum Neptuno. Quoniam Minerva cui oleaginea corona pacem iniit cum Ncptuno id« pacis nota esl olea, L.c Pb. (96) Tiinc tibi, Jupiter, bove cornibus auro decoralis vovimus esse futurum. Hscesl veleris codicis, scriptura, quffi firmari cliam possil inscriptione antiquaFratrum Arvalium, qua? sic habet: Bovb. mH.VTO. VOVIMfS. ESSE. KUTCIU M. RlG. (97) Nec hominem Deo reddere. Qui lamen est Ait igitur Christianum, numisma ei imagO Dei cum sil el miles ci coronatus, non reddere bominem Deo, quia cum ornilu incedil idolis dicato, .! denarium auferre Csesari, quia refcrtab naiivum itaque non reddere quse sunt Dei D
i
i

.

i

;

ncque

eiiani

qu«

sunl

Csesaris

mihtise praeliorumque negotia non convenire

C

115

TERTULLIANI OPERUM PARS

II.

SERIES

I,

POLEMICA.
:

116
Isti
...

tur (98), an bustis? unguenlis dolibuitur 49

»5

an « nec asinum habuit privatum
isti

curribus ci

lacrymis conjugum cl

matrum?
el

Forlasse quorumCliri(1),

in cquis,

nos autem in nomine Domini Dci
(Psal.
illius

dam

ct

Christiauorum

:

apud Barbaros enim
et alia

nostri invocabimus
colatu

xix).
in

tHi Ab
a

ipso in-

stus (09).

Qui

lianc porlaverit in capite

causam

Babylonis
(Apoc.

Apocalypsi

Joannis
52 .

nonne
giarum

ct ipse

oppugnavit? Est

mililia re-

submovemur
Coronalur
ci

xvm), nedum

suggeslu

familiarum.

Nam

et

caslrenses

appelhn(2).
:

vulgus nunc ex principalium prospe-

tur muniiicia' el ipsae

solemnium Caesareanorum

ritatum exsultatione, nunc ex munici|ialium solem-

Scd
si

ct tu

proinde

miles ac scrvus alterius es

ct

nitatum proprietate
luxuria captalrix.
civis
iii,

:

et tu

est

omnis publica.

ketitia.

duorum, Dei
te

et Caesaris,

certe tunc non Caesaris,

Sed

peregiiuus mundi hujus,
:

cum
tion.

Deo debes, etiamin communibus, crcdo,po-

superna. Jerusalem

Noster, inquit (Philipp.

20),

municipatus in
(7)
:

ccclis.

CAPUT
Coronant
runiur etiam
ct

tuos fastos
XIII.

nihU
:

tibi

cum

gaudiis sa^culi

Habes luos sensus, imo
;

contrarium debes
laureis publicae

Sceculum enim gaudcbit,

vos
ait,

publicos

ordines

vero lugcbitis (Joan. xvi, 20). Et puto, fclices,

causa*, magistratus vero insupcr aureis 50 . Superfeillis

lugentes (Mattk. v, 5), non coronalos. Coronant et

Helruscse. (3)

Hoc vocabulum

est

B

nuptiae

sponsos

(8),

ideo

non

nubamus

ethnicis,

coronarum, quas gemmis

el foliis

ex auro quercinis

ne nos ad id lolatriam usque deducant, a qua apud
nuptiae incipiunt: habes lcgrm a patriarcbis quidom (Geu. xxiv, 3; Galat. m), habes Aposlolum in Domino nuberc jubeutem (I Cor. vn). Coillos

ob Jovcm insignis ad deducendas thensas (4), cum palmatis togis sumunt. Sunt et provinciales aureae,

imaginum jam, non virorum,- capita majora quaerentcs. Scd tui ordines et tui magistralus, et ipsum
curiae

nomen

Ecclesia est

Christi.

Illius
;

es

con-

es a Christo,

scriptus in libris vila> (5) (Philipp. iv
lllic

Apoc. xm).

Sed tu jam redcmptus quidem magno. Servum alienum quomodo saeciilum manumiitet? Elsi libertas videronat et libertas saecularis.
et

purpurae
51

luse

sanguis Domini et clavus lalus
;

tur 53 , sed et scrvitus videbatur.
in saeculo, el nihil
veri.

Omnia imaginaria
hominis

in cruce ipsius

(Matth. xxvn)

illic

securis ad cau10),
illic

Nam
:

et tunc liber

dicem

arboris posita

(Matth.

m,

(Isa.

eras

redemptus a Christo

xi. .) virgae

ex Jesse
suis.

(6).

Yidcrint et publici equi

Christi, licet

et nunc servus es manumissus ab homine. Si veram pu-

cum

coronis

Dominus luus, ubi secundum

tes saeculi liberlatem, ut et
diisti in

corona

5i

consignes, re-

Scripturam (Matth. xxi) Jerusalcm ingredi voluit,

servitulem hominis,

quam

puies libertatcm

Variee lectiones.
foliis slruitur, adornatur lemniscis, C. laurea foliis inslruitur liinc advorsis lemniscis, hinc auratur lamnulis; unguentis delibui50 Ut Athenis, ut Roma. inserit Scmler.,et forte, inquit. ab intcrprete quodam adjecta lur. Jun. ex Ms. 52 Ad suggeslum Jun. 53 Videatur cod. Wouw. 54 Coronam Latin. lihen. Frah. suut. 51 Ad radices Jun.

49

Hinc adversis lemniscis, inauratur lamnulis, unguentis, Paris.

Wouw. Triumpbi

Commcntarius.
coronam sae- p esse vehiculum argenteum, quo exuviae deorum lu slimo Pra.lia rolinquenda Ca^sari ** /Iif »/__-_ y» nivi r* 1. -w. « .^i !r>r>n Arfir.ni.. AinAAri[<ihnr> Air>/>n ad pulvinar i;/_M/_K'_nl nri vehebantur. dis circensibus in circum o/l i\li 1:1 culo ctSalame hominem ipsum imaginem Dei, red sed liberum, nullius serRhen. dendum Deo, sed purum, (5) Conscriptus in libris vitv. De istis quoque livum, nullius militem, pra ter Dci. Rig. bris inaudierat aliquid Tryphon Luciani. Ait enim |98i Lamnis ornatur. Vctus exemplar, Lcmnis. ad Critiam "ftore easov Sreavta w. *a. az ev .af; Lcmniscis. Rig. dTzo^paitovTat _7.0upav.ot; twv aYaOwv p(6XoiS Barbaros enim Christus. Idem re(99) Et apud RlG. Tryphon Lucianicus interroganli Crilia. an spondit (6) Illic virgce ex radice Jesse. Virgas dicit, alluScytharum" ros cura; essont deo ? Ornnino, inquit, el sic dens ad fasces Romanorum magistratuum Xpw&s *& v> e'Ov-7.. Rig. e. V>//>t legitur in cod. Agobardi. Rig. portaverit in capite causam. Coro(\) Qui hanc (7) Tuos fastos. Fasti erant libri continentes totius nam Iriumphalem, causam cadaverum, bustorum, cum rcspectu ad anni rationcm et celebritates lacrvmarum. Rig. Ctvsarianorum. hos loquilur Terlullianus. In Ecclesia quoque sunt (2) Munificiai, ctipsa: solemnium fasti, ne tu municipiorum fastos et solemnilates Apud Fcstum legimus munifices vocalos miliies, cura. Notandus sane locus ad morem Ecclesi<e, qui non vacabant, sod munus principi facicbaut Sed et qua. conferebat natalitia, id est obitus marlyrum, benefic.arii qui vacabant appellabantur quos fastos ecclesiastico nomine vocain fastos sur.t milites qui munus faciunt a Ve^etio munifices liheri suut immunes qui dicuntur. Exponc ergo n mus martyrologia. Hujus rei cst locus elcgans Cy quo priani epist. 83. Lac viu>iifica',\d eslad munus solemnium Caesarianorum (8) Coronant et nupticesponsos. Huc pertinet quod adsiricta^et obligatae. Posterior aHas muni/icum pro sponsa ad virum iter parans, ex vcrbena qua. Veusurpavit. Nam et Paulus Jurec. in cap. munificc
. ,
i

i

_ _

_

__

_

«_

_-_-_

_

»_-»

I~_ /_

i

_

i-v_

:

i

:

.

•{--

,

:

.

;

Munus, De
docet,

verb.

signit'.,

etiam ofiicium significare

neri

unde munera

mililaria, et

quosdam

mililes

iinniifices vocari.

Riien.

Superferuntur etiam illis Eetruscx. bic (3) habet vctus excmplar, superferuntur illis, hoc cst, eliam aureis nobiliores habentur. Rig. thcnsas. Thcnsam Festus docet (4) Ad deducendas

eamque secum deferre nam empta gestare serta vilio dabatur. Item quod sponsus domi illam operiens, paratu magno januam coronare, multaque lauro exornare soleal, quemadcorollam
solcat,

dicala cst, texere

et floribus

herbisque a se

lectis

modum

auctor esl Alexander ab Alex. Pam.

117
amisisti libertatem
Chrisii,

DE CORONW.
quam
pulas scrvitutcm.
(9),

118

^
Tanto abcst ut
tria',

CAPDT
capiti

XIV.

Numquid
stalim
licet,

ct

agonisticm causa? disputabiintur
sui

quas

suo munus inferat idolola-

tituli

damnant?

ct sacras ct

funcbres sci-

hoc enim supercst

Neinauis Hercules, ct
el

Olympius Jupiter, et misellus1>7 Archemorus(lO),
ut

imo jam dixerim Christo, siquidem caput viriChristus est (/ Cor. xi, 3), tam liberum quam et
Christus
:

9H

ne vclamento quidem obnoxium,

nedum

Anlinous

infclix (11) in Clirisliano
fiat,

coroncntur, ut
dcbet
55 .

obligamento. Porro cl quod obnoxium est velamcnto,
caput feminse, hoc ipso jam occupalum,

ipse

speclacuhim
ul

quod

spectare

non vaoat

Univcrsas,

arbilror,
est
in
:

causas

enumeravimus.
aliemc,

oliam obligamento; habet humililalis &u<c sarcinam.

Nec

ulla

nobiscum
scmcl jam

omnes
1

profana1

,

illicita> ,

sacramenti

tcstatione

oje-

ratae.

H;rc enim crant

pompa

diaboli el

angelorum
popula-

nudo capite videri non debet propter angelos, multo magis coronatos fortassc lunc illos coronatos scandalizaverit (l'6)(ICor. xi, 10). Quid enim est in
Si

ejus officia, sseculi
rililes,
i;e

honorcs, solemnitates,

capile fcmina- corona,

quam

fornue lcna,

quam sum1

falsa

vota,
:

humana

servitia,

laudes vanse,

ma

lascivia? nota,

cxtrema ncgatio verecundia

,

con-

turpcs

qiioijue
niita
1

omnibus istis idololatria, in solo sensu coronarum quibus omnia ista rediet in

flatio

illecebrae? Proptcrea ncc ornabilur operosius

mulier cx Apostoli prospeclu,

ut nec crinium artiviri

suni. Prsefabitur (juidcm

Claudius

ctiam coe-

B

ficio

coronetur. Qui lamen et
(/

caput

ost, el

fe-

n

iii

sideribua
a

apud Homeri

carmina
et

coronauun

;

minse facies

Tim. n,
te,

5),

vir Eccle'sia> Christus

le

Deo; certe homini, igitur
o.st.

homo

ipse a

Jesus, qualc oro
biit

serlum pro ulroque sexu su-

Deo coronaudus
lur
et

Caeterum a sseculo coronanel
latrinse, ct

lupanaria
oi

(12),

pistrina,
ot

et

in

(Matth. xwii, 29V? Ex spinis opinor ot tribulis, figuram dcliciorum qua? nobis protulit terra carabstulit
in

carcer,

ludus, et

ipsa

ampbitbealra,

ipsa

ni.s,

autcm virtus crucis,
capitis

omnem aculeum
obtundcns

Bpoliaria,

ipsseque

bbitinse.

Quam

s.icer
sit

sanctus,

morlis

Dominici

toleranlia

quamque bonestus
noli

(13) ac

mundus

habitus iste,

(Isa liii, 5).

Cerle pra'ter
el

figuram, contumelia in
ot dedccoratio, et his

de uiio poelico cielo, sed de totius mundi com-

promplu
implexa

est,

turpitudo

merciis sestimare.

At enim Christianus nec januam
si

saevilia,

quae tunc

suam
ostiis

laureis infamabil,

norit quantos dcos etiam

daverunt
niyrto, el

et

luicinaverunl

diabolus affinxerit,

Janum tjanua, Limcnti-

olca,
cst,

nuin a limine, Forculum (li) ct Cardara a foribus
ct

magis usui
Midae

Domini tempora et Eoeuti lu nunc laurea, ot et illustri aliqua fronde, et quod cenlenariis quoque rosis de horto
;

cardinibus

ct

apud Grsecos Thyrcum Apollinem
.-.

lectis (1G),

et

99

ulriusque
eliam

liliis

11"',

ot

81 Antelios
r' 3

dsemon

C omnibus
Variae lectiones.

violis

coroncris,

gemmis

forsitan et

Spcclari non dcbeat Rhen.

Commcntarius.
agnosticce causos disputabuntur. M ost agones. Numquid etiam agones in conirovorsiara venient, inquit, utdeiisetiam quseralur, vilandi siul Cbristiano, necne? Rig. (iO) Et misellus Archemorus. ArchemorusLycurgi Bhus a serpeote lafsus adbuc infans periit, e.\ incuria nutricis suas Hypsipyles, quse illum in graminibus reliquerat, ostensura (inceis laborantibus siti Langiam fo item, In ejus pueri memoriam anauus agOD institutus est ei quia periit adhuc infans,
(!))

Numquid

et

Centauriis quoquc roris ct hortomi doloctis ; » essc mendosam nemo ambigit. Codex Agobardi hac parto erosus tantum servavit, « Et quol narint quoque rosis de horlo lectis. magis v Cui quidcm scripturse tidcm potius adhiberi par
«

quam

est,
illis

cum

sil

membranarum
llaque

longe

Divionensibus

vetustiorum.

Rhcnani conjeeiuram se-

:

quimur, legendumque arbitramur i Centenariis quo([ue rosis dc horto Hidse leetis; » quod ad vciorem illam scripturam propius accedit. Centenarias

misellum voeat, non miserum. Rhen. (II Antinous infelix. Hunc Adrianus <'a'sar habuii in deliciis, ct tam tenere dilexit, ut ab illo civitatem /Egypti cognominaril, ubi et a^onem illi quolannis instiiuit. Quam rem in litteras pulchre retulit Hcgesippus, referenle B. Hieronymo. Rhbn. (12) Coronantur et lupanaria. Videtur intelligero coronas quibas lares publici vel privati in singulis doinibus coronabanlur, atque adeo et in lupanaribus, oio. Pam. (13) Quam sacer, sanctus, guamque honestus. Placei codicis Divionensis Scriptura Quatn sacer sanctusque, quam honestus, etc. Bjg.
i

autom

ros:is

dixit in

Tortullianus, a

contum
7,

foliis,

queraadmodum

u

n

centenarias coenas a centenis sesteruis, et lib. </<* Pallio, pag. 138, Centenarii ponderis lances. Convenientissimc
Apologetico,
p.

autoni dixit
spiraculi
rcs

coronam ez
esl,

rosis,

quse

spectaculi ct

:

boc est, ooulos colore et nars odoro delectal, magis usui osse, quam de laurea, myrlo, olea, aul quavis alia illustri frondc, quse oculos tanium pascit. Rie. (17) Kt utrisque lilii*. Albis et purpureis. Dc quibussuntapu.l Ovidium versus pnvclat i, Metam. x, ubi dc Hyacintho
:

(14|

(15) Multo

Forculum. Alii, Foreculum. Rig. magis coronatos fortasse tunc

illos

coronatos scandalizaverit. Alludit ad viginti qualuor illos seniores coronis aureis coronatos, Apoc, iv, 4. Si uu.lo capiter mulier Bcandalizat aogelos, mulio magis capite coronato scandalizaverit dlos soniore coronatos. Rig. 16) /•:/ i/uoil tnagis usui est centenariis </»(>(/»<• ro-

Tyrioque nitentior ostro Flos oriiur, formamque capil inun lilia, si non Purpurous color bis, argenteus o<<ot in lllis.

purpurea poetse nata de cruoro Hyacinprseterea vero luctus el querelaruni inscripla syllabis vi, \i. Ojucd autem vnl^o tradiItaquo
lilia

thi

fabulantur

:

BCnpluram

Btdff codicis

lectis.

Prima editio Rhenani
reprsesentavii
:

Divionensis

notissimo Ulo Virgilii versu, Dic quibus in terris, etc, boc falsum esse. .-i lantu* lum digredi liceat, demonstrabimus. Quidni autcm
iur, ea liiia significari

19

TERTULLIANl OPERLM PARS
post fella gu-

II.

- SBRIES

I,

POLKMIGA.
gloiiffi

120
a

auro, ut ct illam Christi coronam 14M>> .ncmuleris, » stavit (Luc. xxiv, 42); nec anle rcx

lOI
pro-

quae postea

ei

obvenit, quia et favos

coelestibua salutatus est,

quam

rex Judccorum

Gommentarius.
coronario Terlulliani opusculo lcmniscos intexere? Sane rideo grammaticos haerentes cruci, quam ipsis olim abs se positam fuisse Virgilius Asconio Porlinno inler jocandum prodidit. Et quis non rideat Servium islud ex Asconio tradontem, semetipsum nugis exquisitissimis perperam eruciarc? Sunt autem pastorilii lusus Ecloga 111, ubi Damoetas et Menalcas inter scse quid carmine uterque valeat vicissim cxperiuntur, ac tandem ccrtando fessi, litem Pakomonis arbitrio dirimcndam jocosa altercatione coucludunt. Quaerit ex Mcnalca Damoetas
liceat
:

quidcm plerumque sunt Servianis, sed hic
nihilo

certe

Dic quibus in lerris, et eris mihi magnus Apollo, Tres pateat cfflli spatium non amplius ulnas ?

prudcntius interpolala. i\am ad hunc versum, « tres patcat coeli spalium, » etc, nota sic habct « Apud anliquos fuil altissimus puteus, in quem descendebant ad sacra celebranda cujus putei orbis, id cst summus circulus quo cognoscercnt anni proventus, non amplius quam trium ulnarum habebat. » Quoe sunt mera deliria et somnia aegroti; nec saniora sequuntur dc speou apud /Etnam ; vel, ccelum pro toio mundo ; vel Cceli spatium pro clypeo Achillis. Post hujuscemodi nugas, quis sibi meliora doiuceps promittal? Subjungilur « Dicit Cornificius ab ipso Virgiiio audisse, quod Ccelium Mantuanum quemdam tetigit, qui consumfuerc
:
:

:

Damoetam Menalcas

consimiii quaestione repcrcuiii Dic quibus in terris inscripti nomina regnum Nascunlur flores ; et Phyllida solus habeto. Quaesierat Darmrlas ubinam terrarum coelum tres tantum ulnas pateret, quod certe nusquam datur,

:

8

plis omnibus facultatibus nihil sibi reliquit, nisi locum trium ulnarum ad sepulturam. Item Ovidius Naso torificium tunlum ccelurn palere videlur, quantum torificium patet. » Non video quid boni

per mundi naluram fieri potest, ut alicubi terrarum cceli supra terras' amplitudo trium ulnarum spaiio contineatur. Itaque Menalcas proposilam qua^slionem non solvit, sed qusestione alia refcllit. Dic, inquit, ubinam terrarum nascanlur flo-

neque

res

inscripti

nominibus
el

regum? Romuli

scilicet,

Numae,

aliorum. Cujusmodi florcs nullibi sane nascuntur. Hoc Tuscum jurgium dici ait Augustinus, contra Academicos tertio, cim quaestioni intentatae non ojus solutio, sed allerius objectio videtur medcri. Piior jocus, iv. tiov aSuvcctwv, posteriore uc tcBv oox 6'vtov, lepide confutaTulli, Tarquinii

ex istis ineptiarum quisquiliis concinuari possit. Quin potius amplector seutentiam existimaniium nihil hic esse Corniticii, verum id nomiuis irrepsisse ex consonantia vocabuli paulo post sequentis, torificii, vel orificii. Et jam demonslravimus cx Servianis et Philargyrianis, qualiacumque illa sint, non recte colligi Asconium aliquid dc Coelio Mantuano tradidisse ab Virgilio acceptum. Quid? an hoc Cornificio innotuit, non etiam Asconio, qui fuit inlcr cximii poetae familiares, qui librum adversus ejus obtrectatores edidit ? Explodamus igilur rancidam illam de Ccelio 3Iantuano fabulam, admissa lantum postrema illa Philargyrii noti « Asconius Pedianus ait se audisse Virgilium dicenlem, in hoc loco se grammaticis crucem fixi -c, quaesituris si quid studiosius occultarctur. » Quae sequuntur, « Dicit autem poeta Coelium Manbianum, » jam non sunt Asconii, sed inepti alicujus glossographi. Ihec de cceli spatio. Quod attinet ad
:
:

tur.

opera Virgilius reipublicae Romanse nupcr erepUe, cujus etiam reddendae consilia agitasse Auguslum, Tranquillus auctor est, desiderium, simplicibus rusticorum jocis celatum protulerit, sub hoc videlicet colore flores inscriplos nomino rogum, quos populus Romanus odio
fortasse
:

Eademquo

C

tyrannicae libidinis exsecrabatur, baud verius nasci, quam terrae plagam reperiri, ubi cceli spatium tres tantum ulnas pateret. Non cst quod bic aliquid studiosius occullari suspiccmur; nec sum credulus grammalicorum commentis, quasi Virgilius ipse Cornificio Asconiove mcnlem suam aperuerit hanc fuisse, ut eo versu, Tres pateat cocli spalium non amplius ulnas, Cuelium quemdam Mantuanum perstringeret; non puto vonisse unquam in Virgilii mentem lam frigi-

« flores inscriptos nomina rcgum, » grammatiti nam quoque hallucnantur, ctsi multo simplicius in eo consenliunt omnes, ut cxistiment florem hyacinthum inielligi, natum cx cruore primum
;

Hyacinihi
cis.

illius

quem adamavit

Apollo, deinde Aja-

Hos accipiunt pro regibus, etsi neuter ad regum nomenclaluram responcieat. Hoc primum. Deinde,

nemo unquam
cinthi,

poela
illo

ut diceret in florc
-C£ypa7i:Tai

co vonil audacise fabularis, scriptum fuisse nomen Hya-

dum scomma;
argyrio

quos adducunt bistoriae de Ccelio su33 testes, eorum de Virgilio scripta intercidere, nimirum Asconii Cornificiique. At cilanlur a Phiet
;

citantur
:

dispulabimus

a Scrvio. De Philargyrio mox certe in Servianis quae cxslant, haec
:

'AvayvwOt tbv T<fruv8ov, inqu.it Philoslratus, y&p. Quid voro in eo legitur? nomcii regis ? nomen hyacinthi ? minime. Sed prooemium luctus et querelae, ai, ai. Sic Ovidius, ubi de Apolline pueruni lugente :

in hunc modum leguntur « Asconius Pedianus dicit se Virgilium diccntem audisse, in hoc loco se grammalicis cruccm fixisse, volens experiri quis eorum sludiosior invenirctur volens intelligi de Ccelio Manluano. » Piimum igitur, quae tides grammatico hasce nugas una cum solcecismis obtrudenti ? Deinde, quam absurdum! « Volens experiri quis corum studiosior invenirclur. » Quis credal sic locutum unquam fuisse Asconium? Imo ex Phiiargyrianis lcgcndum « Pedianus ait se audisse Virgilium dicenlem in hoc loco se grammaticis crucem iixisse, quaesituris eos si quid studiosius occultarctur. » Haec sanc quidcm Asconius nec

omnino

U

Ipse suos gemitus foliis inscribit, et ai, ai. Flos habet inscriptum, funeslaque littera ducta cst

Moschus
Nuv,

in

Ta/ivOs,
.

Epitnphio Bionis ),aXsi xa aa

:

•ypajj.jj.ara,

xa\

jeXtioV

;

lALAI.I

Aa'p.bav£ toT; tot«Xoioi.

Hyacinlhi,
T7J;

Constat igitur in byacintho flore non legi nomen sed lugubris initium carminis, 7rpoofu.tov
7cpoavryop{as ut ait
,

Palaf?phstns,

t<*

eVt

t<o

Gprjvo)

ypaa(j.aTa

ul

Pausanias.

Unde

hoc

Virgiliano

:

versu,
Dic quibus in terris inscripti nomina regum, Nascanlur ilores,

;

praeterea

quidquam.

Sed aliquis statim grammati:

ealitcr addidit de suo

« Dicit

autern pocta Ccelium

qui nomina Ilyacinthi et Ajacis significari volunt, jam unius sibi de suis regibus nomen expungi patianlur necesse est, ita ut dcinceps Ajace solo se tueantur, dicantque Virgilium nomina regum posuisse, pro

Mantuanum.
tuano.
»

manu additum,

Servianis quoque ab eadcm volens inlelligi do Ccelio ManJam, Philargyriana quae habemus, puriora
In
«

nomine

regio, et

regcm nuncupasso,

121

Dli

CORONA.
a

122

BOrlptUS

cruci; minoralus
ila

primo a
n, 7).
ei

palrc

modicum

lOJ
l,

damnas, diademati dcstinatum?
ct Palri

Nam

cl
(

reges
Ipoc.

quid
tus
ei

titra angelos, cl
(P.tat.
viii,

gloria cl honore coronaSi

nos Deo
6; v,

suo

fccit (20)

Chri-tus Jesus
flore

6;

Bebr.
si

ob hsec caput

10).

Quid

libi

cum

morituro? Habes
florem
:

luiim dcbes, tale
:

potes

repcnde, quale
coroncris,

suum
spi-

llorem ex virgo
riius

.lesse,

super quem lota divini Sp;xi,

pro tno oblulil
nis

aut nec lloribus

si

gratia

requievit [Isa.

1),

incorcl

non potcs, quia non lloribus potes.

ruptum,

immarcescibilem, sempiternum
in ccelesti

qucm

CAPUT XV.
Serva Dco rem
vo!cl, coronabit;

bonus miles (21) eligendo,
Illc

ordinatione,

suam intaminatam.
ct vult; ei

eam,
:

si

dignationc profecit. Krubescile, commilitoncs ejus,

imo

denique invitat
vitir.

Qui

jam non ab ipso judicandi, scd ab aliqno Milhra'
milile,

vicerit, inquit,
fidelis
arf

rfaho

coronam
u,
ct

Esto et tu
et tu

qui

cum

initiatur

in

spchoo,

in castris

verc

mortem

[Apoc.

10). Dccerta

tonobrarum, coronam intorposito
lam,
quasi

gladio sibi obla-

bonum agoncm, cujus coronam
sitam sibi merilo confidit
ot
(//

Apostolus repoiv, 7, 8). Accipit
in

Tim.

marlyrii, dehinc capiti suo accominodalam, monelur obvia minu a capitc pel-

mimum

angclus
ut

vicloriffi

coronam procedons
(Apoc.
x,
vi,
1),

candido
iridis

oi[uo,

vincorct

2).

Et alius
pralo
:

humorum, si forle, transferrc, dicens Milhram esse coronam suam, atque exinde nunlere,

et

in

ainbitu

ornatur (Apoc.

cttlcsti

(18).

D quam
lionem

coronatur, idque in
sui, sicubi

signum habet ad proba
fuerit

Sedcnt

et presbyteri coronati
et

(Apoc. iv, 4)

eodcm

tentatus

de sacramento

:

quo auro

ipso Filius

hominis supra nubem micat
in

statimque creditur

Rfithrae milos, si dejcccrit

coro-

(Apoc. \iv, 14). Si talcs imagincs
veritalea
in

visione, qua>es

nam,
tanlis,

si

cam

in

Dco suo essc
iide

dixcrit.

Agnoscamus

reprsesentalione ?

illas

aspice,

illas

ingenia diaboli, idcirco
ul

quaedam dc

divinis affcc-

odora.

Quid oaput strophiolo aut dracontario (19)

nos de suorum

confundat et judicet.

Coinmcntarius.
qui quod in lilio purpureo, poelarum byaeintho, nunquam fuerit quod Virgilianum esse, mihi vidciur probabile Graecis liticris logitur inscriptum \i ai, nomina requid si autem et Ajacis istius nomon de fiore expungimus? Obstare gum osse arbilrantur, pasioris Virgiliani versiculo videtur Ovidius, cum ait, mediis foliis inscriplam subintellecla. Rig. cssc litteram communem Hyacintho ct Ajaci, |>ucro Utrisque liliis et omnibus violis. Sic in Bne viroque, lilteram scilicet fhneslam, seu lugubre libri de Spectat... spoctacula dixii utraquo cavea epigramma. ai, ai, ut Hyacinlho quidem sit nota p et omni Btadio gratiora Alba lilia sunt coniessorum, si n littera querelse, Ajaci, nominis. Scd objectiopurpurea martyrum. Rig. ocm hanc amovere haud difficile fuerit cogitantibus tS) Etalius irirfis ambitu ornatuscaeiestiprato. eas liitcras luctum querelamve Sic habet vetus exemplar. Eleganter autcm ot apdenotasse prius quam Ajaccm; imo, noc pro Ajace quidem in lloposite Septimins iridem nuncupavit coelcste prarilms istig usurpari, nisi perluctum; nomine ipso tum, ob speciem smaragdi instar viridantem. Sic Ajaois luctum siguilicaulc, atque iudo Ovidio naeni.n in Apocal. describunlur Kal Vpt? xuxX60sv t-.j Um occasionem vaticinandi, fore tcmpus quo for- 8p6vou 6(totaipaosi ou.aporY&tv5>. IIig. lissimus heros lugubre suum nomen addal m lumc (19) Caput i» strophiolo aut dracontario. Tcflorem jam lugubrem. Sic autcm fieri, ut in Hyacin.nuiorihus scilicet coronis utebaniur anliqni, tho inlul lugubre legatur, certe nihil regium. Pliqnit Plinius, strophia appellantes, nnde strophiola. nius, cap. 11, lib. « xxi Hyacinthum comititur Porro draconlarium videtur ejus saeculi vocabulum fabula lucluum ejus quem A|)6llo dilexeral, ct Ajifuisse pro corolla. Rhen. cis ila discurrontibus vonis, ut (Inrcarnm lilteraBgO voro pulo dracontarium coronam intelrum Bgura, ai ai, legatur inscriptum. » Dc nomiligi confectam, aut cx dracontia berba amidoto adnc Ajacis lugubri, ipse Ajax apud Sophoclen vcrsus venena, cujus meminit Pliniua lib. \\i\, oa[). 19, aui ox gemmis draconilibus de qnibus idem Pl. lib. xxxvu, c. 10. Pam. VI, \l, t(; av r.oz' i"kV ('>.^' int&VUUOV \ut dracontario. Catcnulae sunl dracontaria ToQ uiv £uvo(attv Svopa tof< hj.nl; xaxotc: ox auro argenlow aut otiam alia mateiia in inoN8v "|'ip TC«psoTi xai S\; aiai^siv dum draooma effictse. Monilia vocai draoones Luhat xpi;.
qui rox
;

piiiiin

:


i

:

i

:

:

:

;

cianus, tgj; xepi
Sic

y.3.z-'i\;

r)

^ziyinn:. o:a/.ovTa;.

Thcocrili interpretem. Ulyll. \, Ruphorion in luctu Eacidaa purpuream hyacinihum alloquitur X$Ypau.uiva xuxiouoav nempe in hyacintho legebat non regium nomen JSacidse, sed lugubrc
:

apud

Lb Vn.
(20) Namei reges nos Deoet P«t>i suofecit. ssepissime ingeril Seplimius, sublimem Chrisli
familise

Hoc
i

oannon,

ai,

ai.

Nec

alio

sonsu

accipiendas puto

easdem
Bgurse

litteras, ai, in

gcmma

veteri, quse

humanse
exhibet,

in

Horem

transeunlis

imaginem

servaturque penes Virum prsestantissimum Nic. Fabrum Peirescium. Alque o\ his opinor, manirestum fiet satis vanam oornm essc conjecturam,

digniiatem, quam et pneclare oxtulit Justinus advorsus Thryphonem Jud. ip^wparwbv to ihrfiv/m •;-'''-' 5ou.lv tou 8sou. -i Qunu ei bonus miles. Loquilur de milito isio i[ui coronam in raann, non in capite, g verat, oh eam rem in carccrem raptus. Rhbn.

123

TERTULLIANI OPERUM PARS

II.

-

SERIES

I,

POLEMICA.

124

Q.

SEPT.

FLOR. TERTULLIANI
LIBER

DE FUGA IN PERSECUTIONE.

Argumentum.
licos velut
in lib.

Liber de Fuga in persecutwne, hac jam fervcnte anno 202 scriptus, Tertulliani ingenii
esl, in

valde praefracti etiamnum signam

quo Paracletum Monlani palam
critici

astruit

:

nondum lamen

in

Catho-

Psychicos

insullat.
1,

Non

inepte recentiores

arbitrantur hunc traclatum

eumdem

esse

quem

de Corona, cap.

se editurum promisit de Quiestionibus Confessionum, utique contra pastores tempointer Chrislianos contentione an

re persecutionum

gregem suum descrenles. Orla

persecutionis tempore fu-

gere, aut auro argentove vexationem redimere
nihil dissercret, inlcrrogatus a

sit

licitum, Tcrtullianus,
,

cum

de hac quaostione orc lenus non

Fabio quodam familiari

demum hunc

tractatum exaravit, in quo late coulra

oriliodoxos probare conatur, ministris Dei in persecutione nec fugiendum esse, nec persecutionem numerala

pecunia redimendam, inier csetera itadisscrens

tationem tuaminducere,

Siconstat aguo persecutio eveniat, possumus jam consulct dcterminare ex hoc ipso pertractatu fugiendum in persecutionc non csse. Si
:

enim persecutio a Deo evenit,nuUo modo fugiendum erit quod a Dco cvenit.Sicut duplex ratio defendit, guia negue debeat devitari, negue evadipossit, guod a Deo evenit. Non debet devitari, guia bonus;necesse est enim

bonum esseomneguod Deo visum

est.

— Ca:lera,

quae in suae sententia:

confinmtionem addit pluribus persesanclorum virorum auctoritas

qui piget; quisque enim facile intelligit, insanireibidemTerlullianum tam inepta argumentatione, cui Christi

cxemplum, alque Evangelium qno persecutionis tempore fuga
apertissime adversantur.

praecipitur, el

Lump.

IOi5 CAPQT PRIMUM.
Quaesisti

a

rei

inspectio,

auclore cognito,

planior.

Salis

est

proxime,

Fabi

frater

(1),

ugiendum

necne

sit

in

persecutione, quod nescio quid annun-

quidem praescribcrc *nihil fieri sine Dci voluntate. Scd non stalim hac sentenlia eaeteris retraclatibus 5
locum dabimus, ne a prasenti
si

liaretur.

lempore,
lale,

Ibidcm CfO obloculus aliquid pro loco ac quarumdam personarum imporluniet
ple-

articulo

avocemur,

semitractatam materiam absiuli mecum,

nius

eam de
!

stylo

nunc renuntialurus, utpole quam
commendarat, ct conditio nomine injunxerat. Quanto
esi,

Ergo et malum a Deo, el delictum a Deo nihil jam in diabolo, nihil etiam in nobis ipsis. De persecutionc nunc quseritur. Circa
quis responderit
; :

mihi

et tua

consultatio

hanc interim dixerim
respiciens
ita

nihil

fieri sine

Dei voluntate,
esse, cl, ut
scilicct

lemporum suo jam
euim
les

cam
ejus,

in

primis

dignam Dco

requentiores

imminent perseculiones, tanlo

dixerim,

necessariam,
sive

ad probationcm

examinatio procuranda
fi

quomodo

eas excipere

servorum
batio et

reprobationem.
quis
effeclus

Quis est enim
nisi

debeat. Procuranda

autem examinatio

penes

exitus persecutionis,

alius,

pro-

vos,

qui

-

si

forte,

Paraclctum non recipiendo de-

reprobatio

fidei,

qua suos utique Dominus
G

ductorem omnis
quaestionibus
tuae

verilatis, merito
eslis.

adhuc etiam

aliis

examinavil? IIoc
pcr
**

onme
soli

judicium est perseculio

obnoxii

Igilur

consullationi

quam

quis

aut probatus aut rcprobalus judiea-

ordincm quoque

induimus,
3
,

animadvertcntes

anle determinari oporterc de
tionis,

stalu ipsius persecu-

utrum

a

Deo ob\cniat

an a diabolo, quo

facilius

de obitu ejus constare possit. Omnis enim

Deo competit. Hagc pala illa (2) qua3 et nunc Dominicam arcam purgat, Ecclesiam tcilicet, confusum acervum fidelium eventilans, frumenlum martyrum 7 et paleas negatorum.
tur.

Rorro judicium

Variac lectiones.

eiSeml. Oberth. quam milii et Rhen. ; quarn et Jun. 2 Qui deest Seml. Oberth. 3 Obvenit Fran. 4 Perscribere Seml. Obcrth. 5 Retractavimus Seml. Obcrth. Retractaverimus Fran. 6 Domini Seml. Oberth. Leop. Nomen Rhen. 7 Maturum llhcn. Commeiitariu.s.
1

Quam

(1)

Faln fraler.

Communi Chrislianorum nomine

palam inslrumentum ruslicum
illud

fratiem bic vocal.Quis autem fuerit, incertum. Le Pr. (2) llcec pala illa. Rccle Rhcnanus intcrpretatur

alludit cnim ad Matth. iii, juxla similem B. Cypriani versionem; quia veniel dominus ferens palam in manu
:

sua. et

mundabit arcam suam. Pam.

125
Hacc enim
°,

DR FUGA
scalae

IN PERSECUTIONE.

126
I,

qnas somniat Jacob,
aliis

aliis

ascen-

^

pientia

(I

Cor.

27). Ita et iniquilas adhibetur ut

sum

in

superiora,

descensum
intclligi

ad

inferiora

justilia probetur,

confundens iniqiiitatem. Igiturquod

demonslrantes. Sic et agoncm
flUtionem,
fiorona
et

capit persenisi

A

quo certamen
Apocalypsi,
vel

edicitur,

a

quo

pnsmia
in
invitet,

proponuntur? Lcgis
quibus
illos

edicium
propric

ministerium non est arbilrii sed servitii (arbiirium enim Domini, perseculio, propler fidoi probationem, ministerium n aulem iniquitas diaboli
propter perseeutionis
instructionem);
a
ita

,

agoois

istius

pnemiis ad
qui

eam per

victoriam
vicerint
in

maxime
carnem
VI,

diabolum,
Niliil

si

forte

non

diabolo evenire credimus.

persecutione,

vincendo
et

luctati,

lOI
Ita

Satana: in servos Dei vivi licebit, nisi permi-

rcvera

non

adversus

sanguinem, sed
nequitiac.

serit

105

Dominus,
ia

ut

aut

ipsum

destruat per
l3
:

advcrsus spirilalia

(Ephes.

12)

fidem rlectorum

tenhtione victricem
traducat
(4),
o.ui

aut ho-

agnosces ad

cumdem agonothetam
invitat
in

pertincrc

cer-

mines cjus luisse
illum.
potuit

qui defecerint ad

taminis arbitrium, qui

ad prjemium.

Totum

Habcs exempltim Job,
incutere

diabolus nullam
a

quod agitur
tis

pcrsecutione, gloria Dei est proban-

tentalionem, nisi
in

et

rcprobantis, imponentis et dcponentis.

Quod

potcstatem,

ncc

substantiam
otnnia

Deo accopisset quidem ejus, nisi

autein ad gloriam Dei perlinet, utique ex volunlale
illius

Dominus,

Ecce, dixisset,
do, in

qum sunt
nisi

ei,

in

eveuict.

Sed quando
<J

Dcus magis

creditur,

B manu tua
(Jiib,
i,

ipsum autemneextenderis manurn
posleaquam
trado
n, 6).

cum magis timetur, nisi in tempore persecutionis? Tunc Fcclesia in altonito est; tunc ct lidos
Btti
in
cl

12).

Denique ncc extendit,
Ecce,

et

hoc postulanti Dominus,
apostolos

dixisset,

expeditione Bollicitior et disdplinatior
Btationibus, ct
diligentia

in

j<»juniis

tihi illum,

tantum anifham ejus custodi(Job.
nisi

orationibus, et hiiniililale, in alet

Sie ct
vit,

in

facultatem teutationis postulaex permissu. Siquidem
:

lerutra

dilcctione

(3),

in sanctitaic ct
et spci.

non habcns eam
in

sobrietate.

Non enim

vacatur nisi timori

Adeo

Doniinus

Evangclio ad Petrum

Ecce,
1

inquit,

H

ox hoc ipso ostendilur nobis non

posse diabolo

postulavit Satanasuticerneretvos (5

velut frumen-

iepulari eam, qu;e meliores efficit Dei servos.

tum
tua

:

vcrum ego rogaoi pro
xxii,

te,

ne deficerel /ides

CAPCT
Si

(Luc.

31):

id

est,

ne taiitum diabolo

II.

permilleretur ul fides pcriclitaretur.

Quo

ostendi-

quod

l0

iniquilas a

Deo non

est,

sed a diabolo,

tur,
fidci,

nlrumque apud Deum
et

esse, et

concnssionem
ab co peti-

persecutio auteni ex iniquitatc consistit (quid
iniquiua
rcs

euim

protectioncm,

cum utrumque
fidei

quam

vcri Dci autistites, ornnis

" seclato-

tur,

concussio

a diabolo, protectio a Filio. Ft uti-

venlatis, nocenlissimorum

morc
,

tractari)? ideo

C que cum
polestatc
cijiit

FiliusDei protcctionem

babet

in

sui

fidetur persecutio a diabolo cvenire
gitur,

a
:

quo iniqui
scire

quam
est

a Palre postulat, a quo

onuion acdiabolus in

cx qua constal perscculio

dcbc-

polcstalcni in caiisct in terris (Matth. xxvin,

mtts;

quatenus

neo

pcrsccutio
sine

est sine iniquitate

18

1,

quale
stia

ut

concussioncm
in

fidci

haboli, ncc probatio fidei
ter

persecutione, prop-

manu

habeat? Sed

legitima oratione iG»

cum

probationem

fidei

necessariam iniquitatem, non
perseculioni
,

diciinus ad

Patrem
13)

imirocinmin
riorn
;

prs3stare

sed

minisicfidci

(Matth.

vi,

Ne nos inducas in tentationem (quse aut major lentatio quam per:

prsecedere enim

Dei voluntatem circa
ratio

sccutio?); ab co

illam

protilemur accidcre, a quo
:

probationeni,

qua>

est

pcrscculionis,

sequi

vcniam cjusdcprecamur
lur
in
:

hoc cst enim quod sequine nos

tutem

diaboli

iniquitatem ad iostrumentum perseratio

Sed erue nos

a nialigno (Ibid.)\ id cst,

Hilionis,

qua?

esl

probationis.

Nam
cst, in

et alias,

luxeris in tentationem, pcrmittcndo

nos maligno.

n

quantum
est
sic

jusiiLiae iniquitas

eemula

tantum

Tunc cnim cruiinur
tradimur
in

diaboli inauibus.
in

nateria
iit

ad testimonia ejus,
in

cujus est Bemula;

tentationem. Ncc

non poicorum gregem
illi

cum

justiiia

iniquitate

perficialur,
(//

tpiomodo
xii,

diaboli legio

habuit potestatem,
ut
in

n.si

eam do Deo
l>oi

firtus

in

iufirmitate

perficitur

Cor.

9)

impetrasset, tantum abest

oves

babeat.

Natn infirma

mundi

electa sunt a

Deo, ui confun-

Q

Possura
ralas

dicere,

porcorum quoque
fuisse;

sctas luac

nnme
aancto

tantur fortia;et stulta ejus, ut eonfundantur sa-

apud Deum

nedum capQIos

Variaj lectiones.

ow Semler.

Nisi cum persecutibnis Ecclesia Latin. ltt Qu oniam I.atin. M OinObcrtb. Leop. V1 Verba ministerium instructiouem nescio qua de caus< omisit Scml. (//<•>causa /tM sequax Oberth. 1 * In tentationem victricem Seml. Oberth.

;;

Haa ctiam Seml. Obciih. Leop.

Commentarius.
"gnificai
in|

(3)/« alterutra diligentia ci dilectione. lli> verbis quajcunque sunt Chrislianss pielatis
:

Deum

el

proximum
el

officia,

dilectorum affeclus, etiam iMimin laudabant, el mirabantur, in [pologet. Rig. ld/ homines ejus fuisse fraducaf.Ostendal dcmoustrei uoraines fuisse diaboli, qui deserlo Deo aefecerint ad chabolum. llm
v
.

rse , diligentium

quales Bdelium

Postulavit Satanas, utieernerei vos. Cernere pro cribrare, quod tox Grsecaxooxmtfeai, Luc. xxn, significat, etiam Plinio us tatum cst lib. xvin, cap.
• 1
1

Pam
s

.

Sed in lcijitima oratione. Oralionena legitimam dicil, quam milis dictavil Christus coeleslis juris peritus. Stc precem legitimam dixil Augusitnus, serm. ISMS, ie Tetnp. Rio.
[Vi

127
niin.

TERTl LLIAN! OPERUM PARS
Habere videlur diabolus proprjam jam potesi

T

II.

W

SERIES

I,

POLEMICA.
quserinuir
a

128

^

plures concurrimus in Ecclcsiam,
tionibus,
ct

na-

statcm,

forle in cos q

ii

ad

Deum non

pertinent,
in

limemus ne
tunc

turbentur
sit

nationes.

Ausi

semel

in

stillam situlce (Isa. xl, 15), et

pulve(7)

non
velit

scitis

quod Deus omnium

Dominus? Et
;

rem

areoe ct in

salivam nationibus deputatis
in

a

Deus,

perseculionem patieris

si

vero

Deo, ac per hoc diabolo expositis

vacuam
in
;

quo-

noluerit, silebunt naliones.
in

Credas ulique

;

si

lamen

dauimodo
Dei nihil
Liceat,

possessionem. CaHerum,
iili

domesticos
qui.i

eum Deum

credis, sine

cujus voluntate nec pas-

licet

ex propria polestale
causis,

quando

ser unius assis cadit in terram (Matth. x, 29).

Nos

id est,

ex quibus
demonslrant.
j:is

turis siguata

exempla in ScripAut enim ex causa provel

aulem, puto, multis passeribus

antistamus.

CAPUT
Igitur
si

IV.

bationis concedilur ei

tentationis provoc.;to
:

constat a quo

persecutio eveniat, possu-

provocanli, ut in superioribus
balionis
in

aut ex causa reprocarnifici

mus
et
in

flOSJ tradilur
Sau1
:

ei

peecaLor quasi

jam consullationcm tuam inducere (9), determinare ex hoc ipso praelraclalu, fugiendum
perseculione non esse.
Si

I07

pcenam, ui

Et abscessit, inquil, spiritus

enim pcrsecutio

a

Deo

evenit, nullo modo fugiendum erit quod a Dco evcDominia Saule, ctconcuticbateum spiritus nequam n 't. Sicul duplex ralio defendit 20 quia neque deei suffocabat (II Reg. xvi, 2). Aut ex a Domino n
,

,

causa cohibitionis

14
,

ut Ap3stolus refert (II Cor.
(8)

B beal

devitari,

neque evadi

possit

quod a Deo

evenit.

xn,

7)

datum
:

sibi

sudcm

angelum Satanae

ut

colaphizctur
in

nec

hanc speciem

permitti diabolo

Non debct devitari, quia bonum. Necesse est enim bonum esse omne quod Deo visum esl. Et numquid
ideo in Genesi-sic positum esl
: :

sanclo> humiliandos per carnis vexationem, nisi
tolerantiae scilicet
ct in

Et vidit Deus quia

simul ul ct virlus
perfici possit
;

infirmitaic
et

nam

ipse Aposlolus Phigellum

Hermogenem
blasphemcnt
Dei
facilius

tradidit Satanae, uti
(II

Tim.

i,

15).

emendentur, ne Vides jam et a servis
potcstatcm,
tanto

bonum cst (Gcn. i, passim) non quod ignoraret bonum csse, nisi vidisset sed ut hoc sono portenderet bonum esse, quod Deo visum est? Mulla qui;

dem

sunt, quae a

Deo

eveniant,

H alicujus
Deo

malo evcevenil, ut

diabolum accipere

niant.

Imo

bonum

est ideo,

quia a

abcst ut

eam cx
et

proprietate possideat.

divinum
persecutioni-

et rationale.

Quid enim divinum non ratio-

CAPUT
Cum
ergo
haec

III.

exempla magis

in

nale, non bonum? Quid bonum non divinum? Si autem sensui cujusque videtur, non sensus hominis

bus evcniant, siquidem magis tunc probamur vel re-

praejudical

21

stalui, scd
22

status sensui. Stalus
cst,

enim
sensui

probamur,
catholice
illo

et

magis

tuuc humiliamur vel
vel

emenda-

uniu.-cujusquc

ccrtum quid

el

dat

23

mur, ab eo permillalur
tieri
:

imperetur

nccesse cst

C

qui dicit
(Isa.

mala

ha?c, a quo et ex parte, sciliccl ab Ego sum qui facio pacem, et condo xlv, 7), id csl bellum. Hoc est enim con15

stamm, sicuti est. statu quidem bonum quod a Dco venit a Deo non bonum, quia divinum, quia
l

e g em >

lla

scntiendi

Si

aulem

(nihil

enim

raiionale),
in tuto 24
,

sensui vero

malum
quse

vidctur, erit

status

trarium paci. Nostrae autem paci quid

est bellum,

sensus in
tas,

vitio.

Statu optima res pudicitia, et veria

quam

persecutio? Si persccutionis vel

maxime
:

exi-

el justitia,

multorum scnsu

displicent.

lus aut

vitam afferunt aut mortem, aut plagam aut

sanationem, habes auctorem ejusdem

Ego pcrcu-

tiam, et sanabo; ego vivificabo, et mortificabo (Deut.
xxxil, 39).

Nunquid ideo status sensui addicilur? Ita el perseculio statu bona est, quia divina ct ralionalis disposilio sensui eorum vero quorum malo venit,
;

Uram,

inquit, illos,

sicuturitur argen-

displicet.

Vides eiiam

illud

malum ralionem
in

25

apud

tum rnm

1G
,-

ct probabo, inquit, illos, sicut

probatur aupersecuHaec
tcnore.

Deum
cum

habere,

cum
et

quis
illud

persecutione evertitur
ralione
in

[Zachar.

xm,

9).

Cum enim exurimur

de salnte, sicul

bonum

contingere,
salutc?
Nisi

tionis ardore,

tunc probamur de fidci

quis ex persecutione

proficit

Dominum, aul si crunt ignca jacula(Eplies. m) diaboli, perquae fidci non polerit persecuiionem maluu salvus esl is ustio et conflatio adminislratur ex Dei tamcn vo21 lutilatc. Dc 'sto quisdubitarcpossitignoro.nisi planc D diccre, quae eliam in mali 2G partc bonum est dum ratione administratur. Ita si bonum persecufrivola el frigida fidcs, deprehendens cos qui limidc
irrationaliler
:

quis aut perit apud

;

convcniunt in Ecclesiam. Dicitis cnim
iucondile convenimus, simul
18

17
,

Quoniam

tio

convenimus, etcom-

finimus,

quoquo modo, quia de statu constat, merilo dequod bonum est vitari non oportere qui
,
:

Variae lectiones.

Quod Pam. Seml. Obcrth. 1G Argentum aur. Franeq. n Inquit addit Ri Cohabitationis Seml. Oberth. ,,! lu Non Iihen. 2 oDepcndit Pam. Seml. Oberth. 2l Praejudicavit Fran. 22 Unus Et add. Seml. Oberth. ga.lt. 25 Rationale Seml. Oberth. 2G Et jam i quisquc Rhen. 23 Sed da Seml. Oberth. 24 In toto Rhen. liig. Yenet. malis Pam. 27 In malis par bonum est Rhen.Seml. Oberth.
i*

15

Commentarius
(7)

Etinsalivam nationibus deputatis. Despectim

conspuendis. Rig.
(8)

Datum

sibi

sudem.

Palum SxoXona

xrj

oapxf.

Sic lib. V adv. Marc. Creatorem dicit angeium Satance colaphizando apostolo suo applicuisse. Rig. Datum sibi sudem. Stimulum, ox6Xona. Le Pr.

Consultatwnem tunc inchicere, elc. Inducitu Rhen., propric quod dcletur, hic consuk. tionem inducere, cst tollcre dubium consuliationi^ cxponit autem seipsum, cum addit, et determinar
(9)
inijuil

In sequentibus est egregia

ejusdem rccognilio. Pai

129
delictum

DE FUGA

IN

PERSECUTIONF.

130

CAPUT VI. sit, quod bonum cst rccusurc; co amplius, * Irno, inquit, quia pnccftptum adimplevit, fugicns Dco visum est jam vero ncc posse vilari, quia quod dc civitate in civitatem. Sic cnim voluit quirhm, a Doo cv(;nit, cujus voluntas non potcrit cvadi. Igitur qui putant fugiendum (10), autmalum exprosed et ipsc fugitivus, argumenlari, ct qui proindo
:

brant Deo,

si

pcrseculionem

uti

malum

fugiant

;

bo-

nolunt inlclligerc scnsum Domini
nis, ut
3>l

illius

pronuntiatio-

num cnim

ncrno dcvitat; aut fortiorcs sc

slinianl, qui

pulant sc evadcre posse,

si

Deo exiDeus tale

tur,

arl vclamcntum limiditatis sufe ulaneam cum 109 ct pcrsonas suas habuerit ct tcm:

aliquid volucrit cvcnirc.

pora etcausas
fufjite

Cum

cceperint, inquil, persequivos,
in

CAPUT

de civitate in civitatem [Maltk. x, 23i.Hoc
35

V. ne pe-

personas
in

propric aposlolorum, et in tempora, ct
perlincrc defendimus, sicut fprap-

IOS
ream
si

Scd,

Quod mcum
;

est, inquil, fugio,
si

causas eorum
3G cl)

ncgavcro

illius cst,

voluerit,

etiam fu-

ccdentes

subsequentes scnsus probabunt, qni
:

viam nationum Ccrlus es te negaturum si non fugeris, ne ieritis; et in civitatem Samaritanorum ne introan incertus? Si cniin certus, jam ncgasti quia prscieritis,sed ite potius ad oves perditas domus hraelis sumendo 28 te ncgaturum, id dcspopondisti, dc B (Mattk. x. 5. 6). Nobisautem et via nalionum patel, quo pnesumpsisti in qua et inventi sumus, et usque in finem incect vane jam fugis ne neges, qui si ncgaturus es, jam negasti. Si vero inccrtus dimus et nulla civitas excepta est, qua per totum cs, cur non cx a^qualilale incerli metus interulrumorbem praedicamus sed nec cura nobis Israelis injuncta cst cxtra ordinem, nisi qua et omnibus genque cventum, etiam confitcri te posse praesumis, ct salvum magis licri quominus fugias, libus prrcdicare debemus. Etiamsi apprchendamur, sicut - J non in concilia eorum perduccmur, ncc in synagonegaturum tc pnesumis, ut fugias?Jam nunc aut in nobis cst utrumquc, aut toLum in Deo. Si in nogis illorum flagcllabimur, sed Romanis utique pobis est confitcri aut ncgare, cur non id praesumimus testalibus et tribunalibus objiciemur. Sic 37 igitur quod cst mclius, id est, confessuros nos ? nisi, si et fuga pneceptum aposlolorum conditio dcsidcravis confucri, pati non vis. Nolle autem confiteri, bat, quoniani primo pncdicandum erat ad oves perncgarc cst. Si vero in Dco totum est, cur non toditas domus Israelis. Utergoperficereturpraedicalio, tum relinquimus arbitrio cjus? agnoscentes virtuapud quos 38 priores perfici oportcbal, uti pancm
gicntem
rcducere in medium. Hoc mihi prius
nonnisi in apostolos competunt
In

mc
:

rcspondc

;

;

;

;

1

lem
ct in
esi,
sit

<-t

potcstatem, quod possit
30 in

nos sicut fugicnlcs

Q

ante

tilii

quam canes sumcrcnt,
:
'

ideo

illis

fugcre tunc
'

reducere

mcdium

;

ita

ct

non fugicnlcs, imo

ad lcmpus pra>cipit
riculum
proprio
,0

mcdio populo convcrsantcs obumbrare. Qualc ut ad fugiendum Deo honorcm reddas, qui pos-

non proptcr cludendum 3 J penomine persecutionis (atquin
profectum
annunliationis,

perseculiones eos passuros prsedicabat, ct tolerandas

teetiam fugientem produccre inmcdium, adconlestandum 3I autem inhonorcs illum, desperans potentiam prolcclionis ab
illo ?

docebat)

;
'

sed
ll

propter

ne, statim

oppressis, Evangelii

quoquc dissemilacitc
in

Quare
iu

32

non magis,
:

natio perimerctur.

Ncque enim quasi
et

ali-

ex hac partc constantino et Bducise

Deurn, dicis
:

quam

civitatem

transfugiendum
cx

crat,

sed

quasi

Ego, quod

volucrit, ipse

meum mc

est,

facio,
:

non discedo
fugere

Dcus

si

ubique annuntiaturis,

hoc ubique persecutioVJ
.

protegct

hoc potius nostrum

est, ?

nes subiluris, donec replcrcnt doclrina sua

Deni-

stare

sub Dei arbitrio,

quam

sub nostro

que

:

Non consummabitis,

inquil, civitates Israelis

martyr (11), cum tolicns fugissct persecutionem de Ioco in locum, etiam pcriRutilius sanctissimus

(Matth. x, 33) Adeointra terminos Jodseee prseceptura
fugpc continebalur. Nobis
linilio

cnluni (ut putabat)

nummis redcmisset,
sibi

post tolam

compelit pncdicationis, in
Spiritu

autem nulla Judssss pra'omnem jam carncm
Paulus,
ct apostoli

MCurilalem quam

inopinato apprchonsus, et pwsidi oblatus, tormentis dissipalus, credo pro fugae casligatione, dehinc ignibus
,

prospexerat

ex

cffuso
ipsi,

sancto.

Itaque

datus, passioncm,
relulit.

quam

vitaral, misericordise 33

Dei

Itrare hoc docuniento,

Quid aliud voluit Dominus nobis demonquam fugicndum non esse,
si

mcmores prsscepli dominici, oontestantor illud apud brael, qucm jam doctrina sua impleverani Vobis oportuit iu primis sermonem Dei tradi. Sed quoniam repulistis cum, ncc dii/nosvos <rterna vii
:

i

existimastis, ecce convertimus nos ad nationes [Aet.
xiii, 46).

quia nihil fU a prosit g

Deus nolit?

Atque exinde conversi

ct ipsi, sicut

anlc-

Variee lcctiones.

resumendo Rigalt. Sicum llhcn. M Educere Pam. Seml.** Ad constandum Rhen. ^Quanto Rhen. Rhen. * Ea Cod. Wouw.*> Persona Powi. Rhen. M Verba uncis inclusa Pamel. aitdidit ;•<•<<7"f'/"<; Rig. 31 Si Rhen. 3a Apud nos Vcnet. 3>J Elidcndum Rhen. Seml. etc. w 1'ro nomine Jun. *' Statum
1
'-"'

28

Mise iisericordia

mww,

Jun.

''

J

Doclrinam

smmPam.

Connnentarius.
.('O^
8fl
«

Wtur
fco

vionenst,

qui putant fugiendum. In codice Diad igitur, Ibidemque tn margine, Eo
-

ul •««

(U) Rutilius sanctisstmui martyr. Pass - aal io Africa cum Silvano et Mazimo ui ex Uartyrologio
patet, in

'"'<' ,)

Rio.

qno male, Rutilus. Lf Pn.

131

TERTULLIANI OPERUM

PARS

11.

SERIES

1,

POLEMIGA.

132

cessores instituerant,
cl
in

civitutes
scilicet

in viam nationum abierunl, * paret ox his quoque pncccptum fugae sunm tunc Samaritanorum introierunt ; ut In habuisse ralionem quam oslcndimus. Scd infir-

totam minos

terram exiret sonus eorum,

et in ter~

mitalcm,
pro sua

inijuit,

quorumdam

prospiciens Dominus,
et

orbis voces

eorum

(Psal. xvin, 1). Si ergo ccsel introitus in civitates

humanitale
:

nihiloininus

porlum fugse

savit exceptio viae

nationum,

demonstravit

non enim idoneus eral cliam sine

Samaritanorum, cur non

cessaverit ct fugSB prseoe-

fuga lam turpi, et indigno cl servili praesidio salvos
facere in persecutione, quos sciret infirmos. Atquin

ptum
runt

paritcr

emissum? Denique ex quo saturato
in

Israele apostoli
clc

naliones transicrunt,

ncc fugcconcesserat

non

fovet,

sed rccusat

semper intirmos;

primum

civitate
et

in civitalem,

nec

pati dubitaverunt.

Atquin

Paulus, qui se

per

murum

docens non fugiendos essc perseculorcs, scd polius non timendos. Nolite timere eos qui corpus occidere
possunt, animoe autemnihilvalent facere. Sedtimete

cxpediri de
praeccpti;

persccuiione,
in

idcm jam

clausula
fl

qua ad hoc lempus eral officii, et in condiscipulis

eum

qui et corpus et

animam perdere

potest in ge-

summationc
surus
illic

praeccpti,

lO

magnopere
sollicitudini
:

hcnnam
prsefinit?

(Matth. x, 28). Atque exinde quac timidis

dcprecantibus, ne se Hicrosolyma commiltcret, pasquae

Agabus propheiaverat,
et

eorum non
quit, facitis

subscripsit; sed e contrario

Quid, in

lacrymantes

conturbantcs cor

meum ?

Qui pluris fecerit animam suamquam me, g ?ion est me dignus ; et Qui ttl non tollit cruccm suam et seguiturme, nonpotest essc meus discipulus (Luc. xiv, 26). Postremo, in Apocahjpsi non fugam
:

Ego eni?nno?imodovinculapatioptaveri?n,sedeiiam

timidis

offert,

sed inter caeteros reprobos particu-

mori Hierosolymis pro no?nine Domini mei Jesu Fiat voluntas DoChristi. Atquc ila omnes aicrunl mini (Act. xxi, 17). Quae erat voluntas Domini? utique non fugiendi jam persecutionem. Caeterum,
:

lam

in

slagno sulphuris et ignis,
v. 8).

quod

est

mors

secunda (cap. xxi,

CAPUT
Refugit et ipse vim
ratione
scilicet

VIII.

polerant et priorem Domini volunlatem proposuisse

qua fugere
vitasse
ipsis

mandaverat, qui illam persecutionem

maluerant. Igitur,
fuit fugae

cum

etiam sub apostolis

interdum (12), sed eadem donec qua apostolis fugere praeceperat implerel; qua consummala, doctrinam suam
;

temporale

praeceptum, sicut et reli-

non dico
glailio,

stetit,

sed nec auxilium a Patre angelodesideravit, increpito

quorum
etsi

praescriptorum, non potest apud nos per-

rum exercituum

eliam Pelri

severare quod apud

doctores nostros concessavit,
:

professus quidem
et

aut non proprie ad illos fuisset emissum perseverare illud Dominus voluit, deliquerunt
apostoli qui

si

usque ad mortem

43

«

tenderet, primo,

in

et ipse est animam anxiam carnem infirmam; ut libi osse utramque substantiam hu-

non usque

in finem fugere curaverunt.

manam

fuisse,

ex proprietate anxietatis animae, et
;

CAPUT
Videamus nunc an

imbecillitalis carnis

ne
ut

aliam (ut

quidam

nunc

VII.

induxerunt) aut carncm aut
pretareris;

animam

Christi inter-

Domini edicta congruant perpetuo lugae praecepto. Primo quidem, si a Deo perscculio est, quale est ut idem fugiendam
et caetera

dehinc,

demonslratis. conditionibus
valere per semetipsas sine

earum, scires
spiritu.

illas nihil

Et ideo praeponit, Spiritus promptus {Matth.
inlelligas in te esse

cam mandet,
melius

qui et infert?

quam

si

evadi vellet,
praevaricari
,

xxvi, 41), ut utramque conditionem substantiae utrius-

non immitteret,

no voluntale

quc respiciens,

etiam fortitu;

vidcretur. Aut pati enim nos voluit persecutionem aut fugcre. Si fugere,

dinem

spirilus,

quomodo
forli
:

et

infirmilatem carnis

ac

quomodo

pali?

si

pati,

quo-

jam hinc scias quid unde facias, et quid cui subjicias;
infirmum
scilicel

modo fugere? Jam vero quanta
contrariam fugae?
confitebor

inaequalilas senten-

ne, ut

nunc

facis,

de carnis
fir:

tiarum jubentis fugere, et invitantis ad passionem,

quidem

infirmilale causeris,

de spiritus autem

eum coram
i?i

Qui confessus fuerit me, et ego Patre meo (Matth. x, 31),

milale dissimules.
fieri posset,

Postulavit et ipse a Patre

Si

transiret ab illo calix passionis. Poslula
ille,
:

Quomodo

confitebilur fugiens?

quomodo

fugiet con-

D

et tu, scd

stans ul

sed postulans tanlum, sed

fitens? Qui
illo cora??i

meconfususfuerit, etegoconfundarin
confundo confessionem, Felices

subjungens

et reliqua

Verum non quod
ipse tibi

ego volo,

Patre [Marc. vm, 38; Luc. xix, 26). Si

sed quod tu (Matth. xxvi, 29). Fugiens autem quo-

devito passionem,

modo
quod

boc
tu ?

postulabis,

praestans
vult

calicis

qui persccutione?n passi fuerint causa nominis mei
(Matth. v, H).
Infelices ergo qui fugiendo ex prae-

translationem, nec

quod Paler

faciens,

sed

ccpto non crunt passi. Qui sustinuerit in fine?n, iste
salvabitur (Matth. x, 22).
fugere,
vis in
si

Quid ergo,

me

jubens

CAPUT
runt,

IX.

finem sustinere? Tanla

diversitas

scntentiarum
43

non congruit

divinae gravitati, ap-

Omnia aposloli secundum Deum utique docuevoluerunt. Ubi illos omnia evangelizarc 4
''

Dereliquerunl

quidam malc.

tA

Varia1 lectiones. Evangelii revolverunt Ed.

1

Rhen. prob. Jun.

Commentarius.
(12)

bus

et

Refugit et ipsevim interdum. Variis rationiexemplis, eliam Christi Domini fuga, quam

elcganlur explicat, fugiendum non esse probat. Le Pa.

13;]

DE FUGA

IN PERSECUTlONIi.

1:3-4

ostendis praeccptum .fugiendi dc civitato iu civitarestanrassc? quia nec potuissent lalc quid tera
consliluere tam

^ magisGnrcum
adhibont
ut ct
:

vcrsicuhim s;pcularis sentenliae

sibi

contrarium
qui
ol)

cxemplis

suis,

ut

fu-

rursus yrtniiubitur (14); rursus forsilan fugiat. Et quando vincet, qui,

Qui fuijiebat,

gam mandarent;
insulis,

cum maximc de
confcssioncm,

vinculis

vel

cum

fugerit,

victus

cst?

Bonum

militem Chrislo

quibus

non ob

fugam

imperatori suo praestat,

qui tam plene ab Apostolo
audita,

nominis,
Inlirmos
fugientes

eontinebantur,
sustincre jubet
(

ad

Ecclesias

scribebant.

armatus,

tuba

pcrsecutionis

diem

deserit
ali-

1'aulus; utique

enim non

perseculionis ? Ilcspondcbo ct ego de saiculo

quomodo enim sustinebantur absentes?).
sustinendos, sicubi
Sic
ct

quid

An

paticntia dicit
fidei

per infirmi-

Usquc adcone mori miserum est?
(Virg. Aincid. xii, G16.

tatem

suac offcnderint?

pusillanimcs

consolari,

monct
fugffi

:

non tamen in fugam mitti. Sed cum adNe locum malo dcmus (Ephes. iv, 27), non

Moriatur quoquo modo,autvictus,autvictor.Nam ets

suggcrit consilium, scd iracundire docet tcm-

negando ceciderit, cum tormcntis tamen prselialus. Malo miscrandum quam erubescendum. Pulchrior
est miles in

pcramcnlum. Et siredimcndum tcmpus dicit (Ephes. v, 1G), quia dies neijuam sunt : non per fugam, sed
pcr

praelio amissus,

Timcs bominem,

Chrisliane,

quam in fuga quem timeri
es
;

salvus.

oportet

sapientiam
(13).

convcrsationis,

lucrari

nos

vult

B ab

angelis,

siquidem agelos judicaturus

quem

oommcatum

Cseierum, qui lucere

nos jubet

timeri oporlet a d&moniis, siquidem et in dcemonas
accepisti

1 l'J velut filios lucis, non jubet fuga abscondi ut filios lencbrarum. Stare immobiles prsecipil, utiquc ncc fuga mobilcs, et accinctos, in lugam an in oc-

polestatem

;

qucm

timeri oportet
in te

ab unijudicatur

vcrso mundo, siquidem et

mundus

Chrislum indutus
es.
in te cst.

es,

siquidcm in

Christum tinclus
Christuro,
reddidisti.

cursum Evangelii ? Arma qnoque demonslrat, quae fugituris non cssent neccssaria, inter quae et c!ypcum, (juo possitis teladiaboli cxstingucrc (Ephes
vi,

Qui fugis diabolum,

dcpreciasti
te

qui

Fugilivum cum diabolo

Sed

Dominum
phetes
quasi a

fugicns, exprobras omnibus fugilivis sui
et

16), rcsistcntes sinc dubio, et excipiontcs
illius.

omnem
nedum

vanitatem consilii. Fugerat

vmi

Proinde

ct

Joaimcs pro fratribus quoque
(

llJJDominum,

trajeccrat ab

animas ponendas docel
pro Doinino. Iloc
a

I

Joan.

111,

16),

non polest adimDeniquc memor Apocalypsis suae, in qua pleri. timidorum cxituni audierat, de sensu admonet ct
fugienlibus

Dco transfrelaret; mari ct in terra, verum in utcro ctiam besliaj invenio.in quo nec moripcr triduum potuit, nec vel sic Deum evaderc. Quanto melius Dei servus ? qui sive

quidam animosus proJoppe Tarsum scd ilJum non dico in
,

ipsetimorem rejiciendum: Timor, inquit, non est 171 dilectione.Sedenim perfectadilectioforas mittit

Q

inimicus Dei imminet, non

fugit

eum,tutela

sed

potius
,

contcninit, confidens scilicel do

Domini
est

sive

timorem

(IJoan.w, 18);
babet,

quia timor
stagni.

supplicia-

Dcum
astilit,

reformidat,

quanto

magis sub ocuiis ejus
esl,

menium
limcl,

utique

ignem

Qui autem
scilicct.

dicens
:

:

Dominus

potens

:

omnia
faciat

11011

csl perlcclus, in

dilcclione Dci

illius

sunt
vult,

ubi ubi Uuro, in

manu

cjus

sum;
volct,

Porro, quis fugict pcrscculioncm, nisi qui

timcbit?
si

quod

non discedo;

ct si perirc

mc

ipse

Quis timcbil,

nisi qui

non amavit

?

Spirilum vero

mc

pcrdit,

dum me ego

servo

illi.

Malo invidiam

COnsulas, quid magis

scrmone

illo

Spiritus probat ?

ci facere

per voluntatem ipsius

percundo,

quam

Namque omnes pene ad marlyrium exhortalur, non ad fugam, ut ci iliius commemoremur Publicaris, inquit, bonum tibi est. Qui enim 11011 publicatuf in hominibus, publicatur in Domino. Ne conliindaris,
:

bilem, pcr

meam

evadcndo.

CAPUT
Hoc
tet,
si

XI.
Doi opor-

senlire et

faccrc

omncm servum
inajoris
tieri

eliam niinoris

loci, ut

possit (15),

justilia

tc

producil in
?

nicdium.
tit,

Quid confundcris,
conspiceris ab ho-

laudem sercns
ribus et
lyriis;

Potestas

cum

quem gradum cx dcrit. Sed cum ipsi

perscculionis

tolerantia
id est, (17',

asceudia-

auclores (16),

ipsi

minibus. Sic et alibi: Nolite in lcclulis, necin ardo-

coni, presbyleri ci cpiscopi

fugiunt

quwnodo
dictum

febnbus mollibus optarc cxire, sed in marpassus pro vobis.

Q

laicus

intclligcrc

potcnt,

qua

ralione

ut glorilicttur qui cst

(Matth. x. 23): Fugitc dc ciritalc in ciritatcm »Ita-

CAPDT

X.

Scd omissis quidam divinis cxhorlalionibus, illum

que cum duces fugiunt (18), quis dc gregario numero sustinebit ad gradum iu acie ligondum sua-

Coinmentarius.
(13)
seeculi

Lucrari nos vult
dicit,

commeatum ? Commealum
sioculo

moram

autem nos
ait,

vult

nostram. Lucrari commeatum, hoc cst, pro lucro
iu

babendae anctoritas. Et in Glossis Philoxem. in Auctor, ap/rjb;. auO:vrr,;. et AgrinnMisorum libris auctores absolute ponuutur pro doctoribus el
magisti
1
.

nobis poni diem,

quemcumque innocenter, sive, sapienii conversatione, trausigiraus. Rio. \vr,p 6 ^psuYwv xa\ ttaXiv uayijvsxat; (14)
'

ut

is.

Rig.
'

Ipsi dtaconi, presbyteri et episcopi fugiunt.
t
1

lloc

majoris loci fieri possit. Sic libro dc Baptismo, majores dicil cos, qui iu ordincni eccle/

/

.\ow dedecus exprobrat lio. </ Corona : pastores eorum, in paee leones, iu prseUo ccrvos.
Rio.
[18 C.um duces
dixit, et

ei »

siasticum Bunl allecti. EUg, (16)&d cutn ipsi auctores. Auctores dicit Kccle&i« propositos ot magistros, quos penes esi Boclesise

fugiunt.Uoceslauctores, utmoilo

paee pastores, qui ccrvi csse soleni, ul cxprobrat

m

leones,
dfl

in

pralio

Corona. milit.,

135
dentes
*5 ?

TKRTULLIANI OPERUM PARS
Cerle qnidem bonus pastor
ut

II.

SERIES

I,

POLKMICA.
Pretium interest.
est,
ita

130
Csele-

pecoribus ponil;
Cliristo

Moyses, non

animam pro Domino adhuc
ait

proinde ncc rcdimendam.

rum, sicut fuga redemplio gratuita
ptio

redemtimidi;

revelalo,

etiam in se tigurato,

(Exod.

nummaria fuga
consilium
est.

est.

Certe

el

luijus

xxxn,

32)

:

Siperdis hunc populum, inquit, ct

me

tatis 51

Quod
ex

times,

rcdimis

ergo

pariter cum eo disperde. Caeterum, Christo confirmantc figuras suas, malus pastor est, qui viso lupo
fugit, et pecoradiripienda dcrelinquit(Joan. x, 12): detinebuntur projicielur dc villa paslor hujusmodi
:

fugis.

Pedibus

stetisli, cucurristi

nunimis (20. Ifoc
fugisti.

ipsum autem

quod

stetisti

redemptione,

Ut

redimas suo

bominem

tuum

nummis,

quem

sanguine

redemit Christus,

quam indignum
non pepercit
pro
ligno

illi

missionis
48

46 suae

mercedes

47

in

compensatio-

Deo
pro

et dispositione ejus, qui Filio suo
te
;

nem

(19),

imo

ct

de priore pcculio ejus exigetur

(Rom. vm,

32),

ul

fieret

maledietum

detrimenli Dominici restitutio.

Etenim qui habet,
12). Sic Za-

nobis

quia maledictus

qui pependerit in
13);

dabilur

ei; ab eo

autem qui non habet, etiam quod
xiii,

videtur habere auferelur (Maith.
cbarias (xin, 7) comminalur
pastores, etevellite oves,
:

Exsurge romphosa

in

superducammanummeam
D

tanquam ovis ad victimam ductus est, et tanquamagnus antetondentem, sic non apcruit os (Isa.Lin, 7) sed posuit dorsum suuminftagella,maxillas auteminpalmas,
(Deut.xxi, 23; Galat.
qui
;

m,

inpastores. In quos et Ezechiel (Ezech. xxxiv, 2) et Jeremias iisdem minis pcrorant, qtiod non tan-

ct

faciem nonavertita sputaminibus(Isa.
(Isa.

h. 6), et

interiniquos deputatus est
est in

un,

12),

ettraditus
.

tum de pecoribus improbs vescantur, pascentespotius 49 114 dispersum gregem semctipsos, vcrum quod
faciant in prcedam esse omnibus bestiis agri,

mortem, mortem autem crucis (Philipp n,
!

8):

totum hoc, ul nos a peccatis lucrarelur

Sol cessit

dum
quam

diem emptionis nostra3
noslra est,
levatce
et slipulatio

.

Apud
nostra

inferos

emancipatio

non cum
et

est pastor illis.

Quod nunquam magis

iit,

in ooelis (21). Stib-

in perseculione destituitur Ecclesia a clero. Si

sunt

115

portce sempiternce,ut imtroiret
(Psal.

Spiritum quis agnoverit, audiet et fugitivos denotanlem. Porro, si eos qui gregi pra?sunl, fugere,

rcx

glorice,

Dominus virtutum
imo ab
inferis,

xxm,
in

9),

ho-

minem de
depreliat

terris,

mercatus
ejus

coelos.

cum

lupi

irruunt,

nec

decet,

imo ncc

licet

(qui

Quis cst nunc qui adversus
52
,

illum
(22)

reluctatur,

enim talem pastorem malum pronunliavit, ulique damnavit, omne autem quod damnalur, illicitum
factum
esl

ct

mercedem

imo tam niagno

comparalam, pretiosissimo

scilicet

sanguine,
fieri

comvilio-

sinc dubio),

ideo praepositos

Ecclesise

maculat ? Jam ergo melius fugere quam

in persecutione

fugere

grex fugere dcbcrct,
stare, sine

non oportebit. Cseterum, si rcm, si non tanlo sibi constabit homo, quanli connon deberet praepositus gregis q stilil Domino. Et Dominus quidem illum redemit
ad
tulelam
gregis,
sci-

causa

stalurus 50

ab angelis mundilenentibus potestalibus, a spirilalibus nequitise, atenebris hujusaevi, a judicio seterno,

quam grex non desiderarct, ex
licel.

licentia

fuga'

a morte perpelua.

Tu autem pro

eo

pacisceris

cum

CAPUT
Quod
Porro,
sentenli;r

delatore, vel milite, vel

furunculo

aliquo praeside,

XII.

sub tunica

et sinu

(quod aiunt) ut furlno,
Christus
emit, imo
prelio
et

quem
manuet

pertineat, fraler, ad
nostrse

tuum problema, habes
ct

coram
misit!

loto

mundo

responsionem

cxbortalioncm.
sit,

Ilunc

ergo liberum

sestimabis,
(ut

qui quserit an persecutio

fugicnda

se-

pretio possidebis, nisi

codem, quanto
redimis
in

diximus)

qucntcm quoque qusestionem jam prospiciat necesse cst, an,
sit. si

Doniino

constitit,

sanguine suo

scilicet ?

Ut quid
in

fugicnda non
libi

est,

redimenda cerle
,

ergo de homine Cbristum

homine,

Ultro igilur el de hoc

suggeram
esse

detiniens

quo Christus
tentavit,

est (23) ?

Non

aliter et

Simon

facere

persecutionem,

quam

constat non

fugiendam,

cum pecuniam

apostolis obtulit

pro spi-

Variaj lectiones.
*5

pensatione,
52

Suadere Rhen., Semler. figendam suaderc Pam. w Mcssionis, Latin. 47 Velinser. Lat. 48 Suse in comPam. 49 Et Seml. Rhen. 50 Debere praeposilos g. s. s. c. staturos Rhen. 51 Timiditas cod Wouw. De pretio Seml. Coinmcntarius.
1.

c.

Ad quos adduco
ev
[Ax/.r,

illud

Aristophanis:
«

OlV.ci

jjiv

n

Xlovre?,

oe

dXioTdxE?.

Domi quidem

lco

nes, in
(19)

pugna vulpes. » Le Pr. Detinebuntur illimissionissuw mercedesin compensationem. Pecoris scilicet a lupo direpti per
negligeniiam
aut

perfidiam

vigilantiaeque

commissum

fuerat

pastons, pacta

cujus

fidci

commissioHa:c

nis mcrcetle. Rig.

(20) Pedibus stetisti, cucurristi propter Libellalicos qui judicibus

nummis.

bant,

quo se christianos esse non liccre profanorum sacris contaminari p(j?nam vero numerata pecunia redimebant. Iis aulem non multo mitior fuit Ecclcsia, qnam lapsis, ImsOuxdffl IiSm').','.:. Lc Pr.
que
sibi

libellum offereprofitebantur, adeo-

(2l)Sol cessit diem emptionis nostroe.Apudinfenostra, et stipulatio nostra in ccclis. Solem dicit representasse cmptionis nostra diem, quo die Chrislus Dominus surrexit amortuis, Itaque cessitdies Solis indiem redemptionis nostrae Christi morte emancipatio noslra cetebrala est Emptor familiae Christus moriens, Emptor ipse e prelium. Merx el familia homo. Slipulator in cam' Deus. Emplionis noslree sponsor et pretium Chri stus ad Patrem regrediens, summae totius arrhabo nem intulit ccelo. Rig. (22) Imo depretiat merccdem. Cupiensredemptar vilibus nummis. Mercedem vocat bominem Clvris sanguine rcdemplum. Rig. (23) /.'/ quidergode homine Christum redimis i
ros emancipatio

137
riin Christi.

DE 1'UGA
Audiot

IN

PEHSECUTIOXE.

138
illic

ergo
:

ct

iste,

qui sc redimens,
in

^

ot

pcrsecutionos prsedicatas

non prsecaveret,

Clnisli spiritum rcdcmil
inti

Pecunia tua lccumsii
jirctio

postremo

inquiunt
ista

:

Fiat volunlas Dci (26) (Act.
volunlas ?
ut

ritum, quoniam gratiam Dei

conscqucn-

xxi, 14). Quae

Uliquc ut patorclnr

dam p»ta*#(4c^vHi,20).Quistalemabnegatorem speruat? Quid enim dicil ille concussor ? Da mihi pecnniam. Ccrte ne cum tradat; siquidem non aliud venditat, quam quod praestaturus cst prsemio das, utique ne tradaris voluisti. Non tuo. Cum
traditus

pro noiiiine Dornini, non

rcflimcrctur.

Oportot

cnim, quomodo Christus
nobis
(I

animam suam

posuit pro

Joan. ni. 16), ita fieri pro eo et a nobis

nec tantum pro ipso, imo otiam pro fratribus proppter ipsum. Quod Joannes docens, non et fratribus numerandum, sed moricndum polius pronunliavit.

autom

5i
,

traduci habebas.

Ergo

dum nodum
nolo

lendo tradi
lo

non

vis traduci,
noluisti.

nolcndo ncgasti, quod
inquis,
id

Nihil interest,

si

quem Christianum redimere non
sic est.
et

ossc

traduci

Imo,

debcas, aut emerc. Et adeo voluntas Dei

Iraduci
traduci,

quod sum, sum confcssus
id

csse quod no'o
itaque te

Aspice

5a

regnorum
59
:

imperiorum

utique a

Deo

est,

Chrislianum.

tyrcm vindicarc ?

marconslanter oslcndisse Christum?
Potes

dispositum statum
xxi, 1)
tur
:

In cujus rnanu cor regis (Prov.

tanla quoiidic a^rario

augcndo prospiciuncollationum,

Ucdimens,
nogasti.

non

oslcndisti.

Apud unum
hominem

si

fortc

rcmcdia
:

censuum,

vectigalium,

confcssus cs, ergo ct apud plurcs nolondo
Ipsa

confitcri,

D

stipcndiorum

ncc unquam usque adhuc ex Chri-

salus

judicabit

cxcidisse,

stianis tale aliquid

prospcctum
nemini

est (27J,

sub aliquam

dum

cvadit.

Excidit

ergo qui maluit cvasissc. Ncrecusalio. Christianus pc-

redcmplionem

co capitis

ct secta?

redigendis,
fructus

cum
C1
,

gatio ost

otiam martyrii
;

tanlae multitudinis

ignota?

ingcns

eunia salvus est
liatur,

ct

in

hoc

nummos
crit
illo
:

habet nc pa-

mcti possct. Sanguinc empli, sanguine numerali

dum

adversus
fuil

Deum

divcs.

At

cnim
v),

nullum

nummum

pro capite
csl.

dcbemus; quia caput
decel Christum pecunia
fieri

Christua Banguine

divcs pro

Fclices itaque

nostrum Christus
constarc.

Non
et
si

pauperes, quia illorum

cst, inquit

HG(Matlk.
Dco
scrvire

Quomodo

martyria
tributo

possent

in

regnum ccelorum,
habcnt
(24).

qui

animam

solam in conliscaio
ct

gloriam

117

Domini,
? Ilaque

liccntiam

secta;

Si

non possumus
a

compcnsaremus
dispositioni

qui

cam praemio

paciscitur
nihil

Dco redimi el a mammona ? Quis enim magis scrviet mammonae, quam quem iiiaiimionas redcmit? Postremo, quo cxcmplo utcris

mammonse, possumus

divinae

adversalur.

nobis Caesar indixerit in
sccta
1

hunc

Cum modum
tale
in

igitur

stipendiariaj

,

sed

ncc

indici

unquam

quid

possit,

iu

tionibus agitati,

redempiionem traditionis? Apostoli quando so pecunia traclantcs 5C Q in pccunias hiantc Christianorum, quomodo mihi proponerc potcsl G2 Scripturam essc : Reddite quce liberaverunl (2!3)?qu;e illis utiquc non docrat, cx
prsediorum
mullis
i|iii

55

pcrsccu-

Antichristo jam instante (28), et

sanguincm, non

pretiis

ad

pcdcs corum depositis; certc
crcdcntibus viris ac
subminislrabanl.
fcminis,

sunt Ccesaris Ccesari? Miles
inimicus conculit, nihil Ciesari
faciens,

me,

vcl

dolator,

vel

locuplclibus
otiani

cxigcns, imo contia

liis

refrigoria

Quando

cum Cbristianum,
dimittit. Alius

lcgibus humanis reum,

Onesiphorus, aut Aquila, aut
cis in

Stcphanus, hoc

modo

mercode

est donarius,

quem

Ca^sari

pcrsccutionc
Fclix
prseses

succttrrcrunt ?

Paulus quidem,

deheo, qui ad

cum
a

pccunias accepturum sc pro eo

discipulis

sporasset,
ipso,

dc quo

ct

ipsc in secrcto
se,

traetavil

cum

ncque ipse pro
111
i

neque

disci-

puli pro

co uumerarunt.

utique discipu>i, qui

llcntes 4uo(l 57

Hierosolymam leudere perseverarct,

quo tunc agebatur, tributarius, a tribulariis scilicet, non a liberis debitus. Aut quomodo rcddam quse sunt Dei Deo ? Utique proinde imaginem ot monetam ipsius, inscriptam nominc cjus, id cst, hominem Christianuin (29). Quid autem Deo dcbco, sicut dcnarium
pcrtinet, de

cum

Lat. spornatur Ssml. M Nc addit. Latin. 55 Tractanies add. Rhen. Seml. Tractantcs hic abcst. Rhen. Seml. " Neque«</(/. Rhen. Seml. Oberth. 5a Ab apice Pam. Paris. Fran. 59 Disposito statu 1'am. Fran. Paris. °° Aliqna rcdcmptionc Rhen. Seml. Obcrtk. 01 Numerati Rhen. Seml. Obertk. c Potcs Jun.
53

Variae lcctioncs.

Tamen ahnogalorcm Rhen. Pam.
"•

Sciul. ab nogatore

rom

:>

-'

Gommentarius.
homineinquo Christus
Qnidab
vcl
lihi
luiiiiiiic

est? Ilocsibi vultSeplimius ctlinico, dolalore sciliccl vel miliie,
:

r>

(26) Christ.

Fiatvoluntaa Dci. Justinus, Apologia
:

II,

pro

prseside Christianse soeta> licentiam redimis, tihi, inquam, Chrisliano, qui si ChriBlianus os, Christum in lc habcs ? Quid pecunia redimis Spiritum Christi, hoc est, ut tibi vivere liceal

furunculo

tw 6et7> touto ysv^Oto. Rig. (27) Nec unquom usque odhue ex Christianis
'O <p(Xov

aliquid
fuiss'3

prospectum,
coiUgitur

etc.
iis,

Sed paulo post

tole factuin

guntur dc

Uaque mox diccl Soptiniius Nou dccct Christum pecuma constare. Uig. in confiscato habent. Verbo [) Animam solam COnfiscatum U8US est Suelonius, ubi pecuniain dicens confiscatam intclligit asservatam in tisois.
Christiano
.'

:

U

l'u.

>)Apostoli tractantes, persecutionibus agitati se pecunia liberaverunt? Baec ita restituebat Pithoeus « Aposioli peraeculionibus agitati, quando sc pecuma Iractantes liberaverunt ? » Uig.

quse apud Cyprianum lcHig. (28) Antichristo jam instante. Haud aliter Judas opus suum in bebdomadas Daniclis usque ad deeinuim Scveri annum producons. advonttim AuUchristi eo lempore prsedizisse videtur, Refert B. Hieronymus in Catal. script. et Niccph., Iit>. v, c. ln quo (inquit ibid. B. Ilieron.). erroris arguiiur; sed lioc ulco scripsit, quia magniludo pcrseculionis

cx

libellaticis.

ouando

prsesentem mundi minabatur occasum. P\m.
(29)

:

Imaainem

ct

monetam

mincm

C&rottanttm.Ignatiusepist, id

ip$i*s% id cst, ko~ M lgnc^ianos

Patrol.

II.

130
Caasari, nisi

TERTULLIANl OPERUM PARS
sanguinem, qucm
pro

II.

SERIES

1,

POLEMICA.

140

n nunc Dominicarum pronuntialionum 61 sui G8 sunt et causa: et regulae termini, non in infinitum, nec ad ipsius? Quod si Dco quidcm hominem, et sangui omnia spectant. Alquc adeo qui omni pelenti dari debeo; nunc G3 vero in co sum temnem meum
Filins fudit

mo

porc, ut quod Deo debeo cxpostuler; ulique fraudein

jubet, ipse

Deo

facio, id agens,

ne quod debeo
Ca;sari

solvam.
quac

Bonc
sunt

signum petentibus non dat. Alioquin 'si omnibus passim petentibus dandum putas, tu mihi non dico vin.um febricitanti, sed etiam venenum, aut gladium morlem desideranti daturus. Facite autem vobis amicos de mammona (Luc. xvi),
sit,

obscrvavi
Caesaris,

praeceptum,

reddens

videris,

Deo vero

quae sunt Dei

abnegans?

118 CAPUT XIII.
Sed
causa
ct

quomodo intelligendum
42). In
ceat, ad
sibi

parabola praemissa dodicta,

omni petenti me
non
in

alabo {Matth. v,

populum judaicum

qui

commissam

eleemosynac,

concussurae.

Petenti,

rationem Domini

cum male

administrasset, de-

inquit. Porro,

qui concutit

G '*,

non

pelit.

Qui com-

bere de

non acceperit, non poslulat, sed extorNon eleemosynam exspectat, qui rion misequet. randus, sed timendus venil. Dabo igilur misericorminatur,
si

amicos

sibi

revelare

mammonae hominibus, quod nos eramus, potius prospicere, quam inimicos el nos a debitis peccatorum, quibus Deo de;

tinebamur,

si

nobis deDominica ratione conferrent;

dise
pit,

65
,

non

limiJitatis mcfle

nomine,

ubi qui acce-

B

ut

cum

ccepissent

ab hujus deficere gratia, ad noin

Deum

honorat et bcnedictionem mihi reddit; non
iit,

stram fidem refugientes, reciperentur
aeterna.

tabernacula

ubi amplius se bencfactum pra)stitisse cre

el prae-

Quamvis nunc puta aliam interpretationem
ct sententise istius,

dam suam
titulos.

aspiciens dicit
GG

(30)

:

De

reatu est.

Pa-

parabohe
per

dum

scias

verisimile

scam et inimicum

(31).-Sed inimicitiae alios habent
dixit

non esse ul concussores nostri
ti

in amicitiam

redac-

Non tamen

traditorem, aut persecu-

mammonam,
c-t

recipiant tunc

nos

in laberna?

torem, aut concussorem.

Nam

huic
si

quanlo magis

cula

aeterna.

Sed quid non timiditas persuadebil
Scriptura
permittat,
et
est, si

carbones acervabo super caput,
ro ? Proinde, inquit, qui tibi

non me redemetunicam sustulcrit, vel

quasi

fugere

redimere
alius ita
sibi ir-

prsecipiat.

Parum denique

unus aut
tributum

etiam pallium concede, ad eum pertinet, qui rem, non qui fidem meam eripere quassierit. Concedam
el pallium
fuerit
,

eruitur. Massalilcr totse ecclesiae

rogaverunt (32). Nescio

dolendum an erubescen-

non minanti
tunicam

traditionem.

Si

minalus

dum

sit,

cum

in matricibus beneficiariorum et curio-

etiam

reposcam.

Omnium

jam

sorum

(33),

11©
G5

inter labernarios, et lanios (34), et

Variae lectiones.
63

Cum

Oberth. Seml. Rhen.
:

G

Inculit Oberth.

Seml. Pam. Rhen.

reatu lrascar et inimicum Pamel. 61 V. pronuntiationum inseruit Rigalt. ;abest pleri jubet senlentiarum. °8 Su<e Pam.

Misericordiam Rhen. 6G Ila Rig. de Pam. Rhen. cogicando sup-

Commentarius.
'0
8i05c6r);

dEvOpwno?,

v6[j.ta[j.ov

uirb

tou Gsoii x a P a_

y.Oiv.

RlG.

E)a6f/.Evo? U7td p VitcB Chrijsostomi, apud Suidam U twv Koupi6atov T?j; tc^Xew; et apud Euseb. Histor.
:
;

r

Prcedam suam aspiciens dicit : De reatu est. Concussor scilicct aspiciens nummos, quibus acceptis Christianum jam comprehensum dimisit Hoc de reatu est, inquit. Haec merces, inquit, dimissi a mc scelerati. Hoc pretium mea; praevaricationis
(30)
:

ecclesiast,
aeiop.ot
;

lib.

ix,

c.

9

:

Bsvetpt/.iapfwv

SSpei?

xal

hujusmodi autem officia tandem in praevancaliones et rapinas et concussiones degeneravere, connivenlibus plerumque hominum pessimo-

rum
ipsi

improbitati

beneficiariis et

curiosis.

Nam

et

perfidiaeque.
(31) Pascam et inimicum. Verba sunt Christiani tractaturi superrcdeiiiptione perseculionis, et oblalicnti.
militi, vel delatori, vel inimico concuHaic autem antea erant corruptissima. Restituimus ex lib. Ursini. Rig. (32) Massaliter totce ecclesia? tributum sibi irrogaverunt. Serie capitum juncta massam fecere vectigahum Chrisiianorum. Sic Optalus, lib. n, sub finem « Et tamen has plebcs coegistis flectere et inclinare cervices, et seric capitum juncta massam paTiilcntium facere. » Rig. (33) Beneficiariorum et curiosorutn. Beneficiarii dicebantur milites beneficio principis assumpii ad ofticia seu minisieria cerla. Itaque apparebant principi, mandalis exsequendis. Ex eorum schola seu corporc erant curio.-i, cursus publici curae praepositi, qui et slalionarii dicebanlur, per stationes disposili. lis autem inter c&tera hoc muneris injungit lex prima, C. de Curiosis, « ut crimina judicibus nuntianda memineririt. > Ergo reorum nomina requirebant ac deferebant, ipsos reos sistebant tribunalibus et judicio. Velus historia passionis Fruc« Direxerunt beneficiarii in domurn tuosi cpiscopi » el paulo post « Cui milites dixerunt ejus Ve-

turi

nummos

:

n "

pcnsionibus annuis aut menslruis corrupti, tabernariorum, ganeonum, furum, lenonum scelera dissimulabant ; lta ut domi servarent matriculas turpium hujusmodi pactionum. Cum igitur et in Christianos mandata principum sive procon sulum aut prsesidum tanquam in facinorosos atrocia exsequerentur, tandem et istis Christiani quoque pecunias pactis pensionibus numerare cceperunt. Hoc Septimius nomini Christiano turpe ac pudendum esse ait, in matriculis beneficiariorum et curiosorum, inter ganeones et fures, et tabernarios, et

quoque vectigales ccnseri. lenones, Christianos Rig. (34) Inter tabernarios et lanios. Laniorum tabernse in scriptorum monimcntis reperiuntur. Et lanios in matricula tabernariorum censitos nemo ambigit Itaque mendosum esse videatur, quod hic separatim notantur. Certe in exemplaribus antiquis scripjaneos et juneos, testatur Rhenanus ganeos dixerit Septimius pro ganeonibus Sic enim lib. n ad Uxorem, tabernae adjunxit ga^ neam « Audiat sane, inquit, audiat aliquid de sce na, de taberna, dc ganea, » quod in vulgatis editio nibus depravatum antea legebatur de geenna. E Ammiani Marcellini lib. xxvm, ubi legitur, « Pe Janos et lora damitant, » legendum, « per ganeas e

tum

fuisse

quasi

:

:

;

.

:

ni,

prseses

te

accersit, » etc.

Scriptor

anonymus

141

DE FUGA

1N PERSECUTIONfi.

142
adversua eam. Non potes discurrero
.
sit tibi

fure8balnearum(35),etaleone8,etlenones,Chri8tia- . ni (lUOaue VCCliffalcS COUlillcntlir. Hanc Ani<x>nna_ quoque vectigalcs continentur. Il;me episcopatui formam apostoli providentins condiderunt ut regno suo securi frui possent sub obtentu procu-

minosa (40)
..,.,. per „: singulos
1

»
:

.•!•.... et

_

in tribus

Ecclesia.

Melius

cst turbaa

cas (41;.

enim talem pacem Christus, ad Palrem regrediens, mandavit a militibus per tatumalitia redimendam (37).
randi (36)
.

°' J

non videas, quam addiScrva Christo virginem sponsam. Nemo
faciat.

tuas aliquando

Scilicct

qnsestum de ea
tan et xisse
:

Haec

tibi, frater,

dura forsi-

intolerabilia videntur.

Sed recita Deuiu diid est,

CAPUT XIV.
Scd quomodo colligemus (38), inquis, quomodo Oominica solemnia celebrabimus ? Utique quomodo
ct apostoli
;

Qui capit, capiat (Matth. xix, 12);
capit, discedat.

qui non

Non

potest qui pati limet,

ejus esse qui passus est. At qui pati non timet, iste perfectus erit in dileclione, utique Dei.

fide,

non

Perfecta
iv,

pecunia

tuli
;

quae fides

si

enim

monlcm
Ksto

dilectio foras mittit

timorem

(1

Joan.

transferre

potcsl,

multo magis

18).

militem.

sapientia,

non

prajmio cautus.

Neque enim

stalim ct a populo eris
%
.

tulus, si otticia militaria re-

demcris (39). Una ergo tibi ct fide et sapientia — -»i"»"--» " ad tutelam opus est quibus non adbibitis, et re'
:

Et ideo multi vocati, pauci electi (Matth. xxn, 14) Non quceritur qui latam viam sequi paratus sit , scd qui angustam (Matth. vn, 13 Luc. xm, 24). Et ideo
;

rai.ieieius Paraclelus

necessinus necessirius

tieuuclor deduclor

om omnium

verila-

B

tum, exbortator

dcmptioncm tuam potcs pordere; adbibitis, baud edemptionem desidcrare. Postremo n colligerr interdiu non potcs, babcs noctem, luce Christi luG9
a

omnium

tolerantiarum

receperunt, neque fugere persecutionem, ncque rcdi-

mere noverun., habentes ipsum q„i pronobis
ut locutus in interrogatione, ita juvaturus in

crit

sic

passionT

m-

t£a& ffiLK.&fe. "•*--—- " ««. am
i

v

,

,

Vanoc lec tiones.

iu mi ao si

um. - x«-

Commenlarius.

ut etiam
cliosissime
liar,

botuhs

et cseteris

toSaSHfiJSTto
i

abstinerent, lacile mihi nerTuaderi naTertullianum hoc loco lanios ab Sera ta bernariorum appellation gotn, dc quo agitur, foeditatem cxtolleret. Rig. (35) Fures balnearum, Apol. 44, dicuntur lavanIiiini prcedones. Infamis habebalur miles in furto balneario deprehensus, 1. lin. D. de Fur. noct. vel bdn. Conlra illaa injurias adhibebantur servi qui irii sive ^a^ocpuXaxE? dicunlur, quique abis etiam usibus sejviebant. Paull., I. n, de Off. prsef. vi-. Cnde Lucianua Hippia, Tl av aot toutw XIfoifu, ?(j.aAa(aTpa,-, xal T«« xoiva; twv S|J.aTiocpuXaT7ovTMv xaraaxeu^ « Quid rcfcram praeterea pahestras, ct communes capsariorum apparatus? » Legunt bic

SKfff
h n

18 ^^ntatis occasione militibus sive Proconsuha aut prsesidis Christiani mitte-

o,^,^^ ^ ^CtuaZ^
r ^
*

t

V

°° S

bahCTem 8BqU10rea

*

clementiores...
-

el strenarui " dies ,uere

™»

Satumalia fructuosiora Annis nun habuit decem Sabellius.
(38) Sed quomodo coUigemusf «ffij ouv^ouev; Irenaeus, lib. n, cap. 3 « Confundimua omnes'eos qui quoquo modo vel per sui placentiam malam, vel vanam gloriam, vel per
:

M

caacitatem

et

sentemiam, praeterquam oportet colligunt. » Optatus, lib. n « Non enim grex aut populus appellan:

malatn

;

di

tuerant pauci, qui
icas,

cumlbasi
Kig.

nonimlli balneariorum,

quod idem

inter quadraginta ct quod cxlocum ubi colligerent non habebanl

est,

quamvis

in

uloss. lur balnearius, P«Xav6ioxXftrn)«. Le Pr. (36) ut regnosuo securi fruipossent subobtenta procurandi. Jam episcopatus

si

credimus
sive

nani

warcHlmuin minime audirem,

regnum surgebat, ptimio, adversus Eccleaiam Romacatholicam scribenti. Sane Animianum
S,

m

(39) Neque enim statim ct a populo iutus eris, si officia milttaria redemeris. Etsi nummis oblatis concussores Ulos, bcneticiarios ct curiosos placavi ris,

pacemque ab

iis

redemeris, non statim et a populi

iurentis rabie lulus eris. Rig.

pns libro xwu narrantem, nisi Sulpicii Severi su prcmis Hisloriae sacrse verbis ctiam
atrociora tra
...

talibua

orta princi-

DUber

derentur. Hig.
rili ^i)
vv, lalt
/,."»,"

. j ',w rjw.,i mpat emChnsius mandavit a
.

militibus

ptrsaturnalttia redimendam. Aui Bcribendum sa-

{\Q)Hahc.< noctem luce Christi luminosam. Sie Uisim. Quod sequitur, adversus eam: prave insertum del ahi velim. Rig. (41 ) Mcuascsi mrthis tiLisaliquamto nonvii Melius est turbas tuas aliquando non videas. \.* 1 quam addicas. INempe tributame scrvituti Rm irurawriw scrvauu. G
1

m

143

TERTULLIAM OPERUM PARS

11.

-

SERIES

1,

POLEMICA.

144

Q. SEPT. FLOB.

TERTULLIANI

ADVERSUS

GNOSTICOS SCORPIACE.
martyrium tollebant;illius utilitatem necessitatemquc probat. Scorpiace sivc Scorpiacum liber hic vocatur, quoniam scorpiorum in morem latenter simplicioribus bnponcrent, diccbantque Dcum sanguinem Christianorum non sitire, nec Christum demorte nostra salutem exspectare. Edit. Venet.
Gnosticos adoritur,qui

131 ARGUMENTUM. —

CAPUT PRIMUM.
Magnum
suppural
nicies,
(2)

« bellicam machinam, retractu lela vegetantem
l

4

(7),

de modico
:

malum

scorpios
2

(1) lerra
;

de scorpio nominant. Id spiculum et
patula
effundit

fistula est (8),

tot

vcnena, quot genera
tot dolores,
:

tot

per-

tenuitate
(9).

in

5

vulnus

et

virus,

qua

figit
;

quot

et spccies;

quot
ct

et colo-

Familiare periculi
6.
7
;

tempus

aestas

res (3), Nicander scribit et pingit

tamen unus cauda
(4)

Auslro
ralia

ot

Africo saevitia velificat

In remediis natu-

omnium

violentiae
erit,

gestus

noccre
Proinde

de
3

plurima

aliquid et magia circumligat,
et
9

meet
8

quce cauda

quodcumque de poslumo
verberat.

corporis
series

dicina

cum

ferro

poculo occurrit.
;

Nam

propagatur, ct
illa

scorpii

praebibunt quidam
bitus

festinando tutelam
et et

sed concu-

nodorum, vcnenala intrinsecus venula

sublilis,

exhaurit (10),
si

denuo
ipsa

sitiunt.

Nobis fides
diffidentia

arcuato

1**
summo

impctu surgens

(5),

hamalile spicu-

praesidium,

non
et

percutitur
(11), et

lum

in

tormenti ralione(6) stringit; unde et

signandi

statim

adjurandi

urgendi

l0

Variae lectiones.

Scorpium Pam. Rhen. Seml. Ingcnia, Pam. Rhen. Seml. et genera, Petr. Ciacconius ex Isidoro. Pcrinde ui Iihen. Seml. proinde scorpiis k Jun. Pam. Rhcn. Seml. 5 Christus Pam. Franeq. 6 Velificabat Naluralia plurimum Pam. Fran. naturalium plurimum Seml. Jam et Jun. 9 Quaedam Wouiv. 10 UnFran. gendi Seml. Signando statim et adjurando el ungendo cod. Wouio.
1

2

3

'•

Commentarius.
Scorpiace. In codice illo 1 .*-... V*f\ rVl /V r Arfllldltl V^Jrt-M Prcescriptione hcereticorum proxime sequitur Scorpiacc, qui liber in vulgatis edilionibus inscribitur, Adversus Gnosticos Scorpiacum, de bono Martyrii. Nos veleres membranas scculi appellavimus Scorpiacen, sive de Scorpiace. Nam et ita inscribilur, ut, de Prcescriptione hcereticorum, et, de exhortdiionc castitatis; cum reipsa sit et Scorpiace, et Prcvscriptio hoireticorum, et Exhortatio castitatis. Tcrlullianus huic opusculo, sane elcganli, titulum fccit Scorpiacen, Graacorum more qui et a/.op7rta(1)
» —
*. «
y*

Agobardi, librum de
»r »

I.

.

.

.

.

.

.-

J

.'

,-j

,-.

\i l

i

a-ia

*-i

p *

dcr in Theriacis octo enumerat.
I
ft

Le Pr
sm

/»/*» n Wl Wl nn Unus omnium violentice gestus nocere de « Semper cauda in ictu est, nullocauda. Plmius que momento meditari ccssat, nc quando occasioni
\ I
1

rv\

4

/1

fu\ 1

rt

>

ll /\ I Silft

f1

(4)

:

dcsit.

»

Rig.
:

Arcuato impetu surgens. Hoc imitatus est « Hieronymus procemio in Joelem Insurgal licct
(5)

scorpio, et arcuato vulnere ferire conetur. » Rig. (6) Tormenti ratione. Hoc est, in modum tormenli. Rig.
(7)

Unde

vj;i

avt(8orov

gatis

quidcm

dicunt. Apud Hieronymum, in vuleditionibus, legitur Scorpiacum lib.

gctantem. Ea
Rig.
(8) Id

et bcllicam machinam retractu tela vedescribitur ab Ammiano, lib. XXIII.
et fistula est. Sic

adversus Vigilantium : « Scribitadversum h;rresim tuam, qu;c blim erupit contra Ecclesiam. Tertullianus, \ir eruditissimus, insigne volumen, quod Scorpiacum vocat rectissimo nornine, quia arcualo vulnere in Ecclesiae corpus venena diffudit. » Rig. (2) Scorpios tcrra suppurat. Hsec de alimento scorpiorum e terra educiorum intelligenda mihi non videntur. Verum ex eo explicanda sunt, quod scorpii non modo ex scse generentur, sed etiam procrcentur c putredine, lignis putrcfactis et terra
etianv,

spiculum

de Culice, tu-

C bam

pariter et lanceam, lib. de Anima, etlib. i, ad vers. Marc. Rig. (9) Quo3 figit, cffundit. Haec attigit Isidorus more « Scorpio est sagitta vencnata, suo negligeiiter arcu vel tormentis excussa, quse dum ad hominem venerit, virus quod figit, infundit. » Ita ad sagittam translulit, quae de machina et animali Sepli:

mius

dixerat. Rig.

unde Nicandri
oi
i

xat
6~}j

cy.6p~tot

ou

[Kjvov

scholiasles in Ther. : Ttvovi? aXXrjXwv , iXXoc xal

ae(Tr ;j.ij.£vwv

£jX<jjv y.at
alii

r.ar^w^.
ex
aliis,

«

Nascunlur

scorpiones non tanlum

verum eliam pu-

» Le Pr. et Edd. Quot colorcs. Plures sunt scorpiorum species, (3) quae a colore potissimum denominanlur;has Nican-

trefaclis lignis et cancris

Sed concubitus cxhaurit. Quod scilicet praebiberunt remedii, veueris ardore exhauritur. Perstringere videtur Psychicos suos prurigas, de quibus initio lib. de Monog. Rig. (11) Diffidentia signandi statim et adjurandi. Expressimus scripturam codicis Agobardini. Etsi mi « Nobis nime displiceat quod in Ursioo legitur fides praesidium, si non et ipsa percutitur diffidentia, signando statim et adjurando, » etc. Rig.
(10)
:

145
bcsti.n

AUV. GNOSTICOS SCORPIACE.
calccm
nirt n
n.

I'iO

(12)

:

hoc
/ A

dcniquc
(13);
*J \
• i

modo
a
n
l\

ctiam » stam
nn
«n

?

Dehinc adigunt,
nn •-» cnim,

cthnicis saepe

All.ni„!n

potestate(ii),
cuii. iiiorsum

Dco ea quam Aposlolus dcdicavit(/lc/. xxvm),
viperct;

m 11« subvenimus
rnklinni

Annli donati

Pcrirc

I)/ihi nr>

ct

aI

k!»» sine

causa

nn ** n n

porirc homincs sine causa. / Ck « ••! _u n C m — — * ' \

(25),

prima

fixura.
.

sprcvit.

Quid

ergo promiltit
?

Bxinde jam csedunt. Scd ncsciunt simplices anin quid,([uomodo scriptum sit, ubi, ct quando, et coram
(piibus confilcndum, nisi
ista,

stylus
alias
tur.

fiil

isle, si lidcs
tttta
sil,

de suo tula csl

Ut ct

n

de suo
12

cuni suos
ct

scorpios (15) patiistis

sed

vanilas,

imo

dcmentia,
faciat, si

quod ncc Bimplicitas l*il pro Dco mori.
is

Accrba mediocritas
nec

(16), ct

genus

Et

:

Quis

me

salvum

occidet, qui IS

varium, et uno
Bttboroantur,

modo armanlur, ct alio quam ardoris

certo temporc
(17). IIoc afiud aestuat,

salvum

faccrc

dcbcbit (26)?
occisus
et

Semel Christus pro

nohis ohiit, semel

est

Christianos pcrsecutio esi.
ct

Cum

igitur fidcs

vicem
Qagitat,

repetit,

nunc

ille

ne occideremur. Si salutem dc mca ncce

Ecclesia

exuritur de figura rubi, tunc

Gnostici

cxspcctat ?

crumpunl,

tunc

Valentiniani

proscrpunt,
(18)

tunc

An Dcus bominum mundi sanguincm maxime si taurorum ct hircorum (Psal.
recusat
?

omncs
calentes

martyriorum
l3

rofragatores

cbulliunl,

lix,

13)

Certe

peccatoris

pamitent

ct

ipsi

offendere (19), figcre, occidere.
simplices ac rudes,

N;im

(fiiod

sciant multos

tum

inlirmos, plcrosque vcro in ventum, et
rit,

w

si

placuc|)

Christianos

(20),

nunquam magis adoundos
animse
aliqua

sapiunt,
vit

quam cum
praesertim

aditus

formido
atrocitaa

laxa-

(21);

cum

fidcm

mavult quam mortem (Ezech. xvni,23). Ktquomodo non peccalorum n desideral mortem ? Ihec et si qua alia admenta ly haereticorum vcncnorum (27), qtiem non vcl in scrupulum tigant, si non in cxilium 19 ? vcl in bilem, si non in morlem ? At lu, fides si vigilat, ibidem scorpio pro solea anathcma
illidito, ct

martyrum coronavit. [taque primo trahentea adhuc caudam (22) dc affcclihus applicant (23), atit quasi in vacuum flagellant. Ilicccine pali homincs innoccntes (24) ? ul putes

rclinquito in
si

suo

sopore
(28),

20

morientcm.
virus,

Caeterum,
cl

plagam

satiaverit

intimat

propcrat

m

viscera;

statim

omnes

pri-lini

scn2l

fratrcm, aut de mclioribus

sus

retorpescunt, sanguis
cxolescil

animi gelascit, carnc

clhnicum

?

Siccinc

tractari

scctam

ncmini

mole-

spiritus

(29), nausea

nominis

inaccrc-

Variac lectiones.

Hhcn. Setnl. sit, cl Pam. Fran. n Cum suo scorpio mcdiatur accrba, mediocritas et isti cod. Pam. Fran. M Et abest. Pam. Fran. rj l'uia Pam. Fran. 1C Ut qui mc s. f. si is occidit, ([uis Rhen Semler. etquis rn. s. f. si isoccidit, qui salvum co<t. Wouw. n Peccatorum non I'am. Fran. 1J Adir.vcntio, Hhcn. Seml. 19 Exiium Pam. Fran. M Pure Jun. 21 Caro Rhen, Sm/. M Ingrescit, cod. Agob.
11

Sit ul et
13

W.ouw.

Callentes

'

Commentarius
(12) Urgendi bestim calcem. In iur, ungendi. Manum Tertulliani

Agobardino
scripsisse

legi-

Juvenalis

:

puio,

urgendi. Orgere bestiae calcem idem esl atque urgere bestiam calce. I|»e mox dicct « At tu, fidcs si vigilat, ibidem scorpio pro solea analhema illidito. » Illidere scorpio Boleam esi urgere bestise cal"iii. Ail autem Cliristus, Luca> x JScce dedi vobis potestatem calcandi supra serpentes ct scorpiones.
: :

Et trepidum solvunt tibi cornua vcntrcm Cum lituis uudita. Ita ut formido non solum ventrem, scd ct animum solvat. RlG.

Hk..
(13) Hocdenique modoetiam ethnicis subvenimus. Signando statim et adjurando. Rig. M «] Donatia Deo ea potestate. Caleandi seorpioaes, orgendi (lo)
ficat

bestias calce. Rig. suos scorpios patitur. Haereticos signiquales mox describet. Rio.

Cum

(22)Trahentes adhuc caudam. Nondum arcuato impetu surgcntes nondum tigcntes spicula; nondtiin fandentes viris. Rig. (23) Applicant. Blandc ac mollitcr acccdunt. RlG. (24) Haccine pati homines innocentes. Haecdicuntur suh persona Gnosticorum, accedentium ad Bd simplices et formidantes ac deinceps taies pcrsonaa suiii a Septimii persona diligenter distinguend
;
;

Rio.
(25)
tulliani

Acerba mediocritas et istis. Jam incipit bsereticos cum scorpiis comparare et quemadmodum dc Bcorpiis dixii « Magnum de modico malam, b ita hic de haerelicis, « Acerba mediocritas el istis. «Rio. (17) l.t certo tempore subomantur, nec alio quam ardoris. Plinius « Venenum omnibus medio die,
(16)
:

nantis.

Perireenim, ct sine causa. Verba sunt TerGnoslicorum dicla cum indignatione examiBlenim dicebant perire qui martyria subiporire sine
!

rcnt, et,

dum incanduere solis ardoribas. » Rio. (18) Omnes martyriorum refragatores. Gnosticos
et alios

impendebantur Christi nomine

Aul
Hig.

causa. Quasi perirenl qm quasi siik> causa, qui

Deo
[u-o

!

hajreiicos Bsseclas notat, qui martyria

tollc-

ro
I

conabantur,
Pu.
1

26) Et quis me salvum faciat, si is occidei salvum facere debebitl Bujusce eommatis principium in codice Agobardi vetustatis injuria delevit.

atque
ij>si

adversas

ea

dimicabant.

Scriptum
faciat,
si

fuisse
is

B.

Ki qnis videtur « occidel qui salvum facere
:

mc

salvum,
?

debebil

))Calentes et
l{i(..

tnra,

offendere. Verissima seripBtenim scorpiis incalescentibas venenum inarvero

RlG.
in veteribus

descit.

(80) Plerosque

inrcntum, etsi
;

(ID.iilmcnta lnrrclicorum vcncnorum. Admentnm Glossis, Ammentum, (%qu[X6rxw
dOiv
xaTi/.r-cxt
:

ventum, boc est, vento ferente, vento secundo, prout venius tulerit proul lemporis occasio dederit, suaserit. Et Hplacuerit, nimirum
In

Ltmstumos.

placuerit
Rro.

?)

Xoyxr.

Hi':i'c

ilitiii.

qi
»

Bupra nolavimus

Admeotavil banc sentenliam.

Cessan, Prooonsuli, Pwesidi, eic. Rio. (-») Nunquam magis adeundos sapiunt, ,iuam «»m aditus amnur formido laxavit. Alludii adillud
«

128) Si plagam satiaverit, Si jaculum penetravit adactum in vulnus. Rio. (29) Carne spiritus exoUscit. Carne, hoo est. vitss

mertalis

amore

pravo. Uig.

147
scit (30).

TERTULLIANI OPERUM PARS
Jam
el ipsa

II.

-

SERIES

I,

POLEMICAAuctoritas divina
praecedit,

148
an
qui
,

mens

sibi

quo vomat

queerit.
23
,

»

tate
tale

discendum

29 .

Atque

ila

semel infirmitas qua. percussa est

sau-

quid voluerit atque mandaverit Deus,
subacli fuerint
illici

ut
30

ciatam fidem vel in haeresim, vel in saeculum exspirat (31).

negani bonum, non suadeanturaccommodum

nisi

Et nunc prssenlia rerum est medius ardor
persccutionis
:

ipsa

canicula

ab ipso

scilicet

cyno-

cephalo (32). Alios ignis, alios gladius, alios bestiae

1£5

Cliristianos probaverunt. Alii fustibus interim

Ad officium (35) hsereticos dignum est (36).Durilia vincenda est, non suadenda. Et utique satis oplimum prsejudicabitur, quod probabitur a Deo conslitutum
31
.

cum

compelli, non

ct ungulis

insuper

2

''

degustata martyria in carcere
25

atque pr?eceptum. Sustineant Evangelia

paulisper,

esuriunt (33). "Nos ipsi ut
grassantur.
strates

lepores, destinata ve-

dum radicem eorum
1
te

ex primo

lcgem;

dum
32

iude

nalio, de longinquo obsidemur, et ha.retici ex

more

£G

elicio

Dei voluntatem, unde et

ipsum recoqui

Iiaque

tempus
2S

adnionuit advcrsus no-

gnosco. Ego sum, inquit (Exod. xx), Deus tuus

bestiolas

(promptam)
;

mederi
l^geris,

theriabiberis.

cam (34) stylo lemperare Non amarum potio 21 Si
.

qui

eduxi de terra Algypti. Non erunt tibi dii 33 alii prceter me. Non facies tibi simulacrum eorum quce
in cujlo,et quce in terra deorsum, et quce in

eloquia Domini dulcia

mari
in

iu-

supcr mella et favos(Psal. xvm,
sunt;
si

lacte

et

7), iude pigmenta melle promissio Dei manat, hoc

fra terram. Nonadorabisea, neque famulaberiseis.

o Egoenim sum Dominus
Exodo
sim.
reos
:

3i

Deus tuus. Item
ccelo

sapiunt qute

illuc

faciunt.

Yce

autem

qui dulce in
(Isa.

Ipsi vidistis

quod de

eadem locutus ad vos

amarum,
v, 20).

et

lumen

in tenebras convertunt
et

Non
non

facietis vobis 35 deos argenteos, et deos aufacietis vobis.
(vi)
:
:

Pcrinde

enim

qui martyriis refragautur,

salulem

perditionem

interpretantes,
in

tam dulce

in

teronomio

Secundum haec 36 et in DeuAudi, Israel, Dominus Deus tuus 31

amarum, quam
alque
ita

lucem

tenebras

reformant,

unus

est, et

Diliges

Dominum Deum tuum ex
anima
Domini Dei
tui,

toto

misenimam hanc vitam illi bealissimae praevertendo, tam amarum pro dulci, quam tenebras pro luce supponunt.

corde tue, et ex tota
tuis; et rursus
te
:

tua, et ex totis viribus.

Ne

obliviscaris
et 38

qui

eduxit de terra JEgxjpti

domo

servitutis. Do~
soli'

CAPUT
mum;
ncc

minum Deum tuum
II.

timebis, et

illi

famulaberis
39

et illi
nisi debilo 28 pri-

adglutinaberis, et in

nominc

ejus dejerabis.

Sed nondum de bono martyrii,
anle de utilitate ejus,

Non

ibitis

post deosalienos exdiis

nationum quce
te
:

quam de

necessi-

circum vos,quia cemulatur Deus k0 tuusin
lectiones.

ne

41

Variae
23 Infirmitate quoque percussa, Rhen. Oberth. 2G Bestiolas nostra tc scorpiacum

Degustato martyrio Rhen. Seml. 25 Ipsius Rhen. Seml. Ncc amarum potio Rhen. Seml. nec amara enim potio Latin. 28 De debito Ciacon. Jun. 29 Diccndum Lat. zo Ad commodum Rhen. Seml. Oberth. 31 Fuerintad offirium. Haireticos Jun. 32 Dominus Deus tuus Pam. Fran. 33 Dii abest. Rhen. Seml. 34 Sum omitt. Obcrth. 35 Inibi Rhcn. Seml. 36 Vobis socundum hsec Rhen. Seml. Oberth. 37 Dominus add. Jun. 38 E Jun.* 9 Deosaliorum et deos PJien. Seml. Oberth. 40 Et Deus aemulator Dominus Rhen. Seml. Oberth. 41 Et ne Seml. Ut ne Jun.

Seml. Seml.

24

21

Coramentarius.
(30) grescit

Nauseanominis
:

inaccerescit. Cod. Agob. ina-

p

Horatius di aYp.a^i. Hesychius Ziar.fhxon xit inamarescunt epulce. Hoc est, inacescit. Sic in Apolog. « Accscit acr ructantibus decuriis; » et lib. i, advers. Marc. «totamfidei massam ha retico acore decepit. » t.t Plinius dixit, aceti perfidiam, nequitiam. Eo acore provucari nauseam nominis Christiani ait Septimius. Rig.
i

scriptura cod. Agob. Ait Tertullianus, eos qui ne gant bonum esse martyrium, non prius suaderi debere bonum esse et commodum, quam divinarum Scripturarum aucloritate subacii fuerint credere, neces^arium es^e ad salutem martyrium. Nam hoc
cvicto, facile obtineri ut credant,

non modo bonum

(31)

culum

Sauciatam fdemvel inhcercsim, vetin sceexspirat. Hoc est, de Christianis fratribus

nostris fiunt lueretici vel ethnici. Rig. (32) Ab ipso scilicet cynoccphalo. Diabolo, canina invidia genus humauum vexante. Rig.

atque utile. Rig. (36) Ad ofplcium hcereticos compelli, non illici dignum est. Gnoslici martyria nec bona nec utilia apud Deum csse dinebant, adeoque non appetenda Christianis. Septimius adversus id genus haereticos
esse, sed et
sibi non esse ait, ut blandis et subtirationum illecebris suadeanlur ulilia esse martyria, sed in ipso jim limine disputalionis vim adhibendam, qua compulsi coaclique senliant neccssaria esse eienim eafoiiiler obiri Deum velle,

commodum

sic

agendum

libus

Degustata martyria in carcere esuriunt. Hoc exoptant marlyria consurnmare, qua; lantum degustaverint, fustibus vel ungulis verberati Iaceratique; quasi extrema tantum cute perstricta. Rig. (3b)Adversusnostrates bestiolaspromptammederi thcriacam. Sic reslituimus, secuti exemplaris vestigia hujusmodi « Adversus nostratesbestiolas in mederi theriacam stilo temperare. » Noslrates bcstiolas dicit scorpiunculos haerelicos perniciosissimos de non veris Christianis prognatos, de qui« Magnum de modfco malum, et, lnis supra dixit Acerbam mediocrilatem. » Et in serpentium genere, scorpii sunt modici et mediocres. Et rem parvam Tertullianus mediocrem dic^re amat. Rig. (35) Ut qui negant bonum, non suadeantur accom" modum, nisi cum subacti fuerint. Haen omnino est
(33)
esl,
: :

Q

:

iiaque verbi divini auctorilatem, vijubere res et copias divinas, arma cceleslia intentat artem Scripturarum instruit. His gladiis compellil hfereticos ad oificium his crucibus atque tormentis duritiam eorum fraugit ac subigit. Et consentanea lo« Religionis non quitur iis qu?e ad Scapulam dixil esse cogcre religionem, » quae sponle suscipi debeat, non vi. Nimirum eo scrmone vim abdicandam esse contendil, quae corpus hominis vcxat, aut necal, eamque vim, in hujusmodi negotiis absurdam alque inutilem, ideo damnat, quod hypocritas qui:

Deum

:

:

dem

faciat,

minime autem

religiosos,

nedum

Chris-

tianos. Rig.

149

ADV. GNOSTIGOS SCORPIAGB.

1

50

iralusindignetur,elexterminctteafaciclerr(c.Sedhci\il<iUhus,si quam ex his conslitissol suasu
ct

ini-

propo proponcns boncdiciioncs

ct

malcdictiones
si

'

,2
:

Be-

ncdictiones'a ,\m\\i\\.(Dcut. xi, 27),

audicritis prce-

quorum liominum ficercntur omnes
fierent

transiisso

ad dcos

alios, ut intcr-

incolontes

eam,

ct

devotamenla

cepta Dornini Dei vestri,
,

qucecunquc ego prcecipio

univcrsa ejus, cl colligcrenlur omnia spolia

hodie

h

'\ct

non erraverilisdevia, quam man:

cjus in

davi vobis,utabeuntcs serviatis diis w aliis quos non Deqtlibus omnifaiiam cxslirpandis Perditio.

ne perdelis,
ruitt

inquit,

omnia
montes
'

loca, in

quibus servic-

omncs exitus cjus, el igni cremarenlur cum omnibus vasis suis, et cum omni populo in conspeclu Domini Dci Et non erit habitabilis, inquit, in ternum, non recsdificabitur amplius,ncc adhcere:

ii

nationes diis suis',c> , quas vos possidebitis Im
:

bitquidquam manibus
dictionuiri

tuis ex

devotamento

ejus, uti

reditate

subter

'

,7

et colles, et

sub arbores

avertatur Dominus ab indignatione

irce sucs.

Male-

iffldensas quasque ,0 effodietisaras earum,evertrlis ct comminuetis slaticula earum, ct excidctis
lucos c/trum, et scalptilia

ipsorum dcorum

VJ

con-

%'iH quoque ordincm ab idolorum cxsecommisit Malcdictus homo qui feeerit sculr crationc ptilc autfusile,aspernameulum Domino, opus '" ma:

cremabitis igni, et dispcrdctis
co
illo.

nomen eorum

de lo-

nuum

artificis, et collocavcrit iltud

in abscondito
:

Adliuc ingeritcum introissent terram promis-

(Dcut. xxvii, 15). In Lcvitico vero (xix, 4)

Non
/

sionis,

etexterminassont nationes cjus: Cave tibinc

» quemini Gi
bis.

,

inquil, idola,

ctdeos fusilcsnon fuciclis vo
alibi
:

scquaris cas posleaquam cxlcrminata: fttcrint afa-

Ego Dominus Dcus vestcr. Et
vester.
°2

Ftlii Israe

cietua, nerequisieris deosillarum, dicens

:

Qucma-

fumulipueri mci, hisuntquos eduxi de terra /Egypti.

dmodumfaciunt nationes
ctttm.

dcis suis 50 et cgo itafa-

Ego Dominus Deus
facta,nec scalptile

Non

facietis vobis

manu

Sed
tibi
:

cl

i<l

51
:

Si prophetes, inquit {Dcut. xin),

staticulum statuctis vobis,

exsurrexcrit in
dcrit

tc,

aut

somnium somnians,

et

de,

lapidcm scopum ponctis in terra vcstra. Ego Dmni-

signum vel ostcnium, ct evcncrit 52 et dixerit Eamus, et serviamus diis aliis, quos non scitis : ne audiatis scrmonem prophetcs, aut somniatoris iilius; qitia tcntat vos Domii/us Dcus vcs-

nus Deus
dicta G3

vcster. Ei bfec quidetn

prima pcr Moysen
de JSgyptO su-

sunt a Domino, utiquo pertinentia quoscunIsraclis pcrinde

quc Dominus Dcus
lutis eduxerit.

perstitiosissimi s;rculi, et de

an 53 cx lotocorde vestro, ct ex tota anima vcstru timeatis 5i eum. Post Dominum Dcum vestrum K abibitis, ct hunc timebitis, ci prcecepta ejus cuslcr,

domo humanse scrviomne os propbetasonat, eamdem legem suam rum cjusdcm Deivocibus corumdem prseceptorum instauralione cumulantis,
Sed
et deinceps

tpdietis, ct
illi

vocem ejus audietis,

ct ilii scrvielis, et
c/

ncc aliud

primum tam
:

ptiniipaliler

denuntiautis,

adjiciemini. Prophetes

autem

somniator

ille

Q quam

ab omni

fuciura atque cultura idulorum ca-

morietur: locutus estenimad seducendum tc a Domino Deo tuo. Sed et alio capitulo (37) w si autem
:
,

vere; ut pcr David

Deinationumargentum
'

ct

uu-

rttm;oculos hubcnt, ncc
audittnt
;

6

1

vitlcnt;aures hnbcnt, ncc
;

ni tefratertuusexpatre
/iliu

vel

matre,aut

jilius

narcs habcnt, ncc odorantur
muiius, ncc contrcctnnt
;

OS,

ncc loG

ingremiotuo cst, autamicus qui uuimiiitar pursest, clam dicens Eamus, ct serviamus diis aliis, quos non scis, nec patres tui, cx diis nationum quce ctrcum le pro.rimc suuljuil loiige: nc velis ire cum illo,ct neautltcriscitiii. Non parcet ^oculus tuussuper eum,nec misereberis,nec celabis ha eum (38) annuntiansannuntiabis de eo; manustuai eruntineum inprimis
tuus,aut
tua, aut mulicr, qucs
,•

quuiitur

;

pcdcs, ncc in\ cf

grediuntur. Similcs crunt Ulis qui faciuntca

qui fidunt iu

illis.

CAPUT

III.

beat

Ncc putem disccptandum, au digne Dcus probinomen cl bouorem suum mcndario addici, an
superstitionis avulsent, rursus
nolit; an digne
a se

uii

iuciilcinlitm,cl

manusomnispopuli®

in novissi-

dignoquos aberrore
r\ in
t

VI i s,

etlapidabitisillum,etmorieturt quoniamqucB-

JSgyptum regredi

non
ncc

patiillud.

sin ufcrtcre il

teaDomino Dco

luo. Subjicil

cliamde
Variffl

U r absistei jtere quos sibi allegit. Itaque

M

lectiones.

Benedictionem et maledictionem benedietionem Pam. Fran. M Maledictionem si orr. Pam. Fran. M Hodie et maledictionem si non audieritis prsecepta Domini Dei nostri, quaecumque ego praecipio vobis hcdip,el erraveritis de via .lun. ''' Deis Venet. * 6 Suis abest. Pam. Fran. k1 Super Rhen. Seml. Oberth. sub arbore densa quaque Jun. w Deoram ipsorum Fran. Deoram ipsarum Pam. "' Ol add. Rhen. Seml. Oberth. •* I.l omitt. Rhen. Seml. Oberth. M Veneril Rhen. Seml. Ooerth. Ut sri.it si add. Pam. Fran. > 51 Pascet 55 Dominum Ametis Jun. Rhen. Seml. Oberth. • Nec omitt. Rhen. Seml. Oberth. ^Titnlo Rig. deaider.ibis, npcsalvabis eum Rhen.Seml. Oberth. vl Manus populi tui Rhen. Scml. Oberth. M Aspernatum opus Sctitl. Oberth. '•' Sequimini Rhen. Seml. Oberth.*3 Nec add. Pam. Fran. ° 3 Dei srita smu ad omnes Scmi. Oberth. 6* ICt non Scml. Obciih. M Ea abjicii Seml. post Rhenan. M Ita Seml. Oberth.
1

:

:

I

:, -!

(37) Sed

d

alio capitulo.

Commentarkts. Quod Bemel annotasse atant, inspexerit. Nata
distinctio, ee
ras

cst

voro

haud dubie

v.iri

i

Buificiat, vel

longe aliam fuisse capitnm diatinciionem in Bibliorum editionibus setate Tertuliwni, atque nunc, cura istud eodem cap. aodie repehinc patel
1

quod

in eapitainitio distincte Scriptu-

lartos

neque id novuna illi videbitur, qui commenveterom Pairum et maxime Rhabani Mauri in Scripluras pene univcrsas, qua^ apud me mss. ox;

'lainr

sed io libros duntaxaL Pam. ncc celabis cum. Diversaa N alicujiis scriptura vestigia exhibent membranse desiaera... vabis eam. itio.
lueriiit,
C
18
\

uon

iitiscrchcris,

:

151
exspectabit

TERTULLIANI OPERUM PARS
C7 rclractari

II.

SERIES

1,

POLEMICA.
cos
73 .

152

a nobis,

an

observari vo- * viendo et adorando
ct

Itaque Dominus iratus

luerit disciplinam
rito ulciscatur

quam

voluit inslituere,

an

mc

desertam,

quam
si

voluit

observatam

quando
set,

frustra instituisset,

observari
si

eam

noluis-

et frustra

observari voluisset,

vindicare no68

Quoniam quidcm, ait, transgressa cst 74 gens ista pactum meum (42), quoddisposui patribus eorum, et non audicrunt 15 vocemmcam,et cgo non advertam ad aufcrcndum virum a facie eorum cx nationibus
quasrelinquitdecedens Jesu(Judic. n, 20,21). Atque criiarum et deinceps ita per omnes pcne annales
regurn, rescrvatis
bello

luisset.

Sequitur

enim

ut has

definitiones Dci ad-

versus supersliliones,
vindicatas
(39)
ratio

lam

evictas

quam

etiam

tyriorum

probem, quoniarn ex his tota marconstabit. Aberat apud Deum in
sibi

gentium circumcolarum
quolicscunque ab
illo

viribus,

et captivitaie et

jugo allophylorum iram dis-

monte Moyses, cum populus tam necessariam absentiam cjus inipatiens, deos

pcnsavil Israel,

maxime

in

producere

quaerit,

idololatriam 7G exorbitaverunt.

quospotius

et jubet inaures
ferri.

1^9 Urgetur Aaron, feminarum suarum in ignem conAmissuri enim erant in judicium sibi vera
G9 ipse perdiderit.
illis 70 ,

CAPUT
Hanc
igitur
si

IV.

a

primordio

constal

et

prohibi-

ornarnenta aurium, Dei voces. Sapiens ignis eftigiem
vituli

tam (43) de

tot

tantisque

pneceptis,

et

nunquam

defundit

suggillans

illic

cor

habentes,

B

;Egyptum scilicet inter caelcra animalia bovis etiam cujusdam consecraticem itaque tria millia homines a parenlibus 71 proximis
ubi et ihesaurum, apud
;

commissam, de tot tantisque docuullum tam superhum crimen apud Deum mentis, nec
irnpune
deputari,
inlelligere

ISO

quam hujusmodi

transgressionem,

ullro

ca^sa,

quia tam

proximum parentem Deum
et

offendededidivcrfi-

rant, transgressionis

primordia

et

merita

debemus divinarum et denuntiationum tunc martyriis et exccutionum intentionem, jam palrocinalam, non modo non dubitandis, verum
sustinendis
,

caverunt. In Arithmis(40)
tisset Israel

(Num. xxv), cum

quibus
:

scilicet

locum fecerat prohi-

apud Sethim, abeunt libidinatum ad

bendo idololatriam
rent
;

aliter

enim martyria non eveni-

lias

Moab,

invitantur ad idola, ut et spiritu forni-

et

utique

auclorilatem

suam

praestruxerat,
fccerat.
77

carenlur; edunt denique de pollutis
et

eorum

:

dehinc

volens

ea evenire

quibus

locum

Nunc

adorant deos genlis, el Beelphegor initiantur.
idololatriam,

Ob

hanc quoque

mcechiae

sororem, vi-

ingeenim de Dei voluntate compungimur, et minat scorpius plagam, hanc ncgans, hanc accusans voluntatem,
sit

ginti tria millia domesticis

obtruncata gladiis divi-

ut

aut

alium

Deum

insinuet,

nae irae litaverunt. Defuncto

JesuNave (Judic. n),deet

cujus haec non

voluntas;
sit
si

aut nostrum nihilovoluntas; aut omni-

rclinquunt
lis

Deum patrum suorum,
el

serviunt i.Jo-

p minus
lerit.

deslruat, cujus talis

Baahm
illis,

Astartis

(41); et iratus
;

Dominus

tra

no neget voluntatcm Dei,

ipsuin negare
alibi

non pode

didit

eos in manibus diripientium
et

et

diripiebantur

Nos auiem de Deo

dimicantes, et

ab

venundabanlur inimicis, nec potcranloma facie

rcliquo corpore haereticae cujusque doctrinae,
in

nunc

nino subsistcrc

inimicorum suorum

;

quomala,
su-

unam speciem
non

congressionis certas praeducimus

cunquc processerant, manus erai super
et compressali

illos in

lineas,

allerius Dei,

quam

Israelis,

eam defcnfecerit,

sunt valde. Post quae
Crilas,

72 instituit

dentes

volunlalem,

quae

martyriis

locum

per

illos
istis

Deus

quos censores intelligimus, sed
:

tam ex
diciis

praeceptis prohibitae
idololalriae.

semper, quam ex juSi

nec

obaudire perseverarunt
illi

ut

quis Crita-

punitae
78

enim
erit

praeceptum

rum
tres

obierat,

ad delinquendum supra quam pact

observatum

vim

patitur,
id

hoc

quodammodo
quod po-

eorum, abeundo post deos alienorum

ser-

observandi praeceptum, ut

patiar per

Varioe lectiones.
G7
71

Exspectabilur, cod.

Wouw.

G8

Edictas cod.
73
77

Wouw.

co

Quo

Et decst Venet. 72 Postquam Hhen. Seml. Obaudierunt lihen. Seml. 7G Idololalria Seml. Seml. Oberlh.

lihen. Seml. Et abjicit Seml. posl

Orando

se potius Jun. 70 Diffundit illos cod. Wouiv. 74 Transgressi suot cod. Agobardi. 75 Hhenan. 78 Observando Pam. Iihen.

Commentarius.
(39) Tam evictas quam tur in codice Agobardi
;

etiam vindicatas. Siclegiiu lib. Ursini, edictas. Rig.

n

1 r)

jcap

"EXXnatv

'AcppooiTT, X£p|j.dvr) 6eb; Stocovfwv.

Idem

apud Cedrenum rtperies. Le Pr.
Agobardino
Transgressa est gens ista pactum meum. In logitur Transgressisunt gens ista pactum mcum, et paulo 'post Et non aadierunt voci meie, quo modo scriptum aTertullianofuisse non dubito. Serl mutavere qui magistellorum sceptra me('i2)
:
:

(40) In Arithmis. Vocem Gr&'cam rctinuit, pro in Numcris, ut paulo posl Critas babet, pro Judices. Le Pr. (44) Idolis Uaalim et Astartis. Baalim sunt hic dii gcntium seu idola; aliquando Ba.il pro loco sumitur. Aslarte de qua plurima tit meniio in Hbris Rcg. dea erat Sirloniorum. Id teslatur Ccdrenus, ubi nir-

ldolo ct Achilles Ta*E8uov tius initio Amorum Cliloph. ct Leucip. tyj twv «£otvixtov. KaXouatv a'JTr,v 'AaTdtfTrjV ot StAstarlen « Deae Phcenicuni sacra fecerunt o*<&vtot lianc vocanlSidonii. » Abominandurn vero illud idolum Venercm Gra^corum iuisse ait Suidas. 'AoTripTJ)
rat

Salomonem

exstruxissi;

Moabitarum
;

Aslartae

Sidoniorum

templa

ct

:

tuebant. Rig. (43) Si a primordio constat et prohibitam. Vetitam fuisse tanquam summum seelerum idololatriam certo certius est. Unde Terluliianus in eo crimine cuncta comprehendi probat lib. de IdoloL, quem « Principale crimen gcneris his vocibus orditur
:

:

:

huuiani, » ctc. A cujus scnientia non discedit Gre"Ea/aToi tSv xagor. Nazianz. orat. 38 de Idolol. KOV '/.Xi TlOWTOt. LE PR.
:

153
tcro

ADV. UNOSTIGOS SGOKPIACK.
observarc
milii

154

praeceptum;

vim

scilicct

quaecun-

/\

tal
cii

cum
i

idololatria,,sed
idololalria.

qnc
qui

imminet caventi ab idololatria. Et utique obsequium. extorquel imponil praeceptum,
poluit

ab

de « sua gratia (44) ; libera Quod a malo liberat, quis
t

non bonum
tio

pronunliabit ? quid

aliud est adversa-

Non
aliuin

ergo

noluissc

ca

cvenirc,

pcr

quae

M
;),J

idololalriae

aique
vita

martyrii,

quam

mortis

constabit

obsequium.

Praescribitur mihi
nc,
vcl

ne

quem

et vitae? In

lantum

marlyrio deputabitor, quan,J0
.

Dcum dicam; ne quem alium lingua quam manu Deum fingam M vci.crcr, praeter uniadorero, aut quoquo modo quem et jubeor liincrc, ciim illum qui ita niandat
;

diccndo, non minus

lum
Iisec

mors

(49) idololatriae

Vitam qui
dicat.

mulum
Est et

dixerit,

habel mortem

(piam

bonum
quaerere
citi'S,

pcrversitas

hominum,
,

salularia

cxcutere, exi,Jl
,

tiosa

suscipcrc
vitarc;

periculosa

inedica curari

;

nc
ut

ab eo deserar;
pro co

ct

moriar.

de omni Hibstantia diligere, Iluic sacramento militans ab

male

rnori

dcnique
93

quam

dcsiderarc.
refugiunt:

Nam
plures

cl medicina> prsesidium plures

lioslibus

provocor,

pir

sum

illis

si

(!l)

manus desuo

enim
El
cst

slulti,

pluros timidi et
sa-vitia

dcro;

lioc

defcndcndo dcpugno
occidor.

in acic, vulneror,
militi

male
dicinse

verccundi.
°'',

planc

quasi

mect

concidor,
voluit,

Quis

hunc

exitum
'.'

dc sculpello, dcquc cauterio, de sinapis

nisi

qui

tali

eum sacramcnlo

consiguavii

incendio
extendi

(46);
9G
,

non

tamon

secari,

et

95

inuri,

idcirco

CAPUT
Habes
igitur Dei

IS9 inahmi, quia
ncccssario
fructus
et

dolores

uti-

V.
:

E
oecursum
esl

los affert

:

nec

quia tautummodo conlristat, recucontristal, adhibcbi-

mei voluntatcm

sabilur;
tur.

sed

quia

1211

huic plagae.

In 81 alium ictum consideremus,

Ilorrorem
ille,

operis

cxcusat.

Ululans

de voiuntalis qualitate.
,

Longum

est ut

Deum mcum

denique
mcdici,
arlilices

et

gcmcns,

mugiens

inler

manus

bonum ostendam quod jam a nobis didicorunt Dcum inlerim sullicit dici, ul ncccssc sit Deum qui M prseboiui m crcdi. Malum cnim
Marcionilu:.
siimpsorit,

poslmodum
91

oplimas praedicabit,
martyria
in

easdem merccde cumulabit, et ssevas jam ncgabil.
scd
in

Sic

et

desseviunl,

salutem;
et

consiarc

in

ulroquc

non polcrit

:

aut

licebit et
et

Dco

viiam aeternam per ignes
curare. Sed

tjladios
98

Deum negare debebit, quem malum cxisiimarit, aul. bonum dicere, quem Dcum pronuntiarit. Bona
igitur
crit ct

acerba quaeque
cliani

medicum quidem

iniraberis

voluntas ejus, qtiinisi

bonus, non

erit

qualitates

in illo, quod fermc pares adhibcl mcdclarum adversus qualitates quere-

Dcus.

Probabil
voluit;
83 .

hoc eliam ipsius ni bonitas,

quam

larum:

cum

quasi

de perverso auxiliaiur, pcr
ct

ea

Deus

marlyrii

bonus voluii
id ilolatria.

dico: quia bouum nonnisi laboratur. Nam Bubveniens per quae Bonum contendo marlyrium apud p caloribus amplius oneramlo compescit,

calores

et ardorcs

eomdem Deum,
iriss

a quo

w et

prohibetur et punitur
adversalur
idololaobniti et adversari 85

>iti

poiius macerando restinguit
potiunculis
'

'•'',

ct fellis
2
,

excessus
et

Obuitilur

enim

ct

amans quibusque
guinis
fluxus

colligit

san-

martyrium.

Malo auicni
polcst.

dcfusa insuper venula revocat.
zclotcm,

Deum

Non quasi ncgemus csse Bemulationem, lam malurum inler se, quam et bonisi

bonum non

vcro, et
si

quidcni

culpandnm

existiroabis,

voluit

certasse

norum. Sed alia conditio cst hujus rium enim non dc communi aliqua

tituli.

Marty-

do prodesse,
occisiono

cum causa, ct injuriae aemulanmorlem morte dissolvere, occisioncm
tormenlis lormenta discute-

militia 8G ccr-

dispareere,

Variae lectiones.

que Seml. ''- Q\\\ inserit Seml. '' Enim abj. Seml. Morderique Medicina Scml. K Ei abjic. Seml. Rhen. Pam. Seml. Oberth. 91 Ei si Seml. M Quoque 5*m/. " Rcstringit fttett. Pam. Seml. Oberth. tiouibus Rhen. Pam. Seml. Oberth. - Corrigit Latin.
'•'''

Quomodo Rhen.Seml. Oberth. Pam. quo modo Jun. Si illis Rhen. Pam. Seml. Oberth. nisi illis Latin. Nec Latin. Quia Pam. Rhen. Seml. Oberth. 83 Bonum non nisi bonns vi luit, oJm. 8* Elabj. Rhen. Seml. s7 Oberth. Observari Fran. Militia Pom. Rhen. Seml. Oberth. Cum Venet. Seml. '' Adversario Rhen. Seml. Venet. M In qnanlum Latin. 90 Quantum morli idololatria Rhen. Pam. Venet. Seml. Oberth. Quae''''

;1

''•''

'''

'••'•

'''

''•'•

add.

Po-

Commentarius.
(44) Martyrium enim nondecommunialiquamiliim certatcum idololatria, sed cum sua gratia. In ,/n

n

libidine,

Sed

exemplari

legiiur, ediiionibus, sed de

malitia,

dein

vero

in vulgalis

nam tunc utrinque sunl aliam esse ail conditionem instituit de eertaraine raartyrii

maia

ct

vitia.

srmonis quera

cum

idololatrii.

sua gratia; itaque emendationis partem debebimus anliqiiis illis Agobardi raembranis, partem libris vulgatis. Sic enim oxsi tel vera lectio si legimus: « Martyrium enim non de comniuui aliqua militia certat cum idololatria, sed de suagratia: liberal enim ab idololatria. » Ait TertulUanus, martyrium esso bonum, quia maio, quod ,M jdololatria adversatur, nec adversari malo possit, nisi binum. Non quasi neget adversationem scu pugnam B3mu'ationemque esse vitiorum seu malorum inter se; quippe inlerdum experimur,
,

Etenim marlyrium non certare cum idololatria dc communi aliqua malitia, quasi esset certamen inter duo mala, utruni sii poteotius, imo certare de mi gratia, de suo bono, quod ab idololatria lii

berat. Rio.

\

Quantum morti idololatria. Sic est in libro obardi; at in libro Ursini, « Quantum mors ido>

lolatriae.

liu;.
s

na

is

De sinapis incendio. Describitur a Plinio ignei effectus, salubcrriinum oorpori. Bidem
ct

tribuitur viscaustica

urigo. Kio.

rapacitatem

certare

cum

crudelitate,

eulam cum

155
re,

TERTULLIANI OPEllUM PARS
supplicia
suppliciis

II.

-

SERIES
8
,

I,

POLEMIGA.

156

evaporare,

vitam

aufe- n proposuisset

per quae

rendo

cotiferre,

carnem

laedendo juvare,

animam
ratio
:

mur, ut

a

quo libenler
elidal,

cum adversario experirebomo elisus est, eum jam
quoque
liberalitas

cripicndo
est;

servare.

Pcrvcrsitas

quam
2*

putas,
ita

conslanter

hic

migis,

quod

sssvitiato exislimas, gralia est

Deo
ejus,

de momentaneis aeterna medicante

(47).
in

Magnifica

quam acerbitas Dei praeest. Evulsum enim hominem de diaboli gula (49) per tidem, jamet inculcatorem ejus voluit
efficere

bono tuo Dcum tetrum:
scd
tuas.
felicitcr

incidisti

manus

per

virtutem;
evicisset 9

ne soinimi-

incidisti;

incidit et

ille

in aegritudincs
facit
:

lummodo
et

evasisset,
10

verum ctiam

Homo semper medico
sibi

prior

negotium
mortis

cum. Amavit, qui
ad gloriam
;

vocaveral in salutem, invitare

denique

metipse

pcriculum

atlraxil.

ut

Acceperal a Domino suo, ut a mcdico, satis utilcm
disciplinam

etiam coronati.
ct superstitiosa et voluptilum,

gaudeamus n libcrati, exsultemus Agonas islos, contentiosa solemnia
gratia

secundum

legein

vivendi,

ut

omnia

certamina Graecarumet religionum

quidem
peraret,

edcret,

ab una solummodo arbuscula tem-

quanta
liquit

saeculum

celebret,
ia

UfiiB

quam
:

ipse
ille

medicus

imporlunam

etiam

Africae

(50).

Adhuc

Carthaginem
Ita

inlerim novcral

audiit

quem
et
'

maluit, el absti-

singuhe
Pythico

civitates

gratulando
stadii

inquielant,

donalam
ab aevo

ncntiam
saturatus,

rupit,

17

cdit

illicitum,
3

transgressione

in

mortem
5

cruditavit (48), dignissimus
4
,

R D dignissimum

agone post

sencctutem.
13

creditum cst sladiorum
artcs,

experimen
prae-

bona

tide in

totum perire
6
,

qui voluit. Sed

Dominus

tum, committere

corporum
14
,

et

vocum

sustenlala

fervura

delicti,

donec tempore mediremedia composuit,
aemulas viiio, ver-

stanliaml31 exprimere
culo
judice,
sententia
praelia (51),

praemio indice, specta:

cina lcmperaretur

paulatim

voluptate
15

qua nulla sunt

omncs

fid

i

disciplinas, et

ipsas

non multa
arielant

vulnera (52), pugni quassuggilla-

bum

mortis

verbo

vitae

resciudentes,

auditum
ita

sant, calces

(53), cettus dilaniant, flagella

transgressionis

audiiu

devotionis
ille,

limantes,

et

dilacerant:
verit,

ncmo tamen agonis praesidem
sladium, sed quantum

cum mori
cxcludil.
dio,

pracipit

medicus
pali

veternum
pati

mortis

quod homines
et vibices

violenthe objeclat, injuriarum
iivores
1(5

Quid gravatur
esl

nunc homo ex remeex
vitio?
cui

acliones exlra
et

illi

quod non
occidi

lunc

gravatus
,

cruores

negocianlur
et
18
,

intendet

n

:

coro-

displicct

in

salutem

non
ad

displicuit

nas

scilicet,

et

gloriam,

dotem,

privilegia pu-

occidi in

perdilionem ?

nauseabit

antidoium,

blica, stipendia civica

imagines, slatms, el qua-

qui hiavit ad

venenum

?

CAPUT
Sed
si
i

VI.

lem potest praestare saeculum de fama aeterniiatem, de memoria resurrectionem. Pycles ipse non que-

certaminis nomine Deus nobis martyria

C

ritur dolere se;

nam

vult;

19

corona premit vulnera,

Varioe lectiones.
5 Sustenlato Eructavit l\hen. Pam. Seml. 4 Perisse Pam. Seml. Meditante Rhen. Pam. Seml. Oberth. 6 Temperatnr Rhen. Seml. Oberth. Et Pam. Seml. 8 Proponit Pam. Seml. 9 Devicissel fervore Seml. 12 Licuil Seml. hiHi.Seml. 10 Quae Pam. Seml. quos Latin. ll Ut qui gaudeamus Pam. Semt. gaudemus Jun. 15 Sunt inserit Seml. 16 Livons Siudiorum hhen. Pam. Seml. 14 Expendere lihen. Pam. Seml. Oberth. 19 Non Rhen. Seml. Seml. » Inlendis Rhen- Pam. Seml. Oberth. 18 Stipcndia, civitatem Latin. 2* 3
">
1

•'

Cominentarius.
(47) Deo de momentaneis ceterna medicante. Sic Deum bono vetus exemplar. Ait Terlullianus nostro crudelem atquc tetrum, qui homines eliam pcr martyriorum crucialis ad felicitatis aetemse gloriam evaderc velit, nobis essc cohndum amandumque, multo magis quam medicum, qui fcorpons
stadii

senectutem,

» id est,

poslquam stadium,

id est

locus

ad agones deputatus, jan senectutem quam dam passus esset, utpote a muliis annis minime frequenlatus. Atqui Pythicum agonem vocat eum
in
catis

secandoque valetudinem nonnisi urendo Dein explical et emoll l, quod alias durura ac tetrum videhatur. Hunc locum imitari voluit Lucifer Calaritanns hb. de Contem. morte pro Chrinostri
rcstiiuil.

ludis Pylhicis, id est Apollini Pylhio dedicelebrabalur. Pyctes enim, pro pugile, notior vox est quam ut pluribus sit opus. Pam.

qui

sto : u Quo enim licet medicus sccet, cauterio ural, sinapis incendio ad omncm dolorem ;egrum deduI

cat:'

tamen

esse

mimicum,

ncc ^ecari, inuri, exedi," morderiquc :_.._ -_.:c„„^ » ctc. Scd longa esl inler artifices
,

n w

differentia. Rig.

(48) In mortem cruditavit. Post pabulum illicilum laboravit moitifera cruditale. Eodem verbo utitur lib. de Jejuniis, « usque ad choleram orlygometras cruditando. » Rig. « Dia(49) De diaboli gula. Sic lib. de Spcctac. boli ex allo praecipitati gula, » et libro de Pudiritia :« Cui etiam conditio gratior quteque de gula
:

(51) Qua nulla sunt prwlia. Elenim agoncs ce!ebrantur etiam in alta pace. Sic libro dc Spectaculis, alhlclas dixit homines altiles propler ottum Grseciae. Rig. (52) Nonnulla vulnera. Hsec itasunt distinguenda Nulla sunt praelia, quia nullus hoslis; nain hoc ait se(| tameii non .-unt nulla vulnera, quia strenue ac iorliter decertant et vulnerantur. Rig. (53) Calces arietant. Faber, Agonist. lib. n, c. 9. Icgi vult, calvv. Nihil muiandum censco. Vox vero, arietant, aiiis etiam usitata. Plinius lib. u, cap. 82, de aedificiis terrac molu sese collidentibus t Innoxium, et cum concurrenlia tecta contrario
:

:

:

ictu arietanl,

quoniam

alier

motus

alleri

renitilur. »

Etsi

crep'a
(50)

tst.

»

Rig.

vero de arielibus, ex vocis elymo, id intelligi tamen Virgilius tauris de tantum videatur,
:

Adhuc Carthaginem, etc, donatam Pythico

lib. xii

videtur agone, elc. Hinc occasionem accepisse quod indictus auctor scrihcndi libri de Spect. tsset Cartiiagini « Pythicus agon, » idque « post

Cum

cfuo conversis inimica in prjelia lauri Froniibus incurrunt.

157

ADV. ONOSTICOS SCORPIACE.
plus
lu

158
in

palma san^uinem obscurat;

victoria

tumet a nihil jam repulari potcst (56), quibus
delictorum
Petr.
iv,

lavacro

quam quem
tlicta

injuria

20

(54).

Hunc

la;sum exislimabis

ipsa vita deponitur. Sic dilectio operii iitullilwiiticm
(I

vides laetum?

Sed ncc

vioius ipse

deagonodedei
in et

8), quae

Deum
in

scilicet <Uli-

ca.sum

suum

exprobrabit.

Deum
in

gens ex
certat,

totis viribiu

suis,

quibus

martyrio de37),

artcs et disciplinas suas

educere

rnediuin,

ex tota anima sua (Matth. xxu,
o ponit,

quam
Dei

hoc

saeculi

spatium,
universis

in

spectaculum homiuibus

pro

I)

hominem martyrem
judicia,
2
>

excudit. Haec tu

angclis

et

potestatibus?
constantia

caruem

atque

remedia,

consiiia,

spectacula

etiam

imiinam
darc
illi

probarc dc

atque
illi

tolerantia?
civilatem,
et

airocitatem

judicabis

(57)?

sanguinem hominis

liuic

palmam,

huic

bonoruin,

stipendia

tos

? etiam quo^dam reprobare, cum iguominia submoverc? Nimirum

castiga-

praescribes
fa-

Dco, quibus lemporibus, aut modis, aut locis dc
milia sua judicel, quasi

non

el
21

pncjudicare judici
certaminis nomine
et 22

Deus concupiscit? Et tameu aiisiin dicere, si ct bomo regnum Dei, si homo ccrtam salutem, si et 30 bomo secnndam regeuerationem. Nulli 31 compcnsatio invidiosa esl, in qua aut gratiae, aut injuriae communis cst rdtio.

congruat. Quid nunc,
in

si

non

martyria fidem exposuisset, sed

CAPDT
Incutiat
lilans
:

VII.

proprii pro-

fcctus;

nonne oportebat
cui

illaai

habere aliqucm spei B

adhuc scorpius, bomicidam
^ed

Deum

ven-

cumulum,
rcna

susperulcret,

studium suum cogeret, votumque quo enitereiur ascendere, cum terolficia

horrcbo plane spurcum blasphemiae stalum
;

de haerelico ore fcetentcm
fiducia rationis

et

talem

Deum de
ipse

quoque
varietaie
distabit

in

gradus

aestueni (55)? aut

amplectar, qua ratione ctiam
pronuntiavit ex

quomodo
pro
stella

multse

mansiones apud Patrem, si non meritorum? quomodo et stella a
gloria
(I

se
suae

plus

quam homicidam
vocc
ix, 2),

Sophiae
inquit

persona,

Salomouis:
ftlios

Sophia,

in

Cor. xv), nisi pro
si

1&5

(Prov.
l

jugulavit

suos.

Sophia, sapicn-

diversilate

radiorum?
quid

Porro, ct
et

tidci
23

propterea
aliqua pro-

ia est.

Sapienler utique jugulavit,

dum

in vilam, et
!

congruebat sublimitatis
latio,

claritatis
illud

rationaliter,

dum

in

gloriam.
!

parricidii ingeniura

tale

esse oponuerat
2
''

emolumenti;

o

scelcns

arlificium

o aigumenluni crudelitatis,

quod magno constaret

laborc, cruciatu, tormenlo,
:

qua) idcirco occidit, n
i<Ieo

morialur

quem
iti

occiderit

!

Bt

morte. Sed respice compensalionem

cum

caro

et

ttH»

quid sequitur? Sophia
(Prov.
i,

exitibuscantatur
exitus mar-

anima dependitur, quibus
<

in

hominc carius
Qalus
2:>
;

niliil

32 hymnis

20); cantalur

enimet

i;

alierum
in

manus
'

Dei,
2C

alierum

ipsa

C

^3 agit^ bene tyrun, « Sophia in plateis de constantia

dcpcndi

profectu

\

erogari, quae
rces.

lucrifiant

quorum est r7 eadem
;

profectus; ipsa
prctia,

enim

libos suos jugulat.
dicit,
:

Super sumnios autem muros
Isaiam
:

quae

et

confisa

cum quidcm secundum
:

bic
///

Prospexerat

ct

lias

Deus

imbeeillitates

exclamat

Ego Dei sum

et
3|
,

bic vociferatur

condilionis

humanae,

adversarii

insidias,

rerum

nomine Jacob;
(Isa, m.iv, 5).
lilios tilius

et aliusscribit

Innomine
!

Israelis

Fallacias, sa^culi rctia,

ctiam

post lavacrum periclita-

bonam matrcm

Oplo

ei

ipse

in

turam lidem, perituros plerosquc rursum po-l salutem,
qui

ejus
liam.
?

redigi, ut

vestitum

obsoletassent

M

nuptialem, qoi
qui

abea OCCidar. Oplo occidi Solum autem jugulal liiios suos; an
et alibi 35
,

ut

et

faculis

olcum
el

non praeparassent,
saltus, et

requirendi,

lorquc!

Audio enim

dicentem Deum: Lrunt
et

per montes
Posuit

igitur

secunda

humeris essent reportandi. solalia, extrema praesiiia,

illos sicuti

uriturargentum

probaboillos sicuti
,

probatur
tormenta
fidei

aurum
ignium

-'"'

(Zach.

xui

19).
,

Utique per
martyria

dimicationem martyrii, et lavacrum sanguinis exinde sccurum. De cujus felicitale David Beati quorum
:

et

suppliciorum
el

per

examinatoria. Scil
ripserit,

Aposlolus qualem
Si

Deum
et

dimissa sunt delicta,
quitates (Psal.

et

quorum

opertoe sunt ini-

cum

scribit:

Deus

Filio

suo non

\xxu,

l).

Beatus vir cui non im-

pepercit,sed pronobistradidit iUum,quotnodo non

putaverit

Deus delictum. Proprie enim martyribus
victoriarum

cuin

illo

omnia condonavit nobisf

(llont. VUI,

quam injuriatum Rhen. Pam. Seml. Qui si noii nhni. Seml. Oberth. n Klabj. Seml. ^Subhmitatiei claritati Rhen. Pam. Seml. Oberth. tare Rhen. Seml. Oberth. -•' Adflatus Rhen. Pam. Seml. -' Prsefectum Jun. - Lucrificaut Rhen. Seml Oberth. '-' Oboleta Jun. Indicabis Jun. vocabis Vet. Exempl. Bi bj. Seml. Nullacod. Wouw. Caoitur Rhen. Pam.Seml. u Constantiam Pam. Fran. 3* Inscribit Rhen. Pam. Seml. M Aurum Rhen. Seml. Oberth. x Argenlum Rhen. Seml. Oberth. Cnininciit irius.
"
l'l

s

estquam injuriarum

I.at.

Varise lectiones. Jun. plus victoriatum est

-''

7

,;

'-"•'

'

gendum

(84) Plus victoria tumet, quam injuria. Sic lesnasii liberAgobardi.Nec dubilo, quio Tertullianus sissima scripserit. Rio.
i

n

tiorem
Aliud,
catis

ponil
tnquit,

1!.

Cyprianus
in

missum

epist. 52, a<l Antoniancarccrera non exire inde<

Terrena quoque officiain gradus testuent. Hoc est, contendant pro dignitate gradus. ul primum oblineanl locum. Uig. (otyProprieenim martyribusnihil reputaripotes /. ls et euatn loeus pertioel ad purtratoni assertioneim pu
ct

eain diffi lerentiam (de qua supra eiiam apud nunc auotoremlib, de Anima, cap. 35V quam aper

novisshnum quadrantem, el pro p cdolore crucialum emundari ei purgari dlu igne, et pqodere io d e judicii ad seuteotiam judicis; aliud st.itim ad gloriam pervenire, fideiel virtutis accipere mercedem, peccata omnia passione purgasse, el Domino coronari. Pam. l.tiam Dei atrocitatem judicabist Vetus oxemplar, voeabis. Rro.
donec solval
longo

159
Vides quomodo

TERTULLIANI OPERUM PARS
unigcnilum Sophia divina jugulavicturum,

II.

-

SBRIES

I,

POLEMICA.

160

ctiam proprium suurn Filium pri- * etcrit honor sepultura

M

ejus.

Habcs

liic

quoque

ct

mogcnitum
verit;

ct

praedicationem el remunerationem martyriorum.

A

utique

imo

ct caeleros

in
:

vitam
Chriet

primordio cnim

justitia

vim

patitur.

Statim ut coli

redacturum. Po-sum diccre
stus cst qui

cum Sophia
31

Dci

se tradidit pro delictis nostris.

Jam

semelipsam Sophia trueidavit. Verba
solo sapiuut,

non sono
lantum-

sed ct sensu
sunt,

:

nee auribus

modo audienda
Deum,
cohibeat
qui

sed et

mentibus. Crudelem

religio sorlitaest: qui Dcoplaquidem a fralre; quo proclivius a suo impietas alienum sanguincm sectaretur 45 4G Deniquc, non modo justorum, veauspicata est rum ctiam et prophetarum. David exagitatur, Elias

Deus ccepiljinvidiam
occiditur, el

cueral,

,

.

nou

intelligit,

credit.
est,

Quanquam
quae

ct

non

fugaiur,
rias

Jeremias lapidatur, Isaias secatur, Zachaaltare
et

intelligenti

posita

sentcnlia

temeritatem
inquit

inter

ajdem

trucidatur,

perennes
Ipse clau-

aliter

intelligendi.

Quis

enim,

cruoris sui maculis silicibus adsignans.

(Rom.

xi,

32), cognovit

consiliarius

sensum Dei? aut quis illi fuit,quieum instruat ?aut viam intelliilli f

sula Legis et prophetarum, ncc prophetes, sed angelus dictus, contumeliosa caede truncatur in puellae

gentice quis demonstravit

Sedenim Seylharum psaltieae 41 lucar (59). Et utique qui Spiritu Dei ageDianam, aut Gallorum Mercurium, aut Afrorum bantur, ab ipso in marlyria dirigebanlur, ut et Saturnum, hominum viclima placari apud saeculum " jam 48 paticndo quae et pracdicassont. Proinde ct licuit 38 Et Latio ad 39 hodiernnm Jovi media in trina fratemitas, cum dedicatio imaginis regiae ururbe humanas sanguis ingustatur; nec quisquam bem 49 urgeret officio, non ignoraverunt quid fides; moretractat, aut non rationem praesumit aliquam, aut quae sola in illis captiva non fuerat, exigeret inaestimabilem Dei sui voluntatem. Si noster quoriendum scilicet adversus idololatriam. Meminerant que Deus propriae hostiae nomine martyria sibi enim et Jeremiae (60) scribentis ad eos (Daruch. vi),
. ;

dcpostulasset,

quis

illi

exprobrasset funestam
et

reli-

quibus

illa

captivitas

imminebat

:

Et nunc videbitis

gionem,
putasset,

et

lugubres

rilus,

aram rogum,

et pol-

deos Dabyloniorum aureos et argenteos et ligneos

linctorem sacerdolem ? et non bcatum amplius re-

quem Dcus

coinedisset?
VIII.

portari super humeros ,ostentantes nationibus timorem. Cavete igitur ne et vos consimiles sitis allophylis,

CAPUT
Unum
credas
igitur

et timore capiamini,

dum

aspicitis turbas ado-

rantes rctro eos et ante;sed

dicite in

animo

vestro-

gradum

insistimus, et in hoc
sint
si

solum
,

provocamus, an pnecepta
quia nihil

a Dco martyria

ut

Te, Dominc, adorare dcbemus. Itaque dixerunt a Deoconcepta fiducia, quando vigore animi conditio-

ratione 40 praecepta,

praecepla cognoveris,

P

nales minas regis excutiunt (Dan.

m,

16)

:

Non ha-

Deus non ratione pracceperit. Siquidem honorata cst apud illum mors religiosorum ipsius, ut cauit 137 David (Psal. cxv, 15) non opinor
:

isla

communis

ct

omnium

deb tum; atqui jnsta
;

,

ctiam

ignomiuiosa est

ex elogio

41
illa

transgressio-

bemus necessitatem respondendi huic tuo imperw. 138 Est enim Deus noster quem colimus, potens eruere nos de fornace ignis, et ex manibus tuis; et tunc manifestum fiet tibi, quod neque idolo tuo faitiulabimur, nec imagincm tuam auream, quam statuisti,

nis(58) et mcrilo damnationis; sed
aditur 42 ex testimonio rcligionis,
fcssionis,
(lvii, 1):

quae in ipso

adorabimus.
!

marlyrium
passi,
satis

et

sine passione
sunt,

ct praelio

con-

perfectum
proptcrea
viderentur.

Satis

exusli

quos Dei

pro justitia et sacramento; sieut Isaias Videte 43 , inquit, quomodo perit justus, et

Deus

texit,

ne potestatem cjus mentiri

Nam

et et

Danielem
idcirco
a

nullius

praeter

ncmocxcipitcorde,etvirijustiauferuntur, et nemo animadvertit : a facie enim injustitice peritjustus,
31

supplicem (61),
depostulatum

Chaldaeis delatum ac

statim

uiique

conclusa

et

usitala

Variae lectiones.

Verbo Dhen. Seml. Oberth. 38 Liquit, Pam. Fran. 39 In Pam. 40 Natione Venet. 41 Ellogio Jun. 42 Auditur Scml. 43 Vide Scml. 44 Sepulturae Pam. Rhen. Seml. 45 Insectarctur Seml. 46 Insectata inserit Seml. " Salticae Scml. 48 Etiam Scml. 49 Turbam Jun.

Gommentarius.
(58)

Atquinista etiam ignominiosa

est

ex elogio

n

sit

in

puellae

saltatricis

(quam salticam sua voce
elc.

transgressionis. Hoc dicil cx sententia Catholicorum omnium, ex perpctua traditione et Scripturae teslimonio cxistimanlium ideo mori homines, quia advcrsus vctitum de arbore gusUverant, quam in medio paradisi posilam Dcus exceperat. Rig. emen-

nuncupat) praemium. Pam
(60)

Meminerant enimet Jeremice,
adscriptum
a

Jeremiae

Patnbus quidquid hodie libro Baruch rontinetnr, atqae adeo eliam de ejus Scripolim
turae

dant. Edd. (59) Inpuellce psalticte lucar. Mittit Dn. Lalinius ad Festum. Ubi Joseplius Scaliger hunc Tertulliani

auctor,

canonica, quibus cousentit hic anctoritate citans Jeremiac nomine, quod invcnitur

locum citans, lucar appellari dicit mercedem saltatorum quam Beaxptxbv appellanl Charisius et Glossographi; qua significatione etiam Tacitus, Annal. lib. I, dixerit Lucar histrionum coercitum temporibus Tiberianis,

donum, quod

Livius, lib. Lucaris meriti Pythio Apollini mitti jubebatur. Idque
ct

m

Baruch. vi. Pam. (b[)Da?iielemnulliusprceter Dei supplicem.Uhlorium hanc attigit cap. 5 de Idololatria, qui locus non adeo cum hoc consonat. Nam hic dicitur Daniel nulliusnisi Dei supplex, ibi vero ccetera Dario subnims, hoc est morigerus Quod tameu obtemperandi genus saeculare fuit, cum hic dc rcligione et veri Dei cullu agatur. Le Pr.
:

elcga. ler, utj ote

cnm

caput B. Joannis Bapt. datum

IGl
feritas
,

ADV. CNOSTICOS SCORPIACE.
quod plerique jam
fl

162
nostri.

Darii digna praesi leonum dcvorassct oporsumplio dc Deo falli debuisset. Cseterum, paii
tcbat

Dehiac ad apostolos re

vocat

(v.

22)

:

El critis odio

omnibns propter no*
ipsa

omncm

Dci pra;dicatorem atque cullorem qui

mcn mcum. Quanlo
quoque
tradi

magis nos, quos a parenlibus
Ita,

ad

idololatriam
illiu*

provocatus

ncgassct

obscquium
50 ct

oportct?

bac

permistione

sccundum

quoquc ralionis statum, qua prsBSentibus tunc et postcris dcinccps commendari vcrilalcm oportebat, pro qua fidcm diccrct passio
ipsorum
occidi,

nunc ad

apostolos,
in

nunc ad
nominis

omnos
odii

disponendo,
effudit,
in

cumdem
quibus

universos

exilum
sui

con-cderit

nomen cum
nisi

lege.

Qui

dctcnsorum
nisi

ejus;

quia

ncmo

voluissct

autem
(ihiil).

sustinueril usquc in /inem,iste saluus fiel

praccpta
ostcndunt.

compos vcritatis. Talia a primordio ct fidem ct exempla debitriccm martyrii

Quid

suslinendo,
nisi

persccutionem, nisi

Iraditionem,
sustincre in
est

occisionem? Noc enim aliud cst

finem,

quam

pati fincm.

Et idco:

Non
quia

discipulus super
ISec

magistrum

(ibid. 25).

Stalim

CAPUT
Supcresl, nc
anliquitas

IX.

scquilur:

scrvus super
et

dominum suum;
sil

suum quoque

habucrit

cum Magislcr
cutioncm
et

Dominus

ipsc perpessus

pcrsc-

sacramentum (62), novitatcm Christianam recenserc, quasi ct dc Deo aliam, ac proinde disciplina

traditioncm

gis scrvi ct discipuli

et occisionem, multo macamdcm expendere debebunt

,

quoque eemulam, cujus sopbia
norit. tas
cl

filios

jugulare non

B ne

quasi superiorcsexcmpti de iniquitale vidcantur-,
sufficere eis
ct

Plane alia in Chrislo ct
schola, 52

5l

divinilas ct volunin

quando hoc ipsum
ajquari

ad gloriam dcbeat,
Magistri ad
28),

marlyria aut nulla
mandarit, qui

tolum, aut
hujusnihil

aliter intelligcnda

ncminem ad

loleranliam

modi discrimcn hortclur, qui pro co passis
repromittat,

quarum non eos timcndos,quisolumcorpus occidant, animam autem
passionibus Domini
a'dificans

monet

(ibid.

quia pati eos nolit. Et ideo prrccepto-

intcrficcrenon valeant;scdilli potius

metum

conse-

rum
10),

principia
i/iti

dcduccns

:

ticati,

inquit (Matth. v,
ol>

persecutionempatiuntur
csl

justitiam,quolloc

crandum, qui etcorpus ct animam occiderc ct perderc possit in gchenna. Quinam hi solius corporis
interemptores,
nisi

niam illorum
solule ad

regnum ccelorum.

quidcm ab:

praesides

el

reges

supradicli ?

omncs, dehinc propric ad apostolos ipsos

Beati eritis

cum

uosdcdecoraucrint, ct persccutifue-

rint, et dixerint aduersus vos

mc

;

gaudete

et cxsullate,
:

omnia mala proptcr quoniam merces vestra
ct

piurima
trcs

in ccclo sic

enimfaciebant
Ut

prophetis pa~

homincs opinor. Quis cibm anima? dominator, nisi Dcus solus? Quis iste ignium comminator, nisi is, sine cujus voluntatc nec passerum alter in terram cadil, id est, nec allcra ex duabus substanliis hominis caro aut anima? quia ct capillorum apud

eorum

[ibid. 11).

IJJO

eliani prophctarct

Q

cuni

regcstus

est

niunerus (ibid.31).
supcr
dicit,

Piolitc

1

IO

quod

ct ipsi occidi

hahcrcnl ad excmplum pruphectsi

ergo

metuere cum
;

multis passcribus

tarum.

Quaoquam
illos

omncm

hanc pcrseculioncm

antistalis

non

frustra,

id

cst,

non sine emolu-

conditionalcm in solos
utiquc per

tunc apostolos dcstinasset,

ginc nominis,

cum tolo sacramcnto, cum propacum traducc Spirilus sancli in nos
h.ereditarios discipulos et apostolici

mento casuros in terram repromiltit, si magis ab hominibus quam a Deo occidi eligamus. Omnis
igiturqui in

mc

confessus fuerit coram hominibus,

quoquo spcclassct ctiam persccutionis obeundu' disciplina,

ct ego confitebor in illo
lis cst.

ul

in

scminis fruticcs.
git

Nam
:

ct rursus

ad aposlolos diri-

et

ego

coram Patre meo qui in cosEtomnis qui ncgavcrit me coram hominibus, ncgabo illum coram Patrc meo qui in ccelis
ut

(Matth.

x, 16)

Ecce cgo mitto uos
ct (v. 17):

tanquam
insynana-

est (ibid. 33). Manifesta,
tio

opinor, dolinitio

ct

ra-

oves in medio

luponm;

Cavetc ab ho-

Cat

53

tam
csse

confcssionis
se

quam

ncgationis, elsi

minibus; tradent cnim vos
perducemini, meicausa,
tionibus, etc.

in consessus, ei

disposilio

diversa cst. Qui
testalur.

Chrislianum contitcin Chriuti-

gogis suis flagellabuni vos, ei ad prcesides et reges

tur, Christi

Qui Christi cm,

m

testimonium
(v.

illisct
:

sto sit

necesse c>\. Si in Christo est, in Christo

Cum

autem
ct

suhjicit

21)

Tradct
ci

quc
in

confitclur,

cum

sc
csse,

Christianum contitetur. lloc
nisi
sit in

autem frater fratrem,
insurgent
nifeste
jilii

paterfilium in mortem,
ca-teros

cnim non
Christo
sit

potcst

Christo. Porro,

in parentes, et mortificabunt eo.s-;ma-

confitcndo,
Chrislo,

Chrislum quoque eontitetur
et

iniquitaiem

istam

in

pronuntiavit,

qui

in

dum

ipse in illo cst, utpoie

quam in aposiolis non invenimus. Ncmo enim corum aut fralrcm aut palrcni passus est tradilorem,

Christiaous.

Nam
quse

et

si 5i

diem

dixeris, lucis
lioet

rem

ostendis

:>i

dicm

pnestat,

non

dixeris

Variaj lectiones.
50

Qma Seml
((.,/.

51

Ut

si

^otttt;.

55

Et demit Seml. 52 Et addit. Seml. qui cod. 0stcndisti Scml.

Wouw.

33

Esi

et definitio et ratio

Seml.

5i

Gommentaiios.
l'<2)

Ne antiquitas

suum quoque

mentum, Hocest, Ne

habuerii sacra-

Suum sacramentum.

lloc cst

proprium

et pe-

ordinata Euisse fcvangeho. ltaquc sacramcntum

quis iuuet Yeteri Testamenlo martyria, non Novo, Legc non

culiare antiquilati, nimirum Judaeis, aon ciiam municandum novitati Christianse. Uig.

com-

martyrii dicit. Uig.

163

TERTULLIAM OPERUM PARS
;

II.

SERIES

1,

POLEMICA.

164

lucom

ila, elsi

non direclo promintiavit,
»

«

Qui

me

11

CAPUT X.
Qui vero non
hic, id
est,

confessus luerit,
dianae
lionis.

non
a est
id

esl

diversus

aclus quoti-

non

inlra

hunc ambivitae,

eoofessionis,

sensu Dominicae pronunliaqui
5C

tum
ajiud

terrae,

noc

per

liunc

commcatum

nec

Quod
i

cniin
tiarn

sc confltetur, id est
est confitetur, id

homincs hujus

uaturae

communis confcssioest
in lerris
islis,

Christianum,
csi in

per quod

nem

putant conslitutam,

quanta pnesumptio

Christum. Proinde qui se negavil Christiauum,
Christo
negavit,

adversus

omncm

ordinem rerum

et

ncgando se in Cliristo esse dum ChrUtianum, et Christum aulem in se negat se negando, dum se in Christo negat, Christum quoque negabit.
Christum
contitendo
Ita el

in vita ista, et

sub humanis potestatibus experiun-

darum
cepto
illa

?

Nimirum cum animae de corporibus exel

cesseiiut,
61

per singula tabulata ccelorum de prae-

qui in Christo negavcrit, Chriin

dispici coeperint (65), et interrogari

arcana

stum negabit. Et qui
contitcbilur.

Chrislo

confessus fuerit,
igitur
etsi

haerelicorum

sacramenta,

tunc

confitendum

Suffecisset

de

tantummodo Dominus pronuntiasset. Ex forma enim confessionis, contrario quoque ejus
prsejudicaretur, id estnegationi; perinde negalioni 51

apud veras potestates et veros homines, Teletos scilicet et Abascantos ct Acinetos 62 Valentini (66).
Nostrates enim, inquiunt, nec ipse Demiurgus constanter

homines probabat
situl(ti et

63

veros esse, quos sttlliet

negationem
confessioni
confessionis,

rependi

a

Domino,
Et ideo

quemadmodum B cidium
cum
in

pu i verem n rece
etiam

spntamen

ct

confessionem.

forma

locustas

deputavit

irrationalibus

jumentis
idcirco

etiam nogalionis conditio iulelligatur,

adaequavit. Plane ita scriplum.

Non tamcn
65

apjiaret ad alium

modum
Qui
et

negalionis pcrtinere, quod

aliud honunis genus intelligendum praeter

nos

:

de ea

aliter

Dominus
:

pronuntiavit,

quam de confesin

quos

6 '*

quia constat esse,

et

comparatione

potuil

sione, dicendo

me

negaverit, non, qui in me.

induere (67), salva
laritate.
tui

et proprietate generis, et
si

singu-

Prospexerat enim
gnatione

hanc vim plerumque
ul

expu-

Neque enim
est, ut

vita viliata est,
,

ut

despec-

nominis

subsecuturam,

qui se Chri-

judicata despeciis compararetur
alia

slatim natura

leretur

stianum nega-set, ipsum quoque Christum compelblasphemando negare (63). Sicut non olim
59 pro... spice

sublata

in

nomine ejus depuiaretur.
ctsi

At rain servatur natura,
alios novil Christus

suffundilur vita,

nec

cum co lota fide quorumdam lalum hoc modo horruimus (64). Itaque
:

collucfrustra

homines, quam de quibus
?

dicit:

Quem mc

aiuntesse homines

ct

:

Quomodo

vultis

erit dicere

«

Etsi
;

me

negavero Chrislianum, non
.

negabor a Christo
illa

cnim

negalione

non enim ipsum negavi » Ex lantumdem tenebitur, 1-11
negando,
neg:ivit.

ut faciant vobis homines, et ita vos facite illi' (Mait. vn, 12). Vide an servaverit genus, a quibus et tes-

C timonium
mandat.

sui exspectet,
Illos

et

in quos justitiae

vicem

qua

se Christianum

Christum

in

se

ne-

autem

ccelestes

homines

si

expostu-

gans,

eliam ipsum

Plus autem, quod et

lem mihi oslendi,

facilius

149

Aratus Persea, el

confusioni

contusionem comminatur: Qui >ne con-

fususfucrit coram hominibus, etego confundar

eum

Cepha, etErigonem (68), et Ariailnam inter sidera prohibuit Dominum illic delincabil. Qui aulem
etiam confessionem
vit ? ut ita 61 esset

coram Patrc meo qui in Sciebat enim a confusione
gationem
:

ccelis est

(Luc.

ix, 26).

hominum faciendam
apeite
in

manifeste 66

vel

maxime formari ne;

detcrminare, ubi suam futuram

pronuntiaconfessus
in
illo

mentis statum in fronle consistere

prio-

posilum
in

:

«

Qui
,

me

rcm

cssc pudoris,

quam

corporis plagam.

fuerit

coram hominibus

coelis

et

ego

Variae leciiones.
56 Cum Seml. Negatione Seml. ConfessioneSem/. 59 Ausjncc Pam. at vcro desuntqucedam littercein cod. Agobardi. 60 In add. Pam. 61 Reccpto liig. respecto vet. exempl. receptu Latin. 63 Aginetos Seml. iEgratos cod. Wouw. Rig. 63 lpsi eadem jurgiisconstantes homines probabil Seml. 64 Quod Seml. 65 Esse e comparatione Seml. CG Manifeste demit Seml. G7 At n& Jun.
57

58

Commentarius.
(&3)Utqui seChristianumnegasset, ipsumquoque Christum compelleretur blasphemanclo wtv/arg. Tale quiddam narralur a Plinio, nominatos ab muice qui se Christianos dicerent, comprehensos negasse, tandcm et Christo maledixisse. Rig. (64) Sicutnon olim pro-... spicecumtota fi.de quorumdam colluctatumhocmodo horruimus. In codice Agobardino litterae aliquot intercidere. Non placet quod in vulgalis cdilionibus legilur « Pro auspice
:

n ^

quorumdam. » Certc deesse videtur nisi nomen loci. Rig. (65; De prcepto dispici ccepcrint. De

cum

in

tota

flde

nihil

hic

praecepto

examinari an praeceplo Christi an fuerimus constantes in confcssione paruerimus, nominis Chrisii corampotestalibus. Rig. (66) Veros homines, Teletosscilicetet Abascantos ct Acinetos Valentini. In Agobardino haec ita sehabent « Veros homines... lectos scilicet et aginetos
dispici, est inquiri et
:

legitur, et abascantos Valcntini. » Iu Ursini libro ageratos ; ejusmodi autem vocabula reperiuntur inter nugas Valentinianorum, quibus signiticabant homines veros, perfeclos, infascinabiles, constantes, xsXsfou;, doaaxavtou?, dbcivr^Tcu;. RlG. (67) Comparatione potuit induere. Sic libcr Agobardi. Liber Ursini, innuere. Rig. (68) Aratus Persea, et Cephea, et Erigonem, etc. Videantur Arati Phcenomcna, quem seauitur etiam Cicero, hb. n, de Nat. Deor., ubi Cepheum et Perseum post minorem Septentrionem collocat. De « Erigone suspensa Erigone sic Arnobius, lib. vn de laqueo est, ut virgo inter astra ignita sit. » De Perseo et Ariadne denique (quem imitari solet Auctor), Justinus Martyr, Apolog. i, ubi postquam» « Quid dicaillum inler Jovis liberos recensuit mus, inquit, Ariadnem, et quos itidem atque illum inter sidera rcceptos esse aiunt ? Pam.
: :

165
confitebor

ADV. GNOSTICOS SCORPIACE.
coram Patrc mco qui
dobuit cx isto
lcrrciiii'
,

166

in

coelis

cst ?

»

^

pntui

(7'i

i

;

aufltioebo mnjores polcstates, qui
;

mino-

Eripcre
rorc,
sct,

mc

conlessionis

er-

ribua cessi

mepebor denique admitti,

jam exclu7S

quam

suscipi noluit cu
alior,

si

coclestem

prsecepis-

sus. Suppetit

adhuc dicere
"''

:

Si in
est
;

ccelestibus con-

quia nullos

honiincs

oolai terrac, ne ipso

novcram practcr inquidem adhuc tunc in coclis

filcndum,

ct hic

negandum

nam

ubi alic-

rum,

ibi 70

utrumque;a;mula enim
pcrsecutionem
confessionis
cessas,
in

quseque
coclis

con-

bomine conspecto. Quae porro lidcs rerum, ut pOflt cxcessum ad superna sublevatus CJ illic probarer 70 quo non nisi jam probatus imponerer? illic dc praecepto 71 cxaminarer, (69) quo nisi admittendus per, ,

currunt.
oiiorlebit,
est.

Eliam
qine

agilari

negationisvc

materia

Qtiid

itaquc

audacissime

haeretice

totum ordincm Christianre concussionis in
transferre, et in primis,

superna
illic

vcnirc

non possem ? Clirisliano coelum ante palet
;

ipsum

nominis odium
praesidet

qtiam via
luin
;

quia nulla via in cuslum, nisi cui patct coeatligcrit, intrabit.

collocare,

ubi

ad

Patris
77

dexteram
et

Chri,

quod qui

Quas mihi

polcsta-

stus?
fontes

Illic

constitues

synagogas

Judawiim

tcs janitricesaffirmas juxta

Homanam
cl

supcrslitionem
?

persecutionum, apuJ

quis aposloli flagelia

Janumquemdam 72
quas
lcgisti

et

Forculum

Limcniinum(70)

perpessi sunt, ct populos nationum
circo,

cum suo quidcm
Usqucquo genos
et

a

canccllis

ordinas
(l>sal.
,

potcstates ? Si

unquam

ubi

facile
»

couclamant,

«

apud David
73

xxiv, 7), Auferte portas,

B

lertium (7o) ?
filios et

Scd

et fratrcs nostros

patrcs

et

principcs, vestras

et

subleventur portaj tvtermr, et

socrus el nurus ct domesticos noslros
78
,

ibi-

intrabit rex glorue.Si item audisti apud
6)
:

Amos(lX,

dem
cst
:

cxhibere debebis

per quos tradilio disposila
potestatcs,
"

Qui ascensum illum

suum

a>.dificat

in coelos, ct

item regcs ct prsesides et armatas
9

profusionem suam fundat in tcrras ; scito cl ascensum illum cxindc complanalum vcsligiis Domini, et
introilum cxinde
ullarn

apud quos causa purganda

cst. Erit certe

etiam

carcer in coelo, carens sole, aut iugratis luminosus,
el vincula fortassede zonis, et

reseralum
quooslionem

\iribus
in

Chrisli,

ncc

equuleus

axis

ipsc

moram

aut

liminc Christianis

qui torquet

:

tum
;

si

lapidandus Christianus, gran-

occursuram, qui
agnosci, ncc

non dignosci

habcant
acimilli.

illic,

sed
et
si

dines adcrunt
si

si

urendus, fulmina prae

manu
00

sunt

inlcrrogari, sed

Nam

trucidandus, Orionis armati
si

manus
ursas

operabiseptentrio

adhuc clausum puias ccelum, mcmcnto cla\cs ejus
hic
sc,

tur;

besliis

finiendus

(76),

Doniinum Pctro, ct per cum, EcclesiK reliquisquas liic unusquisque inlerrogatus alque conferet

emittct (77),
suslinucrit
in

zodiacus tauros
finem,
iste

ct leones.

H;cc

qui

erit salvus.

fessus

secum.

Sed

asseverat

diabolus

illic

linis in ccelis,

et passio, ct occisio, et

Ergonc et prima con-

\idclicct

suadeat hic ncgandum. Pulchra p fcssio ? Et ubi caro, omnibus istis necessaria ? ubi corpus ? quod solum ab hominibus liabet occidi. docnmcnta (71) pnumillam, bonas mccum s feram (72), tiinorcm 1 13 corum, qui solum llicc nobis cliam ludicrum in modum certa ratio corpus occidunt, aniniii' autem nihil Jaciunt (73) mandavil, ncc ullus obicem prs>scriplionis LStius eommendatus cro hujus pnecepli descrtionc ; boexlrudet, ut non omnem ordincm pcrsccutionis, neste io cocleslibus slabo, qui in lcrrcnis stare non omncm cjus causa; firmam paraturam illuc trans-

conlitcndum, ut

:

Varise lectioncs.
ca

Noluissct Scml.
77

G[>

Sublatus Scml.
/•'/•«». 73
7!!

dam Scml. Cardeam quamdam
Jun. Jun.
Conatituaa Scml.

7l Rccepto Yenct. receptu Seml. 72 Cardum qucmVenet. M Vci Scml. 75 Nse Scml. T6 Ibidem cod. Wouw. Dcbctis lihen. Scml. Oberth. ''> Pagnanda Bhen. Scml. Oberth. so HxmxaSeml.
7"

Prober Scml.
/;/</.

Vcstri

Commcntarius.
(69) Illic depraecepto examinarer. Sic babet vetua exemplar quse acripiura confironat quod Bupra notavimus, deprcecepto dispici. Kig.
:

{10)Jaiiumijii('mdam
lu exeraplari legiiur,

ct

Forculum

ct

Limcntinum.
Kig.

_ "

Barnum quemdam.

Pulchra documcuia. Quasi causse oostrse inatrumenta. Sic lib. \xi\, c. de Donalionibus, Do(71)

cumenta idonea. Rio.
liouas claves mccum fcram. Fidci C.hristiaconstantiam. Nam quod sequitur de limorc, pcr derisura adjiciiur. Ipse Terlullianus lib. de Inima : rota paradisi clavis iiuis saoguis esl. » Riq. « [1$) Animce autem niliil faciunt. Sio loqui solct
(72)
n;c

lertullianus, ut Vilentin. Rio.
(74)
sciticei

jam observavimua
terrenis stare Rro.

libro

advcrsus

Qui
de
Ai

iu
fide.

non potui. Dejectus

Usquequo genus tertium. Liber Ur.-iui, feexemplarAgobardi, tertium. Quod rectissimum esse docei ipse Tertullianus, lib. ad Nat « Ptane inquii tertium genus dicimur. Si nu: qua apud vos salicm ratio cst, cdatis vclim prinium ct
(15)

ut ita de lcrtio constet. » Rig. finiendus. Cui scilicct ad bestias damnato mors obeunda. vila finicnda. Dies linitionis, inacriptione qaadam inter collcctanea <Jruteri, c\ Apiano Si permanserit usque in idem finitionis sttof, quod de vid.ua dicitur. Piniendus, consumendua. Fabius declamat. 19 « Filium \etb.>ribus igmbusquc cousumpsi. Ulpianus, lib. vi, § Scd ct si quis: Non lanc cum consumptus est, sed cum sententiam passua cst. Bl tib ni de f i Prsegnantismulieris consumendas pceoadiflerlur, quod vulgo adjicitor, damnaUe interpretamenium est. Rio. 71 Ursas Scptcutrio cmittct. Kxpcndil diligcntor signa illa quse mainematbici lantopere observant. Ursas bic vocat qu;c Septentrionea dicnntur. Duse suni, major et minor, quas ol> dispositionem stellaruni triones ct Septentriones appellantnr, G

sccundum gcnn,
(76t
Bestiis

:

:

w.

plaustra Ipa&u. Sic Aralus iu Phcenom.
"ApxTot iaa Tff/(jw3'., t4 or xaXtovrai *A\ufyu
t

i

,

Le Pb.

167
ferrc

THRTULLIANI OPRRUM PARS
cogalur,
ubi

II.

SERIES

1,

POLRMICA.

1(18

confcssioni
a

foram

dederit. Si- * lucrifaciendo 1
et

45 \itam;scd ^
negando
praesens,

perdclin gehennam,

quidcm

confessio

persecutione

dcducitur,

qui sc

putat

lucrifaccre 8a

eam. Pcrdct
occiditur,

pcrseculio in confessionc linilur. Nec

144
et
et

j>ossunt
id est,

autem

eam ad

qui

confcssus

non unasequi, quae
initium finemque

81 et

aditum

et cxilum,

sed inventurus cam in vitam aeternam. Ipsi denique
preesides,

disponunl. Porro
perseculio

odium

no-

cum

horlantur
90

89

negationi,

Serva aninisi

minis hic
io hic

erit, et

hic crumpit,

tradiet
in

mam
dere.

tuam(lS), dicunt,

et noli

animam tuamperquo

producii, et

inlcrrogalio hic

compellit,

Quo modo
91

loquerelur Chrislus,
°2

arnificina hic desaevit, et
terris confessio vel negatio

lotum iiunc ordinein
expungit.
si

modo
bct

traclaretur

Christianus ? Sed

cum

prohi-

Igitur

si

cae-

meditari

responsionem

ad

tribunal,

famulos

lcra hic, nec confcssio alibi;
caelera hic.

confessio
;

alibi,

nec

suos instruit, Spiritum
promiltil (Matth. x, 20)
:

sanctum
et

responsurum rein carcere fralrem

confessio in

Enimvero non alibi cactera itaque nec coelo. Aut si aliam volunt essc rationem
confcssionis
coelestis,

cum

vult visitari (Matth. xxv),
;

confessoris imperat

cu-

interrogalionis et

ulique et

ordincm suum
ab
ista

illi

slruere dcbebunt alium

longe, et

ram et cum Deum vindiclam facturum elcctorum suorum affirmat (Matth. xv), passiones consolalur
illorum
:

dispositione diversum,
ct

quae

Scripluris no-

eliam

in

parabola seminis

93

postcespitem

tatur,

possumus
decurrcns

82 dicere.

Viderint,
ct

dum

hic

B

arcfacli (79)
si

persccutionum
sinc
in

94 figural

ardorem. Haec
erit,

ordo

terrcnac

interrogationis

confcssionis,

ex

non

ita

accipiuntur,
et

dubio praeterquam sovocibus
aliud
in

mateiia
blicac

persccutionis et discordiae pusit

nant sapiunt;

aliud

in

nomen, salvus
auditur.

suae
,

fidei,
ita

ut

ita

cre-

scnsibus, ut allegoriae,

ut parabolae, ut

aenigmata.
95

dendum
sit

sitsicut et scribitur 83

intelligendum
sustineo,

Quemcunque
meulalionis

igitur

conceperint
isti,

ventum
se

argu-

sicuti

Hic

omnem

ordinem

scorpii

quocunque
:

acumine
'

ipso

Domino non aliam regionem mundidestinante.
post
confessionis et negationis
Bi

impegerint, una jam linea est

ad ipsas res provotransiganlur.
in

Quid enim

termi-

cabuniur,

an

secundum Scripluras
in

num

subjungit? Ne putaveritis

cemmittamin terram; non
sus patrcm suum, et filiam
ct

veni,

venissemeutipased utmaciucram,

Siquidem
si

tunc aliud signiQcabitur

Scripturis,

non idipsum reperiatur
est,
9G

rebus.

Quod enim
Porro,
91

certe in terram. Veni enimdividere

homincm adveradversus matrem suam,
frater

scriplum

hoc evenire oporlebit.
scriptum,
si

tunc cve-

evenict quod est
niet.

non aliud
et

socrum adversus nurum suam:ct inimici homini
et pater filium, et

Ecce autem et odio habemur ab omnibus homi(80),

domcstici sui. Si enim efficitur, ut tradat

nibus, nominis causa

quomodo

scriplum

insurgant Q e.->t; et tradimur ctiam a proximis, quomodo et scripluu) est; et perducimur ad potestates, et inEt qui sustinueritin finem,hic salvus erit (Matth.x, 34 etseq.). terrogamur,et torquemur ,et conftemur,et trucidaAdeo totus hic ordo Dominicae macharae mur, quomodo et scriptum est (Matth. x). Sic Donon in minus edixit. Si aliler cdixit haec, cur non aliter coelum mi^sae, scd in tcrram, illic consliluit etiam

fratrem in mortem,
in parcntcs, et

filii

mori

eos faciant.

,

confessionem, quae

in

iinem sustincndo

passura est

eveniunt,
edixii ?

quam

98

cdixit,

mortem.

Atquin

non

aliter
ita

qucmadmodum cveniunt quam edixit
id
est,
:

CAPUT
Eadcm
pertincre
igitur

ergo

sicut

eveniunt,

"

edixit,

ita

cveniunt.

XI.

Nam
ipsc

nec

licuisset

aliter evenire,

quam
*,

edixit;

nec

forma, caelera quoque ad martyrii
:

aliler

edixisset,

quam
2 si

evenire voluisset. Ita,

defendimus

Qui pluris, inquit

(Luc.

non

aliud significabunl Scripturae

quam

in

rebus

xvi), feccritetiam

me

dignus;

quam mori

animam suam quam me, non est qui maluerit vivere me negando, confilendo. Qui animam suam invencrit
id est,
85

recognoscimus. Aut
praedicantur,
prae iicta

nondum agunlur illa quae quomodo 146 haec aguntur 3 quae non sunt? Non sunt enim haec praedicata
si

perdct illam ; qui vero perdidcrit mei cuusa, inveniet
illam. Proindc enim invenit

quae aguntur,

alia

sunt quae praedicantur, et
4

non
rc-

eam

8G
,

qui

ncgarit

u

hacc quae aguntur.

At nunc, quia

ipsasunt in

Variae lectioncs.
82 Possimus llig. 83 Ut demit Seml. ex Rhen. 84 Pulaverit Seml. post Seml. illam Fran. *i Ut Jun. 88 Lucrifacere Seml. 89 Cohortanlur Rhen. Seml. Quomodo alii. 91 Quomodo Rig. Seml. 92 Tractatur alii. 93 Sermonis Rig. 94 In pcrsecutione Rig. Oberth. 95 Quodcumque igitur conceperint venenum Jun. 9G Et Seml 97 Aliler Seml. 98 Quae Jun. 99 Ere Ubro veteri. go sicut eveniunl, ita demit Venet. et substituit vero et sicut. l Istae add. Seml. 2 At Scmi. 3 Agunlur clemit Seml. post Rhcn. 4 Cum Ciacc.
sl

Quxdemit Seml.
8i Inveniet 00

post Rhen.
>tG

Rhen.

Fran.

Illo

Commentarius.
(78) Serva animam tuam. Consimiles Paterni procousulis ad Cyprianum veces occurrunt in hisloria passionis fortissimi martyris, quas et Augustinus exagitat serm. dc eodem Cypr. Rig. (70) Inparabola seminis post cespitem arefacti. In exemplari legitur : * In parabola sermonis post

cespitcm arefacti rem. » Rig.
(80)

in

persecutionum figurat ardosatis

Nominis causa. Istud
ubi

excussum

est in

ostendimus ex anliquis responsum csse, e nomine neque laudem, ncque vituperium sperari debere. Le Pr.
Apolog.,

169
bus, quae
5 in

ADV. UNOSTICOS SCOKPJACE.
vocibus, aliter dicla creduntur
facta
B
;

!7D
:

quid » lectio foras abjicit timorem
7

quoniam timor

pos»

ficret si aliter

iavenircntur V Sod h8BC est

nam
tione.
iiis

habet, et qui timet,

non

est

perfeclus in dilec

perversitas

fidei,

probata non credcre, non prolnta

pra-sumere. Cui perversitati illud quoque opponam,

Qucm limorem intelligi prastat, nisi negatioauctorem? Quam dilectionem perfectamaflirmat,
fugalriccm timoris,et animatriccm confessionis?

quemadmodum scripla sunt, non crunt ipsa quae pra dicantur, illa qua non debeant sic agi quemadmodum scripta sunt, ne et
ut
si

haec quaj

sic

agunlur

nisi

j

Quam pcenam
relalurus est,

timore

punial, nisi

quam

negator

ipsa

horum exemplo

periclitentur, excludi
in

siquidem

aliud in vocibus, aliud

rcbus

est

;

et relinquitur
si

cum corpore et anima occidendus in gchenna n ? Quod si pro fratribus, quanto magis pro Domino moriendum docel, salis de Apocalypsi
quoquc sua instructus haec suadere Mandaverat ctcnim, Spirilus ad angelum Ecclesiae Smyrnaeorum (Apoc. ii, 1 0) Ecce diabolus ex numero tuo conjiciet
!

nec pnedicaia videri
dicantur

cum

evenerint,

aliter

pra>

quam
quaj

evenire liabent.

Et quomodo creila

dcntur

non erunt pradicata, quia non

:

erunt pradicata
quae

quomodo

eveniunl ?

Ita

haeretici

12

in carcerem, ut tentemini dicbus decem. Esto fide-

praedicantur non

ut probata sunt

crcdendo,

lis

ad mortem usque,

et

dabo

tibi vitce

coronam. Ilem

ca quae ncc praedicata sunt, credunt.

B ad Pergamenorum dc Anlipa

fidclissimo martyre in-

tcrfecto in habitatione Satanae. Item

CAPUT
quam
ipsa Christi

ad Philadelphe-

XII.

Quis nunc medullas Scripturarum magis nosset,
schola ? quos et sibi discipulos

norum, quod a tentatione ultima liberaretur, qui Domini nomen non negarat (84). Exinde victori
cuique promittit nunc arborem
niani secundse
:

vitse,

et

morlis vecalculo can-

Dominus

adoplavit,

bis magislros adornavit,

omnia utique edocendos et noomnia utiquc docturos. Cui
;

nunc latens
:

manna cum
1
:

dido,et

nomine ignoto

nuncferrca
ot

virgse potcstalem
vestiri,

potius figuram vocis sua: declarasset (81)

quam

cui

et stellae matutina; claritatem

nunc albam
fieri

efligiem gloria; sua; rcvelavit, Pctro, Jacobo, Joanni,
et

postca Paulo,

quem

paradisi

quoquc compotem
et
illi

fecit

ante martyrium (82)?

An
:

aliler

quam

sentiunt scribunt, fallaciae magislri,

non

veritalis ?

Petrus quidcm ad Ponticos
(/

Quanta enim, inquit, sinon ut delinqucntes puniamini,t,ustiiu'tis! llcec enim gratiacsl, in hoc et vocati p gna; eorum vero pugnai, quorum et sanguis. Sed cstis, quoniam ct Christus passus est pro nobis, reet intcrim sub altari marlyrum animae placidum linquens vobisexemplum semetipsum,ut assequamiquicscunt (85), et fiducia ultionis patientiam pasni vcstigia ipsius. Et rursus (IPctr. iv) Dilecti, neex' cunt, et indutae slolis (86), candidam 13 claritatis
Petr. n), gloria,
;
:

in Dei nomine Dei et Domini, et Jerusalem cceleslis inscripta, nunc residere cum Domino ia throno ejus, quod aliquando Zebedsi filiis negabatur. Quinam isli tam beati victores, nisi proprie martyres? Ulorum etenim victoriae, quorum et pu-

ncc deleri de libro vita, templo,
in

columnam

pavescutis ustioncm, qua: agitur in vobisin tentatio: etenim secundum quod communicatis passionibus Christi, gaudete, ut

usurpant, donec et
implcant.
ct

alii

consortium illarum gloria>

nein, quasi

novum

accidat vobis

Nam

et

rursus innumera multitudo albati
;

palmis victoria insignes revelantur

scilicct

de An:

et in rcvclatione gloriiv ejus

gaudeatis exsultantes.
Christi,beati estis,quo-

lichristo

triumphanles

'',

sicut

unus ex presbyleris

Si

dedccoramini in

9

nomme

Hi sunt.ail (Apoc.xu, \\),quiveniunt ex illaprcssu-

mamgloriact Dci Spiritus

requiescit lo in vobis,dum

ramagna,ct laverunt
davcrunt ipsum
mu>, caio. Sordcs

vcstimciilitm

suum,et candienim
ani-

ne quis vestrum paiiatur ,ut homicida,aut furlAW aat malcfnus,aut alieni specutator(83).Siautcm ut
Christianus, ne erubescat; glori/icct
nU7ti in

in siinguinc Agni. Vcstilus

quidem baptismatc abluuntur, ma-

autcm Domi-

cuhc vero martyrio 1
(Isa.
i,

18
l5

candidautur. Quia et

Isaia.-

nominc isto. Joannes vero.ut etiam pro fratribus noslris animas ponamus,hortatur,negans limorem
osso in dileciiono
(I

18) ex russeo

et coccino

nivcum

et

laneum
u^

repromittit.

Magna eliam Uabylon cum
sinc dubio

describitur
pj

Joan.

iv,

18)

:

Pcrfccla cnim di-

cbria

sanctorum cruorc,

cbriet;is

Vartea lectioues.
'

V.l

add. Scml.

6

Acla Scm.
'-

'

Erit

Oberth.
stolis

"

Gehennam Scml.
alii,

Conjicil

candidae

fiducia

ultionis

In dcmit. Scml. 10 Roquiescct Rhen. Scml. Ita Jun. Scml. Obcrth. 13 Anima patienliam pascunt, ct indutse caodidam Seml. pluribus dcmptis. l * Triumphales Scml. a Rufo

Scml.

u

''

1'Jwn.

Seml.

Comnientanus.
\81) Cui potius figuram vocis su<c dcclarasscl.

n

mysloria. saoranionta, cum scilicel rcccdunt a lilloris suis sonsus, ut ipse loquitur hoc ipso opere, cap. 15. Rig. (82) Pdradisi quoque compotem faeii antc martqsui

Senrionis

rium. Diim scilicet raptus ad us(|uc lertiam coelnm, ea vidit qusa nullus narraro potesl aut oxprimcro, aut etitm cogitatione oomprehendere. Lk Pr. (,83i,t/i,-/,i spcculalor. Alicnas scilicet agens cu& raa. Le Pr.
{Si)

ot alibi, tcmpu< 10) cl I Cor. (x, 13 confcrondum diaboli brcvc. Skml. {%'&) Sub altari inurtiirum aniunr placidum qiticscunt. Altaris vocabulo signilieari vulotur torra, quafuit iastar altirifl imriyrum immoUtioni. Rig. B6) Et [iditcia ultionis paticntiani pascunt ct indut<r stolis. llac supplovimus cx membranis Agobardi. Bleganter ait, marlyram anunaa sub aUari deposhea in Bftem lesurfectionis ptacidum quiescoro, ac volut in rcfrigerii prato fiducia ulli.
1

;

Domini twmcn non ncgaral. Ex Apoc.
II.

(iu,

paliontiam pascero. Rio.

Patrol.

G

171

TERTULLIANI OPERUM PARS

II.

-

SERIES

I,

POLEMIGA.

172

martyriorum poculis ministralur, quorum formido
quid
relatura
sit,
;

^

boni duco in infirmitatibus, in injuriis, in necessi-

teque

ostenditur.

Inter

omnes

cnim reprobos
inquit,

imo antc; omnes. Timidis autem
stagno ignis et

tatibus,inpersecutionibus,in angustiispro Christo. Eliam in superioribus (II Cor. iv, 8) Qui in omnibus
:

dcbinc

caetcris, particula in

tribulemur, sed non coatigustemur; et indigeamus,
sed nonperindigeamus;

sulphuris. Sic limor ejusinEpistola ejus (IJoan. iv,

quoniam

22

persecutionibus

18)

quem

dileclio foras abjicit,

habct pcenam.

agitemur, sed non derelinquamur

;

qui dejiciamur,

CAPUT
quiprimus Ecclesiae
stylo

XIII.

sednonpercamus

:

semper morti/icationem Christi
etsi,

Paulus vero, aposlolus de persecutorc (Act. ix),

Jesuincorpore nostro circumferentes. Sed

in-

sanguinem fudit,posieagladium
;

quit,exteriorhomonostervitiatur,c2irosc\lice\.,\iper-

mutans, et convertens machaeram in aratrum
1G

sccutionum; sed interior renovaiur die etdie; anima
scilicet,spe

lupus rapax Benjamin, dehinc ipse afferens

escam

promissionum.Nam quod ad praesens,£m23

bilia,

sccundum Jacob, qualiter martyria, jam etsibi oplacommendat cum de n Thessalonicensibus gau!

porale et levepressurce nostrceper supergressum in

supergressum

ceternum pondus

glorice perficit

2 '»

dens

:

Uti, inquit, (II Thess.

i,

3. 4),

gloricmur in vobis

in Ecclesiis Dei pro tolerantia vestra et fide, in

om-

nobis,non intuentibus quce videntur,sed quct: non videntur. Quce enim videntur,tempo?'alia,de iucommo-

nibus persecutionibus et pressuris, quibus sustinetis ostentamen justi judicii (87) Dei,ut digni habea-

"

dis dicens; quce vero

nonvidentur, ceterna, deprae2C

miis

25

spondens.Thessalonicensibus

vero de vincu-

miniregno ejus,pro quo etpatimini. Sicut etad Romanos (Rom. v, 1 1) Non solum autem, verum etiam
:

lisscribens(88;utiquebeatosaffirmavit(P/u7/p/j.i,29) >

exsultantes in pressuris; certi

18

quod pressura

tole-

quibus donatum esset non tantum credere in Christum,sed etiamproipsopati: Eumdem,inqmt,agonem

rantiam perficit, tolerantia vero probationem, probatio autem spem, spesvero non confundit.El rursus (Rom. vii 17) Quod si filii, et hceredes; hceredes qui,
:

habentes queminmevidistis,et nunc audistis 21 .Nam
ct silibor super sacri/icium,gaudeo et

congaudeo om-

dem

Dei,cohceredes vero Christi: siquidem compati{li

nibus vobis,perindeet vos gaudete et congaudete mihi [Philipp. u, 17). Vides quam martyrii deiiniat fe
icitatem, cui

mur

,uti et

cum illo glorificemur.Reputo enimpasnon
esse dignas

de gaudio mutuo acquirit solemnitaest, qualiter
28 ? (II

siones hujus temporis

ad gloriam,
dilectione

tem. Ut proximusdenique voti sui factus

quce in nobis revelabitur
Quis, inquit (Rom.

20 .

Et ideo poslmodum:

de prospeclu ejus exsultans Timotheo scribit

vm, 35), separabit nos a

Tim.

iv ,6,7)

:

Ego enimjam
29 .

libor, et

tempus disjun-

Christi'lpressura,an angustia,an fames,annuditas,

C

ctionis instat

Agonem bonum

decertavi,

cursum

anpericulum,anmachcera,secwidum quod scriptum est: Tui 21 causamorti/icamur tota die,deputati sumus ut pecora jugulationis : sed in omnibus istis supervincimus pro eo qui nos dilexit.Persuasum enim habemus, quod neque mors,neque vita, neque virtus, neque sublimitas,neque profundum,neque alia conditio poterit nos a dilectione Dei separare, quce est

consummavi, fulemcustodivi ; superest corona,quam mihi Dominus illa die reddet, scilicet passionis. Satis
et ipse

supra allocutus

(II

Tim. n, 11

;

II

Tim.

1, 8)

sermo : sienim commortui sumus Christo, et convivemus; si sufferimus, et conregnabimus ; loO si negaverimus,et ille nos negabit; si non credimus,
Fidelis
ille fidelis est,

negare se nonpotest. Ne ergo confun-

in Christo

Jesu

Domino
:

nostro. Sed et Corinthiis
(II

daris martyrio

Domini
:

nostri,

ncque

me vinctum
et sance

passiones suas enumerans

Cor. xi, 33),

patien-

ejus; quia praedixerat

Non enim

dedit nobis Deus

dum

ulique prsefinivit

In laboribus abundantius, in
in mortibus scepius; a Judceis

spiritum timoris, sed virtutis et dilectionis
sana mente,

carceribus

plurimum,

menlis. Yirtutc eniin patimur ex dilectione in Deum,
et

quinquies quadragenas citra 1 -lO
virgis ccesus, semel

unam

accepi,ter
si

cum ob innoceniiam

patimur. Sed et

lapidatus, et reliqua. Quae

sicubi tolerantiam praecipit, quibus

magis eam quam
idololatria

magis incommoda quam martyria videbuntur,

ta-

n

passionibus prospicit ? sicubi ab
lit,

divel-

men

rursus

:

Propter quod, inquit

(II

Cor. xn. 10),

quid

ei

magis quam martyria

praevellit

(89)?

Variae lectiones.
16 Ipse eiiam escam Rhen. Seml. Oberth. ll De abest Venet. 18 Arte Rhen. Seml. Oberth. 19 Compatiamur alii. 20 Habeat revelari Rhen. Seml. Oberth. 21 Tua cod. Agobardi. 22 Qui etiani Jun. 23 Insuper per Rhen. Seml. Oberth. 2i Perficiet alii. 25 Promissis cod. Agobardi. 26 Philippensibus Fran. 27 Audnis Rhen. Seml. Oberth. 2a Exsultat dicens Timotheo Rhen. Seml. Oberth. 29 Deversionis insislit lihen. Seml. Oberth.

Commenlarius.
ostentamen justi judicii. Exspecadvenlum, exhibitionem judicii. Rig. (88) Thessalonicensibus vero de vinculis scribens. Castigandus hic locus et leg. Philippensibus, tum quia additur de vinculis e quibus scripta est prior illa, neutra vero ad Thessalonicenses tum quod inveniantur Philipp. i, 7, et quse sequuntur Scriquorum priori ex Graeco retipiurse teslimonia
(87) Sustinetis
tatis
; ;

nem latinorum emendatiorum codicum, qui legunt immolor supra sacrificium,pro eo quod alii cemulor. Pam. (89) Quid ei magis quam martyria prcevellit? Ait Tertulliauus Sicubi homines Deus ab idololatria divellit, quid magis idololatriae praevellit, quod prae:

vulsum statim
Chrislianorum

ipsi

m
;

?

opponat, Rig.

quam

maityria fortium

uuit

vocem agonem

in

posteriori

contirmat lectio

173

ADV. GNOSTIGOS SCORPIAGE.

174

CAPUT XIV.
Plane monet

m tunc rex bonorctur,

cum

suis rebus insistit,
;

cum

a

Romanos

(liom. xui, 4-7)

omnibus

divinis bonoribus longe esl

quia et pater tl mater
Cffite-

non sit potestas nisl a Deo, gladium yestet et quia ministequia non sine causa rium 30 sit Dei ; sed et ultrix, inquit, in iram eiqui malum fecerit. Nam et prsemiserat Principes enim
poteslaiibus subjici, quia
,
:

diligcntur 32 , curn

Deo non comparabuntur.
diligi

rum, super Deum

nec

animam

licebit.

CAPUT XV.

non sunl timori bono operi, sed malo. Vis autern non timerepotestatem ? fac bonurn, et laudem ab ea referes. Dei ergo ministra est (90) libi in bonum. Si vero malum facias, time. Ita, non in occasione
frustrandi martyrii jubet le subjici potestalibus, sed
in

Num
et

ergo

et

apostolorum

lilterte

mobiles

33

(92)?

nos

151

usquequaque simpliccs animse
Iia

(93), et

soluuunodo columbffi (94), libenter crrantes (95;?
credo vivendi cupiditalc.
a
litlcris

vero

sit,

ut reccdant

suis

scnsus. Qutc

tamcn passos apostolos
;

provocatione bene vivcndi,

cliam sub

illarum

scimus,

manifesla doclrina est
;

banc
;

intelligo soillic,

respectu, quasi adjutricum justitiae, quasi minislra-

lam Acta decurrens
vincula,
ct

nibil qutero

carceres

ct

rum

divini judicii,

bic etiam de nocentibus prtejuet

fhgella, et
cl ccclus

saxa,

et

gladii, et
et

impetus

dicanlis.

Debinc

exsequilur

quomodo
;

velit

te

Juda:orum,

nationum,
et

tribunorum elobabent.

subjici potestatibus, reddere jubens, cui tributum,

B

gia

•*'',

et

regum
Caesaris

audiloria,

proconsulum tribu-

Inbutum; cui
xxn, 21) qure
Deo
;

vectigal,
stint

vectigal

id

est

[Matth.

nalia, et

nomen interpretem non

Cresaris,

Ccesari, et quce Dei,
scilicet

(Juod Pelrus

solius

3I

autem Dei bomo. Gondixcrat

Petrus (91), regem quidem

bonorandum

;

ut

tamen

quod Steplianus oppriquod Jacobus immolatur (98), quod mitur (97), Paulus dislrahitur (99), ipsorum sanguine scripta

cffiditur 35 (96),

Varite lectioncs.
Solus lihen. Seml. Oberth. y~ Diligenter Fran. Ministra lihen. Seml. Oberth. 3i Editur ({xJwStck) liig. 3 Ellogia Jun. nhbilffi Jun.
30
31
''

Pam.

33

Nobilcs

Pam.

Coinmeiilariiis.
(90) Dei crgo ministra est. In Agobardino, Dei minister... Ex quibus vestigiis apparet sciifuiase
:

ergo

plum

Dei ergo ininisterium est,ul supra.Ric Condixerat scilicet Petrus. Condixcrat, hoc esl, cum Paulo dixcral, consentanea Paulo dixerat Petrus. Sic lib. de Corona : « Quod a quc rides pagana condixit. » Riu. (92) Apostolorum lillcne mobiles. Ha:c scriptura est exemplaris Ursini, quam secuti sumus cditione prima, qua&i litteras mobiles Septimius dixissel,
(91)
i

Q

aibitramur, et mendosum essc quod bic legicwditur. Itaque legendum editur, quod est, sustollitur tt suspcnditur, tt edita ct erecta cruce, o^ouTai,quod vulgata versiodixit, exaltalur. Joan.xn lw tywMa b. cr,« yri; ; verba sunt Chrisli signiticanlis qua morle esset moriturus Si exaltatus « Petrus in crufuero a tcrm. Sulpitius Severus com sublatus est. » Rig.
1'uisse

mus,

:

:

:

(97) Stephanus lapidatione. Rig.

opprimitur.

Impelu

saxorum,

quffi

in

sapcrcnt prffiterquarn sonarent, et alittd esset vocibus, aliud in sensibus. Nunc mutare sententiam nobiscum liceat, quibus non aliud erit studium
veri.
:

(98) Jacobus immolatur. Frater Domini, an fratcr Joannis? Fratrem Joannis HeroJes intercmit gladio ;

Lucas, Act. xii
Kupfou,
pxtxafpa
;

:

'AveiXs

os

'lixwosv,

tov

dScX^bv

InAgobardi libro Septimius ait « Num ergo et apostolorum liltera: nobiles ? » Quae Jectio retinenda est. Etenim |)osteaquam probavit auctoriEvangclii, martyria fortiter tate prophetarum et obeunda essc Christianis, atque hoc cssc prseceplum sivc mandatum a Donnno, id eliam probat

quam

quod in Hartyrologiis accipitur pro dccollatione, ct minime convonit immolalioni. ttaque dicendum hic designari Jacobum fratrem Domini, quem Eusebius, Epiphanius, Hieronymus, fuste lullonis in cerobro percussum interiisse Iradunt; sed ex Hegesippi narralione, >.itis inepla et 1'utili, qua Limen, quantum ad genus morlis, lirmnri videalur, hisce Seplimii noslri vcrbis ui
1

citalis

.iposiolorum

litteris,

et

subjuogit
»

!

«

Num
csl
:

ergo
9aoe

cl

apostolorum lillciioiiobiles ?
notse,
:

lloc

:

Nonne sunt omnibus
siiui.

clarffi,

manifeslffi ? Ei
r\

lacobum
rit,

fratrera

ingcrit Ita vcro sit, ut recedant scnsus ncc tam clara* illa: sint ct manifeslffi, quin admittant intcrpretaiionis alicujus benignitatem. Veniamus ad res ipsas. Videamus
a
littoi is

Mox

suis

;

^ mactatum.
(99) cervice
ait
fiajjiov

1'ustc fullonis,

Domini immolatum fuisse dixelanquam popffi mallco seu clava,

Riu.

Paulus distrahilur. Capilc separato et ab reciso. Separationem opus esse machasre
lib.

tjuid

tecerint.

non
nihil

ipsimet apostoli, suarum litterarum inlorpretes, Vilam ccrtc ipsi suam martyrio impendere dubitaverunt, dc Dominico scilicet pnvcepto
/•.'/

ambigentes. Hiu. nos usquequaque simpiices animos. Ihvc sunt dicla, vel potius aculei scorpiorum, cujusmodi
(93i

advers. Marc. et Lucas Siau-Matlh. y.i/z:zx>/. Itaque distrahilur Paulus decollatione, principalem corporis parlem aufcrcnle. Nam hoc accidit iis qui lali B«pplicio pliclunlur, ut non c.ulant integri, nec jaooant
Seplimius,
dixit
iv,

quod

cadavorc
aui hastffi

toto.

supra. Uig.

prffiBxa.

Etenim decollalorum capita pilo fcre Rio. Caditur. opprimitur,

(W)
tia

l'.t

solummodo columbte. Non etiam prudenalludit

iininolalur, distraliitur. Ludit Soplimius
lis.

111

antiihe-

ad illud Ghristi apud Matth. (x, ltii Estotc jirudcnlcs sicut serpcntcs, ct siiuplices sicut columbas. Rig. (98) Libenter errantes. tncauta simplicitate aberrantes, el avolantes ab Domioicia edibas. Riu. (96) Petrus coeditur. Sic habet vetus ezempiar Agobardi, Verumtamen cum hoc loco morlea apostolorum per Buppliciorum genera de&ignentur, Petrt passionem signilicanliorc verbo descriptam
serpentes,
:

Potro Slophamim opponit. Eienim Petrus in cruce oditus et sublimis, at Stcphanus acervo saxorum obrutus. Jacobum vero oppomt Piulo, Elenim Paulus truncato capito duas in pertefl distradua esi at Jaoobus immolatus, ictu fustis Violunariorum altltelus inlogor. oonoidit lerrffi,
;

disciplina
ui

er*t,

reluctarent, ront. RlO.

non

hoetias sed

it.i

cedere

et

exanimare,

quasi spoate

procumbo-

175
sunt. Et
si

TERTULLIANI OPERUM PARS
fidem Commentarii
.

11.

-

SERIES

I,

POLEMIGA.
;

17fi

36

cus

/.\

(1),

inslrumenta imperii loquenlur, ut lapidcs
;

••

i

voluerit haereti- « mini {Act. xxi, 13, 14) fidentes scilicet, passiones «._ .... ,.._ ... i__:i__ « -J ___.._.--. -t-_ ._•_ ,i ad voluntatem Dei pertinere. Non enim dehortatio-

Jerusalem. Vitas Csesarum legimus

orientem fidem

nis consilio, sed
ul

dilectionis

rctinere tentaverant 38

,

Romjc primus
allero

Nero

cruenlavit.

cingitur,

cum

cruci

Tunc Petrus ab astringitur. Tunc Pau^us
illic

Apostolum desiderantcs, non ut martyrium dis-

suadentes.
assisteret,

Quod

si

jam tunc Prodicus aut Valentinus
in terris

civitatis

romanae consequitur nalivitatem, cum
renascitur
generositate.
;

suggcrens, non
(2)
;

esse confilcn-

martyrii

Hsec

ubicumque

jam

legero,

pati disco

nec mea interest quos se-

dum 39 apud homines humanum sanguinem
exposcat; slatim
rat a

minus vero, ne
nec

sitiat,

Deus Christus vicem

40

quar martyrii mngistros, sensusne an

15£

exitus

passionis, quasi et ipse de ea salutem consecuturus

Apostolorum

;

nisi

quod

et

sensus in exitibus reco37

audisset a servo D<_, quod audie:

gnosco. Nihil enim passi fuissent, quod non prius

patiendum esse sensissent
et orantes

.

Cum

vincula Paulo
discipuli flentcs

Domino diabolus (3) Recede, Satana, scandalum 153 ........ es; scriptum est : Dominum Deum

Agabus gestu quoque prophetasset,

tuum

adorabis

(4), et illi soli servies

(Matth. xxvi,

23; iv, 10). Sed et nunc audire debebit, qualenus ne se Jerosolyma committeret, fiustra B mullo post, venena ista 41 suffudit, nulli inoraverunt. Ille euim, quod semper docuerat animafnmorum facile nisi 42 nocitura (5), si qui non hanc tus Quid fletis, inquit, et contristatis ccr meuml noslram ex 43 fide praebiberit, vel cliam superbiAt ego non modo vincula Jerosolymis pati optaverim,

154

:

verumetiammoripro nomine Dominimei Jesu
sti.

Chri-

berii

potionem.

Atque ita cesserunt, dicendo

'

Fiat voluntas DoVariae lectiones.

36
39

Commentari Rhen.

Conandum

Seml. Oberth. 37 Scissent cod. Agobard. 38 Tentavcrunt Rhen. Seml. Oberth. Rhen. Seml. Oberth. 40 Homines, quod nec Seml. 41 Illa Fran. 42 Nisi inser. Rig. 43 Ea

Fran.

Commentarius.
fidem commentarii voluerit hcereticus. ex publicorum etiam archivcrum fide doceri voluerit. Sic lib. de Idololalria : « Volunt et locum tribupersecutionis, scilicet tempns
(1)

Et

si

re,

aperte contradicit
aou,

:

Hoc

est,

si

§ta

iXk'

"Xituyz

gtcictw

0-*s?m.v, '0 Za.avas lyte*ficno (jlou, SaTava xa. yao
-

-iri6u[i..a tjv

tou

avTi/.-.|J.-V-u,

to

[_t]

r.aftzw tov

Xpta.o'v RlG.
.

nalis, elc. » Rig.

(4) Scriptum est : bis, etc. Haec ita se

Dominum Deum tuum
habent
in

adora-

exemplari, quae ta-

terris esse confitendum apud homines. Hi quoque sunt aculei scorpiorum, ut supra. (3) Quod audierat a Domino diabolus. Imo, ipse Potrus, Matth. xvi, 23. Sed aliquis erga Pctrum
(2)

Non in

men haud
nominc

tum, et prsecedens

quidquam ad Terlulliani proposiopinamur insita fuisse eadem manu, qua
faciunt

increpatio

dctorta in

diabolum, ablato

Petri. Rig.

affectu Matthaei narrationein sic accipi voluit, quasi

ea verba, propter qua_ Petrum Chrislus increpat, non tam ipse Petrus protulisset, quam per os Pelri diabolus. Enimvero Chrysostomus, ut in manifesta

(5) Nulli infirmorum facile nisi nocitura. Nulli facile nisi, pro, Nulli non facile nocitura. Sic loqui

placuit Septimio. Rig.

Q.

SEPT. FLOR. TERTULLIANI.
LIBER

ADVERSUS PRAXEAMa;rumnas, non

ARGUMENTU-d. Praxeas Phryx ex asia oriundus, fidei causa admodum memorandas, animo multum intumuerat de
;

in

carcercm conjectus olim, ob cujus
professione

Ecclesia tamen egregie meritus erat;
fidei

cum enim

Pontifex (Eleutherius
ferebant,

aliis, aliis

Victor dicitur) Montanistas, qui in transmissa
litteris

caiholicos sc

jamjam communionis
perdidit

donare

vellet,

Praxeas ex Asia tum adventans vulgailli

tos ca in provincia

Montanistarum errores aperuit, effecitque, ne homines

pontifici

optimo illuderent

suus

demum

lastus

miserum

:

dum enim

martyris

titulis

nunquam non
;

gloriatur,
ita

communem cum
agnovit, ul

superbis omnibus sortitus est exitum, novse secta. infelix conditor

unum enim Deum

om-

nem personarum
lum,
et

distinclionem tolleret, asseverare ausus, ipsum Palrem carnem sumpsisse, in crucem acillius

ad suam hodie dexleram considere. Sectatores

Patropassiani aut Monarchici

d\cl\,

quod unam

duntaxat sanctissimae Trinilatis
Praestantissimum, quod cerle
suscipit

hoc

in

est illud contra Praxeam, quo fidem Trinitatis defendendam, de hac elenim Montanistae ab Ecclesia caiholica non dissidebant. Vocabulo Triniiatis opere Septimius expresse ulitur, et fraudem patefacit haereticorum monarchiic nomen usurpantium

personam statuerent. post lapsum suum scripsit,

177
ut

LIBEB AUV. PRAXBAM.
se vindicare rudioribus suadeant,

178

unieum omnipotcntem mundi creatorem
Filii

dum

interim de unico hceFilio

resin faciunt. Ut Patris ct

personarum distinctionem cvincat, Oportet, mquit, totum de

exami-

nari,an sit,et quxsitetquomodosit...Ante omnxaDeus eratsolus.quianihilaliudextrinsecusproeter illum... Cceterum ne tunc quidem solus hahebat enim secum rationcm suam ,verbum, sapientiam : quam postea ad extra emisit, ct factus estsermoexterior.ScrmoncmdLpppAtendnm censetVcrbumDeiTertullianus,soIum post
;

cxliinsecam ejus prolationem, scu manifestationem in univcrsi creatione faclam juxta antiquissimorum theolo-

gorumloquendiphrasinet modum; fateturtamen Sermonem inprimordioapudDcumfuisse. NametsiDeusnondumSermonemsuummiserat, proindc eum cum ipsaet in ipsa ratione intra scmetipsum habebat tacite cogitando cl disponendo secum, quce per Sermonem mox erat dicturus. Exquo palescit quo in sensu alibi

delictum et Filius non fuit, videlicet quantum ad cxtcrnam per creationcm rerum manifcstationcm, praescrtim cum dixit Fiat lux : nam quanium ad generationem ad indixerit
:

Fuit autem

tempus,

cum

et

:

tra

sempcr

fuit

cum Deo

Patre Filius ejus

Vcrbum

et sapientia. Ostendit insuper Terlullianus, Filium ex Patris

esse substantiaetSpiritumsanclum a Patre pcr Filium procedere;

Verbum, quod ab omni

aetcrnitate erat

apud

Deum, quodque quasi ex co ad creandum et regendum mundum exiit, personam esse subsistentem, quae tamen et varia a Patris substantia non est inde non sequi duos esse Deoset duos Dominos; Filium.nonPaIrem, faclum hominem, nec desiisse Deum csse, adeo ut naturae humana) idiomata in Christo inventa fuerint. Uoo verbo, perspicue in hoc tractalu Ecclcsue fidem dc Trinitatis necnon Incarnalionis mysleriis ex;

planat.

Lump.

CAPUT PRIMUM
Varic diabolus ?emulatus cst veritalem.
illam aliquando

Affectavit

A cens jpsum
:

«

Vidcrit Matlhaeus et Lucas

:

caeterum ego ad

Deum

accessi,

ipsum omuipotontem cominus
et tentavi.
'•

defcndendo concutere. Unicum Do-

tentavi.

Idco ct accessi, ideo

Ca-lerum

si »

ininum
ut et

omnipotentem mundi condilorcm, dc unico basresim faciat. Ipsum dicit Patrcm
vindicat

Filius Deiesset,

nunqmm

illum fortassc

dignarer?

dcscendissc in

Virgincm

'

,

ipsum cx ea nalum

,

ipsum passum, deniquo ipsum esse Jcsum Chrislum. Fxeidit sihi colubor, quia .lcsum Cliristum posl baplisma Joannis tentans, ut Filium Dci aggressus est

Scd cnimipsc polius a primordio mendax cst (I Joan. ni, 8) ; et si quem hominem de suo subornavorit \ u t Praxeam. Nam isle primus cx Asia hoc genus
pcrvcrsilatisinlulit
tus, insupcr de

Romae

(1);

homo

6 et alias

iaqoie-

jaclationc martyrii inflalu?,

ob so-

155

cortus FilitiniDoum habcrc, vel ex ipsis Scri-

lum
ct

et

simplex ct breve carceris taodium; quando

pluris do qiiibus lunc tcntationcm
es Filius Dri. dic ul lapidcs isti
Si lu et Filiiisl)ci,dcjicc

struobat

:

Si tu

sicorpusstium tradidissct exurendum, nihil prodilcctioncm Dci non habens
{I Cor.

panes fiant
scriptum

;

item

:

fecisset,
cujtts

xin, 3),

tehinc

:

cst

cnim

charismata quoque

expugnavit.

Nam idem

quod mandavit

2

angclis suis super /e(utiquc Pateri

iimc

uttcmanihussuisloll(i)il,neculnadlapidcmpedem

phctias Montani (2),

cpiscopum Piomanum, agnosccntcm jam proPriscae, Maximillae, et ex ea

3-6; Psal. xc, 11). Aut B agnitiono pacom Ecclesiis Asiac ct Phrygia? inferennnnquid meadacium Evangeliis cxprobravit 3 ditcm, falsa do ipsis prophetis ct ccclesiis corum as(Matth.
iv,
,

tuum offendas

Vari<u lectiones.
~

Virgine Seml. 2 Mandabit alii. 3 Exprobrabit Fran. Snul. Oberth. 6 Iutulit homo. Et l\hcn. Seml. Obcrth.
1

Paris.

'

Tontassc

Wouw.

J

Subornavit Rhcn.

Coinmcntarius.
urhi
Inliilit llomtr homo, olc. lntclligil provincias RomaaSB viciniores. Alioqui ipsa Asia partim romautim agnoscehal imperiuni. Riikn. \-l) Episcopum romanum agnoscentem jam profihciias Montani. Htereses Terlulliaui quse dicUntur,
(J)

addictum, in historia lam reconti laroque manifesti, inque opere quod adversus Praxean lurrcticum pro
fidoi catholicse arliculo inler pr.ecipuos uobili, componeb.u, raentiri voluissc; cum pnvsertim mend.icio spleadido, ac atatim facile confutando. pretium nullum. Ergo Piaxeas ille, qualis a Tertulliano dopingitur liclis apud ponlilicem causis adcoquo imniinuta aucloritalis ponlificur- criiniuationibus , Monlani discipulos oncrarc non dcstilit, doncc pacis seu communicationis littera* jain, uti diximus cmissa) rcvocarcntur. Quare nonnulli fortcan plus aequo offonsi indignatique, Monlanum suum in tautum cxtollcre ac pnvdioarc cceporuut, ut dicercni. in aposlolis quidem Spiritum saocUim fuissc, Paraclelum non fuisse; et Paracletum illura suum plura nec io Nontano dixisse, quam iu Kvangolio Cliristi tantum plura, sed cti.un meliora atqoe majora Ba oiroirum de ns legimus, qtti Secundum Phrygas diqui TerUiIliani eunlur in Catalogo bsreUCOrum libro /)<• Prcescnptione Tulgo adoecli solet. Qu.e salis arguunl, Phrygas istos Montano suo mulla. q.UC ipse sibi minquam arrogaveni, tribuisse. Undc verosimUe liat. Moulani dogma, quale cxstilil, pri.

ei

jejunia

quam mailyria fortiora, castimoniam sanetioiem, nuplias scilicel unas, aut nnllas. In quibus quidquid peccavil, id onino virtutis amorc vchenieiiliore peccasse videatur. Illud ccrtc gravius, quod Moutani Paraclep luiii aguovit atque dcfcndil. Sed Monlani schola, Bicut et Barouius observat, aliquandiu stclit innoxia, discipulos habuit adeo morum sanctilate commeudal>iles benotica miraculorum potentia rcverendos, marlyriorum conslantia forles ul ncmo prsesentiores alibi numinis viros agnoscerct. Et vcro recte dociissisiuius cardinalis ceosoit Anicetum lune ponUficcm romanum in bominibus nihil adhuc a lidci rcgula dissenlienlibus lnee
\i\ alitul

prseoipiebant

sicciora,

,

1

,

,

;

i

divini apirilus charismata agnovisse, corum ecclcshs paeeni iniuhsse, atquc, ut ail Tertullianus, pacis lilleras ttmisse, nequo osl quod suspiccmur Tcrtullia-

.

uuin. vnuni gravcm

,

otsi

tunc

Monlani

partibus

179

TERTULLIANI OPERTM PARS.
jam rmisdiaboli

II.

-

SERIES

I,

POLEMIGA.

180

scverando, et praecessorum ejus auctoritates defen- » et mortuos, qui exinde miserit, secundum promis-

dendo, coegit
sas
,

et

lilteras

pacis revocare

sionem

suam, a Patre Spiritum sanctum Paraclefidei

ct a

proposito

15G
duo
:

recipiendorum charis(3) prophetiam expulit, et
fugavit,
et

tum
lam

,

sanctificatorem
ct

eorum qui credunt

in

matum
ha?resim

concessare.

Ita

nr-golia

Patrem
ab

Filium ct Spiritum sanctum. Hanc reguEvangelii decucurrisse
ha^reticos,
,

Praxcas Rom<e procuravit
inlulit
;

initio

etiam ante

Paracletum
^

Patrem
liic

priores quosque

crucifixil.

Fructivaverant
superseminattt
,

avence praxoanae,

hesterum (7), probabit
hsRrelicorum,

nedum ante Praxeam tam ipsa posteritas omnium

quoque

dormientibus

multis

quam

ipsa novellilas Praxeae hesterni.

(Matth. xih, 26) in simplicitate doctrinse; traduclae

Quo

peraeque adversus universas haerseses jam hinc

dehinc perquem Deus voluit, ctiam evulsae videbantur.

prfrjudicatum sit,id essc verum, quodcunquc
(8); id csse

primum

Denique caverat prislinum doctor de emendalione sua (4); cl manet chirographum apud Psychi-

adullerum, quodcunque posterius. Sed

salva ista prsescriplione, utique tamen propter instruc-

apud quos tunc gesta res est, exinde silentium. Et nos quidem poslea agnitio Paracleli, alque
cos
,

8

munitionem quorumdam, dandusest etiam vel ne videatur unaquseque perretractatibus locus
tioncm
et
:

defensio,

disjunxit a

Psychicis. Avena?
Ita

vero

illae

_

versitas,

non examinata, sed praejudicata damnari,
hsec,

utique

9

tunc

semen excusserant.
Sed
et

aliquandiu

" maxime

quae se

existimat

meram
alias
et

verilatem
putat cre-

per hypocrisin subdola vivacitale

latitavit, et
si

nunc

possidere,

dum unicum Deum non
si

denuo

erupit.
in

denuo eradicabitur,
;

voluerit

dendum, quam

ipsum eumdemque
:

Patrem

et

Dominus

isto

commeatu

si

quo
li

10

minus, die

suo colligentur omnes adulterce

fruges, et

cum

quasi non sic Filium et Spiritum sanctum dicat quoque unus sit omnia, dum ex uno omnia, per
substantia?
scilicet

cceteris scandalis igni inextinguibili
(Ibid.).

crcmabuntur

unitatem; el nihilominus cus-

todiatur ceconomia? sacramentum, quae unitatem in
trinitatem

disponit,

tres

dirigens,

Patrem, et Finec poles-

CAPUT

II.

lium, et

Spiritum sanctum. Tres autem non slatu,
;

sed gradu; nec subslantia, sed forma
Itaque post tempus Paler natus, et Pater passus, ipse Deus, Dominus omnipotens , Jesus Christus
prsedicatur.
tate,

scd specie

:

unius aulem subslantiae, et unius
;

status, et
et
et

unius potestatis
isti

quia unus Deus,

ex quo

Nos vero

et

semper,

et

inslructiores
cet

per Paracletum (5)

nunc magis, ut deductorem scili:

gradus
Filii
13

et

formae et species, in nomine Patris
sancti

et

Spiritus

deputantur.

Quomodo

omnis vcritatis, unicum quidem Deum credimus P aulem numerum sine divisione patiuntur, procesub hac tamen dispensalione, quam oeconomiam didentes retractatus 14 demonstrabunt. cimus, ut unici Dei sit cl Filius Sermo ipsius, qui
ex ipso processerit ((j),per

quem omnia
ct

facta sunt,
Sirnplices
et idiotae,

CAPUT

III.

etl57
missum

sine quo
a Patre

factum

est nihil (Joan. 1,3):

in

Virginem,

hunc ex ea natum homi-

enim quique, ne dixerim imprudentes quae major semper crcdentium pars est,
ipsa regula fidei

nem

Deum, Filium hominis et Filium Dei, et cognominatum Jesum Christum hunc passum, hunc mortuum et sepultum secundum Scripturas,
et
:

quoniam
culi

et

a

pluribus diis sa>

ct

resuscitatum a Patre, ct in coelos

12

resumptum,

unicum et Deum verum transfert, sed cum sua unicum quidem oeconomia esse credendum, expavescunt ad .cecoad

158

non

intelligenles

,

sedere ad dexteram Patris, venlurum judicare vivos

nomiam. Numerum

et

dispositionem

trinitatis,

divi-

Varite lecliones.
Fructificaveranl Rhen. Scml. Oberth. 8 Phvsicos, item infra physicis alii sed vitiose 9 Ubique Rhen. Seml. Oberth. 10 Quo si Jun. « Adullae Petr. Ciaccon. 12 Coelo Rhen. Seml. Oberth. 13 Autem demit.
1

Seml.post Rhen.

lk

Tractatus Seml.

Commentarius.
mordio quidem
bili,

sui chrislianis austerioribus probaTertullianum tenuisse; non quale postea, cum sequacium quorumdam imposturis et fraudibus seu Phrygia interpolatum, ab Ecclesiis passim catholicis despui ccepit. Denique Terlullianum Se-

n

Graius. » Rig. Recte annotat (5) Instructiores per Paracletum. Rhcnanus loqui illum de Paracleto Montani, cui Deetiam perperam applicat illud Joan. xvi, 13
:

cundum-Phrygas desipuisse unquam scripta ejus quse exsiant non persuadent; qua? autem interci,

dere, ea

cum

exstarent, neque Cypriano

neque Hic-

ronymo persuasisse videntur. Rig. (3) Negotia. Ludit circa nomen Praxeas, quod a ita Semler. Edd. graeco npaoastv derivari potuit Denique caverat pristinum doctor de emenda(4)
:

Pam. (6) Ut unici Deisit et filius sermo ipsius, qui ex ipso processerit. Procedendi verbum Filio tribuit, quod Ecclesia Spiritui sancto proprium fecit. Rig. Persius dixit, (7) Ante Praxeam hesternum. Sic Hesternos Quirites, hoc est, novos, nuperos. Rig. (8) Id esse verum quodcunque primum. Nempe principio sumpto U':de ccepit veritas. Sic, libro de

ductorem omnis

veritatis.

tione sua. Praxeas mutata sententia pristinam doctrinam, hoc est, veterem et veram colebat, adeoque doccbat; imo et per chirographum de emendatione sua caverat. « Pristinum doctor, ut caetera.

« Ita ex ipso ordine manifesPrcescr. hcereticor. tatur id esse Dominicum et verum, quod sit prius traditum. » Rig.
:

181

LIBER ADV. PRAXEAM.
prapsumunt
derivans
unitatis
;

182
:

sionem
sed

quando
duos

semctipsa
illa,

trinitatem,

non recle. Malo te ad ex * eversionem deputas ejus sensum rei, quam ad sonum vocabuli exerceas. non destrualur ab
unilas
et

administrelur.

Itaque

tres

jam

Eversio enim monarchiae

illa

est tibi

intelligenda,
et
;

jactilant a nobis prredicari, se vero

unius Dei culto-

cum

alia

dominatio

suae ^condilionis

proprii
alius

rcs praesumunt,
collecta, haercsim

quasi

non

et

unitas irrationaliter

status, ac

per hoc ;cmula, superducitur

cum

faciat; ct

trinitas rationaliter

ex-

pensa, veritalem

constitual.
ita

Monarchiam, inquiunt,
ls

Deus inferlur ladversus Creatorem. Tunc male, cum 23 (11 j; plures, secundum Valentinos et Prodicos
tunc
in

tenemus

(9).

Et

sonum
1G

vocaliler

cxprimunt

monarchiae eversionem,

cum

in Creatoris

otiam Latini, etiam Opici

(10), ut putes illos

tam

dcstructionem.

benc intelligcre monarchiam, quam cnuntiant. Sed monarchiam sonare student Latini, oeconomiam
intelligcre

CAPUT
substantia ^Patris,
luntate,
nihil

IV.

nolunt

etiam Graeci. At cgo,

si

utriusaliud

Caeterum, qui Filium non aliunde deduco, sed de
facienlem
sine
Patris vo-

que
rium

linguap

praecerpsi,

monarchiam
ct

nihil

a Patre consecutum potestatem, possum de iide destrucre monarchiam, quomodo quia unius sil, eum n cujus sit, aut filium non B quam, a Patre Filio traditam, in Filio servo ? Hoc habere, aut ipsum se sibi filium fccisse, aul moi mihi et in tertium gradum dictum sit, quia Spirinarchiam suam non pcr quos velit administrare. tum non aliunde puto, quam a Patre per Filium. Atquin nullam dico dominationem ila unius sui Vide ergo nc tu potius monarchiam destruas, qui
significare
;

scio,

quam

singulare

unicum impe-

omnem

non lamen

praescribere

monarchiam, ideo,

esse,

ita

singularem,

ita

monarchiam

18
,

ut

non

dispositionem et dispensationem ejus evertis in tot

etiam

per alias

proximas persona^
ofliciales sibi. Si
sit,

administrctur,

nominibus constitutam,

in

quo Deus
licet

voluit.

Adeo

quas ipsa prospexcrit
fucrit
ci,

vero et

filius

autem manct
ut

in

suo statu,

Trinilas inferatur,
Filio.

cujus

monarchia
sed

non

statim di\id'
si

eliam

restitui

habcat Patri a
:

Siquidem
iradiderit

eam,

et

monarchiam
filius

esse dcsinere,
:

particeps
illius esse

Apostolus scribit dc ultimo fine

Cum

ejus nssumatur el
principaliter

19

proindc
in

rcgnum Deo
usque
ipsius.

et Patri. Oportet

enim eum regnare
:

a

quo

communicalur
Igitur

filium

;

et

dum

dum

illius

est,

proinde

monarchiam
et

esse, quae
§i

a

ponat inimicos cjus Deus sub pedes Sedc Scilicet secundum psalmum cix, 2

duobus tam unicis conlinelur.
chia divina per tot legiones

exercitus
:

monarangelorum
et
20

addcxtcram meam donecponam inimicostuos scaCumautem subjectaerunt bellum pedumtuorum.

administratur, sicut scriptum est
assistebant
ci, et
;

Nillics millia

p

illi

omnia, utique
sit

2i

absque eo qui

ei subjccit

om

millies centena millia apparebant ei
desiit,

niajunc ct
ut

ipsesubjicieturilli,qui ei subjecitomnia,

(Drui, vii, 10)

nec ideo unius esse
per
tanta

ut desinat

monarchia cssc, quia
procuratur
:

millia

virtutum

Vidcmus

quale est ut Dcus divisionem et disperet

Deus omnia in omnibus (/ Cor. xv, 25-28). 25 igitur non obessc monarchiae Filium, etsi hodie apud Filium est, quia ct in suo statu est apud

sionem

pali vidcatur in Filio
et

in

Spiritu

sancto,

sccundum

tcrtium sortitis

locum, tam consorti'-'

bus substantia^ Patris, quas 2I non patitur in tot angclorum numero, et quidem tam a substanlia 2
alienis.

cum suo slatu resliluclur Patri a Filio. 26 Ita cam nemo hoc nominc dcstruet. si Filium admittat, cui et tradilam eam a Palre, et a quo quancioque resliluendam Palri constat. Hoc uno
Fiiium, et
capilulo (12) Epistola"
1

Membra,

ct
ac.

pignora,

ct

instrumenta, et

apostoliciv

potuimus jam et
praUer-

ipsam vim,

1S1>

totum

censum monarchiir,

Palrem

ct

Filium

oslcndissc

duos esse,

Variae lectiones.
Et tam opitice Semt. eliam opifices llig. » Ejus Rhcn. ccntcna millia Scml. millies millia centena millia Latni. 22 Substantia patria Seml. ndd. alienorum Fran. 83 Prodigos Scm I. Proclos Paris. fihen.Seml.Oberth.* Videmur Ycnct. 2l! Destruct. Filinm Hhcn'. Scml. Oberth.
.Iun.
"*•

18

.lini.

'9

Solium Scml. Ilhcn. Se Fraii. Paris. 2(1

18

Millics centies

Monarchicam Latm. 21 Quod
Utiquc demil

M

Commentarius.
Moiiurchuini, inquiuiil, tcnanus. Movapxixf.v (J>) hoc est, Deum unicuni asserimus. juro id quidcm nam alias Incidimus d; rrjv a8eov r.ol-MoTr xx. Uwv... 1. de Scr. Fccl. auctor csi librum ab [renseo
t

n

fmsse

composituni hoc littilo, dc Monarchia, sive, sit auctor malorum. Ipsc Tortullianus Monarchiet vooahulo Dcum signiflcavit, lih. n ie Cultu fcmiiiarum : « llanc incorruptihiliiatcm habemus induere ad novam dorjium. quain monarQfua pollicetur. » Hic.

« Et ila sonum ipsum exemplari losilur oxprimunt etiam Litiui, etiam opifices, « quod videatur convoniontissimum sequentibus istis. « ut putcs illos tam benc intelligcre monarchiam, quam enuntiant. i Sic voro loquitur Seplinhus in

Sed hic

in

:

vocalitor

Quod Deus non

quilibet opifcx Chrislianus ot : « Dcum invonit ot ostcndit. » Rig.

Apolcgetico
,11)

(10)
1.

Etiam
c.

optci, Id

est barbare,

loqueronlur,

xxix,
\

I.Pam.

quod opice, id Latine, juxta Plin., Scio Juvonaloin, salira 6,!dixisso:
ost

barbari,

non

Valentinos et Prodicos. Molius quam Prohabel Rheoanus, quamvis Proclianitas ex Philastro tt Augustino addueat, creatoros animaruni angolos du'entes cx igne ot spiritu, quod eliam Seleuoianorum luit dogma. Le Pb. dicto. juxta Semler. (12) Capitulo. Ho<" est,
(•/('>;,

ut

Ne« curamla \ins opica basrimta mica'
i

Knn.

rli.i

183

TERTULLIANl OPERUM PARS
ex nominibus Patris et
Filii,

II.

-

SEIUES

1,

POLEMTCA.
in te est

184

quam

etian ex eo

quod a dus quodammodo
ris

sermo, per

quem loque
Ipse
in

qui tradidit regnum, et cui tradidil, item qui subjccit, et cui subjecit 21
,

cogitando, et per
alius est.

quem

cogitas loquendo.

duo

sint necesse est.

sermo

Quanto ergo plenius hoc agitur
se

CAPUT
Scd quia duos
nari,

V.

Deo, cujus tu quoquc imago et similitudo censeris,

unum

volunt esse, ut idem Pater

quod habeat
ratione
praestruxissc,

in

etiam

tacendo

rationem, et in

et Filius habeatur, oportet el

tolum de

Filio

exami-

sermonem? Possum
et

itaque

non

lemere

an sit, et qui sit, et quomodo sit; et ita res formam suam Scripturis et interprelationibus earum patrocinantibus vindicabit. Aiunt quidem 28 ct Gcnesim ItiO in Hebraico ita incipere In principio Deus fecit sibi Filium (13). Hocut firmum
ipsa
:

tunc

Deum
non

ante

universilatis

constitutionem solum
in semetipso

fuisse,

habentem
ratione

lOl
serse.

proinde rationem, et in

monem, quem secundum
Haec vis et hsec
Scripturas

a se faceret agitando VI.

CAPUT
divini

non

sil, alia

me argumenta deducunt
qua
fuit

ab

ipsa Dei

sensus dispositio, apud

dispositione,

(14) ante

mundi

constitutio-

ctiam

in

Sophiae

nomine
sive

ostenditur.

nem, adusque Filii generalionem. Anle omnia enim Deus erat solus, ipse sibi et mundus et locus et
omnia.
Solus autem, quia nihil aliud
29

Quid enim sapientius ratione Dei,
Itaque

Sophiam quoque exaudi,

ut

sermone ? secundam per-

extrin- B sonam conditun. Primo, Dominus creavit me initium viarum in opera sua, priusquam terram facesecus praeter illum. Caeterum, ne tunc quidem ret, priusquam montes collocarentur ; ante omnes solus habebat enim secum, quam habebat in autem colles generavit me (Prov. vm, 22) in sensu semetipso, rationem suam scilicet. Rationalis etiam
;
;

Deus,

et ralio in

ipso

pritis-;

et

ita,

ab ipso omnia,

suo

scilicet

condens

et

generans. Dehinc assistentem
:

Hanc Grseci Xcfyov dicunt, quo vocabulo etiam sermonem appellamus. Idcoque jam in usu cst nostrorum, per simplicitatem interpretationis, Sermonem dicere in primordio apud Deum fuisse cum magis ralionem competat antiquiorem haberi quia non sermonalis a principio, sed ralionalis Deus etiam ante principium et quia ipse quoque sermo ratione consistens, priorem eam ut substantiam suam ostendal.
Quae
ratio,

sensus ipsius

est.

eam
quit,

ipsa

separatione cognosce
32

caslum, aderam illisimul

,

Cum pararet, et cum fortia
;

infa-

ciebat super ventosquce
tos
illo

sursum nubila
coelo,

et

ponebat fontes ejus qumsub

ego

cum tueram cum
:

;

compingens ; egoeram ad quam gaudebat
ut

quo-

;

tidieautem oblectabar inpersonaipsius

(Ibid. 27-30).

Nam
tias

primum Deus

voluit ea quae

cum

sophiae ra-

;

tione et
et

sermone disposuerat intra se, in subslanspecies suas edere, ipsum primum protulil
habentem
et

Tamcn et sic, nihil interest. Nam etsi Deus nondum sermonem suum miserat, proinde eum cum ipsa et in
ipsa

sermonem,
Rationem
versa, per
et facta

in
3i
;

se

individuas

suas (15),
fierent uni-

Sophiam

ut per

ipsum

ratione

intra

semetipsum habebat,
per

tacite

co-

quem

erant cogilata atque disposita; imo

gitando et disponendo secum, quae

sermonem

jam, quantum in Dei sensu. Hoc enim eis
ut

mox

erat

dicturus.

Cum
Idque

ratione

cnim sua cogitans
cfficiebat,

deerat,

coram quoque

in

suis speciebns atque

atque

disponens,
tractabat.

sermonem eam
quo
31

quam
ex

substantiis cognoscerentur et tenerentur.

sermone
te

facilius intelligas,

ipso ante 30 recognosce, \x\eximagine et similitui,

CAPUT

VII.

dine Dei (Gen.
ipso

26)

quam

habeas et in lemetsed etiam
tacitus

rationem, qui es animal rationale, a rationali
artifice

scilicet

non

tantum

factus,

ex

substantia ipsius animatus. Vide
ipse

cum
ipsum
sensus
esl
;

tecum

congrederis,
tibi

ratione hoc

agi ihtra te,

Tunc igilur etiam ipse sermo speciem et ornalum suum sumit, sonum et vocem, cum dicit Deus Fiat lux. Haec est nativilas perfecta sermonis, dum ex Deo procedit conditus ab eo primum ad cogitatum in nomine Sophiae Dominus
:

:

:

occurrentc ea
tus lui

cum sermone ad omnem

cogita-

condidit
effectum

me
:

motu.n, et ad

omnem

tui

pulsum.

initium viarum. Dehinc generalus ad Cum pararet ccelum, aderam illi simul.
sibi faciens,

Quodcunque
senseris, ratio
est
;

cogitaveris,
est.

sermo

Loquaris illud in

quodcunque animo necesse

Exinde eum parem

de quo proceden-

et

dum
quo

loqueris, conlocutorem pateris
inest haec ipsa
ratio,

nem,

in

sermoqua cum eo coIta

do Filius factus est, primogenitus (Coloss., i, 15), ul ante omnia genitus ; et unigenitus (I Joan., iv, 9), proprie de vulva cordis ut solus ex Deo genitus
:

gitans loquaris,

perquem

loquens cogitas.

secun-

ipsius,

secundum quod

et

Pater ipsa testatur

:

Eruc-

Variae lectiones.
21

30

A

Quidam Petr. Ciaccon. 29 Aliud abest. Rhen. Seml Et cui subjecit deerat in Rhenan. me Seml. 31 Quo Seml. 32 Simul abest al. 33 Quem Pihen. 3% Rationes sophiam Rhen.
2S

Oberth.

Commentarius.
(13) In principio Deusfecit sibiFilium. Docuitme beatus Hieronymus statim ab exordio Quazst. llebr. magis in Gcn. hunc locum , quem ihidem cilat secundum verbi translationem, de Christo accipi
,

est
et

rPUNOl, q"od Aquila interpretatur in Capitulo; non 722, quod interpretalur a fililo. Le Pr.

posse.

Nam LXX

inlerpretes,

et

Symmachus,
et in

et

Theodotion transtulerunt in Principio,

Hebr.

(14) Qua fuit. Scilicet, Deus. Seml. (15) Individuas suas. Comites scilicet. Ut lib. dc Patientia, sub finem : « Cum ergo Spiritus Dei descendit, individua patientia comitalur eum. » Rig.

185
lavit cor

LIBEK

AIJV.

PRAXEAM.
6).

186
Iq

meum sermonem optimum
illius

(Psal.xuv,\). * vitesse se cequalem Deo [Philipp. n,
35

qua

effi

Ad qucm
in

deinceps gaudons proinde gaudentcm
(Psal. n, 7)
:

gie Dei? utique in alia,nonlamen in nulla.

Quis onim
spiritus
effigie.

persona

Filius

meus

es

tu,

negabit

Deum
39

corpus (17) esse,

etsi

Deus
sua

Antc luciferum genui tc. Sic et Filius cx sua persona profitetur Patrem in nominc Dominus condidit me initium viarum Sophiae in operasua. Ante omnes autcm colles generavit me. Nam si hic quidem Sophia videtur diccre condilam se
ego Iwdie genui
te.

Et

:

est? Spirilus enim corpus

sui generis in

:

invisibilia illa quaecunque sunt, habent Sed et apud Dcum ct sumn corpus et suam formam, per quanto magis quod ex qu<e soliDeo visibilia sunt
;

ipsius subslanlia
erit
!

^

missum
ct
illi

est, sine substantia

non
fuil,

a

Domino

in

opera

et vias ejns

;

alibi

aulcm persermo-

Qua'cunque ergo subslantia

Sermonis
Filii

nem

ostenditur
:

omnia facta

esse, et sine illo nihil

illam dico personam,
et

factum

sicut ct

10&

rursum (Psal. xxxm,
spiritu qui

6)

:

nomen secundum a dum Filium agnosco,
si

vindico;

Patre defendo.

Smnone
omnes
inerat
in
:

ejus cceli confirmati suut, et spirilu ejus

vires

eorum; utique eo
in

sermoni

Hoc

quis pulavcrit
id

CAPUT VIII. mc -poooXfjV
est,

aliquam

(18)

apparet

unam eamdemque vim

esse nunc

lOil

introducerc,

prolalioncm

rei alterius

nominc Sophiae, nunc
;

appellatione

Scrmo-

ex altera, quod facit Valentinus, alium atque alium
'

viarum in Dei opera : B jEonem de /Eone producens; primo quidem dicam ct quae coelum confirmavit; pcr quam omnia facta libi, non ideo non utitur ,2 ct veritas vocabulo isto, sunt, el sinc qua 31 nihil factum est (Joan. i, 3). et re ac censu ejus, quia et haeresis potius ex veNec diutius de isto, quasi non de ipso sit sermo, ritate accepit, quod ad mendacium suum strueret. ct in sophioe, et in rationis et in omnis diProlatus cst sermo Dei,annon? Hic mccum gradum
nis

quae initium accepit

,

vini

animi
Dei, de

et

spiritus

nomine, qui

filius

factus

figc. Si

prolatus est, cognosce probolam veritalis, cl

est

quo prodeundo gcneratus
esse

est.

Ergo,

vidcrit haeresissi quid

dc veritate imitata

est.

Jam
et

inquis,
spiritu

das aliquam substantiam
ct

Sermonem,
in

nunc

quaeritur,

quis

quomodo
:

ulatur aliqua

re,

Sophiae traditione

constructam? Plane.
re
ut

vocabulo ejus.
ct separat

Valentinus probolas suas
et ita

discernit

Non
per

vis

cnim

eum

substantivum habere
res
et

ab auctore
nesciat.
et

longe ab eo ponit, ut

fuhstantia;

proprietatem,

persona

Aion patrem
potest;

Deniquc, desiderat nosse, ncc
et dissolvitur

quaedam videri
ct

possit, ot ita capiat

secundus a Deo
et

imo

pene devoratur,

in re-

constitutus duos efficere, Patrem

Filium,

Deum
nisi

liquam substantiam.

Sermonem. Quid
et

cst

enim, dices, scrmo,
(sicut

Patrcm novit (Mattk.
c.rposuit (Joan.
i,

Apud nos autem solus xi, 27), cl sinum Patris
et

Filius
ipse

vox

sonus

oris, ct

grammatici tradunt)
auditu;
c.clerum,

aer offcnsus

(16),

inlelligibilis

vacuum nescio
cgo
nihil

quid, et

inane, et incorporale? At

dico dc Deo inane ct

vacuum prodire po;

omnia apud Palrem au 18), 43 qiar mandatus cst a Patrceaet divit ctvidit, et loquitur (Joan. vm, 26). Nec suam, sed Patrispcrfecit voluntatcm (Joan vi, 38). quam de pro.rimo,
imo de inilio noverat. Quis enim
Deo, nisi spiritusqui in ipso cst
?
I

tuisse, ut

non dc inani
substanlias

rere substantia,
ct

ct vacuo prolatum nec caquod de tanla substantia processii,
fccit,

scit quos sint

in

Cor. n, 11
ita

.)

Scr-

tantas

cnim
est

et

ipse

qu<e

mo autem

spiritu structus r>/. et ut
est spiritus.
:

dixerim,
et in Patre

facta

sunt

per

illum.

Qualc

ut

nihil sit inse,
et

sermonis corpus

Scrmo crgo
scriptum
i,

sine

quo

uihil

factum est? ut inanis solida,
sit

va-

sempcr, sicut
et

dicit

Ego in

Patrc (Joan.
Et

xiv, 11). est
:

cuus plcna, ct incorporalis corporalia

operatus?

Nam

elsi potcst
lit,

aliquando quid

fieri

diversum ejus

Deum semper, sicut Scrmo erat apud Dcum (Joan.
apud
scparatus a Palrc, aut

Et

1.)

nunquam
Ego
cl

pcr quod

vacuum
Dei, qui

ct

tamon polest tieri per id quod inanc esl. Vacua ct inanis rcs est Sermo
nihil

alius a Patre, quia,

Pater

unum sumus
custos

[Joan. x, 30). Baec erit probola

Filius dictus est, qui ipsc
;

Dcus cognomi-

veritatis,

unitalis,

qua

prolatum
•»

dicimus
Protucliam
fons

nalus cst

Et

sermo crat apud Dcu»i,ct Dcus crat
I,

Filium a Patre, scd non separatum
lit

(19).

Strmo? (Joan.
»icn Dei

1.)

Scriptum

est

:

Non sumes no- D
Hic ccrte
esl,

enim

Deus

Sermoncm,
sicut

qucmadmodum
fruticem,
istae

in

vanum

(Exod. xx,

7).

Paracletus

docet,

radix

et

qui incfligic Deiconstitutus,non

rupinam c.ristimaVariffi

fluvium, el sol radium.

Nam

el

spccies

probo-

lecliones.

Gaudcnli Seml. Qucm Francq. " Quo Francq. 38 Negavit lihcn. Scml. Obcrth. *S\add. Scml. Subslanti» Rhen. liic Lat. «IJtaiur Fran. Poi iris. utctur Lat. w Adww«r. Latin. '•» Paralum Seml.
•'"•

Ooerth.

«

'•'

scrmo, uisi voxctsonu* ons, ct acr offensus? Sic libro dc Resurrectione carubi de dentihus, quos acccpisse homincm ail Ad \ oc is arliculos otfensionc signandos. Rig. (v7)Oi*u «wtJi negabit Deum corpusfV. In buoc OOUm D. Lc Nourrrv in Tortulliam Apologct. DisSC c 7 arU *• l l hujusoe cdit., p. 81 1 seaO. En». ^h,\ (18 Putavcrit mc npo6oXV aliquam. Per haiic vo
I

'»'.!

Quid

cst

rnim,

dices,

Oommentarius cem seu prolationem
:

id

oxplicat

quod

SS.

Pai

W

goncrationcm vocant, ubi do
quunlur, qui p»UTC«. RlG.
yivr.To;,

cum

seu Yerbo loSpirilus sanclus sit Ixr.nFilio

utrum

^19) Sed nou scparatum. Undc lot qu.rstioues si aliud a Palre quod non conc-dittir, quami

1

;

*

-

vis sit altus. Rig.

)

187
ap siint

TERTULLIA.N1 OPERUM PARS

11.

SERIES

I,

POLEMIGA.

188

earum snbstanliarum, cx quibus prodeunt. * etaliumadvocatummittcl vobis,Spiritumveritatis.
Sic alium a so Paracletum,

Nec dubitaverim Filium dicerc, et radicis fruticem,
ct fontis fluvium, ct solis

quomodo
in Filio,

et

nos a Patre

radium; quia omnis oriorigine

alium Filium, ut tertium gradum ostenderet in Paracleto,

go patens
tur,

cst

;

cl
est,

omne quod ex
Filii

proferqui

sicut

nos secundum

propter ceconoet Filius di-

progcnies

mullo magis Sermo Dei,
accopit
:

miae observationcm.
cuntur,
nia

Ipsum quod Pater
alio cst?
:

eliam proprie

nomen

nec frutcx ta-

nonne aliud ab
ct

Ulique enim om-

men

a radice, necfluvius a fonle, nec radius a sole
sicut nec a

quod vocantur, hoc crunt
:

et

quod emnt, hoc

Deo Sermo. dum horum exemplorum formam,
disccrnitur,

Igitur

secun-

vocabuntur

permiscere se diversitas vocabulorum

profileor

me
et

non

potest

duos dicere,

Deum

et

Sermonem

ejus,

Patrem

vocabula. Est est,

omnimo, quia ncc rerum, quarum erunt non non : nam fjuodamplius est,
v,

Filium ipsius.

Nam

et radix el frulex duse res sunt,

hoc a malo est(Matth.

37).

sed conjunclae. Et fons et flumen dua> species sunt, sed indivisae. Et sol et radius duae formse sunt, sed
cohaerentes.
Ita

CAPUT X.
aul Pater aut Filius cst, et neque dies
et

Omne quod

prodit

ex

aliquo,

secun-

nox, neque Pater idem et Filius, ut
:

eadem sint ambo

dum

quod vanissimi isli mounus et utrumque aller quo prodit, non ideo B narchiani tamen est separatum. Secundus autem ubi est, duo (21) volunt. Ipse se, inquiunt, Filium sibi sunt. Et tertius ubi est, tres sunt. Tertius enim est fecit. Atquin Pater Filium facil, et Patrem Filius. Et !©! Spiritus a Deo et Filio, sicut tertius a radice qui ex alterutro fiunt, a semetipsis sibi fieri nullo
sit

ejus

necesse est de

fructus ex frutice

;

et lertius a fonte, rivus

ex flumi-

modo
ct

1G5
se ut

possunt, ut Pater se sibi Filium
sibi

faciat,

apex ex radio. Nihil tamen a matricc alienatur, a qua proprietales suas ducit. Ita
ne;
et terlius a sole,
trinitas

Filius

Palrem
et

praestet.

Quse

instituit

Deus, etiam ipse custodil. Habeat necesse est Pater
Filium,
sit;

per consertos et connexos gradus a Patre
et

Pater

sit;

Filius Patrem, ut Filius

decurrens,

monarchiae

nihil

obstrepit,

ct ceco-

nomia? statum protegil.

IX. Hanc me regulam professum, qua inseparalos ab alterutro Patrem el Filium ct Spirilum testor, tene
ubique;
alium
et ita,

CAPUT

autem haberc, aliud esse. Verbi gramaritus sim, habeam oportet uxorem, non tia, ut mihi ero uxor. Sic etiam, ut pater sim, f ium ipse
aliud est

habeo; non ipse mihi cro

filius.

Et ut

filius

sim,

patrem habeo, non ipse mihi ero pater. Quae enim

quid

quomodo

dicatur,
ct

agnosces.

me

faciunt

si

habuero, tunc

ero

patcr, si

filium

Ecce enim dico alium esse Palrem,
et

alium Filium,

Spiritum. Male accipit idiotcs quisque aut

habeam; filius ero, si patrem. Porro si ipse ero C quid eorum, jam non habeo quod ipse ero nec
:

perversus
cl

hoc

dictum,

quasi diversitatcm
45
,

sonet,
Patris

cx diversitate separationem protendat
et

patrem, quia ipse ero pater; nec filium, quia ipse ero filius. ln quantum autem alterum ex his haberc

et Filii

Spiritus. Necessitate
el

autem hoc

dico,

me
Si

oportet,

alterum esse; in tantum

si

utrumque

cum eumdem Palrem
non tamen
quia iion

Filium

et

Spirilum conten-

fuero, alterum

non

ero,

dum

alterum non habeo.

dunt, adversus oeconomiam

monarchiae adulantcs,

cnim ipse ero
sed ipse

filius

qui

et pater,

diversitate alium Filium a Patre, sed dis-

tilium, filium,

tributione; nec divisione
sil

alium, sed
vel

distinctione

;

dum

ipse

sum sum

filius.
filius,

jam non habeo Non habendo autem
patcr ero?

quomodo

idem Pater

et Filius,

mcdulo
:

alius

ab

alio.

Praeter

enim

tola substantia est
et

Filius

vero derivalio (20) totius
fitelur,

portio,

sicut ipse

pro28).

Habere enim filium debeo, ut pater sim. Non sum ergo filius, quia patrem non habeo, qui facit filium. Eqne si ipse sum pater qui etfilius, jam non habeo
patrem, sed ipse sum
patrem,
pater;
pater,

A

Quia Patcr major me quo et minoratus 4G canitur

est (Joan. xiv,
in

noq habendo autem

Psalmo

(viii, 6)>

dum

ipse

sum

quomodo

filius

ero?

Modicum " quid
Filio,

citra angelos. Sic et Pater alius a
;

dum

Filio

major

dum

alius qui generat, alius

n

Habere enim patrem debeo, ut filius sim. Non crgo ero pater, quia filium non habeo, qui facit patrem.

qui gcneralur;
titur;

dum

alius qui mittit, alius qui

mit-

Hoc

dum
ct

quod
cleti,

Bene Dominus usus hoc verbo in persona Paranon divisionem significavit, sed dispositioalius qui facit, alius
fit.

per quem

totum ingenium diaboli, alterum ex allero excludere, dum utrumque in unum sub monarchiae
erit

favore concludens, neutrum haberi facit. Ut et pater non sit, qui scilicet filium non habet; et filius non
sit,

nem

:

Rogabo enim, inquit (Joan.xiv, 16), Patrem,

qui aeque patrem

non habet.

Dum

enim pater

Variae lectiones.
45

Pertendat Jun.

,,G

Minornalu Hhen. Seml. Oberth.'' 1 Modico Rhen. Seml. Oberth.

Commentarius.
(20) Fihus vero dtnvaiio. Recte adnotavit admarginem Rhenanus caule hic legi debere Tertullianum utpote qui, cum jam dudum ante haeresim Arii scripserit, non usque adeo verba sua trutinaveril. Sententia vero ejus, quod ejusdem sint substantiae Paler et Filius et Spiritus manifesta fit, tum
,

ex" praecedenlibus, cap. Pam.

tum ex sequentibus hujus

libr:

(21) Vanissimiistimonarchiani. Nonnulli Praxeani contendebant quippe Trinitatem negare videbanlur Deum Patrem Filium se fecisse, quod Dei p.ovapyJ«v appellabanl, unde nomen sorliti sunt. Le Pr.
:

189
cst, filius

LIB ADV. non
crit.

PRAXEAM.
:

l'ifi

patrem nec
possibilia

filium

monarchiam tenent, qui nec « alibi « Dominus dixit ad cgo hodie generavi me, conlincnt. Sed nihil Dco difficilc.
Sic
cl

sc, Filius
»

meus sum cgo,
:

proinde et

«

Ante lu-

Quis hoc ncscial?
Kt stulta
Ihiiii

impossibilia

apud sceculum,

cifcrum generavi
condidit

me

(Psal. cix, 3), et

:

apud Dcum

(Matth. xix, 26)quis ignorel?

me
alia

initium

viarum

in

opera
(Sap.

mundi
Cor.

elegit Deus, ut
i,

*8 (I

27)
fuit

:

confundat sapienlegimus omnia. Ergo, in-

omnes aulem
et si

colles generavi
in

me

t Dominus mea ante vm, 22) »
;

;

qua

hunc

modum

suot.

Quem autem
ila

quiunl,
ct

difficile

non
et

Deo,

ipsum se

el

patrem

verebatur Deus Dominus universilatis
tiare, si ita res crat
;

pronun-

filium

faccre,

adversus traditam formam rcbus
sterilem parere, contra naturam,
sicut
si

an vcrebatur nc non credere-

humanis,
difficile

nam

tur, si simpliciter se et

Patrem

et

Filium pronun-

nihil

Deo non fuit, Deo difficile. Sed

nec virgincm.
',9

Plane

tiasset ?

Unum tamen
et

veritus est, mentiri. Veritus

tam

abruptc in praequidvis

autem semctipsum

suam verilatem. Et ideo vescio

siimplionibus noslris hac senteniia utamur,

racem

Dcum

credens,

illum

non

aliter

de Deo confingere poterimus,
facerc potucrit.
core,

quasi

fecerit,

quia

disposuit pronuntiasse, nec aliter disposuisse
pronuntiavit.

quam quam
et

Non autem
r>0

quia omnia

potest fafecisse,

Tu porro eum mendacem
deccptorem
alii

efficias

ideo

ulique
r)1
,

credendum
;

est illum

fallacem

et

fidci

hujus,

si

cum

ipsc

ctiam

quod non

fecerit

sed an fecerit, requiren-

B

esset sibi Filius,

dabat

Filii

pcrsonam, quando
et et

dum. Potuit

ita

salvus sim,

nem
stitit

ad volandum inslruxisse,
;

Deus pennis homiquod et milvis praeliaTelicos
potuit,

Scriptura?

omnes

ct

demonsirationem

distinctio-

nem

trinitatis

ostendant.

A

quibus

pnescri-

non lamen, quia
et

poluit, slatim cl fecil. Potuit

plio nostra deducitur,

non posse unum atque eumde quo loquitur,
et

ct

Praxcam,
;

omnes
lamen,
et

paritcr

statim

cxslinxisse

non

quia

exstinxit.
:

dem videri qui quem loquitur
cia

loquitur, et
:

ad

quia ncque perversitas, neque
:

falla-

Oportebat cnim
tcbat
et

milvos esse,

et haercticos

opor-

Deo congruat

ut

cum

ipse esset ad

quem

loquc-

Patrem
;

crucifigi.

Hac ralione

erit aliquid

batur, ad alium potius, et
tur 52
.

non ad scmetipsum loquaalias
:

Deo id scilicel lOO quodcunque non feccrit, non quia non poluerit, scd quia noluerit. Dei enim possc, vellc cst et non posse, nolle quod aulcm voluit, ct poluit, ct oslendil. Ergo
ct difficile
;
;

Accipe igitur et

voces Patris de Fiho
(ilius

107
ritum

per Isaiam (xui, I)

Ecce

meus quem
spi-

eleqi, dilcctus

meus

in

quem bene sensi. Ponam
ct
:

mcum

super ipsum,

judicium nationibus

quia
tuil;
ot

si

voluit

semctipsum
potuit,

sibi
:

Filium facere, potunc probabis illum
illum
fo-

annuntiabit. Accipeetad ipsum
ut roccris ftlius

Magnum

tibi est

ct quia si el

focit
si

meus ad

statttcndas tribus Jacob, ct
te in

potuisse

voluisse,

probaveris

Q ad convcrtcndam
(Isa. xi.ix, 16).

dispcrsioncm hraelis.Posui
sis salitsin

cisse.

luccm nationum, ut

extremum tcrnr
voces de Patre
:

C\PUT

XI.

Accipc nunc

ct Filii

Probare autem lam apcrtc dcbebis ex Scripluris, quam nos probamus illum sibi Filium fecisse Ser-

Sjiiritus

Domini super mc, quapropter unxit me, ad
I

evangcli-Aindum hominibtis ha. lxi,
trem in Psalmo, de codem
:

1).

Item ad Pa-

moncm suum.
lem non alius

Si
erit

enim Filium nominat,

Filius
;

au-

quam

qui ex ipso prodiit

Sermo

auiom prodiil ex ipso, hic erit Filius, non ipse de quo prodiit. Non enim ipse prodiil ex semelipso. Porro, qui eumdoin Patrcm dicis et Filium, eum-

Ne dercliqueris mc, donec annuntient brarhittm tuum nativitati unii venlunr 1'snl. i.xxi, 8l. Ilem in alio Domine, quid multiplicati suntqui comprimunt mc ? (Psal. m, 2.» Sed et omnes penc Psalmi Christi personam susti1

:

den

ol

prolulisse ex scmetipso facis,
est.

el prodisse
fecit.

ncnl

;

Filium ad Patrem, id est Christum ad

Dcum
et

quod Deus
milom
id

Si

potuit

fecissc,

non tamen

verba facientem rcpra^sentant.
Spiritum loquenlem
Filio
:

Animadvertc etiam
persona de Palre

Aut cxhihc probationcm quam oxpostulo
;

meffi si-

cx

lorlia

osl,

sic

Patrcm ostcndcre,
tinctc

Scripturas oumdcm Filium cl qucmadmodum apud nos dis-

Pater

el.

Filius

demonstrantur

;

distincte,

inquam, non

divise,

sicut

ego

profcro

dictum

a

Di.vit Dominus Domino mco, Sede ad dc ram mcam, doncc ponam inimicos tuos scabellum n pctlum tuorum (Psal. c\, I, 2». Ilem per Isaiam \i.v 1 H<rc dicit Dominus Domino mco
i

,

)

:

Dco

:

Eructavit cor
xliv,
\).

mcum Sermoncm optimum
tu

(Psal.
dixissc

Sic

contra

opponas,

alicubi

Christo. Item per eumdcm ad Patrem de Filio Domtnc, quis crcdidit auditui nostro t l.t brachium

:

mum,
vu
;

ut ipse

Doum, Eructavit cor mcum Scrmoncm optisit qui et eructavit, et quod cruciaipse qui protulerit,
et qui

Domini

cui rcvelatum est

3
:

.[intuntiavimus dc

illo,

sicut pucrulus, sicut radix in tcrra siticnti. ct

non

ct

prolatus

sit, si

crat forma cjus,

ncc gloria (Isa.

i.iii.

1,

I).

Hbc

ipse est et

Sermo
:

ct

Deus.

Ecce ego propono Pa-

pauca de multis. Ncc
Scripluras

enim affectamus univorsas
et

trcm Filio dixisse
<)>-»crav,
tc

Filius
7). Si

mcus
vclis

u
ut
sic

/(/,

cqo

Iwdie

cvolvere,

cum
ct
in

in

singulis
(

capilulis

(Psal. u,

credam ipsum
pronuntialum

plenam

majeslatem

auctorit.uem
rotraolatibus

oniosiantes,
53

esse

Patrem ct Filium, oslcndc

majorem congrcssum
lectiones.

htbeamaa

Varia
luisset add. /{/,,-«. 52

1

"Sapientia Rhcn. Seml. Obcrth. * Difticile sensi. Tam Scml. 50 Ideoque Hhcn. Scml. O^crth. »« Si foLoquebalur Hhcn. Scml. Oberth. loqueretur Jun. " Habemus Hhen. Scml. Obcrth.

191

TERTULLIANl OPERUM PARS
paucis,

II.

SERIES
dicentem

1,

POLEMIGA.
ut
fiat,

l'.)2

His itaquc
nitatis

tamen manifesle
Est
eniin

dislinclio Tri-

11

alium

aliuin

exponitur.

ipse

qui

pronunliat,
Filius

aulem quomodo accipere

debeas,

Spiritus, et Pater ad

quem
et

pronuntiat, cl

dc

sum

;

personae,

non substantise
in

Alium jam professus nomine ad distinfacientem.
;

quo pronuntiat. Sic
de
vel
Filio,

caetera

quae

nunc ad Patrem
pronuntiantur

ctionem,

non ad divisionem. Caeterum,
tribus

etsi

ubique

\el

ad Filium, nunc ad Filium de Patre,

teneo

unam substantiam

cohaerentibus,

ad Palrem,

nunc ad Spiritum
in

tamen alium dicam oportel ex necessitale sensus,

unamquamquc personam
tuunt.

sua proprietate consti-

eum
si

qui jubet, et

eum

qui

facit.

Nam

nec juberet,

ipse faceret,

dum

juberet

fieri 59
si

per eum.
;

Tamcn
ju-

CAPUT

XII.

jubebat, haud sibi jussurus

unus esset

aut sine
sibi

Si te adhuc numerus scandalizat Trinitalis, quasi non connexa; in unitate simplici, inlerrogo quo-

jussu faclurus, quia
beret.

non exspectassel
XIII.
et

ut

modo unicuset singularis pluraliter loquitur Faciamus hominem ad imaginem et similiiudinem nostram (Gen. i, 26), cum debuerit dixisse Faciam hominem ad imaginem et similitudinem meam ul: :

CAPUT
Ergo, inquil,
si

Dcus

dixit,

Deus

fecit

;

si

alius

:

Deus dixit, tam durus

ct cs,

alius fecit,

duo Dii praedicantur. Si inlerim et ut adhuc amplius puta
:

pole unicus et singularis

?

Sed

et in

sequentibus

:

B

hoc putes, accipe in Psalmo (xliv,
dictos tui
:
:

7,

8)

duos Deos

Ecce
lit

Adam

factus est
;

tanquam unus ex
unus, et solus,
:

nobis, falsingularis

Thronus tuus, Deus, in aevum, virga regni
te

aul ludii

ut

cum

el

dilexisti justitiam, et odisti iniquitatem,pro-

esset,

numerose loqueretur

aut

numquid angelis
quia nec ipsi
5i
,

pterea unxit
tur,

Deus, Deus tuus. Si ad
a

Deum

loqui-

loquebatur, ut Juda>i inter.prelantur,

et

unctum Deum
60 .

Deo
61

affirmat,
et
,

scilicet

hic

Filium agnoscunt ?
Spiritus,
sibi

An

quia ipse erat Pater, Filius,
pluraliter
illi

duos dcos proponit

Inde

Isaias (xlv, 14) ad
inquit, viri

ideo

pluralem se praeslans,

personam
te

Christi

:

Et Sabain

elatiad

loquebatur? Imo quia jam adherebat

Filius,
tertia,

transibunt, ct post tescquentur vincti manibus, et

Dcus est. Tu enim es Deus nosicr, ct nesciebamus, Deus Israelis. Et hic. enim dicendo, Deus in te, tu Deus, duos proponit qui eral, el in quo erat, Christum 62 et Spiri55 quidem, qui Filio erat induturus hominem tum. ltif) Ipsum plus 63 est, quod in Evangelio Spiritu vero, qui eral sanctificaturns hominem, quasi totidem invenies In principio erat Sermo, et Sermo cum ministris 56 et arbilris, ex unitalc Trinitatis lo- p erat apud Deum, et Deus erat Sermo (Joan. quebatur. Denique, sequens Scriplura dislinguit i, 1). Unusqui crat, et a ius penes quem erat. Sed et inter personas Et fecit Deus hominem, ad imaginomen Doniini in duobus \o.go Dixit Dominus Donem Dei fecit illum(Gen. i, 27). Cur non, suam, si mino meo : Scde ad dexteram meam. (Psal cix, 1). unus qui faciebal, et non erat ad cujus faciebal ? Et Isaias beec dicit Domine, quis credidit auditui Erat autem ad cujus imaginem faciebat nostro ? et brachium Domini cui revelatum est ? ad Filii scilicet, qui homo futurus certior et verior, (Isa. liii, 1). Drachium cnim tuum 64 non Domini imaginem suam fecerat dici Lominem qui tunc dc Dominum Patrem et Dominum dixisset, si non 51 et simililudo. limo formari habebat, iinago veri Filium intelligi vcllet. Etiam adhuc antiquior GeSed ct in anteccdenlibus operibus mundi quornodo. nesis Et pluit Dominus super Sodomam et Goscriplum esl, primum quidem, nondum Filio appamorrham sulphur et ignem de ccelo a Domino (Gen. rente Et dixit Deus : Fiat lux, et facta cst : ipse xix. 24). Ha'C aut nega scripta, aut quis es, ut non
ipsius
;

secunda persona, lt»8
Spirilus in

Sermo

et

te

adorubunt, quia in

tc

Sermone, ideo pluraliter pronuntiavit, faciamus, et, noslram, et, nobis. Cum quibus enim faciebat bominem, et quibus faeiebat similem ? Cum
;

:

,

:

!

:

:

:

:

,

:

:

scripta sunt, Sermo lux vera, quai illuminat hominem veaccipienda quemadmodum pules parabolis, sed in nientem in hunc mundum, ct per illum mundialis mnxime quae non in allegoriis et quoque lux. Exinde autem in Sermone Christo asdcfinitionibus et 65 certis et simplicibus habent sensistente et administrante Deus voluit 58 fieri, et " sum ? Quod si ex illis es qui tunc Dominum non Deus fecit. Et dixit Deus : Fiat firmamentum. et suslinebant Dei se Filium ostendentem, nec cum fecit Deus firmamentum ; et dixit Deus :Fiant lumiDominum crederent, recordare tu cum illis scriptum
statim

naria,et fecit Deus luminare majtis et minus(Gen.i, 7-16; scd et caelera utique idem fecit qui ct priora,
;

esse

:

Ego dixi
ut

:

Vos dii eslis,
:

et

filii

Altissimi

(Psal. lxxxii, 6). Et

Stetit Dens in ecclesia deofilios

id est

Sermo Dei, per quem omnia facta sunt, et sine quo factum est nihil. Qui ipse Deus cst, s,ecundum Joannem (i, \),Deus erat Sermo. Habes duos,

rum

;

si

bomincs, per fidem
pronuntiare
et

Dei factos, deos
scias

Scriplura

non

timuit,

illam

multo magis vero

unico Dei Filio Dei

nomen

Variae lectiones.
Praeferens Wouw. 55 Similem ? Filio Rhen. Seml. Oberth. 56 Comministris Jun. 57 Vero lihen. Pam. Seml. Oberth. 58 Voluerint Rig. Venet. 59 Dum juberet enim, fieri Lat. Rig. dum juberet. Fieri per cum tamen jub. Jun. 60 Sed hicduos deos pro virgaregni tui Seml. Pam. affirmat et hic duos deos Lat. 61 Sabaim Fran. Seboim Seml. 62 Qui erant in Chr. Rhen. Seml. Oberth. 63 Spiritum s. Plus Laiin. in Christo ex S. Plus/titt. 64 Enim suum non dixisset, siSeml. 65 Et abest. Seml.
5i

193
jurc
contulisse.
«

LIBEB ADV. PRAXBAM.
Ergo,
inquis,

194

provocabo

te,

ut

^

nia benedictus in asvum

omne

{Hoia.

i,

7).

Nam

et

hodte quoquc ex auctoritate istarum Scripturarum
constanter duos Deos et duos
Absit.

radium

solis

seorsum
est

Dominos
et

praedices.

»

Nos enim qui

et

tempora

causas Scri-

pturarum per Dei gratiam inspicimus, maxime Paracleti, non liominum discipuli, duos quidem delinimus, Patrem
sancto,
et

nominans cujus solem appellabo. tamen et solem

solem vocabo; solem autom radius, non statim et radinm
:

Nam
et

etsisoles duos non faciam ", radium ejus tarn duas res, el

duas species unius indivisae substanti<e numerabo,

Filium, et

jam

tres
1

cum
,

Spiritu
facit

quam
et

73

Deum

et

Sermonem

ejus,

quam Patrem

secundum rationom ccconomia
:

qute

Filium.

numerum

ne,

ut vestra

perversitas
;

infert,

Pater

ipse crcdatur

nalus ct passus
ita

quoniam non

tradilum

est.

quod non licet credi, Duos tnmen Deos et
:

CAPUT
Adhuc
et
illa

XIV.
adsistit
'*

nobis regula

duos

vindi-

duos Dominos nunquam ex ore nostro profcrimus non quasi non et Pater Deus, et Filius Deus, et
Spiritus

canlibus Patrem etFilium, quae
determinavit.

invisibilem

Deum

Deus unusquisque scd 29) in dicens Si erqo inveni gratiam coram te, manifesta duo Domini pnedicaquoniam banlur; ut, ubivenissct Christus, et Deus agnosoe- " mihi te,utcognoscentervideamte:Nonpotesvidere, inquit, faciem meam; non enim videbit homo retur, et Dominus vocarelur, quia Filius Dei et et Doniini in faciem meam, et vivet, id esl, morietur qui viderit. Dornini. Si enim una persona et Dei Invenimus enim ct a multis Deum visum, et neScripluris invcnirctur, mcrito Chrislus non esset minem lamen eorum, qui eum viderant, mortuum. adinissus ad nomen Dci ct C6 Domini. Ncmo cnim Visum quidem Deuin secundum hominum capacialius pnetcr unus Dcus et unus Dominus pwdicatatem, non secundum plenitudinem divinitaiis balur, ct futurum erat ut ipse Pater descendisse
sanctus

Deus,

et

;

enim Moyses (Exod. xxxin, 13, -Egypto desiderasset Domini conspectum (24),
:

Cum

retro et

duo

Dii et

:

videretur, quia

unus Deus

et

unus Dominus

lege-

batur; ettotaoeconomia et ejus obumbraretur,
quffi

17©
factus

nam ham
et

patriarchae

Deum

vidisse

referuntur, ut AbraIsaias, ut Ezechiel

et Jacob, et

propheuo, ut
suni.

in

matcriam
sit G1

fidci

prospecta atque dispensata
et

tamen mortui non
si

est.

At ubi venit Christus,
qui
Patre,

cognitus cst a nobis,
fccerat,

debuerant,

eum

viderant;
si

quod ipsc
Paler
est

secundus a
pcr
ct!

numcrum retro et cum Spiritu
plenius
et

bit, et vivet; aul

Deum

aut mori enim nemo videviderunt, et mortui non
Igitur

171

Deum

tertius, el

jam
ut,

sunt,

Scriptura mentitur,
si

Deum

dixisse.

Faciem

ipsum

manifestatus,

rcdactum

mcam homo
Q
mcntitur, ciim
feit.

jam nomen
nationes a

Dei

Domini

in

unionem;

non vivet; aul Scriplura invisum, aut cum visuin Deum providerit,

quia

mullitudine
et

idolorum transirent
divinitatis.

ad unicum

Dcum,

differcnlia constitueretur inter

Jam ergo alius erit qui videbaiur, quia non potesl idem invisibilis definiri, qui videbalur; et
consequens
erit,

cultores unius, et G9 plurimae

Nam
ul

et

ut

invisibilem Palrem
majestalis;

intelliga-

luccrc
lucis,

in

mundo

Christianos
et

oportcbat

filios

mus,

Uimcn mundi unum

Deum
si

et

Dominum
Patri
et

colentes, ct
tia

nominantcs. CEeterum,
ct

ex conscienet

vero Filium agnoscamus, pro modulo dcrivalionis : sicut nec solem nobis contemplari licet, quantum ad ip-

pro

pleniludinc

visibilem

qua scimus Dei nomen

Domini

Filio el Spiritui

convcnire, Dcos ct

Dominos nomi-

sam subslantia* suinmam qme est in coelis radium aulem ejus loleramus oculis pro lemperatura por;

exstinxissemus faces nostras etiam aJ martyria timidiorcs, quibus evadendi quoque "° pa-

naremus,

lionis

qua;
volet
ut

in

terram inde porrigitur. Hic

ex

di-

verso

aliquis etiam

Filium invisibilem

conuni-

terct

"

occasio juranlibus slatim per Deos et

Domi(23).

tendere,
=>

sermonem, ut spiritum; et dum
Patris et Filii

nos, ut

quidam

lneretici,

quorum
pariter

Dii plurcs

cam r conditionem
potius atque

vindicat,
et

unum

Itaque Dcos

omnino non dicam, nec Dominos; sed
si

eumdem

confirmarc Patrcn
differeiKMB

Filium.

ApostoUim scquar, ut
Pater et
Filius,

nominandi fucrint _ Sed diximus
et

Scripluram

Deum Patrcm appcllem,
dicere, sicul
ijiii

Jesum u

patrocinari,

i>er

visihilis et

invisibilis distinctionem.

Xam
si

et

Christum Domiiiuin

nomineni. Sohmi autem Chri-

illud

adjiciunt

ad argumenlationem

:

(Juod

Fi-

stum potcro
/-'.(•

Dcum

idem Apostolus

:

lius

tunc ad Moysen
visibilem

IO(|iiebatur, ipse

faciem suam
ipse

quibus Christus,

ca/, inquit,

Deus superom-

ncmini

pronuntiarel,

quia scilioel

Varke lectiones.

« Ad

ad. Seml. "
:

m

Sit abcst.
7
''

ciam Scml.

'

Qua Scml.

Scml. «Bt Scml. « Ut Seml. Qucm Scml. K Doum Scml.
Coniuieiitarius.

~

Qua^pie Seml.

l

Patet Scml.

' Duos

fa-

(tl) )la.vimc 1'araclcti,
^

uon hominum discipuli.

de Paracleto nova> prophotia>. Jactabant vero Montani seclalorcs, sc non honiinum
Seotit,
ni

fallor,

('2'*) Moyscs in .Kgypto dcsidcrassct Domim conspcctum. lino T8TO DOO in .E^ypto, sed iu Sioa Ar«blte monte Moyscs ipse refort ejusmoiii se collo-

discipulos, sed Paracleti. lliu:\. (23) Quorum dil plurcs. Propter
l

quium cum Deo
iEonum deorum
videtur,

habuisse. Miraiiduni idciroo nobi>

imniei^ani arragincm Valcntinianos subindicat, qui Gooslicorum velut surculi, et rami cx corrupta radice. Le Ph.

quod ne ullus quidem ioterpres sive eoov mentator hunc Tertulliani errorem, quanlumvis obvium, ad nostra usque tempora observaverit.
Edd.

195
invisibilis
sic

TERTULLIANI OPERUM PARS
Pater fuerit
in Filii

II.

-

SERIES

I,

POLEMICA.
?

196
erit Filii,

nomine. Ac per hoc,
Filium

eumdem volunt accipi quomodo eumdem Patrem
sit,

^

Quis

enim Pater

non

facies

nomine

visibilem et invisibilem,
et
:

auctoritatis,

quam
mea

genitus

a

Patre consequilur ?

quoniam

et
76
,

Non enim
cere
:

et

de aliqua majore persona congruit diest
ille

paulo supra, aniequam

faciem Moysi negasset ad Moysen

Facies

homo

;

et

:

Faciem mihi

scriptum
velut
si

Dominum
:

locutum coram,

praestat.

Pater, inquit, major
Pater.

quis

loquatur ad

amicum suum, non minus
(Gen. xxxn, 30),
77

Ergo

facies erit Filii

me est (Joan. xiv, 28). Nam et Scriptura quid
Dominus

quam

et

Jacob

Ego

vidi, inquit

dicit ?

Spiritus personce ejus, Christus
iv, 20).

Dominum

facie ad faciem. Ergo visibilis et

invi-

(Thren.

Ergo

si

Christus personae paternae
spiritus

sibilis idem. Et quia idem ulrumque, ideo et ipse, " qua Paier, invisibilis; et qua Filius 8 visibilis.
,

spirilus est, merito cujus
est

persona erat, id
scilicet,

Patris,

eum

faciem

suam, ex unitate
plane,
:

Quasi non exposilio Scripturae quae
lio

fit

a nobis, Fi79 .

pronuntiavit.

mirarer

an

facies Filii Pater

competat, Patre seposito in sua invisibililale
et

accipi possit, quiestcaput ejus

Caput enim Christi

Dicimus enim
sibilem, qua

Filium

suo nomine

catenus invi-

Deus(l Cor. n,

3).

sermo et spiritus Dei ex substanliae conditione jam nunc, et qua 80 Deus, et sermo, et
spiritus
:

CAPUT XV.
\

visibilem
dicit

modo quo
illi,

autem fuisse ante carnem eo (Num. xn, 2) ad Aaron ct Mariam
:

Si
leris

hunc articulum quaeslionibus Scriplurae venon expediam, de Novo Testamento sumam
;

Etsi fuerit prophetes in vobis, in visione cocjnoscar
etin somnio loquar
illi
illi,

confirmalionem nostrae interpretationis

ne quod-

nonquomodo

Moysi. Os

cunque
fendas.

in

Filium reputo,
et

in

Patrem proinde deapostolis

ados loquar
stolus

in specie, id est in verilale; et

in cenicjmate, id est, non in imagine. Sicut et
:

non Apo-

Ecce enim
et
et

in Evangeliis et in

visibilem

invisibilem

Deum

deprehendo,

sub

Nunc videmus tanquam per speculum in
(I

manifesta
ulriusque.

personali

distinctione

condilionis
:

asnigmate,tunc autem facie ad faciem

Cor.xin,12).

Exclamat quodammodo Joannes

Deum

Igitur cum Moysi servat conspectum suum et colloquium facie ad faciem in futurum (nam hoc postea adimplelum est in montis secessu, sicut legimus in Evangelio (Luc. ix, 30) \isum cum illo Moysen colloquentem); ±72 apparel retro semper in speculo, et amigmate, et visione, et somnio Deum, id tam Prophetis et Patriarest, Filium Dei, visum chis, quam et ipsi adhuc Moysi. Et ipse quidem Dominus si fortc coram ad faciem loquebatur, non tamen ut est, homo faciem ejus videret, nisi forle
in

nemo
tro.

vidit

unquam

(Joan.

i,

18).

Utique nec re-

Ademit

enim temporis quaestionem, dicendo
et

Deum nunquam visum. Confirmat Deo Quem nemo vidit hominum
:

Apostolus de

sed, nec videre

potest

(I

Tim.

vi, 18)

;

scilicet,

quia morietur qui
se Chris-

vidcrit (26).

Iidem

ipsi apostoli et vidisse
si

tum,
tus

et contrectasse testantur. Porro

ipse est Chriest, et

et

Pater et Filius,

quomodo

visus

in-

visus ?

1

73

Ad hanc

diversitatem visi et invisi in

unum

conferendam, quis ex diverso non argumenrecle

speculo et

in

senigmate. Denique,
et

si

sic

Moysi

tabiiur,

utrumque dictum

:

visibilem
;

loculus est

Dominus, ut

Moyses faciem ejus coviderat,

in carne, invisibilem vero anle carnem

ut

quidem idem sit

minus
rat

scirct,

quomodo
videre

slatim atque ibidem deside-

Pater invisibilis ante carnem, qui et Filius visibilis in

faciem

ejus

quam, quia

non

carne ? Atquin,

si

idem ante carnem

invisibilis

desideraret?

Quomodo
posse,

aeque el

Dominus negat
ostenderat,
si

videri

faciem

suam
si

quam

tamen

quomodo visus eliam retro invenitur ante carnem? iEque siidem post quem et retro visum inaenigmate,
plenius
visibilem caro eifecit
alius,
;

ostenderat? Aut
tus

quae est facies Dei, cujus conspecerat

sermo

scilicet,

qui

negatur,

quae visa est?

Vidi, inquit Ja-

et caro factus, est
vidit, nisi Pater,

quem nunquam quisquam
sermo. Denique,
viderint.

cob,

Dcum facie ad faciem,

et salva facta est

anima

scilicet cujus est

mea

(Gen. xxxh, 30). Alia debet esse

facies, quae si

inspiciamus

auem

Apostoli

Quod

vidi-

videatur, occidit.

debaiur, et sic

Aut numquid Filius quidem vifacies, sed ipsum hoc in visione, et
quia

somnio,

et

speculo, et aenigmate,

sermo,

et

mus, inquit Joannes (I Joan. i, 1), quod audiviD mus, oculis nostris vidimus, et manus nostrce contrectaverunt de Sermone vitce. Sermo enim vitae
quia caro, qui ante factus, et auditus, et conlrectalus,

spiritus, nisi

imaginaria forma videri non
(25) dicit

potest.

Faciem autem suam

invisibilem Patrem.

carnem Sermo tantum

in primordio

apud Deum Pa-

Variae lectiones.

Et abest. Fran. Paris. ™ Quia et filius Seml. pater Et inserit Seml. bilitatis Seml. 80 Quia Seml. qute Deus ut Jun. qua etiam Rig.
76
77

visibilis

antehac Jun.

79 Visi-

Commentarius.
(25) Faciem autem suam, etc. Istud affert Auctor tanquam arpumenlum Praxeanorum nam et refulat verbis illis. Quis enim pater? elc, oslendens Filium potius faciem Patris dici debere, idque ex
;

apparet,

quod pluraHler

ille

dixerit^:

Quod vidimus,

quod audivimus,

oculis nostris vidimus, et

manus

Scrip., Thren. iv. Pam. (26) Hdem ipsi Apostoli, ctc. Apostolis plurali numero adtribuit, quod solus Joannes scribit, Epist. i, et mox citatur; ea de causa, quar.tum

nostrce contrectaverunt, de Sermone vitce. Ubi el rursum paulo postverborum ordinem lmmutat, cum Quod audivimus, legalur hodie et Graece et Latine
:

quod prospeximus quod manus nostrce contrectaverunt. Pam.
vidimus oculis nostris,

et

197
trcm, non Pater aputl

LlMiR ADV. PRAXKA.M.
Scrmonem. Nam etsi Deus* apud Deum.quia ex Deo Deus, quia cum
:

m
ot

est

scmper, ex auctorilale Patris

voluntate
,

;

quia

Sermo, sccl Et vidimus gloriam ejus tanPalre apud Patrem a Patre (Joan. l. 14) ulique Filii, quamunigeniti
, ;

Eilius nihil a scmetipso potest facere

nisi vidcnt

Patrem (acienlem
Pater eniin

;

in

sensu scilicet facieDtem
Filius vero

M
,

sensu

,J3

agil.

quod

94

iu

scilicct \isibilis, glorificati a

Pairc invisibili. Ft ideo

Palris sensu cst videns periicit.

Sic

umnia per liest nihil.

quoniam,
adjuvaret
1'atrcm
sibilein

01

Scrmoneni Dei

Dcum

dixerat,

ne

w

lium facta sunt, etsine

illo

factum

advcrsariorum
vidisset,
et

pra-sumplionem,

quasi

ipsum

ad distingucndum inter invi-

CAPUT

XVI.

FUium visibilem, superdicit ex abundanli, Deum nemo vidit unquam {Joan I, 18). Qucm Deum? Sermonem ? Atquin, Vidimus, et audivimus,et contrectavimus, de Sermone vita- pra> diclum cst. Sed qucm Deum? Scilicct Patrein, apud
Palrcm,

Ncc putcs solaopera mundi per Filium facta.scd et quffi a Deo exindegcsta sant. Pater enim auidiligit Eilium, et omnia tradidit in iitanu ,Ji cjus; ulique a primordio diligil,et a primordio tradidil. Bl quo,a primordio Sermo erut apud Deum ct Dcus
,

Quem Dcum
Filius,

b3

crat

Sermo, unigcnitus
Uj

scilicet

8 ''

erat

Sermo (Joan.

i.

1), cui

dataestomnis potestus

qui in sinum

Patris ipse disseruit. Ipse et
conspexit, nec tamcn

B

auditus, ct visus, ct

nc phantasma crederolur, ctiam
Paulus

a Patrc iu ccclis ct in tcrra Matth.wsm, 8;. Sun judicat Paler quemquam sed omne judicium tradi:

conlrcclaliis. Ilunc ct

dit Filio (Joan. v, 22) ;a primordio lainen.

Oniuem

Palrem
ix,

vidit.

Nonne, inquit, vidi

Jesum

(I

Cor.

1)? Christum
:

aulcm

ct

ipse
ct

Dcum

80

cogno-

enim dicens potestatcm, pcr cum facta, et omnia

et

omne

judicium, et omnia
in

tradita

manu
:

ejus, nul-

minavit

Quorum

patrcs,

ex quibus Clirislus
'

orbem tolum aquarum violenlia puniens, plucns superSoTimotlieum Quemncmo vidit huminum scd ncc vidomam et Gomorrham ignem et sulphurem ,JJ dere potest (I Tim. vi, 16). Exaggerans amplius Dominus 99 a Domino (Gen. xix, 24). Ipse enim ct Qui solus habct immortalitatcm, 171 ei ad huinana semper colloquiadescendit.ab Adam us(Ibid.) supra dixclucem bahilat inaccessibilem. De quo et que ad patriarchas et prophetas, in visione, in somrat: Regiauiemsceculorum immortali, invisibilKVT), nio ', in 1 7i> spcculo, in lenigmate, ordinem suum soli Deo : ut et conlraria ipsi Filio ascribercmus, V prastruens ab inilio semper^quem erat persecuturus morlalitatom ^'\ aeeessibililatem quem mortuum in tinem -. Ita sempcr cdisccbat ^29), et Deus in J contcslalur sccuudum Scripturas (I Cor. xv, 3);et tcrris cum hominibus conversari non alius potuil a so novissime visum, per accessibilcm uli([iic luquam Sermo,qui caro erat futurus. Ediscebat autem, ccm quanquam ct illam neque 90 ipse sine periculo ut nobis lidem slerneret, ut facilius crcdercmus
elidens,

secundumcarnem, qui est super' r umnialkus benem visiilicius iu cevum (Rom. ix, 5). Ostcndit et ipse bilem Dci Filium, id cst Sermonem Dei, quia caro faotu* cst, .Chrislus dictus est. De Palre autem ad
:

lam exceptionem temporis permitlit quia omuia non erunt, si non omnis temporis fuerint. Fi'ius
ilaquc est qui
9(3

ab initio judicavit,turrim supcrbislinguasque
dispertiens
97
,

simam

;

:

;

:

luminis cxperlus cst,

ncque Petrus
et

ct

Joannes et

Filium Dei
talo

dcsccndisse in

sa'culum

,

si

'

ct relro

Jacobus sine rationis
passuri Filii

amentia (28) ; qui si non gloriam, sed Palrcm vidissent, crcdo,
,J1

quid gestuni cognosceremus. Propter nos enim
,

sicut scripla sunt, ila ct gesta sunt

in

quos a'\o-

morituri ibidcm.
Si

Dcum

cnim ncmo vidcbit,

et vivct.

rum

lines

decucurrerunt.Sic eliam affectus humanos
tunc,
,

lnve

ita

sunt, visus

conslat ciim
tine
;

scmper
et
;

visum ab
nec
in

sciobat
tantias

jam

suscepturus
et

etiam ipsas subs;

initio,

qui

tiierit in

eum

fine

hominis

carnem
qusesi

visum, qui nec ab

inilio fuit visus

et ita

duos esse,
operalus.

Adam

quasi nesciens, Lbi,cs
feeisset
.

animam interrogans Adamt pcenitens </«<«/
;

visum
1'ihus

el

invisum.

Filius
[est

ergo visus cst semper, et
ct

hominem

non pra^sciens
sit in

tenians
;

conversams

sempcr,

Filius

D Abraham,

quasi ignorans quid
8i

homine

offen-

Quomodo Seml. M Ut Scml. u3 Deus Scml. a iiiiuum Scml. m Per Scml. w Ipsc abcst Scml.^
Ul
<

Vkrhe loctioncs.
Scilicet abcst

Ft inscr. Jun. M Bt adtl. Scml. 91 Rationes Scml. irralione Fran. erratione iJicn. el Jun. rationis ex amentia Wouw. •- Seniieutem Scml. M Iu sousu Jun. -'' Qui Venet. Rhcn. "• Sinu Rhen. M Et <«/</. Scmt. 9T Disperdens Seml. M Sulphur Jun. -"J Deus a Deo Scml. Si abest Sonmo Scml. - Quiu crat pcrsccuturus intiuita Scml. 3 Potuit abcst Scml. Seml.
'
'

Scml.

Bsl in sinu Scml.

M

Ipsum Do-

Gommentarius.
(87)
/{<•</;'

autcm stcculorum immoriali,

invisi-

dicit, ut

supra Pcriculum

luminis

,

hoc

esl.
;

damPnlian

bili. etc.

adnotalu dignum, <|uod non moilo HU. Anibr. llieron. ol August. luuic locuin Apost. iim. citanles, sed et hic Auctor, non aliud legant quam ii soU Deo, <'\ quo colligitur, <p.iod quidam ox guocis hodiemia exemplaribus interponunt sapicnti, a<ljoctuin e&se ox calce Enist. ad Roiu. Quare etinm m illo niims libera Qarh eestigaiios r.\M.
Ilic
I

num. Liber

Ursini, $</!<• rationis c.ramcnlia

sinc rationc ct amcntia. Rn.;. (19) Ita semper ediscebat. Sic in libro decame El liherare, inquit, et judicare humanam Christi geaus ediscebat iu carnis babitu non naue adhuc. •
:
-

Kursum,
odiscunt.
libello
<i</

</<•

llcsurr.

»

Neque 1'ctrus ct faannes ct Jacobus sinc rationis ct amcntta. Hoc cst, noque sine perieulo lationis, eeque aine amenlia. Periculam rationis
(28

Kiiam in paoe. inquit laboRiiev. reet incommodis bcllum pati jam ediscunt.
:

Bt hic Martt/rcs

camis < moi
:

:

«

Immuniiatem
,

c.irnis
»

Edisccbst

aulem.

lu

*

190

TBRTULLIANI OPEROM PARS
si

11.

- SERIES
:

I,

POLEMICA.

200

sus, reconciliatus eisdem. Et

qua

hseretiti

apprefl

tura (30)

Benedictus qui venit in nomine Domini

hendunt quasi Deo indigna
toris,

,

ad destructionem Grea-

(Matth, xxi, 6), utiquc Filius in Patris nomine. Sed

ignorantes haec in Filium competisse, qui etiam
,

passiones humanas, et sitim
,

et

esuriem, et lacry-

nomina ll Patris, Deus onmipotens, Allissimus I2 Dominus virtutum, Rex Israelis, Qui est,
et
,

mas, et ipsam nalivitatem ipsamque mortem erat Propter hoc minoratus a Patre modisubiturus
:

quatenus

ita

Scripturae

docent, haec dicimus et in
liis

Filium competisse, et in
his

Filium venisse, et in

cum
tici

quid

5

citra angelos {Psal.
Filio

vm,

6).

Sed

haere-

semper

egisse, et sic ea in se
inquit, Patris

hominibus mari-

quidem nec
ipsi G

Dei deputabunt convenire, quae
,

festasse.
et
el
et

tu

Patri inducis
;

quasi ipse se denominaverit

Omnia, nomina? Cum
Allissimum, el

propter nos

cum

Scriptura

alium

dicat

ab

alio

mea sunt. Cur non 13 ergo legis Deum omnipolentem Deum virtutum, et Regem Israelis,
ne per hsec Filius etiam dejure

minoratum, non ipsum

a semetipso.
',

Quid

si et alius

Qui est

(31), vide

Deus omnipotens 14 , qua Sermo Dei omnipotenlis, quaque omnium accepit quale est, nabat, utique Filium Pater ? Caeterum potestatem Altissimus, qua dextera Dei exaltatus. ut Deus omnipotens ille invisibilis, quem nemo visicut Petrus in Actis (II, 22) concionatur Dominus dit hominum,nec videre potest : ille qui inaccessibi B virtutum, qui omnia subjecla sunt illi a Patre Rex lem lucem habitat ille qmnon habitat in manuqui coronabatur gloriaet honore
alius qui coro,

monstretur, suo

;

;

:

;

factis
tes

;

a cujus conspectu terra contremiscit,
;

monap-

Israelis,

quia

ille

proprie excidit

15

sors gentis istius;
1G

liquescuntut cera

qui
;

totum orbem

manu

item,

Qui est, quoniam multi

filii

dicuntur, et

prehendit velut

nidum

cui cozlum thronus,et ter-

non

sunt. Si

autem volunt

et

Christi

nomen
et

Patris

ra scabellum
in

;

in

quo omnis

locus,non ipse in loco
;

esse, audient 17
;

suo loco. Interim, hic mihi promoid

qui universitatis exlrema linea est

ille

Altissimus,
,

tum

sit

responsum adversus
:

quod

do Apoca,

paradiso ad vesperam deambulaverit
;

quaerens
;

arcam post introilum Noe clauserit et apudAbraham sub quercu refrigeraverit et Moysen

Adam

et

;

de rubo ardenli vocarit
gis quartus apparuerit
est diclus
),

;

et in
(

fornace Rabylonii reFilius

quanquam
8
,

hominis

Ego 18 Dominus qui est 19 et qui fuit, et venit omnipotens ; el sicubi alibi Dei omnipolenlis appellationem non putant etiam Filio convenire quasi-qui venlurus est, non sit 20 177 omnipotens, cum et Filius omnipotenlis tam omnilypsi Joannis proferunt
:

ni haecin imagine
Scilicet et haec
9,
si

et speculo,et aenig-

polens

sit 21 ,

quam Deus Dei

Filius.

mate fuissent?

nec de Filio Dei cre-

denda 17Gfuisse
tasse
in

scripta
licet

non essent
scripta,

CAPUT
Sed
Filio

XVIII.

;

forisli

non credenda de Palre,
10

quem

hanc
ne
si

societalem

nominum paternorum
perturbat
;

in

\ulvam Mariae deducunt,

et in Pilati tribunal

im-

facile

perspiciant,

illos

Scri-

ponunt,et in monumento

Jeseph concludunt. Hinc

igitur apparet error illorum. Ignorantes

enim, a pri-

mordio

omnem ordinem

divinae

dispositionis per

sum,et congressum,

Filium decucurrisse, ipsum credunt Patrem et viet operatum, et sitim et esuriem
:

quando unicum Deum staluit quasi non eadem el Deos et Dominos duos proposuerit, ut supra ostendimus. Ergo quia duos et eum, inquiunt, invenimus, ideo ambo unus atque idem, et Filius et Pater. Porro, non periclitatur Scriptura, ut illi de
ptura,
tua

Deus azterpassum, adversus Prophetam dicentem nus non sitiet, nec esuriet omnino (quanto magis
nec morietur, nec sepelietur!) et ila unum Deum semper egisse, id est Patrem, quae per Filium gesta
sunt.

argumentalione

succurras,
,

ne

sibi

contraria

videatur.
statuit, et

Habet ralionem

et

cum

unicum Deum

cum duos Patrem

et

Filium ostendit, et

sufticit

sibi,

Filium nominari ab ea constat. Salvo

enim

Filio recte

CAPUT
Facilius
egisse,

cujus est Filius.

unicum Deum potest determinasse, Non enim desinit esse qui habet
suo
;

XVII.
Filii

Filium ipse unicus,

scilicet

nomine, quotiens

existimaverunt Patrem in
in Patris
;

nomine
v, 43).

sine Filio

nominatur

sine Filio

autem nominatur, prima persona,
;

quam Filium

dicenle ipso

Domi- D cum

principaliter determinatur ut
Filii

no

:

Ego veni in Patris mei nomine (Joan.
:

quae ante
ler ante

nomen

erat

proponenda
Patrem
el

quia Pa-

Item ad ipsum Patrem

Nomen tuum

manifesiavi

cognoscilur,

et post

Filius
alius

nomiabsque

hominibus (Joan. xvn. 6). Condicente etiam Scrip-

natur.

Igitur

unus Deus Pater,

Variae lectiones.

Quid abest Seml. Ipse Seml. Gloriam et honorem Seml. 8 Diclus, etin imagine Seml. 9 Fuissent Jun. Monumentis Scml. " Nomini et nomen patris Semt. 12 Altissimus abest Seml. 13 Cur Fran. Paris. Vl Omnipotens abest Seml. 15 Accidit Jun. propria exivit Latin. 16 Dei conjic. Ciaccon. n Audiunt Seml. 18 Ergo Seml. 19 Et qui erat add. Seml. et qui erat et qui venit Jun. 20 Est, non abest Seml. 21 Dei filius add. Seml.
5 c
n

10

:

Commentarius.
(30) Condicenie etiam Scriptura.Cond\cercno\e usurpat pro similitcr dicere, sive assentiri. Rhen.
filii dicuntur etnon sunt. Quae explicatio an vera sit non ausim dicere. Ibi enim significari quis crederet nomen tetagrammaton Jehova, in quo tot mvsteria latent ut tradunt rabbini et Cabalistae. Le Pr.

multi

Ifd e?|m 6 wv,dicit Dominus Deus ; Qui estmemisit, elc. ad cujus vocis interpretationem subjicitur statim: Qui est, quoniam
(31)

Qui

est.

et alio loco

:

;

201

LIBEK ADV. PRAXBAM.
22

202
solum. Sed
et
3*

co

non non

est.

Quotl

ipse inferens 23 f
:

non Filium »
a

facerel, nisi a caeleris

negat,
Filius

sed alium
cst
2 ''.

Deum
ct

Evangelium

c&terum

alius

Patrc

recusetur,

quod

dicat

omnia per Sermonem a Deo
:

Denique, inspice sequentia hujusinvenies fere ad idolo-

modi pronuntiationum,

facta esse, etsineeonihil factum. Nisi enim fallor, et alibi scriptum cst Sermone ejus cceli firmati

rum

factitatores

atque cultores definitionem carum
falsorum

pertincre, ut mullitudinem
divinitatis

deorum unio
quanto
in Patre
si

expellat,

individuum et

habens tamcn Filium inseparatum a Patre, tanto Atquin
:

sunt.et spiritu oris 35 ejus omnes virtutes eorum. Et Sermo autem, Virtus et Sophia, ipse erit Dei Filius. Ita si per Filium omnia, ccelum quoque per
Filium extendens, non solus extendit, nisi illa ratione qua a 3 « ca3teris solus. Alque adeo statim de
Filio loquitur

ivjiutandum, etsi non nominatum.
nasset illum,
ter

nomi-

separasset, ita dicens
est,

« »

Alius prae-

me non
Filium

nisi

Filius
,

meus.

Alium enim
excepisset.

rum,
verba

et

Quis alius dejecit signa ventriloquodivinationes a corde, avertens supientes re:

etiam

fccisset
:

Puta solem diccre

«

quem de Ego sol, et
»

aliis

trorsum,
Filii

et

consilium
sui,
;

eorum infatuans
:

?

Sistens
Fiiius

alius praeter

me
25

discendo scilicet

Hic

est

non

est,

nisi
2G
,

radius meus,

nonne denotasses

meus

dilectus

hunc audite.
est,

Ita

Filium subjungens
cceli.im

vanitatem

quasi

non
21

et

radius in sole

depute-

ipse inierpretator
tenderit,
scilicet

quomodo
Filio

solus ex-

tur? Itaque prater

semetipsum non

esse alium

cum

solus,

sicut

cum

Filio
so-

Deum, hoc propler
Israelis,

idololatriam tam nationum

quam B unum. Proinde
lus
;

et Filii erit vox,

Extendi ccelum

eliam propter htereticos, qui, sicut natioila

nes manibus,
id cst,

et ipsi
et

verbis idola

fabricanlur,
Igitur et

alium Dcum,

alium Christum.
,

cum
bat,

se

unum

Sermone cceli confirmati sunt. Quia Sophia, id est « Sermone assistente, paratum est ccelum, et omnia per Sermoncm sunt facta, compequia

pronuntiabat

Filio

Pater

procura-

ne ab alio Deo Christus venisse credatur, sed ab illo qui pnedixerat Eijo Deus, et alius absque
:

me non

cst

;

qui se unicum, scd

cum

Filio ostendit,

cum quo
Quin
solus.

coelum solus extendit.

CAPUT XIX.
28 et

solum extendisse ceelum, quia solus Idem erit dicens E<p primus, et insuper ventura 39 ego sum. Primum scilicet omnium, Sermo In principio erat Sermo ; in quo principio prolalus a Patre est. CaHerum Paler non habens initium, ut a nullo prolatus,
til

et

Filium

38

operalioni Patris minislravil.

:

:

hoc dictum

ut

ejus, in
:

argumentum

sin-

innatus,

non
et

potest

videri.

gularitatis

1 78 arripient Extendi, inquit, ccclum Quantum ad eaeteras virtutcs, solus, prseadversus
ab
conjecturas
hiereticorum,
qui
angelis (32) et
;

Qui solus

fuit

semper,

ordinem

habere

non
et

potuit.

eumdem
runt,
ut

Patrcm

Igitur si propterea Filium crcdendum putave-

struens

mundum
gelum
si

potcstatibus

divcrsis

unio
ct

volunt structum
faciunt,

qui

et

ipsum Crealorem aut an29

unum Deum vindicent, '^ salva 17»est ejus, qui cum situnus, habct " et FiJium, eeqoe

aul ad alia

quae extrinsecus, ut

"

ipsum cisdem Scripturis comprehensum. Si Fi-

opera mundi, ignorantem quoquc subornatum. Aut
sic solus
in

ccelum

extendit,

quomodo
:

isti

praesu-

munt

pervcrsum ImTetici, quasi singularis non admittatur Sophia illa dicens Cum pararet ccelos 30 ego aderam illi simul 31 Et si dixit Apostolus Quit cognovit sensum Domini, et quis illi con, .
:

lium nohint secundum a Patre reputari, ne secundus duos faciat deos dici, ostendimus eliam duos Deos in Scriptura relatos, ct duos Dominos et tamen ne de isto scandalizentur 2 rationem
;
'<

,

reddi'

silio fuit :>{I
ail
32
,

dimus, qua Dei non duo dicantur, nec Domini 3 sed qua Pater et Filius duo et hoc non ex separalione substantia3, sed ex dispositione, cum indivi,

;

Cor. n,
illi

i'6)

utique praHer Sophiam (33)
ln ipso

quae

aderat.

tamen
Filium

el

cum

illo

universa compingebat, non ignorantc quid facerct.
Praetcr

Sophiam

autcni,
el

prieter

dicit,

qui

cst Christus,

Sophia

inseparatum Filium a Palre pronuntiastatu, sed gradu alium; qui etsi Deus dicalur, quando nominalur singularis, non ideo duos deos faciat, sed unum, hoc ipso quod et
et

duum

mus; nec

Virtus Dei

secundum Apos:

Deus ex

unitate Palris vocari habeat.

tolum, solus sciens sciisum Patris

Quis cnini scit

Deo nisi Spiritua qui in ipso est? Hoo qui extra ipsum JJ Eral ergo qui non solum Deum
in
.

qua sunt

CAPUT XX.
D
Sed argumenlationibus eorum adhuc retundendis opera priebenda est, si quid de Scripturis ad
sen-

Variae lectiones.
22
21

Per Seml.

Absqua eo alius Scml 23 Inscrens Scml. ahus Sml. ^ Deus add. Jun. 23 Denotassct Seml. * Uniiat.mi alu 28 r Qui Sml. » Ad illa Jun. ™ Ccelum Seml. 3 Simul abett Seml. » Fuit Seml » Insu.n Et abest Seml. " Oris abest Semt. » A abest Seml. r, Sophi. in ono
>

;

,-,

&

Commentarius.
nanos
ii

(M) Quimundum ab angelis, etc Notat
ci siiniles alios,

et

1'rocli

uciaoos.

Rhen. (33) Ctiquc pratcr Sophiam. Sensus Patrol. II.

Valentiseclalores ac Secst
:

Paoms

dicu, Quis illi eonsitio fuitf iotelligil Quis pneter Sophiam consilio fuit, qus Sonhia illi ade:

rat ? Hiiex.

cum

203
tentiam
quae
et

TERTULLIAM OPERUM PARS
suam cxcerpent,
ipsa
caetera

II.

55

SERIIiS

I,

POLEMICA.
Hoc
5 '»

204
recto

nolentcs intueri,
et

^

Matth, xvi,
dixi

16).

ct

ipse

sensisse illos
:

rcgulam
et

servant,

quitlcm

salva
si-

contirmat. Nathanaeli
:

quidem respondens

Quia

unionc

divinitatis,

monarchiee sonitu.

Nam

Vidi te sub ficu, ideo credis (Joan. n, 50);

cut in veleribus nihil aliud tencnt
et alius prceter

quam, Ego Deus,
xlv, 5) ; ila in ad Philippum
xiv)
;

me non
Pater

est (Psal.

Petrum vcro beatum affirmans, cui non caro, neque sanguis revelasset (quod et Patrcm senserat), sed
Pater qui in
ccelis est

Evangelio
tuentur
:

,

responsionem
et
44

Domini
et

(Matth. xvi, 17).

Quo

dicto
Filii

Eyo

unum sumus (Joan.
Patrem ;

et,

utriusque personse constituit distinctionem, et
in terris
,

Qui

me

viderit, videt

Patre, et
re 45 ,

Ego in Pater in me. His tribus capitulis totum
ct,

quem
5G in

Petrus
ccelis,

agnoverat

Dei

Filium et

Patris qui

qui Petro

revelaverat

quod
in

instrumentum

utriusque

Testamenti

volunt

cedepau-

Petrus

agnoverat

Dei Filium

Ghristum.

Cum

cum

oporteat

secundum plura
est

intelligi

tcmplum M
lius.

inlroiit,

cedem Patris
:

appellat, ul Fi-

ciora, sed

proprium hoc

omnium

haercticorum.

Nam
sunt,
riora

quia pauca sunt quse in sylva

inveniri 4G

pos-

Cum ad Nicodemum dicit lta dilexit Deus mundum, ut Filium suum unicum dederit, in quem
omnis qui crediderit, non percat, sed habeat vitam sempiternam (Joan. llf, 16). Et rursus (Ibid. 17):

pauca adversus plura
adversus
rei

defendunl, et poste-

priora
41

suscipiunt.
initio

Reguld autem
et in

omni

semper
48 .

ab

constituta ex prioribus

et ex pluribus in posteriora praescribit, utique

B

judicet

pauciora

CAPUT XXI.
Aspice itaque quanta praescribat
in Evangelio, anle Philippi
49 tibi (34)

eiiam

Non enim misit Deus Filium suum in mundum, ut mundum, sedut salvus sitmundus per eum Qui crediderit in illum, non judicatur; qui non crediderit in illumjam judicatus est, quia non credi~ dit in, nomine unici Filii Dei. Joannes autem cum interrogaretur (36) quid
5S

consultationem, ct ante
in

de Jesu contingeret

:

Pater,

omncm
statim
strat,

argumentationem tuam. Et
praefatio

primis, ipsa

inquit, diligit

5<J

Filium, etomnia tradidit

inmanu

Joannis
fuerit,

Evangelizatoris
qui

demonhabebat

quod

rctro

caro

fieri

Sermo erat apud Deum, et Deus erat Sermo. Hic erat in principio apui Deum. Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso facIn principio erat Sermo, et

vitam ceternam Filium G1 Dei non videbit Deum, sed ira Dei manebit super eum (Joan. m, 35, 36). Quem vero Samaritidi ostendit? Si Messiam qui dicitur Christus, Filium utique 181 se, non Paqui

ejus. Quicredit co in Filium, habet

non

credit in

tum
non

est nihil (Joan.
alitcr accipi licet,

i,

1

seqq.).

ISO

Nam
a

si

hsec
,

trem demonslravit, qui

et alibi

Christus Dei Filius,

quam quomodo
fuit
:

scripta sunt,
princi-

non Pater dictus
inquit,

est.

Exinde discipulis

indubitantcr alius ostenditur,
pio, alius

qui fuerit

ut faciam voluntatem ejus qui

Meum est, me misit, ut
:

apud quem
50 (licet et

alium Sermonem esse,

alium
Filius,

Deum

Deus Sermo, sed qna Dei
;

consummen opus ejus. Et ad Judajos, de paralytici Pater meus usque modo operatur, et ego sanitatc
:

alium per quem omnia, non qua Paler) alium a quo omnia. Alium autem quomodo dicamus, saepe jam cdidimus quo alium dicamus ne;

operor (Joan. v, 17). Pater et ego, Filius dicit. Denique, propter hoc magis Judcei illum interficere
volebant,

cesse est,

ne

eumdem

;

alium
51

autem, non quasi

separatum, sed disposilione

alium, non divisione.

Hic ergo factusestcaro, non ipse cujus erat Sermo.
IIujus gloria

visa

est

tanquam
unus
52

unici a Patre (35),

non tanquam sinum Patris disseruit, non sinum suum Pater. Prsecedit enim
Patris. Hic
:

Deum nemo
Joanne
Filius.
alibi

vidit

unquam. Idem

et 53

agnus Dei ab

non tantum 02 quodsolveret sabbatum, sed quod Patrem suum Deum diceret, cequans se Deo. Tunc ergo dicebat ad eos Nihil Filius facere potest a semetipso, nisi viderit C3 Patrem facientem (Ibid. 19 seqq.). Quce enim ille facit, eadem et Filius facit. Pater enim diligit Filium, et omnia demonstravit illi quai ille fecit et majora istis 64 opera demonstravit illi, ut vos miremini. Quomodo enim
:

designatur,

Certe Filius Dei semper,

non ipse cujus est dilectus. sed non ipse cujus est
sicut et

suscitat mortuos et viviplcat, ita et Filius quos vult

Hoc eum Nathanael statim sensit, Petrus Tu es Filius Dei (Joan.
:

D

i,

50

;

Neque enim Pater judicat, sed omne judicium dedit Filio^ uli omnes honorent Filium, sicut honorant Patrem. Qui non honorat Filium
vivificat c5
.

Variac- lectiones.
45 Credere Seml. 4G Invenire Jun. 41 Semper abest Seml. 48 In prioribus, el utiqueet in paucioribus Rhen.*9 Praescribant Seml. 50 Dei, aliumDominum Seml. 5l Necesse est non eumdem autem, non quasi separatum, dispositione Seml. Necesse est non eumdem, non autem quasi Jun. 52 Unius Seml. 53 Inde etsi Seml. 54 Nathanael Rhen. 55 Dixit Rhen. 5G Qui omitt. Jun. 57 Templo Seml. 58 De omitt. Ciaccon. 59 Dilexit Seml. co Credidit Seml. C1 Crediditin iilio Seml. C2 Tamen Seml. G3 Vidcat Seml. G4 lsta Seml. C5 Vivificabit alii.

44 Vidit

Fran. Paris. Rig.

in posleriora praescribit

Commentarius.
(34) Quanta prcescribant tibi. Quanta pro quam multa, ul ante in superioribus plus semel. (35) Tanquam unici a Patre, (aovoy£vou; inb r.a^b;. Per vocem unici quippe reddidii quod habelur Joan. i. Le Pn.
(36). Joannes aulem cum interrogarctur. Joannem Baptistam intelligit, cujus sunt verba etiam Joan. sic iii, quaa sequuntur, Pater diligit Filium, etc.
;

enim castigavimus, pro, dilexit. Pam.

205

LIBER ADV. PRAXHAM.
ct ipse
fo

20Pi

non honorat Patrem,qui Filiummisit. Amen, amen GG sermones meos «, et dico vobis, quod qui audit
credit ei

mc

misi, sed

:

Ille

misit. Itcm,
Pliarisa-i
:

cum

misis-

sent ad invadendum

eum

Modicum advado ud

quime

misit,
co
,

judicium non venit
tam. Amen

habetvitam letcrnam, et in sedtransit G0 de morteinvi-

huc temporis,
qui

ait,

vobiscum sum,

et

eum

me

misil. At ubi sc nrgal esse
;

dico vobis,

quod veniet hora, quamorct

inquit, et
irat,

tuiaudientvocem Filii Dei ; Sifutcnim Paler habet vitam ceternam
ipso,ita et Filio dedit

cumaudierint,vivent.

a semet-

lioc

qui me misit Pater tam duos quam inseparaios? imo lotum eral quod docebat, inscparatos duos csse. Siquidem

solum? Sedego, nonne duos dcmons-

vitam mlcrnam haberc in semet-

et

legcm proponens duoiuin hominum teslimonium
et

ipso, et judicium dedit illi facere inpotestate, qua Eilitts hominis est(Zl); per carnem scilicet, sicut EgO et Filius Dei pcr spiritum ejus. Adhuc adjicit
:

conlirmantem, subjungit

me,
ler,

testimonium

dicit de

autcmhabcopiajusquamJoan7iistcstimonium(Joan. v, 36,37). Opcruenim qucePatermihi deditconsummare,iliaipsa <lcmetestimoniumperhibcnt,quod

si unus essct, non uterctur lcgis patrocinio fidcm imponcnlis, non unius tcslimonio, sed duorum. Itcni, inlcrro-

Quod

Ego tcstimonium dicode me, quimemisit Pater. dum idcm est ct Filius et Pa:

me p

g alus

l'alcriniserit.EtquimcmisitPater,ipseiestimonium iqui'<

deme. Subjungens antem: Neque vocem ejus amlistis unquam; nequc formam ejus vidistis ; condixit

neque Pairem notum ignotos; quod si ipsum nossent, Patrem nosscnt, non quidem quasi
u,J i

csset Pater, nequese,

esse illis respondcn?,

duos

dixit

ipse cssct Pater et Filius, sed quia per individuila-

tirmat relro non Patrem, sed Filium fuisse, qui vidcbaiur etaudiebatur. Dcnique dicit Etjo veniin Palris
:

tem ncque agnosci, ceque ignorari
polcst.

a!ter sine altcro

Qui me,

ait,

misit,

icrax

est, et

ego qiue ab

mei nominc,

et

non

me

rccepistis (Ibid., 43).
ct

Adeo
ct
71

eo audivi, ea et loquor in

mttndum.
cognovissc

Interpret
illos

empv

Filitis

crat

in

Dci et Regis

Domini,

exlrinsccus Scnptura, non

mle quod de

Omnipotentis,
atitcm quid

ct Altissimi

nominc. Inlcrroganiibus
:

Palrc dixisset,

cum
in

scilicct

cognoscerc debuisseit
legendo apud Jerc-

faccre debcant, rcspondit

Ut credatis

scnnoncs Palris

Filio csse,

qucse

cum quem Deus misit (Joan. vi, 29). Pancm quoafflrmat, quem Pater praestaret de ccn\o(lbi<l., 32). Frgo omne quod ei daret Pater ad se venire,
in
se,

miam (i, 9). Et moncs meos in

nec rejecturum
ut

quia de

ccelo descendisset,
:

von

mihi Dominus : Ecce dedi scrtuum. Et apud Isaiani (i, 4) Domiuus dat mihi linguam disc.iplince ad cognosccndu m quando oportcnt diccre sermonem. Sicut ipse rur
dLcit
os
:

suam, scd ut Palris faceret volunlalcm
esse, uti qui viderit
in ctim,
3!i)
;

volun-

sus

tatem autem Patris
crediderit

Filium, ct

Tunc, inquit (Joaun. vn, 28), cognoscetis, quod ego sim, et a memelipso nihil loquar : scd sicut me
:

vilam

quatur

(Ibid.,

rcsurrcctionem conse- C docuil, ila ct loquor ; quia ct qui me misit, mecum est. El boc ad lcsttmonium indiwduorum duorum. ncminem porro ad se venire
et

iS'i
qui

posse,nisi

qucm Patcr adducat
ct didicissct,

(38)

:

omncm
a<l

Item, iu

altercaiione

Judeeorum, exprohrans quod
:

a Patre

ainlissct

rcnirc

86

occidcro

cum

vcllent

l'.<jo,

1HH

inquit (Ibid.

38

(Ibiil., 14).

Non quaei Patrem
lianl.

atiquis viderit, adji-

seqq.), quce vidi pcnes

ciens ct hic, ut ostcndcrct Ptitris esse

Scrmonem per

quod

ridistis

Patrcm meum, loquor,et vos pcnes patrcm restrum, id facitis : et

qucm
(Ibiil., el

docti

At cum discciluni ab co multi
si

nuncvultis occidere

homincm
:

rerilalem vobis locu-

66), et aposlolin suia offert,

vclint disoe leva

ipsi,
T1

quid rcspondit Simon Pclrus ? Quo discedi?

mus
sis

vcrba VttCB hahcs,

ct

nos crcdimus quod tu

Christus. Patrcm illum csse, an Patris Christum ?

tum, i/uam audicrit a Deo, et Si Deus csset pater vcstcr, dilcxissetis me. Eqo cntm e.v Deo c.riri ct "' J vcni (ct lamen non se(..arantur licct ecusae dixcril, ut quidcm arripiunl hujus dicli occasio,

CAPUT
lur? suam,
sc,

ncm
XXII.
mirabanintcr
,

;

cxivit

aulem a Patre,

ut

racliui

ex

sole,

ul

rivus ex fonle, ut frulex ex scmine). Ego

d<rmonium
:

Cujua autem doctrinam dicit ad quani

an Patria?

£que ambigenlibus

non habco, sed honoro Palrcm mcum, el Si e<jo me ipsc ijlori/iccm, nihil cst gloria mca. Estquime
qlorificct

nc ipsc cssct Chrislus, utiquc non
:

Paler, sed

Paler,

qutm

ros dicitis
c<jo

Dcum

cssc vessi

Filius

Neque mc

scilis, inquit {Joan.

vu, 28), undc

trum, ncc noslis illiim, at

noci cunt. Et

dicam,
Abra-

5tm, c/
misil,
'ilo

non veni a meipso, se<l est verus qui mc ,/)/,•/» vos nou noslis. BgO nori illum, <iui ab
•',,-/

>\ou nori, cro similis rcstri nicnda.r,sed novi illum,

d

sermoncm

cjus scrro.

Ac cum

subjungit

:

sum

illeme misit. Nondixit, quia ipsc sum,
YtriflS

ham diem mettm

vidit, ct

latatus cst, ncmpe de-

lectiones.

ct qui audierit latin. l.toriiaiu .((/'(•>•/ libcit. :i Bl ahcst
'

Quod

Quiaapud illum

Mcos abcst Scml. w Vcnict Scml. w Transiit al. vcnit ccd. tyouv, Scml. el Domini abest COd. tyouw. - Disccdcmus Fran. 1J Alque Jun. aum Scml. Quia ab illo sum Jun. n Separamus Scml.

w

Gommenlarios.
,31) /udtottwi dedit ilii nts homims est. Fere

omnes

facere in potestaiequa Ficodicea el inlerpretes
Eacilius est.

(38)

ISisi

quem Pater addueai Septem

hisee ca-

iroppnuo» quia, quod
>.

inicllcctu

Nam

l.liiysosiomus

illam

n0 n adlubuit disiiiu'lioncm,
Li:

pitibua a vigesimo Bionarcbianoa impetit, probatque Paire, ideoque Pac Scriptora FUium alium esse trem non sc tilium fecisse. Le Pn.

10

quod cautorclur Paulus Sainosat.

Pa.

207

TERTULLIANI OPERUM PARS

II.

-

SERIES
79 .

I,

POLEMIGA.

208
ul

monstrat Filium Abrahae retro visum, non Patrem.

lium

Adeo totum hoc perseverabat inducere,
in

ltem,super caecum illum Patris opera dicil.se facere
oportere.

duo tamen crederenlur
Filius credi

una

virtute

;

quia

aliter

Cui

post

restitnlionem

luminum

:

Tu,

non

posset, nisi

duo credereutur.

inquit {Joan. rx, 35), credis in

terroganli quis esset iste,

Filium Dei ? et inipse se demonstrans, uti-

CAPUT
non magis
Nathanael
set.
;

XXIII.

que Filium demonstravit, quem
dixerat.

credendum esse
a Patre, et

Post haec autem Martha Filium Dei
erravit,

Deliinc, cognosci

se protitetur

Patrem a se. Et ideo se dihgi a Patre, quod auimain suam ponat quia hoc praeceptum accepisset
:

eum confessa, quam Petrus (Mattk. xvi, 16) et quanquam elsi errasset, statim didicis-

a

Patre.

Et interrogatus
7C
,

a

Judaeis

si

ipse

esset

Ecce enim, ad suscitandum fratrem ejus a mortuis, ad coelum et ad Palrem Dominus suspiciens
:

Christus (uti que Dei
Judaei Christum

nam usque

Dei,

non ipsum

hodiernum Patrem sperant,
in

Pater, inquit (Joan. n, 42 [ulique
tibi,

Filius)),

gratias ago
istas turbas

quod

me semper exaudias.

Pro/iter

quia
rus)
:

nunquam

Christus Pater

scriptus est ventu-

circumstantes dixi ut credant quod tu
80 .

Loquor, inquit, vobis, et non creditis. Opera
dicunt. Quid lestimonium ? ipsum
id est
scilicet esse,

me

miseris

Sed

et in conturbalione animae

:

Et

quceego facioin nomine Patris,ipsa deme testimo- g quid dicam? Pater, salvutn me

fac de ista hora.

nium

de quo interrogabant,

bus etiam
:

suis,

Christum Dei. De oviquod nemo illas de manu ejus eri-

Pater, glorifica
erat et
81

Atquin propter hoc veni in istam horam. Verum, nomen tuum (Joan. xu, 27). In quo
Filius.

Ego, inquit (Joan.
ex abundantia
82

v, 43),

veni in

peret Pater enim quod mihi dedit, majus est om" nibus n et Ego et Pater unum sumus (39). Hic
:

Patris nomine. lnde scilicel suffecerat
trera

Filii

ad Pa83
:

vox. Ecce

respondet

de
Hic

ergo jam gradum volunt figere

stulti,

imo

cajci,

qui
esse

coelo Paler,
est Filius

Fiiio conteslatur

(Matth. xvn, 5)

non videant, primo, Ego
significationem
;

et

Pater,

duorum

meus

dilectus, in quo bene sensi, audite

dehinc in novissimo,

sumus, non

illum. Ita et in isto, Glorificavi, et glorijicabo rur-

ex unius esse persona, quod pluraliter dictum est

sus

Si
,

quot personae
coelis.

tibi

videntur, perversissime

tum quod, unum sumus, non, « Unus sumus. » Si enim dixisset. « Unus sumus, » potuisset adjuvare sententiam illorum. Unus eliam singularis numeri significatio videtur. Adhuc cum duo, masculini generis. Unum dicit, neutrali verbo, quod non perlinet ad singularitatem, sed ad

Praxea, nisi quot et voces? habes Filium in lerris,

habes Patrem in
dispositio

Non

est

separatio ista, sed

divina.

Caeterum,

scimus

Deum

etiam
et

intra abyssos

esse, et

ubique consistere, sed vi

poteslate.

Filium quoque, ut individuura
in

cum
;

ipso

unitatem, ad

simili-

ubique.

Tamen
in
terris

ipsa

oeconomia,

Pater

voluit

tudinem, ad conjunctionem, ad dilectionem Patris,
qui Filium diligit
luntati
;

C Filium
et ipse

haberi, se vero

in coelis

quo

85

et

ad obsequium

Filii,
,

qui

vo-

Filius

suspiciens, et orabal et postulabat a

Patris

obsequitur.

Unum sumus

dicens,

Patre,

quo

et

nos erectos
ccelis
87

docebat

orare

:

Pater

ego et Pater, ostendit duos esse, quos aequat
et jungit.

18<1

noster qui es in
sit

(Matth.

vi, 19), et

cum

85

Adeo addit etiam multa se opera a Patre oslendisse, quorum nihil lapidari meretur. Et ne
putarent
ideo se illum
lapidare

et ubique,

hanc

sedem suam

voluit Pater;

minoravit m 185 Filiummodicocitraangelos(Psal.
viu, 6),

debere,

quasi
;

se

ad

lerram demittendo
illum,
illi,

;

gloria
coelos

tamen

et

Deum

ipsum, id est Patrem voluisset

intelligi

quia

honore coronaturus
Haec jam praestabat

in

resumendo.

sumus, qua Filium Dei Deum ostendens, non qua ipsum Deum. Si in lege, inquit, scriptum est. Ego dixi, Vos dii estis, et non potest solui Scriptura, quem Pater sanctificavit, et misit in mundum, vos eum blasphemare dicitis,
dixerat,

Ego

et

Pater

unum

dicens,

Et

glorificavi, et

glorificabo. Postulat Filius

de

terris,

Pater promittit

a
si

cceiis.

Quid mendacera

facis et

Patrera et Filium,

aut

89

Pater de coelis loquebatur ad Filiura,

cum

ipse esset Filius

apud

terras

;

aut

Filius ad

Palrem

quia dixi ™, Fiiius Dei sum ? Si non facio opera Patris mei, nolite credere, si vero facio, et mihi credere

precabdtur,

cum

ipse

esset

Pater

apud coelos^
Pater

Quale est
iterum
Filio, si

ut Filius item postularet 90 a semetipso
si

non

vultis,vel propter operacredite. Et scitote
et

poitulando a Patre,
Pater
sibi

91

Filius

erat

;

au

quod ego in Patre sim,
ergo erat Pater in
per
opera ioteiligimus

Pater in me. Per opera
in Patre
;

ipsi

promilteret,

promittend<

Filio, et Filius

et ita
ct

Pater erat? ut sic duos divisos diceremus
jaclitatis,

unum

esse

Patrem

Fi-

quomodo

tolerabilius

erat

duos divisos

Variae lectiones.

Deus Seml. "" Pater enim qui major est omnibus dedit mihi alii ; Pater enim qui dedit mihi, omn. Jun. ™ Dixerat Seml. 19 Et Filium abest Seml. 80 Sed add. Lat. 81 Et omitt. Sernl. 82 Ex danli Latin. 83 Respondit Fran. 84 Glorificabo, rursus Seml. Venet. 85 Quod Seml. 86 Coelis cum & Utique, hanc alii. 88 Voluit. Pater minoravit Seml. 89 Autem Seml. 90 Postulet Seml. 91 Si omitt.
76

est

:

majo abur Sem, Sem>

Commentarius.
(39) Ego et Pater unum sumus. Haec eadem verba quae ex Joan. x, assumpsit, reiulit cap. 20 superius. Illa autem detorquebant haeretici monar-

chiani, qui inde factum putabant ut constaret aliui

non esse Filium a Patre cum tamen unitatem sentise dicant, non personae. Le Pr.
;

es

>0<J

LIBER ADV. PRAXEAM.
versipellcm prfedicare. Itaquc A nimus jam
xiii,

210
ad Philippum, qui spe excilatus vidcndi

quam unum Deum
adislos tunc
92

Dominuspronuntiavit (Joan.
ista

30)

Palris,
set
:

ncc intclligensquomodo visum Patremaudis-

Non propterme
credant
Jesus ct
sed in
hi, et

vox venit, sed propter vos; ut

Ostende, inquil, nobis Patrcm,et sufficitnobis. Et
:

minibus, et

Patrem etFilium, in suis quemque nopersonis, et locis. Sed adhuc exclamat
:

Dominus Philippc,tanto tempore vobiscum sum,et non cognovistis me'i Quem dicit cognosciabillis debuisse/hocenim solum discutioportet),quasi Patrem,
an quasi Filium?
tanto
Si quasi

dicit

Qui credit in me, non in

me

credit,

cum

credit qui
,

me

misit (quia per Filium in
credendi
Filio,

Patrem, doceat Praxeas,
eis

Patrem credilur
est); et
sit.

et auctoritas

Pater

tempore Ghristum cum

conversatum, Pavol

quiconspicitme 39 ,conspicit

eum

qui

me mi-

Quomodo? Quoniam scilicet a memetipso non sum locutus; sed qui me misit Pater, ipse mihi mandatum dedit quid dicam et quid loquar, Dominus
enim dat mihi linguam disciplinm, ad cognosccn-

trem aliquando, non dico intelligi, verum timari potuissc. Nobis omnes Scripturae,
res (41)

;os-

et vcte-

Christum Dei,

et novse

Filium Dei prafi-

niunt (42). Hoc et retro pradicabatur, hoc et ab
ipso

Christo

pronuntiabatur; imo jam et ab ipso
ccelis

dum

quando oportcat dicere

sermonem quem ego p

Patre coram de
gloriticante
:

Filium profitente, ct Filium

loquor (Isa. iv, 4). Sicut mihi Pater dixit, ita et

BtC est Filius

meus

;

et

:

Glorificavi et

loquor (Joan. XII, 50). Haec
Evangelizalor
ct

quomodo
clarus

dicta sint,

glorificabo.

Hoc

et a

discipulis

credebatur, hoc ct

utiquc

tam

discipulus
94
,

Joanncs magis, quam Praxeas, novcrat
ipse de suo sensu
:

ideoque

a Judseis non crcdebatur, hoc se volens credi ab nominabat, et Palrem praeillis, omni hora Patrem
ferebat, et

Ante autem solemnitatem Pas-

Patrom honorabat.

Si

ita

esl,

ergo non

eka

<

M>), inquit

(Joan. xiu, 1), sciens Jesus
esse, et se

omnia
,

ex Deo exiisse 95 ad Deum vadere. Sed Praxoas ipsum vult Patrem de 9emetipso exiis^o, et ad sometipsum abiisse, ut
sibi tradita

a Patre

rant, sed Filium. Et

Patrem lanlo temporc sccum conversatum ignoraveDominus eum sc ignoranli ex-

probrans,
volebat,

quem ignoravcrant, eum quem tanto tempore non
sit,

utique agnosci

agnosci expro-

diabolus
Patris

in

cor Juda\

non

Filii

traditionem, sed

braverat, id est Filium. El apparerc

ipsius immiscrit.

Ncc diabolo bene, nec hx-

modo dictum

Qui

mc

videt,

jam post quovidct 3 et Patrcm
:

retico; quia
tus cst

nec

in

Filio

bono suo diabolus opera-

(Joan. xvi, 9). Scilicet quo el supra

Ego

ct

Patcr

traditioncm.
lilio

Filius

enim tradilus

est

Dei,
:

unum sumus
C Dcoexivict
trem

(Joan. xvi, 28).

Quarc?
;

quia,

Ego cx

qui erat in

hominis, sicut Scriptura subjungil

veni ;cl, Ego sum via

1S7 ncmnadPa;

Niu

c

glorijicatusesi Filius hominis, etDetu glori/i-

catu&esi inillo. Qaid
scil

IHi* l)eus?utiquenon
jam; virtute vero
9,i

Pater,

Nrmo adinc venit, nisiPatereum addu.rcrit(Joan.\\, 44) ct, Omvenit, nisipcrme(Joan.xw,6);e\.,

Sormo
in

Patris, qui erat in filio hominis, id cst in
et gloriticalns

nia mihi Patcrtradidit (Matth.xi, 27)

;

ct,
et,

Sicut PaSi

earne,

qua
,A

cl scr-

tcr vivificat. ita et Filius [Joan. v, 21);

me

co-

monc,
1)1

ct ant

Josum M
etsi

:

F.t

Deus, inquit, glorificurit
in se-

gmwistis,' et Patrein cognovistis [Joan. xiv, 7). Se-

illiini

in semetipso, id cst, Paicr Pilium

motipso
per

habens,

porrcctum ad
gloriticavit
99
,

terram,

mox

cundum haec enim, vicarium se per quem Palcr ot videretur in
in vorbis,
et

Palris ostenderat,
factis, et

audirelur

rcsurrcctioncm

morle devictaintclligercnt.
:

cognosccretur
;

in

Filio,

facta et

vcrba

CAPUTXXIV.
Kranl
'

Patris

adminisirantc

quia

invisibilis

pater,

quod

planc

qui

et

tunc

non

el

Philippus
:

didiccrat in lege, ct

meminissc dobue-

Quoniam
quo 808,
siuii

ct

Thomas aliquandiu incrodulus

Do~

ral

Dcum nemo
el

vidrbit rl rirrl (E.vod. 33). Et ideo

ininr onim, inquil (Joan. \iv, 5 seqq.),
rt

non SCimUS quomoilo viain novimus? El Jesus Ego
:

suggillatur
letn,

Palrcm vidcrc dcsidcrans quasi visibivisibilom

instruilur

cum

in

Filio fieri

ox

via, vcritusrl vita.

Ncmo

veiiitad Patrrin nisi

\irlulibus,

non ox porsona3 ropnosontationc.
Patrcm cumdcm Filium

Dc-

prrinv. Sicognovissotii m§,cognovissetuei

Patrem

i

nique.

si
:

vollet intolligi, di-

Md

'

abhinc nostis

illiim, ct videtii illtiin.

Et pcrvo-

D

cendo

Qui

mr

vidct,

Patrcm

vidrt

:

quomodo

Varue lcctiones.
Nunc Srml.
1

93

Mc

iibrst

llliri/.

Quom

add. Srml.

W

« Nominal
omitt.

Gloriticabit

Srml. Srml.

«

"

Ksse Scml. % Jcsus Seml. Devicta cranl Paris. - Et

n

Glorificabit
3

Juu.
Vidit

add. Scml.

alit.

Coininentarius.
(40)

Anteautem solemnitatemPaschos. Hsecverba

fucrit.

Knn.

Joan. xiii transposito cital onlino; alioqui cuni rcliquis consentit, legens etiam cum vulgato iutcrprcto,

(4i) Nobis
dii a.l

omnes Scripturat §i veterts, etc. Alluomnes Srripturas easveteres ( in quibua Chrisi\.

quamtumvis Grace sit 2v ajn".), iii semetips h aJTtTi, non reppritur in nostro certe exemplari, Parisiis cdito, an. 1549, scd multo roc.

tUS Dri appellatur, utpoto Psal. n, Isa. xlv, Thron.
iv,

Pam.IUbc vox,
ims,
iv

ot

Dan.

Pam.
/)<•/

(42)

Et ncves Filiiiin

prii/iniunt. Soripturas
initio

lajTto, id ost, in semetipso, ut in Vulsata v^.v. A.aO., |f7, I, li). Potuit igitur Tortullianus

ojusmodi Novi Tostamonli habos

Bvangelio-

rum

lectiooem nostra aimilem beinrssc pra ocnlis etiam Gnvcain, cui Vulgata in posterum accommodata

Marci, Luc.r ac Joan. ct aUbi a|>iitl eosdem. Matth. iv. .\ol. ii. ol i\. ot Bpist.ad Homan., Galu.. Kphcs. et llcbr.. denique el Apoc. u. Pam.

211
subjicit,

TERTULLIANl OPERUM TAHS
est?

II.

-

SERIES

I,

TOLEMIGA.

212

Non creditis 4 quia cgo in Patrc, ct Pater * necessitatc 15 omnis humilitatis, cum jam Patrcm Debuent enim subjunxissc, Non crc se possel ostcndere tam fideli fcminae, ex dilectionc, diti-3 5 quia cgo sum Pater? Aut quo cxaggeravit, non cx curiositale, nec cx incredulitate Thomae, si non illud manifestavit quod voluerat intelligi, tangerc cum aggressa. Nc, inquit, contigeris me sc scilicet Filiuni csse? Porro diccndo, Non nondum ascendi ad Patrem meum; vade autem ad creditis G qu ia ego in Patre, et Pater in me; profratres mcos (quin cl in hoc se Filium 1G ostcndit

inme

:

;

pterea

potius exaggeravit,

ne
,

quia

dixcrat,

Qui
:

filios

enim appellasset
:

illos, si

Pater fuisset), ct di-

Patrem vidct 7 Pater existimarctur quod nunquam exislimari se voluit, qui semper se
videt, ct

mc

Dcummcum

Filium,

el

a Patrc venisse
fccil

profitcbatur.

Igitur

ct

manifcstam

duarum

personarum conjunctiovisibilis in

AscendoadPatremmeumet Patremvcstrum et Deumvestrum (Joan. xx, 17). Pater ad Patrem et Deus ad Deum; an Filius ad Patrem, et Scrmo ad Dcum? Ipsa quoque clausula Evangclii
ces eis
nisi
Ztei
:

nem, ne Pater seorsum quasi

conspectu

propter quid consi-mat haac scripta,
tis, inquit,

Ut creda-

desiderarclur, ct utFilius repraesentator Patris haberetur. Et nihilominus hoc quoque inlerprclatus
cst

JesumChristum Filium
his putaveris
Filii

?Igilur qua3ejus-

cunque cx

ad demonstrationem
tibi

quomodo

Pater essct in

Filio,

ct Filius

in Patrc

:

dem

Patris ct

proficere

posse,

adversus

Verba, inquit, guce ego loquor vobis, non sunt mea; utique quia Patris. Paterautem mancns in mc, faeit opera. Per opera ergo virtulum, et verba doctrina.

dcfinitivam Evangclii senteniiam niteris.

Non
17

ideo

enim scripta sunt,

ut

Patrem

crcdas

Jesum

Cbristum, sed ut Filium.

manens

in

Filio

Pater
in

per

ca videtur,
:

per

CAPUT XXVI.
sermonem, ct Domini responsionem ad eum, videmus 18 Joannis Evangelium
Propler
Philippi

quaj manel, ct per

eum

quo manet

ex hoc ipso

unum

apparente proprietate utriusque personae, dum dicit Ego sum in Patre, et Pater in me. Atque adeo
: :

decucurrisse, ne tot manifeste
et

pronuntiata, et ante

Quid? MePatremesse?Non putoscriptum esse; scd Quia ego in Patre, et Pater in me. Si quominus, vclpropteropera credite. Ea utiqucopera,
Creditc,
ait.
:

postea unus

sermo subvertat sccundnm omnia

polius,

sensus inlcrpretandus.

quam advcrsus omnia, etiam adversus suos CaHerum ut alia Evangelia
nativitalc

pcr qua. Patcr in Fiiio, nonvisu, sed sensu videbatur.

non interponam qua. de
confirmant,sufficit,eum

Dominica idcm

10

CAPUT XXV.
Post Philippum,
nis
istius,

20

quinascihabebalex virgine,
:

cl

rant 9 in
lius in

quem 8 codem genere sermonis, quo
proprietalc dislinguuntur

lotam subslanliam qurestioin fincm Evangelii persevePaler et Fi,

abipso annunliari angelo, Filium Dei determinatum
Spiritus Dei superveniet in
te, et

virtus Altissimi
te

obumbrabit

te

:

propterea quod nascctur ex
i,

san-

sua
a

10

Paracletum
asccndisset
el

ctum, vocabitur Filius Dci (Luc.

3-5.)

Volent qui-

qnoquc

Patrc se postulalurum,
ct

cum

dcm

et

hicargumenlari, scd veritas prsevalebit.
Filius Dci

181)
Alquod,

ad Patrem,
alium, sed

missurum

icpromiltit,

quidem
sicut

Nempe, inquiunt,
si essel,

Deus

cst, et virtus

jamiSS

pramiisimus quomodoalium.Cae(Joan. xvi, 4), inquit
:

tissimi Altissimus cst.

Nec pudct

ilios injicere,

tcrum

:

Dcmeo sumct

scriptum

fuisset.
:

Quem enim

verebalur, nt
et Al-

ipse de Patris (43). Ila

conncxus Patris

in Filio, et Filii

non aperle pronuntiarel
etsi Spiritus 21

Deus superveniet,

in Paracleto, tresefficit coh<erentes,alterum ro, qui tres

cx alte-

tissimus obumbrabit te ? Dicens autem Spiritus Dei

unum

sint,

non unus. Quomodo diclum

Dci Dcus, tamen non directo
tolius
intelligi
.

Dcum
quae

esl

Ego et Pater unum sumus ; ad substantiaa unitatem, non ad numeri singularitalem. Percurre adhuc,
:

nominans,
cessura

portionem
in
Filii

voluit,

erat

nomen

Hic Spiritus

Dei

ct

invenies

quem Palrem
Hunc rursus
respiciens,
in

credis,

vice

Patris dic-

idem

eril

Sermo. Sicut enim Joanne dicente, Sermo
est,

t'im. las

Et Palrem agrico.am, utique
fuissc.
illuc
coelis

n

in terra tu pu-

caro factus

Spirilum quoque intclligimus
;

in

a Filio agnosci,

mentionc Scrmonis

ita et

hic

Sermonem quoque

cum
dit 12 .

discipulos

suos

Patri

tra-

agnoscimus
et

in

nomine
sunt.

Spiritus.

Nam

et

spiritus.

Scd et si in islo Evangelio non esset 13 revelatum Dcus meus, ad quid mc dercliquisti
:

substantia est sermonis, ct sc-rmo operatio spiritus,

duo unum

Cseterum, alium Joannes
,

pro-

(Matth. xxvii, 46»?

ct,

pono spiritum meum.
surrectionem ct

Patcr, in tuis manibus dcLuc. xxm, 4G), tamcn post re14

dcvicUe gloriam

mortis, cxposita

alium angelus carnem carnem faclum futurum, si non ct spiritus sermoest, et sermo spiritus. Sicut ergo scrmo Dei non est ipse cujus est,
fitebitur

Varia. lectiones.

Credis Seml. 5 Id. G Id. ' Vidit Seml. 8 Qua. Seml. 9 Evangelia perseverant Seml. 10 Dislinguitur Seml. El quem Jun. 12 Tradidit Seml. ^ Est Scml. 14 Gloria Seml. 15 Neccssitatem Scml. 16 Quia el in hoc (ilium Seml. 17 In inserit. lihen. 18 Videmur Iihen. 19 Fidem Rhen. 20 Enim Rhen. 21 Spiritum Fran.
4

11

Commentarius.
liler in

(43) Sicut ipsc de Patris. Defcctiva oratio, quasuperioribus sa?pe locutus est, subauditur

quit,

quod in Patris mei auditur rebus. Ruen.

me

esse oportet

?

ubi sub-

de eo,

quod

est Patris. Sic infra

:

Non

scitis, in-

213
ita

LIBBR AOV. PRAXEAM.
nec Spiritus
;

214

ct si

Deus diclus

cst,

non lamcn « brarc qiKorunl? Undique enim obducti distinctione
ipsa
Palris ct
Filii,

ipsc cst cujus cst dictus. Nulla res
cst cujus cst.

alicujus,

quam mancnte
ct radii, et

conjunctionc dispofonlis
et fluvii,

Planc

cum quid
sil,

cx ipso esl, ct sic
lalc

nimus, ut solus

per

cjus cst

dum

cx ipso

potcst

quid

esse,

individuum tamcn
aliter

qualc

ct

ipsc ex
22

quo

cst, ct

cujus
23

cst.

Etidco Spiri-

numerum duorum ct trium, cam ad suam nibilominus sentenliam inter?equc
in

tus Dci

Dcus, et

Sermo Dci

Dcus, quia cx Dco
''

prclari conantur, ut

una pcrsona utrumdicenlcs Filium
id

non tamcn ipsc cx quo cst. Quod si 2 Deus Dci, tanquam substanliva rcs, non crit ipsc Dcus, scd
baclcnus Dcus, quia
e(

que distinguant, Patrem

et Filium,

25

cx ipsius Dci substanlia,qtia
ut

M

carnem cssc, Palrcm aulcm
Chrislum. Et

id

est

hominem
id

,

est

Jcsum
id
cst

spiritum,

cst

Deum,

suhstanliva res cst, cl

porlio

aliqua

totius.

qui

unum cumdemque contcndunt
jam
incipiunt dividere
illos

Multo magis virlus Allissimi, non crit ipse Allissimus, quia 27 ncc substanliva res est quod est spirilus, sicut ncc sapientia, nec providentia ct Iijcc cnim substantia» non sunt, sed accidcntia uniuscu;

Patrcm
tius

el Filium,

po-

quam unare
Cbristus
Filius
;

(44). Si
cril

cnim
Filius,

alius alius

est
3l

Jcsus
Palcr;

alius

alius

quia

Jcsus, ct Pater

Christus.

Talem

mo-

jusque substanline. Virlus spiritui accidit, nec ipsa
erit

spiritus.

II is

itaque

rebus

quodcumquc sunt
virgincm
sc et in
:

apud Valentinum fortassc didicerunl, duos faccrc, Jesum et Christum. Sed hsec injectio
narchiam

spiritu Dci et

scrmonc

cl virtule collatis in
20 .

B eorum
Sermo
dictus

cx
Dei,
sit,

praHractatis
vel

32

jam retusa
Dei
et

est,

quod
ipsae

quocl dc ca nascilur, Filius Dci cst
islis

Hoc

spiritus

virtus

Altissimi

Evangeliis ipse teslatur slatim
II,

a puero

Non

qucm Patrem
isio

faciunl.

Non enim
«

scilis, inquil (Luc.

4 J),

(

quod in Patris mei

me

sunt cujus dicuntur, scd cx ipso, ct ipsius. El aliter

essc Oportet ? Iloc ct Salanas
vit
:

cum

in

tenlalionibus no-

tamen

in

capitulo

revincentur.
:

Ecce,

in-

Si 1'ilius Dei es (Malth.
:

h, 3). Iloc el cxindc

quiunl, ab angclo pnedieatum cst

Propterea quod
Dei.

daemonia confitcntur Scimus qui sis, Filius Dei. Patrcm et ipsc adorat. Chrislum se Dci a Petro agnilnm non negat. Exsullans 20 in spiriiu ad Patrcni
:

nascctur Sanctum, vocabitur Filius Dci; caro itaque
nata est,
spiritu Dei

caro ulique

33 erit

Filius

Imo de
nasci
id

diclum

est.

Certc cnim de Spiritu sancto
conccpit, id
ei

Con/Ueor, inquil,

///;/,

Pater, quod absconderishac
xi, 25;.

Virgo concepit; ct quod
babebat, quod erat
est spirilus, cujus ct

ergo

a aapientibus (Matth.

Hic quoque Patrem

conceptum,
vocabitur

pariendum;

ncniini tolumnisi Filio aflirmal. Et Palris Filiumcon-

nomcn Emmanucl,
sit,

leasurum confcssores, et negaturum negatores suos apud Palrem inducens parabolam filii, non patris,
;

quod

cst interprctatum,
est, ut

nobiscum Deus. Caro auilla
3

g lem Deus non

de

dictum
''

Quod
;

naille

in

vincam

niissi

post
a'

aliquot

servos, ct occisi a

scelur sanctum,

vocabitur

Filius Dei

sed

maKa
dicm

rusticis, ct

patrc defcnsi; ignorans et ipse
soli

qui in ea natus ost, Deus de quo ct psalmus lxxxvi,

et

horam ultimam
dicil a

Patri

nolam, dispoet sibi dis-

5

:

Qii07iiam Dcus

homo natus
qui

est in illa, et anli/iin ea nalus
?

nens rognuin

11M» discipulis, quomodo
Patrc
;

cavit

cam
ct

voluntate Patris. Quis Dcus
Spiritus,

posilum

habeus potesiatem Iegioncs angelorum poslulandi ad aiixilium a Patre si vcllcl exclamans quod se Deus reliquisset, in Patris manibus Bpiritum ponens
cl

Scrmo
ct

cum scrmone de
Sermo
in

Patris

voluntale

natus est. Igitur
3S

carnc,

dum
sit

de hoc
;

qunerendum, quomodo Scrmo

caro

post resurreclioncm spondens

missurum

sc

discipulis

promissionem

Patris

,•

et

novissimo mandans ut tinguerent in Patrcm ct Filium et Spirituin sanctum, non in unum. Nam ncc semel, scd tcr, ad aiogula nomina in pcrsonas
sin-

utrumne quasi transtiguratus in carnc, an carncm ? Imo indutus. Caierum, Deum immutabilcm ct informabilem crcdi necessc 191 esl, ut a-tcrnum. Transliguratio autcm intercmptio
factus

indutus

gulas tuiguimur.

CAPUT XXVII.
Et

quid

cgo

in

lam manifcstis

moror », cum
obuiuVarifiB

**

quodcunque iran>tiguratur in aliud, desinil csso quod fuerat, cl incipit csse quod non erat. Deus autem ueque desinit esse, nequc aliud potest csse. Sermo autcm Deus et sermo Domini manet in <evum, perseveesl prislini (43).

Omne

cniin

;

ea

aggrcdi dcbcam,

de quibus manifesta

rando

scilicct

in

sua

forina.

Quem

si

non capit

lectiones.

Dei onuii.

lihcn.n

Id.

«

Si omitt.

lnsultana Venet. 30 Morabor Rhen. 31 cabitur sanctura Rhen. 3:> Deni«iue boc

Seml. * Qua Lat. M Qobj Rhen. 21 Qui Seml. 2 « Si add. Rhen. Alius dccsl. vi. lihcn. 32 Retraciatis Rhen. » i Lviuc /{ /, t M 3. Vo. .

Latm

ComnieBtarias. potiusqnam unare. Unarc inFacit hic locus pro tra/7ssubstantiationc, quam quu Rhenanns, simplex verbum usurpat, undc nos asscrunt Iholici in sacramento Bueharistisa
(44W);ri-/,'iv illos

ciin
:

adunare diciraus et coadunare. wes mas. VaUcani cod. lcgant

,

Quanquam
umrc, tamen

vero
reti-

assumptione

vcro

bumanitatia

Ghriati

negaai

nmmus

doloat.

«nore, quod Africanam magia phrasin rePam. Iransfiguratioautem interemptioestpristtni.

utpole qui juxia Synibolum B. Athanasii, untis non conversione divinilatis in carncin, sod assumplione bumanifatia in Dcum. Pam.

215

TERTULLIANI OPERUM PARS

II.

his

SERIES

I.

POLEMIGA.
In

216

transfigurari 36 , conscquens est, ut sic
intelligatur

caro faclus * ncque spirilus caro.

uno plane esse possunt.
ex
spiritu

dum

fit

37 in

carne, et

manifestatur, et
:

Ex

Jesus

constitit,

ex carnc homo,

videtur, et

contrectatur per carnem
:

quia et cae-

Deus,
erat,

quem

tunc angelus ex ea parte qua spiritus
Dei et ho5), utrius-

tera sic accipi exigunt

Si

enim Sermo ex trans-

Dei Filium pronuntiavit, servans carni Filium
dici.

figuratione et
est,

demutatione substantiae caro factus
erit
38

hominis

Sic et Apostolus etiam
(I.

una jam

substantia Jesus ex duabus,

minum
Dci

appellans sequestrem

Tim. n,
qui

ex carne et spiritu mixlura qusedam, ut

electrum

que substantiae confirmavit. Novissime qui Filium

ex auro et
est

argenlo

;

et incipit

nec aurum esse, id
id est,

carnem

interprctaris,

exhibe

sit

filius

spiritus,

neque

argentum,

caro,

dum

hominis. Aut numquid spiritus erit? sed spiritus

alterum

altero

mutatur, et terlium quid

efficitur.

Patrem

ipsum

vis

haberi
:

;

quia Deus

spiritus,
et

Neque ergo Deuserit Jesus. Sermo enim desiit esse, qui caro factus est neque caro, id est homo 39 caro enim non proprie est, qui 40 Sermo fuit. Ita ex utro;
,

quasi non el Dei spiritus

sicut et

sermo Deus,

Dei sermo.

que neulrum est aliud longe tertium est, quam ulrumque. Sed enim invenimus illum directo el Deum
;

CAPUT

XXVIII.
,

Itaque Christum facis Patrem

stultissime,

qui

hominem exposilum, ipso hoc psalmo sugge- * nec ipsam vim inspicias nominis hujus, si tamen rente, quoniam Deus homo natus est in illa kX cedinomen est Christus, et non appellatio potius uncficavit eam voluntate Patris ; certe usquequaque tus 48 enim significatur. Unctus autem nos maFilium Dei et filium hominis, cum Deum et hogis nomen est, quam vestitus, quam calceatus, minem sine dubio secundum utramque substantiam accidens nomini res. An tu 49 si ex aliquo arguin sua proprietate distantem quia neque Sermo mento vestitus quoque vocaretur Jesus, quomodo aliud quam Deus, neque caro aliud quam homo. Christus ab unctionis sacramenlo, aeque Jesum
et
, ; ,
:

Sic et Apostolus. {Rom.
stantia docot
:

i,

37) de utraque ejus subest, inquit,
filius

Filium Dei diceres, vestitum
res?
ter

vero

Palrem

crede-

Qui factus

David.

Hic

erit

homo

et

ex semine hominis, qui deHic
erit

Nunc

de

Christo. Si Pater 'Christus

est,

Pa-

unctus

est, et

utique ab alio. Aut
ita

si

a semel-

finitus est Filius

Dei sccundum spiritura.
filius.

ipso,

proba.
in
illa

Sed non

docenl

Acta apostolo50

Deus, et Sermo Dei

Videmus duplicem
in

sla-

rum,

exclamatione Ecclesiae

ad

Deum

tum non confusum, sed conjunctum
na (46),

una persoChristo

Dcum
.

et

hominem Jesum. De
ut
et
et
sit,

Convenerunt enim universi inistaci51 vitate adversus sanctum Filium tuum Jesum
(Act. iv, 27)

autem
prietas

differo 42

Et adeo salva est utriusque prospiritus
res

P quem
ita ct

unxisti, Herodcs et Pilatus

cum

Nationibus
et

;

substantise,

suas egerit
el

Filium Dei Jesum contestaii sunt,

Filium

in illo, id est

virtutes

opera

et signa,

caro

a Patre unctum.

Ergo Jesus
est,

52

idem

eril

Christus,

passioncs
siliens

suas

functa

esuriens
flcns
et

sub

diabolo,
,

qui

a

Palre

unctus

sub

Samaritide,
;

usque ad mortem
si

denique
ex

Lazarum anxia mortua est. Quod
confusum,
ut

unxit. Sic et

Petrus (Act. n, 36)

non Pater. qui Fllium Firmissime ita:

tertium

quid

cssct

utroque

electrum,

non

tam

distincta

documenta
et

pate-

que cognoscat omnis iomus Israel, quod et Dominumet Christum, id est unctum, fecerit eum Deus hunc Jesum, quem vos crucifixistis. Joannes autem

rent ulriusque substantia?.
el

Sed

spiritus

carnalia,

(Uoan.

n, 22) ctiam

193

mendacem
:

notat eum,

caro
44

spirilalia

tO^

egissent 43 ex translatione,
spiritalia,
:

qui negaverit Jesum esse Christum

contra, de

Deo

aut

neque carnalia, neque
formse,

sed aut

tertiae

datum,omnemqui
Propler
Filii

crediderit Jesumesse Christum.

alicujus

ex

confusione

imo

sermo

quod

et

hortatur
,

ul

credamus

nomini
sit

mortuus

et Paulus ubique Deum Patrcm ponit, et Dominum nostrum Jesum Christum. Cum ad Romanos (i. 8) agebant, ideo illis et operse et exitus sui occurre- Q scribit, gratias agit Deo per Dominum nostrum runt. Disce igitur cum Nicodemo Jesum Christum. Cum ad Galatas (i, 1), non ab Quia quod in 47 hominibus se apostolum prcefert, nec per hominem, carne natum est, caro est, et quod de spiritu spi:

mortua non esset, si sermo conversus esset in carnem aut caro enim immorlalis fuisset, aut sermo mortalis. Sed quia substantia? ambae in statu suo qua?que distincte 46
essel, aut caro
;

ejus Jesu Christi

ut

scilicet

communio
Christo.

nobis

cum

Patre, et Filio ejus Jesu

Sic

ritus est.

(Joan.,

m,

6.)

Neque caro

spiritus

fit,

sedperJesum Christum,

et

Deum Patrem.

Et habes

Variae lectiones.
35

Configurari
42

Rhen.
Paris.
52

«

Rhen. 31 Sit Fran. 33 Erat Rhen. 39 Neque homo caro Rhen. 40 Quia Rhen. 41 Et inser. 46 Distinctae Dissero Seml. 43 Egisset Seml. 44 Ut Rhen. 45 Ex deest. Venet., Fran., Paris., Rig. 43 Potius enim unctus Rhen. 40 Al lu Rhen. 50 Ecclosiae deest Rhen. 51 Jesum est Rhen. De Latin.

Dominus Seml.

Commentarius.
(46)

Non confusum,

sed

conjunclum
et

sona, etc. ulriusque substantiae

Conjunctus nimirum Deus
proprietaie,

in unaperhomo, salva
ek

asw?

a Symbolo B. Alhanasii non t*i? oiaiV,. Qufe adeo videntur recedere. Le Pr.

oux)

ouxX^"

217
tola

LIBER ADV. PRAXBAM.
instrumcnta
ct
53

218
ct

cjus,

qufc

in

hunc

modum ^ Scrmonem
tus
ost,

Dci Filium. Diccndo denique, Chriscst,

pronuntiant,
ct

duos

proponunl,

Dcum Patrem,
Filium Pa-

mortuus

id

est

unclus, id quod

unctum
dicenles

Dominum nostrum Jesum Christum

morluum
62

ostendit, id est carncm. Ergo, inquis,

tris, et

Jijsum ipsum esse Christum, in altero

quo-

ct

nos cadcm rationc Patrem

moi tuum

61

quc nomine Dci Filium. utrumquc nomcn unius
ctiam alterum
Jcsus
sine

Nam
cst,

cxinde [co jure quo
id

qua vos

Filium, non blasphemamus

in

Dominum

est Dci
est.

Filii

M
,

Deum
stantia

:

non enim ex divina, scd cx humana sub-

altero

cjusdem
cst
,

Et

sive ct

lanlummodo
:

positum
55

inlelligitur

mortuum dicimus. Alquin 63 blasphematis non tantum quia morluum dicitis Patrem, sed ct
quia crucifixum.
'

Christus

quia Jesus

unctus

est.
,

Sive

solummo-

Malcdictione enim

crucifixi,

quic

do Chrislus, idem cst Jesus 5G quia unctus cst Jesus. Quorum nominum alterum est proprium
,

ex lege in Filium competit (quia Christus pro nobis
maledictio
6
4

faclus est,

non Pater), Chrislum
in

in

quod ab angelo imposilum

esl

;

alterum accidcns,

Palrem

convertcntes,

Palrcm

blasphcmatis.

quod ab unctionc convcnit;dum Filius sit, non Pater. Postremo, quam c;ccus cst, qui nec in Christi nominc inlelligit alium Dcum
portendi,
Si
si

lamcn Christus

Nos autem

dicentes Christum crucifixum, non
legis

ma-

ledicimus illum, sed maledictum

refcrimus;

quia nec Apostolus hoc dicens blasphemavit. Sicut

Chrislo

nomen

Patris

51

adscribat?

autcm, dc quo quid capit

dici, sinc

blasphemia diest
;

enim Christus Pater Deus est, qui dicit (Joan. Ascendo ad Patrem meum et Patrem vc xx, 17) slrum, et Deum meum et Deum vestrum ; uiique
:

B

cilur;
tur.

ita

quod

non

capil,

blasphemia

si

dica-

Ergo nec compassus cst Patcr Filio sic enim ° 5 directam blasphemiam in Patrem veriti, diminui

alium

Patrcm super sc

el

Deum

ostendit. Si

item

eam hoc modo
vcro

sperant, concedentes
;

jam Patrem
Quid
si

ci

Pater Christus est, alius csl qui solidat
et condit spiritum,et

tonitruum

Filium duos esse
compatitur.

si

Filius
et

quidem
in hoc.

GG patitur,

Pater

annuntiat in homines Christu m
;

Stulti

csl

enim

situm (Amos,
ct

iv, 13)

et si

astiterunt reges terrce,

compati,
lis

quam cum

alio pali? Porro,

impassibisi

archonlcs congregati suntin unumadvcrsus Chri(Psal. u, 2)
;

Paler,

uiique et incompassibilis.
passibilis.

Aut
vel

compasdi-

stum ipsius
tra oujus

alius crit

Dominus, conot

sibilis,

ulique

Nihil

ei

hoc limore

Christum
si
:

congregati
dicit\

sunt regcs

ar-

luo

G1 prsestas.

Times dicere passibilem, quem

chontcs. Et

cis compassibilem. Tam autem incompassibilis ^8 Dominus Domino mco Pater est, quam impassibilis etiam Filius ex ca Christo {Isa. XLV, 1) alius erit Dominus qui loquiconditione qua Deus esl. Scd quomodo 69 Filius lur ad Palrcm Chrisli. Et cum Apostolus scribit (Ephcs. l, 17) Uli Deus Domini nostri JesuChristi Q passus est, si non compassus est ct Palcr? Sepalhv.c
;
:

det vobis spiritum sapientias et agnitionis; aliuscrit

rabatur 10 a Filio, non aDco.

Nam

et fiuvius si ali-

Dena

Chrisli

Jcsu charismatum spiritualium largi1

qua lurbulcnlia contaminalur, quanquam una substanlia

tor (Hohi.

vm,

1).

Ccrte, nc pcr

omnia cvagcmur;
ct

de fontc
fluvii

dccurrat, ncc sccernalur a

fonto,

qui suscitavit Chrislum,susci/aturus cst
eorpora
noslra
;

morialia
susciiator

lamcn
licel

injuria

non pcrtinebit ad fontcm. Et
ll

jamque

alii.s

M

crit

aqua

fontis sit qu<e

patialur in fluvio,-

dum

quam

Patcr inorluus, cl Palcr suscitatus,

si

Christus

non

in fontc patitur,

sed in fluvio, non fons palitur,
Ila, et
si

qui cst mortuus, Pater est.

scd fluvius qui

ei

fonte cst.

12

spirilus

CAPUT XXIX.
Obmutcscat, obmutcscat
eiat
ista

Dci quid paii possct
sufli-

73 in Filio,

quia tamen non in

blasphemia,
dici
;

Palrc patcretur, sed

in

Filio, Patcr

passus noa

vi-

C.hristum
ila

Filium

Dei
csl.

morluum

ct

hoc

derctur. Sed sufiicit nihil Spirilum Dei

qui

1111 scriptum
pronunlians

Nam

ct

Apostolus, non

nominc
passus

;

quia

si

quid passus
in

csl, in
"'<

passum suo Filio quidem

sinc onero
cit 5 '\

Christum mortuum, adje-

est,

1115

quo
;

eral el

Patcr,

cum

Filius
.

15 sccinidum ScriptWOS ; ut duriliam pronunpalerelur in carnc quia hoc retractatum 7G V "" liationis Scriplurarum auctoritale molliret, el scan- D quisquam ncgabit, quando ct nos pati pro Deo non

dalum auditori
BUbatantise

evcrloret.
in

Quanquam cum
Christo

dU86
ei

possumus,
qtiitur

nisi 1s Spirilus Dei sit in
stint

nobis qui
;

-ct

loipse

ccnseantur
G0

Jcsu, divina

dc nobis qmv

confessionis

non

humana, constct aulcm immortalcm csse
sicut mortaleni

diviii.tm,

lamen paticns, sed

pali posse prastans.

qute

Ittimana
id

sil,

apparei, quate-

APDT XXX.
porgas
79
,

nus

cum morluum
et

dicat,

cst,

homincm

lilium

hominis, non

qua carnom qua spirilum

et

Alioquin

si

ultra
tc

potero

tibi

durius

et

rcspondere, cl

cum

ipsius Domiui pronuntiaiiono

Varice lcctioues.

'

Totum inslrumcnlum

Pxhcn.
:,;;

'^

Filius

Rhcn.
alius

»

Chrislus add. Khcn.
-

1

Ghristi

nomenpatri Seml.

talem Jun. Cum tnortalem Rhen. M Patrera moriuum omiti. Scml. lV Nos Hhcn. 63 Atcura Sernl. itlediciionp fVon., Paris., Hiq. Compssaibtlis «Sicut Rhen. Siquidem Rken. G1 Voluti mortuo SernL " Seml. NQuando cod. Wouw., lib. Ursin. Vi Separatur Rhen. '« Uiiquo vel ;w\\ic Latm. 1 - Et.Scml. 3 Pojsti Stml. Ela el qui patitur Paris. ~'< Quidcm crai ut Patcr Scmlcr. "' Filio Id. TG RelractaUis, /</. dccst. >V»i/."«Si Scml. Pergens Seml.
'

Tanquam

lihcn. Dtique alius cod.

S6 Solummodo deesi ei Jesus lihcn. Wouw. • Adjicit aln. " Eam mor-

w

w

'

w

219
committerc,
bes
80

TERTULLIANI OPERUM PARS
uti

II.

SERIES

I,

POLEMICA.
gradum
majestatis 8 «,

220
unius

dicam

:

Quid de
in

isto

quseris ?
:

Hafl

divinitatis, et lcrtium

ipsum cxclamantem

passione

Deus meus,
FSlius

praedicatorcm monarchiae, scd et ceconomiae interprctatorcm,
Pj us
si

Densmeus, ut quidmedereliquislifftrgoiiil
patiehatur a Patre dercliclus, ct
esi,

quis sermones novae
,

prophetiae

(47)

Pater passus non
si

admiserit

et

deductorcm

87

omnis
sancto

veritatis,
,

qui

Filium

dereliquit;

aut

Pater erat qui
haec

patiebalur, ad

quem Deum cxclamabat? Sed
animae, id
id cst

q U3e est in Patre et Filio ct Spiritu dum christianum sacramenlum.

secun-

vox carnis
nis,

et

est

hominis,
Dci,

non

Sermo-

nec

Spiritus,

non

propterea emissa

CAPUT XXXI.
Cfeterum Judaicae
fidei ista res 8a , sic

cst, ut

impassibilem

lium dereliquit,
tem.
32)
:

Deum ostenderet, qui sic Fidum hominem ejus tradidit in morviii,

unum Dcum
nos
cl
illos,

credcre, ut Filium adnumerare ei nolis, et post Fi]i

Hoc

et

Aposlolus sensit, scribens (Rom.
prior

um

,

Spirilum.

QuH

enim

eril

inler

Si Pater Filio

{Isa. liii, 6)

non pepercit. Hoc ct Esaias pronunliavit Et Dominus eum
:

nisi differentia ista?

Quod opus
,

Evangelii, quae est
slaluens

subslantia

Novi

Testamenli

legem

et

tradidit pro
parcit;
reliquit

delictis nostris. Sic reliquit,

dum non

prophetas usque ad Joannem,
et Filius ct

si

non exinde Pater

sic reliquit,

dum

tradit

81
.

Caeterum, non
el statim obiit

Spiritus,

trcs credili,

unum Deum

sis-

Pater Filium, in cujus manibus Filius spi:

" lunt?

ritum suum posuit. Denique posuit,
spiritu

enim manente
Ila,

in

carne, caro

omnino mori

Deus voluit novare sacramentum, ut nove unus crederetur per Filium et Spirilum, ut coram jam Deus in suis propriis nominibus el personis coSi;

non

potest.

Filius igituret

rehnqui a Palre, mori fuit Filio. moritur {ICor. xv, 3 seqq.) c£ resus-

gnoscerelur,
praedicatus
tichristi,

qui cl rctro 'per
intelligebalur.

Filium et Spiritum
Viderint igitur
ct

non

An-

citafer aPatre,
82

secundum
hic scdet

Scripturas. Ftiius ascen-

qui

negant Patrem

Filium.

Negant

dit in superiora ccelorum, qui ct descendit in inte-

enim Patrem,
gant Filium,
illis

riora

terrce

:

ad dexteram Patris, non

dum eumdcm Filium dum eumdem Patrcm

dicunt; ct necredunt, dindo

Pater ad suam.

Hunc

videl 83 Stephanus

cum

lapi-

quae non sunt,

auferendo quae sunt. Qui vero
Filiurn Dei

datur

83
,

adiiuc stantem ad dexlcram Dei, ut
illi

19G

confessus fuerit Chrislum

non Patrem,

exinde sessurum, donec ponat

Pater omnesini-

Deus

in illo

manet, et ipse in Dco. Nos credimus
:

micos sub pedibus suis (Psal. cix., 2). Hiccl vcnturus lestimonio 89 Dei, quo testalus cst de Filio suo est rursus super nubes (I Cor. xv) cozli, talis qua- p Qui Filium non habet, nec vitam habet (I Joan, v, lis et ascendit. Hic interim acceptum a Palro mu12). Non habet autem Filium, qui cum alium quam
nus cffudit,
Spiritum Sanctum,
lerlium

nomen

85

Filium credit.

Vari33 lectiones.
80 s6

Habet Seml.

81

Tradel Seml.

82 Inferiora alii.
87

83 Vidit

Fran.

8i

Et tertium

gradum

majestalis omitt.Seml.

Deductoris lihen.

88 Instares conjic.

Lapidaretur Rhen. 85 Numen Paris. Seml. 89 Testimonium

Seml
Comnientarius.
(47)
tur.

Sermones Le Pr.

novoe.

prophetice. Montani vaticinia, quilms occaecatus Tertullianus,

hicabeodem innuun-

Q. SEPT.

FLOR. TERTULLIANI
LIBER.

ADVERSUS HERMOGENEM.
Hermogenes iste natione fuil Afer, professione piclor, alius omnino ab co de quo seu Phileto, loquitur Apostolus, II ad Timoth. i. Christianum se primum professus , vafriliem et subdolum nationis animum testatus est, cum in gentilium philosophiam degener incurrit, et Stoicorum dcliria secutus lt>7 cst. Hermogenes adhuc vivens docebat dari matcriam aeternam,hoc innixus principio, bonum et optimum csse Deum, quibona atque optima tam velit facere, quam scit, imo nihil non bonum, atquc optimum et velle cum, et sapere inveniri autemet mala ab eo facta utique non cx arbitrio et voluntate ; oportere iqitur ex vitio alicujus rei factum ex materia esse sine dubio. Cui reponebat Tertullianus Hermogenem duos deos inferre, dum materiam parem Deo infert. Dcum autem unum esse oportet, unicum autem esse non poterit, cuialiquid adaequabitur, adasquabitur autem Deo materia, cum mterna censetur. Similiiernec omnipotens Deus,quimaterioz indiguit,et materia egenti Deo seprasstitit minori,et

ARGUMENTUM.

cum Phygello

221
invnlido, ct

LIBER ADV.

HERMOGENEM

222

minus idoneo de nihilo faccre qum, velit. Pneterca si matcria mala, et ietcrna, profecto malum ncccssarium; si mulabilis in bonum, crgo non aelcrna, ct hic auctor mali Dcus, qui cum debuissct omnia ex materia protulisse, aut tantum hona, protulisset etiam mala, utique aut volens esse mala, si poterat efficcre ne csscnt, aut non volens e/ficere omnia hona, si voluit, et non fecit. Lump.
incvilabile, et

CAPUT PRIMUM.
Solcmus
hicrcticis

h ncque nata, ncqufc facta, nec initium habens
nino nec fincm, ex qua Dominus omnia
cerit.

om-

compendii gratia dc posteritate
vcritalis rcgula prior,
l
,

postea fe-

praescriberc.

Inquaniumenim

quae ctiam fuluras

haoreses praenunliavit

in tan-

tum

postcriorcs qua:que

doctrina; haercses

CAPUT
mus
pictor
illis 4

II.

praejuanti-

dicabuntur, ([uia sunt

quae fulurae

veritatis

Hanc prirnam umbram planc
struens aut
cta, aut
rit

sine lumine

pessiprae-

quiorc rcgula prsenuntiabantur. Ilermogenis autcm
doclrina tam

argumcnlationibus coloravit,

novclla

esl;

denique ad

hodiernum
cxistiet

Dominum

dc semctipso fecissc cun:

homo
mct

in saeculo, ct

natura quoquc

haercticus cliam

dc nihilo aut de aliquo

ut

cum ostende-

luibulentiis,
(i), cl

qui

Joquacitalem

facundiam

impudcnliam constantiam deputel,

ncque ex semetipso fecisse potuisse, neque ex nihilo (10), quod supcrcst exinde confirmet, ex ali-

malediccre singulis,
liee

19H

officium

bomo conscien-

Pncterca pingit illicite 2 (2), nubii assiduc (3); legcm Dci in libidinem defcndit (4), in artem conlemnit (5), bis falsarius, ctcauterio (6) et
judicet.

quo eum fccisse, atque ita aliquid illud materiam fuissc. Negat illum ex semetipso faccre potuisse quia partes ipsius fuissent, quaecunque ex semetipso fecissei Dominus. Porro in parles non devcnire,
:

stylo; totus adultcr, et praedicalionis

ct

carnis (7)

ut indivisibilcm et

indcmutabilem, et

eumdem semet

siquidem

ct

nubcnlium conta^io

fcclct (8),

ncc ipsc

B

per qua Dominus. C;ctcrum,si de semetipso fecissel
aliquid, ipsius fuissct aliquid.
fierct, et

aposlolkus Ilcrmogcnes (9) in rcgula pcrsevcravcrii. Scd videril pcrsona, cum doctrina mihi quaestio cst.

Omne autem
:

quod
;

quod faceret
fieret, ct

,

imperfcctum

habendum
aul
si

Christum

Dominum non alium
facit

3

videtur

quia ex parle
lus

ex parte faccret

to-

aliier

cognoscere, alium tamcn
:

quem

aliler co-

totum

fecissel, oportuissct
et

199

illum simul et

gnoscit

imo totum quod
ad

est

Deus

aufert, nolens

totum esse,
esse,

illum ex nihilo universa fccissc.

A

Chrislianis cnim
in

ut

laccret

non lotum; quia oporteret et lolum semelipsum; cl totum non esse,
5

convcrstis

philosophos, de Ecclesia

Acadeinate-

ul ficrctde semelipso. Porro
essct,

difficillimum.
;

Sienim

miaui ct
riiim

Porlicum, inde sumpsit

a Stoicis

non

ficret,

esset

cnim

si

vcro non essel,

cum Domino

poncre, quae ipsa scmpcr fuerit

non

faccrct, quia nihil csset.

Eum

autem qui sem-

Variae lecliones.

Rhen. Jun. Seml. Jun. intcrprctatur liccnter s. licentiose. 3 Christum Doalitcr cogaoscerc cod. Yaticuu. Christum Dominum, non alium, videtur alitcrcognosccrc,alium tamcn Fran. Jun. * Aft ./;///. malc. 5 Id porro Jun.
'

Uenunliavit Senil.

minum non alium

- Licitc vidclur, sed

n

Commcntarius.
Loquacitatem facundiam <\m///»<7.Erraritium p bat cauterio. Quod genus pictura\ cncaustica, sivc j- „u„i.._ Irr.irr» „.,„„ vulgare uilinm ncl vitium est, nl sua loquacitate cueccnt au V encaustum, dicebatur. ni:..:..„ ....... o. \r:. ut nm U>i,n»i«l. „..„„„.,. „.. Plinius, xxxv, 2 Vitruvius, diloros, duin facundi haberi volunt. « Natura rcrum vn, 9 ; Marcianus, lib. xvn Dc instr. vel instrum. 01, ioquit Symmachus, lib. i, epist. 76, utquiballeg. Rig. butiant plus loqttantur; affcctant cnim copiam pu(7) Totus adulter, ct prajdicutianis ei eamis Aduldorc defectus. » Lb Pn. tcra Hermogcnis caro, quae assidue nubcbat Quae (2) Pingit illieite. Ilormogcncs crat pictor. Pintoties nubil, non nubit, adultera lege est. » Adulgebal autem illicitc, quia posl suseeptum Christiani tera quoque Ilermogcnis pradicatio, quia basresi oomen, nihilominus pingebat simulacra dcorum, sua tidem paccmque Eoclesi;v corrupcrat. Rig. utiqtie falsorum. Rig. (8) Siquidemet nubentium contagio fatiet. Ex(3) Nubit assidue. Mutalis subinde conjugiis, etcplieat qttod supra dixit, Hermogenem essc carnis nim polygamise favebat. Rig. adulterum, siquidem et ipse inter frcqiicntium nup(4) Leijem Deiitl lihidineni ilefendit. Libidini su;c tiarum conlagia subando foeicrct. Rig. pmten&tiegemDei,CresciUetmultiplicamini. Rig. (9) Ncc ipse apostolicus Bermogme*, Fuit e coLegem Dei in libidinem defendit, etc. Is polvgamiiibus Pauli Hermogenos Seplimiano oognominis. miam, quam exosam habebai Septimius, tuebatur, postca descrtor Pattli, alquc indc Cliristi. Idcoque ut indo criminibus suis patrocinaretur; alqtie in Septimius Hermogeni hnretioo aposloliei Hermogeliiiuc rcm Dei legem adhibcbat, quam turpissimarum nis nomcn incutit ul apostatam significet, quia oec rvruin pictura contaminabal, «^\ue proevarieationis ipse in fulci regula persevcravit, sicttti ncc ille Paufl)
,

.

.

;

:

hoo pacto
1

tu

falsarium eonvracebat.

Lb Pu.
sciliccf

lintts

in fule.

Rig.
c.r

i''

ln

artem eoiitennul.

Bamdem

lcgem

Wte sua conicmnil, pingons
vcialKii.
"

siniulacra,

qtiod

kx

Non

facies

idolum. Rie.
cauterio

ct stylo. FaJstrins, cauteno suo pictorio, diaoolores oeras inurcns expnmpndis falsorum numitium simulacris. Falsarius ciiain. Nnpiuns slylo hivrctteo depravatis. Rig. Lautcno. Quia cetis pingebat, ct picturani inure-

Bis falsarius,

Gentilium sapicntia. cnim schola hauscrat Hcrmogcnes materiam aeternam fuisse, Deumque proinde cuncta. non feeiasee nibilo. Quod non nuraberis in gentili philosopho. nam ut infra liabctur hivretieorum patriareh>r plnlosophi. ubi loquilurdc iis qui ethnicorum pluciiis mordious adha?rcnt.
(10)

Neque

nihilo,
;

ctc.

summa

fatttilas est

c Stoicorttm

Lb Pr.

323
per
sit,

TERTULLIANl OPBRUM PARS

11.

-

SERIES

1,

POLEMICA.

324

non fieri, sed cssc illum in sevum aevorum. « Deus semper. Nam nec pater potuit esse ante tilium, nec judex ante delictum. Fuit autem temIgilur non dc semetipso fecisse illum qui non ejus 6 pus, cum (11) et 10 dclictum et filius non fuil, condilionis, ut dc semctipso facere potuisset. fuerit Proinde cx nihilo non poluisse eum facere, sic conquod judicem, et qui patrem Dominum n facerct.

Dominum, qui bona atquc optima tam velit facere quam sit; imo nihil non bonum atque optimum cl velle cum ct facere. Igitur omnia bona, omnia ab eo bona et optima oportuisse fieri sccundum conditionem ipsius.
tendit,

bonum

el

optimum

dcfiniens

Sic ct

Dominus non ante ea 12 quorum Dominus existerct, sed Dominus tantum futurus quandoque,
per Filium, sicut judex per deliclum;
ea, quse sibi
ita et

sicut Pater

Dominus per
tibi

servitura fccisset.
.

Inveniri
arbitrio,

autem

et

mala ab eo
:

facta; utique
si

non ex

videor, Hermogcnes 13 Naviter Scriplura nobis patrocinalur, quse ulrumque no-

Argumentari

ncc ex voluntate

quia

ex arbitrio et vo-

men

ci

distinxit,

et

suo tempore

oslendit.

Nam
:

luntate, nihil incongruens

ct indignura sibi faceret.

Deus u quidem quod eratsemper,

slatim nominat

Quod ergo non
ex
dubio.

arbilrio suo fecerit, intelligi oporlere

In principio fecit Deus ccelum et terram.

Ac dein-

vitio alicujus rei

factum, cx materia esse sine

ccps quamdiu faciebat quorum dominus futurus erat,

Deus solummodo ponil

:

Et dixit Deus,et fecitDeus,

Adjicit ct aliud

:

CAPUT III. Deum semper Dcum

B
n

et vidit

Deus,

et

etiam Do-

universa perfecit,
qui proprie

nusquam adhuc Dominus. At ubi ipsumque vel maxime bominem,
15

minum fuissc, nunquam non Deum. Nullo porro modo potuissc illum semper Dominum haberi, sicut
scmperDeum, si non fuisset aliquid retro semper, Dominus haberctur, fuisse iiaque materiam semper Deo Domino. Hanc conjecturam ejus jam hinc destruere properabo, quam hactenus proet

Dominum
:

intellecturus erat,
16 .

Domi-

cujus semper

pter non intelligentes adjccisse
tera

duxi, ut sciant, cae-

quoque argumenla tam intelligi quam revin<i. Dei nomen dicimussempor fuisse apudsemetipsum,
et in semctipso,

Tunc etiam Dominus nus etiam cognominatur nomen adjunxit Et accepit Deus (12) Dominus hominem quem fmxit. Et prcecipit " Dominus Dcus. Ac exinde Dominus qui relro Deus tantum, ex quo habuit cujus essct. Nam Deus sibi erat; rebus autem tunc Deus, cum ct Dominus. Igitur in quantum 18 Domipulabit ideo materiam semper fuisse, quia
nus semper
essel, in

tantum constabit

nihil

fuisse,

disemper quia constat Dominum non scmper Deus 8 substantiae et ego propter non inlelligenies, quorum Hermoipsius nomen, id est divinitatis; Dominus vero non genes exlrema linea est (13), el quidem epinoe19 Cum substantiae, sed potestatis substantiam semper fuisse Q mata (14) illius retorquebo adversus illum cum suo nomine, quod est Deus, postea Dominus, enim ne^et materiam natam aut factam, sicquo^uc 9 Nam ex quo accedentis scilicet reimentio essecceinvmio Domini nomen Deo non competisse in maperunt 200 in quae postestas Domini ageret, ex teriam; quia libera fuerit necesse est, quse origiillo per accessionem potestatis et factus et dictus nem non habendo, non habuit auctorem, £01 quod 20 Itaque ex quo Deus poest Dominus quia et pater et judex semper, quia erat, nemini scrviens

Dominum

vero non

:

fuisse.

Adjiciam

versa enim utriusque conditio.

.

.

:

.

Variao lectiones

Seml. Oberth. prob. a Jun. 7 Deum semper Deum et jam scmper Dominum fuisse; nunquam non Dominum Jun. 8 Sed Deus Seml. 9 Accidcnlis scil. rei mentione Jun. merito Lat. 10 El Seml. Oberth. n Deum Latin.alii. 12 Antea Seml. 13 Argutari tibi videor Hermogenes, naviter. Scriptura an Jun. u Domi18 nus Seml. 15 Dominus et intellecturus erat Seml. 16 Cognominaturus Seml. Oberth. v Prsecepit Seml. 20 Non habuit rem quod erat, ne10 Ex peenitentia illius retorqucbo advers. ill. Qua Venet. Seml. Oberth. niini servicns Rhenan. Fran. Paris; non habuit auclorem, quod eral Wouw. Ven. non hanuit rem quod erat, ideoque nernini serviens cod. Vat. non auctcrem qnod erat ideoque, nemini serviens Jun.
6

Fieret

Gommentarius.
(11) Fuit autem tempus cum, etc. Hocin loco crrorom cavendum omnes facile agnoscent, nimirum Arianismum. Notum quippe est eorum verbum ^v Sts oux ^v, quae voces idem sonant omnino. Le Pr. (12) Et accepit Deus. Verum quidem esi, quod adnotat Auctor, Dominum non vocari Deum, nisi ubi universa perfecit, ipsumque vel maxime homi-

n

lineis notabantur.

Hinc quidquid

poslremum

est,

proverbialiter dici coepit. Ergo cum Hermogenem hic vocat, non intelligenTertullianus

extrema

linea

tiumextremam lineam,
ratius epistolam

imperitissimuni accipe.Hosic claudit
est.
:

ad Quintium

Mors ultima linea rerum

nem

sed cliam ante Scripluram hic citatam, statim initio ii cap. Non enim pluerat Dominus Deus, et plantavit Dominus Deus paradisum; tum vero demum istud, Et accepit Dominus Deus homincm.
;

Simul

lineas ducere

penicillo pictor erat. Sic infra de « Si in loco, inquit, ergo intra materia loquens locum; si intra locum, crgo determinatur a loco
tacite alludit
soliti,
:

ad artem Hermogenis

nam

Pam.
(13)

intra

quem

est; si determinatur,

habet lineam ex-

Quorum Hermogenes extrema lineaest. Quam

csse finem omni rei dicit hoc ipso opere. Ait insipientiam Hermogenis finem esse omnium insipientiarum, hoc est, suspremam, supra quam nulla. Rig. Quorum Hermogenes extrema linea est.ln spatiis olim in quibus cursus publice fiebat, initium et finis

tremam, quam quantum proprie pictor agnoscit ftnem Csse omni rei, cujus linea extrema est, » etc.
In lib. adv. Praxeam, vocat Deum extremam lineam universitatis. IIhen. (14) Epinoemata. Sic emendavimus ex libro Ur
sini.

Rig.

225
teslalcm suam excrcnil
in

LIISEK

ADV. HRP.MOfiENKM.

22f)

eam, facicndo exmatcria, ^ ex illo materiam Dominum Dcum passa, demonslrat 2I llinc hoc illum tnmdiu non fuisso, quamdiu fuit de matcria relraclare, quod cam denique incipiam Dcus sibi comparet proinde non natam, proindc non
. I

qua univcrsitas consistil. Quomodo rcspondebit 29 ? Non statim matcriam comparari Deo, si qui.J Dei habeat, quia non totum habendo non concurrat in plcnitudincm comparationis ? Quid Deo reliquit
amplius, ut noo tolum Dei, materia: dedissc videalur ? Vel
sit

ictam, proindc a;ternam, sine initio, sinc finc pro'

qua, inquit, et sic habente materia,
substantia,

salva
et

positam

n

.

Quis cnim alius Dei census,
essc, cx

nilas? quis alius aetcrnitatis status,
fuisse ct

quam a;tcrquam scmper
initii

Dco

ct auctorilas 30 et
est,

qua solus

primus auctor
Veritas aulem
ut solius
si

ct

Dominus omnium censeatur.
exigit defendendo,
eiit,

futurum

prarogativa nullius

sic

unum Deum

et nullius fiuis?
alii 23

Hoc si adscribatur, jam non

Dei est proprium, quia
crit

ctsi

sil

quidquid ipsiusest. Itaenim ipsius
:

Dci proprium, scd

fuerit

solius

et

cx hoc alius dcus non
licet

possit
aliquid.

commune cum
qui

eo cui et adscribilur.

Nam,
in

ctsi

sunt

admilli,

dum
et

nemini

habc-rc de

Deo

dicuntur dei sive in
;

coclo, sive

terra

no-

Ergo, inquis,

nec nos habemus Dei

aliquid.

Imo

mine
(I

caitcrum

unus Deus Pater, ex quo omnia
quo magis apud nos solius Dci esse
:

habemus,

habebimus, sed ab ipso, non a nobis.
31

Cor.

vm,

5)

:

Nam

et dci

erimus,
:

si

meruimus

illi

esse de qui-

debeat, quod Dei proprium est

et,

ut

dixi,
si
''

non propriumessct, quia alteriusessct. est, unicum sit necesse est, ut unius
quabilur? quid principale,
nisi

Quod
sit
2

:

jam b bus pracdicavit Ego dixi : Yos Dei estis ; et Stetit Deus in ecclesia deorum (Psal. lxxxi, 1) se-J ex Dcus gratia ipsius, non cx nostra proprictate, quia ipsc aut
:

quid erit unicum ct singulare, nisi cui nihil adrcnisi

est

quod

sttpcr omnia,

quod ante omnia, ct ex quo omnia? HffiC Deus solus hahendo cst, et solus habendo unus cst 25 Si alius habucrit, tol jam erunt Dei, quot habucrint qute Dei sunt. Ita Hermogenesduos dcos infert. Maleriam parcm Deo infert 26 Deum autem unum esse summum oporlet, quia quod summum sit, Deus est autem non erit, nisi quodunicum fuerit: unicum au.

autem proprium quod cum Deo habct aut si a Deo acccpit, quod csl Dei, ordincm dico aHernitatis, potcl credi
facit
:

solusqui dcos

faciat. Materiae 32

el

habere illam

cum Dco

aliquid, et

deum

illam

non

csse.

Quale est autem, cum confitetur

ille

aliquid

cum Deo

habere, et vult solius Dci esse quod

ma-

.

tcriam non negat habere ?

:

CAPUT
Dicit

VI.

salvum Deo esse

ut ct solus sit (16), et pii-

tem csse non potcrit, cui aliquid ada:quabitur; adaequabilur aulcm Dco maleria,

mus,

et

omnium

auctor, et
;

cum aUerna
V.

ccnsetur

21 .

mini comparandus
scribit 33 .

qua>

omnium Dominus, et nemox materiae quoque ad-

CAPUT
Sed Deus, Deus
diversitas
ideiXl

esl; materia,

materia est
resistat, si
sit et

:

nominum comparationi

vindicclur. Sit el nalura diversa,

Ego quidem Deus 3 ', conleslabitur Deus, P ct juravit nonnumquam per semetipsum, quod alius quasi nonsit qualis ipso (Dcut. xxxu, 39, 40) sed mcnslatus daccm eum faciel Hermogenes. Erit enim el materia forma
:

non cadcm,
Innalus

dummodo

21i

ipsius slalus

una

sit ralio.

qualis Deus, infecta, innata, initium

non habens.nec

Dcus, an non

ct innata

materia? semper

finem. Dicet Deus

Deus, an non semper et materia?

Ambo

sine initio,

xlviii)? el

Ego primus(17) (Isa. xli.xliy, quomodo primus, cui materia coaManea
:

£0*£ ambo
sitatis,

potost

ambo ctiam auctores univerlam qui fecit, quam de qua fecit. Neque enim non el maleria auclrix omnium dcpulari, dc
sine tine,

est? inter co;etancos

autcm

et

contemporales ordo
,

non

est,

aut 'iiilt ct maleria prima esl. Extendi

inquit,

ccclum solus (18) [ha. xliv)

:

atquio non

Varise lectiones.

Propoaita/un. c. rel. 23 Sed quia si et alii Hhcn. Scml. Oberth. Rigalt. Ven. reciius. Hig. 2 Elcnim, ut dixi.jam non proprium essot qui altcriua cssot quod, si Deus unus quia Wowv. cst, imioum sit nccesse cst, el unius sil Jun. quod si Deus, unicum cod. Wouwer. 2:> Ila*c Deus solus hibcndo unus cst. Seml. Oberth. '-'° lufert dum materiaui Jun. 21 Quam eeterna censebitur Jun. conj. forte pro Sigiiiim intrrrog. abest in c>l. lUicn. Scml. ct rcctius. * /{/*<•// conjiciccum. M Dnm nomini ipsiua Seml. bttt salva sit ratio; ulii \tcslc cl coinprobutorc Jun.) salva sit doo el auctoritas et substantia, qua solus et
21

Hsec Jiui.
si et alii

fuit.

22

''

:

'-'''

prunus auclor est, et Dominus omnium censetur. 31 cst. Materise quoqi 3(|uc ascribil Rhen. Scntl. Obertlt. 3

Dii alii. 32 Materia

Seml.

n

Comparandus, per qua* ncc

llle

quidcm Dcus upwl

eosi.

Coininontarius
(iB) Deus solus habendo est. Horum lus compos ost ; baec solus habot. kig.
iiiic

Deos so- n Egoprimusei novtsstmus. Dlud »Man:Eztendi ca * liim solus, secundum LX\, reperiuir Isaia* xliv.uIh (16)Dtcti salvumDeo essc, ui ct solus sit, otc.Coneditio c\ Hebneo babet extendens, cui pnem uitur, trarium suo dogmali sonsum ct IvavTio^avs; in HerEaoDominus complensautfaciensomma. ,vi qnod mogene ostendit, qui Deum solum et primum csse eiiam hic alhulit Auclor, cum Dcuin omniunt au. amrmet; cum tarnen materiam illi coaevametcosterrc»t facit. Pam nam dicere non vereatur. Quod impium ct e pbilo(18) Extendi,inquit,cmlum tolus. Sieasud baiaa sophiae ethnicse pcnu depromptum. Duo quippe retov oupavbv abv:;. El Ptel. C XLIV l\
:

mimw
,

<

runi priacipia,

materiam, Platonem admisisse, me docuit Laortius. Id autem in eo niiror, lieet in cseteris tnsoiens mibi non videatur. Lb Pa. [it] Dtcei /)(•</•; : Ego primus. Ter istud babetur apud tsaiam, c. xli, xliv et xlviii, in bsec verba
ot
:

Deum

6 IxTtivwv Tbv o'J:avbv itn\ itftvt.

cxtornis oitala. ojpavov (.'>; '>i,-,'
aaTi::j;
;
-

Quse su n oti.nn ab Sio onmi ad Criliam Triepboo
<£{|X&tMt,
ySj»

-v

-~^^

u.bp^(i)36v.

227
solus,

TEUTULLIANI OPERUM PARS
cum
ea cnim extendit.
35
;

II.

si

SHIUES

I,

POLEMICA

228
confiteri,

Cum

proponit salvo
ei

^

quae

quando coguntur

Dcum
si

tamen
erit

et

Dei statu fuisse materiam

vide ne

reddatur

36

alios infra illum volunt. Divinitas

autem gradum non
in

a nobis, proinde talvo statu materise fuisse

Deum,
erit

habet, ulpotc unica; quae

et

matoria

ut

communi lamen
Deus
solus, sed

slatu

amborum. Salvum ergo
fuerit, sed

proindc innata
quia minor sc

el infecla et &>terna, aderit

utrobique,

ct materiae, ul et ipsa

quia et Deus primus
rabilis

cum illa. Et cum ilia
quia
ct

ipsa
:

cum Deo, quia et prima cum Deo,
illa

rmsquam

poterit esse.

Quomodo ergo
ita

discernere audebit Hermogenes, atque

subjicere

sed et

incompa-

cum
et

Deo,
auctrix
et

Deus
et

incomparabilis

cum
illi

ill;i,

cum Deo,

domina

cum
ita

aeterno, innatam innato, auctricem auclori? dicere audentem, et, Ego prima, et, Ego ante omnia, et, Ego a quo omnia pares
:

Deo materiam, aeternam

Deo. Sic aliquid
nihil reliquit
:

non totum materiae habere,

fuimus, simul fuimus,

Hermogenes, quod non

et materiae

ambo
jicit

sine auclore,

ambo sine initio, sine fine sine Deo? Quis me Deus 40 sub:

conlulissct

ut

non materia Deo, sed Deus potius

conlemporali, coaetaneo? Si quia Deus dicilur,

maleriae

comparelur. Atque adeo,

cum
,

ea quae

31

habeo et ego
ille

meum nomen. Aut
:

propria Dei vindicamus, semper fuisse, sine
sinc fine, et

inilio,

materia

41

quia

primum

fuisse, et

solurn

et

omnium

strum. Putas itaquc

ego sum Deus, aut ambo sumus quod alter est nomaleriam Deo non comparasse,
VIII.
et

auctorem, materite quoque competant; quaero quid

quam

scilicet subjiciat illi?

diversum
In

et

alienum a Deo, ac per hoc privatum
satis praeju-

B
subijcit materiae,
fecisse. Si

CAPUT
cum
vult

maleria possederit, per quod Deo non comparetur?

Atquin etiam praeponit illam Deo,

Deum

potius

qua omnia Dei propria recensenlur,

eum de

materia cuncta

dicanl de reliqua comparatione.

enim ex

illa

usus est ad opera mundi,
illi

CAPUT
Si

VII.

jam
et

et

materia superior invenitur, quae

copiam

minorem

et inferiorem
illi,

materiam Deo,

id-

operandi subministravit, et Deus subjeclus materiae
videlur, cujus substantiae eguit.

circo

incomparabilem

conlendit, ut majori, ut

superiori, proascribo

nem
tum

et
:

non capere ullam diminutiohumilialionem, quod sit aeternum et inna-

eo

de cujus ulitur (19)

cujus egct, ut possit uti

quia hoc el

Deum

faciat

tantum, quantus

est,

ulendo non minor cst eo
qui praestat de suo
cui
praeslat
uli.
uti,

Nemo enin non eget nemo non subjicitur ei sic et nemo dc alieno de cujus utitur. Et nemo
: :

nullo minorem,

neque subjectiorem, imo omnibus

non

in

hoc superior est eo
ipsa

majorem

et

sublimiorem. Sicut enim caetera quae
quse el inilio admiltunt ea quae
et

Itaque maleria

quidem Deo
divitem
et

nascunlur, aut finiunt, et idcirco aeterna non sunt,

non
et

eguit, sed egenti se

Deo

praestitit 42 ,

semel opposila

fini,

locupletem et liberalem minori, opinor, et invalido

Deus non

capit,

diminutionem dico interim
:

sub- C
est.

minus idoneo de

nihilo facere quse velit.

Grande

jeclionem, quia nala et facta sunt
3G

ila

ct

Deus ideo

revera beneficium Deo contulit, ut haberet hodiepcr

ea non capit, quia nec nalus omnino, ncc factus
Matcriae

quem Deuscognosceretur,
nisi

duobus aeternis, ut innatis, ut infectis, Deo atque materia 39 ob eamdem rationem communis status, ex aequo habentibus id quod neque diminui, nec subjici admittit, id est aeternitatem neutrum dicimus altero esse minorem, sive majorem, neutrum altero
slatus talis est. Igitur et
,
:

autem

el omnipotens vocaretur quod jam non omnipotens,sinon et hoc potens, ex nihilo omnia proferre. Sane et sibi praestilit ali:

quid materia, ut et ipsa
coaequalis Deo,

cum Deo
:

possit, agnosci

imo

ct

adjutrix

nisi

quod solus
apostolis

eam Hermogenes
chae

cognovit, et haerelicorum patriar(20).

philosophi

Prophetis enim et
et Christo 43 .

humiliorem, sive
pari

superiorem,

sed

stare

ambo

ex

usque adhuc

latuit,

puto

magna, ex
enim

pari sublimia,

204L

ex pari solidae

205 CAPUT
Non usum ad
potcst dicere

IX.

et perfeclae

felicitatis,

quae censetur aeternitas.

Ne-

Deum
:

ut

Dominum
**

materia

que

proximi erimus

opinionibus nationum,

opera mundi

Dominus

enim non po-

Varioe lectiones.
35 Salvo statu materiae fuisse Deus Rhen. Seml. ; salvo statu materiee fuisse Deum habet cod. Wouw. approbantc Jun. 3C Vide ne irrideatur a nobis Rhen. Seml. Oberth. 31 Cum ea propria Dei apud eosd. 38 Et materiae autem Rhen. etc. 39 Deo aique materiae Rhen. et iidem al., ut solet. 40 Forte Deo Jun. 41 Et ille materia Jun. * 2 Sed eguisse se Deo pr. Lat. sed egenti se Deo pr. Jun. Scd egenli se Deo p. divitem et locupletem et liberalem cod. Wouw. forte sed egeno se d. p. divite (scil. se). 43 Puto et Christo. Fran. Paris. Rig. At Jun. prophetas, apostolos, Christum. 44 Deus Seml. Oberth.

Commentarius.
subaudi(19) De cujus utitur. Defectiva locutio tur rebus, aut aliquid simile. Hujusmodi formula
:

u rum pratriachos.

n de Prxscript.

sermonis eliam in superioribus libris usus est. Ad versus Marcionem, lib. \:Siin creatoris, inquit, acEt a nostrm, inquit, partis cipitur. Eodem libro possit opponi. Rursum mox sequitur, non minor est eo de cujus utitur. Graecorum est imitatio Rhen. (20) lUereticorum patriarchai philosophi. Expiofcsso istud iractatum habetur, supra ab auctore lib.
:

Uxreticoadv. hcer. cap. 7. Pam. In epistola ad Ctesiphontem hunc Tertulliani locum citat divus Hieronymus. Idem in Nahum prophetam exponens illud, exsilivit quasi attelabus : « Omnia enim, inquit, dogmata eorum (loquitur de haereticis) cum frigeant, ct volare non
possint,

sedem

sibi

et

requiem
»

inter Aristotelis el

Chrysippi spineta reperiunt.

Rhen.

22<J
tuit

LIBER AIJV. IIBRMOGBNEM.
cssc
substanli.e
5.

230
Crcalorc

co;equalis.

Scd precario for-

ii

nr.atcriam

cum
us

proponunl, ut

malum a

sitan usus est''
ut

Et idco prccario,non doniinio (21),

malciia, non a Crcalorc

dcducant

cum

ca mala cssct de mala

tamen suslinuerit

uti

omnino
clor

d(

libcrctur ista

quanJo nullus qua.'Siiono, ut non au:

scilicel cx

ncccssilile mediocrilatis suie,
;

qua non

mali

vidcri
clsi

proindo

possit,
fccit,
ficri.

quisquis

ille

cst

valobat cx

non cx poteslate, quam si niliilo uli omnino ut Deus in materiam, quam mahabuisscl
lam noral, anlc cam
itl

qui inaluni

non ipse
passus
cst

tamcn a quocunAudial
igilur

que
ct

ct

unde

Lonuni

w

converlisset

ut

Dominus
rclur.

ct

bonus, ut

ila

de bono, non de malo utc-

Hcrmogcnes, dum alibi do mali ralione distinguimus, interim £e quoquc nihil egisse hac sua
injeclionc
(2'i).
51

Sed quia bonus quidem, Dominus autem usus, necessitaideo, qualem habuit, alli iion, suam ostcndit cedcnlcm condilioni matcriae tcm quam si Domiuus fuissct, emcndassct. Sic cnim Hcrmogcni rcspondcndum est, cum ex dominio
:

Ecco

cnim,

ctsi

non

auctor
qui

sed

asscnlator

mali (2o) invenitur Deus,

malum

de bono anlc mundi constitulionem, quam ul bonus ct mali tcmulus cmendasse dcbuerat. Aut cnim potuit emendare, sed
maicria.- tanlo susinuit

dcfcndit
^cilicet

Dcum
non

matcria usum,

et

dc re non sua,
cffcctor,

noluit

:

aut

voluit quidcm,
poluit
el sic
ct

vcrum non
noluit,
52

potuit inet

facta

ab
si

ipso.

Jam ergo malum ab
Si

lirmus

Deus. Si
;

malus lamen

ipse,

ipso, qui cst mali,

nou auclor, quia non
41

quia malo favit

jam habetur
quia
53

auclor ejus,
si

ccrlc

permissor, quia dominator.

vcro materia
:

B quod

licct

non

insliluerit,

noluis-

dc alicqua malum Dei non est cgcns cjus aut et injuria, no crgo usus est, qua qua prauvalcns ejus. llis cnim tribus modis alicna

non

ct ipsius,

set illud esse,

;

noluilnon csse
rit

non esset, ipse jam fecit essc, quod quod quid cst turpius?Si id volue:

cssc,

quod ipse

noluit fecisse,

adversum semcQuasi
fccisse.

sumuntur, jurc, benclicio, impetu id cst, dominio, Dominio non suppctcntc ,,y cligat prccario, vi.
;

tipsum

cgit,

cum
qtiasi

el voluit csse.

bonum voQuod non

luit csse, ct

malum

noluit
id

llcrmogencs, quid Dco congruat, precario an

vi (22)

faciendo,

malum
5 ',

judicavil,

sustincudo,

bonum
"

de

materia

cuncta

fecisso

VJ .

Non crgo

mclius

pronuntiavit

malum

pro

bono
si

suslincndo ct
est
5J
:

censuisset

Deus

prccario aul vi

omnino facicndum, facicndum, cl quidem dc malo
nibil

quam
?

non potius cradicando, asserlor ejus invenlus
malc,
tatcm.
si

per voluntatcm, turpitcr,
ciil

ncr necessi-

CAPUT
Nonnc,
indccorum
Faluc
cst

X.
optima
fuisset,

Aut famulus

mali

Deus, aut
50
,

amicus;

ctiamsi

malcria

»que

cum

matcria} malo conversalur

nedum ctiam de

sibi cxistimasscl,
si

dc alieno, licct bono ?
sua:

malo cjns operatus.

satis,

ila

M

gloriai

causa

molilus

CAPDT
Et lamcn unde nobis
51

XI.

mundum,

ut

dcbitorcm sc
DODffi.

alicna-

subslantiic
inquil, cx

persuadet Hermogcncs

oslonderct, cl
nilnlo facercl,

quidcm non
ut

Ergo,

malam
*-?07

csse materiam (26)

mala (pio<(ue arbitrio cjus impu-

tarenlur? Magna,

£00

bona
ct

lidc (23), c;ecitas

ha>
idco

malum dicerc cui linimus diminulioncm 5U ct subjeclionem caperc non
pcsse quod
sit
,

Non cnim polerit non malum adscribit. Nam dc?

rcticorum pro liujusmodi argumentationc,
aul alium

cum
;

Dcum bonum
auclorcm

optimum volunt
Crcalorcm

crcdi,

quia

mali

cxislimcnt

aut

aUcrnum 59 ut alii coaUerno infirius dcpulctur. Ila ct nunc ncc malum dicimus compctcrc illi, (juia ncc subjici cx hoc possit, quod nullo

Variw lectiones
csset Seml. Obcrlh. Non abcst Fran. Paris. Huj. rectius. ,,G In bono Seml. Oberth. H Qu: ua inalum, Dei non cst Sanl. Oberth. M Disjungil Hhcn. nec : approb. Seml. ,9 Fccisset Fran. tuc FatW snlis. llaquc Hhcn. Scml. Ohcrth. ; fauie salis itaquc Jun. 51 Asscctator conjicit Jun. Auclor cjus
'

,5

Non

'

M

•''-'

sunt in Venet. et mss. Wouw. M Qui solus hab. Hhcn. et post eum Scml. Dhcrth. 5 Pronunliavil omncs. Juuius cvidcnliits esse dicit : pramuntiavit. Comma pingitUT in Scml. ConversatUS Scml. 51 Undo nobis ? onuics rcclius quam Scml. qui hahct : non dc nobis. ^8 Deiiniimus dcmiuulionem Jun. 5J Posse, quod sit ivlcrnum omncs prceter Scml. et Obcrth. qui lctjunt : quod
hcec

:

w, ab
,,;

aliis

omissa, addita

''

:,:

'

si ita crit.

Coininenlarius.
dominio, vi,

[2i)Et ideo precario, non dominio. Precario, sumcrc alicna. verba sunl jurisconsuliis. Legum autem civilium peritiam in Tortulliano permagnam fuisse, non hic tanium loous osteudit. Rhen. (22) Precario an vi. Precario aliquid licri diciiur, cnm procibus exlorqueiur, interdum enhn
Qagilalioni

n

•<

Non repugnavit

illo,

aed
*

poetqaam opiima
Pu.

tide

partiii

manubias sumus.

Le

quod

inlporluna assiduilati conccditur, I.i: Pn. (23) Bona fitlc. ld est, sorio sic Petronius in
ct
,

alias negaretur.

:

Satijr.
si

:

Sod

nibil

jam queror,

nihil

jam momini

bona tido pcenitentiam etnendas. » Et alio Ioco autea nimirum Oculisquc bona ftde exaetis. » Aliquando tdemest ac juste et cum tequitate. ci in luinc stnaum optima /Sde, dicilur etiam idemPelr.
:
><
;

(44) Sua iiijectioiic Objeclione seu argumeulo in contrarium coiuorto. Le Pa. (26) Scd asscntator mali. Ouasi assorlor. aeu Dous soilioel mavis, dissiinulalor, nialam materiam cum ageoscat, ea lamon utitur (quod crat Hormogonis dogma) illiusquo pravilalom vol astruit, vol sultem dissimulal. I.i: Pn. ^2f0 Malam cssc mitcriam? llospondobat modo si vera objceUs ab Hermogene, tanquam hic vera in eom insurgit, postulaiqtM coneederet domouslrol inilam osse nuleriam, el B q::o id stim:

pscrit, ostendat. Li: Pa,

231

TERTULLIANI OPERUM PARS
potcst snbjici, quia

II.

SERIES

1,

POLEMIGA.

232

modo
alias

a:temum
est

est.

Sed cum »
sit

CAPUT
maleriam, ulique natura
;

XII.
esse
et

summum bonum
ut Deus, per
et
ita

constet esse

quod

aHeraeter-

Agc nunc, malam ac pessimam credamus
sicut
:

num
nus
leria)

quod solus

Deus,
;

dum

Deum bonum

est,

bonus,

dum Deus
Aut,
esse,
si

quomodo ma-

inerit

malum, quam
capax

ul aeternum,

summum
et

bonum
est

credi necesse est ?

quod aeternum
in

optimum credimus, proinde natura porro naturam certam et fixam haberi oportebit lam in malo perseverantem apud materiam, quam in bono apud

poterit et mali

poterit hoc

Deum
quia,

inconvertibilem
si

et

indemutabilem.

Scilicet

Deum

credi
si

:

et

sine causa gestivit

malum

a

Deo

demutabitur natura in materia de malo in

bonum, demutari poterit et in Deo de bono in teriae. Jam vero, si quod aeternum est, malum malum 69 Hoc loco dicet aliquis Ergo de lapipotest credi invincibile, et insuperabile erit malum dibus filii Abrahce non suscitabuntur, et 'genimina ut aeternum et iia 60 nos frustra laboramus de auviperarum nonfacient pcenitentice fructum (Luc.m, ferendo malo ex nobis ipsis, tum et Deus C1 hoc 7, 8), et filii irae non fient filii pacis (Ephes. n, frustra mandat el praecipit imo et judicium fru3), si nalura mulabilis non erit. Temere ad isla stra constituit Deus (27), injustitia 62 utique punicxempla respicies, o homo non enim compctunt G3 cum praescs turus. Quod si tunc erit maii finis ea quas ad causam materiae, quae innata est, ejus diabolus abierit in ignem, quem praiparavit illi B nata sunt, lapides, ct viperae, et homines horum Deus et angelis ejus (Matth. xxv), prius in puteum enim natura habendo institutionem, habere poietransferre,

competil de aeterno competendo ma-

.

:

:

:

;

,

:

abgssi (28) rclegatus (Apoc. xx),

cum revelatio fdio;

rit

et

cessationem.

Maleriam

vero

tene

semel
;

rum

(29) Dei redemerit conditionem a malo (30) utique (31) vanitati subjectam 64 (Rom. vm) cum
reslituta

ieternam determinatam, ut infectam, ut innatam
et ideo

indcmulabilis

et incorruptibilis

naturae cre-

innocentia et
65

integritate
besliis (33)

condilionis,
6G
,

pe7);

dendam,
facere

ex ipsius

eliam

sententia

Hermogenis,

cora

condixerint

(32)

et

parvuli
6,

quam opponit ™, cum Deum negat ex semetipso
quia non demutetur quod sit amissurum scilicet quod fuerat, dum ceternum, fit ex demulatione quod non erat, si non esset
potuisse
;

de

serpentibus

luserint

(Isa.

xi,

cum Pater
(Psal.
finis

Filio

posuerit
61

inimicos
mali.

sub pedes
Utique
si

cix),

ulique
68

operarios
est

malo competit, necesse

competierit ini-

aeternnm

:

tium, eritque
et

materia habens initium, habendo

non posse,

Dominum quam quod

vero
est

aeternum

aliud
et

esse
defi-

semper. Hac
:

ego

finem mali. Quae

£08

enim malo deputantur,

nitione merito illum repercutiam

Materiam aeque

reprehendo, cum ex illa mala pessima, etiam bona Varioe lectiones. 60 Etita Rig.; Jun. et tantum non frustra. At cod. Wouiu. sic : ettum nos frustra... ipsis, tum et Deus... puniturus. Quod si, etc. Rhen. Seml. Oberth. et tamen nos fruslra. G1 Cum Seml. quin et Deushoc frustra Lat. 62 Injustitia Rig. rectius quam Rhen. qui habet in injustitia. 63 Ita Rig. cod. Wouw. quibus con65 Convixetra malum finis Pam. Seml. Oberth. a A malo, utique vanitati subjectam Fran. ex Rom. vm. rint Laf. 66 Nec Seml. 61 Itaque Seml. Oberth. 68 Erit Rhen. Seml. Oberth. °9 Scilicet qui si demutabitur natura in materia, de malo in bonum demutari poterit, et in Deo de bono non in malum Seml. Oberth. 70 Apponit Jun.

secundum mali statum computantur.

;

:

'*

constituit Deus. Cum frequentissime Scriptura meminerit judicii Dei, videtur tamen proprie alludere ad Malth. cap. xxv. cum sequantur illa verba, quoz prceparavit illi Deus et angelis ejus. Sunt autem verba iila obscurissima : Quibus contra malum finis, quibus mederi non licuit, quod hic adhuc deesset ternio variarum lectionum Yalicani codicis. Pam. Cf. texlum Pamelii cum nostro. Edd. (28) Prius in puteum abyssi, etc. Alludit ad illud
(27)

Imo et judicium frustra

Commentarius. p vm, 19

'II y^p drcoxapaooxEa xrjs xxlaEo); ttov amy.iXu^tv twv uimv xou 0eou d^exS^ETai. Trj -yap [xaxaiox«Ti rj xxtat? bmxdfa, o5v' Ixouoa, AxXa Sta xbv v7toxd!;avTa
:

Irt IXrdSi oxt xat

aux^

fj

xxttri?

eXEuOepwQvfasxat

^o
xwv

t^c
x^x-

^ouXsta?

xrj;

cp9opa?

et; xr]v

iXeuOepiav xrj; 86?«?

vwv

dicit Teruillianus, creatuPaulus, xxfatv. Primasius « In ipsa carne vicit peccatum Christus, Uticensis ut naturam quae fuerat bona per conditionem, et per
xoii

6eou.

Conditionem
;

ram hominem creatum
:

Apoc. xx, Et apprehendit draconem, serpentem antiquum, qui est diabolus et Satanas, et ligavit eum per annos mille, et misit eum, sive relegavit,
ul hic auclor loquitur, in

transgressionem est vitiata, persuam gratiam reformaret. » Rig. (31) Vanitati subjectam , jxaxat6xr)xt. Praeclare

hunc Pauli,

adeoque Tertulliani locum

explicavit

abyssum;

sive,

secundum

Grotius annotationibus ad Epistolam Pauli. Rig.
(32) Pecora condixerint bestiis. Ut communis umbra seu commune teclum claudat oves el lupos, ut eodem quasi ad condictum amice conveniant. Rig.

auctorem, in puteum abyssi. Nisi malit quis referre ad illud ejusdem capilis Et diabolus qui seducebat eos, missus est in stagnum ignis. Pam. (29) Cum revelatio fdiorum Dei, etc. Hic illum Nam exspectatio crealocum respicit Rom., vm turx revelationem filiorum Dei exspectat vanitati enim creatura subjecta est non volens. Quam enim
:
:

;

Et parvuli dc serpentibus luserint. Pertinet Et puer parvulus in illud cap. xi Isaiae cavernam aspidum, elc, manumimmittet. Ubi ta(33)

hoc ad

:

D men

interpres Latinus, creaturam, Terlullianus conditionem vocat more suo, non aliter alque dixit cap.
vi,

de Cor. mil.

:

Universam conditionem invitam

vanitati successisse. Pam.
dicit

videtur legisse aliquid amplius, quam hodie Graece legatur, et magis conseniire cnm hebraea B. Hieronymi ac Chaldaica interpretatione, quae legit Et deleciubitur parvulus super foramine aspidum. Pam.

30) Redemerit conditionem a malo. Condtionem condita et creala quaeque. Paulus, ad Rom.

233
atque optima a Deo fiunt
et benedixit ea
:

LIBER. ADV.
Et vidit Deus quia bona,

HBRMOGENEM.
ex
nihilo

234

polius

quam

ex

matcria.

Dignius

est,

qua optima,
mulationem
slatum

utique Deus (Gen. I, 3, 34), certe qua mala ac pessima. Denon
aclmisit

£00
si

Deum

eliam

malorum auctorcm liberum credcre,
potestas
ei,

flO

quam servum. Qu&scunque
nihil

quam
si

igitur

materia,
:

et

ita est,

pusillilas competit. Si et sic

concedimus maicriam

a-ternitalis

amisit

mortua non
:

cst

denique
:

quidem

boni

habuisse,
virtute

Dominum
edidisse,
si

vero,
alise

sua forma. Sed aeternitas amitli
nisi amilti

non potesl
est.
si

quia,

quid boni cdidit,

sua

a?que

non possit,

aetcrnitas

Ergo nec
aeternitas

oborientur quaestiones. Primo,

bonum

in

materia

dcmulationeni potuit
est,

admisisse
potest.

quia,

demutari nullo

modo

CAPUT
Et quaeretur
quae
in
:

XIII.

Quomodo
boni

ex ea bona

facta sint,

omnino non fuit (34), non ex matcria bonum faclum cst, quod materia scilicct non habuit. Dehinc, si non ex materia, jam ergo ex Deo factum. Si nec ex Deo, jam ergo ex nihilo factum. IIoc enim supcrest secundum Hermogenis disposilionem.

ex demutatione nullo

modo
atque

facta sunt?

Unde

mala ac

pessima
arbor
:

oplimi
edit,

senien?
quia nec

Certe ncc bona

fructus malos

GAPUT XV.
B
Porro
si

Deus
quid

nisi

bonus

nec

mala arbor, bonos, quia nec
si

bonum,

neque ex
fieri,

materia faclum
;

est

matcria cst nisi

pessima. Aut

dabimus
erit

illi

ali-

quia non crat

in illa, ut in

mala

neque ex

Deo,
ut

eliam boni germinis, jam

non
et

uniformis

quia nihil potuit

ex Deo

sicut definit

Hermoex

naturae, id est
id cst
ni

mahe
ct

in

lotum, sed
naturae.

tantum duplex,
ile-

genes

:

invenilur

bonum jam
ut
nihilo,

ex nihilo factum,

bonffi et

malae

Et quaerctur

cx nullo factum,

ncque ex maleria,
nihilo,
si

neque

ruin,

an

in

bono
et
et

malo poterit
amaro. Aut
si

convcnire luci et
potuit utriusque
et

tenebris,

dulci

Dco. Et si bonum cx imo cur non omnia ex
ducendis,
si

cur non ct

malum?

aliquid ex nihilo?

diversitas boni

mali concurrisse,

duplex natu-

nisi si insufficiens fuit divina

ra fuisse matcria 1 ,

amborum
utraque

ferax
ut

fructuum, jam

nec bona ipsa

Deo deputabuntur,

nec mala

illi

omnibus pronihilo. Aut materia mala bonum processit, quia neque ex
virtus

quae

aliquid

protulorit

ex

imputcntur

:

scd

species de materiae pro-

ex nihilo,

neque ex
processerit

Deo, scquetur ut ex convcrmateriae,

prictatc sumpla,

ad matcriam pertinebit. Quo pacto,
debebimus, nec invide suo operatus ingenio.

sione

n

contra

denegatam
conslitit,

ncque gratiam bonorum Deo

aeterni 13

conversionem. Ita unde

bonum

diam malorum, quia

niliil

jam negabit

CAPUT XIV.
Pcr
visse.
ri;»',

n
matcriai

tuisse.

Hermogenos inde illud constare poNecesse est autem ex aliquo eorum procesquibus negavit proccdere potuisse.
ideo Ca?tefiat,

serit, cx

quod

probabilur manifeste
dicatur,
arbitrio
licet

deser-

rum,
de

si

maluin

non ex

nihilo,

nc

Dei

Nnm
suo

elsi

cx

occasione mateprotulisse,
et

cujus

arbitrio

videbitur,

sed
erit

ex

materia, ut
:

lamen

bona

quasi

ipsius sit, de
ut
dixi,

cujus substantia
mali

factum

et hic,

nactus boiuini
sit,

materise,

quanquam

hoc turpe
profert, vcl

auctor

habebilur Deus,

qui

cum

certe

cum cx cadem ctiam mala

eadem

virtule et

voluntate debuissct omnia bona"''

haec

non dc suo arbilrio proferendo, sorvit maleria\ aliud non habens facere quam ox malo proferre; invilus utique qua bonus, ex neccssitale ui invitus, el cx servilute ut cx neccssitale.
ulique

ex matcria prolulisso, aut

tantum bona, non omnia
etiam mala;
utique aut

tamen bona
non
focit:

^5
,

protulisset
si

volcns csse mala,

poterat eflicere

no cssont; aut
voluit
et

valens eflicere omnia

bona,

si

non

Quid crgo dignius, ex nccessitate cum condidisse m;ila, an ex voluntate? Si quidcm, cx necessilalo
condidit,
si

dum
fuil

nihil

intersit

per intirmilatcin

Domibonus,

nus auctor
qua>

mali cxstiterit, an per volunlatem. Aut

cx materia
sine causa

:

cx voluntate,

si

ex nihilo.

ratio, ut

cum bona
sibi

fccisset quasi

W

Jam enim
constiluatur
ipsi

laboras, nc

malorum auctor
matcria
1'eeit,

ctiam

mala
ent,

prolulisset

Dous

:

quia,
focil,

ctsi

de

D non
ccssc

congruentia
stio

non honus, cum solummodo edidit. Quid nequasi
prolato,
et

depulabuntur qui

proinde quatonus
si

fccit.

opere
proiade

otiam

materise

Plane sic inlerest
Cisset
:

unde fecent, ac
feccrit,

do nihilo feindc
feccrit,

nogoliuni
solus
ut

curare,
"

malum
de

noc intcrost undc
decuit.

ut

cognosceretur
:!

honus dc
mali

profcrendo bono ", materia

undc
cx

eum magis

Magis autem cum

dccuit
est,

autem no

cognoscerctur mala

malo

?

Plus

voluiiiato fecisse,

quam ex

neccssitate, id

bonum

floruisset sine

atilatu.

Nam

et

Her-

Varke lectioaes.
In Venet. absunt, haud dubio errore twographia^ verba maJse in lotum, sed ct tanlum duplex, id BSt, i.ontossionc V9Mt. nitilr. Conlra dencgatam oinncs, jmrtcr Scinl. Obcrth. "'' Rig. ti \cnct ,a A.ut tantum bona inon omnia tainen bona) protulisset ; intirit bona e cod. tVouw. aut etiim mala Jun.; M'd non opui cst. '<' Qua bonus qua non b. Lat. "' Hoc signum iutcrroi/. in rcl. ponitur de:

11

"

mitw

foii malo.

7li

Ut cognoscerelur Jun.

Coinmentarius.
(34)

mam

& bonum in matoria omnino non fuit. QuoPatrol.
II.

hcretke,

bonum

atiqaid

factum

aen

prohabiaY

arbor bona malos fructus non facit, et vicc versa, qua latione e matoria quam facis malam,

LeP».
8

235

TERTULLIANI OPERUM PARS
expugnat quorumdam
ex
contrariis

11.

-

SERIES
est,

I,

POLEMIGA.

236

mogenes
bonorum,
aut
et
si

argumentationes, A sumpta
itaque

ne Deus mali auctor videretur. Exclusa
su-

dicenlium mala necessaria fuisse ad illuminationem
inlelligendorum.

£11
fuit,

Ergo aut nec propterea locus mali proferendi
qua
alia

dum excluditur causa ejus, perest uti 212 Deum omnia ex nihilo fecisse stet. Videbimus an et mala, cum apparuerit
materia,
mala, et an mala
81

conquae

ratio

exigit

illud

induci,

cur non

interim ea quae putas. Dignius
produxit,
haec

ex

nihilo

potuerit

induci,

ipsa

ratione excu-

satura
quae

Dominum
10
si

ne mali auctor

existimaretur,

enim de suo ducendo de
de materia

arbitrio

quoque

prosi

nihilo

quam de

praejudicio

alieno,

nunc cum

cusat:

de materia operatur mala 80 , exexcusat, adeo ubique et undique illuc

compelliturquaestio

quo

nolunt,

qui, ipsam mali

non necessitas, Deo competil malo voluerit mala a semetipso, condidisse, quam 88 non potuerit non condidisse.
produxisset.
:

Libertas,

rationem

non
et

examinando,

nec dignoscendo quoaut a

CAPUT
Unici

XVII.
vindicat
:

modo

illud aut

Deo

attribuant,

Deo

separent,

Dei

status

hanc regulam
quia solius:
:

non

pluribus
objiciunt.

indignioribus

destructionibus

Deum

aliter unici (36), nisi
nisi

non

aliter solius,

CAPUT XVI.
Igitur in

praestructione

hujus articuli, et
ex materia

alibi

quia nihil cum illo sic et primus crit, quia omnia post illum sic omnia post illum, quia omnia B ab illo sic ab illo, quia ex nihilo, ut illi quoque
:

:

forsitan retractandi,

equidem

diffinio, aut Deoascri-

Scripturae

ratio

conslel
illi

:

Quis

cognovit

sensum

bendum

et

bonum

et

malum

quae
;

fecit,

Domini, aut quis

consiliarius fuit ? aut

quem

aut materiee ipsi, ex qua fecit que, quia
fecit
:

aut utrumque utri-

consultatus est? aut viamintelligenticeet scientioe
quis demonstravit illi?quis tradidit,et retribuetur
ei?

ambo

sibi

obligantur qui fecit et de qua
;

aut alterum alteri

tertius

enim,

praeter

ma-

(Rom.
89

vi,

34, 35)
nulla

Nemo
si

utique

:

quia nulla vis,
alterius
est,

81 erit teriam et Deum, non est. Porro si Dei Deus utrumque, videbitur Deus etiam mali auctor si mateut bonus, auctor mali non erit autem
:

nulla

materia,
illi.

natura

subslantiae
90

aderat

Porro,

de aliquo
ut 91

operatus

;

necesse est ab ea

ipsa

acceperit et

consilium

et

nae

matrix
erit

boni utrumque, videbitur mala autem in totum materia boni non in hoc matrix; si utriusque erit, utrumque
;
;

82

materia

etiam

tractatum dispositionis,
scientiae.

viam
rei

intelligenliae et

Pro qualitate enim
materiae,

operari ,habuit et

quoque comparabitur Deo materia, et partes erunt ambo, ex aequo mali ac boni affines aequari autem Deo materia non debet, ne duos deos efficiat; si p alterum alterius, utique Dei 83 bonum, et materiae malum neque malum Deo, neque materiae bonum et bona autem et mala Deus, de mateascribitur
;
; :

non secundum suum arbitrium, adeo ut mala pro natura, non sua, sed

secundum ingenium
substantiae, fecerit.

"

CAPUT
Si ut

XVIII.

Deo materia ad opera mundi Hermogenes existimavit, habuit Deus materiam
necessaria est

ria faciendo,

cum

ea

facit.

Haec

si

ita sunt,

nescio

longe digniorem et idoneiorem, non apud philoso-

qua possit evadere sententia Hermogenis 84 qui Deum 85 quoque modo de materia malum condidit,
,

phos aestimandam, sed

apud prophetas
scilicet

intelligen-

dam, Sophiam suam
sola cognovit

(57)

;

haec

denique
scit quae

sive voluntate,

sive

necessitate, sive

ratione,

non
est

sensum Domini. Quis enim

putet mali
ipse qui

auctorem.
plane

Porro,

si

mali auctor

sunt Dei, et quae in ipso, nisi Spiritus qui in ipso?
(lCor.
ii,

fecit,

socia materia per

subslantiae

11).

Sophia autem Spiritus, haec
via intelligeniiae et
scientiae

illi

92

suggestum

(35),

excludis 85

jam causam
el

materiae

consiliarius fuit,

ipsa

introducendae.

Nihilominus enim,
ostendilur, si

per materiam

est (Prov. viii. 27 seqq.).
illam, et faciendo

Ex hac
:

fecit,

faciendo per

Deus auctor mali
79

ideo materia prae-

cum

illa

Cum

pararet

ccelum,

Variae lectiones. melius, ait Seml. qui et mittit. 80 Cum abest hic ab omnibus 81 Rig. Wouiv. Dei fuerit Jun. 82 Materia Seml. Oberth. 83 Ulique Dei, ita Wouw. recte. Ulique Deus Seml. Utique Dei Rig. 8 Hermogenes Seml. 85 Qui Deus Rhen. 8G Excusas. Rhen. 81 Interim et quae putas Rhen. cum punct, sign. ante interim. 88 Inserit Lat. quia. 89 Aderit. Seml. 90 De aliqua Jun. 91 Et viam Jun. 92 Illis Paris. Fran. illi prob. a Jun.
inseritur in Deus Seml. Oberth.

Cum

cxteris

;

''

Commentarius.
(35) Plane socia materia per substantice contexjMW.Utiturnon raro hacvoce,aliquando pro ornamento seu decoris additione, ut hoc in loco, de Cultu femin.,ca.p. II: « Jam non tantum confictae et elaborata± libidinis suggestum recusandum a vobis sciatis, sed etiam, » etc. Aliquando pro compagine seu
aequale cogitare; solus ipse Creator ac servator, solus Dominus et arbiter rerum omnium, et, si liceat profanum illud in re omnium gravissima
odx. a-ya8bv 7toXu*oipav{7]. Le Pr. Sophiam suam scilicet. Dei sapienliam intelligit, quae adeo hominum mentes et cogitationem, superat, ul universa mundi sapientia stultilia summa sit apud Deum. Unde Sophiam illam non apud philosophos, sed Prophctas quaerendam decet. De Deo enim recte loqui non potest, qui Deum non

usurpare,
(57)

contcxtu, de l'allio, cap. 1 , ubi sacer suggestus Glossae non abludunt ab hoc significatu, snggestum enim redditur a5jfj.a, u?o;. Et alio loco 3<po?, textura Et Apolog., cap. 16, imaginum suggestus. Le Pr. (36) Non aliter unici. Regulam hanc a TertulliaDeus aut unus est no sume aliis communem aut nullus. Impium enim et damnabile aliquid Deo
:

novit, ut philosophi,

qui

gloriae animalia Seplimio

sunt

verum propheiae et Dei Spiritu afflali. Le Pr.
;

sancti

ejusdem summi

237

LIBER ADY. IIERMOGEiNEM,
Dci
fr
:

238

inquit, aderamilli ; et cum fortiafaciebat(superventos)

Eructavit enim, inquit,
xliv,
,

qucn sursumnubila,ct

93 ejus quce

sub ccelo

est,

cum firmos ponebat fontes ego eram compingens cum
gaudebat, quotidie autem
:

(Psal.

4),

non scio

sermonem optimum an bono malum possit
ut

adduci
Ita ct

ifSO.

Ego eram ad

quam

innatum a nato. boc nominc materiam Deo pneponit Hermovalidius

ab infirmo,

'illt oblectabar in persona ejus (Ibid.) quando oblectabalur cum perfecissetorbem, el inoblectabatur

genes,
et

pneponendo eam
i,

Filio. Filius cniin
1
) ;

Sermo,

Deus Sermo (Joan
(Joan. x, 10)
:

et:

Eqo

et

Pater

unum

hominum. Quis non hanc potius omnium fontem et originem commendcl, maleriam vero materiarum 94 non sibi subditam, non slatu diversam, non molu inquietam, non habitu informem, sed insitam quali ct decoram et coinpositam et propriam
in
filiis
,

sumus

£1

1

nisi

quod

sustinebit aequo

animo filiuseam pneponi

sibi,

quce Putri ad;equatur.

CAPUT XIX.
Sed
tis *

,

et

ad originale inslrumentum Moysi provoconatur,

(

Dcus

il5

potuit eguisse, sui

magis quam

alieni

egens

?

cabo, unde et diversa pars suspiciones suas ingrafulcirc

Dcnique, ut necessariam
slatim

sensit ad opera mundi,
:

nc

scilicet

non inde
occasiones
ut

insirui
sibi
5

eam
:

9C

condit et generat in semetipso

Domi**

viderctur unde oportel.

Itaque

nus, inquit, condidit

opcra sua

ante

me initium viarum suarum in stecula fundavit me, prius quam
quam montes
colles

sumpsit

quorumdam verborum,
fecit

h;ereticis

fere

mos

est simplicia quaeque

torquere.

Nam
et

et

ipsum
corpu-

faceret terram, prius

collocarentur

principium, in quo Deus

ccelum

terram (39),
et

uute omnes

autem
91

generavit

me

;

prior
98

aliquid volunl fuisse quasi

subslanlivum
proprietatem

autem abysso

genila sum (lbid.). Agnoscat ergo llermogcnes idcirco cliam Sophiam Dei natam et conditam pncdicari, ne quid innatum el incon-

lcntum, quod in maleriam interprelari possit. Nos

autem
ita

unicuique

vocabulo

suam

c

vindicamus, principium initium esse, el competisse
poni rebus iucipientibus
habet,
sine initio
incipit
fieri.

dilum pneler solum
intra

Dcuni crcdcremus
ipso
ct in

.

Si

enim
fuit

Nihil enim,

quod
illi

Dominum quod ex
non
fuit
:

ipso

fieri

esse,
Ita

quin initium
principium

s-it

sine initio

Sophia

scilicet

ipsius

exinde

ipsum
tium

dum
(40),

fieri.

sive ini-

nata

ct

condita,

ex

quo
ceepil

in

sensu Dei ad opera
:

mcoeptionis esse verbum, non alicujus

mundi disponenda
non capit sino
extra

agitari

multo

magis

substantiae

nomen.
'

Jam nunc,

si

principalia

Dei

initio fucrit.

quidquam
Si

fuisse

(38)

quo

opera coeluin
fecil

et terra

sunt, qu;e ante

omuia Deus
a
:

Dominum
sermo
est
nihil

vero
99

Sophia
et

eadein

suorum

esse proprie principium, quai priora
In prin;

Dei

scnsu
(Joan.

sophia
i,

sine

quo

sunl facla, merito sic pr&fatur Scriplura

faclum esl
genito

3), sicut

el dispositum

£

cipio fccit

sine sophiu, qualc. cst
et

ut Filio

Dei sermone unifuerit

admodum
et

Deus cadum et terram(Gcn. In finem Deus dixisset
: :

l,

1)

fecit
si

quemcalum
princi-

primogenito
:

aliquid

praeter

Pa-

terram

si

post universa fecissct. Aut
substantia est,
liccbit
alii

trcm anliquius

ct

hoc modo
'

utique geuerosius,

pium aliqua
teria.

erit et

linis

aliqua

ma-

ncdum quod innatum
tum
eguit
esset,

nato fortius, et quod infec-

Plane

etiam
rei,

substantivum
ex ipso
sit

aliquid
fulura,

facto

2

validius ?

quia quod ut esset nullius
eril
:

principium esse

qute
ut

aucloris,

multo sublimius

eo quod,
si

ut

ut argilla principium
herba-i

testa?,

semen principium
vocabulo
principii
adjici-

aliquem habuit auclorcm

proinde,

lum

quidem

innatum

est,

natus

aulem

3

masermo

Sed

cum

ita

ulimur

quasi

originis,

non quasi ordinis nomine,

Variae lectiones.
inateriam vero mateMontcs Rhen. Seml. Jun. 94 Maleriarum abest in lib. Pithai. Rig. Jun. legit riarum non sic subditam cx Ilirsainj. cod. Rhen. fidc. 9 Quali Deo potuil eguisse? sui magis quam alieni Sonl. Qberth. Alienis genus cod. Hirsaug. ; unde Rhcu. voluit Suis magis quain afieaigenis. 90 Ea Venet. n Prior ilem abysso Jun. 9H Gcnita sum. Gum agnoscat, Rhcn. Ooerth. Senilcr. mvittu et improbatU. 99 Sermo est, sensus Sophia Jun. Sensus el Sophia lib Pitluri. Nato inscritur Fran. Factuni Scml. Obcrth. 3 lnnatuni est, id est Sermo Dei Scml. Ohcrth. Mngratiis Jun. s Occasiones ibi Jun. 6 Proprietatem cum vindicamus Seml. Univcrsum Lat. In imprcssu Corrccr. habet universorum ('.. Macrus. Jun. y Merito sic pra^fatur Scriplura alii. Fsse propric principiuiii, quo priora sunt fecta, meritoque sic pnrfalam Scripturam In principio, Jun.
'•'•,
:

"'

:

'

.

'

''

"'

:

Coninientarius.
C38) Non capit sinc iuilio qutcquam fuissc. Usum hujus impersonalis vcrbi, capit, quod Grsecis est, 2v8dx«xai, apud Tcrtullianum iu libiis prS3Cedeutibus discea ubique et ssepe. Hic tantum valet, non capit quicquam fuisse, ac si dicas; Fieri non polest. Hnr.N.

n

Mwn
casjum
ct

et

ipsum principium,

terram.

Omnes

in quo Deus fecit istastricas facile expedire

Quidquid dixerinl Terlullianus ct Rig. adnotatorcs, nihilominus nmlti inveniuntur Bcciesue doctores qui illud Geues, i, i. /// priucipio, de Verbo Dei accipiunl ; sic Basilius, Ambrosius, etc. Alii alium sensum his \erbis Iribuunt. ut videre esl apud Corn. a Lapide. vel in Curs.
creala.

ejua

cmnpl. Script. tacrot. Fdd.
est, ut

Videtur qui verba Mosis,

///

principio creavii Deus
:

ciilum

terram, sic interpretatur i Quo e/stitenuii in\tio coelum el terra, eo Deus tllacreavit. » Hoc eiiiin voluit Moses ac lerra nominibus mun; coeli dum _univcrsum signiticavit a Deo Creatum. Deinde explicat quo ordinc ct modo prsacipua qussque sint
ct

(48) Ita principiutn sivc initium, etC. Verisi nile hanc si^nilicationeni principii iodicaret atu'-

tor,

proplerea alibi ab eo verli BOlere, cum dictam Scripturam cilat: ln primordio fccit Dcus ocdltM ct tcirain. sicuti supra, lih. de 8uptum Otp. 3, Pam.
.'1.
.

239

TERTULLIANI OPERUM PARS
et

II.

SERIES
qui

1,

POLEMIGA.

240

mus

mentionem

ipsius rei specialiter,

quam vo- A Deus
ccrit

fecit, et

ea quae fecit ostendeus, unde feteslalur.
:

lumus principium alterius rei. De caetero si sic ponamus, verbi gratia. In principio fecit figulus pelvim vel urnam jam non materiam significabit 9 non enim argillam nominavi principrincipium
; :

non proinde
fit

Nam cum
qui

in

omni opequod
fit,

ratione tria sint principalia

facit, et

et

ex quo

;

tria

nomina sunt edenda
:

in

legitima

operis enarratione

persona

factoris,

species facti,
et

pium, sed ordinem operis

;

quia figulus ante caetera
fecit,

forma materiae. Si materia non edetur, ubi
ra et operator edentur, apparet ex nihilo

ope-

primum pelvim
caelera
;

et

urnam

exinde facturus et

eum ope-

ad ordiuationem operum principii vocabu-

lum pertinebit, non ad originem substanliarum. £1 Possum et aliter 10 principium interprelari, non ab nam et in Graeco principii vocabulum, re tamen quod est apxh (41), non tantum ordinativum, sed In principio erat Sermo (43), nia fecerit revelaiur et poiestativum capit principalum. Unde et apyL ovin quo principio scilicet Deusfecit ccelum et terram. xa? dicunt principes et magistratus (42). Ergo seEt Sermo crat apud Deum, et Deus erat Sermo. Omcundum hanc quoque significationem principium B pro principatu et poteslate sumetur. In pnncipa[\x"niaperipsumfactasunt,etsineillofactumestnihil {Joan. I, 1-3). Cum igilur et hic manifestetur et enim et in potestale Deus fecit ccelum et teret facta, id est omnia factor, id est Deus et per ram. quem, id est sermo nonne et unde omnia facta CAPUT XX. essent a Deo per sermonem, exegisset ordo profiSed ut nihil aliud significel Graeca vox, quam
,
:

enim edetur ex quo, si ex aliquo fuisset operatus. DeniqueEvangelium utsupplementum inslrumenti 51(» veteris adhibendo 14 in quo vel eo magis debuerat ostendi Deus ex aliqua materia universa fecisse, quod illic etiam per quem omratum. Proinde
:

,

:

:

;

principium, et principium nihil aliud capiat,
initium,

quam

teri, si

ex aliquo facta essenl?
profiteri.

habemus etiam illam agnoscere, quae dicit Dominus condidit me n initvum viarum suarum in opera sua. Si enim per Sophiam Dei omnia facta sunt et coelum ergo et terram Deus faciens in
;

non potuit Scriptura
salis probavit

quod non fuit, Et non profitendo
Ita
si

non

fuisse,

quia profiteretur

fuis-

set.

CAPUT XXI.
Ergo, inquis,
ta
si tu

principio, id est initio,

in

Sophia sua

fecit.

Deniita

ideo praejudicas ex nihilo
si

fac-

que

si

principium materiam significaret, non

omnia, quia non
prsecedenti

manifeste relatum de mate-

Scriptura inscripsisset

n In

principio Deus fecit, sed
,

ex principio. Non enim in materia sed ex materia fecisset. De Sophia autem potuil dici, in principio. In Q de non aperte significatum sit, ex nihilo quid facSophia enim primo fecit, in qua cogitando et dispotum. Plane retorqueri quaedam facile possunt, non nendo jam fecerat quoniam etsi ex materia factuslatim et ex aequo admitti, ubi diversitas caussae rusfuisset, ante in Sophia cogilando et disponendo est. Dico enim, ehi non aperte Scriptura pronunjam fecerat. Quoniam etsi erat initium viarum 13 tiavit ex nihilo facta omnia, sicut nec ex materia, quia cogitatio et dispositio prima Sophice fit operanon tantam fuisse necessitatem aperte significandi lio de cogitatu viam operibus instituens, hanc et de nihilo facta omnia, quanla esset, si ex mateinde auctoritatem Scripturae mihi vindico, quod et ria facta fuissent. Quoniam quod fit ex nihilo, eo
;

factum quid, vide (44) ne diversa pars ideo contendat ex materia facta, quia proinria

,

Variae lectiones.
9 Significabit edd. omnes et Jun. 10 Possunt et aliter Seml. Oberth. n Initium viarum suarum abest a Seml. Oberth. Mss. non habent, inquit Junius, et abesse potest, etc. 12 Instruxisset, Seml. Oberth. 13 Disponendo jam fecerat et sic erat initium viarum, quia cogitalio et dispositio prima Sophiae sit operatio, de cogitatu viam operibus instituens. Hanc exinde auctoritatem, etc. Ita legit Junius et lectionem suam pluribus verbis defcndit. li Adhibebo Semi. Oberth.
;

Coraraeutarius.
in Grceco principii vocabulum,quod n successio, resque publica commissa fuit praetoribus C r\Y\ Cfln nnrt Consentiunt nliim Trtnt etiam Tertulliano in oir*i-»ifi " fMtimiirvi wr\vv\ n \c seu rvinrpi^tnotiKllC qui O T/\ r\r\ taC archontes signifiprimum perpeiuis, oaii magistratibus catione &p%t\ pro principatu, Xenophon. lib. 1 de appellati sunt numero 13. Creati postea decennales Imperio, Aristotel&s, Politic. i, et Plato, de Republiseptem, ac demum annui conslituti sunl. Primus ca. Pam. archon fuit Medon, ut narral Pausanias in Achaicis, (42) Unde et &pywxa.s dicunt principes et magisqui cum pede allero esset debilis, frater ejus Netratus. Hoc adnotatu dignum, quod ubi graece est lens principem illum creari Athenis non posse susapyovTs;, eam vocem in translatione Scripturarum tinuit. Quod cum ad Apollinem delatum esset, sesicuti supra adv. Judaios, retinere soleat auctor cundum Medontem pronuntiavit. Le Pr. cap. 9, et infra, lib. iii adv. Marc. « Nam et (34) Inprincipio erat Sermo, etc. Non solum aucap^cvca?, (inquit, Isaiam cilans, cap. i) Sodomorum tori istud et B. Cypriano usitatum fuit, ut sermo
(41)
f est

Nam et

nr.-j-r, apy.rj.

t

I

ll Yl t

ti 1

I

i

i

r*

r\\

/"flli

Vi

:

appellat archontas vestros. » Ilem lib. de Resurrectione carnis, cap. 50, alium locum lsaia; m, sic in judieium presbyleris et vertit : « Venlurum archontibus populi. » Pam. Archontas dicunt principes et magistr. Non potuit vir antiquitatis perilus

Dei potius Hinc illud
«

quam Verbum Dei appellarelur Filius. lib. n Testimon. adversus Jud., c. 3
sit

:

Quod

Chrislus idem

Sermo Dei,

»

ubi id pro-

non emitterehoc verbum de Atheniensium regimine ; apud lios cnim moriente Codro exstincta est regum

bat ex variis Scripturis. Pam. (44) Ne diversa pars. Supra, « Unde el diversa pars suspiciones suas fideive conatur. » Rig.

241
ipso

LIBER ADV. HERMOGENEM.

242

dum non

ostenditur

ex

aliquo

actum

,

raani- « Deus

:

Producat terra
et

animam viventem secundum
repentia et bestias terrce, se-

iestatur ex nihilo factum: et

non

periclitatur ne

cx

genus quadrupedia
ex jam
factis

aliquo (45) factum existimetur,
trelur cx

quando non demonsex aliquo
fit,

cundum genus ipsorum
rebus, alias
tendit pcr prophetam, et

(Gen. i,ll seqq.). Si ergo
res
dicit

quo

sit

factum.

Quod autcm
sit

Deus proferens

,

os-

nisi hoc ipsum aperle declaratur ex

aliquo

faclum,
15
,

quid unde protuleril

dum

illud

ex quo factum

non ostenditur
etsi

pe-

riclilabitur

primo videri ex nihilo factum, quia non
sit

editur cx

quo

factum.

Dehinc,

ea

sit
1C
,

con-

proinnon possit videri non ex aliquo alio longe factum videri, quam de periclitabitur, ex exquo faclum est, dum non proponitur unde
dilione, ut

£17

sit

factum.
,

Ita,

si

ex nihilo Deus cuncta fecisse non

(quanquam possimus unde 20 illas prolatas festijam cnim facta erant mare 21 dum ne ex nihilo si prolaue videri possent) ex quibus qusedam tantam curam instructionis nostra- insumpsit Spirilus sanctus, ut sciremus quid unde processcrit, nonne proinde nos et dc ccelo et de lerra compotes reddidisset, significando unde ca esset ope,

;

:

,

poluit nihilo
fecisse

ctsi

n

Scriptura

non adjccissc
:

illum

cx

ratus,

si

dc aliqua materia origo

constaret

illo-

fecisse

(II

Mach. vn, 28)
edixisse,
in
:

ex materia
si

eum

rum
tus,

? ut tanto

magis ex adhac

nihilo ea viderelur opera-

omni modo debuit
quia illud

et ex matcria
intclligi, etsi

quanto

nihil

%t&

erat

factum, ex
quae de
sint
:

quo
quH'

fecisset,

tolum habebat

B

opcratus viderelur. Ilaquc
prolata sunt,
oslcndit

sicut ea

aliquo
ila

non

significaretur

at istud in

dubio, nisi significa-

unde prolata
sint
,

relur.

non ostendit unde prolata

cx

nihilo prolata

CAPUT XXII.
Atquc adco Spiritus sanctus hauc Scriptura
ralionem constituit,
ut

confirmat. Igitur in principio Deus fecit coelum et
suse
,

cum

quid ex

ali(juo

sit

ct

22 terram. Adoro Sejiplurae pleniludincm (49) qua mihi et factorem manifestat et facla. In Evangelio
,

unde
firni,

sit refcral.

Fruticetjnqml, terra herbdm

(46)

vero amplius
invenio

et

ministrum atque arbitrum rectoris
(50).

scminaiitcm semcn secundum genus et secunsimilitudinem,ct lignum fructuosum faciens

sermonem

An autem
omnia,

de aliqua

sub-

dum

jacenti matcria
legi.

facta sint

fructwm, cujut scmcn in ipso in similitudinem. Et faclum cst sic.Et produxit terra herbam famiscmi-

Scriptum esse

nusquam adhue doceat Hermogcnis officina. Si
xxn,
18, 19).

non

est scriptum, timeat va? illud, adjicientibus (51)

nantcm scmcn sccundum genus, et liguum fructuo SUm j ncicii* fnictiim,aijusscmeninipso in similitudinem Kt rursus Et dixit Deus Producant aquas repcutia (47) animarum vivarum,ct volatiliavolantia r super hrram pcr firmamciitum caili. Et factum cst sic. Et fccit Dcus cctos mugnos, et omncm animam animulium rcpcntium quir produxcrunt nquw scniiidum gcnus ipsorum. ltem post haec Et dixit
:
: ,

aut dctrahcntibus destinatum (Apoc.

GAPDT
sit
:

XXIII.
incomposita.

Sed ex sequentibus argumcntatur, quia scriptum
Tcrra autcm cral
invisibilis ct

Nam

cltcrrm

23

nomen

(52) rcdigil in matcriam,quia

tcrra sit qufc facta cst

cx

illa.

El cral in hoc diriquia informem et

git, quasi qufr- semper retro fucritinnata ct infecla.

:

Invisibilis

autem

et

rudis

(53)

,

Vari;e lcctiones.
15

Non

aliquo.

»

dccsl lihcn. Seml. Obcrl. Etsi dccst Scml. Oberth.

uude Big.

Wouw.
'-'

liben. conjicil.

Videri ex aliquo Scml. Obert. Jun. lcq. ut nunc possit vidcri ex Licet ex Scr.il. Obcrth. vi Fruclificct Scml. Oberth. 20 Undc Lat. 2i Bxistimare llig. e cod. Divion. 22 Qua omncs alii, tcstc Jttn. 23 Et in tc-rra' In deest Fran. Paris. /{/</.

M

w

1

Commentarius.
(45) El non pcriclitiilur nc cx aliijuo, ctc. Hanc locutioncm per verbum pcriclitor eliam alibi usurpal imiiatione Grsecoram qui verbo xtvSuveuw alo utuutur. Non periclitatur, hoc cst abest, non ost periculum. Rhbn.
, ,

,

(49) Xdoro Scripturcr plcnitudincm .XcncrnUoncm aliquam tribuisse 6acro tcxlui auclorcm hunc nullum puto fore qui ncpot, qxUBdam lamen principia de suo in cxplicanda Scriplura jacit a qoibas
,

(46) 1'rulicct. niquit,tcrrii, licrbam, ctc. Sic ilenini legimus lum luc, lum infra c. 29, cx admonilione Latinii, pro eo quod Rhenanus substituerat

D

Lk Pr. Arbitrum reetoris invenio scrmoncm. Scribendumj ul est in codioe D ivioncnsi « Arbilrum faoioris invonio scrmonem. » Rig.
oavi-nduni.
:

fructifuct
acrno
tificaro,

,

idquc co magis, quod vox Qrteca pXaaT»
el

germinare

fructicare

Bignificel
< I

non

frucB

addere

quomodo oliam voces Hobra sa tihald.ra. Rectius autem vertit auctor lignum fructnosum, pro oo quod Graece cst xafRt(i.ov, quan Latinus
l.\\ tnlerpres pomtferum. Pam. (47) Producant aquae repentia. Putavil sino dubio
melius
l»a.

illud iuljrcicntihus, cic. SacneSeriptnrae summa cssot audacia. Veram illius iulorjuolatio, non ex homuncionum cerebro,
(•'>i)

Va

vel

detrahere

reddi repentia Ipiwja' quam reptiiia ui codex vulgatus, quanquam melius putarem repli,

LbPr.
.

h

(48) /),- ceelo et de terra etcld eatSpiritue san} clus, qui civli arcana nos docebal monuissct dc catlo ajquo res creats fuissent. Idem quoque Spi-

d ex BccleU89 placitis cl SS. Pairum lucubrationibus tanlum ornenda cst. Quod adjioio, ut ha licorum prolcrvia> obvius ocourram qui cx hoc loco aliquid cruoro possc crcderent id faluiiuum subsidium. Lk Pn. (52) iY<i»( c/ tcrra- nomcn. Propius hic Hennogenia orrorem tangil , cujus originom c\ oo fuisso docct, quod por icrrtc nomcn matoriam dosi^nari
,

nius docuissel nos do caMo Lk Pr.

</,•

ct

de

terra ox qua crearentur aicque lcrra compolcs reddidisset. r
:

crederet. Li- Pr. (53) Innsibilis autcm cl rudis. ^Dixor.-U modo,tftcom posi ta, \)Toeo quod ost in Gra*ca, axarsoxiJiatc;,

hicrudis diciiur, ul Oridio Hudis tndigestai/ uc molos. Lu Pr.

Mctamorph.

243
confusam
el

TERTULLIANl OPERUM PARS
inconditam vult fuisse
sigillatim 23

II.

SERIES

I,

POLEMICA.
dequa dictum
lerrae
sit
sit
:

244
Terra autem

materiam.

Ilas

a riam, cx qua

fccit,

quidcm opinioncs ejus
interim volo sic
ticulis
ci

revincam, sed
26 his ar-

erat invisibilis et rudis. Utique

si

quaeram ex dua,

respondcre. Putamus

bus quae, cui nomen
dicetur,

accommodare dcbeat 28
cx
illa

materiam demonstrari. Numquid tamen,
,

quia

hanc quae facta
,

ex qua facta est,
sit

erat ante omnia

et tale aliquid esse nihil
sibi

ex ca factum
significat.

vocabulum derivasse
gine sobolem potius,
tari.

quia verisimilius

ab ori-

Scriptura significat ? Atquin
Fuerit licet materia,

tale

quam originem

a sobole vociquaeslio,

quantum

licet, vel

potius

Hoc

si

ita

est, alia
.

nobis obvolvitur

Hermogeni
ex
eguisse

:

potuit et
vel quia

fuisse, et

tamen

nihil

Deus

an competal lerram hanc ex qua
fecit

illa fecisse,
,

non decebat

Deum

alicujus

quam Deus fecit, ex illa cognomentum derivasse. Audio enim
et invisibilcm

cerle

quia nec ostenditur

quicquam ex
inquis.

apud Herir.ogenem caeterosque materiarios haereticos,

mateiia fecissc Sine causa ergo esset,

Non
est

terram quidcm illam informem
fuisse
:

plane adeo sine causa.
factus cx
illa,

Nam
ex

etsi

mundus non
est
fecit.

et

rudem

99©

hanc vero nostram
et

pro-

sed haeresis facta

est, et

quidem hoc
hae-

inde et formam, et conspectum,

cultum, a Deo
erat ex

impudentior, quod non
resis,

materia facta

consecutam.

Aliud ergo factam

quam
non

ea

sed materiam ipsam potius harrcsis

qua

facta est.

Porro aliud

facta,

potuit

cum ea

CAPUT XXIV.

919 Revertor nunc
de
legimus,

ad singulos

articulos,

B denominatione 28 sociari, a cujus conditione defuit per sciverat. Si nomen proprium materiae illius
non est materia, aliud scilicet facta, et stalu terrae quoque non capit nomen alienum suo extraneum 30 Sed materia facta, id est terra 31
terra, haec quae
, .

quos putavit significalam esse materiam. Et primo

nominibus expostulabo. Horum enim alterum

quod

est

terrae

•:

alterum non invenimus
ergo,

,

quod
terrae

est maleriae.

Quaero

minatio non exstet in Scriptura,
appellatio

cum materiae noquomodo ei etiam

habuit
et

cum

sua origine

consorlium nominis, sicut
.

generis.

Non adeo 32
:

Nam
licet

et testam,

licet

ex
sed

substantiae

accommodetur in alio jam genere nota ? Quo magis materiae quoque nc*
,

argilla confcclam,

jam non

argillam

vocabo,
et

tcstam (54)

et elcclrum,

ex

auro

argenlo

minatio exstilisse debuerat

consecuta etiam

lerrae

focderatum (55) nec

argentum tamen nec
:

aurum
appella-

appcllationem, ut materia esse

scirem

terram
illud
ei

commune cum
soli

appellabo, sed electrum (56)

a cujus habilu quid 33

nomcn,
nc

ne

substantiae

divertit, pariter et a vocatu cjus

rccedit

,

vindicarem, cujus et proprium, in

qua magis nospe-

lionis, sicut el conditionis proprietate.

Quam autcm
ma^criap
haec
,

tum
sem,

est 21 , vel

illud in

quamcumque aliam
cxtat

transieril
ista

de
,

statu terrae
vel

illius,
,

id

est

ciem, nec utique omni materiae communicare
si

pos-

terra

eo palam est

quod
:

apud

proprium p Genesim testimonium boni accipit Et vidit Deus vocabulum ejus rei cui communc vocabulum adscriquia bonum illa autem apud Hermogenem in oribitur, quanto non comparet cui adscribatur, cuiginem et causam malorum dcputatur. Postremo, cunque alii poterit adscrihi. Ita Hermogenes, etsi quia et illa, cur non et materia si ideo haec terra, materiam ostenderet nominalam , deberet eamdem quia illa ? Imo jam el coelum et omnia, haec quoque,
vellem.
:

Cum

enim non

probare

terram
illi

utrumque

quoque cognominatam vocabulum vindicaret.

,

ut

ita

si

ex materia constant, et terrae et materiae vocari
ista

debuerunt. Satis

de

lerrae

nomine

(in

quo mateScriplura
(57)

CAPUT XXV.
Vult igitur duas proponi terras in ista Scriptura
:

ria 34 intelligi voluit)

quod nomen unius elementi

omnes

sciunt, natura
,

primum
Sileno

,

deinde

35

unam, quam

in principio

Deus

fecit

;

aliam,

mate-

docente

nisi

et

36

illi

apud Midam

Varioe lectiones.
25

Sigillatim

tem lcgendum
33 3G

esse : ex duobus, quae cui sui Lat. 31 Ex terra

Oberth.

Pulemus conjicit Jun. 21 Notum est Oberth. Seml. post Rhen. sane suspicannotum e^t. 28 Omittitur debeat apud Seml. et Obcrth. qui addunt id. Junius lcgit : nomen tcrrae accommodari debeat. 29 Ea de nomine Seml. Oberth. 30 Et status Seml. Oberth. 32 Non audio Pamel. Parisin. Franeq. non a Deo Rigalt. Semler. Quid Par. Fran. Rig. At Jun. qui. Seml. quod. 3i Maleriam Seml. 35 l)e hinc Rhen.

alii. 26

Seml.

Nisisi addit Rhen. Seml.

Commentarius.
(54)

Jam non

argillam vocabo

,

sed testam, Et

cnim ignis argilla? nomen excussit. Rig. im igms (55) Et electrum licet ex auro et argento faedera tum. Conflati utriusque metalli confusione, Plinius, Nec habent finem vilia, juvalque lulib. ix.. 40 dere impendio, et luxus geminare miscendo, itenimque et ipsa adulterare adulteria naturae sicut confundere, ut electra fiant argcntum auro addere his aera, ut Corinthia. » Idem ait, ubi:

u xeam.
:

qnid, ex utroque confusum. Sic

lib.

adversus PraHist.

Rig.
lib.

Sed electrum, Plinius,

xxxm
:

nat.

ubicunquequinta « Omni auro inest argentum iv argenli portio csl,clectrum\oc?ilur. Fitet cura elecquod si quintam porlionem trum argenlo addito
;

;

excessit, incudibus non resistit. (57) Nisi et Sileno illi apud

»

Pam.
etc.

Midam,

Simile

cumquc quinta
Rig.
(56)

argenti portio csl, electrum

vocari.

est illud supra cap. 2, lib. de Pallio; < Videril si quis uspiam alius (orbis nempe), ad Meropas, ut

Nec argentum tamen nec aurum appellabo,

sed electrum. Etenim fit species novi corporis , ut aii Caius, lib. vn de Acquis. rer. dom. Fit terlium

aplas sane granSilenus penes aures Midae blattit dioribus fabuhs ; » el quod habet Maximus Tyrius serm, 30 ( si modo recte citatur a Gyraldo de Diis Gentium), « Silenum ebrium laqueis et vinculis
,

245

LIBER ADV. HERMOGENEM.
assevcranti

246

rcgcm
auctorc
efert.

do

alio

orbo, crcriendum est, * dc alia terra dictum videri, Terra erat invisibilis ct
et

Theopompo

(58).

Scd

dcos multos idem

rudis.

CAPUT XXVII.

CAPUT XXVI.
Nobis aulem
in

Sed tu supcrcilia

'

,0 capitis,

nutu

41

digiti

accom:

modato
unus Dcus
fecit,

principio

Dcus

una cst terra, quam cujus ordinem incipicns
ct

(61),

altius

tollens, et quasi rctro jactans

Erat,

inquis,

quasi

semper

fueril,

scilicet

innala

ct infecta,

el idcirco

materia credcnda. At ego sinc
simpliciter

Scriptura decurrere,

primo factam
edisserit,
:

cam
sicut

edicit,
el

de-

ullo

lenocinio

pronuntialionis

respon-

hinc qualitatem

ipsius

ccelum

primo^®!

debo, de omni re posse dici erat, etiam de ea quae
facta, qua3

faclum professa

Inprincipio fecit Deus
ejus supcrinducit
:

Data
43
,

sit,
sit.

quse aliquando non fuerit,

ct

coslum, dehinc dispositionem

quae matcria non

Omne enim quod
est,

liabet essc,
**,

Et separavit inter

aquam qumerat
7),

infra firmamen-

unde habeat
hoc

sive per initium, sive sine initio

tum

(59) (Gen.

I,

etqucesuper firmamentum,et
in

£££

ipso

quod

etiam crat dicetur. Cui

vocavit Deus

(irmamentum cailum, ipsum quod
:

primordio fecerat. Proinde et de bominc

competit prima verbi positio in detinilionem, ejusEt fecit d dem etiam declinatio verbi decurret in relationem.
Est, definitionis caput
;

Deus hominem :ad imagincm Dci fecit illum(Ibid. 27). Dehinc qualitcr focerit rcddit Et flnxii Deus
:

erat,

rclationi

u

facit.

Ba?

sunt

argutife

el sublilitalcs

heereticorum, simpliciin qiuestio-

hominem
flatum
it.cn. n.

de limo terrce, et afflavit in faciem cjus

vitce, ct

factus est
sic

homo

in

animam vivam
deindc

communium verborum torquentes lG Magna scilicet quaestio esi, si nem
tatem
'
.

erat terra,

7).

Et ulique
postea

decet narrationem inire,

quse facla cst.
invisibilem et

Sane diseuticndum an

ci

compelat

primo

prfrfari,

prosequi, nominare,
si

rudem

fuisse quar-

facta csi, ut cjus.

describcre. Alioquin

vanum,

ejus
id

rei

cujus nul-

dcm

sit

erat, cujus et

quod

crat

n

lam pwmiserat

mentionem,

est

materiae,
et

nc

ipsnm quidem
promulgavit
essct
dit.
;

nomen, subito
:

formam

habitum

CAPUT
Atquin non tantum
huic terrro
lisse.

XXVIII.

37

ante enarrat qualis esset,
;

quam an
rei

oslendii finuram deformati
crodibilius

nomen absconcujus inslilu-

probabimus istum habitum competisse, sed et illi alii non compC"

At quanto

secundum nos ejus
pramiisit.

Nam

si

nuda matcria

48

Deo
si

subjacebat, nullo

dispositionom

Scriptura

subjunxit,

scilicet

elemento obstruente,
esse

quidem
;

nondum

tionem

simulquc

nominationem
est
:

Quam
Q

quicquam erat praHer ipsam et
sibilis

Deum
ctsi

utiquc invi-

denimie intogor scnsus

In principio Dcus fcrit

non poterat. Quia
fuisse

lenobras volcl in

casktm etterram t terraautemeratinvi$ibUiset rudis
".
ii,

substantia

materia'

(cui articulo

rcspondorc

1,

Scriptura

2), quam Dcus scilicot fecit cnm maximc ediderat* 8 Nam
.

,

de qua

et

autem

bilcs

debcbimus suo ordine), ctiam homini tenebnc visisunl. Hoc enim ipsum quod sunt tenebnr,

ipsum, velut fibula conjunclivse particulre ad connarrationi opposilum est terra autcm. , Hoc onim vcrbo revcrlitnr ad eam de qua supra dixcrat, ct alligat sensum. Adeo aufer hinc autem (60), et soluta compago cst, ut tunc possit

videtur,

noxum

39

nedum Deo. Et utique si invisibilis essct, nullo modo cognosceretur qualitas ejus. Undc ergo compcrtus est Hermogenes informom ct confusam
ct inconditam
lalelnt
:

49

illam

fuisse,

quae

ut

invisibilis

aut

si

hoc a Deo revelalum est

(62), pro-

Vari.T lcctioncs.

Habitum promulgavit aote enarrat qualia eeaet, antequam an esset, ostendit : figaram dcformat, noraen abacondit Jun. ita legend. eenses. Bdherftt Semkr. Obertk. * Appositum Seml. Oberth. percilio Seml. Oberth. Supercilio et capitis nutndigitis accmnmodato Jun. u Et nutu Seml. Oberth. 1'anicl. « ln.|uil /un. *3 llahol Scml. Ilaboal Fran. ** Sine abcst Scml. ** Rclalionis Jun. * 6 In quaestionera magnam SenU. '' Ita omnes. Suspicatur Hallensis legendum cujus ox quo crat. 48 Si auda sit materia, Dco Seml. Oberth. Si nada sicJun. v) Eaqaietaa Scmi. Obert. Incultam sutpie. Jun.
'

:

:

:< ;i

j

Commentarius.
conslrictum Micla pnvdixissc varia ot diversa. » idae CJnde otiam faciie colligc-rc ost poclam Virffilium acile couigere Eclogse Sileni argumentum Bumpsisse, et in provcr bium quo.uio abiisse, Silenis Alcibiadeis magis ridieolum, guali nomine, ob grandiores fabulas, Rhenanus alicubi Valentinianorum somnia appellat.
|

n

pro subtcr, KQlsub, quO'l gra uuod grw co est,
%

nequo onim

alilor accipi polost

m

j-:x3tTo>

tou

i-zznivj.z-'-.;
:

Hebr. n, transferatur dibus ejus, sicnl hic ab aliis mterpretibns
illud

maxime cum

:

Sub peSub /ir-

mamento. 9mm.
(60)

Adeo aufcr hinc aulom,

etc.

Pulchra intor-

(88)

Auctore Theopompo.
:

Non unus
alter

fuit

Theo-

pomnus
foent

alter fuit

bistoricus,

pooia comicus

pretauo, i|ui<l particula auten io Scripturis sacris addita Bigaifioet. Alnotalur autom Rhonano s.imilis locus, ox lib. de R esu r rect. earms, iofta, cap.

W

:

gui jabulae

autem
us

cuipiam nomen Sileni dedit. An idcm poeta ot historicus mcertum habeo. Ti la
ilia

Quanqium
flinivnis
t.t

Mul;r fabula ex Theopompo eroitnr. revera Silonus a Mida captus fuit in hor-

quos in Macedonia habebat. Lb Pr. separavii inter aquam, quos erat infra firmamentum. fnfre omnino hic aocipit aucior,
(59)

vocabulum, homo, conscrlarum suhstaniiarum duarum quodammodo fibula ost. » Pam. (61) Scd tu supercilia eapitis nufudigiti accommddato. In editionibus Rhenaoi ei oodiee Diviooenai « Scd legitor tu suporcilio capifis ot nutu digiti Ku.. aecommodato, ctc. ^62"! Aut si hoc a Dco rcvclatum est. Locua
lla
:

247

TERTULLIANI OPERUM PARS

II.

-

SERIES

I,

POLEMICA.

248

bare debet. Sic etan rudis dici potucrit, expostulo. » et videatur arida. Videatur inquit, non, fiat. Jam Ccrle enim rudc illud cst quod impcrfcctum est. enim facta erat, sed invisibilis usque tunc videri impcrfectum non potcst esse, nisi quod facCcrtc sustinebat (68). Arida autem, quod erat fulura ex

lum
in

est.

est. Certe, inquis.

Quod enim minus factum est, imperfcctum Ergo materia quar; facta non erat
fuit,

divorlio 55

humoris, tamcn

terra.

Et vocavit Deus

aridam terram, non materiam.
liat

Sic et perfeciionem

totum imperfecta esse non poluit. Qua? impernon
etiam rudis non
fuit,

postca consccuta, desinit rudis haberi,
56
:

cum pronun-

fecta

fuit.

Inilium non

habens
Initii

quia facta non
est

caruit

et

rudimento.

enim accidens
est,

quae facla
facta

rudimentum. Terra vero est, meruit et rudis dici. Siatim enim ut habuit inperfectae locum, ante perfec-

tionem.

CAPUT XXIX.
Si

Deus Fruticet terra herbam fceni seminan: tcm semen secundum genus, et secundum similitudinem, et lignum fructuosum faciens fructum, cujus semen in ipso in similitudinem. Item Producat terra animam vivamsecundum genus, et quadrupedia, etrepcntia, et bestias terrce secundum genus. Implevit igitur ordinem suum Scriptura divina. Quam enim 99-1 praedixit invisibilem et rudem
:

,

quidem omnia opera sua Deus ordine consumei et visionem reddidit et perfectionem. Non alia mavit, incultis ^ primo elementis, depalans 993 B autem materia erat invisibilis et rudis. Ergo 57 ma-

quodammodo mundum
dedicans (64).
solis

(63)

;

dehinc cxornatis velut

leria erit postea

visibilis
;

ct

perfecta.
facta

Volo itaque
est.

Nam

implevit, et

lumen non statim splendore tenebras non stalim solatio lunae
et
51

videre materiam

visibilis

enim

Volo

ct

perfectam eam recognosccre, ut ex

illa

etiam foeni
;

temperavit, et coelum non statim sideribus stellisque
signavit, et maria
vit,

herbam,
teria

et

non statim

belluis frequenta-

et ex illa

decerpam lignum frucluosum 58 animalia usui meo famuleDlur. Sed maex
illa
:

ct

ipsam terram non statim varia fecunditale
:

quidem nusquam

terra vero, haec

59
,

id

est

dotavit

sed

primo esse
fecit illam,

ei contulit;

dehinc non in
:

coram. Hanc video, hac perfruor, ex quo
et

invisibilis
:

vacuum esse vacuum, ait,
pcrfecta,

supplevit. Sic

enim

et Isaias

Non

in

rudis esse desiit, de qua manifcstissime Isaias

sed inhabitari (65) (lsa.
facta esi, futura et

Hasc dicit
Iste

Dominus qui

fecit

ccelum (Isa. xlv, 18).
et
fecit
fecit.
:

xlv, 18). Postea ergo
interim
erat

quam

etiam
Rudis,

Deus qui demonstravit terram,

illam.

invisibilis

rudis.

Certe

eamdem demonstravit quam

et

Quo-

quidem, hoc quoque ipso quod
visui

invisibilis, ul

nec
in-

modo demonstravit? Utique dicendo
batur? ut
si

Videatur

perfecta, simul et ut
Invisibilis
52

de rciiquo nondum
humoris, obducta

arida. Quare videri jubet, nisi quia retro non vide-

structa.

vero, ut adhuc aquis, tanquam
:

quoque eam non in vacuum
60 .

fecisset
sic

munimento
forma,

genilalis

qua

faciendo visibilem, et ita habilem

Et

per

etiam adfinis ejus caro noslra producitur.

omnia probalur nobis hanc quam incolimus, eam-

Nam

Domini est terra et plenitudo ejus, orbis terras, ct omnes qui habitant in illa (66). Ipse super maria fundavit cam, et super
et

David

ita canit

:

dem

ct factam esse

a

Deo

et

ostensam

,

nec aliam

flumina prceparavit eam (Psal. xxm, 1, 2). Segregalis enim aquis in cavationem 53 sinuum, emicantior facta est

quam quae et facta fuisse atque ita, terra autem erat inviet ostensa esl sibilis et rudis, ad eam pertinet quam Deus cum
rudem
et
;

invisibilem,

ccelo separavit.

arida (67), quae antehac aquis tegcet
visibilis

batur.

Exinde itaque

efficitur,
hk

dicente

CAPUT XXX.
Sic
et

Deo

:

Congregetur aquain congregationem

unam,

sequentia

conjecturam Hermogenis

in-

Variae lectiones. 50 Incultum scil. mundum Jun. minus bene. 51 Materiam Rhen. male edidit. 52 Monimento Rhen. 53 Cavaiiorem sinum Rhcn. 54 In congregatione Rhen. 55 Jun legit ex devorlio. 56 Fructificet Paris. 51 Vet. cod. Wouw. inserit nec. 58 Rhen. Seml. lignumfructum, et ex illa Rhen. conjiciebat ligni fructum : at Fran. et Paris. legunt lignum frucluosum facicns fructum; Rig. vero lignum fructuosum el ex alia. 50 Hic Fran. Paris. Pamel. 60 Et habitabilem Latin.

Gommentarius.
notandus adversus haereticos, quos spiiitales quir,ni dam nuncupant, aut exstaticos, qui «iIotv, Scriptura ctiam, c^r;«.„^ contempta, solis revelationibus nitendum docenl in quo non credendum illis docet hic auctor, nisi probenl id a Deo revelatum. Pam. (63) Depalans quodammodo mundum. Depalans, hoc est, manilcstans, palam ostendens. Adversus Marcionem, lib. v, Asposlolum vacat depalatorem disciplinae divinae, id est enanatorem, promulgatoremque. Nam depalare Tertulliano est propalare.
:

n U

xlv, aXXa

xatoDcetaflai,

pro ut inhabitaretur.

Pam.

(66) Orbis
dit

terrceetomnes qui habitantin ea.Ye-

terem Psalmorum editionem veram esse, quam ediFaber in Psalterio quintuplici, vel hinc patel, eamque ad verbum ex Graeca LXX ubi legitur h amrj, et mox utrobique «xuttjv pro eo quod B. Hieronyinus, in utraque edit, ex Hebraea et Chaldaica, in

eo, et mox bis in eum. Sive autem iegatur cum Terlulliano, orbis terrce, sive cum aliis, orbis terra rum, perinde est nam unica vox Graeca ohovplvr)
,

Rhen.
(64) Dehinc exornatis velut dedicans. Sic in lib. « De materia polius subjacent, dc Carnis resurr. » et nquit, volunt ab illo univcrsitatem dedicatam in Yih.de Carne Christi, iterum de Carnis resurr. etlib. i, adv. Marcionem. Pam. (63) Sed inhabitari. Ad verbum vertit illud Isaiaj
:

ad utramque est indifferens. Pam. (67) Emicantior facta est arida. Sic libro de Anima, ut probabiles cuique emicarent. Ovidius,
Emicuit
(68)

;

summaque locum

sibi legit in arce. Rig.

Sed invisibilis usque tunc videri sustinebat.

Hoc

esl, exspcctabat. Rig.

240
strucrc videbunlur
:

LIBEK ADV. HEKMOGE.NEM.
El tenebrm super abyssum, et * suggeslus suos proprios, qui in ipsis
i,

250

summis
et terra;
et

intel-

spirihis Dei super aquas ferebatur(Gen.

2)

;

quasi

ligi

possint. Suggeslus

autem

ccnli

primo
et

ct li« confuste substantiae, massalis illius molis ar-

tunc
aqua:.

fuerinl

tenebrae, et
terra?

abyssus,

spiritus,

gumcnta
tenebras,

portendant.

Alijuin

sigillatim

dcfiniens
nihil

Nam

quidem suberat abyssus

el tene-

abyssum, spiritum Dci, aquas,
in

confacit

br», Si enim abyssus infra terram, lenebrae autcm
super abyssum, sinedubio ct lcnebraecl abyssus infra tcrram. Coelo vero spiritus ct aquse subjacebant

fusum, nec

confusione

incerlum sestimari
et

tam divisa

GI

relatio

certorum

dislinctorum clc-

menlorum. Hoc quidem amplius,
supcr aquas,
ncgavit confusioncm

cum

situs

pro-

nam
rilus

si

aquae supcr tcrram, quae

eam

texerant, spi-

prios eis ascribit, tenebras super abyssum, spiritum

autcm supcr aquas, pariter
Et

et spirilus et aqu;c

substantiarum,

snper terram. Quae vero super lerrAm, ea utique infra coclum.

quarum demonstrando dispositionem, demonslravit cliam distinctionem, Vanissimum 62 denique (69), ut
materia qua; informis

sicut terra abysso et tenebris, ita
et

et

coelum spiritui ct aquis incubabat,
tur 69
tinet
.

complecteban-

995

inducitur,

de

tot

for-

marum
quid

vocabulis

informis

assevcretur,

non edito
ete**

novum non est, ul nominetur, qua summalc
El
ita

id
:

solum quod conin isto autem in-

sit illud

corpus confusionis, quod unicum utiest,
si

lelligalur

&t»6

et

quc crcdcndum
niin

informe est

:

uniformc

Eccc,

si
:

dicam,

quod continctur, qua portionale. Civitas exstruxit theatrum et cirtalis et lalis,

quod informe

csl.

Informe autcm, quod cx vahabeat nccessc est spc-

cum

scena

autem erat

et

statuae

rietatc

cicm

;

confusum cst, unam quod non habet 63 speciem, dum cx multis

supcr Euripum (70), et obeliscus super omnia (71) ferebatur quia non et has species cdixcrim factas
:

unam habct spccicm. Cacterum, aut habcbat in sc spccics istas materia, dc quarum vocabulis intclligcnda essct G \ tenebras dico, et abyssum, ct spirilum, et aquas, aut non habebat. Si enim 65 habebat,

a civitate,

non erunt ab ea cum circo
facta

et theatro ?

an idco non adjcci factas has quoquc species, quia
inerant
inerant,
eis quao
intelligi

pradixeram,

ct inesse

quibus

poterant?
;

Sed vacet

hoc exem-

quomodo

agnoscitur

6G .

plum, ut
ipsius

humanum
:

aliud

de auctoritate Scripturac

arripiam

Fecit, inquit,

CAPUT XXXI.
Sed
ct

Deus hominem dc
et factus

terra, et aftlauit in
:

faciem ejus ftatum vita?,
ipsam

illud
isla

utique captabilur
67

de ccclo solo ct

cst

homo in animam vivam. Faciem quidem
nominat,
scd ncc

ejus
:

dc lerra

Scripturam
feccrit,

significasse,

quod eam

hic

faclam a Deo dixit

in principio

Deus
:

de speciebus autem supraeas quae factao non signifi-

Costam, vero

et ossa, ct

carnem,
21, 23

et oculos, et
:

diclis nihil talc

ct idco

Q sudorem,
iv,

ct

sanguinem (Gen. U,

m,

5,

29;

ccntur, ad infcctam

matcriam pertincre. Responde-

10) postea loquilur,

qnae nec tunc

facla a

Dco

bimus huic quoquc scrupulo. Scriptura divina satis dissercret 6R si summas ipsas rerum a Dco factas
,

signiticavit.

Quid respondebil Hermogenes? Num-

quid et

commcndassct

COelttm

ct

tcrram,

habcnlos

utiquc

quia non nominatim facta referunlur?

mcmbra hominis ad materiam pertinebunt, An el tuec in

Varia; lectiones.
Divcrsa Jun. ex cod. Vatic^ Vanilimum Rhen. Jun. Scml. qui quid Grcecum latere suspicatur. Habct Jun. G Intelligendas esse tenebras dico lUwn. Seml. Ilig. melius cx cod. Wouw. 65 Si aulcm Juii. 86 Agnoscitur lihcn. Scml. Pamcl. 61 Ila Hhen. Seml. Oberth. Scripturarum fligalt. Vcnrt. 6H lilicn. coujiciebant lcgcnd. cssc disserit, ct mox commcndans el ccelum, mclius alii ad Jun. si summas. • Coiitcmpla daniur alii, tcstcJunio, c cod Vat. 10 Rhen. cui tam vero ; conjiciebat enim vcro ct ossa. Scil Paris. cutcm vero; ct Fran. l\ig. Jun. Pamel. costam vero.
63
''

61

:

:

Commentarins. Vanissimnm denique, etc. Vatic. mss. cod. Super Euripum. Euripus in ludis Circcnsibus et ESdilio legunt, oanitimum, sed quia nusquam cam stagnum crat aut fretum. Hesychius cnim auctor voccm repori, placet vulgata lcctio. Quas autcm cst his verbis aquarum essc receplaculum. F.J:.mox vocat spectes, paulo post formas dicit, quarc nou; vocat $61*$ OoaTtov. Cassiodorus, lib. m, epist. non arridet Valic. cod. vana lcctio, fonmnn. et le- Q 51 « Buripus maris vitrei rcddit imagincm, undc gendum cum Latinio interrogativc. Si non habcbal, illud Dolphini ssquoris aquas intcrtluunt. » Nova litquomodo agnascitur ? Pam. tora, ct ticla flumina Euripi dicuntur Manilio lib. Ballensis cditor, sul> EUtenani lectione quam ipsc Juniusquo tuentnr, laIV Astronom. Vide Suetonium. in Julio, cap. 39. tere quid grsecum Buspicatur index latinitatis TcrLe Pii. tullianeas ad hanc voeem cam esso antiquam mo(71) Etobeliscus supcr oinnin. In circo fuissc coiii'i. oano diclam, ac designare quod magnopero luinnain lllam qua> obeliscus dicitur nemo dubital. ad vanilatem idolorum debet roforri. Knn. Augustus obeliscum oroxil in circo a ^011100^0^'' (70) Et statuos super Euripum. Buripus, fretum rege oxoisum, 12.'i ped. allum ct dodranto. pnBtef «juod esl ad Chaleidem, nomen dedil ob similitubasim illius lapidis. Allcr fnit in campo Martio. nodmem fossis quibus ludi circumdabanlur scpVem pedibus minor a Sesostride oxsculplus. lotlgnis torum loco. Factum deindc cst, ut pro hodio est oheliscus illc vaticanus Rom;i\ cx lapide qaalibet fossa aut canali cOBperil Buripas usurpari. Plinius ophito, cnjus altitudo cst pedum 170, pneter basim nepoain epist. ad Ganiniam Rufum « Quid EuriqttSS pedee continet 37. Is opera Dominici Fontanse piis virulis el gcmmeus? » Vitruvius. Iil>. vu n PinComensis e sinislro Valicani tcmpli latoro in megunlur cnim porlus, promontoria, littora. diam plaloam transiatUS cst an. 1386. Porro lib. dc Bomina,
69)


:


:

:

ii

:

:

ontcs,cunpi,t"ana, luci, montes, pccora, paslorcs.

i

Plin. lib.

Spcctac. cap. 8. Obcltsci cuormitas dicitur. xxxvi, c. 9. Le Pr.

De hoc

251

TERTULLIAM OPERUM PARS
mem- ^
spiri:

II.

SERIRS

I,

POLEMIGA.

252

hominis factitatione (72) censcntur? Proinde bra crunt 71 cocli et tcrrai abyssus et tenebrae,
tus et aquae. ln corporibus
in corporibus et

spiritusa
lvif,

me

exivitet ftatum
77

omnem ego
Sophia
:

feci (Isa.

26). Item de aquis eadem

Et

cum

enim membra sunt facta

firmos ponebat fontes

cjus quce sub coclo est, ego

mcmbra sunt nominata. Nullum elementum non membrum est ejus elemenli quocontinetur omnia autem elementa coelo aut tcrra con:

eram modulans cum
Genesi tantummodo
factas eas,

ipso (Prov.

vm,

28, 49).
,

Cum

ergo et cas species probamus a Deo factas

ctsi in

nominantur

sine

factitationis
:

tinentur.

mentione, respondebitur forlasse ex diverso

Plane
super
vero

CAPUT XXXII.
Haec responderim pro Scripturapraesenli, qualenus
hic

sedex materia

:

ut stylus

quidem Moysi,
caeterae
78

Et tenebrai super abyssum
73

et spiritus Dei
:

aquas ferebatur, materiam sonet
Scripturae, quae
in

solorum corporum factitationem commendare
73

ex

materia

factae

sint

species,

videtur cceli et terrae. Scivit

esse qui ultro in cor-

disperso demonstrent.

Ergo

sicut terra

de terra,

poribus et

membra

cognoscerent, el ideo compendio

ita et

abyssus ex abysso, et tenebras ex tenebris, et
spiritu et

usa est. Providit tamen et hcbetes el insidiosos, qui dissimulato tacito intellectu, ipsis quoque membris-

spiritus et aquae ex

aquis

79

constiterunt.

Et sicut supra diximus, non potuit informis fuisse

verbum

factitationis

significatorium

74

exigerent.

"

materia,
confectae
ipsis
:

si
;

species
nisi

habebat, ut
aliae,

et

aliae

ex ea

sint

Itaque et proptcr istos singulas species factas docet
aliisin locis 75

quod non

sed

ipsae

ex semetotiosa

Habes Sophiam: Prior autemabysso genita sum, dicentem ut credas abyssum quoque genitam, id est factam, quia et filios faci.

siquidem non capil divcrsas fuisse quae iisdem
quae

*£7
mus,
sit

:

nominibus eduntur, quo jam opcratio divina
videri possit,
si
,

erant fecit

:

cum

generosior

licet

generemus. Nihil

interest facta
illi,

an nata

esset

£'£8
ut
82

86

quae non erant

facta, si

fierent. Igi-

abyssus,
si

dum

initium detur

quod non dare-

tur

concludam,

aut materiam tunc significavit
:

tur

materiae

subjecta esset
:

76 .

De

tenebris vero
et
:

Moyses

cum

scribit

Et

tenebras super abyssum,
:

ipse

Dominus per Isaiam
xlv,
et

Ego qui struxi lucem

et spiritus Dei super aquas ferebatur

aut

cum

hae

feci tenebras (Isa.

7).

De

spiritu aeque

Amos
:

species alibi postea demonslrantur

factae

a Deo, de-

Qui solidat tonitruum
spiritum conditum

condit spiritum, ctannun-

bueruntaeque demonslrari ex materia, quam Moyses
praemiseral, factae
:

tiatin homines Christum

suum(Amos,w,

13)

eum
C

aut

"si

specics

istas, et

non ma-

ostendens, qui in terras conditasdeputabatur, qui super aquas terebatur, librator,

teriam significavit Moyses, ubi mataria demonslrata
sit

quaero

et adflator, et

animator universitatis

:

non, ut qui-

dam
Deus

putant,
spiritus.

ipsum Deum

significari spiritum, quia

CAPUT XXXIII.
Sed
venit

sufficercnt

(73)

etiam venti
71

Neque enim aqiue Dominum sustincre sed eum spiritum dicit de quo constiterunt, ut ait per Isaiam Quia
;
:

dum

illam

(inter Scripturas

tuit 8s ), satis esl

Hermogenes inter colores suos inenim Dei invenire non 'poomnia et facta a Deo constat quod

Variae lectiones.

Erant aliu 72 Rhen. suspicabaiur commentari; commendare legunt Fran. Paris. Rig. com74 Significatorum mentari Seml. 73 Sciit. Fran. Scit. Seml. Oberth. Pamel. scivit Iiig. Lat. 75 Seml. Oberth. Aliis in locis hnbere Sophiam Seml. Oberth. absque ullo sensu legit : aliis in locis. Habere Sophiam. 76 Si materiae subjiciatur, esset de tenebris SemL, qui proponit legere subjiciatur esse. 77 Rhenanus legi volebat : fontes aqua reum quae sub. Pamel. Fran. Fontes quae sub coelo est alii, qua teste Junio, qui sub coelo. 78 Sunt Rhen. Seml. 79 Ex aquis Seml. Oberth. 80 Si lerant Seml. exRhen. cujus conjecturam : Si quae erant receperunt omnes. 81 Generosiora essent scrib. Fran. Paris. post Rhen. conjecturam. 82 Moyses scribit Rhen. Seml. dum scribit Paris. 83 Non potuerit. Rhen. Pamel. Seml. Non potuerat Paris. non potueritsatis Fran.
:

Commentarius.
lum
(72) In hominis factitatione. Factitalionis vocabua vcrbo frequentativo deductum neminem mo

n

veat. Nam et in praeced. lib. non solum in hoc opere factitationem pro creatione sive conditione
accipit.

Adversnm valet, ergo et factum, inquit, intelligebat, et factitatorem facti esse quemcunque.
Rhen.
(13)Neque enim aqua> Dominum sustinere sufftce~ rent. Probat hoc loco sententiam existimantium Dei spiritu ipsum Dominum significari. Quasi vero, inquit, Dei Spiritum snper aquas ferri convenerit, ob fluxam ct instabilem aquarum naturam nec potueril Deus aquas ipsius figere, ut starent ; quod praestitit Israeli transducendo, aul solidare, ut calcarenlur, quod fidci discipulorum erudiendae confecit. Et tamen vulgalae illi sententiae favet im« pcnsius lib. de Baptismo, cum ait Solus liquor, semper materia perfecla, lata, simplex, de suo pura dignum vectaculum Deo subjiciebat. » Sic autem
: :

tioni habilem, tanquam divinitus inspiratam. Adeo que hunc colorem dicit lib. de Cultu feminar., primo, ubi excusat citatum abs se librum Enoch, et libro de Spectaculis, late semper Scripturam diyinam dividi ail, ubicunque secundum praesentis rei sen-

sum etiam disciplina munitur. Caeterum, verissima omnium interpretatiovideatur.his verbis, SpiritusDei ferebatur superaquas, significari.aquis tum primum creatis adfuisse vim quamdam vitalem, non fuisse quae non simpliciter aquam, sed aquam vivam
;

sed quae perenni torpesceret iners stupore pigro spiritu vegelata semper trepidaret ne quando quiescere diceretur. Hoc certe innuit Noster pagina li:

bri

de Baptismo supra

citata.
:

Chrysostomus autem

T! PouXETat touto th aperlissimc liom. 3, in Gen ctpr][j.£vov nvEup.a, 97)01, 0sou lizt<pipe,to |7to:vw tou uSa— T05; 'Ep.01 ooy.et touto or,(j.a(vctv, oti ivipyni ti? ^wtixtj 7tpoa7Jv toT'? uoaot, xat oux t)V (JtcXui; u^wpeoTW? xat ax(v7)tov,

iXXa

xtvouiAEVov, xat ^wTtX7)v Ttva ^uvajxtv zyvv.

solet Septimius

:

arripit

omnem

Scripturam

aedifica-

RlG.

!53
ct

LIBER ADV. HBHMOGKNKM.
:

25 \
praestare 88
,

ex materia non conslal

qum etiam

si

fuissct,

*

alii

similitudinem de suo
lali

nisi

sil

ipsum

ipsam quoque a Dco
innalum
praiter

factam credidissemus, quianihii
praescribentes, obtineremus.

quod

similitudine

praestet.

Reverlor
nihilo

igitur ad edita, in
est

Dcum

causam
nihilum

definientcm

omnia

ex

In hunc usquc articulum locus cst retractatui, doncc

perventura.

Ex

seterno

cnim, id

ex

ad Srripluras provocata dcficiat exhibitio malerho.
Iixpedila

materia, nihil

Deus

inleribile

fecissct,

nec ex maex

summa

cst

:

nihil invcnio

factum

nihil

ex

joribus rainora comlidisset,

cui

magis congrual cx
est
interibili

nihilo,((uia

quod factum invenio, non fuisse cognosfactum
est,

minoribus

majora producere,
et

id

co. Etiamsi quid ex aliquo

ex facto habet

seiernum, quod
virtutis
et

carni

nostrae
89

pollicetur,

cujns
arrha-

ccnsum,

ut ex lerra herba, et fructus, el pecudes.et

potestalis
in

suae

hunc jam
ut
nihilo
in

figuratio hominis ipsius, ut ex aquis natatiles et volatiles

boncm
etiam

voluit

nobis

collocasse,

animae. Hujusmodi origines rerum cx his pro-

illum

universilatem

ex

credamus velut emoresset, sus-

latarum, potcro matcrias appellare; sed factasa
ct ipsas.

Deo

tuam,qu?e
citasse.

scilicet

non

erat 90 ,

hoc ut

CAPUT
CAPUT XXXIV.
B
CaHcrum, omne ex
nihilo constitisse, illa postrc-

XXXV.
non
esl

De

caetero vcro statu materiae, etsi

est retrac-

tandum, prius enim erat ut eam esse constarel, ta-

mo

divina

w

dispositio suadebit, quar>
cst. Si

omnia

in nihi-

men

ac

si

constiterit,

persequendus
cujus

ordo

:

quo

lum redactura

quidem

et

coelum convolvctur

magis eam

non esse cunslet,
inquit,

nec reliquus

tt liber (Isa. xxxiv, 4), imo ipsa trrra.cum qua primordio

nusquam
factum

fiet

cum

slatus consistat, simul ul contrarietates suas
cat

agnos-

est (Matth.

Hermogenes. Prima,

facic videtur nobis

xxiv, 21, 35).

Cmlum
et

et

tcrra prrvteribnnt, inquit.

incorporalis esse
recta, invenilur
lis.

materia: exquisita aulem ratione

Cwlum primum,
locus
cet

terra
illis

prima abierunt

(74), et
scili-

neque corporalis, nequc iDcorporarecli

non

est

mvenlus
loeum

(Apoc. xxi,l),quia

Quse est ista ralio recta, quae nihil
id est nihil certi ?

renunneccsse

quodct

finit,

amillit. Sic et David,

Ope-

tiat,

Nisi

fallor

enim,

omnis res
dc
sit

manuumtuarum ^iiicadi ct ipsiperibunt(Psal. ci, 26, 27). Nam ctsi inulabit a5 illos uelut opertora

aut

*£30

corporalis aut

incorporalis

91 sil

esl (ut

concedam interim esse

aliquid incorporale

rium, ctmutabuntur no Btatui quem ™
,

;

sed mutari, perire esl pristi-

substantiis duntaxat,
rei

cum

ipsa substantia corpus

dum

mutantur,

amiltunt. El

cujusque) certe post corporale ct incorporale nitertium.

slclhr quidetn de easlo rucnt, sicut

fici

arbor

(7f>),

Q

hil

Age nunc

sit et

tertiam, quod

illa

rccla

roniniolavcnto,accrba sua amittit(Apoc Monles vero tanquam ccra liquescent a conspcctu Domini (l'sal. xcviufi) cum surrexerii Bcilicet confrvngere terram (Isa. u, 19). Sed et
ruliilfl

riim
vi,

ratio

Hermogeniana compererit, qua'

neque corpofacit
:

13).

ralem neque incorporalem materiam

ubi est ?

:

quale est ? quid vocatur? quid describitur ? quid intelligitur?

Tantum hoc

ralio renuntiavit,

nec corpo-

paludcs, inquit, arcfaciam; et quivrent
:
:

invcnient (Isa. xci 17 xcn, 15) lr»us 8i (76). Qua> omnia ctsi altcr putaverit spirilalitor inlorprclanda non tamen potcrit auferre
,

aquam, ncc rtiam mare hac-

ralem maleriam ncc incorporalem.

CAPUT XXXVI.
Sed eccc conlrarium
ralio ei

verilatem

ita

futurorum,

quomodo
:

scripta sunt. Si

subjicil,

aul

alia

fortasse

qn« onim figuno
ncccssc
esl,

sunt, ex rebus consislenlibus fiant

occurit, ex parte corporalem renunlians

ma-

non cx vocantibus

quia nihil potest

teriam,ctcx parle incorporalem. Jam ergo ne neu-

Variae lcctiones.
ahosi Vmrt. « El sic mulabit. Jun. » Quae dum .S,-m/. Obcrth. •» Marc Occanus Fran Paris.Posi vero Rhenanum Higalt. seroai hactcnus ita otnnes deinceps. w Nih2 potest ad simihiudmom dc suo prsestare Rhen. Seml. Oberth. m Virtutcs ct potestates suas Rhen. Pamel. Oberth. Virtate ot potcstatesua Juu. " Iirit lihrn. Seml. Duo vrrba ultima drsunt libcn.rt sequacibus ejus.
'

Divina

1'iimrl.

:

ll

'•>•

Coininentarius.
(7*) Coslum primum ct trrra prima abirrunl. rranstulit hoc Latine magia qaam ad verbum, quia Apoc. \xi, logitur KapfjOiv, id osl, alntf, deindc leglt,

n

cditio

Vulgala habot orvasoi suos,
interpretatio,

ost

aulom eadem
Tortnllia-

propemodum
nus.

quod
oXuvOo;

vortit

Nam
ficus

nihil

almd

est

sive

grossas,

pro eo quod UnBQeet Latine /•;/ mare fam non rsi. Uiiun. C76) El stellos quidem dc ootlo rucnt, sieui /iri arbor. verba baao ox Apooalypai deaampta sunt, UDI sic togitur \\%\ oi aoupsc tou cupavou ;rcsaav
cst
illis
,
: :

fl lorum

noii

invcntus

quam

Qasa in Rhkn. suos.

-

dura adtuic atque acerba. Theodoras SXuvOov vocat eaprifieum. opere de plantis SXi Firi arbor accrba sua anuttit. Grossos

fiv

wjv

T ijv,

,o-

ovxi)

fi&Xtl

tou;
est,

oXuvOou;

au-TJc

Ei stellos dr COSIO rrridrrunt,sirul firus abjicit § rossos suo*cum
a

T«Xott

avijxou

mioufa, hoc

magne yento morrtur. Porro
Latjoi

oXuv8oi

quos

Gravis sunl
fiei

grossos

vocani. hoc est

noudum

maturse, Tertullianua pro grossis verlit, acerba sua:

Hig. (76) Kt jiim marr harlrnus. Hoc est. Non orit amplius. Su' sapra, deooelo, nusquam firt. SlC lib. dc l-.tiam marc barPallio : Hartmus Sodoma. Rltt. Irnus. Alii pro hactcnus liabonl OeeoMSSf, sensus tuiu-. eeset, Btiam Ooeanua iis deerit, sed non insolons ea vox osi hartrnus Tortulliano. qua uliturpro, uim tion cst aut crit. Lk Ph.

255

TERTULLIANI OPERUM PARS

11.

-

SERIES

I,

POLEMIGA.
:

256

trumsit, utrumquc matoria censenda esl? Erit enim * non acccpissct translationem in melius nec quiccorporalis et incorporalis adversus renuntiationem quam compositionis suae applicuisset illi Deus lali
rccta? rationis 92 illius, planc
senleiiline suae sicut

ralionem non reddenlis

nec

alia reddit.

Corporale enim

materiae vultesse, de
ralc

quo corpora edantur ;incorpo-

vacuum 3 enim laborasset. s Verba haec tua sunt quorum te et alibi meminisse oportuerat, ne quid his conlrarium inferres. Sed quoniam dc
natura
:

in
:

vero.incomlitum
csset,

motum
ei

ejus. Si enim,ait,

corpus

mali et boni ambiguitate super materiam in praeteritis

tantummodo
est motus.

nihil

incorporale apparet, id
fuisset,

aliquid

tractavimus
el

'',

Si vero

in

totum incorporalis

solam

propositionem

nunc ad praesentcm ct argumenlationem tuam
hic te

nullum corpus ex ea
tio
1

fieret.

Quanlo

haec

reclior ra(77),

respondebo. Nec dicam,
tertium aliquid
nuntiasse,

et

certum aliquid

nUi quod

si

lam rectas lineas ducis
ratio ista 93 pictor
te

Her-

debuisse pronuntiasse aut bonam, aut
:

malam

5

aut

mogencs, quam esl. Quis enim

bardior non

sed de his

6

quod
:

tibi

libuit pro-

tibi

concedit

parlem substantiae deputare non sil, quia nec corporalis sed accidens
;

motum in secundam ? cum substantiva res
si

custodisse.

Rescindis

enim

quod pro:

forte.

Si esset bona,

substanliae

et corporis, ut actus, et pulsus, ut lapet

bonam nec malam quia cum dicis non desideraret componi a Deo, malam portendis et cum apponis Si esset mala nanuntiasti nec
: :

sus, ut casus, ita

motus.

Nam

sive a semelipso

B tura,non admitteret inmeliustranslationem,bonam »
subostendis
tituisti
n

quid movetur, actus ejus est motus, certe pars substaniiae

ratqueitact boni etmali affinem cons-

non
v

est sicut

tu

motum
Omnia

substantiam

facis

8
,

quam nec

malam

pronuntiasti
te

Ut auetiam

materia

incorporalem.

denique

moventur
ut in-

lem
illud

9

argumentationem, qua putasti
Si bonafuisset materia

propositio-

aut a semetipsis, ut animalia; aut ab

aliis, 94

nem tuam confirmaturum, retundam, oppono
:

animalia (78)

:

tamen nec homincm, nec lapidcm
incorporalem dicimus, quia
et

semper, quare non de-

corporalem
pus habeat
solius

et
et

cor-

siderasset in melius reformari ?

239
aut

Quod bonum,
10

motum, sed unam omnibus formam
quae substantiae
res
est
:

non desiderat, aut non
feclum, ut
fiat

optat,

non capit

pro-

corporalitatis,
95 eis

s'

de bono melius? ^Eque,

qua incorporalia
passiones, aut

adsunt,

£31

aut actus,

aut

tura fuisset, quare

si mala nanon potuerit a Deo converti, ut

officia,

aut libidines eorum (79), non

a potentiore, ut ab eo qui

lapidum quoque naturam
Abrahce? (Matth.

portiones
materiae in

deputamus. Quod

ergo

facit,

portionem

convertere valeat in

filios

m,

9.)

motum

disponere, qui non
substantiae
tibi

ab substan?

Nempe
riae,

ergo non tantum comparas
12

Deum n

mate-

tiam perlinet,

sed ad

habitum

Quid

sed et subjicis, a quo natura materiae devinci
in

enim

si

immobilcm placuisse

inducere materiam

Q

cL

edomari

melius non potuisset. Sed et

quam

numquid immobilitas secunda pars formae videretur ? Sic itaoue nec motus sed de motu et alibi li:

hic

non

vis

natura malam, alibi te confessum ne-

gabis.

cebit 90 (96).'"

CAPUT XXXVIII. CAPUT XXXVII.
Nunc enim video
rcverti,
te

De
rursus rationem
consuevit.

situ materiae id tracto,

quod
qui

et

de motu
infra

13

,

ut

ad aliam
certi

97

perversitatem tuam traducat. Subjacenlem facis Deo

quae

libi

nihil

renuntiare

materiam,
loco,

et utique

locum

illi

sit

Deum.
si

Iu

Nam
gas
!

sicut 98

nec corporalem nec incorporalem inita

ergo maieria.Siin loco,ergo intralocum:

inlra

fers 99
:

materiam,
et

nec bonam nec malam alle2
:

locum, ergodeterminalur a loco,intraquem est:sideterminalur, habet lineam extremam, quam, quantum

proinde supcrargumcntans

«

Si enim, in.

quis, esset

bona quae semper hoc
:

fuerat,

non desi-

proprie pictor (81), agnoscis finem esse omni

rei, cu-

deraret compositionem Dei

mala, jus linea extrema est. Non ergo erit infmita maleria, Variae lectiones. 92 Pamel. Fran. Paris. Rigalt. sic legunt ; alii male, reciprocationis, reparalionis. 93 Rationi satis Rhen. Seml. et Qberth. vel mendorum sequax; alii raliocinariae Jun. Ratio ista est alii. 94 Inanimata Pamel. e cod. Vatic. 95 Incorpora Rhen. Seml. Oberth. 96 Liquebit Rhen. 91 Ilam Rhen. 98 Sicut Fran. Par. " Infci t Semt. l Adlegasset. 2 Snperargumentasset Seml. Oberth. Super argumcntas. Sed enim si Rhen. 3 In \ anum Fran. 4 Relractavimus Rhen. Seml. 5 Aut bona, aut mala iidem. 6 Nec hic Rhen. et sequaces. 7 Apponensostendit edit. Rhen. eodem sensu. 8 El additur Rhen. Seml. et aliis. 9 Si autem Rhen. Seml. Oberth. 10 Cupit male cod. Wouw. n Dominum Rhen. Seml. Pamel. 12 Melius potuisset Rhen. Seml. 13 De moto Rhen. Seml. Oberth.
si

esset natura

Commentarius.
« Ut Quanto hcecrectior ratiol nisi quod sitam n tus et inclmationes. Sic in lib. de Patientia rectas lineas ducis Hermogcnes. Ubi est annotanda cum, inquit, inter sese variis sectarum libidinibus et

(77)

:

proverbialis

formula, a

pictorum arle, qualis erat

sentcnliarum
(80) Sedde tare, nisi est

aemulalionibus discordent.

»

Libidi-

Hermogenes, mutuata, rectas lineas ducere, qualis est cliam illa, ultra lineam. Pam. (78) Vt inanimalia. Valic. cod. mss. inanimata, sed illud nolui immutare, quod eadem reperiantur
infra c.

nibus, dest. studiis.

Rhen.
alibi licebit.

bus

lib.

Subauditur dispupro liquebit, ut in praecedentilicuit, pro, liquit, id est, liquidum evasit.
licebit,

motu et

xciv

et

ejusmodi obsoletis vocibus

uti soleat

Rhen.
(81) Quam quantum proprie pictor. Sic omnino hic locus nam quantum capitur pro in quantum, ut nihil sit opus eam voccm praetermitlere. Pam.
;

auctor, qualis est etiam illa, corporalitatis, et incorpora. Pam. (79) Aut libidines eorum. Ligidicius vocat appeti-

257

LIBERADV. HERMOGENEM.
est
illo,
'*,

258

quaduminloco
determinaturab

aloco

15

determinatur, et

dum
tu

-

dcntur a nobis.

Quomodo

crgo

extrema
:

eum

linea patitur. At

H

habent, utique cx

pristinis,

omnia ex omnibus quando quffi bodie vi-

infinitatem facis, dicens

Infinitaest autem, eo

quod

dentur, aliler liabcant

quam

prislina fuerunt?

sernper est. El si quis discipulorum tuorum voluerit IG avo, non modo n argumentari, quasi infinitatcm
corporisintclligi velis
:

CAPUTXL.
Dicis in

melius reformalam
:

materiam, ulique

**

alquin corporaliter

sam

et incircumscriplam,

sequenlia

immenostcndunt. Unde
18

de deterioribus

et vis

meliora

deteriorum exem-

plarium ferre. Confusa res erat, nunc vero composita est
:

inquis,

nec

tota fabricatur, sed

parles

ejus.

Adco,

et vis ex

compositis incomposita praberi.
rei 25 , id est

corpore

infinita,

non temporc

est.

Et obduceris(82)
ei adscri-

Nulla res speculum alterius
qualis.

non coaein

corpore eam infinitam faciens,

cum locum

Nemo

se

apud tonsorcm (86) pro homine
nisi
si

bcns, intra locum et extremam loci lineam includis.

mulum

inspexit,

qui

putat

bac

Scd tamen, cur non totam eam formaverit Deus, 19 non scio nisi qua aut invalidus, aut invidus. Ilaque
qualis tota fucrit

cxstructione mundi,

dimidium cjus qufn non tota formata sit quaro ut agnoscam. Dcbucrat enim Deus

jam et compta> 2C , informcm ct incultam materiam respondere. Quid 21 spectatum liodie informe in mundo, quid retro
disposiUe
in

malcria, ut speculum
sit

sit

mundus materhe
Graecos
29
,

?

Cum
28

exemplarium
palam
fecissc.

anliquitatis

(83) ad gloriam

operis

p

ornamenli nomine

pencs

mundus

quoinodoinornata'materia' imaginemrefcrl
ut dicas

931
illo

totum ejus partibus cognosci? Certe ex

CAPUT XXXIX.
Sic nuncdefinitiva, sicut rcclius libi videtur,

per
sil et

demulatiorics

233
ut

suas
qute
,

ct

translationes
fabricatur,

;

toto erit ctiam hoc, quod non vcnit in deformationcm. Et supra edidisti non totam eam fabricatum 30 Igilur vel hoc rude ct confusum ct incompo.

comprebensibilis,

inquis,

a

situm

31

non

potest

in

expolilis

et disiinctis et

Deo, quia et convertibilis
partibilis.

ct

dcmulabilis, cl
ejus, inquis,

dis-

compositis recognosci,
lari

quffi

nec partes materiaappel-

Demulationes enim
(84).

dispartuis

convenit,

cum

a forma ejus ex mutalione divisa

tibilem

eam ostcndunt

Et hic

a

lincis

recesserunt.

excidisli (85),

quibus circa pcrsonam Dci usus es,
illam 20

pncscribensDeum

non ex scmetipso
sit

fecisse,
et

CAPUT
dam. Inconditus,
teria'

XLI.
le

quia in partes venire non possot qui

alernus

Revertor ad niolum, ut ubiquc
ct

lubricum osten-

maneusinavum,
bilis.

ac per hoc immulabilis et indivisi-

confusus,et
et

turbulentus fuitmasi.

Si ct

materia cadem a'ternilalc ccnsetur, ne-

molus. Sic enim

olhcundiquc ebullientis
Et ((uomodo
alibi

quc inlium habens neque linem,
poleril pali

cadem

rationc

non "
21

mililudinem apponis
adfirnialur?

3 '-'.

aliusa tc

dispcrlitioncm et dcmulationem, qua
a-ternilalis

cum cnim

vis

maleriam nec bonam nec

ncc
bct

Dem. In cum illo

consortio posita,

particict
:

-'-'

necessc cst et vires, ct leges

con-

diiiones

yetcrnitalis.

.Eque

23

cum

dicis

Partes

autcm cjus omnia
telligi vis,

sinuil

cx omnibus habent, ut ex
:

malam inducere. Igitur, subjacens materia aqualis momenti habens motum, neque ad bonum, neque ad malum plurinnim vcrgil. Si requalis momenti, jam non turbulcnlus, ncc cacabacius 33 sed com,

partibus totum dignoscatur
quffi

utique cas parlcs

in-

positus et
cl

lemperatus
arbilrio

3|
;

scilicet,

qui inter

bonum

cx

illa prolatffi

sunl, quffi hodic vi-

malum suo

agitatus, in

ncutram tamen

Varise
14

ectiones.

ls 1G In iiuo est addit luiiniiam liheu. I'amel. seqq. Jun. n M\o. non motu b'ran. 1!! Ut corporaliter Hhen. Fran. l9 Ul additur a nonnullis. 20 Deum illiim llhen. Seml. '-> Quani rolehat llhen. -'-' Eum illi lihen. Seml. - 3 Atque llhen. Seml. l>amel. 2i Utique deterioribua Rhen. Jun. -' Kst alterius, i. c. Rhen. Seml. 26 Disposita jamet contempia Rhen. uui

In

loco

quo

/«/«•//.

ct

alii

sotus

Rhen. Seml. Oberth. 2U *o'cjjjlo,-, annotuvit. Seml. ™ Praferi Rken. Fabricatam ibid. M El eonfugi el rnihi computum Rhenanut qui mendum agnovit ae proposuii lectionem quam omnes suam fecerunt. Oppones Rhen. Seml. Obert. 33 Cacabatius Paris. ; cacabaceus Fran. " Temporatnr mss. Jun.

legendum putabat eoacepta.

n Tetram

eum

seqq.

-,

"

•'-'

Gommentarius.
ante non scmel iuccrc ct obduci Teriulliano esse refellere et reFelli, sive contraria, ac inter se pugoantia asseren(82)

Ei ohdueeris.

Monuiinus

n u

lat,

alque secum
.1

ila

pugnat. Ll Pr.
•,

lem captum teneri vel tenere. Rhbn. ns. Ita ut evadere non possis. Rio.

-

/•;/

obduce-

(83) Exemplarium anft^uttoto.lnlelligil exemplar. Sic paulo post: « El vis meliora delenorum exem-

planum

ferre. »

Non

aliter

adoersus

Valentinianos

exciditti. A scopo abemsli. puto aUusisse bic ad artem picioris illius Cum enini id inlclligi qucal salis cornmode non recurrendo ad illam allusionem crederem id Terlulliano iinlignum in eo semper immorari. Le Pl. (86) Xemo se apud tonsorem. etC. .VI morem resnam et adpicit, quo speculo uli soleal lonsores;

(85)

lineis tuis

Neque

,

usurpai ugillarium pro sigiilaii. Rio. s ») Dispartibilem v eam ostendunt. lloc estdivisibilem, quod tamen cum superioribus

dit, ut

speculum sit mundus muterue, a quo euam novam voccm, speeiatum derivaril auetor, pro eo
i spcculo apeeiosum apparel mqeil Varro de liog. l.at. Pam. speciendoj quod ibi Bpectent.

Hermogems

verbw non epngrait. Dicebat enim Deum materiam exseipao fnisse, qui lamen eeternus erat el indivisibihs; nunc vero maleriam illain divisibUem pu-

quod

in

:

Nam
lib.

ei

culuin.

IV.

ape< a

259
partem pronus
nae
OC 35
/n-fl
.

TERTULLIANI OPERUM PARS
•!_..
_.

II.

tv.

SERIES

I,

POLEMIGA.

260

el praeceps, mediae, quod aiunt, agi- * ab ipso,
.

(87) aequilibrato

impetu ferebatur.
36 et

.__

r

l-

_

.

Haec,

m-

"

quies,

non

est, haec

turbulentia
et

passivitas (38)
,

non

est;

sed
31

moderalio,

modestia

et justitia

motalionis
Planc,
rct 39 ,
si

neutram

in

huc

et illuc, aut in

partem inclinantis (89) 38 . alterum magis proclinaad bonum, neque ad

communionem. Aut materia, habendo cum illa aliquid et ipse commune et jam in hoc necessitaii subjicis Deum, si fuit aliquid in materia propter quod eam formaret. Commune autem inter
el

pars scilicel Dei per
a

Deus poterat ornari

;

illos facis,

tunc inconcinnilatis, et turbulentiae denotari
Porro,
si

tur.

quod a semeiipsis 42 et semper movenQuid minus materiae quam Deo adscribis? Todivinitatis

mererelur.

neque

lum consortium
nilas

hoc

erit, liberlas et aeter-

malum pronior erat motus, utique inter bonum et malum agebatur ut ex hoc quoquc materiam de:

terminabilem adpareat, cujus

bono pronus
inlra

(90),

motus nec malo nec eo quod in neutrum vergebat 40

motus. Sed Deus composite, materia incondite moventur. Tamen divinum proinde, motu proinde, libero et aeterno. Atquin plus materiae das,
cui licuit sic

moveri quomodo Deo non

licuit.

utrumque ab utroque pendebat 41 , 235 et hoc nomine ab ulroque dclerminabatur. Sed et boet

CAPUT
De motu
et illud

XLIII.

num
ria

malum

in loco facis,

cum

dicis

motum ma:

notaverim.

Nam, secundum

olla.

teriae in

neutrum eorum

fuisse

enim quae
et

in loco erat,

propensum mateneque huc neque illuc

B

similitudinem,

sic erat 43 ,

inquis,

materiae motus
inquietus,

£36

antequam disponeretur, concretus,
Stetit

devergens, in loca

bonum

non devergebat, in quibus erat malum. Dans aulem locum bono et malo,
faciendo localia;
est iit corporalia

inapprehensibilis, prae nimietate
subjicis
:

certaminis. Dehinc
et

autem

in

Dei compositionem,

corporalia ea facis,

quia quae losint.

inapprehensibilem
tarditate
tui
45

habuit conditum 44 motum, prae

cum

habent, prius

Denique
trisi

incondili

motus.
hic

Supra
46 .

certamen

moSi

incorporalia proprium locum non haberent,

in

adscribis,

tarditatem.

Nam

de natura
dicis
:

corpore,
et
lia

cum

corpori

accidunt.

Ad bonum autem

maleriae quoties cadas,

accipe

Supra

malum non devergente
si

maleria, ut aut corpora-

autcm
silionis

esset

maleria natura mala, non accipisset
melius, nec
illi
;

aul localia non devergebat.
subslantias

Bonum
vis.

ergo et

ma-

translalionem in

lum, erras,

esse

Substantias

accommodasset
Finisti igitur

in

Deus aliquid compovacuum enim labonec mate-

enim
gnas,

facis

quibus loca assignas.
materiae

Loca autem assi-

rassel.

duas

sententias,

cum

motum ab

ulraque regione sus-

riam

natura malam, nec naluram ejus a Deo po:

pendis.

CAPUT
Dispersisti

XLII.
de proximo

Horum immemor, postea infers 41 At ubi accepit compositionem a Deo et ornata est, cessavit a natura. Si in bonum reformala est,
tuisse converli.

utique de malo

reformata est; et

si

per componatura
ces-

omnia, ne

quam

contraefc

sitionem Dei cessavit a natura mali,
savit ergo,
et

ria sibi sint relucerent.

At ego colligam singula,
adseveras

mala

fuit

natura ante

compositio-

conferam. lnconditum

motum
:

materiae,
alibi,

nem, nem.

et

desinere

potui

a natura

post reformatio-

ea_mque

adjicis sectari

informitatem

dehinc

desiderare

componi a Deo. Desiderat formationem
aut
seciatur informila-

quae sectatur informitatem,

CAPUT XLIV.
Sed
ut
et

tem quae

desiderat

formationem?
et

Non

vis videri
illam

qualiter

operalum

facias

Deum,

sequitur
tasic

Deum

aequari

materiae,

subjicis

habere

cum Deo communionem. Impossibile enim, inquis, non habentem illam commune aliquid cum Deo, ornari eam ab ipso. Atquin, si commune aliquid habebat cum Deo, non desiderabat exornari

oslendam. Plane a philosophis recedis, sed men et a prophetis. Sloici enim volunt Deum
per maleriam decucurrisse,

quomodo mel

per favos.

At
sed

tu

:

Non,

inquis, pertransiens illam
et

facitmundum,
ei,

solummodo apparens

appropinquans

sicut

Variae lectiones.
Praeceps mediat quod aiunt ginoten Rhen. Seml. Oberth. contra omnes. 36 Terbulenta Rhen. contra omnes Semler conjtcit delenda esse verba. 31 Nutationis Jun. mutationis Rhen. 38 Judicantis Seml. Oberth. 39 Proclivarunt Seml. contra omnes. 40 Vertebat Rhen. Seml. 41 Censebat Rhen. et ejus seqg. contra omnes. 42 Rhen. adjicit bisque legit moventur. 43 Erit Rhen. Seml. 4i Inconditum Rhen. Seml. Oberth. 45 Motus Rhen. et duo sequaces. 4C Accipis supra judices Rhen. Seml. Oberth. 41 Inserens Rhen.,
35

contra omnes.

Commentarius.
(87) Media?, quod aiunt, aginoe. Is motus scilicet qui adeo temperatus ut nullam in partem vergat, parsque nulla praeponderel. Est enim, ut docet Festus, agina foramen cui inserilur et in quo ver-

n

scapus trutinae. Le Pr. Hcec turbulentia et passivitas. In velustis" exemplaribus legitur turbulenta. Verum magis placet turbulentia. Quid passivum vocet Tertullianus,
titur

(88)

multis in locis, prout res tulit, adnolavimus. Hic passivitatem vocat dissolutionem, sive inordinationem atque confusionem. Rhen. (89) Justitia motationis. Sic inilio \\hr\ dePallio, Justitiam pallii dixit. Rig. (90) Nec malo nec bono pronus. Hoc est, neque ad malum, neque ad bonum pronus. Pronus cum
dalivo.

Rhen.

m
facit qui

LlliER ADV.

IIEUMOCHNEM.

262

decor(91) solummodo apparens, et magnes * csl Deidextera et manus ambre per quas operatus est ea qua: 50 molitus est tlsa. xlviii, 13). Opera lapis solummodo appropinquans. Quid simile Dcus enim manuum tuarum, inquil, cceli (Psal. cn, 26); fabricans mundum, ct decor vulnerans animnm, per quas et meususest terramet palmocalut>i yj (lsa. aut inagncs allrahens 1'errum ? Nam clsi apparuit
materias, scd non vulneravit illam,

quod decor aninon cohaesi,
illi,

xl, 12). Noli

ita 52

Deo
lot

a lulari, ut

velis illuni solo

mam

:

el

si

appropinquavit, sed
1'crro.
si

visu ct solo accessu
tulisse ct

ac lantas sub<lanlias pro-

quod magnes
petcrc. Ccrte,
tcria
1 ,

Puta nunc exempla tua comapparendo el appropinquando n:a-

non propriis viribus insiiiuisse. Sic enim clJeremias commendat Ueus faciens terram in va:

fccit

ex

illa

apparuil

fecit,

et

Dcus mundum, utiquc ex quo cx quo appropinquavit. Ergo
nec apparuerat
est,
illi,

leutia sua, parans

orbem intelligentia sua,
53

et

suo
7).

sensu extenditcwlum

(Jerem.

li

15

;

Psal lxiv,

quando non
apparuisse

fecerat rclro,

nec
suae

Ife sunt vircs ejus, quibus enixus, totum hoc condidit.

appropinquaverat. Et cui crcdibilc
materiac?
'

Deum non
credi-

Major

est

gloria

cjus,

si

laboravit.

Deniquc

vel

qua consubstantiali

septima die rcquievit ab operibus(Oen. n, 2j.

Ulrum-

pcr a>ternitatcm ? ab

ea longe fuisse

quem

mus ubique
iii).

,8

apparcre? cui etiam inanimalia et inin *-$JJ7

que suo more. Aut si apparens solummodo et adpropinquans fecit hunc mundum, nunquid cum fa-

corporalia (92) laudes canunt

apud Danielem (Dan. B cere desiit, rursus *$&H apparore et appropinquare cessavit? Atquin magis apparerc coepit, ct ubique (p-io Deus a maconveniri Deus, ex quo faclus est mundus. Vides teria tantum distabat, ut ncque apparcret nequc apcrgo qucmadmodum opcralione Dei universa conpropinquaret ante mundi molitioncm ? Credo, pcreQuanlus hic locus
grinatus est ad illam de longinquo,
voluit apparcrc el appropinquare.

cum primum

ci

sislunt

5 '',

valentia lacientis terram (93), intelligen-

lia parantis

orbem,

et

sensu
animi

cxtendeniis cuelum

non apparenlis

solummodo, nec appropinquantis,
sui

CAPUT XLV.
At
enirn
a

sed

adhibentis tantos

nisus,

sophiam,

valentiam, sensum,
prophcla*
et apostoli

sermonem, spiritum, virtutcm-

non

ita

tradunt
et

quie

mundum

Dco

factum,
materiae,

apparcnle solummodo
qui nec materiam

non erant 55 necessaria, si 56 apparendo tantummodo et appropinquando profectus fuisset 51 ,
illi

uppiopinquante
''

ullam
ini:

HffiC

autem sunl

invisibilia ejus (94), quse

secundum

nominaverunt, sed primo
tiuiu

Sophiam condilam

apoitolum abinstitutione
spiciantur (llom.
II,

mundi

56

de factisejus con-

uiarum

iu opera ipsius (Prov. vill, 22}

dc-

20),

non materiae ncscio qua',

hinc ct

sermonem prolalum, pcr quem omnia
i,

facta

p

scd scnsualia ipsius. Quis

sunt, ct sine quo factum est nikil (Joan.

3).

Deni-

minifDe quo exclamat

59

:

cnim cognovitsensum DoOpro/ondum divitiarum
(Rom.
xi, 33).

que sermoneejus cosliconfirmita sunt y et spirita ipsiut universas virtutes eorum(Psal.

et sophias, ut ininventibilia judicia ejus,et ininves-

xxxm,

6). llic

tigabiles (95) vite ejus!

Quid

naec

Variae lectiones.

Rhen. Seml. Oherth. 50 Atquc molitus Rhen. Seml. Obcrth. 51 Rlicnan. et nost eum, ut solent. Seml. Obcrlh. inverswne lcgunt : ccelum el palmo terram. 5 Non ita Rhen. Seml. Ccelos Rhcu. Seml. Qberth. 5* Univorsa eonstituit. Rken. Sewl. " Brant Rhcn. Seml. '*° Utapparcndo Oberth cum iisd. 51 Abesse fuisset vult. Lat. M De non mscr. Rhcu. ncc Scml., nec Oberth. 5 J tvl clanial profundum iidem. paritcr leg.
Lat.
Inilia
-'
'

4U Undiquc

M

:

;

CommeiHarias.
qui dccur. Id est, aliquis decor. Sed hoc ab Hhenano cst. Nam anloa legebatur. « Patit quid docor solummodo apparens. i Quod rcclum est. Dccor solummodo Bpparens facit aliquid, hoc cst vulneral auimum, ut ipse mox dicet
(91) Sicui jacit
el

Huilinus,

lib.

n, adv.

Ilieronymum. Cui idem

Lucrclius, iv

:

Bed lamen osto jam quaniovn oiis honoro, Cni Veneris memnria vis omnihue axhortatnr, etc.

Hieronymus respondet, quidquid dc eo scripserat «ua in Danielem prffifalione, ex sonlentia Ilebraorimi durisse. Quid 1 ijuod idem Hierooymus epist. ad Demetriadem de Virginitato sorvania, citet ei ipsius hymni pnemissis, qu;r similitor in Hebrseo uon habentur, illud quod saccensus sit iguis 49

Rig.

tnanimalia ct incorporalia. Alludit ad hympuerorum Dan. iii juxta editionom Cheodolionis nam io Hcbrav non habcri reolo annolavil B. Hieronymus. Eumdem etitm citat oxomologesis titulo B. Cyprianus libris de Lttpsis el ie Oratione Uominica. Qui toci annotandi pro dicti livmm eanonica auctoritate, quam etiam Eoclesia
(92)
iiiiin

triuin

Quomodo otiam D. Augustinus, illud cx ejusdem proiomio. Quoniam justus es in omnibus qua> leci^ti nobis, epi>t. 1-22. Pam. (93) \'dleiititifticientistcrram,cle. Joromi.o U, vooos Grrecee sunl rfj icryrjx, -aj 309(3, Tij ouv^Oct. Pro
oubitorum,

;

quibus lianslulit ot bic et paulo posl auctor. valcutiam, id cst, fortitudincm. inteliigenliam, sensum. Pam.
(94^

mundi
1.

Invisibilia ejus. etc. Pro, invisibilia Dei a creationo oroaluris inlollocla vidontur. Hom.

ilb tnbuit,

iu

qua non modo nunc
initio

tuor lemporum, sed ab

in sabbatis qoanascentis Ecclesise,

Li:Pu.

Bemper

omni solemnitate in saoria fidefiaai deIrium puerorum hvmutim, tostanwr n.ugusunua Berm. W, de Tempore (qui eumdem etiam noimnatim cilatep. 186, dc Jcjunio Sabbati),
in oaiiiatuin

[95 lninventibiliajudiciaejus,et intnvestigabibss, eto. Quando pertinaciter consentinnt exemularii

fuiase

qoSB yidimus onuaia. arbitror ir.mvoutibilia dioium pcrindc ac si dicas mcompertibiiia, nempe qua* myeniri nequeant, ct cognosci quamUbet aiuutamur,

263

TERTULLIANI OPERUM PAR«
nec investigari nisi a solo Deo
investigabilia,
si

II.

SERIES
co

I,

POLIiMICA

264

magis sapiunt, quam ut|tx nihilo omnia facta sint? * probalur
quae

nec invenire
;

possent

alioqui

ex materia sunt

investigata et

invenla.

Igilur

in

quantum
in

constitit

maieriam nullam
lem

fuisse ex

hoc etiam quod nec tainducitur,

omnia a Dco ex nihilo facta, nisi quod Hermogenes eumdem statum describendo materiae, quo 61 est ipse, inconditum, confusum, turbulentum ancipitis et praecipitis et fervidi motus, documentum 62 artis suae dum oslendit, ipse se pinxit.

competat fuisse

qualis

tantum
Varice lectiones.

60

Probarelur iidem conira omnes.

61

4/.

quod

est ipse. G2

Documentis Rhen. Seml. Oberth.

Commentarius.

quemadmodum
investigari

et investigabile hic significat, quod non potest. Meminisse autem debemus

inventibilia pulavimus. Rhen. — Ininventibiliajudiciaejus,elc.lnGr?ecoes\.ti.v\)&-

aliquando legendum
est

Id

Tertullianum in reddendis Graecis duriusculum esse. quod in superioribus libris indicavimus. Erat autem haec vox vulgo forlassis usitatior. Nos vim
vocabuli,

Graeci

quod

est

avsiUpeuvrja attendentes,

impervia et incomprehensibilia, ut Porro parum intcrest si legas investigabiles aut ininvestigabiles, ulrumque enim reddi potest ex Graeco dvs^^vlaaT-oi. Le Pr.
peuvrja,

hoc

vulgus

legit.

Q.

SEPT.

FLOR. TERTULLIANI
LIBRI

ADVERSUS MARCIONEM
QUINQUE

239
Murcio Synopein Pontonatus
se ferens
est circa

SYNOPSIS HISTORICA.
148, imperante Antonino. Hicinitiovitce castitatem praz

annum
est,

parentenatus catholicat communionis episcopo. Postea, cum virginem ad amasset ea abusus est. Ob hunc igitur incestum Ecclesia ab ipsoparente pulsus est, viro cum primis religioso, ac veritatis amore flagrantissimo, etin episcopalis muneris administratione prazstan-

monachorum instituta professus

tissimo. Cui

obtinuit.

cum Romam
:

Marcio diu,

multumque

supplicasset,ac p&nitentiam postulasset, apatreprecibus nullis

itaque se contulit, et seniores adiens, qui ab apostolorum discipulis edocti, adhuc supe,

rerant ut in,communionem admitteretur frustrapetiit. Quamobrem exstimulatus invidia, ac ira percitus, illisdixit

Ecclesiam vestram ego dissociabo,

in

eamque schisma sempiternumimmittam;

et discedens,

ad impostoris Cerdonis hceresim confugere in animuminduxit(S. Epiphanus, haeres, 42). Cerdonis hxc erant dogmata: Deumlegis conditoremalium esse a Patre Domini nostri Jesu Christi; hunc bonum fuisse illum malum ; Jesum Christum veram nostraique consubstantialem carnem non assumpsisse, nec de
virgine

Maria natum
illis

f