Hni

BoQBflB

ms
tfflfl

Hl

'•' UUOBB
DHn
GsB
Uflfl
'-'•'.

BKfc&Ctt

W» W* &m
<3«

1

m m&m

Digitized by the Internet Archive
in

2011 with funding from
University of Toronto
I

http://www.archive.org/details/sanctiaureliiau06augu

PATROLOGLE
CURSUS COMPLETUS
SEU BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA,

NIUM SS. PATRUM, DOCTORIM SCRIPTORUMiE ECCLESIASTICORUJL
SIVE LATINORUM, SIVE GR/ECORUM,

71

AB JEYO APOSTOLICO AD TEMPORA INNOCENTII III (ANNO 1216) PRO LATINIS ET AD CONCILII FLORENTINl TEMPORA (ANN. 1439) PRO GRA£CIS FLORUERUNT.

RECUSIO CHRONOLOGIGA
OMNIUM QILE EXSTITERE MONUMENTORUM CATIIOLIC.E TRADITIONIS PER QUINDECIM PRIORA
ECCLESIiE SyECULA,
JUXTA EDITIONES ACCURATISSIMAS INTER SE CUMQUE N0NNULLI3 CODICIDUS MANUSCRIPTIS COLLATAS, PERQUAU DILIGENTER CASTIGATA DISSERTATIONIDUS. COMMENTARIIS, VARIISQUE LECTIONIBUS CONTINENTER ILLUSTRATAJ OMNIBUS OPERIBUS POST AMPLISSIMAS EDITIONES QU.fi TRIBUS NOVISSIMIS S.CCULIS DEBENTUR ABSOLUTAS DETECTIS, AUCTA J INDICIBUS PARTICULARIBUS ANALYTICIS, SINGULOS SIVE TOMOS SIVE AUCTORES ALICUJUS MOMENTI SUBSEQUENTIBUS, DONATA \ CAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE DIS-POSITIS, NECNON KT TITULISSINGULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPERIOREM DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATK" RIAM SIGNIFICANTIBUS, ADORNATA; OPERIBUS CUM DUBIIS, TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA DUCENTIS ET AMPLIUS LOCUPLETATA INDICIBUS AUCTORUM SICUT ET OPERUM, ALPHABETICIS, CHRONOLOGICIS, STATISTICIS, 6YNTHETICIS, ANALYTICIS, ANALOGICIS, IN QUODQUE RELIGIONIS PUNCTUM, DOGMATICUM, MORALE, LITURGICUM, CANONICUM, DISCIPLINARE, HISTORICUM, ET CUNCTA ALIA SINE ULLA EXCEPTIONE SED PR.BSERTIM DUOBUS INDICIBUS IMMENSIS ET GENERALIBUS, ALTERO SCILICET RERUM, QUO CONSULTO, QUIQUID NON SOLUM TALIS TALISVE PATER, VERUM ETIAM UNUSQUISQUE PATRUM, NE UNO QUIDEM OMISSO, 1N QUODLIBET TIIEMA SCRIPSERIT, UNO INTUITU CONSPICIATUR ALTERO SCRIPTUR/E SACRyE, EX QUO LECTORI COMPERIRE sit OBVIUM quinam PATRESET in quibus OPERUM SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUM S. SCRIPTUR.fi VERSUS, A PRIMO GENESEOS USQUE AD NOVISSIMUM APOCALYPSIS, COMMENTATI SINT. liDITlO ACCURATISSIMA, CfiTERISQUE OMNIBUS FACILE ANTEPONENDA, SI PERPENDANTUR CHARACTERUM NITIDITAS CHART.fi QUALITAS, INTEGRITA6 TEXTUS, PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIETAS, TUM NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO PATROLOGI.fi DECURSU CONSTANTER SIMILIS, PRETII EXIGUITAS, PR.ESERTIMQUE *» ISTA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOLOGICA, SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM, PRIMUM AUTEM INNOSTRA BIBLIOTHECAjEX OPERIBUS ET MSS. AD OMNES .ETATES, LOCOS, LINGUAS FORMASQUE PERTINENTIBUS COADUNATORUM.
J

\

J

;

SERIES LATINA
IN

QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQCE ECCLESI.E LATINyE A TERTULLIANO AD INNOCENTIUM III

AGGURANTE
SIVE

J.-P.

MIGNE,
R VMOS

Bibliothecre Clerl univcrsse

CUASUUM

COMPLETORUM

IN

SINGULOS

SCIEXTI.E

ECCLESlASTIC.E

EDITORE

PATROLOGVE LATWM TOMUS
S.

XL.

AURELIUS AUGUSTINUS.
.

«

C

»

P- Sr»

PARISIIS
APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET
IN VIA DJCTA
:

J.-P.

MIGNE SUCCESSORES
DU MAINE
127.

AVENVE DU MAIXE,

189,

OLIM CHAUSSEE

1887

CUchy.— Ex

typis

PAUL DUPONT,

12, via dicta Bac-d'Asnieres.

48.". 86.

THE INSTITUTE OF MEDIAEVAt STUDIES 10 ELIVISLEY r-LACE

TORONT^

5,

CAf.'AOA,

DEC

5 1331

3 040

TRADITIO CATHOLICA.
S&CULA
IV-V.

ANNl

387-430.

SANGTI AURELII

AUGUSTINI
HIPPONENSIS
BPISGOPI

OPERA OMNIA
POST

LOVANIENSIUM THEOLOGORUM RECENSIONEM

CASTIGATA DESIO AD MANLSCRIPTOS CODICES GALLICOS, VATICANOS, BELGICOS, ETC,

NECNON AD EDITIONES ANTIQUIORES ET CASTIGATIORES,
OPERA ET STUDIO

MONAGHORUM ORDINIS SANGTI BENEDICTI
E CONGREGATIONE
S.

MAURI.

EDITIO NOVISSIMA, EMENDATA ET AUCTIOR,

ACGURANTE
IfilltMOTHEC.l-:

J.-P.

MIGNE
I

CLERI
SIVE

XIVKRS.K

CURSUUM COMPLETORUM

IN

SINGULOS SCIENTI^2 ECCLESIASTIC.E RAMOS EDITORE

TOMUS SEXTUS.

PARISIIS
APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET
IN VIA DICTA
:

J.-P.

MIGNE SUGCESSORES,
DU MAINE,
127.

AVENUE DU MAINE,

189,

OLIM CHAUSSEE

1887

TRADITIO CATHOLICA.
SACULA
IV-V. ANJSI 387-430.

ELENCHUS
AUCTORUM ET OPERUM QUI
IN

HOC TOMO XL CONTWENTUR.

S.

AUGUSTINUS, HIPPOXExXSIS EPISCOPUS.
octoginta
Col,

De
De

diversis
liber

Qucestionibus

tribus

unus.

11

De Conjugiis De Mendacio

adulterinis libri
liber nnus-

II.

451

diversis

Qu?estionibus
II.

ad Simpli101

cianuin

libri

Contra Mendacium liber unus. De Opere Monachorum liber unus.

De
De

487 517 547
581

octo

Dulcitii

Qurestionibus liber

unus.

147

De Divinatione daemonum liber unus. De Cura pro mortuis gerenda liber
unus,

Fide

rerum quae

non

videntur

591
611
tracta-

liber unus.

171
liber unus.

Operibus liber unus. Enchiridion de Fide, Spe et Chariet

De Fide De Fide
tate

et

Symbolo

181

De Patientia liber unus. De Symbolo ad Catechumenos
tus IV.

197

627
Christiana
tractatus

De
231

Disciplina

liber

unus.

unus.

De De De De De De

Agone

Christiano, liber unus.

Catechizandis Rudibus liber unus.
Continentia liber unus.

289 309 345 373 395

Bono Conjugali
Bono

liber unus.

Sancta, Virginitate liber unus.
Viduitatisliber unus.

429

De De De De De De

Cantico novo tractatus unus. quarta Feria tractatus unus.

Cataclysmo tractatus unus. Tempore Barbarico tractatus unus.
Utilitate Jejunii tractatus

unus. Urbis Excidio tractatus unus.

669 677 685 693 699 707 715

APPEMDIX.

Liber sententiaruni XXI. Dialogus qmestionum

/zo

LXV.

733

Liber de Fide ad Petrum.

753 779
831

De De De De

Spiritu et
Ainicitia.

Anima.
dilectionis.

De Conflictu vitiorum et virtutum. De Sobrietate et Castitate. De vera et falsa Pcenitentia. De Antichristo.
Psalterium quod Augustinus matri suse composuisse fertur.
Expositio cantici Magnificat. Traetatus de Assumptione B. Mariae.

1091

1105 1113
1131

Substantia

diligendo Deo.

843 8i5

1135

1137
1141

Soliloquia.

8G3
901

Meditationes.

De

Visitatione infirmorum.

De

1147

Contritione cordis.

943
951

Manuale.

Sermones rum.

de

Consolatione

mortuo1159
conversa-

Speculum.

Speculum

aliud

quod

dicitur Peccatoris.

967 983
991

De

Rectitudine

catholica;

tionis.

U69
1189
1201

I)e triplici habitaculo.

De De De De De De

Scala paradisi.

997
vitae.

Cognitione verae
Vita Chritiana.

1005
1031
1

salutaribus Documentis.

47

De Symbolo. De esu agni. Sermones ad Neophytos. De Contemptu mundi. De Bono disciplime.
Sermones
alii

1209 1215 1217
1221
eremo.

duodecim abusionum Gradibus. septem Vitiis et septem Donis Spi-

1079 1089

ad populum.
fratres in

Sermoncs ad

1233

ritus sancti.

IN

SEXTUM TOMUM
PRjEFATIO.
:

Exhibentur hoc sexto volumine Opuscula variaAugustini.quae conducunt ad inlbrmando9 mores praeclara quidem illa, et ingentis per se pretii, sod ordinis melioris accessione habitura splendorem hic novum ac lucem. Nempe istae lucubrationes in cditionibus ante vulgatis sic distractoe erant, ut quaedam in
tonio socundo ac tertio iuter exegcticos Hbros,

quaedam vero inter polemicos tomo sexto, tomo nono
ut quae

aliue

post Tractatus in

Joanncm legerentur

:

quam

dispositionem Erasrni olim cura institutam.tametsi postea
;

recepta e9t a Lovaniensibus Theologis, mutare hac nova editione decrevimus

ejusdem generis
a studiosis, et

aut similis argumenti sunt, ea contincntcr ac ordinate perlecta et intelligantur

mclius

eorum

altius

animis mentibnsque mandentur.
libros

Principio

damus Quacstionum

qnosdam,

in

cianum, Augustinojam cpiscopo cum illos edidit, nis non rectr senserat in scriptionibus aliquot suis, hoc in opere sub exordium episcopatus sui scripto resipiscens emendavit, et abjecitque errorem suum, apostolico prxcipue, sicuti in libro de Praesdestinaquod nihilominus divino muneri ac retione sanctorum profitetur, convictus testimonio, ex I Cor. iv, 7 velationi tribuendum Vir sanctus ibidem agnoscit. Quanquam ergo illa ad Simplicianuin disputatione rem alicubi verset in utramque partem, dubitanti parum dissimilis (quod profecto disputandi genus leclorem attamen se jam tum antequum Pelagiana hxresis apparel, sic dissepostulat sagacem vigilantemque) ruisse dicit de dono perseverantiae scribens, ut neque remanserit aliquid quo vocetur in dubium gratiam Dei nun secundum merita noslra tlari, et satis egerit etiam inilium fidei esse donum Dei, utque ex iis qux ibi
: ;

quibus sunt nominandi praecaeteris libri ad Simpliquam dignissimi. Nam qui prins de fidei el gratiaedo-

dicta sunt, consequentcr eluceat, etiam usque in (inem perseverantiam

nonnisiab eo donari, qui nos praedesti-

navit in

suum regnum

et

gloriam.

Opusculorum quae ad mores magis attinent. Primum ex his librum de Fide rerum quae non videntur, restitutuimus Augustino, cui perperam fuerat Erasmi et Lovaniensium Theologorum sententia ereptus. Subsequitur opusculum de Fide et Symbolo, quod Hipponcnsis concilii episcopisacceptum referredebemus,quorum ju^sioneAugustinus episcopalibus nondum infulis exornatus
Finitis Quaestionibus. series incipit
id

argumcnti

tractavit in illo totius Africae plenario

consessu

;

quem etiam tractatum

amicis studiosissime

instantibusin librum redigere compulsus est. Proxime adjungitur liber de Fide et Operibus,iti eos publi-

admittendos ad Baptismum, et praoepta moiurn nonnisi post Baptismum tradonda, ot demum baptizatos chrislianaj lidei merito salvandos esse, eti.unsi mores quantumlibet iniquos nunquam mutarint. Quam tertiarn opinionem cuin perniciossimam judicaret S. Doctor, convellendam suscepit non semel, sed manu amica semper et pacifica quia profectam ab auctoribus haud dubie catholicis ac piis quibus dum occurrit in lib. 21 deCivitate Dei, cap. 17, Nunc jam, ait,
catus, qui sentiebant et
citra discrimen
;
:

omnes

cum

agendum esse video el pacifice disputandum. Hinc longe abesse non oportuit Enquo doctrina traditur de Fide, Spe et Charitate opusvere aureum, nocturna et diurna manu vcrsandum.Liber de AgoneGhristiano eodem fere speclat, fidei Regulam continens et praceptavivendi.Hos de Fide libros excipit opus de Catechizandis rudibus,editum rogatu diaconiCarthaginensis Deogratias,ad quem saepius primis fidei elemenlis imbuendi deducebantur sacrarum litterarum rudes. Succeduut simul cum tractatu de Continentia, quoe malcriae et argumenti sui affinitate conjunctae sunt inter se lucubrationes, de Booo conjugali, de sancta Virginitate, de Bono Viduilatis, deConjugiis adulterinis. Postea de Mendacio,et contra Mendacium ac,ne singula persequamur,ordine omnia certo proprioque sunt collocata. Verum,quod reicaput existimamus.criticorum in ipsa Opusculajudicium,si quis forte injecitde auctore scrupulum, ad cxamen vocatur quaedam proe pro nothis haberi volebant, genuina esse monstrantur
misericordibus nostris
chiridion,
: :
:

;

alia e contrario quaj

solcbant genuinis adjungere, vel repudiantur ut notha, vel aliquo discrimine sepa-

rantur ut dubia. Ilujus posterioris generis sunt tractatus de Symbolo ad Catechumenos, et alibi
ex

quidam

tomo nono

translati

huc

libelli sive

Sermoncs, quo9

in

extrema voluminia parte minulioribus typis

excusos reprojsenfainus.
In adornanda quoque Appendice nec exigua cura, nec inauis labor impensus est. Opusculorum subdilitiorum quoesiti suutei repertiplerumque auctores. Hugoni Victorino vindicatur libcllusdeSubstantia dilectionis eide.mque ipsi redditur opus de septem Vitiis,et septem Donis Spiritus sancti. Liber de Scala Paradisi restiluitur Guigoni Carthusiano de Cognitione verae vitae,Honorio Augustodunensi de Vita christiana. Fastidio Britoni Paulino Aquileiensi, de salutaribus Documentis, de Conflictu vitiorum et virtutum,
; :

:

:

Ambrosio Autperto de Rectitudine catholicae conversationis, ac proinde etiam de Vanitate saeculi, Eligio Noviomensi de Bono disciplinee, Valeriano Cymelensi episcopo, etc. Libellus de Amicitiaex Aelredo
:

:

PATHOL. XL.

?\
f

i

V"^0

;

11

DE DIVERSIS QILESTIONIBUS LXXXIII,
:

S.

AUGUSTINI

.2

abbate Rhievalleusi, Expositio cantici Magnificat ex Hugone Victorino, ex Anselmo liber de Contritione cordis. et tractatus de Antichristo ex Alcuino decerptus ostenditur ne quid hic addamus de iis opus iquaedam auc lis quae suo loco observamus ex Augustino aliisque scriptoribus delibata conflataque quaedam autem Alchero monachoCistercieriBi, forte Joanne abbate Fiscannensi, puta Meditationes, etc.
; ;

aut non
Praefixis

multum

demum

antiquiore consarcinatore,scilicet de Spiritu et Anima,Manuale,ac de Diligendo Deo, Admonitionibus in Opuscula, quid probum, qui eruditum, quid lectu dignum sit i

camus.
Vide prxterea

Ubrnm

Retractationum, col. 624, averbts, Est etiam inter M. scripsimus, usgue ad cul. 630, verbis, Uttum anima a se ipsa sit.
1, cap. 26,
t.

1,

illa q

S.

&URELII &UGUSTINI
HIPPONENSIS EPISGOPI

DE DIVERSIS QU^ISTIONIBUS LXXXIII
LIBER UNUS"
Qu^STio prima. Utrum anima aseipsa
sit.
1

».

IV.

verum est ; et omnis aniest, quo veraanima est.Omnis igitur ma eo anima anima a veritate habet ut omnino animn. sit. Aliud autem anima est, alifid veritas. Nam veritas falsitatem nunquam patitur, anima vero saepe fallitur. Non igitur, cum a veritate anima est, a se Deum igitur haipsa est. Est autem veritas Deus

Omne verum

a veritate

Ut
est.

sit

Qux homo
si ita

sit

causa ut

sit

homo

deterior.

deterior aut in ipso causa est, aut in

alio aliquo,

aut in nihilo. Si in nihilo, nulla causa
accipitur in nihilo,

Aut

quod homo ex

nihilo faetus,vel ex

rursum

in ipso erit

iis quae ex nihilo facta sunt causa,quod ejusquasi materies

est nihilum. Si in alio aliquo,

:

quolibet alio

homine

;

an

in eo

bet auctorem ut
II.

sit

anima.
libcro arbitrio.

De

par esse non potest. Alioquin justitia,quae sua cuique tribuere debet,de rebus auferatur necesseest. Hominem ergo Deus

Omne quod

fit, ei

a quo

fit

cum

fecit,

quanquamoptimum
erat ipse. Melior

fecerit

;

non tamen

autem homo est qui voluntate, quam qui necessitate bonus est. Voluntas igitur libera danda homini fuit.
id fecit

quod

III.

Utrum Deo auctore

sit

homo

deterior.

Nullo sapiente homine auctore fit homo deterior Non enim parva ista culpaest.imo tanta est,quae in sapientem quemvis hominem cadere nequeat.Est
*

neque homo sit Sed non in Deus causa est. Si ergo in homine, aut vi, aut suasione. Sed vi nullo modo, ne sit Deo valentior. Siquidem Deus ita optime hominem fecit.ut si vel let mancre optimus, nullo resistente impediretur. Suasione autem alterius hominis si concedimus hominem depravari, rursum quaarendum erit, suasor ipse a quo depravatus sit. Non enimpotest pravus non esse talium suasor. Restat nescio quid, quod nec Deus, nec homo sit sed tamen hoc quidquid est ', aut vim intulit, aut suasit.De vi hoc respondeturquod supra: desuasione autemquiddquid est, quia suasio non cogit invitum,ad ejusdem hominis voluntatem causa depravationis ejus redit,sive ali;
:

utrumin Deo, an in quod neque Deus, Deo bonorum enim

autemDeus omni homine sapiente praestantior.Multo minus igitur Deo auctore iit homo deterior. Multo» enim praestantior Dei voluntas, quam hominis sapientis est. Ulo autem auctore cum dicitur, illo volente dicitur. Est ergo vitium voluntatis quo est
quod vitium si longe abest a Dei voluntate, ut ratio docet.in quo sit quaerendum est.

quo, sive nulllo suadente depravatus

sit.

V. Utrum animol irrationale beatum essc possit.

homo

deterior

:

Animal quod caret ratione,caret scientia.Nullum autem aniinal quod scientia caret, beatum esse potest. Non iixitur cadit in animalia rationis expertia ut

beala sint.

* Editi Rat. Er. et libri M. etiam. Ven.

aliquot.

Mss.,

quamvis. Sic
1

Kr. et octo Mss., sed etiom hoc
et

quidqtdd

est.

Sic

(a)

Iuchoatus 6ub finem auni 388.

Lugd.

Ven.

M.

ADMOMTIO TP. BEKEPICT1N0RUM. Recognitus est de novo (prasens Liber de Diversis Qurestiouibus LXXXIIIJ ad codiees Mss. quindeciin, scilicet ad Roruanos bibliothecae Vaticanae duos, ad Parisienses Regise bibliothecae unuin. collegii Navarrici duos, Sorbonici unuui, Augustiuiauoruui majoris couventus unuin, abbatue Geaovefteann uuum, Geruianensis nostri coanobii unum, ileib ad S. Mauri Fossateusis, S. Beuigui Divionensis, S. Michaelis in Periculo ruaris ununi, ad duos Cistereienses, et ad unuin illustrissimi domiui D. de S. Georges episeopi Claromontaui. Adbibita» suut etiaui variantes leclioues, quas ejusdem opusculi castigandi studio Tbeologi Lovanienses collegeruut et Belgicis quinque Mss Postremo collatsa autiquiores editiones, Rat. id est quffi Augustini RaliapODensjs cura Lugduni per Joau.Treschel excusa est auno 1497 Er. quam recensuit Uesiderius Erasmus et Probeniano prelo edi curayit Basileae, an. 1528, Antuerpisc impressa est Plantiuianis typis,an 1576. et editio Lov. quai ex Lovauieusium Theologorum recensioue Prxterea comparavimus eas omnes editiones initio ftetr. et confes. t. 1, mcmoratas. M.
;

: ;

13
VI. De malo.

LIBER UNUS.
Omne quod
est,

14

aut eat corporcum, aut incorposensibili,

incorporeum autem inOmne igitur quod est, sine aliqua specie non est. Ubi autem aliqua species, necessario est aliquis modus, et modus aliquid boni est. Summum ergo malurn nullum modumhabct;
reum. Corporeum
telligibili

mundo, qui profecto corporeus est et sensibilis.et ud Deum, id est veritatem, quae intellectu et interiore mente capitur, quae semper manet et ejusdem modi
est, qua3

specie continetur.

non habet irnaginem

falsi, a

qua discerni

non

possit, tota alacritate converti.

X.

Utrum corpus a Deo
a Deo
:

sit.

Omne bonum

enim omni bono. Non est igitur quia nulJa speoie continetur, totumque hoc nomen mali de speciei privatione repertum est.
caret
;

quantum speciosum

est

omne speciosum bonum, in et omne quod species con;

tinet,speciosumest.Omneautemcorpus,utcorpussit,
specie aliqua continetur.

Omne

igitur corpus a Deo.
sit.

VII. Qiue proprie in

animante anima dicatur.

XI. Quare Christus de femina natus

Anima aliquando
gatur; veluti
dicatur. Sed

cum mente intellicum dicimus hominom ex anima et
ita dicitur, ut
:

Deus cum

liberat,

non partem aliquam

liberat
est.

sed totum liberat, quod forte in periculo

Sa-

corpore constare

aliquando

ita,

ut excepta mente
iis

pientia ergo et Virtus Dei, qui dicitur unigenitus Fi-

cum

excepta mente dicitur, ex

ope-

ribus intelligitur quae
nia. Bestiae

habemus cum

bestiis

commusem-

namque carent
Utrum per
se

ratione, quae mentis

homine suscepto libcrationem hominis indicavit. Hominis autem liberatio in utroque sexu debuit apparere.Ergo, quiavirum opportebatsuscipere.qui
lius,

per est propria.
VIII.

sexus honorabilior

est,

anima moveatur.

sexus liberatio hinc appareret, quod

consequens erat ut feminei ille vir de fe-

Moveri per se

animam

sentit, qui sentit in se esse

mina natus

est.

voluntatcm.Namsivolumus.non aliusdenobisvult. Et iste motus animae spontaneus est hoc enim ei tributum est a Deo qui tamen motus, non de loco in locum est, tanquam corporis. Localiter enim moveri corporis proprium est. Et cum anima voluntate, id est, illo motu qui localis non est, corpus suum tamen localiter movet, non ex eodem monstratur et ipsa localiter moveri. Sicut videmus a cardine moveri aliquid per magnum spatium loci, et tamen ipsurn cardinem non moveri loco.
; :

XII. Sententia cujusdam sapienlis (a).

Agite, o, inquit, miseri moriales,hoc agite ne un-

quain polluat hoc domicilium malignus spiritus ne
;

sensibus immixtus incestet animae sanctitatem, lu-

cemque mentis

obnubilet. Serpit hoc

malum

per

om-

nesaditussensuales;datsefiguris,accommodatcoloribus,adhaeret sonis, latet in ira,in fulluciu sermonis,
odoribus se subjicit, infundit saporibus, acturbidi motus illuvie tenebrosis affectibus tenebrat sensus \

IX.

Utrum

corporeis sensibus percipi veritas possit.

quibusdam nebulis implet omnes meatus intelligentiae,per quosexpandere lumen rationis radius mentis
solet.Etquia radius aethereae lucis est,in eoque spein hoc enim Deus, in culum divinae praesentiae
:

Omne quod corporeus sensus attingit, quod et sensibile dicitur, sine ulla

intermissione temporis comcapilli capitis nostri crescunt,

mutatur(ft):
vel

velutcum

corpus vergit in senectutem.aut
perpetuo id
fit,

in

juventam
:

ef-

florescit,

nec omnino intermittit
percipi non polest

fieri.

Quod autem non manet,

illud

enirn percipiturquod scientiacomprehenditur.Com-

hoc voluntas innoxia, in hoc recte facti meritum reDeus ubique praesens est; tunc uutem unilucet cuique nostrum simul est, cum mentis nostrae illibata puritas in ejus praesentia se e-ise putaverit. Ut enim visus oculorum, si fuerit vitiatus, quidquid
:

prehendi autem non potest quod sine intermissione mutatur.Nonestigiturexspectandasinceritasveritatis a sensibus corporis/Sed ne quis dicat esse aliqua
sensibilia

videre non potuerit, adesse non putat; frustra enim circumstat oculos praesens imago rerum, si oculis
integritas desit
:

ita

etiam Deus qui nusquam deest,
est,

eodem modo semper manentia,et quaestio;

frustru

pollutis
caecitas

animis praesens

quem

videre

nern nobis de sole atque stellis ah°erat,in quibus facile

mentis
XIII.

non

potest.

convinci non potest

illud certe

nemo

cogatur

fateri, nihil

esse sensibile

est qui non quod non habeat

Quo documento constet homines bestiis antecellere.

Inter multa quibus ostendi potest

hominem ratio-

simile falso, ita ut internosci

non possit.Nam ut alia

pra3termittam,omniaqusepercorpussentimus,etiam

ne bestiis antecellere, hoc omnibus manifestum est, quod belluae ab hominibus domuri et munsuefieri
possunt, homines a belluis nullo modo.

cumea non adsuntsensibus,imaginestameneorum patimurtanquam prorsusadsint,velinsomno,velin furore. Quod cum patimur, omnino utrum ea ipsis
sensibussentiamus, aut imagines sensibilium sint, discernere non valemusvSi igitur sunt imagines sensibilium falsae,qu& discerni ipsis sensibus nequeunt,
et nihil percipi potest nisi

XIV. Non
Si

fuisse corpus Christi
fuit

phantasma.
lefellit

phantasma
fefellit,

corpus Christi,

Christus

et

si

veritas
igitur

Christus.

Non

non est. Est uutem veritas phantasma fuit corpus ejus.
intellectu.

quod a

falso discernitur,

XV. De

non

est

judicium

veritatis

constitutum in sensibus.
averti ab

Omne quod
»

se intelligit,

comprehendit

se,

Quod

Quamobrem saluberrime admonemur
[a) I Retract. cap. 26.
*

hoc
Er. et septem Mss., tenebrati sensus. Fontei scilicet Cartagioeusis, de meute rnuudauda ad videndum Deum. I Retract. cap. 20.
(a)

Hic Rat. et tres Mss. addunt, siquidem impartibilem.

; :

15

DE DIVERSIS QtLESTlONIBUS LXXXXlII,
se comprehendit, finitum est sibi. Et intelle-

S.

AUGUSTINI

16

autem

ctus intelligit se. Ergo iinitusest sibi. esse vult, quamvis possit quia notus sibi esse vult,
;

Necinfinitus

dine et latitudine et altitudine corporis occupatur nee Deus tale aliquid est. Et omnia igitur in ipso
sunt, et locus
dieitur

non

est.

amat enim

se.

templum

Dei,

XVI. De

Filio Dei.

Deus omnium quae sunt, causa est. Quod autem omnium rerum causa est, etiam sapientiae suae causa est nec unquam Deus sine sapientia sua. Igitur sem:

quod ei praesens sit. anima munda intelligitur.

Locus tamen Dei abusive non quod eo contineatur, sed Id autem nihil melius quam

XXI. Utrum Deus auctor mali non
Quisquis

sit.

omnium

quae sunt auctor est, et ad cujus

nec causa est sempiterna tempore prior est quam sua sapientia. Deinde si Patrem sempiternum esse inest Deo, nec fuit alipiternae sapientiae suae
:

quando non Pater, nunquam sine

Filio fuit.

sit omne quod est, non esse ad eum pertinere nullo pacto potest. Omne autem quod deficit, ab eo quod est esse deficit, et tendit in non esse. Esse autem et in nullo deficere

bonitatem id tantum pertinet ut

XVII. De scientia Dei.

bonum

est, et

malum

est deficere. At ille ad
est

quem

Omne pra?teritum jam non est omne futurum nondum est omne igitur et praeteritum et futurum deest. ApudDeum autem nihil deest nec praeteritum
;
: :

non esse non pertinet non est, tendendi ad non esse
;

causa deficiendi; id quia, ut ita dicam, esest
est.

sendi causa est. Boni igitur
et

tantummodo causa

igiturnecfuturum,8edomnepraesensestapudDeum.
XVIII. De Trinitate.

propterea ipse

summum bonum
qui

Quocirca

mali auctor non
est: quia in

est,

omnium

quae sunt auctor

Omne quod

est,

aliud

est

quo constat, aliud

quantum

sunt, in

tantum bona sunt(a).

quo discernitur, aliud quo congruit. Universa igitur creatura si et est quoquo modo, et ab ea quod omnino nihil est plurimum
distat, et suis partibus sibi-

XXII.

Deum non

pati necessitatem.
:

Ubi nulla indigentia, nulla necessitas ubi nullus defectus, nulla indigentia. Nullus autem defectus
in Deo
:

metcongruit,causam quoque ejus trinam esse oporqua sit, qua hoc sit, qua sibi amica sit. Createt Deum dicimus. turae autem causam, id est, auctorem
;

nulla ergo necessitas.

XXIII. De Patre

et Filio.

OportetergoesseTrinitatem,quanihilpraestantius, intelligentius et beatius invenire perfecta ratio potest.

Ideoque etiam cum veritas quaeritur, plus quam possunt utrum tria genera quaestionum esse non aliud sit, utrum approomnino sit, utrum hoc an
;

Omne castum castitate castum est, et omne aeternum aeternitate aeternum est, et omne pulchrum pulchritudine, et omne bonum bonitate. Ergo etomne
sapiens sapientia, et

omne

simile similitudine. Sed

bandum improbandumve
XIX. De Deo

sit.

et

creatura.
:

Quod incommutabile est, aeternum est semper enim ejusdem modi est. Quod autem commutabile
est,temporiobnoxiurnest:nonenimsemperejusdem modi est, et ideo aeternum non recte dicitur. Quod enim mutatur, non manet quod non manet non est
: :

duobus modiscastum castitatedicitur:vel quodeam gignat, ut ea sit castum castitate quam gignit, et cui principium atque causa est ut sit aliter autem cum participatione castitatis quidque castum est, quod potest aliquando esse non castum atque ita de caeteris intelligendum est. Nam et anima aeternitatem
; ;

vel intelligitur vel

creditur consequi, sed aeterna

aeternitatis participationefit.

Non autem
licet

ita aeternus

aeternum.Idqueinterimmortaleetaeternuminterest, quod omne aeternum immortale est, non omne imquia etsi mortale satis subtiliter aeternum dicitur
:
'

Deus, sed quod de pulchritudineet de bonitate

ipsius aeternitatis est auctor.

Hoc

et

intelligi.Quam-

obrem cum

sapiens Deus dicitur, et ea sapientia 6avel fuisse,aliquando,vel

piensdicitur.sinequaeum

semper aliquid vivat, tamen si mutabilitatem patia quia non setr mtur, non proprie aeternum appellatur, quamvis immortale, quia perejusdem modi est semper vivit, recte dici possit. Vocatur autem aeternum interdum etiam quod immortale est. Illud vero
;

esse posse nefas est credere, non participatione sapientitc sapiens dicitur, sicuti

anima, quas
(b).

et

esse et

non esse sapiens potest
rit,

:

sed quod ipse

eam genueilla

qua sapiens

dicitur, sapientiam

Item

quas

participatione sunt vel costa.vel 3eterna,vel pulchra,
vel

mutationem patitur, et animae praesentia, cum anima non sit, vivere dicitur, neque immortale intelligi potest. ulio modo.et mullo minus eeternum proprie dicitur, neque quidIn aeterno enim, cum quam praeteritum quasi transierit, neque quidquam
quod
et

bona, vel sapientia, recipiunt, ut dictum

est, ut

possint nec casta esse, nec rcterna, nec pulchra, nec

bona, nec sapientia:

at ipsa castitas, aeternitas,

pul-

chritudo, bonitas, sapientia, nullo

modo

recipiunt

aut corruptionem, aut, ut

ita

dicam, temporalitatem,

futurum quasi nondum

sit,

sed quidquid

est,

tan-

aut turpitudinem,autmalitiam.Ergo etiam illaquae
participatione similia sunt, recipiunt dissimilitudi-

tummodo

cst.

XX. De loco Dei. Deus non alicubi est. Quod enim alicubi est, conest. Deus tinetur loco quod continetur loco, corpus alicubi est. Et taautem non est corpus non igitur men quia est, el in loco non est, in illo sunt potius omnia, quum ipse alicubi. Nec tamen illa in illo, ut longiluipsesit locns; locus enim in spalioestquod
: :

nem

:

at ipsa similitudo nullo

potest esse dissimilis.

Unde fit

ut

modo ex aliqua parte cum similitudo PaDeo similia
(ipsa est

trisFiliusdicitur,quiaejusparticipationesimiliasunt

quaecumque sunt
(a) (b)
I

vel inter se vel

I

Uetract. cap. 26. Retract. cap. 20, et

lib. 6,

de Triuit. cap.

2.

17

LIBER UNUS.
quis novit quid
sit

18
bonitas Dei, potest existimare
et in

enim species prima, qua sunt, ut ita dicam, 9peciata, et forma qua formata sunt omnia) ex nulla parte
;

quibus pcccatis certa pcena dobcatur et hic

Patri potest esse dissimilis.Idemigiturquod Pater,
ita ut iste Filius sit, illePater, id est,iste
ille

futuro sa^culo. Quibus bene tractatis, probabiliter
judicari potest, qui non sint cogendi ad pooniten-

similitudo,

cujus similitudo est

;

iste substantia, ille

sub-

9tantia ',ex

quo una substantia.
ratio.
et

Nam
;

recipit similitudinem similitudo

si non una est, quod fieri posse

tiam luctuosam et lamentabilem, quarnvis peccala latoantur et quibus nulla omnino speranda sit
;

salus, nisi sacrificium obtulerint

Deo spiritum con-

omnis verissima negat
XXIV. Utrum peccatum
Quidquid casu
fit,

tribulatum per pcenitentiam.

recte

factum in libero
:

sit

XXVII. De providentia.
Fieri potcst ut per

voluntatis arbitrio.

malum hominem

divina provi-

quidquid temerc fit, non fit providentia. Si ergo casu aliqua fiunt in mundo, non providentia universus mundus adminislratur.Si non providentia univorsus mundus adtemere
fit

opituletur.NamJudaeorumimpietas et Judaeos supplantavit l , et Gentibus saluti fuit. Item lieri potestut divinaprovidentiaper homincm
et

dentiaetpuniat

ministratur,est ergo aliqua natura atque substantia

bonum et damnet et adjuvet, sicut ait Apostolus Aliissumus odor vitaeinvitam, aliis autem odor mortis
:

qutead opusprovidentiae non pertineat.Ornne autem

quantum est, bonum est. Summe enim est illud bonum, cujus participatioue sunt bona caetera. Et omne quod mutabile est, non per se ipsum, sedboniimmutabilis participatione,in quantum est, bonum est. Porro illud bonum, cujus participalione
quod
est, in

(II Cor. n, 16).Sed cum omnis tribulatio impiorum sit, aut exercitatio justorura quia eadem tribula et paleas concidit, et frumenta paleis exuit, unde tribulatio nomen accepit rur-

in

mortem

aut pcena

;

;

sunt bona caetera quaacunque sunt
sed per se ipsum

2
,

non per

aliud,

sus,cum pax et quies a molestiis temporalibusetbonos lucretur.etcorrumpatmalos omniahaec divina providentiapromeritismoderaturanimarum.Sedta:

etiam providentiamvocamus.Nihiligiturcasufitinmundo. Hoc constituto, consequens vide*ur ul quidquid in mundo geritur, partim divinitus geratur, partim nostra voluntate.Deus enim quovis homine optimo
est,
et

bonum

quam divinam

nonsibi eliguntboni ministerium tribulationis» mali amant pacem. Quare ipsi quoque, per quos nec id agiturquod ignorant,non justitiae quse referturad

men

Deum, sed

malevolentiae suae

mercedem

accipiunt.

justissimo longe atque imcomparabiliter melior

ncc bonis imputatur,quod ipsisprodesse volentibus nocetur alicui,sed bono animobe-

Quemadmodum

et justior est.

Justus autem regens

et

gubernans

nevolentiaepraemiumtribuitur^itaetiamcaeteracrea-

cuiquam sinit iminerito praemium immerito dari.Meritum autem pxnee, peccatum et meritum praemii, recte factum est.Nec peccatum autem,nec recte factum imputari cuiquam juste potest, qui nihil fecerit proinfligi,nullum
;

universa, nullam pcenam

animarum rationalium vel sentitur molesta vel commoda est. Summo enim Deo cuncta bcne administrante qua3 fecit,nihil inortura pro meritis
vel latet,vel

dinatum

in universo, nihilque

injustum

est, sive

pria voluntate. Est igitur et

peccatum

et recte fac-

scientibus sive nescientibus nobis. Sed in parte offenditur animapeccatrix:tamenquia pro meritisibi
est, ubi talem esse decet, et ea patitur quae talem patiaequumest.universum regnum Deinullasuafce-

tum

in libero voluntatis arbitrio.

Sapientia

XXV. De cruce Christi. Dei hominem ad exemplum, quo

recte

viveremus,suscepit.Pertinetautem ad vitam rectam, ea quae non sunt metuenda non metuere.Mors autem

metuenda non
minis

quem

illius hoDei Sapientiasuscepit,mortemonstrari.

est.

Oportuit ergo idipsum

ditate delormat. Quamobrcm, quoniam non omnia novimus quae de nobis bene agit ordo divinus,insola bona voluntate secundum legem agimus in caeteris autem secundum k-gem agimus,cumlexipsaincom;

mutabilismaneat,elomniamulabiliapulcherrimagubernatione modcretur. Gloria igitur in allissimis Deo, et in terrapax hominibus bonse volnntatis (Luc. n, 14).

Sunt autem homines qui quamvis mortem ipsam non timeant, genus tamen aliquod ipsius mortis
horrescunt. Nihilominus autem, ut ipsa

tuenda non
recte viventi

est, ita

mors menullum genus mortis bene et

XXVIII. Quare Deus

mundum

faccre voluerit.

Qui quacrit quare voluerit Dcus

mundum

facere,
effi-

homini metuendum est. Nihilominus igitur hoc quoque illius hominis cruce ostendendum fuit.Nihil enim erat inter omnia genera mortis illo genere exsecrabilius et formidolosius.

causam
id

quaerit voluntatis Dei

Sed omnis causa

ciens est.

Omne autem

quod

efficitur.

majus est quam Nihil autem majus est volunlate
efficiens
sit stirsum aul deorsum in universo.

Dei.

Non ergo

ejus causa qm-erenda est.

XXVI. De differentia peccatorum. Alia sunt peccatainfirmitatis,alia imperitiaa.alia malitiae. Infirmitas contraria egt virtuti, imperitia
contrariaestsapientiae.malitiacontrariaestbonitati.

XXIX. Utrum aliquid

Qux sursum sunt sapite (Coloss. m,2).Ea quaesursum su-it sapere jubemur, spiritualia scilicel, quae
nonloois et partibus hujus

Quisquis igitur novit quid sit virtus et sapientia Dei, potest existimare quae sint peccata venialia. Et quis1

mundi sursumesseintel;

ligenda sunt, sed merito excellentiae suae

ne

in ejus

a

novem Mss.
2

lstbsec verba, iste substantia, ille substantia,

mundi partefigamusanimum noslrum.quo universo
absunt
1 Er. et undecim Mss., etiain Lugd. M.

quuntacumque

Rat. etocto Mss., sunt.

quantumcumque

sunt. Alii quatuor '

Judam

supplantavit.

Sic

;

19

DE DIVERSIS QILESTIONIBUS LXXXIII,

S.

AUGUSTINI
;

20

nos debemus exuere. Sursum autem ac deorsum in hujus mundi partibus est. Nam universus nec

cuiquam prodest id quo male utitur et quod non prodest, non utique utile est. Utile autem quidquid
utendo est utile ita nemo utitur nisi utili. Non ergo utitur, quisquis male utitur.Perfecta igitur hominis ratio, quae virtus vocatur, utitur primo
est,
:

sursum aut deorsum. Corporeus est enim quia omne visibile corporeum est. Nihil autem in universo corpore sursum aut deorsum est. Gum enim in sex partes motus fieri videatur, qui rectus dicitur, id est, qui circularis non est,
ipse habet
;

se ipsa ad intelligendum

Deum, ut

eo fruatur a quo

etiam fa^ta

est.

Utitur autem caeteris rationalibus

in anteriora et posteriora, in dexteriora et sinisteriora, in superiora et inferiora
;

nulla

omnino

ratio

est cur

universo corpori ante ac post nihil
laeva, sit

sit, et

autem sursum ac deorsum. Sed eo considerantes decipiuntur, quod sensibus et consuetudini difficile obsistitur. Non enim tam
dextera ac
facilis est

animantibus ad societatem, irrationalibus ad eminentiam.Yitam etiam suam ad id refert, ut fruatur Deo ita enim beata est. Ergo et se ipsa utitur; quae profecto inchoat miseriam per superbiam,siad se ipsam,non ad Deum referatur. Utitur etiam corporibus quibusdam vivificandis ad beneficentiam sic
:

;

nobis conversio corporis, quae

fit,

si

quis

enim

utitur suo corpore

:

quibusdam assumendis
justi-

capite

moveri velit, quam facilis est a dextra in laevam, vel ab anteriore in \ osteriorem partem. Quamobrem remotis verbis secum ipsi animo satagendum est, ut hoc cernere valeat.

deorsum

vel respuendis ad

valetudinem,quibusdam toleran-

dis ad patentiam,

quibusdam ordinandis ad
iis

tiam, quibusdam considerandis ad aliquod veritatis

documentum:
sis utitur
;

utitur etiam

a quibus se abstinet.

ad temperantiam.Ita omnibus

XXX.Utrum omnia

in utilitatem hominis,creata sint.

Ut inter honestum et utile interest, ita et inter fruendum et utendum.Quanquam enim omnehonestum utile, et omne utile honestum esse, subtiliter defendi queat: tamen quia magis proprie atque usitatius honestumdicitur quod propterseipsum expetendum est, utile autem quod ad aliud aliquid referendumest:secundum hancdifferentiam nuncloquimur, illud sane custodientes, ut honestum et utile
nullo
sibi

et sensis et non sennec aliquid tertium est.Judicat autem de omnibus quibus utitur de solo Deo non judicat,
:

quia secundum
referendus
est. est.

Deum

de

caeteris judicat

;

nec eo

utitur.sed fruitur.Nequeenim ad aliquid aliud

Deus

Quoniam omne quod ad
est

aliud refe-

modo sibimetadversentur.Adversarienimh.-ec

aliquando imperite ac vulgariter existimanlur. Frui ergo dicimur eare de quacapimus voluptatem. Utimur ea quam referimus ad id unde voluptascapienda est.Omnis itaque humana perversioest,quod etiam vitium vocatur.fruendis uti velle, atque utendis frui.Et rursus omnis ordinatio, quae virtus etiam

ad quod referendum Deo superius, non loco, sed excellentia suae naturae '.Omnia ergo quae facta sunt, in usum hominis facta sunt, quia omnibus utitur judicando ratio 2 , quae homini data est. Et ante lapsum quidem non utebatur tolerandis, nec post lapsum utitur nisi conversus, el quanquam ante mortem corporis, jam tamen quantum potest Dei amicus, quia libenter servus.

rendum est,inferius
Nec
est aliquid

quam id

XXXI. Sententia Ciceronis,
animi ab
Invent.).
illo

quemadmodum

virtutes
lib.

divisx ac definitx sint (Gic.

2 de

nominatur, fruendis
est

frui, et

utendis ati.Fruendum

autem honestis, utendum vero utilibus.Honestatem voco intelligibilem pulchritudinem.quam spiritualem nos proprie dicimus;utilitatem autem.divi-

i.Virtus estanimi habitus naturae
tioni

modo atqueraconsentaneus.Quare omnibus partibus ejusco:

gnitis.tota vis erit simplicis honestatis considerata.

namprovidentiam.Quapropterquanquamsintmulta pulchra visibilia, qua? minus proprie honesta appellantur ipsa tamen pulchritudo,ex qua pulchra sunt quaecumque pulchra sunt, nullo modo est visibilis. Item multa utilia visibilia sed ipsa utilitas, ex qua nobis prosunt quaecumque prosunt, quamdivinam providentiam dicimus,visibilis non est. Notum sane sit visibilium nomine omnia corporalia contineri.
;

Habet igitur partes quatuor prudentiam,justitiam, fortitudinem,temperantiam.Prudentiaest rerumbo-

narum

et

malarum neutrarumque

scientia

3
.

Partes

ejus,memoria,intelligentia,providentia.Memoriaest

;

perquamanimus
tia,

repetit illaquae fuerunt.Intelligen-

per

quam

ea perspicit quae sunt. Providentia, per
aliquid videturantequam factum e?t.

quam futurum

Justitia csthabitus

animi,communi

utilitate conser-

Oportet ergo frui pulchris invisibilibus, id
stis
:

est,
;

hone-

quanquam fortassehonestanon nisi quibusfruendumest, dici deccat.Utilibus autcm utendum est omnibus,ut

utrum autem omnibus,

alia quaestio est

quoquecorumopusest.Kt frui quidem cibo et qualibetcorporali voluptate non adeo absurde existimanturetbestiao: uliautemaliqua re non potest nisi ani-

vata,suam cuiquetribuensdignitatem.Ejus initium est ab natura profectum: deinde quaedam in consuetudinem ox utilitatis ratione venerunt postea res et ab natura profectas et ab consuetudine probatasjegum mctus et religio sanxit.Natura jus cst,quodnon opinio genuit,sed qus>dam innata vis inseruit, ut re:

ligionem, pietatem, gratiam, vindicationem, obser-

mal quod rationia csL parliceps. Scire namque quo quidque referendum sit, non datum estrationis expertibus sed neque ipsis rationalibus stultis. Nec uti quisque potest ea re quae quo refonda sit nescit nec quisquam potest scire nisi sapiens. Quare abuti reotius dici solent, qui non bene utuntur. Non enim
;

vantiam,veritatem.Religio est quaesuperioris cujus1 Er. et plures Mss., sed exceltentia subslantix. etiani Logd. et Ven. If. - Codices duo, judicandi ratio.

Sic

3

Nonnulli Mss. ut apud Ciceronein,
et

Rerum bonarum

et

malarum

utrarumque

scientia.

21

LIBER UNUS.
naturaa,

22

quam divinam vocant,curam cerimoniamqueaffert.Pietas,pcr quam sanguine conjunctis
dam
patriaeque benevolens officium,et diligens tribuitur
cultus. Gratia,in
terius

rantiae finitimaest.superstitio quao religioni propin-

qua amicitiarum et officiorum.almemoria, etalterius renumerandi voluntas
'

continetur. Vindicatio.per

quam

vis aut injuria,et

omnino omne quod obfuturum

est,

defendendo aut

ulciscendo propulsatur. Observantia, per

quam

ho-

minesaliquadignitateantecellentes,cultu

quodamet

nomine quae omniaitem rerum bonarum in rebus vitandis reponemus. Ac de eo quidem genere honestatis, quod omni ex partc propter se petitur, satis dictum est. Nunc de eo in qua utilitas quoque adjungitur, quod tamen honcstum vocamus, dicendum videtur. 3. Sunt igitur multa quae nos, cum dignitate, tum fructu quoque suo ducunt. Quo in genere est gloest; aut sine ullo certo
:

qua

uti contraria

honoredignamur.Veritasperquamimmutataeaquae
sunt autfuerunt aut futurasuntdicuntur.Consuetudine autemjus est quodautlcviteranaturatractum 2
aluit, et

ria, dignitas,

amplitudo, amicitia. Gloria est

fre-

majus

fecit

usus, utreligionem

;

et si

quid

eorum quae antediximus,a natura profectum,majus factum propter consuetudinem videmus:autquod in morem vetustas vulgi approbatione perduxit. Quod genus pactum est,par,lex (a),judicatum.Pactum est quodinteraliquosconvenit.Par,quodinomnesaequale 4 est.Judicatum,dequoalicujusaut aliquorumjam sententiis constitutum est. Lege jus est,,quod in eo scripto.quod populo expositum est ut observet,continetur. Fortitudo est considerata periculum susceptio,etlaborumperpessio.Ejuspartes,magnificentia,
fidentia, patientia, perseverantia. Magnificentia est

quens de aliquo fama cum laude. Dignitas, alicujus honesta et cultu et honore et verecundia digna auctoritas. Amplitudo est potentia, aut majestas s aut aliquarum copiarum magna abundantia. Amicilia, voluntas erga aliquem reruro, bonarum, illiuh ipsius causa quem diligit, cum ejus pari vo'

,

luntate. Hic quia decivilibus causis loquimur,fruc-

tus ad amicitiam adjungimus,

ut

eorum quoque

causa petenda videatur, ne forte qui nos de omni amicitia dicere existimarint reprehendant \ Quanquam sunt qui propter utilitatem modo petendam
putent amicitiam, sunt qui propter se solum, sunt qui et propter se et propter utilitatem. Quorum quid verissime statuatur, alius locus erit considerandi.

rerum magnarum

et

excelsarum

cum animi ampla
5

agitatio atque administratio.Fidentiaestperquammagnisethonestis in rebus multum ipse animus inse fiduciaecerta cum

quadam et splendida propositione

XXXII. Utrum rem ullam alius alio magis intelligat, atque ila ejusdem rei per infmitum eai intelligentia.

spe collocavit. Patientia est honestatis aut utilitatis

Quisquis ullam rem aliter
git, fallitur
:

quam ea

res est intelli-

causa rerum arduarum ac difficilium voluntariaac diuturna perpessio.Perseverantia est in ratione be-

et

omnis qui

fallitur, id in

non

intelligit.Quisquis igitur ullam

quo fallitur rem aliterquam

ne considerata stabilis et perpetua permansio.Temperantia est rationis in libidinem atque alios non
rectos impetus animi firma et moderatadominatio.

est intelligit,

non eam

intelligit.

quidquam
non
intelligi,

intelligi, nisi ut

ita ut est intelligimus,

Non ergo potest est. Nos autem aliquid velut hoc ipsum nihil

Ejus partes, continentia, clementia, modestia. Continentia, est per quam cupiditas con3ilii gubernatione regitur. Clementia, per
in

quam animi temere

odium
6
.

alicujus illecti concitatique comitate reti-

quod non ita ut est intelligitur. Quare dubitandum esseperfectamintelligentiam, praestantior esse non possit et ideo non per infinitum ire quod quaeque res intelligitur, nec eam

non qua

est

;

Modestia, per quam pudor honestus clasUbilem comparat auctoritatem. 2. Atque haec omnia propter se solum, ut nihil adjungatur emolumenti,petenda sunt.Quod utmonstretur,neque ad hoc nostrum institutum pertinet,et

nentur
7

posse alium alio plus intelligere.

ram

et

XXXIII. De metu.

remotum est. Propter se autem vitanda sunt,non ea modo quae iis contraria sunt ut fortitudini ignavia, et justitiee injustitia verum
a brevitate praecipiendi
;

etiam

illa

quae propinqua videntur et finitima esse,

absunt autem longissime. Quod genus fidentiae contrarium est diffidentia, et ea re vitium est audacia,
:

non contrarium, sed appositum ac propinquum, et tamen vitium est.Sicunicuiquevirtuti finitimum vitium reperietur, aut certo jam nomine appellatum
ut
1

audacu

quae fidentiae, pertinacia quae perseve-

Hic deerat, alterius; restituitur ex Mss. et ex Cicerone. 2 Edit, factatum. At Mss. quidam et Ciceroniani libri, tractum. 3 Vox, lex, abest a Rat. et tribus Mss. * Aliquot Mss. et Cicero, cequahile. * Editi, cogitatio. Ast Mss. potiores et Cicevo,agitatio. 6 Aliquot Mss. et Cicero, in odium alicujus invectionis concitati comitate retinentur. 7 Rat. el tres Mts, charam.

non aliam metuendi esse causam, nisi ne id quod amamus, aut adeptum amittamus,aut non adipiscamur speratum. Quare quisquis hoc ipsum non metuere amaverit atque habuerit, quis metus est ne id possit amittere? Multa enim quae amamus et habemus, metuimu3 amittere ita ea custodimus metu non metuere antem nemopotestcustodiremetuendo.Itemquisquisamat non metuere, atque id nondum habet, speratque se habiturum, non eum oportet metuere ne non adipiscalur. Hoc enim metu nihil aliud metuitur quam idem metus. Porro metus omnis aliquid fugit, et nulla res se ipsam fugit. Non igilur metuitur metus. Sed si quis existimat non recte dici quod
Nulli
est
;
:

dubium

1 Er. et Lov. alicujus honestalis. At Rat. et aliquot Mss. curu Cicerone, honesta. Michaelinus codex, honeslaLugd. et \en.,alicujus honestatis, ut Er. et Lov. M. te. 2 Aliquot Mss. et Ciceroniani libri, pctentix aut ma-

jestatis.
3 In Mss. quibu8dam et in Cicerouianis libris, de ni amicitia dicere existirrant,reprehendere incipiant infra habent, constituatur ; loco, statuatur.

om:

et

23

DE DIVERSIS QU^ESTIONIBUS
;

LXXXIII, S. AUGUSTINI
quo animus
radix. Et ideo

24

metus aliquid metuat, cum anima potius ipso metu metuat illud attendat, quod cognitu facile est, nullum metum esse nisi futuri et imminentis mali. Necesse est autem ut qui metuit, aliquid fugiat. Quisquisitaque metuere metuit, est profecto absurdissimus,quia fugiendo habet idipsum quod fugit. Nam quoniam non metuitur nisi ne aliquid mali accidat, metuere ne accidat metus, nihil aliud est nisi amplecti quod respuis. Quod si repugnans est, sicuti

turpis,

se ipso inferiora sectatur, quae

magispropriecupiditas dicitur,omniumscilicet ma-

lorum

non amandum

est,

quod ma-

nenti et fruenti amori 'auferri potest. Cujus ergo rei

amor amandus
duin amatur
bere

est, nisi ejus quae

non potestdeesse
nihil est aliud

? Id

autem
2

est,

quod
et

ha-

quam nosse

.Porro

aurum
:

omne corpus non

hoc est habere quod nosse
est.

non itaque arnandum
sunt, ut

Et quoniam

potest aliquid amiri, nec haVeri^non

est, nullo

prorsus

modo

metuit, quisquis nihil

soluni cx his quae

amanda non

pulchrum

aliud

amat quc»m non metuere. Et propterea nemo

aliquod corpus,sed etiam eorum quae amanda, sunt,
ut beata vita; et rursus potest aliquid haberi, nec

potest hoc solum amare,et non habe
tein

hoc solum

amandum

sit, alia

Utrum auquaetio est. Jam
:.

amari, ut compedes

:

jure quseritur utrum possit

quem non exanimat metus,
vana
laetitia.

nec cupiditas

eum

vas-

tat, nec aegritudo macerat, nec ventilat gestiens et

piditas nisi

Si enim cupit, quia nihil aliud est amor rerum transeuntium, metuat

cune-

cesse est, ne aut amittat eas

cum

adeptus fuerit,aut
:

id quod habere nihil est nisi nosse, non amare cum habeat, id est, noverit. Sed cum videamus nonnullos non ob aliud,verbi gratia,discerenumeros, nisi ut eadem disciplina pecuniosi fiant,aut hominibus placeant quam cum didicerint,ad eum-

quispiam

;

non adipiscatur. Non autem metuit non ergo cupit. Item si angitur animi dolore, necesse est etiam metu

dem finem
re

referunt,

quem

sibi

cum

discerent, prosit

posuerant; neque ullam disciplinam aliud

habe-

agitetur:quoniamquorummalorum praesentiumest anxietudo, eorum est et imminentiuiu metus. Metu autem caret ergo et anxietudine.Item si laHetur ina:

quam

nosse

:

fieri

potest ut habeat quisque alisit

quid, quod habere, hoc

quod nusse, neque amet

tamcn.

Quanquambonum quod non amatur, nemo
sit

niter, de iis

rebus lastatur, quas potest amittere quare metuat necesseest neamittat. Sed nuilo modo metuit nullo modo igitur laetatur inaniter.
: :

XXXIV. Utrum non
Si vitium est

aliud amandum carere.

sit,

quam metu

non metuere, non est amandum.Sed nemo beatissimus metuit, et nemo beatissimus in vitio est. Non est itaque vitium non metuere. At audacia vitium est. Non ergo quisquis non metuit, audax est; quanquam omnis qui audet, non metuat. Item cadaver omne non meluit. Quapropter cum

enim potest bonum, quo non fruitur ? Non autem fruitur, si non amat nec habet igiturquod amandum est, qui non amat, etiam si amare possit, qui non habet. Nemo igitur beatam vitam novit, et miser est quoniam si amanda est, sicuti est, hoc est eam nosse quod habere (o).
potest perfecte habere vel nosse. Quis

nosse quantum

:

:

2.

nisi

quid est aliud beate vivere, adernum aliquid cognoscendo habere? JEterQuse
ita sint,

cum

num

commune

sit

non raetuere beatissimo

et

audaci

et

cadaveri, sed bpatissimus id habeat per tranquillitatem animi, audax per temeritatem, caduver quia omni sensu caret neque noa amandum est non iretuere,quoniam beati essevolumus neque solum
;
;

amandum,quoniam audaces
mus.

et

inanimes esse nolusit.

enim,de quo sole recte fiditur,quod amanti idque ipsum est quod nihil sit auferri non potest aliud hahere quam nosse.Omnium enim rerum prrestantissimum est quod aeternum est et propterea id habere non possumus, nisi ea re qua praestantiores sumus, id est mente. Quidquid autem mente habetur,noscendo habentur; nullumque bonum perfecte noscitur, quod non perfecte amatur. Neque ut sola
est
: :

mens

potest cognoscere, ita et

XXXV. Quid amandum
1.

Namque amor
etiam
caeteris

appetitus

amare quidam est

sola potest.
:

et

videmus

Quoniam quidquid non vivit non metuit,neque vita carendum quisquain persuaserit,ut metu etiam carere possimusjamandumest sine metu vivere.Sed rursus quia vita metu carens, etiam, si intelligentia careat, non est appetenda; amandum est sine metu cumintellectuvivere.Idnesolumarnandum?an amor quoque ipseamandus est? Ita vero, quandosine hoc llla non amanlur. Sed si propter alia quae amanda sunt amor aniatur, non recte amari dicilur '.Nihil enim aliud est amare, quam propter se ipsam rcm aliquamappetere.Num igitur propterseipsum amor appctemluh est, cum quando desit quod amatur,ea sit iudubitatamiseria? Deitidecum amor motusquidam sit, neque ullus sit motus nisi ad aliquid cum
;

animi partibus inesse appetitum. qui rationiquo consentiat, in tali pace ettransi menti quillitatevacabi! mente comtemplari quod aiternum cst. Ergo etiam caeteris suis pirtibus amare ani-

mns debet hoc tam magnum quod mente cognoscondum est. Et quoniam id quod amatur, afficiat fit ut sic amatum cx sr> amantem nocesse est
;

quod

refernum est, aeternitate aninium

afficiat.

Quocirca ea demum vita beata, quae aeterna est. Qnid voro rctornum cst, quod reternitate animum
afficiat, nisi Deus ? Amor autcm rerum amandarum, charitas vol dilectio melius dicitur. Ouarc omnibus cogitationis viribus considerandum est saluberrimum illud prreceptum, Diligrs Dominum
1

quferimus quid amandum sit,quid sit illud ad quod moveri oporteat, qurerimus. Quare si amandus cst amor, non ulique omnis amandus est. Est enim et
Sic Rat. et octodecim Mss. At Er. et Lov., non recte amor diatur. Lugd. et Ven., amari. M.
1

Rat. et octo Mss., amatori.

2

Quatuor M?s. cmn
Et iufra,
cst,

est nosse.

cenda
[a) 1

Eugypio, quam sicut noscendum igttur beatam vitam sicut nosnovit. AuY.itainentum sumptum est ex I Re-

Nemo

tract. cap. 26.

Retract. cap. 26.

:

25

LIBER UNUS.
in tolo corde luo, et in tota
;

26
etcommendari pulestfideli-

Deum tuum
in tota

mente tua (Matlh. xxn, 37)
Jesus, Ilxc est

et

anima tua, et illud quod ait

incipiat gustari dulcedo pietatis,

chriludo virtutis, ut charitatis libertas prrc servitute

autem vita xterna, nt cognoDominus soant te solum verum Deum, cl quem misisti Jesum
Chrislum (Joan. xvn,
3).

timorisemineat.

Tuncjampersuadendum

bus praecedentibus regenerationis Sacramentis,quaB
necesse est plurimum moveant, quid intersit inter duos homines, veterem et novum, exteriorem et in-

XXXVI. De nutrienda
1.

charitate.

teriorem, terrenum et ccolestem
sectatur

;

id est, inter

rum

amantur ea quse non sunt prae ipso amante contemnenda id est, quod aeternum est, et quod amare ipsum aeternum potest. Deusigiluret animus quoamutur 2 charitas proprie
Charitatem voco, qua
'
:

quibonacarnalia ettemporalia, eteumqui
lia et rjetorna
:

spiritua-

monendumque ne

peritura

beneficia et
et iniprobi

transeuntiaexspectnntur a Deo,quibus
et

,

homines abundare possunt; sed firma

dicitur purgatissima et consuinmata, si nihil aliud

sempiterna,proquibusaccipiendisomniaquaein hoc

amatur (a) hanc et dilectionem dici placet. Sed cum Deus magis diligitur quam animus, ut malit homo ejusesscquarasuus,tuncvereanimo summequeconsulitur, consequenter et corpori, nobis id non curantibusaliquo appetitusatagente, scdtantum prompla et oblata sumentibus. Charitatis au tem venenum est, spes adipiscendorum aut retinendorum temporalium. Nutrimentum ejus est, imminutio cupiditatis;
:

mundobonaputanturnt mala,penituscontemnenda sunt. Hic praestantissimum illud et unicum exemqui plum Dominici hominis proponendum est potestatem hacum se tot miraculis tantam re**m
1
,

bere raonstraret, et ea sprevit quae
ea
sustinuit quae
et

magna bona,

et
:

magna mala

imperiti putant

quos mores

disciplinam, ne tanto

minus quis-

quam

aggredi audeat, quanto illud magis honorat,

perfectio,

nulla cupiditas.

Signum

profectus cjus,

et de pollicitationibus atque hortationibus ejus, et

imminulio timoris; signumperfectionis ejus, nullus timor quia et radix est omnium malorum cupiditas et, consummata dilectio foras mittit (I Tim. vi, 10) timorem (I Joan. iv, 18). Quisquis igitur eam nutrire vult, instet minuendis cupiditatibus. Estautemeu: ;

deimitantium multitudine Apostolorum,martyrum, sanctorumqueinnumerabilium, quam non sint illa desperanda ostendendum est. 3. At ubi fuerintcarnalium voluptatum illecebrae
superatae,

piditas,

amor

adipiscendi aut obtinendi temporalia.

cavendumest ne subrepat atque succedat cupiditas placendi hominibus aut per aliqua facta
mirabilia, aut per difficilem continentiam sive pa-

Hujus minuendae initium est.Deum timere,quisolus timeri sinc amore non potest. Ad sapientiam enim tenditur, et nihil verius eo quod dictum est, Initium sapientix timor Domini[Eccli.i, 16). Nemo est quippe qui non magis dolorem fugiat, quam appetat voluptatera quandoquidem videmus etiam immanissimasbestiasamaximisvoluptatibusabstereridolorum metu quod cum in earumdem consuetudinemverterit, domitae et mansuetae vocantur. Quapropter quoniam inest homini ratio, quse cum servit cupidituti perversione miserabili, ut homines non timeantur, suggeritlaterepossecommissa,etadtegendaocculta peccata astutissimas fallacias comparat eo fit ut homines quos nondum delectat pulchritudo virtutis, nisi pcenis a peccando deterreantur, quae verissime per sanctos et divinos viros praedicantur, et quod celant hominibus,Deo celari non posse consentiant,
:
; ;

tientiam, aut per aliquam largitionem,
scientiae vel eloquentiae in eo
:

autnomine
et cupiditas

genere est

honoris.Conlraquaeomniaproferantureaquaescripta
sunt de laude charitatis,
et

de inanitate jactantiae

;

doceaturque

quam

quos

nolis imitari.

sit pudendum Autenim boni non
;

eis placere velle,

sunt, et nihil

magnum

est a raalis laudari

aut boni sunt, et eos

oportet imitari.Sed quiboni sunt,virtutebonisunt virtus aulem non appetit quod in aliorum hominum potestate est. Qui ergo imitatur bonos, nullius hominis appetit laudcm qui malos, non dignus est
;

difficilius

domentur quam

ferae.

Utautem timeatur
inire,

autem placere hominibus ideo vis, ut eis prosis ad diligendum Deum non jam hoc, sed aliud cupis. Qui autem placere cupit, necessarium adhuc habet timorem primum, ne occulte peccando inter hypocritas a Domino computetur deinde, si benefactis placere appetit, ne hanc mercedem aucupans
laude. Si
; . ;

Deus,divinaprovidentiaregiuniversapersuadendura
est
;

perdat quod daturus est Deus.
4.

non tam rationibus, quas qui potest

po-

Sed devicta

test

jam et pulchritudinem sentire virtutis, quam exemplis vel recentibus, si qua occurunt, vel de historia, et ea raaxime quae ipsa divina providentia
procurante, sive in Vetere, sive in Novo Testamento excellentissimam auctoritatem religionis recepit.

est. Difficile

cavenda superbia est enim ut dignetur consociari hominiista cupiditatc,

bus, qui eis placere jamnon desiderat,et plenum se virtutibusputat. ItaqueaJhuc necessariusesttimor,

ne illud etiam quod vkletur habere, auferatur ab eo (Matth. xxv, 29) el manibus ac pedibus ligatis mit;

Simul autem agendum
et
2.

de pcenis peccatorum, de praemii3 recte factorum.
est et

tatur in tenebras exteriores
pter Deitimor

(Id.

xxu,

13).

Quapro-

Jam

vero

cum aliquanon

peccandi consuetudo,
persuaserit;

quod onerosum putabatur,
1

facile esse

non solum inchoat, sed etiam perficit sapientem. Is est autem qui summe diligit Deum, et proximuratanquam se ipsum. Quae aulem in hoc itieremplum Domini pro»nad lib. 1 Retraot. cap. 19, ubi Augustiuus Cbristum a se aliquuudo einendato dictuin ebse bonjiutm Domiuicum nou probat.
4

ita Mss.

At

editi,

Charitaiem

voco

motum unimi

Eugypius
est
;

in

duohns

Ms-s

,

quo, etc.
3

nendum

:

lor.o

scilicet

Quidam
l

(a)

Mss., quo amantur. Retract. cap. 26.

27

DE DIVERSIS QUiESTIONIBUS
uti oporteat, alia quaestio est.

LXXXIII,

S.

AUGUSTINI

28

nere pericula difficultatesque metuendae sint, et

quibus remediis

XLIII. Quare Filius Dei in homine apparuit,et Spiritus sanctus in columba ?

XXXVII. De semper
Melior est semper natus,
tur.Quia qui

nato.

Quia

ille venit,
;

quam qui semper nascisemper nascitur, nondum est natus ot
;

hominibus
pervenitur,

exemplum vivendi demonstraret donum ipsum, quo bene vivendo significaret, apparuit. Utrumque autem
ut
iste,

ut

nunquam natusestautnatuserit,sisemper nascitur.
Aliud est enim nasci, aliud natum esse. Ac per hoc

visibiliter factum est propter carnales,ab iis quae ocu-

nunquam

filius,si

nunquam natus
:

:

filius

autem quia

natus, est semper filius

semperjgitur natus. XXXVIII. De conformatione animx.
natura, aliud disciplina, aliud usus,
diversitate

Cum aliud sit
et haec in

corporeis cernuntur,ad ea quas mente intelliguntur,sacramentorum gradibustransferendos.Nam et verba sonant et transeunt; nec tamen ea quae verbis significantur, cum aliquid divinum atque aeternum loquendo exponitur, similiter transeunt.
lis

una anima intdligantur nulla
:

substantiae

item
et

cum

aliud sit ingenium,aliud vir-

XLIV. Quare tanto post venit Dominus Jesus Christus, et non in principio peccati hominis ?
Quia omne pulchrum a

tus, aliud tranquillitas, similiter unius

ejusdemque

summa

pulchritudine est,

cum anima sit alterius substantiae, quamDeus,quanquam abillo facla; ipseautemDeus
substantiae
:

quodDeus

est

:

temporalis autem pulchritudorebus
in singulis

decedentibus succedentibusque peragitur.Habet au-

sit

sacratissima
:

illa, et

gnita Trinitas

multis verbo, re paucis codiligentissime investigandum est,
Jesus,

tem decorem suum

quibusque hominibus

singula quaeque aestas ab infantia usque ad senestu-

quod

ait

Dominus

Nemo
44),
;

vcnit ad rne, nisi

quem
Pa-

tem. Sicut ergo absurdus
ffitatem vellet esse in

Pater atlraxerit (Joan.
trem, nisi per

vi,

et,\emo

venit ad

est, quijuvenilem tantum homine temporibus subdito
;

me

(Id. xrv, 6)

et, Ipse vos in

omnem

invideretenim caateris pulchritudinibus,quae
astatibus suas vices atque

caeteris
sic ab-

veritatem inducct

(Id. xvi, 13),

ordinem gerunt

:

Quid est ut animal cibum. Quid est quod accipitur, et commutatur? ut idem cibus. Quid est quod accipitur, et non commutatur ? ut oculis lux,et sonus auribus.Sed haec per corpus accipit anima quid est autem quod per se ipsam accipit, et commutat in se? utaliam animam, quam recipiendo in amicitiam sui similem facit. Et quid est quod per 6e ipsam accipit, et non commutat? ut veritatem. Quare cognoscendum est et quid sit Petro dictum, Macta et manduca, (Act. x,
:

XXXIX. De alimentis. quod accipit eam rem, quam commutat?

surdusest,qui in ipso universogenere
aetatem desiderat;
aatates

humano unam nam et ipsum tanquam unus homo

suas

agit.

Nec oportuit venire divinitus ma-

gistrum, cujus imitatione in mores optimos forma-

13)

;

et

quid in Evangelio, Et vitaerat luxhominum
i,

tempore juventutis(a). Ad hoc valet quod dicit, sub lege tanquam sub paedagogo parvulos custoditos Galat. m, 23, 24), donec veniret cui servabatur, qui per Prophetas promissus erat. Aliud enim est quod divina providentia quasi privatim cum singulis agit, aliud quod generi universotanquam publice consulit l Nam et quicumque singuli ad certain sapientiam pervenerunt, nonretur, nisi

Apostolus

{

.

(Joan.

4).

nisi

eadem

veritate

suarum
:

singillatim

aetatum

XL.

Cum animarum
diversis
visis

natura una

sit,

unde hominum

opportunitate illustrati sunt

a

qua

veritate, ut

diverscP.

voluntatesl

Ex
est,

diversus appetitus

animarum

populus sapiens fieret, ipsius generis humani opportuna aetate homo susceptus est.

ex diverso appetitu diversus adipiscendi suc1.

XLV. Adversus mathematicos.
Non
eos appellarunt mathemathicosveteres,qui
;

cessus, ex diverso successu diversa consuetudo, ex

diversa consuetudine diversa est voluntas. Diversa

autem visa ordo rerum

facit

:

occultus quidem, sed

sub divina providentia certus tamen. Non itaque ob hoc putandum est diversas esse naturas animarum, quia diversae sunt voluntates; cum etiam unius animae voluntas pro temporum diversitate varietur. Siquidem alio tempore dives csse cupit, alio tempore, contemptis divitiis sapiens esse desiderat: et in ipso temporalium appetitu alio tempore uni homini ncgotiatio, et alio tempore militia placet. XLl. Cum omnia Deus fcccrit, quare non squaha fecerit. non Quia non essent omnia, si essent fequalia enim essent multa rerum genera, quibus eonficitur universitas, primas et secundas, et deinceps usque ad ultimas ordinatas habens creaturas et hoc cst quod dicitur, omnia.
:

nunc appellantur sed illos qui temporum numeros motu cceli ac siderum pervestigarunt, de quibus rectissime dicitur inScripturis sanctis
:

Iterum nec his

debet ignosci.Si enim tantum potuerunt scire,ut pos-

quomodo hujus Dominum non focilius invenerunt Sap. xn, 8, 9) ? Mens enim humanadevisibilibusjudicans,potestagnoscereomnibus visibilibus se ipsam esse meliorem. Quae tamen cum etiam se propter defectum profectumque in sasent sestimare saeculum
K

;

pientia fatetur esse,mutabilem, invenit supra se esse

incommutabilem veritatem: atque ita adhaerens post ipsam, sicut dictum est, Adhaesit anima mea post te
(Psal. lxii, 9);

beata efficitur, intrinsecus inveniens

etiam

:

num

visibilium Creatorem atque Dominon quaerens extrinsecus visibilia, quamvis quae aut non inveniuntur,aut cum magno ccelestia

omnium
:

;

XLII. Quomodo Christus

et in

utcro matris fucrit
etsi

et

labore frustra inveniuntur, nisi ex
1

eorum

quae foris

in ca-lis.

Quomodo verbum hominis, quod
diunt, toturn andiunt singuli.

multi au-

Duo

Mss.,

tanquam pubticis

uiilitatibus consulit.

(a) II Retraet. cap. 26.

.

29

LIBEFl

UNUS.
quod etiam Plato
ipse

30
:

sunt pulchritudinc, inveniatur artifex qui intus est, et prius in anima superiores, deinde in corpore inferiores pulchritudines operatur.
2.

praeter Gracciam fuisse in aliis gentibus sapientes

non solum peregrinando sasatis

pientiae perficiendae gratia

testatus est, sed
8i

Adversus eos autem qui nunc appellantur maccolcsti-

etiam in libris suis commemorat. Hos ergo,
fuerunt, non cxistimandum
est ideas

qui

thematici,volentes actus nostros corporibus

ignorasse,

bus subdere, et nos vendere stellis, ipsumque pretium, quo vendimur, a nobis accipere, nihil verius et
brevius dici potest,

quamvis alio fortasse eas nomine vocaverint. Sed de nomine hactenus dictum sit rem videamus, quae
:

quam

eos non respondere, nisi

maxime consideranda atque noscendn
testate constitutis vocabulis, ut

est, in

po-

acceptis constellationibus. In constellationibus au-

quod

volet quisque,

tem notari partes, quales trecentas sexaginta dicunthaberesigniferumcirculum:moturnautemcceli perunam horam fieriin quindecim partibus,uttanta mora quindecim partes oriantur,quantam tenet una hora. Quae partes singulae sexaginta minutas habere
'

appellet
2.

rem quam cognoverit.

Ideas igitur latine possumusvel formasvel spe-

dicuntur.

Minutasautem minularumjam inconstel-

lationibus, de quibus futura praedicere se dicunt,non

verbum e verbo transferre videamur. autem rattoneseasvocemus, ab interpretandiquiSi dem proprietate discedemus; rationes enim groece X<5yot appellantur, non ideae sed tamen quisquis hoc vocabulo uti voluerit, a re ipsa non aberrabit l Sunt
cies dicere, ut
:

.

inveniunt; conceptus autem geminorum quoniam

namque

ideae principales formae quaedam, vel ratio-

uno concubitu

efficitur, attestantibus

medicis, quo-

nes rerum stabiles atque incommutabiles,quai ipsae
formatae non sunt, ac per hoc aeternae ac

rum

disciplina multo est certior atque manifestior,

semper

eo-

tam parvo puncto temporis

contingit,ut in duas mi-

dem modo

sese habentes, quao in divina intelligentia

nutasminutarura nontendatur.Undeergoingeminis tanta diversitas actionum, et eventuum, et volunta-

tum,quos necesse

est

ceptionalem habere,

et

eamdem constellationem conamborum unam constella2
,

neque oriantur, neque intereant; secundum eas tamen formari dicitur omne quod oriri et interire potest,et omne quod oritur et
continentur. Et
ipsae
interit.

cum

Anima

vero negatur eas intueri posse, nisi
sui parte

tionem dari mathematico tanquam unius hominis? Si autem ad genitales 3 constellationes se tenere voluerint, ipsis geminis excluduntur, qui plerumque ita post invicem funduntur ex utero, ut hoc temporis intervallum rursus ad minutas

rationalis, ea

qua

excellit, id

est

ipsa

mente atque
rationalis

ratione, quasi

quadam

facie vel oculo

minutarum

revertatur.quas traclandas in constellationibus nun-

quam

accipiunt, nec

possunt tractare.
falsitates

Cum autem
fit,

raulta vera eos praedixisse dicatur, ideo

quia non

tenent homines

memoria

erroresque eo-

rum

:

sed non intenti, nisi in ea quae illorum res-

ponsis provenerint, ea quae non provenerint oblivi-

intelligibili. Et ea quidem ipsa anima non omnis et quaelibet, sed quae sancta et pura fuerit, hwc asseritur illi visioni esse idonea id est, quae illum ipsum oculum quo videntur ista, sanum, et sincerum, et serenum,et similem his rebus quas videre intendit, habuerit. Quis autem religiosus et vera religione imbutus, quamvis nondum possit hasc intueri, negare tamen audeat, imo non etiam profiteatur, omnia quae sunt, id est, quae-

suo interiore atque

:

scuntur
tingunt.

:

et

ea commemorant, quae non arte

illa,

cumque

in suo genere propria

quadam natura

con-

quae nulla est, sed

quadam obscura rerum
peritiae

sorte con-

tinentur, ut sint,

Deo auctore esse procreata, eoque

Quod

si

illorum volunt tribuere,

auctore omnia quae vivunt vivere, atque universalem

dicant artificiose divinare etiam mortuas

membra-

nas scriptas quaslibet, de quibus plerumque pro voluntate sors exit.
exit saepe
si

Quod

si

non

arte

de codicibus

versus futura praenuntians, quid

mirum
sorte

etiam ex

animo loquentis, non arte/sed

futurorum ? XLVI. De ideis. 1. Ideas Plato primus appellasse perhibetur (a) non tamen si hoc nomen antequam ipseinstitueret non erat.ideo vel res ipsaa non erant,quas ideas voca
exit aliqua praedictio
vit, vel

a nullo erant intellectae

;

sed alios fortasse at

nomine ab aliia atque aliis nuncupatae sunt Licet enim cuique rei incognitae*, quae nullum ha beat usitatum nomen, quodlibet nomen imponere Nam non est verisimile, sapientes aut nullos fuisse
que
alio

ante Platonem

;

aut istas quas Plato, ut dictum est,

idcas vocat,quaecumquo res sint,

non

intellexisse

:

si-

quidem tanta
lectis
1

in eis vis constituitur, ut nisi his intcl-

sapiens esse

nemo

possit. Credibile est

etiam

Sic Mss. EiMti vero, partes zquales, etc. At in excusis, darc mathematicos 1 Duo Mss., ad nativas. 4 Quatuor Mss. cognits. (a) Lib. 7 de Civit, Dei, cap, 28,
*

Ita in Mes.

rerum incolumitatem, ordinemque ipsum quo ea quce mutantur, suos temporales cursus certo moderamine celebrant, summi Dei legibus contineri et gubernari ? Quo constituto atque concesso, quis audeat dicere Deum irrationabiliter omniacondidisse?Quod si recte dici vel credi non potest, restat ut omnia ratione sint condita. Nec eadem ratione homo, qua equus hoc enim absurdum est existimare. Singula igitur propriis sunt creata rationibus. Has autem rationes ubi arbitrandum est esse, nisiin ipsa mente Greatoris? Non enim extra se quidquam positum intuebatur, ut secundum id constitueret quod constituebat nam hoc opinari sacrilegum est. Quod si hae rerum omnium creandarum creatarumve rationes in divina mente continentur, neque in divina mente quidquam nisi aeternum atque incommulaatque has rerum rationes princibile potest esse 1 pales appellat ideas Plato non solum sunt idea sed verae sunt, quia aeternee sunt, et ejusmndi ip"sae atque incommutabiles manent; quarum participaticne lit ut sit quidquid est, quoquomodo est. Sed
:
:

;

:

,

i

Omnes prope

Mbb.| abhorrebit.

:

31

DE DIVERSIS QtLESTIONIBUS LXXXIII,
si

S.

AUGUSTINI

32

anima rationalis inter eas res quae sunt a Deo conditas, omnia superat; et Deo proxima est, quando pura est; eique in quantum charitate cohaeserit, in tantum ab eo lumine illo intelligibili perfusa quodam
non per corporeos oculos, sed per ipsius sui principale, quo excellit, id est per intelligentiam suam, istas rationes, quarum visione
et illustrata cernit,

non voluit, invidus est. Ex quo confiaequalem genuisse Filium. LI. De homine facto ad imaginem et similitudinem Dei. l.Cum exteriorem et interiorem hominem divina
potuit, et
citur,

modo

Scriptura commemoret, et in tantum eos discernat, ut ab Apostoio dictum sit, Et si exterior homo noster
corrumpitur, sed interior renovatur de die in diem

beatissima. Quas rationes, ut dictum est, sive ideas, sive formus, sive species, sive rationes licet
fit

vocare, et multis conceditur appellare quod libet sed paucissimis vidcre quod verum est.

1 ,

utrum unus horum factus sit ad imaginem et similitudinem Dei.Nam illud stultum est quaerere,si unus,quis horum? Quis enim
(II

Cor. iv, 16)

;

quaeri potest

dubitat

eum

potius qui renovatur,
?

quam eum

qui

XLVII. Utrum aliquando cogitationes nostras videre
yossimus.
Quaeri solet

corrumpitur, dicere
quaestio
interior

quomodo post resurrectionem atque

Utrum autem ambo, magna est (a). Nam si exterior horao est Adam, et Christus, bene ambo intelliguntur.Sed cum
Deo factus
est,

immutationem corporis, quae sanctis promittitur,
cogitationes nostras videre possimus.Conjectura ita-

Adam,

quecapiendaestexea partecorporis nostri,quae plus
habet lucis; quoniam angelica corpora, qualia nos habituros spernmus, lucidissima atque aetherea esse

bonus non manserit,et sit, non absurde videri potest, hoc ipsum ei fuisse cadere, imaginem Dei et similitudinem amittere. Ac per hoc ipse resicut a

diligendo carnalia carnalis effectus

'

novatur,

et ipse est interior

credendum est (a) si ergo multi motus animi nostri nunc agnoscuntur in oculis, probabile est quod nullus motus animi latebit,cum totum fuerit corpus
:

et exlerior?

quomodo ergo estipse An secundum corpus; ut interior sit se:

aethereurr,in cujus

comparatione

isti

oculi caro sunt.

cundum animam,et interiorissit 2 resurrectio et renovatio, quae nunc fit secundum mortem prioris vitae, id est peccati, et secundum regenerationem novae vitae,id est justitiae?

Quos itemduos homines

sic

XLVIII. De credibilibus.

appellat, ut

Credibilium tria sunt genera. Alia sunt quae semper creduntur,
et

alterum
{Coloss.

unum veterem.quem debemus exuere, novum, et eum induendum commemoret
10)

nunquam

intelliguntur

:

sicut est

m, 9,

omnis

historia, temporalia et humana gesla percurrens. Alia qua3 mox, ut creduntur, intelliguntur sicut sunt omnes rationes humanae,vel dc numeris,
:

ginem ginem

terreni

quorum rursus illum appellat imahominis,quia secundum peccatum
: ;

primi hominis geritur, qui est Adara
ccelestis

alterum ima-

de quibuslibet disciplinis. Tertium, quaa primo creduntur, et postea intelliguntur qualia sunt ea quae de divinis rebus non possunt intelligi, nisi ab
vel
:

hominis(I Cor. xv, 49),quia secunsecundi hominis geritur, qui est Jesus Christus. Exterior autem homo, qui nunc corrumpitur, futura resurrectione renovabitur, cum

dum

justitiam

his qui

mundo

sunt corde; quod

fit

praeceptis ser-

istam

mortem

persolverit,

quam
sit

naturae

debet,

vatis, quae

de bene vivendo accipiuntur.
fitii

lege illa quae in paradiso data est*.
2.

Quomodo autem non

XLt^. Quare

incongruum, quod

Israel sacrificabant visibiliter
?

pecorum victimas

dicitur etiam corpus factum ad similitudinem Dei,
facile intelligit qui diligenter

attenditquod dictum

Quia sunt etiam sacra spiritualia, quorum imagines carnalem populum celebrare oportebat, ut
praefiguratio novi populi servitute vcteris fieret (b).

Deus omnia bona valde (Gen.i,3i). Nemo enim dubitat quod sit ipse primitus bonus. Multi3
est, Et fecit

enim modis

Qnorum duorum populorum
unoquoque nostrum
licet

differentiam etiam in

cundum
ipso est

possunt similes Deo virtutem et sapientiam factae,
dici res

:

aliae se-

quia in
aliae in

advertere,

cum quisque
est agat, ost

virtus

et

sapientia

non

facta;
et

ab utero matris veterem

hominem necesse
;

quantum solum
tus vivit; aliae in
et

vivunt, quia

ille

summe

primi-

donec veniat ad juvenilcm cetatem ubi jam non

quantum

sunt, quia

ille

summe

necesse carnaliter sapere, sed potest ad spiritualia voluntate converti, et intrinsecus regenerari. Quod ergo in uno homine recte educato, ordine naturae disciplinaque contingit 2 hoc proportione in universo genere hnmano fieri per divinam providen,

primitus

est. Ei

ideo quae

nec tamen vivunt aut

sapiunt,

tantummodo sunt, non perfecte, sed

exigue sunt ad similitudinem ejus; quia et ipsa bona sunt in ordine suo, cum sit ille super omnia

tiam, peragique pulcherrimum est.
L.

bonus, a quo omnia bona procedunt. Omnia vero quae vivunt et non sapiunt,paulo amplius participant

De

gequalitate Fiiii.

Deus,quem genuit.quoniammelioremsegenerare non potuit (nihil enim Deo melius), generarc debuit ajqualem.Si enim voluit,et non potuit, infirmus est
Sic plerique Mss. Editi autem, et multis appetlare nominibus, sed, etc.
*

etiam est non autem quidquid est.etiam vivit. Jam porro quae sapiunt, ita illi similitudine sunt proxima, ut in creaturis nihi) sit propinquius. Quod enim participat sasiniilitudinem.
vivit,
:

Quod enim

conceditur
Alii

2 Fossatensis codex, naturu disciplinaque agit. quiilam, natur.r disciplimequr contingit.

(a)

l

(b) Juib. 10

Retract. cap. 26, et lib. 22, de Civit. Dei, cap. 29. de Civit. Dei, capp. 5, 6.

1 Sic Mss. At editi, hoc ipsum ei fuisse carere imagine Dei. 2 Er. et Lov. interior sit. Melius Rat. et Msa., interioris. Lugd. et Ven., interior sit, ut Er. et Lov. M. 3 Hic editi addunt, per prsceptttm. Navarricus codex, post prsceptum; quod a caeteris /ere Mss. abe«t. (a) Lib. 11 de Trinit. cap. 1.

;:

33
pientiae, et vivit et est
:

LIBER UNUS.
quod autom
est
vivit,

34

nocosBe

non autem omne quod simile cst,eliam imago proprio, sed forte abusive dici potest. S->d

est ut

sit,

non necesse

ut sapiat.

Quare cum
'

cavcndtim in

secundum interiorem hominem, secundum ipsum ita est ad

homo

possit particeps esse sapientiae

talibus ne quid

re sane salubriter custodita, no

imaginem, ut nulla natura intcrposita formetur et ideo nihil sit Deo conjunctius. Et sapit enim, et
vivit, et est
3.
:

nimis asseverandum putelur, illa quoniam corpus quodlibct per localia spatia porrcetum est, aliquid tale credatur esse substantia Dei. Nam res quae in
parte minor est

qua creatura
exterior

nihil est melius.
vita illa accipitur,

quam

in toto,

nec dignitati animae
Dei ?

Quod

si

homo

qua
et

convenit
LII.

;

quanto minus majestati

per corpus sentimus quinque notissimis sensibus,

De eo quod dictum

quos
ipsa

cum

pecoribus habemus
sensibilibus,
:

communes

:

nam

minem

est, Poonitet me fecisse ho(Gen. vi, 6, 7).

molestiis

quae persecutionibus

Divime scripturae a terrcno

et

humano

sensu ad

ingerunlur, corrumpi potest

homo

particeps dicitur similitudinis Dei

non immerito et istc non so;
;

lum quia vivit,quod etiain in bestiis apparet sed amplius quod ad mentem convertitur se regentem, quam * illustrat sapientia, quod in bestiis non potest ratione caientibus. Corpus quoque hominis, quia solum inter animalium terrenorum corpora, non pronum in alvum prostratum est, cum sit visibile, sed ad intuendum ccelum erectum,quod est quanquam non sua, sed principium visibilium animae praesentia vivere cogrtoscatur tamen non modo quia est, et in quantum est, utique bonum est sed etiam quia tale est, ut ad contemplandum coelum sit aptius, magis in hoc ad imaginem et similitudinem Dei, quam caetera corpora animalium
;
:
:

divinum etccolestem noserigentes,usqueadeaverba descenderunt, quibus inter se stulf issimorum etiam ulitur consuetudo. Itaque earum etiam affectionum nomina,quas unimus nosterpatitur,quaslongissime a Deo esse sejunctas jam qui melius sapit intelligit, non dubitaverunt illi viri per quos locutus est Spiritussanctus.opportunissimeinlibris ponere.Ut,verbi
gratia,

quoniam difficiHimum
ira,

esl

ut

homo

aliquid

vindicet sine

vindiolam Dei quae omnino sine

ista perturbatione fit.iram

tamen vocandam judica-

verunt(a).Item quia conjugis castitatom zelandoviri
custodire consueverunt, illam Dei providentiam per

quam
tur, et

praecipitur atque agitur ne

anima corrumpa-

deos alios atque alios sequens

quodam modo

meretricetur,zelum Deiappdlaverunt.Sic et
Dei,
;

manum

factum jure videri potest. Tamen quia homo sine non corpus solum tita non recte appellatur (a) homoexterior,nequesola vita quaeinsensuestcorpo;

sed utrumque simul rectius fortasse intelligitur. 4.Neque inscite distinguitur,quod aliud sit imago etsimilitudo Dei, qui etiam Filius dicitur aliud ad imaginem et similitudinem Dei, sicut hominem faris,
;

vim qua operalur et pedes Dei, vim qua in omnia custodienda et gubernanda pertcndit et aures Dei vel oculos Dei, vim qua omnia percipit atque intelligit et faciem Dci, vim qua se manifestat atque dignoscitur et cnetera in hunc modum, propterea scilicet quia nos ad quos sermo fit,et manibus solemus operari, et pedibus incedere, et quo fert ani'
;
;

,

ctum accipimus(fr).Sunt etiam qui non frustra intelligant duodicta esse.ad imaginemet similitudinem cum si una res esset,unum nomen sufficere potuisse asserunt.Sed ad imaginem mentem factam volunt,
qu33 nulla interposita substantia abipsa verilatefor-

mus

pervenire, et auribus atque oculis caeterisque

sensibus corporis corporalia percipere,et facie innotescere
:

et si

quid aliud ad hanc tanquam regulam
igitur,

pertinet.

Hoc modo

aliquod

et in aliud transferre

quoniam mutare cceptum non facile solemus 2 nisi

matur, qui etiam spiritus dicitur
et Filius.sed spiritus

:

non
ita

ille

Spiritus

pcenitendo,

sanctus, qui est ejusdem substantiee, cujus et Pater

divina providentia serena menteintueutibusappareatcunctacertissimoordine
intelligcntium
3

quanquam

hominis.Nam
scit

hos discernit

administrare,accommodatissimetamenad humilem

Apostolus:
ritut

Nemo
et

scit

quid agatur in homine,nisi Spi-

humanam

ca quae incipiunt esse,ne-

hominis;

nemo

quid agaiur in Deo,nisiSpi-

que perseverant quuntum
sunt, quasi
Llll.

perseveratura

sperata

ritus Dei (I Cor. n, 11).
cit
:

Item de spiritu hominis di-

per puenitenliam Dci dicuntur ablata.
ei

Salvum
(I

faciat spiriium vestrum,et

animam

et cor-

De auro
Quisquis

pus

enim factus est a Deo, sicut et caetera creatura. Scriptum est enim in Proverbiis hoc modo : Scito quoniam Dominns corda hoThess. v, 23).

Et

iste

argento .jUod Israclilx ub sEgyptiis accejerunt.

1.

nes,pro

duorum Teslumentorum dispensatiotemporum congruentia, generishumani diaelati

minum

novit

;

et

qui finxit spiritum omnibus, ipse
2).

scit

ligenteraetatibus distribuU;sintuetur,satis,quantum

omnia (Prov.xvi,
ligentia veritatis

Ergo

iste spiritus

ad imaginem

existimo, intelligit quid proprie priori
videntia puichre

generis

Dei nullo dubitante factus accipitur,in
:

quo

est intel-

humani,quid posteriori conveniat.Divinaenim pro-

enim veritati nulla interposita creatura.Caetera hominis ad similitudinemfacta videri volunt; quia omnis quidem imago similis est,
haeret

omnia moderante,ita uuiversu ge-

id est,

Edi ti, secundum se ipsum. At Mss., secundum ipsum; hominem interiorem. * Lov., convertit se regentem, quem, etc. dissentienlibus editis aliis et Msb.
4
;

nerationum seriesab Adamusquead finems33culiadministratur,tanquamuniushominisapueritiausque adsenectutem lemporis sui tractum aetutis gradibus terminantis.Et ideo virtutum etiam gradus in moriRat. et septeni Mss., constituenda. Mfis., non fere solemus. 3 ln aliquot Mss., ad humilem hominum intelligentinm. (a) Lib. 15 de Civit. Dei, cap. 25.
*

*

Duo

(a) I

(6) Lib. 7

Retract. cap. 26. de Trinit.,cap.6,n.l2, et

I

Retract. cap.26.

;

35
bus, donec

DE DIVERSIS QtLESTIONIBUS LXXXIII. S. AUGUSTINI angelum, qui pro suae voluntatis perversitate veniatur ad summam hominis perfec:

36
vel ad

tamque virtutem, oportet eum distinguere, qui dine forte vinis lectionibus pium animum intendit

vindictam peccatorum, vel ad exercitationem pur-

gationemque eorum qui secundum Deum renascuntur,in infimis naturae gradibus ordinatus est. Legi-

cum

invenerit aliquando parvis parva, aliquando
in

comparatione majorum ^peccata esseilla quee minorasunt, non arbitretur decuisse ut talia Deus hominibus imperaret. Sed nunc de virtutum gradibus nimis longum est disputare. Verumtamen quod ad praesentem quffistionem discutiendam satis est, quan-

majora majoribus imperari, reputans

mus enim deceptum regem
:

(a) falso vaticinio

pseu-

doprophetarum et ita legimus, ut neque sine divinojudicio factum inveniamus, quoniam dignus
erat
ille sic

decipi

;

neque per eum angelum.quem

deceptionis officium suscipere non deceret; sed per

angelum

erroris, qui sibi ultro tales partes

imponi

tum ad decipiendum attinet, summa et virtus est neminem decipere, atque illud

perfecta

exhibere

cum laetitia postulavit (III Reg. xxn, 6-36). Quibusdam enim Scripturarum locis apertius aliquid exponitur, quod diligens et pius lector etiam in
locis,in
aliis

quod dictum est, Sit in ore vestro, Est, est ; Non, non (Matlh. v. 37).Sed quia hoc eis imperatum est, quibus jam regnum coelorum promissum est ma;

quibus minus aperitur,intelligat. Deus enim nostersicadsalutemanimarumdivinoslibrosSpiritu
sancto moderatus est, ut non solum manifestis pascere, sed etiam obscuris exercere nos vellet. Ex hac

gna autem virtus est ha?c implere majora, quibus debetur hoc preemium Regnum enim ccclorum vim
;

patitur,et qni virn faciunt,diripiunt illud (W.xi,12):

igiturineffabiliatquesublimirerumadministratione,
qua?
fit

quaerendum est quibus gradibus ad istam summitatem perfectionemque veniatur: in quibus utique gradibus inveniuntur illi, quibus adhuc terrenum regnum promittebatur, quo promisso tanquam parvuli praeluderent, et ab uno Deo 2 , qui est omnium Dominus, interim terrenis gaudiis, quibus adhuo
inhiabant,impetratis,indeproficientes et spiritu cre-

per divinam providentiam, quasi transcripta

est naturalis lex in

animam rationalem,ut in

ipsa

vitae

hujus conversatione moribusque terrenis homines
talium distributionum imagines servent. Hinc est quod judex damnatum percutere indignum sua persona et nefarium judicat: ejus tamen jussu hoc facit carnifex,

qui pro sua cupiditate sic ordinatus est

auderent etiam sperare coelestia. Sicut ergo summa et prope divina virtus est, neminem decipere sio ultimum vitium est, quemlibet deciscentes
3
;

in officio, ut percutiat

legum moderatione damna-

pere.

Ab hoc ultimo

vitio

ad illam

summam

virtu-

tum,quipossetetiaminnocentemsuacrudelitatepercutere Nam neque per se ipsum hoc judexfacit, neque per principem vel advocatum,aut aliquem in ofsuo, cui taleministerium non convenienter imponitur.Hincestetiamquodirrationalibus animantibusutimurad easresquas perhominesaginefarium est.Nam utique dignus est furmorsu lacerari id taficio
:

tem tendentibus gradus est, neminem quidem vel amicum, vel ignotum, sed tamen inimicum aliquando decipere. Unde etiam illud a poeta dictum prope jam proverbii consuetudinem obtinuit
:

Dolus, an virtus, quis in hoste requirat

?

men homo non
in-

per se ipsum agit, aut per filium, aut
,

(JEneid. lib. 2 v. 390).

per domesticum aut etiam per

famulum suum sed
;

Sed quoniam

et ipse

hostis potest

plerumque
fit

per canem,quambestiamtaliafacere pro naturae sua?

juste decipi,veluti

cum pactum
;

aliquod

de tem-

gradibus decet.

Cum

igitur

quosdam

pati
;

aliquid

porali pace, quas inducias vocant, et
fides, et caetera talia

multo est que illi virtuti propinquior, qui quanquam velit hostem decipere, non eum tamen decipit nisi aucloritate divina. Deus enim novit vel solus, vel certe longe excellentius quam homines atque sincerius, qua quisque pcena prasmiove sit dignus. 2. QuapropterDeusquidem perseipsum neminem decipit est enim Pater Veritatis et Veritas,et Spiritus Veritaiis dignis tamen digna distribuens (quoniam hoc quoquepertinet ad justitiam etveritatem),
;
:

non servatur purgatior summae-

deceat, quod alios facere non deceat ministeria quaedam sunt media,quibus digna injunguntur officia ut eis utens ipsa justitia,non solum talia pati
;

quemque imperet.qualia
iis

pati

eum

decet, sed etiam

facientibus, quos talia facere non minus decet. Quapropter cum et^lgyptiideceptione digniessent, et populus Israel pro illa aetate generis humani in tali adhuc gradu morum constitutus esset, ut non indigne hostem deciperet factum est ut juberet
;

:

Deus,vel potius pro illorum cupiditate permitteret,
ut vasa aurea et argentea, quibus adhuc terreni re-

utituranimis pro meritiset dignitatibus,quae suntin

gni

1

appetitores inhiabant, et peterent ab /Egyptiis
et acciperent et

quispiam dignus est decipi, non solum per se ipsum eum non decipiat.sed neque. per talem hominem, qui jam congruenter diligradibus earum, ut
si

non reddituri,

quasi reddituri (Exod.
laboris

m,

22).

Quam

mercedem tam diuturni

git, et

custodire persistit, Sit in ore vestro,Est,cst
;

atque operis pro tahum animaruin gradu non injustam Deus esse voluit, et poenam illorum quos di-

neque per angelum,cui non convenit persona fallaciae sed autpertalem hominem,qui nondum sehujusmodicupiditatibus exuit;autpertalem
Non, non
:

gne

fecit

amittere id quod reddere debuerunt.

Non

itaque Deus deceptor est, quod credere nefarium et

impium

esse quis non intelligat?sed meritorum et

Excusi, majora. Sed inelius decem Mss., majoium. 1 Editi, et ab uno Deo abundanter. Vox, abundanter, abest a plerisque Mss. » Ert et Lov,, suca-escentes. At Mps., crescentes. Lugd. et Ven., succrescentes, ut Er. et Lov. M.
1

per se ipsum, quae
(a) Scilicet
>

personarumjustissimusdistributor.faciensquaedam illo solo digna sunt, eique soli
Achab.
et

Sic Rat. et Mss. At Er. et Lov., teirenx rei.

Sic

etiam Lugd.

Ven.

M.

37
conveniunt; sicuti est illuminare animas,et se
3is

LIRER UNUS.
ipsum
LIV. De eo quod scriptum
re
est,

38
Mibi autem adheere-

ad perfruendum pr.ubendo, sapientes beatasque
:

Deo bonum est

(Psal. lxxii, 28).

praestare

aliaper servienlem sibi creaturam, inte-

jorrimis legibus pro meritis ordinatam, quaedam eo-

Omne quod cst, aut eodem modo semper est, aut non. Et omnis anima omni corpore melior est. Melius

.'um administrationem, sicut
licit, et

-um jubens, quaedam permittens, usque ad passeDominus in Evangelio
usque ad
feni

decorem, usque ad

numerum
et

,4iam capillorum nostrorum divina providentia perlendente atque veniente (Matth. x, 29, 30,
xii,

Luc.

f\ne

De qua etiam dictum est Pertendit a usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter
27, 28).
:

(Sap. viii, 1).
3.

Quod autem per animarum ministeria suis legi-

bus servientia Deus puniat,et dignedigna supplicia
retribuat,

cum

ipse tranquillissimus maneat, aj>er:

tissime ita scriptum est Ipsum quoque qui puniri non
debeat,

enim omne quod vivificat, quam id quod corpus aulem ab anima vivificari, non a corpore animam, nemo ambigit Quod autem corpus non est, et tamen aliquid est, aut anima est, aut ea melius aliquid. Deterius enim omni corpore nihil est quia et si materiam qnis dixerit, unde ipsum corpus fit recte, quoniam caret omni specie, nihil dicitur. Rursus inter corpus et animam, quod melius sit corpore, deterius anima, non invenitur. Si quid enim esset medium, aut vivificaretur ab anima, aut vivilicaret animam, aut neutrum aut vivificaret corpus, aut vivificaretur a corpore, aut neutrum. At
est

vivificatur:

l

.

:

;

:

condemnare, exterum aestimas

4

a tua viriute.

enim tua justitioe initium est ; et ob hoc quod omnium Dominus es, omnibus ie parcere facis. Virtutem enim tu ostendis, qui non crederis esse in virtute consummatus, sed in iis qui sciunt audaciam traducis. Tu autem Dominus virtutem, cum tranquiUilate judiVirtus
cas,
et

quidquid vivificatur ab anima, corpus est si quid autem vivificat animnm, melius est quam anima. Rursum quo vivificatur corpus, anima est quod
:

:

viviiicatur a

corpore, nihil est.

Neutrum

vero, id

est,nulliusvito3indigens 2 nullamquevitamtribuens,

cum magna

reverentia disponis nos (Id. xn,

aut omnino nihil est, aut aliquid et corpore et anima melius. Sed utrum quid tale sit in rerum natura,
alia quaestio est.

15-18).

Item quod primo in terrenis rebus fit gradus ad ccelestemjustitiam,quaejamfirmioribus 2 imperatur,
4.

inter corpus et
lius,

Nunc interim ratio comperit nihil animam esse, quod sit corpore meQuod autem
(o)
;

anima

deterius.

est

omni anima

Dominus
fuistis,

ostendit,

cum

ait

:

Si in alieno fxdeles

non

melius, id
intelligit,

Deum
junctus

dicimus
est.

cui,

quisquis

eum

vestrum quis dabit vobis (Luc. xvi, 12)? Et quod pro suis gradibus animae doceantur, et ipse
:

Dominus demostrat dicens Multa habeo
sed nunc non potestis portare

vobis dicere;

illa (Joan. xvi, 12).

Et

Apostolus,

cum

ait

:

Ego, fratres, non potui vobis
sed quasi carnalibus. Lac

loqui quasi spiritualibus,
vobis

sed negue

potum dedi, non escam ; neque enim poteratis : adhuc potestis ; adhuc enim estis carnales (I Cor. m, 1, 2). Quod enim in istis secundum gradus suos actum est, hoc in universo genere humano agi cognoscimus, ut alia carnali populo, alia spirituali,

Quod enim intelligitur verum est, nec omne quod creditur verum est. Quidquid autem verum est, atque a sensibius et a mente sejunctum est, credi tantum, non lamen sentiri aut intelligi potest. Deo igitur junctum estquod inlelligit Deum. Intelligit autem rationalis anima Deum.Nam intelligit quod semper ejusmodi est, neque ullam patitur mutationem. At et corpus per tempua et locos, et anima ipsa rationalis, quod aliquando sapiens,aliquandostultaest,mutationempatitur.Quod

temporum congruentia juberentur. Non ergo mirumsihostemdecipidignum 3 deciperejussisunt, qui erant adhuc digni hostem decipere. Non enim jam erant idonei quibus diceretur, Diligite inimicos vestros ; sed tales erant quibus tantummodo dici oporteret 4 Diliges proximum tuum, et oderis inimicuum tuum (Matth. v, 44. 43). Adhuc enim ille proximus quam late intelligendus esset, non erat tempro
,

quam

autem semper eodcm modo est, melius profecto est id quod non ita est. Nec quidquam est melius
anima,
nisi

rationali

Deus.

Cum

igitur intelligit

quod sempereodem modo sese habet,ipsum sine dubio intelligit. Haec autem est ipsa veritas cui quia intelligendo anima rationalis jungitur, et
aliquid
;

hoc bonum est animae, recte accipitur id esse quod dictum est, Mihi autem udlucrere Deo bonum est.
LV. De co quod scriptum octoginta concubinae,
etl,

Sexagintasunt reginae,
adolescentulae

poris tradere. Inchoatio ergo

quaedam factaest sub
:

et

quarum

paedagogo, ut magistro perfectio servaretur

cum

tamen idem Deus, et paedagogum parvulis dederit, legem illam scilicet per famulum suum et magistrum grandioribus 5 , id est, Evangelium per Unicum suum.
;

numerus (Cant. vi, 7). Denarius numerus potest significare
non
est

universitatis

scientiam. Qua3
decies sexies,

si

ad interioraet

intelligibilia refefit quasi ad terrena et

ratur, quae senario

numero

significantur,
:

quon

cst sexaginta

si

corruptibilia, quas octonario

numero

significari pos-

rum

Rat. et Lov., qui puniri debeat, condemnas, et exteexistimas. Emendantur ad Er. et ad Mss. 1 Er. et Lov., qux jam infirmioribus. Verius aliquot Mss., qux jam firmioribus. Aut sicutquidam codex, non infirmioribus imperatur Lugd. et Ven., infirmioribus. M. 5 Rat. et plerique Mss., deceptione dignum. * Er. et Lov., dici poterat. At Rat. et pierique Mse.,
4

magistrum, ex Rat. et nonnullis Mss.— Lugd. et Ven., magisterium grandioribus, ut Er. et Lov. M. i Aliquot Alss., corpus autem ab anima vivificalur, non a corpore anima. Ut igitur melior sit omni corpore anima, nerno ambigit. * Lov., intelligem : corrupte ac repugnautibus editis
aliis et

dici oporteret.
6

Mss.
Retract. cap.

Er. et Lov., magisterium grandioribus.

Reponimus,

(a) I

3&

5 -c

: :

39

DE DIVERSIS QILESTIONIBUS
in

LXXXIII, S.
et

AUGUSTINI
et tria et
et

40

sunt,fiunt deciesocties,quod est octoginta. Reginae
ergo, sunt animae regnantes
intelligibilibus et

autem unum
fiunt, sic

duo

unum

duo

et tria et

quatuor simul decem quatuor quater

spiritualibus. Goncubinae, quee mercedera accipiunt

ducta quadraginta fiunt.
recte corpus quatuor notissimas naturas, quibusconstat,siccamethumidam,frigidametcalidam; et quod progressio a puncto ad longitudinem, a longitudine ad latitudincm, a latitudine ad altitudinem,
significat, propter
2. Si

terrenorum, de quibus dictura

est,

Accepernnt mer-

autem quaternarius numerus

cedem suam

(Matth. vi, 2). Adolescentulae

quarura

non

est

numerus, quarum non

est

determinata

scientia, etdiversis dogmatibus periclitari possunt

ut numerus, quod dictum est, significet certam et

indubitatam confirmationem

scientiae.
aedificati templi.

soliditalem corporis facit, quae rursus quaternario

LVI. De annis quadraginta sex
Sex, novera, duodecim,

numero continetur non absurde intelligitur quadragenarius numerus temporalem dispensationem si:

decem
:

et

ccto,

haec

in

quadraginta quinque. Adde ergo ipsura unum, fiunt quadraginta sex hoc sexies, fiunt ducenta septuaginta sex. Dicitur autem conceptio humanasic procedere et perfici, ut primis sex diebus quasi lactis habeat similitudinera, sequentibus novem diehus convertatur in sanguinem, deinde

unum

fiunt

1

duodecim diebus solidetur, reliquis decem et octo diebus formetur usque ad perfecta lineamenta omniummembrorum,ethincjamreliquotemporeusque ad tempus partus magnitudine augeatur. Quadragintaergoquinquediebusaddito uno,quod signifioat summam quia sex et novem et duodecim et decem et octo in unum coactis, tiunt quadraginta quinque addito ergo, ut dictum est, uno, fiunt quadraginta sex. Qui cum fuerint multiplicati per ipsum senarium numerum, qui hujus ordinationis caput tenet, fiunt ducenti septuaginta sex id est, novem menses et sex dies, qui computantur ab octavo calendas aprilis, quo die conceptus Dominus creditur, quia eodem die etiam passus est, usque ad octavum culendas januarias, quo die natus est. Non ergo absurde
: :

Dominus corpus assumpsit, et visibiliter hominibus apparere dignatus est. Unum enim et duo et tria et quatuor.quae significantCreatorem et creaturam,quater ducta, id est, per corpus temporaliter demonstrata, fiunt quadraginta. Nam inter quatuor et quater hoc interest, quod qualuoriu statu sunt,quaterin motu. Ergo ut quatuor referuntur ad corpus, ita quater ad tempus: insinuaturquesacramentum corporaliter et temporaliter gestum, propter eos qui corporum amore iinplicati erant, et temporibus subditi l Quadragenarius ergo numeius, ut dictum est, temporalem ipsain dispensationem non incongrue si^nilicarecreditur.Ltfortassehocestquod quadragintadiesDominus jejunavit(il/aMa. iv, 2), saeculi hujus, quod motu
gnificare, quae pro salute nostra gesta est.cum
.

corporum
et

et temporibus agitur, ostendens inopiam quadraginta dies post resurrectionem cum disci:

uit, hanc ipsam illis, credo, dispensationem temporalem, quam pro salute nostra gessit, insinuans. Quadragenarius autem numerus,partibussuis, quae illum metiuntur,computatis,u3quead quinqua-

pulis

p

quadraginta sex annis dicitur fabricatum esse templum.quod corpus ejus significabat (Joan.n, 20,21):
ut quot anni fuerunt in fabricatione templi, tot dies iuerint in corporis Dominici perfectione (a).
LVII. De cenlum quinquciginta tribus piscibus.

genariumnumerumpervenit,idipsumcommendans; quandoqnidem ipsae partes, quae illum metiuntur,
aequalesintersesunt:quiacumaequitateadministrata
corporalisetvisibilistemporaliteractioperfectionem

homini comparat. Quae

perfectio, sicut
:

dictum

est,

denario numero significatur

sicut quadragenarius

autem Dei (I Cor. iu, 22, 23). Si a capite numerentur, inCaput veniuntur unum, duo, tria, quatuor. Item mulieris vir, caput viri Christus, caput autcm Christi Deus (Id. xi, 3). Si eodem modo numerentur, inve1.

Omnia

vestra, vos

autem

Christi, Christus

numerus aequalibus
ctis

suis partibus in

summara reda-

:

niuntur similiter unum,duo, tria et quatuor. Porro unum et duo et tria et quatuor simul ducta fiunt

decem. Quapropter disciplinam, quae insinuat conditorem Deum et conditam creaturam, recte significat denarius numerus. Et cum corpus perfectum
atque inexterminabile subditur anima; perfectae atqueinexterminabili,rursusqueipsasubditurCliristo, et illeDeo, non tanquaui dissirailis aut alterius naturae,sed

denarium numerum parit, quoniam ad quinquagenarium, sicut supra dictum est, pervenil. Unum enim quod habent quadraginta quadragies, et duo quod liabent vicies, et quatuor quod habent decies, et quinquequodhabentocties,etoctoquodhabentquinquios, et decem quod habent quater, et viginti quod halicnt bis, simulducla fiunt quinquaginta. Nullus enim alius numerus meriti per partes a>quales quadragenarium numerum potest, praeter hos quos enumcravimus,et compulatos ad quinquagenarium numerum perduximuss. PeractisergoDominus quadraginladiebuspustresurrectionemcumdiscipulissuis,
id est,

tanquaraPatri Kilius,hoc totumeodem numc-

commendans

eis

quod pro nobis temporaliter
coelum
:

quod post resurrectionem corporis speratur futurum in aeteruum. Et fortasse propterea qui conducunlur ad vineam, denarium accipiunt mercedis nomine (Matlh. xx, 2). Sicut
ro denario recte significatur,
Editi,

gestum

est, ascendit in

ct post alios
i,

decem

dies misit Spiritum

sanctum

(Act.

3, 9, ei n, 1-4),

quo perficerentur spiritualiter ad invisibilia capienda.quivisibilibustemporalibusquecrediderant.Ipsis
videlicet

decem diebus post quos misitSpiritum sanquoe per Spiritum san-

'

hxc

in universo fiunt.

At plerique Mss., hxc

ctum,eamdem perfectionem
1

in

unum.
(a) Lib. 4

de Triuit., cap.

Plures Mss.,

et

tetnporalibus subditi.

41

LIBEH UNUS.
ginii

42
srpties, proptcr oos qui per

ctum confertur denario numero indicans,quem quadragonariuscomputatisaequalibuspartibussuis edit

unum

Dominicum

hominem

liberantur, etfiuntsimnl

centnm quadra-

quinquagenarius sicut temporali dispensatioaequitate administrata pervenitur ad perfectionem,quam denarius numerussignificat.quidenarius simul cum quadragenarioquinquagenarium facit.Ergoquoniam perfectioquaeiitperSpiritumsanctum, quamdiu adhuc in carne ambulamus,quamvis non vivamus carnaliter,cum ipsa dispensatione temporali copulatur, recte videtur quinquagenarius numcrusad Ecclesiam pertinere,sed jam purgatam atque perfectam,qu;r tcmporalisdispensationis fidem atque aeternitatis futurae spem charitate amplexatur
et
fit
:

ne

cum

pintaseptem.(-uiadditursenarius,numerus,signum perfectionis, quia partibus suis, quse illum metiuntur, constat, ita ut nihil

veniatur. Metitur quippe illum
sexies
;

minus nihilquc amplius inunum, quod habet
;

et

duo, quae habet ter

et tria, quae bis habet:

1

,

id est,quasi

quadragenarium numerum dcnario nu-

ducta,unum et duo ettria,sex fiunt.Quod fortassead illudetiam sacramentum pertinent,quod Deus sexta die perfecit omnia opera sua (Gen. n, 2). Ad centum orgo et quadraginta septcm cum &ex addideris, quod est signum perfectionis, fiunt centum quinquagintatria qui numerus piscium invenitur, posteaquam jussu Domini in dexteram partem misquae simul
:

mero copulans.Hsecautem Ecclesia, ad quam pertinet quinquagenarius numerus, sive quia ex tribus
generibus
tatis

sasuntretia, ubi peccatores qui ad sinistram pertinent,

hominum

eligitur,Judaeis, et Gentibus,et
1.
illo

non inveniuntur. LVIII. De Joanne Baptista.

carnalibus Cbristianis, sive quia sacramento Trini-

imbuitur.numero quo significatur ter ducto,ad centenariumetquinquagenariumpervenit.Quinquagentaenim terductafluntcentum quinquaginta.Quo cum addideris ipsa tria,quia insigne et eminens debetesse quod in nomine Patris et Filii et Spiritus
sancti lavacro regenerationis abluitur (Matth. xxviii,
tres. Qui numerus piscium invenitur, quia in decteram partem missa sunt retia et ideo magnos (Joan. xxi, 6, H), id est, perfectos et regno coelorum aptos habet.Nam illa si19), fiunt
;

JoannesBaptista, considerata scriptura quae de in Evangelio legitur, mullis probabilibus docu-

mentisnon absurde creditur prophetiae gestarepersonam, et eo maxime quod de illo Dominus dicit, Plus quam prophela (Mutth. xi, 9).Hic siquidem totius prophetiae, quae ab exordio generis

humani us-

centum quinquaginta

que ad adventum Dominide Domino facta est, imaginem gestat. Est autem Evangelii persona in ipso Domino, quae per prophetiam praenuntiabatur, cujus augetur praedicatio per universum orbem terprophetia autem rarum ab ipso Domini adventu
:

militudo reticuli non in dexteraui missi, simul cepit bonos et malos, qui separanturin littore (itfa£M. xm,

48).NuncenimintraretiapraeceptorumetSacramentorum Uei, in Ecclesiaquae nuncest,simul boni malique versantur. Fit
2

autem eeparatio

in fiae saeculi,
;

tanquam
justi

in fine maris,id est,in littore

cum

regnant

primo temporaliter, sicut
est,

in Apocalypsi scrip-

tum

deinde in seternum

in illa civitate quaeibi

minuitur postquam id quod praenuntiabat. Itaque Dominus dicit Lex et Prophetx usgue ad Joannem Baptistam; abhinc regnum Dei praedicalur (Luc.xvi, lllum, inquit, oportet cres-16). Et Joannes ipse autem minui (Joan. m, 30). Quod et cere me diebus quibus nati sunt, et mortibus quibus passi sunt, figuratum est. Nascitur namque Joannascitur Dones ex quo dies incipiunt minui
: :

:

jam conquiescente dispensatione temporali, quae quadragenario numero significatur, denarius remanet, quam mercedem
describitur (Apoc. xxi), ubi
sancti qui operantur in vinea percepturi sunt.
4.

minus ex quo
minuitur,
ce.

dies incipiunt crescere.

Capite

ille

dum

occiditur

:

hic vero attollitur in cruin

Potest ctiam,

si

numerus

iste

consideretur, ocut

Joanne constituta digito ostendit praesentem, quem venturum ab exordio generis humani cecinerat,incipit minui,

Postquam ergo prophetia ipsa

currere ad Ecclesise sanctitatem, quae per

nostrum Jesum Christum facta
ptenario

est

:

Domin um quoniam se-

atque inde crescere praedicatio regni Dei. Et ideo baptizavit Joannesin poenitentiam ( Matth. m, 11);
finitur

numero creatura constat, cum tenarius animae et quaternarius corpori tribuitur, susceptio ip3a hominis ducatur ad tria septies. Quia et Pater misit Filium, et Pater in Filio est, et dono Spiritus
sancti de virgine natus est. Et haec sunttria, Pater
etFilius etSpiritus sanctus.Septies autem,ipse

enim vetus

vita

usque ad pcenitentiam,

at-

que inde
2.

incipit nova.
in iis qui proprie Prophetas

Non autem tantum

appellati sunl, sed in ipsa Veteris Testamenti histo-

homo

temporali dispensatione susceptus 3 ,ut fieret sempiternus. Fit ergo summa numeri viginti unum,id est,
tria septies. Haoc

autem hominis susceptio ad

libera;

tionem valuit

caput est (Ephes. v,23) ut ipsa Ecclesia, propter animam et corpus,in eodem septenario numero,reparetur*. Ducuntur itaqueviEcclesiae, cui

riaprophetianon silere colligiturabeis qui pie quaerunt, et ad hasc investiganda divinitus adjuvantur. Maxime tamen illis evidentioribus rerum figuris apparet: quod Abeljustusa fratreinterficitur (Gen.iv, 8),etDominus a Judaeis quod arca Noe,tanquam in diluvio saeculi Ecclesia gubernatur (M. vi.i 1): quod
:

isaac

Nfivarricus Ms., spe et charitate amptexatur. Apud Er. Lugd., Piet. M. 3 Editi, susceptus est. Verbum, est, non exstatin Mss. 4 Ita in Mss. At in exeusis, cui caput est Christus.At ipsa Ecclesia, propter animam et eorpus,in eodem septenario numero reperitur.
1

1

immolandus Deo ducitur, et aries pro illo in sentibus tanquam crucifixus agnoscitur (Id. xxn, 3-13) quod in duobus Abrahae filiis,uno de ancilla,
:

altero de libera,duoTestamentaintelliguntur (Galat.
iv,

22-24):

quod duo populi

in

geminis, Esau
:

scili-

cet et Jacob, praemonstrantur (Gen. xxv, 23)

quod

Joseph a fratribus persecutionem passus ab alienig

Patrol. XL.

43

DE

DIVF.RSIS QILESTIONIBUS LXXXIII,
;

S.

AUGUSTINI

44

honoratur {Gen. xxxvn, xli) sicut Dominus Judffiis persequentibus, apud Gentes elarificatus est. Longum est commemorare singula, cum ita concludat Apostolus et dicat Hxc uutem in figura contingebant
:

humili Domini adventu, superius distinctis generationibus edocetur.Quavisitatione inccepit ma-

manum

eis; scriptasunt

autem

propter nos, in quos finis ssecu-

lorum devenit

(I

Cor. x, 11). Finis

autem saeculorum

quinque aetaticujus prophetiae personam quoniam bus latuit Joannes gestabat, ut supra dictum est, ideo ex senibus parentibus nascitur.tanquam senescente saeculo
:

nifestari prophetia,quae superioribus

tanquam 3enectus veteris hominis,cum totum genus humanum tanquam unum hominem constitueris, sexta aetate signatur, qua Dominus venit.Sunt enim aetates sex etiam in uno homine; infantia, pueritia, adolescentia, juventus, gravitas, etsenectus. Prima
itaque generis humanieetas est ab

innotescere incipiat; et quinque mensibus se occultaf mater ejus,sicut scriptum est,0c-

prophetia

illa

cultabat se Elisabeth mensibus quinque. Sexto

autem

Adam usque

ad

mensevisitaturaMaria matreDomini; etexsultatinfans in utero, tanquam primo adventu Domini quo in humilitate apparere dignatus est,prophetia ma'

Noe. Secunda, a Noe ad

Abraham

:

qui articulisunt

nifestari incipiat

:

sed

evidentissimi etnotissimi.Tertia,ab

ad David
(Matth.
i,

:

sic

Abraham usque enim Matthaeus evangelista partitur

dum tam

evidenter,
;

stam esse fateantur

tanquam in utero, in est,nonut omnes sicut in luce manifequod futurum credimus secun-

17).

Quarta, a David usque ad transmigra-

tionem in Babyloniam. Quinta, a transmigratione in Babyloniam usque ad adventum Domini. Sexta, ab adventuDominiusquein finem saeculisperanda est: qua exterior homotanquam senectute corrumpitur qui etiam vetus dicitur, et interior renovatur de die in diem (II Cor. iv, 16). Inde requies sempiternaest, quae significatur sabbato. Huic rei congrui quod homo sexto die factus est ad imaginem et similitudinem Dei (Gen. i, 27). Nerao autem ignorat hominum vitam jam aliquid adminisirantem, cognitione et actione fulciri. Nam et actio temeraria est sine cognitione, et sine actioneignava cognitio. Sed prima vita hominis, cui nulla administratio recte creditur, quinque sensibus corporis dedita est qui sunt visus, auditus, olfactus, gustus, tactus. Et ideo
1

do adventu Domini, quo in claritate venturus est ; cujus adventus praecursor speratur Elias, sicut hujus Joannes fuit. Et ideo dicitur a Domino Elias jam venit, et multa ei homines fecerunt ; et si vultis
:

scire,ipse est

Joannes Baptista qui venturus

est

(Matth.

xvn, 12,

et xi, 44).

Quia in eodem spiritu

et in

ea-

dem virtute, tanquam praecedentis praeconis officio et hic jam venit, et ille venturus est. Propterea et
istum Joannem per spiritum quo pater ejus vates impletus est, dicitur praecursorem Domini futurum
esse in spiritu et virtute
ria
Eliae.

Peractis

autem Mai).

cum

Elisabeth mensibus tribus discedit (Luc.

;

Quo numero mihi videtur significari fides Trinitatis, et Baptisma in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti, quo per humilem Dominiadventum genus

humanum

imbuitur,et futuro adventu clarita2

humani denis generationibus deflniuntur, tanquam infantia et pueritia quinario scilicet geminato, quoniam generatio utroduae primea setates generis
;

tatis ejus extollitur

(a).

LiX.
1.

De decem virginibus.

Inter parabolas a

Domino

dictas solet queeren-

que sexu propagatur. Sunt ergo generationes decem ab Adam usque ad Noe, et inde usque ad Abraham aliee decem quas duas aetates infantiam et pueritiam generis humani esse diximus. Adolescentia vero et juventus et gravitas, id est, ab Abraham usque ad David, et inde usque ad transmigrationem in Babyloniam, et inde usque ad adventum Domini, quatuor denis generationibus flgurantur septenario geminato ad eamdem generotionem utriusque sexus, cum quinario qui est in sensibus
; ; '

tes

multum

exercere ista,qua? de

decem virginibus

quidem hinc multa senserunt, non sunt preeterfidem sed quomodo partibus omnibus ejus conveniat expositio, id elaborandum est. Legi etiam inquadam scriptura, ex earum genere quae apocryphae nominantur, non quod sit 8 contra catholicam fidem sed huic loco mihi minus congruere visa est.consideranti omneshujus simuJitudinis partes. De qua tamen expositione temere nihilaudeo judicare,ne forte non ejus inconvenienposita est. Et multi
quee
: ;

corporis, actio et cognitio addita

fuerit.

Senectus

autem

solet etiam

tantum tenere temporis, quansetates.

tum

reliqua?

omnes

Nam cum

a sexagesi-

mihi angustias fecerit, sed mea tarditas in ea convenientiam non invenerit. Quid autem mihi videatur non absurde hoc loco accipi, quantum potia

mo anno
mana
vita

senectus dicatur incipere, et possit

hu-

tero breviter et diligenter
2.

exponam.
secreto a

usque ad centum viginti annos permanifestum solam senectutem posse tam longam esse, quam omnes eetates caeterae priores sunt. ^tas igitur ultima generis humani, quae incipit a Domini adventu, usque in finem seeculi, quibus generationibus computetur incerlum est et hoc utiliter Deus voluit latevenire
:

Interrogatus igitur

Dominus noster
:

discipulisdeconsummationesaeculi,inter multa alia quae locutus est.hoc quoquc dixit Tunc simile crstimabitur regnum ccclorum decem virginibus, qux acceperunt lampadcs suas,et veneruntobviam sponso.Quinque aidem cx
eis

erant falux,ct quinque prudentes. Sed

qainque fatux
i

acceplis
:

re, sicut in
et

Evangelioscriptum est (Matth. xxiv,36), Apostolus attestatur, dicens diem Domini tanin nocte esse

quam furem

venturum

(I

Thess. v).

3.Sed tamen sexta oetate visitatum esse genus hu*

runt olcum secum Navarricus liber, in humanitate. 2 Rat. Er. uudeciui Mss., excolitur. Alter e Vaticanis, Lugd., excolitur. M. excoli datur. s Nounulli Mss., quod noa sit. (a) De eex ictatiuus vid. lib. 1 de Genesi contra Ma-

lampadibus suis,non sumpseprudentes autem acceperunt oleum

Rat. et deeein M6S.,

ad eamdem rationem.

nich, cap. 23, n. 35-41.

45
secum
in vasis suis

LIBER UNUS.
cum lampadibus. Tardante uulcm
dibus bominum.

46

Non ergo habent oleum secum.Nam
> significari arbitror./ /-o/>tere'a un-

sponso,dormitaverunt omnes,et dormierunt.Media au-

ipsam lnetitiam oleo

tem nocte clamor factus est : Ecce sponsus venit, surgite obviam ei.Tunc surrexerunl virgines illae,etuptaverunt lampades suas .Etdixerunt UUe stulUe adsapientes
:

xit,\nqud,le Deus,Deus tuus oleu exsuliationis (Psal.

Date nobis de oleo

vestro, quia

lanpades nostrge

xuv,8).Quiautem non propterea gaudet.quia Ueo intrinsecus placet.non habet oleum secum. Prudentes autem acceperunt secum oleum in vasis suis cum lampadibus,\d

exstinguuntur .Responderunt autem sapientes ,di>:entes:

estbonorum operum
et

in

corde atque con-

Ne
sus

fortc

non

sufficiat nobis et vobis,itepotius adven-

acientia posuerunt, sicut Apostolus

monet

:

Probet

dentes, et emite vobis.Et
;

dum

irent emere,venit spon-

autem

se

homo, inquit,
et

tunc in semctipso habebit

et

quse paratse erant, intraverunt

cum

eo

ad nu-

ptias, et clansa est janua.

Novissime autem veniunt
:

reliquae virqincs,

dicentes

Domine, Domine, aperi
:

non in attero (Galat. vi, 4). Tardante vero sponso donmtaverunt omnes: quia exutroque genere continentium hominum,sive eorum qui coram Deo
gloriam,
exsultant.sive

nobis. At ille respondens ait
vos. Vigilate ergo, qnia

Amen

dico vobis,nescio

eorum qui

in

laudibus

hominum

ac-

(Matth. xxv,

1, 13).

horam Decem utique virginum quod
nescitis

diem, neque

quiescunt,moriuntur hoc intervallo temporis,doncc

subadventuDominifiatressurrectio mortuorum .Media autsm nocte, id est, nullo sciente aut sperante
;

quinque admittuntur, quinque excluduntur, bonorumetmalorumdiscretionemsignificat^.Quapropter
si

quippe cum ipse Dominusdicat,Z)e(/ze autem
hora nemo
scii (Matih.

illaet

virginitatis

nomen honorabile

est,cur receptis exsibi vult

xxiv, 30)

;

et

Apostolus, Dies
:

clusisquecommuneest? Ucinde quid

nume-

rusinutraquepartequinarius? Quidautomsignificat oleum, mirum vidctur. Item quod sapientes petentibus non communicant cum et invidere fas non sit
:

Domini tanquam fur in nocte,ita veniet (l Thess.v.2) ex quo significatur eum penitus latere,cum vcnerit clamor factus est,Ecce sponsus venit,surgite obviamei inictu oculietin novissima tubaomnes resurgemua
(I

eas quae ita perfectee sunt, ut a sponso recipiantur

Cor. xv, 52).Ergo surrexeruui onnes virgines illx,

quo nomine nullo dubitante Dominus noster Jesus
Christus significatur
;

et

aptaverunt lampades suas, id est, rationes red-

et misericodes esse oporteat
illa

ad praestandum ex eo quod habent.praescribente
sententia ejusdem Domini dicentis,
tribue(Lucv\,30). Quid est

dendas operum suorum.Oportet enimnos exhiberi antetribunal Christi, ut illic recipiat unusquisque

Omni poscenti autem quod possit dando

quod
(II

gessit in corpore, sive

bonum,

sive

malum
:

Cor.v, 10). Et dixerunt stultge ad sapientes
facta aliena laude falciuntur,
id

Date

non

sufficere utrisque? Haec
:

stionis dificultatem

maxime augent qusaquanquam et csetera diligenter
unamrationem concurrant, dicatur quod impediat
est.

nobis de oleo vestro,quia lampades nostrx extinguuntur.

Quorum enim

considerata,ut omniain

subtracta deficiuntjet de consuetudine

eodem semper in-

nihilque in

unam partem

aliam, magnacautio adhibenda

3.Videntur itaque mihi quinquevirgines significa-

requinquepartitamcontinentiamacarnia illecebris. Continendus est enim animi appetitus a voluptate oculorum,avoluptateaurium,avoluptateolfaciendi, gustandi,tangendi.Sed quia ista continentia partim coram Deo fit, ut illi placeatur in interiori gaudio conscientiflB;partimcoramhominibustantum,utgloria humana capiatur;quinque dicuntur sapientes,et quinque stultaa utreeque tamen virgines,quia utraque continentia est, quamvis diverso fomite gau:

quiritLundegaudereanimussolet.Itaquc hominum qui corda non vident, testimonium volunt habere apud Deum, qui cordis inspector est. Sed quid responderunt sapientes ? Ne forte non suffwiat nobis el vobis. Unusquisque enim pro se rationem reddet, nec alienotestimonio quisquam adjuvatur apud Deum, cui secretacordis apparent etvix sibi quisque suf;

ficituteitestimoniumperhibeatconscientiasua.Quia

dcat.

tur,opera quae

Lampades autem sunt.quia manibus gestansecundum continentiam istam fiunt,
est

enim gloriabitur mundum se habere cor (Prov.xx., 9)? Inde est quod Apostolus ait Mihi autem minimum est, ut a vobis judicer, aut ab humano die ; sed neque memetipsum judico (I Cor. iv, 3). Quapropter cum de seipso quisque aut non omnino aut vix possit veram ferresententiam.quomodo potest de alio ju:

Dictum

autem, Luceant opera vestra coram horni-

dicare,

cum

sciat

nemo quid agatur
(Id.u, 11)
?

in homine,nisi

nibus (Matth. v,16).Omnes vero acceperunt lampades
suas, et venerunt

spiritus
et

hominis

Ite

magis ad vendentes,

obviam sponso. lntelligendum est ergo Christi nomine censeri de quibus agitur. Non enim porsunt qui christianinon sunt,sponsoChristo venire obviam. Sed quinque fatv.se, acceptis lampadibus suis.non sumpserunt oleum secum. Multienim quam-

emite vobis.Non consilium dedisse putandaa sunt,

sed crimen earum ex obliquo commemorasse.Vendunt enim oleum adulatores, qui sive talsa, sive

ignorata laudando.animas in errorem mittunt.et eis vanagaudiatanquam tatuis conciliando,aliquam de
his

visdeChristibonitateplurimumsperent.gaudium tamennon habent,dumcontinenter viunt 2 ,nisi in lauEr. Lugd. Ven. Lov. eic exhibent hunc locum Decern uiique numerus virginum quarum quinque admittun1
:

mercedem,

sive

ciborum,sive pecunise.sive hoaccipiunt,
vos felices
2

noris,sive alicujus

commodi temporalis

non intelligentibus quod dictum est,Quis

Editi, inquirunt.

At M8S.,

inquirit.

Refertur ad ani-

tur,

qvtnque excluduntur, bonorum et malorum significationem tignificat. M. 3 Er. et Lov., non vivunt. Eipungenda negatio, quae abest a Rat. et Mss. Lugd., non vivunt. Ven., Multa enim.... non vivunt. M.

uum.
2 Er. et Lov., non intelligentes. Melius Rat. et Mss., non intelligentibus ; ipsis nimirum fatuis,a quibus merLugd. et VeD., non in* cedem accipiunt adulatores. M. telligcntes, ut Er. et Lov.

:

;

47

DE DIVERSIS QU.ESTIONIBUS LXXXIII,
m,
12).

S.

AUGUSTINI
;

48

dicunt. in errorem vos mittunt [Isai.
est autem objurgari aj

Melius

tunc autem facie ad faciem

usto,quam a peceatorelaudari.

Emendabit me,'\nq\i'\t,juttus inmisericordia,et arguct me ;oleum autempeccatoris nonimpinguetcaput meum (Psal. gxl, 5). lte ergo magis ad vendentes, et emite vobis; id est,videamus nunc quid vos adjuvant,qui vobislaudesvendere consuevcrunt,etvosinerrorem inducere,ut non coram Deo,sed ab hominibus glo-

et nunc exparte,tunc autem ex toto (I Cor.xm^^.Ipsum autem in senigmate et exparte nunc inScripturisaliquid cernere, quod tamen sit secundum catbolicam fidem,ex illo

pignorecontingit,quod accepitvirgo Ecclesiahumili adventu sponsi sui, quae illi ultimo adventu cum
'

veniet in claritate nuptura est,cum jam facie ad fa-

riam

quaereretis.
;

Eunlibus autem

illis

emere, venit

sponsus

id est,inclinantibus se illis in ea quae foris

sunt etsolitis gauderequeerentibus,quia gaudiainterna non noverant,venit ille qui judicat et quaspa:

ciem contuebitur.Dedit enim nobis pignus Spiritum sanctum, sicut dicit Apostolus (I[ Cor.v,5). Et ideo ista expositio nihil certum intuetur, nisi ut secundum fidem sit neque aliis pr5sjudicat,quse nihilo;

minus secundum fidem esse
LX. De
geli

potuerint.

ratas erant ;id est,quibusbonum coramDeo testimonium conscientia perhibebat, intraverunt cum eo ad nuptias ; id est, ubi munda animo puro et perfecto

die autem illo et hora nemo scit,neque ancoelorum, neque Filius hominis, nisi Pater solus [Matth. xxiv, 36).

sempiternoque Dei Verbo fecundanda l copulatur.££
clausa est janua, id est, receptis
illis

Sicut scire Deus dicitur,etiam
sicut scriptum est, Tentat vos
sciat si diligatis

cum

scientem

facit

qui sunt in an-

Dominus Deus
:

vester,ut

gelicamvitamimmutati 2 Omnes emm,\nqu\\,resHrgemus, sed non omnes immutabimur (I Cor. xv, 51) clausus est aditus ad regnum ccelorum. Non enim
:

eum

[Deut.

xm, 3).Non enim
;

sicdi-

postjudiciumpatetprecumaut meritorumlocus./Vovissime autem veniunt et reliquxvirgincs,dicentes : Domine, Domine,aperi nofos.Nondictum estquodemerint oleum et ideo intelligendae sunt,nullo ,jam remanente dealienis laudibus gaudio,in angustiis et magnis afflictionibus redire ad implorationem Dei. Sedmagnaestejusseveritaspostjudicium,cujusante
;

ctum est hoc.quasi nesciat Deus sedutipsi sciant quantum inDomini dilectione profecerint quod,nisi tentationibus quae accidunt,non plene ab hominibus agnoscitur.Et ipsum Tentat,Y>vo eo positum est.quod
tentari sinit.Sic et

cum

dicitur nescire,autpro eo dici-

tur,quodnonapprobat;idest,indisciplinaetdoctrina
xxv, 12)

sua non agnoscit,sicut dictum Qst,Nescio vos[Matth. aut pro eo quod utiliter nescientes facit,
:

judicium ineffabilis misericordiapraerogataest.Ita-

quod dictum

que respondens a\t,Amen dicovobis quod nescio vos ex illa scilicet regula,qua non habet arsDei,hocest sapientia Dei, ut intrent in gaudium ejus, qui non coram Deo, sed ut placerent hominibus, visi sunt aliquid secundum praecepta ejus operari. Atqueita concludit Vigilate ergo, quia nescitis diem neque horam. Non modo illius ultimi temporis, quo venturus est sponsus,sed suae quisquediem dormitionis et horam nescit.Quisquis autem paratus est usque ad somnum,id est,usque admortem quee omni:

bene accipitur,id quod est, solum scirePatrem,si dictum esse quia facit Filium scire et quod dictum est, nescireFilium, sic dictum esse quiafacitnescire homines,id
scire inutile est. ldeo
:

est,

non prodit

eis

quod

inutiliter scirent.

LXI. De eo quod scriptum est in Evangelio, turbas Dominum in monte pavisse de quinque panibus.

Quinque panes hordeacei,quibus inmonte Dominus turbas pavit,significant veterem legem sive quianondumspiritualibus.sedadhuccarnalibusda1.
:

taest,idest,quinquecorporissensibusdeditis;namet
ipsse turbas
vi, 9-13)
:

quinque millia hominum fuerunt [Joan.

bus debetur,paratus etiam invenietur cum illavox media nocte sonuerit, qua omnes evigilaturi sunt. 4.Quod vero sponso dixit obviam venire virgines
sic

sive quia per

Moysen

lex ipsa dala est

Moyses enim quinque

libros scripsit. Et

quod hor-

deacei erant panes,bene significant,vel ipsam legem.
quae ita data erat,ut in ea vitale animae

intelligendumputo,ut ex ipsis virginibus constet

alimentum

eaquae dicitur sponsa tanquam
:

nis

omnibus GhristiainEcclesiam concurrentibus filii ad matrem consi

corporalibus sacramentis obtegeretur
:

;

hordei enim

curreredicantur,cum exipsis filiiscongregatisconstet eaquaediciturmater.Nunc enim;desponsataest Ecclesia, et virgo est ad nuptias perducenda.id est, cum se continet a corruptione sseculari illoautem
:

tempore nubet, cum reunte 3 immortali conjunctione fruetur
,

universa mortalitate in ea pe*

Despon-

savi, inquit, vos uni uiro virginem caslatn exhibere

medullatenacissima palea tegitur vel ipsum populum nondum exspoliatum carnali desiderio, quod tanquam palea cordi ejusinhoerebat id est,nondum corde circumcisum, ita ut nec trituratione tribulationum,cumperdesertaquadragintaannisduceretur inlellectu revelatocarnalia integumenta deponeret, sicut nec hordeum areoe tritura illo paleari tegmine exuitur.ltaque illi populo congruenter lex talis
;

Christo{U Cor.x\,2).Vos,\nq\i'\t,virginem

;

a plurali ad

data

est.

possunt, singularem concludens.ldeo etvirgo.Gurautem quinque dictai sint,utmihi videtur expositum est.Sed videoius nuno in senigmate,
et virgines dici

2.Duo autem pisces.qui saporem suavem pani dabant,duasilias personas videntur significare, quibus
populusilleregebatur,utpereasconciliorummoderamen acciperet regiam scilicet et sacerdotalem, ad
;

1

*

Sic potiores Mss. Editi vero, fecundata. Er. et Lov., immutandi. At Rat. et aliquot

quasetiamsacrosanctaillaunctiopertinebat(a):quaMss.,
4

immutati
*

Lug. et Ven., immutandi. Mss.,prxtereunte.

M.
Rat. et Mss.,
illo

ultimo adventu.

*

Onmes prope

Mss., fetatur.

(«) 1 lletract. cap. 26.

49

LIBER UNTJS.
sacerdotalis, quae

50
per

rum officium erat procellis acfluctibus popularibus nunquam frangi atquccorrumpi.etviolentas turbarum contradictiones tanquam adversantes undas
saepe

unum

cx

filiis

David, sicuti
sor-

esse solet, de tribus sacerdotali

matrimonium

tientem, effecerat ut Maria de utraquc tribu.id est,

disrumpere.interdum
;

eis

cuslodia sua integri-

prorsus morepiscium tanquam in procelloso mari, sic in turbulenta populi administratione versari. Quao tamen duae personae Dominum
tate cedere

dc regia et sacerdotali cognalionem ducerr.t.Nam ct quando censiti sunt Joseph et Maria, scriptum
de genere David (Id. n,4). Et Elisabeth, quae nihilominus cognala Maria)
est eos fuisse de
id est

domo,

nostrum praefigurabant.Ambas enim solus ille sustinuit, et non figurate, sed proprie solus implevit.

scribitur, erat de tribu sacerdotali (ld.

i,

36, 5).Si-

Nam et rex noster est Dominus Jesus Ghristus, qui nobis pugnandi et vincendi demonstravit exemplum
;

in carne mortali peccata nostra suscipiens,

tentationibus inimici neque illecebrosis neque terpostremo exuens se carne, prinribilibus cedens
:

tanquam descendentem ad suscipienda peccata nostra rogem Christum insinuat, per Salomonem a David descendit quia Salomon de illain qua David peccavcrat, natusest: ita Lucas, qui tanquam ascendentem post abolitionem peccatorum sacerdotem Ghriatum insinuat, per
cut autem Matthaeus, qui
;

cipatus et potestates

exspolians

'

fiducialiter,

ct

triumphans eas in semetipso ipso duce ab oneribus et laboribus hujus peregrina(Goloss. n,

15).Itaque

Nathan ascendit ad David quia Nathan propheta missus fuerat, cujus correptione David ipsius pec;

cati

abolitionem pcenitendo impetravit

(II

Reg. xn,

tionis nostrae tanquam ab jEgypto liberamur, et per-

1, 13) (a).

Itaque posteaquam transiit Lucas perso-

sequentia nos peccata sacramentoBaptismatisnobis evadentibus obruuntur et quamdiu in spe sumus
:

nam

David, non dissonat a Matthaeo in nominibus

ejus promissionis,quam

nondum videmus,tanquam
;

per deserta ducimur,consolante nosin sanctisScripturis verbo Dei,sicut illos manna de ccelo et eodem
ipso duce in Jerusalem ccelestem,tanquaminterram promissionis introduci nos posse praesumimus,et in

nominat ascendens a David usque ad Abraham, quos ille descendens ab Abraham usque ad David. A David enim in duas familias, regiam et sacerdotalem, origo illa distributa est.quarum duarum familiarum,sicut dictum
generatorum.
eos
'

Nam

est,regiam descendens Matthoeus, sacerdotalem as-

aeternum

ibi

regente

2

ipso et custodiente servari.Ita

Dominus noster Jesus Christus ostenditur rex noster.Ipse est etiam sacerdos noster in aeternumsecun-

cendens Lucas secutus est ut Dominus noster JesusChristus rex et sacerdosnoster, et cognationem duceret de stirpesacerdotali,et non esset tamen de
:

dum ordinem
sum
sacrificii

Melchisedech

(Psal. cix, 4),qui se ip-

tribu sacerdotali,hoc est.de tribu Levi

;

sed esset de

obtulit holocaustum pro peccatis nostris,etejus

tribu Jada, hoc est, de tribu

David, ex qua tribu

similitudinem celebrandam in suae passionis memoriam commendavit ut illud quod Melchisedech obtulit Deo (Gen. xiv, 18), jam per totum or;

nemo

intendit altari. Ideo et filius David

maxime

bem terrarum

in Christi Ecclesia

videamus

offerri.

Ergo quoniam rex noster peccata nostra suscepit, ut nobis pugnandi etvincendidemonstraretexemplum, eorumdempeccatorurrsusceptionemrcgiamqueper-

sonam Matthaeus evangelista significans.generationem ejusquae estsecundum carnem ab Abraham suscipiens.qui pater est populi fidelis,et successionem

Lucas ascendens, et Mattha3usdescendens,in David sibi obviam facti sunt.Oportebat enim utevacuaturussacrificia.quae secundum ordinem Aaron in levitico sacerdotio fiebant, non esset de tribu Levi, ne ad ipsam tribum, et ad ipsum sacerdotium quodtemporaliter umbra erat futuri, pertinere videretur mundatio peccatorum.quam Dominus oblatione holocausti sui,quod
dicitur
et

secundum carnem,quia

in veteri sacerdotio figurabatur, implevit

:

et holo-

deorsum versus enumerans pervenit ad David, inquoregni stabilimentum manifestissimum apparet;atqueindeperSalomonem,natumdeillainquapater ejuspeccaverat.stirpem regiamprosecutususque ad generationem Domini perducit (Matth. i, -1-17). Lucas vero alius evangelista, quoniam etipse generationem Domini,qua3 secundum carnem est, sed in sacerdotali personaexplicandam suscepit, ad quam personampertinetmundatio et abolitio peccatorum, non a principio libri,sicut Matthaeus, seb ab illo loco ubi baptizatus est Jesus, ubi peccatorum nostrorum mundationem praefiguravit, incipit parentum ejus originemgradatim prosequi ;nequedeorsumversus, sicut ille qui eum ad susceptionem peccatorum tanquam descendentem ostendebat,sed sursum versus, tanquamisquieumpostabolitionempeccatorumtanquamascendenteminsinuabat;neceosparentes,quo g ille nominans (Luc. m, 23-38). Alia enim erat origo
prolis
1

causti ejus
in Ecclesia

imaginem ad memoriam passionissuae
2

celebrandam dedit, ut esset sacerdos in aeternum,nonsecundum ordinem Aaron, sed secundum ordinem Melchisedech (Hebr.vi, 20). Gujus rei sacramentum diligentius adhuc considerari potest. Sed propter duos pisces, in quibus duas personas, regiam et sacerdotalem figuratas esse diximus,hactenus hinc tractatum esse sufficiat. 3. Quod autem super fenum turba
illa

discubuit,

significateosquiTestamentumVetusacceperant;quia regnum eis temporale et Jerusalem temporalis promittebatur, in spe carnali collocatos fuisse. Omnis

enim earo fenum,et claritas homims ut flos feni(Isat. xl, 6). Quod autem dereliquiis fragmentorum duodecim cophini buccellarum repletisunt,significabat
Tn plerisque Mss., generationum. Nam eas, etc. Tres Mss. Regius, Navarricus et Michaelinus, magnitudinem et imagin m. Quauquatn ibi Michaeliuus caret copulativa particula, et.
*

2

8 Slc

Plures Ms8., exemplans. Mis. Editi uutem, regnanie.

(a) I

Retract. cap. 26.

51

DE DIVERSIS QUvESTIONIBUS

LXXXIII, S.
non
viriliter

AUGUSTINI
perseverantes tentaverunt

52

de ipsius Legis adapertione et disputatione, quam Judffli reliquerant et deseruerant, repletos fuisse discipulos Domini, in quibus duodenarius
tenet.

rent,

Deum

:

numerus
scriptura

principatum Novi Testamenti.quando Dominus, quasi frangendo et aperiendo quod durum et clausumerat in Lege,
erat

Nondum enim

manducare et bibere, et surrexerunt ludere. Non solum autem ibi, sed etiam in populo Novi Testamenti qui non perdurant occurrere in virum perfectum (Ephes. iv, 13),
pueris autem, qui sederunt
vel infirmitate virium, vel mentis levitate, mulieri-

discipulos implevit,

cum

eis

post resurrectionem

aperuit Scripturas veteres,incipiens a

Moyse et omnibus Prophetis,interpretans illis in omnibus Scripturis quep de ipso erant. Nam et tunc eum duo illo-

bus et pueris comparandi sunt. Nam illis dicitur, Si tamen initium substantix ejus usque in finem firmum retincamus (Hebr. m, 14) illis autem, Nolite
;

pueri

efftci

sensibus,

sed

malitia infantes estote, ut

rum in
4.

panis fractione cognoverunt(Lac.xxiv,27-3i).

sensibus perfecli sitis
in Vetere,

Et ideo secunda passio populi, quae de septem
est,

panibus facta

ad Novi Testamenti praedicatioNon enim ab aliquo evangelista dictum est quod isti panes hordeacei fuerint, sicut de illis quinque dixit Joannes.

(I Cor. xiv, 20). Et ideo neque Novo Testamento tales admittuntur ad numerum sed sive ibi quinque millia

neque

in

;

nem

recte intelligitur pertinere.

sive hic
ris

quatuor millia,exceptis mulieribus et puefuisse dicuntur (Malth. xiv, 21, et xv, 38).

6.

Quamvis vero

et illic

et

hic

propter ipsum

Haec ergo pastiode panibusseptem
Spiritus operatione refecta

ad gratiam per-

Christum, qui assidue in Scripturis mons appellatur, ut

tinet Ecclesise, quae notissima illa seplenaria sancti
*

cognoscitur. Et ideo

ceretur

congruenter in monte uterque populus pashic tamen non in feno discumbitur, sed
;

non hic duo pisces teri lege, ubi duo
dos
;

fuisse scribuntur, sicut in vesoli

in terra. Ibi
les

enim
et
:

celsitudo Christi propter

carnaet

ungebantur, rex et sacersed pauci pisces, id est, qui primi Domino

homines

Jerusalem terrenam carnali spe
hic

desiderio tegitur

autem remota omni cupidi-

Jesu Christo crediderunt, et in ejus nomine uncti
unt, et missi ad praedicandum Evangelium, et ad sustinendum turbulentum mare hujus saeculi, ut

tate carnali, convivas

Novi Testamenti, spei permanentis firmamentum, tanquam ipsius montis
soliditas, nullo feno interposito continebat.
7. Et

pro ipso
20).

magno

pisce, id est, pro Christo legatione
(II

quoniam rectissime
;

dicit

Apostolus, Prius

fungerentur, sicut Paulus apostolus dicit

Cor.v,

Neque

in ipsa
illic,

turba quinque millia

hominum

fuerunt, sicut
id est,

ubi carnales legem accipientes,

autem quam veniret ftdes, sub Legc custodiebamur (Galat. m, 23) hoc significare videtur et Dominus, cum dicit de his quos quinque panibus pasturus eaat, Non opus habent iie; sed dale
illis

quinque sensibus carnis dediti significan-

vos

tur

;

sed quatuor millia potius, quo

numero

signi-

manducare
figuraliter

(Matth. xiv, 16).

Sub
'

his

autem verbis

ficantur spirituales, propter quatuor animi virtutes,

tanquam custodiendi

detinentur,

cum

quibus in hac vita spiritualiter vivitur, prudentiam, temperantiam, fortitudinem, et justitiam. Quarum prima est cognitio rerum appetendarum et fugiendarum secunda, refrenatio cupiditatis ab iis quae temporaliter delectant tertia, firmitas animi adversus ea quae temporaliter molesta sunt quarta,
:

:

:

quae per caeteras

omnes

diffunditur, dilectio Dei et

proximi.

5.Sane

et ibi

quinque millia hominum,et hic qua-

tuor millia exceptis mulieribus et pueris fuisse me-

morantur

(Matth. xv, 34-38)

:

quod mihi videtur ad

hoc pertinere, ut intelligamus et in populo Veteris Testamenti fuissequosdam infirmos ad implendam justitiam quae secundum legem est, in qua justitia apostolus Paulus sine querela se conversatum esse
dicit (Philipp.

m,6)

;

fuisse item alios qui faciie scid

ducerenlur in cultum idolorum. Quae duogenera,
est,infirmitatis et erroris.mulierum et

puerorum nominibus figuratasunt. Infirmusest enim mulierum sexus ad actiones, et facilis ad lusum pueritia. Quid autem lusui puerilitam simileest,quamidola colere; quando et Apostolus ad hoc retulit hoc genus superstitionis.cum a.\t,Ncque idolis servientes, guemadmo-

hoc admonuissent discipuli, ut dimitteret eos. Hujus vero turbae, quae ad septem panes pertinet, ultro se misereri dixit, quod jam tertius dies esset, ex quo ei jejuni haesissent. In toto enim saeculo generis humani tertium tempus est, quo fidei christianae gratia data est. Primum est ante Legem, secundum sub Lege, tertium sub Gratia. Et quoniam quartum adhuc restat, quo ad plenissimam pacem Jerusalem coelestis venturi sumus,quo tendit quisquis recte credit in Christum propterea se dicit turbam illam reficere Dominus, ne deficiant in via. Ista enim dispensatio 2 qua nobis Dominus temporaliter et visibiliter in homine apparere dignatus est, et dedit nobis pignus Spiritum sanctum, cujus operatione septenaria vegptaremur, apostolica auctorilate quasi paucorum piscium sapore conjuncto: haec ergo dispensatio quid aliud agit, nisi ut ad palmam superno3 vocationis sine defectu virium pervenire possimus ? Per fidem enim ambulamus, et non per speciem (II Cor. v, 5, 7). Et ipse apostolus
; ,

Paulusnondumsedicitcomprehendisseregnum
Sed ea quxretro suntoblilus,

Dei,

in ea quse ante sunt ex-

tentus,secundum intentionem sequor, inquit, ad pal-

dum quidam eorum,
niandueare
7) ?

sicut scriptum cst, Sedit populus

mam supemae voeafionis. Verumtamen

in

quod perveni;

et libere, el

surrexerunt ludere

(l Cor. x,

7nus,in eo ambulemus (Philipp.m, 13-16)
1

quia ter-

Mulieribus ergo similes erant, qui in laboribus

exspectationis,
»

quo usque ad promissa Dei perveniex aliquot Mss.

s

Sie plures Mss. Editi vero, tanquam custottia. Er. et Lov., Ista cst eni/n dispensatio. Sic etiam

Verbum,

refecta, re8titutum hic est

Lugd.

et

Vcn.

M.

,

53
tio die

LIBEH UNUS.
Domino adhaerentes
et

64

ab

illo

pasti,

non

ejus manifestius datus est. Et hoc dictum est, Spiritus

deficiemus in via.

Etiam hic sane perveniri ad comedendi finem non potuit, sed relictae sunt escae. Non enim frustra de futuro dictum est, Putasne, veniens Filius hominis
8.

apparuerat, ut omnes

aidem nondum erat datus : id est, nondum sic eum datum esse faterentur.

(idem super terram (Luc. xvm, 8)? Et credo futurum, propter muliercs et pueros. Sed tamen eptem sportasreliquiae fragmentorum impleverunt, ad quas Ecclesia septiformis, quae in Apoualypsi
inveniet
ita
l

etiam describitur (Apoc.
dixit,

i,

4),

pertinet, id est,
Ille

qui perseveraverit usque in finem.
super terram? significavit

omnis enim qui

Sicut etiam Dominus nondum erat clarificatus inter homines, sed tamen clarificatio ejua aeterna nunquam esse destitit.Sicut et adventus ejus ea ipsa dicitur demonstratio in carne mortali. Nam illuc venit, ubi erat quia in sua propria venit; et, in hoc mundo eral, et mundus per ipsum factus est (Joan i, 11 10). Sicut ergo Domini adventus inteliigitur demonstratio corporalis, tamen ante hanc demonstratio:

Putasne, veniens Filius hominis inveniet ftdem

nem

ipse in
et

omnibus Prophetis

sanctis

tanquam Dei

extremo convi2 vii relinqui posse et deseri escas suas sed quoniam ipse item dixit, Qui perseveraverit usque in
in
:

quidem

Verbum

Dei Sapientia locutus est: sic et adventus

Spiritus sancti demonstratio Spiritus sancti est ipsis

finem

3
,

hic salvus erit [Malth. xxiv, 13); significavi*

etiam oculis carneis, quando visus est ignis divisus super eos,et cceperunt loqui linguis (Acl. n, 3, 4).

non defuturam Ecclesiam, quae septenario numero eosdem septem panes abundantius recipiat, et latitudine cordis 4 quaa ipsam perseverantiam in
,

Nam

si

non erat

in

hominibus Spiritus sanctus ante
clarificationem,

Domini visibilem
a

quomodo

dicerc

potuit David, Et Spiritum sanctum

tuum ne auferas

sportis videtur significare, contineat.

LXII. De eo quod scriptum est in Evangelio, Quia baptizabat Jesus plures quam Joannes quamvis ipse non baptizaret, sed discipuli ejus (Joan. iv, 1,2).
;

Aut quomodo impleta est ElisaZacharias vir ejus ut prophetarent, et Anna, et Simeon, de quibus omnibus scriptum est quod
(Psal. l, 13)?

me

beth

et

impleti Spiritu sancto,
dixerint (Luc.
i,

illa

quae in Evangelio legimus

Quaeritur

utrum qui

baptizati sunt illo tetapore quo

scriptum est Dominum per discipulos suos baptizasse

pluresquam Joannes, acceperint Spiritum sanctum Alio enim loco Evangelii sic dicitur Spiritus enim
:

?Ut autem quaedam vero per creaturam visibilem visibiliter Deus operetur pertinet ad gubernationem providentiae, qua omnes divinaj actiones lo41-45, 60-79, et n, 25-38)

qua3dam

latenter,

corum temporumque ordine

1

ac distinctione pul-

nondum
tur,

erat datus, quia Jesus

tus (Id., vn, 39). Et facillime

nondum quidem

erat clarificaita

responde-

cherrima peraguntur, cum ipsa divinitas nec teneatur nec migret locis, nec tendatur varieturve tem-

quod Dominus Jesus, qui etiam mortuos suscitabat, poterat neminem illorum mori sinere, donec
post ejus clarificationem, id est, resurrectionem a

mortuis

et

ascensionem

in ccelum, acciperent Spiri-

Dominus secum habebat utique Spiritum sanctum in ipso homine quem gerebat, quando ut baptizaretur venit ad Joannem, et tamen posteaquam baptizatus est, desporibus.
ipse

Quomodo autem

tum sanctum.Sedoccurritanimo latro illecuidictum est, Amen dico tibi, hodie mecum eris in paradiso ; qui nec ipsum Baptismum acceperat (a). Quanquam Gornelius, et qui cum eo ex Gentibus crediderant, Spiritum sanctum etiam priusquam baptizarentur acceperint Act. x, 44, 47) non tamen video quomodo
K
:

cendere in
et ante

eum

Spiritus sanctus visus est in colum-

bae specie (Matth.

m,

13-16)

:

sic

intelligendum est
latenter

manifestum
Ita

et visibilem

adventum Spiritus

sancti

quoscumque homines sanctos eum

habere potuisse.

sane hoc diximus, ut intelligamusetiam ista ipsavisibilidemonstratione Spiritus
sancti, qui adventus

et ille latro sine Spiritu

sancto dicere potuerit, Mein

ejus dicitur, ineffabili

modo

mento mei, Domine, dum veneris

regnum tuum (Lucxxm, 43, 42). Nemo enim dicit, Dominus Jesus, ait Apostolus, nisi in Spiritu sancto (I Cor. xn, 3.) Cujus fideifructum ipse Dominus monstravit dicens,^wen
dico tibi, hodie

largius in

corda vel etiam incogitabili plenitudinem ejus infusam.
LXIII. De Verbo.

hominum

ln principio erat

Verbum

(Joan.

i,

1).

mecum

eris

inparadiso.

Quomodo

ergo

Xbyoc dicitur, latine et rationem et
ficat.

Quod verbum

graece

signi-

ineffabili potestate

deputatum

est

dominantis Dei 5 atque justitia etiam Baptisma credenti latroni, et

pro accepto habitum in animo libero, quod in corpore crucifixo accipi non poterat 6 sic etiam Spiritus sanctus latenter dabatur ante Domini clarificationem; post manifestationem autem divinitatis
' Rat. ac plures Mss., Putasne veniet Filius et inveniet. Sic rursum infra. * Editi, convivio. At Mss. plerique, convivii.

Sed hoc loco melius verbum interpretamur, ut significetur non solum ad Patrem respectus, sed ad illa etiam quae per Verbum facta sunt operativa potentia. Ratio autem, etsi nihil per illam fiat, recte
ratio dicitur.

LXIV. De mulierc Samaritana.
l.Evangelica sacramenta in Domini nostri Jesu Christi dictis factisque signata non omnibus patent, et ea nonnulli minus diligenter minusque sobrie
interpretando, afferunt plerumqne pro salute perniciem, et pro cognitione veritatis errorem inter quae
:

hominis

Plerique Mss. Beatus quipersevernverit usque in finem. latitwHnem corriis. Concitmius Mss., latitadine cordis. Sed ex his plures sic prosequuutur qux ipsa perseverantia in sportis videtur significari, contmeat. * In aliquot Mss. omittitur, Dei. 6 S«ptem Mss., non potest. (a) 1 Retract. cap. 26.
,

3

4 Editi,

:

illud est
1

sacramentum,quod scriptum
:

est,

Dominum

Editi, ordines

pro quo Vaticani codicis euctoritate

leponimus, ordine,

:

55
hora

DE DIVERSIS QUjESTIONIBUS LXXXIII.
diei sexta venisse

S.

AUGUSTINI

06

ad puteum Jacob, fessumque

ffuentiam se petentibus dare posse praedicaverit?Sed
scilicet sitiebat

ab itinere sedisse,

et a

muliere Samaritana potum

eodem Scripturarum loco discutienda et pertractanda dicuntur. De qua re id primo tenendum est, quod in omnibus Scripturis summa vigilantia custodiri oportet, ut secundum
petisse, et caetera quae in

Dominus mulieris illius fidem,quae quoniam Samaritana erat, et solet Samaria idolola-

triasimaginem sustincre:ipsienim separatia populo Judaeorum, simulacris mutorum animalium, id est,
vaccis aureis

fidem

sacramenti divini expositio. 2. Hoc igitur diei sexta venit ad puteum Dominus noster. Video in puteo tenebrosam prcfunditatem.
sit

venerat autem

animarum suarum decus addixerant Dominus noster Jesus, ut gentium
incorruplae religionis

multitudinem, quse simulacris serviebat; ad muni-

mentum

'

fidei christianas et
est

Admoneor ergo

intelligere

mundi hujus infimas par-

adduc?ret. Xon

enim, inquit, opus sanis medicus,
ix, 12).

quo venit Dominus Jesus hora sexta, id est, sexta aetate generis humani, tanquam in senectute veteris hominis, quo jubemur exui, ut induamur novo, qui secundum Deum creatus est
tes, id est, terrenas,

sed male habentibus Matth.
sitit,

Eorum

ergo fidem

pro quibus sanguinem fudit. Dixit ergo ad
:

eam

Jesus

Mulier da mihi bibere. Et ut noveris quid sitiebat Dominus noster, post paululum veniunt disci"
puli ejus, qui perrexerant in civitatem ut cibos
rent, et dicunt ei
eis
:
:

[Ephes. iv, 22-24).

Nam

sexta

astas

senectus est

eme-

quoniam prima,
adolescentia;

infantia; secunda,
;

pueritia; tertia'

quarta, juventus

quinta, gravitas

Veteris itaque hominis vita, quee

secundum carnem

temporali conditione peragitur, sexta aetate senectute concluditur. Qua senectute,ut dixi, humani
'

Rabbi, manduca. Ille aidem dixit Ego habeo escam manducare, quam vos nescitis. Dicunt ergo discipuli ejus ad alterutrum : Numquid aliquis attulit ei manducare? Dixit eis Jesus : Cibus

meus

est

ut faciam ejus voluntatem qui

me

misit, et

generis

Dominus noster

et creator

nobis et repara-

ut perficiam opus ejus.

Nunquid

hic intelligitur alia

tor advenit; ut

moriente

scilicet vetere

homine,
labe ter-

voluntas Patris, qui
se perficere velle

eum

misit, et

novum

in se constitueret,

quem exutum

respondit, nisi

opus ejus quod ut nos ad fidem
Quapropter hoc

rena in ccelestia

regna transferret. Ergo nunc puteus, ut dictum est, mundi hujus terrenum laborem 2 Et et errorem tenebrosa profunditate significat quoniam exterior est homo vetus, et novus inte.

suam

a pernicioso

mundi errore converteret? Qualis

est ergo cibus ejus, talis et potus.
in illa

muliere sitiebat, ut faceret in ea voluntatem

Patris, et perficeret

rior

;

dictum
noster
:

est

enim ab Apostolo, El

si

exlerior

telligens respondit

homo

corrumpitur, sed interior renovatur de
rectissime

die in diem
visibilia

omnino (quoniam omnia
pertinent, quibus
die, unde jam occasum quo:

opus eju3. Sed carnaliter inTu cum sis Judaeus, quomodo a me bibere petis,cum sim mulier Samaritana? Xon enim coutuntur Judxi Samaritanis. Cui Dominus
:

ad exteriorem

hominem
est,

noster dixit
dicit tibi,

:

Si scires

donum
tu
:

Dei, el quis cst qui
eo, et

christiana disciplina renuntiatur) hora sexta venit

Da mihi bibere;

magis petisses ab
ut hinc
ei

Dominus ad puteum,

id

medio

dedisset ibi

aquam
ipse

vivam

ostenderet,
intellexe-

incipit sol iste visibilis declinare in

non

se talem

aquam

petisse,
sitiebat

qualem ipsa

niam

et nobis vocatis a Christo visibilium delectatio
3

rat; sed quia

amore homo interior interiorem lucem quae nunquam ocrecreatus, ad cidit, revertatur, secundum apostolicam discipliminuitur, ut invisibiiium

fidem ejus, eidemque sitienti Spiritum sanctum dare cupiebat Hanc enim recte intelligimus aquam vivam, quod est donum
Dei, sicut ipse ait. Si scires donum Dei. Et sicut idem Joannes evangelista testatur alio loco dicens quod stabat Jesus, et clamabat, Si quis silit, veniat
:

nam,non
tur
:

quasrens quas videntur,sed quae non videnr
videntur, temporalia sunt;
(II

qux enim

qux autem

non

videntur, seterna sunt

Cor. iv, 16, 18).

et bibat

:

qui credit in me, sicut dicit Scriptura, flu-

3. Quod autem fatigatus venit ad puteum, inflrmitatem carnis significat; quod sedit, humilitatem quia et imbecillitatem carnis pre nubis suscepit, et homo hominibus tam hurniliter apparere dignatus est. De hac infirmitate carnis propheta dicit
:
:

mina de ventre ejus fluent aqua; vivae. Consequenter omnino. Qui credit, inquit, in me, /lumina de ventre ejus fluent aqux vivx : quia primo credimus, ut haec dona mereamur. Hasc ergo flumina aquae vivae mulieri volebat dare, merces est fidei quae II
11

Hoino in plaga positus,

et sciens ferre imbecillitatem

quam

prius in

illa sitiebat.

(Isai im, 3). De humilitate vero Apostolus loquitur dicens Humiliavit se, factus subditus usque ad mor:

pretationcm

ila

subjicit

:

Cujus aquae vivaa interHoc auttm, inquit, di-

tcm [Philipp.

11,

8).

Quanquam

illud

quod

sedit,

quoniam solent sedere doctores, possit alio intellectu non humilitatis modestiam, sed magistri demonstrare personam. 4. Sed qusri potest quarc a muliere Samaritana, quae hydrias aqua implendae gratia venerat ', bibere
postulaverit,
*

qucm accepturi erant hi qui in eum tfondum autem erat Spiritus datus, quia Jesus nondum fuerat clarificatus [Joan. vn. 3739). Hoc itaque donum Spiritus sancti est, quod
cebat dc Spiritu
crediluri crant.

post

suam

clarificationem dedit Ecclesia?, sicut alia
:

Scriptura dicit
Ephes.
5.

Ascendens

in

altum captivam duxit
K

captivitatcm; dedit dona /tominibus
iv, 8).

Psal. lxvii, 19;

cum

ipsa postea spiritualis fontis af-

*

Sic Mss. At editi, xtate senectutis. Editi, profuwlitate et oLscuritale significat. Abest, et

obscurihite. a Mss. 3 Er. et Lov., txterior : repugQantibus Mss. et Rat.— M. Lugd. et Ven., ut Er. et Lov. * Aliquot Mjs., qus agux hauriendx gratia venerat.

respondit
1

Sed adhuc illa mulier carnaliter sapit sic enim Domine, neque hauritorium habes, et pu;
:

Msf. aliquot, ad miviumentum. Et quidam, ad mo-

numentum.

57
leus allus est
;

LIBER UNUS.
unde mihi habes dare aquam vivam?
es

58

cesse est esse infantes et parvulos pueros, qui non-

major nobis hunc pulewn,

Numquid

tu

patre noslro Jacob, qui dedit

dum
sunt

possunt accipere rationem. Et quia naturales
isti

et ipse

ex eo

bibit, et filii ejus, et

sensus, qui

primam
;

aetatem regunt, et Deo

pecora ejus?
dixerit.

Nunc vero jam Dominus exponit quid
sitiet

artifice

nobis tributi sunt, recte dicunturviri, id est

Omnis, inquit, qui biberit de aquaisla,
:

mariti,
vitio

tanquam

legitimi

quoniam non eo3 error
natura contribuit.

iterum

qui autem biberit de aqua

non
fiet

siliet in

scmpiteruum

;

sed

quam ego dedero, aqua illa quam dedero,

proprio, sed

Dei artificio

Cum autem

quisque venerit ad

eam

aetatem, ut

jam

xternam. Sed amplectitur. Quid adhuc mulier prudentiam carnis enim respondit ? Domine, da mihi hanc aquam, ut
in eo fons

aqux

salientis in vitam

possitcapax esse rationis, siveritatem statim cornprehendere potuerit, non jam illis sensibus rectoribus utetur; sed habebit virum, spiriturn rationa-

neque sitiam, neque veniam huc haurire. Dicit ei Jesus : Vade, voca virum tuum, et veni liuc. Gura sciret

lem, cui sensus
tuti

illos in

famulatum
:

redigat, servi-

subjiciens corpus
viris, id
est,

suum

cum anima non jam

virum non habere, cur hoc dixerit, quaeritur. Naraque cum mulier dixisset, Non habeo virum ; dicit ei Jesus, Bene dixisti non habere te virum :quinque enim viros habuisti, et nunc quem habes non est tuus vir; hoc verum dixisti. Sed non sunt haec carnaliter accipienda, ne huic ipsi adhuc mulieri Samaritanae similes esse videamur. Sed de illo dono Dei si aliquid jam gustavimus, spiritualiter ista tractemus. 6. Quinque viros, quinque libros qui per Moysen ministrati sunt, nonnulli accipiunt. Quod autem dieara

quinque

subdita est,
ritus

quinque corporis sensibus sed Verbum divinum habet legitimum
et inhaerens,

virum, cui copulata
stus est
Cor. xi, 3),

cum

et ipse spiviri

hominis haeserit Christo, quia caput
(I

Chri-

amplexu

spirituali aeterna vila

sine ullo separationis timore perfruitur. Quis nos

ctum
sus
:

est,

Et nunc

quem habes non
libris

est

tuus vir; de

se ipso

Dominum
;

dixisse intelligunt, ut iste sit sen-

viris servisti

Primo quinque nunc aulem quem habes, id est, quem audis, qui loquitur tecum, non est tuus vir ', quia nondum ineumcredidisti.Sedquoniamnondumcredens Christo,adhucutique illorumquinquevirorum,
idestquinquelibrorumoopulationetenebatur, potest

Moysi, quasi 'quinque

enim separare poterit a charitateChristi (Rom. vm, 35)? Sed quoniam illa mulier errore tenebatur qui * significabat multitudinem saBculi vanis superstitionibus subjugati, post tempora illa quinque carnalium sensuum,quibusprima aetas,ut diximus,regi2 tur, non eam Verbum Dei acceperat in conjugium sed complexu adulterino diabolus obtinebat. Itaque illi Dominus dicit, videns eam esse carnalem.id est,
,

carnaliter sapere

:

Vade, voca virum tuum, et veni
te

huc

;

id est,

remove

ab affectione carnali, in qua

nunc constituta
loquor
tiae
*
:

movere quomodo dici potuerit, Quinque viros habuisti, quasi nunc eos jam non haberet, cum adhuc utique ipsis subdita viveret. Deinde cum quinque libri Moysi nihil aliud quam Christum praedicent, sicut
ipse ait, Si crederetis

es, unde non potes intelligere quae virum luum, id est, spiritu intelligenpraesens esto. Est enim animae quasi maritus
et

voca

quodam modo spiritus hominis,
ctionem tanquam conjugem
sanctus,qui

qui

animalem
ille

affe-

regit.

Non

Spiritus

cum

Patre et Filio incommutabilis ma:

Moysi, crederetis forsitan
;

et

net, et dignis

mihi

enim de me scripsit {Joan. v, 46) quomodo quinque illis libris recedere hominem, ut ad Christum transeat, cum ille qui credit in Christum, non relinquendos quinque illos libros, sed .-piritualiter intelligendos, multo avi;

ille

spiritus hominis, de

animis incommutabiliter datur sed quo Apostolus dicit, Nemoscit

potest intelligi a

quse sunt in homine. nisi spirilus hominis.

Nam

ille

Spiritus sanctus, Spiritus
dicit sic
(I
:

Dei est

;

de quo iterum
Spiritus Dei

Et

qux Dei suntnemo

scit, uisi

Cor,

ii,

11).

Hic ergo spiritus hominis
quaa

cum

prae-

dius amplectatur
7.

?

sens

est, id est, intentus, et se pietate subjicit

Deo,

Est ergo alius intellectus, ut quinque viri intel:

intelligit

homo

spiritualiter dicuntur.

Cum

ligantur quinque corporis sensus
los pertinet,

unus qui ad ocu-

quo lucem istam visibilem et quoslibet coloresformasquecorporumcernimusjalteraurium,

autem diaboli error, tanquam absenteintellectu, in anima dominatur, adulter est. Voca ergo, inquit, virum tuum,\A est, spiritum qui in te est, quo potest

quovocum
tertius

et

omnium sonorum momentasentimus;

homo

intelligere

spiritualia, si

eum

lux veritatis

mur
tit,

;

narium, quo varia odorum suavitate delectaquartus inore gustus,qui dulcia et amarasen-

illustret; ipse

adsit,cum loquor tibi,ut spiritualem

possisaecipereaquam. Et

eum

illa diceret,iVon

habeo

et

omnium saporum

habet examen

;

quintus per

virum

totum corpus tangendo dijudicat calida et frigida, mollia et dura, levia et aspera, et quidquid aliud est quod tangendo sentimus. Istis itaque carnalibus quinque sensibus prima hominis aetas imbuitur necessitate naturae mortalis qua ita post peccatum primi hominis nati sumus, ut nondura reddita luce mentis,carnalibus sensibus subditi,carnalem vitam
sine ulla veritatis intelligentia transeamus. Tales ne-

dixisti : quinque enim viros quinque sensus carnis, qui te in habuisti, id est prima aetate rexerunt et nunc quem habes, non cst tuus vir, quia non est in te spiritus, qui intelligit Deum, cum quo legitimum possis habere connubium sed error diaboli potius dominatur, qui te adulterina contaminatione corrumpit.
;

Bene, inquit,

;

;

1 Rat. et plerique Mss., qux. Tumque ex his codex Vnticanus, significut multituduiem pravorum sxculi. Na-

1 Rat. et plures Mss. quem omisso, qui ioquor tecum.

audis,

non

est

iuus

vir,

varricus, muhitudinem puerorum. 2 Er. et Lov., in conjugem. At Rat. et Mss., in conjugiurn. Ludg. et Veu., in coajugem. M. s Aliquot Mss., intelligente.

'

59

DE DIVERSIS QUiESTIONIBUS LXXXIII,
Non

S.

AUGUSTINI
:

60

8. Etfortasseut intelligentibus indicaret, quinque memoratoscorporissensusquinquevirorumnomine

raresepeccatores alioloco Dominus ostenditdicens,
novi vns (Matth. vn, 23)
;

quod significabat La-

quinque responsiones carnales ista mulier sexta responsione nominat Christum. Nam prima ejus responsio est, Tu cum sis Julaeus, quotnodo a me bibere petis? Secunda, Domine, neque hauritorium habes,et puteus altus est. Tertia, Domine, da mihi hanc aquam, ut neque sitiam neque veniam huc haurire. Quarta, Non habeo virum. Quinta, Video guia propheta es : patresnostriin monte hoc adoraverunt. Nam et istaresponsio carnalis est. Carnalibus enim datus fueratlocus terrenus, ubi orarent spisigniflcari, post
:

zarus sepultus
in Genesi,

quia in disciplina et praeceptis ejus non suntpeccata. Huic interrogationisimileest illud

Adam ubi es (Gen. m, 9)? caverat,etse absconderat a facie Dei.
tionem hic sepultura significat
similitudinem moriens
Dei. Auferte
; :

Quoniam pec-

Quam

occulta-

ut peccantis habeat

sepultus, absconditi a facie
ait, illos

rituales
dixit.

autem in spiritu et veritate oraturos Dorainus Quod posteaquaiu locutus est, sexta mulieris

responsioChristumfatetur

omnium istorumesse

do-.

ctorem

:

dicit
:

enim, Scio quia Messias veuiet, quidi-

citur Christus

cum

venerit, ipse nobis

annuntiabit

omnia. Sed adhuc errat, quia

eum quem venturum

sperat,venisse non videt. Verumtamen misericordia

Domini nunc error iste tanquam adulter expellitur. Dicit enim ei Jesus Ego sum qui tecum loquor. Quo audito illa non respondit, sed statim relicta hydria sua abiit in civitatem festinans, ut Evangelium et Domini adventum, non tantum crederet, sed etiam pradicaret. Nec hoc quod relicta hydria discessit, negligenterpr.-fitereundumest. Hydriaenim fortasse
:

puto siGentibus onuscircumcisionis imponerevolebant jcontraquos multiplieiter scribit Apostolus (Galat. n) vel eos qui inEcclesia corrupte vivunt.etoffensioni sunt credere volentibus. Dicit illi Martha Domine, jam quarta dies est, et putet. Ultimum quatuor elementorum terra est significat ergo putorem terrenorum peccatorum, id est cupiditatum carnalium. Terra es, inquit Adae Dominus, cum peccasset, et in terram ibis (Id. iii, 19). Et sublato lapide exiit de monumento involutusmanibuset pedibus,etfaciesejus tectaerat
gnificare, qui venientibus ad Ecclesiam ex
: : :

autem lapidem, quod

sudario.

Quod autem

significat

de monumento, animam recedentem a carnalibus vitiis. Quod vero
exiit

institis obvolutus,

hoc

est,

quod etiam a carnalibus
non

recedentes etmenteservientes legi Dei,adhuc tamen
in corpore constituti alieni a molestiis carnis esse

amorem

saeculi

hujus

significat, id est, cupiditatem,

qua sibi homines de tenebrosa profunditate, cujus imaginem puteus gerit, hoc est, de terrena conversationehauriunt voiuptatem quaperceptaiterumin
:

vossumus,dicente A.pos\.o\o,Mente servio legi Dei,carne autem legi peccati (fiom. vn, 23). Quod autem facies ejus eudario tecta erat, hoc est, quod in hac vita plenam cognitionem habere non possumus, sicut Apostolus dicit Nunc videmus per speculum in xnigmate,
:

ejus appetitum inardescant.sicut de aqua illa qui biberit,

postea

autem
:

facie ad faciem

(I

Cor.

xm,

12).

Et dixit
;

inquit, sitiet iterum (Joan. iv, 6-34). Oporte-

Jesus

bat autem ut Christo credens, saaculo renuntiaret,

etrelictahydriacupiditatemsfficularemsereliquisse

eum, et sinite ire (Joan. xi, 1-44) hoc est, quod post hanc vitam auferentur omnia velamenta.ut facie ad faciem videamus. Quantum autem
Solvite

monstraret

;

non solum corde credens ad justitiam,
et

sed etiam ad salutem ore confessura

prsedicatura

quod credidit (Rom.

x, 10).

interhominemquem Dei Sapientiagestabat, quem liberati sumus, et caateros homines, hinc intelligitur.quod Lazarus nisi exiens de monumento
intersit

per

LXV. De

resurrcctione Lamri.

non

solvitur

;

id est,

etiam renata anima nisi reso-

Quanquam secundum evangelicam historiam resuscitatum Lazarum plena
fide

allegoria significare aliquid

teneamus tamen et in non dubito. Neque cum
;

omni peccato et ignorantia esse non potest, quamdiu per speculum et in aenigmatevidetDominum:illius autem linteamina et sudarium, qui peccatiim non fecit, et nihil ignolutione corporie libera ab
'

res factae allegorizantur, gestae rei fidem amittunt.

Sicut duorum filiorum Abrahae allegoriam Paulus ex-

ravit, in

monumento inventa sunt
in carne

(Id.

xx, 7). Ipse

ponit duo esse Testamenta (Galat.

4,

22-24);

num-

enim solus
tur

non habuit? Ergo et in allegoria accipiamus Lazarum in monumento, animam terrenis peccatis obrutam, id
quid ideo, aut
fuit,

Abraham non

est oppressus, ut aliquod
(Isai. liii, 9),

non tantum monumento non peccatum in eo invenire-

aut

illos filios

sed neclinteis implicatus,

uteum

aliquid lateret, aut ab itinere retardaret.

est,

omnehumanumgenus:quamalio

loco

Dominus

LXVI. De

eo quodscriptum est,

An

ignoratis, fratres

per

dam

ovem perditam significat, propterquam liberanreliclis nonaginta novem in montibus, descendisse se dicit (Luc. xv, 4). Quod autem interrogat dicens, Ubi eum posuistis 1 vocationem nostram quae
fit

(scientibus

enim Legem loquor), quia Lex dominatur homini, in quantum tempus vivit ? usque ad cum locum iu quo schptum est, Vivificabit et

tum
1.

mortalia corpora vestra per inhabitantem Spiriejus in vobis ^Rom. vii-vm, 11).

in

occullo, arbitror significare.
nostrae occulta est
:

Praedestinatio

enim vocationis

cujus secreti

si-

gnum
ipsi

est intcrrogatio
;

Domini quasi ncscientis, cum
Cor.

Apostolus in hac similitudine, in qua de viro et muliere loquitur, quoniam mulier tenetur legeviri,

nesciamus

sicut dicit Apostolus, Ut cognoscam,

sicut et cognitus

sum

(I

xm,

12).

Vel quod igno-

qiuTdam consideranda commendat muherem, virum, etlegem niulierern scilicet subjugatam viro pervinculum legis.quo vinculo morteviri liberatur,
tria
; :

1

Quatuor Mss., quem prsesentem videbat venturum,

viemorabat.

Tamen

misericordia, etc.

i

Rat. et Er., in eenigmate videt.

Domim

autetn.

61
ut cui vult nubat. Sic
viro, vivo marito,

LIBER UNUS.
enim
dicit
:
:

62
quae fides
si

Mulier enim sub
si

dem

:

non

sit,

jubct tantum lex,
'

et

juncta est legi

autem mortuus
viro

implentes jussa, reos tenet, ut eos gemcntes
ratoris aliquando convertat.
2.

et

non non

fucrit vir ejus,

evacuata

est a lege viri. Igitur vivente

valentes implere quae jussa sunt, ad gratiam Libe-

viro vocabitur adultera ,si fuerit

cum alio

:

siautem

mortuus fuerit vir
est.

ejus, liberata est a lege, ut

adultera,si fueritcumalio viro.

non sit II uc usquesimilitudo

Cum

ergo tria quaedam in
et

illa

similitudine vi;

deamus, mulierem, virum,
hac re propter

legom

et

rursum

in

Deinde incipit rem loqui, cui explanandoa ac

quam similitudo adhibitaest,tria,ani:

probandae similitudinem induxit.In quaetiam retria

mam,

peccatura, et legem peccati
in illa

hoc solum hic

Tamdiu enim

homo, peccatum, lex. sub lege esse hominem, quamdiu vivitpeccato; quemadmodumtamdiu muliersublege viri est.quamdiu vivit virMIocautem peccatum hic intelligendum est,quod accessitporlegem.Quod peccatum dicit supra modum esse quoniam cum jam appareat esse peccatum, fit tamen, et adjuncta praevaricatione cumulatur 2 Ubi enim non est lex, nec prxvaricatio (Rom. iv, 15). Et hoc est quod dicit, Ut 3 per manfiat supra modum peccator, aut peccatum datum. Quapropter legem, quamvis a peccando prohibeat, non tamen sic dicit datam, ut liberaret a peccato sed ut demonstraret peccatum, cui serviens anima debet se ad gratiam Liberatoris convertere, ut a peccato liberetur. Per legem enim cognitio peccati
similiter attendenda sunt;
dicit
;
. ;

diversum est, quod ut nubat mulier cui volet, et a lege viri solvatur hic autem ipsa anima moritur peccato, ut nubatChriato; cum autem moritur peccato, moritur etiam legi pecsimilitudine vir moritur,
;

cati. Itaque, ait, fratres mei, et vos

mortui

eslis legi

per corpus Christi, ut

sitis alterius

qui ex morluis resur-

rexil,ut fructificemusDeo. Cum- enim essemus in carne,

inquit, id est, carnalibus desideriis obstricti tenere-

mur, passiones peccatorum qux per legem sunt, operabantur in membris nostris, ut fructum ferrent morti. Aucta concupiscentia, quam lex prohibet 2 ubi non
,

eratfides,etadcumulumpeccatorumpraevaricationis

crimen

varicatio.

(ld.

m,

21).

Et alio loco dicit

:

Sed peccatum, ut
est

appareat peccatum, per bonum operatum

mihi mor-

tem. Ubi ergo non est gratia Liberatoris, auget pec-

candi desiderium prohibitio peccatorum. Quod qui-

adjectum quia ubi non est lex, nec prxHas dicit passiones, quae per legem sunt, operatas s in membris nostris, ut fructum ferrent morti.Sub istis passionibus,tanquam sub viro dominante, agebat anima antequam veniret gratia per fidem. His ergo passionibus moritur, qui jam servit mente legi Dei quamvis ipsae passiones nondum
est
: ;

dem
cati
;

ad hoc utile

est, ut sentiat

anima

se

ipsam non

mortua3sint,quamdiucarneservitlegipeccati.Restat
ergo adhuc aliquid
ei qui est sub gratia, quod eum non vincat, neccaptivum ducat, donec mortificetur totum quod consuetudine prava roboratum est et unde corpus etiam nunc mortuum esse dicitur, quamdiu non perfecte servit spiritui. Continget autem ut perfecte serviat, cum fuerit et ipsum mor-

sibi sufficere

atque hoc

ad extrahendum se de servitute pecmodo detumescente atque exstincta

omni superbia, subdatur Liberatori suo, sinceriterque homo dicat, Adhsesit anima mea post te (Psal. quod est jam non esse sub lege peccati, lxii, 9) sed in lege justitiae. Lex autem peccati dicitur, non quia lex ipsa peccatum est, sed quia peccatoribus
:

tale
3.

corpus vivificatum.

imponitur. Ideo etiam lex mortis, quia stipendium
peccati,

Ex quo comprehendimus quatuor

esse differen-

mors (Rom. vi, 23) aculeus mortis, peccatum ; virtus autem peccati, lex (I Cor. xv, 56). Peccando enim ad mortem labimur. Vehementius enim peccamus lege prohibente, quam si nulla lege prohiberemur. Accedente autem gratia, idipsum quod
;

tias

in vita aeterna
id

etiam in uno homine, quibus gradatim peractis manebitur. Quia enim oportebat atque

vit,

lex onerose jusserat,

Jam

sine onere ac libentissime
et mortis, id est, quae

implemus. Lex ergo peccati

erat, ut posteaquam natura nostra peccaamissa beatitudine spirituali, quae paradisi nominesignificatur.animalescarnalesquenasceremur; prima est actio ante Legem, secunda sub Lege, tertia sub gratia, quarta in pace. Ante Legem actio est, cum

justum

imposita est peccantibus atque*»morientibus, jubet

tantumneconcupiscamus,et tamen concupiscimus. Lex autem spiritus vitae, quae pertinet ad gratiam, et liberat a lege peccati et mortis, facit ut non concupiscamus, et impleamus jussa legis, non jam servi legis per timorem, sed amici per charitatem, et servi justitiee unde illa lex promulgata est. Justitiae autem non serviliter, sed liberaliter serviendum est,
id est, charitate potius

peccatum ignorarnus, el sequimur carnales concupiscentius. Sub Lege est actio, cum jam prohibemur a peccato,et tamen consuetudine ejus victi peccamus,

quoniam nos nondum adjuvat fides.Tertia aclio est, quando jam plenissime credimus Liberatori nostro,
nec meritisnostris aliquid tribuimus, sed ojus misericordiam diligendo, jam non vincimur delectatione

quam

timore. Ideoque veris-

Absit

sime dictum est, Legem ergo evacuamus per fidem? : sed legem statuimus (Rom. m, 31). Hoc enim
efficit fides,

quod

lex jubet. Statuitur ergo lex per

fi-

cum ad peccatum nos ducere tamen adhuc eam interpellantem patimur, quamvis ei non tradamur.Quarta est actio, cum omnino nihil est in homine quod resistal spiritui,sed omnia sibimet concorditer juncta et connexa unum
consuetudinis malae,
nititur; sed
1

1

2

Rat. et quatuor Mss., viro. Sic potiores Mss. At editi,
Editi, aut peccans

cumulalum

;

vel cumula-

3

Aliquot Mss., gem.scentes. Octo Ms8., ut fructum ferrent morti auctam concupi-

tius.
3

scentiam,

peccatum. Verbuin, peccayis, a Mss.

abest, et a graeco textu Apostoli.

cum lex prohibet. Quidam vero, prohiberet. Er. et Lov., oyeruix. Meliua Mss., operatai Lugd et Yen., operatx, ut Er. et Lov. M.
3

:

63

DE DIVERSIS QUyESTIONIBUS
:

LXXXIII, S.

AUGUSTINI

64

aliquid firma pace custodiunt

quod

fiet

mortali

corpore vivificato,

cum

corruptibile hoc induerit

incorruptionem,
litatem
4.
(I

et

mortale hoc induerit immorta-

aliquid latet, sed quia peccata non inveniuntur in regulis praeceptorum, quas habet veritas, ideo ipsa Veritas peccatoribus dicit, Non novi vos.

Non enim eum

Cor. 54, 55).

Sicut

enim

tenebras oculis

non videndo,

ita

peccata

Ad primam actionem demonslrandam ista testimonia interim occurrunt Per unum Iwminem
:

menteignorandosentiuntur.Existalocutionedictum
arbitror in Psalmis.Zte/icto quis inteiligit (Psal.
13)?

xvm,

peccatum in hunc

mundum

intravit, et per

peccatum

mors ; et sic per omnes homines pertransiit, in quo omnes homines peccaverunt. Usque ad legem enim
peccatum in hoc mundo fuit. Peccatum autem non deputabatur, cum lex non esset (Rom. v, 12, 13). Et iterum Sine lege enim peccatum mortuum est; ego autem vivebam aliquando sine lege. Quod enim hic
:

Non enim quod volo, hoc ago; sed quod odi, illud facio. Si autem quod nolo, hoc ago, conseniio legi quoniam bona est. Nunc autemjam non ego operor illud, sed id quod in me habitatpeecatum. Scio enim quia non
habitat in me, hoc est in carne mea, bonum. Velle
adjacet mihi, perficere

enim autem bonum non invenio.Non
nolo

enim quod

volo, facio

bonum ; sed quod

malum,

hoc est quod superius dicit, non deputabatur, id est, latebat. Quod manifestat in consequentibus dicens, Sed peccatum, ut appareat peccatum, per bonum operatum est mihi mortem : id est, per legem quia bona est lex, si quis ea legitime utatur (I Tim. i, 8). Si ergo hic ait, ut appareat peccatum ; manifestum est quod superius ideo
dicit,
est ;
;

mortuum

hoc ago. Si autem quod nolo, hoc facio ; jam non ego operor illud, sed id quod habitat in me peccatum. Invenio ergo legem mihi volenti facere bonum, quoniam

malum mihiadjacel. Condelector enim legiDei secundum interiorem hominem; video autem aliam legem in
membris meis, repugnantem legi mentis mex, et captivantem me in lege peccati, quae est in membris meis. Huc usque sunt verba hominis sub iege constituti, nondum sub gratia qui etiamsi nolit peccare, vin;

dicebat

mortuum

et

non deputari, quia non appaista testimonia

rebat antequam lege prohibente ostenderetur.
5.

Ad secundam actionem
v, 20). Accessit

conve-

citur a peccato. Invaluit

enim consuetudo carnalis

et

niunt: Lex autem subintravit, ut abundaret deliclum

(Rom.

erat. Et illud

enim et prsevaricatio, quae non quod jam commemoratum est Cum
:

naturale ' vinculum mortalitatis.quo de Adam propagati sumus. Imploret ergo auxilium, qui sic positus

essemus enim in carne, passiones peccatorum quse per legem sunt, operabantur in membris nostris, ut fructum

suum fuisse quod cecidit, non suum esse quod surgit. Jam enim liberatus agnoscens gratiam Liberatoris sui dicit Miser ego homo, quis me
est, et

noverit

:

Quid ergo dicemus ? Lex peccatum est ? Absit : sed peccatum non cognovi nisi per legem.Nam concupiscentiam nesciebam,nisi lex diceret, Non concupisces. Occasione autem accepta, peccatum per mandatum operatum est in me omnem concupiscenfcrrentmorti. Et illud
:

liberabit

de corpore mortis hujus

?

Gratia Dei per

Jesum Christum Dominum nostrum.
hominis sub gratia constituti,in actione quam tertiam demonstravimus, quas habet quidem reluctantem mortalitatem carnis, sed non vincentem atque captivantem ad consensionem peccandi. Sic enim dicit lgitur ipse ego mente servio legi Dei, carne autem legi peccati. Nulla ergo condemnatio est nunc his qui sunt in Christo Jesu. Lex enim spiritus vitx in ChrisioJe$u,liberavit me a legepeccati et mortis. Quod enim impossibile erat legi, in quo infirmabatur yer carnem,id est, per desideria carnalia ideo enim non implebatur lex, quia ipsius justitiee
6.

Et incipiunt

jam verba

dici

tiam. Et paulo post

:

Adveniente, inquit, mandato pecest

catum

revixit.

Ego autem mortuus sum,et inventum
vitatn,

:

miki mandatum quod erat ad
fefellit

hoc esse ad mor-

tem. Pecratum enim occasionc accepta per

mandatum,
ait,

me,

et

per illud occidit.

Quod ergo

Mortuus
:

sum;

vult inteliigi,

mortuum me

esse cognovi

quia

jam etiam

praevaricatione peccat,qui videt per legem
facit.

quid facere non debeat, et tamen
ail, Fefellit

me

peccatum, occasione

Quod autem accepta per manpeccatum

datum

:

sive quia suasio delectationis ad

teneret

nondum erat charitas, quae interiore delectatione mentem 2 ne ad peccatum delectatione rerum
,

vehementiorest,cumadestprohibitio;sivequiaetiam si quid homo fecerit secundum jussa legis, si adhuc

temporalium traheretur. Ergo infirmabatur lex per
carnem,idest,nonefficiebatjustosdeditoscarni.8ed

non sit fides, quae in gratia est, vuit sibi hoc tribuere, non Deo, et superbiendo plus peccat. Sequitur ergo, et dicit ltaque lex quidem sancta, et mandatum sanctum, et juslum, ct bonum. Quod ergo bonum est,mihi
:

Deus Filium suum misit in similitudinem carnis peccati. Non enim caro peccati erat.quae non de carnalidelectatione nata erat
;

eed tamen inerat

ei
:

similitudo

carnis peccati, quia mortalis caro erat
.

mortem au-

factum esi mors ? Absit : sed peccalum ut appareat peccatum, per bonum operatum est mihi mortem, ut fiat supra modum peccator, aut peccatum delinquens per

mandatum Scimus autem
.

quia lex spiritualis

est,

ego

tem non meruitAdam nisi peccando 3 Sed quid fecit Dominus ? De peccato damnavit peccatum in carne: id est, suscipiendo carnem hominis peccatoris, et docendo quemadmodum viveremus, peccatum in
ipsa carne damnavit,ut aeternorum charitate spiritus

autem carnalis sum,
id est,

id est, carni consentio,

nondum

spirituali gratia liberatus [a):venumdatus sub peccato,

fiagrans non duceretur captivus in consensionem

li-

peccans pretio temporalium voluptatum. Quod
id est,non

bidinis. Ut justitia, inquit, legis impleretur in nobis.

enim operor,ignoro:

agnosco esse in praeceptis veritatis.ubi est ve.rascientia.Secundum hanc locutionem dicitDominus peccatoril)us,A on?*0D!: t>oj.
T

Aliquot Mss., natale. SicEr. et quatuor Mss. Alii cum Rat., interiore dilectione ieneret inentem. At Lov., dilectione teneret inte1

J

(o) I

Retract, cap, 26.

riora mentis. * Mss., peccato. [a) I Retract. cap. 26.

65
qui non secundum carnem

LIBER UNUS.
ambulamus, sedsecundum
corporis
ra.

66
rcsuneolione
et

iinmulalione cst futu-

spiritum. Itaque praecepta legis per charitatem impleta sunt,qua? per

timorem non poterant. Quienim
:

secundum carnem sunt, qux carnis sunt sapiunt est, carnalia bona pro summisbonis concupiscunt. Qui autem secundum spiritum, qux sunt spirilus sentiunt. Prudentia enim carnis mors est : prudentia autem spiritus vita et pax.Quia prudentia carnis inimica estin Deum. Ipse ostendit quid dixeril, inimica: ne
id

ergo utde ipsa pace dicat resurrectionis corporis, quse quarta est actio si tamen eam ac7. Itestat
;

tionem
citavit
tavit

dici oportet, quse
:

summa

requiea

e3t.

Se-

quitur enim, et dicit

Si ergo Spiritus ejus qui sus;

Jesum a mrrtuis, habitat in vobis qui susciJesum a mortuis, vivipZcal et mortalia corpora

quis putaret ex adverso aliud venire principium.

vii-viii, 11).

vestraper inhabitantem Spiritum ejus in vobis (liom. Hic et de resurrectione corporis evi-

Subjungit enim et
jecta ;

dicit,

Legienim Dei nonestsub-

nec enim potest. Ergo facere contra legem,

hoc est inimicum esse in
quid nocere potest, sed
voluntati Dei
:

Deum non
:

quia Deo

ali-

sibi

nocet quisquis resistit

ce» mittere,ut Pauio apostolo,cum

hocest enim adversus stimulum caladhuo Ecclesiam
(Act. ix, 5). Sic

dentissimum testimonium est,et 8atis apparetquamdiu in hac vita sumus, non deesse molestiae per mortalem carnem,neque titillationes quasdam delectationum carnalium.Quamvis enim non cedat,qui sub gratia constitutus mente servitlegi Dei,tamen
carne servit legi peccati. His gradibus homine perfecto.nuila substantia invenitur malum neque Lex
:

persequeretur, divinitus dictum est
est

autem dictum, Legi enim Dei non est subjecta ; nec enim potesl tanquam si diceretur,Nix non calefacit nec enim potest. Quamdiu enim nix est,non
: ;

mala

est, quae

ostendit homini in

quibus peccato-

vinculis jaceat.ut per fidem implorato Liberatoris auxilio, et solvi, et erigi, ei lirmissime constitui

rum

calefacit
ciat; sed

:

sed resolvi potest et fervere, ut calefafacit,

jam nix non est. Sic etprudentia carnis dicitur, cum anima pro magnisbonis temporalia bona concupiscit. Quamdiu enim appenon non potest implere quae lex jubot. Sed cum spiritualia bona desiderare coeperit,et temporalia contemnere desinet esse carnis prudentia, et spiritui non resistet. Eadem namque anima cum inferiora appetit, prudentiam carnis habere dicitur; cum superiora, prudentiam spiritus non quia prutitus talis inest animae, Jegi D^i subjecta es3e

cum hoc

potest

;

id

est,

mereatur. In prima ergo actione.quae est ante Legem, nulla pugna est cum voluptatibus hujus saeculi in secunda, qua? sub. Lege est, pugnamus, sed vincimur in tertia pugnamus et vincimus :in quarta non pugnamus,sed perfecta et aaterna pace requiescimus. Subditur enim nobis quod inferius nostrum est, quod propterea non subdebatur, quia superiorem nobis deserueramusDeum.
: :

«

LXVII. Do eo quod scriptum

:

dentia carnis substantiaest,quainduituranima vel

est, Existimo enim quod non sint condignae passiones hujus temporis ad futuram gloriam quae revelabitur in nobis; usque ad id quod dictum est, Spe enim salvi facti

exuitur

;

sed ipsius animae atfectio est,qu33 omnino

sumus (Rom. vm,
1.

18-24).

esse desinet,

cumsetotam ad snperna
'

converterit.
pos-

Qui autem in carne 5un£,inquit,Deo placere non
sunl
:

id est, qui voluptatibus

carnis acquiescunt.

his dictum putaret, qui de haovita nondumexcesserunt,opportunissime subjunxit: Vos autem non estis in carne, sed in spiritu. Utique adhuc in hac vitaconstitutisloquitur.In spiritu enim erant, quia in fide etspe etcharitate spiritualium rerum acquiescebant ^.Sitamen, inquit, Spiritus Dei habitat in vobis. Si quis autem spiritum Ghristi non habetjiic non est ejus. Si autem Christus in vobis, corpus qui-

Ne quis enim de

Hoc oapitulum obscurum est, quia non satis hic apparet quam nunc vocet creaturam.Dicitur autem secundum catholicam disciplinam creatura quidquid feoit et condidit Deus Pater per unigeni-

tum

sancti. Ergo non solum corpora, sed etiam animae nostraeac spiritus creaturae nomine continentur. Sic autem dictum
est, Ipsa

Filium, in unitate Spiritus

libertatem gloriae filiorum Dei

creatura liberabitur a servitute iuteritus, in : quasi nos non simus
,

creatura

sed

filii

Dei
a

,

in

quorum

gloriae

li-

bertatem
dicit
,

liberabitur

servitute

creatura.

Item

dem mortuum
est

est

propterpeccatum,spiritus autem vita

Scimus
et

cnim

propter justitiam.

Mortuum corpus dicit,quamdiu
rerum corporalium molestet
ex ipsa indigen-

gemiscit
illa,

dolet

omnis creatura conusque adhuc ; non solum autem
quin

tale est, ut indigentia

animam (a),etquibusdam motibus
tia

venientibus,ad appetenda terrena sollicitet.Quibus tamen quamvis existentibus mens ad illicita facienda non consentit, quae jam servit legi Dei, et sub gratia constituta est. Ad hoc enim valet quod supra dictum est, Mente servio legi Dei, carne autem tegi peccati. Et ille homo nunc describitur esse sub gratia, qui nondum habet perfectam pacem, quae

sed et nos ipsi: tanquam aliud simus nos, aliud omnis creatura. Totum ergo capitulum particulatim considerandum est.
Existimo enim, inquit, quod indignx sint pas~ siones hujus temporis ad futuramgloriam, qux revela2.

hoc manifestum est.Dixerot enim superius, Siautem spiritu factacarnis morlificaveritis
biturin nobis
:

non potest sine molestia, cui patientia necessaria est.Quo pertinet et quod paulo ante &\t,Si lamencompatimur,ut et conglorificemur(IbidA3,
vivetis.
fieri

Quod

1

Sex Mss., voluntatibus.

17).Quod itaque

ait,

Nam exspectatio creaturoe revela-

Mbs., fidei, spei et charitati spiritualium rerum acquiescebant. Alter e Navarrici9, in fide et spe et charitate spiritualibus rebus acquiescebant. (a) I Retract cap. 26.

1

Duo

• Rat. et plerique Ms9., Subjungitur ; et infra, non subjungebatur. Alii dno libri, Subjugatur ; et poet, non subjugabatur.

;

67

DE DIVERSIS QILESTIONIBUS LXXXIII,
;

S.

AUGUSTLNI
et ipsa,

68

tionem filiorum Dei exspectat

hoc

eum

puto dicere.

berabitur, facit intelligi,

quemadmodum
nondum
et
ipsi

et

Nam et hoc ipsum quod in nobis dolet, cum facta carnis mortificamus, id est,cum esurimus aut sitimusperabstinentiam,dum frenamusdelectationem
injuriarum laceraetcontumeliarum aculeos per patientiam sustiones tinemus, dum neglectis atque rejectis voluptalibus
concubitus per castitatem,

nos, id est, et de ipsis

non
:

est

desperandum, qui
credidecredituri

nondum vocantur
runt, sed

filii

Dei, quia

tantum creatura

quia

dum

sunt.et liberabuntur a servitute interitus.quemadmodum nos qui jam filii Dei sumus, quamvig non-

dum

apparuerit quid erimus. Liberabuntur ergo a

laboramus quidquid in nobis in hac atque hujusmodi attritione dolet, creatura est. Dolet enim corpus et anima, quae
nostris pro fructu matris Ecclesias
;

servitute interitus, in libertatem glorix filiorum Dei
id est, et ipsis

erunt et servis
vita perfecta,

liberi, et

ex morfilii

tuis gloriosi
Dei.
5.

in

quam habebunt

rum

utique creatura est, et exspectat revelationem Dei id est, exspectat quando appareat quod
;

filio-

vocatum est in ea gloria ad quam vocatum est. Quia enim Filius Dei unigenitus non potest appellari creatura,quandoquidem per ipsum facta sunt omnia quajcumque Deus fecit, dislincte etiam nos vo-

dolet
tur,

Scimus enim quia omnis creatura congemiscit et usqueadhuc. Ommscreatura. in homine numera-

non quod
et

in eo sint

omnes
;

Angeli,et superemiet terra et

nentes Virtutes ac Potestates, aut ccelum

mare

omnia

quae in eis sunt sed quia
est,

omnis

crea-

camur
tincte

creatura ante illam evidentiam gloriae.et dis-

tura partim spiritualis

vocamur iilii Dei, quamvis hoc adoptione mereamur nam ille unigenitus natura Filius est. Er:

partim animalis,partim corporalis.Quodutabinferioribusconsideremuscorporalis creaturaperlocatenditur;animalisautemvi-

go exspectatio creaturx, id

est, exspcctatio nostra,

vificatcorporalem;spiritualisanimalemregit,ettunc

revelationem filiorum Dei exspectat; id est, exspectat quando appareat quod promissum est, quando re

bene regit,cum ipsa regendam se subjicit Deo

:

cum

ipsamanifestum sitquodnuncspesumus
Dei sumus,
et

Filii enica.

autem transgreditur praecepta ejus, laboribus et «rumnis per eadem ipsa quae regere poterat implicatur. Qui ergo vivit ex corpore, carnalis

nondum apparuit ouid erimus. Scimus autem quoniam cum apparuerii. similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est (Uoan. iii, 2).ipsa est revelatio filiorum Dei, quam nunc exspectat exspectatio creaturae non quod creatura revelationem
:

homo

vel

animalis vocatur
SU33,

:

carnalis, quia carnalia sectatur;

animalis autem,quia fertur dissoluta lascivia animae

exspectet alterius naturaj, qure non

sit

creatura

;

sed ipsa qualis nunc

est,
si

futuraest

:

tanquam

exspectatquando sit qualis diceretur, Operantepictore

quam non regit spirilus, neque coercet intra metas naturalis ordinis quia et ipse se non subdit regendum Deo. Qui autem spiritu animam regit,et per animam corpus (quod facere non potest, nisi Deum habeat et ipse rectorum,quoniam sicutcaput
;

ad opus ejus paratis, expectatio colorum manifestationem imaginis exspectat non quia tunc sunt alii, et alii erunt; sed
subjectis sibi coloribus et
:

mulieris vir ita caput

viri

Ghristus est

[I

Cor. xi, 3]),

vocatur spiritualis. Quae vita

cum

aliqua molestia

nuncagitur,postautem nullam patietur.Etquoniam

tantum quod aliam dignitatem habebunt.
3. Vaninitati enim, inquit,

summi
est.

Angeli spiritaliter vivunt, infimi autem ani-

creatura subjecta
l

Hoc
tas.

est illud

:

Vanilas va?ulantium ,et omniavani-

Quge abundantia est homini in omni labore suo, quem ipse laborat sub sole (Eccle. i, 2, 3) ? Gui di-

manducabis panem tuum (Gen.m, 19). Vanilati ergo creatura subjecta est, non sponte. Bene additum est, non sponte. Homo quippe sponte

ctum

est, ln lubore

non sponte damnatus est. Peccatum itaque fuil spontaneum, contra praeceptum facere veritatis peccati autem pcena, subjici fallaciae.Non
peccavit, sed
:

ergo sponte creatura subjecta est vanitati scdpropter eum qui subjecit eam in spe;id est, propttr ejus
:

omnia pecora carnaliter, corpus autem non vivit,sed vivificatur; omnis creatura in homine est, quia et intelligit spiritu, et sentit anima,et localiter corpore movetur.Omnis itaque creatura in homine congemiscit et dolet. Non enim totam,sed omnem dixit: tanquam si quis dicat,quod solem omneshomines videntqui suntincolumes,sed non toti vident, quia tantum oculis vident ita in homine omnis creatura est,quia et intelligit et vivit et corpus habet sed non tota creatura in ipso est,quia sunt praeter ipsum et Angeli.qui intelligant et vivant
maliter(a), bestiae vero et
:

;

et sint, et

pecora quae vivant
;

et sint, et

corpora quae

justitiam atque clementiam, qui neque

impunitum

reliquit peccatum, neque insanabilem voluit esse peccantem. 4. Quia et ipsa creatura, id est, ipsc homo, cum jam signaculo imaginis propter peccatuin amisso re-

tantummodo sint cum ipsum vivere magis sit,quam non vivere.et ipsum intelligere magis sit,quam sine
intellectu
ct dolet,

omnis creatura congemiscit adhuc. Usque adhuc autem recte dixit
sint aliqui
tro
ille

vivere.Gum ergo miser homo congemiscit et dolet usque quiaetiam si
:

mansit tantummodo creatura(a)
tura, id est, et ipsa quaa

:

et ipsa

itaque crea-

nondum

vocatur filiorum

jam in sinu Abrahaa (Luc. xvi, 23), et lacum Domino in paradiso constitutus (hi.
;

forma perfecta,sed tantum vocatur creatura, hberabitur a servitute interilus. Quod itaque ait,e/ ipsa liEditi, vanUatum, At Mss., va?iitantium. Sic aliquanse in latiais libri» legisse testatur Augustinus, Lb. I Rotract., cap. 7. (a) I Retract. cap. 26.
1

xxiii, 43), illo die

quo credidit,dolere destiterit tamen usque adhuc omnis creatura congemiscit et dolet, quia in iis qui nondum liberati sunt, omnia
est, proter

do

spiritum et

animam

et

corpus.

(a)

I

Retract., cap, 26.

:

69
6.

LIBER UNUS.
angclis,

70

Non solum autem, inquit, oranis creatura congcmiscit et dolet, sed et nos ipsi : id est, non soluin in homine corpus et anima et spiritus simul dolent ex
difficultatibus

quamdiu nootnn

infirmiUiti jussu

nostri opitulantur,

non impie possit
id

Domini existimari. Sed
tantum cavcnmulta

sive illa

quam

exsecuti sumus, sive alia aliqua hu;

corporis, sed

et

nos

ipsi,

exceptis

jus capituli expositio proferatur

corporibus, in

nobis ipsis

congemiscimus, primilias
dixit, primitiat

dum

est,

ne violet aut vulneret catholicam lidem.
'

habentes spiritus. Et
spiritus
:

bene

habentes
sa-

Scio enim vanos

heereticos dc hoc capitulo

id eat,

quorum jam

spiritus

tanquam

impia

et

inepta jactasse.
est : ;homo, tu quis respondeas Deo (Rom. ix, 20)? videatur Apostolus corripuisse curiosos,

crificium oblati aunt Deo, et divino charitatis igne

LXVIII. De eo quod scriptum
es, qui
1.

comprehensi sunt. Hae sunt primitiae hominis quia veritas primum spiritum nostrum obtinet, ut per hunc caetera comprehendantur. Jam ergo habot pri;

Gum

dicendo,

mitias oblatas Deo, qui dicit

:

Mente servio legiDei,

carne autem legi peccati (Rom. vn, 25). Et qui dicit

homo, tu qui es, qui respondeas Deo? de hoc ipso illi quaestionem movent, et in ea sententia non desinunt esse curiosi, qua objurgata est ipsa curiositas

Deus cui servio
dicitur
:

in spiritu nieo (Id.

i,

9).

Et de quo caro autem
clicit,

Spiritus

quidem promptus

est,

contumelia, ut dicant Apostolum in solvendaquosstione defecisse,etobjur:

et

impii quidem

cum

infirma (Matth. xxvi, 41). Sed
Infelix ego

quoniam adhuc

homo, quis

me

liberabit de corpore morlis dicitur, Vivi-

gasse quaerentes, quia non poterat quod quaerebatur exponere. Nonnulli autem [a) hasretici quianondecipiunt, nisi

hujus (Rom. vu, 24) ? et
ficabit
et

adhuc talibus
11)
;

cumscientiam quam non exhibentpolli

mortalia corpora vestra propter Spiritum
in vobis (Id.
erit
;

manentem caustum
victoriam
lua
?

vm,

nondum

est holo-

centur,etadversantesLegietProphetis,quaecumque de illis Apostolus sermoni suo inseruit, falsa et a
corruptoribus immissa esse criminantur, etiam hoc
inter ipsa quae interpolata dicunt,

:

autem,
ei

cum

absorbebitur mors in
Cor. xv, 54, 55) ?
id

cum

dicetur, Ubi est, mors, contentio
(I

numeraremalue-

ubi

est,

mors, aculeus tuus

Nunc
est,

ergo, inquit,

non solum omnis creatura,

Paulum dixisse, homo, tu quis es, qui respondeas Zteo^Quoniam siipsis dicatur ad decirunt, et negare

cum

corpore, sed etiamnos ipsi prirnitias haben:

tes spiritus

id est,

nos animae, quae jam primitias
in nobis
:

piendos homines calumniantibus, procul dubiotacebunt, nec audebunt ullam de voluntate omnipotentis
Dei imperitis quos decipere cupiunt,scientiam polliceri. Quidam autem bona et pia mente Seripturas
legentes quaerunt quid hic possit vel maledicentibus

mentes nostras ohtulimus Deo,
gemiscimus,id
ctantex,
est, praeter

ipsis con-

corpus

adoptionem exspeest, ut jet

redemptionem corporis

nostri, id

ipsum corpus accipiens beneficium adoptionis filiorum, qua vocati sumus, totos nos liberatos, transactis omnibus molestiis,ex omni parte Dei filios esse manifestet. Spe enim salvi facti sumus spes autem
:

velcalumniantibusresponderi.Sedno8etauctoritati
apostolicae salubriter inhaerentes, et libros

quosca-

tholicadisciplinacustodit falsatos 2 esse
existimantes, sentiamus quod

nequaquam

qux

videtur,

non

est

spes.

Tunc

ergo erit res

qu»
est,

infirmos esse

cum apparuerit quid erimus; id similes illi, quoniam videbimus eum sicuti ett. 7. Hoc capitulum si hoc modo, ut tractatum
nunc spes
est,

verum esUindignos et ad intelligenda divina secreta quibua istaclauduntur:eteis murmurantibusetindignanti3

bus quod consilia Dei non discunt, cum dicere
est,

cce-

perint,£rgfo cujus vult miseretur,et

quem

vult obdurat.

non incidimus in illas molestias, quibus plerique homines dicere coguntur, omnei Angelos
aperiatur,

Quid adhuc conqueritur? nam voluntati ejus quis resistit (Ibid. 18,19) ? cum his ergo verbis aut calumniari
Scripturas, aut latebram

sublimesqueVirtutes in dolore etgemitibus esse,an-

tequam nos penitus liberemur, quoniam dictum

est,

Gmnis creatura congemiscit et do/ef.Quamvisenim adjuvent nos pro sua sublimita'e ', dum obtemperant
Deo,qui pronobisetiamunicumFilium suumdignatus estmittere;

peccatorumsuorum quaerere cceperint, ut praecepta contemnant, quibusad vitam bonam pervenitur*, respondeamus fidentissime, homo, tu quis es, qui respondeas Deo ? Nec eos reveriti sanctum canibus demus, aut projiciasi

tamen sinegemitu

et

doloribusid
qui

fa-

cere credendi sunt, ne miseri existimentur, felicior-

que

sit

de numero nostro Lazarus

ille

jam

in

mus magaritas nostras ante porcos (Matth. vn, 6) tamen jam ipsi canes et porci non sumus, et de meritis animarum revelanleSpiritu sancto, sublime
:

Abrahae sinu requiescit. Praesertim quia

dixit,

eam-

dem creaturam
;

quae congemiscit et dolet, vanitati

aliquid et a jvulgari conjectura remotissimum, vel ex parte atque in aenigmate suspicemur.
2.

esse subjectam quod de summis et excellentibus Virtutum Potestatumque creaturis nefas est credere. Deinde liberandam eam dixit a servitute interitus quo illos cecidisse, qui in ccelis agunt vitam beatissimam, non possumus credere. Tamen nihil temere confirmandum est, 8ed pia diligentia etiam atque etiam verba divina tractanda sunt ne
; ;

Non enim Apostolus hoc

loco sanctos prohibuit

nondum sunt in charitate radicati et tundati, ut possint coniprehendere cum
a quaerendo, sed eos qui

omnibus sanctia latitudinem, longitudinem,altitudinem et profundum, et caetera quae in eodem Joco
exsequitur (Ephes.
4

m,

18, 19).

Non ergo

prohibuit a

forte quae congemiscit etdolet et vanitati subjecta
est,

possit aliquo
Sic Rat. Er. et

modo

alio intelligi, ut

de

summis
su-

1

undecim Mss. At Lov,, per suas

blimitates.

Florus et codex Regius, varios. 1 Mss., mfalsatos. 3 Er. et Lov., indignos nos et infirmos ttse. Abest nos Lugd. et Ven. ut Er. et Lov. M. a Rat. et Mss. 4 Rat. et Cisterciensis codex omittunt, bonam. Caeleri fere Mss., loco, pervenitur, habent, invitantur. (a) Manichaei.

'

71

DE DIVERSIS QILESTIONIBUS
:

LXXXIII,

S.

AUGUSTINI

72

quaerendo, qui dicit, Spiritualis autetn omniajudieat;

quidrectevivendo visuri sint.Quaproptercumvidere

autem a nemine judicatar et illud praecipue, Nos autem non spiritum hujus mundi accepimus, sed spiritum gui ex Deo est, ut sciamus qux a Deo donata sunt nobis |(I Cor. u, 15, 12). Quos ergo probibuit,
ipse
nisi luteos

atque terrenos, qui

nondum

intrinsecus

regenerati atque nutriti,

imaginem

illius

hominis

portant, qui primus factus est de terra terrenus
{Id.

xv, 47, 49) ? Et quia ei a

obtemperare,in id

quo factus est, noluit lapsusest unde factusest,meruit-

que post peccatum audire, Terra es, et in terram ibis (Gen. iii, 19). Talibus igitur hominibus dicit Apostolus:
dicit

homo,tu quis es,qui respondeas Deo

?

Numquid
perfectus

figmentum
quia

ei

qui se finxit,
es,

Quare me

sic fecisti ?

Quamdiu ergo figmentum
filius,

nondum

nondum

hausisti plenissimam gratiam

qua nobis dataest potestasfilios Deifieri (Joan. i,12), quo possis audire, Jmm non Jicam vos servos,sed amicos (M.xv, 15); tu quis es,qui respondeas Deo, et velis

non possint,nisi recte vivant,necrectevivere valeant, nisi credant manifestum est a fideincipiendum, ut praecepta quibus credentes a saeculohoc avertuntur, cor mundum faciant, ubi videri Deus possit. Beati enim mundo corde,quia ipsi Deum videbunt [MaUk. v, 8) et per prophetiam canitur,/n simplicitate cordis quxrite illum Sap.i, I). Quapropter recte dicitur hominibus in vetustate vitae manentibus, et propterea tenebrosum oculum animae gerentibus homo, tu quises, qui respondeas Deo ? Xumquid dicit figmentum ei qui se finxit, Quare me sic fecisti? Aut non habet potestatemfigulus lutiex eadem conspersione facerealiud quidem vas in honorem, aliud in contumeliam ? Expurga vetus fermentum, ut sis nova conspersio (I Cor. v, 1), et in ea ipsa non adhuc parvulus in Christo ut lacte potandus sis (Id. iii, 2) sed perveni ad virum perfectum, ut sis interillos de quibus
; :

'

:

;

dicitur, Sapientiam

loquimur inter perfectos Jd. n,
et

6).
si

Deinosseconsilium?quisihoministibiffiqualisnosse voluisses, impudenter faceres l , nisi prius in amici-

Tum demum
Nam

recte

non praepostere audies,
et

qua sunt de animarum occultissimis meritis,
gratia vel justitia, secreta omnipotentis Dei.
4.

de

tiam recipereris. Sicut ergo portavimus imaginem terreni, portemus et imaginem coelestis (l Cor. xv, 49), exuentes nos veterem hominem et induentes

de Pharaone facile respondetur, prioribus

meritis quibus afflixit in regno suo peregrinos, di-

novum
finxil,

(Coloss.

m,
:

9, 10), ut

non dicatur nobis quasi
fxgmentum
ei

gnum

effectum cui obduraretur cor, ut nec manife-

luteo figmento

Xumquid

dicit

qui se

stissimis signis jubentis Dei crederet 2 .Ex eadem ergo

Quare me sic fecisti? 3. Et ut manifestum sit, non sanctificato spiritui, sed carnali luto ista dici, vide quid [sequitur Aut non habet potestatem figulusluti cx eadcm conspersione facere aliud quidem vas in honorem, aliud in contumetiam [Rom. ix, 21)? Ex quo ergo in paradiso natura
:

peccatorum, et vasa misericordiae protulit,quibus subveniret.cum eum deprecarentur filii
est,

massa, id

Israel
id est,

;

et

vasa

irae,

Pharaonom

et

quorum supplicio illos erudiret, populum ejus quia quamvis
:

esaent utrique peccatores,et proptereaad

sam

pertinerent, aliter

unam mastamen tractandi erant qui uni
in

nostra peccavit, ab eadem divina providentia, non secundum ccelum, sed secundum terram, id est non

Deo ingenuerant. Pertulit ergo
ipso quo
ait, in

multa patientia
satis significavit
;

vasa irx, quse perfecta sunt in perditionem. Et eo

secundum spiritum,sed secundum carnem mortali generatione formamur,et omnes unamassa luti facti
sumus, quod
est

multa patientia,

priora

eorum

peccata, in quibus eos pertulit

ut op-

massa

peccati.

Cum

ergo meritum

portune tunc vindicaret, quando de illorum vindicta

peccandiamiserimus, etmisericordia Deiremotanihil aliud peccantibus nisi aeternadamnatio debeatur, quid sibi vult homo de hac massa, ut Deo respondeat et dicat, Quare me sic fecisti ? Si vis ista cognoscere,noli esse lutum,sed efficere filius Dei per illius

subveniendum
prxparavit

erat his qui liberabantur. Et ut notas

faceret divitias gtorioe suae in vasa misericordix,qu3£
in gloriam.

nic fortasse conturbatus ad

illam quaestionem redis, Cujus vult miseretur,et
vult obdurat.

quem

misericordiam, qui dedit potestatem

filios

Dei

fieri

credentibus in nomine ejus; non autem,quod tu cu2 pis, antequam credant, divina nosse cupientibus
.

Quid adhuc conqueritur ? voluntati enim ejus quis resistit Hom. ix, 18-23 ? Prorsus cujus vult miseretur, et quem vult obdurat sed haec voluntas
;

Dei injusta esse
;

non

potest. Venit

enim de

occultissi-

Merces enim cognitionis meritisredditur credendo autem meritum ccmparatur. Ipsa autem gratia quae
;

mis meritis quia et ipsi peccatores cum propter generale peccatum unam massam fecerint,non tamen
nulla est inter illos diversitas. Praecedit ergo aliquid
in peccatoribus.quo

data est per fidem, nullis nostris meritis praecedentibus data est. Quod est enim meritum peccatoris et

quamvis nondum sint justificati,
;

impii? Christus autem pro impiis et peccatoribus mortuus est (Id. v, 6), ut ad credenduni non merito,

digni efficiantur justificatione
aliis

el

item praecedit in
3
.

peccatoribus quo digni sint obtusione

Habes

sedgratiavocaremur,credendoautemetiammeritum

eumdemapostolumalibidicentem,yuc)/ii'a»iHt)«fr(jbaverunt

coLocaremus

3
.

Peccatores igitur credere jubentur,

Deum

habere

in notilia,dedit illos

Deus inre-

ul a peccatis credendo purgentur*. Nesciunt
1

enim

probum sensum^Rom.i.^S .Quodeosdeditinreprobum sensum,hoc est,quod induravitcorPharaonis(£x(jt/.
Mss. plerique, Et ;er prophetam. Mss. hic et infra, n. 5, pro, crederei, habent, cede et. s Rat. et Mss., obtunsione. Et infra, obtunsionis, pro,
1

Rat. et Mss. plerique, imprudenter faceres.

Mss. corngimus, quem solis in exNon enim, quod cusis vidimus corruptum hocce modo tu cupis, antequam credant, divina datur 7iosse cupien1

Locum istum ad

:

*

Duo

tibus.
s *

Novem

Aliquot Mss., compararemus. Mss., et a peccatis credendo purgantur.

obtusionis.

;

:

73
iv, 21)
:

LIRER UNUS.
forte

74
eis qui diligunt

quod autem illi non probaverunt Deum habere in notitia, hoc est, quod digni exstiterunt qui darentur in reprobum eensum.
5.

ab

Deum

ex toto corde et ex

Tamen verum
sed

est quia

rentis,

misercntis est

non volentis neque curDei (liom. ix, 10). Quia

etiamsi levioribus quisque peccatis, aut certe
vis gravioribus et multis,

quamet
fuerit,

tamen magno gemitu

dolore pcenitenti, misericordia Dei dignus

non ipsius
venit.

est,

qui

si

relinqueretur, interiret, sed

anima et ex tota mente sua, et diligunt proximos suostanquam se ipsos(Jtffltf/t.xxn.37,39).Tanta enim charitate fundati, possunt jam forlasse oum sanctis comprehendere longitudinem, latitudinem, altitudinem et profundum (Ephes. m, 18). Illud tamen constantissima fide retinendum, neque quidquam Deum injuste facere, neque ullam esse naturam quaj non Deo debeat id quod est quia Deo detota
:

miserentis Dei,qui ejus prccibus doloribusquesub-

betur omne decus et pulchritudo et congruentia par-

Parum

est

enim

velle, nisi

sed Deua non miseretur, qui ad

Deus misereatur: pacem vocat, nis-

tium;quam si penitus persecutusfueris^et usquead omnes reliquias de rebus detraxeris, remanet nihil.
LXIX. De eo quod scriptum
liu3 subjectus erit ei qui
est
:

voluntas praecesserit

(a); quia in terra pax hominii bus bonee voluntatis (Luc. u, 14). Et quoniam nec velle quisquam potest, nisi admonitus et vocatus,

Tunc

et

illi

subjecit

omnia

ipse Fi(I Cor.

xv, 28).
1.

sive intrinsecus, ubi

nullus

hominum

videt, sive

Qui Filium Dei Patri aequalem non esse conait

extrinsecus per sermonem sonantem, aut per aliqua signa visibilia efiicitur ut etiam ipsum velle Deus operetur in nobis (Philipp. n, 13). Ad illam enim coenam, quam Dominus dicit in Evangelio
;

tendunt, solent usurpare familiarius hoc testimo-

nium, ubi
illi

Apostolus,

Cum autem

ei

omnia subin

jecta fuerint, tunc et ipse Filius subjeclus erit ei quid
subjecit

omnia, ut

sit

Deus omnia

omnibus.

praeparatam, nec

omnes qui
illi

vocati sunt, venire vo-

Non enim

posset eis error oboriri palliatus

nomine

luerunt
nisi

;

neque

qui venerunt, venire possent,

christiano, nisi de Scripturis

non

intellectis. Di-

bent

vocarentur (Luc. xiv, 16-26). Itaque nec illi dequia vocati venesibi tribuere qui venerunt runt nec illi qui noluerunt venire, debent alteri
;
:

cunt enim. Si oaqualis est, quomodo subjectus erit ei ? Quod utique simile est illi evangelicae quaestioni, Si aequalis

tribuere, sed

tantum

sibi

;

quoniam ut venirent,
ergo ante

Ipse
est

vocati erant in libera voluntate. Vocatio

est, quomodo major est Pater? enim Dominus ait, Quoniam Pater major me (Joan. xiv, 28). Regula autem catholicae fidei sic

meritum voluntatem operatur.Proptereaet si quisquam sibi tribuit quod venit vocatus, non sibi potest tribuere quod vocatus est. Qui autem vocatus non venit,sicut non habuit meritum praemii ut vocaretur,sic inchoat meritum supplicii cum vocatus venire neglexerit. Ita erunt duo illa: Misericordiam
et

se habet, ut
Filio,

cum
sit

aliqua in Scripturis dicuntur de

quod

minor Patre, secundum susceptio:

nem hominis

intelligantur

cum

vero ea dicuntur

judicium cantabo tibi,Domine Psal. (c, 1). Ad misericordiam pertinet vocatio ad judicium pertinet
:

quibus demonstratur aequalis, secundum id quod Deus est accipiantur. Apparet ergo quemadmodum dictum sit, Pater major me esi; et, Ego et Pater unum sumus (Id. x, 30) et, Deus erat Verbum ; et, Verbum caro factum est (Id. i, 1, 44) et, Non rapi:
:

beatitudo

eorum quivenerunt

vocati,et supplicium

nam

arbitratus est esse asqualis Deo, sed semetipsum

eorum qui venire noluerunt. Numquid ergo latebat Pharaonem quantum boni consecutae fuerint terrae illae per adventum Joseph (Gen. xli) ? Illius ergo rei gestffi cognitio, vocatio ejus fuit, ut populum Israel misericorditertractans

exinanivil

formam

servi accipiens (Philipp. n, 6, 7).

non essetingratus.Quod autem huic vocationi obtemperare noluit,sed exercuit crudelitatem in eis quibus humanitas et misericordia debebatur, meruit poenam, ut induraretur
cor, et
illi

Sed quoniam multa etiam secundum proprietatem personae, excepto quod attinet ad susceptionem hominis, de illo ita dicuntur, ut Patrem non aliud quam Patrem, et Filium non aliud quam Filium
intelligi oporteat,

putant baeretici in

iis

quae ita di-

cunturatqueintelliguntur,aequalitatemessenonpos-

se.Scriptum est enim, Omniaper ipsum facta sunl(Joan.,1, 5),

tantam

caecitatern

mentis pateretur, ut
signis

tol et

utique per Filium, hoc est,per

Verbum

Dei

tantis

tamque manifestis Dei

non crederet
sive ul-

quo posset ejus supplicio,sive obdurationis,

a quo, nisi a Patre? Nusquam autem scriptum est quodFilius per Patrem aliquam creaturam operatus

timae visibilis submersionis, erudiri populus.cujus
affiictione ille, et occultae obtusionis, et manifestea

submersionis meritum
6. Haec

sibi compararet(E.rorf.vxiv).

autem vocatio.quae

sive in singulis

homi-

scriptum est quod imago Patris sit Filius nusquam autem scriptum est quod (Coloss. i, -15) imago Filii sit Pater. Deinde quod ille genitor, ille genitus et caetera hujuscemodi.quae non ad aequasit. Itera
;

;

nibus,sivein populis.atque in ipso genere
per
fundae ordinationis est.

humano

litatem

substantice, sed ad proprietatem pertinent
:

temporum opportunitates operatur, altae et proQuo pertinet etiam illud, In
;

utero sanctificavi te (Jerem. i,5)

et,

Cum

esses in re-

nibus patris

tui, vidi te (b)

;

et,Jacob dilexi, Esauau:

tem odio habui (Malach. i, 2, 3) cum dictum sit antequam nascerentur. Nec comprehendi potest, nisi
(a) I

personarum in quibus illi aaqualitatem cum dicunt esse non posse, quoniam ad haec penetranda crassiores J mentes adhibent, pondere auctoritatis urgendi sunt. Si enim in his non posset intelligi aequalitas ejus per quem facta sunt omniaet ejus a quo facta sunt, imaginis et ejus cujus imago est,geniti et geni1

Retract. cap. 26.

Sic Ms9. Editi autem, prosecutus fueris.

(6) Ibid.

2

Rat.Er. etMs».,0-ro«wr«.— Sic etiam Lugd.etVen.M,

Patbol. XL.

3

75
toris
;

DE DIVERSIS QILESTIONIBUS
nullo
l
.

LXXXIII, S.

AUGUSTINL
;

76

modo Apostolus contentiosorum hominum ora concludens ipsum etiam verbum poneret
2.

dicens: Non rapinam arbitratus est esse sequalis Deo,

Cum

ergo ea quae ad distinctionem Patris et
sunt, partim propter

nomen tuum (Matth. vi, 9) quasi aliquando sanctum non sit. Ergo sicut sanctificetur, est sanctum esse innotescat ita quoque.fiwm tradiderit regnum Deo et Patri, id est, cum Patrem regnare monstra;

Filii scripta

personarum pro-

verit, ut

per speciem manifestationemqueclarescat,

prietates,

ita scripta sint

partim propter suaceptionem hominis, dum tamen divinae substantias Pa;

quod nunc a fidelibus creditur et ab infidelibus non putatur.Evacuabit autem omnem principatum
potestatem.manifestando utique regnum Patris, omnibus notum sit, nullum principum et potestatum, sive coelestium, sive terrestrium, per sehaet

tris et Filii deitas et

unitas et aequalitas maneat

:

recte quaeritur in hoc loco,

sonarum

proprietates,

utrum secundum peran secundum hominis susTunc
et ipse Filius su-

ut

ceptionem Apostolus
bjectus erit ei qui
illi

dixerit,

subjecit omnia. Solet

circum-

stantia

Scripturae

illuminare sententiam,

cum

ea

buisse aliquid principatus et potestatis, sed ab illo ex quo sunt omnia, non solum ut sint, verum etiam ut ordinata sint. In illa enim manifestatione
nulli spes aliqua

quae circa scripta sunt, praesentem quaestionem contingentia, diligenti discussione tractantur. Inveni-

aut in
tice

ventum esse ad hunc locum, ut supra diceret, Nunc autem Christus surrexit a mortuis, primitix dormientium. Agebat enim de resurrectione mortuorum, quod in Domino secundum
itaque
ita

mus

remanebit in quoquam principe, quoquam homine.Quod etiam nunc prophecanitur Bonum est sperare in Domino, quam
:

sperare in homine

;

bonum

esl

sperare in Domino,
:

quam
ista

sperare in principibus (Psal. cxvn, 8, 9)

ut

susceptionem hominis factumest; quanquam aperQuoniam quidem per hotissime sequatur et dicat minem mors, et per hominem resurrectio mortuorum. Sicut enim in Adam omnes moriuntur,sic et in Christo
:

meditatione anima jam in regnura Patris assurgat, nec cujusquam potestatem praeter illum
faciens, nec
*.

sua sibi ipsi perniciosissime Tradet ergo regnum Deo et Patri,cum per illum per speciem cognoscetur Pater. Regnum
blandiens

magni

omnes
dine
:

vivificabuntur. Unusquisque

autem
finis,

in

suo or-

initium

Chrisius

;

deinde

ii

qui sunt Christi,

enim ejus sunt in quibus nunc regnat per fidem. Aliter enim dicitur regnum Christi secundum potestatem divinitatis,
atura subjecta est
Ecclesia,
;

in prssentia (itasooa(a) ejus ;deinde
derit

regnumDeo et Patri:cum evacuaverit

cum tiadiomnem prin-

secundum quod ei cunctacreet aliter regnum ejus dicitur

cipatumet omnempotestatem et virtutem.Oportet enim illum regnare, donec ponat omnes inimicos suos sub
pedibus suis.
xerit quod

Novissima

2

inimica dcstruetur mors.

Omnia enim subjecit sub pedibus ejus. Cum autem diomnia subjecta sunt, manifestum est quia prseter eum qui subjecit illi omnia. Cum autem ei omnia subjecta fuerint, tunc et ipse Filius subjectus
ent ei qui illi subjecit omnia, ut sit Deus omnia in omnibus (I Cor. xv, 20-28). Manifestum est ergo hoc secundum susceptionem hominis dictum. 3. Sed alia in hoc capitulo, cujus totum textum commemoravi, solent habere quaestionem primo
:

secundum proprietatem fidei quae in illo est, secundum quod orat qui d\cit,Posside nos(lsai. xxvi, 13, sec. LXX). Neque enim non ipse possidet omnia. Secundum quod dicitur etiam illud Cum
:

servi essetis peccati,liberi eratis justitix (flom.vi,20).

Evacuabit ergo omnem principatum et omnem potestatem et virtutem. ut nulli Patrem intuenti per Filium opus sit aut libeat in cujusquam creaturae
vel in sua conquiescere potestate.

quod dictum est,C«m tradiderit regnum Deo et Patri; quasi nunc non teneat regnum Pater. Deinde quod dictum est, Oportet enim itlum regnare, donec ponat omnes inimicos suos sub pedibus suis ; quasi postea non sit regnaturus, et ad hoc valeat quodsupradictum est, Deinde finis. Quod sacrilega opinione sic accipiunt,quasiiinemdixeritconsummationemregni
ejus
;

enim cum regnare, donec ponat omnes inimicos suos sub pedibus suis :id est,oportetregnum ejus intantummanifestari.donecomnes inimiciejus ipsum regnare fateantur. Hoc enim intelligitur,sub pedibus ejus futuros inimicos. Quod si de justis acceperimus, ideo dictum est, inimicos, quia ex inju5. Oportet
stis justificantur, et stis

eicredendo subduntur.Deinju-

autem qui ad justorum beatitudinem futuram non pertinent, sic accipiendum est, quoniam et ipsi
regnare ipsa regni ejus manifestatione confusi

eum

cum

seriptum
i,

sit in

Evangelio, Et regni ejus
est,

fatebuntur. Ergo, Oportel

eum
suis,

regnare, donec ponal

non

erit finis (Luc.
ei

33).Postremo quod dictum
illi

omnes inimicos sub pedibus
quasi

non

ila

dictum

est,

Cum autem
lunt

omnia subjecta

fuerint, tunc et ipse

cum

Filius subjectus rrit ei qui
intelligi,

subjeut onviia ;sicvoFilio

non

sit

posuerit inimicos suos sub pedibus suis, poslea regnaturus sed, Oportet eum re:

quasi nunc aut aliquid

non

sit

subjectum, aut Patri non sit ipse subjectus. 4. Genere igitur locutionis solvitur qurcstio. Sic enim plerumqueScripturaloquitur, ut quod semper 3 est: tunc fieri dicatur in aliquo,cum in eo cognosci
debuerit. Ita
1

gnare, donec ponal omncs inimicos suos sub ptdibus suis ; oportet eum, inquit, ad tantam evidentiam

regnum suum perducere, donec inimici ejus nullo modo audeant negare quod regnet. Nam scriptum est, Ita oculi nostri ad Dominum Deum nostrum, donec miscreatur nostri (Psal. cxxn, 2) nec ideo tamen, cum misertus nostri fuerit, oculos ab eo debemus aveitere.In tantum cnim est beatitudo nostra,
:

enim dicimus

in oratione, Sanctificctur

2

Navarricus cndcx, verbum &qualitaiis pom.ret. Editi coiistui ter, Novissime : repugnaotibus

Mss.
1

plerisque. » Mss.. ab eo.

Rat. Er. etplures Mss.,5/61 ipsa perniciosissvne blan-

diens.

Sic etiam

Lugd.

et

Veu.

M.

;

77
in

LIBER UNUS.
EwangeWo, Etregniejusnonerit
regnat in ffiternum
:

78
finis, secundum quod secundum autem id quod ad-

quantum ejus contemplatione perfruimur. Sic ergoethocdictum est. Oculoruin nostrorum intentio ad Dominum non porrigitur,nisi usquead impetrationem misericordioa ipsius, non ut postea inde avertatur, sed ut nihil inde amplius requirat. Donec

versus diabolum sub eo militatur; tandiu

erit uti-

que ista militia, donec ponat omnes inimicos suos sub pedibus suis postea vero non erit, cum pace
;

ergo pro eo positum est,ut non amplius,intelligas.

perpetua perfruemur.
O.Haec

Quoenim amplius,id est.usque ad quam majorem
manifestationemmanifestabiturregnumChristi,nisi

autem

ita

dictasint,utnoverimus diligen-

tius etiam illud

considerari oportere,

secundum

quousque omnes inimici eum regnare fateantur? Aliudestergononampliusmanifestari,aliudnonamplius permanere.Non amplius manifestari, est non fieri manifestius non amplius permanere, non fieri perseverantius.Quandoautem manifestius erit regnum Christi, quam cum ominibus claruerit ini:

quid regnet nuncDominusdispensationesacramenti

perincarnationematquepassionem.Namsecundum id quod Verbum Dei est, tam sine fine quam
sui

sine initio et sine intermissione

est

regnum

ejus.
est

Secundum

id

autem quod Verbum caro factum

(Joan. i,14), ccepit regnare in credentibus per fidem

micis
6.

?

incarnationis suae.

Unde

est etiam illud

:

Dominus

Novissima inimica destruclur mors.

Non enim

regnavit

a ligno

(Psal, xcv, 10).

erit aliud

quod destruatur,posteaquam mortalehoc
:

cuavit
et

indueritimmortalitatem.Om?»'a cnim subjecit sub pcdibus ejus

virtutem,

omnem principatum et dum non per claritatem

Hinc autem evaomnem potestatem
ejus, sed per

hoc est,utetiam mortem destruat. Cum omnia subjecta sunt (dixit utique propheta in Psalmis (Psal. vm, 8), manifestum est quia praeter eum quisubjecit illiomnia Patremvult

autem

dixerit quia

humilitatem salvi fiunt credentes in eum. Hoc est absconditum a sapientibus et prudentibus,et revelatum parvulis (Matth.x\,2b) quoniam placuit Deo
;

:

per stultitiam preedicationis salvos facerecredentes

intelligi omnia Fillio subjecisse, sicut multis locis idem Dominus in Evangelio commendat et praedidicat, non solum propter formam servi, sed etiam propter principium de quo est, et quo aequalis est ei de quo est. Amat enim ad unum principium referre omnia, tanquamimago ejus,sed in quo inhabitat omnis plenitudo divinitatis (Coloss. n, 9). 7. Cum autem ei omnia subjccta fuerint,tunc et ipse

quidquamse inter parvulos scire Jesum Christum,et hunccruciflxum (Id. n, 2). Qua praedicatione tandiu opus est, donec ponantur omnes inimici sub pedibus
(I

Cor. i,21). Neque

dicit Apostolus, nisi

ejus

:

id est. ipsi humilitati

mine

significari arbitror.cedat
;

ejus,quam pedum noatque subdatur om-

nis superbia saecularis

sicut ex

maxima

parte jam

Filius suljectus erit ei qai

illi

subjecit omnia.

Non
Deus

modo non itasit.sed tunc manifestum cundum locutionem superiustractatam. Ut
quasi

erit,sesi

videmus. Sed quo fine factum ista fiunt? Ut tradat regnum Deo et Patri.id est,ut nutritosfide incarnationis su?e,perducatad speciem
est, et quotidie fieri

qua

aequalis est Patri.

Jam enim
:

eis

qui

>:redide-

omnia in omnibus.lpse est finis,quem superius commemoravit,cum totum primobreviter vellet concludere,deindequasi membratimexplicareetexponere. Loquebatur enim de resurrectione, ubi ait, Initium
Christus
;

rant, loquebatur,cum diceret bo meo,vere discipuli mei estis

Simanseritis inver; et

'

cognoscetis veri-

tatem. et veritas liberabit vos (Joan.

vm,

31, 32).

Re-

gnum enim

tradet Patri,

cum

per id regnabit in

deinde

ii

quisunt Christiin prsesentia ejus
sit

deinde

finis.

Ipse scilicet finis est,ul

Deus omnia

in omnibus. Aliter

enim

dicitur iinis qui pertinetad

contemplantibus veritatem, quo aequalis et Patri, et per se unigenitum per speciem faciet videri Patrem. Nunc enim per hoc regnat in credentibus, quo se ipsum exinanivit,

consummationem,aliter qui pertinetadconsumptionem.Aliter enim finitur tunica texendo,aliter cibus

formam

servi acci-

piens (Pliilipp. n,

7).

Tunc autem

tradet

regnum
*,

omnibus dicitur ut nemo eorum qui ei cohaerent, amet adversus eum suam propriam voluntatem, manifestumque sit omnibus quod idem Apsstolus olio loco dicxt, Quid autemhabes quod non accepisti(Cor. iv, 7)? 8. Suntitem qui sic intelligant hunc locum, Oporin
tet

comedendo. Deus autem omnia

Deo

et

Patri,cum evacuaveritomnem prinnpatum,

et potestatem, et virtutem.

Unde evacuabit

nisi

humilitate, et patientia, et infirmitate ? Quis

enim
propsae-

principatus non evacuetur,

cum

Filius Dei

3

terea regrtat in credentibus,quia
culi

eum

principes

judicaverunt
ipse per

? Quffi

potestas

non evacuetur,
re-

eum

regnare, donecponat omnes inimicos suossub

cum

quem

facta sunt

omnia,propterea

pcdibus suis, ut sub alia significatione positum hic

non sub ea qua positum esl.regnum de quo ait, Cum tradiderit rcgnum Deo et Patri : ut illud sicappellaverit,reynum,quo universam creaturam Deusregit hoc autem sic appellaverit,r<;anar.?, ut intelligatur tanquam adversus hostem exercitum
dicant regnare
;
;

gnat in credentibus.quia ita subjectus est potestatibus,ut diceret homini, Non haberes inmepolestatem
nisi data tibi esset desuper (Joan. xix, 11)?

Qu»

vir-

tus non evacuetur.cum ipseper

quem

cmli solidati

sunt, ideo regnat in credenlibus,qui ugque adcru-

cem mortemqueinfirmatuse«t?Hoc autem modo
lius proprieregnat in fide
*

Fi-

ducere, vel defendere
Oportet

civitatem

:

ut ideo dixerit,

credentium.Non enim Pa-

eum

regnare,donec ponat omnesinimicos suos

sub pedibus suis; quiatalis regni.quale babent prin-

*

Rat. et plerique Mss., eritis. Rat. et Mss. At Er. et Lov., evacuavit.
et

Sic etiam

cipesarmatorum,nulla eritcausa,hosteita subjecto
ut rebellare

Lugd.
3

Ven.

M.
:

Editi, Filius hominit

non

posait.

Nam

quibus Mss prope omnes dU-

utique dictum eat in

sentiunt.

79

DE DIVERSIS QtLESTlONIBUS

LXXXIII, S.

AUGUSTINI
.

80

ter dici autcredipotest vel incarnatus.veljudicatus,

speciem autem, quae aequalis est Patri, cum Patre regnatin contemplantibus verilatem.Quod autem tradet regnum Deo et Patri.a fide incarnationis suae ad speciem deitatis perducens eos
vel crucifixus. Per

temporalium fruendorum.Nom enim diceretur? Ubi est,mors.conteutio iua 9 si nonrestitisset et repugnasset.Ipsius contentioetiamillo loco describitur: Caro
concupi<cit adversus spiritum,et spiriius adversus car-

qui sibi nunc credunt,non ipse amittit,sed uterque
se unum ad fruendum contemplantibus Tandiuautem opusest ut in hominibus nondum vapraebet.

nem.Hxc enim invicem sibi non qux vultis illa faciatis

resistunt etadversantur,ut

Galat.v, 17). Fit ergo per

sanctitirationem perfectam.ut omnis carnaiisappetitus spiritui nostro illuminato et vivificato.id est,

lentibus aequalitatem Patris et
tis

Filii

perspicuamen-

bonae voluntati subjiciatur. Et sicut nunc videmus

luce contueri, per boc regnet Christus,quod ta-

les capere possunt.et quod proprie ipse suscepit,id

nos pueros,
ita

multis puerilibus delectationibus nos carere, quae si denegarentur, acerrime cruciabant:

est,incarnationis humilitatem, donec ponat

inimicos sub pedibus suis
datur.

:

id est,donec

omnes omnis su-

credendum
esse,

est

de

omni

carnali

delectatione

futurum

cum

perfecta sanctitas totum homi-

perbia saecularis incarnationis ejus humilitati sub-

Sane quod dictum Qst,Tunc et ipse Filiussubjectus erit ei quijlli subjecit omnia ; quamvis secundum susceptionem hominis dicatur, quia inde est quaestio nata,cum ageret de resurrectione mortuo10.

nem reparaveri^.Nunc autem quandiu est in nobis quod resistat bonae voluntati,auxilio Dei per bonos homines et bonos Angelos indigemus,ut donec sanetur vulnus nostrum, non ita molestet *, ut perimat etiam bonam voluntatem.Hanc autem mortem peccato meruimus, quod peccatum erat ante omni
modo
in libero arbitrio,cum in paradiso nullus do2

rum:tamen recte quaeritur utrum secundum ipsum tantum dictum sit, quod est caput Ecclesiae [Ephes. v, 23); an secundum universum Christum, annumerato corpore et membris ejus. Cum enim ait ad Galatas, Son dicit. Et seminibus.tanquam in multis sed tanquam in uno, Et semini tuo,quod est Christus ; ne ipsum hoc loco solum intelligeremus Cbristum, qui de Maria virgine est natus. potea dicit, Omnes enim vos unum estis in Christo Jesu. Si autem vos Christi, ergo Abrahx semen estis (Galat. m, 16, 28,
;

lor denegatae delectationis

voluntati bona; hominis
si

resistebat, sicuti nunc. Verbi gratia,
existat

quisquam
nec

quemnunquam

delectavit

venatio,omnimonolit,
si ista

do liber est utrum venari velit an cruciat quisquis hoc prohibet. At

eum

libertate

29). Et

ad Corinthios

cum

de charitate diceret, de

male usus,venatus fuerit contra prohibentis imperium,paulatim subrepens delectatio mortificat animam, ut si se abstinere velit absque molestia et sine angore non possit, cum id ante tota sanitate non ageret. Ergo aculeus mortis peccalum est quia
:

membris corporis similitudinemducens:5z'cu^Hmi corpus unum est, inquit, et membra habet multa, omnia autem membra corporis cum sint multa, unum ita et Christus. Non dix.it, ita et Chrisest corpus
;

peccato facta est delectatio.quae
re bonae voluntati
3
,

jam

possit resiste-

et

cum

dolore cohiberi.

Quam
peccati

delectationem, quia indefectu est animae deterioris
effectae,

jure

mortem vocamus.7t/ /w5 autem
-

Christum recte appellari etiam universum,hoc est,caput cumcorpore auo, quod est Ecclesia. Et multis Scripturarum locis invenimus Christumetiam hoc modo apti
;

sed, ita et
3

Christus, ostendens

lexest; quia

multo sceleratius

et flagitiosius quae lex

prohibet comittuntur,
rentur.

quam

si

nulla lege prohibeerit

Tunc itaque absorpta

mors

in victo-

riam,

cum

per sanctificationem in omni parte ho-

pellari, ut

cum omnibus

suis membrisintelligatur,

minis perfecta delectatione spiritualium delectatio
carnalis obruetur.

quibus dictum esi,Fos estis corpus Christiet membra (I Ct>r.xn.l2,27).Non ergo absurde sic intelligimus.
TuncetipseFilius subjectus
erit ei

LXXI De
lat. vi, 2
.

eo

quod scriptum

est

:

qui

ilti

subjecii

om-

stra portate,et sic adinplebitis

Invicem onera veleeem Christi [Ga-

nia; ut Filium non solum caput Ecclesise, sed et omnes cum eo sanctos intelligamus.qui sunt unum
in Christo,unum

l.QuiaVcteris Testamenticustodiatimoremhabe-

semen Abrahae: subjectum autem

bat.non potuit apertius significari Novi Testamenti

secundumcontemplationemsempiternaeveritatis,ad obtinendam beatitudinem.nullo motu animi, nulla
parte corporis resistente
te
;

donum
tis

esse charitatem.quam hoc loco,ubi Aposto-

lus dicit Jnvicem onera vestra portate ,et sic adimplebi-

ut in illa vita
sit

nemine amanin omnibus.

legem Christi.U&ac enim Christi legem dicere in-

propriam potestatem,

Dcusomma
:

tclligitur.qua ipse

Dominus

praacepitut nos invicem

LXX.De

eo quod Apostolus dicit

Absorptaest mors

in victoriam.Lbi est,mors,cnntentio tua ? ubiest,

mors.aculeus tuus ? Aculeus autem mortis peccatum, virtus vero peccati lex (I Cor. xv, 54-56
.

diligamus,tantum in ea sententia praecepti pondus constituens, ut diceret: bi hoc cognoscetur quoniam discipuli mei estis, si vos invicem diligatis Joan.xm,
3i,35'.Hujus autemdilectionis officium est,invicem

Morte significari arbitror hoc lococarnaiem consuetudinem,qu;e resistit bonae voluntali delectatione
1

onera nostra portare.Sed hoc officium.quod sempiternumnon est,perducet sanc adbeatitudinem aeternam, in qua nulla erunt nostra onera,quae invicem
'

quaestio septuagesima sic incipiebat Qtuequid sit,Tunc fiel illud quod scriptum est : uhsvrptn est mors in vic.oriam,etc.Mortem significar arlntror, etc. Cnsliaautur ex Sfsa. J llic editi adduut, bonorum, qua: vos aabes a Mss.
1

In

eiliti?

:

ri sotet

-

Sexilecim M?s., molestetur. Sic Hat. et Mjs. At Er. et Lov. .denegata delectatione
<

Sic
s

tiaui

Lugd.

et

Veu.

M.
,

Omues prope
.

Mss., rtsifttrt voluntati

omissavoce,

1 boua.

81

LIBER UNUS.
hominum fartus,ct
liabitu inventus ut

82

portarejubeamur.Nuncvero cum in hacvita, id cst, in hac viasumus, onera invicein nostra porlemus,ut ad eam vitam quaa caret omni oncre pervenire possimus. Sicut cnim de cervis nonnulli talium cognitionum studiosi scripserunt, cum fretum ad insulam transeunt pascuorum gratia, sic se ordinant,ut onera capitum suorum quaegestanl in cornibus superinvi-

examinavit (ormam scrvi aacipicns, in similitudinem

homo: humiliavit semelipsum faclus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis. Superius enim dixerat, Non quse sua
intcndens, sed ea quae aliorum Huic sententia? contcxuil quod dic\8). ctum est nam ita sequitur Hoc sentite in vobis, quod et in Christo Jesu. Ad hoc duntaxat, ut quemadmodum ille in eo quod Verbum caro factum est,

sunt

unusquisque
ii,

(Philipp.

;

:

cem

portent, ita ut posterior supcr anteriorem cer-

vice projccta

unum

esse qui caeteros pnccedens,

caput collocct. Et quia necesse est non ante se ha;

et habitavit

in

nobis (Joan. nostra

i,

14), et

sine

peccato

beatcui caput inclinet,vicibus id agere dicuntur
lassatus sui capitis onere
ille

ut

cum

esset, peccata

suscepit,

non attendit

qui praecedit, post

om-

sua, sed nostra; ita et nos libenter, ad ejus imita-

nesrecedat^et

ei

succedat cujus ferebatcaput,cum

tionem, invicem onera nostra portemus.
4.
ille

ipse praeiret. Ita invicem onera sua portantes, fretum

Huic cogitationi acceditetiam

illa

cogitatio,quia
:

transeunt, donec veniant ad terrae stabilitatem (Plin.

Istam fortasse cervorum naturam intenderat Salomon, cum ait, Cervus amicilix etpullus gratiarum tuarum colloquantur tecum (Prov. v, 19,
lib. 8,

cap. 32).

et

hominem, nos autem homines sumus considerare debemus quod aegritudinem sive anisuscepit

sec.

LXX). Nihil enim

sic

probat amicum, quemad-

modum
2.

oneris amici portatio.

Nec tamen invicem onera nostra portaremus, si
esset infirmitatis

amborum.qui onera sua sustinent, aut unum iniirmitatis genus sed diversa tempora et diversa genera infirmitatis faciunt ut onera nostra portare invicem valeamus. Verbi gratia, iram fratris tui tunc portabis, cum tu adversus eum non irasceris ut rursus eo tempore quo te
:

unum tempus

mi,sivecorporis,quam inaliohominevidemus,etiam nos habere potuimus, aut possumus. Hoc ergo exbibeamusillicujusinfirmitatemportarevolumus,quod ab illo nobis vellemus exhiberi, si forte nos in ea essemus, et ipse non esset. Ad hoc pertinet quod ipse Apostolus ait, Omnibus omnia factus sum, ut omnes
lucrifaceremjl Cor.
tio
iv,

22)

:

cohitando

scilicet in eo vi-

etiam se esse potuisse, unde cupiebat alium libe-

rare.

Compatiendo enim potius

tiendo, sicut

id agebat, non memquidam suspicantur, ethi maxime qui

;

ira praeoccupaverit, ille te lenitate et tranquillitate

negare non possunt, alicujus magni exemplipatrocinium quaerunt.
suis mendaciis defendendif, quae

sua supportet. Hoc exemplum ad id pertinet, cum diversa sunt tempora portantium onera sua, quamvis ipsa diversa

non

sit

infirmitas

:

in

ambobus enim
:

ab invicem ira portatur. Ad diversum autem infirmitatis genus aliud exemplum videndum est veluti
si

quis loquacitatem in

se vicerit, et pertinaciam

nondum
isto illius

vicerit, alius vero
sit;

adhuc loquax, sed jam
hujus loquacitatem
illo et

pertinax non

debet

ille

et

pertinaciam, donec illud in

hoc in

Par quippe infirmitas duobus si uno accidat tempore, tolerare se invicem non valent, cum adversum se intenditur. Nam adversus aliquem tertium, et duo irati sibi convein

isto sanetur, charitate portare.

Deinde etiam illud cogitandum, nullum esse hominem qui non possit habere aliquod bonum quod tu nondum habes, etiamsi lateat, in quo sine dubio possit te esse superior. Quae cogitatio ad contundondam edomandamque superbiam valet, ne arbitreris quoniam tua quaedam bona eminent et apparent, ideo alterum nulla habere quae lateant, et fortassis majoris ponderis bona quibus te superat nescientem. Non enim falli 2 nos, aut adulatione potius uti, Apostolus jubet, cum dicit, Nihil per
5.

contentionem neque per inanem gloriam, sed in humilitale mentis attcr alterum existimantes superiorem

sibi(Philipp. n, 3.)

Non hoc

ita

debemus

existimare,

quanquam nec tolerare se invicem dicendi sunt, sed potius se invicem consolari. Sicut et tristes de re una, magis se portant et quasi
niunt, et se tolerant
:

ut

non existimemus, sed nos existimare fingamus; quo nobis superior sit, etiamsi bonum noillo videmur superiores esse, non sit
Islae

sed vere existimemus aliquid occultum esse posse
in alio,

incumbunt
gauderet
:

sibi,

quam

si

unus

tristis esset et alius

strum, quo
occultum.
et

si

se tolerare

autem adversus se tristes sint, prorsus non possunt. Et ideo in hujusmodi affecvis

cogitationes deprimentes superbiam,
3
,

acuentes charitatem

faciunt onera

fraterna

tionibus suscipienda est aliquantulum ipsa aegritudo, de

invicem, non solum aequo animo, sed etiam liben-

qua

alium per

te liberari; et sic

susci-

pienda, ut ad auxilium, non ad aequalitatem miseriea

valeat

:

quemadmodum
Non enim

se inclinat,qui

manum

modo autcm de quoquam homine incognito ferenda sententia est et nemo nisi per amicitiam cognoscitur. Et ideo amicorum
tissime sustineri. Nullo
:

jacenti porrigit.

se projicit, ut

ambo ja-

mala tirmius sustinemus, quia bona eorum nos delectant et tenent.
6.

ceant; sed incurvat tantum, ut jacentem erigat.

laborem ad portanda oneraaliorum facit libenter impendi,nisicum cogitamusquanla pro nobis pertuleritDominus.Hinc enim admonens Apostolus ait Hoc sentite in vobis,
3.
:

Neque

ulla res officiosum istum

Nullius itaque repudianda est amicitia sese inge-

rentis ad amicitiam

copulandam non ut statim
;

reci-

piatur,sed ut recipiendusoptetur,atqueitatractetur,
ut recipi possit. Illum
»

enim receptum

in

amicitiam
aliis et

quod

forma Dei esset, non rapinam arbitralus estesse xqualis Deo ; sed semetipsum,
et in

Christo Jesu,

quicum

in

Lov., obediens Patri. Abest, Patri, ab editis
Sic plerique Mss.

Mss*

2
'

At

editi, fallit.

Er.

Rat

et Mss.,

redeat.— Sic etiam Lugd.

et

Ven. M.

8

Tres M8S., augentes charitatem.

83

DE DIVERSIS QtLESTIONlBUS
si

LXXXIII, S. AUGUSTINI
LXXII. De temporibus xternis.
Quaeri potest

84

posfiumusdicere,cuiomniaconsilianostrarefundere

audeamus. Et

rere ad amicitiam

quisquam est qui se non audet ingefaciendam,cum aliquo nostro tem-

quomodo ab

ipso

apostolo

Paulo

porali honore aut dignitate revocetur, descenden-

ad eum, et offerendum illi quadam comitate et submissione animi, quod petere per se ipse non

dum

est

audet. Sane quamvis rarius,

tamen

aliquoties accidit

dictum sit, Ante tempora xterna (Tit. i, 2). Si enim tempora, quomodo aeterna? Nisi forte ante omnia tempora intelligi voluit. Quia si dixisset, ante tempora, neque addidisset, geterna; posset accipi, ante queedam tempora, quee ante se haberent alia tem-

ut ejus

quem volumus

in

amicitiam recipere, prius
bona, quibus offensi

nobis innotescant mala
l

quam

et quodam modo repercussi relinquimus eum, et ad bonorum ejus , quee forle occultiora sunt, indagationem non pervenimus. Admonet itaque Dominus

autem maluit dicere quam omnia, tempus non ccepit ex tempore. Au tempora aeterna ssvum significavit; inter quod et tempus, hoc distat, quod illud stabile est, tempus autem mutabile (a).
pora. ^Eterna
fortassis ideo, quia

Jesus Christus, qui nos vult

effici

imitatores suos,
in

LXXIII. De eo quod scriptum
ut
1.

est

:

Et habitu invenlus
vel

ut ejus infirma toleremus, ut ad quaedam sana,

homo

(Philipp. n, 7).
:

quorum

delectatione acquiescamus, per charitatis
Ait

Multis modis habitum dicimus

habitum

tolerantiam perducamur.
que,

enim Non
:

est

opus
qui

sanis medicus, sed acgrotantibus (Mallh. ix, 12). Ideosi

animi, sicut est cujuscumque disciplinae perceptio, usu roborata atque firmata; vel habitum corporis,
alio esse succulentiorem et validiorem, quae magis proprie habitudo

propter Ghristi charitatem etiam
2
,

eum

secundum quem dicimus alium

omni ex parte fortassis aegrotat repellere ab animo non debemus, quoniam sanari potest per Verbum Dei; quanto minus eum qui propterea nobis videri potest totus aegrotus, quia quaedam ejus saucia in primo ingressu amicitias non potuimus sustinere, et quod est gravius, cum offensione animi de toto homine ausi sumus temerariam prasjudicii ferre sententiam, non timentes quod dictum est,
Nolite judicare, ut non judicemini; et, ln qua men-

habitum eorum quae membris nostris accommodantur extrinsecus, seoundum quem dicimus vestitum, calceatum, armatum, et si quod ejusmodi est. In quibus omnibus generibus (si quidem nomen hoc ductum est ab illo verbo, quod est habere) manifestum est in ea re dici habitum, quae accidit alicui, ita ut eam possit etiam non habere.
dici solet; vel

Nam

et

doctrina accidit animo, et succus ac robur

sara mensi
vii,

fueritis, in

eamdem

remetietur vobis(ld.

corpori; et vestis

atque
si ei

arma, non dubium
:

est

i,2).Sspe autem illaquae bona sunt,priusapparent in quibus etiam temerarium benevolentiae judicium cavendum est, ne cum totum bonum puta:

quin accidant membris nostris
possit esse animus,
et exile

ita ut et

imperitus

doctrina non accideret;

veris, ea quee postea

mala apparuerint, securum

et

rum
homo
rest,

et

atque languidum corpus, sine succo viscerobore et nudus sine veste, et inermis
;

imparatum

te

inveniant, et gravius offendant; ut
dilexeras acerbius oderis,

sine armis, et pede

nudo sine calceamentis esse
in

eum quem temere
et hffic qus3 postea

quod

potest. Habitus ergo

ea re dicitur, quae
inte-

nefas est. Quia etiamsi nulla ejus bona praecederent,

nobis ut habeatur accidit.

Verumtamen hoc

apparuerunt mala, prius emineerant,

rent, toleranda

tamen

donecomnia cum
solent
:

illo

ageres, quibus

quanto magis cum ea bona prsecesaerunt, qua? tanquam pignora nos debent ad posteriora toleranda constringere? 7. Ipsa est ergo lex Ghristi, ut invicem onera nostra portemus.Ghristum autem diligendo.facilesustinemus infirmitatem alterius, etiam quem nondum propter bona sua diligimus.Cogitamus enim quia ille quem diligimus, Dominua propter eum mortuus est. Quam charitatem apostolus Paulus nobis ingessit,
talia sanari

quod quaedam eorum quae accidunt nobis, ut habitum faciant, non mutantur a nobis, sed ipsa nos mutant in se, ipsa integra et inconcussa manentia sicuti sapientia, cum accidit homini, non
:

ipsa mutatur, sed

hominem mutat, quem

de stulto

sapientem

facit.

Qusdam
:

vero sic accidunt, ut et

mutentur sicuti cibus ipse amittens speciem suam, in corpus nostrum vertitur; et nos
et

mutent
refecti

cibo.ab exilitatc atque languore in robur atquevalentiam commutamur.Tertium vero genus est,

cum

ipsa quae accidunt, mutantur ut habitum faet

cum

diceret

:

Et peribit infirmus in tua scientia frater,

cUnt,

quodam modo formantur ab
:

eis

quibus hareposita 1

propter

quem Christus mortuus est{\ Cor. vm, 11)! Ut si illum infirmum propter vitium quo infirmus est, minus diligimus,illum ineo consideremus,qui mortuus est propter illum.Ghristum autem non diligere, non intirmitas, sed mors est. Quapropter ingenti cura et implorata Dei misericordia cogitandum est, ne ChrisLum negiigamus propter iniirmum, cum infirmum debeamus diligere propter Ghristum.
1

bitum

faciunt, sicuti est vestis

nam cum

vel projecta est,

Scptem

Mss., et ad bona

cjus

:

pauloque post,

in-

dagatione.
* Editi, qtti ex parte vel omnino /ortassis eegrotat : Sauloque post habebant, qui propter nos videri potest. Iss. vero, qui omni er parte fortassis wgrotat..., qui

non habet eam formam, quam sumit cum induitur atque inducitur membris. Ergo induta accipit formam quam non habebat exuta; cum ipsa mcmbra.et cum exuuntur, etcum induuntur, in suo statu maneant. Potcst esse et quartum genus,cum ea qua? accidunt, ad faciendum habitum, nec ea mulant quibus accidunl, nec ab eis ipsa mutantur sicuti annulus digito, si non nimis subtiliter attcndalur. Verumtamon hoc genus aut nullum cst, si diligenter discutias, aut omnino rarissimum.
:

1

Magister Sententiarum, deposita.
12 de Civit. Dei, cap. 16.

propterea nobis videri potest.

(a) Lib.

:

85
2.

L1I3ER UNUS.

86
nequalitas.

Cum

ergo Apostolus dc unigenito Dei Filio

lo-

imago,non continuo

Ubi imago, continuo
:

queretur,

quantum

pertinet ad ejus divinitatcin.se-

similitudo,non conlinuo aequalitas ut in speculo eat

quod vcrissimus Deus est,aequalem dixit J afn,quod nonei fuit tanquam rapinam, id est, esse / quasi alienum appetcre, si sempcr mancns in ea 8equalitate,nollet homine indui,et hominibus ut homoapparere sed semetipsuntexinanivit A noQtormstm 8u;im mutans,sed formam srrvi accipiens; neque conversus aut transmutatus in hominein,amissa incomid
:

cundum

imago

horninis, quia de

illo

expressaest; est etiam

mutabili stabilitate,sed

quanquam verum hominem
'

su3cipiendo,ipsesusceptor,msmu7j7r«/2'nem/tomzmim

quidemin homine apparuit, habitu inventus est ut homo (Philipp.u, 6,7); id est,habendo hominem,inventus est ut homo.Non onim pofactus,non sibi.sed eis
terat inveniri

non tamen aequalitas, quia multa desunt imagini.quae tamen insunt illi rei de quaexpressa est.Ubi oequalitas,continuo similitudo, non continuo imago :velut in duobus ovis paribus, quia inest oequalitas,inest et similitudo quaecumque enim adsunt uni,adsunt et alteri imago tamen non est,quia ncutrum de altero expressum est.Ubi similitudo,non continuo imago,non continuoaequalitas: omne quippe ovum omni ovo,in quantum ovum est,
necessario similitudo,
;

;

simile est; sed

ovum
sit

perdicis,

quamvis

in

quantum

ovum
le,

est,

simile

ovo gallinae, nec imago tamen
;

Deus

2

ab

iis

qui cor

immundum habe-

bant, et
Disi

Verbum apud Patrem

videre non poterant,

hoc suscipiendo quod possent videre,etperquod

illo expressum non est nec aequaquia brevius est,et alterius generis animantium. Sed ubidicitur,Non continuo,utiqueintelligiturquia

ejus cst, quia de

ad illud lumen interius ducerentur.Iste autem habi-

esse aliquando potest. Potest ergo esse aliqua
in

imago
et filiis

primo gcnere non enim manens in se natura hominis naturam Dei commutavit neque ex secundo non enim ot mutavit hoino Deum.et mutatus est ab illo neque ex quarto non enim sic assumptus est homo,ut neque ipse mutaret Deum, nec ab illo mutaretur sed potius ex tertio sic enim assumptus est, ut commutaretur in melius, et ab eo formaretur ineffabiliter excellentius atque conjunctius- quam vestis.cum ab homine induitur. Hoc ertus

non

est ex

;

qua

sit

etiam aequalitas ut in parentibus
:

:

inveniretur imago et aequalitas et similitudo,si inter-

;

vallum temporis defuisset;
pressa est similitudo
nisi
filii,

nam

at de parente ex-

:

;

ut recte dicatur imago.et

potest esse tanta, ut recte etiam dicatur aequalitas,

:

;

go habitus nominesatissignificavitApostolusquem-

admodum
ctus est,

dixQrit, in similitudinem

hominum,(actus

;

qua non transfiguratione

in

cum indutus

est

hominem,sed habitu fahomine.quem sibi uniens

quod parens tempore praecessit.Exquointelligitur et aliquando aequalitatem non solum similitudinem habere,sed etiam imaginem quod in superiori exemplo manifestum est.Potest etiamaliquando similitudo esse et eequalitas, quamvis non sit imago; ut de duobus ovis paribus dictum est. Potestetiam similitudo et imago esse, quamvis non sit aequalitas;
,

ut in speculo ostendimus. Potest, et similitudo esse,

quodammodoatqueconformans,immorlalitatiaeternitatique sociaret.Sed illum habitum.qui est in perceptione sapientiae et disciplinoe, Graeci
$£tv

ubi et aequalitas et imago

sit

;

sicut de

filiis

comme;

vocant

hunc autem,secundum quem dicimus vestitum vel armatum ayy\\t.x potius vocant. Ex quo inteiligitur de isto genere habitus locutum Apostolum quandoquidem in graecis exemplaribusrv^ (jwcti scriptum est.quod nosin latinis habitu habemus.Quo nomine oportet intelligi non mutatum esse Verbum susce;

ptione hominis,sicuti nec

membra veste
:

induta

mu-

moravimus,excepto tempore, quo praecedent parentes. Si enim sequalem syllabam syllabae dicimus quamvis alteraproeccdat, altera subsequatur.In Deo autem, quia conditio temporis vacat; non enim potest recte videri Deus in tempore generasse Filium, per quem condidit tempora consequens est ut non solum sit imago ejus, quia de illo est, et similitudo, quia imago (Coloss.i, 15) sed etiam aequalitas tanta, nec temporis quidam intervallum impedimento sit.
: ;

tantur

:

quanquam

illa

susceptio ineffabiliter susce-

LXXV. De
1.

hxreditate Dei.

ptum

suscipienti copnlaverit
ineffabilibus

sed

quantum verba

Sicut Apostolus ad Hebraeos dicit, Testamentum

humana rebus
,

coaptari possunt, nc

testatoris

morle firmatur (Hebr.

ix, 17);

propterea

mutatus intelligatur Deus humanse fragilitatis assumptione 3 electum est ut graece ayr^x-x, et latine
diceretur habitus
illa

mortuo pro nobis Ghristo, Novum Testamentumfir-

susceptio.

matum esse asserit cujus mentum erat,in qua mors
:

similitudo Vetus Testatestatoris per

victimam

LXXIV. De eo quod scriptum est in Epistola Pauli ad Colossenses : In quo habemus redemptionem et remissionem peccatorum, qui est imago Dei invisibilis (Coloss.
i,

praefigurabatur. Si ergo quaeratur

quomodo simus,
;

14, 15).

Apostoli verb&.cohxredes Christi atque hxredes Dei (Rom. vm,-l7) cum etiam haereditas morte decessoris firma tencatur, nec ullo
et
(ilii

secundum ejusdem

Imago

et

aequalitas

et

similitudo distinguenda

alio

modo
filii

possit hoereditas intelligi

:

respondetur,

sunt.Quia ubi imago,continuo similitudo,non continuo aequalitas ubi aequalitas, continuo similitudo,
:

ipso

quidem mortuo
filii

faclos nos esse haeredes.quo-

niam
quit,

ejus etiam dicti sumus.iYon jejunant, insponsi,

non continuo imago
1

:

ubi similitudo,

non coutinuo

quamdiu cum
ergo ejus
J

illis est

sponsus (Matth.

ix, 15). ITaeredes

dicimur, quia reliquit

Sio Mss. octo. At editi, sed tanquam. Cisteiciensis couex otuittit, Deus : cujus vocis loco plures Mss. babent, ut homo. 1 Rat. Er. et plerique Mss., assumplor. Sic etiaui
1

nobis pacis ecclesiasticae possessionem per fidem temporalisdispensationis,quam in hac vita posside-

mus,quod
i

testatus est dicens,

Paccm meam do

vobis,

Lugd.

et

Ven. M.

Vox, ejus, abeat t Rat. et piuribus Mss.

: ;

-

87
pacem relinquo

DE DIVERSIS QtLESTIONIBUS LXXXIII,
vobis (Joan. xvi, 27). Cobaeredes auEpistolae
sit

S.

AUGUSTINI
Pauli apostoli,

88

eumdem sensum

quomodo

tem

ejus efficiemur,

cum
(I

in fine saeculi

bebitur in victoriam

Cor. xv, 54).

mors absorTunc enim si-

intelligendus, exponit (Jacobi n, 17-24). Ideoque

miles ei erimus, quando videbimus eum sicuti est (I Joan. m,2). Quam haareditatem non ejus Patris morte adipiscimus, qui mori non potest; quandoquidem ipse fit heereditas nostra,secundum illud quod scrip-

magis AbrahaB utitur exemplo, vacuam esse fidem si non bene operetur ' quoniam Abrahae exemplo
;

etiam Paulus apostolus usus est,ut probaret justifiri hominem per fidem sine operibus Legis (Rom. iv,2)

Cum enim bona

opera

commemorat

Abrahae, quae

tum
eed

est,

Dominus pars

hsereditatis

mex (Psal.

xv, 5)

ejus fidem comitata sunt.satis ostenditPaulum apo-

quoniam,cum vocati sumus adhuc parvuli,et ad spiritualiacontemplandaminusidonei,usquead humillimas nostras cogitationes se divina miseratio
porrexit, ut

stolum non ita per Abraham docerejustificari hominem per fidem sine operibus, ut si quis crediderit,

quomodocumque

cernere niteremur,

non ad eum pertineat bene operari sed ad hoc po tius,ut nemo meritis priorum 2 operum arbitretur se
;

quod non evidenter atque perspicue cernebamus, idipsum moritur quod in aenigmate cernebamus,

pervenisse ad
In hoc

donum justificationis,quae

est in fide.

cum

facie

ad faciem cernere cceperimus. Convenien-

ter ergo dicitur

moriturum esse quod auferetur Cum
:

autem venerit quodperfectum est auferetur quod ex parte est (I Cor.xm, lOJ.Ita nobis quodam modo moritur
Pater in aenigmate, et idem ipse fit haereditas, cum facie ad faciem videtur ' non quiaipse moritur,sed
;

Ghristum credentibus Judaei praeferre cupiebant, quod dicebant se meritis bonorum operumquae in Lege sunt, ad evangelicam gratiam pervenisse ideoque scandizabantur multi,
se Gentibus in
:

enim

qui ex eiscrediderant,quod incircumcisis Gentibus
Christi gratia traderetur.
cit

Unde apostolus Paulus

di-

posse

hominem sine operibus,sed

prsecedentibus

imperfecta in
:

eum

nostra visio perfecta visione peri-

justificari

per fidem.Nam justificatus per fidem quo-

mitur et tamen nisi illa prior nos nutriret,ad aliam plenissimam et evidentissimam non efficeremur idonei.

modo

potest nisi juste deinceps operari,
fidei

quamvis

antea nihil operatus juste, ad
pervenerit,

justificationem

Quod si etiam de Domino Jesu Ghristo, non secundum Verbum in principio Deum apud Deum (Joan. i, 1), sed secundum puerum, qui proficiebat
2. aetate ac sapientia (Luc. n, 40), pius intellectus

non merito bonorum operum,sedgratia Dei, quae in illo jam vacua esse non potest 3 cum jam per dilectionem bene operatur? Quod si cum
crediderit,
fidei

ad-

mox de hac vita decesserit 4 justificatio manet cum illo,nec praecedentibus bonisoperi,

mittit propria illa susceptione servata, quae

com-

bus, quia non merito ad illam, sed gratia pervenit;

ei cum caeteris hominibus non est.cujus tanquam mortepossideathasreditatem.manifestum est. Non enim nos coha3redes ejus esse possumus.nisi et

munis

ipse haeres

non admittit.ut primo ex parte videret homo Dominicus («),deinde
sit. Si

autem

pietas hoc

nec consequentibus.quia in hac vita esse non sinitur.Unde manifestum esl.quod Paulus apostolusdicii, Arbitramur enim hominem justi ficari per fidem sine operibus (Id. m, 28), non ita intelligendum esse, ut
accepta
fide,

sivixerit,dicamus

eum justum,

etiamsi

ex toto quanquam in sapientia proficere dictus sit in corpore suo intelligatur heeres, id est Ecclesia,
cujus coh;eredes
3.

male vixerit.Ideo exemplo Abrahaj
perat, per fidem justificatus est

et apostolus

Pauacce-

lus utitur, quia sine operibus legis,
;

quam non

sumus

:

quemadmodum

filii

ejus

et

Jacobus, quia

matris dicimur, quamvis ex nobis constet.

Sed rursum quceri potest,cujus morte facti simus etiam nos haereditas Dei,secundum illud, Dabo

fidem ipsius Abrahae opera bona consecuta esse demonstrat, ostendens quemadmodum intelligendum

tuam 2 (Psal. n, 8) nisi forte hujus mundi, quo prius tanquam dominante tenebamur. Post autem cum dicimus,M ihi mundus crucifixus est,et ego mundo (Galat. vi, 14); possidetnos Ghristus, mortuo illo qui nos possidebat cum ei
tibi

gentes hxreditalem

:

:

quod Paulus apostolus prsdicavit. 2.NamquiputantistamJacobiapostolisententiam contrariam esse illi Pauli apostoli sententiae possunt arbitrari etiam ipsum Paulum sibi esse contrarium, quia dicit alio loco Xon enim auditores legis justi sunt apud Deum,sed factores legis justificabuntur (Id.
sit
:

renus morimur

illi,

et ipse nobis.
:

ii,

13).

Et alio loco
v, 6).

:

Sed

fides

qux
:

per dilectionem

LXXVI. De eo quod apostolus Jacobus dicit Vis autem scire, o homo inanis, quia fides sine operibus otiosa est (Jacobi n, 20) ?
l.Quoniam Paulus apostolus prcedicansjustificari hominem per fidem sine operibus, non bene intellectus est ab eis qui sic acceperunt dictum,ut putarent,

operatur (Galat.

Et iterum
;

carncm
sint

vixeritis,

moriemini

si

Si cnim secundum autem spintu facta

carnis mortificavcritis, vivctis (Rom.

vm,

13).

Quae

autem

facta carnis, quas operibus spiritualibus
:

mortificanda sunt,alio loco demonstrat.dicens
nifesta

Maautcm sunt opera camis,qux sunt fornicaliones

cum semel

in

Ghristum credidissent, etiamsi

immunditise, impttdicitia,i(/olorum servitus, veneficia,
inimicitise,contentiones,3Smulationes animosi!ates,dissensioncs,h3ereses,invidiie,cbrietates,cominessationes,

male operarentur,
1

et facinorose flagitioseque vive-

rent, salvos seesse posse perfidem:locus iste hujus
Rat. Er. et viginti Mss, possidetur. Sic etiam Lug<l. et Ven. M. * Er. et Lot. post, hxreditatem tuam, repetebant,W.?'reditatem autem tuam ; quod abest a Rat. et niss. Lugd. et V«n. habent eanidein lectioneni ac editiones Er. «t Lovaniensiuin. (a) 1 Retract. cap. 19, n. 8.

1

Duo Mes. cum
Sex

Rat., fidem sine operibus,

*
*

Edili cutD aliquot Mss.

addunt
quse

hic,

quoniam bonorum.
in
illo

etc;

Mss. sed gratia
<**>

Dei,

vacare

non

pote.it.
'<

Totidein Msi, discetserit.

;

89
et his

LIBER UNUS.
similia
talia
;

90
etiam per
;

qwe

prsedico vobis, sicutpraedixi, quo-

citur, ipsa operatur

artifices, ut

pulchra

niam qui
lat. v,

agunt,regnum Dei non possidebunt (Ga:

19-2f). Et ad Gorinthios ait

Nolite errare

atque congruentia faciant sed de aliquamateriaoperentur,velutligoo,autmar-

quamvis non de nihilo,

neque fornicatores,neque idolis seroientes,ncque adulteri,neque tnolles, nequc

masculorum concubitores, ne-

que fures, nequc avari, neque ebriosi, neque maledici,

neque rapaces regnum Dei possidebunt. Et hxc quidem
juistis
;

sed abluti estis, sed sanctificati estis, sed justi-

ficati eslis in

nomine Domini
(l

noslri Jtsu Christi, et in

more,aut cbore, el si quod aliud materim genus manibus artificis subditur.Sed ideo isti non possunt de nihilo aliquid fabricare ',quia per corpus operantur; cum lamcn eos numeros, et lineamentorum convenientiam.quae per corpus corpori imprimunt,in animo accipiant ab illa summa sapientia,quoe ipsos nu-

Spiritu Dei nostri

Quibus sententiis manifestissime docet non eos praeterito bono opere
Cor.xi, 9-11).

ad

fldei

justificationem pervenisse

;

nec meritis eoEt hsec qui-

ipsam convenientiam longe artilioiosius universo mundi corpori impressit, quod de nihilo fabricatum est in quosunt etiam corpora animameros
et
:

rum

istam gratiam datam, quando

dicit,

lium, quae jam de aliquo, id est,de elementis
;

mundi

dem fuistis : sed cum dicit, Qui talia agunt, regnum Deinon possidebunl; satis ostendit,jam ex quo crediderunt, bene operari debere. Quod et Jacobus dicit, et multis omnino locis idem apostolus Paulus satis aperteque praedicat, recte vivendum omnibus
bui in Christo crediderunt, ne ad poenas perveniant.

fabricantur sed longe potentius excellentiusque, quam cum artifices homines easdem figuras corpo-

formasin suis operibus imitantur. Non enim omnis numerositas humani corporis invenitur in 2 etatua sed tamen quaecumque ibi invenitur ,ab illa

rum

et

;

sapientia perartificis

manutn

trajicitur 3 ,quae

Quod

et ipse

Dominus commemorat, dicens

:

Non

corpus

humanum

naturaliter fabricat.

ipsum Nec ideo ta-

omnis qui dicit mihi, Bomine, Domine, intrabit in regnum ccelorum; sed qui facit voluntatem Patris mei
qui incozlis est,ipse intrabitinregnumco3lorum(Matth.

vn, 21). Et alibi

:

Utquid dicitis mihi, Domine, Do-

sunt, qui talia opera fabridiligunt;quiaminoribus rebusintenta anicant,aut ma,quas percorpus corporaliterfacit,minusinhaaret ipsi summae sapientiae, unde istas potentias habet

men

pro

magno habendi

:

mine,
Et,

et

non

facitis

qux

dico vobis (Luc.

vi, 46) ?

quibus male utitur,
in

dum

foris eas exercet; illa

enim

Omnis qui audit verba mea hasc et facil ea, simieum viro prudenti, qui xdificavit domum suam supra petram, etc. Et qui audit verba mea hsec et non facit ea, similabo eum viro stulto, qui xdificavit domum suam super arenam, etc. (Matth. vn, 24-27). Quapropter non sunt sibi contrariee duorum apostolorum sententiae, Pauli et Jacobi, cum dicit unus
labo
justificari

quibus eas exercet, diligens, interiorem oarum
stabilem negligit, et inanior infirmiorque

formam

efficitur.Quivero taliaoperaetiam coluerunt 4 ,

quan-

tum

deviaverint a veritate, hinc intelligi potest,

quia se ipsa animalium corpora colerent, quaa multo excellentius fabricata sunt, et quorum sunt illa

imitamenta, quid

eis infelicius

diceremus

?

hominem

per fidem sine operibus, et
:

LXXIX. Quare magi Pharaonis
1.

alius dicit
ille dicit
iis

inanem esse fidem sine operibus quia de operibus quae fidem praecedunt, iste de
;

fecerunt quaedam miMoyses famulus Dei (Exod. vn, vni) ? racula sicut

Omnisanimapartimprivaticujusdam juris
gerit,

sui

quae fidem sequuntur

sicut etiam ipse Paulus

multis locis ostendit.

partim universitatis legibus sicut potestatem publicis coercetur et regitur. Quia ergo unaquaeque
res visibilis in

LXXVII. De timore, utrum peccatum sit. Omnis perturbatio, passio omnis cupiditas, perturbatio omnis igitur cupiditas, passio. Omnis autem passio, cum est in nobis, ipsa passione patimur; et in quantum passio est, patimur omnis
; :

hoc

mundo

habet potestatem angeli-

cam

sibi

praepositam, aicut aliquot locis divina Scri-

ptura testatur, de ea re cui proeposita est, aliter quasi privatojure agit,aliter tanquam puhliceagere
cogitur. Potentior est

:

enim parte uaiversitas; quo-

igitur oupiditas,

cum

est in nobis, ipsa cupiditate
est,

patimur;

et

in

qufcntum cupiditas

patimur.

Omnis autem

passio, in

quantum

ipsa passione pa-

timur.non est pecccatum :sicet sipatimur timorem, non est peccatum. Tanquam si diceretur, Si bipes est,non est pecus.Si ergo propterea hoc non est consequens, quia multa sunt pecora bipedia; propterea et illud non est consequens,quia multa sunt peccata quae patimur. Hoc enim contra dicitur,non esse consequens ut si patimur timorem, ideo non sit pecca-

niam illud quod ibi privatim agit,tantum agere sinitur, quantum lex universitatis sinit.Sed unaquaeque anima tanto est pietate purgatior, quanto privato suo minus delectata.legem universitatis intuetur,eique devote ac libenter obtemperat.Est enim lex universitatis divina sapientia. Quanto autem amplius privato suo gaudet, et neglecto Deo, qui omnibus
animis
aliis

utiliter ac salubriter praesidet, ipsa sibi vel

quibus potuerit, vult esse pro Deo, suampotius

in se vcl in alios,

quam

illius in

omnes diligens

po-

tum. Tu autem dicis consequens esse ut si patimur timorem, non sit peccatum cum tamen concedas
1
;

aliqua esse peccata quae patimur.

LXXVIII. De pulchritudine simulacrorum. illa summa omnipotentis Dei, per quam ex nihilo facta sunt omnia, quae etiam sapientia ejus di-

Ars

1 Multis in libria verbum istnmcum passiva termiaatione, sicuti frequens apud Ciceronem, adhibetur tanquam deponens; proque, fabricare, reperitur, fabricari: et paulo post, fabncata est, pro, fabricatum est, etc. 2 Er. et Lov., iuveniuntur ; et infra, traficiunlur. Sed verius Rat. et Mss., invenilur.... trajicitur. Subaudi, numerositas. Lugd. et Ven. ut Er. et Lov. M.

8

vero
1

Rat. et sex Mss.,

cum tamen

constet.

*

Mss. quiuque, per artificis animum trajicitur, Tres alii, per artificis voluntatem trajicitur. Plures Msi., colunt.

m
91

,

:

DE DIVERSIS QUiESTIONIBUS
legibus,tanquam publicis servire cogitur

LXXXIII, S.

AUGUSTINI

92

testatem,lanto est sordidior, tantoque magispcenaliter divinis

3. Quod autem dicitpseudoprophetas multa signa etprodigia facturos,ita ut fallant etiam.si fieri po-

Quantoigitur etiam

humanaanima deserto

Deo,suis

test, electos (Matth.

honoribus vel sua potestate fuent delectata, tanto magis subditur talibus potestatibus,quae privato suo gaudent,ethonorari ab hominibussicut dii cupiunt: quibua divinalege saape conceditur,ut eis quossibi secundum eorum merita subjugaverint.privato illo jure etiam miraculorum aliquid praestent, in his re-

admonet utique ut intelligamus quaedam miracula etiam sceleratos hoxxiv, 24)
;

bus exhibendorum, quibus aunt infimo, sed tamen ordinatissimo potestatum gradu praepositae.Sed ubi

mines facere,qualia sancti facere non possunt:nec tamen ideopotioris loci apud Deum esse arbitrandi sunt. Non enim acceptiores erant Deo, quam populus Israel, magi ^Egyptiorum, quia non poterat ille popul us facere quod illi faciebant quamvis Moyses in virtuteDeimajora potuerit (Exod. vn-xn).Sed ideo non omnibus sanctis istatribuuntur,ne perni;

tanquam publicalex jubet.vincit utique privatam licentiam :quanquam et ipsaprivatalicentia,
divina
nisi universalis potestatis divinaa permissione.nulla

ciosissimoerroredecipiantur infirmi.existimantesin
talibus factis
justitiae,

majoradona

esse,

quam

in operibus

quibus

aeterna vita

comparatur.Propterea
ait:

hocdonum eoa habere utile est, secundum publicam et quodammodo imperialem legem,hoc est,summi Dei potestatem imperent infimis potestatibus ad quaadam visibilia miracula facienda in illis enim Deu3ipse imperat, cujus templum sunt, et quem contempta suaprivatapotestate ardentissime diligunt.In magicis autcm imprecationibus ',ad illecebram deceptionis, ut sibi subjugent eos quibus talia concedunt,
esset.Ideoque
fit

ut sancti Dei servi,quando

Dominus prohibet hinc gaudere discipulos.cum
Nolite in hoc gaudere,

ciuniur

:

sed in

quoniam spiritus vobis subjihoc gaudele, quoniam nomina veslra
0).

seripta sunt in coelis Luc. x,

:

4.Cumergotaliafaciuntinagiqualianonnumquain
sanctifaciunt,taliaquidem visibiliter esseapparent,
sed et diverso fine et diverso jure fiunt.
faciunt quaerentes gloriam
:

Illi

enim

praastant effectum precibus et ministeriis

2

eorum,
ho-

privato

illo

juro largientes,quod

sibi licet largiri

suam, isti quaerentes gloriam Dei illi faciunt per quaadam potestatibus concessa in ordine suo, quasi privata commercia isti autem publica administratione, vel veneficia '
;

norantibus se, sibique servientibus,et quaedam se-

jussu ejus cui cuncta creatura subjecta

est.

Aliter
aliter

cum

in

sacramentissuispacta servantibus.Etquan-

enim cogitur possessor equum dare

militi,

dovidenturimperare s magi,persublimiorum nomina inferiores terrent et nonnulla visibilia.quae propter
;

eum

tradit emptori,vel cuilibet donat aut

commo-

dat. Et

quemadmodum

plerique mali milites quos
et

infirmitatem carnismagna videnturhominibus non
valentibus aeterna contueri, quae per seipsum praeetat dilectoribus suis verus

imperialis disciplina condemnat,signis imperatoris
sui nonnullos possessores territant,

ab

eis ali:

Deus,mirantibus exhi-

quid, quod publice

non jubetur, extorquent

ita

bent. Haec autempermittit

Deus juste omnia modedistribuat. Et
si

rans,ut pro cupiditatibuc et electionibus suis servitutes

nonnunquam mali Ghristiani, vel schismatici, vel haeretici pernomen Christi autverba aut sacramenta christiana exigunt aliquid a potestatibus.quibus

eorum libertatesque

quando
gratia.

in vocatione

summi

Dei,aliquid pro suis malis cupiilla,

honori Christi cedere indictum est.Cum autem malis

ditatibus impetrant, vindicta est

non

jubentibus cedunt,voluntate ad seducendos ho-

Non enim

frutra dicit Apostolus, Traaidti illos Deus
i,

in desideria cordis eorurn (Rom.

26),

Quorumdam
pcena

enim peccatorum perpetrandorum
est aliorum praecedentium.

facilitas

2.Quod autem Dominus

dicit.

Non

potest satanas

satanam exctudere (Marc. } 23) : ne forte quisquam utens nominibus aliquarum intimarum potestatum

cum daemonium

excluserit,falsam putet esse istam
:

mines cedunt, quorum errore laetantur. Quapropter aliter magi faciunt miracula, aliter boni chrismagi per privatos contiani,aliter mali christiani tractus. boni christiani per publicam justitiam, mali christiani per signa publicae justitiae. Nec mirum estquod haecsignavalent.cum ab eis adhibentur; quando etiamcum usurpantur ab extraneis,qui omnino suum nomen ad istam militiam non dede:

Domini sententiam

ad hoc intelligat dictum,quia

hoc modo satanas.etiamsi corpori aut corporis sensibus parcit.ideo parcit,utipsius hominis voluntati perimpietatis errorem triumpho majoredominetur. Hoc autom modo non exit satanas,sed potius in intima ingredilur, ut in eo sic operetur,quemadmodum dicit Apo3tolus Secumlum principem potestatis aeris hujut, qui nuac operatur in filiis di/fidentix (Ephes. i\,2).Non enim scnsus corporis eorum turbabat atquel<irquebat,auteorum corpora collidcbat,
:

runt.propterhonoremtamenexcellentissimilmperatoris valent.Ex quibus fuit ille.de quo discipuli Dominon untiaverunt,quod innomineejusejiceretdaemo-

niaquamvis cum eis eum non sequeretur(/d.ix,49). Cumautem noncedunthissignishujusmodipotestates, Deus ipseprohibet ocultis modis, cum id justumatqueutilejudicat.Namnullomodoullispiritus audcnt haic signa contemnere contremiscunt enim
:

sed ineoium voluntate.velpotiuscupiditateregnabat
Er. Rat. et quinque Mbb. imperationibus. Micbaelinas codex,impetraiio?iibus. — Lugd. impirationibus M.
1

ha;c,ubicumque illa conspexerint. Sed nescientibus hnininibusaliudjubeturdivinitus,veladconfundendos malos,cum eos oportet confundi sicut de SceV« tiliisin ActibuB Apostolorum legimus.quibus ait
;

immundus
1

spiritus.

Jesum nescio,

ct

Paulum novi

* *

Quiudeciui Mss.,

tnysteriis.

Duo

Mis., impttrare.

neficia

Sic Rat. ct tres Mss. At Er. Lov. Sic etiaui Lugd. et Ven.

et alii codices.&e-

M.

93
vos autem, qui estis (Act. xix, 14,15)? vel ad

LIDER,

UNUS.
carnem assumptio
cipaliter
illa

94
humanao naturao a Domino

nendos bono*, ut proficiant

in fide,
:

admoalque ista non
disccrnenda

facta est, atque in tota illaunitatcsusccptionis prin-

juctanter, sed uliliter possint
;

vel ad

Yerbum

est,

exlrema autem atque ultima

dona membrorum Ecclesiae sicut Apostolus ait, virlutes ??iumquidomnes hubentdona Curationum(l Cor. xn,30) ?Propter has igiturcausas plerumquc, ut dictum cst, nescientibus hominibus

caro. Volens

itaque Evangelista
'

commendare pro
hu-

Numquid omnes

nobis dejectionem
miliaverit,
et

humilitatis Dei, qui seso

quousquc humiliaverit cxprimens,
nominavit, praetermittens ani-

Verbum carnemque
pracstantior.

jubetur divinitus,id est.ut hissignis adhibitishujus-

modi potestates voluntati hominum non obtemperent.
5.

mae naturam, quaa Verbo inferior est, carne vero Magis enim commendat humilitatem,
est,

quia dictum Ut autem mali bonis saepe temporaliter noutilitatem

ceant.potestatem in eos accipiunt,ad majorembo-

Verbum caro factum est; quam si diceretur, Verbum homo factum est. Nam si nimis J haec intuontur verba, potest alius non minus perveristis

norum

',

propter exercitationem patieninvigilet in tri-

sus ex

verbis ita calumniarifideinostrae,utdicat

tiae.Itaque

anima cbristiana semper

bulationibus suis sequi voluntatem Domini sui, ne
ordinationiDei resistendo acquirat sibi graviusjudi-

ipsum Verbum conversum et commutatum esse in carnem.etVerbum esse destitisse; quia scriptumest, Verbum caro (actum est : sicut caro humana, cum fit
cinis,non eslcaro et cinis,sedex carnecinis.Etsecun-

cium.Quod enim ipseDominus agens hominemPontiu Pilalo

dixit,hoc et Job diabolo possct dicere
?iisi

:

No?i

dum

loquondi

modum

habcres in ?ne potestatem,
(Joan. xix, II).

data esset tibi desuper

Non ergo

ejus voluntas cujus malitiae

potestas in bonos datur,sed ejus voluntas a quo haec

rem, quidquid fit sed erat. Nec tamen ita haec verba intelligimus etiam ipsi nobiscum ita intelligunt, ut manento
;

consuetudinemque celebrioquod non erat, desinit esse quod

potestas datur,debet nobis esse charissima. Quoniam
tribulatio patientiam operatur, paiientia probationem,

probatio vero spe?n, spes autem non confundit

;

quia

charitas Dei dilfusa est in cordibus nostris per Spiri-

lum sanctum qui datus est nobis (Iiom. v, LXXX. Adversus Apolli?iaristas.
\

3-5).

Verbo quod est,exeo quod accepit formam servi,non ex eo quod in illam formam aliqua mutatione conversum est, dictum sit, Verbum caro factum est. Deinde si ubicumque caro fuerit nominata et anima tacita, sic intelligendum est ut anima ibi non esse credatur,nec illi habebuntanimam.dequibusdictum
est,

.Gum quidam

haeretici,qui Apollinaristaeex Apol-

Et videbit omnis caro salutare Dei (Isai. xl, 5

;

linari

quodam auctoresuo dicti

esse perhibentur, as-

Luc.

m,

6)

;

et illud in
ca?'0

Psalmo, Exaudi preces meas;
;

sererentDominumnostrumJesumChristum.inquantum homo fieri dignatus est, non habuisse humanam
mentem.inhaerentes
ille

ad

te

omnis

veniet (Psal. lxiv, 3)

et

illud in

Evangelio, Sicut dedisti ei potestatem omnis carnis,
ut omne quod dedisti ei,non pereat,sed habeat vitam xternam (Joan. xvn, 2). Unde intelligitur, solere homines per nominationem solius carnis significari, ut secundum hanc locutionem etiam illud possit intelligi ut quod dictum est, ,Verbum caro
;

eis nonnulli, et eos studiose

au-

dientes, delectati sunt

quidem ea

perversitale, quia

in Deo minuebat, dicens eum non hamentem, hoc est rationalem animam, qua homo a pecoribus secundum animum diifert.Sed cum •eoum ipsi oogitarent, latendum esse, si ita est, ut

hominem

buisse

unigenitusDei Filius.SapientiaetVerbum Patris.per quod facta sunt omnia,belluamquamdam cum figura

factum factum

esi, nihil

sit

dictum,

nisi,

Verbum homo

est. Sicut enim a parte totum plerumque nominata sola anima homo intelligitur, sicut est illud,

humani rorporis suscepisse credatur

;

displi-

Tot animge descenderunt in 27)
:

Mgyptum

(Gen. xlvi, 22,

cuerunt sibi,non tamen ad correctionem.ut redirent ad veritatisviam,totumque hominem aSapientia Dei

rursusa parte totum, etiam nominatasola carnehomointelligitursicutsuntistaquaeposuimus.
sic
3.

susceptum esse confiterentur,nulla diminutione naiurae:sed amplioreusi audacia,ipsam etiam animam totumque utilehominis alienantes ab eo 2 ,solam car-

Proinde,

quemadmodum

nos huic objectioni

nem humanam eum

suscepissedixerunt,adhibentes
;

eorum,quam exEvangelio proponunt,ita respondemus.ut nullus hominumita desipiat,ut putetnosper haec verba cogi ad credendum et confitendum,quod
MediatorDeiethominumhomoChristusJesus(I Tim. sic quaero quoii, 5)animamhumanam non habuit modo ipsi rcspondeant tam munifestisobjectionibus
;

etiam testimonium ex Evangelio

imo illam senten-

tiam non intelligendo,perversi confligereaudent adversus catholicam veritatem.dicentesscriptumesse,

-14).

Verbumcarofactumest,ethabitavitin nobis (Joan. i, Sub his enim verbis ita Verbum volunt carni esse copulatum atque concretum, ut nulla ibi non

nostris,quibus ostendimus per innumerabiles locos
evangelicao Scripturae narratum de
illo

ab Evangeli-

solum mens, sed nec anima humana intersistat. 2. Quibus primo respondendum est, ideo sic esse illud in Evangelio positum, quia usque ad visibilem
accipientes, ad majorem fit utilitatem. At Mss. carent verbo, fit ; et loco, accipientes, babent accipiunt. * Plerique Msg., ted amptiore ipsi autlacia etiam a?ii'

Editi, potestatem in eos

stis, quod in his affeclionibus fuerit, quae sine anima essenonpossunt.Nonenimeaprofero,quaeipseDominus tam multa commemorat Tristis esl anima mea usgue ad morlem (Matth.xwi, 38) et, Potestatc?n habeo ponendi animam mcam, et iterum sumendi cam
:

;

bonorum

(Joan.

x, 18)

;

et,

Majorem dileclionem nemo habet.
;

mtim totumque
Bi6 liber.serf

quam

utile hominis alienantes ab eo. Fossatenampliore sibi audacia etiamanimam totam, habent alii homines, alienantes ab eo.

1

Excusi, dilectio?iem

pro quo inelius trcs

Mss., de~

lectionem.

6'eptem Msb.,

si

minus.

95

DE DIVERSIS QILESTIONIBUS
ut

LXXXIII, S. AUGUSTINI

96

quam

animam suam ponat
:

quis pro amicis suis

ris

eadem

dispensationis voluntate sine ullaneces-

(Joan. xv, 13)

quae mihi pervicax contradictor po-

test dicere figurate a

Domino

dicta

;

sicut multa in

parabolis
etsi ista

eum locutum

esse manifestum est.

Nam

ita sunt,non tamen opus est pugnaciteragere.ubi habemus Evangelistarum narrationes, per quas eum et nutura de Maria virgine cognovi-

non

nos non voluntate morimur, sic et non voluntate nascimur ille autem voluntate utrumque, ut opportebat, exhibuit, et tamen verissime exhibuit. Sicut ergo necessitatis nomine nec nos nec illos quisquam avellitafide
sitate suscepit.
;

Quemadmodum

verissimee passionis, per
ditur
:

mus,

et

comprehensum
quae

a Judaeis, et flagellatum, et
in

sic

et

quam corpus ejus ostennos ipso nomine necessitatis nemo

crucifixumatque interfectum.etsepultum

monu-

deterret a fide verissima? affectionis,per

quam

ani-

mento
vel

;

omnia sine corpore
dixerit
;

intelligere facta ne-

mam
men

ejus

agnoscimus

;

nec ipsos debet deterrere a

mo potest.Necficteaut figurate accipiendaquisquam
dementissimus

consentiendo catholicas
exitiabilis
et

cum

dicta sint ab eis

fidei, si non eos deterret pudor mutandae, quamvis falsae, diu ta-

qui res gestas, ut meminerant, narraverunt. Sicut ergo ista corpus eum habuisse testantur, sic eum

cum

temeritate defensae sententiae.

indicanthabuisseanimam affectiones illae, quae non possunt esse nisi in anima quas nihilominus eis:

dem Evangelistis narrantibus Jegimus.Et miratus est
Jesus (Matth.vm,lO),et iratus(Joara.xi,l5),et contristatus (Ma/-c.in,5),et exhilaratus(/oan.xi,15),et multa taliainnumerabilia. Sicut etiam illa quae conjuncta

LXXXI. De Quaclragesima et Quinquagesima. 1. Omnis sapientiae disciplina, quae ad homines erudiendos pertinet, est Creatorem creaturamque dignoscere, et illum colere dominantem, istam subjectam fateri. Est autem creator Deus, ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia (Ftom. xi,
36), et

ideo Trinitas, Pater et Filius et Spiritus

simul

officia et corporis et

animae ostendunt

:

sicut

sanctus. Creatura vero partim est invisibilis, sicut

sunt quod esurivit(Ma«a.iv,2),quod dormivit(/d.vm, 24),quod fatigatus ab itinere sedit (Joan. iv, 6), et alia

anima

;

partim

visibilis, sicut
;

corpus. Invisibili ter-

narius numerus tribuitur
tripliciter

quare diligere

Deum

hujuscemodi. Non enim possunt dicere, etiam in veteribus Libris dictam esse iram Dei et laetitiam, et nonnullos hujus generis motus, nec ideo tamen esse consequens ut Deum habuisse animam creilla propheticis imaginationibus.non narratoria manifestatione.Nam et membra Dei dicta sunt, et manus, et pedes, et
sit.

ex

tota

jubemur, ex toto corde, ex tota anima, et mente (Matth. xxn, 37) corpori quaterna:

rius

numerus,

propter

evidentissimam

naturam
et sic-

ejus, id est, calidam et frigidam,

humidam

dendum

Dicta sunt enim

cam.Universae ergo creaturae tribuitur septenarius.

oculi, et facies, et similia

:

et

quemadmodum

ista

non indicant eum habere corpus, sic nec illa animam.Quemadmodum autem narratum aliquid,ubi nominala sunt manus Christi et caput, et caetera
quae indicant ejus corpus
affectionibus
;

Quapropter omnis disciplina dignoscens et discernens Creatorem atque creaturam, denario numero insinuatur quae disciplina, quamdiu corporeismotibus temporaliter significatur, credendo constat,et rerum gestarum venientiumatque transeuntiumauctoritate quasilacte parvulos nutrit;utidoneosfaciat
:

ita

etiam quae de animae

contemplationi, quae non venit et transit,sed semper

Bunt,

eodem narrationis fenore nominata indicant ejus animam.Stultum est autem cre-

manet

:

in

qua quisque narratis

3ibi

rebus divinitus

dere narranti evangelisl;e quod manducaverit,etnon ei credere quod esurierit. Etsi enim non est consequens ut omnis qui manducat esuriat; nam et ange-

temporaliterprosalutehominumgestis,sivegerendis quae adhucfuturapraedicantur,sipermanseritin fide
et

legimus manducasse (Gen. xvm, 8, 9, et Tob. xn, 19), sed esurisse non legimus neque ut omnis qui esurit manducet^si aut officio aliquo secohibeat,
lurn
:

promissa speraverit,et quae divina auctoritaspraeimplere curaverit, recte aget vitam hujus necessitatis et temporis quae numero quadragenariocommendatur.Quoniam denarius numerus,qui totaminsinuatdisciplinam.quaterductus
cipit infatigabili charitate

aut desit

ei

cum utrumque

cibus facultasque manducandi narrat evangelista (Matth.

:

tamen

id est,

numero

qui corpori tribuitur multiplicatus,
corporalis
'

iv, 2, et

quia per

motum

administratio geritur,

ix,ll),utrumquecredendumest;quiautrumquesicut rerum gestarum index factum gestumque conscripsit.Sicutautemquiamanducavitsinecorporeintelligi

non potest
poluit.

;

sic

quia esurivit, sine anima

fieri

non

constare,quadragenarium numerum conficit. Ita impetrat etiam stabilem et nullius temporis indigentem sapientiam, quae denario numero commendatur, ut ad quadraginta addantur

qua dictum

est fidem

4.Nec illa nos terret inanis atque incpta calumnia, quainvidioseresislentes aiunt:Ergo sub necessitate

has affectiones animi veras habuit. Facile quippe respondemus Ergo sub necessitate
fuit, si
:

positus

p<

itus fuil,

quiacomprehensus,flagcllatus,crucifi:

xn

et mortuus est ut tandem eine pertinacia,si voluutjintelligantsic eura passiones animi, hoc est affpr iones, voluntate dispensationis '.veras tainen.ut

decem;quia et partes a?quales quadragenarii numeri simul ductae ad quinquaginta perveniunt.Partesautem ojquales habet quadragenarius numerus, primo quadragintain singulis,deindevigintiinbinis,decem in quaternn, octo in quinis, quinque in octonis, quatuorindenis,duasinvicenis.Unumergoetduoetquatuor et quinque el octo et decem et viginti simul ducta
efficiuntquinquaginta.Quaproptersicutquadragenarius numerus aaqualibus suis partibus computatis
parit amplius denarium.et
1

placuit,suscepisse,quemadmodumpassionescorpoSic decem Mss. F.diti luntatis dispensatione.
1

fit

quinquagenarius:sic

Tres Ms9., per motus corpornles. Paulo post Rat. et
est est fide constare. Er., quo vitam constare,— Sic etiam Lugd.et Ven. M.

autem hoc tantum

loco, vo-

duodecim Mss., quam dictum
dictum

:

97

LIBEfl UNUS.

98

tempus fidei rerum pro salute nostra gestarum et gercndarum cum sequitate vitae actum impetrat intellectum stabilis sapientia; ut non solum creden;

LXXXfl. Da eoquodscriptum est : Quem enim diligit Dominus, corripit llagellat autem omnem lilium
;

quem
1.

recipit (llebr. xn, 0).

do, sed etiam intelligendo disciplina firmctur.

Multi

murmurantcs sub
:

disciplina Dei, quaestio-

Et ideo ea quae nunc est Ecclesia, quamvis filii Dei simus, ante tamen quam appareat quid erirnus,
2.

nem movent.cumvident justossamegravesmolestias
secundum hanc vitam pati quasi proptereanihil eis prositquod Deoserviunt,quiavel communeslabores, atque indifferenter corporum atque damnorum et
contumeliarum caeterorumque omnium, quaa mala
mortales putant, vel etiam cceteris ampliores patiun-

in

laboribus et afflictionibus agit, et

in

ea justus ex

fide vivit (Rom. i, 17). Nisi enim crediderilis, inquit, non intelligetis (Isai. vn, 9). Et hoc est tempus quo ingemiscimus et dolcmus.exspectantes redemptio-

corporis nostri (Hom. vin, 23), quod Quadragesima celobratur. Scimus autem quoniam cum apparuerit,similes ei trimus,
(I

nem

quoniam videbimus eum

sicuti est

turpropterverbum Dei atquejustitiam,quajonerosa peccantibus in ejus prredicatores tumultuosas seditiones aut insidias aut odia concitat. Quibus respondetur.quia si vita ista sola esset hominum, aut nihil prodesse, autetiam nocere justa vita non usquequajustitiae

Joan. m,2):

cum

addetur denarius quadragenario,

ut non solum credere quae pertinent ad finem, sed

etiam perspicuam veritatem intelligere mereamur.
Talis Ecclesia, in qua nullus erit moeror, nulla per-

que absurde videretur. Quanquam non defuerint qui suavitatem et internum ejus gaudium cum

mixtiomalorumhominum,nullainiquitas,8edlastitia

etpaxetgaudium,Quinquagesimaecelebrationepro3figuratur.Propterea, posteaquam

corporalibus omnibus laboribus et molestiis, quas genus humanum pro conditione sua? mortalitatis patitur, cut*

Dominus noster re-

surrexit a mortuis, quadraginta diebus peractis

cum

quae propter ipsam justitiam in eos qui juste vivunt, injuriosissime cogitan-

omnibus etiam

discipulissuis.eademipsascilicetperhuncnumerum
insinuata temporali dispensatione.quaa ad fidem pertinet, ascendit in ccelum (Act. l, 3, 9), et decem aliis

tur^itacompensarent.utsequestrataspefuturcevitae
jucundiusetlaetius praeamoreveritatistorquerentur,

quam
2.

luxuriosi pra? cupiditate ebrietalis epulentur.
iis

diebus peraclis misit Spiritum sanctum
id est, ut

(Icl.

n, 1-4)

Sed

tamen qui putant injustum Deum, cum
si

non ad humana et temporalia, scd ad divina et ffiterna contuenda quodam amoris et charitati3 spiramentoetincendio,quadragenariodenarius adderetur. Etideojam hoctotum, id est, quinquagenarius

justos in doloribus et laboribus vident, aut certe

numerus dierum,
est.
3.

laatitia?

celebratione, signandus

Haec

autem duo tempora.id est,unum laboris
alterum gaudii et securitatis, etiam

et

sollicitudinis,

re-

mareDominus noster significat.Nam ante passionem de reticulo dicitur misso in mare,
tibus missis in

quia tantum piscium ceperunt, ut vix ad

litlus tra-

hendoperducerent, et ut retiarumperentur (Luc. v, 6, 7). Non enim missa sunt in dexteram partem habet enim multos malosEcclesia hujus temporis neque in sinistram habet enim etiam bonos sed passim,ut permixtionem bonorum malorumque signifi;

non audent injustum Deum dicere, vel res humanas non curare arbitrantur, vel semel statuisse necessitates fatorum, contra quas nec ipse aliquid facit, ne ordinem rerum a se dispositum inconstantia turbare credatur aut aliquid aliud opinantur, quod Deus in aliquo invalidus non possit a justis ista mala prohibere dicendum est nullam fuisse futuram justitiam in hominibus,sireshumanas noncuraretDeus.Quia omnis ista hominum justitia, quam et tenere animus humanus recte faciendo post, et peccando amittere, non imprimereturanimae,nisi essetaliquaincommu; :

tabilis justitia, quae integra inveniretur a

justis,cum

:

;

:

caret.

Quod autem rupta sunt

retia, charitate violata

eam converterentur; integra relinquerentur a peccantibus, cum ab ejus lumine averterentur. Quae justitia incommutabilis utique Dei est 2 nec eam porrigeret ad illustrandos ad se conversos, si res humaad
,

multas haereses exiiese significat. Post resurrectio-

nem vero,cum

velletEcclesiam futuri temporis pr»monstrare, ubi omnes perfecti atque sancti futuri
sunt, jussit mitti retia in dexteram partem, et capti eunt ingentes pisces centum quinquagintatres, mi-

nas non curaret. Si vero propterea gravia perpeti justos sineret 3 quia contra ordinem rerum a se dis,

positum nollet venire, nec ipse justus esset non quia dispositionem suam servare vult, sed quia ita disposuit ipsum ordinem rerum, ut immeritis pccnis
;

rantibus discipulis quod

cum tam magni essent.retia

justi affligantur. In aliquo

autem Deum esse

invali-

nonsuntdisrupta(/oan.xxi,6,ll).Horummagnitudo magnitudinem sapientiae justitiaeque significat; numerus vero,ipsam disciplinam et temporali dispensatione et aeterna regeneratione perfectam.quam dixi-

dum

ad repellenda mala quae justi patiuntur, quisintelligit, sicut

quis opinatur, ideo desipit, quia non
nefas est

injustumDeum

dicere,ita nefas esse

omni-

potentem negare.
ter constitutis, quia et

mus quinquagenario numero commendari.Quiaenim tunc non erit opus corporalibus adjumentis,et animo
continebitur fides atque sapientia quia animo ternarium numerum tributum diximus,quinquaginta ducimus ter, et fiunt centum quinquaginta cui numero
; ;

Quibus pro tempore susceptae quaestionis breviipsum Deum et justum atque omnipotentem esse, perniciosissimee iniquitatis est
3.

trinitas additur, quia

omnis

illa

perfectio in

nomine
:

Patris et

Filii et

Spiritus sancti consecrata est

ita

fiuntcentum quinquagintatres,qui numeruspiscium &d dexteram partem captorum invenitur,

Tres Msi., concitantur. Tres Mss., Deus est. * Er. et Lov. non sineret; et infra, servare ?wn vult: quibui duobua iocie particula negans a multis Mss. abest et a Rat. Quam babent Er. Loy. Ludg. et Ven., ut Er. «t Loy. M.
1

»

;

99
dubitare
;

DE DIVERSIS QILESTIONIBUS LXXXIII,
nulla causa probabilior occurrit, cur justi

S.

AUGUSTINI LIBER UNUS.

100

homines laborent plerumquc in hac vita, nisi quia hoc eis expedit. Alia est enim qua? nunc est justitia hominum ad recipiendam sempiternam salutem,alia
tunc in paradiso constituti bominis esse debuit ad re-

rum

surus gravissima supplicia perseverantiae peccatoatque infidelitatis suae.

LXXXIII. De conjugio, in eo qaod Dominus ait Si quis dimi8erit uxorem suam, excepta causa for:

nicationis, etc. (Matth. v, 32).

tinendam

et

non amittendam eamdem sempiternam

salutem. Sicut enim justitia Dei est utilia praecipere,

Dominus dimittend» conjugis solam causam fornicationis admittit, et paganum conjugium dimitti
Si

etinobedientibuspoenas.obedientibusautempraemia
distribuere; itajustitiaest hominis, praeceptis utili-

bus obedire. Sed quoniam sic est in animo beatitudo, utincorporesanitas:quemadmodum inipsocorpore
aliapraecipiturmedicina,nebonavaletudoamittatur,

non prohibet, consequens est ut paganismus fornicatio deputetur '. Solam autem fornicationis causam exceptam facere Dominum, cum de dimittenda conjuge loquitur in Evangelio, manifestum est. Paganum vero conjugium hinc non prohibetur dimitti,
quia

amissa recuperetur sic in toto statu hominis, aliatunc praeceptaMatasunt, ne amitteret immortalitatem, alia nunc praecipiuntur, ut eam
alia vero, ut
;

cum Apostolus

de hac re consilium daret, ut

recipiat. Et eicut in valetudine

corporis,

si

quis

eadem bona valetudo custodiendaest,non obtemperandoin aliquem morbum
praeceptis medici, quibus
inciderit, accipit alia prsecepta ut sanari possit
;

secum esseconjugem infidelem,non dimittat, ait, Ego dico, non Dominus : ut Dominus intelligatur,non quidem jubere ut dimittatur,ne contraju8sum ejus consilium darevideatur Apostolus, sed tamen permittere ut nemo in ea re jussionis nefidelisvolentem
;

quae

cessitateteneatur, sed consilii voluntateliberefaciat.

morbus, nisi adhibeantur a medico quaedam adjutoria, plerumque aspera et dolores importantia, quae tamen valent ad recuperandam salutem unde fit ut homo,quamvis jam obtemperans medico,patiatur tamen adhucdolores, non solum de ipso morbo nondum sanato, verum etiamdeadjutorio medicinae: ita homoperpeccutum
saepe
sufficiunt,
si talis

non

est

Verumtamen si quisquam asserat solam illam fornicationemDominum admittere ad causam relinquendae conjugis, quae

;

concubitu

illicito

vulgo dicitur fornicatio, id est quae perpetratur: hoc potest dicere, Dore loqueretur, de
si

minum, cum de hac

utroque

fideli

dixisse, et marito et uxore, ut

ambo

fideles sint,

neutri liceat alterum relinquere, nisi causa fornicationis ubi
;

lapsus in hujus

calamilosam mortalitatem, quia primo praecepto obtemperare noluit, quo sempiternam custodiret ac teneret salutem, sevitae

morbidam

et

non potest paganismus

intelligi,quia uter-

que

fidelis est. Sic

enim

et

Apostolus videtur distin-

cunda praecepta

aeger accepit, quibus

obtemperans

jam quidem non absurde
tamen molestias quas

dicitur juste vivere, sed

patitur, vel de ipso morbo nonsanato patitur, vel de adjutorio medicinae. Gui adjutorio deputatur quod scriptum est, Qaem enim

autem qui in conjugio sunt prsecipio, non ego, sed Dominus, uxorem a viro non discedere ; quod si recesserit, manere innuptam, aut viro suo reconciliari. Ubi etiam intelligitur quod si una illa
guere,
ait
:

cum

His

dum

causa, qua sola relectio conjugii permittitur, mulier
a viro recesserit, innupta perseverare debet
se
vel
:

aut

si

autem omnem filium quem recipit. Qui vero non obtemperantes praeceptis saluberrimisiniquevivunt,augentetiamatqueetiam morbos suos et aut ex ipsis patiuntur innumerabiles miseriarum labores doloresque etiam in hac vita
diligit

Dominus, corripit;

flagellat

non continet,

viro potius reconciliari vel correcto

certe tolerando,
et dicit, Et vir

quam

alteri

nubere. Sequitur
:

autem,

uxorem non dimittat
in viro,

breviter

:

eamdem formam
in femina.
:

intimans

quam praecipiebat

aut pcenis quoque adhibitis,ut quod sanum non est, tangaturet doleat, in quo malo sint, misericorditer

admonentur, ut ad medicinam conversi per gratiam
Dei sani
fiant.

Quoe omnia

si

contempserinl,

id est

praeceptaverborum» et dolorum, justam post hanc vitam sempiternam damnationem merebuntur.Ideoque ille potest dicere injuste ista fieri, qui solam vi-

Quibus ex praecepto Domini insinuatis ita sequitur Cgeteris autem ego dico, non Dominus, Si quis frater habet uxorem infidelem, et hxc consentit habitare cum illo, non dimittat illam : et mulier si habet virum infidelem, et hic consentit habitare cum illa, non dimittat virum (I Cor. vm, 10-13). Ubi dat intelligi Dominum de his locutum, ut neuter alterum dimitteret, si fideles

ambo

essent.

tam mortalem.quam nuncagimus,esseexistimans, quae divinitus praedicta sunt futura non credit, pen1

Ad marginem

Rat., verberum.

1 Editi, dimitti prohibet, consequens est ut poga?iismus fornicatio (vel, fornicationi) non dtputetur. Sed nitidior oodicum aliquot Mss. lectio, uegaute particula verbo prohibet pra^tixa, non verbo deputetur.

DE SUBSEQUENTI OPERE"".
Vide
t.

1,

lib.

2,

Retractationum, cap. I, a verbis, Librorum quos episcopus, adverba, Gratissimam plane, col. 631. M.
EX LIBRO DE PR.EDESTINATIONE SANCTORUM, CAP.
IV

col.

629, usque

« Videtis

rem
(a)

(6)

:

quid tunc dc fide atque operibus sentiebam, quamvis de commendanda gratia Dei laborain qua sententia istos fratres nostros esse nunc video quia non sicut legere libros meos, ita etiam
;

Episcopatum sunipsit Augustinus labente anuo 395. Ambrosius autem obiit die 4 aprilis anni 397. Ita subsequena opiis ad Simplicianum Ambrosii successorem, in exordio episcopatus Augustini scriptum, pertinet ad annuin 397. (0) In Expositione quarumdam Propositionum ex Epistola ud Roinauos, tom. 3.

401
in eis

DE DIVERSIS QIMESTIONIBUS AD SIMPLICIANUM,
curaverunt proficere

S.

AUGUSTINI

LIR.

I.

102

mecum. Nam si curassent, invenissent istam qusstionem secundum veritatem Scripturarum solutam in primo libro duorum, quos ad beat;e memoriaj Simplicianum scripsi, divinarum episcopum Mediolanensis Ecclesios, sancti Ambrosii successorem, in ipso exordio episcopatus mei.» « Ecce quare dixi superius, hoc apostolico pmecipue testimonio (1 Cor. iv, 7) etiam me Ibid. infra : ipsum fuisse convictum, cum de hac re aliler saperem quam mihi Deua in hac qu;estionc solvenda, cum ad episcopum Simplicianum, sicut dixi, srriberem, revelavit. » EX LIBRO DE DONO PERSEVERANTI.E, CAP. XX. « Plenius sapere ccepi in ea disputatione quam scripsi ad beatae memoriae Simplicianum, episcopum Mediolanensis Ecclesias, in mei episcopatus exordio, quando et initium fidei donum Dei esse cognovi et

;

asserui

».
:

Videant utrum in primi libri posterioribus partibus, eorum duorum quos mei epiantequam Pelagiana hferesis appareret, ad Simplicianum Mediolanensem episcopum scripsi, remanserit aliquid quo vocetur in dubium, gratiam Dei non secundum merita nostra dari et utrum ibi non satis egerim, etiam initium fidei esse donum Dei; et utrum ex iis quaj ibi dicta sunt, non conscquenter eluceat, etsi non sit expressum, etiam usque in finem perseverantiam nonnisi ab eo donari, qui nos prredestinavit in suum regnum et gloriam. » EX II TOMO EPISTOLA XXXVII. « Domino beatissimo et venerabiliter sincerissima charitate amplectendo patri Simpliciano Augustinus, in Domino salutem. 1. « Plenas bonorutn gaudiorum littcras, quod sis memor mei, meque, ut soles, diligas, magnoeque gratulationi tibi sit quidquid in me donorum suorum Dominus conferre dignatus est misericordia sua, non meritis meis, missas munere Sanctitatis tuse accepi in quibus affectum in me paternum de tuo benignissimo corde non repentinum et novum hausi, sed expertum plane cognitumque repetivi, domine
Ibid. cap. 21

—«

scopatus

initio,

:

:

beatissime et venerabiliter sincerissima charitate ampleetende.
2. «

Unde autem tanta exorta

est

felicitas litterario labori nostro,

scriptione sudavimus, ut a tua Dignatione legerentur? nisi
consolari voluit curas meas, et a timore recreare, quo

quo in librorum quorumdam conquia Dominus, cui eubdita est anima mea,
operibus necesse est esse sollicitum,
veritatis,

me

in talibus

necubi forte indoctior vel incautior, quamvis in planissimo
placet

campo

offendam.

Cum

enim

tibi

spiritualium distributor atque largitor per

quoniam quis te inhabitet novi. Idem quippe omnium munerum tuam sententiam confirmabit obedientiam meam. Quidquid enim habent illa scripta delectatione tua dignum, in meo ministerio dixit Deus, Fiat, et factum est; in tua vero approbatione vidit Deus quia bonum est. 3. « Quasstiunculas sane, quas mihi enodandas jubcre dignatus es, etsi mea tarditate implicatus non
quod scribo, novi
cui placeat;

intelligerem, tuis

meritis adjutus aperirem.
iis

Tantum

illud

qua?so, ut pro

mea

infirmitate depreceris

Deum;
curam

et sive in

quibus

me

exercere benigne paterneque voluisti, sive in

aliis

qusecumque nostra

in tuas sanctas

manus

forte pervenerint,

quia sicut Dei data,

sic

etiam

mea
>

errata cognosco, non solum

legentis impendas, sed etiam

censuram corrigentis assumas. Vale.

S.

AUnEI.II AUGUSTENS
HIPPONENSIS EPISf-OPl

DE DIVERSIS QMSTIONIBUS

AD SIMPLICSANUM
LIBRI

DUO >(<).

LIBER PRIMUS.
In quo Simpliciani quoestiones ex Epistola Pauli ad

Romauoa

dua; traclantur.

PRiEFATio.

— Gratissimam
anuo
397.

plane atque suavissi:

i Titulus in antiquissimo Corbeiensi libro est Augustini ad interrogata Simpliciani.

Aurelii

interrogationum tuarum dignationem mihi, P ater Simpliciane, misisti quibus nisi respondere
:

mam

conarer, non solum conlumax, verum etiam ingratus

(a) Scripti circiter

ADMONITIO PP. BENEDICTINORUM.

ad Corbeieniem codicem perquam egregium ante mille annos descriptum, ad veterem librum Andegavensis Ecclesise, ad Genovefaeanum, Victorinum, Sorbonicum, ad tres Vaticanos, ad lectiones vtiriantes trium vel quatuor Belgicorum collectHs per Lovanienscs Theologos nccnon ad antiquiores editiones, Am. Er. et
Castigati sunt (hi
libri)
:

duo

Lov., id est Joauni^ Amerbachii, Desiderii Era3mi, et

Lovaniensium Theologorum opera studioque conciunatas.
iniltQ

Comparavimus pralerea eas omes tiUiones

Iietractationum, tom.

1,

memoratax.

M.

103
existerem. Et

DE DIVERSIS QtLESTIONIBUS AD SIMPLICIANUM,
cepta,

S.

AUGUSTINI
est

104
in

ilta quidem quse de Paulo apostolo dissolvenda proposuisti, jam a nobis erant utcumque

peccatum per mandatum opcratum

me

omnem

concupiscentiam. Erat enim et ante legem,

discussa litterisque mandata

'.

Sed tamen eadem
sententiarum,

ipsa verba apostolica tenoremque

sed non omnis erat, quando crimen praevaricationis adhuc deerat. Unde alio loco dicit Ubi enim non
:

non contentus inquisitione atque explicatione praeterita, ne quid in ea negligentius praeterissem, cautius

est lex,
4.

nec prsevaricatio [Rom.

iv, 15).

attentiusque rimatus sum.
si

Non enim

tu ea

Quod autem adjungit, Sine lege enim peccatum mortuum est; pro eo positum est, ac si diceret, Laquod paulo post inquit, vivebam sine lege atiquando : id est, nulla ex peccato morte quia non apparebat, cum lex non esset, terrebar Adveniente autem mandato, peccatum revixit; hoc est, apparuit. Ego autem mortuus sum : id est, mortet,

percontanda censeres,
atque expeditus
foret.

eorum

inteliectus facilis

hoc

est,

mortuum

putatur

:

evidentius dicturus

est.

Ego autem,

QUiEST. PRIMA.—
erat sine lege.

piscentia aucta per legem. Peccatum

Lex ad quid data. Concuquomodo mortuum Quomodo revixit. Lege quis male utitur.
1.

'

;

Lex nonnisi

a spiritualibus impletur. Carnalcs duplici-

ter dicti. Originatis peccati posna.

Lexpeccati in

memmala.
lege.

tuum me
tionis

esse cognovi; vel quia reatus praevarica-

bris quid. Loci in quibus lex videri possit dici

Legem
bona.

esse

bonam. Manichseorum error de veteri
ex eo ioco ubi scriptum
est,

Explicantur testimonia, quibus lex videri possit non

Nam

Quid ergo

certum mortis supplicium comminatur. Sane quod ait, Peccatum revixit adveniente mandato, satis significavit hoc modo aliquando vixisse peccatum, id est notum fuisse 2 sicut arbitror, in
,

dicemus ? Lex peccatum est? Absit; usque ad eum locum, ubi ait, Igitur lex volenti mihi bonum est; et
caetera,

praevaricatione primi hominis, quia et ipse

manloco

datum acceperat
dicit,

(Gen. n, 17).

Nam

et

alio

me

credo usque ad illud, Miser ego homo, quis liberabit de corpore mortis hujus? Gratia Dei per
:

Mulier autem seducta in prasvaricatione facta

est

3

(I

Tim. n, 14)

:

et

iterum, In simititudine prae-

Jcsum Christum Dominum nostrum (Rom. vn, 7-25) primam nos voluisti enodare quasstionem. Quo loco videtur mibi Apostolus transfigurasse in se hominemsub lege positum, cujus verbis ex persona sua
loquitur. Et quia paulo ante dixerat, Evacuati

varicationis Adse, qui est forma futuri (Rom. v, 14).

Non enim

potest reviviscere, nisi
id

quod
est legis

vixit

ali-

quando. Sed mortuum fuerat,

occultatum,

cum

mortales

nati

sine

mandato

homines

sumus

viverent, sequentes concupisceutias carnis sine ulla

a lege mortis, in qua delinebamur,
in novitate spiritas, et
ita

ita ut

serviamus

cognitione, quia sine ulla prohibitione. Ergo, Ego,
inquit, vivebam sine lege aliquando. Unde manifestat, non ex persona-sua proprie, sed generaliter ex persona veteris * hominis se loqui. Adveniente autem mandato peccatum revixit. Ego autem mortuus sum ; et inventum est mihi mandatum quod erat in vitam, hoc esse in morlem. Mandato enim si obediatur, utique vita est. Sed inventum est esse in mortem, dum fit contra mandatum, ut non solum peccatum fiat, quod etiam ante mandatum fiebat, sed hoc

non in

vetustate litterse, atque

per haec verba quasi reprehendisse legem posset

videri; subjecit statim, Quid ergo dicemus? Lex pec-

catum est?
legem.
ceret,
2.

Absit.

Sed peccatum non cognovi nisi per

Nam
Non

concupiscentiam nesciebam, nisi lex di-

concupisces.

Hic rursus movet, Si lex non est peccatum, sed
2

insinuatrix

peccati, nihilominus his verbis repreest,

henditur. Quare intelligendum

legem ad hoc da-

tam esse,non

ut peccatum insereretur,neque ut ex-

abundantius
5.

et

perniciosius, ut

jam

a sciente et

tantum ut demonstraretur, quo animam humanam quasi de innocentia securam ipsa ut quia pecpeccati demonstratione ream faceret catum sine gratia Dei vinci non posset, ipsa reatus
stirparetur, sed
:

praevaricante peccetur.

Peccatum enim, inquit, occasione accepta per

mandatum, (efellit me, et pcr iltud occidit. Peccatum non legitime utens (a) lege, ex prohibitione aucto
desiderio, dulcius factum est, et ideo
fefellit.

sollicitudine ad percipiendam gratiam converteretur. Itaque

Fallax

non ait, Peccatum non feci, nisi per legem; sed, Peccatum non cognovi, nisi per legem. Neque rursus ait, Nam concupiscentiam non ha-

enim dulcedo

est,

quam

piures atque majores poe-

narum amaritudines consequuntur. Quia ergo ab hominibus nondum spiritualem gratiam percipientibus suavius admittitur

bebam,
cupisces.

nisi lex

diceret,

Non concupisces;

sed

ait,

quod

vetatur, fallit pec-

Concupiscentiam nesciebam nisi lex diccret, Non con-

catum
G.

falsa

dulcedine. Quia vero

etiam accedit

Unde apparet concupiscentiam per legem

reatus praevaricationis, occidit.

non insitam, sed demonstratam. 3. Consequens autem erat ut quoniam nondum acccpta gratia concupiscentiai resisti non poterat, augeretur etiam quia majores vires habet concupiscentia crimine prrvaricationis adjuncto,cum etiam contra legem facit, quam si nulla lege prohiberetur. Consequenter itaque subjungit, Occasione autem ac;

mandatum sanctum, et justum, et bo7ium. Jubendam enim jubet, et prohibenda prohibet. Quod ergo bonum est, mihi factum est
Itaque lex quidem sancta,
et

mors:' Absil. In

mandato

ipso,

male utente quippe vitiume6t,non in quod bonum est. Quoniam bona est

Sex Mss., tenebar.

Post, litterisque mandata, Victorinus codex solus haec addit ut quemadmodum exposita sint pr.rter lihelli hujus textum, sicut jam pat-ata trant tnisi, considcrata pru«
:

dentin tuie. Tuui prosequitur Sed tamen, etc. * Aui. et Er. inseminatrix. Favet Corbeiensis vetusti8»iinu8 codex, qui habet, insemiratrijc.
:

Corbeiensis Mss., natum fuisse. 3 Itn Mss. juxta gracuin. At editi, Mulier autem in pr.tr aricatione seducta fuit. 4 Abest, veteris, a Yictoriuo codice et vetustUsiuio Corbeiensi.
*

(a) Forte, utenti.

,

;

105
lex, si quis ea legitime

L1BER PIUMITS.
utatur
(I

106

Tim. i,8).Male au-

lud superius,S<jrf peccatum non cognovi, nisi per le-

tem

utitur lege,qui non se subdit Deopiahumilitate

utpergratiamlexpossitimpleri.Itaquead nihilaliud
accipit legem, qui

non ea legitime utitur, nisi ut peccatum ejus quod latebat ante prohihilionem.ap-

parere incipiat per praRvaricationem. Et hoc supra

quiajamnon solum peccatumlit.sedetiam mandatum. Sequitur ergo, et adjungit Sed peccalum,ut appareat peccatum,per bonum mihi operatum est mortern, ut fiat supm modum peccator aut peccatum per mandatum.Unde manifestat quo sensu dixerit superius, Siue lege enim peccatum mortuum
;

modum
contra

:

atfm.Quomodo enim apparet,aut quomodo cognovit quod ignorat? Sed ita dictum est.quomodo dicturus est Dominus iuipiis, Non novis vos (Matth. xxv, 12), Neque onim aliquid Deum latet.quando vultus Domini super facientes mala,utperdal de terra memoriam eorum (Psal. xxxin,17).Sed dicimuraliquando ignorare quod non approbamus. lta ego ait, Quod enim operor,ignoro ;idest, non approbo.Quodconsequenter ostendit, dicens, Non enim quod volo, hoc ago sed quod odi, illud facio. Quod ergo ait,od«, hoc ait, quia et quibus dicturus est Dominus, Non ignoro
:

non quia non erat,sed quia non apparebat et non utesset s\l, Peccatum revixit quod erat et ante legem.sed ut appareret,quoniam fiebat contra legem quandoquidem hoc loco mt, Sed peccatum, ut appareat peccatum,per bonum mihioperaturn est mortem. Non enim ait, ut sit peccatum
est
;
:

novi vos; de his

illi

dicitur, Odisti, Domine, ornnes
7).
;

quomodo dictum

;

qui operantur iniquitatem (Psal. v,

:

;

sed, ut appareat pcccalum.
7.

Deinde subjungit causam. cur

ita sit

:

Scimus

em'm,inquit,</t/i'a lex spiritualis est; ego

autemcarna-

/ts5«m. Inquo satis ostendit nonposse impleri legem
nisi a spiritualibus.qui

Spirituali
est,

enim legi quanto magis

non quanto
ipse

fiunt nisi per gratiam.
fit

quisque similior,
tanto

id

et

in

spiritualem surgit

affectum,tanto
gis ea

eam magis implet; quia
:

ma-

sed ejus lumine vegetatus

delectaturjam non sub ejus onere quia praeceptum Doaiflictus,

consentio legi, 9. Si autem quod nolo, hoc facio quoniam bona est. Hoc enim non vult, quod et lex nam hoc vetat lex.Gonsentit ergo legi non in quantum facit quod illa prohibet,sed in quantum non vult quod facit. Vincitur enim nondum per gratiam liberatus,quamvis jam per legem et noverit se male facere, et nolit. Quod vero sequitur et dicit, Nunc autem jam non ego operor illud,sed id quod in me habinon ideo dicit,quia non consentit ad fatat peccaturn ciendum peocatum,quamvis legi consentiat ad hoc improbandum.Loquitur enim adhuc ex persona hominissub lege constituti (a).nondum sub gratia,qui profecto trahitur ad male operandum concupiscen:

;

minilucidumestilluminansoculos,etlex Dominiimmaculata convertens animas (Psal.xwu, 8, 9) gra;

tiadominanteatquefallentedulcedinepeccati prohibiti, quamvis ex parte notitiae legis hoc improbet.

Sed propterea

dicit, non ego operor illud, quia victus

tia donante peccata,et infundente spiritum charita-

operatur. Gupiditas quippe id operatur, cui superanti ceditur. Ut

tis.quo et
stitia.

non sit molesta. et sit etiam jucundajuSane cum dixisset, Ego autern carnalis sum
;

autem non cedatur, sitque mens

contexuit etiam qualis carnalis.Appellatisunt enirn ad quemdam modum carnales,jametiam sub gratia
constituti,

jam redempti sanguine Domini,et
:

renati

per fidem,quibus idem apostolus dicit
carnalibus

Et ego,fra-

tres,non potui loquivobis quasi spirituahbus,sed quasi

tum

dedi,

lanquam parvulis in not{ escam (I Cor. m,
;

Chrislo lac vobispo1, 2).

hominis adversus cupiditatem robustior, gratia facit, de qua post dicturus est. 10. Sio enim, inquit, non habilat in me, hoc est in carne mea, bonum. Ex eo quod scit, consentit legi ex eo autem quod facit,cedit peccato.Quod si qua^rit aliquis unde hoc scit,quod dicit habitare in carne sua non utique bonum.id est peccatum:unde
:

Quod

dicens,

nisiextraducemortalitatisetassiduitatevoluptatis 1 ?
Illud est ex pcena originalispeccati,hoc

utique ostendit

jam

rcnatos fnisne per gratiam,qui

estexpcena

erant parvuli in Christo et lacte potandi, et tamen
eos adhuc carnales vocat.Quiautem
gratia, sed

frequentati peccati.Gum illoin hancvitamnascimur,

sub lege,ita carnalis

nondum est sub est,ut nondum sit
;

hoc vivendo addimus, Qua3 duo, 8cilicet,tanquam* natura et consuetudo, conjuncta, robstissimam faciunt et invictissimamcupiditatem.quod vocat pec-

renatus a peccato, sed venumdatus sub peccato 1 quoniam pretium mortiferae voluptatis amplectitur

catum.et
illud in

dicit habitare in

carne sua.id est,dominaobtinere.

dulcedinem illam qua contra legem facere, cum tanto magis libet,quanto minus licet.Quasuavitate frui non potest quasi prefallitur, et

delectatur etiam

tum quemdam

et quasi

regnum

Undeest

tio

conditionis sua?, nisi cogatur
servire libidini.

tanquam emptum
et se recte

mancipium

Sentitenim se servum

dominantis cupiditatis, qui prohibetur,
prohiberi cognoscit, et taiueo facit.
8.

Quod enim opcror,
erit

ait,

ignoro.

Non

ita hic di-

ctum

est,ignoro, quasi peccarese nesciat.Nam con-

Psalmo, Elegi abjici in domo Domini rnagis quamhabitareintabernaculispeccatorum(Psal.LX\xiu 11); quasi non habitet, quavis ibi sit, qui abjectus ibi 3 est,ubicumque sit: undeinsinuat habitalionem cum quodam principatuintelligendam.Siautem per gratiam fiat in nobis quod alio loco dic\t,Ut non regnet percatum in nostro mortali corpore ab obediendum desideriis ejus (liom. vi,12),jam nec habitare proprie
dicitur.
1

quod dixit, Sed peccatum, ut appareat peccatum,per bonum mihi operatum est mortem et iltrarium
;

Mss. Sorbonicus et Corbeiensis. voluntatis.
Er. omittil, tanquam.
Tres> Vatic.ani codiees
1

2
*

Editi, sub lec/c a peccato. At.Mss. sub peccato

;

ve\,sub

a

raront particula

ibi.

peccattun.

(d)

Ketraet. cap.

1.

Patrol. XL.

1

.

107

DE DIVERSIS QILESTIONIBUS AD SIMPLICIANUM,
autem
invenio '.His verbis videtur

S.

AUGUSTINI
dicenti,

408 Non
inte-

fl. Velle enim,'mquil,adjacet mihi.perfxcere

n, 17). Haec lex repugnat legi mentis

bonum non

non rectein-

concupisces

:

cui condelectatur

homosecundum

telligentibus velut auferre liberum

arbitrium. Sed

quomodo
nobis
:

aufert,

cum dicat,

Velleadjacet mihi ?Certe

enim ipsum

velle in potestate

est,quoniam adjacet
est in pote-

sed quod perficere

bonum non

state, ad meritum pertinet originalis enim estbaecprimanaturahominis,sed

peccati.
delicti

Non

pa?na

per quam facta est ipsa mortalitas, quasi secunda natura,unde nos gratia liberat Conditoris subditos
aibi

rioremhominem;etantequamsitquisquesubgratia, ita repugnat,ut et captivet eum sub lege peccati,id est sub semetipsa.Cum enim (\\c\t,qu32 est inmemhanc ostendit eamdem esse de quasupebris meis rius ait, Video aliam legem in membris meis. 14.Hoc autem totum ideo dicitur.ut demonstretur homini captivo non esse praesumendum de viribus
;

suis.Unde Judasos arguebat tanquam de operibus
tia

le-

per fidem. Sed
constituti,

istae

nunc voces sunt sub lege

gissuperbegloriantes.cumtraherenturconcupiscenad quidquid illicitum est,cum lex de quagloriaest

hominis
vult facit

non sub gratia.Non enim quod

bonum, qui nondum est sub gratia; sed quod non vult malum.hoc agit,superante concupiscentia, non solum vinculo mortalitatis, sed mole consuetudinis * reborata. Si autem quod non vult, hocfacit jam non ipse operatur illud. sod quod
;

bantur, dicat, Non concupisces. Humiliter ergo di-

homini victo, damnato,captivo, et nec saltemacceptalege victori.sed poliuspreevaricatori,
humiliter exclamandum est.Miser ego homo,quis
tiberabit dccorporc mortis hujiist Grutia

cendum

me

Deiper Jesum

habitat in eo peccatum
et

:

sicut superius

dictum est

expositum.
-12.

Chrhtum Dominum nostrum.Uoc enim restat in ista mortali vita libero arbitrio, non ut impleat homo
justitiam,cumvoluerit,sed ut sesupplicipietate con-

Invenio ergo, inquit, legem mihi volenli facere bonum,quoniam mihi malum adjacet id est,invenio
:

legem bonum mihi esse, cum volo facere quod lex habet (aj.quoniam mihi malumadjacet, ad facile faciendum.Quiasuperiusquodait,IV//fa<//'aee/m ihi. ad facilitatem dixit.Quid enim facilius homini sub lege

eum cujus dono eam possit implere. hac ergo tota,quam tractavimus,apostolici contextione sermonis,quisquis putat sensisse Apovertat ad
l"'.In

stolumquod mala
travit. ut

sit

lex,quoniam

dicit,
v,

Lex subinet,

abundarct delictum (Rom.

20);

Mini-

constituto,quam vellebonum etfacere
et illud sine difficultatevult.quamvis

malum?Nam
nontamfacile

stratiomortisinlittcrisfigurata lapideis (UCor. m,l);
et,

Virtus peccati lcx

(I

Cor.xx, 56), et,Mortui

estis legi

faciat,quam facile vult;

et

hoc quod odit facileha-

per corpus Christi ut
rexit
;

sitis

aUerius qui ex mortuis resur-

bet,quamvis id nolit
oderit.

:

sicut praecipitatus sine diffi-

et,

Passiones peccatorum,
in

quxper legem

sunt,

cultatevenit in profundum, quamvis id nolit atque

operabantur

membris

nostris,, ut fr uctum ferrcnt

Hoc

dixi propter

verbum quod

ait, adjacet.

Perhibetigiturtestimoniumlegi,quodbonasit,homo

morli; nunc vero evacuati sumusa legemortis.in qua detinebamur,ita ut serviamus in novitatespiritus,et non

subeaposituset nondum gratia liberalus

;

perhibet

omnino eo
legem:
cere

ipso

quod

se reprehendit facere
3

contra

quahujusmodiApostolum dixisse invenimus.attendatideo
in vetustale littcrse (ftom.vn,4-6)
;

et alia si

et invenit
illa
;

eam bonum

sibi esse ,volens fa-

esse ista dicta, quia lex auget concupiscentiam ex

quod

jubet, et concupiscentia superante

prohibitione,et

reum

obligat ex praevaricationeju-

non valens atque ita se praevaricationis reatu implicatum videt, ad hoc ut gratiam liberatoris imploret. 43. Condelector enim, inquit, legi Dei

bcndo quod implere homines ex infirmitate non possunt, nisi se ad Dei gratiam pietate convertant. Et
ideo sub
illa

esse dicuntur, quibus dominatur. Eis
:

secundum

in-

teriorem

hominem

:

ei

utique legi,quee dicit,iVbn con-

cupisces.Video antem, mqnit, legcm atiamin membris meis,repugnantem legi mentis mex,et captivantem me

autem dominatur.quos punit punitautem pra?vaomnes.Porro qui acceperunt legem, preevaricant eam ^nisi per gratiamconsequantur posse quod jubef.ltafit ut non dominetureis qui jamsubricatores
gratia sunt, implentibu?

membris mm.Legem appellat in membris suis, onus ipsum mortalitatis.in quo ingemiscimus gravati (II Cor.v, l).Corpus enim quod corrumpitur aggravat animam (Sap. ix, 15). Per quod fitetiamsaepe utinvicte delectetquod non licet 4 .Quam sarcinam premenlem et urgentem ideo legem appellal,quiajure Bupplicii divino j jdicio tributa et imposilaest ab eo qui pramonuit hominem dicens:(3?<a diemanducaveritis,morte moriemini [Gen.
sub lege peccati,qu;e
est in

cam

per charitatem

2

,qui

erant sub ejus timore damna'i.

l6.Nam
Ajiostolus

ei illa

qua? dicta sunt,movent,ut putetur
;

quid agimus de eo enimlcgi Dei secumlum intequod dicit, Condelector rioremhomincm? lloc enimdicens.legem utiquelau-

legem reprebendere

dat.

Quod cum
illa

illi

audiunt, respondent, hoc loco
:

Apostolum de
sti,non de

alia loge dicere

id est,de legeChri-

quaa data e^t Juda?is.Qua?rimusergo

ab

eis

de qua lege dicat.L&r nutem subintracit ut ab?

undarct delictum

Respondent,de

illa

procul dubio,

quam
1

Judaei occeperunt.Videergo

*

Verbuni, invenio, abest a M9S. Sic Er. et potiores Mss. A Lov., malx consveludinis.
siiii

qua

dicitur, Occasione acccpta,peccatum per

utram ipsa sit,de munda-

3 Lov., invenit eam bonam inveuit eam bonum sibi esse.

esse.ktkva. Er.el M*s.
aliaa
5ic
'

*

Lov

,

invite 'Jelectet

quod Ucet.Locum parlim ad
a<J

editionea reatuimus, partim (aj Forle, jubet.

Mss.

Er. et Mes. Al Lov.. prxvaricantur eam.

lia lu

M>-. At in

otlili?,

per gratiam.

;

100

LIBUR PRIMU8.
ximum tuum lanquam te ipsum
el

110
(I\om. xiii, 8-10)
est.
:

ium operatum est in me omnem concupiscentiam. Quid est enim aliud, operatum est in me omnem concupiscentiam; quam id quod ibi est, ut abundaret delictum? Vide quoque utrum consonet etiam illa scntentia,
ut f\at

quia

supra

modum

peccator aut peccatum pcr mandafiat

tum. Hoc est enim, ut

supra

nwdum pcccatum

quod
pta

est, ut

abundaret delirtum. Si igitur ostenderiesse

mus bonum

mandatum, unde occasione accepeccatum operatum estomnem concupiseentiam,

simul ostendemus bonam esse legem, quoe subintravit ut abundaret delictum, id est.ut operaretur peccatum omncm concupiscenut fieret supra
;

modum

modum. Audiant ergo eumdem apostolum dicentem, Quidergo dicemus? Lex peccatum est ? Absit. Hoc, inquiunt,de lege Christi dictum est hoc est, de lege gratia?. Respondeant itaque de qua intelligant illud quod sequitur Sed ego peccatum non cognovi, nisi per legem. Nam concupiscentiam
tiam, et fieret supra
;
:

Cur virtus peccati lex, si lex bona est? Quia peccatum per bonum operatum est mortem, ut fiat supra modum, hoc est, majores vires ex praevaricatione concipiat. Cur mortui sumus legiper corpus Christi, si bona est lex? Quia mortui sumus legi damnanti ', liberati ab eo allectu quem lex punit et damnat. Usitatius enim vo. catur lox,quando minatur et terret et vindicat. Itaque idem praeceptum timentibus lex est, amantibus gratia est. Inde est illud in Evangelio Lex per Moysen data est, gratia et veritas per Jesum Christum facta est (Joan. i, 17). Eadem quippe lex quse per Moysen
:

hoc in eadem lege scriptum

data

est, ut

formidaretur, gratia et vcritas per Jefacta est, ut impleretur. Sic ergo di-

sum Christum
ctum
licta

est, Mortuiestis legi,a.c

sidiceretur,Mortuiestia

supplicio legis, per corpus Christi, per quod sunt de-

donata, quae legitimo supplicio constringebant.

nesciebam, nisi lex diceret, Non concupisces. Occa-

autem accepta ,peccaium per mandatum operatum estinmeomnem concupiscentiam. Ecce verborum ipsa contextio satis indicat de qua lege dixerit, Lex peccatum est? Absit. De illa scilicet, per cujus mandatum occasio fuit peccato, ut operaretur omnem concupiscentiam. De illa ergo quae subintravit ut abundaret delictum.quam putant illi malam. Sed quid apertius, quam id quod paulo post ait, Itaque lex quidem sancta, et mandatum sanctum, et justum, et bonum ? Hoc rursus dicuntnon de illalege qus Judaus data est, sed de Evangelio dictum est. Manichaeorum est enim
sione

Cur passiones peccatorum quse per legem sunt, operabantur in membris nostris, ut fructificarentmorli, si lex bona est? Quia illas hic voluit intelligi peccatorum passiones, de quibus jam same dictum est, augmentum concupiscentiffl de prohibitione, et reatum pcenaa de prnevaricatione hoc est, quia per bonum opera:

tam

ineffabiliter caeca ista perversitas.Non enim attendunt quod apertissimum et manifestissimum se-

tuni est mortem, ut fiat supra modum peccator aut peccatum per mandatum. Cur liberati sumus a lege mortis, in qua detinebamur, ita ut serviamus in novitate spirilus, et non inveiustate litterx, si lex bonaest? Quoniam lex littera est eis qui non eam implent per spiritum charitatis, quo pertinet Testamentum Novum. Itaque mortui peccato liberantur a littera, qua detinentur rei qui non implent quod scriptum est. Lex

Quod ergo bonum est, mihi factum est mors? Sed peccatum, ut appareat peccatum, per bonum mihi operalum est mortem, ut fiat supra modum peccator aut peccatum per mandatum : hoc est, per mandatum sanctum, et justum, et bonum quod tamen subintravit ut abundaret peccatum, hoc est, ut fieret supra modum. 17. Cur ergo ministralio mortis dicitur, si bona est lex? Quia peccatum ut appareat peccatum, per bonum mihi operatum est mortem. Nec mireris, cum de ipsa preedicatione Evangelii dictum sit Chrisli bonus cdor sumus Dco, in iis qui salvi fiunt, et in iis qui pereunt; aliis quidem odor vitx in vitam, aliis autem odor morquitur,
Absit.
;

enim quid aliud quam
gere noverunt,
et

sola littera est eis qui

eam

le-

implere non possunt? Non enim
est
:

ignoratur ab
in
in

eis

quibus conscripta
est, in

sed

tantum nota

quantum

scripta legitur,

quoniam non

quantum
;

dilecta perficitur, nihil est aliud talibus

non est adjutrix legentium, sed testispeccantium.Abejusergodamnatione 2 liberantur qui per spiritum innovantur, ut jam non sint obligati lilterae ad pcenam sed intellectui per justinisi littera

quae littera

:

tiam copulati. Inde est
tus

et illud

:

Littera occidit, spiri-

:

autem

modo

lecta et
:

occidit

Lex enim tantumnon intellecta vel non impleta, utique tunc enim appellatur littera. Spiritus autem
vivificat (II Cor. in, 6).

tis

in

mortem

(II

Cor. n, 15, 16).

Ad Judaeos enim
;

vivificat

;

qu\a.plenitudo legis est charitas, quae diffusa

dicta est lex ministratio mortis, ad quos et in lapide

est in cordxbus nostris per
est nobis (Rom. v,
5).

Spiritum sanctum qui datus

non ad legem pcr charitatem implent. Plenitudo enim legis.charilas. Ipsa enim lex.quae in litterisest figurata lapideis, dicit, Non adulterabis, Non homicidium facies, Non furaberis, Non concupisces, etc. Quam legem dicit Apostolus impleri per charitatem, ita loquens Qui enim diligit alterum ', legem implevit. Nam, Non adulterabis, Non homicidium facies, Non furaberis, Non concupisces ; et si quod est aliud mandatum, in hoc sermone recapitulalur, Diliges proscriptaest ad
qui

corum duritiam figurandam

eos

QuiEST.

II.

— Argumentim Epist. ad Iiom. Gratia
in renatis. Scopus Apostoli in

fidei

prsecedit bona opera. Gratiafideiminor in catechumenis,

major

exemvla

Jacob et Esau. Bona opera ex gratia, non gratia ex operibus. Quomodo justa eleclio Jacob et reprobatio

:

Esau. Electio Jacob an ex prxscientia futurse
Electio ex gralia et proposito Dei.

fidei.

An

fules inter

dona

gratix numeretur. Quomodo justa reprobatio Esau.
1 Er. et plerique veterescodices,rfom»><arc<i.Tum infra, loco,mf/j«<wr,quinque ex iisdem Mss.habent, dominatur, * Er. ac tres Mss., dominatione.

1

Editi,

proximum. At Mss., alterum

;

juxta grnoc, ton

eteron.

;

111
Fides

DE DIVERSIS QUiESTIONIBUS AD SIMPLICIANUM,
donum Dei
miserenlis.

S.

AUGUSTINI

112

Cur donum

fidei

sub-

traclum ab Esau.
tis

An ex
ct

prsescientia futurse volunla-

improbatus Esau
fit

npprobatus Jacob. Bona vosit ef-

per visa mentis aut spiritus, vel manifestioribus per sensus corporis admonitionibus vocarelur. Sed in quibusdam tanla est gratia fidei,
nisi vel secretis

luntas in nobis
fectrix

operantc Deo. Vocati) an

quanta non

sufficit

ad obtinendum regnum ccelo-

bonx non congruenter vocatus. Obduratio Dei qux sit. Solutio qusestionis de reprobatione Esau. Omnes homines una massa peccati. Quomodo Esau Deus odio habuit, qui nihit odit eorum qux fecit. Peccatum quid.
Vasa perditionis ad usum correctionis aliorum fiunt. Vocati non omnes, sed ex omnibus et Judxis et Gentibus. Intentio Apostoli in Epistola ad Romanos. Electio gratix quam occulta. 1. Sed jam, ut arbitror,tempus est ad aliam transirequaestionem,quam sic proposuisti, ut ab eo quod

voluntatis. Vocatio congrua.

Cur Esau

rum

;

sicut in catechumenis, sicut in ipso Cornelio

antequam Sacramentorum participatione incorporaretur Ecclesiae. In quibusdam vero tanta est, ut jam corpori Christi et sancto Dei templo deputentur. Templum enim Dei sanctum est, inquit Apostolus, quod estis vos (I Cor. m, 17). Et ipse Dominus,
Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non
intrabit in

regnum ccelorum
fidei,

(Joan.

m,

5).

Fiuntergo
:

inchoationes quaedam

conceptionibus similes

non tamen solum
est, ut

sed etiam nasci opus ad vitam perveniatur aeternam. Nihil tamen
concipi,

acriptum

est,

Non solum autem \

sed

et

Rebecca ex

horum
si

sine gratia misericordiae Dei

:

quia et opera

uno concubitu habens Isaac patris nostri.

Cum enim

nondum nati essent, neque aliquid egissent bonum aut malum; usque ad id quod scriptum est, Nisi Dominus
sabaoth reliquisset nobis semen, sicut

Sodoma

facti esseix,

mus,et
29)
:

sicut

Gomorrha similes fuissemus (Rom.
;

10-

qua sunt bona, consequuntur, ut dictum est, illam gratiam, non praecedunt. 3. Quam rem persuadere Apostolus volens, quia sicut alio loco dicit, Gratia enim Deisalvi facti sumus et non ex nobis, sed Dei donum est : non ex operibus,
ne forte quis extollatur (Ephes. n,
8, 9)
;

tota ipsa contextio disseratur

et profecto est

de his qui

Sed certe, qualem te erga me novi, 2 nisi a jubere mihi ut aperirem ista non po9ses Domino deprecareris ut possem. Quod adjutorio
latebrosior.
,

fidentior factus, aggredior.
2.

Et primo intentionem Apostoli, quae per totam

Epistolam viget,tenebo,quam consulam.Haeeestautem,utdeoperum meritis nemo glorietur,de quibus

nondum nati erant, documentum dedit. Nemo enim possetdicerequodoperibuspromeruerat DeumJacob nondum natus, ut divinitus diceretur, Et major serviet minori. Ergo, Non solum, inquit, Isaac promissus est, cum dictum est, Ad hoc tempus veniam, et erit Sarx filius : qui utique nullis operibus promeruerat
Deum,ut nasciturus promitteretur,ut in Isaac vocaretur semen Abrahae id est, illi pertinerent ad sor;

audebant

Israelitae gloriari,

quod

datae sibi legi ser-

vissent,etex hoc evangelicam gratiam

tanquam

debi-

tem sanctorum
filios

quae in Christo est,qui se intelligerent
s

tam Unde nolebant eamdem gratiam
indignis nisi

meritissuis percepissent, quialegi serviebant.
dari Gentibus, tan-

promissionis, non superbientes de meritis suis,

sed gratiae vocationis
essent Christi
nihil
;

deputantes quod cohaeredes
essent,
sed et

Judaica sacramenta susciperent. quam Quse orta quaestio in Apostolorum Actibus solvitur (Act. xv). Non enim intelligebant, quia eo ipso quo
gratia est evangelica, operibus yratia

utique

cum enim promissum est ut meruerant qui nondum erant

:

non debetur alioquin
:

Rebecca ex uno concubitu habens Isaac patris nostri. Vigilantissime ait, ex uno concubitu (gemini enim
concepti erant)
si
:

jam non

est gratia

(Rom.

xi, 6).

Et multis locis

ne

vel paternis meritis tribueretur,

hoc saepe testatur, fidei gratiam praeponens operibus, non ut opera exstinguat, sed ut ostendat non esse
opera praecedentia gratiam, sed consequentia
scilicet
:

quisquam

forte diceret, Ideo talis natus est filius,

ut

quisque arbitretur ideo percepisse gratiam, quia bene operatus est sed bene operari non posse, nisi per fidem perceperit gratiam. Incipit au-

non

se

;

tempore quo eum mater affecta, cum eum concepit. Simul enim ambos uno tempore ille sevit, eodem tempore illa concepit. Ad hoc commendandum a\t,ex uno concubitu; ut nec astrologis daret
quia paler
ita erat affectus illo in
;

sevit in utero matris

aut

ita erat

Deo credere, vel interna vel externa admonitione motus ad lidem. Sed interest quibus articulis temporum vel ce.

tem homo percipere gratiam,ex quo

incipit

locum,vt:leispotiusquosgcnethliacosappe]laverunt,
qui de natalibus nascentium mores et eventa conje-

ctant.Quid enim dicant,cur una conceptione sub uno

sacramentorum gratia plenioret evidentior infundatur.Nonenim catecbumeni noncredunt, aut veroCornelius non credebat Doo.cum ciecmosynis et orationibus dignum se praeberet cui angelus mitteJebratione retur (Act. x, 1-4)
:

utique temporis puncto, eadem dispositione coeli et siderum, ut diversa singulis annotari omnino non
possent, lanta in
illis
:

prorsus non inveniunt

geminis diversitas fuerit, et facile animadvcrtunt, si

sed nullo
;

nisi anto credidisset

nullo

modo ista operaretur, modo autem credidisset,
:

volunt, responsaillaquae miseris venditant, nullius

artisexpositione.sed fortuitasuspicioneproferri.Sed

Non solum autem EJiti cum vulgata eonsentientes illa. At Ms9. conveuientes cum grseca lectione minime adduut, illa. Cujus quidem vocis loco iu autiquis luliui9 Uibliis reperire est, tlli : sed neutram vocem legisse videtur Augustinus, qui hic, u. 3, putat propositionem Non solum autem, compleri Bubiutellectis bisee verbis,
1
:

utde requa; agiturpotius loquamur, ad frangendam atquedejiciendamsupprbiambominum ingratorum gratiae Dei, et audentium gloriari de meritis suis, istacommemorantur. Cum enim nondum nati fuissent,
Grntia enim Dei sah<i facti surnus, Islbsec verba deBunt hic iu Er. et plerisque Mss. s Er. et quatuor Mss., y>-aUx vocationi.
1

:

et,

lsaac promissus est. * Sic Mss. Editi vero, possem.

M3

LIIWU PRIMUS.
sunt inomenla meritorum?

414

neque uliquid egissent bonum vel malum, non ex operibus, sed ex vocante diclum est ei, Quia major serviet minori. Vocantis est ergo gratia; percipientis vero

An

forte

gratiam consequentersuntoperabona,non quae gra-

tiam pariant, sed quae gralia pariantur. Non enim ut ferveat calefacit ignis,sed quiu fervet; nec ideo bene currit rota ut rolunda sit, sed quia rotunda est sic
:

naturarum? quis hoc intelligat, una inatrc, ex uno concubitu, ex uno crcatore? An quemadmodum ex eadem terra idem creator produxit diversa animantium atquc gigncntium genera, ita ex eodem hominum conjugio atque com1

sunt aliqua ex uno patre, ex

nemo propterea bene operatur ut accipiat gratiain, sec quia accepit. Quomodo cnim potest juste vivere, qui non fuerit justificatus ? quomodo sancte vivere,
qui non fuerit sanctificatus
? vel

plexu produxit in geminis diversam prolem, unam quam diligerct, alteram quam odisset? Nulla ergo
electione
2
,

antequam

esset

quod

eligeretur. Si

enim

non
tia,

fueritvivificatus? Justificat

stificatus possit vivere juste.
:

omnino vivere ',qui autem gratia, utjuPrima est igitur gra-

secunda opera bona 2 sicut alio loco dicit, Ei autem qui operatur, merces non imputatur secundum graliam, sed secundum debilum (Rom. iv, 4). Sicut illa immortalitas post opera bona, si tamen vel ipsa
ex debito poscitur
certavi,
:

bonus factus est Jacob, ut placeret; unde placuit antequam fieret, ut bonus fieret? Non itaque electus est ut fieret bonus, sed bonus factus eligi potuit. 5. An ideo secundum electionem,qui&ommum Deus preescius etiam futuram fidem vidit in Jacob nondum nato ut quamvis non exoperibus suis j ustificari quiaque mereatur,quandoquidem bene operari nisi justi;

sicut

idem

ait,

Bonum

certamen

cursum consummavi, fidem servavi; deccetero

non potest,tamen quia ex fide justificatgentes Deus (G«Ja*.in,8),nec credit aliquis nisi libera voluntate, hanc ipsam fidei voluntatem futuram praeficatus

superest mihi corona justitix,

quam
(II
fit

reddet mihi Doiv, 7, 8).
3
.

vidensDeus.etiam nondum natum praescientia,quem
justificaret, elegerit? Si igiturelectio per praescien-

minus

in illa die justus judex
dixit, reddet,

Tim.

Forte

enim quia

jam

ex debito

Cum

tiam,praescivitautemDeusfidemJacob;undeproba3

vero ascendens in altum captivavit captivitatem, non reddidit, sed dedit dona hominibus (Ephes. iv, 8).

quianon etiam ex operibus

Uude enim

ipse Apostolus

tunquam debilum reddi

elegit eum? Si propterea nondum nati erant, et nondum aliquid egerant quia bonum seu malum; ita etiam nondum crediderat

sibi praesumeret, nisi prius indebitam gratiam percepisset, qua justificatus bonum agonem certaret?

aliquis
Ita

3 eorum. Sed praescientia vidit crediturum ? praescientia videre poterat operaturum ut quo:

Fuit enim blasphemus

et persecutor et injuriosus;

modo

dicitur electus propter fidem futuram,

quam

sed misericordiam consecutus est, ut ipse testatur credens utique in eum qui justifi(I Tim. i, 13)
:

praesciebat Deus, sic alius possit dicere, propterfu-

non pium, sed impium (Rom. iv, 5), ut justificando pium faciat. 4. Non ex operibus, inquit, sed ex vocante dictum est ei, Quia major serviet minori. Ad hoe pertinet quod ait, Cum enim nondum nati fuissent, neque alicat,

tura opera potius electum.quae nihilominus praasciebat Deus.Quapropter unde ostendit Apostolus non

exoperibus dictum esse, Major serviet minori? Si quo-

niam nondum

non solum non ex operidictum est,qnia utrumque deerat bus,sed nec exfide
nati erant 4 ;

nondum
telligi

natis.

Non

igitur ex praescientia voluit in-,

quid egissent bonum aut malum; ut posset dici, Non ex operibus, sed ex vocante. Unde occurrit animo quaerere, cur dixerit,

ret.

factam electionem minoris, ut major ei serviVolens enim ostendere non ex operibus factam,
intulit, dicens,

Ut secundum electionem propositum
est

propterea
Alioquin

Cum enim nondum
bonum
seu

nati

Dei maneret?

Quomodo

enim

justa, aut qualis-

fuissent, neque

aliquid egissent
:

malum.
electio

cumque omnino

electio, ubi nulla distantia est? Si

poterat ei dici

Sed jam sciebatDeus quis
illa
si

enim nulio merito electus est Jacob nondum natus et nihil operatus, nec omnino eligi potuit nulla existente differentia qua eligeretur. Item si nullo merito

quid esset acturus.
facta sit quaeritur
:

Quamobrem unde
quia

non ex operibus, quae

non erant
ipsa erat
6.
:

in

nondum

natis; nec ex fide, quia nec

improbatus est Esau, quia

et ipse

nondum

na-

tus et nihil operatus erat,
serviet

cum

diceretur, Et major

An dicendum

unde igitur? est quod nulla

electio fuerit,

non

potest?

minori; quomodo ejus improbatio justa dici Qua ergo discretione, quo aequitatis exa-

existente aliqua diversitate in utero matris vel fidei,

mine quod sequitur intelligimus, Jacob dilexi, Esau autem odio habui? Quod quidem scriptum est in propheta qui longe posterior prophetavit, quam sed tamen illa sententia illi nati et mortui sunt videtur commemorata, qua dictum est, Et major
:

veloperum,velquorumlibetomninomeritorum?Sed dictum est, Ut secundum electionem propositum Dei
maneret. Et ideo quaerimus,quiadictum
est. Nisi forte

sic est distinguenda sententia, non ut intelligamus tanquam ideo non ex operibus, sed ex vocante dictum

esse,

Major

serviet

minori, ut secundum electionem
;

serviet minori; et

antequam

nati et aliquid operati

propositum Dei maneret

sed ita potius, ut ad hoo de

essent.
si

Unde igitur ista electio, vel quatis electio, nondum natis nondumque aliquid operatis nulla
:

Mss. Corbeienais et Victorinus Quomodo nec sancte vivere, qui non fuerit sanctifiratus ; nec omnino vi«

vere, etc.

Lov., secunda operatio bona, At Eni. Er. et Mss., se~ cunda opera bona. 3 ln B.,jam sit ex debito. Er. Lugd. Ven. Lov, secuti
-

Bumus.

M.

Vaticani Mss.: Nam quemadmodum ex una terra. Sic Mss. At editi, electio est. 3 Editi Sed sicut prsescientia vidit crediturum. Mss. tres Vaticani Si prxscientia etc. Corbeiensis et Genovefsanus Sed prsescientia vidit crediturvm? omisso, sicut. * Lov.: Sed in quoniam nondum nati erant. Am. et Er.: Sed quoniam, etc; omiBBO, si. At Mss. ; Si quoniam omisso, sed.
i

-

:

:

:

115

DE DIVERSIS QILESTIONIBUS AD SIMPLICIANUM,
accipiatur, ne aliqua electio hic possit intelnati fuissent, neque aliquid

S.

AUGUSTINI
est est

116

nondum natis et nondum aliquid operatis exemplum
datum
ligi.

destinavit et Jacob ut ei major serviret, quia futura

ejus
ait,

Cum enim nondum

bona opera praesciebat, et falsum Non ex operibus. Si autem verum

jam quod
quod non
na;

malum,ut secundum electionem propositum Dei maneret; id est, neque aliquid egissent bonum aut malum, ut propter ipsam actionem
egissent sivebonum sive

ex operibus, et inde hoc probat, quia de
tis

nondum

nondumque
:

aliquid operatis hoc dictum

unde

nec ex
erat

fide, quae in

nondum

natis similiter

nondum

electio aliqua fieret ejus qui

bene egerat

nulla esset electio bene agentis,

cum ergo secundum quam
:

maneret proposilum Dei, non ex operibus, sed ex vocante, id est, ex eo qui vocando ad fidem gratia justificat impium, dictum est ei, Quia major serviet minori. Non ergo secundum electionem propositum Dei manet, sed ex proposito electio id est, non quia invenit Deus opera bona in hominibus quae eligat,
:

Esau odio habetur antequam nascatur? Quod enim fecit Deus ea quae diligeret, nulia quaestio est. Si autem dicamus eum fecisse quae
quo
ioerito

odisset,

absurdum

est,

accurrente alia Scriptura

et

dicente, Neque enim odio habens aliquid constituisses,
et

nihil odisti

horum quse fecisti (Sap. xi, 25). Quo enim
sol,

merito sol factus est
tanta
illo inferior, vel

aut quid offendit luna ut

quid promeruit ut sideribus

manet propositum quia illud manet ut justificet credentes, ideo invenit opera quae jam eligat ad regnum ccelorum. Nam nisi esset electio, non essent electi, nec recte
ideo
diceretur, Quis accusabit adversus electos Dei {Rom. vm,33)?Nontamenelectio praeceditjustificationem,

justificationis ipsius; sed

caeteris tanto clarior crearetur?

Sed haec omnia bo-

sed electionem justificatio. Nemo enim eligitur, nisi jam distans ab illo qui rejicitur. Unde quod dictum

Dcus ante mundi constitutionem (Ephes. i, 4); non video quomodo sit dictum, nisi praescientia. Hic autem quod ait, Non ex operibus, sed ex vocante dictum est ei, Quia major serviet miest,

Quia

elegit nos

nori; non electione meritorum, quae post justificationem gratiae proveniunt, sed liberalitate donorum Dei voluit intelligi, ne quis de operibus extollatur. Gratia

na creata sunt quaeque in genere suo. Non enim diceret Deus, Solem dilexi, lunam autem odio habui; aut, Lunam dilexi, stellas autem odio habui sicut dixit, Jacob dilexi, Esau autem odio habui. Sed illa omnia dilexit, quamvis excellentiae diversis gradibus ordinata; quoniam vidit Deus quia bona sunt, cum dicto ejus sunt instituta (Gen. i) ut autem odisset Esau, nisi injustitiae merito, injustum est. Quod si concedimus, incipit et Jacob justitiae merito diligi. Quod si verum est, falsum est quod non ex operibus, An forte ex justitia fidei? Quid ergo te adjuvat. Cum cnim nondum nati fuissent ? quandoquidem in
:
:

nondum
set

nato nec justitia

fidei poterat esse.

9. Vidit

itaque Apostolus quid ex his verbis posvel legentis occurrere, statim-

enim Dei

salvi facti

sumus;

ct

hoc

animo audientis
:

non ex nobis, sed Dei donum est : non ex operibus, ne forte quis extollatur (Id. n, 8, 9). 7. Quaeritur autem, utrumvelfides mereatur hominis justificationem an vero nec fidei merita praecedant misericordiam Dei, sed et fides ipsa inter dona gratiae numeretur. Quia et hoc loco cum dixisset, Non
;

est

que subjecit Quid ergo dicemus? numquid iniquitas apud Deum? Absit. Et quasi docens quomodo abMoysi enim dicit, inquit, Miserebor cui misertus sit
:

misericordiam prsestabo cui misericors fuero. Quibus verbis solvit quaestionem, an potius arctius
ero, et

colligavit?
si

Idipsum

est

enim quod maxime movet,
erit, et

ex operibus; non ait, sed ex fide dictum major serviet minori : ait autem, sed ex vocante.

est ei,

Quia

miseretur cui misertus

misericordiam prae-

Nemo

stabit cui

misericors fuerit, cur ha?c misericordia

enim

credit, qui

non vocatur. Misericors autem Deus
;

defuit Esau, ut etiam ipse

per illam esset bonus,

quia mevocationem potius,quam praeccrita fidei sequuntur dunt. Quomodo enim credent, quem non audierunt? et
vocat, nullis hoc vel fidei meritis largiens

quemadmodum

per illnm bonus factus est Jacob.
et

An

ideo dictum est, Miserebor cui misertus ero,

miseri-

quomodo audient sine prxdicante (Rom. x, l'i)?Nisi ergo vocando pracedat misericordia Dei, nec credere quisquam potest, ut ex hoc incipiat justificari, et accipere facultatem bene operandi. Ergo ante omne meritum est gratia. Etenim Christus pro impiis mortuus est (Id. v,6). Ex vocante igitur minor accepit, non ex ullis meritis operum suorum, ut major ut etiam quod scriptum. Jacob dilexi, ei serviret ex vocante sit Deo, non ex nperante Jacob. 8. Quid dcinde Esau, quod servit minori et quod
:

cordiam prsestabo cui misericors fuero, quia cui misertus erit Deus ut eum vocet miserebitur e.jus ut credat; et cui misericors fuerit ut credat, miseri1
,

cordiam praestabit, hoc est faciet eum misericordem, ut etiam bene operetur? Unde admonemur,
nec ipsis operibus miscricordiae
tere gloriari et extolli,

quemquam
quasi suis

opor-

quod

cis

Deum

promeruerit; quandoquidem ut haberet ipsam misericordiam ille proastitit, qui misericordiam praestabit cui misericors fuerit.

Quod

si

eam credendo

se

meruisse quis jactat, noverit

eum

sibi pra^stitisse ut

scriptumest,£saMawYemorfzo/t«/^a',quibusmalissuis

crederet, qui miseretur inspirando fidem, cujus mi-

hoc meruit,

cum et ipse nondum

natus fuisset, neque

sertus est ut adhuc infideli vocationem impertiret.

mali,quandodictum est, Et ma/0rimu'dJm»0n7Anfortequemadmodumilludde Jacobnu II ismoritis Itonffl actionisdictumestjtaKsau nullis meritis malre actionis odiosus?Si enim quia pra^sciebat Deus futura ejus opera mala, proptcrea
aliquid egisset boni aut

Jam enim discernitur

fidelisab impio. Quid

enim ha-

bes, inquit, quod non accepisti? Si

autem
(\

et arcepisti,

quid gloriaris quasi non acceperis
1U.
1

7)? Recte quidem hob; sed cur haec misericordia
iv,

Cor.

Editi, ut

eum

vocet

misericors. Abest, misericors, a

eum

praedcstinavitutserviretminori; proptereapree-

inelioribus Mss.

;

117

LlBl

!t

PKIUUS.
niamus
;

HS
scd ctiam ex
illa

ut ct subtracta est ab Esau, ut non sic vocaretur, misericors vocato inspiraretur fidcs ', ct credens quia noluit? iicret ut bene operaretur ? An ibrte ei Deus Si ergo Jacob ideo credidit quia voluit,non

intcntionc qua et alio

loco dicit,

Cum

tiniorc
;

et

trcmore vestram ipsorum
cst

salutcm operamini

Dcus enim

qui operatur in

volns ct vclle ct operari, pro

bona voluntate (Philipp.

donavit fidem, sed
et

volendo prtestitit, habuit aliquid quod non accepit. An quia nemo

eam

sibi ipse

potest credere nisi

vclit,

nemo
;

velle nisi

vocctur,

potest pnestare ut vocetur, vocando Deus praestat et (idem quia sine vocatione non potest quisquam credere, quamvis nullus cre-

nemo autem

sibi

ii, 1:2, 13). Ubi satis ostendit etiam ipsam bonam voluntatem in nobis operante Deo fieri. Nam si propterea solum dictum est,Mm volentis neque currcntis, sed misercntis est Dei, quia voluntas hominis

Quomodo enim credenl, quomodo audient sine prxdicante ? Nedierunt aut mo itaque credit non vocatus sed non omnis credit vocatus. Multi enim sunt vocati, pauci vero electi utique ii qui vocantem non con(Matlh. xx, 16)
dat invitus
?

?

quem non au-

:

:

tempserunt, sed credendo secuti sunt volentes autem sine dubio crediderunt.Quid est ergo quod sequitur, Igitur non volentis neque currentis, scd mi;

sola non sufficit ut juste recteque vivamus, nisi adjuvemur misericordia Dei potest et hoc modo dici, Igitur non miserentis est Dei, sed volentis est hominis, quia misericordia Dei sola non sufficit, nisi consensus nostrae voluntatis addatur. At illud manifestum est, frustra nos velle, nisi Deus misereatur illud autem nescio quomodo dicatur, frustra Deum misereri, nisi nos velimus. Si enim Deus miseretur, etiam volumus: ad eamdem quippe misericordiam pertinet ut velimus. Deus cnim est qui
; :

Dei? An quia nec velle possumus nisi vocati,et nihil valet velle nostrum,nisi ut perficiamus adjuvet Dcus? Opus est ergo velle et currerc.
serentis est

operatur in nobis
late.

et velle et

operari, pro bona volun-

Non enim

irustra diceretur,£t in terra
n, 14)
;

pax homini-

quaeramus utrum Dei donum sit voluntas bona, mirum si negare quisquam audeat. At enim quia non praecedit voluntas bonavocationem,
si

Nam

bus bonne voluntatis (Luc.

et,

Sic currite ut

sed vocatio

bonam voluntatem, propterea

vocanti

Non tamen volenlis neque currentis, sed rniserentis est Dei, ut quod volumus adipiscamur, et quo volumus perveniamus. Noluit ergoKsau et noncucurrit: sed et si voluisset
comprehendatis
(1

Cor. ix, 24).

Deo recte tribuitur quod bene volumus, nobis vero tribui non potest quod vocamur. Non igitur ideo dictum putandum est, Non volentis neque currentis,
sed miserentis est Dei, quia nisi ejus adjutorio

non

etcucurrisset,Dei adjutorio pervenisset,qui eietiam

possumus
13.

adipisci

quod volumus, sed ideo

potius,

vocando prsestaret, nisi vocatione contempta reprobus fieret. Aliter enim Deus praestat ut velimus,aliter praestat quod voluerimus.Ut velimus enim et suum esse voluit et nostrum suum vocando, nostrum sequendo.Quod autem voluerimus solus praestat, id est, posse bene agere, et semper
velle et currere
;

quia nisi ejus vocatione non volumus.

Sed

si

vocatio ista ita est effectrix bonae vo-

beate vivcre.
hil

Verumtamen Esau nondum
?

natus, ni-

omnis eam vocatus sequatur,quomodo verum ev\t,Multi vocati, pauci electi ? Quod si verum est, etnon consequenter vocationivocatus obtemperat,atqueut non obtemperet in ejus estpositum voluntatc.recte etiam dici potest,Igitur non miserentis
luntatis, ut
1

horum

posset velle seu nolle.Cur ergo in utero

Dei, sed volentis atque currentis est

hominis

;

quia

positus improbatus est
ficultates,

Reditur enim ad

illas dif-

miscricordiavocantisnonsufficit.nisivocatiobedientia

non solum sua obscuritate, sed etiam nostra tam multa repetitione molestiores. 11. Cur enim est improbatus Esau nondum natus,qui neccredere poteratvocanti.nec contemnere vocationem 2 nec boni vel mali aliquid operari ?
,

consequatur.An forteilliqui hoc modo vocatinon

consentiunt,possent alio
fidei

modo vocati accommodare

pauci clecli

illud verum sit, Multi vocati, quamvis multi uno modo vocatisint, tamen qwia non omnes uno modoaffectisunt,illi soli

voluntatcm,ut et
;

ut

Si praescientia Dei futurae malae voluntatis

ejus,cur

non

et Jacob praescientia Oei approbatus est futurae

scquantur vocationem, qui ei capiendae reperiuntur idonei et illud non minus verum sit, lgiturnon vo;

bonae voluntatis ejus?
potuisse
eo quod

Quod

quemquam nondum in

vel

semel concesseris, approbari vel improbari ex
si

lcntis

neque currcntis, sed miserentis
vocavit,

est Dei,

qui hoc

modo
venit
;

quomodo aptum

erat eis qui secuti

illo erat,

sed quia Deus futu-

rum

esse prsesciebat; conficitur

eum

potuisse etiam

sunt vocationem? Ad alios autem vocatio quidem persed quia talis fuit qua moveri non possent,

ex operibus approbari, quae in
praesciebat,
;

illo

Deus futuraesse

quamvis nondum esset aliquid operatus et omnino te nihil adjuvabit quod nondum nati erant, cum dictum esset, Et major serviet minori, ut hinc ostendas non ex operibus dictum,quia nondum quidquam erat operatus.
12. Illa

nec eam capere 2 apti essent,vocati quidem dicipotuerunt sed non electi et non jam similiter verum
:

estjgitur non miserentis Dei.sed volentis atque currentis est

hominis
si

:

quoniam non potest

effectus mi-

sericordiae Dei esse in
ille

misereatur,

homo

hominis potestate, ut frustra nolit; quia si vellet etiam

etiam verba

si

diligenter attendas. Igitur
est

non

volcntis

neque currentis, sed miserentis

Dei

non hoc Apostolusproptereatantum dixisse videbitur, quod adjutorio Dei ad id quod volumusperve1

ipsorum misereri, posset ita vocare, quomodo illis aptum esset,ut et moverentur et intelligerentet sequerentur.Verum est ergo, Multi vocati, pauci eiecti.
Huc Mss. auctoritate revocavimus negantein particulam, quce in ante editis exciderat. * Sic Mss. At editi, ut eam capere.
1

1

e Vaticanis Mss., hic addit, ut crederet. Sorbonicus Mss., vocantem.

Unus

119
Illi

DE DIVERSIS QtLESTIOMBUS AD SIMPLICIANUM,
'
:

S.

AUGUSTINI
in universa terra
?

120 Hoc au-

illiautem enim electi,qui congruenter vocati qui non congruebant neque contemperabantur vocationi, non electi, quia non secuti, quamvis vocati. Iteni verum est, Non volentis neque currentis,sed miserentis est Dei
;

annuntietur nomen

meum

quia etiamsi multos vocet,eorum

ta-

tem subjecit Apostolus documentum,quo probaret quod supra dixerat, Igitur non volentis neque currentis, sed miserentis est Dei. Tanquam enim ei diceretur, Unde hoc doces ? Dicit enim Scriptura, inquit, Pharaoni, Quia od hoc te excitavi, ut
in te

miseretur, quos ita vocat,quomodo eis vocari aptum est, ut sequantur. Falsum est autem si quis

men

ostendam

potentiammeam,et

ut

annuntietur nomen

meum
Consit.

dicit, Igitur

non miserentis

Dei, sed volentis atque

in universa terra. Utique hinc

ostendens quod non

currentiseet hominis: quia nullius Deus frustra miseretur
;

volentis neque currentis, sed miserentis est Dei.

cujus autem miseretur,sic

eum

vocat, quo-

cluditque
,

ita,

Ergo cujus vult miseretur,et quemvult
ne-

modo

scit ei

congruere, ut vocantem non respuat.

14. Hic dicet aliquis

vocatus, ut vellet

Gur ergo Esau non sic est obedire? Videmus enim alios
:

obdurat cum superius non utrumque dictum Neque enim quomodo dictum est, Non volentis

que currentis, sed miserentis

aliter iisdem rebus demonstratis vel significatis ad credendum moveri. Sicut exempli gratia, Simeon

tum

est,

non nolentis

!

est Dei ; sic etiam dicneque contemnentis, sed

obdurantis est Dei. Unde datur intelligi,quod infra

in

Dominum nostrum Jesum Christum adhuc

in-

utrumque posuit,£r^o
ut obduratio Dei
sit

cujus vult miseretur, et

quem

fantem parvulum credidit, Spiritu ei revelante cognoscens (Luc. n, 25). Nathanael ad unam sententiam, quam ab illo audivit, Priusquam te Philippus
vocaret,cum esses sub arbore
fici,

vult obdurat, itd. sententiae superiori

posse congruere.
:

vidi te

;

respondit,
i,

Rabbi, tu es Filius Dei, tu es rex Israel (Joan.
49).

48,

non ab illo irrogetur aliquid quo sit homodeterior, sed tantum quo sit melior non erogelur. Quod si fit nulla distinctione meritorum,quis non erumpat in eam vonolle misereri

ut

Quod

tanto post quia confessus est Petrus, me-

cem.quam
mihi

ruit audire

quod beatus
Galilsae,

sit, et

quod

ei

darentur

claves regni ccelorum (Matth. xvi, 16-19). Miraculo

sibi ipse objecit Apostolus ? Dicis itaque Quid adhuc conqueritur ? nam voluntati ejus ; quis mz5^7?Conqueriturenim Deus saepe de homini-

quod initium signorum Joannes evangelista commemorat, aqua in viJesu
facto
in

Cana

bus,sicutperinnumerabilesapparetScripturarumlocos.quodnolintcredereetrectevivere. Undefideleaet
facientesvoluntatemDeiconversaridicuntursinequeillis non queraturScriptura. Sed,Quid c.onqueritur ,ait?n«m voluntati ejus quisresi-

num

conversa, crediderunt in

eum

discipuli ejus
2
:

(Joan. n, ll).Multos

loquendo incitavit ad fidem multi nec suscitatis mortuis crediderunt. De cruce atque morte eius conterriti etiam discipuli titubarunt et tamen latro tunc credidit, cuni eum non
;

rela (Luc. i,6),quod de

stit,qu&ndocujus vult miseretur,et

quem

vult obduratl

praestantiorem videret in operibus, sed consortio
crucis aequalem (Luc. xxm, 40-42). Unus etiam de numero discipulorum post ejus resurrectionem, non tam viventibus membris, quam recentibus cicatrimulti ex eorum nucibus credidit (Joan. xx, 27) quibus crucifixus est, qui videntes eum mero a
:

Ettamenintueamursuperiora,etindenostram,quantum ipse Dominus adjuvat, sententiam dirigamus. 16. Ait enim paulo ante, Quid ergo dicemus? numquid iniquitas est apud Deum ? Absit. Sit igitur hoc fixum atque immobile in mente sobria pietateatque stabili in lide*,quod nulla est iniquitasapudDeum
:

atque
rat,

ita tenacissi

me

firmissimeque credatur, idipvultobdu-

miracula facientem contempserant discipulis
preedicantibus et in

eum

sumquod Deusruj usvultmiseretur etquem

nomine ejus

talia facientibus
sic, alius

hocest,cujusvult misereturetcujusnonvultnon

crediderunt (Act. n-iv).

Cum

ergo alius

miseretur, esse alicujus occultee atque ab

humano

moveatur ad fidem, eademque res saepe alio modo dicta moveat,alio modo dicta non moveat; aliumque moveat,alium non moveat;quis audeat diceredefuisseDeo modum vocandi.quoetiamEsauad earo fidem mentem applicaret, voluntatemque conjungeret,in qua Jacob justificatus est?Quod si tanta quoque potest esse obstinatio voluntatis, ut contra

autem

sic

modulo investigabilis aequitatis.quae in ipsis rebus humanis terrenisque contraotibus animadvertenda est;in quibusnisisupernee justitiae quaedamimpressa vestigia teneremus,nunquam in ipsum cubile ac penetrale sanclissimum atque castissimum spiritualiumpraeceptorum nostrae inlirmitatis suspiceretatque inhiarct intentio.Beatiquiesuriuntetsitiuntjustitiam,quoniamipsisaturabuntur (Malth.\fi).\n ista
igitur siccitate vitae conditionisque mortalis, nisi as-

omnes modos
sio
3
;

vocationis obdurescat mentis aver-

queeritur

utrumde divinapcenasit
4

ipsaduritia,

cum Deusdeseritnonsicvocando,quomo(Joad

fidem

pergeretur desuper velut tenuissima quaedam aura
justiti;o,citiusaresceremus quamsitiremus.Quapropter

moveri potest.Quis enimdicatmodum quoeipersuaderetur ut crederet, etiam Omnipotenti defuisse? 15. Sed quid hoc quserimus, cum ipse subjungat
Apostolus, Dicit enim Scriptura Pharaoni, Quia ad hoc te excitavifUt ostendamin le potentiam mcam,et ut
1

cum dando et

accipiendo inter se

hominum

so-

cietas connectatur,dentur

autem

et

accipiantur vel

debitavel non debita; quis non videat iniquitatisargui

Tres Vaticaui codices, qui congruebant vocalioni.
Er. et plerisque Mss., invttnvit.

a s

neminem posse,qui quod sibi debetur, exegerit? nec eum certe.qui quodei debetur,donare voluerit? hoc autem non esse in eorum qui debitores sunt.sed
»

Corbeiensis Ms., evrsio. Victorinus, adversio. * Editi Cum enim Deus deterit... ijuis etiom dicat modum, etc. Corbeieusis codex Cum eum Deui deserif, etc. Tuui cuui aliis Mbs., quis enim dtcat modum.
:

:

1

Sic Er. et aliquot Mss. At Lov., non volentis. Editi, stabili fide; ouiissa particula, in, quam

ex

Corbeieusi Ms. revocamuB.

;

121
in ejus cui debetur arbitrio ? Ilaec

LIBEft PRIMUS.
imago,
vel, ut su-

122

pra

dixi,
1

vestigium negotiis

hominum

de fastigio

summo

aequitatisimpressumest.Suntigituromnes

homines (quandoi|uidem, ut Apostolus ait, In Adam Cor. xv, 22], a quo in universum omnes moriuntur genus humanum origo ducitur ollensionis Doij una quaidam massa peccati, supplicium debens divinaj summacque justitiae, quod sive exigatur, sive donetur, nulla est iniquitas. A quibus autem exigendum, etquibusdonandum sit,superbejudicantdebitores: quemadmodum couducti ad illam vineam injuste indignati sunt,cum tantumdem aliis donaretur.quantum illis redderetur (Matth. xx, H). Itaque hujus impudentiam quasstionis ita retundit Apostolus homo,tu quises,qui respondeasDeo? Sicenim respondet Deo, cum ei displicct quod de peccatoribus conqueritur Deus. quasi quemquam Deus peccare cogat, 2 quibusdam peccantibus misericorsi tantummodo diam justificationis sua) non largiatur.et ob hocdicatur obdurare peccantes quosdam, quia non eorum miseretur,nonquiaimpellitutpeccent.Eorumautem non miseretur, quibus misericordiam non esse praebendam, aequitate occultissima et ab humanis sensibus remotissimajudicat. Inscrutabiliaenim sunt ju[

I

Apostolum in Adam moriuntur, unam dicit esseconspersioncm omnium. Etquamvisaliud vasfiatinhonorem,aliud incontumeliam tamenet illud quod fit in honorem, necesse est ut carnale esse incipiat, atqueindeinspiritualem consurgataetatem Quandoquidem jam in honorem factierant,et inChristo jam nati erant sed tamen quoniam parvuloB adhuc alloquitur, ctiam ipsos carnales appellat, dicens Non
; 1
.

:

:

potui loqui robis quasi spiritualibus, sed quasi carnalibus. Quasi parvulis in Christo lac vobis

potumdedi,non

escam; neque cnim
testis;

poteraiis: sed nec adhuc quidem po-

adhuc enim estiscarnales. Quamvis ergo carna;

les eos esse dicat
illo

tamen jam
pote.stis,
;

in Christo natos, et in

:

parvulos, et lacte potandos. Et quod adjungit,
ostendit proficientes futueis spiritualiter re2

Nec adhuc quidem

rum

esse ut possint

quia.jam in

natisgratiafueratincboata .Ergojam vasaerant in honorem facta, quibus adhuc tamen recte dicerctur,

homo, tu quis
recte dicitur,

es,

qui respondeas Deo? Et
eis

si

talibus
ita

multo rectius

qui vel

nondum

regeneratisunt.veletiamin contumeliam

facti.lllud
sit

tantummodo inconcussa
iniquitas

fide

teneatur,quod non

apud
ille

Deum
a

:

qui sive donet, sive exigat de-

bitum, nec

quo

exigit, recte potest

de iniquitate

dicia ejus,

e.t

investigabiles

viae

ipsius (Rom. xi, 33).

ejus conqueri, nec
ritis gloriari.

ille

cui donat, debet de suis menisi

Gonqueritur autem juste de peccatoribus,tanquam de his quos peccare ipse non cogit. Simul etiam ut hi

Et

ille

enim,
est

quod debetur, non

reddit
18.

:

et ille

non habet.nisi quod accepit.
hoc
loco, si
et illud

quorum miseretur, hanc quoque habeant vocationem ut dum conqueritur Deus de peccatoribus,
;

conpungantur corde, atque ad ejus gratiam convertantur. Juste ergo conqueritur,et misericorditer.

Dominus adjuverum sit, quod vet, viderequemadmodum scriptum est, Nihil odisti eorum qux fecisti (Sap. xi,
Sed enitendum
25)

Sed si hoc movet, quod voluntati ejus nullus resistit, quia cui vult subvenit, et quem vult deserit cum et ille cui subvenit, et ille quem deserit, ex eadem massa sint peccatorum et quamvis debeat uter17.
,

que supplicium, ab uno tamen exigatur,alteri donehomo, tu quis es, qui retur si hoc ergo movet spondeas Deo? Arbitror enim subeadem significatione positum,quod dictum est, homo; sub quo et illud dicitur, Nonne homines estis, et secundum hominem ambulatis ? Ibi enim carnales et animales notantur hoc nomine, quibus dicitur, Non potui loqui vobis quasi
:

Esau autem odio habui (Mulach. i, 2, 3). Si enim propterea Esau odio habuit, quia vasfactum eratin contumeliam.et aliud vas in honorem, aliud in contumeliam idem figulus fecit, quomodo nihil odisti eorum qux fecisti ? Ecce enim odit Esau, quod vas ipse fecit in contumeliam. Qui
;

et illud, Jacob dilexi,

;

nodus

ita solvitur, si

intelligamus

omnium creatura-

rum esse artificem Deum. Omnis autem creatura Dei bona est (1 Tim. iv, 4); et omnis homo in quantum homo est, creatura est, non in quantum peccator est.
Estergo creator Deus
et corporis et

animi humani.
:

spiritualibus, sed quasi carnalibus

;

et illud,

Nondum

enim
estis

poteratis

:

sed neque

adhuc

potestis,

adhuc enim
(Id.

Neutrum horum malum, et neutrum odit Deus nihil enim odit eorum quae fecit. Est autem animus praestantior corpore Deus vero et animo et corpore,
;

curnales

(I

Cor.

hnmo non
Deo
?

percipit

m, qux

1-4), et illud,

Animalis autem
n, 14).

sunt Spiritus Dei
es,

utriusqueeffectoretconditor, necoditinhominenisi peccatum. Est autem peccatum hominis inordinatio

His ergo dicitur,

homo, tu quis

qui respondeas

figmentum ei qui se finxit, Quare me sic fecisti ? Aut non habet potestatem figulus tuti, et eademconspersionefacerealiudquidem vas in honorem, aliud in contumeliam? Eo ipso fortasse satis ostendit se homini carnali loqui quoniam hoc limus ipse
dicit
;

Numquid

atque perversitas id est, a praestantiore Conditore aversio,etad condita inferioraconversio.Non igitur odit Deus Esau hominem, sed odit Deus Esau pecca;

torem. Sicut dicitur de Domino, In sua propria venit, quibus item et suieumnonreceperunt(Joan. i, 11) ipse dicit, Vos propterea non auditis, quia non estis ex
:

unde prirnus homo formatus est et quia omnes, ut jam commemoravi, secundum eumdem
signifioat,
:

Tres Vaticani Mss., summs. Pauloque post iidem libri habent, a quo universum genus humanum origiaem
1

ducit offensionis Dei. 2 Mss., ted tantummodo. Atque unus ex his Gonovefeeus proxime ante addit, cum ipse neminem peccare cogat. Alius autem ex Vaticanis infra, pro largiatur et dicatur, habet largitur et dicitur.

Quomodo sui, quomodo non ex Deo : dictum est de hominibus, quos ipse Dominus fecerat illud de pcccatoribus, quos ipse Dominus arguebat ? iidem tamen ipsi et homines et peccatores sed homines Dei conditione, peccatores
Deo
(Id.

vin, 47).

nisi quia illud

;

;

*

J

Quatuor Mss., gratiam. Victorinub codex, inckoatum.

:

123

DE DIVERSIS QU.ESTIONIBUS AD SIMPLTCIANUM,
sux

S.

AUGUSTINI

124

propria voluiitate. Quod ergo Jacobdilexit,numquid
peccator non erat? Sed dilexit in eo non culpam
delebat, sed gratiam

quam

quam

donabat.
v, 6)

Nam et Christus
:

qux prxparavit in gtoriam. Etenim obduratio illa impiorum utrumque demonstrat, et quid timendum sit, ut quisque piein vasa misericordix, tate
gratiae misericordiee Dei, qui in
aliis
git,

pro impiis mortuus est (Rom.
impii permanerent
*,

non tamen ut

sed ut justificati ab impietate
in

converterentur*,credentes

eum

qui justiticat im-

agendaesint aliorum pcena quid donet ostendit.Si autem illa,quam de aliis exi; ;

convertatur ad

Deum

et quantae

enim Deus impietatem. Itaque in aliis eani punit per damnationem, in aliis adimit perjustiticationem,quemadmodum ipsejudicatesse faciendum illis judiciis inscrutabilibus. Et quod ex numero impiorum, quos non justificat, facit vasa in contumeliam, non hoc in eis odit quod facit quippe in quantum impii sunt, exsecrabiles sunt in quantum autem vasa fiunt, ad aliquem usum fiunt, ut per eorum ordinatas pcenas vasa quae fiunt in honorem proficiant.Non ilaqueoditDeus,nec in quantum homines sunt, nec in quantum vasa sunt id est, nec quod in eis facit creando, nec quod in eis facit ordinando nihil enim odit eorum qua? fecit. Sed tamen quod vasa eos facit perditionis, ad usum correctionis aliorum facit. Odit enim in eis impietatem 3 quam ipse non fecit.Sicut enimjudex in homine odit furtum, sed non odit quod datur ad metallum illud enim fur, hoc.judex facit: ita Deus quod ex conspersione impioru m facit vasa perditionis, non odit quod
(ld. iv, 5)
;

pium

odit

non est justa pcena nihil donat aliis, a quibus eam uon exigit. Quia vero illa justa est, et nulla est iniquitas apud vindicantem Deum, quis sufficiat
agere gratias
gere,
16.
ei

qui hoc remittit,quod

si vellet

exi-

nemo
Quos

se recte diceret
et

:

vocavit nos,

non debere ? inquit, non solum. ex Ju-

;

dwis, sed etiam ex Gentibus: id est,vasa misericordiae quae

praeparatin gloriam.
:

Non enim omnesJu-

daeos,sed ex Judaeis

nec omnes omnes omninoho-

;

:

,

mines Gentium, sed ex Gentibus. Una est enim ex Adam massa peccatorum et impiorum,in qua et Juda?i et Gentes remota gratia Dei ad unam pertinent conspersionem, si enim figulus luti ex eadem conspersionefacitaliud vas in honorem,aliud vasin contumeliam manifestum est autem quod et ex Judaeis sunt alia vasa in honorem, alia in contume;

;

liarc

sicut ex Gentibus sequitur ut ad unam conspersionem omnes pertinere intelligantur. Deinde
; :

incipit reddere attestationes Prophetae 1 singulis ge-

facit, id est,

pereuntium

;

opus ordinationis suae in poena debita ,in qua occasionem salutis illi quorum
Sic

neribusconverso ordme.Prius enim
posterius ex Gentibus
:

dixit

exJudxis-,

miseretur, inveniant.

Pharaoni

dictum

est,

Ad hoc te excitavi, ut ostendam in te potentiam meam, et ut annuntietur nomen meum in universa
terra. Haec
tio

prius autem reddit testimonium pro Gentibus, deinde pro Judaeis. Etenim sicut Osee dicit, Vocabonon plebem meam, plebem.meam et

demonstratio potentiae Dei, et annuntianominis ejus in universa terra prodest eis ut
talis

non dilectam, dilectam : et erit in loco ubi dictum est, Nonpopulus meusvos, ibi vocabunturfilii Dei vivi De Gentibus intelligitur dirtum, quia non habebant
destinatum unum sacrificiorum locum, sicut Judaei Jerusalem.Missisunt autem ad Gentes Apostoli,ut in loco suo quique crederent.et ubicumque credidisin

timeant, et vias suas corrigant, quibus vocatio
congruit. Sic consequenter dicit
:

Si autem volens

Deus oslendere iram,
attulit in

et

demonstrare potentiam suam,

perditionem

multapatientia vasa irx,quseperfectasunt in : subauditur, Tu quis es, qui respondeas

sent,ibisacrificiumlaudis o.Terrent quibusdedit po-

testatem

filios

Dei

fieri

(Joun.

l,

12). Isaias

autem, in-

Deo? ut recurrente senlentia ad verbasuperiora,iste sit sensus Si volensDeus ostendere iram, attulit va:

quit, clamat pro Isrel.

Ne rursus omnes
3
,

Israelitae in

perditionem isse credantur
in

docet et inde facta alia

iree tu quis es, qui respondeas Deo? Non autem solum volens ostendere iram, et demonslrare potentiam suam attulit in multapatientia vasa irae, qnx perfecta

sa

;

honorem, alia in contumeliam. Si fuerit , inquit, numcrus filiorum lsrael quasi arena maris, reliquix
salvSB
fipnt.

Caetera ergo turba,

vasa

perfecta ad
et brevians

suntin perditioncm ; sed etiam quod sequitur, utnotas faceret divitias glorix sux in vasa misericordise. Quid enim prodestvasis perfectisin perdilionem.quod ea
patienter Deus sustinet, ut ordinate disperdat 5 ,uta-

perditionem. Verbum enim consttmmans
inquit, faciet

Dominus super terram

:

id

est.utcomilla

pendio

fidei

per gratiam salvos faciat credentea, non

per innumerabiles observationes, quibus

mul-

turque

rum

ad instrumentum salutisaliorum,quomiseretur?Sedillisutique prodest,ad quorum
illis

titudo serviliter onerata premebatur. Per gratiam

salutemistissicutitur; ut sicutscriptum estjustus

manuslavetinsanguinepeccatoris(Ps«/. lvii, 11), id est,mundeturabopcribusmalispertimoremDei,cum videtsupplicia peccatorum.Quod ergo volensostcndere iram,altulit vasa irx, valet ad utilem
al iis

quippe nobis verbum consummans et brevians fecit super terram, dicens Jugum mcum lene est,et sarci»a mca levis est [Matth. xi, 30).Quod et paulo post
:

prastan-

vcrbum in ore tuo,et in corde tuo, hoc est verbum fidei quod prxdicamus quia si confitearis in orctuo quia Dominus esl Jesus et credihic dicitur
:

Prope

te ^est

;

dum
1

timorom,

et

ut

notas faceret divitias glorix

dcris in cordc tuo quia Dcus iltum susciiavit a mortuis

Lditi, ut impii mortui permanerent. Abest, mortui, a Mss. 1 Mss., mutarentur. 3 \a Mbs. habetur bic sed tamen ut vn*a eos faciat pertiitionis, ad usum correctionis aliorum, o<Ut in eis impietatem, etc. * Omnes fere Ms«t., pereuntibus. 8 Sic Mss. At editi, ut ordinanter disperdat.
:

Mss.. prophetise. Editi, conversos ex Judxis. Abest, CG7iversos, a Mss. plerisque. 3 Lov., in prrditionem issi credantur. At melius aid. Et. not-tri Mss i» perditione isse credantur. * Particulam, te, hic additt vetustissimus Corbeiensis codex grseco consentiens.
1

8

125

LIBER PRIMUS.
nutem
fit

126

snlvus eris.Cordecnim credituradjustltiam,ore
confessio

ad salutem (llom.

x, 8-10).

bumconsummansetbrevians,quod

iecit

Hoc est verDeus super

Apostolus ad charitatem obtinendamsimilitudinem duceret (I Cor. xn,12, etc). In omnibus est etiam

teri'am,quaconsumn)ationeatquebreviatione' latro
justificatusest,quifiefixisincruceomnibusmembris

membravivificans.omnisque naturahominisdomitatuanimae etlamulutucorporia sedconcupiscentia conditione mirabili temperata
spirilusvitalis terrena
:

ethabens libera ha<cduo,cordecrediditadjustitiam, oreconfessus est ad salutem stalimque audire me;

carnalis de peccati pcenajam regnans, universutn genushumanumtanquamtotametunamconsperBio-

ruit. llodie

mecum

eris in paradiso (Luc. xxni, 43).

nemoriginulireatuinomninpermanenteconfuderat.
Et tamen sequitur.Ex ipsis denedixit
et exaltavit,et

Consequerentur enim bona opera ejus, si percepta gratia diu inter homines viveret. Sed tamen non ea praecesserant,ut eamdem gratiam mereretur.ex latrocinio fixus incruce,excruce in paradisum translatus, Et sicxd prxdixit, inquit, Isaias.Nisi Dominus
sabaoth reliquisset nobis semen, sicut

ex

ipsis sanctifcavit

et

ad

se upplicavit t et

ex ipsismahabet

ledixit et humiliavit, et convertitillos in dissensioncm

ipsorum

:

tanquam Apostolo

dicente,

An non
?

potestatem figulus luti ex eadem

conspersione facere

Sodoma

facti

aliud vas in honorem,aliudin contumeliam
illud

Ideoque

essemus,
hic
ait,

et sicut

Gomorrha
nohis

similes fuissemus.

Quod

semen ; hoc ibi, reliquiae autem lanquam perditionis vasa debito supplicio periorunt. Et ut non omnes perissent,sicut in Sodomna et Gomorrha, non meritum eorum fecit, sed gratia Dei relinquentis semen,unreliquissel

Quasi tutum, inquit, fguli in

quodconlexitur,nec ab ipsa similitudinevacat: manu ipsius plasmare

salvx

fient.

Gaeteri

itludet disponere ,omnes uix ejus

secundum
qui se

dispositiofecit.

nem

ejus

;

sic

homo

in

manu
:

illius

Sed

quia dicit Apostolus, Numquid iniquitas apud
vide ethic quid adjungat

Deum

Reddet illi,inqmt,secun-

de

alia
:

messis toto orbe consurgeret. iloc

et

paulo

dum

judicium suum.Sed cumdamnatisjusta tribuan;

post

Sic ergo, inquit, et in hoc

lempore

reliquise

tur suplicia vertitur,quo

tamen quia hoc ipsum
illi
:

in

usum con-

per electionem gratix salvx factx sunt. Si autem graliajam non ex operibus ; alioquin gratia jamnon

proficiant quibus prabetur miseri-

cordia, attende reliqua

Contrarium, inquit, malo
;

Quod quserebat Israel, hocnon est consecutus ; etectio autem consecida est ; aeleri vero excxcati sunt. (Rom. xi, 5-7). Consecuta sunt
est gratia.

Quid ergo

?

bonum
simi
:

est,et

contra mortem vita

sic et

contra virum
Altis-

justum peecator.Et
duo, duo
;

sic intuere in

omnia opera
:

unum

contra

unum

utique ut ex

vasa misericordiae, excaecata sunt vasa irae ex eadem tamen conspersione, sicutin plenitudineGen:

deteriorum comparatione emineant proficiantque
meliord. Quae

tamen quoniam per gratiam meliora
'
;

tium.

quidam Scripturae ad rem de qua nunc agimus,maxime necessarius,eadem quae tra20. Est locus

sequisunt tanquam diceret, Reliqux solvx fient tur et dicit ex persona reliquiarum, Et ego novissi-

ctata sunt,

mira contestatione confirmans,

in eo

libro qui ab aliis
dicitur, in

qua

ita

JesusSirach,ab aliisEcclesiasticus scriptum est Et omnes homines
:

quiracematur postvindemiatores Et unde probat, quia non ex meritis suis, sed ex misericordia Dei ? In benediclione, inquit, Dominiei
vigilavi,et quasi

mus

ipse speravi, ct quasi qui vindemiat, replevi torcular
(Eccli.

de solo,et ex terra
disciplinx

Adam

2

creatus

esl.

In multitudine

xxxiii,
;

10-17)

Quamvis enim novissimus
est novis16), in

Dominus separavil eorum. Et ex ipsis henedixit
et

eos, et

immutavit vias ex
his

vigilaverit

tamen quia erunt,ut dictum

et

exaltavit, et

simi primi (Matth. xx,

benedictione Domini

sanctihcavit et ad se applicavit, et ex ipsis maledixit

speransex

reliquiis Israel

racematus populusimpleorbe

humiliavit

:

et converiit illos

ad dissensionem

illo-

vit torcular ex

ubertate vindemiae, quae toto

rum-Quasi lutum fguli inmanu ipsius plasmare illud et disponere, omnes vix ejus secundum disposilionem

homo in manu illius qui se fecit, et reddet illi setundum judicium suum.Contrarium malo bonum est, et contra mortem vita est ; sic et contra virum justum peccator Et sic intuere in omnia opera Atissimi : duo,duo 3 unum contra unum. Primo hic commendata est disciplina Dei In multiludine, inquit, disciplinx Dominus separavit:eos : unde,nisi a beatiejus
:

sic

terrarum provenit. 21. Nullaigitur intentio tenetur Apostoli, et omniumjustificatorumperquosnobisintellectusgratiaB

demonstratus
glorietur
(II

est, nisi

ut qui gloriatur.in

Domino

Cor. x, 17). Quis

enim

discutiet opera

.

;

:

Domini, ex eadem conpersione unum damnantis, alterum justificantis?Liberum voluntatis arbitrium plurimum valetjimovero estquidem,sed in venumdatis sub peccato (Iiom. vn, 13) quid

valet? Caro,

tudine paradisi

Etimmutavit vias eorum, ui jam tanquammortalesviverent.Tuncfactaestunamassa
?

inqu\t,concupiscit adversus spiritum,et spiritus adversus carnem, ut

omnium, veniens de traduce

peccati

4

et

de poena

mortalitatis,quamvis Deo formante et creante quae bona sunt. In omnibus est enim species et compago
corporis in tanta
'

membrorum

concordia, ut

inde

non ea qux vultis faciatis (Galat. v, 17). Praecipitur ut recte vivamus, hac utique mercede proposita, ut in aeternum beate vivere mereamur sed quis polest recte vivere et bene operari, nisi justificatus ex fide? Praicipitur ut credamus,
:

ut dono
Er. et M88., brevitate. 2 In editis, ex terra unde Adam.. Particula, unde, abest a Mss. et a textu g.seco apui' LXX. 1 Editi, duo contra duo. Abest. contra, a veteribus libris.
*

accepto
:

Spiritus sancti per

dilectionem
ali-

operari possimus

sed quis potest credere,nisi
est,

qua vocatione, hoc

aliqua rerum testificatione

Victorinus Ma., vtniens de radice peccati.

1

Mss. reliqux salvse fiunt.

127

DE DIVEHSIS QILESTIONIBUS AD SLMPLICIANUM,
in potestate tali viso attingi

S. Cor.

AUGUSTINI
\,

128
intuens et
et prae qui-

tangatur? Quis habet

lundat sapientes

(I

27), ut

eum

mentemsuam,quoejusvoluntasmoveaturadfidem? Quisautemanimoamplectituraliquidquod eumnon
delectat? aut quis habet in potestate utvel occurrat

pudore correctus, ego irrideam multos

busdam peccatoribus
piscatoribus oratores.
fideles nostros

castiores, et prae

quibusdam Nonne advertimus multos

quod eum delectare possit,vel delectet cum occurCum ergo nosea deleclantquibusproficiamus ad Deum, inspiratur hoc et praebetur «jratia Dei, non nutu nostro et industria aut operum meritis comparatur quia ut sit nutus volunlatis,ut sit inrerit?
;

ambulantes viam Dei,exnulla parte

ingenio comparari,non dicam

quorumdam

haeretico-

rum,sed etiam mimorum

dam homines

? Item non videmus quosutriusque sexus in conjugali castitate

viventes sine querela, et

tamen

vel

haereticos vel

dustria studii, ut sint opera charitate ferventia,ille
tribuit,ille largitur.Petere

paganos, vel etiam in vera
teridos, ut eos

fide et vera Ecclesia sic

jubemur

ut accipiamus,

miremur meretricumet histrionum
non solum patientia
spe,
et

et quaerere ut

iaveniamus,
7).

et pulsare ut

aperiatur

subito conversorum
rantia, sed etiam

tempe-

nobis (Matfh. vn,

Nonne aliquando
vel
ita

ipsa oratio

fide,

charitate

superari?

nostra sic tepida
nulla
1
,

est,

potius frigida et pene
nulla, ut

Restat ergo ut volnntates eligantur. Sed voluntas
ipsa, nisi aliquid occurrerit
invitet

imo omnino interdum

neque

quod

delectet

atque
:

hoc in nobis cum dolore advertamus ? quia si vel hoc dolernus, jam oramus. Quid ergo aliud ostenditur nobis.nisi quia et petere et quaerereet pulsare
ille

animum, moveri

nullo

autem ut occurrat, non
Quid volebat Saulus,
necare Christianos?
furiosa,

est in

modo potest hoc hominis potestate.

nisi invadere,trahere,vinc ire

concedit,

qui ut haec

faciamus, jubet? /</#ur

Quam
!

rabida voluntas,

quam
illa

non volentis, neque currenfis, sed miserentis est Dei: quandoquidern nec velle nec currere, nisi eo movente atque excitante, poterimus.
22.

quam

ceeca

qui tamen una desuper voce

prostratus, occurente utique tali viso,quo
et

mens

voluntas refracta saevitia retorqueretur et corri-

Quod

si

electio hic

fit

aliqua.ut sic intelligagratige

geretur ad fidem, repente ex Evangelii mirabili

musquod diclum est, Reliquix per electionem
salvse factx sunt (Rom.xi, 5)
;

persecutore mirabilior preedicator effectus est (Act.
viii, 3, et, ix, 1).

non ut justificatorum

clectio fiat ad

vitam aeternam.sed ut eligantur qui
:

iniquitas est

dicemus? Numquid apud Deum, exigentem a quo placet.
Et tamen quid

justificentur

certe itaocculta est haec electio.utin

eadem conspersione nobis prorsus apparere non
possit
;

aut

si

apparet quibusdam, ego in hac re

infirmitatem

meam

fateor.

Non enim habeo quod

intuearineligendishominibusad gratiamsalutarem
ad examen hujuselectionis aliquacogitatione permittor.nisi vel majus ingenium,vel minora peccata,
si

vel

utrumque

:

addamus

etiam,

si

placet, honestas

utilesquedoctrinas.Quisquis ergo fuerit

quam

mini-

mis peccatis
quis potest?

irretitus atque
et

maculatus,(nam nullis

acer ingenio, et liberalibus artibus

expolitus, eligendus videtur ad gratiam. Sed

cum

hoc statuero,
elegit ut
1

meridebit ille qui infirma mundi confundat fortia, et stulta mundi ut conita
et

donantem cui placet? qui nequaquam exigitindebitum, nequaquam donat alienum. Nunquid iniquitas est apud Deum ? Absit. Quare tamen huic ita, et huic non ita? homo, tu quises? Debitum si non reddis. habes quod gratuleris si reddis,non habes quod queraris. Credamus tantum, etsi capere non valemus, quoniam qui universam creaturam et spitualem et corporalem fecit et condidit, omnia in numero et pondere et mensura disponit (Sap. xi, 21). Sed inscrutabilia sunt judicia ejus, et investigabiles viae ejus (Rom. xi, 33). Dicamus Alleluia.et collaudemus canticum, et non dicamus, Quid hoc? vel, quid hoc ? Omnia enim in tempore suo creata
:

sunt

(Eccli. xxxix. 19, 26).

Lov. plene nulta. At Aiu., Er.

Mss., pene nulla.

LIBER SECUNDUS.
In caeteras quaestiones

quinquo

vel sex a Simpliciano propositas ex libris

Regum.

PR.EFATio.SatisjamdeApostolomeadpropositarespondisseexistimo:nunc adea quaede HbrisRegno-

aenigma vero tanquam per speculum, sicut idem apostolus ait, Videmus nunc per speculum etinxni-

rum

requisisti aliud volumen aggrediar;quae,sicut multaetpropeomnia veterum Librorum,figuratiora

gmate
git

sunt, et mysteriorum velaminibus involuta.Quamvis

(I Cor. xm, 12). neo evidentissimam detespeciem, nec prorsus obtegit veritatem. Aggrediar ergo ' et ista,duce Domino tuis potius

autem ex eo quod transierimus ad Christum.au(II Cor. m, 26) tamen videmus nunc in renigmatc, tunc auctem facie ad faciem '. Velainem quippe omni modo intercludil aspectum
feratur velamen
:

sublevatus orationibus,
vatus. Praesertim
1

quam

jussionibus aggras

quia ex epistola tua non
;

hoc

;

1 Vetustissimus liber Corbeiensis, faciem ad faciem, juxta graecum.

In veteribus \\br\s,aggrediamur ergo et consequenter infra plurali numero, sublevati, aggravati. 2 Locus ueterum codicum ope rediutegratus, qui in ante edilis omissa hic negante particula, sic paulo po6t jaccbat, in quo revera obteviperarem,nisi mihi enset difficillimum.

;

129
te iniellexi quaerere,
:

LIBER SECUNDUS.
quid haec
in

130
(I

prophetia signifi-

stolus prophetiam
ruit intelligerc,

Cor.

xm,

2)

:

sicut Joseph

mc' ;

cent in quo revera obtemperare mihi esset dilficillimum quia et de tota eorumdem contextione librorum ducenda esset intentio, et si esset promplior
;

quod Pharao non nisi videre et Daniel exponit regi, quod ille cernit et nescit. Cum vero ita mens afficitur, ut non rerum imagines
conjecturali exnminationc
intelligat, sed rcs ipsas

magnitudo tamen operis impediret; qu?e si subeunda est.prolixius otium tempuaque flagitat sed nunc ipsas rerum proprictates gestarum, quae his verbi3 quorum a te facla commemointellectus,
:

intuealur, sicut intelligilur sapientia et justitia

om-

nisque incommutabilis

et

divina species, ad pro-

ratio est. significantur,

quomodo

intelligerem nosse

phetiam de qua nunc agimus non pertinet. Utroque autem munere prophctiar? donantur hi qui et re-

dignatus es et meis

litteris aperiri.

rum imagines
mul
in ipsa

in spiritu vident, ot

quid valeant
in

si-

Spiritu Dei diverso modo afficiuntur Qu-estio prima. prophetx. Prophetia habilu pcrpetuo, et affectu transitorio. Spiritus Dei sine additamento intelligitur bo-

intellijiunt,

aut certo

manifcstis locutionibus

demonstratione informantur, sicut

Apoafli-

calypsi
cit

quaedam exponuntur. Nescicntes autem

nus. An eodem nomine intelligendus Spiritus sanctus Patri et Filio consubstanlialis. Spirttus Dei in Saule bonus ct malus quomodo. Saul persequens Davidcm spiritu prophctico et bono correptus. Munera quaedam Spiritus sancti haberi sine charitale. Sine charitate tnunera alia Spiriius sancti nihil prosunt. An prophetia habeatur sine charitafe. Hxreticos et schismaticos habere alia dona Spiritus sancti prgeter charitatem. Spiritus malus cur diclus spiritus Domini.
1.

prophctiae spiritus, sicut Caiphas

cum

esset pon-

tifex

prophetavit de

Domino quod expediret unum
{Joan. xi, 49, 50),

mori pro tota gente
dicero nesciebat.

cum

aliud in

verbis quae dicebat attenderet, quae non se a se ipso

Abundant

in sanctis Libris

pla; et res prudentiae tuae notissimas loquor.

excmNon
pro-

enim istadicisexme, sed

in eis

me percontando

bas, et cognoscere cupiens proficientem, et corrigere

Etprimum quidem quod

de primo

Regnorum
sit,

li-

paratus errantem. Hoc autem verbo, quod positum
est, Et insiluit in

bro jussisti ut exponerem,quomodo dictum
insiluit spiritus

Et

cum

spiritus;

tanquam ex abdito

spiritus

Domini in Saul cum alibi dicat, Et Domini malus in Saul (I Reg. xvi, -14). Ua
est
:

divinitatis secreto repentinus significatur afflatus.

enim scriptum

Et factum

est

cum

converteret

humerum suum,
Saul cor aliud,
venit
et

ut iret a Samuel, convertit

Dcus in
:

Horumigitur modorumquonam potiusaffectumesse intelligamus Saul.satis apparet ex eo quod ibi scriptum est, Convertit Dtus in Saul cor aliud. Sic enim
aliamcordisaffectionemsignincat,quam 2 converten-

venerunt omnia signa
et

illa die

et

inde in collem,
illi, et

obviam
haec
illi

insiluit

prophetarum in in Hlum spirilus Dei, et pro-

ecce cho r us

phetavit in medio eorum(ld. x,9, 10).Praedixerat

enim

Samuel,

cum eum

jussus unxisset Et hoc

quidem non puto habere aliquid quaestionis. Spiritus enim ubi vult spirat (Joan. m, 8) et spiritum prophetiae nuUarum animarum potest maculare contactus. Attingit enim ubique propter suam munditiam {Sap. vn, 24). Afficit autem non omnes eodem modo,sed alios per informationem spiritus eorumdem hominum, ubi rerum demonstrantur imagines
:

do fecitDeusutimaginum significantium etpraefigurantium capax fieret,ad propheticam divinationem. 2. Tantum autem distat inter prophetiam prophetarum, sicut Isaias,sicut Jeremias,et caeteri hujusmodi fuerunt, atque istam transitoriam quae in Saul
apparuit,

quantum

distat inter

loquelam humanam,
loquela pro-

cura loquuntur homines, et

cum eodem

pter necessarium prodigium asina locuta est, in

qua

sedebat Balaam propheta [Num. xxn, 28). Accepit

alios per fructum mentis ad intelligentiam; alios utraque inwpiratione alios etiam nescientes. Sed per informationem spiritus duobus modis aut per somnium.sicutnon solum plerique sancti.sed et Pharao
;

:

et

telligere valebat, sed

Nabuchodonosor rex viditquod nemo eorum intamen videre uterque potuerat (Gen. xli, et Dan. n-iv) aut per demonstrationem in ecstasi, quod nonnulli Latini stuporem interpre:

'

jumentum, ut Deus quod non ut habitu perpetuo inter homines bestia loqueretur. Aut si hoc exemplum majore differentia remotum est; multo minus mirandum est homini reprobo datam fuisse ad momentum temporis affectu transitorio prophetiam, quando ille dederat, qui et asinam cum voluit loqui fecit. Magis enim distat pecus ab homine, quam homo reprobus ab electis, sed tamen hominibus. Non enim si quisquam dixerit aliquid quod
enim hoc ad tempus
illud

statuerat demonstraret,

lantur

;

mirum

si

proprie, sed vicine tamen,

cum

sit

ad sapientiam

pertinet, continuo

sapiens

existi-

mentis alienatio a sensibus corporis, ut spiritus hominis divino Spiritu assumptus capiendis atque intuendis iir.aginibus vacel; sicut Danieli demonstra-

mandus

est. Sic

nec quisquam,

si

aliquando pro:

phetaverit,

tum est quod non intelligebat, et Petro illud vas submissum de ccelo quatuor lineis 2 (Act. x, H) nam et
:

jam inter prophetas numerabitur cum Dominus in Evangelio dicat quosdam cum gauet dio verbum excipere, et radicis altitudinem non habere, sed esse temporales (Matth. xm, 20, 21).
Ideoque sicut consequens indicat lectio, factum est 3 in parabolam, Si et Saul inter prophetas (1 Jley. x, 12)? Iloc igitur mirari desinamus, cum in homini-

ipse quid illa demonstratio figuraret postea cognovit.

Per fructum autem mentis ad intelligentiam uno modo, cum haec ipsa quae demonstrantur imaginibus
quid significent et quo pertineant revelatur; quae
certior prophetia est;
*

bus apparet divinitus aliquid, quorum
1

vel

meritum

nam magis ipsam

vocat Apo-

*

Octo Mss., pavorgm. Sic praecipui Mss. At editi, linteis. (a) Forle, ductum, vel, provectum.

alii
*
'*

Lov., quod Phnrao non potuit nisi videre. At editi et Mss. non habent, potuit; quia subauditur, meruit. Kditi, quia. Cnjus loco Mss., quam.
Ita

Mss. At

editi, sic et

Saul inter prophetas?

;

131

DE WVEUSIS QILESTIONIBUS AD SIMPLICIANUM,
cum
forte vult

S.

AUGUSTINI
petebat, dicens, Mitte
:

132

vel habitura excedit,

Deus cujusdam

cendi quidem voluntas diabolo erat^sed tamen a

signiflcationis gratia tale aliquid demonstrari.
3. Si

Domino Deo potestatem

ma-

autem hoc movet, quod postea Saul malo

num

tuam,

et
si

spiritu invadente prsefocabatur, qui prius prophetiae

hoc esset,

tange carnem ejus (Job n, 5) quamvis permitteretur, ipse facturus. Ipsam

spiritum acceperat; neque hoc mirandum est. Illud enim factum est ex dispensatione aliquid significan-

hoc ex merito vindicandi. Nec movere nos debent hasc alternantia in animo humano, hoc est in creadi,

tura mutabili; praesertim eo tempore quo caro corruptibilis mortalisque portatur.

enim permissionem petebat hoc modo, et manum Domini appellabat permissam a Domino manum suam, id est, ipsam potestatem quam volebat accipere. Cui congruit illud in Evangelio, quod Dominus discipulis ait, Hac nocte postulavit Satanas vexare
vos sicut triticum (Luc.

An non videmus

in

xxn,

31).

Dictus est ergo spi-

ipso Petro,

quantum

indicat Evangelium, exstitisse
es,

tantam confessionem, ut audire meruerit, Beatus

Simon Bar Jona, quia non revelavit tibi caro et sanguis, sed Paler meus qni in ccelis est : et paulo post tam carnaliter eum de Domini passione sensisse.ut statim audierit, Vade post me, Satana, scandalum milii es ; non cnim sapis qux Dei sunt, sed qu<e Iwmi-

num

(Matth. xvi, 17, 23)? Et fortasse

'

aliquanto in-

terius intelligentibus
tis hffic differentia,

Patre revelante,

tantum valet ad visa illa menqua Petrus primo intellexit, Deo quod Filius Dei esset Christus, et

hoc est minister Dei ad faciendum quod eum pati judex omnipotentissimus judicabat. Quoniam spiritus ille voluntate qua malus erat, non erat Dei creatura vero qua conditii9 erat, et potestate quam non sua, sed Domini omnium aequitate acceperat, Dei erat. Verba etiam ipsa Scripturarura ita se habent Et perrexit, inquit, Samuel, et abiit in Ramatha; et spiritus Domini recessit a Saul, et comprehendil eum spiritus malignus a Domino 3 ,et suffocabat eum.Et dixerunt pueri Saul ad eum : Ecce Spiritus Domini malignus
ritus Dei malus,
in Saul
2
: :

postca ne moreretur extimuit;

quantum

valet

ad

suffocat te

(I

Reg. xvi, 13-15).
sit

Hoc

igitur a

pueris

distinguenda visa, quce in spiritu hotninis alienata mente imaginarie fiunt, revelatio prophetise qua

ejus

quomodo

dictum, spiritus Domini malignus,
narrantis
Scripturae et

superiora verba indicant
dicentis, Spiritus malignus
,

primo affiatus est Saul, et commixtio spiritus mali quo postea premebatur. 4. Jamvero illud, quod etiam malus appellatus est
spiritusDomini,sicintelligitur,quomododictumest,

xxxm, 1) tanquam creatura et in ejus posita potestate. Aut si propterea non congruit hoc locutionis exemplum, quia terra non est mala; omnis enim creatura Dei bona est (I Tim. iv, illud congruat, quod ipse Saul jam reprobus et 4)
Domini
est terra (Psal.
:

a Domino. Secundum enim hoc Domini A quod a Domino. Quia per se ipsum velle nocere habebat, id est, comprehendere Saul posse autem non habebat, nisi summa justitia sineretur. Si enim juste vindicat Deus, quemadmodum ipse dicit Apostolus, cum tradit homines in concupiscentias cordis eorum (Rom. i, 24) non mirum si nihilominus juste vindicans tradit eos
;

:

scelestus atque ingratus sancto

David, persecutor

etiam in concupiscentias aliorum nocere volentiura, suam semper incommutabili eequitate servata.
5.

etiam ejus,
tur,

cum

sfflvissimae invidiae facibus agitare-

Animadvertendum sane
Dei malus.

est,

cum additamento

tamen adhuc Christus Domini dicebatur;
appellavit ipse David,
(II

sicut

dici, spiritus

Cum autem tantummodo
non addatur bonus, ex

eum
ctum

cum

vindicavit exstin-

dicitur, spiritus Dei, etiamsi

gnum

Reg. i, 14, 15). Sed magis arbitror malispiritum a quo vexabatur Saul.ideo dictum spiritum Domini,quod occultoOomini judicio Sau-

hoc intelligitur bonus. Unde apparet bonura spiri-

tum secundum substantiam, malum autem secun-

dum

lem vexabat.Utitur enim Deus ministris etiam spiritibus malis 2 ad vindictam malorum,velad bonorum probationem alio modo ad illam rem, alio ad istam. Quamvis enim inde sit quisque malignus spiritus 3 quia mala voluntate nocere appetil tamen nocendi potestatem non accipit, nisi ab illo sub quo sunt omnia certis et justis meritorum gradibus ordinata. Quia sicut non est mala voluntas a Deo, sic non est potestas nisi a Deo (Rom. xm, i). Quamvis enim sit in cujusque potestate quid velit, non est tamen in cujusque potestate quid possit vel facere cuiquam vel a quoquam pati. Nain et ipse Filius unicus Dei passurus ad tempus humiliter homini superbe loquenti et dicenti quod potestatem haberet occidendi eum vel dimittendi Non habcres, inquit, in
;
, ;

ministeriumdicispiritumDei.Quanquamquseri adhuc possitutri.mcum spiritusDeidicitur.et exhoc ipso jam, etsi nihil addatur,intelligitur bonus,ille intelligatur qui est in Trinitate consubstantialis Patri
et Filio Spiritus sanctus,

de quo dicitur, Ubi autem
(II

Spiritus Domini, ibi libertas

Cor.

m,

17); et ite-

rum, Nobis autem
Dci
(I

revelavit

Deus per Spiritum suum;

et illud, Sic et quae Dei sunt,

nemo

scit nisi

Spiritus
di-

Cor.

ii,

10, 11). Et multis locis hoc

modo

citur Spirilus Dei, et intelligitur Spiritus sanctus,

etiamsi non addatur
satis indicant

:

quoniam ea
ita

quse circumstant,

de quo dicatur;

ut aliquando nec
ille

Dci addatur, et intclligritur principaliter sanctus.
rat,

tamen

Spiritus Dei

Nam quem
Dei;

alium

commemo-

ubi dicit, Ipsc Spiritus tcstimonium dai spiritui

:

nostro, quia
1

sumus

filii

et, Ipse

Spiritus adjuvat

me
11).
1

potcstatcm, nisi data

tibi csset

desuper Joan. xix,
{

Diabolus etiam volens nocere justo viro Job, noIn antiquissimo Corbeionsi Ms., et fors.

J

Er. ac tres Mss., vohintate diabolus erat. Edili, ad fnciendum rnalum in Saul. Abest,

malum,

a Mss.
1 *

Aliquot Mss., immundis. Lov., SpirHus Domini. Abest, Domini, ab Er. et a Mss.
8

Yatieani
Edili,

libri, spiritus

3

Secuudum enim

hoc, inquit, a

malus a Domino. Domino. Einen-

dantur ex Mss.

133
infirmitutem

LIBlCll

SECUNDUS.
cari

134

noslram (Rom. vin, 16, 2G)
*

;

et,

Uxc

spirilusDei vel spiritus Domini.aliquid aliud signifi-

omnia operalur unus atque
singula unicuique

idern Spiritus, dividcns
et,
(I

quam Spiritum sanctum.Sed
non occurrat,
in
illuri

els'

cstfortequod

prout vult;

Divisiones donatioCor. xn,
11, 4) ? fn

in prffisenlia

num
his

sunt, idem

autcm Spiritus

lcmcrcdici,quotics

non sanctis elo^iuiiscommcmoracertc arbitror

enim omnibus sentcntiis, nccDei, nec sanclus est additum.ettamon ipsc intclligitur.Sed nescio utrum
manifesto aliquocxcmploprobari possit, alicubi spiritum Dei dictum sine additamento,ubi Spirilus ille sanctus non significctur, sed aliquis quamvis bonus,
crealus tamen
et

turspiritusDci,ncquc additur aliquid.sive illcPalri etFilio consubstantialisSpiritus8anctus,sivealiqua creatura invisibilis intelligatur, malum tanien non
posso intclligi.nisi addaturetiam malus.Malo enim quia bene utitur Dcus ad ministerium judicii sui,
appellatur etiam

conditus. Quse proferuntur

enim
sicut

dubia sunt,
illud

et indigent clariore

documenlo

;

malorum
Nec scriptum
6.

et

vindictam disciplinam vel probationem bonorum.
ipse
spirilus Dei, ad

quod scriptum est, Spiritus Dci superfcrebatur supcr aquam* (Gen i,2).Namet ibiSpiritum sanctum acciperequid impediat,non invenio.Gum enim aqua.

illud
est,

movere jam nos dehet, quod postea eumdem Saulem spiritu Dei super se

facto prophetasse,

quomodo

post

bonum

spiritum

rum

noinine

illa

matcries insinuctur informis

3
,

quae

spiiitus malus, et

rursum post malum bonus. Hoc

de nihilo factaest,undeomniafierent;quid prohibet
intelligereSpiritum sanctumConditoris,quod super-

enim

fit,non mutabilitate Spiritus sancti,qui estin-

ferebatur huic materiae, non locorum gradibus intcrvallisque spatiorum, quod

commutabilis cum Patrc et Filio, sed mutabilitate animi humani, Deo cuncta distribuente, sive malis
pro merito damnationis vel emendationis,sive bonis pro largitate gratiae suac. Quanquam videri possit etiam idem fuisseDei spiritus semper inSaul malus
;

nequaquam de
et

ulla re in-

corporea recte dicitur, sed excellentia

eminentia

dominantissuperomniavoluntatis.utomniaconderentur? Praesertim cum ea locutio, sicut illarum Scripturarum mos est, etiam prophcticum quiddam sonet, mysteriumque futuri Baptismatis ex aqua et
Spiritu sancto nascituri populi praifiguret'\Nonergo

autem illi.quod ejussanctitatis capaxnonesset.Sed non recle hoc videtur. Tutior est enim ille scnsus et verior, ut pro mutabilitate affectionis humanee SpiritusDeibonusbene afficiat,vel ad prophetiam, vel ad
1

quod dictum est, Et Spiritus Dei superferebatur super aquam, illum intelligere spiritum, sicut nonnulli volunt,quo mundi moles universaistacorporea
cogit

opusquodlibet aliud

in

muneredivino;afficiatautem

malusmale,quipropterminist3riumdivine3eequitatis

omnia distribuentis
sit

et

omnibus

recte utentis dicitur

quorumque gignentium, et in sua specie continendarum corporaliura creaturarum. Creatura est enim quidquid est tale.
velut animatur, ad ministerium

et ipse spiritus Dei: praesertim

quiadictum est, Reces-

ab co SpiritusDei,

et

comprehendit

eum spiritus mavideri

lignus a Domino. Nullo

enim pacto potest idem

quod scriptum est, Quoniam Spiritus Domini reptevit orbem terrarum (Sap. i, 7), non desunt
Illud etiam

recessisseetapprehendisse.Porroauteminnonnullis

exemplaribus,eteismaximequa3delinguahebraeaad

qui

eumdem

spirituin velint accipi, invisibilem scivisibilia universali

licet

creaturam cuncta

quadam

verbum videntur expressa,inveniturSpiritus Dei sine additamento positus; etintelligitur malusexeoquod
arripiebatSaul, etroficiebateumDavid tangendo ci-

conspiratione vcgetantem atque continentem. Sed neque hic video quid impediat intelligere Spiritum

sanctum, cum ipse Deus dicat apud prophetam,

Cce-

tharam. Manifestum est tamen, ideo non additum malus,quia paulo superiusjam dictum eral.etde vicinitate Scripturae subaudiri et intelligi poterat. Ita

lum et terram cgo impleo (Jercm. xxm, 24). Non enim sine suo Spiritu sancto implet Deus ciclum et
terram. Quid ergo

enim

mirum

dictum

est, fieplevit

de Spirilu sancto ejus orbcm terrarum'/ Aliter enim
si

hujusmodi exemplaribus legitur Igitur quandocumque spiritus Domini arripiebat Saul, loltebal
in
:

David citkaram et percutiebat
tur ct levius habebat
:

manu sua, et refocillabaenim ab
eo spiritus

replet sanctificando, sicut de Stephano dicitur, Uepletus est Spiritu sancto
(Act. vi, 5, et vn, 55)
;

recedebat

et

malus. Sive ergo quod hic non est dictum, spiritus

dc caeteris talibus
gratia
B
,

:

alilcr

ergo replet sanctificante
;

sicut

quosdam sanctos

aliter attestante

Dei;sedtantuuimodo,spiritusma]us: quodibiminus dictum erat, tanquam redditum apparet, sive quia
superius
ita

atqueordinantcpraesentia 6 ,sicutomnia.Quamobrem
nescio

positum

erat,

Et dixerunt servi Saut

utrum

ccrto aliquo

documento Scripturarum

possit ostendi,

cum

sine ullo additamento dicitur

1 Editi cum Vulgata, singulis. At vetustissiraus Ms. Corbeiensis, umtutque; quod plenius respondet grteco idia ecastd. pro quo Augustiuus interdum, propria uni-

ad eum : Ecce spirilus Dei malus exagitat te; jubeat dominus noster, el servi tui qui coram te sunt quxrent hominem scientem psallere cithara, id quando arripucrit te spirilus Dei malus, psallal

manu sua,

et le-

cuique. Sic infra, n. 7. 8 Sic Mss. juxta graeeum

LXX. At

editi,

fcrebatur su-

per aquas.
3

non opus erat.cum quandocumque spiritus Dei arripiebat Saul, addere malum, quia notum erat de quo
vius feras
(I Iicg.

xvi, 23, 15, 16)

;

rursum

diceretur,

Corbeiensis et Vaticanus Mss., insinvaretur infor-

mis.
* Sic Mss. Editi vero, quoddam sonet mysterium, quo futuri Baptismis ex aqua et Spiriiu sancto nascituri populi prxfigurarentur, 6 Sic Mss. At editi, aliter autem replet sancti/icante graiia. 6 Sex Mss., prjescientia.

tunc diceretur.
7.

Verumtamen

illa

quasstio

major

est,

et

non

transitoriaanimi intentione rimanda,quod

cum Saul

persequeretur David innocentem.plenus invidiaet
1

Veteres

libri,

sancle

:

forte pro, sancti.

:

,

135

DE DIVERSIS QU/ESTI0N1BUS AD SWPLICIANUM,
eum
Spiritus Dei, et

S.

AUGUSTINI

436

livore vesanus, faclus est super

ambulabal mgrcdiens,ct prophetabat.
hic nisi spiritus
phetae futurarum

bonus intelligi, rerum imagines et visa cernebant; non ex eo tantum quia dictum est, Et prophetabat nam in exemplaribus quae sunt ex hebraeo, hoc quoque inveniturde spiritu malo dictum ita, Post diem autem alterum invasitspiritus Dei malus Saul ,et prophetabat in medio domus sux (1 lieg. xvm, 10). Et in aliis divinarum Scripturarum locis saepe invenitur quod prophetia non tantum bona, sed et mala dicatur et prophetae dicti sunt Baalim (llllieg. xvm, 19,22,25, et exprobatum est quibusdam quia propheta40)
; ;

Nonenim potest per quem sancti Pro-

autem fides in eodem Spiritu; alii donatio curationum in uno Spxritu; alii operaiiones virtulum, aliiprophetia, alii adjudicatio spiritaum ,alleri genera linguarum. Omnia auiem haec operatur unus utque idem Spiritus,
dividens propria unicuiquc prout vult. Satis ergo appa-

retinterdonaSpiritussanctiesse prophetiam.quam

tamen si quis habeat, et charitatem non habeat, nihil e3t. Ex quo intelligitur fieri posse ut quidam etiam indigni vita aeterna regnoque coelorum,aspergantur tamen quibusdam Spiritus sancti muneribus non habentes charitatem, sine qua illa munera non nihil sunt, sed nihil eis prosunt. Prophetia quippe sine charitate,sicut jam deroonstratumest, non perducit
ad

bant in Baal (Jerem. n, 8). Non ergo necesse est intelligi proptereabonumspiritum,quifactusestsuper
Saul postea,quia dictum e£t,etambulabat ingrediens,
<?£p;-(>/;/i^a/>a/.
-

regnum

Dei

:

charitas vero sine prophetia utique

sedquiasineadditamentopositume6t,
est

Et factus etiam

super

eum

sicut in illo loco

dictum erat

Non enim supra, Spiritus Dci maSpiritus Dei.

lus; ut ex hoc posset etiam in consequentibus subaudiri quin imo superioramagis magisqueattestantur illumspiritumDeibonumfuisseetverepropheticum. David enim erat cum Samuele, et misit Saul nuntios qui apprehenderent David. Quando autem Samuel erat inter prophetas et coetum prophetarum, qui illo
:

tempore prophetabant,nuntii qui missi sunt,accepto eodem spiritu prophetaverunt, missisque aliis hoc
contigit, et tertiis nihilominus
:

postea

cum

et iuse

perducit.Gum enim loquens de membrisChristi ait, Numquid omnes apostoii? numquid omnes prophetse? indubitanterostenditetiam eum qui prophetiamnon habet.possein membrisChristi numerari: ubi quem locum haberet, si charitatem, sine qua homo nihil est, non haberet? Nullo autem modo ita diceret, quando de membris agebat quibus Christi corpus impletur, Numquid omnes habent charitatem ? quemadmodum dixit, Numquid omnes apostoli ? numquid omnes prophetse? numquid omnes virtutes? numquid omnes dona habent curationum (I Cor. xn, 7-11, 29, xm, 3)? et ca;tera hujusmodi. 9. Sed dicit aliquis posse quidem tieri ut prophetiam quisque non habeat, et tamen habeat chantatem, atque ideoChristi membrisaunumeratus inhaereat: sed fieri

Saul venisset, factus est etiam super eum Spiritus Dei, etambulnbat ingrediens, ct prophetabat. Cum enim dicitur, Factus est etiam super ipsos Spiritus Dei, et prophetabant et ipsi ; idem utique erat spiritus, qui erat
in propheti8,interquosetSamuelinventusest(I/?eg'. xix, 20-23)
:

non posse
;

ut

habeat charitatem

nihil

prophetiam habeat, et non enim est homo habens profortasse,

phetiam sine charitate.Ita

quemadmodum

ex hoc itaque necesse est intelligi illum

spiritum bonum. Atque ideo qusestio diligenter discutienda
est,

possumus dicere, nihil esse hominem habentem animam sine mente non quia potest inveniri homo qui mentem non habeat habcns animam sed quia nihil
:

;

quomodo
et

et

illi

cum

raissi

essent ad

esset, si inveniri posset. Sic etiam dici potest, Si cor-

tenemdum hominern
spiritu aftlci

ad necem adducendum, tali meruerunt, et Saul ipse qui miserat,

veniens
phetare.
8.

et ipse, et

sanguinem innocentem quaerens

effundere, accipere meruit illum spiritum, el pro-

pus figuram habeat, colorem non habeat, videri non poteet non quia est corpus cui desit color sed quia si esset.cerni non posset.Italbrtassedictumesl quod si quis habeat prophetiam.et charitatem non habeat, nihil est non quia potest in quoquam esse prophetia
:

;

:

Hic

nimirum

occurrit illud,

lus apertissime exponit,

quod apostolus Pausupereminentem viam deloquar, inqu\t,et An-

monstrans:

Si linguis

hominum

sed quia si esset, prodesse non posOpus est igitur ad solvendam istam quaestionem ut ostendamus aliquem reprobum hoc donum hasine charitate
;

set.

gelorum,charitatem autem non habeam,factus sum velut

buisse propheti3a:quodsineminem inveniremus,hoc
iste ipse

cymbalum tinnicns. Et si haXramentum buero prophetiam ', et sciero omnia sacramenla et omnem scientiam.et si habucro omnem fidemjta ut montes transferam charitatcm autem non habeam. nihii sum. Et si di&tribuero omnem substantiam mcam, etsi
sonans, aut
,

Saul satis ostendcret. Sed tamen
:

ille

etiam

Balaam reprobus apparet non
ptura divino judicio esse

enira

eum
:

tacetScri-

damnatum

et

tamen pro-

phetiam habebat
tio

;

et

quia eharitas

ei

deerat, inerat

voluntas maledicendi populoisrael.quam hostispre-

tradidero corpus

mcum

ut

ardeam, charitatem autcm

comparaverat, qui
;

eum

ad maledicendum merceillo

non habcam, nihil miki prodest. Quo in loco manifestum est eum munerailla commemorasse.quaeSpiritus sancti divisionibus dantur, sicut superius dicit
:

de conduxerat

dono tamen

prophetandi, quo as-

pergebatur, benedicebat invitus .Yum.xxii-xxiv).Nec

verba

illa

parum

attestantur huic sententia?, quae in
in illadie,l>o1 ,

Unicuiquc auiem datur manijestatio Spiritus ad

utilita-

Evangelioscriptasunt,multosdicturos

quidem pcr Spiritum datur sermo sapientix; alii sermo scientise secundum cumdem Spir it um ; alteri
tem;
alii

mine.Dominejnnominetuomanducavimusetbibimus et in nominc tuo prophctavimus, et in nomine tuo vitiu-

Lov.,

et

si

habuero prophetiam omnem. Abest, om-

nem, ab

editis aliis et Mss.

1 Editi, coram te manducavimus. At Mss., in nomine tuo manducavimut ; quo inodo postea Auguslinu* in libro de Catedii/andis Kudibus, eap. 16, et alibi saepe.

;

137
tes

LIUEfl
:

SECUNDUS.
Nequc
et illud

138

midtas fecimus

quibus tamen dicturus

cst,

Non

mirum est.rursum eumdem

Saiil acce-

novi vos ;rccedite a mc,opcrnrii iniquilatis (Matth.vu,

pissespiritum prophetiae.cumpersequereturjustum

?2,2:i).Nononimeos mentientesputamus istadicturos in
illo

judicio,ubi nullus erit fallcndi locus,aut

ullam vocem talium legimus,dicentium, Uileximus te. Poterunt ergo diccre, In nomine tuo prophetaviniHS,cumsint improbi etreprobi non autem potcrunt dicere, Dilectionem quam mandasti, tenuimus
:

eum comprehensurus etnecaturus venissetin locum ubi erat congregatio prophetarum.Sicenim satis demonstratum est neminem de tali munere jam
securum esscdebere,tanquam sitacceptissimusDeo, si non habeat charitatem quandoquidem illud do:

num

et Saiili dari potuit,propter
;

arcanum quidem
rrala pro
spiri-

Nam

si

dicent ',non eis respondebitur,/Von novivos

alicujus sacramenti
bato, et invido, et

sed tamen dari potuit reproroddenti

ln hoc

enim

coynoscetur, inquit, quia discipuli

mei

ingrato, et

estis, si

vos invicem diligatis (Joan. xin, 35).

bonis, et ne post ipsam

quidem acceptionem

lO.Exemplum itaquo hujus Saul resistit superbis
nonnullis haereticis.qui aliquid boni de muneribus
sancti Spiritus negant posse darieis qui ad sortem

tus correcto in melius atque mutato.

Qu/Kst.
tia

II.

De Dco nihil dignum
sit

dicitur. Prxscien-

an proprie

in Deo. Scientia quid, et

quomoquo
tri-

sanctorum non pertinent
illos

:

cum

eis

dicimus habere

do in Deo,

Ira,

misericordia,

et

zelus

Dei

posse sacramentum Baptismi,quod

cum

ad Ec-

sensu dicitur. liebus divinis vocabula

humana

clesiam catholicam veniunt,non est in eis ullo

modo
;

violandum,aut quasi non habeant tradendum sed tamen eos non ideosaluti debere contidere,quia non improbamus quod illos accepisse concedimus sed oporterecognoscereunitatis societatemvinculocharitatis ineundam,sine qua omnino quidquid habere potuerint.quamvis per se sanctum ac venerandum
;

buuntur, sed ibi remotis imperfeclionibus intelligenda. Sapientia et scientia unde difjerunt.Poznitere

quomodo convenit Deo. Posnitentia
nus vidcantur Deo congruere
et similia.
1.

et zelus

curmi-

quam

vraescientia,ira

Agejam videamus quomodo dictum

sit,Pxni-

ipsi

tamen

tetme quodconstituerimregemSaul(lReg.xv,H).Quaaris

nihil sunt,tanto indigniores effecti vitae

aeternaepraemio.quanto illisdonis nonbene usi sunt,
quae in hac vita, quae transitoria est
3

acceperunt.

Non autem bene utitur, nisi charitas et charitas omnia tolerat (I Cor. xm,7),atque ideo non scindit
;

unitatem,cujus ipsaest fortissimum vinculum.Non

enim,non utique in talium verborum intellectu rudis,sed rudimenta explorans mea paternostudio et benigna cura, quomodo pceniteat aliquid Deum, in quo sit omnis praescientia.Ego vero, cum hoc de Deo dicitur,indignum aliquid dici arbitrarer.si aliquid dignum inveniretur quoddeillo diceretur.Cum

enim

et servus illenon accepit

talentum,autaliquid

aliud intelligiturtalentumquam
:

munus

vero verbaomnia, quibus

aliquod

humana

colloquia conseet divinitas

uti-

que divinum sed, Qui habet, dabitur ei ; quiautem non habet, et quod habet auferclur ab eo (Matth.xxv, 29). Quod non habet auferri non potest sed aliud non habet,ut merito auferatur quod habet: nonha;

runtur
illo

',

illius

sempiterna virtus
dicitur,

rabiliter atque incunctanter excedat,

miquidquid de

humaniter

pernabile videatur, ipsa
mitas, etiam
illa

quod etiam hominibus ashumana admonetur infirScripturis

bet charitatem utendi, ut auferatur quidquid aliud

quae congruenter in

habet, quod sine charitate non prodest.

sanctisde Deo dicta existimat, humanae capacitati

Non igitur mirum est.regem Saul et eo lempore quo primum unctus est,accepisse spiritum proII.

quam divinae sublimitati ac per hoo etiam ipso transcendenda esse sereniore 2 intelIectu,
aptiora esse
;

phetandi, et postea

cum

sicut ista esset propter inobedien2.

qualicumque transcensa sunt.

tiam reprobatus,recedente ab eo spiritu Uomini arreptum esse maligno spiritu a Domino qui etiam spiritus Domini appellalus est propter ministerium; quia omnibus etiam spiritibus malis bene utitur Dominus, vel ad damnationem quorumdam, vel ad emendationem.vel adprobationem etquamvisnon
: :

Quis est cnim hominum, cui non occurrat in

Deo cuncta praesciente, pceninentiam esse non posse?Et cerle tamen haec ouoverbasunt,pcenitentiaet praescientia.quorum quia unum congruerecredimus
Deo, id est praescientiam.negamus in eo esse pcenitentiam.Cumveroaliusliquidioreconeiderationeista
pertractans,quaesierit
scicntia

sit

malignitas a Domino,non est tamen potestas nisi a Deo (Rom, xm, {). Dictusque estetiam soporDo-

quemadmodum

vel ipsa prae-

mini.qui occupaverat milites ejusdemSaul,cum Davidhastamelscyphumabstulissetacapitedormientis (I Leg. xxvi, 12) non quia tunc sopor in Domino erat,ut ipse dormiret sed quia ille sopor,qui tunc
: ;

homines apprehenderat,nutu Dei erat infusus, ne
David servi ejus
a

in eo loco praesentia

sentiretur.

Deo congruat,et invenerit hujus etiam verbi notionem illiusineffabilidivinitate longe lateque superari non miratur utrumque de illo propter homines dici potuisse, de quo utrumque propter ipsum incongrue diceretur. Quid estenim praescientia,nisi scientia futurorum ? Quid autem futurum est Deo, qui omnia supergreditur tempora? Si enim scientia 8 non sunt ei futurae,sed prsaDei res ipsas habet
;

,

Dicunt, juxta. Er. M. Plerique Mss. transitura est. 1 Editi. ne Davirf et servorum erus. At. Mss., ne David servi ejus. Forte legeodum, ne David et servi ejus Bcilicet ipsius Abisai, qui cum David ad Saiil in castra descenderat, ex lib. t Reg., cap.' 26, f. 6.
1

1

* Sic Mss. Editi autem, conferuntur : et infra loco humaniier, habebant, humanitas. * ln editis, saniore ; pro quo in Mss., sereniore. * Sic Mss. excepto uno e Vaticanis qni cuin ante edi-

tis

ferebat, in scientia res ipsas habet.

Pathol. XL.

3

139
sentes
;

DE DIVERblS QILESTIONIBUS AD SLMPLICIANUM,,
ac perhoc non

S.

AUGUSTINI

140

tantom scientia dici potest.Si an om sicutin ordine temporalium creaturarum,ita. ct apud eum nondum sunt

jam
f

praescientia, sed

sano capite dixerit,ulla miseriatangi

Deum? quem

que futura sunt,sed eapraevenitsciendo:bis ergo ea sentit, uno quidem modo secundum futurorum
praesentium, altero
Dei

lamen ubique Scripturamisericordem esse testatur. Ita zelum humanum non sine peste livoris intelligimus zelantem vero Deum non ita, sed eodem verbo, non eodem modo.
:

vero

secundum prajsentium

scientiam.Aliquid ergo temporaliter accedit scientiae

3. Longum est percurrere coetera, et sunt innumerabilia quibus ostenditur multa divina iisdem

est.

quod absurdissimum atque falsissimum Nec enim potest quae ventura praenoscit nosse
«
;

parabili diversitate sejuncta sint: nec
tra

nominibus appellari quibus humana, cum incomtamen frus-

cum
Ita

venerint

;

nisi

bis

innotescant

2
,

et praenos-

cendo antequam sint.et cognoscendo cum jam
fit

sunt.

eadem sunt rebus utrisque indita vocabula,nisi quia haec cognita quae in quotidiana consuetudine
versantur,etexperimentisusitatioribusinnotescunt,

ut (quod longe a veritate seclusum est) tem-

poraliter aliquid accedat scientiae
ralia quae

Dei,cum tempo-

prasciuntur etiam praessntia sentiuntur quae non sentiebantur antequam fierent, sed tantummodo praescebantur. Si vero etiam cum venerint, quae praesciebantur esse ventura, nihil novi

nonnullam ad intelligenda illa sublimia praebent viam.Gum enim dempsero de humanascientiamutabilitatem, et transitus

quosdam

a cogitatione in

cogitationem,

cum

recolimus, ut cernamus animo

accedet scientiae Dei, sed manebit illa praescientia sicut erat etiam priusquam venirent quae praescie-

atque ita de parte in partem crebris recordationibustransilimus unde etiam ex parte dicit esse Apostolus
erat,
;

quod

in contuitu ejus paulo ante

non

bantur

;

quomodo jam

praescientiadicetur,

quando

nostram scientiam
cuncta defraxero,
certoe

(I

Cor. xni, 9)

:

cum

ergo haec

non

est

rerum futurarum?Jamenimpraesentiasunt

et

reliquero solam vivacitatem

quae futura cernebat,et paulo post erunt praeterita.

Praeteritarumautemrerum,sicutpraesentium, nullo modopotestdicipraescientia.Reditur ergo ad id, ut
rebus rebus jamproesentibu3,scientia, quae eisdemfuturiseratpraescientia:etcumeaqu33|prajscientia erat prius, postea scientia iiat in Deo, admittit
fiat

atqueinconeussae veritatis unaatque aeterna contemplatione cuncta lustrantis '; imo non reliquero, non enim habet hoc humana scientia, sed pro viribus cogitavero insinuatur mihi utcumque
;

scientia Dei

sciendo
rei

quod tamen nomen, ex eo quod aliquid non latet hominem, potuit esse
:

mutabilitatemet temporalis est
vere

;

cum

sit

Deus.qui

utrique

commune. Quanquam
solet

et

in

ipsis

nec ulla ex parte mutabilis, nec ullo motu novitio temporalis. Placet ergo ut
est,

summeque

hominibus

discerni

a

sapientia

scientia

non dicamus praescientiam Dei, sed tantummodo scientiam quaeramus et hoc quomodo. Non enim scientiam solemus dicere in nobis, nisi cum sensa cum meminimus et intcllecta memoriaretinemus
: :

quidem per Spiritum datursermo sapientix, alii sermo scientix secundum eudem Spiritum (Id.xu, 8) in Deo autem nimirum non sunt hoecduo,sed unum.Et in hominibus qui:

ut etiam Apostolus dicit, Alii

dem

hoac ita discerni probabiliter solent,ut sapien-

aliquid sensisse nos vel intellexisse- ut id

cum

vo-

tia pertineat

ad

intellectum aeternorum, scientia

lumus recolamus. Quod

si ila

in

Deo

est,

ut possit

vero ad ea quae sensibus corporis experimur. Sed
licet alius

propriedici, intelligit et intellexit, sentit et sensit;

aliam differentiam proferat, nisi tamen

admittit tempus, et subrepit nihilominus
tabilitas, quoe
est.
bili

illa

mu-

diversa essent, non sic ab Apostolo distingueren-

longe a Dei substantia removenda

Et tamen et

modo

:

sic

Deus, et praescit Deus ineffaeumetpccnitet ineffabili modo.Gum
soit

Quod sane si ila est, ut nomen scientiae rebus quas per sensus corporis experimur, deputatum
tur.
sit
;

nulla est

omnino

scientia Dei.

enim
ita ut

scientia Dei longe distct

abhumana

scientia,

per sc ipsum ex corpore et

Non enimDeus anima constat, sicut

irridenda
:

sit

comparatio.

utraque tamen
talis est,

scientia vocatur

et haec

quidem humana

utdicat de
(I

Apostolus etiarn, Scientia destruetur Co/\xm,8);quod nullo modo recte de scientia Dci
illa

homo. Sed melius dicitur aliam esse scientiam Dei, et non ejusdem generis, cujus istaestquae hominumdicitur:sicutetiamidipsum quod Deus dicitur, longe aliud est,
est quia
stetit

quam quemadmodum dictum
dtorum
(Psal. lxxxi, 1).

irahominis turbida est et non sine cruciatuanimi:iravero Dci,dequadiciturin Evangedici potest.Sic et

in synagoga

Tamen

ad non latere quoquo

modo

pertinet

commuvi-

Y\o,Sed ira Dei rnanet super
stolus, Revelalur

cnim ira

eum (Joari. m,30)\et ApoDei de ccelo supcr omnem
tranquillitate jugiter

nicatio ipsa vocabuli. Sic etiam deirahominis de-

traho turbulentum motum,ut remaneat vindicta?

impietatem (/tom.i,18);

illo in

gor

;

atque itautcumqueassurgo in notitiam

illius
si

manente,increaturasubdita exercet admirabili aequitate vindictam.Misericordia quoque hominis habct

quae appellatur ira Dei.ltem de misericordia
fcras

au-

compassionom.cum eo quem

miseraris.parti-

nonnullam cordismiseriam.undeetiamin latinalingua nomen accepit naminde est etiam;quod non solumgauderecumgaudentibus,sed etiam flere cum flentibus hortatur Apostolus (W.xn, 15).Quis aulem
:

cipata miseriae ^utremancattranquillabonilas subveniendi et a miseria libcrandi,

insinuatur divinae

misoricordiae qualiscumque cognitio.Zelum

quoque

Doi non repudiemus et aspernemur,
»

cum scriptum

accidct

Et infra habent, accidat, loco, uccedat accedct. 8 In codiee vetustissiiuo Corbeiensi, innotescat.
-Mss. accidit scientise Dei.
;

1

2

ct

Sic proecipui Mss. At editi, coi/ustrantis. In excussis, cum ejus, quem miserearis, participatus miserise : corrupte, uti liquet ex Mss.

141
'
:

LIBEH SKCUNDU&.

142

invenimus aed auferamus de humano zclo pallidam tabem doloris, et morbidam perturbationem animi remaneatque illud solum judicium,quocorruptio castitatis impunita esse non sinitur, et assurgimus ut incipiamus aliquo modo capcre zelum
;

cum Deus dicit, Pienitct me ; non humano more accipicndum csse, sicut jam quanlum valuimus disputavimus. Qu.-est. III. Samuel per pythonissam evocari quo-

modo
1.

poluerit.

Samuelis forte phantasma

fuit,

non

Dei.
4.

spiritus.

Quapropter cum legimus etiam

Deum

dicen-

Dxmones quomodo norint futura. Item quaeris utrum spiritus immundus qui

tem, Poenitet me; considcremus quod esse solcat in

erat in pythonissa, potuerit agere ut Sarauel a Saiile

hominibus opus pocnitendi. Procul dubio reperitur
voluntas mutandi
2
:

videretur et loqueretur

cum

eo

(I

Reg.

xxvm,7-

sed

in

hominc cum dolore

animiest;reprehcnditcnimin sequod tcmerefecerat. ista,quae de humanainfirmitato atqueignorantia veniunt, et remancat solum velleut non itasit aliquid,quemadmodum erat:sicpotestali-

Sed multo majoris miraculi est quod ipse Satanas princeps omnium immundorum spirituum
10).

Auferamus ergo

Deo,et petere tentandum Jobjustissimum virum (Job. 1, 11) : qui etiam tentandos Apostolos petiit (Luc. xxn, 31). Aut si hoc non idco
rit

potuit loqui

cum

quantum
tur,vult

intimari menti nostrao,qua regula intelli-

gatur quod paenitet Deum.

Cum enim

pccnitere dici-

habet difficilem quaestionem,quia per quam voluecreaturam,cui voluerit creaturae,ubique praesens
loquitur, nec
:

nonesse aliquid,sicutfecerat ut esset:sedta-

veritas cui

propterea magni

meriti est

men et cum ita esset,ita esse debebat;et cura ita csse jam non sinitur, jam non debet ita esye, perpetuo quodam et tranquillo aequitatis judicio, quo Deus
cuncta mutabilia incommutabili voluntate disponit. 5. Sed quoniam praescientiaru et scientiam cum
laude solemus

enim quid loquatur; imperator multis innocentibus non loquitur, quibus providentissime consulit ad salutem et cum multis nocentibusloquitur, quosjubet interfici : si
interest

loquitur Deus
et

quia

;

ergo hinc propterea nulla quaestio est
quaestio

;

nulla sit

ipsam solet bus timere
et

hominibus appcllare, iramque humanum genus in magnis potestatiin
3

quomodo etiam immundus spiritus cum anima sancti viri loqui potuerit. Omnibus enim

potius

quam

reprehendere, congru-

enter putamus talia dici de Deo. Qui antem zelat,

Deus creator et sanctificator longe utique major est.Quod si hoc movet.quod licuerit maligno
sanctis

quoniam vel culpari soculpam corrigere, atque ideo cum reprehensione ista de hominibus dici propterea movet, cum legimus esse aliquid in Deo ejusmodi. Sed illa Scriptura omnibus consulens, propterea magis et ista ponit, ne illa quae placent sic intellialiquid pcenitet,
let, vel

quem

in se

;

animam justi.ct tanquam de abdimortuorum receptaculis evocare nonne magis mirandum est quod Satanas ipsum Dominum assumpsit et constituit super pinnam templi (Malth. iv,5)?Quolibet enim modo fecerit,ille etiam modus
spiritui excitare
tis
1
;

quo Samueli factum
tet.

est ut excitaretur, similiter la-

gantur in Deo, quomodo consueverunt in hominibus intelligi. Per haec enim quae displicent, cum ea

Nisi forte quis dixerit faciliorem diabolo fuisse

licentiam ad Dominura

non audemus sic intelligcre in homine, discimus etiam

in Deo, ut inveniuntur
illa

vivum unde voluit assumendum.et ubi voluit constituendum,quam ad Samuelis

sic

quaerere, quae

defuucti spiritum a suis sedibus excitandum.
si illud in

apta esse atque convenientia putabamus. Nam si propterea non est illud de Deo dicendum, quia in

Quod

Evangelio nos ideo non perturbat, quia Dominus voluit atque permisit nulla diminufieri
;

homine displicet; non dicamus incommutabilem Deum, quia de hominibus cum reprehensione dictum est, Non enim est illis commutatio (Psal.uv, 20). Item sunt qujedamquae in hominelaudabilia sunt, in Deo autem esse non possunt sicut pudor, quod aetatum viridiorum magnum est ornamentum sicut timor Dei, non enim tantum in veteri: :

tione suae potestatis et divinitatis id
ipsis Judacis,

sicut ab

quanquam

perversis atque

immundis
:

et facta diaboli facientibus, et teneri se,et vinciri, et

atque interfici passus est non est absurdumcredereexaliquadispensatione divinaevoilludi,et crucifigi

luntatis

bus Libris laudatur.sed Apostolus etiam dicit,Pe/ficientes sanctificat ionem in iimore Dei (II Cor.vu,i); qui utique in Deo nullus est.Sicut ergo quaedam laudabilia hominum non recte dicuntur in Deo sic
;

permissum fuisse,ut non invitus nec dominante atque subjugante magica potentia,sed volens atque obtemperans occult aedispcnsationi Dei, qune
et

pythonissam illam etSaiilem latebat, consentiret

spiritusProphetas sancti se ostendiaspectibusregis,
divina

eum

sententia percussurus.

Curenim anima
si

quaedam culpabilia hominum recte intelliguntur in Deo non ita ut in hominibus,sed vocabulis ta- tummodo communibus,longe alia ratione et modo.Nam paulo post idem Samuel,cui dixerat Dominus, Pa?mtetme quod constilucrim regem Sa«/, ipsi Saiili ait de Deo, Quoniam non est sicut homo, ut pozniieai eum
:

boni hominis, a malis vivis evocata terevideatur dignitatem

venerit, amit-

suam ;cum

etvivi

plerum-

(I
1

Reg. xv, 29)

:

ubi videlicet satis ostendit etiam

que boni vocati ad malos veniant, et agant cum eis quod officium postulat aequitatis, servato atque inconcusso decore virtutis suae, et illornm vitiis pro rerum pnesentium vel usu vel necessitate tractatis? 2.Quanquam in hoc facto potest esse alius facilior
exitus et cxpeditior intellectus.ut

Sic Er. et nostri Mss. At Lov., inveniamus. 8 Editi Consideremus quid esse soleat. In hominibus : opus panitendi est, cum procul dubio reperitur vohmtas

non vere spiritum Samuelis cxcitatum arequiesua credamus, sed ali1 Editi, revocare. At Mss., Dulcitiuru.

mutandi.
3

evocare

;

Msb., tremere.

et sic in libro a<J

:

143

DE DIVERSIS QUiESTlONIBUS AD SIMPLICIANUM,
tuerint,

S.

AUGUSTINI

141

et imaginariam lllusionem diamachinationibus fao!im,quam propterea Scriptura nomine Samuelis appellat, quia solent ima-

quod phantasma,

boli

gines rerum earum nominibus appellari,

quarum

imagines sunt. Sicut omnia quae pinguntur atque finguntur ex aliqua materie metalli aut ligni, vel cujusque rei aptae ad opera hujusmodi, quaeque etiam videntur in somnis, et omnes fere imagines,

earum rerum quarum imagines sunt,appellari nominibus solent. Quis est enim qui hominem pictum dubitet vocare hominem ? Quandoquidem et singulorum quorumque picturam cum aspicimus, propria quoque nomina incunctanter adhibemus
:

non docendi magis quam decipiendi fine cum illa imago moriturum,dixit etiam SamuelisSaiilem praediceret secum futurum quod utique falsum est. Magno quippe intervallo post mortem separari bonos a malis in Evangelio legimus,cum Dominus inter superbum illum divitem, cum jam apud inferos tormenta pateretur,et illum qui ad ejus januam ulcerosus jacebat, jam in requie constitutum,magnum
praenuntiant. Et forte hoc est quod
:

chaos interjectum esse testatur Luc. xvi,26'.Aut
,

si

propterea SamuelSauli
aequalitatem
felicitatis,

dixit,.

Mecum

eris,

ut

non ad

sed ad

parem conditionem

mortis referatur,quod uterque

homo

fuerit,et uter-

velut
Ille

cum

intuentes tabulam aut parielem,dicimus,
ilJe

que mori
tia

Cicero est,

Sallustius, ille Achilles,
;

ille

He-

praenuntiabat
tua.

ctor,
hil

hoc flumen Simois, illa Roma cum aliud nisint quam pictas imagines.Unde Cherubim cum

jamque mortuus mortera vivo quantum opinor, prudensecundum utrumque intellectum habere
potuerit,
;

perspicit,

exitum illam lectionem qui non

sit

contra fidem
1

:

sint ccelestes potestates, ficta

tamen 2 ex metallo, quod imperavit Deus,super arcam Testamenti,magnaj rei significandae gratia,non aliudquam Cherubim illa quoque figmenta vocitantur(&c0d.xxy,18). Item quisquis videt somnium, non dicit, Vidi imaginem Augustini aut Simpliciani sed, Vidi Augucum eo tempore quod stinum aut Simplicianum tale aliquid vidit, nos ignoraremus usque adeo manifestum est, non ipsos homines, sed imagines eorum videri. Et Pharao spicas se dixit vidisse in somnis et boves (Gen. xli, 17-28), non spicarum aut
;
:

nisi forte profundiore et perplexiore

inquisitione,

qua

vel

virium

mearum

vel

temporis excedit an-

gustias, inveniatur ad liquidum, vel posse vel

non

posse
verit,

animam humanam, cum

ex hac vita migra-

;

magicis carminibus evocatam vivorum apparere conspectibus, etiam corporis lineamenta gestantem,ut non solum videri valeat, sed et agnosci. Et si potest, utrum etiam justi anima, non quidem
cogatur magicis sacris, sed dignetur ostendi occultioribus imperiis summae legis obtemperans ut si
:

lieri

non posse

claruerit,

non uterque sensus

in

boum

imagines. Si igitur liquido constat nomini-

bus earum rerum quarum imagines sunt, easdem imagines appellari;non mirum est quod Scriptura dicit Samuelem visum, etiamsi forte imago Samuelis apparuit,

hujus Scripturae tractatione atque expositione admittatur, sed illo excluso, imaginaria simulatio
Samuelis diabolico ritu facta intelligatur.Sed quoniam, sive illud fieri possit, sive non possit, tamen
fallaciaSatanae
lida operatio

se velut

machinamento ejus qui transfigurat angelum lucis,et ministros suos velut mi(II

atqueimaginum simulandarum caldecipiendis humanis sensibus multi-

nistros justitiae
3.

Cor. xi, 14, 15).

formis invigilat,pedetentim quidem,ne 5 inquisitioniet a

Jamvero

si

illud

movet,quomodo
;

maligno

spiritu Saiili vera praedictasunt

potest et illud mi-

rum videri,quomodo daemones agnoverint Christum (Matth. vm, 29), quem Judaei non agnoscebant. Cum
enim
Deus etiam per infimos infernosque spiritus aliquem vera cognoscere, temporalia duntaxat
vult

atque ad istam raortalitatem pertinentia.facileest.et

non incongruum,ut omnipotenset justus ad eorum pcenam.quibus isla praedicuntur.ut malum quod eis impendet,antequam veniat pramoscer.do patiantur, occulto apparatu ministeriorum s suorum etiara spiritibus talibus aliquid divinationisinipertiat.utquod

bus diligentioribus prwscribamus.sed tamen potius existimemus tale aliquid factum maligno pythonisS33 illius ministerio,quamdiu nobis aliquid amplius excogilare atque explicare nan datur. Quo situ carporis orandum. st. IV. Quod autem quaeris,quid sit quod scriptumest,/»travit rcx David,et sedit anteDominum(\l Rey.vn,18); quid aliud intelhgendum est,nisi quiaseditin conspectu Domini sive ubi erat arca Testamenti, per quam sacratior et commendatior quaedam prssentia
i

;

Doniini accipi potest

;

sive quia oraturus sedit.quod

non

fit

recte nisi in conspectu Dei, hoc est in intimis

audiunt ab Angelis,pra?nuntienthominibus.Tantum

autem audiunt, quantum omnium Dominus atque moderatorvel jubetvel sinit.Undeetiamspiritus pythonius 4 in Actibus Apostolorum attestatur Paulo «postolo, et evangelista esse conatur 1.7. wi. 17
.

cordis? Potest enim et sic accipi quod dictum est, ante Dominum; ubi nullus esset hominum,qui audiret

cranton:.SiveergopropterarcamTestamenti,sive

propterseoretumlocumseraotumabarbitris.sivepro.
pter intimumcordisubieratorantis affectus. conve-

Miscent tamen
1
l

isti

fallacias,et

verum quodnossepo-

cujuscumque ; pro quo AugusLiuus, cuju hic Mss. constaoter liabent, solet usurpare. * Corbeieusia Ms.: ("«/>' Cherubitn, cum sini txrlitespotestates, fictu tamen, etc. Iu edilis legebatur, ficta :
<liti.

nienterdictumestjSedi/onXfiDommam.Nisi fortequod '-.lovc cumetsanctus Elias hocfet
;

quod

coriuquar.dopluviamorandoimpetr.ivil.lll/ipa.xviii,
12- 15).

Quibus admonemur exemplis, non esse

prae-

in quibus etiam paulo posl,Chernbvh ilUequoq ubi Mss.et liber ad Dulcitiumhabent,t7/a quoque fiymeutn. 3 Editi. mysteriorum. At potiores tAsa.,mmisteriorum quo DominealiasnonnunquamAngelosvocat LugustinuB. * Editi, pyt/ionicusMoa. vero, pythonius;ve\,pythonis.

scriptum quomodo
1

corpus constituaturad orandum

Aliquot Mss., prefictore. Particola, ne, restituitor hic ez Mss. Confer librum de oclo Dulcilii Quaestionibus, in tine qusestiouis 6.
»

145

LIBKR SECUNDUS.
rat,

146
illa

dumanimus Deopr&sens peragatintentionem suam
Nametstantesoramus.sicutscriptum est, Publicantts autem de longinquo stabat (Luc. xvm, 13) et fixis genibus,sicut in Actibus Apostolorum legimus [Act.
;

cum

verba non confirmando,sed renuendo

enuntiaverat.

Cum enim vivum

rccepisset fllium
et

suum,

ait,

Ecce cognovi ijuoniam homo Dei es tu,

verbum Domini

in ore tuocertissimum(lUTieg.xvu-xx,

vii,

59, et xx, 36)

;

et sedentes, sicut ecce David,et

Elias. Nisi

autem ctiam jacentes oraremus, non

21-24).Multa sunt auiemin Scripturis,quae nisi illo modo pronuntientur,in contrariamsententiam reci-

scriptum essetin Paslmia. Lavabo persingulasnoctes leclum meum ; lacrymis meis stratum mcum rigabo
(Psal. vi, 7).

dunt ; sicuti esl, Quis accusabit adversus eteclos Dei? Deus qui justificat (liom- viii, 33) si quasi conQr-

Cum

enim quisque orationem
sicut ei occurrerit
1

quserit,

mans respondcas,
Sic crgo

vides quanta perversitas oriatur.
est,ac
si

collocat

membra,

accommodata
ani-

pronuntiandum

dicerctur,Deus ne

pro terapore positio corporis

ad

movendum

mum.Gum autem
titus orandi,

non quaeritur,sed infertur appeest,

hoc

cum

aliquid repente venit

in.

utique. Ac per hoc apertam puto essc illam Elia3sententiam,quam non servata pronuntiatio faciebat obscuram.

qui justificat? ut subaudiatur,

Non

mentem, quo supplicandi moveatur affectus gemiquocumque modo invenerit hominem.non est utique differenda oratio,ut quaeramus quo secedamus 3 aut ubi stemus, aut ubi prosternamur. Gignit enim sibi mentis intentio sotibus inenarrabiJibus,
,

Qu.bst, VI.

— De spiritu mendacii misso ad decipiendum
Achab.

De spiritu vero mendacii ',per quem deceptus est Achab (III Iieg. xxn, 20-23), hoc intelligamus,quod jam superius satis aperte tractatum abitror:Deum
scilicet,omnipotentem etjustum distributorem pcenarum prfemiorumque pro meritis,non solum bo-

solitudinem, et saepe etiam obliviscitur

3

vel

ad

quam cceli partem, vel in qua positione membra illud tempus invenerit.
filii

corporis

Qu.est.V. — In verla Elix quxrentis Deo de
viduse.

morte

In verbis
testis

autem

beati Eliae, quibus ait,

Domine
moveret enim non

hnjus vidux,cum qua ego inhabito apad ipsam,
fecisti ut occideres filium ejus /nihil

tu
si

male

vera pronuntiatio servaretur.

Vox

est

Gredentis quod
quae

tam

pie

tam male faceret Deus cum ea vidua, Prophetam susceperat, eo praesertim
et

temporequodibierat,cuiprotuleratillatoturovictum

suum tam exiguum in tam magna
Ita

summa inopia
Domine,
testis

ergo dictum

est,

ac

si diceret,

O

hujus vidux,

cum qua

ego inhabito apud ipsam,iune

male fecisti ut occideres (iliumejus? ut subintelligatur
quodutiqueDominustestiscordisilliusmulieris.ubi videbat quanta essetpietas,undeetiamEliamipse ad

eam miserat.non malefaciendicausa
nis sui,quo

mortificaverat

filium ejus,sedexhibendi miraculiad gloriamnomi-

ad opera congrua, sed etiam malis ad opera digna cum illi pro sua perversa cupiditate 2 nocere appetant,sinantur autem tantum quantum illejudicat,qui omnia in mensura et pondere et numero disponit (Sap. xi, 21). Dixit autem hoc Micbaeas propheta quomodo sibi fuerit demonstratum. Occulta enim res et nimis secreta ita demonstratur prophetis. sicut potest capere sensus humanus, cum etiam rerum imaginibus in revelatione tanquam verbis instruitur. Nam quomodo Deus haec agat, ubique totus ac semper praesens et quomodo ejus simplicem et incommutabilem eeternamque veritatem consulant sancti Angeli, omnesque ab eodem Deo creati sublimes et mundissimi spiritus, atque id quod in eo sempiternejustum vident, pro congruentia rerum inferiurum temporaliter peragant quomodo etiam lapsi spirilus, qui in veritate non steterunt, propnis et sanctis ministris uti
; ;
:

tantum Prophetam 4 et tunc viventibus et posteris commendaret sicutdicit Dominus,non ad mortem mortuum fuisse Lazarum.sedut glorificaretur Deus in Filio suo (Joan. xi,4). Et ideo consequentia probant,et ipsa etiam fiducia qua credidit
:

ter

immundiliam et infirmitatem concupiscentiarum et poenarum suarum non valentes praesentem

intrinsecus contueri et consulere veritatem, signa

forinsecuspercreaturam exspectent,eisque moveantur sive ad faciendum aliquid, sive ad non facien-

Elias,non ad hoc illud contigisse,utacerbo luctu hospitaejus affliggeretur:sed potius ad hoc factum esse,
ut Deusmagnificentiusostenderetviduaequalem Dei

dum

;

quove modo cogantur eeterna

lege,

qua uni*

versitas regitur, vindicti atque constricti,vel sinen-

famulum suscepisset.Sequitur

Scriptura.et dicit

3
:

El insufftavitpueroter,etinvocavit Dominum,et dixit,

tem Deum operiri vel cedere jubenti et complecti arduum.et explicare longissimum est 8 Vereor autem ne istr ipsa quse sunt a me dicta.et non satis;

.

Domine Deusmeus,revertatur nuncanima pueri hujus in eum. Et factum est sic. Haec ergo deprecatio,qua petiit Elias tam breviter et tam fidenterut resurgat puer,satis indicat quo affectu dicta sint superiora. Et ipsa mulier ostendit adhoc mortificatum filium suum fuisse.ad quod Elias factum esse praesumpsc1

fecerint exspectationi, et
tuoa;

taedio

fuerint

gravitati

quandoquidemcumtu exomnibusquaeinterro-

gasti.

unum

a

me

libellum mitti velles.ego duos

li-

bros eosdemque longissimos misi,et fortasse quaestionibustuis nequaquamdiligonter expediteque re-

Sic Mss. At
Editi,

ecliti,

positis corpons.

quo sedeamus. At Mss., quo seccdamus. Forte addendum hic, et ubi sedeamus.
2 3
; s

Editi. obliviscitur se. Abest, se, u Ms?s.

Mss.,
ipsa

qua tantum prophetam.
qua...suscepisset. sequitur scrivtura : Et id consequentia probant.

Plures et meliores Mss.;£7 ideo consequentia probant.

Ex
etc.

enim fiducin

et dicit.

Forte legendum

Apud Er. Lugd. Veu.et Lov. quaestio sexta non separatim n quinta tractatur. Pro De spiritu vero men dacii, legitur siuipliciter, De Spiritu mendacii, totusque liber, conjunctis quinta sextaque qu£estioniljus,quinque solum quaesliones comprehendit. M. s Sic M?s. At editi, pro sua perversitate. 3 IU melioris not;c Mss. Editi autem, vel sinente Deo operari vel cedere jubmti et compellenti ; arduum et ex1
:

pticatu lo7igissimum est.

147

DE OCTO DULGITII QILESTIONIBUS,
:

S.

AUGUSTINI

148
;

spondi.Quamobremprecestuasproerratismeismulsententiam vero de hoc tas et assiduas peto fieri
^^^^^^T^^*
i

opere tuam brevissimam,sed gravissimam flagito el dum sit verissima, severissimam non recuso.
ii
'

.

r-

,

r

..

1 ,
.

„ .,i.i
1

i
,

i

"

-

-

.

.

-

ADMONITIO
IN

LIBRUM DE OGTO DULCITII QUjESTIONIBUS.

De
ille

Dulcitio

primum, qui

libri

bujus scribendi argumentura Augustino praebuit, nulli dubitamus quin

ipse sit tribunus et notarius in libro2 Retractionum, cap. 59, laudatus, qui circiter

annum

420, sicuti

ex eodem sequendis praefectus.
porro, cui per

loco intelligitur, in Africa agebat, datis

Ad eumdem, cum

ab imperatore Honorio contra Donatistas legibus exedoceri cuperet quid haereiicis illis responderi oporteret scripta

fuit Augustini epistola 284, cui titulus, «

Domino eximio,

et honorabili

filio,

»

praefigitur.

Albinum Romanae

Ecclesia?

quaestionem 3 citatas, misit Augustinus, Dulcitio

Romae primicerio inscribitur
appellat.

libellus

acolythum ex Africa proficiscentem litteras, Laurentium vero, cui urbis notissimum credebat dictus Euchiridion, Dulcitii fratrem hic ad quaestionem 1 respondens
:

Mercatorem hoc in opere ad

Jam de

subsequentis operis
citatus in
1

aetate, id,

omnino

constat,

editum esse

pof.t Christi

annum 419, imo
loco),
;

post420;

non prius421 aliquanlo ante annum 430 quippe cum prodiit. Aliud etiam non minus liquet, perfectum scilicet fuisse in Retractationum libris anno fere 427 absolutis recenseatur. Quapropter haud immerito censent corrigendam hic in exordio consignatam (tametsi codices excusi et scripti eamdem omnes habeant) notam Paschatis, cujus Dominicum eo anno quo iibrum hunc concinnavit Augustinus.in lertium calendas aprilis incidisse ferunt. Id siquidem per episcopatum Augustini non contigit unquam, nisi annis 419 et 430, quibus istud opusculum assignari non posse facile concedimus. Erit igitur pro III cal. legendum, utquidam volunt, VII cal. aprilis, ut opus ad 422 annum pertineat aut certe reponendum XI cal. aprilis,quo die Pascha anno 425 celebratum a quibusdam Latinorum fuisse asserit Bucherius.

quandoquidem

quaestione liber Enchiridion anno (uti suo dicturi

sumus

;

In librum de octo Dulcitii Qusestionibus, lib, vide lib. 2, cap. 65,Retractationum,fom.,l. M. a verbis, Liber quem pernotavi, usque adverba, Fili Dulcili.

col.

6?6,

S.

iUraELII ^UGUSTSNI
HIPPONENSIS EPISCOPI

PE ©CTO DULCITII QU^STIONIBUS
LIBER
PR/EFATio.Quantum mihi videtur,dilectissime'iili Dulciti, non tardavi respondere interrogationibus tuis.PerPaschaquippehocanno,quoDominicus 2 ejus
ADMONITIO
Pr.

UNUS<°>.

furt tertio

calendas aprilis.a CarthagiDe mihi missas

litteras tuaj dilectionis accepi.Post eos

autem dies

sanctosconfestimCarthaginemsumprofectus:inqua
BENEDICTOHUM.

Huic de octo Dulcitii Quoestionibus emendaDilo libro adhibiti snnt veteres Vatini tre3 libri, Corbeienses duo, lectiones totidem Victoriui, codex Kegius, Sorbonicus, Floriacensis, Michaelinus, et uuus Ecclesia Lauduucnsis etinm variantes Lovauiensium ex 15elgicis Mss. quatuor ac tandem editione Hat. Am. et Lov., id est Augustiui de Hatisuoua, Joaunis de Amerbacb, Dcsideni Erasmi, et Theologorum Lovuuieusium.
1

;

;

Comparavimus prxterea
»

eas

omnes editiones

initio Retr. et Confess.,

t.

i,

mcmo7'atas.

M.

*

Aliquot Mss. dulcissi.nc. In Plerisque Mss., Dominicum. (a) Scriptus forte an. 422, aut 425.

149
civitato nihil

LIBfcTt

UNUS.
quod
in Petri

150
conlessione laudalum cst (Matth. xvi,

medictare permisitoccupationum.qiKp non potest deesse, nimia multitudo.Sed posteaquam inde regressus sum, peractis apud nostros quindecimdiebiis,qiii mepost absentiam diuturnam curare alia compulerunt(nam post tres menses redrescriberc ista non distuli, ct ire permissus sum)
ibi
;

1G, 17)?

Quitl proderit, ait

Jacobus, /ratres mei,

si

fidem dicat se quis habere, opera autem non habeatf

Numquid

poterit fidessalvare

eum

? nicit

etiam, quia

fvles sine operibus

mortua

cst

(Jacotii n, 19, 14, 20).

abs

te

missis quaestionibus, qua? a

me

pcr diversa

Quousquc ergo falluntur, qui de vitam perpetuam pollicentur?
3. «

fide

mortua

sibi

opuscula

mea jam

fuerant pertractahe, ex eisdem

Quapropter diligenter oportet attendere quoaccipienda
sit

opusculis reddere

vel

solutionem

vcl certc discepta-

modo

apostoli Pauli

illa

sentenlia,

tionemmeam.Deniqueilludtantumtnodo,ubiqua3ris quaredixeritDominusnimirumpraesciiishiturorum, Eletji David sccundum cor meum (III Reg. vm, 16),

cum ille talia et tanta commiserit, ubi tractaverim, et quomodo id oxposuerim, non potui reperire, et utrum sit in aliquo libro meo vel epistola nescio. Ac
per hoc quoniam mihi de hoc intulisti novcedisputationis necessitatem, in hac mea rcscriptione id ulprins volens ea ponere qua? habobam in voluminibus praeparata ut nec studio tuee aliis meis sanctitatis deessem ', quod mihi est gratissimum nec alio modo eadem dicere cogerer, quod mihi esset laboriosissimum, nec te aliquo amplius adjuvaret.

planead intclligcndumdifficilis.ubi ait: Fundamentum enim aliud nemo potest ponere, prxler id quod positum est, quod est ChristusJesus. Siquis autem superaedificatsupcr fundamenlum hoc,aurum,argentum, lapides
fenum, stipulam, uniuscujusque opus manifestabitur. Dies enim declarabit, quia in igne revepreliosos, ligna,
labitur, et uniuscujusque opus quale sit ignis probabit.

Si cujus opus manserit, quod superxdificavil, merce-

timum

feci,

dem

arcipiet. Si
:

cujus

aulem opus

arserit,

damnum

:

palietur

ipsc

autem salvus

erit, sxc

tamen quasi per
ita intelli-

;

ignem

(I

Cor.

m,

11-15).
illi

Quod quidam

Qu^estio prima.

— An baptixati peccatores cxituri sint
difficilis

de gehcnna. Locus Apostoli

maleintcllectus.

Rcjutatur opinio exislimantium fidem sine operibus

gendum putant, ut videantur aidificare super hoc fundamentum, aurum, argentum, lapides pretiosos, qui fidei quae iu Christo est, bona opera adjiciunt; illi autem fenum, ligna, stipulam, qui cum eamdem fidem habeant, malc operantur. Unde
arbitrantur per

prodesse ad salutcm. Locus Apostoli, quomodo intelligendus. Alius Aposloli locus frustra ab
iis

quasdam

pcenas ignis eos possc pur-

adductus,

gari ad salutem percipiendam merito fundamenti.
4.
«

qui fxdem sine operibus salvare docent.
fides qualis laudata est. Opinio

Chananxx
fideles

Hoc

si ita est,

quorumdam,

tate conari, ut

fatemur istos laudabili chariomnes indiscrete admittantur ad Ba-

baptizatos,

quantumvis

pccccitores, salvandos

esse

per ignem. Ignis cujusque opus probans in hac vita.

ptismum, non solum adulteri et adulterae, contra sententiam Domini falsas nuptias prestendentes; ve-

Purgatorius ignis post hanc vitam.
1.

rum etiam
Utrum
ali-

publicse meretrices in turpissima profes-

Prima itaque propositio tua

est, «

sione pcrseverantes, quas certe etiam nulla negli-

quando, qui sunt post Baptismum peccatores, exeant de gehenna. Aliquantorum namque super hoc, inquis, diversa sententia est, respondentium, sicut justorum prsemium, ita peccatorum finem non habere tormenta. Asseverare etenim cupiunt tam perpetem vindictam manere, quam praemium. Quibus
contra prosscribitur evangelica
ait,

gentissimaEcclesia consuevit admittere,nisi ab

illa

primitus prostitutione liberatas. Sed ista ratione cur

non omnimodo admittantur, omnino non video.Quis enim non malit eas posito fundamento, licet ligna, fenum et stipulam congerant, aliquanto certe diuturniore igne purgari,
falsa erunt
illa,
:

quam

in

seternum perire? sed

illa

sententia, quae

qupe obscuritatem

ambiguitatemque

Non inde exics, donec reddas novissimum qua-

non habent
(Id. xiii, 2)
;

Si

habeam omnem

fidem, ita ut montes

dratitem (Matth. v, 26). Superest ergo ut hoc reddito possit exire. Credimus hoc et Apostoli definitionc dicentis, lpse aulem salvus erit, sic tamen quasi per ignem (I Cor. m, 15). Sed quoniam alibi legimus, inquis, Et non cognovit eam, doncc peperit

transferam, charitatem autem non habeam, nihil
et,

sum

Quid proderit, fratres mei,

si

fidem

quis dicat se habere, opera

autem non habeat ? Numquid poterit fides salvareeum? Falsum eril et illud Nolite errare; neque fornicatores, neque idolis ser:

(Matth. i,25),

quod ita interpretari non possumus; idcircode hoc cupimus fieri certiores. » Huc usque
est propositio tua.
2.

vientes,

neque fures, ncque avari,neque adutteri, ncque moltes, neque mascutorum concubitores, neque ebriosi,

Cui respondeo ex libro meo, qui inscribitur,

neque maledici, neque rapaces regnum Dei possidebunl Manifesla suntopera (Id. vi, 9, 10). Falsum et illud
:

de Fide et Operibus, ubi de hac re ita locutus
<(

sum

:

carnis,
citia,

qux

sunt fornicaiiones, immunditix, impudi-

Jacobus, inquam, tam vehementer infestus est eis

luxuria, idolorum servitus, veneficia, inimici-

qui sapiuntfidem sineoperibus valereadsalutem,ut
illos

tix, contentiones, xmulationes, animositates, disscnsioncs, hxreses, invidix, ebrietates, comessationes, et
Iiis

etiam deemonibus comparet, dicens, Tu
est

credis,

quoniam unus
mentius

Deus

:

bene facis

;

et

dxmones

cre-

similia, qu,x pnedicovobis, sicut et prxdixi, quotalia a<junt,rcijnum Dei

dunt, et contrcmiscunt. Quid brevius, verius, vehedici potuit,

niam qui
lat. v,

non possidebunt (Ga-

dixisse daemonia,

cum cum Ghristum Filium

et in Evangelio lcgamus hoc

Dei confitei,

rentur, et ab
*

illo

corriperentur (Marc.

24, 25),

Potiores Mis., deeaaet.

enim tantummodo credantct baptizentur, quamvisin malis talibus persevereni, salvi crunt per ignem atque ideo inChristo baptizati, etiam qui talia agunt, regnum Dei posside19-21). Falsa erunt
ha;c. Si
:

;

151

DE OCTO DULCITII QtLESTIONIBUS,
fuistis,
(I

S.

AUGUSTINI

152

bunt. Frustra autern dicitur, Et hgec quidem
scd abluti estis
Cor. vi, 11)
;

quando

et abluti baec

sunt. Inaniter etiam illud a Petro dictum videbitur,
Sic et vos

bent homines pervertere ad proprium suum interitum (II Petr. m, 16), ut contra evidentissima testimonia Scripturarum securos faciant de perci-

simili forma Baptisma salvos facit

;

non

carnis dcpositio sordium,sed conscientix bonse interrogatio
(I

Petr.

iii,

21)

;

si

quidem

et

habentes pessi-

pienda salute nequissimos, nequitiae suae pertinacissime cohaerentes, nec emendando aut pcenitendo mutatos.
6. «

mas

conscientias

omnium

flagitiorum et scelerum

Hic a

me

fortasse quaeratur, de ipsa Pauli apo-

eorum malorum pomitentia mutatas, tasalvos facit propter fundamentum enim quod in eodem Baptismate ponitur, licet per ignem, salvi erunt. Illud quoque non video cur Dominus dixerit, Si vis venire ad vitam, serva mandata (Matth. xix, 17), et commemoravit ea quae ad bonos mores pertinent, si etiam his non servatis ad vitam
plenas, nec

men Baptisma

:

stolisententiaquidergosentiam,etquonammodointelligendam putem. Fateor, hinc mallem audire intelligentiores atque doctiores, qui sic

eam exponant, utillaomniaveraetinconcussa permaneant,qu33 supra commemoravi,
et

quaecumque

alia

non comme-

moravi, quibus apertiseime Scriptura testatur.nihil prodessefidem, nisi eam quam definivit Apostolus,
id est,

veniri potest per solam fldem,

quaesme operibus mortua est. Illud deinde quomodo verum erit, quod eis quos ad sinistram positurus est dicet Itein ignem geternum, qui paratus est diabolo et angelis ejus? Quos non increpat quia in eum non crediderunt, sed quia bona opera non fecerunt. Nam profecto ne sibi quisquam de fide, qua^ sine operibus mortua est, vitam promittat «ternam, propterea omnes gentes segregaturum sedixit.qus permixtae eisdem pascuis
:

dilectionem operatur (Galat. v, 6) ; sine operibus autem salvare non posse, neque prae-

qux per

ter

ignem, neque per ignem
Quid prodest,

:

quia

si

per ignem sal-

vat, ipsa utique salvat.
et aperte,

Absolute autem dictum est
si dicat

quis se fidem habere,

opera autem non habeat?
ipse quid sentiam de

Numquid poterit fdes salvare eum? Dicam tamen, quam brevissime potero, etiam
illa
;

sententia Pauli apostoli ad

intelligendum

utebantur, ut appareat eos

illi

dicturos, domine,
et

dummodo illud, quod ad meam professionem attinet, praecipue teneatur,quod
difficili

quando
rari

te

vidimus
tibi?

illa et illa

patientem,

nom

mini-

dehac

ine malledixi
in

audiremeliores.Fundamentum
;
:

stravimus

qui in eumcrediderant, sedbona opefide

Christus est

structura architecti sapientis hoc exaperte enim dictum est, Fun-

mortuaad vitam pervenireturaeternam.An forteibuntin ignem
noncuraverant,tanquam de ipsa
aeternum qui opera misericordiae non fecerunt,et non ibunt qui aliena rapuerunt, vel corrumpendo in se

positione non indiget

damentum enim aliud nemo potest ponere pr&ter id quod positum est, quod est Christus Jesus. Si autem Christus, procul dubio fides Christi
:

per fidem quippe
fides Christi,

templum

Dei in

se ipsos immisericordes fuerunt

habitatChristus in cordibus nostris, sicut idem apostolus dicit (Ephes.

quasi opera misericordice prosint aliquid sine dilectione, dicente Apostolo,

m,

17),

Porro

si

Si distribuam

omnia mea

pauperibus, charitatcm autem non habeam, nihil mihi
prodest
(I

Cor.

xm,

3);

aut diligat quisquam proxi-

mum

sicut

seipsum, qui non

enim diligit iniquitatem, 6). Neque illud dici hic
:

ipsum ? Qui odit animam suam (Psal. x, poterit, in quo nonnulli se
diligit se
rcter-

illautiquequam deVmivit Apostolus, quse per dilectionem operaiur. Non enim fides illa daemonum, cum et ipsi credant et contremiscant, et Filium Dei confiteantur Jesum, potest accipi in fundamento. Quare, nisi quia non est fides quae per dilectionem operatur, sedquaeexprimiturpertimorem? Fidesitaque Christi,

ipsosseducuntdicentes,ignemaeternunidictum,non

fides gratiae christianae, id est, ea fides quae

per

ipsam pcenam ajternam per ignem quippe, qui

dilectionem operatur, posita in fundamento, nemi-

nus erit, transituros arbitrantur eos,quibus propter fidem mortuam per ignem promittunt salutem ut videlicet ignis aeternus sit, combustio vero eorum, hoc est operatio ignis,- non sit in eis aeterna cum et hoc praevidens Dominus, tanquam Dominus, gcntentiam suam ita concluserit, dicens, Sic ibunt illi in combustionem uternam, justi autem in vitam seterm
; :

nem perire permittit.Sed quid sitaedificare super hoc
t'undamentum,aurum,argentum, lapides pretiosos, et ligna, fenum, slipulam, si subtilius disserere coner, vereor ne ad intelligendum difficilior sit ipsa

expositio: enitar

tamen,quantumDominus

adjuvat,

etbreviter,etquantumpotero,dilucideexpedirequod
sentio. tcce
ille

qui quaesivit a magistro bono, quid
;

nam

(Matth. xxv, 41, 44, 46). Erit ergo aaterna
;

com-

boni faceret, ut haberet vitam aeternam
si

et audivit,

bustio sicut ignis
dixit,

et

eos in illam ituros Veritas

ad vitam venire
:

vellet,

servanda

sibi esse

man-

quorum non

fidem, sed bona opcra defuisse

data

et

cum

quaereret quae mandata, dictum estei,

declaravit.
5. « Si

Non
sine ambiguitate dicta
;

occides,

Non

maechaberis, Non jurHtm facics,

ergo hncc omnia, et caatera quo? innumera-

bilia

per

omnes Scripturas

Non fahum testimonium dices, Honora patrcm tuum et matrem tuam; et, Diligcs pro.vimum tuum tanquam
te

reperiri
ille

possunt, falsa erunt

poterit verus csse

ipsum. Haec faciens in lideChristi, teneret procul
quffl

intellectus de bgnis, feno ot stipula,

quod

hi

dubiofidem
ligeret

per dilcctionem oporatur.Nequedireceptadi-

salvi

erunt per ignem, qui solam

in Christo fidcin

proximum tanquam seipsum,nisi

tcnentos bona opera necloxerunt. Si autem ista ct vera, et clara sunt procul dubio in illu Aposfoli
;

senlentia alius requirendus est
in his deputanda est,
ptis ejus

intellectus,

atque

qua non diligeret sc ipsum. Porro si facerei etiam quod Dominus addidit, dicens, Si vis perfectus esse, vade, vende omnia qux habcs, et da
leotione Dei, sine

que

Petrus dicit esse in scri-

pauperibus,
qucre

ct

habebis thcsaurum in catlo
;

;

ct

veni, se-

quaedam

difficilia intellectu,

qu» non de-

me

(Matih. xix, 10-21)

aediticaret

super illud

:

153

LIBER UNUS.
argentum,
superaedificabat, in

154
et lapidea pretiosoa illig cogitationibus

fundamentum,aurum,argentum,lapide8 pretiosos: non enim cogitaret, nisi quomodo placeret Deo et haec cogitationes sunt, quantum existimo, aurum, argentum, lapides pretiosi. Porro 8i circa divitias
;

pateretur, in

tantum detrimentum nullum tantum ejus structura, quae non erat

fenea, nullo incendio cremaretur.
8. « Sive

suas carnali
eis

quodam

teneretur affectu,quamvis ex

ergo in hac tantum vita ista homines

multas eleemosynas faccret, nec ad eas augen-

das fraudis aliquid rapinoeque moliretur,aut

earum
se isto

judicia subsequuntur,

patiuntur,sive etiam post hanc vitarn talia quaedam non abhorret, quantum arbi-

minucndarum

vel

amittendarum metu

in aliquod

tror.arationeveritatisisteintellectushujuecesenten-

facinus Oagitiumve laberetur (alioquin

jam

modo ab

fundamenti stabilitate subtraberet), carnalem, utdixi,quem in eis haberct sed propter affectum, quo talibus bonis sine dolore carere non
illius

tiae.Verumtamen etiam si est alius,qui mihi non occurrit,potiuseligendus;istumquamdiutenemus,non

cogimur dicere injustis,non subditis,scelestis,contaminatis,parricidis,matricidis,homicidis,fornicatori-

posset

;

aedificaret
:

super fundamentum illud ligna,

fenum,stipulam maxime si et uxorem sic haberet, ut etiam propter ipsam cogitaret ea quoe sunt mundi.quomodo placeret uxori.IIaec igitur quoniam affectu dilecta carnali non sine dolore amittuntur, propterea qui ea sic habent, ut habeant in fundamento fidem, quae per dilectionem operatur, nec
huic ista ulla ratione vel cupiditate praeponant, in

bus,masculorumconcubitoribus,plagiariis,mendacibus,perjuris,et si quid aliud sanee doctrinaeadversatur, quae est

detrimentum, per ignern quemdam doloris perveniunt ad salutem.A quo dolore atque detrimento tanto est quisque securior, quanto ea vel minua amaverit, vel tanquam non habens habuerit. Qui vero propter illa vel tenenda vel adipiscenda, homicidium, adulterium, fornicationem, idololatriam, et similia quoeque commiserit, non propter fundamentum per ignem salvabitur,sedamissofundamento,eeternoignetorquebitur. 7. « Quamobrem et illud quod dicunt,veluti probare cupientes quantum valeat sola fides,ubi Apostolus dicit, Quod si infidelis discedit,discedat; non est enim servituti subjectus frater vel soror in hujusmodi

eorum amissione

passi

secundum Evangelium gloriae beati Dei (I Tim. i,9-ll) Si tantummodo in Ghristum credatis, et sacramentum Baptismi ejus accipiatis.etiamsi vitam istam pessimam non mutaveritis, salvi eritis. 9. « Unde nec illa nobis mulier Chananaea prescribit, quia Dominus ei quod petebat dedit, cum ante dixisset^on est bonum tollere panem filiorum, quia ille cordis inspector mutaet mittere canibus
:

;

tara vidit,
nis,

quando

laudavit. Et ideo
1

non

ait,

caest

magna

est fides tua

sed,
!

mulier,

magna

fides tua

(Matth.

xv, 26, 28)

Mutavit vocabulum,

quia mutatum vidit affectum, atque illam correptionem ad fructum pervenisse cognovit. Miror autem si laudaret in ea fidem sine operibus, id est, fidem non talem quae jam per dilectionem posset

mortuam, et quod Jacobus dicere minime dubitavit,fidem non Christianorum.sed daemonum.Postremo si istam Chananaeam nolunt intelligere mutasse perditos mores, quando eam
operari, fidem

(I

Cor. vii, 15)

;

id est,ut

propter fidem Christi etiam
christiano,propter hoc quia

ipsauxorlegitimasocietateconjuncta,sine ullaculpa
relinquatur,si

Christua contemnendo et corripiendo redarguit quoscumque invenerint tantummodo credere, vi-

cum viro

tam

vero inquinatissimam, nec saltem occultare
;

ohristianus est, permanere noluerit: non attendunt
eo modo illam rectissime dimitti,si viro suo dicat, Non ero uxor tua,nisi mihi vel de latrocinio divitias

Bed etiam libere profiteri, ac nolle mutare sanent filios eorum, si possunt, sicut sanata est filia Chananeeae mulieris
;

congeras, aut nisi solita lenocinia, quibus nostram

Christi.cum ipsi
tricis »

non tamen eos faciant membra esse non desinant membra mereOperibus, cap. 14-16).

domum
si

transigebas.etiam christianus exerceas, aut

(De

fi.de et

quid aliud vel facinorosum vel flagitiosum in viro
fa-

noverat,quo delectata vel libidinem explebat,vel

cilem victum habebat, vel etiam incedebat ornatior.

Item in eo libro cui titulus est, de Fide,Spe, et Charitate.quem scripsi ad filium meum fratrem tuum Laurentium, ista de hac re verba mea sunt
10.
:

Tunc enim

ille

cui

hocuxor
in

dicit,si veraciteregitpoe-

nitentiam ab operibus mortuis, quando accessit ad

u Creduntur, inquam, a quibusdam, etiam hi qui nomen Christi non relinquunt,et ejus lavacro in Ec-

Baptismum,habetque

fundamenta fidem quae per

clesia baptizantur,nec ab ea ullo schismate vel haeresi prreciduntur.in quantislibet sceleribus vivant,

dilectionem operatur, procul dubio plus tenebitur

amore divinae gratiae.quam carnis uxoriee,et membrum quod eum scandalizat.fortiter amputat.Quemcumqueauieminhacdiremptionedoloremcordispropter carnalem affectum conjugis sustinebit,hoc est

quae nec diluant poenitendo, nec eleemosynis redimant,sed in eis usquead hujus vitae ultimum diem per-

tinacissime perseverent,salvi futuri per ignem licet
;

detrimentum quod

patietur, hicest ignis

perquem
sic

promagnitudinefacinorumflagitiorumquediuturno, non tamen aeterno ignepuniti.Sed qui hoccredunt.et

feno ardente ipse salvabitur.Si

autem jam

habe-

tamen
mihi
sulla

catholici sunt,

bat uxorem tanquam non habens,non propter con-

falli

videntur

:

humana quadam benevolentia nam Scriptura divina aliud con;

cupiscentiam, sed propter misericordiam, ne forte

eam salvam faceret.reddenspotiusquamexigensdebitum conjugale;profecto nec dolebitcarnaliter,cum ab illo tale connubium separabitur: neque enim in
ea cogitabat, nisi qura sunt Dei,

Deo

(I

Cor. vn, 29-34).

Ac per hoc

in

quomodo placeret quantum aurum,

respondet.Librumautemdehacquaestioneconubi scripsi, cujus titulus est, de Fide et Operibus 8ecundumScripturassanclas,quanlumDeoailjuvante potui, demonstravi eam fidem salvos facere, quam satis evidenter expressit Paulus apostoluB,dicens InChristo enimJesu neque circumcisio guidquam valet,
:

15c

DE OCTO DULCITII QUvESTIONIBUS,
fides quse

S.

AUGUSTINI

156

neque prxputium, sed

per dilectionem ope-

ratur (Galat. v, 6).Si autem male, et non bene operatur,procul dubio.secundnm apostolum Jacobum,

opus hujus, quoniam sine dolore non pereunt qua? cum amore possessa sunt. Sed quoniam alterutrua
conditione proposita, eis potiu3 carere malletquam
Christo,nec timore amittendi talia deseritChristum,

mortua
rit fides

est in temetipsa.Qu\

rur9us

ait

:

Si fidem dicat

se quis hahere,opera

tus
est

aulemnon habeat,numquid potegum? Porro autem si homo scelerapropter fidem solam per ignem salvabitur,etsic
salvare

quamvis doleat

dum

amittit;sa /uus estqu\<\em,sic ta-

men

quasi per ignem:qu\di urit

eum rerum

dolor.quas

dilexerat,amissarum;sed non subvertitneque consu-

accipiendum quod ait beatus Paulus, Ipse autem salvus erit,sic tamen quasiper tflnem, poterit ergo salvare sineoperibus fides.etfalsum erit quoddixitejus coapostolus Jacobus falsum erit et illud quod idem
:

mit fundamenti stabilitate atque incorruptionemunitum. 13. Tale aliquid etiam post hanc vitam fieri incredibile nonest,etutrum ita sit, quaeri potest:etaut
inveniri,autlatere,nonnullos fideles perignem quem-

ipse Paulus,M>/t7e,inquit, errare

;

neque fornicatores,

neque idolis servientes, neque adulteri, neque molles,
neque masculorum concubitores, neque fures, neque
avari, neque maledwi,

dam purgatorium,quanto magis minusve bona
tamen
tales.de qualibus

per-

euntiadilexerunt,tantotardius citiusque salvari;non

neque

ebriosi,

neque rapaces
in istis per-

dictum

est

quod regnum Dei

regnum Dei possidebunt.Si enim etiam

severantes criminibus,tamen propter fidem Christi salvi erunt, quomodo in regno Dei non erunt? 11. « Sed quiu basc appstolica manifestissima el

non possidebunt, nisi convenienter pcenitentibus eadem criminaremittantur. Convenienter autem dixi. ut steriles in eleemosyni3 non sint, quibus tantum
tribuit Scriptura divina, ut

apertissima testimonia falsa esse non poasunt illud quod obscure dictum est,de his qui superaedi:

earum tantummodo fructum se imputaturum praenuntiet Dominus dextris, et earum tuntummodo sterilitatem sinistris;quando
his dicturus est, Venite, benedicti Palris mei, percipite

ficant super

fundamentum. quod est Christus, non aurum, argentnm, lapides pretiosos, sed ligna, fenum, stipulam (de his enim dictum est quod per ignem salvi erunt.quoniam fundamenti merito non
peribunt), sic intelligendum, est ut his manifestis

regnum

non inveniatur esse contrarium. Ligna quippe et fenum et stipula non absurde accipi possunt rerum saecularium, quamvis licite concessarum, tales cupiditates, ut amitti sine animi dolore non possint. Cum autem iste dolor urit, si Christus in corde fundamenti habet locum,
tur, et malit
id est, ut ei nihil
tali

anteponaper ignem

homo
autem

qui

dolore uritur, rebus
Christo
;

quas
fit

ita

diligit, carere,

quam

inignem geternum (De Fide, Spe et Charilate,cap. 67-69).» Haec de duobus opusculis meis satis puto quaestioni tuaefuisseresponsa. 14. Deillavero sententia Domini, Nonexies inde, donec reddas novissimum quadrantem ; respondere mihi necesse non fuit, quoniam tu ipse queestioncm simili exEvangelio lucutione solvisti ubi scriptum est, Non cognovit eam, donec peperit. Sane ut non te celem de hacre cogitationem meam, vellem si fieri posset; imo vero volo, si fieri potest, in hac quaestione veritate superari. Illud enim quod dicitur, quandoque,etsi pogt plurimum temporis 2 eos qui
:

illis

autem,

Ite

'

,

hujusmodi temporales ac ac saeculares tempore tentatiosaeculares tempores nis maluerit tenere quam Christum,eum in fundasalvus. Si
res

in catholica

communionemoriuntur.quamvisusque
exituros, familiarius

in finem vitas hujus flagitiosissime et sceleratissime
vixerint, de pcenis ultricibus

mento non habuit

;

quia haec priore loco habuit,

meum

tangit affectum,

quem habemus erga

eos qui

non sit aliquid prius fundamento. enim, de quo eo loco locutus est apostolus Ignis Paulus,talis debet intelligi.ut ambo per eum tran-

cum

in aedificio

nobiscum corporis et sanguinis ChristiSacramenta communicant;quamvis eorummoresperditos oderimus,quosdisciplina ecclesiasticaemendarenonpossumus.aut a mensa dominica separare sed ea veri:

se >nt; id

est, et

qui tVdifical

super hoc fundaynen-

tum, aurum, argentum, lapidcs pretiosos,et qui sedifirat lignum,fenum,stipulam.Gum enim hoc dixisset,
adjunxit
:

ate vinci volo, quaa sacris Litterisapertissimis
3

non

resistit.Non

enim quae

resistit,

dicenda est ulla raei

Vniutcujusque opus quale

sit,

ignis pro-

tione veritas.vel putanda. Sed interim donecaudia-

babit. Si cujus opus permanserit, quod superxdificavit,

mus
cit,

talealiquid aut legamus.auscultemus
;

qui diidolis

mercedem accipiet. Si cujus autcm opus exustum

Nolite errarc

neque fornicatores, neque

fuerit,

autem salvus crit, sic tamen quasi per ignem. Non ergo unius eorum, sed utriusque opus ignis probabit.
patielur
:

damnum

ipse

servientes, etc. ,regnum Dei possidebunt.

Quia

si talia

sunt.quae contra dicuntur, ut

horum verborumapo-

12. « Est

quidam
alio loco

ignis tentatio tribulationis, de

stolicorum manifestationem in alios sensusducere nequeant, profecto adversus es nosinstruxit, et paralos
scilote

qun aperte
fonuix,
cl

scriptum

e»t

:Vasa figuliprobat

esse voluit idem apostolus dicens
intelligentes,

:

Hoc autem

homines justos tcnlatio tribuhdionis [Eccli.
accidat duobus (idelibus,uni
scilicet

quoniam omnis fomicator. aut
est

xxvn,6).Istcignisinhacinteriinvitafacil quod Apostolus dixit,
.=i

immundus,aut uvarus,quod

idolorum servitus.non
cl

habet harcditatcm in regno Christi

Dei,ncmo vos se-

cogitanti quae Dei sunt,

('.st,;i'dilicantiriuprrChristum

quomodo placcat Deo, hoc fundamentum aurum,
alteri

ducat inanibus verbis (Ephes. v, 5.6).

Cum

ergo au-

dieriinusquosdamfornicatores,et immundos,etava* Sic meliore8 Mss.At editi ; similem ex Evangelii lectione. Emendantur ex Mss. » Editi, et si pturimi temporis. 3 Sic Mss. Editi autem, a veritate vinci ; «t infra loco, apertissimis, habebaat, aptrtusivit^

argentum.lapides pretiosos;
ea quee

autem

cogitanti

mundi

aedificanti

quomodo placeat uxori, id est, super idem fundamentum ligna, fenum,
sunt,

stipulam:

illius

cnim opus non exuritur,quia non ea

dilexit,quorum amissione crucieturjexuriturautem

157
roa per

LIBER UNUS.
ante morlem.

138

ignem salvari.ut habeant haereditatem in regno Christi etDei,non obsurdescamus contraiptum reclamantem et dicentem, Oninix fomicator, aut immundut, aut avarus non habet hxreditatemin rcgno Christiet Dei; etneaequiescamus illisverbis contra
1

Verum
vitac

haec ita solvitur quasstio.quo-

niam quodam

gcncre acquiritur,

dum

in

hoc

corpore vivitur, ut aliquid adjuvent ista defunctos ac per hoc secundum caquoe per corpus gesserunt,
eis quae

post corpus religiose pro

illia

facta fuerint

continuo subjicientem,
verbis.

Nemo

vos seducat

inanibus

adjuvantur. Sunt enim quos omnino nihil adjuvant
ista
;

sive pro eis fiant,

quorum tam mala sunt me;

Qu.est.
ipsis.
1.
fit

II.

— An

rita,

ut neque talibus digni sint adjuvari

sive pro

mortuis prosit oblatio,

qux

fitpro

eisquorumtam

bona, ut talibus non indigeant advitae

Animarum

ante resurrectionem reccplacula.
quaestio est,

jumentis.Genere igilur

quod

gessit quisque per

Secunda tua

pro quiescentibus, aliquid
;

Utrum oblatioquae eorum conferat ani«

corpus,efficitur ut prosint vel non prosint.quaecum-

mabus
inferno

cum

evidenter nostris aut sublevemur ac:

tibus, aut

gravemur
si

si

nemo jam

possit

quidem legamus, quod in Domino confiteri.Ad quod
2

multi dicuntquod
possit esse post

aliquis benefieii in hoc locus
sibi

que pro illo pie fiunt, cum reliquerit corpus. Nam meritum, per quod ista prosint, si nullum comparatum est in hac vita, frustra quaeritur post hanc vitam.Ita fit utneque inaniter Ecclesia, vel suorum cura pro defunctis, quod potuerit religionis impendat,

mortem, quanto magis
sua per se
illic

anima
obla-

ettamen

ferat

unusquisque secundum ea quae

ferret ipsa refrigerium,

contitendo
aliis

peccata,
tio

quam

in
? »

eorum refrigerium ab

procuratur

honum, sive malum, reddente Domino unicuique secundum opcra ejus. Ut enim hoc quod impenditur, possit ei prodesse post
gessit per corpus, sive

2.

Dixi aliquid de hac re in eo libro

quem nuper

corpus, in ea vita est acjuisitum,

quam
1).

gessit in

cum me consuluisset utrum
rutn. Inde est
«

ad sanctum Paulinum Nolanum episcopum scripsi, sepultura quae fit in mehoc, quod his ad te litteris insero

corpore » (De Cura pro Mort. ger., cap.
se habet
«

4. Dixietiam talealiquid ad Laurentium,quod ita

moriis martyrum, prosit aliquid spiritibus mortuo:

Tcmpus autem, inquam, quod inter hominis mortem et ultimam resurrectionem interpo:

Diu, inquam,Sauctitati tuae.coepiscope venerande Pauline, rescriptorum debitor fui,exquo mihi scripsisti perhominesfilioenostraereligiosissimffl Florae,

situm est, animas abditis receptaculis continet, sicut unaquceque digna est vel requie vel eerumna,pro eo quod sortita est in carne dum viveret. Neque ne-

quaerens a
pelitur.

me utrum

prosit

cuique post mortem,

quodcorpusejus apud sancti alicujusmemoriam seHoc enim abs te vidua memorata petierat,

defunctorum animas pietate suorum viventium relevari, cum pro illis sacrificium Media-

gandum

est

toris offertur, vel elecmosynae in Ecclesia fiunt.Sed
eis hffic prosunt, qui

pro defuncto in eis partibus filio suo,et rescripseras consolans eam, idque etiam nuntians de cadavere fidelis

cum

viverent, ut haec sibi pos-

juvenisCynegii.quod maternoet pio affectu de-

sideravit, esse

completum, ut

scilicet in beatissimi

Felicis confessoris basilica

poneretur.Qua occasione

factum est ut per eosdem perlatoreslitterarum tuarumetiammihiscriberesingerenshujuscemodiquaestionem; atque ut responderem quid mihi exinde
videretur exposcens, nec tacens ipse quid sentias.

teapossent prodesse, meruerunt. Est enim quidam vivendi modus, nec tam bonus, ut non requirat ista post mortem nec tam malus, ut ei non prosint ista post mortem est vero talis in bono, ut his non requirat est et rursus talis in malo, ut nec his valeat,
;
: ;

Nam

dicis videri

tibi

non esse inanes motus ani-

Quocircahicomne meritum comparatur, quo post hanc vitam possit relevari quispiam, vel gravari. Nemo se autem speret, quod hic neglexit, cum obierit, apud Deum pro-

cum

haec vita transierit, adjuvari.

morum religiosorum alque fidelium pro suis ista curantium. Adjungis etiam, vacare non posse quod universa pro defunctis Ecclesia supplicare consueut hinc et illud conjici possit, homini prodesse vit
:

mereri.

Non

igitur ista

qus

pro detunctis
il.i

commen-

dandis frequentat Ecclesia,

apostolicae sunt ad-

versa sententiae, qua dictum est, Omnes enim asta-

bimus ante tribunal Christi,ut ferat unusquisque secun-

post mortem,
talis

si fide

suorum humando

ejus corpori

dum ea qux per corpus

gessit,sive

bonum

sive

malum

;

provideatur locus, in quo appareat opitulatio

etiam isto
3.

modo qussita sanctorum. Sed cum haec ita sint, quomodo
sit,

quia etiam hoc nieritum sibi pore viveret comparavit.ut ei possent

quisque cum
ista

in cor-

prodesse.

huic opinioni

Non enim omnibus prosunt
gessit in corpore?
sive

;

et

quare non omnibus

contrarium non

quod aitApostolus, 0»mescrn'm

prosunt,nisipropterdifferentiam vitaequam quisque

astabimus ante tribunal Christi, ut feral unusquisque

Cum

ergo sacrificia,sive altaris, pro baptizatis

secundum ea qux per corpus gessit, sive bonum, sive mnlum (11 Oor. v, 10), non te satis videre significas.

quarumcumque cleemosynarum

antemortem admonet fieri quod possitprodesse post mortem; nontunc quandojam recipiendum est quod quisque gcsserit
lhcc quippeapostolica sententia
Editi, ne acquiescamus illius verbis. Concinnius duo Mss., ne acquiescamus ullis verbis ; vel, utalii cum editione Rat., ne acquiescamus illis verbis. 1 Plerique Mas., aliquid btneficii in hoc loco.
'

defunctis omnibus offeruntur, pro valde bonisgratiarumactiones sunt; pro non valde malis propitiationes sunt; pro valde malis, etiamsi nulla suntad-

jumenta mortuorum,qualescumque vivorum consolationes sunt. Quibus autem prosunt, aut ad hoc
prosunt.ut
sit

plena remissio, aut certe ut tolcrabi-

lior fiatipsa

damnatio » (Enchir., capp. 109, 110). 1. Utrum in adventu Domini mox Qu*:st. III.

:

159
futuriim
sit

DE OCTO DULCITll QILESTIONIBUS,
judicium,anve
illi

S.

AUGUSTINI

160
eos qui ante

morituri sint,qui rapenfidei.

in

adventum Domini, non praeveniemus

tur in nubibus obviam

Domino.Symbolum regula

dormierunt. Ipse enim Dominus in jussu et in voce archangeli, et intuba Dei descendet de C02I0
in Christo resurgent
;

l.Tertia tua quaestio est,«Utrum statim in adventu

et

mortui

Dominicredendumsit futurumessejudieiumanspa"
tio interposito

primo

'."

deinde nos viventes, qui

temporis. In cujns diebus adventus,
inquis,

quoniam legimus,

quod qui superabunt,

ra-

reliqui sumus, simul cum obviam Christo in aera et
;

illis

rapiemur

in

nubibus

ita

semper cum Domino eri-

pienfurin nubibus obviam Christoin acra,etsicsein~ per cum Domino futuri sunt nosse desidero, utrum
;

mus

(I

Thess. iv, -14-16)
:

;

vellem, sicut dixi, de his
et si

verbis audire doctiores

mihi potuerint haec

ita

moxjudicium comitetur advcntum; et ii qui rapienturin nubes,ansolvanturin mortem: niseforte ad vicem mortis ipsam immutationem debeamus accipere.
»

expbni,ut in eis possit intelligi

omnes homines

qui

vivunt, vel post nos victuri sunt, esse morituros,

quod hinc aliquando aliter sensi. Neque enim debemus esse indociles doctores et
corrigerem
2
:

2.Huic interrogationi tuae,qua quaeris utrum in adventu Domini mox credendum sit futurum esse judi-

certe melius

gitur
vel

homo corrigitur pravus 3 quam frandurus; cum iis quae scribimus, ita nostra
,

cium,puto quod sufficiat fides Symboli,qua confitemur Christum a Patris dextera esse venturum ad vivos et mortuos judicandos.Cum ergo ipsa sit ei causa
veniendi,quid aliud acturus est mox ut venerit,nisi propter quod veniet? De illis autem qui rapientur in nubibus, in quadam epistola quam scripsi ad fi-

aliorum exerceatur et erudiatur infirmitas, ut tamen in eis nulla velut canonica constituatur auctoritas.
4.
«

Si

autem

in his verbis Apostoli nullus alius

sensus poterit reperiri,et hoc eum intelligi voluisse claruerit,quod videntur ipsa verba clamare id est,
;

lium

meum nomine

Mercatorem',procul dubio no-

tissimum vobis,cum me consuluisset dequibusdam quaestionibus Pelagianorum,qui negant mortem peccato esse retributam,quatenus disputaverim,in subIlli autem, inquam.de quibus dixit Apostolus,cum loqueretur de resurrectione mortuorum, Et nos viventes qui reliqui sumus,simul cum illis ra-

quod futuri sint in fine saeculi et adventu Domini,qui nonexspolienturcorporesedsuperinduanturimmorabsorbeatur mortale a vita (II Cor. v, 4) huicsententiaeproculdubio conveniet quodinregula
talitate.ut
fidei

ditis lege:

<<

confitemur, venturum
;

Dominumjudicaturum

piemur in 7iubibus obviam Christo in aera;
per

et ita

sem-

ut non hic intelligamus vivos justos,mortuos autem injustos,quamvis judicandi sint justi et injusti; sed vivos quos nondum exiisse,mor-

vivos et mortuos

cum Domino m'mus;afferunt quidem

aliquidquae:

tuos autem quos

jam

exiisse decorporibus,adventus

stionis,sed per se ipsos 2 ,non propter istos

mm et

si non sunt etiam ipsi morituri, quid istos adjuvent omnino non video,cum talia de his dici possint,qualia de illis dicta sunt duobus,Enoch scilicet etElia.

verba excutienda erunt, quomodo sic accipiamus.Tu quod seminas,non vivificatur, nisi moriatur ; et,0mnes resi ita

ejus inveniet. Quae

esse constiterit,

illa

surgemus,s\\e Omnes dormienus, ut non adversentur
y

Sed revera,*quantum ad verba beati Apostoli perlinet, videtur asserere

huic sententice, qua quidam creduntur etiam
suis corporibus in aeternum
turi.

cum
vic-

quosdam

in fine sseculi adve-

non gustata morte

niente Domino,

cum

futuraest resurrectio mortuo-

rum, non esse morituros, sed vivos repertos, in illam immortalitatem, quse sanctis etiam caeteris datur, repente mutandos, el simul cum illis rapiendos,
sicut dicit, in nubibus
:

5.«Sed utrumlibet

horum
4
,

veracior et perspicacior

nec aliquid aliud mihi vi-

quid ad causam pertinebit istorum, sive omnes debita morte plectantur, sive aliquibus ab hac 5 conditione parcatur; cum tamen
intellectus inveniatur

sum
:•>.

est,
«

quoties de his verbis volui cogitare.

Sed vellem hinc potius audire doctiores; ne illis etiam qui putant aliquos morte non pra?cedente vivificatos, ad vitam perpetuam transituros,
dicere inveniatur Apostolus: Stulle,tu quod senunas,

solum mortem animae, verum etiam corporissecuturamnon fuisse,sipeccatum non praeconstet non
cessisset; efgratiae mirabiliorevirtute justos a
te

mor-

non

oivificatur, nisi

moriatur 3 .Nam

et illud

quod

in

beatitudinem reviviscere, quam in mortis experientiam non venire ? Raeo propter illos de quibus mihi scripsisti, satis dicta sint quainad aetcrnam
;

plerisque codicibus \e^\iur, Omncs resurgemus\\ Cor.
xv, 36, 5l),unde fieri poterit,

vis ens

nisicmnes moriamur?

Resurrectio quippe,nisi mors praecesserit,nulla est.

jam non exislimem dicere, etiam si non peccasset Adam, fuisse vel corpore moriturum. 6. «CaHerum quod attinet ad quaestionem resur-

Et quod nonnulli codiceshabent.Omnes dormiemu*,

multo

facilius et apertius id cogit intelligi; et si

quid

aliudtale in sanctis Litteris invenitur,ad id videtur
impellere, utnullus
litatem, nisi
ul»i dixit
1

hominumexistimetur immorta-

non esse morisedexhac mortalitate ad immortalitatem sine morte media transituri, inquisitio diligentior adhibenda est; et si quid hinc absolutum ac definitum
rectionis,propter illos qui creduntur
turi,

mors pracesserit, adepturus. Proinde Apostolus,Ef nos viventes qui reliqui sumus

disputationerationabili atque perfecta velaudisti.vel
legisti, vel

etiam ipse adhuc audire aut legere aut
est Charitati tuaB.plus

Kditi.w/ filium >neum Mercatorem,qu;e incipit: Procul duhio notissimum vohis. Sinceriorea Bunt Mss. plerique bisce verbia.gwe inciptY.merito carentes; quippe cum epistulm hoc loco laudaUe iuitiuui sit, LitteriE Dilectiouis
tuee. »
'

exeogitare potueris, peto mihi mittere non graveris.

Ego enim, quod confitendum
4

Editi, primi.

a

3

Sic Mss. At edili, propter se ipsos. Editi, prius moriatur. Abesl, prius, a Mss. et a

8

gra>

* »

co textu Aposloli.

At Mss., primo ; juxta graec, proton. Sic Mfs. At cditi corrigere quod hmc aliquando Aliquot Mss., parvus. Nounulli Mss., inveniat. Hic editi adduut, exceptit ; quod a Mss. abest.

161

LIBER UNUS.
discere

162
;

amo

quam

docere

:

nam hoc admonemur
Sit

ctorum benedicetur

etiam dicente apostolo Jacobo,

autem

ornnis

homo vetox ad audiendum,

tardus autem

ad loquen-

Ut ergo discamus, invitarc nos debet suavitas veritatis ut autem doceamus, cogere
(Jacobi
i,

dum

19).

id est, opera eorum quorum bonus Deus Israel,qui reclo sunt cordc roctum autem core&t.non resistere putti emendanti,etcredere pollicenti non eorum quibus commoventur pedes,
; :

;

et

effunduntur gressus alque labunlur, sicut in alio

necessitas charitatis

:

ubi potius

optandum
;

est

ul

transeat ista necessitas qua

hominem

docet aliquid

homo, et simus omnes docibiles Dei 2 quamvis et hoc simus, cum ea quae ad veram pietatem pertinent disciraus*, etiam quando illa docere videtur homo. Quia neque qui plantat est aliquid, neque qui rigat ; sed qui incrementum dal Deus (I Cor. m, 7). Cum itaque si Deus incrementura non daret, nihil
essent Apostoli planatoreset rigatores;quanto
gis ego vel tu,
vel

psalmo canitur, dum zelant in peccaloribus pacem peccatorum videntes, el putant perire opera sua, quia non eis merces redditur perilura (Psal. lxxii,
1-14). At iste vir qui timet

Dominum,

ct in

templum
nec

sanctum Dei conversione
gloriam
cupiscit

recti cordis aptatur,

hominum
;

qua;rit, ncc lerrunas divitias conet

et

lamen, Gloria

divitix in

domo

ejus.

Domus enim

ejus cor ejus est; ubi, Deo laudante,

ma-

opulentius habitat
tectis cura

cum

spe

vitoe aeteruffi,

quam, ho-

quilibet hujus temporis
»

homi(Epist.

minibus adulantibus,

in

ne9,

quando nobis videmur esse doctores

timore mortis

aeternae.

marmoratis laqueatisque Uuj us enim justitia
ipsae divi-

193, cap. 4, n. 9-18)?

manel in sxculum sxculi: ipsa cjus gloria,
filiis

Qu.est. IV.

— Quomodo justorum
benedicitur.
est,
«

in

Psalmo

tiae. Illius

autem purpura

et

byssus

et epulae
;

splen-

1.

Quarta tua quaestio

Quare dixerit David,

Potens in terra erit semen ejus, generatio reclorum
benedicetur (Psal. cxi, 2) ; cum sciamus justorum filios et fuisse et esse maledictos, et injustorum et
fuisse et esse benedictos. »

cum praesto sunt, transeunt et cum ad finem venerint, aquae guttam ex digito stillante desiderans, ardens lingua clamabit » (Luc. xvi, 19-24).
didae, et

[Haec sunt quac in dicto

psalmo exposuissc me me-

tuae

Huic quaestionidePsalmi ipsius expositione respondeo, quem cum in populo tractarem d'\xi:« Beatus enim vir qui timetDominum, in mandatis ejus votet nimis. Viderit Deus,qui solus et veraciter et misericorditer judicat, quantum iste proficiat in mandatis
2.

mini (Enarr. in Psal. m, nn. 2, 3), et ad quae9tionis quarto loco propositae solutionem satis esse nunc existimo '], Quinto autem loco id proposuisti, unde post omnia disputaturum me esse promisi (a).

Qilest. VI.

Utrum Samuel per pythonissam vere fuerit de inferno evocatus. Samuelis forte phantasma, non spiritus apparuit. Dxmones quomodo
1.

ejus.Quoniam
:

tentatio est vita

humana super terram,

norint futura.

sicutsanctusJob d\c\t(Job vn,l).Etiterum scriptum est Quoniam corpus quod corrumpitur, aggravat animam, et deprimit terrena inhabitatio sensurn multa cogitantem (Sap.
:

Utrum juxta historiam libri Regnorum pythonissa ipsum prophetam Samuelem de inferno evocaverit » (I Reg. xxvm,
Sexta tua propositio
est, «

ix,

15).Qui autem judicat nos, Domi-

7-19).

nus est veniatDominus,etilluminetabsconditatenebrarum,
et

nec ante tempus judicare debemus, donec
et

manifestabit cogitationes cordis

;

tunc iaus

memoriae Simplicianus Mediolanensis episcopus aliquando quaesivit. Quid ergo ei responderim 2 subditum lege « Item quaeris, in2.

Hoc a me

beatae

,

:

erit
ille

unicuique a Deo

(I

Cor.

iv, 4, 5).

Viderit ergo
:

quam, utrum
loqueretur

spiritus

immundus

qui erat in pythoet

quantum quisque proficiat in mandatis ejus tamen volet nimis qui pacem illius coaedificationis adamaverit nec jam desperare debet, quoniam in
;

nissa, potuerit agere ut

Samuel a Saule videretur

cum

eo.

Sed multo majoris miraculi est

quod

ipse satanas princeps

omnium immundorum
et petere

mandatis ejus volet nimis, et pax in terra hominibus bons voluntatis (Luc. n, 14). 3. « Inde, Potens in terra erit semen ejus. Semen futurae messis, opera esse misericordiae Apostolus testis est, qui dicit, Bonum autem facientes non deficiamus ; tempore enim proprio metemus 3 (Galat. vi, 9)
:

spirituum potuit loqui cumDeo,

tentandum
si

Jobjustissimum virum

^Job.i, 11): qui
31).

etiam tentan-

dos Apostolos petiit (Luc: xxn,
luerit

Aut

hoc non
vo-

ideo habet difficilem quaestionem.quia

perquam

creaturam, cui voluerit creaturae, ubique praequia

sens veritas loquitur, nec propterea magni meriti esl
cui loquiturDeus: interestcnim quid loquatur
et
;

et iterum,
et

Hoc autem, inquit, qui parce seminat, parce

metet

(11 Cor. ix,6).Quid autem,fratres,potentius,

quam utregnum ccelorum,non solumZachaeusemat
dimidio rerum suarum (Luc. xix, 8), 9ed et vidua duobus minutis (Marc. xn, 42), et tantumdem ibi
uterque possideat? quid potentius,

imperator cum multis innocentibus non loquitur, quibus providentissime consulit ad salutem et cum multis nocentibus loquitur, quos jubet interfici si
;
:

ergo hinc propterea nulla quaestio est nulla
;

sit quae-

quam ut idem

re-

stio

quomodo etiam immundus

spiritus

cum anima
Quod

gnum

et thesauris diviti, et calice aqua? frigidae

pau-

sancli viri loqui potuerit.Umnibusenim sanctisDeus

peri valeat?

Sunt autem qui

ista faciant

dum terrena
a

creator et smctiiicator longe utique major est.
si

conquirunt, aut hic

mercedem sperantes
:

Domino,

aut hominibus placere cupientes
1

sed, Generatio re-

animam justi,ettanquam
i

hoc movet, quod licuerit maligno spiritui excitare de abditis mortuorum reQuacansuli8bicdistinguuutur,al)suut a quiuqueMss.
Mss., rescripserim.

* 3

Sic Mss. Editi autem, orandum est. Mss., docibiles Deo. Editi renitentibus Ms». addunt, non deficientes.

*

(a)

Vide quaestionem

V

iufra, col. 168, tractataoi.

M,

163
ceptaculis evocare
;

DE OCTO DULCITII QUjESTIONIBUS,
nonne magis mirandum
et

S.

AUGUSTINI

164
Saap-

est

quod

Batanas 8uperpinnamtemplii.Vi(///i.iv,5/?Quolibetenim mo-

ipsum Dominum assumpsit

constituit

non mirum est quod Scriptura dicit muelem visum, etiamsi forte imago Samuelis
pellari
;

paruit,

do fecerit,illeetiam

modus quo Samueli factum est ut

velut

machinamento ejus qui transfigurat se angelum lucis, et ministros suos velut mi\II

excitaretur, similiter latet. Nisi forte quis dixerit fa-

nistros justitiee

Cor. 14, 15).

ciliorem diabolo fuisse licentiam ad

Dominum vivum
4.

unde

voluil

assumendum,

et ubi voluit constituen-

«

Jamvero
videri,

si

illud

movet,

quomodo
;

et a mali-

dum,quam adSamuelis

defuncti spiritum a suis se-

gno

spiritu Saiili vera praedieta sunt

potest et illud

dibusexcitandum.QuodsiilludinEvangelionosideo

mirum
stum

quomodo daemones agnoverint

Chri-

non perturbat, quia Dominus voluit atque permisit
nulla diminutione
fieri;

[Matth.

sure

potestatis

et

divinitatis id

Cum enim
taxat
atqi.-e

vult

vm, \J9i,quem Judaei non agnoscebant. Deus etiam per infimos infernosque
dun-

sicut ab ipsis

Juda3is,quanquam perversis atque

spiritus aliquem vera cognoscero, temporalia

immundis
non
est

et facta diaboli facientibus, et teneri se, et

ad istam mortalitatem pertinentia, facile
et

vinciri.et illudi, et crucifigi atque interfici passus est:

est, et

non incongruum, ut omnipotens

justus ad

divinae

absurdum credere ex aliqua dispensatione voluntatis permissum fuisse, ut non invitus

necdominanteatquesubjugantemagicapotentia.sed volens atque obtemperans occullae dispensationi Dei, qus et pythonissam illam etSaiilem latebat, consentiret spiritus

eorum poenam, quibus ista praedicuntur, ut malum quod eis impendet, antequam veniat praenoscendo patiantur, occulto apparatu ministeriorum suorum
eliam spiritus talibus aliquid divinationis impertiat,

Prophetae sancti se ostendi aspectibus

regis, divina

eum

sententia percussurus. Cur
a malis vivis evocata
si

enim

utquod audiuntab Angelis,prsnuntient hominibus. Tantum autem audiunt.quantum omniumDominus atque moderator vel jubet vel sinit.Unde etiam spiritus pythoniusinActibusApostolorum attestaturPaulo

anima boni hominis,

venerit,

amittere videatur dignitatem

suam cum
;

et vivi ple-

apostolo,et evangelista esse conatur [Act.xvi, 17).
isti lallacias, et

rumque boni
eis

vocati ad malos veniant, et agant
aequitatis, servato
suae, et

cum
pro

Miscent tamen

verum quod nosse

quod officium postulat
vel

atque

inconcusso decore virtutis

illorum

vitiis

rerum praesentium
3.
<>

usu vel necessitate

tractatis ?

hoc facto potest esse alius facinon vere spiritumSamuelisexcitatum arequiesuacredamus,sed aliquod phantasma, et imaginariam illusionem diaboli machinationibus factam, quam propterea ScripturanomineSamuelisappellat,quiasolentimagines rerum earum nominibus appellari,quarum imagines sunt.Sicut omnia quae pinguntur atque finguntur ex aliqua materie metalli aut ligni.vel cujusque reiaptae ad opera hujusmodi, quaeque etiam videntur in somnis, et omnes fere imagines, earum rerum quarum
in
lior exitus et expeditior intellectus, ut

Quanquam

magis quam decipiendi fine quod cura illa imago Samuelis Saiilem praediceret moriturum, dixit etiam secum futurum: quod utique falsum est.Magno quippe intervallo post mortem separari bonos a malis in Evangelio legimus, cum Dominus inter superbam illum divitem.cum jam apudinferostormenta paterepotuerint, non docendi

praenuntiant. Et forte hoc est

ad ejus januam ulcerosus jacebat, jam in requie coustitutum, magnum chaos interjetur, et illum qui

ctum esse testatur [Luc. xvi. 26). Aut si propterea Samuel Saiili dixit, Mccum eris, ut non ad asqualitatem felicitatis, sed ad parem conditionem mortis referatur,quod uterque
uterque mori potuerit.jamque mortuus mortem vivo praenuntiabat; perspicit. quantum opinor, prudentia tua, secundum utrumque intellectum habere exitum illam lectiofuerit, et

homo

imagines sunt, appellari nominibus solent. Quis est enim qui hominem pictum dubitet vocare hominem? Quandoquidem et singulorum quorumque picturam

nem, qui non
vel

sit

contra fidem

:

nisi forte

profundiore

et perplexiore inquisitione, qua? vel

virium

mearum

cumaspicimus.propriaquoquenominaincunctanter adhibemus: velut cum intuentes tabulam aut parietem, dicimus,
Achilles,
ille

temporis excedit angustias.inveniatur ad liquidum.vel posse vel non posse animam humanam,cum
ex hac vita migraverit, magicis carminibus evocatam
vi vorum apparere conspectibus,etiam corporis lineamenta gestantem, ut non solum videri valeat, sed et agnosci. Et si potest, utrum etiam justi anima, non quidem cogatur magicis sacris, sed dignetur ostendi occultioribus imperiis summae legis obtemperans
:

llle

Cicero est,

ille

Sallustius,
illa

ille
;

Hector, hoc flumen Simois,

Roma

imagines.UndeCherubim cum sint ccelestes potestates, iicta tamen ex metallo, quod imperavit Deus, super arcam Testamenti,magnae rei significandaegratia,non aliud quam
aliud nihil sint
pictee

cum

quam

Cherubimillaquoquefigmentavocitantur(£.rO(/.xxv,
18).

Item quisquis vidtt somninm, nnn
;

dicit,

Vidi

imaginem Augustini aut Simpliciani sed, Vidi Augustinum aut Simplicianum cum eo tempore quo tale aliquid vidit, nos ignoraremus; usque adeo manifestum est, non ipsos homines, sed imagines eorum videri.Et Pharao spicas sedixit vidisse in somnis et boves [Gen. xi.i, 17-24 non spicarum aut boum imagines. Si igitur liquido constat nominibus earum rerum quarum imagines sunt,easdem imagines ap:
.

non posse claruerit, non uterque sensus in hujnsScripturactractatione atqueexpositioneadmittatur.sed illoexcluso.imaginaria simulatioSamuelis diabolo ritu facta intelligatur. Sed quoniam, sive ilut
si lieri

lud

fieri possit, sive non possit, tamen fallacia satads atque imaginum simulandarum callida operatio

decipiendis humanissensibusmultiformisinvigilat,

pedetentim quidem,ne inquisitionibus diligentiori-

buspro3scribamus,sed tamenpotiusexistimemustale
aliquid factum maligno pythonissaa illius ministerio

»

If.r.

LIBRR UNUS.
aliquid amplius excogitare atque
»

4

66

quumdiu nobis
lib. 2,

venisrapuit, ut habcret

uxorcm.Antequam concumsumnio,
itifensi

cxplicare non datur
qunsl. 3).

(Quxstionum ad Simplicianum
ct

berent, pressus sonjnb et lerritus

episcopo

eamdem vohemeutissimc

requirenti,revo-

5.

Hjbc sunt quao tunc de pythonissa
1
.

Samucle

scripsi

Sed

quam non

frustradixerim.pedetentim

nos in hac re gesta simulatum 2 Samuelis imagincm maligno pythoniss® ministerio prassentatam existimare debere, ne inquisitionibus diligentioribns

Vivunt adhuo de quibus luquor. IIle baptizatus etipsoin sc facto miraculo conversus ad Dominum, ad episcoputum venerubili probitate
cavit intactam.

pcrvenit
•i.Quid

;

illa in

sanctu

\

iduitate persistit.

praescribamus
vit,

;

mea
in

posterior inquisitio declaralibro

quando inveni

Ecclesiastico, ubi Pasic iuis-

Ires

laudantur ex ordinc,ipsum Sumuelem
si ci

se laudatum, ut prophetasse etiam

mortuus

dice-

retur (Eccli. xlvi, 23.) Sed

huic libro

ex Hc-

braeorum, quia in eorum non est canone, contraet in

quid de Moyse dicturi sumus, qui certe Deuteronomio mortuus (Deut. xxxiv, 5), et in Evangelio cum Elia qui mortuus non est, legitur
dicitur
;

apparuisse viventibus
QUiEST. VII.

xvn, 3)? Quomodo struprurn Abimeleck
(Maltli.

et

1.

efluyit Sara. Septima tua propositio est, « Qualiter satissit cis

Pharaonis
qui

autemdixerim contra Fuustum Maniclueum, cum calumniarelur putri Abruhae, quod uxorcm suam duobuo regibus ad cunculutum venditasset, « Quud aulem justum,inquam, dicant quai subjeci etfidelem virum matrimoniisui inlamissimumnundinaloremappellans-,avaritiaj ac ventris causaduobus regibus, Abimelech ac 1'haraoni, diversis temporibus Saram conjugem suam sororem mentitum, quiaerat pulcherrima,inconcubitum asscrit venditasse non ore vcridicoa turpitudine scparuthoneslutem,sed ore muledico totum vertit incrimen.Hoc enim Abrahae fuctum lenocinio simile videtur, sed non valentibus ex ilhus aeternae iogis lumineapec'
:

;

catis recte facta discernere,

quibus

et

constantia,

«

faciendum

dicuntSaramstruprum non

pertinacia videripotest; etvirtus fiducio3,vitium putatur audaciae
;

cum dicant Abimelech ab ejus convensomnio esse revocatum (Gen. xx), etimmis« sum in ejus copulam Pharaonem (hl. xn)? » 2. Quomodo dicant immissum in ejus copulam Pharaonem 3 non video cum ad hoc credendum Scriptura non cogat. Accepit enim eam quidem in uxorem, continuoque ditatus est Abraham multis /Egyptiorum muneribus propter illam sed non scriptum est, quod cum ea Pharao dormierit, eique permixtus sit quoniam Deus eum multis magnisque cladibus affligendo id facere non permisit. Non enim placitaeregibusadconjugiumfeminaemox etiamcarnecopulabantur. Sed sicutlegimus in libroquipraenotatur Esther, per aliquot monses, iino per totum annum, unguentis, pigmentis*, aromalibus accurabanturearumcorpora,priusquam corporiregiomiscerentur (Esther n, 12.) Hoc ergo spatio factasunt illa quae scripta sunt, donec Pharao contritus et ex« effugisse,

et

quaecumque similiterobjiciuntur

« tione

quasi non recte agentibus a non recte cernentibus.

,

;

Neque enimAbrahamflagitio consensit uxoris,ejusque vendidit adulterium sed sicut illa famulam suam non libidini mariti permisit, sed oflicio generandi ultro intulit, nequaquam turbato ordine natu:

rali,

ubi ejus potestas eratjubens potius obedienti,

:

quam

cedens concupiscenti

;

sic et ipse

conjugem

j

castam, et casto corde sibi cohaerentem, de cujus animo, ubi pudicitiae virtus habitat, nullo mododu-

uxorem, dixit sororem, ne se occiso ab alienigenis atque impiis captiva possideretur certus de Deo suo quod nihil eam turpe ac flagitiobitabat, tacuit
;

sum

perpeti sineret. Nec

eum

fides ac spes fefellit.

NamquePharaoterritusmonstris,multisquepropter

territusmantorestituissetuxorem.Abimelechautem quoniam somnio est ab ejuscommixtione prohibitus
ideo qui

uxorem divinitus didicit,illaesam cumhonore restituit: Abimelechautem somniocommonituset edoctus,similiter fecit (Conlra Faustum lib. 22 cap. 33).
afflictus, ubi ejus esse

eam malis

Saram struprum non

vitasse contendunt,

Denirjuf de Spiritu Dei gui super fereQilest. VIII. batur super aquam, an ipse sit Spiritus sanctus.

putant utique regem, ut somniaret, nonnisi post ejus concubituni dorinire potuisse. Quasi vero, ut omittam tempus quo accurabantur, ut supra dixi, ad voluptalem rcgiam corpora feminarum, non po-

Novissime exponendum poscis de spiritu Dei qui superferebatursuper aquam. « Quidam enim asseverant,inquis, Spiritum sanctum;allimundanum
\.

priusquam convenirent, eum mergere in somnum, et admonere per somnium. 3. Dicam quod factum est in Mauritania Sitifensi. Neque enim Deus sanctorum Patrum, non ipse est etiamDeus noster. Viduamin proposito continentiae constitutamCelticchius 5 quidam catechumenus jutuerit Deus,
1

spiritum dicunt, dicentes quia non potuit historiographus cum creaturis enumerare Creatorem, nec huic locum aliquem deputare, qui ubique sit totus,

cum
2.

Patre videlicet atque Filio. »

Quid ergo istorum ego senserim, ex primo libro

Rat.

Am.

Er. et e Vaticanis Mss.

duo prajtereuntse-

eorum quos deGenesi duodecim, sicut potui,nonsecundum allegorias, sed secundum rerum gestarum fidem scripsi, in hoc opusculum transtuli. « Inest,
dices duo, Celitichius. Corbeiensis et Floriacensis, CelGermaneusis denique, Clelv.ms. In CHrlhaginensis concilii epistola ud Cnelestiuuin, uudecimus iuter episcopos Celticius nuniinatur. Sic aliquotMss. Alii cum editis, iwlignansquesubjeci. 1 Sic Mss. At editi, matrimonii sui infamosissimum nundinniorem appellans.
ticius.
1

quentes tredecim versus, atquead verbum, scripsi, proxime subjuugunt, Septima tua propositio est. 8 Sic potiores Mss. At editi, in hoc genere simulatam. 3 Ei Mss. restituuutur istbeec verba. Quomo<io dicani immissum in ejus copulam Pharaonem. * In melioris nota; Mss. loco, pigmemis, legitur, fomentis. In aliis, linimenlis. In Vaticanis duobus, fomentis
6

aromatum.
Rat.

Am.

et

Sorbonicus Mt., Celcichius, Vaticani co-

:

167

DE OCTO DULCITII QU/ESTIONIBUS,
;

S.

AUGUSTINI
tractatur).

168

inquam, Deo benignitassumma, et sancta,et justa et quidam, non ex indigentia, sed ex beneficentia veniens amor in opera sua. Propterea priusquam scriberetur, Dixit Deus, Fiat lux, praecessit Scriptura, dicens Et spiritus Dei superferebatur super aquam.
:

Qu/EST. V. (qux novissimo toco

Quo-

modo

electus

David secundum

cor

Dei. Christus

David appellatur.
\
.

Jam nunc

illud

paulisper intende. Quaeris enim

quod disserendum distuleram, « Quare dixerit DoElegi.

Quia sive aquaa nomine appellarevoluittotamcorporalem materiam, ut eo modo insinuaret unde factaet formatasint omnia,quaein suisgeneribusjamdignoscere possumus, appellans aquam, quia ex humida
natura videmus omnia
in

minus, nimirum praescius futurorum,
s

David
talia

ecundum
2.

cor

meum

(III

Reg.

vm,
»

16);

cum

tantaque ipse

homo commiserit.
si

terraperspeciesvariasfor-

mari atque concrescere;

sive spiritualem

vitam quamfluitantem
:

de ipso David, qui reprobato Saiile et exstincto fuit rex Israel, dictum intelligamus magis quia Deus praescius futurorum est.prae:

Quod quidem,

dam

ante

formam conversionis quasi
;

superferebatur utique Spiritus Dei quia subjacebat scilicetbonsevoluntaliCreatoris, quidquidillud erat,

quod formandum perficiendumque inchoaverat: ut dicente Deo in Verbo suo, Fiat lux; in bona volunhoc est, in beneplacito ejus, pro modo sui generismaoeret quod factum est; et ideorectumestquod placuerit Deo, Scriptura dicente, Et fucta est lux ; et vidit Deus lucem quia bona est. Ut quemadmodum in
tate,

tantam pietatem tamque veracem poenitentiam, ut esset in eorum numero de quibus ipse dicit Beati quorum remissx sunt iniquitates,etquorum tccta sunt peccata. Beatus vir, cui non imputavit
vidit in eo
:

Dominus peccatum (Psal. xxxi, 1, 2). Gum ergo praesciret eum Deus peccaturum, et peccata sua pia humilitateetsincera poenitentia deleturum.curnondiceret, Inveni David secundum cor meum ; cui non erat imputaturus peccatum tammultabonafacienti,
et

ipso exordio inchoatoe creaturae, quae

coeli et terrae

cum

tanta pietate viventi, et ipsa pietate pro pec-

nomine, propter

id

quod de

illa

perficiendum erat,

catia suis sacrificium contriti spiritus offerenti?Pro-

commemorata est, Trinitas insinuatur Greatoris (nam dicente Scriptura, In principio fecit Deus coelum et terram, intelligimus Patrem in Dei nomine, et Filium in principii nomine, qui non Patri, sed per se

ipsum

creatse primitus, ac

potissimum spirituali cre-

aturae,etconsequenteretiamuniversaecreaturaeprin-

cipium est

:

dicente

perferebatur super aquam,

autem Scrlptura, Spiritus Deisucompletam commemora;

pterhaec omnia verissime dictum est, biveni David secundum cor meum. Quia licet secundum cor Dei non esset, quod ille peccavit tamen secundum cor Deifuit, quod pro peccatis suis congrua pcenitentia satisfecit. Hoc solum ergo in illo secundum cor Dei non fuit, quod illi Deus non imputavit. Hoc itaque ablato,id est non imputato, quid remansit, nisi unde
;

vcrissimediceretur, InveriiDavidsecundumcormeum?

tionem

Trinitatis

agnoscimus)

ita et in

conversione

atque perfectione creaturae, ut rerum species digerantur, eadem Trinitas insinuettir Verbum Dei sci:

licet, et

Verbi Generator, cuin dicitur, Dixit Deus;
;

et

qua Deo placet quidquid ei pro suae naturae modulo perfectum placet, cum dicitur, Vidit Deus quia bonum est. 3. Sed cur commemorata prius, quamvis impcrfecta creatura, postea commemoraturSpiritus Dei,
sancta Bonitas
in
«<

autem hoc prophetice dictum de Christo volimus accipere, nullus nodus qusstionis occurret; nisi forte utquaeratur a nobis quomodo Christum recte isto nomine vocare potuerit. Sed respondemus propter semen David, ex quo carnem Christus assumpsit. Nec sine exemplo rationem hujusin Christo
3. Si

nominisreddimus.InvenimusquippeapertissimeJesum Christum apud prophetam Ezechielem David esse appellatum, ubi legitur ex persona Dei Patris Et
:

prius dicente Scriptura, Terra autem erat invisibilis
et

suscitabo super pecora
ea,

mea pastorcm unum

quipascat

incomposita, et tenebrx erant super abyssum

;

ac

deinde inferente, Et spiritus Dei superferebatur super aquam (Ephes. i, 1-4) ? An quoniam egenus atque in-

digus amor
tur
in
;

ita diligit, ut

rebus quas

diiigit subjicia-

propterea

cum commemoraretur Spiritus

Dei,

quo sancta ejus bencvolentia dilcctioque

intelligi-

servum meum Davicl ; et ipse pascct ca, ct ipse erit his in pastorem: e<jo autem Dominus ero cis inDcum, et servus mcus David princeps in medio eorum ; ego Et rex, inquit, Dominus loculus sum. Et alio loco unus eril omnibus itnpcrans, et non erunt ultra duSB gcnles, nec dividendur amplius in duoregna.nequcpol:

tur, superferri dictus est,

ne facienda opera sua, per

luentur ultra

in i^lolis suis
:

etabominationibus suis
et

ct in

indigentiae necessitatem potius

quam

per abundanrei

cunetis iniquitatibus suis
versis sedibus suis
/.'/
'

salvos eos faciam de unict

tiam beneficientiae Dcus amure putaretur? Gujus

in

quibus peccaverunt,
ct

mundabo
;

memor

Aposlolus dicturus de charitate, superemise ait
(I

nentem viam demonstraturum
tem
Christi (Ephes.
iii,

Cor. xn, 31)

eruni mihi populus, eos. vus meus David rex super

ego cro eis Deus

et ser-

eos, et

pastor unus erit

etalio loco, Superemirientem, inquit, scientix charita19.)

Cum

ergo sic oporteret

insinuari Spiritum Dei, ut superferri diceretur,com-

modius factum est, ut prius insinuaretur aliquid inchoatum, cui superferri diceretur non autem loco, sed omnia superante ac praecellente potentia » (De
;

omnium eorum [Ezech. xwiv, 23, 24, (7 xxxvn, 22-24). Osee quoque propheta, cum pramuntiaret tempus Judaeorum, quale nunc habent, et in Christum eos postea credituro8,eumdem Christum David nomine prophetavit,dicens: Quoniam diebusmultis

sedebunt

lilii

Israel sine rege, sine

principe,

sine

Qencsi ad litteram,

lib.

I,

rap. 57, n. 11-13).

sacrificio, sine altari, sine sacerdotio, sine

manifestaanomidn.

Unus

e Vatic. Mss., sordibus.

Apud LXX

est,

;

169
nibns. Sic

ADMONITIO
ait

IN

SUBSEQUENTEM LIBRUM.

170

nunc essc Judseos ambigit nemo. Sed
Deo,

quod enim
sic et

apostolus Paulus, Gentibus loquens,.SiVu£

luntatcsmeas.Sed quoniam soculus adjungit etdicit, llujus Dcus ex semine, secundum promissionem, adduxit Israel Salvatorem Jesum(Act.xui:2\-23); altius
significavit in

vos aliquando non credidistis

nunc autem

misei icordiam consccuti estis in illorum incredulitale

islinunc non credideruntinvestramisericordia,

dum

illud

Domino Jesu potius essc intelligentestimonium,qui vere fecitornnes volun:

utetipsi misericordiam consequantur

(Rom.w ,?>0 et3i)

hoc prophetaiste tanto ante pradicens.secutus adjunxit, Etposiea revcrtentur
filii

tates Dei Patris. quam in illo rege David qui licet secundum superiorem disputationein.remissis pec-

Israel, et inquirent
et

Dominum Deum suum
scent in

et

David regem suum,
hic per David

slupe-

non imputatis,propter ipsam quoque piam poenitentiam.non immerito dici possit inventus secatis et

Domino

et in

bonis ipsius in novissimis dicbus.

cundum corDei;tamenomnesvoluntatesDeiquomodofecit?Quicum excellentissime laudaretur,quando ejus tempora et facta Scriptura narravitnotatus est tamen quod non destruxit excelsa, ubi sacrihcabat populus Dei contra praeceptum Dei, qui tantum-

(Osee ui, 4, 5). Ecco et

nomen

pro-

phetatus est Christus;quoniam quandoista prophetabantur,
ille

David rex

Israel

jam olim ante dor-

mierat:
in

Dominusautem Jesus

ex ejus semine fuerat

carne venturus; propterquodprophetico loquendi

modoin tabernaculotestimonii
rat
;

sibisacrificari jussesacrifica-

modo appellabatur David. Videtur autem apostolus Paulus hoc testimonium ita posuisse in Actibus Apostolorum, ut non nisi de illo rege David qui Saiili
successit possit
intelligi.

quamvis
:

et in

eisdem excelsis eisdem

retur Deo

quae

postmodum excelsaex

ipsius David

Nam

inter caetera, Et
illis

semine propagatus rex Ezechias, cum testiraonio magnae suae laudis evertit (IV Rey. xvin, 4).
respsndi inquisitionibus tuis. Si quid deistis rebus invenisti melius, sive invenire
4.

Dcus Saiil filiurn Cis,virum de tribu Benjamin,annis quadraginta. Et amoto illo suscitavit illis David regem, cui ct testimonium perhibens dixitjnveni David flium Jessc, virum sccundum c.or meum,qui faciel oinnes voexinde,\nquit,postulaverunt regcm,et dedit

Sicut potui,

gratissimum habebimus si nos feceris nosse. Ego enim, quod et supra de me commemoravi, magis amo discere quam docere.
potueris,

ADMONITIO
IN

SUBSEQUENTEM LIBRUM.

Augustino restituendum curavimus opusculum subsequens, quod quidem a Lovaniensibus Theologis abjudicalum ipsi, et amandatum in Appendicem fuerat, praefixa illa,quam ab Erasmo mutuati sunt,censura Libellus hic ex diversis Augustini epistolis consarcinatus est, maxime quod ad sententias attinet. A.ddequam ejusconjecturam refellit vel sola ejusbat Erasmus, probabile videri opus esse Hugonis Victorini dem libri scriptura in Gemmeticensi codice ante Hugonis aetatem exarata,et gerens in fronte nomen Augustini. Res etiam ac phrasis non Hugonem refert, sed prorsus Augustinum qui postramo, quod Erasmum fugiebat, in Epistola 231, ad Darium comitem, post Frobenianam editionem reperta, et in Plantiniana Lovaniensium primum vulgata, suum esse Librum constestatur his verbis, n. 4 Misi et alios libros, quos non petisti, nc hoc tantummodo facerem quod pctisti, de Fide rerum quas non videntur, de Palientia, de Continentia, de Providentia, et unum grandemde Fiiie et Spe el Charitate. Is haud dubie locus praeteriit eliam Bellarminum, qui Lovanienses secutus, hunc librum spuriis accensendum eo lubentius volelibros tamen ipsenunc laudatos, de Patientia et de bat, quod natus non inveniatur in Retractationibus Continentia, quamvis nulla ibidem facta sit de illis mentio, pro genuinis habens, quia a Possidio et a Beda vulgato citantur. Haec nimirum opuscula ex iis sunt Tractatibus popularibus,qui Augustino, sicuti ad Quodvultdeum in epistola 224, n. 2, scribit, post absoluta jam duo de librorum suorum recensione volumina, retractandi cum Epistolis restabant.Nobiscum vero consentit Bcrnardus Vindingus in Critico Augustiniano et titulum qui in editis praefixus, de Fide rerum invisibilium, emendandum haud immerito censet quando de fide hic agitur, non earum tantummodo rerum quae corporeis oculis attingere nunquam licet, sed quarumdam etiam quae iis si praesentes exhiberentur, videri possent. Opusculum post annum 309, quo leges ab Honorio contra idola datae sunt, collocandum esse ex iis quae n.10 deidolorum subversione leguntur, nemo non agnoscet.
: :

;

:

:

;

;

Patbol. XL.

6

S.

ADRELII ADCDSTINI
HIPPONENSIS EPISCUPI

DE FJDK RERUM QUiE NON VIDENTUR, LIBER UNUS W
.

In quo deinonstratur nos iu christiana religione, non culpabili temeritate,sedlaudabili fide credere res quasoculis
nostris

non videmus.
quisquis es,qui non vis credere nisi quod vides,ecce
praesentia corpora corporeis oculisvides, praesentes

CA PUT PRIMUM,— 1 .Etiam in rebus humanis multa
credi quas

non cernuntur oculis.Voluntas amici bona
etiam probati benevo-

non

videtur, sed creditur.Amici

voluntates et cogitationes tuas, quia in animo tuo
sunt,ipso animo vides
:

lenlia nobis

non

constat sine aliqua fide.

Sunt qui

dic mihi,obsecro te

;

amici

putant christianam religionem propterea ridendam
potius quam tenendam, quia in ea,non res quae videatur ostenditur.sedfides rerumquae non videntur, hominibus imperatur. Nos ergo ad hos refellendos qui prudentersibi videntur nolle credere quod videre non possunt,etsi non valemus humanis aspectibus monstraredi vina qua3 credimus,tamenhumanis mentibus etiam illa quaa non videntur credenda esse monstramus.Ac primum isti,quos oculis carneis sic stultitia fecit obnoxios,utquod per eosnoncernunt, non sibiexistiment essecredendum,admonendi sunt quam multa non solum credant.verumetiam sciant,
quae talibus oculis viderinon possunt.Quae

tui erga te voluntatem quibus oculis vides?nulla enim voluntas corporeis oculis videri potest.An vero etiam hoc vides animo tuo, quod in animo agitur alieno? Quod si non vides, quomodo amicali * benevolentis vicem rependis,si quod non potest videre non credis ? An forte dicturus es, alterius voluntatem per ejus operate videre ? Ergo factavisurus,et verbaes auditurus,de amici autem voluntateid quod videri et audiri non potest crediturus. Non enim

voluntas
tur
;

illa

eolor est aut figura, ut oculis ingera;

vel

sonus aut cantilena, ut auribus illabatur
nec apud

aut vero tua

est, ut tui cordis affectione sentiatur.

cum

sint

Restat itaque ut nec visa, nec audita,
intus conspecta
'

te

animo nostro,cujus invisibilis est natura.ut alia taceam.fides ipsa qua credimus, sive cogitatio qua nos vel credere aliquid, vel non credere novimus,cum prorsus aliena sitabistorum conspectibus oculorum, quid tam nud"um,tam clarum, quid tamcertumest interioribus visibus animorum ? Quomodo ergo credendum non est quod corporeis oculis non videmus, cum vel credere nos, vel non credere, ubi coporeos oculos adhibere aon possumus, sine ulla dubitatione videainnumerabilia
in ipso

credatur, ne tua vita deserta sine

ulla amicitia relinquatur, vel

impensa

tibi dilectio

vicissim abs te non rependatur. Ubi est ergo quod
dicebas, te crederenondebere,nisi quod videres aut

extrinsecus corpore,

aut intrinsecus corde? Ecce

ex corde tuo, credis cordi non tuo; et quo nec carnis nec mentis dirigis aciem, accommadas fidem. Amici facicm cernis corpore tuo, fidem tuam amici vero non abs te amatur cernis animo tuo fides, si non in tc mutuo illa sit fides, qua credas quod in illo non vides.Quomvis homo possit et fallere tingendo benevolentiam, tegendo malitiam aut si nocere non cogitat, tamen exspectando a te aliquam commoditatem, simulat, quia charitatem non habet. 3. Sed dicis, ideo te credere amico, cujus videre cornonpotes,quiaintnistentationibuseumprobasti, etcujusmodianiuium ergatehaberetintuispericulis ubi te nondoseruit,cognovisti.Nunquidergo,utamicorum probetur erga noscharitas, videtur tibi nostraoptanda calamitas?Nec quisquamerit ex amicis
: :

mus?
animo sunt, cum possimus ipso animo cernere,non opus habemusper oculos corporis nosse quas autem dicitis vos ut credamus.nec foris ostenditis, ut ea per oculos corporis noverimus nec intus in animo nostro sunt,ut ea cogitando videamus. Sic ista dicunt, quasi quisquam credere juberetur,si jam sibipraesentatum posset videre quod creditur. Ideo utique deberr.us credere nonnulla etiam temporalia, quae non videmus, ut aeterna eliam mercamur videre, quae credimus.Sed
2.

Sed, inquiunt, ista quae in

:

;

ADMONITIO

PP.

BKNBDICTINOHDM.
et

Emendatus est (Liber de Fide rerum quae non videnlur) ad Mss. Sorbonicos duos, ab Vaticanum unum, Gemmeticensem praetereaque ad editiones Amerbachii, Erasmi et Lovaniensium.
;

ad

Comparavimus prxterea
(a) Scriptus post

eas

omnes

editiones initio

Retr. et Confes.

t.

1,

memoratas.

M.

unnum

399.

2

Aliquot Mss., amicabili. Sic Mss. Editi. vero, conscripta.

173

DE FIDE HERUM QUJE NON VlDENTUIt,
amore non
fruatur,
in

8.

AUGUSTINI LIMEIt UNUS.

174

certissimis felix, niei fuerit adversis rebus intelix:
ut videlicet explorato alterius
nisi

minum

suo dolore vel timore cruciatur.Et

quomodo

voluntates, quas utique videre non possuinus.Omitto dicere quam multa isti,qui nos rcprehendunt, quia credimus quaj non vidcmus, credant
famffl et historiac,vel

felicitas potest,

habendis veris amicis optari ea.non potius timeri, quam probare nisi infelicitas non

de locis ubi

ipsi

non fuerunt;

08C dicant,

Non credimus, quia non vidinms. Quo:

potest? Et tanien

verum est haberi posse amicum etiam in rebus prosperis, probari autem cerlius in
rebus adversis.

niam

si

parentes suos

hoc dicant,coguntur fateri incnrtos sibi esse quia et hinc aliis narrantibus, ncc

GAPUT

II.

— Fide de rebus humanit sublata,quam
eum
prout probes,credis
visis

horrcnda confusio seijUcrctur.^cA utique ut

tamen quiajam pncleritum BBt id ostendere vak-ntibus,crediderunt,nullum retincntes illius temporis sensum,et tamen aliis inde loquentibus adhibentes
sine ulla dubitatione

bes,periculistuisnectecommitteres,nisicrederes:ac

conscnsum

;

quod

nisi

fiat,

perhoccum tecommittis
probes. Gerte enim
si

antcquam

incurratur necesse est adversus parentes infidelis
impietas,

rebus non
1

credere non

dum
III.

quasi vitatur in his qua) vidcre non
temeritas.

debemus,quandoquidemetnonilum certius probatis amicorumcordibuseredimus -,etcum eamalis nostris bona probaverimus,etiam tunc eorum erga nos benevolentiam credimus potius,quam videmus nisi quia tantafides est,utnon incongruenterquibusdam oculis ejusnosjudicemusviderequodcredimus;cum propterea credere debeamus,quiavidere non possumus.
:

possumus credendi

GAPUT

— Indicia qux confirmant fulem.
humana
:

Prosocie-

phetise de Ecclesia impletx.Si ergo

non credentibus

nobis qusB videre non possumus,ipsa
tas,

est fides,

4. Si auferatur heec fides de rebus humanis,quis non attendatquantaearumperturbatio.et quamhorrenda confusiosubsequatur?Quisenim mutuachari-

quanto magis quamvis quae non videntur, rebus adhibenda divinis quaj si non adhibeatur, non amicitia quorumlibet hominum,sed ipsa summa religio violatur, ut summa miseria consequatur?
;

concordia pereunte, non stabil

5.

Sed amici Iiominis, inquies, erga

me benevo-

lentiam

quanquam

videre non possum, raultis ta:

tate diligetur
ctio, si

ab aliquo,

cum

sit invisibilis

ipsa dile?

quod non

video, credere non

debeo

Tota
si

itaque peribit amicitia,quia non nisi

mutuo amore

indagare possum vos autem quee non visa credamus,nullis indiciis potestis ostendere.Interim non parum est,quod fateris quoindiciis

men

vultis ut

constat.Quid enim ejus poterit ab aliquo recipere,
nihil ejus

rumdam
conslat,

indiciorum perspicuitate res aliquas,etiam
:

creditum fuerit exhiberi?Porro amicitia

qua? non videntur, credi oportere

pereunte,neque connubiorum nequecognationum et affinitatum vincula inanimoservabuntur;quiaetin hi3 utique amica consensio est.Nouergo conjugem
conjuxvicissim di!igerepoterit,quandosediligi,quia

etiam sic enim non omnia qua? non videntur, non esse credenda jacetque illud abjectum atque convictum,quod dicitur. ea quae non videmus.non debere nos credere. Multum autem falluntur qui putant
;

ipsam dilectionem non potest videre,non credit. Nec iilios habere desiderabunt, quos vicissim sibi reddituros 2 esse non credunt.Qui si nascanlur et crescant, mullo minus ipsi parentes suos amabunt, quorum
erga se

nos sine

ullis

tum.Nam

de Christo indiciis credere in Chrisquae sunt indicia clariora, quam ea quae
p-rtedicta

amorem

in

eorum cordibus, quia

est invisi-

impleta? Proinde qui putatis nulla esse indicia cur de Christo credere debeatis quee non vidistis ', attendite quae videtis.
et

nunc videmus

bilis.non videbunt ;si ea qua?
dabili fide,sed

non videntur,non lauculpabili temeritate creduntur. Quid
et

Ipsa vos Ecclesia ore maternse dilectionis alloquitur. Ego,

quam miramini

per universum

mundum

jamdecaeterisnecessitudinibusdicam,fr;drum,soro-

fructificantem atque crescentem,
picitis

qualcm me cons-

rum, generorum atque socerorum,

qualibet con-

sanguinitate et affinitate junctorum,si charitas in-

certa,voluntasque suspectaest, etfiliisparentum, et parentibus filiorum.dum benevolentia non redditur
debita
3
;

aliquando non fui.Sed,/» semine tuo bencdicentur omnes gentes (Gen.xxu ,iti) .Qu&ndo Deus Abrah»3 benedicebat, me promittebat per omnes
:

enim gentes

quia nec deberi putatur,quando in
si

alio quae

men

in Christi benedictione diffundor. SeAbrahae Christum succedentium generatio-

non videtur.esse non creditur? Porro

niosa, sed odiosa est ista cautela, ubi nos amari

non ingenon

num

ordo

testatur.

Quod

ut

breviter

colligam,

Abraham genuit
Israel.

Isaac, Isaac genuit Jacob, Jacob

credimus, quod amorem amantium non videmus, viccmque non rependimus, quibuseamnos debere

genuit duodecim filios,exquibus ortus est populus

Jacob quippe ipse appellatus est
filiis

Israel. In

mutuam non putamus: usqueadeoreshumanre
turbantur,
si

per-

his

duodecim

genuit Judam, unde

nomen

est

quod non videmus, non credamus, ut omnino funditus evertantur, si nullas credamus ho1

Judasorum, ex quibus nata est virgo Marin, quae peperit Ghristum. Et ecce in Christo, id est in se-

hunc Iocum Certe rebus non vis credere,non debemus qunnooque et nondum certius probatis amicorum cordibus credereMorel, Elem. Crit.pagg. 367,368, sic legendum putat : Certe enim si rebus non visis credere non debemus, quomodo et nondum certius probatis amicorum cordibus credimus ? et cum ea mnlis ?iostris bona probaverimus,ctia>/i tunc eorum erga nos benevotentiam credimus potius,quam videmus! M. 4 Codex Vaticanus, credituros. 3 Plures Ms8., iuwi benevolentise non redditur debitum.
Er. Lugd. Ven. Lov. sic legunt
si
:

enim

mine Abrahte,benedici omncs gentes videtis etstupetis et adhucin eum credere timetis.in quem non
;

credere potius timere debuistis
tatis vel recusatis virginis

!

\n credere dubicre-

partum.cum magis

dere debcatis,sic decuisse nasci
1

hominem Deum?Et

Aliquot Ms3., post,qux non vidistis, adduut,«u/ non

videtis.

175

DE FJDE RERUM
:

QJJJE

NON VIDENTUR,
rum
velut
in

S.

AUGUSTINI

176

hoc namque accipite per prophetam fuisse praedictum Ecce virgo accipiet in utero,et pariet ftlium,et vocabunt nomen ejus Emmanuel, quod est interpretatum, Nobiscum Deus (Isai. vn, 14).Non ergo dubitabitis virginem parientem,si velitis credere Deum nascentem mundi regimen non relinquentem, et ad homines in carne venientem matri fecunditatem afferentem, integritatem non auferentem. Sic
;

fimbriis aureis et vestis varietate

posteaquam diffamatur in quocumque loco odore bono ejus, etiam consecrandae virgines adducuntur ad Christum, de quo dicitur,
et cui

perstringat.Si non

dicitur,
ejus

proximx
in

Adducentur regi virgines post eam, adducentur tibi. Et ne quasi captivae

;

aliquem velut carcerem viderentur adduci,.4dduregis. Si

centur,\nquit,in Isetitia et exsultatione ,adducentur in

hominem
sus
2

nasci oportebat,etsi
fieret
:

semper erat Deus

',

templum

non

parit filios.ex quibus habeat

ex quo nascendo

nobis Deus.Hinc de eo rursaecu-

tanquam patres.quos
res, cui dicitur,

constituat sibi ubique rectotuis nati

propheta dicit

Thronus tuus, Deus, in

Pro patribus

sunt

tibi filii,
:

lum sxculi ;
te

virga directionis, virga regni tui. Dile;

constitues eos principes super

omnem

terram

quo-

xisti justitiam, et odisti iniquitatem

propterea unxit

rum

se

orationibus mater et praelata et subjecta
;

Deus, Deus tuus oleo exsultutionis prse participi-

qua Deus unxit Deum, Pater scilicet Filium unde appellatum a chrismate, id est, ab unctione novimus Christum. Ego sum Ecclesia de qua 111 in eodem psalmo dicitur, et tanquam factuin quod futurum fuerat
bus tuis. Ista unctio spiritualis est,
:

i

unde subjunctum est, Memores erunt omni generatione et generatione. Si non propter eorumdem patrum praadicationem, in qua nominis ejus sine intermissione meminerunt, tam magnae in ea multitudines congregantur,eique laudem gratiae sine fine linguis propriis confitennominis
lui, in

commendat

praenuntiatur

:

Astitit regina

a dextris luis,in vestitu

tur, cui dicitur, Propterea populi confitebunlur tibi
in

deaurato, circumamicta varietate, id est, in

sacra-

sxculum,

et in

sseculum sgeculi.

mento
Ibi

3

sapientiae,

linguarum varietate decorata.
filia, et vide, et inclina

CAPUT
ita

IV.

— Ad credenda

qux non vidimus mo-

mihi dicitur, Audi,
obliviscere

au-

vere debent quse nunc impleta conspicimus.Si

populum tuum,et domum patris tui : quia concupivit rex speciem tuam; guoniam ipse est Dominus Deus tuus, et adorabunt eum filix Tyri in muneribus,vultum tuum deprecabuntur omnes diviles plebis. Omnis gloria ejus fHise regis intrinsecus, in fimbriis aureis circumamicta varielate. Adducentur regi virgines post eam,proximge ejus adducen-

rcm tuam,et

non ista demonstrantur esse perspicua,ut non inveniant oculi inimicorum in quam partem avertantur, ubi non eadem perspicuitate feriantur, ut ex ea fateri
manifeste
1

cogantur: merito
quae

fortasse dicitis

quod

nulla vobis ostendantur indicia, quibus visis credatis

etiam

illa

non

videtis. Si vero haec quae vi-

detis,et longe ante praedicta sunt,et tanta manifes-

tur tibi

:

addueentur in

Igelitia et

exsuUatione, addu-

tatione complentur

;

et se ipsa veritas et praeceden-

centur in templum regis. Pro patribus tuis nati sunt
tibi filii, constitues

tibus vobis et consequenlibus declarat effectibus,
o reliquia?
tis, iis

eos principes
tui, in

super

omnem

ter-

infidelitatis, ut credatis
!

quae

non vide-

ram.Memores erunt nominis
et

omni generatione
(Psal.
xliv,

erubascite quae videtis

generatione. Propterea populi confitebuntur tibi

7.

in

sxculum,
6. Si

et

in

sseculum

sxcuti

dite,

Me attendite, vobis dicit Ecclesia me attenquam videtis.etiumsi videre nolitis. Qui enim
;

7-18).

temporibus

illis

in Judaea

terra

fideles

fuerunt,

hanc reginam non videtis, jam etiam regia prole fecundam.Si non videl impletum quod audivit esse promissum, cui dictum est,Audi, fdia, et vide. Si non reliquit ritus prislinos mundi.cui dictum est, Obliviscere populum luum,et domum patris tui.Si non ubique Christum Dominum confitetur, cui dictum eat,Concupivit rex speciem tuam, quia ipse est Dominus Deus tuus. Sinon videt civitates gentiumChristo preces fundere,et munera offerre.de quo illidictum est, Adorabunt eum fiiise Tyri in muneribus. Si non etiam superbia deponitur divitum, et ab Ecclesia deprecantur auxilium,cui dictum est, Fultum tuum deprecabuntur omnes (/ivites plebis. Si non agnoscit liliam regis.cui dicere jussa 6st, Pater nrster,qui es
in cwlis (Matth.w i,9)
;

ex virgine nativitatem mirabilem, ac passionem, resurrectionem, ascensionem Christi, omnia divina dicta ejus
recusatis.
haec
terita
et facta

praesentes praesentia
vidistis,

didi-

cerunt. Uaec vos

non

propterea credere
in

Ergo haec

aspicite,

haec

intendite,

quse cernitis cogitate, quae

vobis

non

prae-

narrantur,

nec futura praenuntiantur, sed

praesentia demonstrantur.

An

vobis

inane vel leve

nullum vel parvum putatis esse miraculum divinum, quod in nomine unius crucifixi universum genus currit humanum ? Non vidistis quod praedictum et impletum est de humana
videtur, et
Christi
nativitate,

Ecce

virgo

in

utero accipiet, et

pariet filium: scd videtis qi:od praedictum et imple-

et in sanctis suis in interiore
(II

tum

est

ad Abraham

Dei

verbum,
est,

ln

setnine

tuo

honiine renovatur de die in diem

Cor.

iv,

16),

benedicentur omnes geutcs. Non vidistisquod de mirabilibus Christi

de qua dictum
trinsecus
:

est,

Omrps
et

gloria ejus filuv regis in-

pra-diclum

Venite, et

videte

quamvis

oculos cxtraneorum fulgentes

(a)fama prsedicatorum suorum in diversitate lingua'

opera Domini,qux posuil prodigia super terram(Psal. sed videtis quod pradictum ost, Dominus xlv, 9)
:

In Mss.: Sic honrinem nasci opottebat,.si semper erat
:

dixit ad

me, Filius meus

es

tu, ego

hodic genui te

:

Deus. 2 Aliquot Mss. Ihric Deo rursus. 3 lta Mss. At editi, sacrario. («) Forte, fulgente.

posiida a me,el dabo tibi gentes fuereditatem tuam,et

possessionem tuam terminos terrx (Psal. n, 7
1

et 8).

Io Mss., manifesta.

177

LIBER UNUS.
vidintis

178
vidistis
;

quod praedictum est ot implotum de Foderunt manus meas et pedes meos, dinumeraverunt omnia ossa mea ; ipsi vero considcra-

Non

omnia non

sed ista

praesentiu in

ejus

passione Christi,

verunt

et

conspexerunt
in

mea,et super vestem
tis

me ; divisernnt sibi vertimenta meam miserunt sorlem sed vide.

quod

eodem psalmo praedictum

est, et

nunc

apparet impletum, Commcmorabuntur etconvertentur
ad

Dominum

universi fines terrx, et adorabunt in con-

non negatis. Utraque vobis utraque autem vobis impraedicta monstramus pleta propterea demonstrarc videnda non possumus, quia revocare in conspectum praeterita non valemus. CAPUT V. Prxsentium exhibitio astruit 8. fidem prxteritorum et futurorum. Sed quemadmoEcclesia videre

vos

:

spectu ejus universx patrix
est

gcntium; quoniam Domini

?-cgnum, et ipse dominabitur gentium (Psal. xxi,

17-19, 28, 29).

Non

vidistis

quod de resurrectione
est,

Christi proedictura

atque completum
Egrediebantur foras,

loquente
et

dum voluntates amicorum quoe non videntur, creduntur per indicia quac videntur; sic Ecclesia quae nunc videtur, omnium quae non videntur, sed in eis litteris ubi et ipsa est praedicta monstrantur,
et

Psalmo ex persona ejus prius de traditore
secutoribus ejus
simul in
:

per-

et

loqucbantur

index est praeteritorum, et praenuntia futurorum. Quia et praeterita quae jam non possunt

unum

;

adversum me insusurrabant omnes

videri, et praesentia quae nec

inimici mei, adversum

me cogitabant malamihi;

ver-

cum

possunt videri omnia ', praenuntiarentur, nihil horum poterat tunc

bum iniquum dUposuerunt adversum me. Ubi, ut ostenderet nihil eos valuisse occidendo resurrecturum,
subjecit atque ait
:

videri.

Cum

ergo

fieri

praedicta ccoperunt, ex
ista quae fiunt,

illis

quae facta sunt

usque ad

de Christo

Numquid qui

dormit, non adjiciet

et Ecclesia quae praedicta sunt ordinata serie cucur-

ut resurgat? Et paulo post

cum

de ipso suo traditore

per

eamdem propbetiam
quoque scriptum

praedixisset,
est,

quod

in

Evan-

gelio

Qui edebat panes meos,
;

seriem pertinent de die judicii, de rcsurrectione mortuorum, de impiorum aeterna damnatione cum diabolo, et de piorum 3eterna rererunt
:

ad

quam

ampliavit super

me

:

hoc est, conculcavit continuo subdidit, Tu autem, Domine, miserere

me calcaneum
me,
et

mei,

et resuscita

Joan. xni, 18).
et

reddam illis (Psal. xl, 7-11 Impletum est hoc, dormivit Christus,
;

evigilavit,

hoc

est,

resurrexit: qui per

eamdem

muneratione cum Christo, quae similiter praedicta ventura sunt. Cur ergo res primas et novissimas quas non videmus non credamus, cum testes utrarumque res medias quas videmus habeamus, atque in propheticis libris et primas et medias et novissi-

psalmo ait, Ego dormivi, etsomnum cepi ; et exsurrexi, quoniam Dominus suscipiet me (Psal. iii). Verum hoc non vidistie, sed videtis ejus Ecclesiam,de qua similiter dictum et impletum est, Dominc Deus meus, ad te gentes venient ab extremo terrx et dicent, Vere mendacia coluerunt patres nostri simulacra, et non est in illis utilitas. Hoc certe sive velitis seu nolitis, aspicitis ut si adhuc aliin alio
:

prophetiam

mas
vel

audiamus praenuntiatas antequam fierent, legamus ? Nisi forte arbitrantur homines infivel
illa

deles a Christianis

esse

conscripta,

ut

ista

quae jam credebant majus haberent pondus auctoritatis, si antequam venirent, putarentur esse pro-

missa.

CAPUT

VI.

'

astipulantur.

— 9. Judxorum codices fidei nostrx Judxorum secla quare non prorsus depraenuntiata de Christo in

quam
certe

putatis esse vel fuisse in simulacris utilitatem
relictis

tamen innumeros gentium populos

ve

leta. Quod si suspicantur, inimicorum nostrorum Judaeorum codices perscrutentur. Ibi legant ista qu<e

abjectisvelconfractishujusmodivanitatibusaudistis
dicere, Vere
lacra,
et
et

commemoravimus,
credimus,

quem

mendacia coluerunt patres nostri simuest in illis utilitas
:

non
ipsi

si faciet

homo

deos,

ecce

non sunt

dii

(Jerem. xvi, 19, 20).

Nec

putetis

praedictas fuisse venturas,
te

autem ad unum aliquem Dei locum gentes quoniam dictum est, Ad
si

ab initio labo2 usque ad sempiternam beatitudinem rioso fidei regni. Sed cum legunt, non mirentur quod isla illi quorumcodicessunt.propterinimicitiarumtenebras non intelligunt.Nam eosnonintellecturosab eisdem
et Ecciesia

quam cernimus

gentes venient ab extremo terrx. Intelligite,

pote-

stis,

ad

Deum

Christianorum, qui

summus
alio

et

verus
sic

Prophctis ante pradictum est quod ut caetera oportebat impleri,et occulto justoquejudicioDei meritis
:

est Deus,

non ambulando venire gentium populos,

sed credendo.
sus eos,
et

Nam
:

res

eadem ab

propheta

pramuntiata est
et

Prxvalebit, inquit, Dominus adver;

reddi. Ille quippe quem cruacetum dederunt, quamvis in ligno pendens, propter eos quos fuerat in lucem de

eorum pcenam debitam
cifixerunt, et cui fel et

exterminabit omnes deos gentium terrx

tenebris educturus, dixerit Patri, Ignosce
nesciunt quid faciunt (Luc.
caeteros,

illis,

quia

adorabunt eum unusquisque de loco suo omnes in11).

xxm,

34)

;

tamen propter

sulx gentium (Sophon. n,

Quod

omnes gentes venient

;

hoc

ait iste,

Ad te Adorabunt eum
ait ille,

quos occultioribus causis fuerat deserturus, per prophetam tanto ante praedixit, Dedcrunt in escam
fel,

unusquisque de loco suo. Ergo venient ad eum non recedentes de loco suo, quiacredentes in eum inve-

meam
tionem

ei

in sili

mea potaverunt me
in muscipulam,et

acelo

:

fat

niunt

eum
el

in

corde suo.

Non

vidistis

quod

praedi-

ctum

impletum

est de ascensione Christi, Exal:

mensa eorum coram ipsis et in scandalum; obscurentur oculi eorum,ne videant,ct dorsum illorum semperincurva (Psal. lxviii,
in retribu-

tare super calos, Deus

sed videtis quod continuo

22-24).

Cum

causae itaque nostrae praeclarissimis te-

sequitur,

Et super
Illa

cvn,
1

6).

de Christo

omnem jam

terram gloria tua (Psal.
facta atque transacta
adhuc.]

Sic Sorbouicus Ms. [etiam

si

qux nunc possunt videri, omnia cum, etc. Mss. Vaticani ct Gallicani, fidei quam tenemus. Et ex his quidam, ab initio laboriosx fidei.

Mss.,

3

; ;

179
stioioniis
tis,

DE FIDE RERUM QVM NON YIDENTUR,
circumquaque ambulant
est,

S.

AUGUSTINI LIBER UNUS.

180

oculis obscura-

ut per eos haec

probentur, ubi et ipsi repro-

gentes Ecclesia diffusa sic crevit, ut etiam contra ipsam catholicam fidem nulla secta perversa, nul-

bantur. Ideo factum
dern secta
phetias ad

ne

sic delerentur, ut ea*
;

lum genus exoriatur
ambiat Christi

omnino nulla

esset

sed dispersa est

christianae veritati adversari, ut

super terras, ut portans in eos

collatae gratiae pro-

quod ita reperiatur non affectet atque nomine gloriari quod quidem non
erroris,
:

convincendos firmius infideles, nobis

sineretur pullulare per terram, nisi exerceret sa-

ubique prodesset. Et hoc ipsum quod dico, accipite quemadmodum fuerit prophetatum Ne occideris
:

nam
tum

et

ipsa contradictio disciplinam.
ille

Quando

tan-

crucifixus

potuisset,

nisi

Deus hominem
pietatis
'

eos,

mquit, ne quando oblivhcantur legem tuam

suscepisset,

etiamsi

nulla per Prophetas futura

disperge eos in virtute tua {Psal. lyiii, 12).

Non sunt

talia preedixissel ?

Cum

vero

tam magnum

ergo occisi, in eo quod non sunt qua? apud eos

sacramentum habuerit antecedentes vates suos
atque praecones,

legebantur

et

audiebantur

obliti. Si

enim Scriptu-

quorum

divinis vocibus est prae-

ras sanctas,

quamvis eas non
Legis
et

intelligant, penitua

nuntiatum,

et sic venerit

quemadmodum

est prae-

obliviscerentur, in ipso Judaico ritu occiderentur
nihil nossent Ergo occisi non sunt, sed dispersi ut quamvis in fide 2 unde salvi fierent, non haberent tamen unde noa adjuvaremur, memoria retinerent, in Libris suffragatores, in cordibus nostri hostes, in codicibus

quia

cum

Prophetarum
possent.

Judaei,

prodesse

non
:

nuntiatum, quis ita sit demens, ut dicat Apostolos de Christo fuisse mentitos, quem sic venisse praedicaverunt, quemadmodum eum venturum Prophetae

,

ante praedixerunt, qui nec de ipsis Apostolis vera
:

;

futura tacuerunt ? De his quippe dixerant

Non

sunt

loquelx neque sermmies, quorum non audiantur voces

eorum

;

in

omnem
terrse

terram exivit sonus eorum,
verba eorum [Psal. xviii, 4

et in
et 5).

testes.

CAPUT

VII.

fines orbis

10. Totius

mundi

fides in
si

mirabiliter conciliata.
et Ecclesia

Quanquam etiam

Christum deChristo

Quod
bili

certe in orbe

videmus impletum,

etsi in

carne

nondum vidimus Christum.

Quis itaque nisi mira-

testimonia nulla praecederent,
generi
claritatem,

quem non

movere deberet

ut crederet, repente illuxisse divi-

dementia caecatus, aut mirabili pertinacia durus ac ferreus, nolit habere sacris Litteris fidem,
quae totius orbis praedix^erunt fidem ?

nam humano

relictis diia falsis, et

quando videmus eorum confractis usquequaque

CAPUT

VIII.

11.

Ad

fidei

immobilem observan-

simulacris, templis subversis, sive in usus alios

commutatis, atque ab humana veternosissima consuetudine tot vani? ritibus exstirpatis, unum

tiam cohortatio. Vos autem, charissimi, qui hanc fidem habetis, vel qui nunc novam habere ccepistis,
nutriatur et crescat in vobis. Sicut enim venerunt

verum Deum ab omnibus invocari ? Et hoc esse factum per unum hominem ab hominibus illusum, comprehensum, vinctum,flagellatum,expalmatum 3
,

temporalia tanto ante praedicta

2
,

venient et sem-

piterna promissa. Nec vos decipiant vel vani Pagani, vel falsi Judaei, vel fallaces haeretici, nec

non

exprobratum, crucifixum, occisum discipu'.is ejus, quos idiotas, etimperitos, et piscatores, et publicanos, per quos ejus magisterium commendaretur, elegit, annuntiantibus ejus resurrectionem, ascensionem, quam se vidisse dixerunt, et impleti Spiritu sancto, hoc Evangelium linguis omnibus, quas non didicerant, sonuerunt. Quos qui audierunt, partim crediderunt, partim non credentes praedicantibus
:

in ipsa Catholica mali Christiani, tanto nocentiores,

quanto interiores inimici. Quia

et

hinc ne pertur-

barentur infirmi, prophetia divina non tacuit, ubi loquens in Cantico canticorum sponsus ad spon-

sam,

id est,

Cbristus

Dominus ad Ecelesiam

:

Sicut

lilium, inquit. in medio spinarum, ita

in medio fitiarum (Cant. u, 2).

Non

dixit, in

proxima mea medio
Qui habel

extranearum
sicut

;

sed,

in
:

medio
et

filiarum.

ferociter restiterunt. Ita

fidelibus

usquead mortem

aures audiendi, audial

dum

sagena piscium,

pro veritate, non mala rependendo, sed perpetiendo
certantibus, nec occidendo, sed mGriendo vincenti-

sanctum loquitur Evangelium, trahitur ad
ad
saeculi

littus, id est,

finem, secernat se a pisci;

bus
sic

istam religionem mutatus est mundus, hoc Evangelium corda conversa mortalium, ad
;

sic in

marium

feminarum, parvulorum atque magnorum, doctorum et indoctorum, sapientium et insipientium, potentium et infirmorum, nobilium et ignobilium, excelsorum et humilium, et per omnes
et
1 Sic potiores Mss. At editi, ut eadem facta omnino nutla essent. * Codex Vaticuuus, ut quamvis fidem. 3 Eiliti, exspoliatum. Al Mss., expalvfiium ; quod verluini fumiliare est Augustiuo.

bus malis, corde, non corpore mores malos mutando, non retia sancta rumpendo ne qui nunc probati reprobis videntur esse permixti, non vitam, sed poenam 3 reperiant setnpiternam, cum cceperint
:

in littore separari (Matth,

xm,

9, 47-50).

1

Editi, atque credentes vates suos. CastigaDtur auxilio
;

manuscriptorum. * Mw., ttnta pr&dicta
8

omisso, unte.

Nouuulli codiees, ut qui nttnc probati reprobis videntur esse permixti, ?io?i pamam, sed vitam.

In lil>ru?n <\p
i

Fide

et

Symbolo

vide

lib.

1,

cap.

17,

lom lcmpus, usque ad vcrba

col. 013,

Quoniam scriptum

Retractationum, tom. est. M.

1,

<X>1.

612,

a

verbis,

Per

-

s.

ii ata

i

ii

aucuntini
UNUS«->.
fidei catbolicae

HIPPONENSIS EPISCOPI

DK FIDK ET SYMBOLO
LIBER
Syinboli capita siDgula studiose explicantur,

cmn

haereticorum

adversantium,

et

maxime Maniin suis

chceorum reprehensioue.

CAPUT PRIMUM.
prxsenlis.

— i.Qux causa
n,
\
;

et

scopus operis

tentem

:

non quia hoc dicere ausi sunt, sed

Quoniam scriptum

est et apostolica? di-

traditionibus hoc sentire et credere convincuntur.

sciplinae robustissima auctoritate
stus

firmatum, Quia ju-

Cu:n enim dicunt esse n ituram

quam Deus omnipo-

ex

fide vivit (Habac.

Galat.

m,

11)

;

ea;

tens non creuverit.de qua tamen istum

mundum

fa-

que
ait

fides officium a nobis exigit et cordis et linguae

bricaverit.quem pulchre ordinatum^esse concedunt;

enim Apostolus, Corde
confessio
fit

creditur ad justitiam, ore
x,

autem

ad salutem (Hom.

10)

:

oportet

nos esse

et justitiae

memores

et salutis.

Quando-

omnipotentem Deum negant, ut non eum credant potuisse facere, nisi ad eum fabricandum alia natura.quae jam fuerat,et quam ipse non feceita

mundum

quidem

sempiterna justitia regnaturi,a praesenti saeculo maligno salvi fieri non possumus, nisi et nos ad salutem proximorum nitentes.etiam ore profiteain

rat, uteretur

:

carnali scilicet conauetudine videndi

fabros et

domorum

slructores et quoslibet opifices,

qui nisi adjuventur parata maleria, ad effectum
artis pervenire

sua

mur

fidem

quam

corde gestamus quae fides ne frau:

dulentis calliditatibus haereticorum possit in nobis

aliqua ex parte violari, pia cautaque vigilantia pro-

videndum est.Estautem

catholica fidesin

Symbolo

nota fidelibus, memoriaaque mandata, quanta res

non possunt. lta eliam intelligunt fabricatorem mundi non esse omnipotentem, si 2 mundum fabricare non posset, nisi eum aliqua non abillofabricata naturatanquam materies,adjuvaret. Aut si omnipotentem Deum fabricatorem mundi
esse concedunt, fateantur necesse est ex nihilo
fecisse quae fecit.

passa est brevitate sermcnis

:

ut incipientibus atque

eum

lactentibus, eis qui in Christo renati

sunt,nondum

Non enim

aliquid esse potest, cuessel omnipotens. Quia

Scripturarum divinarum diligentissima et spirituali tractatione atque cognitione roboratis.paucis verbis

jus creator non esset,
etsi aliquid fecit

cum

credendum constitueretur.quod multis verbis expo

nendum esset proficientibus, et ad divinam doctrinam certahumilitatisatque charitatis firmitate surgentibus.

ex aliquo, sicut hominem de limo, non utique feoit ex eo quod ipse non feceratjquia terram unde limus est,ex nihilo fecerat.Et si ipsum

ccelum
est,

et terram, id

est,mundum

et

omnia

quae in

Sub
:

ipsis ergo paucis verbis in

Symbolo

eo sunt, ex aliqua materia fecerat, sicut scriptum

constitutis, plerique hserelici

venena sua occultare
divina mise-

Qui

fecisti

munclum ex materia

invisa (Sap. xi,

conati sunt

quibus

restitit et resistit

18), vel

etiam informi, sicut nonnulla exemplaria
nullo

ricordia per spirituales viros,qui catholicam fidem,

tenent

non tantum in illis verbis accipere et credere, sed etiam Domino revelante intelligere atquecognoscere
intelligetis (Isai.

meruerunt. Scriptum est enim, Nisi credideritis, vu,9,sec. LXX). Sed tractatio fidei
:

ipsam materiam de qua factus est mundus, quamvis informem,quamvis invisam, quocumque modoesset, per se ipsam esse potuisse, tanquam coaeternam et coaevam Deo sed quemlibet modum suum, quem
;

modo credendum

est illam

:

muniendum Symbolum valet non ut ipsa pro SymbologratiamDei consequentibusmemoriaemandanda et reddenda tradatur sed ut illa quae in Symbolo retinentur, contra haereticorum insidias
ad
;

habebat, ut quoquomodo esset,

et

distinctarum re-

auctoritate catholica
todiat.

et

munitiore defensione cus-

Quod nulla fuerit natura coxterna Deo, ex qua mundum fecerit. Quomodo mundus exnihilo, si ex materia informi factus. Conati sunt enim quidam persuadere Deum Patrem non esse omnipoII.

CAPUT

2.

habebat nisi ab omnipotente Deo,oujus bcneficio est rcs non solum quaecumoue formata, sed etiam quaecumqu»} formabilis. Inter formatnm autem et formabile hoc interest, quod formatum jam accepit formam, formabile autem potest accipere. Sed qui praestat rebus formam, ipse praestat etiam posse formari
:

rum formas

posaet accipere, non

quoniam de

illo et

in illo est
;

omnium
ut

speciosissi-

ma

species incommutabilis
rei,

et ideo ipse

unus
sit,

est

qui cuilibet

non solum

pulchra

sed

ADMOHITIO PP. BENEDICTINORUM. Libruin de Fide et Symbolo castigavitnus subsidio veterum exemplarium ex bibliothecis variis Gallicanis scilicet ex Colbertina, ex bibliotheca abhatiae S.Victoris Parisiensis, itetn collcgii Sorbonici, collegii Navarrici, monasterii S. Gertiiani a Pratis, S. Remigii Remensis, S. Michaelis in periculo marig.S. Aruulphi Metensii», Lauduaensis Ecclesi», et duorum Vaticana e bibliotheca juvantibus etiam variis lectiouibus Belgicorum duorum mauuscripturum quo* Theologi LovaDienses viderunt ; necoon editionibus aute vugatis, Frobeuiana Erasmi, et PlautiniaDa
;
:

Lovaniensium.

Comparavimas
(a)

prseterea eas
393.

omnes editiones

Scriptus

anoo

initio Retr. et Gonfess. t. 1, momoratas • Editi babent, ornitum. At Mss., ordinatum.
'

M.

Mst. duo, qui.

184 DE FIDE ET SYMBOLO, S. AUGUSTINI dum animo auditoris inferre ut in nobis lpsi quietiam ut pulchra esse possit attribuit. Quapropter dem maneamus, nec recedamus a nobis. et tamen rectissime credimus omnia Deum fecisse de nihi181
:

de aliqua materia factus est mundus, eadem ipsa materia de nihilo facta est, ut ordinatissimo Dei munere prima » capacitas formarum fieret, ac deinde formarentur quaecunque formata sunt. Hoc aulem diximus, ne quis existimet
lo
:

quia etiam

si

tale

indicium, quo
;

fiat in altero

nostra notitia,pro-

feramus
alter

ut, quanlum facultas conceditur ', quasi animus ab animo per quem se indicet profe?

ratur
vocis,

Id

facimus conantes

et verbis

-,

et ipso

sono

et vultu, et

gestu corporis, tot scilicet

ma-

contrarias sibi esse divinarum Scripturarum sententias,

chinamentis
tes
:

quoniam et criptum est, et mundum esse factum de informi
3.

omnia Deum

fecisse

de nihilo

id quod intus est demonstrare cupienquia tale aliquid proferre non possumus, et

ideo non potest loquentis cere
;

materia.

animus penitus innotesunde etiam mendaciis locus patet. Deus au-

Credentes itaque in Deum Patrem omnipotentem, nullam creaturam esse quae ab omnipotente non creata sit, existimare debemus.Et quia omnia
per verbum creavit, quod

tem

Pater, qui verissime se indicare animis cojrni-

turis et voluit et putuit, hoc ad se

ipsum indican:

dum

genuit, quod est ipse qui genuit
et

qui etiam

Verbum

et

Veritas dici-

Virtus ejus

Sapientia dicitur, quia per ipsum
;

tur {Joan. xiv, 6), et Virtus et Sapientia Dei (l Cor. 2 aliis insinuatur vocabulis qui i, 24), multisque nostrae fidei Jesus Christus Dominus commenda3 Filius Dei tur, liberator scilicet noster et rector
;

operatus est et disposuit omnia
ponit omnia suaviter (Sap.

de quo propterea

dicitur, Aitingit a ftne usque ad finem fortiter, et dis-

vm,

1).

CAPUT

IV.

— 5.
et

Filius

Dei non factus nec tninor

non enim Verbum illud per quod sunt omnia condita, generare potuit nisi ille qui per ipsum condidit

a Patre. Creare

condere idem. Filius Dei cur factus

homo. ContraManichseorum hxresim.Totushomo susceptus a Verbo. Xatnitas Chrisli ex femina. Contra

omnia.
III.

CAPUT

Verbum

quare dictum de Filio Dei.

Manichaeos.Quamobrem unigenitusFilius Dei.neque
factus est a Patre
;

Quod Verbum sit idipsum quod Pater.Credimus etiam in Jesum Cristum Filium Dei, Patris unigenitum, id est unicum,Dominum nostrum.Quod tarnen Ver-

quia sicutdicit evangelista.Omi,

bum non

sicut verba nostra

debemus

accipere.quae

voce atque ore prolata verberato aere transeunt, nec diutius manent quam sonant. Manet enim illud

neque ex temDeus sapiens, sempiternam secum habet sapientiam suam neque impar est Patri, id est, in aliquo minor quia et
3)
:

nia per ipsum facta sunl (Joan.

pore genitus: quoniam sempiterne

3

:

;

Apostolus
tus,

dicit,

Qui cum in forma Dei

esset constitu-

Verbum incommutabiliter nam de ipso dictum est, cum de Sapientia diceretur, Jn seipsa manens innovat omnia (Sap. vn, 27). Verbum autem Patris ideo
;

non rapinam arbitratus

est esse sequalis
illi

Dei (Phi-

/tp/>.ii,6).Hacigiturfide catholica et

excluduntur
;

qui
et

eumdem

dicunt Filium esse qui Pater est

quia

dictum

est,

quia per ipsum innotescit Pater. Sicut

hoc Verbum apud

Deum

esse non potest nisi apud

ergo verbis nostris id agimus, cum verum loquimur, ut noster animus innotescat audienti, et quid-

Patrem Deum,

et nulli est aequalis

qui solus est. Ex-

quid secretum in corde gerimus,per signi hujusmosic illa Sadi ad cognitionem alterius proferatur quoniam per pientia, quam Deus Pater genuit,
:

cluduntur etiam illi qui creaturam esse dicunt Filium, quamvis non talem, qualem sunt caeterae creaturae.

Quantumque enim creaturam

dicant,

si

crea-

tura est, condita et facta est.
re,
:

Nam

idem

eet conde-

ipsam innotescit dignis animis secretissimus Pater
;
,

4.

Verbum ejus convenientissime nominatur. Interanimum autem nostrum et verba nostra,

quod creare quanquam in latins linguae consuetudine dicatur aliquando creare, pro eo quod est gignere sed graeca discernil.Hoc enim dicimus crea;

quibus

eumdem animum ostendere conamur,
;

pluri-

mum

distat.

Nos quippe non gignimus sonantia

verba,sed facimus

quibus faciendis materia subjacetcorpus. Plurimum autem interest inter aniinum et corpus.Deus vero cum Verbum genuit.id quod est
ipse genuit

illi xTt'<rjj.a vel xrctatv vocant et cum sine ambiguitate loqui volumus, non dicimus creare sed, condere. Ergo si creatura est Filius, quamli:

turam,quod

;

neque de aliqua jam sed de seipso id quod facta conditaque materia conamur, cum loquimur, est ipse. Hoc enim et nos si diligenter consideremus nostra? voluntatis appetitum non cum mentimur, sed cum verumioquimur. Quid enim aliud molimur,nisi animum ipsum
;

neque de

niliilo,
;

autem in eum credimus facta sunt omnia, non in eum perquem facta sunt caetera : neque enim hic aliter acciperepossumus omnia. nisi quaecumque sunt facta. 6. Sed quoniam Verbum caro factum est, et habitabet
sit,facta est.Nos
vit in

magna per quem

noins

Joan.

i,

14)

;

eadem Sapientia
etiam
in

quae de

;

Deo genitaest dignata
ri

est

hominibus crea-

^.Quo pertinet illud, Dominus creavit

me

in princi-

nostrum.si
1

lieri

potest,cogno-.cendum etperspirien-

pio

viarum suarum [Prov. va, 22). Viarum enim ejus principium caput est Ecclesiae, quod est Chri1

Mss quatuor, primo.
Aliquot M*s., concedit. M?s. tres iuelioris nola? conante fetu verbi. Forte !egeoduin, conantis fetu verbi, Morel, Eleru. crit., p. snnante feta verbi. M. 94, le^it 3 Editi, sempxtemus At Mss. oniues sempiterne. 4 Ms. Reuiigiauus, tn omntbus : id est, inter omnia quae facta sunt; nec uiale.
;

Mss. quinque, quibus. Mss. Colbcrtinus, creator. * Ain.et Lov. mnotescit animus secretissimus Patris.Er., innotfxi: siynis sectettssimus Pater. Mss. sex, innotescit digws animis secreti$simus Pater. Hanclectionein esse veri°rem,id partim persuasit quod iuferius. n. 4, dicitur.A? mdicare ammu,etc.,partim quod in caeteris Mss.post verbum, innotescit, habHur, ignis animi ; aut, signis animi.
J 3

:

.

185
stus
J

LIBER UNUS.
rante
Dei benignitate, ab
illa

186

homine indutus, per quem vivendi exemplum nobis daretur, hoc est via certa 2 qua perveniremus ad Deum. Non enim redire potuimus nisi humilitate, qui superbia lapsi sumus, sicut dictum est primae noslroe creatuni',('w/sr'<//t>,c'/ eritis tanquam dii [Gen.m, 5). Hujus igitur humilitatis exemplum, id est,via2 qua redeundum fuit.ipse Keparator noster in se ipso

sationein,ad nostram salutem et reparationem,ope-

incommutabili Dei

Sapientia natura mutabilis noslra suscepta est,tem-

poralium rerum salubriter pro nobis gestarum ad-

demonstrare dignatus Gsl,qui non ra-

jungimus (idem, credentes in eum Dei Filium qui natus est per Spiritum sanctum ex virgine Maria. Dono enim Dei,hoc est,sancto Spiritu concessa nobis est tanta humilitas tanti Dei,ut totum hominem
suscipere dignaretur in utero virginis,

pinam arbitratus est esse xqualis Deo,sed semetipsum evacuavit,formam servi accipiens (Philipp.nfi,!) ut
;

maternum
'.

corpus integrum inhabitans, integrum deserens
tur haeretici.Sed
ut totum
si

crearetur

homo

in principio

viarum

ejus,

Verbum
:

Cui temporali dispensationi multis modis insidianquis tenuerit catholicam fidem,

per quod facta sunt omnia. Quapropter secundum

quod unigenitus est, non habet fratres secundum id autem quod primogenitusest,fratres vocare
id

dignatus est omnes qui post ejus et per ejus primatum in Dei gratiam renascuntur s per adoptionem
filiorum (Luc.

hominem credat a Verbo Dei esse susceptum,id est corpus,animam,spiritum, satis contra illos munitus est. Quippe cum ista susceptio pro
salute nostra
sit

gesta,

cavendum

est ne

cum

cre-

vm,

21),sieut apostolica disciplina

;

commendat

(Uebr. n, 11). Naturalis ergo

Filius de

ipsa Patris substantia unicus natus est,id existens

quod Pater est 5 Deus de Deo,Lumen de Lumine: nos aulem non lumen naturaliter sumus,sed ab illo
;

diderit aliquid nostrum non pertinere ad istam susceptionem, non pertineat ad salutem. Et cum homo excepta fsrma membrorum,qua3 diversis generibus animantium diversa tributa est,non distet
a

pecore nisi rationali spiritu,qua3 mens etiam no;

Lumine illuminamur,ut sapientia lucere possimus. Lumea verum ,quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum(Joan.i,9). Addimus itaquefidei rerum asternarum etiam temporalem dispensationem Domini nostri, quam geErat enim, inquit,
rere nobis et ministrare pro nostra salute dignatus
est

Nam secundum
:

id

quod unigenitus
Fuit et Erit
; ;

est

Dei

Filius,

fuit, jam non est et quod erit, nondum est. Ille ergo est incommutabilis sine conditione temporum et varietate.Nec aliunde arbitror manare illud quod famulo suo Moysi tale nomen suum insinuavit. Nam cum ab eo quoereret, si se populus ad quem mittebatur contemneret, a quo se diceret esse missum responsum dicentis accepit, Ego sum qui sum. Deinde subjunxit, Hxc dices plliis Israel, Qui est, misit me ad vos (Exod. m, 14). 7. Ex quo jam spiritualibus animis patere con-

Est

non potest quia et quod

dici,

sed tantum,

minatur quomodo sana est fides qua creditur quod id nostrum susceperit Dei Sapientia quod habemus communecum pecore,illud autem non susceperit quod illustratur luce sapientiae,et quod hominis proprium est ? 9.Detestandi autem etiam illisunt,qui Dominum nostrum Jesum Christum matrem Mariaiu in terris habuisse negant, cum illa dispensatio utrumque sexum, et masculinum et femininum honoravit, et ad curam Dei pertinere monstraverit, non solum

quem

suscepit.sed illum etiam

perquem

suscepit,

virum gerendo, nascendo de femina. Nec nos ad negandam Christi matrem cogit, quod ab eo dic-

tum

est,

Quid mihi

et tibi

est,mulier

'.'

nondum

venit

;

hora mea (Joan. n,

4).

Sed admor.et potius ut intelli-

gamussecundum Deum non eum habuisse matrem,
cujus majestatispersonamparabatostendereaquam
in

vinum vertendo.Quod autem
;

crucifixus est,secun-

nullam naturam Deo esse posse contrariam. enim ille est, et de solo Deo proprie dici potest hoc verbum (quod enim vere est, incommutabiliter manet quoniam quod mutatur, fuit aliquid quod jam non est, et erit quod nondum est), nihil ergo habetDeus contrarium.Si enim quaereretur a nobis quid sit albo contrarium, responderemus nigrum
fido,

Si

dum hominem crucifixus est et illa erat hora, <|uae nondum venerat, quando dictum est, Mihi et tibi
quid est?

;

:

nondum venit hora tnea, id est, qua te cognoscam. Tunc enim ut homo crucifixus cognovit hominem matrem,et dilectissimo discipulo humanissime commendavit (Id. xix,26,27).Nec illud noa moveat,quod cum ei nuntiaretur mater ejus.et framihi mater, aut
fratres, etc.

si

quoereretur quid

sit
:

calido contrarium, respon-

tres, respondit, Quge

si quasreretur quid sit veloci contrarium 6 ,responderemus tardum et quaecumque similia. Cum autem quaeritur quid sit contrarium ei quod est, recte respondetur quod non est. 8. Sed quoniam per temporalem, ut dixi,dispen;

deremus frigidum

xn, 48)? Sed potius doceat ministerium nostrum, quo verbum Dei fratribus ministramus, parentes cum impediunt.non eos debere cognosci. Nam si propterea quisque putaverit non eum habuisse matrem in terris,quia d\x\t, Quxmihi mater? cogatur necesse est et Apostolos negare habuisse
(Matth.

1 Sic Mss>. At Christus.

editi,

principium

et

caput Ecclesix est
est via certa.

patres in terris, quoniam praecepit eis dicens
lite

:

No-

vobis patrem dicere in terris

;

unus

est

2

Editi,

hxc

enim Pa-

est via certa.

Mss. vero, hoc

Tum
3

ex

iis

quatuor. via recta.

ter vester qui in cailis est {IU.

xxxm,

9).

4 1

Er., post ejus primitius in Oei gratia nascimur. Editi, iloctrina : pro quo Mss., discifjlina.

Sic Mss. At vulgati, idem existens quod Pater Deus. 6 In B.,si quxreretur quid ve/oci contrarium Er.Lugd. Ven. Lov. secuti sumus. M.

putavit legendum,crV/erens.Verum coliabent, desr-rens : quo verio significatur Christi nativitate detractum uihil esse Virginis matria
1

Emmannel Sa
onmes

dices

integritati.

;

187
10.

DE FIDE ET SYMBOLO,
stras

S.

AUGUSTINI

188

Nec nobis fidem istam minuat cogitatio muliebrium viscerum,ut propterea recusanda videatur talis Oomini nostri generatio, quod eam sordidi sordidam putant. Quia et stultum Dei sapienlius esse hominibus (I Cor. i, 25), et omnia munda mundis (Tit. i, 15), verissime Apostolus dicit. Debent igitur intueri, qui boc putant, solis bujus radios, quem certe non tanquam creaturam Dei laudant, sed tanquam Deum adorant (a), per cloacarum fetores etquaecumque horribilia usquequaquediffundi,et in his operari secundum naturam suam, nec tamen inde aliqua oontaminatione sordescere,cum
visibilis

cant terrenum aliquid in coelo esse non posse. No-

enim Scripturas non noverunt, nec sciunt
sit,

quomodo dictum

surgit corpus spiriluale.

Seminatur corpus animale, Non enim ita dictum est,
fiat

quasi corpus vertatur in spiritum, et spiritus

lux visibilibus sordibus
:

sit

natura con-

junctior

bum

quanto minus igitur poterat pollui VerDei,non corporeum neque visibile,de femineo
intervenientibus habitat majestas
l

nunc corpus nostrum quod animale dicitur, non in animam versum est et anima factum. Sed spirituale corpus intelligitur, quod ita spiritui subditum est l ut ccelesti habitationi conveniat, omni fragilitate ac labe terrena in ccelestem puritatem et stabilitatem mutata atque conversa. Haec est irnmutatio, de qua item dicit Apostolus Omnes resurgemus, sed non omnes immutabimur. Quam immutationem non in deterius, sed in melius fieri docet idem, cum dicit, Etnos immutabimur (I Cor.
quia
et
,
:

corpore,ubihumanam carnem suscepit cum anima
el spiritu,quibus

xv, 44, 51, 52). Sed

ubi et

quomodo
et

sit

in

coelo

corpus Dominicum, curiosissimum
neurn est quaerere
;

supervacacrecoe-

Verbi ab humani corporis fragilitate

secretius?

Unde maaifestum

est nullo

modo

potuisse Ver-

dendum

est.

tantummodo in ccelo esse Non enim est fragilitatis nostrae
est

bum

Dei maculari

humano
sed

corpore, quo nec ipsa

lorum secreta discutere, ued
sentire.

nostrae
et

fidei

de

anima humana maculata
corpus atque
vivificat,

est.

Non enim cum regit cum ejus bona mortalia

Dominici corporis dignitate sublimia

honesta

concupiscit, de corpore

animae maculas

illi

anima maculatur. Quod si vitare vellent, haec mendacia
Re-

potius et sacrilegia formidarent.

CAPUT

V.

11. Passio Christi et sepultura.

ad dexteram Patris. Credimus etiam quod sedet ad dexteram Patris. Nec ideo tamen quasi humana forma circumscriptum esse Deum Patrem arbitrandum est, ut de illo co14. Sessio

CAPUT VII.—

surrectio Christi. Sed parva erat pro nobis

Domini

gitantibus dextrum aut sinistrum latus

animo ocfle-

nostri humilitas in

nascendo

:

accessit etiam ut

currat

;

aut idipsum quod sedere Pater dicitur,

mori pro mortalibus dignaretur. Humiliavit enim subditus usque ad mortem, mortem autem crucis (Philipp.u,8) ne quisquam nostrum etiamsi mortem posset non timere, aliquod genus mortis,
se, factus
;

xis politibusfieriputandumest,neinilludincidamus

sacrilegium,inquoexsecraturApostoluseosquicoramutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitu-

quod homines ignominiosissimum arbitrantur.horCredimus itaque in eum qui sub Pontio Pilato crucifixus est.et sepultus.Addendum enim erat judicis nomen, propter temporum cognitionem.Sereret.

dinem corruptibilis hominis (Rom. i, 23). Tale enim simulacrum Deo nefas est christiano in templo collocare multomagis in corde nefarium est.ubi vere est templum Dei, si a terrena cupiditate atque errore mundetur.Ad dexteram ergo intelligendum est
;

pultura vero
2

illa

cum

creditur,

fit

recordatio novi
vitae

monumenti ,quod resurrecturo ad
nalis.

novitatem praeberet testimonium,sicut nascituro uterus virgi-

sic dictum esse.in summa beatitudine,ubi justitia et pax et gaudium est sicut ad sinistram haedi consti:

tuuntur(/Wa//A.xxv,33),idest in miseria.propter iniquitates.labores
dicitur
2

Nam
;

sicut in

illo

monumento

nullus alius

atque cruciatus.Sedere ergo quod

mortuus sepultus
postea

est (Joan. xix, 41), nec ante, nec

Deus,non
caret,

membrorum

positionem,sed judiilla

quam
12.

sic in illo utero nec ante.nec postea.quidmortale conceptum est.

ciariam significat potestatem, qua

majestas
;

Credimus etiam illum tertio die resurrexisse a mortuis, primogenitum consecuturis fratribus, quos in adoptionem filiorum Dei vocavit [Ephes. i,
5),

semper digna dignis tribuendo quamvis in extremo judicio raulto manifestius inter homines unigeniti Filii Dei judicis vivorum atque mortuorum claritas indubitata futura sit 3
.

nunquam

quos comparticipes gnatus est.

et

cohaeredes suos esse di-

CAPUT

VIII.

— io.Aiventus ad judicium.Credimus
q^od tuncante inventurus est appellati sint vivi,
:

in

VI. 13. Ascensus in cwlum. Credimus ccelumascendisse,quembeatitudinislocumetiam nobis promisit, dicens, Erunt sicut Angcli in coclis

CAPUT

etiam inde venturum convenientissimo tempore,et judicaturum vivos et mortuos.Sive istis nominibus
justiet peccatores significenturjsive

mortem

4

in terris

(A/n///t.xxii,30),in illa civitate.quae est mater omnium nostrum Jerusalem aeterna in coelis (Galat. iv, 26). Solet autem quosdam offendere vel impios Gentiles

mortui vero qui in ejus adventu resurrecturi sunt
haec diapensatio temporalis,
illa

generatio
fuit

vel

assumptum terrenum corpusin ccelum. Sed Gentiles plerumque philosophoium argumentis nobiscum ahere student.ul di1

h&reticos.quod oredamus

Nam

non tantum est, sicut secundumDeum:sed etiam fuit.eterit. Dominus noster in terris, et nunc est in
judex vivorum atque mor-

ccolo, et erit in claritate

mnni rorpons
1

Sic Lov. et nonuulli M«s. Alii vero cuiu Er., fragilitatem. Editi, testamenti. Verius Mss., monumenti.

wi hu-

1

s

3 *

<n)

Manichaei.

Er. el tros Hu,, quia ita coecptandum est. Trea Mas propter iniqvitatis laoores, Ita in M88. At iu excusis, fulsura sit. Hic editi, addunt, nostram : renitentibus Ms».
,

;

189

LIBER UNUS.
Ita

190
;

tuorum.
(Act.
i,

enim

veniet, sicut ascendit,

secundum

nec in se manet

et

cum
ibi

auctoritatemquaein Aclibus Apo3toIorumcontinetur
11).

potionem
Itaque
tionis
fieri

transit,

non

de fluvio vel do fonte in permanet, undo sumitur.

Ex hac itaque temporali dispensatione
:

loquitur in Apocalypsi.ubi scriptum cst
qui
est, et

llxc dicit
i,

eadem aqua nunc ad fontis appellationem pertineat, nunc ad fluvii, nunc ad pofieri

potest ut

qui fuii,
IX.

ct

qui vcnturus est

'

(Apoc.

CAPUT
Trinitatis


sit

8).

:

cum
;

in

illa

Trinitatc dixerimus

non posse

16.

De

fide

in

Spiritum snnctum.

ut Pater aliquando sit
sicut in arbore

Filius,aliquando Spiritus
est radix nisi radix,nec

mysterium. Similitudinibus explicatur.Pro-

sanctus

non

fessio christianx fidei.

De Spiritu sancto opinio quo:

robur est aliud

quam
:

robur, nec ramos nisi ramos

rumdam,quod
vina
2

ipsa deitas Patris et Filii Sanctiias a

sanciendo. Digesta itaque fideique

commendataet

di-

generatione Domini nostri et humana dispensatione,adjungitur confessioni nostrae,ad perficiendam fidem qua3 nobis de Deo est, Spiritus sanctus,

non minore
nitas

'

natura

quam
:

Pater et Filius,sed,ut

ita

dicam,consubstantialis et coaeternus, quia ista Tri-

non enim quod dicitur radix, id nec lignum quod pertinet ail radicem, potest aliquo transitu nunc in radice esse, nunc in robore, nunc in ramis, sed tantummodo in radice cum illa regula nominis maneat, ut radix lignum sit, et robur lignum, et rami lignum nec tamen tria ligna dicantur, sed unum. Aut si haec

possumus dicere

potest dici robur et rami

;

:

;

unus

est

Deus

non ut idem
;

Filius et Spiritus sanctus

Pater qui et sed ut Pater sit Pater,et
sit

Filius sit Filius.etSpiritus sanctus sit Spiritus sanctus, et hffic Trinitas

unus Deus.sicut scriptum

est

Audi, Israel. Dominus Deus tuus,Deusuuus
vi,

est (Deut.

nobis,

4).Tamen Deus
si

si

est

interrogemur de singulis.et dicatur Pater ? respondebimus, Deus. Si
sit Filius,

quaera

utrum Deus
esse

hoc respondebimus.

Nec,
aliud

fuerit de Spiritu

sancto talis interrogatio,
:

eum

debemus respondere quam Deum

vehementer caventes sic accipere.quomodo de hominibus dictum est, Dii estis (Psal. lxxxi, 6). Non enim sunt naturaliter dii,quicunque suntfacti atque
conditi ex Patre per Filium

dono Spirilus

sancti.

Ipsa enim signignificatur Trinitas,
dicit,

cum

Apostolus

Quoniam ex

ipso, et in ipso, ct

per ipsum sunt

omnia [Bom. xi, 36). Quanquam ergo de singulis 4 interrogati respondeamus Deum esse de quo quaeritur, sive

tum

;

non tamen

Patrem.sive Filium, sive Spiritum santres deos a nobis coli quisquam

existimaverit.

17.Nec mirum quod heec de ineffabili natura dicuntur,cum in iisetiam rebus quas corporeis oculis cernimus, et corporeo sensu dijudicamus, tale aliquidaccidat Nam cum de fonte interrogati,non possimus dicere quod ipse sit fluvius nec de fluvio in;

habent aliquam dissimilitudinem, ut possint non absurde tria ligna dici, propter firmitatis diversitatem illud certe omnes concedunt, si ex uno fonte tria pocula impleantur, possedici tria pocula, tres autem aquas non posse dici, sed omnino unam aquam quanquaro desingulis poculis interrogatus in quolibet horum aquam esse respondeas quamvis nullus hic transitus fiat.eicut de fonte in fluvium dicebamus. Sed haeo non propter illius divinae naturae similitudinem, sed propter visibilium etiam unitatem corporalia exempla datasunt, ut intelligeretur fieri posse ut aliqua tria non tantum singillatim, sed etiam simul unum singulare nomen obtineant nec quisquam miretur et absurdum putet quod Deum dicimus Patrem, Deum Filium, Deum Spiritum sanctura, nec tamen tresdeosin istaTrinitate, sed unum Deum unamque substantiam '. 18. Et de Patre quidem ac Filio multis libris disseruerunt docti et spirituales 2 viri, quibus quantum homines hominibus poterant,etquemadmodum non unus esset Pater et Filius, sed unum essent et quid proprie Pater esset, et quid Filius insinuare conati sunt quod ille genitor, hic genitus ille non de Filio,hic de Patre hujus ille principium,unde et caput Christi dicitur (I Cor. xi, 3), quamvis et Christus principium (Joan. vm, 25), sed non Patris hic vero
;
; :

;

:

;

;

;

terrogati

possimus eum fontem vocare et rursum potionem quae de fonte vel fluvio est, nec fluvium possimus appellare nec fontem tamen in hac trini; ;

imago (Coloss. 1, 15), quamvis nulla ex parte dissimilis etomnino indifferenter aequalis. Tractantur heec latius ab eis quinon tambreviter quam nos,
illius

tatequamnominamus,etcumde singulis quaeritur, sigillatim aquam respondemus.Nam si quaero utrum
aqua in fonte sit,respondetur aqua et si quaeramus utrum aqua sit in fluvio,nihil aliud respondetur,et in illa potione non poterit esse alia responsio nec tamen eastres aquas,sed unam dicimus.Sane cavendum est nc quisquam ineffabilem illius majestatis substantiam sicut fontem istum visibilem atque corporeum vel fluvium vel potionem cogitet. In his enim aqua illa quae nunc in fonte est. exit in fluvium,
; ;

totiuschristianaefideiprofessionemvoluntexplicare.

Itaque in

quantum

Filius est, de Patre accepit ut sit,
:

cum ille de Filio id non acceperit et in quantum hominem mutabilemscilicetcreaturamin melius commutandam,ineffabilijmisericordia,temporalidispensatione suscepit,multa deillo inScripturisinveniun-

tur ita dicta, ut impias haereticorum mentes prius
volentes docere

quam nosse, in errorem miserint, ut eum non aequalem Patri, nec ejusdem esse substantiae, qualia suntilla, Quoniam Pater major me
putarent
est(Joan. xiv, 28)
;

et,

Caput mulieris
Christi Deus
(l

vir,

caput viri
;

Ghristus, caput
1

autem

Editi,

qui futurus

est.

At

Mss., qui venturus

Cor. xi, 3)

et,

est.

o erchomenos. ' Sic in Mss.AtapudLov.,/?^?^?/,? commendntadivina. s Er., non de minore. Forte legendum, non minor.

4

Sic Melius Msa. At editi, gulis interrogati.

1

Quodcumque ergo de

sin-

1

Mss., sed unum cotamus unamque substaniiam. In vulgatis, religiosi. Cujus loco in Ms»., spiritua-

les

; ;

191

DE FIDE ET SYMBOLO,
;

S.

AUGUSTINI
omnem

192
veri-

Tunc ipse subjectus erit ei qui illi subjeeit omnia (I Cor. et, Vado ad Patrem meum et Patrem vestrum, xv, 28) Deum meum et Deum vestrum (Joan. xx, 17) et nonnulla hujusmodi quae omnia positasunt,non ut na;
:

Spiritu sancto diciturjpse vos inducet in

tatem (Joan. xvi, 13). Propterea et confidentia pntdicandae veritatis,quaimpleti sunt in adventu ejus Apostoli (Act.
ii,

4),

recte charitati

tribuitur

;

quia et

turae atque substantiaeinaequalitatem significent, ne

di ffidentia timori datur,quem consummatio charitatis excludit. 7),

unum sumus (Id. x, 30) et, Qui mt vidit, vidit et Patrem meum (Id. xiv, 9) et, Deus erat Verbum ; non enim factus est, cum omnia
falsa sint
illa,

Ego

et

Pater

;

fdeo etiam

donum

Dei dicitur(£p/ies.iii,
nisi et id

;

quia eo quod quisque novit non fruitnr,
dilectione cohaerere:neque

diligat.Frui
ei

per ipaum facta sint
illa

(Id.

i,

1, 3)
;

:

et,

Non rapinam
:

autem sapientia Dei,nihil est aliud quam quisquam in eo quod

arbitratus est esse gequalis Deo

et caetera talia

sed

percipit permanet, nisi dilectione; etideo Spiritus

posita sunt, partim propter administrationem

sanctus dicitur,quoniam ad
tur qusecumque sanciuntur

permanendum sanciunl
,

qua dicitur, Semetipsum exinanivit non quia mutata est illa Sapientia, 6) cum sitomninoincomniutabilis;8ed quiatam humiliter hominibus innotescere voluit partim ergo propter hanc administrationem illa ita scripta sunt, de quibus haeretici calumniantur partim propter hoc, quiaFilius Patri debet quod est, hoc etiam debens utique Patri quod eidem Patri aequalis autpar est Pater autem nulli debet quidquid est. 19. De Spiritu sancto autem nondum tam copiose ac diligenter disputatum est a doctis et magnis divisuscepti hominis,
ii,
;

(Philipp.

ciendo sanctitatem vocari.

nec dubiumest a sanMaxime autem illo testisententiae,

monio utuntur assertores hujus
scriplum est,Quod naium
est

quod

:

de carne,caro est;etquod

natum estde
nostram

Spiritu,spiri/us est(Joan.m,Q)
est
2
,

;

Deus Spiritus

(W.iv, 24). Hic

quoniam enim regenerationem
:

narum icripturarum

tractatoribus,ut intelligi facile

non secundum Adam de carne est, sed secundum Christum de Spiritu sancto. Quapropter si Spiritus sancti hoc loco facta est commemoratio,cum dictum est, Quoniam Deus Spiritus est: animadvertendum dicunt.non dictumesse,Quoniam Spiritus Deus est 3 sed, Quoniam Deus Spiritus est;
dicit

quae

;

possitetejus proprium,quo proprio fitut

eum neque

ut ipsa deitas Patris et

Filii

hoc loco dicta

sit

Deus,

Filium neque Patrem dicere possimus, sed tantum Spiritum sanctum nisi quod eum donum Dei esse
;

praedicant, ut

Deum credamus non

se ipso inferius

quod estSpiritus sanctus. Huc accedit aliud testimonium quod dicit fJoannes apostolus, Quoniam Deus dilectio est (I Joan. iv, 16). Etiam hic enim non ait,
DilectioDeusest
;

donum dare. Servant tamen ut non genilum Spiritum sanctum tanquam Filium de Patre praedicent
neque de Filio tanquam Patris nectamen id quod est,nulli debere, sed Patri, ex quo omnia ne duo constituamusprincipia sineprincipio,quodfalsissimum estet absurdissimum, et non catholicee fidei, sed quorumdam hffireticorum errori proprium. Ausi sunt tamen quidam ipsamcommunionemPatrisetFilii,atque,ut ita dicam.deitatem, quamGraeci Oeot^toc appellant, Spiritum sanctum credere ut, quoniam Pater Deus
unicus enim estChristus
:

sed, Deus dilectio est ;ut ipsa deitas

nepotem aummi

:

;

quod in in illa enumeratione connexarum sibi rerum, ubi dicitur, Omnia vestra sunt, vos autem Christi, Christus autem Dei (I Cor. m, et, Caput. muderis vir, caput viri Christus, 22, 23) caput autem Christi Z)<?»s, nullafitcomrnemoratiOjSpiritus sancti ad hoc pertinere dicunt, quianonfere in iis quae sibi connexasunt numerarisolet ipsaconnexio. Unde in illo etiam loco Trinitatem ipsam vidilectio intelligatur. Et
; ;

dentur agnoscerequi legunt attentius,

cum

dicitur,

:

Quoniam ex
[Hom.
bet quod est
in ipso,

ipso, et per ipsum, et in ipso sunt

omma

ct Filius

Deus.ipsa deitas.qua
et ille Patri

sibi

copulantur
ei

et ille

xi, 36).
;

Ex

ipso,

tanquam ex eo

qui nulli de-

gignendo Filium

cohaerendo,

a

quo

est

pert/>sum,tanquam per mediatorem;
in eo qui continet, id est, copula-

genitus aequetur. Hanc ergo deitatem,

quam

etiam

tanquam

dilectionem in se invicem

amborum charitatemque

tione conjungit.
20.

voluntintelligijSpiritumsanctumappellatumdicunt,

Huic sententiae contradicunt, qui arbitrantur

multisqueScripturarumdocumentisadsunthuicopinionisuae; sive illo quoddictumest, QuoNtamc/tartJas
Dei difjusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum

istam

communionem, quam

sive deitatem sive dile-

qui datus

est

nobis(Hom.

v, 5)

;

sive aliis multis tali-

bustestimoniis;eteoipsoquodperSpiritumsanctum reconciliamur Deo.unde etiam cum donum Dei dicitur, satis significari voluntcharitatem Dei esse Spiritum sanctum. Non enim reconciliamur illi.nisi per dilectionem, quaetiam filii appellamur (Uoan. m, 1) nonjam sub timoretanquam servi.quia consum' :

ctionem sive charitatem appellamus, non esse substantiam:quaeruntautemsecundumsubstantiamsibi exponi Spiritum sanctum, nec intelligunt non aliter potuisse dici, Deus dilectio est, nisi esset dileclio

Ducuntur quippe consuetudine rerum corporalium quoniam si duo sibi corpora copulensubstantia.
;

tur, ita

utjuxta invicem collocentur, ipsa copulatio non est corpus quandoquidem,separatis illis corporibusqua! copulata fuerant, nulla invenitur nec ta;
:

timorem (Id. iv, 18) et Spiritum libertatis accepimus,w quo clarnamus,Abba Pater(Rom. viii, 15). Et quia reconciliati et in amidilectio foras

mata

mittit

;

men
illa

quasi discessisseet migrasseintelligitur. sicut corpora. Sed hi tales cor mundum faciant.quan-

citiam revocati per charitatem

(ld. v,

8-10) poteri-

mus omnia
1

Dei

secreta cognoscere, proptcrea de
;

Editi, sanctificantur. At Mss. c.onstanter sanciuntur. Mss. Editi vero lloc enim... dicunt. J Editi el aliquot Mss., SpiritUi Dei est. lidemque paulo post, 7ion ait, Dilectio Dei est. Alii codices utro1

3

lta

:

In vulgatis additur, Dei

quod abest a Mss.

oue loco Deus

est

:

uec iniuus bene.

193

LIBER UNUS.
ut videre valeant
in

194
rationalis,

tum possunt,
non 6396
aliuri
tia
;

Dei substantia
substantia,
sit

enim quaedam cjusdem
spiritus riicitur
:

qua carent

bestiae,
;

aliquiri tule.

qunsi

aliuri ibi sit

principale nostrum spiritus cst

quod accidat
sed quidquid

substantia;, et
ibi

non

substanvideri

intelligi potest,

substantia
:

deinde vita quaconjungimurcorpori,anima dicilur; postremo ipsum corpus quoniam visibile est, ulti-

est.

Verum

haec dici possunt facile, et credi

inum nostrum
miscit el

autem nisi corde puro quomodo se habeant, omnino non possunt. Quapropter sive ista vera sit sententia,
sive aliud aliquid sit, (ides inconcussa
u
t

autem omnis creatura' ingepartuiit usquc nunc (Rom. vm, 22) dedit
est. Ilaec
:

tenenda

est,

Deum dicamus
;

Patrem,

Deum

Filium,

Deum

tamen primitias spiritus, quia credidit Deo, et bonae jam voluntatis est. Hic spiritus etiam vocatur mens, de quo dicit Aposto\us. Mente servio legiDei{Rom.vu,
25).Qui item alio loco dicit, Testis estenim mihiDeus,
cuiservio in spiritumeo(ld.i,9).
nalia bona

nequc tres deos, sed istam Trineque divcrsos natura, sed ejusdem substantiae; neque ut Pater aliquando sit
nitatem

Spintum sanctum

unum Deum
sit

;

Animavero cumcaradhuc appetit. caro nominatur. Pars enim
2
,

Filius,

aliquando

Spiritus

sanctus
Filius,

;

sed Pater
et Spiritus

ejus quaedam resistit spiritui

semper

Pater, et Filius

semper

non natura, sed consuetudine peccatorum. Unde dicitur, Mente servio tegi
aulem legi peccati. Quae consuetudo in naturam versa est secundum generationem mortalem
Dci, carne

sanctus semper Spiritus sanctus. Nec temere de
invisibilibus aliquid affirmemus

scd

tanquam credentes

;

tanquam scientes, quoniam videri nisi munet qui ea videt in

dato corde non possunt

:

hac
(I

vita

peccato primi hominis. Ideoque scriptum est, Et nos aliquando fuimus naturaliter fxiii irx 3 (Ephes. n,3), id
est vindictae, per quam factum est ut serviamu9 legi peccati.Estautemanimae naluraperfecta, cum spiritui suo subditur, et cum sequitur sequentem Deum.

ex parte, ut dictum cst, atque in aenigmate
xiii,

Cor.

12),

non potest
si

eflicere

ut et

illc

videat cui

loquitur,

cordis sordibus impeditur. Beali

autem

mundo
nostro.
21.

corde,
fides

quoniam
cst

ipsi

Deum

videbunt (Matth. v,

Ideo animalis homo non percipit quge sunt Spiritus Dei
(1

8). HfflC

dc Deo conditore et renovatore

Cor. n,14). Sed

non tam

cito

animasubjugatur
:

spi-

ritui

Sed quoniam dilectio non tantum in
est,

Deum

ad

bonam operationem, quam cito spiritus Deo veram fidemet bonam voluntatem sed aliquando
ad

nobis imperata
tua, et ex tota

cum dictum
toto

est, Diliges Dorniet

tardiusejus impetus, quo in carnaliaet temporalia
defluit, refrenatur.

num Deum tuum ex
nam,

corde tuo,
;

ex tota anima

Sed quoniam

et ipsa

mundatur,

mente tua

sed etiam in

proximum

;

recipiensstabilitatemnaturaesuaedominantespiritu,

proximum tuum tanquam te ipsum (Luc. x, 27) si autem ista fides congregaiionem societatemque hominum non teneat, in qua fraterna charitas operetur, minus fructuosa est.
Diliges, inquit,
:

CAPUT

X.

Ecclesia catholica. Rernissio pecca-

torum. Totius hominis in melius commutatio resurreclione perficienda. Carnis resurrectio. Resurrectionis

futurae veritas conjirmalur.

Gredimus

et

sanctam

Eeclesiam

',

utique catholicam.

Nam

et haeretici et

quod sibicaputest,cui ejuscapiti caputestChristus, non est desperandum etiam corpus restitui naturae propriaa: sed utique non tam cito quam anima.sicut neque anima tam cito quam spiritus sed tempore opportuno in novissima tuba, cum mortui resurgent incorrupti, ct nos immutabimnr. Et ideocredimus et carnis resurrectionem non tantum quia reparatur anima, quae nunc propter carnales affectiones caro nominatur; sed haec etiam visibilis caro quae natu; ;

schismatici congregationes suas ecclesias vocant.

Sed
a

haeretici
;

de ueo

falsa sentiendo

ipsam fidem

raliter est caro, cujus nomen anima non proptcr naturam, sed propter affectiones carnales accepit
:

violant

schismatici autem discissionibus iniquis

haec ergo visibilis, quse proprie dicitur caro, sine

fraterna charitate dissiliunt,

quamvisea credant
haeretici pertinent

dubitatione credenda

est

resurgere. Videlur

enim

quae credimus. Quapropter nec
schismatici,

Paulus apostolus eam tanquam digito ostendere,

ad Ecclesiam catholicam, quse diligit

Deum
;

;

nec
ideo

cum
tum

dicit, Oportet corruptibile

hoc induere incorru-

quoniam
illo

diligit

proximum

et

ptionem.

peccatis proximi facile ignoscit, quia sibi precatur

intendit.

ignosci ab

qui nos reconciliavit sibi, delens
:

digito

eam quasi digiQuod autem visibile est, id potest ostendi quoniam posset etiam anima cordicit, hoc, in
:
;

Cum enim

omnia

ad vitam novam nos vocans quam vitam donec perfectam capiamus, sine peccatis esse non possumus interesttamen qualia sint.
praeterita, et
:

ruplibilis dici
tur.

nam

vitiis

morum

ipsa corrumpi(ld.

Et mortale hoc induere immortalitatem

xv,

52

Nec de peccatorum differentia modo tractansed credendum omnino, nullo modo nobis ignosci ea quae peccamus, si nos inexorabiles ad
22.

cumjegitur, eadem significatur visibilis caro, quia in eam identidem velut digitus intendiet 53),

dum

est,

tur. Potest

enim

et

anima

aicut corruptibilis propter
dici.

morum
primum
24.

vitia, ita

etiam mortalis

ignoscenda peccata fuerimus (Matth. vi, credimus et remissionem peccatorum.
23. Et

15).

Itaque

animae est apostatare a Deo (Eccli.
continetur.

x, 14)

Mors quippe quod
:

ejus peccatum in paradiso sacris Litteris

quoniam tria sunt quibus homo constat, spiritus, anima et corpus quae rursus duo dicuntur,
:

Resurget igitur corpus secundum christianam

quiasa3peanimasimul cum
1

spiritu

nominatur; pars
*

Tres Mss., in sanctum Ecclesiam, etc; et aliquanto post, in remissionem peccatorum. Sic etiam inferius, in
carnis resurrectionem.

2

Sic Mss. At editi Hoc autem omnis creatura. Quatuor probae notee Mss., nominatur et resistit
:

spiritui
1

; omisso, pars e;us quxdam. Aliquot Mss., fuimus natura filii irx.

:

195

ADMONITIO
nunc
sil

1N

LIBRUM DE FIDE ET OPEMBUS.
;

196

fidem, quae fallere non potest.Quod cui videtur incredibile, qualis

tur utrum in aethereum corpus,id est, coeleste possit

caro attendit, qualis autem
illo

futurasit nonconsiderat: quia
tionis angelicae

tempore immuta-

non jam caro erit et sanguis, sed tantum corpus. Cum enim de carne Apostolus loquerepecorum, alia volucrum, alia piscium, alia serpentum ; et corpora cazlestia, et cortur, Alia, inquit, caro

pora
xit

terrestria.

Non enim

dixit, et

caro ccelestis

;

di-

autem, et ccelestia et terrestria corpora. Omnis enim caro etiam corpus est, non autem omne corpus etiam caro est primo in istis terrestribus, quoniam lignum corpus est, sed non caro hominis autem
:

:

corpus et caro est in ccelestibus vero nulla caro, sed corpora simplicia et lucida, quas appellat Apostolus 8piritualia nonnulli autemvocant
vel pecoris et
:

mutari jam ipsa vicinitas persuadet. Quod ergo per hos gradus fieri posse concedit, ut terra in corpus aethereum convertatur, cur non accedente Dei voluntate.qua corpus humanum supra aquas potuitambulare, celerrime id fieri posse, quemadmodum dictum est, in ictu oculi, sine ullis talibus gradibus credit, sicut plerumque fumus in flammam mira celeritate convertitur ? Caro enim nostra utique ex terra est philosophi autem, quorum argumentis ssapius resurrectioni carnis resistitur, quibus asserunt nullum esse posse terrenum corpus in ccelo, quodlibet corpus in omne corpus converti et mutari posse concedunt. Qua corporis resurrectione facta, a temporis
conditione liberati, eeterna vita ineffabili charitate

;

non carnis resurrectioni contradicit et sanguis regnum Dei non possidebunt ; sed quale futurum sit quod nunc caro et sanguis est, praedicat (o). In qualem naturam quisquis hanc carnem converti posse non credit, gradibus ducendus est ad fidem. Si enim ab eo quaeras utrum
aetherea. Et ideo
illud

atque stabilitatesinecorruptioneperfruemur^.Tunc

quod

ait,

Caro

enim
in

fiet illud

quod scriptum
Ubi
est,
(I

est

:

Absorpia
?

est

mors
est,

victoriam.

mors, aculeus tuus

ubi

mois, contentio tua

Cor. xv, 39, 40, 50-54) ?

25. Haec est fides quae paucis verbis

tenenda in

Symbolo novellischristianisdatur. Quaa paucaverba
fidelibus nota sunt, ut

terra in

aquam

possit converti

;

propter vicinitatem

credendo subjugentur Deo,

non ei videtur incredibile. Rursum si quaeras utrum aqua possit in aerem neque hoc absurdum esse respondet vicina enim sunt sibi. Et de aere si quaera;

subjugati recte vivant, recte vivendo cor mundent,
corde mundato quod credunt intelligant.
1

;

Aliquot Mss., corpus a temporis conditione liberatum

(a) I Retract.

cap. 17.

seterna vita ineffahili charitate perfruetur.

ADMONITIO
1N

LIBRUM DE FIDE ET OPERIBUS.

est iste liber. In eo enim Augustinus librum de Spiritu et Littera, qui sub anni 412 finem prodiit, a se paulo ante scriptum cornmmemorat capite 14 Modo, ait, de hac quxstione prolixum tibrum edidi, qui inscril>itur,de Litte?'a et Spiritu. Propterea in Retract. 2 recensito eodem libro de
:

Ad initium anni 413 referendus

Spiritu et Littera, mox in eum qui de Fide et Operibus est, retractationem subjecit in haec verba Interea missa sunl mihi a quibusdam fratribus.... scripla nonnulla : ea nimirum quae refellenda hic suscepit. Scripta vero illa eruditus Garnerius in append. ad 1 part. Oper. M. Mercatoris, pag. 117, censet non alia
:

fuisse, quam quae Hieronymus sive in Isaiam edidit, sive in Epistolas Pauli et sumptas ab Hieronymo arbitratur quaestiones illas tres, quas hic Auguslinus, tacito nomine, prx reverentia, inquit, tanti viri, tractat et
;

Opinionem hanc nos confirmare non audemus. Nam quod spectat ad quaestiouem pnniam, quee est de omnibus citra discrimen admittendis ad Baptismum, ita ut adulteri nec ipsi repellantur noti ac pertinaces, qui vitam mutare nolunt, nihil in Hieronymo consentaneum huic errori deleximus. Ad secundam vero
refellit.

qurestionem, qua perversum ac praeposterum dicebatur, prius morum Cbristianorum doctrinam tradere, ac deinde baptizare id posset facile pertrahi quod Hieronymus in Matth. cap. 28 scripsit Ordo praecipuus
; :

jussit Apostolis ut

primum

docerent universas gentes, deinde fidei intingcrent sacramcnto, et post fidem

ac

Baptisma,

qux

essent observanda prxciperent.

Quanquam

forte pius intorpres

minime curabat ne Baptismo

praemitteretur,sedtantumneomninopraotermittereturmorumdoctrina,tradendacertevel postBasptismum, et baptizatie observanda. Pro tertia demum qmcstione, quae fuit de baptizatis, etiamsi mores quantumlibet improbos emendare noluerint, per fidem salvandis, profertur illud ex ejus dialogo 1 adversus Pelag. Si Origenes omnes ralionabiles creaturas dicit non esse perdendas, et diabolo (ribuil vicmtentiam ; quid ad nos, qui et diabolum et satellitcs cjus omnesquc impios et prsevaricatores dicimus pcrire perpetuo, et Christianos, si in peccato prxventi fuerint, salvandos essc post poenas? Et ex Commentariis in Isai. ult., Sicut iiaboli et omnium negatorum atque impiorum, qui dixerunt in corde suo, Non est Deus (Psal. xm, 1), credimus seterna tormenta ;
:

sic peccatorum

atquc impiorum,et tamen christianorum,quorum opcra in ignc probanda atquepurganda sunt,modeet

mixtam clcmentix senientiam judicis. Hasc tamen theologi alii, et similia si qua sunt loca, utab illo errore,qui graviter itidem in Enchiridio,libroque deCivitateDci 21 confutatur, dofendantHieronymum.CuinecnosputamuBtribuendaomniaargumentaquasiapraesenti operediluuntur.et
eo pacto explicant,

ratam arbitramur

19

i

DE FIDE ET OPERIBUS,
iis

S.

AUGUSTINI L1BER UNU5.
Hieronymus
;

408
Isaiam observat
uti

quidem praetermissis ab Augustino

Scripturae testimoniis, quibu3

in

eos qui volunt peccatorum aliquando finiri supplicia. Libri de Fide et Operibus mcminit Auguslinus in Enchiridio, cap. 67
Dulcitii, qusost.
1,

in

libro de octo

Qurestionibun

n. 2

;

et in epistola 205,

ad Consentium,

n. 18.
I, col.

In librum de Fide et Operibus vide lib. 2, cap. 38, Retractationum, tom. M. Interea missa sunt, usque ad verba, QuibusJam videtur.

646, a verbis,

S.

AURELII &UGUSTIHTI
HIPPONENSIS EPISCOPl

DE FIDE ET OPtiltlBUS
LIBER UlNUS"".
Refellitur error quorumdain triplex, et contra demonstratur I, Non omnes indiscrete admitteudos ad Baptismum.sicque esse toleraudos in Ecclesia rualos, ut non negligatur ecclesiastica disciplina 2, Baptizandis non so:

;

lius fidei, sed vitae

nuuquam

etiam christianae tradendas esse regulas ad salutem aiternam fide sola perventuros.
1.

;

3,

Baptizatos

demum,

nisi

vitam

malam

mutarint,

GAPUT PRIMUM. —
Omnes ad Baptismum

Error

quorumdam

triplex.

verit

citra

discrimen admittendos

sewhurtf.Quibusdamvideturindiscreteomnes admittendos esse ad lavacrum regenerationis,quae est in
Christo Jesu

super fundamentum quod est Ghristus, non aurum, argentum, lapides pretiosos, sed ligna, fenum, stipulam (I Cor. m, H-^5) id est, non jus;

tos castosque mores, sed iniquos et impudicos.
2.

Domino nostro.etiamsi malamturpem-

que vitam facinoribus et flagitiis evidentissimis notam mutare noluerint.atque in ea se perseveraturos aperta etiam professione declaraverint 2 Verbi
'
.

mum

Morum doctrinam censent nonnisi post Baptisesse tradendam. Ad hanc autem disputationem
1

videntur impulsi,quod eos moverit

non admitti ad

Baptismum

qui diraissis uxoribus alias duxerint,vel

gratia.si

quiequam meretrici adhaeret,non

ei

prius

praecipiatur ut ab ea discedat,et tunc veniat ad Ba-

feminasquae dimissis viris aliis nupserint;quiahaec non conjugia,sed adulteria esse Dominus Christus
sine ulla dubitatione testatur (Matth. xix, 9).

ptismum.sedetiamcumeamanensmansurumquese
confidens '.seu etiam profitens, admittatur et bapti-

Cum

zetur,necimpediatur

fieri

membrum Christi,etiamsi
-15):

membrum

meretricis esse perstiterit (lCor. vi,

sed postea doceatur
tur.

quam

sit

hoc raalum, jamque

baptizatus de mutandis in melius moribus instrua-

Pervcrsum enim putant atque pro3posterum,

enim negare non possentesseadulterium,quodVeritas adulterium esse sine ambage confirrnat 2 ,eisque suflragari vellentad accipiendum Baptismum, quos hujusmodi laqueo ita captos viderent, ut si non admitterentur ad Baptismum, sine ullo sacramento mallent viverevel etiammori,quam disrupto adulteriivinculo liberari
:

prius docere

quemadmodum

debeat vivere christia-

humana quadam

miseratione

re

nus,etdeinde baptizari.Sed censentpraecederedebeBaptismi sacramentum, ut deinde sequatur vitae
doctrina
:

commoti sunt ad eorum causamsic suscipiendam, ut omnes cum eis facinorosos et flagitiosos, etiam
nulla prohibitione correptos, nuilainstructione cor-

morumque

quam
;

si

tenere et custodire
noluerit, retenta

voluerit, utiliter fecerit
fide christiana,sine

si

autem

libet scelere

qua in seternum periret,in quoimmunditiaque permanserit, salvum
per ignem/velut qui asditica-

mutatos ad Baptismum admittendosessecenserentjexistimanteseos nisi fieret, si autem fieret,etiam in in aeternum esse perituros
rectos, nulla pcenitentia
;

eum futurum tanquam

illis

malis perseveranles salvos per ignem futuros.

ADilONITIO PP. BENEDICTINORCM.

Fide et Operibus, usi sumus codicibus Alss. Vaticanis tribu», et tredecim Gallicanis, videlicet bibliothecae Regioa, uno Sorbouice, alio Auguslinianorum majoris conventus Parisiensis, alio collegii Parisieuois Bei uadinorum, item alio Ecclesiae Remensis, Ecclesia; Laudunensis, abbatiae Corbeiensis, Retomagensis S. Audoeni, Meteusis S. Aruulpbi, S. Micbaelis in periculo maris, Casalis Benedicti, Divionensis S. Beuigui, et Cisterciensis. Adhibuimus etiam lectiones variantes a Lovauiensibus decerptas ex Mss. tribus Belgicis necnon autiquiores editiones Am. Er. et Lov., id est, Joannis Amerbachii, Desiderii Erasmi, et Theologorum Lo-

Ad emendaudum librum de

uno

;

vaniensium.

Comparammus prxterea
1

eas

omnes editiones initw Retr.
l

et Confess.

t.

i,

memoratas.

M.

*

e Vaticanis Mss., deditam. Sic Mss. At editi, aperta etiam confessione

Unus

declara-

*

Sic Er. et Mss. At Lov., noverint. Plerique Mss., sine ambiguitate.

vennt.
5 Am. et Er. manens mamurusque manens mansurumque se cmfitens.

confidens.

Lov.,

(")

Scriptus circa initium anni 413.

199

DE FIDE ET OPERIBUS,
II.

S.

AUGUSTINI
dum

200
vultis colligere ziza;

GAPUT

3.

Propter fidem christinnam sal-

usque ad messem, ne forte
retiaque
tus,
illa in

vandos esse baptizatos, etiamsi mores quantumlibet malos non correxerint. Mali in Ecclesia sic tolerandi,
ut non omittatur correptio et disciplina. Quibus res-

nia, simul eradicetis et trilicum (Matth.xin, 29, 30)

similitudine Ecclesiae usque ad
saeculi
;

lit-

hoc

est

usque ad

finem,bonos
si

pondens, hoc primum
Scripturarum,
quae

dico, ne quis ea testimonia
et

pisces habitura praedixit

et caetera,

et malos qua de per-

commixtionem bonorum

malorum

in Ecclesia vel

praesentem indicant, vel
disciplinae se-

mixtione bonorum etmalorum sive aperte sive per Bimilitudines locutus est:non ideo tamen omitten-

futuram praenuntiant,sic accipiat,ut

dam

censuitEcclesiae disciplinam
:

;

imo vero admo;

veritatem sive diligentiam solvendam omnino at-

nuit adhibendam,quando ait Attendite vobis
cavetit in te

sipec-

que omittendam, non illis edoctus Litteris.sed sua opinatione deceptus existimet. Neque enim, quia illam primi populi permixtionem Moyses Dei famulus patientissime perferebat.ideo non in multos etiam gladio vindicavit. Et Phinees sacerdos adulteros simul inventos ferro ultore confixit(/Vwm.xxv,
5-8).Quod utique degradationibus et excommunicationibus significatum est esse faciendum hoc tempore,

frater tuus,vade,

et

corripe

eum

inter te et

ipsum solum.Si audierit te,lucratus eris fratrem tuum. Si autem non audierit le,assume tecum unum vel duos, ut in ore testium duorum vel trium stet omne verbum. Quod sinon audierit eos,dic Ecclesix.Si autem necEcclesiam audierit,
sit tibi

tanquam ethnicus

et

publica-

nus ,T)e\x\de ipsius severitatisterrorem gravissimum adjecitetiam eo loco, dicens: Qux solveritis in terra,sotuta erunt el in coslo,et quss ligaveritis in terra,
ligata erunt et in cee/0(7d.xvin,15-18).Prohibetetiam

cum

in

Ecclesiie

disciplina visibilis fuerat

gladius cessaturus.Nec,quia beatus Apostolus inter
falsos fratres tolerantissime congemiscit
25), et
lis
(II

Cor.xi,

sunctum

quosdam etiam
i,

agitatos,

diabolicis invidentise stimuChristum tamen praedicare prsemittit
•,

(Phitipp.

15-18)

ideo

parcendum censet
;

illi

qui

uxorem

patris

sui habuit

quem

praecipit congre-

gata Ecclesia tradendum Satanae in interitum carnis,ut spiritus salvus sitin die v,l-5)
:

Domini Jesu(I

Cor.

aut ideo ipse alios non tradidit Satanae, ut discerent non blasphemare (I Tim. i, 20): aut frus-

non commisceri fornicariis,non utique fornicariis hujus mundi,aut avaris,

tra dicit, Smjus» vobis in epistola

Nec contrarius est Domino, quia dicit, Peccantes coram omApostolus nibus argue, ut cxteri timorem habeant(l Tim.\,20); cum ille dicat, Corripe euminter te et ?/wwm.Utrumque enim faciendum est, sicut infirmitatis diversitas admonet eorum quos utique non perdendos,sed corrigendos curandosque suscepimus et alius sic, alius autem sic sanandus est. Ita etiam est ratio dissimulandi et tolerandi malos in Ecclesia et est rursus ratio castigandi et corripiendi, non admitdari canibus (ld.\u,6).
; :

tendi vel a

communione removendi.

aut rapioribus, aut idolis servientibus

;

alioquin
scripsi

CAPUT

IV.

5.

Errores non servantium
.

modum

debueratis de hoc
vobis

mundo
si

exire

:

nunc autem

in Scripturis intelligendis

Donatistarum errori alius

non commisceri,

quis frater nominatur aut

error contrarius ex Scripturis perperam acceptis.Er-

jornicalor, aut idolis serviens,aut avarus,aut maleiicus, aut ebriosus, aut

rant autem homines,non servantes
in

modum; etcum
non respi-

rapax

;

cum hujusmudi nec
iis

ci-

unam partem
illa

procliviter ire cceperint,

bum quidem
sunt judicare
calis ?

sumere. Quo enim tnihi de
?

qui foris

ciuntdivinae auctorilatisaliatestimonia,quibus possint ab

Nonne de iis qui intus sunt vos judiautem qui foris sunt Deus judicabit.Auferte malum ex vobis ipsis (I Cor. v, 9-15). Ubi quidem aliquid id quod dlctum est,ex vobis ipsis,\t&intelligunt,ut ex seipso unusquisque auferat malum, hoc est,ut ipse sit bonus.Sed utrolibet modo intelligatur,sive ut severitate Ecclesia mali excommunica. tionibus corripiantur.sive ut se quisque corripiendo
De
his
et

intentione revocari,et in ea quae ex utris-

que temperata est veritate ac moderatione consistere nec in hac re tantum, de qua nunc quaestio est,
:

sed etiam in

aliis

multis.

Nam quidam intuentes

di-

vinarum testimonia Litterarum, quibus unus Deus colendus insinuatur.eumdem Patremqui est Fiiius, sanctumque Spiritum putaveruntjalii rursusveluti morbo contrariolaborantes.cum attenderent eaquibusTrinitas declaratur,nec valerent intelligere quomodo sit unus Deus,cum et Pater non sit Filius,nec Filius sit Paler, nec Spiritus sanctus aut Filius aut
Pater, diversitates etiam substantiarum asserendas putaverunt. Quidam intuentes in Scripturis sanctae
virginitatis

corrigendo a se ipso auferat

malum

;

illud

tamen

quodsupra dictum est,non habet ambiguitatem,ubi
prascipitnoncommiscerieisfratribusqui inaliquosupra dicto vitio nominantur, id est, noti famosique
sunt.

animo peccantes corripiendi. Domini prseceptum de corrigendis malis. Quo autem animo etquacharilate misericors ista severitas adhibcnda sit, non solum eo loco ubi ait, ut spiritus salvus sit in die Domini Jesu sed alibi quoque evidenter ostendit dicens.Sz quis non obaudit verbo nostro per epistolam, hunc notate, et nolite commisccri cum eo,ut erubescat ; et non ut inimicum eum e.vistiIII.
;

GAPUT

— Quo

laudem,connubia damnaverunt:quidam

rursus ea testimonia consectantes quibus castaconjugiapro3dicantur,virginitatem nuptis aequaverunt. Quidam cum legerent,/}<w<m est, fratrcs, non man-

ducarc carnem, ncque bibere vinum (Rom. xiv, 21),

creaturam Dei et, quas voluerunt, escas imroundas es.se senserunt quidam vero legcntes, Omnis creatura Dei bona est, et nihil
et

nonnulla similia

;

:

metis, sed corripite ut fratrem

(II

Thess.

m,

14, 15).

abjiciendum quod
(I

cum gratiarum

actione percipitur

Dominusexemplum singulare patientiae, qui etiam in duodecimApostolis usque ad passionem diabolura pertulit et quiait, Sinite utraque crescere
4.Etipse
;

Tim.

iv,
;

4), in

voracitatem vinolentiamque colsibi valentes auferre vitia, nisi eia

lapsi sunt

non

e contrario vel tanta vel

majora succederent.

201
6. Sic

LIBER,
etiam in hac causa.qutc habelur
in

UNUS.

202

manibus.

quidam nemur corripere inquietos, non darc sancttim canibus, ut ethnicum habero Boclesis contemptorcm, a compago corporis mcmbrum quod scandalizat avollero; ita perturbant Ecclesioc pacem, ut conontur ante tcmpus scparare zizania, at(iue hoc errore crocati ipsi potius a Ghristi unitato separentur. Qualis

intuontes prrecepta sovcritatis.quibus

admo-

atque adjutore dirigcntes ', nec patientire nomine torpe.scamus, nec obtcntu.diligcnti.-n sreviamus.

CAPUT

VI.

— 8.

Ad Baptismum an admittendux
corrcctus.

adulier et peccator non

An pnrccpta benc
servata,

vivendi nonprius tradenduguum liaptismus. Ilac ergo

secundum sanam doctrinam moderatione

nobis causa est advcrsus schisma Donati.

Ethocnon

cum

illis

qui noverunt Caecilianum, non veris, sed

videamusundeagitur,idest,utrumad percipiendum Baptismum sic admittondi sunt homines, ut nulla ibi vigilet diligentia, ne sanctum canibus detur; usque adoo ut nec apertissimi adulterii perpctratorcs
et cjus perseverantiro

calumniosis criminibus appetitum, et perniciosam sententiam suam mortifero pudore non descrunt; sed cum illis quibus dicimus Etiamsi mali fuissent
:

professores a Sacramenlo tantre

sanctitatisvideanturarcendi :quo sinedubio non ad-

miltcrentur.sipcripsosdiesquibuseamdemgratiam
percepturi, suis nominibus datis, abstinentia, jcju-

propter quos in Ecclesia non estis, vos tamen eos fercndo quos emendare aut segregare minimc poteratis,
in

Ecclesia permanere debuistis.

vero e contrario periclitantes, rumque commixtionem in Ecclesia dcmonstratam
vel prredictam esse perspexerint, et patientiai pra3-

Quidam bonorum malocum

exorcismisque purgantur, cum suis legitimis et veris uxoribus se concubituros profiterentur, alque
niis,

tempore licitae, paucis ipsis solemnibus diebus nullam continentiam servaturos.
rei,

hujus

quamvis

alio

Quo modo

igitur ad illa sancta recusans correctio-

cepta didicerint (qure ita nos firmissimos reddunt,
ut etiam
si

videntur in Ecclesia essc zizania,

non

ta-

nem adulter admittitur, quo recugans nem non admittitur conjugatus?
;

observatic-

aut fides, aut charitas nostra, ut quoniam zizania e9so in Ecclesia cernimus, ipsi de Ecclesia recedamus), destituendam putant Ecclesia3

men impediatur

9. Sed prius, inquiunt, baptizetur deinde doceatur quid ad bonamvitam moresquo pertineat.Fithoc ubi

disciplinam ',quaradam perversissimam securitatem prrepositi9 tribuentes, ut ad eos non pertineat nisi dicere quid cavendum quidve faciendum sit,
quodlibet autem quisque faciat non curare.

cissima, quibus

quemquamfortediesurgetextremus,utadverbapautamen omnia continentur, credat, Sacramentumquepercipiat; ut si ex hac vita migra-

verit, liberatus exeat a reatu prreteritorum

omnium

peccatorum.
scendi
potest,
eet,

CAPUT v\— 7. Sana doctrina cst
los

ut nec propterma-

spatiumque diquod aliud opportunhi9 tempus reperiri
petit,

Si autetn

sanus

recedatur ab Ecclesia, nec in malos ipsos negligatur

quo audiat

tlisciplina. Nosvero ad sanamdoctrinam pertinercarbitranlur ex utrisque testimonii9 vitam sententiamquemoderari a ,ut etcanes in Ecclesiapropter pacem Ecclesire toleremus, et canibus sanctum.ubi pax Ecclesia; tuta est, non domus. Cum ergo sive per negligentiam prrepositorum, sive per aliquam excusa-

vere debeat,

quam

quemadmodum fidelis fieri ac viillud cum attentiore animo atque

ipsareligionesuspensosalubcrrimrefideiSacramen-

An usque adeodissimulamus a sensibus nostris,utvel nos ipsosnon recordemur quam fuerimus attenti atque sollicili quid nobis prreciperent a quibus catechizabamur, cum fontis illius Sacramcntum
petit?

bilem neceasitatem,siveper occultasobreptiones

in-

venimus

in Ecclesia

malos,quos Ecclesiastica disci-

plina corrigere aut coercere non possumus; tunc (ne

peteremus.atque ob hoc Competentes etiam vocaremur; vel non intueamur alios,qui per annos singulos ad lavacrum regenerationis accurrunt, quales
ta

ptio,

ascendat in cor nostrum impia et perniciosa prresumqua existimemus nos ab his esse separandos,ut
trahere

peccatis

los,

eorum non inquinemur, atque ita post nos conemur veluti mundos sanctosque discipuab unitatis compage quasi a malorum consortio

quibus catechizantur, exorcizantur, scrutantur, quanta vigilantia conveniant, quo studio ferveant, qua cura pendeant ? Si tunc tempus
sint ipis diebus

non
vero

est discendi

2
,

qua3 vita congruat tanto,

quod

accipere desiderant, Sacramcnto; quando erit?

An

segregatos) veniant in

mentem

illa3

de Scripturis

si-

cum

acceperint, in tantis criminibus

perma-

militudines ct divina oracula vel certissima exempla,

quibusdemonstratum et prrenuntiatum est, malos in Ecclesia permixtos bonis usque in finem sasculi tempusque judicii futuros, et nihil bonis in unitate ac participationeSacramentorum qui eorum factis non consenserint obfuturos. Cum vero eis per quos Ecclesia regitur, adest salva pace Ecclesire potestas di-

nentes etiam post Baptismum, non novi homines, sed rei veteres? ut videlicet pervcrsitate mirabili
prius eis dicatur, Induite

hominem novum

;

et
:

induti fuerint, postea dicatur, Exuitc veterem

cum cum

Apostolus
terem,
et

sanum ordinem tenens dicat, Exuite veinduite novum (Coloss. m, 9, 10); ct ipse Dominus clamet, Nemo assnit pannum novum, vestimento vetcri,
et

9ciplina?adversus improbos autnefarios exercendre,

tunc rursus, ne socordia
aliis

segnitiaque dormiamus,

aculeis pra3ceptorum,qua3 ad severitatem coer-

vinum novum in utres veteres. (Matth. ix, 16, 17). Quid autem aliud agit totum tempus, quo catechumenorum locum et nomitlit

nemo

citionis pertinent, excitandi

tros in via

sumus, ut gressus nosDomini ex utrisque testimoniis illo duce

men

tenent, nisi ut audiant qua3 fides et qualis vita

1 Ita Mss. Editi auteru, instiluendam putant esse et Ecclesiam et disciplinam. 8 Am. et Er., tutam sente>itiam moderari.

debeat esse christiani; ut cum se ipsos probaverint, tunc dc mcnsa Domini manduccnt, et de calice bibant?Quoniam qui manducat et bibit indigne, judi1

2

Mss., atgue utore. Mss., dieendi.

Patrol. XL.

;

203

DE FJDE ET OPERIBUS.

S.

AUGUSTINI

204

cium sibi manducat et bibit. (I Cor. xi, 28, 29.) Quod antem fit per omne terapus, quo in Ecclesia salubriter constitutum est, ut ad

nomen

Christi acce;

1 hoc fit dentes catechumenorum gradus excipiat his diebus, quibus multo diligentius et instantius

vendis bonisque instituendis moribus continentur. Cum igitur eos ad Christianos jam baptizatos dedisse Litteras constet, cur utroque sermone contextae sunt, el eo scilicet qui ad fidem, et eo qui ad vitam

bonam

pertinet?

An

forte

jam

placet ut baplizandis

Competentes vocantur, cum ad percipiendum Baptismum sua nomina jam dederunt.

utrumque non demus,

et baptizatis

utrumque red-

damus?Quod

CAPUT
litteris nil

VII.

— 10. Virgo qux nesciens nupsit alieno
sit

absurde dicitur, ergo fateantur Apostolos doctrinam suam ex utroque perfectam
si

viro, an censcnda

adultera. Apostolorum cjcemplo et
fide,

suis Epistolis indidisse

;

sed propterea plerumque

juvariqui volunt bapliz-andos desola

insinuasse prius fidem, ac deinde quod ad vitam

baptizatos vero de moribus admonendos.

Quid

si,

insi

bonam

pertinet subjecisse, quia est in

quiunt, virgo nesciens viro nupserit alieno? Hoc
:

nisi praecedat fides, vita

homine ipso bona sequi non poterit.

semper nesciat, nunquam ex hoc erit adultera si autem sciat, jam ex hoc esse incipiet, ex quo cum
alieno viro sciens cubaverit. Sicut in jure praedio-

rum, tamdiu quisque bonoe fidei possessor rectissime dicitur, quamdiu se possidere ignorat alie-

Quidquid enim homo veluti recte fecerit, nisi ad pietatem quae ad Deum est, referatur, rectum dici non oportet. Quod si arbitrarentur aliqui stulti et nimis impenti Apostolorum Epistolas ad catechumenos datas, profecto etiam ipsi faterentur, noa-

num

:

cum

vero scierit, nec ab aliena possessione
fidei

dum

baptizatis praecepta

morum qui fidei congruant,
:

recesserit, tunc malae

perhibetur, tunc juste

simul

injustus vocatur. Absit ergo ut sensu plune non

humano, sed plane vano sic doleamus cum flagitia corriguntur, tanquam connubia dirimantur maxime in civitate Dei nostri, in monte sancto ejus
:

intimanda nisi forte ad hanc necessitatem sua nos isti disputatione compellunt, ut primas partes Epistolarum apostolicafidei regulis

cum

rum
pitur

ubi de fide loquuntur, catechuraenis legendas

velint; posteriores

autem

fidelibus, ubi

jam

praeci-

(Psal. xlvii, 2, 3), hoc est in Ecclesia, ubi nuptia-

rum non solum vinculum, verum etiam sacramentum ita commendatur, ut non liceat viro uxorem suam alteri tradere; quod in republica tunc Romana, non solum miuime culpabiliter,verum etiam
laudabiliter Cato fecisse perhibetur (Plularcti. in

Quod

Christiani vivere debeant. stultissimumest dicere; nullum ergo documentum est hujus opinionis ex Epistolis Apostosi

quemadmodum

Catone minore). Neque hinc diutius

modo

disputare

lorum, cur ideo arbitremur baptizandos de sola fide, baptizatos autem de moribus admonendos,quia illi primis partibus Litterarum suarum commendaverunt fidem, ac postea consequenter ut bene a fide-

quibus respondeo non audeant affirmare, nullum hoc esse peccatum, neque negent esse adulterium, ne ipsi Domino sanctoque Evan-

opus

est,

cum

et

illi

Sed cum eis placet primum admittendos esse tales ad percipiendum Baptismi sacramentum et ad Dominicam
gelio aperte convincantur obsistere.

Quamvis enim illud tamen una contextione sermonis utrumque catechumenis, utrumque fidelibus, utrumque baptizandis, utrumque baptizalibus viveretur hortati sunt.
prius, hoc posterius, saepissime
tis,

sive ut instruantur, sive

ne obliviscantur, sive ut

profiteantur,sive ut confirmentur,doctrina sanissiet diligentissima praedicandum est. Epistolae itaque Petri, Epistolae Joannis.de quibus quaedam testimonia commemorant, addant et Pauli et aliorum Apostolorum; ea ratione accipiendum est quod adverlerunt prius de fide ac postea de moribus dici,

mensam, etiamsi correctionem voce

manifestissiina

ma

recusaverint; imo vero nihil eos de hac re prorsus

admoneri oportere,sed postea doceri ut
;

si

pracepti

observationem receperint, culpamque correxerint,

habeantur

in tritico; si
:

ter zizania tolerentur

satis

autem contempscrint, inostendunt non se cri-

quam,

nisi fallor

mina

ista

defendere, aut quasi levia vel nulla sint

CAPUT

VIII

— 12.

',

apertissime exposui.
.4

Petro non sola

fides,

sed et pa>indicta,

agere. Quis enim adulterium bonae spei christianus nullum seu parvum crimen existimet? 11. Ordinem tamen quo haec in aliis vel corrigantur vel ferantur, de Seripturs sanctis se proferre arbitrantur,
Litteris

nilenlia laptixundis prxdicata. Pamitcntia
1

cum

dicunt Apostolos sic egisse; et de
ac

non solius inf\dclitatis,sed vits vetcris mutand.v in novam. Sed in Actibus Apostolorum Petrus, inquiunt, sic allocutusest illos qui verbo audito baptizati sunt uno die tria millia, ut eis solam fidem, qua in Chri-

eorum quaedam testimoma proferunt, ubi
lidei,

stum crederent, pra^dicaret.Qui cum dixissent,^?*/
faeiemust respondit eis, Agitc pa'nitcntiam. ct bapiixetur unusquisque vcstrum in nomine Domini Jcsu Ckristi in

reperiuntur prius insinuasse doctrinam

deinde
ligi

morum tradidisse praecepta. Atquehincintel,

tantummodo regulam baptizandis esse insinuandam 2 postea vero jam baptizatis etiam
volunt, fidei
vitae in

remissionem peccatorum,etaccipiclis donum Spiritussancti. Curergonon advertuntquod dictum est,
?

melius mutiinda? praecepta tradenda

:

quasi

Agite pamitentiam
tio, ut

Ibiest

enim

vitae veteris

exspolia-

aliquas Apostolorum Epistolas legant ad eos qui baptizandi sunt datas, ubi de sola fide disputaverunt
et alias
1

fructuosa est poenitentia,
ribus,
si in

nova induantur qui baptizantur. Gui autem qu« agitur de mortuis opeadulterio perseveret aliisque sceleribus,

ad baptizatos, quibus praecepta de malis ca-

licet
8

Editi, accipianU Cuiicinnius Mse., cxcipiat; ipse scigradns catechumcnorum eos qui u<< Christi uomen

quibus dilectio mundi hujus involvitur?
Editi, quod, nisi Subaudi, rationeui
1

accedunt
Sic Mss. At editi,

fallor.

At Mss., quam,

nisi

fallor.

intimandam.

205
-13.

LIHER UNUS.
(ina
poB-

2<)U

in

Sed infidelitatis, inquiunt, tantummodo, Christum non credidorunt, oos voluit agere

mur? curnon imitamur,atque auferimus
necesso habemus, etiam

crcteraquae

nitentiam.Mira pr;esuniptio(nolo quidquam gravius
dicere),quando eo audito quod dictum
cst, Affite p<B-

ad baptizandnm temporis urget angustia, exprimcre interrogando, ut baptizandus ad cuncta respondeat, etiamsi ea memoriae
cuit,

cum

nitentiam, solius infidelitatia aeta dicitur,

cum

vita

mandarc non

vacavit

1

? Si

autem Scriptura

ta-

mutanda ex
tia

vetere in

novam

doctrina evangelict

traderetur,ubi utique et illud est quod in ea senten-

atque intelligenda dimisit caetera.quae cum illo Spadone baptizando Philippus ogit,atque in eo quod
ait, liaptizavit

ponit Apostolus, Qui furabatur,
iv,

jam non

furclur

enm

PhiUppus\(Act.viu,35-38),mte\lifii
licet

(Ephes.

28)

;

et caetera.quibus exsequitur quid sit
et

voluit impleta

omnia, qua?
pari

taceanlur

in

Scri-

deponere veterem hominem
his

induere novum. In

pturis gratia brevitatis,

tamen

serie traditionis sci-

autom

ipsis verbis Petri
si

habent unde admoneri
unus-

mus implcnda;

potuissent,

diligenter attendere voluissent. Guin

est evangelizasse

modo etiam in eo quod scriptum Philippum Spadoni Dominum Jeest etilla in catechi-

enim

dixisset, Agite pa'nitentiam,et baptizetur

sum, nullo modo dubitandum

quisque vestrum innomine Domini Jesu Christiin re-

missionem peccatorum,
sancti. ISobis
et

et accipietis

donum

Spiritus

enim hxc est promissio et filiis nostris, omnibus qui sunt longe quoscumque advocaverit Dominus Deusnoster; continuo subjccit qui librumscripsit, atque ait El cxteris verbis pluribtts (estifwaba:

moresque pertinent est enim evangelizare Christum, non tantum dicere quee sunt
dicta esse, quae ad vitam

smo

ejus qui credit in

Dominum Jesum. Hoc

credenda de Christo, sed etiam quae observanda ei qui accedit ad compagem corporii Christi: imo vero cuncta dicere quae sunt credenda de Christo, non

tur, dicens,

Eripite

vos a sseculo

Iwc pravo. At
el

illi

avidissime capientes exceperunt verba,
et baptizati

crediderunt,

solum cujus sitfilius, unde secundum divinitatem, unde secundum carnem genitus, quae perpessus et
quare, quae
sit virtus

sunt

;

et adjectse

sunt illa die tria millia
cae-

resurrectionis ejus, quod do;

animx

(Act. n, 38-41.)

Quis hic non intelligat,

num

Spiritus promiserit deHeritque tidelibus
sit

sed

teris pluribus verbis.quae a scriptore propter longi-

etiam qualia membra, quibus
stituat, diligat,

caput, quasrat.in-

tudinem relicentur,

id egisse

Petrum, ut eriperent
ipsa senten-

liberet,

atque

ad aeternam vitam
dicuntur, aliquan-

se ab hoc saeculo pravo;

quandoquidem

honoremque perducat.

Haec

cum
:

tia breviter indita est,cui

persuadendac verhis plu-

ribus Petrus instabat.Ipsa quippe

summa posita est,

cum dictum
bis

est,Eripite vos

a sxculo hoc pravo.Ver-

Petrus. In his verbis erat

autem pluribus, ut hoc fieret, testificabatur mortuorum operum consaeculi dilecto-

do brevius atque constrictius, aliquando iatius et uberius, Ghristus evangelizatur et tamen non solum quod ad fidem, verum etiam quod ad mores fidelium pertinet, non praetermittitur.

CAPUT

X.

— 45.

Locus Pauti se nihil scire prseter

demnatio, quae nequiter agunt hujus
res,et

commendatio
si

vitae

bonae,quam teneantatque

sectentur qui se ab hoc pravo soeculo eripiunt.Jam
itaque,
placet, afflrmare conentur,

ChristumJesumprofrtentis.Prxcepta duo de ditectione Dei et proximi male referri, alterum ad bapthandos, alterum ad bapthatos. Hoc intelligi potest etiamineo

eum

se eri-

pere ab hoc saeculo pravo,qui

tantummodo

creditin

me duxi scire
tanquam
1

quodcommemorantdixisseapostolumPaulum,/Vi7u/ in vobis, nisi Christum Jesum, et hunc

Christum,etiamsi in

flagitiis

quibus voluerit persesi

veret usque ad professionem adulterii.Quod

dicere

nefas est, audiant baptizandi non solum quid cre-

dere debeant, sed etiam

quemadmodum
enim necesse

se ab hoc
est ut au-

pravo saeculo eripiant.
diant

Ibi

quemadmodum
IX.

credentes vivere debeant. professionem

CAPUT
inquiunt,
dixit,

— 14.
quem

Spadonis post

fidei

statim baptizati exemplo male uti adversarios. Spado,
iile

Philippus baptizavit,nihil plus
Dei esse Jesum Christum;

quam, Credo Filium

et in

hac professione continuo baptizatus est.Num

ergo placet ut hoc solum homines respondeant, et continuo baptizcntur ? nihil de Spiritu sancto.nihil

dc sancta Ecclesia, nihil de remissione peccatorum
nihil de resurrectione

illi putant ita dictum, insinuatum esset; ut primitus crederent.ac deinde baptizati quidquid ad vitam moresque pertinet discerent.Hoc inquiunt,Apostolo satis superque suffecit,qui eis dixit quod et si multos paedagogos haberent in Christo.sed non multos patres,quia eos in Christo Jesu per Evangelium ipse genuisset (Id. iv, 15). Si ergo illequi per Evangelium genuit,quamvis gratias agat quod neminem ipsorum baptizaverit nisi Crispum et Gaium,et Stephanae do mum (Jd.i, 14, 16), nihil eos amplius docuit quam Christum crucifixum quid si dicat aliquis.nec resurrexisse Christum eos audisse.quando per Evangelium geniti sunt?Unde est igitur quod eis dicit,7*radidieniminprimis, quia Christut mortuus est secun-

crucifixum (l.Cor.u,2).

Quod

nihil aliud eis

;

mortuorum,postremo de ipso

Domino Jesu

dum

Scripturas,et quia scpultus est,et quia resurrexit

Christo nihilnisi quiaFilius Dci est,

tertia die

secundum Scripturas

(Id.

xv, 3, 4),

si

nihil

non de incarnatione ejus ex virgine,non de passione, de morte crucis, de sepultura,de tertii diei resurectione,de ascensione ac sede ad dexteram Patris aliquid dicendumest catechizanti,ac profitendum credenti ? Si enim Spado cum respondisset, Credo Filium Dei esse Jesum Christum, hoc ei sufficere visum est, ut continuo baptizatus abscederet cur non id sequi;

nisicrucifixumdocuerat?Siautemnonitaintelligunt,

sedhocquoqueadGhristumcrucifixumpertinerecon-

1

Editi,

memorix mandare non

vaiuit;

et paulo post,
intelli'

inteliigenda admisit. Melius Mss.,

non

vocavit....

genda
3

dimisit. Editi, ut primitus. Abest, nisi, a Mss.

,

207
tendunt
1
;

DE FIDE ET OPEKIBUS,
sciant in Christo crucifixomultahomines

S.

AUGUSTINI
Symbolum tradimus,reddendumque

208

ubi disceret quemadmodumviveret.Cur ergobapti-

discere,et

maxime quod

vetus

homo
:

noster simul cruultra

zandis vel

re-

non unde etiam de se serviamus peccato (Rom. vi, 9) ipso dicit, itfzTu autem absit gloriari, nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi,per quem mihi mundus crucifxxus est, et ego mundo (Galat. vi, 14). Proinde attendant, et videant quemadmodum doceatur atque
cifixus est, ut evacuetur.corptis peccati, et

poscimus? Nihil enim tale factum est ergaillos quos per mare Rubrum Deus ab ^Egyptiis liberavit. Si
hoc significari praecedentibus mysteriis de sanguine ovis postibus illito,et de azymis sinceritatis et veritatis iExod.xn-xi\) cur non etiam illud consequenter intelligunt, ipsam ab /Egyptiis separationem significare discessionem a

aulem

recte intelligunt

;

discatur Christus crucifixus, et ad ejus crucem noverint pertinerequod etiam nos in ejus corpore cru-

cifigimur

mundo; ubi intelligituromniscoercitio ma:

peccatis,quam baptizandi profitentur? Ad hoc enim pertinet quod a Petro dictum es[,Agite p&niteniium
bapthetur unusquisque vestrum in nomine Domini nostri Jesu Christi: tanquam diceret,Recedite ab /Eet

larum concupiscentiarum
test ut eis qui cruce

ac per hoc

fieri
2
,

non po-

Christi

formantur

professa

adulteria permittantur.Nam et apostolus Petrus de

gypto,et per

sacramento ipsius crucis,hoc est passionis Christi, admonet, ut qui ea consecrantur peccare desinant, ita loquens: Christo ergo passo in carne,et vos eadem cogitatione armamini; quia qui mortuus est carne,desiit peccare, utjam non hominum desideriis, sed votunlafe Domini Dei reiiquum in carne vivat (I Petr. iv, 1, 2); et caetera, quibus consequenter ostendit, eum pertinere ad Christum crucifixum, hoc est,per carnem passum,qui in ejus corpore crucifixis 3 carnalibus desideriis bene vivit per Evangelium. lG.Quid, quod etiam duo illa praecepta.in quibus Dominus ait totam Legem Prophetasque pendere,
huic suae opinioni suffragari arbitrantur? et sic ea

mare Rubrum transite.Unde etinEpiHebraeos inscribitur, cum eorum qui baptizantur commemorarentur initia,posita est ibi pcenitentia a mortuis operibus.Sic enim dicit Ideo
stola quae ad
:

remittentes initia

Ch r isti verbum,in consummationem
et

respiciamus.non iterum jacientes fundamentum pcenitentix a mortuis operibus,
doctringe, impositionis
fidei in

Deum,

lavacri

manuum,

resurreclionis etiam

Mortuorum etjudicii xterni (/7e6r.vi,l,2).Haec igitur omnia pertinere ad initia neophytorum satis aperteque Scriptura teslatur. Quid est autem a mortuis
operibus pocnitentia,nisi ab his qua? oportet mortificari,ut

vivamus? quas

si

adulteria fornicationesque

commemorant,ut quoniam primum praeceptum dictum est, Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde
tuo, et ex tota

non sunt, quid jam inter opera mortua nominandum est? Sic autem non sufficit professio recessionis a talibus,nisi etiam lavacro regenerationis cun-

anima

tua, et ex tota

mente tua

;

se-

cundum autem simile huic, Diliges pro.rimum tuum tanquam te ipsum (Matth.xxxu, 37-40); primumcredant pertinereadbaptizandos 4 ,ubi dilectio Dei praecipitur, secundum autem adbaptizatos, ubi videntur esse mores conversationis humanae sic obliti quod scriptum est, Si fratrem tuum quem vides non diligis, Deum quem non vides quomndo diligere pote:

cta proeterita.quae velut persequuhtur,peccata dele-

antur,sicut non suffecit lsraelitis recedere ab vEgypto, nisi ea

quae insequebatur hostium multitudo
interiret, qui

ejusdem maris fluctibus
tetur ab adulterio nolle se
re

Deo populo

transituro liberandoque patuerunt. Qui ergo profi-

mutare,quomodo per marecusct

Rubium ducetur,cum ab /Egypto adhuc
illi

ris

(I

Joan. iv, 20)? et illud aliud in

eadem Epistola

abscedere? Deinde non attendunt in ea lege,qu39 post

Joannis.S? quisdiligit

mundum, non est charitas Patris in illo (Id. n, 15). Quo autem pertinent omnia flagitia morum malorum,nisi ad mundi hujus dilectionem? Ac per hoc illud primum praeceptum,quod
ad baptizandos pertinere
arbitrantur, sine bonis

populo data est,primum esse praeceptum,iVo7i erunt tibi alii dii praeter me.
transitum maris Rubri

Non facies cumque in
deorsum,ct

tibi idota,
coelo

nequeullum simulacrum, quxet

sunt sursum,
in

quxcumque
et sul tcrra\

in tcrra

quxcumque

aqua

non ado-

moribus ohservari nullo pacto potest.Nolo pluribus nam diligcnter considerata ista duo praecepta, ita ex alterutro connexa reperinntur, ut nec dilectio Dei possit esse in homine, si non diligit proximum, nec dilectio proximi, si non diligit Deum. Sed ad rem quae nunc agitur, quod de his duobus praeceptis diximus sufficil.
immorari:

rabis ea,neque servies eis(Exod. xx, 1,5); et caetera ad

hoc prfficeptum pertinentia.Affirment itaque
volunt, contra

isti.si

ipsam suam asscrtionem, etiam de uniusDeicultucavendaqueidololatria,nonadhucbaptizandis,sed jam baptizatis esse pradicandum: et non jam dicant.eis qui Baptismum percepturi sunt,
intimandam.et post ejus Sacramenti perceptionem de moribus vitaetanquam dc secundo praecepto eos quod ad dilectionem proximi pertinet instruendos. Utrumqueenim lcx continet,quam postmare Rubrum tanquam post
fidem tantum quae in
est

Deum

CAPUT
mare

XI.

17. Objeclio,

transierint et

quod Israelitx prius post legem acceperint. At enim poper mare
et

pulus Israel

primum

Rubrum ductus

est,

quo significatur Baptismus;
1

postea legem accepit,

Baptismum populus
Mss. At editi, concedunt. 2 Lov., in cruce Cliirsli informantur. Abest, in, ab editis aliis ct a Mss , quorum praecipui loco, informanttir, habcnt, formantur. Lov., crucifixus. Knieudalur cx oditis aliis et Mss. 4 Lditi, primtim pertinere ad txiptizamlum omisso verbo, oreaant quoa rostituitur ex Mss.
sic
:1

accepit

;

nec

ita facta est dis-

tributio pr.-cceptorum. ut ante

illius

maris transi-

tum de cavenda idololatria plebs doceretur,et posteaquam transierunt, audirent honorandum patrem et
matrem, non mcechandum.non occidendum,et
tcra bonae atque innocentis conversationis
caj-

;

human».

;

209

LIBER UNUS.
XII.

210

CAPUT

18.

Incommodum grave

in adversa

sententia.Si ergo ita quisque veniat ad sancti lavacri petitionem,ut profiteatur se ab idolorum sacri-

non recessurum,nisi forte postea quando placuerit, Baptismum tamcn jam jamque deposcat, templumqueDei vivi se tieri fiagitet.non solum cultor idolorum.verum etiam in aliquo tam nefario sacerdotio perseverans;quffiro ab istis utrum eum faciendum vel catechumenum censeant quod procul dubio fierinon debere clamabunt.Nequeenim aliud de illorum corde sentiendum est.Reddant itaque rutionem secundum testimonia Scripturarum,quae sic intelligenda putant, quo modo huic audeant contradicere,nec admittendum esse coniirment reclamantem atque dicentem Didici et veneror Christum crucifixum.credo Filium Dei esse Ghristum Jesum
ficiis
'
: : ;

ignem, qui in Christum crediderint.Sacramentumquc ejus acccpcrint,id est baptizati fucrint.etiamsi morum corrigendorum ita negligentes sint, ut nequitcr vivant. Unde mox videbo, si Deus juverit, quid sccundum Scripturas senticndum sit.

CAPUT

XIJI.

19. liaptix-andis

prxcepta

morum

a Joanne tradita. Ad consequendam vitam xlcrnam

prxcepta scrvari jussit Christus. Nunc in hac quaastionc adhuc versor, in qua eis videtur baptizatos

admonendos esse de moribus ad christianam vitam
pertincntibus, baptizandis autem solam insinuan-

dam

fidem.

Quod

si ita

esset, praeter

tam multa

quae diximus, non Joannes Baptista vcnientibus ad

baptismum suum

d'\ceret,Generatio viperarum,quis
?

ostendit vobis fugere ab ira ventura

Facite ergo fru;

non me ultra differas, nihil amplius jam requiras. Quos per Evangelium generabat Apostolus,nihil eos nosse tunc amplius quamChristum crucifixum volebat postvocem Spadonis, qua se crcdere Jesum Christum Filium Dei esse respondit.continuo Philippus eum baptizare non distulit quid me ab idolorum cultu prohibes,nec ad sacramentum Christi admittis, priusquam inde discessero ? Illud a pueritia didici,consuetudine ibi gravissima premor: faciam cum potuero,cum commodum fuerit;quodetsi nonfaciam.non tamen sine Christi sacramento hanc
;
:

ctum dignum pmnitentix (Matth. m,7,8) et caetera, quae utique non de fide, sed de bonis operibu3 admonet.Unde et militibus dicentibus, Quid faciemust

non

dixit,

Interim credite

et
;

baptizamini, post aused
ante dixit, ante
in cor
:

dietis

quid facere debeatis

praemonuit, ut venturo
seritis, nutli

eorum tanquam praecursor mundaret viam Neminem concuscalumniam
feceritis, sufficiat vobis sti-

Domino

pendium vestrum. Similiter publicanis quaerentibus
quid facere deberent, Nihil amptius inquit, exigatis

vitam finiam,ne Deus exigat animam meam de manibus tuis.Quid huic respondendum existimant?An placet utadmittatur?Absit nullo modo crediderim
:

prxter quam constitutum est vobis (Luc. m, 12-14). His breviter commemoratis, Evangelista (non enim totos catechismos inserere debuit) satis significavit

in

tantum eos progredi.Quid ergo respondebunt

haec

dicenti,etaddentiquod nihil sibi deidololatria relin-

quenda saltem dici debuitante Baptismum,sicut nihil inde ante mare Rubrum populus ille primus audivit, quoniam lex hoc habet,quam ex ^Egypto jam liberatus acoepit. Profecto dicturi sunt homini
:

Templum
ris
;

Dei futurus es,

cum Baptismum

accepe-

quo baptizandus catechizatur, docere et monere de moribus.Quod si respondissent Joanni, Prorsus non faciemus fructus dignos pcenitentiae, calumniaturi sumus, concussuri sumus, ea quae nobis non debentur exacturi sumus,et nihilominus eos post hanc professionem baptizaret nec sic tamen dici posset,unde modo quaestio est, non esse temporis cum quisque baptizandus est, ut prius illi sermo fiat quemadmodum vitam bonam
pertinere ad
a
;

eum

autem Apostolus, Quge compositio tempto Dei cum idolis (II Cor.vi,16)?Quare ergo non vident similiter esse dicendum Membrum Christi futurus es.cum acceperis Baptismum non possunt membra Christi esse membra meretricis ? Quia et hoc Aposdicit
:

agere debeat.

dives

20.Quid ipse Dominus,ut alia omittam,cum ab eo ille quaereret quid boni faceret ut vitam aeter-

;

nam consequeretur;recolant quid responderit: Si vis venire,inquit,advitam,servamandata. At ille, Quxl
Tunc Dominus commemoravit
occides,

tolus dicit

:

qui et alio loco, Nolite, inquit, errare;
,

praecepta Legis, iVon

neque fornicatores nequt idolis servientes, et caetera quee illic enumerat, regnum Dei possidebunt.Cur er-

Non mxchaberis,et

caetera.Ubi

cum

ille

res-

pondisset heec se fecisse a juventute sua, addidit

go ad Baptismum idolis servientes non admitti-

etiam perfectionispreeceptum,utvenditis suisomni-

mus,

et fornicatores

admittendos putamus,

cum

et

his et caeteris
sed abluti estis,
estis in

malis dicat, Et hxc quidam

fuistis,

sed sanctificati estis, sed juslificati
Chrisli et in spirilu Dei

nomine Domini Jesu
potestas pateat

nostri
est ut

(I

Cor. vi, 15, 9, 10, 11)?

Quid igitur causae

cum

utrumque prohibendi,

venientem ad Baptismum permittam fornicarium permanere. et non permittam idolis servientem cum et illis et illis dici audiam, Et hxc quidam fuisiis. sed abtuti estisl Sed eo moventur isti, quia putant esse in tuto salutem eorum, quamvis per
;

1

alii

Sic melioris notae Mss. Quidatn addunt, sacrilego autetn pro, sacerdotio, habent, scelere. At editi,

sacrilegio.

bus et in pauperum eleemosynas erogatis haberet thesaurum in ccelo,eteumdem Dominum sequeretur (Matth. xix, 17-21). Videant igitur non ei dictum esse utcredwet et baptizaretur,quo solo adjutorioputant isti venire hominem ad vitam sed morum praecepta hominidata,quae utique sine fide custodiri observarique non possunt.Nec tamen quiahicde insinuanda fide Dominus vidctur tacuisse,praescribimus nos atque contendimus.morum tantummodo praecepta dicenda essehominibus ad vitam pervenire cupientibus.Utraqueenim mutuoconnexasunt,sicut antedixi;quianeque dilectio Dei potest esse in houiine qui non diligit proximum, nec dilectio proximi in eo qui nondiligitDeum.Ideoaliquando alterum sinealtero,
;

:

211

DE FIDE ET OPERIBUS,

S.

AUGUSTINI

2ia

sive illud, sive illud, pro plena doctrina invenitur

Scriptura commemorare, ut etiam hoc modo intelligatur alterum sine altero esse non posse quia et
:

qui credit Deo, debet iacere
et qui

quod praecepit Deus

;

propterea

facit

quia praecepit Deus, necesse

22. Unde evidenter in secunda Epistola sua Petrus.cum ad vitaeet morum sanctitatem hortaretur, mundumque istum transiturum praenuntiaret, ccelos vero novos et terram novam exspectari, quae justis inhabitanda traderetur.ut ex hoc attenderent

est ut credat Deo.

qualiter
21.

eos oporteret vivere, ut
;

habitalione

illa

CAPUT
fides

XIV.
illud

De

tertia

quxstione
operibus.

:

quod

digni fierent

sciens de apostoli Pauli

quibusdam

ad salutem non
religiosis,

sufficit sine

Quamo-

videamus, quod excutiendum est a ne mala securitate salutem suam perdant,si ad eam obtinendam sufficere fldem putaverint, bene autem vivere et bonis operibus viam Dei tenere neglexerint.Nam etiam temporibus

brem jam
cordibus

subobscuris sententiis nonnullos iniquos accepisse occasionem, ut tanquam securi de salute quae in

bene vivere non curarent, commemoravit quaedam ad intelligendum difficilia esse in Epistolis ejus, qu33 homines perverterent, sicut et alias Scripturas,ad proprium suum interitum cum tafide est,
:

Apostolorum non

intellectis

quibusdam subobscu-

men

ris sententiis apostoli Pauli,hoc eum quidam arbitrati sunt dicere, Faciamus mata, ut veniant bona

et ille apostolusde salute a3terna,quae nisi bene viventibus non daretur, eadem sentiret, quae
caeteri apostoli.Sic

itaque Petrus
el pietatibus,

:

His ergo, inquit,
esse in sanc-

(Rom. m,8); quia dixerat,Lcr subintravit, ut abundaubi autem abundavit delictum, superaret delictum
;

omnibus pereuntibus, quales oportet vos
tis

conversationibus

exspectantes etpro-

Quod ideo verum est, quialegem accipientes hominesquide suisviribus
bundavit gratia (Rom. v, 20).

perantes ad prxsentiam diei Domini, per
ardentes

quam

coeli

solventur, et elementa ardore ignis dero?

superbissime prasumebant,necdivinum adjutorium vincendarum malarum concupiscentiarum recta fide impetrantes,pluribus gravioribusque delictis etiam
lege praevaricata onerati sunt
:

quentur

novos vero codos

et

terram novam secundum

promissa ipsius exspectamus,in quibus justitia inhabitat.Quapropter ,charissimi,hsec exspectantes satagite
inviolati et immaculati

ac sic

magno

reatu

apud eum

reperiri in pace,et

compellente confugerunt ad fidem, qua misericordiamindulgentiae mererentur,et auxilium aDomino
fecit ccelum et terram (Psa/.cxx,2);ut diffusaper Spiritum sanctum charitate in cordibus suis (Rom. v,5),cum dilectione agerent quae contra saeculihujus concupiscentiasjuberentur,secundum id quod praedictum fuerat in Psalmo Multiplicatx sunt infirmi-

Domini nostri patientiam salutem existimate .Sicut et dilectissimus frater noster Paulus secundum eam,quse
dala est
illi,

qui

sapientiam scripsit vobis, ut
eis

et in

omni-

bus Epistolis, loquens in
diffwilia
les

de his

:

in

quibus sunt

quaedam

intellectu, quae
et

indocti et instabi-

pervertunt,sicut

cxteras Scripturas,ad proprium

:

suum

interitum. Vos igitur,amantisssimi,prsescientes,
1

tates

eorum ; postea acceleraverunt (Psal. xv,

4).

Cum

caveteneinfaustorum errore seducti dccidatis a corroboratione vestra
:

ergo dicit Apostolusarbitrarise justificari

hominem

crescite vero in gratia et intetlectu

per fidem sine operibus legis (Rom.iv); non hocagit,
ut percepta ac professa fide opera justitiae contem-

nantur,sed ut sciat se quisque perfidem possejustificari.etiamsi legis opera

Domini nostri et Salvato?'is Jesu Christi.lpsi gloria,el nunc et in diem xternitatis (II Petr. m, 11-18). 23. Jacobus autem tam vehementer infestus est
eis

non praecesserint. Sequun-

qui sapiunt fidem sine operibus valere ad saluillos etiam daemonibus comparet, dicens:7"« quoniam unus est Deus : bene tacis;et dxmones

turenimjustificatum,non praeceduntjustificandum,

tem.ut
credis

Undein praesentiopere nonopusestlatiusdisputare;
praesertim quia

modo de hac
l

quaastione prolixum

crcdnnt,et coniremiscunt .Quid brevius,verius, vehe-

librum

edidi, qui inscribitur, de Littera et Spiritu.

Quoniam ergo
apostolicae

haec opinio

tunc fuerat exorta,

aliae

Epistol<e, Petri, Joannis, Jacobi, Juda?,

contra

eam maxime

dirigunt intentionem,ut vehe-

mentius dici potuit, cum et in Evangelio legamus hoc dixisse da3monia,cum Christum Filium Dei confiterentur, et ab illo corriperentur (Marc. i, 24, 25). quod in Petri confessione laudatum est (Matth.xxi,
16, 17)
?

menter astruant fidem sine operibus non prodesse: sicut etiam ipse Paulus, non qualemlibet fidem, qua in Deum creditur.sed eam salubrem planeque
evangelicam
definit,

Quid

proderit, ait Jacobus, fratres mei, si

fidem dicat se quis habere, opera autem non

habeat

?

Numquid

poterit fides salvare

eum

?

Dicit etiam.Quia

cujus opera ex dilectione pro-

fidcs sinc operibus

mortua

cst [Jacobi

n, 19, 14, 20).

inquit, qux per dilectionem operaUnde illam fidem qua; sufficere ad salutem quibusdam videtur, ita nihil prodesse asseverat, ut dicat Si habeam omnem fidem, ita ut
fides,

cedunt:L7

Quousque ergo

falluntur, qui de
?

fide

mortua

sibi

tur (Galat.v, 6).

vitam perpetuam pollicentur

CAPUT XV. — 24.
rit'its

Locus

.-/postoli difficilis,male iti-

:

tellcctus.Rcfutatur opinioexistimantiumfidemsineope-

montes transferam,charitatem autem non habcam,nihil

prodesseadsatutem. Qvi&proptar diligenter opor-

sum

(I
s

Cor.
,

xm,

1).

Ubi autem
10).

fidelis

charitas

tetatenderequomodoaccipiendasitapostoliPauliilla
sententia, plane ad intelligendum difficilis. ubi ait

operatur

sine dubio bene vivitur. Ptenitudo

enim

lcgis charitas

(Rom. xm,

Fundamcntum cnim

aliud nemopotest poncrc,prxtcr id
est

quod positum est,quod
Sex Mss. in quibus estCorbeiensis ante mille annos descriptus, particulam, modo, praetereunt. 2 Casalinus liber, ubi aatem fides est et charitate operatur.
1

ChristusJesus. Si quis autem

1 Sic Iredecim Mss. At editi, infalsorum. Forte pro, visutsoram, quod nielius respondet. Vulg&tffi, iusipientium. Sed in graeco textu est, athesmon, nefariorum.

213
supenvdificat supcr

LIBER UNUS.
fundamentwn hoc,aururn, argen'

214

tum, lapides pretiosos, ligna, fenum, stiputam, tiniuscujusque opus manifeslabitur. Dies enim
quia in
sit
iijne revelabitur, et

declarablt,

uniuscujusque opus quule
opus permanserit, quod
accipiet. Si
;

ignis probabit. Si cujus

supcrxdifiravit,

merredcm

opus arserit,
erit
;

damnum

patietur

ipse
(I

cujus autem autem salvus

sic

tamen quasi per ignem

Cor.

m,

11-15).

Quod quidam

ita intelligcndum putant, ut

illi

vide-

antur yedificare super hoc fundamentum, aurum

argentum, lapides pretiosos, qui fidei quae in Ghristo est,

bona opera adjiciunt

;

III

i

autem fenum,
fidem habeant,

tamen Baptisma salvos facit propter in eodem liaptismate ponilur, licet per ignem, salvi erunt. Illud quoque non video cur Dominus dixerit, Si vis venire ad vitam, serva mandata, et commemoravit ea quae ad bonos mores pertinent(JtfaW/i.xix, 17-19); sietiam his non servalis ad vitam veniri potest per solam fidem.quae sine operibus mortua est. Illud deinde quomodo verum erit, quod cis quos ad sinistram positurus est dicet Ite in gnem xternum, qui paratus est diabolo et angelis ejus IJuos non increpat quia in eum non crediderunt, sed quia bona opera non fecerunt. Nam profecto ne sibi
tentia mutatas,

fundamentum enim quod

:

l

'!

1

ligna, stipulam, qui

cum eamdem

male operantur. Unde arbitrantur per quasdam pcenas ignis eos posse purgari ad salutem perci-

piendam merito fundamenti. 25. Hoc si ita est, fatemur istos

quisquamdefide,qua3sineoperibusmortuaest,vitam promittataeternam.proptereaomnesgentessegregaturum se dixit, q«e permixtae eisdem pascuis a utebantur, ut appareat eos illi dicturos, Domine, quando

laudabili charitate

conari ut omnes indiscrete admittantur ad Baptiamum, non solum adulteri et adulterae, contra sen-

tentiam Domini falsas nuptias praetendentes verum etiam publicae meretrices in turpissima professione
;

perseveranles,quascerteetiamnullanegligentissima
Ecclesiaconsuevitadmittere,nisiabillaprimitusprostitutione liberatas. Sed ista ratione cur

non ministravimus tibi? qui ineumcrediderant.sedbonaoperari noncuraverant, tanquam de ipsa fide mortua ad vitam pervenireturaeternam. An forteibunt in ignem aeternum qui opera misericordia) non fecerunt,et non ibunt qui alienarapuerunt,velcorrumpendoin setemplurnDei
tevidimus
illa et illa

patientem,

et

non omni

modo admittantur.omnino non

video.Quis enim non

malit eas posito fundamento.licet ligna,fenum et stipulam congerant, aliquanto certe diuturniore igne

immisericordes fuerunt; quasi opera misericordiae prosintaliquid sine dilectione,dicente Apostolo, Si distribuam omnia mea pauperibus ,charitatetn autemnon habeam,nihilmihi p?'odest(\ Cor.xm, 3); aut
in seipsos

purgari,quam in aeternum perire? Sed falsa erunt illa.quaeobscuritatemambiguitatemquenonhabent: Si habeam omnem fidem, ita ut montes transferam, charitatem autem non habeam, nihil

sum ; et,Quid proderit,
non
erit

fratres mei,si fidem quis dicat se habere,opera autem

/mheat'/ Numquid poterit fides salvare
et illud
:

ewm^Falsum

quisquam proximum sicut se ipsum, qui non diiigit se \psum? Qui enim diligit iniqiritatem,odit ani mam suam (Psal. x, 6). Neque illud dici hic poterit, in quo nonnulli se ipsos seducunt dicentes, ignem aeternum dictum, non ipsam pcenam aeternam 3 per ignem quippe, qui aeternus erit, transituros arbitrantur eos quibus propter fidem mortuam per ignem
diligat
:

Nolite errare; neque fornicatores, neque idolis

promittunt salutem
sit,

;

utvidelicet ipse ignis aeternus

servientes ,neque fures,nequeavari,nequeadulteri,neque

molles, neque

masculorum concubitores, neque

ebriosi,

neque maledici, neques rapaces rtgnum Deipossidebunt
(I

Cor. vi, 9, 10).

Falsum

et illud

:

Manifesta sunt opera

combustio vero eorum, hoc est operatio ignis, cum et hoc pravidens Domisit in eos .eterna nus, tanquam Dominus, sententiam suam ita concluserit, dicens, Sic ibunt illi in combustionem xter-

non

:

carnis ,qux sunt fornicationes, immunditiie,, impudicitia,

nam,
et

justi

aulem in vitam wternam (Malth. xxv,

32,
;

luxuria, idolorum servitus, veneficia, inimicitise,

33, 41-46). Erit ergo aeterna combustio, sicut ignis

contentiones, xmulationes, animositates, dissensiones,
h;vrcses,invidiie,ebrietates,comessationes,ethissimilia,

eos in illam ituros Veritas dixit,

quorum non
innumeillc

Odem, sed bona opera defuisse
26. Si ergo haec
rabilia per

deciaravit.

qux prxdico

vobis, sicut et prxdixi,

quoniam qui

talia

omnia,

et

caetera

quae

agunt,regnumDeinon possidebunt(Galat.v, 19-21). Falsa erunt haec. Si enim tantummodo credant et baptizentur,quamvis in malistalibus perseverent.salvi erunt
per ignem
talia
:

omnes Scripturas

sine ambiguitate dicta
;

reperiri possunt, falsa erunt

poterit verus esse

atqueideo

iu Ghristobaptizati.etiam qui

agunt,

regnum Dei possidebunt.Frustra autem
fuistis*, sed abluti estis
(I

quod hi salvi eruntper ignem.quisolamin Christum fidemtenentes bona opera neglexerunt. Si autem ista et vera, et
intellectus de lignis, feno et stipula,

dicitur, El
vi, 11)
;

hmc quidam

Cor.
il-

quando

et abluti haec sunt. Inaniter

etiam

lud a Petro dictum videbitur, Sic et vos simili forma
conscientix lonse interrogatio(\ Pelr.
et

Baptisma salvos facit,non carnis depositio sordium, sed m, 21) siquidem
:

procul dubio in illa Apostoli sententia requirendus est intellectus, atque in his depualius tanda est.quae Petrus dicit esse in scriptis ejus qua;dam diflicilia intellectu, qus • non debent homines pervertere ad proprium suum interitum.ut contra
clara sunt
;

habentes pessimas conscientias
et

omnium

flagitio-

rum

scelerum plenas, nec eorum malorum pceni-

evidentissima testimonia Scripturarum securos faciantdepercipiendasalutenequissimos,nequitiaesuae

1 Editi, dies enim Domini. Abest, Domini, a Mss. et a graeco textu Apostoli. 1 Editi, Et hxc quidem fuistis. At melioris notae Mss., quidam ; juxta graecum, tines. Sic olim in latinis Bibliis editionis Vulgata\emendatum fuisse liquet ei Luca Brugensi, Lib. de locis RomanBe correctionis jussu Sixti V.

i

Plerique Mss., Quibus non increpat

;

vel, increpitat.
editis,

*

Tres melioris

not;i'

Mss., pastoribus.

3 In Mss. plerisque, pamarn xtetnam. At in bustionem xternam.

com-

*

Ms9

,

quam.

:

215

DE FJDE ET OPERIBUS,
nia

S.

AUGUSTINI

216

pertinacissime cohaerentes, nec emendando aut pcenitendo mutatos. 27. Locus Ajiostoli quomodo intelliCAPUT XVI.

addidit, dicens, Si vis perfectus esse, vade, vende

omredi-

qux

habes, et da pauperibim, et habebis thesaurum

in ccelo; ct veni, sequere
ficaret

me

[Matth. xix, 16-21)

;

gendus. Alius Apostoli locus frustra ab iis adductus, qui fidem sine operibus salvare docent Chananseae fides quu.

super illud fundamentum, aurum, argentum,
:

lapides pretiosos
Dei.

non enim
;

cogitaret, nisiquae sunt

lis

laudata

est.

Hic a

me

fortasse quaeratur, de ipsa

Pauli apostoli sententia quid ego sentiam, et quonam modo intelligendam putem.Fateor, hinc 4 mal-

quomodo placeretDeo et hae cogitationes sunt, quantum existimo, aurum, argentum, lapides pretiosi. Porro si circa divitias suas carnali quodam teneretur affectu, quamvis ex eis multas eleemosyna3 faceret.nec ad eas augendaa fraudis aliquid rapinae-

lem audire

intelligentiores atque doctiores, qui sic

eam exponant,

omnia vera et inconcussa permancant, quae supra commemoravi, et quscumque alia non commemoravi.quibus apertissime Scriptura
ut
illa

testatur nihil prodesse fidem,nisi eam quam definivit Apostolus, id est, qux per dilectionem operatur

autem salvare non posse, neque praeter ignem, neque per ignem quia si per ignem salvat ipsa utique salvat. Absolute autem dictum est et aperte, Quid prodest, si dicat quis se fxdem habere, opera autem non habeat? Numquid poterit fides salvare eum ? Dicain tamen, quam brevissime
{&alat.v,6\
;

sine operibus

:

que mo!iretur,aut earum minuendarum vel amittendarum metu in aliquod facinus Qagitiumve laberetur talioquin jam se isto modo ab illius fundamenti stabilitate subtrahereC, sed propter carnalem, ut dixi. quem in eis haberet affectum, quo talibus bonis sine dolore carere non posset aedificaret super fundamentum illud ligna, fenum, stipulam maxime si et uxorem sic haberet, ut etiam propter ipsam cogitaret ea quae sunt mundi, quomodo placeret uxori. Haec
;
:

igitur

quoniam

affectu dilecta carnali

non sine do-

potero, etiam ipse quid sentiam

de

iila
;

sententia

lore amittuntur, propterea

quee ea sic habent, ut

Pauli apostoli ad intelligendum
illud,

difficili

dummodo
,

professionem attinet 2 praacipue teneatur, quod de hac me malle dixi audire me-

quod ad

meam

liores.

Fundamentum
est,

Christus est in structura ar-

chiiecli sapientis; hoc expositione non indiget: aperte

enim dictum
Jesus. Si

Fundamentum cnim aliud nemopolest
est,

poncre prxter id quod positum

quod
in

est

Christus

autem Christus, procul dubio

lides Christi

habeantin fundamento fidem quae per dilectionem operatur, neque huic ista ulla ratione vel cupiditate pra?ponant, in eorum amissione passi detrimentum, per ignem quemdam doloris perveniunt ad salutem. A quo dolore atque detrimento tanto est quisque securior, quanto ea vel minus amaverit, vel tanquam non habens habuerit. Qui vero propter illa vel tenenda vel adipiscenda, homicidium, adulterium, fornicationem, idololatriam,
serit,
et similia

per fidem quippe habitat Gbriatua
stris, sicut
si

cordibus no-

quaque commi-

idem apostolus dicit \Ephes. ni. 17). Porro fidesChristi.illautiquequam definivit Apostolus,
dilectioncm operatur.
et ipsi

tur, tur.

non propter fundamentum per ignem salvabised amisso fundamento, Eeterno igne torquebi-

qux per

Non enim
et

fides illa daeet

monum, cum

credant

contremiscant,

28.

Quamobrem

et illud

quod dicunt,

veluti pro-

Filium Dei confiteantur Jesum, damento. Quare, nisi quia non est iides quae per dilectionem operatur, sed quae exprimitur per timo-

potest accipi in fun-

bare cupientes
stolus dicit,

quantum valeat sola fides, ubi ApoQuod si infdelis discedit, discedat ; non
in

estenim servituli subjectus frater velsoror
di
(I

hujusmo-

rem
in

?

id est,

Fides itaque Christi, fidesgratiee christianae, ea fides quaa per dilectionem operatur posita

Cor. vn. 15

;

id est, ut

propter fidem Christi

etiamipsauxorlegitimasocietateconjuncta.sineulla

fundamento neminem perire permittit. Sed quid 8itaedificaresuperhocfundamentum,aurum,argentum, lapides pretiosos, et ligna. fenum, stipulam si
subtilius disserere coner, vereor ne

culpa relinquatur,

si

cum

viro christiano, propter
:

ad intelligen-

hoc quia christianus est, permanere noluerit non attendunteomodoillamrectissimedimitti,sivirosuo dicat, Non ero uxor tua, nisi mihi vel de latrocinio
divitias congeras. aut nisi solita lenocinia,quibus no-

dum

difficilior sit

ipsaexpositio: enitar tamen quan-

tum Dominus
ro, dilucide
sivit

adjuvat, et breviter, et

quantum
ille

pote-

stram
in

domum
si

transigebas, etiam christianus exer-

expedire quod sentio. Ecce
et audivit, si

qui quae-

ivas: aut

a magistro bono, quid noni faceret, ut haberet
;

quid aliud vel facinorosum vel flagi tiosu m viro noveraf.quodelectatavel libidinemexplebat,

vitam anernam
let,

ad vitam venire velet

vel facilem

servanda

sibi esse

mandala:

cum

quaereret qua?

mandata, dictum est e\,!Son occidcs, Non mxchaberis, Non furtum facies, Non falsinn tcstimoniutn dices, Honora patrem tuum etmatrem tuam; et^Diliges proximum

victum habebat, vel etiam incedebat ornatior. Tunc enim iiie cui hoc uxor dicit, si veraciter egit pcenitentiam ab operibus mortuis, quando accessit ad Baptismum, habetque in fundamento lidem qus per dilectionem operatur, procul dubio

tuumtanquam teipsum.
ratur.

Haec faciens in lide Cbristi,

plus tenebitur amoredivina? gratiae,quam carnis uxoris,et

teneret procul dubio fidem qua? per dilectionem ope-

membrum quod eum

scandalizat.fortiteram-

Neque enim

diligeret

proximum tanquam

se

ipsum,nisi recepta dilectioneDei, sine qua non
geret se ipsum. Porro
1
:

dili-

si

lacerel

etiam quod Dominus
55.

A,.u>l
E<iiti,
ii.-s.,

l.r.

Lugd.

\,'u.

Lov., hic.

-

uius

nuud ad meam

\nem aitinet. Concinprofessionem attinel.

putat.Quemcumque autem in hac diremptionedolorem cordis propter carnalem affectum conjugis sustinebit, hoc est rietrimentum quod patietur, hic est ~ perquem fenoardente ipse ^alvuSuur.^iauiein jam sic habebat uxorem tanquam non habens, non
1

Remensu

Ms., virum agere naierat.

217
propter

LIBER UNUS.

218

concupiscentiam, sed propter rniserioordiam, ne forle eam sulvam facorct, reddens potius quam exigens debitum conjugalo profecto nec dole;

rcm inutitis. Quae cum ita sint,quando cales ad Baptismum non admittimus, non antelempus zizania evellere conamur.sed nolumus insuper,sicut diaboIub, zizania

bitcarnaliter.cum ab
tur rneque
eniin in ea

illo tale
1

connubium separabi-

seminare

:

noc ad Chrietum volentes ve-

cogitabat, ni6iquce suntDei,

niro prohibcmus, sed eos ad

quomodo placeret Deo [Ihid. 29-34). Ao per hoc in quantum aurum,argentum,et lapides protiosos illis
cogitationibus superaedificabat.in tantum detrimen-

Christum venire nolle, ipsasuaprofessioneconvincimus: necvetamusChristo credere,sed

dere, qui vel

demonstramus eos nolle Christo creadulterium dicunt non esse quod ille

tum nullum
quas

pateretur, in

tantum ejus structura,

non erat fenea, nullo incendio cremarotur. 29. Sive ergo in hac tantum vita ista homines patiuntur, sive etiam post hanc vitam talia quxdam judicia subsequunlur,non abhorret,quantum arbitror, a ratione veritatis iste intellectus

adulteriumdicitesse,velcreduntadulterosejusmembra posse esse,quos per Apo3tolum dicit regnum Dei

non possidere, et sanae doctrinae adversari.quae cst secundum Evangelium gloriae beati Dei. Unde non
sunt
isti

inter

eos

deputandi, qui ad convivium

tentia;.Verumtamen etiam
occurrit,potius eligendus
;

si

est alius.qui

hujusce senmihi non

nuptiarum vencrunt ;sed inter eos qui venire noluerunt.Cum enim ipsi doctrinae Christi audent apertissime
gelio,

non cogimur dicere

injustis,

istum quamdiu tenemus, non subditis, scelestis,

contradicere,

et

sancto

udversari Evan-

contaminatis, parricidis, matricidis, homicidis.for-

nicatoribus,masculorum concubitoribus,plagiariis, mendacibus,perjuris,et si quid aliud sanae doctrinae

non venientes repelluntur, sed venire contemnunt. Qui autem saeculo saltem verbis, etiamsi non factis, renuntiant, veniunt quidem, et inseminantur, et in aream congeruntur, ovibus aggregantur, et retia subeunt, et convivantibus admiscentur sed intus sive lateant, siter triticum
et
;

secundum Evangelium gloria; beati Dei (I Tim. i, 9-41) Si tantummodo in Christum credatis, et sacramentum Baptismi ejus accipiatis,etiamsi vitam istam pessimam non mutaveadversatur, quae est
:

ve pareant,tunc erit ratio tolerandi

si

potestasnul-

ritis, salvi

eritis.
illa

laest corrigendi, nec debet esse praesumptio separandi.Absitautemutsicintelligamus quod scriptum
est.ad conviviuui nuptiarum adductos,</Mc>$ invenerunt bonos etmalos(Matth.xxu, 2-10),uteos adduxisse credantur, qui se malos perseveraturos professi

30.
bit,

Unde nec

nobis mulier Chananaea praescriei

quia Dominus

quod petebat
tollere

dedit,

cum

ante

dixisset jVon est

bonum

panem

filiorum,et mit-

tere caHj7>u5;quiaillecordisinspectormutatamvidit,

sunt. Alioquin ipsi servi putrisfamiliaszizaniasemi-

canis, magna est quandolaudavit. Etideo non ait, agnaest fides tua (Matth. fides tua sed, Omulier,
!

naverunt,falsumque

erit illud. Inimicus
(Id.

i

seminavit, diabolus est

xm,

39).

autem qui ea Sed quia hoc
et

xv, 26, 28)

!

Mutavit vocabulum, quia mutatumvi-

falsum esse non potest.adduxerunt servi bonos
/o5,sive qui laterent, sive

ma-

atque ii"am correptionem ad fructum pervenisse cognovit. Miror autem si laudaret in ea fidem sine operibus id est, fidem non talem quac
dit affectum,
;

qui

jam

adducti, et intro-

missi apparerent; sive bonos et malos dictum est

secundum quamdum humunam conversationem,in
qua etiam
ii

jam per
et

dilectionem posset operari,fidem mortuam,

qui

nondum

crediderunt,vel laudari vel

quod Jacobusdicere minime dubitavit.fidem non Christianorum, sed daemonum. Postremo si istam Chananoeam nolunt intelligere mutasse perdiios mores,quando eam Christus contemnendo et corripiendo redarguit
:

vituperari solent.Unde est etiam et illud

quod Dominus monet discipulos, quos ad Evangelium praediprimitusmittit,utin
illic

candum

civitutem,quaerant quis

quumcumque venerint dignus sit,ut apudeum
(Id. x, 11).

quoscumque invenerint tantummodo
inquinatissimam, nec saltem
estfilia

habitent,donec inde proficiscantur
fecto ille

Pro-

credere, vitam vero

dignus quiserit,nisi qui existimationesuoet quis indignus,nisi
?

occultare.sed etiam libere profiteri,ac nolle mutare,

rum civium bonushabebitur?
qui eis malus innotuerit

sanent

filios

eorum.si possunt, sicut sanata
;

Chananaeae mulifiris non tamen eos faciant

membra

veniunt ad Christi fidem,
:

et sic

Ex hoc utroque genere adducuntur boni et

Christi,cumipsi essc non desinant
cis.

Nlud sane

membra meretrinon absurde intelhgunt, eum peccare

mali quia et illi muli u mortuis operibus pcenitentium non recusunt. Si autem recusant, non intrare

in

Spiritum sanctum,et esse sine venia reum aeterni peccati.qui usque in finem vitae noluerit credere in Christum sed si recte intelligerent,quid sit credere
:

cupientes repelluntur, sed ab introitu ipsi aperta contradictione discedunt.
32. Erit ergo etservus ille securus, nec inter pi-

in

Christum. Non enim hoc est habere daemonum
;

fidem,qu33 recte mortua perhibetur

sed fidem quae

per dilectionem operatur.

ductum ex purabolis %ix,aniorum et adduclorum ad convivium pro obstinatis in peccato admittendis ad Baptismum. Similitudo servinolentis crogare talentum ad eamdem
31.

CAPUTXVIl.

Argumentum

frustra

dominicum tulentum noluequandoquidem illi noluerunt qund erogabat accipere. Proptcr illos enim haec similitudo
gros damnabitur,quod
rit

erogare

;

proposita

est.

(Id.

xxv,

I

i-39),

qui nolunt suscipa-

re in Ecclesia dispensatoris officium, desidiosam pra3tendentesexcusationem,nolleserationemreddere

de peccutis ulienis

1

Sic Mss. At editi, tuli
in eo.

conjugio

separabitar

:

neque

id est,accipiunt et

enim

tor fidelis et

qui audiunt et non fuciunt, non reddunt.Cum vero dispensudiligens, in erogando paratissimus,et
;

219

DE FIDE ET OPERIBUS,
baptizari
;

S.

AUGUSTINI

220

lucrorum dominicorum avidissimus.dicit adultero,
Noli esse adulter, si vis

crede Ghristo,

qui hoc quod facis dicit esse adulterium,si vis baptizari
;

Baptismum videnturaccedere.Sedsiforteadulteros, quos non lex humana.sed divinacondemnat,idest, qui alienas uxores tanquam suas habent.vel feminas
quaealienos maritos.alicubi negligentius admitti solere adverterunt;exillis rectis

noli esse

membrum
:ille

meretricis,

si vis fieri

autem respondet,Non obedio, non facio :ipse non vult veram pecuniam dominicam accipere,sed suampotius adulterinamvult thesauris dominicis importare. Si autem se facturum profiteretur,nec faceret, nec postea quolibet posset; inveniretur quid de
lis esset,

membrum Christi

debent conari

ista cor;

rigere,

hoc

est, ut
illa

etiam istinon admittantur

ex his pravis

recta depravare, ut neque de

non mo-

modo
:

corrigi

rumcorrectionecatechizandos esse censeantCompetentes et consequenter omnes etiam illarum publi;

illo fieret,ne aliis inuti-

qui sibiutilis esse non posset
piscis

ut

si

intra
pisi

retia

Domini bona

malus esset,non tamen
;

sces Domini sui malis retibus irretiret
stitueret doctrinam

hoc est,ut
illic

haberet in Ecclesia vitam malam, non tamen

in-

malam.Cumenim

tales factasua

talia defendunt, vel in eis se perseveraturos apertis-

simeprofitentesadmittunturad Baptismum;nihilvidetur aliud praedicari ! , nisi fornicatores et adulteros etiam usque in vitae hujus finem in ea nequitia permanentes, regnum Dei possessuros, et merito
fidei.quae sine operibus

carumturpitudinumetscelerumprofessores.hocest, meretrices,lenones,gladiatores,acsiquidhujusmodi est, etiam in illis malis permanentes,admitti oportere arbitrentur. Omnia quippe illa quae Apostolus enumerat, concludens, quoniam qui talia agunt,regnum Dei non possidebunt ; qui vehementius agunt, manifestata sibi congruenter increpant l et resistentes atque in eis se permansuros profitentes ad accipiendum Baptismum non admittunt.
,

CAPUT XIX.— 34.
hominum consensu

Tria flagitia etiam benigniorwn

mortua

est,

ad vitam
si

mortifera etexcommunicationepu-

aeter-

nam salutemque

venturos.Haec sunt mala retia,quae
:

nienda. Unde factum ut de adulterinis conjugiis non

cavere debent praecipue piscatores

tamen

ageretur in catechismis.Matrimoniumcuminfidelibus.

illa

evangelica similitudine piscatores episcopi,vel inferioris ordinis Ecclesiarum praapositi intelligendi

autem opinantur caetera eleemosynis facile compensari,tria tamen mortifera esse non dubitant
Qui

sunt; quiadictum

etexcommunicationibus punienda.donec pcenitentia
humiliore sanentur, impudicitiam, idololatriam,ho-

est, Venite,et

faciam vos piscatores

hominum

enim bonis capi possunt pisces et boni etmali retibus autem malis capi non possunt pisces boni.Quoniam in doctrina bona et bonus potest esse qui audit et facit,et malus qui audit et non facit in doctrina vero mala et qui eam veram putat, quamvis ei non obtemperet, malus est et qui obternperat, pejor est.
(Matth. iv, 19). Retibus
; :
;

micidium. Neque nunc opus est quaerere qualis

sit

eorum

istasententia,et

utrum corrigenda,an appro-

CAPUT

XVIII.

— 33. Prohiberi pertinaces malosa Ba-

ptismo non novum. lllud sane mirabile
tres qui aliter

banda,ne opus susceptum mittamus in longum propter eamqufestionem.quae huic absolvendae 2 minime necessaria est.Sufficit enim,quia si omnia non sunt admittenda ad Baptismi sacramentum, inter heac omniaest adulterium si autem tria illa sola excipienda sunt, etiam in his tribus est adulterium,
:

est, quod frasapiunt.cum debeantab istavelnova vel vetere, perniciosatamen opinione discedere, ipsi insuper dicunt novam esse doctrinam,qua nequissi-

unde
35.

ista disputatio

nata est

3
.

mihominesin

suis flagitiis se perseveraturos in pro:

patulo profitentes non admittuntur ad Baptismum quasi nescio ubiperegrinentur,quandomeretriceset
histriones, et quilibetalii publicae turpitudinis professores.nisi solutiBaut disruptis talibus vinculis,ad

Sed quoniam malorum christianorum mores, qui fuerunt antea etiam pessimi.habuissenon videntur hoc malum, ut alienas uxores ducerent viri,aut inde fortasse apud alienis viris feminae nuberent
;

quasdam

Ecclesias negligentia ista subrepsit.ut in

christiana sacramenta non permittuntur accedere
mitterentur,nisi

;

quiutique secundum istorum sententiam omnes ad-

antiquum

et

robustum moremsan-

ctaEcclesiaretineret,exilla scilicet liquidissimave-

venientem.quacertum hdibet,guoitiam(jui talia agunt, regnum Deinon possidebunt (Galat. v, 19-21, et I Cor. vi, 9, 10). Et nisi egerint ab his mortuis operibus pcenitentiam, accedere ad Baptismum non Binuntur: si autem subrepserint.nisi vel postea mutati egerint ', salvi esse non possunt. Sed ebriosi, avari, maledici.et si qua alia vitia damnabilia apertis factis convinci redurguiquenon possunt ;praeceptistamen et oatechismis validissime fiagellantur,
ritate

catechismisCompetentium nec quaererentur nec per cuterentur* haec vitia ;atque inde factum est,utinciperentet defendi quae tamen in baptizatis rara sunt adhuc.si ea nos negligendonondensa 5 faciamus.Ta lem quippe in quibusdam negligentiam,in aliis imperitiam.in aliis ignorantiam probabiliter Dominus somni nomine significasse intelligitur,ubi ait: Cum autem dormirent homines,venit inimicus, et superseminavit \-iumia Matth. xm, 25). Hinc autem existimandum est non ea primum apparuisse in moribus quamvis malorum christianorum, quoniam beatus Cyprianus in epistola de Lapsis, cum deplorando et arguendomulta commemoraret, quibus meritodicit indignationem Dei fuisse commotam,ut intolerabili
:

atque omnes tales mutata in melius voluntate ad

1

*
3
1

1

Mss. Editi autem, nikii videntur aliud prxdicare. Apud Er. Lugd. Ven et Lov., egerint pwmttntiam.
Ita

4

8

Plerique Mss., manifestn sibi congruentcr increpant. Er., et duo Mss.. absolvendo. Sic Mss. Editi vero, inota est. Sic Mss. At editi, repercuterentttr. Edili, defensa. Erratuui eorriguut veteres libri.

Am.

'

221

LIBER UNUS.
in

222

persecutioneEcclesiam suam sineret flagellari.haec ibi omnino non nominat; cum etiam illud non taceat,
et

Apostoli baptizarunt, et in tot millibus credentium,

quibus Apostolus ab Jerusalem usque

in Illyricum

ad eosdem moresmalos pertinereconfirmet, jun-

Evangelium
ritis

replevit (fiom. xv, 19), erant utique ali-

gerecuminfidelibusvinculummatrimonii nihilaliud
esse asserens,
Christi
:

qui alienis uxoribus copulati, vel feminae alenis
:

ma-

quam

prostituereGontilibus

membra

quae nostris temporibus
in

esse
nib.il

peccata; quoniam revera

jam non putantur Novo Testamento

quibus regulam Apostoli constituere debuerunt, quae deinceps in Ecclesiis servaretur, utrum non admitterentur ad Baptismum, nisi illa adulteria
in

inde pr.ieceptum est, et ideo aut licere creditum est, autvelut dubium derelictum. Sicut etiamillud

correxissent. Quasi non similiter adversus eos dici

possit

ambiguum
vivi fratris

Joannes ei concubinaquoque, si professa fuerit nullum se alium cognituram, etiamsiabillocuisubditaestdimittatur,

est, utrum Ilcrodes mortui duxerit, an uxorem («): et ideo non ita claret, quid non licere dicebat [Matth. xiv, 3, 4). De

quod non inveniunt aliquem commemoratum, talis esset, admissus est. Aut vero possint singulorum hominum crimina, quod infinitumerat, commemorari; cum generalis illa regula satis superque sufficiat, ubi Petrus pluribus verbis testificans
qui

cum

baptizandis
ii,

meritodubitaturutrumadpercipiendumBaptismum non debeat admitti. Quisquis etiam uxorem in adulterio deprehensam dimiserit, et aliam duxerit, non
videtur a^quandus eis qui excepta causa adulterii di-

40, 41).

Eripite vos ab hoc sxculo pravo (Act. Quis enim dubitet ad hujus saeculi praviait,

tatem adulteria pertinere,

et illos

qui elegerint in

eadem iniquitatepersisterePSimiliterautem dici potest publicas meretrices, quas utique ad Baptismum,
nisi

mittunt

et

ducunt:

et in ipsis divinis sententiis ita
et iste, cui

ab

illa

turpitudine liberatas, nulla admittitEc-

quidem sinedubio obscurum est adulteram licet dimittere, adulter tamen habeatur si alteram duxerit, ut, quantumexistimo, venialiteribi

utrum

clesia, potuisse inveniri in tot millibus

tunc creden-

tium per
bendis

tot gentes, et

de his suscipiendis vel prohi-

constituere

Apostolos exempla debuisse.

quisquefallatur.Quamobremqua^manifestasuntimpudicitiaeerimina,omnimodoaBaptismoprohibenda sunt, nisi mutatione voluntatis et pcenitentia corrigantur; quas autem dubia, omni modo conandum
estnefianttalesconjunctiones. Quidenimopus est in tantum discrimen ambiguitatis caput mittere?Si autem factae fuerint, nescio utrum ii qui fecerint, similiter ad Baptismum non debere videantur admitti.

Verumtamen de quibusdam minoribus po3sumu3
conjectare majora. Si enim ad
exigere,
13)
;

baptismum Joannis

venientes publicani prohibiti sunt aliquid ampliua

quam quod
si

miror

constitutum (Luc. m, venientibus ad baptismum Christi
eis fuerat

posset permitti adulterium.

CAPUT XX.— 36.
tenendus.

Quantum

attinet igitur ad

Ordo curationis erga baptizandos doctrinam salu-

brem

veritatis,

ne cuiquam mortifero peccato perni-

ciosissima securitas detur, vel etiam pestilentiosis-

sima tribuatur auctoritas, iste curationis ordo est, ut Deum Patrem et Filium et Spiritum sanctum, eo ritu quo Symbolum traditur et a mortuis operibus agant poenitentiam, omniumque se omninoprffiteritorumremissioneminBaptismoaccepturos esse non dubitent non ut peccare liceat, sed ut peccasse non noceat ut sit facti remissio, non permissio faciendi. Tunc vere dici potest, etiam
baptizandi credant in
;
:

38.CommemoraveruntetiamIsraelitasmultamala multum sanguinem prophetarum, nec tamen ex his factis penitus meruissedeleri, sed ex infidelitate sola, qua in Christum credere noluerunt non intuentes quia peccatum eorum non hoc solum fuit, quia in Christum non crediderunt, verum etiamquiaChristum occiderunt; quorum unum pertinet ad crimen incredulitatis, alterum ad crimen crudelitatis. Illud ergo est conet graviaperpetrasse,et effudisse
:

tra fidem rectam, istud contra

bonam

vitam. Utro-

que autem

vitio caret qui

fidem Christi habet, non
quae etiam in dasmonibus

sine operibus

mortuam,

;

invenitur (Jacobi n, 20, 19); sed tidem gratiae, quae

per dilectionem operatur (Galat. v,
39.

6).

spiritualiter, Ecce sanits factus es t

jam

noli peccare

Haec est fides de

qua

dicitur;

Regnum

ca>lo-

quod Dominus de corporali sanitate ideo dixit, quoniam sciebat ei quem salvum fecerat, meritis peccatorum illum etiam carnis accidisse languorem. Hi autem ei homini qui et baptizandus
[Joan. v, 14):

rum

intra vos est (Luc. xvn, 21).

Hoc enim diripiunt
legie

qui vim faciunt credendo, impetrantes Spiritum
charitatis, ubi

est plenitudo

(Rom. xin,

10),

adulter ingreditur, et baptizatus adulter egreditur,

miror quomodo dici existiment, Ecce xanus factus es. Quis enim gravis et exitiabilis morbus erit, si adulterium sanitas erit ? CAPUT XXI. 37. Apostolorum factumnon iisfavere qui volunt adulteros admitti ad Baptismum. Perperam

etiam praevariideo dictum, Regnum cozlorum vim patitur et qui vim faciunt, diriquia etiam mali tanpiunt illud (Matth. xi, 12) tummodo credendo et pessime vivendo perveniunt in regnum ccelorum: sed quia reatus ille praevarisine
lex in littera reos faciebat cationis.

qua

Non itaque putandum
;

est

cationis,

quem

sola lex, id est, littera sine spiritu

dici Judseos propter solam infidelitatem deletos.

Reynum

jubendo

faciebat,

credendo solvitur,
;

et violentia

li-

cxlorum vim pati non dictum de fide sine charitate. Sed in tribus millibus, inquiunt, quos uno die

dei Spiritus sanctus impetratur

per

quem

diffusa

charitate in

cordibus nostris (Rom. v,

b), lex

non

timore poenae, sed justitiae
(a) Fratris viventis uxorem duxisse tradit Josephus, Antiq. Jud. lib. 18, cap. 7; idque in celebritate Decoll. S. Joannis canitur in Breviario Roniano.
i

amore completur.

In editis, Hanc enini diripiunt. At in Mss., Hoc enim

diripiunt.

,

223

DE FIDE ET OPERIBUS,

S.

AUGUSTINI
Judicium
soli fideles

224
in

CAPUT XXII.

— 40. Cognitio Dei quaenam vera
non

et

ad

male
in

intellectus.

Scripturis pro aeterna
sint ituri

vitatn seternam conducens. Indulgenlia

obstinatis,

damnatione. An

mali intelligendi

sed a peccato recedenlibus speranda.

Nequaquam

ergo

resurrectionem judicii. ut judicium non

sit

seterna

mensincautafallatur, ut se existimet Deum cognovisse, si eum fide mortua, hoc est, sine bonis operi-

damnatio. Nec
tio

de his igitur verbis mitior ulla condiest, sic in

promittenda

Deum

credere volentibus,
:

bus contiteatur, more daemonum non dubitetad vitam aeternam esse venturam, quia
;

et ideo se

jam

Dominus
scant
te

dicit, Uaec est

autemvitaaeterna, ut cognoet

multo minus Qui sine Lege peccaverunt sine Lege peribunt; quiautem in Lege peccaverunt, per
ut
in perditis
ait,

permaneant
illis

moribus

de

ubi Apostolus

unum verum Deum,
3).

quem

misisti

Jesum

Legem judicabuntur (Rom.

n, 12);

tanquam hoc

loco

Christum [Joan. xvn,
illud in

Venire quippe debet etiam
est, In hoccognosci-

aliquid distet inter perire et judicari,

cum alio verbo

mentem, quod scriptum
si el

tnus eum,

mandata ejus servemus. Qui dicit, Quia

mandata ejus non servat, mendax tst, et in hoc veritas non est (I Joan. n, 3, 4). Et ne quisquam existimet mandata ejus ad solam fidem pertinere quanquam dicere hoc nullus est ausus, praesertim quia mandafa dixit, quae ne multitudine cogitationem spargerent l In illis duobus tota Lexpendel
cognovi eum,
:

hoc idem signiticatum sit. SolentenimScripturaejudicium etiam pro aeterna damnatione ponere: sicut in Evangelio Dominus loquitur, Veniet hora, in qua

omnes qui sunt

in

monumentis audient vocem

ejus

;

el

procedent qui bene fecerunt in resurrectionem

vitee;

qui

autem male egerunt
2H, 29).
illud
'

in resurrectionem judicii (Joan.v,

,

Neque hic dictum est, Hocqui crediderunt, autem qui non crediderunt sed, Hoc illi qui
;

et

Prophetx (Matth. xxn, 40) ad solam fidem pertinere Dei mandata,
:

licet recte dici possit
si

benc egerunt, illud quimale egerunt. Inseparabilis est

non mor-

quippe bona vita a
tur
;

fide quae

per dilectionem operavita.

tua, sed viva illa intelligatur fides, quae

per dilectio-

imo vero ea ipsa

est

bona

Videmus itaque
pro resurqui

nem

operatur

quid diceret,

tamen postea Joannes ipse aperuit cum ait Hoc est mandatum ejus, ut
;

resurrectionem judicii dixisse
rectione damnationis aeternae.

Dominum

:

De omnibus quippe
ii

credamus nomini Filii ejus Jesu invicem (I Joan. m, 23).
41.

Christi, et

diligamus

resurrecturis (ubi procul dubio erunt etiam
;

Hoc itaque prodest,

in

Deum

recta fide cre-

omnino non credunt neque enim ipsi non sunt in monumentis) duas partes fecit, alios in resurrectio-

dere,

Deum

colere,

Deum

nosse, ut et bene vivendi

nem
43.

vitee, alios in

resurrectionem judicii resurrecibi intelligendos

ab illo sit nobis auxilium, et si peccaverimus, ab illo indulgentiam mereamur-, non in factis quae odit securi perseverantes, sed ab eis recedentes, eique dicentes, Ego dixi, Domine, miserere mei; sana ani-

turos esse declarans.

Quos

si

dicuntnon

etiameos

qui omnino non credunt,
salvi erunt,

sed eos qui per ignem quia crediderunt, etiamsi male vixerunt,
judicii

mam

meam, quoniam

peccavi tibi (Psal. xl, 5):

quod
;

ut

eorum transitoriam pcenam

nomine

signi-

non habentcui
frustra

non in eum credunt et tam longe ab illo sint, a gratia dicunt qui cum
dicant, qui

ficatam arbitrentur.
dicatur,

Quanquam hoc impudentissime cum omnino Dominus omnes resurrecturos,
duo
diviet

Mediatori3 alieni sunt. Hinc illaverba suntinlibro Sapientiaa, quas nescio quomodointelligit perniciosa
securitas
scilicet
et velit
:

in quibus sine dubio et increduli erunt, in
serit,

vitam

judicium

;

ita

volens judicium eeter-

Et si peccaverimus, tui
et

bonum

magnum

sumus ; quoniam Dominum habemus, qui

num
nae
;

intelligi,

vitam.

quamvis hoc non addiderit, sicut et Neque enim ait, in resurrectionem vitae aeteraliud utique intelligi
noluerit.

atque possit pcenitentium peccata sanare, non qui minime audeat permanentes in malignitate disperdere. Denique cum dixisset, tuisumus; addiditi
scientcs potenliam

cum

Videant

tamen quid responsuri &unt, ubi ait, Qui autem non credit, jam judicalus est(Id. m, 18). Nam hic procul
dubio, aut judicium pro pcona aeterna positum intel-

tuam : utiquepotentiam,cui se subtrahere nequeat aut occultare peccator. Ideoque secutus adjunxit \on peccabimus autcm, scienies quo. niam tui sumusdeputati (Sap. xv,2). Quis enim digne cogitans habitalionem apud Deum, in qua omnes
:

praedestinationesunt deputati,qui

secundum propo-

situm vocati sunt, non enitatur ita vivere, ut tali habitationi congruat ? Quod ergo et Joannes dicit, //,?v scripsi vobis, utnon peccetis ; et si quis peccaverit advocatum habcmus apud 1'atreiK, Jcsum Christum
,

justum;
ii,

et ipse est

exoratio pro peccalis nostris
2
,

(I

Joan.
;

1, 2):

non

id agit

ut

cum

securitate

peccemus

ignem salvosfuturos etiam incredulos dicere audebunt: quoniam, Qui non credit, inquit, jam ju licatus est, hoc est, jam judicio destinatus et non erit quod pro magno beneficio polliceantur credentibus nequiterque viventibus, quando et ii qui non credunt non erunt perdendi, sed judicandi. Quod si dicere non audent, non audeant aliquid mitius polliceri eis de quibus dictum est, pcr Legem judicabuntur ; quia constat judicium etiam pro aeterna damnatione solere nominari. Quid, quod invenimus non solum minime mitioris, verum etiam deterioris
ligunt, aut per
:

sed ut recedentes a peccato, si quod admissum est, propler illum advocatum, quem non habent infideies,

conditionis esse illos qui scientes peccant?

II

I

sunt

enim maxime qui legem acceperunt.

Nam

sicut scri-

ininime de indulgentia desperemus.

CAPUT XXI 11.
1

ptum
15).
lc.c

est,

Ubi lex

noti est,

42. Locus Apostoli ab adversariis

Hinc estet
diceret,

illud,

necprxvaricaUo ^Rom. iv, Goncupiscentiam nescicbam nisi

Non concupisces. Oceasione itaqueaccepta,
Xeque
illud.

s

Sic Mss. Editi vero, cogitationes parerent. Editi, ait ; pro quo Mss., ayit.

>

Apud

Er. Lugd. Ven. Lov.:

M.

.

225
peccatum per mandalum opcratum
est in

LIBER UNUS.
me omnem
occasioncm carnis detis
libertatam
(Id. v, 13)
;

226
unde
et ipsc

Pe-

concupiscentiam(l\om. vn,7,8); et aliamulta quco do

trus d\c\t, Liberi,non iicui velamentummalilin>haben/
(

hac

re

idem apostolus

dicit.

Ah hoo

reatu graviore

's

(\
lli

Petr. n, 16): ait

de illisclin secunda
et

liberat gralia Spiritus sancti per Jesuni

Christum

Epistola sua,

sunt /ontes sicci,

nebuix a turbine
:

Dominum nostrum,quoe

diffusa cliaritate in cordi-

exugitaLv, jitibus caligo tencbrarum rescrvataest

su-

bus nostris donat justitia) delectationcm ', quaimmoderatio concupiscentirc superetur. Hinc itaquc
confirmatur non solum nihil mitius, sed gravius aliquid intelligendum, de quibus dictum cst, Qui in
Lege pcccavcrunt, per Legem judicabuntur;
illis

perba cnim vanitatis toi/uenlcs illiciunt inconcupiscentiis

earnis impudiciti;veos qui

paululum cl]ugerunt,in
promillenlcs,cum ipsi

errore conversati, liberlatem

illis

servisint corruptionis.A quo enimquisdevictus esl,huic
et

quam
:

de

servus addictus

est.

Si

enim refugientes coinquinatioel conservatoris

qui sineLege peccantcs sineLegc peribunt nec pro pcena transitoria hoc loco dictum judicium, sed

nes

mundi

in

agnilionem Domininostri

Jesu Chrisii, his rursus implexi superantur, facta sunt
illis
illis

pro ca qua etiam non credentes judicabuntur. 44, Nam qui hac utuntur scntentia ad promitten-

posteriora deteriora prioribus. Melius

enim

erat

non cognoscere viam
reflecti

justitix,

quam

cognoscenles

dam salutem

per ignem, illis qui etiam crsdentca pessime vivunt, uteis dicant, Quisine Legc peccave-

retrorsum
git

a tradito sibi sancto mandato. Conti-

; qui autemin Lege peccaveLegem judicabuntur, tanquam dictum sit, non peribunt, sed per ignem salvi erunt nec illud attenderepotuerunt, hoc Apostolum de illis qui sine Lege et illis qui in Lege peccaverunt dixisse, cum de Gentibus et de Judaeis ageret ut non tantum Gentibus, sed utrisque gratiam Christi, qua liberentur, necessariam demonstraret quod tota 2 ipsa

runt, sine Lege peribunt
runt, per

enim illisres vcri proverbii,Canis reversus ad suum vomitum, ct sus lota in volutabris cxni. Quid adhuc promittitur contraistam manifestissimam veritatem
conditiomelior iis'quicognoverunt viamjustitiae,hoc
est,

;

Dominum Christum, et

perdite vivunt,

quam

si

'

;

omnino noncognovissent;cum apertissimedicatur, Melius erat illis non cognoscere viam justitix, quam
cognoscentes retrorsum reflecti a
tr

adito sibi sancto

:

manda/o

?

Epistola ad

Romanos

evidenter ostendit.

Jam

ergo

CAPUT XXV.

— kb.Sanctum mandatum quid,idque
non promit-

etiam Judaeis in lege peccantibus, de quibus diclum est, per Legem judicabuntur, non eos liberante gratia
Christi, promittant, si placet, per

cognoseentes ac transgredientes qux pamamaneat. Pama
transitoria baptizatis scelerate viventibus

se ipsos veniant 3 , qui eos gravissimo infidelitatis crimine obstrictoa esse dicunt utquid transferunt ad infideles et fide:

quoniam de his dictum est, Quod si non faciunt, ne contra

ignem salutem per Legem judicabuntur

;

Neque enim illud hoc lcco intelligendum est sanctum mandatum, quo pro3ceptum est ut in Deum credamus quanquam eoipso totum continetur, si eam intelligamus fidem credentium,quae per
tenda.
;

diiectionem operatur
ceret

:

sed aperte expressit quid diest

les in eo

quod ad fidem

Christi attinet, illud

quod
Lege

sanctum mandatumjd est.quo praeceptum
:

dictum
tur, ut

est de iis qui sine

Lege

et iis qui

in

ut abhujusmundicoinquinationibusrecedentescasta

peccaverunt,

cum de Judaeiset de Gentibus ageread Christi gratiam utrique invitarentur ?

conversatione vivamus. Sic enim ait

Si

cnim

re-

fugientes coinquinationes

mundi in agnilionem Domini
posteriora deteriora priori-

Libertas fidei non sit fulelibus vclamen malitise. Neque enim dictum est, Qui sine fide peccaverunt, sine fide peribunt qui autem in
;

CAPUT XXIV.

nostri

et

conservatoris Jesu Christi, his rursus implexi
illis

superantur, facta sunt
bus.

Non

ait,

refugientes ignorantiam Dei, aut refu;

lide

peccaverunt, per fidem judicabuntur
est, et, in

:

sed, sine
il-

gientes infidelitatem saeculi, vel tale aliquid
coinquinationes mundi, in quibus est utique

sed,

Lcoe dictum

Lege; ut satis appareret

omnis

lam causam tangi, quae inter Gentes et Judaeos agebatur, non quae inter bonos malosque Christianos.
45.

immunditia flagitiorum.
plenos adulterii

Nam

de his superius lopeccati

quens, dixit, Coepulantes vobiscum, oculas habentes
et indesinentis
(II

Petr. n,
:

Quanquam

si illo

loco

legem pro

fide accipi

13-22). Ideo etiam fontes siccos eos appellat

fontes

volunt,

quod nimis importunum et absurdum est, etiam hinc apertissimam possuntlegere sententiam
apostoli Petri,qui

videlbet, quod

cum

loqueretur de

lis

qui in occa-

agnitionem Domini Christi; siccos autem,quia non congruenter vivunt. De talibus quippe etiam Judas apostolus loquens./t
acceperint
sunt, inquit, qui in dilectionibus vestris maculati coe-

sionemcarnisacceperant.etinvelamentum malitiae, quod scriptum est,nosad novum Testamentum pertinentes, non ancitise filios esse,sed liberx, qua libertate Christusnos liberavit (Galat. iv, 31) et putaverant hoc esse libere vivere, ut tanquam de tnnta
;

pulantur, sine timore semetipsos pascentes, nubes sine

aqua (Judge
lerii
;

i,

12)

;

et caetera.

Quod enim Petrus
vestris

ait,

Coepulantes vobiscum, oculos habentes plenos adul-

redemptione securi.quidquid
trarentur, non intuentes

liberet liceresibi arbiest, Vos in

quod dictum

Ubertatem vocati estis, fratres; tantum ne libertatem in
Xounulli codices, dilectionem. % Sic Mss. At editi, totum. s Editi onii8sa particula, ne, habent, contra se ipsos veniunt. Emendantur a Mss.
'

maculati coepidantur. Mixti suntenim bonis inepulis Sacramentorum etdilectionibusplebium. Et quod Petrus ait, Fontes sicci ; hoc Judas, Nubes sine aqua ; hoc

hoc Judas, In diltctionibus

Jacobus, Fides mortua (Jacobi n, 20). 47. Nonitaque promittatur poenaignis transitoria
turpiter scelerateque viventibus,
1

In excusis, quasi. Verius in

qua viam justitiae Mss., quam si.

:

227

DE FIDE ET OPERIBUS,

S.

AUGUSTINI LIBER UNUS.
non dicam apud
nisi essent

228

cognoverunt, quibus melius erat non cognoscere,
sicutveracissimaScriptura testatur.De talibus quippe etiam Dominus ait, El erunt novissima illius hominis pejora

alios jactare, sed

apud

se

ipsum
:

putare audeat se in hac vita esse sine peccato

quaedam
et

ita gravia,ut

quam

erant prima (Matth. xn, 45)
suae

;

quo-

catione plectenda sint,
gregatis vobis

sed etiam excommuninon diceret Apostolus, Contradere ejustnodi satana in
sit in die
:

niam purgationis

tum non

recipiens, fecit in se

habitatorem Spiritum sancimmundum spiritum

meo spiritu
5).

interitum carnis, ut spiritus salvus
Jesu
(I

multipliciorem redire. Nisi forte ideo sunt isti, de quibus agitur, meliores habendi, quia non redie-

Cor. v, 4,

Unde ctiam
et

dicit

Domini Ne lugeam
gesse-

multos, qui ante peccaverunt, et non egerunt pozniten-

runt ad immunditiam adulteriorum, sed ab ea non recesserunt nec purgali se rursus inquinaverunt,
;

tiam super immunditiam
runt
(II

fornicationem

quam

Cor. xn, 21). Item nisi essent

quaedam non

sed purgari recusaverunt. Neque enim, ut relevata
conscientia intrent ad Baptismum, dignantur saltem vomere pristinas immunditias, quas canum more iterum sorbeant; sed in lavacri ipsius sanc-

ea humilitate poenitentiae sananda, qualis in Ecclesia

datur

eis

qui proprie pcenitentes vocantur, sed qui-

busdam correptionum medicamentis, non diceret ipse Dominus Corripe eum inter te et ipsum solum
:

;

crudo pectore indigestam nequitiam tenere conteniiunt nec occultant eam pollicitationevel ficta,sedimpudentia professionis eructitate pertinaciter
:

et

tant

:

nec exeuntes de Sodomis more uxoris Loth,

tuum (Malth. xviii, 15). Postremo nisi essent quaedam sine quibus haec vita non agitur, non quotidianam medelam poneret in oratione quam docuit, ut dicamus
si te

audierit,

lucratus es fr.itrem

:

in praeterita iterum attendunt (Gen. xix,26),sed

om-

Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimiltimus
debitoribus nostris

nino deSodomisdedignantur exire;imoad Christum

cum Sodomis conantur intrare.Paulus
cit,

apostolus diet

CAPUT
satis,

XXVII.

— 49. Epilogus prxdictorum. Jam

\ld. vi, 12).

Qui prius fui blasphemus
(I

et

persecutor

injurio-

quantum
:

arbitror, de tota illa opinione quid

sus;sed misericordiam consecutus sum,quia ignorans
feciin incredulitate
7Ym.i,13): et istisdicitur,Tunc

runt

potiusmisericordiam consequemini,si scientesmale
vixeritis in ipsa fide.

mihi videretur exposui, ubi tres quaestiones moveunam de permixtione in Ecclesia bonorum et malorum,tanquam tritici et zizaniorum ubi caven:

pene infinitumomniatestimoniaScripturarumvellecolIigere, quibusapparetnon solum essemitiorem causameorum qui scientes,quam qui nescientesvitam nequissimam et iniquissimam ducunt, verum etiam hoc proinde ista suffecerint. ipso csse graviorem CAPUT XXVI. 48. Baptismo nisi vita respondeat,
est, et
:

Nimis longum

putemus esse propositas istas similitudines, vel hanc, vel de immundis in arca animalibus, vel quaecumque alia idem significant. ut dormiat Ecclesiae disciplina, de qua in figura illius mulieris dictum est, Severx sunt conversationes domus ejus (Prov. n, 18, sec. LXX) sed ut non eo usque
est,ne ideo
;

dum

progrediatur dementiae potius temeritas,
ritas diligentiae, ut

quam

seve-

non obtinebitur
neris triplici

regnum

ccelorum. Peccatatriplicisge-

remedio sananda. Caveamus ergo di-

quasi bonos a malis per nefaria schismata separare praesumat. Neque enim per has
similitudines et praenuntiationes consilium desidiee

Domini Dei nostri non facere homines male securos, dicentes eis quod si fuerint in Christo baptizati, quomodolibet in ea fide vixerint,
ligenter in adjutorio

datum
bent
;

est bonis,

qua negligant quod prohibere de-

sed patientiae, qua perferant salva doctrina
est introisse

eos ad salutom seternam esse venturos

:

ne sic facia-

mus

Christianos,

quomodo

Judaei proselytos,quibus

Dominus ait, Vx vobis, Scribx et Pharisxi, qui cirmare et terram, facere unum proselytum; cum autem feceritis,facitis eurn filium gehcnnasduplo quam vos estis (Matth. xxiii, 15). Sed potius sanam doctrinam Dei magistri in utroque teneamus ut sancto Baptismo consona sit vita christiana, nec cuiquam
cumitis
;

quod emendare non valent. Nec quia scriad Noe in arcam etiam immunda animalia (Gen. vn, 2), ideo propositi vetare non debent, si qui immundissimi ad Baptismum velint intrare saltantes,quod estcerte mitiusquam moechantes: sed perhanc figuram rei gestae praenuntiatum
veritatis

ptum

est

homini,si utrumlibet defuerit,vitapromittaturaeterdixit, Nisi quis renatus fucrit ex aqua et non intrabit in regnum ccelorum (Joan. m, ipse etiam dixit, Nisi abundaverit justitia restra 5) super Scribarum et Pharisxorum, non inlidbitis in rc-

immundos inEcclesia futuros propter tolerantiae rationem non propterdoctrinae corruptionem,vel disciplinae dissolutionem.Non enim quaecumque libuit
;

na. Qui

enim

intraverunt

immunda

animalia arcae compagecoD-

Spiritu
:

',

fracta, sed ea integra per

unum

atque idem ostium,

gnum
Scribx

coetorum (Matlh.
et

v, 20). De illis quippe ait Pharisxi super cathedram Moysi sedent
;

:

quse dicunt facite

qu& autem
(Id.

(aciunt, facere nolitc

:

dicunt enim et non faciunt

xxm,2,
:

tiaeorum tram esse

non facere voluit abundantem super illorum, dicere et facere;'quae si non fuerit,non intrabiiurinregnum ccelorum. Non quia quisquam ita debet extolli, ut,
est, dicere et
'

Ergo justiac perhoc nos3).

quod artifex fecerat. Altera qusestio est, in qua eis visum est fidem solam baptizandis esse tradendam, posteaverojambaptizatosdocendosessedemoribus. Sed satis demonstratum est, nisi fallor, tunc magis pertinere ad curam speculatoris,cum omnesqui lidelium competuntSacramentum,omnia quasdicuntur intentius et sollicitius audiunt, non tacere de pcena quam male viventibus Dominus comminatur ne in ipso Baptismo rei sint gravissitnorum criminum, quo veniuntut remittatur^reatus omnium peccato; •

Veteres

libri.

ex Spiritu sancto

:

omisso, aqua

et.

Plures Mss., remittantur.

:

229

ADMONITIO

IN

SUBSEQUENTEM LIBRUM.
eam
Non
sc

230

rum. Tertia questioest poriculosisima, qua parum considerata, et non secundum divinum eloquium
pertractata, tota illa opinio mihi videtur exorta, in

mortuam, quae sine operihus salvare non potest,ad
quisque pcrvenire posse arbitretur,sed per
ilhim (idom gratifc, qua» pcr dilectioncm operatur.

qua promittitur scolcstissimc lurpissimeque viventimodo viverc perseverent.et tantummodocrcdant in Ghristum,ejusque Sacramenta percipiant,eos ad salutem vitamque aiternam esse venturos contra apertissimam Domini sententiam, qui
hus, ctiamsi eo

itaque culpenturdispensatoresfideles.non sua

negligcntia vel pigritia, sed

quorumdam

potius

contuinacia,

qui

accipere, et adulterinam

pecuniam dominicam recusant suam cogunt servos dominolunt saltem tales esse mali,

nicos erogare,

dum

desideranti vitam acternam respondit, Si vis venire
acl

quales sanctus Cyprianus
tes

commemorat

(Serm. de

vitam, serva

mandat a

;

et

commemoravit

quae

Lapsis), sa^culo verbis solis et non factis renuntian;

mandata (Maltk.

xix, 17-19), ubi ea scilicet peccata

vitantur,quibus nescio

quomodo
satis,

salus aeterna pro-

volunt,

quando nec verbis renuntiarc diaboli operibus cum se in adulterio permansuros voce

mittitur propter fidem sine operibus
his tribus quacstionibus

mortuam. De quantum existimo,

apertissima profitentur. Si quid ab eis dici solet,

disputavi

:

demonstraviquc

sic tolerandos in Eccle-

sia malos, ut non negligatur ecclesiastica discipli-

na

;

sic

catechizandos eos qui

Baptismum
;

petunt,

quod forte disputando non attigi, tale esse arbilratus sum, cui mea responsio necessaria non fuisset sive quod ad rem de qua agitur, non pertineret,sive quod tam leve esset, ut a quolibet rcdargui facilime posset
l
.

ut non solum audiant atque suscipiant quid credesic promitti re, verum qualiter, vivere debeant
fidelibus vitam ajternam, ut non etiam per fidem

i

In veteribus

libris,

additur,

Deo

yratias.

ADMONITIO
IN

SUBSEQUENTEM LIBHUM.

Enchiridion ad Laurentium inter postremas suas lucubrationes recensuit Augustinus in libro Retractationum secundo, postque sex contra Julianum libros, qui ad annum circiter 421 pertinent, collocavit. Hunc certe Hbrum labente anno 420 nondum perfecerat. Nam Hieronymum qui anno eodem 420, juxta Prosperum, pridie calendas octobris obiit, jam morte functum laudabat cap. 87, in haec verba Sanctx
:

memorise Hieronijmus presbyter scriptum

reliquit.

Laurentius
tio

pftreo, cui scriptus liber, frater Dulcitii appellatur in libro
;

qu;cst. 1, n. 10

quia propinquitate

et

de ooto Dulcitii Quaestionibus, cognatione.uti arbitramur,naturali, non christiana tantum Dulci-

conjunctus
dicit.

erat.

Yirum ab

eruditijne et a piis egregie

nihilo secernit Augustinus, qui et Operis initio filium

commendat, sed ad laicorum lidelium grege ipsum vocat, et in fine eum sibi in Christi membris

dilectum

Neque Laurentii

dignitas explorata est et probata satis ex vulgato libri titulo. Quippe co-

: qui vero Ad Laurenlium. primicerium addunt, secum invicem haud omnino consentientes. Carcassonensis praefert, Ad Laurentium primicerium notariorum urbis Romx. Unus e Vaticanis in fronte Operis, Ad Laurentium primicerium Romanx Ecclesiae ; et ad calcem habet, Ad Laurentiumprimicerium Ecclesix urbis Romanx. Cisterciensis et alii quidam Mss. ad Laurentium primicerium : Regius, etc, ad Laurentium, nihilque supra quomodo etiam editiones Amerbachii et Erasmi. At Lovaniensium editio addidit primicerium urbis Romx. In vetere libro Compendiensi legitur, Ad Laurentium notarium urbis RomiB. In altero e Colbertinis. Ad Laurentium diaconum.

dices nostri anliquiorcs habent tantum, Incipit Enchiridion

aliquanto recentiores sunt, atque

isti

;

Tametsi vero liber recte appelletur Enchiridion ipsius concessu Augustini in cap. 122, quia scilicet Enchiopusculum mole exiguum de ejus manibus non recessurum ibidem tamcn Augustinus, itemque in Retracfationibus, in libro de octo Dulcitii Quaestionibus,et in Epistola231,ad Darium constanter vocat librum de Fide, Spe et Charitate nec aliter Possidius Indic. cap. 6. Ab haec enim tria commodum visum est S. Doctori revocare Laurentii quaestiones omnes, qui sapientiae studio incensus, ac nostrae, quam profitebatur, amore religionis, volebat in primis certum propriumque fidei catholicae fundamentum,totius christiana? doctrinae summam,et universim quidquid orthodoxa lide ac religione a primo ad ultimum teneretur, ab Augustino accipere, eoque magistro institui et muniri contra diversas haereses ea tempestate grassantes. Prima quidem ct quam maxima Hbri parte Augustinus qus credenda sint docet, servato Symboli ordine, ac varias haereses Manichaeorum, Appollinaristarum, Priscillianistarum, Arianorum, praecipueque Pelagianorum, tacito earum nomine, passim refellit. Secundam partem, de iis quae ad Spem pertinent, in dominicae orationis expositione quam brevissima impendit. Tertiam po3tremo, nec eam prolixam, ad.
ridion postulaverat Laurentius, id est,
:

;

jungit de Charitate.

;

231

ENCHIRIDION, SIVE DE FIDE, SPE ET CHARITATE,
in scriptis codicibus capitulationes et sectiones

S.

AUGUSTINI

232

Opus

triginta quatuor, aut

centum

viginti sex, vel, ut

in

non easdem sortitum est. In quibusdam centum editis, centum viginti duas in aliis septuaginta et
;

unam

in nonnullis quinquaginta quatuor, aut rariores habet,

et in

quibusdam
I,

nullas.

In Enchiridion vide lib. 2, cap. 63, Retractationum, tom. psi etiam librum, usque ad verba, Tua eruditione delecter.

col.

655, a verbis, Scri-

M.

S.

AURELII AUGUSTINI
HIPPONENSIS EPISCOPI
SIVE

ENCHIRIDION AD LAUKENTIUIH
DE FIDE, SPE ET CHAPJTATE
LIBER UNUS W,

CAPUT PRIMUM.
optat Laurentio. Dici

— l.Sapientix verx donum exnon
potest,

pressus est,

cum quid

esset

homini sapientia dicere-

dilectissimse

fili

tur. Quaerisne aliquid dici brevius, qui petis a

me ut

Laurenti,

quantum tua

eruditione delecter,
:

quam?

breviter raa?na dicantur

que

te cupiam esse sapientem mero de quibus dicitur,Ufei sapiens? ubiscriba

non ex eorum nuubi

se dcsideras breviter aperiri,atque in
ligi

An hoc ipsum tibi fortassermonem colbrevem, quonam modo sit colendus Deus ?
?

eonguisitor hujus sxculi? Nonne stultam fecit Deus sapientiamhujus mundt (I Cor. 1,20)? sed ex eorum de quibus scriptum estjlultitudo sapienhumsamtas etquales vult Aposesl orbisterrarum(Sap. vi,26)
;

GApUT
.

m _ ^^ ^. ^^
_

rf

^,^
.

u[z

g

ondcro>

^
ve|]es
.

tolus

fieri,

quibus

quidem
ita

esse in

autem vos saptentes bono, simplices autem in malo (Rom.
dicit, Volo

^ ^.^

^^ ^
fide;

colendum Deum, breviughocdictum esse m
charita te
lica _

^

xvi, 17). [Sicut

autem nemo a se ipso esse potest

a se ipso sapiens esse potest, sed ab illustrante, de quo scnptum est, Omms sapien-

etiam
Deo

nemo
'

tia a

cst
II.

[Eccli.

i,

^^ ^ ^^ M ^^ ^^ ^ ^ ^^ ^ ^^ ^ ^ ^ ^ ^ ^^ ^ ^^.
ad gingu]a
pertineant

^ .^
_

titurusea tibi breviter
„ id

quid cre .

qQ[A sperandum> q

amandum
,

QuQd cum

.^

ndo

.

gti

,

cujug e

um

j
gi

CAPUT
Job
:

1)J.

Sapientia hominis, pietas.
pietas est.

Homims

_

autem non

est

CO mmemorante

me

recolas.

autem sapientia

Habeshoc

in

Hbro sancti

CAPUT
me
fieri,

IV.

Quxstiones Laurentii. Responsio-

nam

ibi

legitur,quod ipsa Sapientia dixerit ho-

nes Auguslini.

mini, Ecce pietas est sapientia {Job. xxvm, 28). Si autem qurcras quam dixerit eoloco pietatem,distinctius in gr.eco reperis ftioziov.av, qui e3t Dei cultus. Dicitur enim grsece pietas et aliter.id esUucriSj-.aquo

nomine

significatur

bonus oultus, quamvis

et

hoc
exPP.

praccipue referatur

adcolendum Deum,Sed

nihil est

Vis enim tibi, ut scnbis, librum a qucm Enchiridion (ut dicun/) habeas, et de tuis manibus non recedat : contuiens postulata, id est, quid sequendum ma.vime, quid propter diversas principaliter Iuereses sit fugicndum ; in quantum ratio pro religione contendat, vel quid in ralione, cum fi.de s 8 quid prinnun.quid ultimum sit sola, non conveniat
;

commodius

illo

nomine.quo evidenterDei cultus

teneatur,qux tolius definitionis
BENEDICTOnUM.

swnma

sit

;

quod ccr-

ADMONITIO

nimiruui ad EncbiridioD seu librum de Fide, Spe et Charitate recognovimus ad veteres codices triginta sex bibliothec* quatuor, ad Parisienses vigiuti duos, ad Ms. V. C. Antonii Faure, doctoris theoloRomanos Vatican» gi Facultntis 1'arisiensis, et ad alios iufra recensitos col. 275, nota 3. Item ad lectioues variantes duorum Belgicorum a Lovaniensibus vulgatas et demum ad editiones Am. E. Lov. Dan. et Arn., id est Joannis Amerbachii, Desiderii Erasmi, theologorum Lovanensium, Lamberti DaoaM et Aotonii Arnaldi.
; :

Comparavimus prxterea
i

eas

omnes cditioncs

initio Retr. et Gonfess.
'

t.

1,

memoratas. M.
ac plares Mss.
et rele-

Hac

seutentia, quae uucis continetur, carent veteres

Ita Lov. et

Aru. At Am. Er. et Dan

codices Mss. (a) Scriptus anno 421, aut paulo post.

quxrcnda.
s

Am.

Er.

Dau. ct tres Mss., ut eam revo/vas
in religione

gas.
3

Vetus codex Gerinanensis,

cum

fides sit,

:

:

£33

LIHER UNUS.
fendatur, operosioris

234

tum propriumque fidei cnlholicx fundamentum. Haec omnia quae requiris procul dubio scies, diligentcr
sciendo quid credi,quid sperari debeat,quid amari.

uberiorisque doctrina; est • quac ut habeatur, non brevi cnchiridio manus debct impleri, sed grandi studio pcctus acccndi.

enim maxime.imo vero sola in religione sequenda sunt.His qui contradicit,aut omnino a Christi nomine alienusest, aut ha-rcticus.Haec sunt deHaec
'

CAPUT

VII.

— Symbolum el oratio dominica comel
1

plcctuntur fidem, spem

fendenda ratione, vel ! a sensibus corporis inchoata, vel ab intelligentia mcntis inventa. Quae autem nec corporeo sensu experti sumus,nec menteassequi valuimus aut valemus.eis sine ulla dubitatione

charitatem.Nam ecce tibi est Symbolum et dominica oratio; quid brevius auditur aut lcgitur? quid facilius nemorioa commendatur? Quia enim de peccato, gravi rniseria premebatur genus
Et erit;

humanum,

et divina

indigebat miscri-

cordia, gratiae Dei

credenda sunt teslibus, a quibus ea quae divina vocari jam meruit,Scriptura confecta est quieasive
:

tempus propheta prasdicens ait, omnis qui invocaverit nomen Domini, salvus
propter hoc oratio*. Sed Apostolus

erit (Joel n, 32):

per corpus, sive per animum, divinitus adjuti, vel videre, vel etiam praevidere potuerunt.

cum

CAPUT

V.

Responsio ad

q.

3

et

ad

q. 4.

Cum

autem inilio imbuta mens

fidei quae

per

dilectionem operatur,

fuerit, tendit

bene vivendo etiam ad

speciem pervenire, ubi est sanctis et perfectis cordibus nota ineffabilis pulchritudo,cujus plena visio
est
ris,

ad ipsam gratiam commendandam hoc propheticum commemorasset testimonium, continuo subjecit, Quomodo autem invocabunt, in quem non crediderunt (Fiom. x, 14)? propter hoc Symbolum.In fides credit, spes et his duobus tria illa intuere charitas orant. Sed sine fide esse non possunt ac per hoc et fides orat. Propterea quippe dictum est,
:

;

summa

felicitas.

Hoc

est

nimirum quod requi:

Quomodo

invocabunt, in
VIII.

quid primum, quid ultimum teneatur

inchoari

CAPUT

— Generalis

quem non crediderunt
explicatio
fid-ei,

?

spei et

fide, periici

specie.Haec etiam totius definitionis est

chariiatU,et

summa. Certum vero propriumque fidei catbolicae fundamentum Christus est Fundamentum enim
:

earum nexus? Quid autem sperari potest quod non creditur ? Porro aliquid etiam quod non
speratur,credi potest.Quis

namque

fidelium pcenas

aliud, ait Apostolus,

nemo
est

polest ponere,

prxter id
(I

quod posilum
11).

est,

quod

Chrislus Jesus
est

Cor.

m,

impiorum ? nec sperat tamen, et quisquis eas imminere sibi credit ac fugaci motu animi
non
credit

Neque hoc ideo negandum

proprium fun-

exhorret, rectius timere dicitur

quam

sperare.Quae

damentum
Si

esse fidei catholicae, quia putari potest

duo quidam distinguens

3

ait

aliquibus haereticis hoc nobiscum esse

commune.
Liceat sperare timenti. (Lucanus, Pharsal.
lib. 2, v. 15.)

enim diligenter quae ad Christum pertinent cogitentur, nomine tenus invenitur Christus apud
quoslibet haareticos,qui se christianos vocari volunt;
re ipsa vero

Non autem ab
dictum est

alio poeta,

quamvis meliore, proprie

non

longum

est;

apud eos.Quod ostendere nimis quoniam commemorandae suntomnes
est
et

Hunc ego

si

haereses; sive quae fuerunt, sive quas sunt, sive quae

potui tantum sperare dolorem. (Virgil., JEneid. lib. 4, v. 419.)

potuerunt 3 e&se sub vocabulo christiano,
sit

quam

hoc verum per singulas quasque monstrandum.

Denique nonulli in arte grammatica verbihujus utunturexemploadostendendamimpropriamdictio-

Qu33 disputatio

tam multorum

est

voluminum, ut
possit

nem,

etiam infinita videatur. CAPUT VI. Quod mole exiguum

manucon-

Sperare dixit pro timere. Est itaque fides et malarum rerum, et bonarum: quia et bona creduntur, et mala ethoc fide bona,non mala. Est
et aiunt,
;

lineri.

non quod armaria Ut igitur ad illa tria redeamus, per possit onerare. quae diximus colendum Deum, fidem, spem, charitatem facile est ut dicatur quid credendum, quid sperandum.quid amandum sit; sed quemadmodum
est,
, ;

Tu autem Enchiridion quod manu possit astringi

a nobis postulas, id
4

etiam fides

rerum, et praesentium, etfuturarum. Credimus enim Ghristum mortuum; quod jam praeteriit credimus sedere ad dexteram
et praeteritarum
;

Patris;

quod nunc est: credimus venturum ad judicandum 4 quod futurum est.Item fides et suarum rerum est,et alienarum^Nam et se quisque credit ali;

adversus eorum qui diversa sentiunt calumniasdesola,

quandoesseccepisse,necfuisseutiquesempiternuni;
et

alios,atque alia 5

:

nec solum de

aliis
6
,

hominibus

non veniat. Melius Colbertinus,z'?j rntionem, cum fides sit sola, non veniat. Cui lectioni favent Regius.Carnuteusis,Geuimeticensis et alii duo Mss. habentes.zw ratione, cutn fides sit sota, non iwizaf.Compeadiensis vero pro,non veniat; habet,zm;em'ar\Alter Colbertinus et unus
e Vaticanis ferunt,zn rattone

multa,quae ad religionem pertinent
1

verum etiam
ecce etibi.

Aliquot Mss.,
Editi,

Nam

ecce

ibi.Qmd&m.Nnm

*

dominica oratio. Abest, dominica. a plerisque

cum

fides sit sola,conveniat.

Antonius Arnaldus restituendum censuit.m ratione,cum fides, si sit sota,non conveniat. Audacior Lamb. Daoaeus absque auctontate restituit,zrc ratione cu/n fide non conveniat
1
;

rejectis verbis, sit sola.

*

8

Am. Er. et Dan., sota religione ; omisso, in. Am. Er. Dan. et quatuor Mss., quse vel. Sic Dan. et plerique Mss. At Am. Er. Lov. et

Arn.,

poterunt.

nu

Editi, quod manibus possit astringi.kl Mss., quod mapossit astringi.Et ex his plures loco, astVm^z, habent, teneri ; et quidam, portari.
4

Mss. ' In e&cusis, Lucanus distingueni.Non nominatur Lucanus iu Mss., sed ejus nominis loco habetur, quidam. 4 Editi. post, venturum ad judicandum, addunt, vivos et mortuos. 6 Editi, et alia atque alia. At Mbb., et alios (supple, homines), atque alia (scilicet rerum genera esse cccpisse, nec fuisse sempiterna.) 4 Istud, qux ad religionem pertinent, reperitur in omnibus libris scriptis et excusis. Glosscma esse volebat Lamb. Daua;u3,qui hunc et alios quamplures locos animo vexavit minime aequo et liberali.

PATROL. XL.

8

235

ENCHIRIDION, SIVE DE FID& SPE ET CHARITATE,
stiano

S.

AUGUSTINI
sive

236
ccelestium

de angelis credimns.Spes autem non niti honarum reruin est,nec nisi futurarum,et ad eum pertinentium qui earum spem gerere perhibetur.Quae cum
ita sint,

rerum creatarum causam,

sive terrestrium, sive visibilium sive invisibilium,

propter has causas distinguenda

erit fides

non nisi bonitatem credere Creatoris, qui est Deus unus et verus; nullamo^ue esse naturam quae non
aut ipse
sit,

ab spe^sicut vocabulo,ita et rationabili differentia. Nam qucd attinet ad non videre.sive quae creduntur,
sive qu.e sperantur, fidei speique

aut ab ipso:

eumque

esse Trinitatem,

commune

est. In

Patrem scilicet,et Filium a Patre genitum, et Spiritum sanctum ab eodem Patre procedentem', sed

Epistola quippe ad Hebraeos.qua teste usi sunt illustres catholicae Regulae
2

defensores,fides esse dicta
(Hebr, xi, 1).

est Conviclio rerum

qux non videntur

unum eumdemque Spiritum Patris et Filii. CAPUT X. — Contra Manichxorum hasresim de origine mali.Ab hac summe 2 et aequaliter et immutabiliter

Quamvis quando se quisque nan, verbis, non testibus, non denique ullis argunientis,6ed praesentium rerum evidentiee credidisse, hoc est, fidem accomr modasse dicit,non
ita

bona Trinitate creata sunt omnia,
:

et

nec

summe, nec

eequaliter.nec immutabiliter bona, sed

videtur absurdus ,ut recte re;

3

tamen bona etiam singula simul vero universa valde bona (Gen. i, 31) quia ex omnibus consi3tit
;

prehendatur in verbo, eique dicatur, Vidisti ergo non credidisti: unde putari potest non esse consequens ut non videatur res quaecumque creditur.Sed melius hanc appnllamus fidem,quam divina eloquia docuerunt.earum scilicet rerum quae non videntur. De spe quoque ait Apostolus Spes quae videlur,non
:

universitatis admirabilis pulchriludo.
sinat Deus. Malum qua etiam illud quod malum dicitur, bene ordinatum et loco suo positum, eminentius commendat bona,ut magis placeant et laudabiliora sint dum comparantur malis. Neque enim Deus omnipotens, quod etiam infideles fatentur, rerum cui summa potestas (Virgil.,dEneid. lib. 10, v. 100), cum summe bonus sit, ullo
XI.
esse

CAPUT

Mala cur

nihil uliud nisi privatio boni.ln

quod enim videt quis, quid speratJ Si atttem quod non videmus speramys, per patientiam exspectamus {liom. vin, 24, 25). Cum ergo bona qobis futura
est spes:

esse creduntur, nihil aliud

quam sperantur.Jam

de

modo
si

sineret mali aliquid esse in operibus suis,ni-

amore quid dicam, sine quo fides nihil prodest ? Spes vero esse sine amore non potest. Denique, ut ait apostolus Jaoobus. Et dxmones credunt, et con?
tremiscunt
(Jacobi n, 19)
:

faceret et de

usque adeo esset omnipotens et bonus, ut bene malo 3 .Quid est antem aliud quod madicitur, nisi privatio

lum

boni?

Nam

sicut corpori-

nec tarnen

sperant vel

bus animalium

amant; sed potius quod speramus et amamus credendo venturum esse formidant. Propter quod apostolus Paulus fidem quae per dilectionem operatur,
approbat atque commendat (Galat. v,6),quae utique sine spe non potest esse.Proinde nec amor sine spe
est

CAPUT
quisitione

nec sine amore spes, nec utrumque sine fide, 3. Quid credendum, servato Symboli IX.

morbis et vulneribus affici, quam sanitate privari (neque enim id agitur, cum adhibetur curatio,ul mala ista quce inerant,id est, morbi ac vulnera recedant hinc, et alibi sint; sed utique ut non sint. Non enim ulla substantia, sed carnis substanliee vitium est vulnus aut morbus cum caro sit ipsa substantia,profecto aliquod
nihil est aliud
:

bonum 4

cui accidunt

ista

mala, id est privationes
;

ordine,deinceps explicatur. Nori opus cssc curiosa in-

ejus honi quod

dicitur sanitas)

ita et

animorum

rerum nutiwalium.Christiano sufficeresicredata summe bona Trinitate omnia creata essc, eaque bn>iftj.Cum ergo quaeritur quid credendum sit quod ad religionem pertineat, non rerum natura ita rimanda est, quemadmodum ab eis quos physicos Graeci vocant: nec metuendum estyie aliquid de vi et numero elementorum, de motu atque ordine et defectibus siderum, de figura cceli, de generibuset naturis animalium, fruticum, lapidum,fontium,fluminurn,monti'jm, de spatiis locorum et temporum, designisimminentiumtempestatum,etaliasexeenta de iis rebusquas illi vel invenerunt vel invenisse se
cxistimant.christianus ignoret; quia nec ipsi omnia, repererunt tanto exccllenles ingenio,(lagrantes studio,abundantes otio,et quajdam hnniana coujectura

quaeoumque sunt vitia,naturalium sunt privationes bonorum quae cum sanantur, non aliquo transfe:

runtur

:

sed
XII.

ea queB ibi

erant,

nusquam

erunt,

quando

in illa sanitate

non erunt.
bo)hV, sed quia

CaPUT

—4. Creaturx omnes

non summe bonse, ideo corruptibiles. Naturae igitur

omnes, quoniam naturarum prorsus omnium Gonditor summe bonus est,bonae sunt: sed quia non si-

cutearum Conditor summe atque incommutabiliter bon« sunt,ideo in eis et minui bonum et augeri po-

bonum 5 minui malum est; quamvis, quantumcumque minuatur, remaneat aliquid necesse est
test.

Sed

isi adhuc natura est) unde natura sit.Neque enini.si qualiscumque et quantulacumque natura est, consumi bonum quoo natura ost, nisi et ipsa consu-

investigantes,quaedamverohistoricaexperientiaper8crutantes, et in eis quae
se inveni^se gloriantur,

plura opinantes potius
1

quam

scientes.Satis est chri-

Plures Mss., distinguenda erat fides ab spe.

Quatuor Ms*. catholic.v fi<lei ac regulx. Apud Augustinum ltegula lidei solet dici Syniboluru.ut iufraiu cap.
8

56.

et Filio procedentem. Lov. et Aru. summa. Aptius editi alii et M98., summe. Et sic iu 1 Sent. d. 46, c. Est enim. 3 Apud Am .Er.i-t Lumb.Dau.additur uoc loco: De bono naturs eitiato i/>se Deus bene (ncit, refvrmando aut puntendo citi<ilu»i; ac per hoc ergo motum nec vitium erit, quia niliil cst cum evacuatur. ineptum glo9sema. * Editi, Lonum est. Yerbum, est, expunximus aucto1

'Duo cx Vaticauis Mss.,

Sic meliores Mss. Editi vero, absurdum. Hic apud Aui.Er.Lov.et Aru.additur, quemadmodum ab eisdem: quod glosBema non habent veteres libri.
3

ritate
8 *

manuscriptorum plurium

et

meliorum.
editi,

*

Vetustissimus liber Colbertinus. bono. Ita unus ex Vaticaui9. At Mss. alii et

quod.

1

237

UBER
:

UNUS.
pal,

238
est

matur, poteqt, Mcritoquippe natura incorrupta laudalur porra si et inoorruptibiljs sit, quas corrumpi omnino non po»ait, multo ost procul dubio laudabilior.

quod

homo

:

ct vitium liuminis

laudal,quod

Cum

vero corrumpitur, ideo

malum
privat

est cjus
;

bono nain nocet autem adisi nullo bono privat, non nocet mitigiturbonuni '.Quamdiuitaquonaturacorrumpitur, inest ei bonum quo privetur an per hoc si natura) aliquid remanebit quodjamcorrumpi nequeat,
corruptio, quia
:
; :

eam qualicumque

est iniquitas. Omnis itaquc natura, '•liainsi vitiosa in quanlum est, in quantum natura. est, bona est vitiosa cst, mala est. Ronum et mulum, licet contruria, GAPl T .XIV. simul ih cailem rp esse possc. Ex bonis malu,ct in bo;

nis.

Quaproptcr

in eis

contrariis quffi

mala

et

bona

vocantur,illadialecticoruin reguladelicit,quadicunt
nulli reiduosimul inessecontraria. Nullus enim aer simul est et tenebrosus et lucidus nullus cibus aut potus simul dulcis et amarus nullum corpus simul album.ibi et nigrum; nullum simul ubi deformo
:

prufecto natura

incorruptibilis erit, et

ad hoo tam

magnum bonum

corruptione perveniet-. Atsi cor-

:

rumpi nondesinet,nec bonum habereutique desinet quo eam possit privare corruptiu. Quaiu si penitus totamquc consumpserit, ideo nullum bonum inerit, quia natura nulla erit.Quocirca bonum consumcre corruptio non potest, nisi consumcndo naturam, Omnis ergo naturabonumest; magnum.sicorrumpi non potest parvum, si potest: negari tamen bonum esse, nisi stulte atque imperiteprorsus non potest,
;

1

1

1 i

Quae

si

corruptione consumitur, nec ipsa corruptio
,

remanebit,nulla ubi esse possit subsistente natura 3

CAPUT
sit.

XIII.

— Nullummaluin,nisi quQcl

Ac per hoc nullum est quod ciicitur nullum sit bonum. Sed bonum omni malo carens,intcgrum bonumest; cui verum inestmalum,vitiatum.
vei

bonum malum, si
ei

multisacpenein omnibus una re simulessenon possint. Gum autem bona et mala nullus ambigat esse contraria, non solum simul esse possunt, sed mala omnino sine bonis etnisi in bonis esse non possunt: quamvis bona sine malis possint. Potest enim homo vel angelusnonesseinjuFtus;injustusautemnonpotestessenisihomovelangelusietbonumquodhomo, boqum quod angelus malum quod injustus.Et ha^c duq contrariaitasimul sunt, ut si bonum non enset
ibi

etformosum.Et hoc

in

contrariis repcritur,ut in

1

;

viliosum

esse ullum,

bonum est, nec malum unquam potest ubi bonum est nulluro. Undc res mira
omnis nutura.inquantum natura
dici videatur,
est, nihil aliud

quo malum esset 2 prorsus nec malum esse potuisset quia non modo ubi consisteret, sed unde oriretur corruptio non haberet, nisi esset quod corrumperetur quod nisi bonum esset.neccorrumpein
,
:

;

conlicitur, ut quia
est,

bonum

tiosa natura

mala esse natura cjicitur, esse quod bonum est nec malumesse, nisi quodbonum est; quoniam omnis natura bonum est, nec res aliqua mala esset, si res ipsa quae mala est, natura non esset.Non igitur potest esse malum.nisi aliquod bonum. Quod cum dici videatur absurde, connexio tamen ratiocinationis hujus velutineYitabiliter nos compellil hocdicere.Et cavendum est.ne incidamu.8
:

cum yinisi malum

quoniam nihil est aliud corruptio, quam boni exterminatio. Ex bonis igitur mala orta sunt, et nisi in aiiquibus bonis non sunt nec erataliasunde oriretur;
:

retur ulla mali natura.

Nam

si

esset, in
;

quantum

natura esset,
bilis

profecto bonaesset
esset

et

natura

magnum

tura qorruptibilis

nullo

bonum, modo esset

aut incorruptiaut etiam nanisi aliquod
ei

bonum, quod bonum corrumpendo posset
re corruptiq,

noce-

CAPUT XY,

potest arhor bona,

Quomodo intelligendum illud, Non etc. Sed cum malaexbonis orta
Non
potest

in illam
iis

propheticam sententiam, ubi legitur

:

Yx

esse dicimus, non putetur hoc dominicffi sentcntia)
refragari,

qui dicunl quod

bonum

esl

malum,

et

quodmalum
lucem tene-

qua

dixit,

arbor bona fructus

est

bonum
;

;

qui dicunl tenebras lncem,

et

bras

qui dicunt dulce

v, 20).

amarum, etamarum dvtce (Isai. Et tamen Dominus ait: Mutus homo de malo
xii, 35). Quid.
;

malos facere. Non potest enim, sicut Veritas ait, colligiuva de spinis (Matth. vn, 18, 16), quia non potest nasci

uva de spinis

;

sed ex bona terra et vites

thesauro cordis sui profert mala (Nutlh.
est

autem malus homo,
?

nisi

mala natura quiahomo
aliquod bonuro est, quia

nasci posse yiderouset spinas. Et eodem modo tanquam arbor mala fructus bonos, id est, opera bona

natura est

Porro

si

homo

naturaest,quidestmalushoroo,nisiroalum

bonum

?

Tamencumduoistadiscernimus.invenimusnecideo

homo est, nec ideo bonum quia iniquus bonum quia homo, malum quia iniquus. Quisquisergo dicit, Malum est hominem esse aut

malum
;

quia

est

sed

noq potestfacerevoluntasmala:sedexbonahominis natura oriri vojuntas et bona potest et mala nec fuit prorsus unde primitusorireturvoluntasmala,nisiex angeli et hominis naturabona.QuodetipseDominus eodem loco, ubi de arbore et fructibus loquebatur,
;

;

apertissime ostendit
bonarn
et

:

Bonumest iniquumesse:
illam sententiam, Vie
iis

ipse inciditinpropheticam

fructum ejus

ait enim, Aut facite arborem bonum, aut facite arborem ma:

qui dicunt quod

bonum

est

mulum,et quod malum

est

bonum. Opus enim Dei cul-

Editi, nocet autetn adimendo bonum. Castigaqtur ex veteribus libria. 1 Am.Er. etLov., corruptio non perveniet. AliquotMss., incorruptione perveniet. \erius \ru. ,corruptione perveniet.
'

lam ct fructum ejusmatum (Id. xn, 33) satis admonens ex arbore quidem bona rnalos, aut ex mala bonos nasci fructus non posse ex ipsa tamen terra cui loquebatur, utramque arborem posse. CAPUT XVI. 5. lierum causas nosse an pertineat
;

*

Locus ex Mss. castigatus.

Nam

alias
:

Am.

Er. et Lov.

ubi nutla esse posnit, subnittente natura

male. Nec melius Danajus correxerat, addita negante particula sic, ubi nulla esse possit, non subsistente natura.

etiam mnlu. Abesl, etinm, n plerisrjue Mss. FP. BB. nou 1'erunt, malum, m tcxtu slmI in margiua vocem hauc supplendam adaotaut.Apuil Er.Lugd. Veu. Lov. in texlu ipso legitur, nosque eormn lcctionem secuti snimi?. M.
'

Editi, sed

2

;

;

!

239

ENCHIiilDION, SIVE D£ FJDE, SPE BT CllAIilTATE,

S.

AUGUSTINI

240

ad felicitatem. Quae
ronis
ille

cum

ita sint,

quando nobis Ma-

in
et

versus placet,

animo deforme atque indecens, quam pulchrum decorum esse sentimus, vel in loquendo, vel in
est,

Felix qui potuit

rerum cognoscere causas.
(Georg. lib.
2, v. 490.)

assentiendo, Est,
fecto et

ob hoc ipsum
ei

Non, non (Matth. v, 37), proest vita misera ista qua viut

non nobisvideaturad felicitatemconsequendam pertinere, si sciamus causas magnarum in mundocorporalium motionum, quae abditissimis naturae sinibus occuluntur

vimus, quod

nonnunquam,

non amittatur,
sit
:

error est necessarius. Absit ut

talis

illa vita,

ubi est animae nostrae ipsa veritas vita
fallit, fallitur

ubi

nemo

Unde tremor

terris, qua vi maria alta tumescant, Objicibus ruptis, rursusque in se ipsa residant.

nemo. Hic autem homines falluntatfalluntur; miserioresque sunt cum mentiendo que
fallunt,

quam cum mentientibus credendo

fallun-

(Ibid., vv. 479, 480.)

tur.

Usque adeo tamen

rationalis natura refugit fal-

et caetera hujusmodi sed bonarum et malarum rerum causas nosse debemus, etidhactenus,quatenus
:

sitatem, et
li

noilint etiam

quantum potest devitaterrorem, ut falquicumque amant fallere. Non enim

eas homini in hac vitaerroribusaerumnisqueplenissima,adeosdem erroresetoerumnasevadendasnosse conceditur. Ad illam quippe felicitatem tendendum est, ubi nulla quatiamur aerumna, nullo errore fallaraur. Namsicausaecorporaliummotionumnoscendae nobis essent, nullas magis itosse quam nostrae valetudinis deberemus.

sibi qui

mentitur videtur errare, sed aliu
contegit, si novit
fallitur,

m in

erro-

rem mittere credentem sibi.Etin eaquidem
errat

re

non

quam mendacio
sit
:

ipse quid

quod putat sibi suum non obesse mendacium; cum magis facienti
sed in

verum

hoc

quam

patienti obsit

omne peccatum.
Mendacium omneest peccatum,
dicit

Gum

vero eis ignoratis, medi-

CAPUT XVIII. —
dicit, sed potius

6.

cos quaerimus,quis non videat
et terrae

quodde
sit.

secretis coeli

sed aliud alio gravius.Non mentiri qui nesciensfalsum qui

nesciendum? Non omnis error noxius. Augustini error felixin bivio. Quamvis enim errorquanta possumus cura cavendussit,non solum in majoribus, verum etiam in minoribusrebus, nec nisi rerum ignorantia possiterrari non est tamen
latet,
sit

nos

quanta

patientia

GAPUT

XVII.

— Error quid

verum

Verum

hic

difficillima

et

quod putat falsum. latebrosissima gignitur

quaestio,

de qua jam grandem librum, cumrespon-

dendi necessitas nos urgeret,absolvimus: utrum ad officium hominis justi pertineat aliquando mentiri.
Nonnulli enim eo usque progrediuntur, ut
rare, et
et peje-

;

consequens ut continuoerretquisquis aliquidnescit sed quisquis se existimat scire quod nescit pro vero quippe approbat falsum,quod est erroris proprium. Verumtamen in qua re quisque erret, interest pluri:

mum. Nam
et erranti

in

unaeamdem

re et nescienti sciens,

non errans, recta ratione praeponitur. In autem rebus, id est, cum iste sciat alia, ille alia etiste utiliora, ille minus utilia, vel etiam noxia quisnon in eis quae ille scit, ei praeferat nescientem ? Sunt enim quaedam quae nescire quam scire sit melius. Itemque nonnullis errareprofuil aliquando, sedin via pedum,noninviamorum. Namnobisipsis accidit ut in quodam bivio falleremur,etnon iremus per eum locum ubiopperienstransitumnostrumDonatistarum manus armata subsederat (a) atque ita factum est ut eo quo tandebamus,per devium circuidiversis
;

derebus ad Dei cultum pertinentibus ac de ipsa Dei natura falsum aliquiddicere, nonnunquam bonum piumque opus esse contendant(a). Mihi autem videtur peccatum quidem esse omne mendacium, sed multum interesse quo animo et quibus de rebus quisque mentiatur. Non enim sic peccat ille
qui consulendi,

quomodo
1

illequi nocendi voluntate

mentitur: aut vero tantum nocet qui viatorem mentiendo in diversum iter mittit, quantumis qui viam
vitae

:

raendacio fallente depravat.

Nemo

tiens judicandus est, qui dicit falsum
:

rum quoniam quantum in ipso est, sed fallitur. Non itaque mendacii, sed aliquando
pro veris habet. Potiusque e contrario,
ipsoest,
ille

sane menquod putat venon fallit ipse,
te-

meritatis arguendus est, qui falsa incautius credita

:

quantum

in

mentitur, qui dicit verum quot pu-

tumveniremus;cognitisqueinsidiisillorum,nosgratularemur errasse, atque inde gratias ageremus Deo
Quis ergo viatorem
sic

tat falsum.

Quantum enim ad animum

ejus atti-

net,

quia non

erranlem

sic

non erranti

la-

dicit,

quod sentit hoc dicit, non vcrum quamvis verum inveniatur esse quod dicit

:

tronipraeponere dubitaverit?Etfortasseideoapudil-

nec ullo
titur.

modo

liber

est a

mendacio, qui ore nes-

lum summum poetam loquens quidam miser amator,
Ut vidi (inquil), ut
perii, ut

ciensverum loquitur, sciens autem voluntate men-

me malus

abstulit error
8, v. 41.)

Non

consideratis itaque rebus ipsis de qui-

(VirgU. Eclog.

quoniamestet error bonus, qui non solum
siderata veritate,

nihil

ob-

sit,verum etiam prosit aliquid. Sed diligentius con-

bus aliquid dicitur.sed sola intentione dicentis, melior est qui nesciens falsum dicit, quoniam id verum putat,quam qui mentiendi animum sciens
veruin esse quod dicit. Ille namque habet in animo, aliud in verbo: huic vero non aliud qualecumque per se ipsum sit quod ab eo dicitur,
gerit, nesciens
1 Am. Er. Lov. et Dan., Haud vero. At llss. et Aru aut vero : conciuuius quidem, sed codem scusu uam a sententia pra-cedente vis buc usque porrigitur parti» cula^ negantis.
;

cum

aliud nihil sit

errare,

quam

verum putare quod falsum est, falsumque quod verum est vel certumhabere pro incerto, incertumve pro certo, sive falsum, sive sit verum idque tam sit
; ;

,

Cireumcelliones armali contra Augustinum vias aliquoties obsederunt, teste Possidio ejus in vita, cap. 12; ulii uujus etiam recordatur periculi, quod bomims ducLoria errore eva*it Auguslinus.
(«)

(a) Priscillianistae

redarguuntur.

;

241
aliud

LIBUR UNUS.
lum
vcra pro
falsis,

242

tamen clausum in pectore, aliud in lingua promptum est; quod malum est proprium mentientis. In ipsarum autem quaedicuntur consideratione rerum tantum interest,quain requisquefallatursive mentiatur, ut cum falli quam mentiri minus sit maJum, quantum pertinet ad hominis voluntatem
;

neget, approbare falsa pro veris aut improbare

aut habere incerta pro certis, vel

certa pro incertis ? Sed aliud est

bonum hominem
et

putare qui malu9 est, quod esterroris;
ex hoc malo aliud

aliud est

ta-

homo malus,
est
est

noceat qui egt putatug bonus. Itemquc aliud
pati, 9i nihil

malum non

men longe
notitia

tolerabilius sit in his quae a religione sunt

sejuncta.mentiri,

quam

in iis sine

quorum

fide vel

ipsam viam putare, quae non est ipsa; et aliud ex hoc erroris malo aliquid boni consequi, ve-

non potcst, falli '. Quod utillustretur exemplis, intueamur quale sit, si quispiam dum mentitur, vivere nuntiet aliquem mortuum ;etalius dum fallitur.credat iterum Christum post quamlibet longa tempora moriturum nonne illo modo mentiri quam isto modofalli imcomparabiliter praestat, multoque minoris mali est in illum errorem aliquem inducere, quam in istum ab aliquo induci ? CAPUT XIX. Error alius quidem alio perniciosior, sed semper est malus. In quibusdam ergo rebus
coli
:

Deus

lut est ab insidiis

CAPUT XX. —
catum. Academicos

malorum hominum liberari. 7. Non omne genus erroris essepecrefellit,

qui uterror vitetur,

omnem

assensionem suspendi volunt.NQaclo sane utrum etiam

hujusmodi errores
bene

'

:

sentit, qualis sit

de malo homine nesciens aut pro eis quae per
;

cum homo

sensus corporiscapimus, occurruntsimilia.quae spiritu tanquam corpore, aut corpore tanquam spiritu sentiuntur quale putabat esse apostolus Petrus,
;

quandoexistimabatse visum videre, repentedeclaustrig et vinculis

quibusdam parvo, in quibusdam nullo quibusdam nonnullo etiam bono fallimur. Nam magno malo fallitur homo, cum hoc non credit quod ad vitam ducit aeternam, vel hoc credit quod ad mortem ducit aeternam. Parvo autem malo fallitur,
in

magno,

per angelum liberatus

(Act.

xn,

9):

malo,

in

I

qui falsum pro vero approbando incidit in aliquas

molestiastemporales, quibustamen adhibitafidelis*

aut in ipsis rebus corporeis lene putatur essequod asperum est, autdulce quod amarum est,aut bene olere quod putidum est, aut tonare cum rheda transit, aut illum esse hominem cum alius sit, quando duo simillimi sibi sunt, quod in geminis saepecontingit unde ait ille,
;

usum bonum. Velut si quisquam bonum hominem putando qui malus est, aliquid ab eo patiatur mali. Qui vero malum homipatientia convertit eas in

Gratusque parentibus error

:

(Virgil., JEneid. iib. 10, v. 392.)

nem

ita

bonum
3

credit,
:

nullo

malo

iallitur

utnihilab eo patiatur mali, nec in eum cadit illa prophe-

et caetera talia stio

etiam peccata dicenda sint. Nec quaenodosissima, quae homines acutissimos, Acadetorsit,

tica detestatio,

Vx

iis

qui dicunt quod

malum

est

bo-

micos

nunc mihi enodanda suscepta
si

est

num. Deipsis enim rebus quibus hominesmali sunt, nondehominibusdictumintelligendumest.Undequi

utrum

aliquid debeat sapiens approbare, ne incidat

in errorem,

pro veris approbaverit falsa,

cum

bonum, recte arguitur illa voce prophetica. Qui vero ipsumhominem dicit bonum, quem
adulterium
dicit

putat castum, ncscit adulterum, non in doctrinare-

omnia, sicut affirmant, vel occulta sint, vel incerta. Unde tria confeci volumina in initio conversionis meae, ne impedimento nobis essent, quae tanquam
in ostio contradicebant 2 .Et utique fuerat

rum bonarum et malarum, sed in occultis humanorum fallitur morum; vocans hominem bonum, in quo putat esse quod esse non dubitat bonum 4 et dicens malum adulterum et bonum castum sed hunc bonum dicens, nesciendo adullerum esse, non
, :

removenda
ergo error

inveniendae desperatio veritatis, quae illorum videtur

argumentationibus roborari. Apud

illos

omnis putatur esse peccatum, quod vitari non posse contendunt.nisi omnis suspendaturassensio.Errare
•quippe dicunt

castum
etiam

5
.

Porro

si

per errorem evadit quisque peri

eum

quisquis assentitur incertis

:

ni-

niciem,sicut superius dixi nobis in tinere contigisse,

hilque certum essein
forte sit

hominum
falsi,

visis

3
,

propter in-

cum
vel

boni aliquid homini errore confertur. Sed dico in quibusdam rebus nullo maloaliquem,
falli;

discretam similitudinem

etiamsi quod videtur,

verum, acutissimis quidem,sed impudeni,

nonnullo etiam bono

non ipsum errorem
;

tissimisconflictationibusdisputant.Apudnosautem,
Justus ex (ide vivit (Rom.
17).

nullum malum vel nonnullum bonum sed malum quo non venitur, vel bonum quo venitur errando, id esl, ex ipso errore quid non eveniat vel quid proveniat. Nam ipse per se ipsum error aut magnum in re magna, aut parvum in re parva, tamen semper est malum. Quis enim nisi errans madico
1 Hic iu editis Am. Er. et Dan. additur, ut inpluribus a perquirente lucidius investigabitur. 8 Am. Er. Dan. et plures potioresque Mss., fideii. * Sic Dan. Arn. et aliquot Mss. At Am. Er. et Lov., nulto modo : meodose. 4 Plures Mss., quod novit bonum. 5 Locus^eterum librorum ope liberatus a plossemate. Sic in ante editis hubebat: sed hvne bonutn dieens, nes-

At

si

tollatur as-

sensio, fidestollitur; quiasine assensione nihil creditur. Et sunt vera

quamvis non videantur, quae

nisi

credantur, ad vitam beatam, quae non nisi aeterna

non potest perveniri.Cum istis vero utrum loqui debeamus ignoro, qui, nonvicturosin aeternum, sed in praesentia se vivere nesciunt: imo nescire se dicunt, quod nescire non possunt. Neque enim quisquam sinitur nescire se vivere: quandoquidem si
est,
est. Mss. duo, hujus Melius Lov., efusmodi errores. Refer ad illud infra, peccata dicenda sint. a Plures Mss., esset, qux tanquam in ostio contradicebat : subintellige, qnestio. 3 Sic Aliquot Mss. Editi autem, visu.
1

Am.

Er. Dan., hujusmodi error
erroris.

sit

modus

ciendo

adultemm

esse

;

tllunt

malwn, nesciendo costum.

:

243

ENCHIRIDION, SIVE DE FIDE, SPtt ET CHARITATE,
tur,

S.

AUGCST1N1

244

non vivit. non potest aliquid vel nescire '; quoniam non solura scire, verum etiam nescire viventis est. Sed videlicet non assetitiendo quod vivant, cavere cum etiam errando convinSibi videntur errorem eantur vivere; quoniam non polest qui non vivit errare. Sicut ergo nos vivere non solum verum, sed etiam certum est ita vera et certa sunt multa, quibus non assentiri, absit ut sapientia potitis quam dementia nominanda sit.
:
;

PossUmus enim et furando ', si pauper cui palam dasentitcommodum,et dives cui clamtollitur,hon sentit incommodum: nec ideo tale furtum quisquam
dixerit
si

nonessepeccatum.Possumusetadulterando,

aliqua,nisiad hocei consentiatur,appareat amando moriturn, et si vixerit, pcenitendo purganda: nec
ideo

CAPCT

XXI.

— Error
2

adulterium. Si autem merito nobis placet castitas, quid offendit veritas, ut propter atienata utilitatem illa hon violetuf adultetale

peccatum hegabitur

non semper peccatum, sed

rando,etvioIeturistamentiendo 2 ?Plurimumquidem
ad
in

sempermalum. In quibus autemrebus nihil interest ad capessendum Dei regnum, utrum credantur, an non vel utrura vera sive sint sive putentur, an falsa: ihhis errare, id est, aliud pro alio putare, hon arbitrandumestesse peccatum; autsiest, minimura esse atque levissimum. Postremo, qualeCumque illud et quantumcumquesit,ad illamviamnon pertinet, qua imus ad Deum quae via fides est Christi, quae per dilectionem operatur [Galat. v, 6). Neque ehim ab
; :

bohum
eorum

profecisse homines,

qui non nisi pro
est

salute hominis mentiuntur,
tali

hon

negandum

:

sed

profectu

merito laudatur, vel etiam

temporaliter remuneratur benevolentia, non fallacia,

quae ut ignoscatur sat est, non ut etiam praedi-

cetur,

hac via deviabatin geminis filiis gratus ille parentibus error aut ab hac via deviabat apostolus Petrus,
:

Testamenti Novi, quibus dicitur, Sit in ore vestro, Est, est ; Son, non quod enim amplius est, a malo est [Matth. v, 37). Propter quod taalum, quia subrepere in hac mortalitate non desinit, etiam ipsi coha?redes Christi
in haeredibus

maxime

dicunt, Dimitte nobis debitd noslra

[ld. vi,

12

.

quando se existimans visum videre, aliud pro alio sic putabat,utacorporumimagiuibus,in quibus seesse arbitrabatur, vera in quibu3 erat corpora non dignosceret,
nisi

CAPUT XXHI.
Dei
;

— 8. CaUsa rerum

bonarum, bonitas

malarum, voluntds

defxciens boni mutabilis. His

itaque pro hujus brevitatis necessitate tractatis,

cum

ab

illo

angelus, per qtlem fuerat
fllium a bestia credebat

quoniam
et

causae cognoscenda? suht

rerum bonarum
quaa nos per-

liberatus, abscessit: aut ab hac via deviabat Jacob

fflalarum,

quantum

vias satis est

patriarcha,

quando viventem

ducat ad regnum, ubi

erit vita

sine morte, sine
:

occisum [Gen. xxxvn,

33). In his

atque hujusmodi
nobis
est, falli-

errore veritas, sine perturbatione felicitas

nequa-

falsitatibus, salva fide, qua? in

Deum

quam

dubitare debemus. rerum qu;» ad nos perti-

mur,

et via

non

relicta qu.* ad illum ducit,

erramus:

nent bonarum causam non essenisi bonitatem Dei;

qui errores etiamsi peccata non sunt, tamen in malis

malarum vero ab immutabili bono deficientem boni
mutabilis voluntatem, prius angeli, hominis postea.

hujus

vitae

tati, ut

deputandi sunt, quae ita subjectaest vaniapprobentur hic falsa pro veris, respuantur
falsis,

CAPUT
rantia
et

XXIV.

— Secundx
id est,

tnalorum causx, igno-

vera pro

teneantur incerta pro

certis.

Quam vis

enim hasc ab ea fide absint, per quam veram certamque ad aeternam beatitudinem tendimus 3 ab ea tamen miseria non absunt, in qua adhuc sumus.
;

Nullo
vel

modo quippe falleremur in aliquo vel animi corporis sensu, si jam vera illa atque perfecta
frueremur.
XXII.

felicitate

CAPUT
esse
ipse

Porro autem

— Omne mendacium esse peccatnm, omne mendacium ideo dicendum est peccatum, quia homo non solum quando scit
sit,

quod verum

sed etiam

si

quando

errat et

fallitursicuthomo.hocdebetloquiquodanimogerit;
sive illud

Hoc primum est creaturae prima privatio boni: deinde jam etiam nolentibus subintravit ignorantia rerum agendarum, et concupiscentia noxiarum quibus comites subinferuntur error et dolor: quae duo mala quando imminentia sentiunlur, ea fugitantis animi taotus vocatur metus. Porro animus cum adipiscitur concupita, quamvis perniciosa vel inania, quoniam id errorenon sentit, vel delectatione morbida vincitur, vel s vana etiam laetitia ventilatur. Ex his morborum, non ubertatis, sed indigentias tanquam fontibus omnis miseria naturae rationalis emanat.
concupiscentia.
rationalis

malum,

;

verum

sit,

sive putetur et
id

autem qui mentitur, contra

non sit. Omnis quod animo sentit lo-

CAPUT XXV.
men natura
et

— Pivn;v peccatisirrogatcT.
non
ha?c

Quae ta-

in malis suis

potuit amittere beati-

quitur voluntate fallendi. Et utique verba propterea sunt instiluta, non per quae se homines iuvicem fallant, sed per quae in alterius

tudinis appetitum.

Verum

communia mala sunt

tationes suas perferat

*.

quisque notUiam cogiVerbis ergo uti ad fallaciam,

stitia

hominumet angelorum prosua malitiaDomini judamnatorum. Sed homo habet et pccnam proe»t.

priam, qua etiam corporis morte punitus
ei

Mortis

non ad quod instituta sunt, peccatum est. Nec ideo ullum mendacium putandum estnonesse peccalum,
quiapossumusaliquandoallcui prodessementiendo.
Editi, scire, vel nescire. Et paulo post, nonnisi vivenventis est. Abest, sctre. MMisi) a Mss.
1

quippesuppliciumDeusoomrainatus

t'uerat,si pec-

caret: sic

eum munerans

libero arbitrio, ut

tamen

! Am. Er. Lov. et Dqii. ln quibusdkni. C;isligautur ex Mss. qaibua eouseutit textus 3 Seut dist. 38. i*a|) Ii'it<t. 3 SiC Mss. At editi. prr ifUtktA ad veram ttHdmOue atgue xternam beatitudinem tendimut: miuui beue * Plerique Mss., pro/erut.
f

Editi, post, possumus enim et furando, adduut, a/iaticui prodesse; sed superfluo. 2 Hoc loco iu editis insertn DteC efant! Son irteomendacium poterit a/iquando laudari, qtiia nonnttttqhnm pro salute quorumdam meniimur. fercitum rrgo e*t, srd ve1

quando

nidlt, quod benevolentta WtC Hof, rt i iiv fullttCut damnat: qua? verba ah omnibus prope Mss. absunt. 5 Hic Am. Er. Dan. Arn.et aliqunt.Mss. omittunt, vel.

345
regeret imperio, terreret exitio
feliditate
;

LIBER UNUS.
atque
in paradisi

246
9. Dejectis desertoribus angelis,

GAPUT XXVIII.—

tanquam
in

in

umbra

vitee,

unde

justitia cu-

cxieri in beatitudine formati. Angelis igitur aliqui-

stodita

meliora conscehderet, collocavit (Gen.

n, 17, 15).

CAPUT XXVI»
eflectus, 9tirpem

Peccati

Ad£ pama

in tota ipsitts

stirpe.Contra Pelagianos. Hinc post pcccatum cxsul

bus Impia superbia deserentibua Deum.et in hujus superna ccelcsti habitatiohe dejectis,residuus numerus angelorum inaeterna cum Deo beatitudine et sanctitate pcrmansit. Neaeris imatn caliginem dc

quoque suam, qUam peccando
:

in
et

que eriim ex uno

arigelo lapso atque

damnato

caeteri

ae tanquam in radice vitiaverat, pccna mortis
'

propagati 9hrtt,ut «os sicut homines origlnale

ma-

damnationis obstrinxit Ut quidquid prolis ex illo et 8imul damnata per quam peccav(Tat conjugc, per cnrnalem concupiscentiam,in qua inobedientias
posna 8imili9 retributa est,nasCeretur, traheret originale peccatum, quo traheretur per errores dolo-

lum obnoxiee successionis vinculis obligaret, atque Universos traheret ad ddbitas pcenas 9ed eo qui diabolus factus est, cuffi sodiis impietatis elato, et ipsa
:

cum

eis elatione prostrato,caeteri pia

obedientia Do-

resque diverBoe ad illud extremum

cum

desertori-

bus artgelisvitiatoribus

et

poBsessoribus et cohsor-

tibus Buis sine flne supplicium. Sic per

unum

hofni-

non habuerunt, certam sciehtiam, qua essent de sua sempiterna dt htinquahi casura stabilitate securi. In locum angelorum ejectorum GAPUT XXIX.

mino

cohaeseritnt, accipidhtes etiara,

qUod

illi

mitndum, el per peccattim mors et ita in omnes hOmines pertransiit,in quo omnes pectaverunt (ftom.v, 12). Mundum quippe appellavit eo|loco Apostolus urtiversum genus humanum. GAPUT XXVIL Hominis eonditio post Adx ptccatum, Hominis reformutio ex sola Dei misericordia. Ita ergo se res habebat jacebat ih malis, vel etiam volvebatur.et de malls ih mala prcecipitaba(ntratit in
,

nem peccatum

succedit pars

hominum

reparala. Placuit itaque uni-

vdrsitatis

Creatori atque moderatori Deo, ut quotota multitudo

niam non

angelorum Deum dese-

:

rendo perierat, ea quae perieral in perpetua perditione remaneret qUae autem cum Deo illa deserente perstiterat,dd sUa certissimecognita semperfutura alia Vero creatura rationalis felicitate s gauderet quae in hominibus erat,quoniam peccatis atque 8up;
:

tur totius humani generis massa

damnata

;

et ad-

pliCiis dt

originalibus et propriis tota perierat, ex

junda

parti

eofUm

qUi peccaverant angelorum,lue-

ejus parte reparata, quod angclicae societati ruina
illa

bat impioe desertionis dignissimas pcenas.Ad iram

quippe Dei pertinet justam,quidquid caeca et indomita concupiscehtia faciunt libenter mali, et quidquid manifestis opertisque * pcenis patihntur inVinon 9ane Greatoris desistente bonitate et malis ti angelis submiflistrare Vitam vivacemque potentiam,
:

mihuerat, sUppleretur 3 Hoc enim promisSUm est resurgentibus sanctis, quod erunt aequales artgelis bei (lud. xx, 36). Ita superna Jediabolica
.

rusalerii rnater nostra.civitas Dei.nulla

rUm^riumerositate fraudabitur.aut uberiore

civium suos etiam

Copia lortasseregnabit(rt).Nequeeaimnumerumaut

quae subministratid

si

auferatur,

interibunt

8
;

et

homintim, quamvis de propagine vitiata damnataque nascentium, formare semina et animare, ordinare membra *, per temporum aetates.per locorUm spatia Vegetare sensu9,alimentadonare.Melius enim judicavit de malis bene facere, quam inala nulla esse permitterd. Et si quidem in melius hominum reformationem nullam prorsus esse voluisset,sicut impiorum nulla est angelorum, oonne merito fieret, ut natura quad Deum deseruit, quae praeceptum sui Greatoris, qUod dUstodire facillime posset, sua male utens potestate calcavit atque transgressa est, quae ih se sui Gonditoris iinaginem ab ejus lumirte contumaciter aversa Vi0lavit,quas salubrem servitutem ab ejus legibus male libero abrupit arbitrio, universa in eaternum desereretur ab eo, et pro suo merito pcenam penderet sempiternam ? Plane ita faceret,si tantum justusmon etiam misericors esset, suamque indebitam misericordiam multo evidentiu9 in indignorum potius liberatione monstrarct '.
1

sanCtorum hominrtm,aut immundorum daemonum rtovimus, in quorum locUm succedentes filii sanctas matris 8 ,qUae sterilis apparebatin terris,in eapace de qua illi ceclderunt.sine Ullo temporis termino permanebunt. Sed illorum civium numerus, sive qui
dst, sive
artificis,

qui futurus est,in contemplatione estejus qui vocat ea qUae non suht, tanquam ea
iv, 17),

qua3 sUnt (flom.

atque in mensura

et

nu-

itidro et pondere cunCta disponit (Sap. xi, 21). Mon meritis, nec libro arbitrio CAPUT XXX. repararihomines,sed gratia. Verum haec pars generis

humani.cUi liberationem Peusregnumquepromisit asternum.numquid meritis operum suorum reparari 7 potest PAbsit.Quid ehim boni operatur perditus nisiquantumfueritaperditioneliberatus?Numquid libero voluntatis arbitrio ? Et hoc absit nam libero arbitrio male utehs homo, et se perdidit et ipsum.
,
:

Sic

Am.

Er. Dan. et plures

Mss At Lov.

et

Arn

,

damnatione.
* 3

quae membro proxime antecedentt praefigitur.nequehic repetitur in hostris Mss. « Lov. et Arn., et in ipsa. Abest,in, ab omntbu9 prope Mss. et ab editis Am. Er. Dan. vox in melionbus * Hic editi addunt, secura ; qme Mss. non babetur. 3 Ita Am. Er. Dan. et plerique Mss. At Lov. et Arn.,
supplertt. * Mss nulla civiutn numerositate, omisso, subrum. » Sic Am.Er.Dah.et Msa.At Lov. et Ara. ,sedu beriorc. 5 Edili, sanctse matris Ecclesi*. Abest, Ecclesix, a Mss. 1 Editi, operarl potest perditus. Al Mss., operati» per.-

Atu. Er. Dan. et fere omnes Mss., apertisque. Plures Mss;, intercidit ; vel, intercidet; et quidam
Editi, et
f

interciaunt.

ordinare membra. Abest, et, a plerisque atque ex iis plures poet, ordinare metHord ; proeequuntur sic per locorum sstates, per lefnporum spaiin. Oistercieusis et Fuliensis, per lucorum vai/etates. 5 Danaeusauctoritate veterls cujusdam exentplarisetnendariYUltno/j »(o?w<rare<. Sufticittamenparticulanfcgans
*

M«s.

:

ex iis codices decem prosequuntur, nisi uiuuulo fuerit.Vuas, e \nlicAuh,nisiquamto vel quantum
dilus. Atqtle

furrit.
(a)

Vid.

IMuresque loco, liberalus ; habent, repmatus. lib. 22 de Civit. Dei, cap. 1.

247

ENCHIRIDION, SIVE DE FIDE, SPE ET CHARITATE,
se occidit, utique
vivit,

S.

AUGUSTINI

248

Sicut enim qui
dit,

vivendo se occi-

lit,

nec pervenire ad

palmam

supernae vocationis

sed se occidendo non

nec se ipsum po-

Dei, nisi voluntate cucurrerit (Phitipp. m,14;.Quo-

terit resuscitare

cum
;

occiderit: ita

cum

libero pecest libe-

modo
ptum

carelur arbitrio, victore peccato

amissum

rentis est Dei, nisi
est, a
?

ergo non volentis, neque currentis, sed misequia et ipsa voluntas, sicut scri-

rum
et

A quo enim quis devictus est, huic servus addictus at II Petr. n, 19). Petri certe
arbitrium
:

LXX
lenfis,

Alioquin

Domino praeparatur Prov. viu, si propterea dictum est,
id est, et voluntate
.

35, sec.
.\on vo-

apostoli est ista sententia
lis,

quae

cum

vera sit,qua-

neque currentis, sed miserentis
fit,

quaeso, potest

servi

addicti esse libertas, nisi

ex utroque

quando eum peccare
servit, qui sui

delectat ? Liberaliter enim domini voluntatem libenter facit.Ac

sericordia Dei

ut sic

quia hominis, et midictum accipiamus, Son voest Dei,

lentis,neque currentis,sedmiserentis est £>e?,tanquam

per hoc ad peccandum liber est,qui peccati servus
est.

Unde ad juste faciendum

liber

non

erit, nisi a

diceretur.Non sufficit sola voluntas hominis,si non sit etiam misericordia Dei non ergo sufficit et so:

peccato liberatus esse justitiae coeperit servus. Ipsa

la misericordia Dei, si

non

sit

etiam

voluntas ho-

^simul et pia servitus propter praecepti obedientiam. Sed ad bene faciendum isla libertas unde erit homini addicto et vendito, nisi redimat cujus illa vox est,
est vera libertas propter recti facti lastitiam

minis

:

ac per hoc

si

recte

dictum

est,

Non

volentis

h.om\n\s,sed miserentis

est Zte?',quia id
;

voluntas hocontrario re-

minis sola non implet

cur non

et e

cte dicitur.Non miserentis est Dei, sed volentis est

Si vos Filius liberaverit,tunc vere liberi erith (Joan.

hominis,quia id misericordiaDei sola non implet?
Porro
tolo
si

vni, 36)?

Quod antequam fieri in homine incipiat, quomodo quisquam de libero arbitrio in bono gloriatur opere, qui nondum est liber ad operandum
?

nullus dicere christianus audebit,Non mirestat

eerentis est Dei, sed volentis est hominis,ne Apos-

apertissime contradicat
T

;

ut propterea

bene,nisi se vana superbia inflatus extollat

quam

recte
tis,

cohibet Apostolus dicens, Gratia sahi facti estisper
fidem.

CAPUT XXXI,—

Fides et opera bona ex Dei dono.
sic arrogarent, ut

Et ne ipsam sibi saltem fidem

non intelligerent divinitus esse donatam, sicut idem apostolus alio loco dicit, se ut fidelis esset misericordiam consecutum (I Cor. vn, 25) hic quoque adjunxit,atque ait, Et hoc non ex vobis, sed Dei donum est ; non ex operibus,ne forte quis extollatur. Et ne putarentur fidelibus bona opera defutura, rursus adjecit Ipsius enim sumus figmentum
;
:

dictum intelligatur,A on volentis,negue currentotum Deo detur, qui hominis voluntatem bonam et praeparat adjuvandam,et adjuvatpraeparatarn.Praeceditenim bona voluntas hominis multaDei dona.sed non orania:qua? autem non praecedit ipsa, in eis est et ipsa. Nam
sed miserentis esl Dei, ut

utrumque

legitur in sanctis eloquiis

:

et,)lisericor-

dia ejus prgeveniet

me
;

(Psal. lviii, 11

;

et.Misericor-

dia ejus subsequetur
praevenit, ut vellit

me

[Psal.

xxn,

6).

Nolentem

tra velit.

volentem subsequitur, ne frusCur enim admonemur orare pro inimicis
in
illis

nostris [Matth. v, 4i), utiquo nolentibus pie vivere.
nisi ut

creati in Christo Jesu in operibus bonis, quse praspa-

Deus
ab

operetur et velle

'

?

Itemque
vn,
7
.

ravit

Deus, ut in

illis

atnbulemus (Ephes. n, 8-10).

cur admonemur
nisi ut
illo fiat
?

petere ut accipiamus

(Id.

Deus nos fingil, id est, format et creat, non ut homines, quod jam fecit sed ut boni homines 2 simus.quod nunc gratia sua facit ut simus in Christo Jesu nova creatura [Galai. vi, 15), secundum quod dictum est, Cor mundum crea in me, Deus Psal. l, 12). Neque enira cor ejus, quantum pertinet ad naturam cordis humani, non jam creaverat Deus 3 .CAPUT XXXII. Bona voluntas a Deo. Item ne quisquam,etsi non de operibus,de ipso glorieturlibero arbitrio voluntatis, tanquam ab ipso incipiat meritum, cui tanquam debitum reddatur prtemium,
efficimur vere liberi,cum
; :

Tunc ergo

quod volumus, a quo factum

est

ut velimus

Oramus ergo pro

inimicis nostris, ut
praevenit et

misericordia

Dei praeveniat eos, sicut

nos

:

oramus autem pro nobis,ut misericordia

ejus

subsequatur nos. CAPUT XXXIII.
filios

10.

Homines natos omnes irx

eguisse reconciliatore CJiristo. Ira Dei quid.Tenebatur itaque justa damnatione genushumanum. et omnes erant irae filii. De qua ira scriptura est Quoniam omnes dies nostri defecerunt. et in ira tua de:
,

fecimus anni nostri sicut aranea meditabuntur <Psal.
lxxxix,
9).

De qua
dicit et
j

ira dicit

etiam Job :Homo enim
et

bene operandi ipsa libertas audiat eumdem gratiae praeconem dicentem, Deus est enim qui operatur in
;

natus ex muliere,trevis viuv

plenus
:

irae

Job.xw.i

.

De quaira

Dominus Jesus
; s
,

Qui credit

in Fi-

vobis et velle et operari, pro bona voluntale
ii,

Philipp.

lium, habet

itam xternam

qui autem non rredit in
sed ira Dei

13).

Et alio loco

:

lgitur non voleniis, neque cur-

J Filuun. non hab^ t vitam

manct super
sed,

rentis,sed miserentis est Dei (Rom. ix,

16).Cum pro-

eum Joan. m,

36)

:

non

ait,

veniet

;

manet.

cul dubio,

si

homo

ejus astatis est ut ratione

jam

Cum
dicit

hac quippe omnis

homo nascitur.Propterquod
el t:os

utalur,
1

non possit credere,sperare,diligere.

nisi ve-

Apostolus:Fwmn/5 enim
y

natura

filii irse,

Sic Am. Er. Dan. Arn et aliquot Mss. Alii plerique Lov., propter recte facli licentiam. Nonnulli. propter recte faciendi licentiam. Legeudum videtur, propter recte facii tibentiam.

sicut et aeteri

Ephes. n, 3;. In hac ira

cum

essent

cum
2

Vox, homincs. hinc abest in aliquot manuscripti>. Apud Lov., additur, sed renovatioucm animx dcmorantis in corte Propheta postulat. Manifestum glossema, quod expunximus veterum codicum auctoritate, et editionum Am. Er. Dan. Arn.
3

homines per originale peccatum, tanto gravius et perniciosius,quanto majora vel plura insuper addiSic Am. Er. Dan. et Mss. At Lov. et Arn. ,nisi Deus
1

in iltis
2

gttrnam. At Mss. Evaugelio cousentiuut, nec repetunt hoc loco, xttrnam : ex his etiam nounulli futuro tempore ferunt,xon hahebit vitam.

operetur ut veltnt. Editi, 7ion ltat,et vitam

-2

19

LIBER UNUS.
Quocirca
in

250

derant. necessarius erat mediator,hoc est reconciliator, qui hanc iramsacrilicii singularis,cujus umbraeomniasacrificiaLegiset Prophetarum,oblatione

quantum Deusest,ipso et Pater unum sunt (Joan. x,30) :in quantum autemhcmoest,Pater
major
est illo (ld. xiv, 28). Curn

enim

esset unicus

enim cum inimici reconciliati sumus Deo per mortcm Filii ejus essemus, multo magis rcconciliati nunc in sanguine ejus salvi erimus ab ira per ipsum (Rom. v, 10, 9).Cum autem
placaret.Unde dicit Apostolus
:

Si

Dei Filius, non gratia, sed natura, ut

esset etiam
:

plenus gratia,l'actus est

et

hominis

(ilius

idemque

ipse utrumque ex utroque unus Christus.Quia cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est, quod

Deus irascidicilur,nonejussignificatur perturbatio, qualis estin animo irascentis hominis sed ex humanismotibus translatovocatulo,vindictaejus,quae non nisi justa est,irae nomen accepit.Quod ergo per mediatorem reconciliamur Deo.et accipimus Spiri;

natura erat,

id est, esse sequalis

Deo.Exinanivit au-

tem se,accipicns formam servi (Philirp.ufi et 7),non amittens vel minuens formam Dei.Acper hoc et minor est factus, et mansit aequalis.utrumque unus,
sicut dictum est
:

sed aliud propter Verbum.aliud
:

tum sanctum.ut
viii,

ex inimicis efficiamur
filii

filii

:

Quot(Id.

propter propter

quol enim Spiritu Dei aguntur, hi
I!)
:

sunt Dei

hominem propter Verbum aequalis Patri hominem minor. Unus Dei Filius,idemque

haec est gratia Dei per

Jesum Christum

Dominum nostrum. GAPUT XXXIV.—

Chistus mediator ineffabili Verbi

incarnatione natus ex Maria.

Contra Apollinaristas
!

De quo mediatore longum est, ut quanta dignum est.tanta dicantur,quamvis ab homine dici digne non possint. Quis enim hoc solum congruentibus
explicet verbis,
bitavit in

hominis filius; unushominis filius,idemque Dei Finon duo filii Dei Deus et homo.sed unus Dei lius Filius Deus sine initio.homo a certo initio,Dominus noster Jesus Christus. CAPUT XXXVI. -11. Gratia commendata in homine Christo ad dignitatem Filii Dei nullis merihs
:

;

eveclo. Hic

quod Verbum caro factum est,et hanobis (Joan. i, 14), ut crederemus in Dei

omnino granditeret evidenter Dei gratia commendatur.Quid enim natura humanainhomine
Christo meruit, ut in unitatem personae unici Filii Dei singulariteressetassumpta? Quaebona voluntas,

Patris omnipotentis
ritu sancto et

unicum Filium natum de
Ita

Spi-

quippe Verbum caro factum est, a divinitate carne suscepta,non in carnem divinitate mutata.Carnem porro hic homi-

Maria virgine?

cujus boni propositi studium,quae bona opera praecesserunt, quibus merereturiste

homo unafieri

per-

nem debemus
locutione
:

accipere, a parte

dictum est, Legis non justificabitur omnis caro (Rom. m, 20), id est omnis homo.Nam nihil naturae humanae in illa susceptione fas est dicere defuisse sed natur« ad omni peccati nexu omni modo liberae non qualisde utroque sexu nascitur per concupiscentiam carnis cum obligatione delicti, cujusreatus regeneratione diluitur sed qualem de virgine nasci oportebat, quem* fides matris, non libido conceperat quo si vel nascentecorrumperetur ejus integritas,nonjam
sicut
:

totum significante Quoniam ex operibus

ei sona cum Deo ? Nunquid antea fuit singularebeneficiumpnestitumestcum singulariter

homo,et hoc

? Nempe ex quo esse homo promereretur Deum 2 quam Dei Ficcepit, non aliud ccepit esse homo
l

:

hoc unicus.et propter Deum Verbum.quod illo suscepto caro factum est, utique Deus ut quemodum est una personna quilibet homo, anima scilicet rationalis et caro,ita sit Christus una perlius
;

et

sona,

Verbum
3

et

homo.

Unde

naturae

humanae

;

tanta gloria

,nullis praecedentibus meritis sine du-

:

bitatione gratuita, nisi quia

magna

hic et sola Dei

gratia fideliter et sobrie considerantibus evidenter

ille

de virgine nasceretur jeumque falso,quod absit,
virgine Maria tota confiteretur Ecclesia;

ostenditur, ut intelligant
justificari apeccatis, per

homines per eamdem

se

natum de

quam factum

est ut ho-

quaa imitans ejus

matrem quotidie
si

parit

membra

ejus, et virgo est. Lege,

placet,
3

de virginitate

sanctae Mariae

meas

litteras

ad illustrem virum,

mo Christus nullum habere posset peccatum ? Sic et ejus malrem angelus salutavit, quando ei futurum annuntiavit hunc partum Ave, inquit, gratia
:

quem cum honore

ac dilectione

nomino Volusiaet

plena. Et paulo post

:

Invenisti, ait

:

graliam apud

num (Epist. 137). CAPUT XXXV. —
fuit.

Deum
Christus Deus simul

(Luc. i,28

et 30). Et

haec

quidem gratia plena,

homo.

et invenisse

Contra errorem qui Leporii,
et

et postea Nestorianorum Proinde Christus Jesus Dei Filius, est et Deus

homo

saeculo.

.Deus ante omnia snecula,homoin nostro Deus, quia Dei verbum Deus snim erat
;
:

4

apud Deum gratiam dicitur, ut Domini sui, imo omnium Domini mater esset. De ipso autem Christo Joannes evangelista cum dixisset, Et verbum caro factum est,et habitavit in noEt vidimus, \nqu\t,gloriam ejus quasi unigenili a Patre, plenum gratix et verilatis. Quod ait, Verbum caro fuctum est; hoc est, plenum gratix : quod hoc est, plenum veriait, gloriam unigeniti a Patre
bi.s
;
;

Verbum (Joan. i, \) homo autem, quia in unitatem 5 personae accessitVerboanimarationalisetcaro.
In plesisque .Mss. digna. Lov. et Arn., qunm. At Mss., quem.His accedunt eo loci Am. Er, et Dan. sed mox recedunt a Mss.habentque cum Lov. et Arn., Quod si vel nascentem. 6 Editi, meas litteras mitsas. Abest, missas. a Mss. 4 Am. Er. Lov. Arn. Dei Filius est, et Deus et homo est. Mutamus interpunctionem vocum deleto altero, est, auctoritate quorumdam manuscriptorum. s Aliquot Mss. bic et infra, in unitate. Sed concinnior vulgatu. lectio, in unitatem.

8

tatis. Veritas

quippe ipsa.unigenitus Dei Filius.non

;

gratia, sed natura, gratia suscepit
1

hominem

tanta

Slc optiniae notse Remigianus codex et Colbertini uno e Vaticanis. Alii vero Mss. cum ante edltis habeut. ut singulariter promeretur Deum. * Hic vox, homo, non est in Am. Er.Dan. et pluribus

duo cum

Mss.
*

Fuliensis Ms., tanta t gratia.

;

251

ENCHIRIDION, SIVE DE FIDE, SPE ET CHARITATE,
idem ipse essetetiam hominis
Nativitas Christt eo quod est de

S.

AUGUSTINI

282

unitate personoe, ut
filius.

Natus de Spiritu sancto, cum filius nullo modo sit Spiritu6 eancti. Neque enim quia mundum istum
fecit

CAPUT XXXVII.—

Deus,dici
;

eum

fas est Dei filium,aut

eum

na-

Spiritu sancto t gratiam demonstrat.

Idem namque
3

tum de Deo
tUm,
recte

eed

factura, vel

creatum, Vel condi-

Jesus Christus FiliusDeiunigenitus, id

est uniGUs,

vel institutum

ab

illo,

vel Bi quid

hujuemodi

Dominusnoster,natus estde Spiritusanctoetvirgine Maria.EtutiqueSpirituesanctusDeidonumest,quod quidem et ipsum est sequale donanti et ideoDeus est etiam Spiritus sanctus,PatreFilioque non minor Ex hoc ergo quod de Spiritu sancto est secundum
;

poesumus dicere. Hic natum de Spiritu sancto et
non
eit filius

ergo,

cum
sit

Gonfiteatnur

virgine

Maria,quomodo
filius

Spiritus 3ancti, et
et de illo et

virginis

Mariee,

cum
sic

de

illa sit

natus,explicare
illo

difficile est.

Procul dubio quippe non sic de

ut

hominem

nativitas Christi, quid aliud

quam

ipsa

de patre,
eius filius

gratiademonetraturVCumenimvirgoquaesivissetab angelo.quomodo id fieret quod ei nuntiabat,quandoquidem illa virum noncognosceret; respondit Angelus
:

autem de illa ut de matre natus eet. CAPUT XXXIX. Non quidquid ex aliquo nascitur

dti:endMS.Nonigiturconcedendum eetquidrei

quid de aliqua re nascitur, continuo ejusdem
filium

Spiritus sanctus supervenietin
tibi
;

te, et

virtus Altissi-

et quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei (Luc. i,35). Et Joseph

mi obumbrabit

ideoque

nuncupandum. Ut enim omittatti aliter de homine nasci filium, aliter capillum, pediculum ', lumbricum, quorum nihil est filiuS ut ergo haec
:

cum vellet eam dimittere, suspicatus adulteram, quam sciebat non de se gravidam, tale responsum
ab angelo acepit
:

oimttam,quoniamtantserei deformitercomparantur;
certe qui nascuntur ex

aqua etSpiritu

eattcto,

non

Noli :imere accipere

Mariam

con-

jugem tuam

;

quod enim in ea natum
:

est,

de Spiritu

aqua3 filioseosritedixerit quispiam:6ed planedicuntur filii Dei Patris et matris Ecclesiae. 8ic ergo de
Spiritu sancto natusest filiusDei Patris,nonSpiritus
sancti.

sancto est (Matth. i,20)

id est,

quod

tu esse de alio

viro suspicaris, de Spiritu sancto est,

CAPUT XXXVDI.

Nam

et illud

quod de

capillo et de cteteris

IZ.Christus de Spiritu sancto

dixlmUs, ad hoc tantum valet,ut

admoneamur non

non ut de patre natus, sed de Maria ut de matre> Nunquid tamen ideo dicturi sumuspatremhominis ChristiesseSpiritumsanctum,utDeus PaterVerbum genuerit,Spiritussanctus hominem,ex qua utraque substantia Christus unus esset, et Dei Patris filius secundumVerbum,etSpiritu3sanctifilius6ecundum

omne quod

de aliquo nascitur,etiam filium ejus de

quonasciturpossedici.SicutnonomnesquijdicuntUr
alicujus fllii,consequens est ut de illoetiam nati esse

dicantur; sicut sunt quiadoptantur.Dicuntur etiam
filii

gehennse,non ex
filii

illa

nati,eed in illam peeparati,

Bicut

regni qui

*

praaparantur in regnum.

hominem quodeum Spiritussanctus 1 tanquam pa;

CAPUT

XL.

— Modus

quo natus

est

Christus de

ter ejus de

matre virgine genuisset? Quis hoc

di-

Spiritu sancto, insinuat g.atiam unonis hypostatic£.

cere audebit ? Nec opus est ostendere disputando

Cum
modo

itaqu ede aliquo nascatur aliquid eti&m hon eo
ut eit filius, nec

quantaalia sequantur absurda,cum hoc ipsumjam
ita sit

absurdum,ut

nullaj fideles aures id valeant

filius,

de

illo

eit

rureus omnis qui dicitur natus cujus dicitur filius pro:

sustinere. Proinde, sicut confitemur,Dominus no6ter

fecto

modus

iste

quo natus

est Christus de Spiritu

Jesus Chiistus, qui de Deo Deus, homo autem natusest de Spiritu saacto etvirgine Maria, utraque substantia.divinascilicetatque humana, Filius est unicus Dei Patris omnipotentis,de quo procedit
Spiritus sanctus.

Banctonon sicut filius,etdeMariavirginfl BldutfiliuS, insinuat nobis gratiam Dei.qua homonulliS ptaecedentibusmeritis,inipsoexordio naturae su«e quo e9^e
ccepit,

Quomodo
fecit

ergo dicimus Ghristum

Verbo Deo s copularetur in tantarrt persoties unitatem,ut idem ipse essetfilius Dei qui filiuS homini6,et filius hominisquifilius Dei
:

natum de

Spiritu sancto,si

non eumgenuitSpiritus
?

acsiC in naturoe
ipsa

Quoniam Dominus noster Jesus Christus in quantum Deus est, omnia per ipsum facta sunt (Joan. i,3) in quantum autem
:

sanctus? An quia

eum

humana? susceptione
gratia
illi

fieret

quodam tnodo

homininaturalis,qua? *nullum peccatUm
fuerat significanda.quia ipse

possset admittere. Qua? gratia propterea per Spiri-

homo
i,3).

est, et ipse factus est, sicut

Apostolus

dicit;

tum sanctum
sic est

pfopHe

Factus est ex semine David sccundum carnem (Rom.

Sed cum illam creaturam quam Virgo concepit et peperit,quamvis ad solam personam Kilii pertinentem, tota Trinitas fecerit neque enim separabilia sunt opera Trinitatis cur in ea facienda so; ;

Deus.utdicatur etiamDeidonum<'.4c/.vitt."_'0). Unde sufficienter loqui 5 (si tamen id fieri polests
valde prolixte disputationis est.

CAPUT
catum
pisoentia?

XLI.

13. Christus sine pcccato,sed pec-

/rt(7!i.s,Nulla igitur

voluptate carnalis Concu-

lus Spiritus sanctus

nominatus

est ?

An

et

quando

seminatus sive conceptus.et ide6 nullum
:

unus trium

in

aliquo opere nominatur,

universa

opcruri Trinitas intelli^itur ? Ita vero est,et exemplis doceri polest.

peccatum originaliter trahens Dei quoque gratia Verbo Patris unigenito,non gratia Kilio.sed natura,
1

Sed non est in hoc diutius immotandum.Illud enim movet quomodo dtctum sit,
1

Antiqulores codices, peduculvm.

Sic

plures

Mss.

ruui

Am,

Er.

et

Lov. et

Arn.,

idem.
2

non

Editi, quod <juasi est in Mss.

eum

Spiritus sanclus.

Vox, quasi,

7!/?' abest a (]iiatuor Vaticanis et ab antiqtiioribus Gallicanis. » Sic meliores Mss. At editi, Ve>-/>o Dei. * Geruianeusis codex, qui. Alii duo Mss., qua. B Hic Am. Er. Lov. et Aru. adduut, perlonyt.m esset quod abeet a Mss.

*

Hronomen.

253

LIBRH UNUS.

254

inunitatcpersono; 'modomirabiliet ineflabili adjun-

ctusatqueconcretu8,et ideo nullum peccatumetipse committena^tamenproptersimilitudinemcarnispeocati in

fernta nobis serpentem [Num xxi, 7, sec. LXX); uon ait eerpentes, quos patiebatur populus, ut hoc dice-

ret:olinnumerabiliatalia.Guin veroetillud orlginale
plurali numerosignilicatur, quando dicimus peccatorum remissionem baptizari parvulos, nec dicimus in remissionem peccati illa est e contrario locutio, qua per pluralem significatur numerus singularig, Slcut in Evangelio Herode mortuo dictum est, Mortui sunt enim qui quaerebant animam pueri (Matthi ii, 20) : non dictum est, mortuus est. Et in Exodo, Eeceriint, inquit, sibi deos aureos ; cum unum vitulum fecerint, de quo dixerint, lli sunt dii tui Israel, qui edua-erunt te de tcrra /Egypti (Exod. xxxn, 31, 4) et hio pluralem ponentea pro singulari. GAPUT XLV. In primo hominis peccato plures peccali species. Quamvis et in illo peocato uno, quod
in
; '

qua venerat

(flom. vui,3),diottw est et ipse pe-

unum

ccatum, sacrifioandusaddiluendapeccata. In vetere quippelegepeccatavocabantursacriticiupropeccatis

quod vere iste factus est cujus umbra) erant illa. Hinc Apostolus cum dixisset, Obsecramus proChristoreconciliari Deo; GonVinuoaubiunxilatque
(Oscie iv,K)
;

ait

:

Eum

qui non noverat peccatnm, pro nobis pecca-

tum

fecit, ut

nos simus justitiaDei inipso
ait,

(II (lor). v.

20,21).

Non

bus legitur,
bis

Is

utin quibusdam mendosis codiciqui non noverat peccatum, pro no;

peccatum
id

fecit

tanquam pro nobis Ghristus

;

ipse peccaveril: sed ait,

Lum

qui non noverat

pecfecit

calum,

est Cliristum,

pro nobis peccatum

Deus, cui

reconciliandi

cium pro

peccatis,

sumus, hoc est, sacrifiper quod reconciliari valeremus.
sicut ipse peccatum,

per unumhominemintravitin

mundum,

etin

omnes
si

homines pertransiit (Rom. v, 12), propter, quod etiam
parvulibaptizantur, possint intelligi plurapecoata,

Ipse ergo peccatum, ut nos justitia; nec nostra, sed

Dei; neo in nobis, sed in ipso

:

in se, sed nobiB oonetitutum, similitudine carnis peccati,in quaorucifixus est, demonstravit ut quoniam peccatum ei
; :

non suuni, sed nostrum

nec

suaquasimembrasinguladividatur, Vametsuperbiae6tillic,quiahomoinsuapotiuses8e, quam in Dei potegtate dilexit et sacrilegium, quia Deo non credidit; ethomicidium, quiase praecipitain
;

unum ip8um

non

inerat,

itaquodam modo peccato moreretur,
2
,

vit in

mortem

;

et fornicatio spiritualis,

quia integri-

dum
et

moritur carni

in

quaerat similitudo peocati;

cum secundum

vetustatem peccati

nunquam

ipse

tasmentishumana3serpentinasuasionecorruptae8t, et furtum, quia cibus prohibitus usurpatus est! et
avaritia, quia plus
vit:et
si

vixisset,

nostram ex morte veteri, qua in peccato mortui fueramus, reyiviscentem vitamnovam 3 sua
resurrectione 9ignaret.

quam illi

sufficere debuit appeti?

quid aliudinhoc uno admisso diligenticon-

sideratione inveniri pote9t.

GAPUT
et

XLII.

Daptismus datur, ut moiiamur,

reviviscamus. Ipsum est quod in nobis celebratur, magnumBaptismatis sacramentum, ut quicumque

ad i9tam pertinent gratiam, raoriantur peccato, sicut ip8e peccato mortuus dicitur, quia mortuusest oarni, hoc est, peccati similitudini et vivant a lava:

cro renasoendo, eicut ipse a sepulcro resurgendo,

quamlibet corporis cetatem gerant. GAP UT XLIII. In Daptismo omnes peccato mori,

parentum non tantum primorum obligari /ilios,probabile esf.Parentum quoque peccatis parvulo obligari, non solum primorum hominum,sedetiamsuorum,dequibusipsinati8unt, non improbabiliterdicitur. Illaquippedivinasententia, Reddam peccata patrum in filios (Deut.v 9); tenet eos utique antequam per regenerationem ad Testamentum Novumincipiant, pertinere.Quod Test

GAPUT XLVf.

— Peccatis

tamentum prophetabatur, cum

diceretur per Eze-

et

parvulos, et majores. A parrulo

enim recens nato

usque ad decrepitum senem, sicut nullusest prohibendus a Baptismo, ita nullusest qui non peccato moriaturin Baptismo sedparvuli tantum originali, majores autem etiam iis omnibus moriuntur peccatis, qurecumque male vivendo addiderunt ad illud quod nascendo traxerunt.
:

GAPUT XLIV,— Figura

i-ipwii^qua numerus acci-

ohielemnonaccepturosfiliospeccatapatrumsuorum Paneeulteriusfuturam in Israelparabolamillam tres manducaverunt uvam acerbam et dentes filiorum obstupuerunt (Ezech. xvm, 1 20). Ideo enim quisque renascitur, ut solvaturin eo quidquid peccati est cum quo nascitur. Nam peccata quae male agendo postea committuntur, possunt et pcen.tendo sanari, sicutetiam post Baptismum fieri videmus. Ac per
:

pilur pro numero. Sed ideo etiam ipsi peccato

mori ple-

tis

rumquedicuntur,cumproculdubiononuni,sedmulpeccatisomnibusquemoriantur, quaecumquejam
propriacommiserunt, vel cogitatione, vel locutione, operejquiaetiam peraingularem numerum plura-

hoc non 2 est instituta regeneratio, nisi quia vitiosa est generatio; usque adeo ut etiam de legitimo matrimonio procreatu9 dicat, In iniquitatibus conceptus sum,et in peccatis mater mea me in utero aluit (Psall,

vel
lis

7).Neque hiodixit.in iniquitate,velpeccato, cum

numerus signilicari solet: sicut ait ille, « Uterumque armatomilite complent »(Virgit. /Eneid, lib. 2, f quamvis hoc multis militibus fecerint. Et in 20) nostris Litteris legitur. Oraergo ad Dominum,utau; 1

hoc recte dici posset: sed iniquitates et peccutadicere maluit.Quia et in illo uno,quod in omnes homiet

nes pertrangiit,atque tam

magnum

est.ut eo

*

muta-

3

NondUlli Mss., in unitaiem personx. bic Am. Er. Dau. et plerique Mss. At Lov. et Arn.,
:

carne. * Editi nova. Melius Mss., novam jungendo, tam quo stet antithesis adpnncedentia verba,'
;

1 Am. Er, Lov. et Arn. hoc loco addunt, loculionemsuperfluo ; nam in Mss. uielius snbauditur, numerum. 9 Antiquiores Msi., obstipverunt ductum verbum a
:

ad

vi-

stipite.

exmorte

veteri.

sEiiiti,/4cppr hocnonob aliud. Mss. omittunt, ob aliud. * Editi, ut in eo. Abeat, ih, a Mss.

255

ENCHTRIDION, SIVE DE FIDE, S PE ET CHARITATE,
mortis hudisserui,
etsi

S.

AUGUSTINI
;

256

retur. et converteretur in necessitatem

mana

natura,

reperiuntur,

sicut supra

quod puniret, invenit ut diabolus veritate justitiae, non violentia potestatis oppressus
cut

mors

nihil

plura peccata, et alia parentum, quae
lios, nisi

non

ita
fi-

possunt mutare naturam, reatu tamen obligant
veniat.

victus,quoniam ipsumsineullopeccatimerito iniquissime occiderat, per ipsum justissime amitteret
et

gratuita gratia et misericordia divina sub-

CAPUTXVLII.
pagentur in
filios,

— Quousque parentum peccata pro-

quos peccati merito detinebat. Utrumque igitur ab illo, id est, et baptismus et mors, certae dispensationis causa, non miseranda necessitate, sed miserante

non temere definiendum. Sedde peccatis aliorum parentum, quibus ab ipso Adam usque ad patrem suumprogeneratoribussuis quisque succedit, nonimmerito diceptari potest:utrum omnium

peccatum mundi, sicut unus peccatum misit in mundum,hocest, in universum genus humanum.
tolleret

potius voluntate susceptum est; ut unus

CAPUT
ille

L.

— Per Christum

tolli

non lanturn

origi-

malis actibus et multiplicatis delictis originalibus qui nasciturimplicetur, uttanto pejus quanto posterius quisque nascatur an propterea Deus in ter;

nale peccatum, sedct cxtera superaddita. Nisi

quod

tiam

quartam generationem de peccatis parentum eorum posteris comminetur, quia iram suam quanet

unusunumpeccatum misitinmundum, iste vero illud unum, sed cuncta simul abstulit quae addita invenit. Unde dicit Apostolus Non sicut per unum peccanlem ita estet donum namjudiunus non solum
:

J

:

tum ad progeneratorumculpasnonextenditulterius
moderatione miserationis suae ne illi quibus regenerationis gratianon confertur,nimiasarcinainipsa sua aeterna damnatione premerentur, si cogerentur ab initio generishumaniomnium preecedentium pa;

cium quidem ex uno
ex multis

in

delictis in justificationem.

condemnationem, gratia autem Quia utique illud
si

unum quod

originaliter trahitur, etiam
facit
:

solum

sit

obnoxios damnationi
lictis justificat

gratia vero ex multis de-

rentumsuorum

originaliter peccata contrabere,
:

et

pcenas pro eis debitas pendere an aliud aliquid de retanta, Scripturis sanctis diligentius perscrutatis
atquetractatis, valeatvel non valeat reperiri,temere aflirmare non audeo.

hominem, qui prteter illud unum quod communiter cum omnibus originaliter traxit, sua quoque propria multa commisit. CAPUT XLI. A damnatione Adx nemo liberatus nisi in Christo renatus. Verumtamen quod paulo post dicit, Sicul per unius dehctum in omnes homi-

CAPUT XLVIII.—

14.

Peccatum originale nonabo-

nes ad condemnationem,

ita et

per unius justitiam in
v, 16,18)

tamen unumpeccatum, quod tam magnum in loco et habitu tanta? felicitatis admissum est, ut in uno homine originaliter, atque, ut ita dixerim, radicaliter totum genus bumanum damnaretur, non solvitur ac diluitur nisi per unum mediatorem Dei et hominum homine:i; Christum Jesum (I Tim. 11, 5), qui solus potuit ita nasci, ut ei non opus esset renasci. CAPUT XLIX. Baptismo Joannis non fiebat reletur nisiper Cftristum. Illud

omnes homines adjustificationem vitx (Rom.
satis indicat, ex

Adam neminem natum
et

nisi

damrena-

natione detineri.

neminem
liberari.

nisi in Christo

tum

a

damnalione
Lll.

CAPUT
bus.

Baptismus mortis ac resurrectionis
majort-

Christi similitudo in parvulis perinde ac in

Dequa per unum hominem poena et per unum hominem gratia cum locutus fuisset, quantum illi
Epistolae suae loco sufficere judicavit, deinde

sacri

generatio. Christus cur baptizari a

Joanne voluit.Non enimrenascebantur, qui baptismate Joannis baptizabantur (Matth. m, 13), a quo et ipse baptizatus est:
sed
bat,

baptismatis in cruce Christi grande myterium com-

quodam

praecursorio illius ministerio qui dice-

mendaviteo modo, ut inlelligamus nihil aliud esse in Christo baptismum, nisi mortis Christi similitudinem nihil autem aliud mortem Christi crucifixi,
;

Parateviam Domino (Luc. m,4),huic uni in quo solo renascipoterantparabantur.Hujusenim baptismus est non in aqua tantum, sicut fuit Joannis, verum etiam in Spiritu sancto (Varc. l, 8) ut de illo
;

nisi remissionispeccati

similitudinem: ut
sic in

quemad-

modum

in

illoveramors factaest,
et

nobis vera
in illo vera

remisso peccatorum;

quemadmodum

resurrectio, ita in nobis vera jusitificatio. Ait enim,

Spiritu regeneretur quisquis in
'

Christum credit, de quo Christus generatus regeneratione non eguit. Undevox illa Patris quaa super baptizatumfacta est, Ego hodiegenuite*(Psal. n, 7, Hebr. v,5); non unum
illum temporis diem quo baptizatus
tabilis aeternitatis ostendit, ut illum
est,

abundet?

Quid ergo dicemus'1 Permanebimusin peccalo, ut gratia D\xera.\. enim superius,(//n, enimabundavit
qucestionemsibiipseproposuit, utrum propterabundantiam graliae consequendam in peccato sit permanendum.Sedrespondit,.t/)5;Y:atquesubjecit,S('

peccatum,superabiindavitgratia (Ibid. 20). Et ideo

sed immuhominem ad

vw-

Unigeniti personam pertinere monstraret. Ubi cnim dies nec hesterni fine inchoatur, nec initio crastini
tizari voluit a

terminatur, semper hodiernusest. In aquaergobapJoanne, non ut ejus iniquitas ulla dilueretur, sed ut

tui sumuspeceato juomodo vivemus mco?Deindeutostenderet nos mortuos esse peccato: .4» ignoratis, inqui quoniamquicumquc baptizati sumus i n Chrnlo J u inmorte ipsiusbaptiiati sumus^Si ergo hinc ostendi<'

magna commendaretur

humilitas.
si-

Ita

quippe

nihil in eo

baptismusquod ablueret,
Am.
Er. Dau.
et

essepeccato,quiainmorteChristi baptizatisumus; profecto et parvuliqui baptizanturin in Christo, peccato moriuntur, quia in morte ipsius
1 Aru. et sex Mss., per unum peccatum. retiuuimus antiquaui lectionem respoudenteni fgrecce,<fs'eno« nmarthesanios, quaui sequi solet Augustiuu9.

mur mortui

1 Lov., regeneratus. Verius Mss., generatus.

potiores

s

Non

que

hic auduter Dau.Tus abscodicuin auctoritate addit, Tu es Filius meus.
,

sic in

Evangelio

uude

;

'

257

LIBBll

UNUS.
ram
Dei sedens
:

S25K
;

baptizantur. Nullo enim excepto dictum est, Quicum-

qux sursum sunt
estis, et

sapite, non

qux

que baptizuti sumus in Christo Jesu, in morte baptizati sumus. Et ideo dictum est, ut probaretur mortuos nos esse pcccato. Cui autem peccato paripsius

super terram
scondita cst

mortui enirn

vita vestra ab-

cum

Christo in Deo.

renascendo moriuntur, nisi quod naecendo traxerunt? Ac per hoc etiam ad ipsos pertinet quod sevuli

quitur dicens

:

Consepulti
ut

sumus ergo

'

illi

per liapiis-

mum

in

mortem,

quemudmodum

surrexit Christus a

mortuis per gloriam Patris,

ita et nos in novitate vitx

ambulemus. Si enim complantati facti sumus simititudini mortis ejus, simul et resurrecticnis erimus : hoc
scicntes,quia vetus

Judicium ullimum perlinens ad Jam vero quod de Christo confitemur futurum, quoniam de ccolo venturus est, vivos judicaturus ac mortuos, non pertinet ad vitam nostram qua3 hic geritur quia nec in rebus gestis ejus est, sed in fine sajculi gerendis. Ad hoc pertinet quod Apostolus secutus adjunxit Cum Christus apres in fine swculi gerendas.
; :

CAPUT

LIV.

paruerit vita veslra, tunc
in gloria (Coloss.

et

vos apparebitis

cum

illo

homo

noster sirnul crucifixus

est,

ut

m,

1-4).
et

evacuttur corpus peccati, ut ultra non serviamus pecca-

CAPUT

LV.

Judicare vivos

mortuos, duplici

Qui enim mortuus autem mortui sumus cum
to.

est, justificatus est

a peccato. Si

Chrislo, credimus quia simul

etiam vivemus cum illo: scientes quia Chrislus resurgens a mortuis, jam non moritur, rnors illi ultra non dominabitur. Quod enim mortuus est peccato, morluus est semel : quod autem vivit. vivil Deo.Ita et vos existirnate mortuos quidem vos esse pcccato, vivere'1 autern Deo in Christo Jesu (Rom. vi, 1-11). Hincenim probare cceperat non esse nobis permanendum in peccalo, ut gratia abundet ct dixc-rat, Si. mortui surnus peccato, quomodo vivemus in eo ? Atque ut ostenderet mortuos nos esse peccato, subjecerat 3 An ignoratis, quoniam quicumque baptixati sumus in Christo Jesu, in morte ipsius baptizati sumus? Sic itaque totum locum istum clausit, ut ccepit. Mortem quippe Christi sic insinua;

modo intelleclum. Duobus autem modis accipi potest quod vivos et mortuos judicabit sive ut vivos intelligamus, quos hic nondum mortuos, sed adhuc in
:

ista

carne viventes inventurus est ejus adventus mortuos, autem qui de corpore, prius quam veniat,
;
:

exierunt vel exituri sunt

sive vivos justos, mortuos autem injustos;quoniamjustiquoquejudicabuntur. Aliquando enim judicium Dei ponitur in malo; unde

Qui autem rnale egerunt, in resurrectionem judicii (Joan. v, 29) aliquando et in bono, secundum quod dictum est, Deus, in nomine tuo salvum me
illud est,
:

,

fac, et in virtute tua judica

me

(Psal. liii, 3). Per ju-

ipsum mortuum diceret esse peccato. *, in qua erat, non peccatum, sed similitudo peccati, et ideo nomine appellataest peccati ? Baptizatis itaque in morte Christi, in qua non solum majores, verum etiam parvuli baptizaovit,

ut etiam

diciumquippeDei fitipsabonorum malorumque discretio, ut liberandi a malo, non perdendi cum malis, boni ad dexteram segregentur (Matth. xxv, 32, 33). Propter quod ille clamabat, Judica me, Deus : et
quid dixerat velut exponens, Et discerne, inquit, cau-

Cui peccato, nisi carni

sam meam de gente non

sancta (Psal. xlii,
et

CAPUT
recto

De Spiritu sancto ordine dictum in Symbolo. Ecclesia
15.

LVI.

1).

Ecclcsia

coelestis ter*

tur, ait, Sic et vos, id est
sic et vos existimate vos

quemadmodum

Christus

renas opitulutur.

mortuos esse peccato, vivere

deJesu Christo Filio Dei unicoDomino nostro.quod ad brevitatemConfessionis pertinet,dixerimus,adjungimussiccredere nos
et in
quffi

Cum autem

autcm Deo in Chrislo Jesu. Crux Christi, sepullura, resurreCAPUT LIII. ctio, etc, figuru vitx christianx. Quidquid igitur ge-

Spiritum sanctum, ut
:

illa

Trinitas compleatur,

stum

est in cruce Christi, in sepultura, in resurre-

sia.

Deus est deinde sancta commemoratur EccleUnde datur intelligi rationalem creaturam ad
(Galat. iv, 26), post

ctione tertio die, in ascensione in ccelum, in sede ad

Jerusalem iiberam pertinentem

dexteram Patris ita gestum est, ut his rebus non mystice tantum dictis, sed etiam gestis configuraretur vitachristianaquae hic geritur.Nam propter ejus crucem dictum est Qw uutem Jesu Christi sunt, car; :

commemorationem
Trinitatis, fuisse

Greatoris, id est

summs

illius

subdendam. Quoniam quidquid de
est,

homine Christo dictum

ad unitatem personse

Unigeniti pertinet. Rectus itaque Confessionis ordo

nem suam

crucifixerunt

cum

passionibus

5

et
:

concupi-

poscebat, ut Trinitati subjungcrctur Ecclesia, tan-

Proptersepulturam Consepulti sumus Christo per Baptismum in mortem. Propter resurrectionem Ut quemadmodum Christus resurrexit a
scentiis (Galat. v,24).
:

quam

habitatori

domus

sua, et

Deo templum suum,

et conditori civitas sua. Quae tota hic accipienda est,

mortuis per gloriam Patris,

ita et

nos in novitate

vitse

non solum ex parte qua 2 peregrinatur in lerris, a solis ortu usque ad occasum laudans nomen Domini
(Psal.

ambutemus. Propterascensionem incoelumsedemque ad dexteram Patris Si autern resurrexistis curn Chri:

cxn.

3), et

post captivitatem vetustatis canilla

tans canticum
ccelis

novum; verum etiam ex

quae in

sto,

qux sursurn

sunt quxrite, ubi Christus

est

ad dexte-

semper, ex quo condita

est, cohaesit

Deo, nec

ullum malum

sui casus experta est. Haec in sanctis

Angelis beata persistit, et su«e parti peregrinanti
sicut oportet opitulatur
Sic antiquiores Mss. juxta graecum. At editi, Consepulti enirn sumus. s Aliquot Mss., viventes. 3 Ita Mss. Editi vero, subjecit. * Editi, camis. At Mss. plures, carni. Nouuulli vero
1
;

quia utraque una

erit

con-

eam vocem praHereunt.
5

Editi,

cum

vitiis.

Proscipui

Mss.,

cum

passionibus

juxta gracum, sim tois pathttmasi, 1 Plures Mss., adjungimus his credere nos. Nonnulli vero, adjungimus,ut convenit, sic credere nos. Quidaui denique, adjungimus, ut scis, credere nos: nou minus bene. 2 Am. Er. Dan. et plures Mss., quse.

239

ENCHIRIDION, SIVE DE FIDE, 8PE ET CHARITATE,

S.

AUGUSTINI
Sed ne
illud

260

nunc una eat vinculo charitatis, quaetotainstitutaestadcolendumunumDeum.Unde
sortio aeternitatis, et

ista ignorare confiteor.

quidem

cer-

tum habeo, utrum ad eamdem
neant
nullis
sol et

societatem perti:

nec ulla pars ejua vult se coli pro Deo, neo cuiquam esse Deus pertinenti ad templum Dei, quod aediticatur ex diis quos facit non factus Deus. Ac per

nec

tota,

luna

et

cuncta sidera
(a).

lucida corpora esse,

quamvis nonnon cum sensu vel
sint in quibus

intelligentia,

videantur

hoc Spiritus sanctus

si

creatura,

non
;

creator, esset,
est

GAPUT

LIX.

Angetorum qualia

profecto creatura rationalis esset

ipsa
tidsi

enim

summa creatura

l

.

Et ideo in Regula

non pone-

retur ante Ecclesiam, quia et ipse ad Ecclesiam per. tineret in illa ejus parte quae in coelis est. Nec ha-

beret templum, sed etiam ipse

templum

esaet.
:

Tem-

plum autern habet, de quo
vobis est,
dicit
:

dicit

Apostolus

Nescitis

quia corpora vestra temptum sunt Spiritus sancti, qui in

Deo? De quibua alio loco membra sunt Christi (I Cor. vi, 19, 15) ? Quomodo ergo Deus non est, qui templum habet ? aut minor Christo est, cujus membra templum habet? Nequeenim aliud templum ejus, aliud templum Dei est, cum idem dicat Apostolus, Nescitis quia templum Dei estis: quod ut pro-

quem

habetis a

Nescitis quia corpora vestra

baret, adjecit, Et Spiritus Dei habilat in vobis

(Id. iii,

16). Deus ergo habitat in templo suo, non solum Spiritus sanctus, sed etiam Pater et Filius, qui etiam

de corpore suo, per quod factus est caput Ecclcsiaa, quaein hominibusest, utsit ipsein omnibusprunatum
tenens (Coloss.
i,

18), ait, Solvite

templum

hoc, et

in

triduo suscitabo illud (Joan. n, 19).

Templum
terra.

erga

Dei, hoc

est

totius

summae

Trinitatis, sancta est

Ecclesia, scilicet univeraa in ccelo et in

CA.PUT LVII.
de
illa

Stabilitas Ecclesix coeteslis.

Sed

Itemque angeli quis explicetcum qualibus corporibus apparuerint hominibus, ut non solum cernerentur, verum etiam tangerentur et rursus non solida corpulentia, sed spirituali potentia quasdam visiones, non oculis corporeis, sed spiritualibus, vel mentibus ingerant, vel dicant aliquid non ad aurem forinsecus, sed intus in animo hominis ', etiam ipsi ibidem constituti sicut scriptum est in Prophetarum libro, Et dixit mihi angelus qui loquebatur in me (Zach. i, 9) non enim ait, qui loquebatur ad me sed, in me. Vel appareantel in somnis,etcolloquantur more somniorum habemus quippe in Evangelio, Ecce Angelus Domini apparuit illi in somnis, dicens (Matth. i, 20). Hisenim modis velut indicant se angeli contrectabilia corpora non habere faciuntque difficillimam quaeationem, quomodo patres eis pedes laverint (Gm. xvni, 4, et xix, 2), quomodo Jacob cum angelo tam solida contrectatione luctatus sit (Id. xxxn, 24). Cum ista quaeruntur, et ea sicut potest, quisque conjectat, non inutiliter exercentur ingenia, si adhibeatur disceptatio moderata, et absit error opinantium se scire quod nesciunt. Quid enim opus est ut haec atque hujusmodi affirmentur, vel negentur,
dif/icite explicatur.
;

apparuerunt corpora,

:

:

;

:

:

quae in

ccelo est, affirmare

quid possumus,

vel definiantur

cum
?

discrimine,

quando

sine cri-

nisi quod nullus in ea malus est, nec quisquam deinceps inde cecidit aut casurus est, ex quo Deus angelis peccantibus

mine nesciuntur

non pepercit, sicut scribit apo8tolus
pwiiendos reservari
(TI

Petrus; sed carceribus caliginis inferi retrudens tradidit in judicio

Pefr. n, 4)?

LX. 16. Artes satanx transfigurantis se ut angelum lucis, utilius dignoscunlur Magis opus est dijudicare atque dignoscere, cum se satanas transfigurat velut angelum lucis (II Cor. xi, 14}, ne fal.

CAPUT

GAPUT
et

LVIII.

— Angelorum quse sint

differentix,

lendo ad aliqua perniciosa seducat. sus corporis
fallit,

Nam quando sen-

an Angeli sint sidera, incertum. Quomodo autem se habeat beatissima illa et superna societas, quae ibi 3 sint differentiae praepositurarum ,ut cum omnes tanquam generali nomine Angeli nuncupentur (sicut in Epistola ad Hebraeos legimus Cui enim Angelorum
:

mentem

vero non movet a vera
vel

rectaque sententia, qua quisque vitam fidelem gerit,

nullum

est in religione

periculum

:

cum

se bo-

num fingens, ea lacit sive dicit, quse bonis angelis congruunt, etiam si credatur bonus, non est error
christianae fidei periculosus aut morbidus.

dixit aliquando

:

Sede a dextris meis (Hebr.

i,

13) ?

Cum

vero

hoc quippe modo significavit omnes universaliter Angelos dici), sint tamen illic Archangeli et utrum iidem Archangeli appellenturVirtutes; atque ita dictum sit, Laudate eum, omnes Angeti ejus ; laudate
:

per hasc aliena ad sua incipit ducere, tunc eum dignoBcere, nec ire post eum, magna et necessaria
vigilantiaest. Sed quotusquisque
est

hominum idoneus
rei dtfficultas

omnes mortiferos
?

ejus dolos evadere, nisi regat

eum, omnes Virtutes ejus (Psal. cxlviii, 2) ac si diceretur, Laudate eum omnes Angeli ejus, laudate
;

atque tueatur Deus

Et ipea hujus

ad

hoc

est

utilis,

ne

sit

spes sibi quisque, aut
ld

homo

eum omnes Archangeli

ejus

:

et

quid inter se distent

alter alteri, sed

Deus suis omnibus.

enim nobis
homi-

quatuor illa vocabula, quibus universam ipsam ccelestemsocietatem videtur Apostolusessecomplexus,
dicendo, Sive Sedes, sive Dominationes, sive Principatus, sive Potestates (Coloss.
sunt,
si
i,

potius expedire prorsus piorum ambigit nemo.

CAPUT
quomodo

LXI.
spectat

Ecclesia

in Angelis et in

nibus. Christus pro angclis non est mortnus. Angelos

16),

dicant qui poa:

tamen possunt probare quod dicunt ego me

hominxan redemptio. Ha?c ergo quae in sanctis Angelis et Virtutibus Dei est Ecclesia, tunc nobis sicuti est innotescet, cum ei conjuncti

Sic Mss. At editi, Ipse enim esset summa creatura. Editi, personarum. At Mss. plerique, prsrpositurarum : et nonnulli, prxpositorum.
4

»

1

(a)

Mss. sed intus animx hominis. Vid. lib. ad Orosium contra Priscillianistae, cap. 11.

261

LIBEH UNUS.

2G2

fucrimua in finem, ad simul habendam beatitudinem sempiternam.Ista vero quaa ab illa peregrina-

quod in illa sumus, quod et nos sumus. H«3C sanguine Mediatoris nullumhabentis peccatum,ab omni redemptaest peccato, ejusque vox est, Si Deus pro nobis,quis oontra nosfQui Filio proprio non pepercit,
tur in terris, eo nobis notior est,
et ijuia

ipso quippe beata est rationalis creatura.quaecumque beata est,non ipse dc illa.Unde secundum boc melius accipitur quod scriptum est, Pax Dei qux
pracellit

hominum

est,

omncm

intellectum

omnem, nec
et ipsius

ipse intellectus
'
;

quod dixit sanclorum Angelorum
:

ut in eo

esse possit exceptus

sed Dei solius:

nequeenim

intellectum pax ejus excellit.

sed pro nobis
32).

omnibus

tradidit illum

(Hom. vm, 31,
cst Ghristus.

Non enim pro Angelis mortuus

Sed ideo etiam pro Angelis fit, quidquid hominum per ejus mortem redimitur et liberatur a malo.quo-

17. liemissio peccatorum e,vpressa Sanctorum vita sine crimine, non sine peccato. Goncordant autem nobiscum Angeli etiam nunc, oum remittuntur nostra peccata. Ideo post

GAPUT LXIV.—

in Symbolo.

niam cum
inimioitias

eis

quodammodo

redit in gratiam, post
et

commomorationem
fessionis

quas inter homines

sanctos Angelos

sanctae Ecclesiae in ordine Gonponitur remissio pecoatorum. Per hanc

pcccata leoerunt, et ex ipsa

hominum redemptione
in Christo instaurantur

enim
perit

ruina
omnia,

illius angelioas

detrimenta reparantur.
utique noverunt Angeli

GAPUT
et

LXII.

— Quomodo

pacificantur. Et

hanc non inventum est (Luc. xv, 24). Excepto quippe Daptismatis munere, quod contra originale peccatum donatum est, ut quod genera-

stat Ecclesia quae in terris est: per
et

quod perierat

sancti docti de Deo,cujus veritatis aeterna

contem-

tione attraotum est, regeneratione

detrahatur

;

et

platione beati sunt, quanti numeri

supplementum

tamen
ore,

de genere
ctet.

humano

integritas illius civitatis exspe-

quoquo peccata, quaecumque corde, opere commissa invenerit,tollit hac ergo exactiva
:

Propter hoc

ait

Apostolus instauravi emnia in

cepta

magna indulgentia,unde
qua
;

incipit
et

hominis

re-

Christo, quse in

easlis sunt, et

qux

in territ, in ipso

novatio.in
et

solvitur

omnis reatus

ingeneratus
ratione

(Ephes.i,lO).lnBtaur&nt\ir quippequae in ccelis sunt,

additus

ipsa etiam vita caetera

jam

cum

lapsum est, ex hominibua redditur instaurantur autem quae in terris sunt, oum ipsi homines qui praedestinati sunt ad
id

quod inde
:

in angelis

utentis aetatis, quantalibet praepolleat
justitiae, sine

fecunditate

peccatorum remissione non agitur.
Dei

Quoniam

filii

quamdiu mortaliter

vivunt,

cum
sunt

aeternam vitam,a corruptionis vetustate renovantur. Ao Bie perillud singularesacrificium in quo Mediator est

morte confligunt. Et quamvis de
Dei (Horn.

illis sit

veraciter
filii

dictum, Quotquot Spiritu Dei aguntur, hi

immolatus, quod

unum

multae in Lege vic-

timas flgurabant, pacificantnr ccelestia
tribus, et terrestria

cum

terres-

cum

ccelestibus.

Quoniam

sicut

idem apo8tolusdicil,i«
tudinem
*

ipso complacuit

omnem pleniomnia in

inhabitare, et per

eum

reconciliari

ipsum, pucificans per sanguinem crucis ejus, sive qux

vm, 14); sic tamen Spiritu Dei excitantur, et tanquam filii Dei proficiunt ad Deum, ut etiam spiritu buo, maxime aggravante corruptibili corpore (Sap. ix, 15), tanquam filii hQminum quibusdam 2 humanis motibus deficiant ad se ipsos, et ideo peccent. Interest quidem quanlum neque
:

qux in cozlis (Coloss. i, 19 et 20). CAPUT LXIII. Pax regni cxlestis, quomodo prsecellit omnem intellectum. Pax ista prxcellit, sicut scriptum est, omnem inlelleclum (Philipp. iv, 7) neque sciri a nobis, nisi cum ad ea venerimus, potest. Quomodo enim pacificantur ccelestia
in terris sunt, sive

enim quia peccatum

est

omne

crimen, ideo cri-

men est etiam omne peccatum. Itaque sanctorum hominum vitam quamdiu in hac mortali 3 vivitur
inveniri pcsse dicimus sine crimine
:

Peccatum au-

;

tem
non

dixerimus quia non habemus, ut ait tantus, apostolus * ,nosmetipsos seducimus,et veritas in nolns
si

nisi
ibi

nobis

*,

id est,

concordando nobiscum?

Nam

est (I

Joan.

i,

8).

semper

est

pax, et inter se universis intellec-

GAPUT LXV.

— Crimina quxlibet in Ecclesia

re-

tualibus creaturis, et
prseoellit, ut

cum
est,

suo Greatore. Quae pax

mitti per poenitentiam. Extra

dictum

omnem

intellectum

;

sed

eorum qui semper vident faciem Patris. Nos autem, quantuscumque sit in nobis intellectus humanus, ex parte scimus, et videmus nunc per speculum in «nigmate /cum vero
utique nostrum, non

Ecclesiam non remittunlur peocata.Sed neque deipsiscriminibus quamlibet magnis remittendis in sancta Ecclesia, Dei misericordia desperanda estagentibuspcenitentiam

tunc videbimus facie ad faciem (I Cor. xin, 12) tantamque pacem habebimus erga eos, quantam et ipsi erga nos quia tantum eos dilecturi sumus, quantum ab eis diligimur^Itaque pax eorum nota nobis erit, quia et nostra talis ac
;

aequales Angelis Dei fuerimus (Luc. xx, 36)

quemadmodum

et ipsi,

;

;

seoundum modum sui cujusque peccati.In actione autem pomitentiae, ubi tale commissum est B ut is quicommisit aChristi etiam corpore separetur,non tam consideranda est mensuratemporisquamdoloris.CorenimcontritumethumiliatumDeusnonspernit(Psa/.L,19).Verum quia plerumque dolor alterius
,

cordis occultus est alteri.neque in aliorum notitiam per verba vel quaecumque alia signa procedit cum
;

tanta erit,nec praecellet tunc intellectum nostrum: Dei vero pax quae illic est erga eos, et nostrum et

1

*
1

illorum intellectum sine dubitatione praecellet.
l

De

exemptus. Melius Mss., excepfus. filii hominis in quibusdam, Editi, in hac morte.At Mss., in hac mortali
Editi,

Mss.,

tanauam

etc.
:

supple,

vita.
* Editi,sanctus apostolus. Sed Mss. aptius ad rena cum emphasi confirmaadauj, tantus apostolus. * In editis, uhi tale crimen commissum est. Abest, cri-

Hic editi addunt, divinitatis ; quod plerique ac potiores Mss. non habent. J Editi, nisi in nobis. Abest, in, a Mss.

mtn

a Mss.

:

263
sit

ENCHIRIDION, SIVE DE PIDE, SPE ET CHARITATE,
illo

S.

AUGUSTINI

264

coram
iis

cui dicitur, Gemitus
:

meus a

te

non

est

absconditus (Psal. xxxvn, 10)

recte constituuntur

ab
ut

qui Ecclesiis

*

praesunt tempora pcenitentiae,

fiat satis
;

etiam Ecclesiae,in qua remittuntur ipsa

peccata

extra

eam quippe non

remittuntur. Ipsa

namque

proprie Spiritum sanctum pignus accepit

(IICor.i,22),sinequo nonremittunturullapeccata,ita

utquibusremittuntur,consequanturvitamasternam. CAPUT LXVI. Remissio peccatorum fit propter futurum judicium. Magis enim propter futurum judiciurn fit remissio peccatorum. In hac autem vita usque adeo valet quod scriptum est, Grave jugum

super

filios

Adam,

a die exitus de ventre malris eo-

dilectionem cperaiur (Gatat. v, 6). Si autem male et non bene operatur,procul dubio.secundum apostolum Jacobum, mortua est in semetipsa. Qui rursus ait: Si fidem dicat se quis habere,opera autem non Juibeat ,numquid poterit fides salvare eum (Jacobi ii, 17,14)? Porro autem si homo sceleratus propter fidem solam per ignem salvabitur, et sic est accipiendum quod ait beatus Paulus, J/«e autem salvus erit,sic tamen quasi per ignem poterit ergo salvare sine operibus fides, et falsum erit quod dixit ejus falsum erit et illud quod coapostolus Jacobus idem ipse Paulus dixit, Nolile,\ji quit, errare ; neque fornicatores, neque idolis servientes, neque adultcri,
; :

qux per

rum
cli.

usque in diem sepulturx in matrem omnium(Bcxl, 1); ut etiam

neque

ryiolles,

neque rnasculorum concubitores, neque

parvulos videamus post lava-

fures,neque avari, neque ebriosi, neque matedici, ne-

crum

regenerationis diversorum

malorum

afflictio-

ne cruciari:utintelligamus,totum quod salutaribus agitur Sacramentis,magis ad spem venturorum bonorum,quam ad retentionem vel adeptionem praesentium pertinere.Multa etiam hicvidentur ignosci
et nullis suppliciis vindicari
;

Si

que rapaces reynum Dei possidebunt (I Cor.vi, 9,10). enim etiam in istis perseverantes criminibus, ta-

men

propter fidem Christi salvi erunt,quomodo in

sed eorum pcenae re-

regno Dei non erunt ? CAPUT LXVill. Locus Apostoli de salvandis per ignem ut intelliqendus .Ignis quidam in hac vita, per

servantur in posterum.Neque enim frustraille proprie dicitur dies judicii.quando venturus estjudex

quem salvantur

xdificanles ligna.Sed quia haec apo-

stolica manifestissima et falsa esse non possunt
;

apertissima

testimonia

vivorum atque mortuorum.Sicut e contrario vindicantur hic aliqua,et tamen si remittuntur,profecto in futuro saeculo non nocebunt. Propterea de qui-

busdam temporalibus
cantibus irrogantur,

poenis, quae in

hac vita pecdelentur,

eis

quorum peccata
:

ne reserventur in finem,ait Apostolus Si enimnos ipsos judicaremus, a Domino non judicaremur : cum juiicamur autem a Domino corripimur, ne cum hoc

mundo damnemur

(I

Cor. xi, 31 et 32).
18.

CAPUT
fideles

LXVII.

quod obscure dictum est de iis qui supersedificant super fundamentum, quod est Christus, non aurum, argentum, lapides preiiosos, sed ligna fenum, stipulam (de his enim dictum est quod per ignem salvi erunt, quoniam fundamenti meritonon peribunt),sic intelligendum est, ut his manifestis non inveniatur esse contrarium.Ligna quippe et fenum et stipula non absurde accipi possunt rerum saecularium,quamvis liciillud

Refelluntur gui putabant

omnes, quantumlibet scelerate vixissent, sal-

concessarum,tales cupiditates,ut amitti sine animi dolore non possint. Cum autem iste dolor urit,
te

vandos per igne77i.Cveduntuv &ulem a quibusdam 2 (a), etiam ii qui nomen Christi non relinquunt, et ejus
lavacro in Ecclesiabaptizantur.nec ab ea ullo schi-

Christus in corde fundamenti habet locum, id est, ut ei nihil anteponatur, et malit homo qui tali
si

dolore uritur, rebus quas ita diligit magis

carere

smate

vel haeresi praeciduntur, in quantislibet sce-

leribus vivant,

quee nec diluant

pcenitendo, nec

eleemosynis redimant.sed

in eis usque ad hujus vitae ultimum diem pertinacissime perseverent,salvi futu-

riperignem;licet promagnitudinefacinorumflagiti-

per ignem fit salvus. Si autem res temporales ac saeculares temporetentahujusmodi tionis maluerit tenere quam Christum.eum in fundamento non habuit quia haec priore loco babuit, cum in aedificio prius non sit aliquid fundamento.

quam

Christo

;

;

orumque diuturno, non tamen asterno ignepuniri 3 Sed quihoc credunt,ettamen catholici sunt,humana
.

Ignis enim, de quo eo loco est locutus Apostolus,
talis

debet

inlelligi, ut

ambo

per

eum

transeant

quadam

benevolentia mihi falli videntur namScriptura divinaaliudconsultarespohdet.Librumautem
:

id est, et qui aedificat
rttjn,

super hoc fimdamentum, au-

de hac quaestione concripsi, cujus titulus est, de Fideet Operibus ubi secundum Scripturassanctns,
;

argentum, lapides prctiosos, et qui aedificat ligna, fenum et stipulam. Cum enim hoc dixisset,adjunxit Uniuscujusque opus quale sit ,ignis probabit.Si
:

quantum, Deo adjuvante,
Paulus apostolus,dicons
1

potui, demonstravi,

eam

fidem salvos facere.quam satis evidenter expressit
:

cujus opuspermanserit,(juodsupc7\T.dificavitjncrccdcm accipiet. Sicujus opus autem e.vustum fucril, damnum
patietur
:

In Christo

enim ejusneque

ipse

autem salvus

erit, sic

tamcn quasiper

circumcisio quidquam valet,neque pr&putium, sed fides
*
3

ignem

(Id. in, 11-15).

Sic Mss. Editi vero, Ecclesise. Mss., creduntur a quibusdam, omisso, autem. Nonnulli codices, punicuri. Forte reponendum, pu-

utriusque opus ignis

Non ergo unius eorum, sed ignis probabit. Est quidam
'

tentatio tiibulationis, de

quo aperte
xxvn,

alio loco scri-

nili : vel, puniendi. (a) Istorum nomini,

ptum
in

est

:

Ifasa figuli probat fornax,et

fwmines

jus-

gustinus, non tautum

quos aliquolies reprehendit Aulibro de Fide et Operibus, sed

tos tentatio

tribulationis (Eccli.
vita.

6).

Iste ignis

etiam lib.21 de Civitate Dei,cap.l7,et sequentibus,pepercit semper.Ihec vero cum scriberet, intendisse in Hieronymum creditur a Joanne Garnerio in Appendice prima.ad priorem partem Mercatoris, pag. 117. Vide supra Admonitionem in librum de Fide et Operibus.

hac interim
B

facitquod Apostolus dixit,siacciscilicet cogitanti quae

dat
»

duobus fulelibus,uni

Dei

8

Sic Mss. Editi vero, quidem. Lov. et Arn., accedat. Alii eodiees, accidat.

265
sunt,

LI»ER UNUS.
quomodo
placcat Dco, hoc est, asditicanti sudicatur, Sicut
(Matth. vi,
et ipsa
!>,

26«
et
:

nos dimittimus debitoribus nostris
id est, si
liat quod dicitur; quia veniam petenti homini igno'

per Christum fundamcntum, aurum argentura, alteri autem cogitanti ea quae lapides pretiosos mundi, quomodo placeat uxori (I Cor. vn, 32, sunt 33), id est, acdilioanti super idem fundamentum liillius cnim opus non exugna, fenum, sti[)ulam
;
:

12)

eleemosyna

est,

scere.

ritur,

quia [non ea dilexit
;

cietur

cxuritur autemhujus,

quorum amissione cruquoniam sine dolore

non pereunt, qua3 cum amore possessa sunt. Sed

quoniam

altcrutra conditione proposita, eis potius

carere mallet
talia deserit

quam

Chrislo, ncc timore amittendi

Ghristum, quamvis doleat cum amittit, salvus est quidem,s*c tamen quasi per ignem : quia urit eum rerum dolor, quas dilexerat, amissarum sed non subvertit neque consumit fundamenti sta;

bilitate

atque incorruptione munitum.
LXr.X.

quidam CAPUT post hanc vitam. Tale aliquid etiam post hanc vitam fieri, incredibile non est, et utrum ita sit, quaeri poIgnis ttiam purgatorius

CAPUT LXXII. Eleemosynarum genera mulla. Ac per hoc ad omnia quae utili misericordia fiunt, valet quod Dominus ait, Date eleemosynam, et ec.ce omnia munda sunt vobis (Luc. xi, 41). Non solum ergo - qui dat esurienti cibum, sitienti potum, nudo vestimentum, peregrinanti hospitium, fugienti latibulum, aegroto vel incluso visitationem, captivo redemptionem, debili subvectionem, caeco deductionem, tristi consolationem, non sano medelam, erranti viam, deliberanti consilium, et quod cuique 3 necessarium est indigenti verum etiam qui dat veniam peccanti, eleemosynam dat et qui emendat
;

;

verbere in

quem

potestas datur, vel coercet aliqua
ejus,

disciplina, et

tamen peccatum

quo ab

illo lae-

test

:

et aut inveniri.aut latere.nonnullos fideles per

sus aut offensus est, dimittit ex corde, vel orat ut ei dimittatur, non solum in eo quoddimittit atque
orat,

ignem quemdampurgatorium,quanto magisminusve bonapereuntia dilexerunt,tanto tardius citiusque
salvari
;

verum etiam

in

eo quod

corripit, et aliqua
;

non tamen

tales

de quibus dictum est.quod

emendatoria poena plectit, eleemosynam dat quia misericordiam praestat. Multa enim bona praestantur
invitis,

regnum Dei non possidebunt, nisi convenienterpccnitentibus eadem crimina remittantur. Convenienter autem dixi, ut sterilcs in eleemosynis non sint, quibu? tantum tribuit Scriptura divina, ut earum tantummodo fructum se imputaturum prsenuntiet Dominus dextris, et earum tantummodo sterilitatem quando his dicturus est, Venite, benedicti sinistris Patris mei, percipite regnum : illis autem, Ite in ignem ivtcrnum 2 (Matth. xxv, 34, 41). 19. Crimina eleemosynis non reCAPUT LXX. dimi, nisi vila mutetur. Sane cavendum est ne quis;

luntati

utilitati, non voquia ipsi sibi inveniuntur esse inimici, amici vero eorum potiusilli quosinimicosputant; et reddunt errando mala pro bonis, cum reddere mala
:

quando eorum consulitur

christianus non debeat nec pro malis. Multa itaque genera sunt eleemosynarum, quae cum facimus, adjuvamur ut dimittantur nostra peccata.

CAPUT

LXXIII.

Eleemosynse genus

maximum,

parcere inimicis. Sed ea nihil est majus, qua excorde

quamexistimetinfandaillacrimina.qualiaquiagunt

regnum

Dei non possidebunt, quotidie perpetranda, etelcemosynis quotidie redimenda.In melius quippe est viti mutanda, et per eleemosynas de peccatis
prateritis est propitiandus Deus;non ad hoc

quodam modo,
tere.

ut

emendus ea semperliceat impunecommitdedit

dimittimus,quodinnosquisquepeccavit.Minusenim magnum est ergaeumessebenevolum.siveetiambeneficum,qui tibi mali nihil fecerit illud multo grandius etmagnificentissima3bonitatisest,uttuum quoque inimicumdiligas,etei qui tibi malum vult, etsi potestfacit,tubonumsempervelis.faciasquecumpossis 4 ,audiensdicentem Deum, Diligite inimicosvestros,
:

Nemini enim
:

xv, 21)

cata,

si

laxamentum peccandi (Eccli. quamvis miserando deleat jam facta pecnon satisfactio congrua negligatur.
Oratione Dominica expiari leviora De quotidianis autem brevibus levibusque

bene facite eis qui vos oderunt, et orate pro eis qui vos persequuntur (Matth. v,44).Sed quoniam perfectorum suntista filiorum Dei, quo quidem se debet omnis
fidelis

CAPUT LXXL
peccata.

peccatis,sinequibushsecvitanonducitur,quotidiana
fidelium oratio satisfacit.

extendere,ethumanum animumad hunc affectum, orando Deum, secumque agendo luctandoque perducere:tamenquiahoc tam magnum bonum tantae multitudinis non est, quantam credimus exaudiri,

Eorum
jam
3

est

enim
tali

dicere,

cum

in oratione dicitur, Dimitte nobis debita nostra,

Paternosterqui esinccelis, qui
rati

Patri

regene-

sirutetnos dimittimus debitoribus nostris; procul dubio

sunt ex aqua et Spiritu

(Joan.

m,

5).

Delet

om-

verba sponsionis hujus implentur,
ita profecit, ut

si

homo

qui non-

nino haec oratio
et illaa

minima

et

quotidiana peccata. Delet

quibus vita fidelium etiam scelerate gesta, sed pcenitendo in melius mutata discedit:si quemad-

jam 5 diligat inimicum, tamen dum quando rogatur ab homine qui peccavit in eum,utei
1

modum veraciter dicitur, Dimilte

nobis debita nostra,
;

quoniam non desunt quaidimittantur
1

itaveraciter

'

Ita

3 4

Abest, si, a Mss. et ab Am. Er. Dan. Mss. At editi, non solum autem. Plures Mss., quodcumque. Plerique Mss., quod possis. Moxque prosequuntur,

Mss., super Chritti fundamentum. ? Lov., percipite regnum Dei ; illis autem, ite, tnaledicti, in ignem xternum. Voces, Dei, et, maledicti, absunt a Mss. s Editi hic et simili luco infra, cap. 75, addunt, sancto : quae vox a Mss. abest et a graeco textu Evangelii Joannis, cap. 3, f 5, in quem respiciebat Augustinus.

Quidam

audiens dicentem Deum; vel, audiens dicentem Jesum, qua; etiam lectio est Am. Er. Dan. necnon 3 Sent., tlist. 30, cap. llic aolet. At Lov. et Arn. post verba, cum possis, haec subjiciunt Illius memor exempli, qui in cruce pendens pro suis exorat persecutoribus, suosque
:

admonuit
B

<iicens

Duo

e

: DUigite, etc. Vaticanis Mss., ut etiam.

Patrol. XL.

9

.

267

ENCHIKIDION,
:

IVE DE FIDE, SPE ET CHARITATE,
sibi

S.

AUGUSTINI

268
suse

dimittat, drhr.ttitexcorde

quia etiam

roganli

0A.PUT LXXVI.

Prima eleemosyna, animx

ulique vult dimitti,

cum

dimittimus debitoribus

nostris

orat et dicit, Sicut et ; id est, Sic dimitte

nos

misereri etrecte vivere.Qm enim

vult ordinate dare

dimitdebita nostra rogantibus nobis, sicut et nos timus rogantibus debitoribus nostris. Peccata non dimittendi non diCAPUT LXXIV.

mittuntur a Dco.inm vero qui eum.inquempeccavit, hominem rogat.si peccato suo movetur ut roget,non

eleemosynam, a se ipso debet incipere, et eam sibi primum dare. Est enim eleemosyna opus misericorverissimeque dictum est, Miserere animx tuse diae placens Deo (Eccli. xxx, 24). Propter hoc renascimur, ut Deo placeamus, cui merito displicet quod nascen;

adhuc deputandus inimicus, ut eum diligeresit inimicilias exerdiflicile, sicut difficile erat quando
est

do contraximus. Heec estprima eleemosyna, quam nobis dedimus, quoniam nosipsos miseros * per miserantisDei misericordiam requisivimusjustum ju-

cebat. Quisquis
tenti

autcm roganti

et percati sui poeni-

non ex corde dimittit, nullo modo existimet a Dominosuapecc;itadimitti;quoniammentiri veritas non potest. Quem vero lateat Evangelii auditorem
sive lectorem, quis
dixerit,

Ego sum

veritas {Joan.

dicium ejus confitentes,quo miseri effecti sumus, de quo dicil Apostolus, Judicium quidem ex uno incondemnationem : et magnae charitati ejusgratias agentes,de qua idem ipse dicitgratiae praedicator, Commendatautem suam dilectionem Deus in nobis,quoniam

xiv,6)?Qui cumdocuissetorationem,haneinea positam sententiam vehementer commendavit.dicens
:

cum adhucpeccatores
tuus esl

Si
et

cnim demiscritis hominibus pec-ata eorwn,ditnittet vobis Pater vestercvelcstis peccata vestra.Si autem non

essemus, Christus pro nobis mor(Rom. v, 16, 8, 9) ut et nos veraciter de nostra miseriajudicantes et Deum charitate 8 quam
;

donavit ipse diligentes, pie recteque vivamus.

Quod

dimiseritis hominibus,nec Pater vester dimittetpeccata i;esrra;i>/aM/i.vi,14,15).Adtammagnumlonitruumqui

judiciumetcharitatemDeicumPharisaeipraeterirent,

non expergiscitur, non dormit, sed mortuus est et tamen potens est ille etiam mortuos suscitare. CAPUT LXXV.— 20. Eleemosyna sceleratos et inftdeles non mundnt, nisi mutentur. Sane qui sceleratissime vivunt, nec curant talem vitam moresque corrigere, et inter ipsa facinora et flagitia sua elee:

mosynas trequentare non cessant, frustra ideo sibi blandiuntur, quoniam Dominus ait, Date eleemosynam, et ecce omnia munda sunt vobis. Hoc enim quam
late pateat,non intelligunt. Sed ut intelligant, atten-

decimabant tamen propter eleemosynas quas faciebantetiamquiequeminutissimafructuumsuorum:et ideo non dabanteleemosynasaseincipientes,secumquepriusmisericordiamfacientes*.Propterquemdilectionisordinem dictum est, Diliges proximum tuum tanquam te ipsum (Luc. x, 27). Cum ergo increpasset eos quod forinsecus se lavabant, intus autem rapina et iniquitate pleni erant.admonens quadam eleemosyna 3 quarn sibi homo debet primitus dare, inleVerumtamen, inquit, quod superest, riora mundari
, :

datc eleemosynam, et ecce

omnia munda sunt

vobis.

dantquibusdixerit.NerapeinEvangeliosicscriptum est :Cum loqueretur,rogavitittum quidam Pharisxus
ut pranderet

Deinde ut ostenderet quid admonuisset, et quid ipsi facere non curarent, ne illum putarent eorum elee-

apud se ;

et ingressus recubuit.

Pharisieus

autcm

Cdspit intra se reputans dicere,quare non bapti-

%atus esset ante prandium. Et ait

Dominus ad illum

:

quod deforis est calicis et catini, mundalis ; quod autem intus est vestrum,plenum est ra-

Nunc

vos Pharissei,

pina ctiniquitate.Stulti,nonne qui fccitidquoddeforis ? Verumtamenquod est, diam id quod intus est fccit superest,date eicemosynam, et ecce omnia munda sunt vobis(Luc. xr, 37-41). Itane hoc intellecturi sumus,
'

mosynas ignorare Sedvx vobis, inquit Pharisaeis tanquam diceret, Ego quidem commonui vos eleemosynam dandam, per quam vobis munda sinl omnia Sed vss vobis qui decimatis mentam el rutam et omre olus ; has enim novi eleemosynas vestras, ne deillis me nunc|vos admonuisse arbitremini :etprsetcritis judicium et charitatem Dei; qua eleernosyna possetis ab omni inquinamento interiori mundari,
: : ;

ut vobis
est

munda

essent et corpora quas lavatis
et

:

hoc
:

ut Pharisseis non habentibus tidem Christi, etiamsi non in eum crediderint,nec renati fuerint ex aqua et

enim omnia,

interiora scilicet et exteriora

sicut alibi legitur,
foris sunt

Mundate qux intus

sunt, ct

qux

omnia, tnntum si eleemosynas easdandas putant?cum sint imdedcrint,sicutisti mundiomnesquos non mundat fides Christi,de qua scriptum est, Mundans fxde corda eorum (Act.xv, 9);
Spiritu,

munda

sint

munda erunt(Matth. xxm, 26). Sed ne istas eleemosynas,qua? fiunt de fructihus terrae.respuisse
videretur
:

Hsec, inquil,

oportuit facere, idest, ju;

dicium

et

etdicat Apostolus, Immundisautcmetinfidelibusnihil
est

xi, 42), id est,

mundum,

scd polluta sunt
i,

eorum

et

mens

et

con-

CAPUT

et illa non omitterc (Luc eleemosynas fructuum terrenorum. LXXVII. Iniquitas deserenda, ut prosint

charitatem Dei

scicnlia (Tit.

15).

Quomodo

ergo Pharisajis omnia

etecmosynae.

Non ergo

se fallant,qui per

eleemosynas
fa-

mundaessent,si eleemosynas,darent et fideles non essent? Aut quomodo fideles essent, si in Christum
credere atque in ejus renasci gratia noluissent? Et tamen verum est quod audierunt, Dale eleemosy-

quaslibei largissimasfructuumsuorumvelcujuscum-

quepccuniae,impunitatem se emereexistimantin
'

nam,

et ecce

omnia munda sunt
:

vobis.

Sic Mss. Editi vero, qui avtem. Tres M;-*., nos ipsos ma-ito miseros. 3 Edih. tl i\'i 'i.ir/tntem. Castigautur ex M^s. 4 Atu. Er. Lov. p<jst, facientes, adduut, sicut isti eas i/andas putant. Verba suut ex superiore capite uiale
1
i

» Videte ut etinm id quod Hic apuJ Lov. additum intus est mundum fiat : quod ab editis Ani. Er. Dau. et lilcrisque ac potioribus Mss. abest, uecuon ab Evauge-

huc
*

lio

Lucae citato.

trauslata. Aui. Er. Lov. et Arn., admonens quamdam eleemovjnam : et infra post, dare, habebaDt, et interiora munotare. Einendautur hic ex Mss.

269

LIBER UNUS.

270

cinorum immanitate ac flagitiorum nequitia permanendi: non solum enim haec faciunt,sed ita diligutrt, ul in eis semper optent.tanlum si possint impune, versari. Qui autem diliijit iniquilalem, Odit aflimatn suam (Psal. x, 6); et qui odit aniinam suam.non est
in

haberc ncgotium.sed iniquitatem se pati,quam vclcontinuo ta> let a se judicium sententia removeri libus cogitationibus vel excusationibus occurrit,at;

que

ait:

Quare non magis

iniquitatetn patiminifquare

eam

misericors,

sed crudelis:

diligendo

eam

quippe secundum saeculum, odit eaui secundum Deum.Si ergo velletei dare eleemosynam.per quam illi essent munda omnia,odisset eam secundum saa-

non polius fraudamini?'Ut ad illud redeatur,quod Dominus ait,St quis volucrit lunicam tuam tollere,et juilieio tecum contendere,dimitte illi ct pullium(Matlh
Qui abstulerit, inquit, tua, noli repetere (Luc.vi, 30). Prohibuit itaque suos de 8u?cularibus rebuscum aliis hominibus habere judicium:
v, 40); et alio loco,

culum,

et diligeret

secundum Dcum. Nemo autem

dat eleemosynam qualemlibet, nisi unde det ab illo accipiat qui non eget: ideo dictum est, Misericordia

ex qua doctrina Apostolus dicit esse delictum.Tamen

cum

sinit in Ecclesia talia judicia finiri inter fratres

me (Psal. lviii, II.) CAPUT LXXVIII.— 21. Peccati quxdam sunt, quse humano judicio non csse putarenlur.Qux sint autem levia, qua3 gravia peccata, non humano, sed divino sunt pensanda judicio. Videmus enim quaedam ab
ejas prxvcniet

fratribus judicantibus,extra Ecclesiam vero terribilitcrvetat;

manifestum

est etiam hic

quid secun-

dum veniam

concedatur infirmis.Propter hajc atque

quoque Apostolis ignoscendo fuisse concessa: quale illud est quod venerabilis Paulus conjugibus
ipsis
1

hujusmodi peccata,cl alia,liceliis minora,qua3 fiuiit verborum et cogitationum olfensionibus. apostolo Jacobo confilente ac dicente,/n multis enim offendiinus omnes [Jacobi in,2); oportet U» quotidie crebro-

ait, Nolite

fraudare invicem, nisi ex consensu ad tem-

pus, ut

vncetis orationi; et iterum

ad idipsum

estote

2

debila nostra; nec in eo

que oremus Dominum,atque dicamus.Dimi^e nobis quod sequitur mentiamur,
vi,

ne vos

tentet satanas propter incontinenliam vestram:

sicutet nos dimitlimus debitoribus nostris (Matth.
12).

quod
licet

putari posset non esse peccatum, miscerisci-

conjugi non

filiorum

procreandorum causa,

quod bonum
alterius

est nuptiale, sed carnalis etiam volu-

CAPUT LXXIX. — Qux levia videntur, esse interdum gravissima. Sunt autem quaedam quae levissima
putarentur, nisi in Scripturis demonstrarentur opi-

ptatis; ut fornicationis,sive adulterii,sive

cujusquam

immunditiaemortiferum malum,quod turpe est etiam diccre, quo potest tentante satana libido
pertrahere,incontinentium devitet infirmitas,Posset ergo,ut dixi,hoc putari non esse peccatum, nisiaddidisset

nione graviora. Quis enim dicentem

fratri suo,

Fa-

tue,veum gehennae putaret,nisi Veritas diceret?Cui tamen vulneri subjecit continuo medicinam,praece-

ptum
quippe

fraternae
ait,Si'

reconciliationis
offers*

adjungens

:

mox

Hoc aulem dico secundum veniam, non secundum imperium (I Cor. vn, 5, 6). Quis autem jam
:

ergo

munus tuum ad

altare,et ibi

recordatus fueris,quiafrater luushabet uliquid adver-

esse peccatum neget,

cum

dari
3

veniam facientibus
?

sum

te,

etc. (Matth. v, 22, 23).

A ut

quis aestimaret
et

apostolica auctoritate, fateatur

Tale quiddam

est,

quam magnum peccatum
ses et

sit,dies

observare

men-

ubi dicit: Audet quisquam vestrum adversus alterum

ncgotium habens judicari apud

iniquos,et

non apud

sanclos? El paulo post: Ssecularia igitur judicia si habueritis,]ru\u\t,eos qui contemptibiles sunt in Ecclesia,

Ad revcrentiam vobis dico: sic non est inter vos quisquam sapiens qui possit inter fratrem suum judicare? sed frater cum fralre judicatur ,et hoc apud infidetes! Nam ethic posset putarijudicium habere adversus alterum, non esse peccatum, sed tanhos collocate^.

annos et tempora,sicut observant qui certis diebus sive mensibus sive annis volunt vel nolunt aliquid inchoare, eo quod gecundum vanas doctrinas hominum faustavel infaustaexistiment tempora; nisi hujus mali magnitudinem ex timore Apospensaremus, qui talibus &\t,Timeovos, ne sine causa laboraverim in vobis (Galat. iv, H)?
stoli

forte

CAPUT LXXX.
2

— Peccala

horrenda usu videntur

tummodo

id extra

Ecclesiam velle judicari.nisi se-

cutus adjungeret:

Jam quidem
vobiscum

ornnino delictum
(I

est,

quia judicia habetis

Cor.v\, 1-7). Et ne

quisquam hoc
1

ita

excusaret, ut diceret justum se

leviaMuc accedit quod peccata, quamvis magnaet horrenda,cum iu consuetudinem venerint.aut parva aut nulla esse creduntur; usque adeo ut non solum non occultanda, verum etiam praedicanda ac diffamanda videantur,quando, sicut scriptum est, Laudatur peccator indesideriis animx sux,ct qui iniqua
gerit benedicitur (Psal.i\,2A). Talis in divinis Libris

2

\ox,ventrabilis, deest in uno tantum eVaticunis Msa. Editi, ad ipsum revertimini. At plenque ac meliorea

Mss.,ad idipsum (vel,arf ipsum) estote.HaDclecti^uem sequi solet Augustinus in Epistola 262, iu Sermone 351, u. 5,in lib. 5 contra Faustum,cap.9; eademque lectio apud Origenem adhibit afuit in homilia in Numeros vigeeiina tertia: quasi pro sunerchesthe, legerent olim, ginestheAu. fine ejusdcm sententiee, loco, incontinentiam ; nonnulli codices ferunt, intemperantiam. 3 In editis, aposiotica auctoritas fateatuv At in melioris notae Mss. aposto/ica auctoritute fateatur: id est, ab Apostolo dari veniam, secundum illud paulo aute dictum, ab ipsis quoque Apostolh iqnoscendo fuisse concessa. * Editi addunt, ad judicandum. Sed hoc nec Mss. habent, nec textus graacus Apostoli. Rursum infraconsentientes grsecos veteres codices sequimur,relictis editis, qui ferebant,mter fratrem et fratrenjudicae,sed frater

iniquitas clamor vocatur. Sicut habes

apud Isaiam
inquit, uifaet

prophetam de vinea mala: Exspcctavi,
ceret judicium,fecit autem iniquitatem*
,

tiam,sed clamorem (Isai.
nesi:

non justiv, 7).Unde est illud in Geet

Gomorrhxorum multiplicatus est (Ge».xvm,20).Quia non solum jam apud cos non puniebantur illa flagitia, verum etiam publice
Clamor Sodomorum
veluti lege frequentabantur.Sic nostris
lu Mss., offccs. Grajce est, prospheres. Lov. et Aru. hinc accidit : minus bene. Veteres Mss. duo, fet.it auUnt farinus.

temporibus

'

2

cum

fralre judicio contendit.

*

:

271
ita

ENCHIRIDION, SIVE DE FIDE, SPE ET CHAIUTATE,
(Luc. xxii, 61).

S.

AUGUSTINI
:

272

multa mala.etsi nontalia,in apertam oonsuetudinem jam venerunt, ut pro his non solum excommunicare aliquem laicum non audeamus, sed nec
clericum degradare. Undecum exponerem ante aliquot annos Epistolam ad Galatas,in eo ipso loco ubi ait Apostolus, Timeovos ne forte sine causa laborave-

praemisit evangelista, et ait

Hespexit eutn

Dominu s

CAPUT

LXXXIII. Peccatum

in

Spiritum sanctum.

Qui vero in Ecclesia remitti peccata non credens,

contemnit tantam divini muneris largitatem, et in hac obstinatione mentis diem claudit extremum,reus est illo irremissibilipeccatoinSpiritum sanctum, in quo Christus peccata dimittit.De qua quasstione
difficili in

rim in

exclamare compulsus sum: « Vae peccatis hominum,quae sola inusitata exhorrescimus usitatavero, pro quibus abluendis Filii Dei sanguis
vobis;

quodam

propter hoc solum conscripto

li-

effusus est.quamvistam magnasint,ut omnino claudi contra se faciant regnum Dei',saepe videndo omnia tolerare,saepe tolerando nonnulla etiam facere

bello enucleatissime,

CAPUT LXXXIV. 23. De carnis Jam vero de resurrectione carnis, non

quantum

potui, disputavi

(a).

resurrectione.

sicut

quidam

cogimur atque utinam, o Domine,nonomnia quae non potuerimus 2 prohibere,faciamus» (Expos.Epist. ad Galat. «.35)! Sed videro utrum me immoderatus
!

revixerunt,iterumque sunt mortui, sed in aeternam
vitam, sicut Christi ipsius caro resurrexit,

quem-

admodum possim
facere non invenio.

breviter disputare, et

omnibus

dolor incaute aliquid compulerit dicere. CAPUT LXXXI— 22.Peccati causx duge,ignorantia
et

quaestionibus quae de hac re moveri assolent, satis-

nemo vincit nisi divinitus adjutus. Hoc nunc dicam.quod quidem et in aliis opusculorum meorum locis same jam dixi.Duabus ex causis
infirmitas,quas

omnium quicumque

Resurrecturam tamen carnem nati sunt hominum atque na-

scentur, et mortui sunt atque morientur, nullo

mo-

do dubitare debet christianus.

peccamus; aut nondum videndo quid facere debeamus, aut non faciendo quod debere fieri jam videmus: quorum duorum illud ignorantiae malum est, hoc infirmitatis. Contra quae quidem pugnare nos
convenit
:

CAPUT LXXXV.

— Fetus

abortivi an

resurgent.

sed profecto vincirr.ur, nisi divinitus ad-

juvemur,ut non solum videamue quid faciendum 3 sit,sed etiam accedente sanitate delectatio justitiae
vincat in nobis earum rerum delectationes,quas vel

Unde primo occurrit de abortivis fetibus quaestio.qui jam quidem nati sunt in uteris matrum.sed nondum ita ut jam possent renasci.Si enim resurrecturos eos dixerimus; de iis qui jam formati sunt.tolerari potest utcumquequod dicitur: informesvero abortus
1

quis non proclivius perire arbitretur, sicut semina
quae concepta
etsi

non fuerint? Sed quis negare audeat,

habere cupiendo,veI amittere metuendo.scientes videntesque peccamus; jam non solum peccatores, quod eramus etiam cum per ignorantiam peccaba-

affirmare non audeat, id acturam resurrectio-

mus,verum etiam

non facimus quod faciendura, vel facimus quod non faciendum esse jam scimus.Quapropter non solum si peccavimus ut ignoscat, propter quod dicimus,
legis pra2varicatores,cuT> id

Dimitte nobis debita nostra,
debitoribus nostris

sicut et nos dimittimus

nem, ut quidquid formae defuit implealur! Atque ita non desit perfectio,quae accessura erattempore, quemadmodum non erunt vitia quae accesserant tempore: ut neque in eo quod aptum et congruum dies allaturi fuerant, natura fraudetur; neque in eo quod adversum atque contrarium dies attulerant, natura turpetur; sed integretur quod nondum erat
integrumsicutinstaurabiturquodfueratvitiatum.ib.

regat, propter

etiam ne peccemus ut ; verum quod dicimus, Ne nos inferasin tentationcm (Matih. vi, 12, 13); ille rogandus est, cui dicitur in Psalmo, Dominus Uluminatio mea et salus mea (Psal. xxvi,l); ut illuminatio detrahat ignorantiam, salus iniirmitatem.
Pa>nitcntia Dei donum. Nam LXXXII. etipsapoenitentia,quandodignacausaestsecundum morem Ecclesiae cur agatur, plerumque infirmitate non agitur; quia et pudor timor est displicendi,dum

CAPUT

quando vivcre incipiat. Ac per hoc scrupulossissime quidem inter doctissimos quaeri ac disputari potest, quod utrum ab homine inveniri possit ignoro, quando incipiat homo in utero vivere utrum sit quaedam vita et 2 occulta, quas nondum motibus viventis appareat.
in utero
;

CAPUT LXXXVI.

— Fclus

Nam

plus delectat

quam justitia quasequisquehumiliatpccnitendo. Undenon solum cum agitur poenitentia, verum etiam ut agatur, Dei
hominum
existimatio,

negare vixisse puerperia,qua? propterea membrotim exsecantur et ejiciunturex uteris prorgnantium, ne matres quoque si mortua ibi reliquantur occidant, impudentia nimia videtur. Ex quo autem incipit homo vivere.ex illo utique jam mori potest.

Mortuus vero, ubicumque

misericordia nitentiam

necessaria est. Alioquin non diceret
illis

Apostolus de quibusdam: Ne forte det
(II

Deuspozfleret,

Tim. n, 25). Et ut Petrus

amare

mors potuit evenire, quomodo ad resurrectionem non pertineat mortuorum, reperire non possum. CAPUT LXXXVII. Monstrosi fetus quomodo rcsurrecturi. Neque enim et monstra qus nascuntur
illi

alia lectio eat Expositionis Epittolffl ad Galatas.ubi habetur. n. 35: usitata vero pro quibus abluendis
1

Paulo

et vivunt,

quamlibet

cito
ita

ctura negabuntur, aut
1

moriantur, aut resurre3 resurrectura credenda

FUii Dei sanguis ef/usus est,quamlibet maqna sint,et otnnino claudi contra se faciant regnum Dei. M.
s Editi, poterimus. Meluis Mss., potuerimus. Nam sic Expositio citala Epistolee ad Galatas. 3 Uuns e Colbertinia vetustissimua codex,accedente sica-

vitate: non inepte. Aptiustamen Mss. cseteri et. cditi,nccedente sanitate: qua sciliat pellatur malum infirmitatis.

Deceui Mss., abor-tivos. * Am. Er. Dan. Arn. et pauci Mss. omittunt, et. 3 Ilic Aiu. Er. et Dan. addiuit, vitiata, quffi vox abest a Mss. (a) Nou alio, crediums, libello, uisi Sermone nunc 71, qui oliin de verbis Doiuini fuit 11. (b) Vid. lib. 22 de Civitate Dei, capp. 12, 13.

:

;

273
sunt, ac non potius correcta

LIBER UNUS.
versa
sit

274
staturu revivisccnlium singulornm, quia

emcndataque nalura. Absit enim ut illum bimembrem.quinuper natusest in Oriente, de quo el fratres fidelissimi quod eum viderint retulerunt,et sanctac memoriae Hieronymus absit, inquam, ut presbyter scriptum reliquit («) hominem duplicem.ac non potius duos, quod unuin futurum fuerat.si gemini nascerentur,resurrecturos
:

fuerat diversa viventium,aut macri
cie,aut

cum eadem mareviviscant.

pinguescum eadem pinguedine

Sed si hoc est in consilio Creatoris.ut in effigiesua cujusqueproprietaset discernibilissimilitudoservetur,in caeteris autemcorporis bonis aequalia cuncta
'

reddantur,ita modificabitur illain unoquoquemate-

existimemus. Ita caetera quaBsinguli quique partus vel amplius vel minus aliquid habendo.vel quadam nimia deformitate monstra dicuntur adhumanae naturae figuramresurrectionc revocabuntur ;ita utsingulaj animffi singula suacorporaobtineant,nullis co-

quod alicuidefuerit ille suppleat,qui etiam de nihilo potuit quod voluit operari.Si autem in corporibus resurgentium rationabilis inaequalitas erit,sicut estlocum quibus
ries, ut

nec aliquid ex ea pereat,

et

cantus impletur ;hoc
sui,

fiet

haerentibus etiam quaecumque cohaerentia natafue-

quod

et

hominem

cuique de materie corporis reddat 2 angelicis coetibus.et
sed quidquid fu-

sed seorsum sibi singulis sua membragestantibus,quibus humani corporis completur integritas.
rant
;

nihil

inconveniens eorum ingerat sensibus.Indecoaliquid ibi non erit
;
;

rum quippe

CAPUT

LXXXVIII.

— Instauratio
perit

carnis quocum-

Deo terrena materies de qua mortalium creatur caro sed in quemlibet pulverem cineremve solvatur, in quoslibet halitus aurasque diffugiat.in quamcumque aliorum corporum substantiam velin ipsaelementa vertatur, in quorumcumque animalium e!.iam hominum cibum cedat carnemque mutetur.illi anima? humanae
que modo perierit. Non autem
:

turum est, hoc decebit non decebit.

quia nec

futurum

est,

si

CAPUT

XCI.

Resurgent piorum corpora quo ad
igi-

substantiam carnis,sed sineomni wYw.Resurgent

tur sanctorum corpora sine ullo vitio.sine ulla deformitate, sicut sine ulla corrupticne, onere, difficultate: in quibus tanta facilitas
erit.
3
,

Propter quod

et spiritualia dicta

quanta felicitas sunt,cum pro-

puncto temporis redit

',

quae illam primitus,ut ho-

cul

dubio corpora sint futura.non spiritus.Sed sicut

mo fieret, viveret, cresceret, animavit. CAPUT LXXXIX. — Superflua quomodo

redibunt

ad corpus. Ipsa itaque terrena materies, quse discedente anima fit cadaver,non ita resurrectione reparabitur.ut ea quae dilabuntur elin alias atque alias

nunc corpus anitnale dicitur, quod tamen corpus, non anima est ita tunc spirituale corpus erit.corpus tamen, non spiritus erit.Proinde quantum attinet ad corruptionem, quae nunc aggravat animam
;

(Sap.xx, 45), et ad vitia, quibus caro adversus spi-

aliarum rerum species formasque vertuntur, quamvisad corpusredeant unde dilapsa sunt, adeasdem

quoquecorporispartes ubifuerunt.redirenecessesit. Alioquin si capillisreditquodtam crebratonsuradetraxit,si unguibus quod toties dempsitexsectio; im-

ritum concupiscit (Galat. v, 17), tunc non erit caro, sed corpus quia et ccelestia corpora perhibeptur. Propter quod dictum est, Caro et sanguis regnum Dei non possidebunt : et tanquam exponens quid di;

xev\t,neque corruptio, inquit.incorruptioncm possidebit(l Cor.xv, 50).

moderata

et

indecens cogitantibus,et ideo resurresolubilismevellet ar;

Quod

prius dixit, caro

et

sanguis

ctionem carnis noncredentibus occurritinformitas.

Sedquemadmodum sistatuacujuslibet
talli

aut igne liquesceret,aut contereretur in pulvein

rem.autconfunderetur
tifex

massam.et eam

rursus ex

illius materiae

quantitate reparare

nihil inter^sset ad ejus integritatem,quae particula

redderetur,dum tamen totum ex quo constituta fuerat,restituta resumeret ila Ueus mirabiliteratqueineffabiliterartifex,detoto
materiae cui
statuae

membro

hoc posterius dixit, corruptio : et quod pr\us,regnum Dei : hoc rjoster\us,incorruptione?n. Quantum autem attinet ad substantiam etiam tunc caro erit.Propter quod et post resurrectionem corpus Christi,caro appellata est (Luc. xxiv, 39). Sed ideo ait Apostolus, Seminatur corpus animale, resurget corpus spirituale quoniam tanta erit tunc concordia (I Cor. xv, 44)
:

carnis et spiritus, vivificante spiritu sine sustentaculi

alicujus indigentia subditam carnem, ut nihil
;

quo caro nostra constiterat,eam mirabili
bili

et ineffa-

nobis repugnet ex nobis

sed sicut foris neminem,

celeritate restituet

;

nec aliquid attinebit ad ejus

ita nec intus nos ipsos patiamur inimicos.

redintegrationem, utrum capilli ad capillos redeanl

CAPUT

XCII.

Corpora damnatorum qualia resurilla

ungues ad ungues, an quidquid eorum perierat mutelur in carnem, et in partes alias corporis reet

<7<?n*.Quicumque vero ab
facta est per

perditionis massa.quae

hominem primum,non

liberantur per

vocetur, curante artificis providentia ne quid in-

decens

fiat (b).

CAPUT XC. — ln statura et efftgie co?'poris nikil erit indewum.Nec illud est consequens.ut ideo di-

unum Mediatorem Dei et hominum, resurgent quidem etiamipsi unusquisque cum sua carne.sed ut cum diabolo et ejus angelis puniantur.Utrum sane ipsi cum vitiis et deformitatibus suorum corporum resurgant, quaecumque in eis vitiosa et deformia membra gestarunt,in requirendo laborare quid opus

1

Lov., reddit.

(a)

« stra.inquit, aetate
v.

Hieronymus.in Epistolaad Vitalem :«Num quianoduplex Lyddae natus est homo, duo'

«

CH[)ituui,quatuor mauuum.uno ventre el duobus pedibus, omnes homines itam.sc: nccesse est?«Coufer. lib. 16 de Civitate Uei cap. 8. (b) Vid. lib. 22 de Givitate Dei, cap. 19.

rum

*

Ex Vaticanis Mss. unus babet, corporeis wmhris. Apud Am. Kr. Dan et Lov., reddnt xquatem. Abest,
et

xqualem, a Mes.
J

Am.

Er. et tres M$».,facilitas

ab editioue Arualdi. resurgendiMinus recte

:

:

275
est ?

ENCHIHIDION, SIVE DE FIDE, SPE ET CHARITATE,
Neque enim
vel

S.

AUGUSTINI

276

fatigare nos debet incerta

eorum
et

habitudo

pulchriludo,quorum eritcerta

sem-

sima sapientiae luce videbitur, quodnuncpiorumfides habet,antequam manifesta cognitione videatur»

piterna damnatio.Nec raoveat,

quomodo

in eis erit

quam
Dei
;

certa, immutabilis, efficacissima sit voluntas

corpus incorruptibile,si dolerepoterit;aut quomodo corruptibile, si mori non poterit. Non est enim vera
vita, uisi

ubi foliciter vivitur, nec vera incorruptio, nisi ubi salus nullo dolore corrumpitur.Ubi autem

mori non sinitur, ut ita dicam, mors ipsa non moritur et ubi dolor perpetuus non interimit, sed affligit, ipsa corruptio non finitur.Haec in sanctis Scripturis, secunda mors dicitur (Apoc.n, 11, et
infelix
;

quammultapossitet non velit, nibilautem velit quod non possit quamque sit verum quod in Psalmo canitur, Deus autem noster in coelo sursum iti cozlo et in terra omnia quxcumque voluit, fecit (Psal. cxm, 11). Quod utique non estverum.si aliqua voluit, et non fecit et quod est indignius, ideo pon fecit, quoniam ne fieret quod volebat omnipotens,
:

'

,•

;

voluntas
nisi

homims

impedivit.

Non ergo

fit

aliquid
fiat, vel

xx, 6, 14).

GAPUT

XCIII.

— Quorum damnatorum

omnipotens

lieri

velit, vel

sinendo ut

futura

sit

ipse faciendo.

mitissima pcvna.Nec

primatamen qua suum corpus anima relinquere cogitur, nec secundaqua pcenale corpus anima relinquere non permittitur,homini accidisset, si nemo peccasset. Mitissima sane omnium poena erit eorum qui praeter peccatum quad
'

GAPUT XCVI.
male. Nec

Deus facit bene, etiam sinendo

fieri

dubitandum est Deura facere bene, etiam sinendo fieri quaecumque fiunt male.Non enim hocnisijustojudiciosinitjetprofectobonumestomnequod justumest.Quamvisergo eaquae mala sunt.in quantum mala sunt,non sint bona;tamen ut non solum bo*
na,sedetiamsintet mala, bonum est. Nam nisi esset hoc bonura, ut essent etmala, nullo modo esse sinerentur ab omnipotente bono
:

insuper addiderunt addiderunt, tanto quisque tolerabiliorem ibi habebit damnationera, quanto hic minorem habuit iniquitatem.
et in caeteris qui

originale traxerunt, nullura

GAPUT XCIV.
cognoscent quid

— 24.

cui procul

dubio

In vita aeterna sancti plenius

Remanentibus itaqueangelisethominibusreprobis in a?terna pcena,tunc sancti scient plenius quid boni eis contulerit
gratia.Tunc rebus ipsis evidentius apparebit,quod in Psalmo scriptum est,Misericordiam et judicium cantabotibi,

eis contulerit gratia.

Domine

(Psal. c, \)

;

quia

nisi

per indebi-

quod vult facere,tam facile est quod non vult esse non sinere. Hoc nisi credamus, periclitatur ipsum nostrae Gonfessionis - initium,qua nos in Deum Patrem omnipotentem credere confitemur. Neque enim ob aliud veracitervocatur omnipotens, nisi quoniam quidquid vult potest, nec voluntate cujuspiam creaturae voluntatis ornnipotentis impefacile est

quam

tam misericordiam nemo liberalur, bitum judicium nemo damnatur. CAPUT XCV. Tunc revelabuntur

et nisi

per de-

ditur effectus.

CAPUT XCVII.—
occulta judicia
effica-

Voluntas Dei salvare volentis an

impediatur
est

humana volunt ate.Qnaimobrem videndum
sit

Dei in hominumprxdestinatione. Voluntas Dei
cissima.

quemadmodum

de Deo dictum, quia et hoc

Tunc non latebit quod nunc latet, cum de duobus parvulis unus esset assumendus per miseri-

verissime Apostolus dixit, Qui omnes homines vult
(I Tim. n, 4). Gum enim non omnes, sed multo plures non fiuntsalvi, videtur utiquenon fieri quod Deus vult fieri, humana scilicet volqntate impediente voluntatem Dei. Quando enim quaeritur causa cur non omnes salvi fiant, responderi solet quia hoc ipsi nolunt.Quod quidem dici de parvulis non potest.quorum nondum est velle.seu nolle.Nam

salvos fieri

cordiam, alius per judicium reljnquendus, in quo, is qui assumeretur, agnosceret quid sjbi per judicium
deberetur,nisi misericordia subveniret
tius
;

cur

ille

po-

quam iste fueritassumplus.cumcausaunaesset ambobus curapud quosdam non factae sint virtu:

tes,qua3

si factae
2
,

fuissent,egissent

tentiam
tibi,

et factae sint

hamines pamiapud eos qui non fueran 1
illi

quod

infantili

3

motu

faciunt.si

eorum

voluntati ju-

Vge Corozain ; vse tibi, Bethsaida! quia si in Tyro e Sidone factx fuissent virtutcs quxfaclx sunt f
:

credituri. Apertissime

namque Dominus

dicit

dicaretur essetribuendum,quando baptizantur,cum

in vobis

ohm

in cilicio et cinere pccnitentiam egissent (Matth'

resistuntquantum possunt,etiamnolenteseos salvos fieri diceremus.Sed apertius Dominus in Evangelio compellans impiam civitatem, Quoties, inquit, votui
runt, si vellent: cumqueillisconveniunt hisubsequentes et alter Vaticanus, Colbertiai tres,Regiu8unus, Antonii Faure Doctoris Theologi Faeultatis ParisieDsis unus item Sorbonieus. Victoriuus.C arcas-

xi, 21).

Nec utique Deus injuste noluit salvos
3
.

fieri"

cum
nam
'

possint salvi esse.si vellent

Tunc

in claris-

undecim manuscripti, unus

tentia est.

de facilitate agendi potius h;ec interpretanda senalii

Lov. et Arn., animum. Editi

umis Bernardi I'l\ Fulieusium unus, PP.Domin»caQoruinviaJacobeaunus,PP.Franoiscanoruinmajoris conventusunus, cceuobii nostri Germanensisduo, pnrteC03U0l)ii sancti

tuor.abbatise sancti VictoriB tres, sanche fienovefae

beptem Mss., egissent utique illi hamines pccnitentiam \eterescodicesviginti quinque.scilieetRomanibibliolll?anjc duo et Parisienses isti sexdecim, Reffia? [ Mr*,. bihliothecte unus, Navarriri collegii duo, Sorbonici qua'

et Mss.,

anima.

soneusis etLemovicensisunus:qnauquaministo Lemovicensi,iualioexrecensitisColbertiuis,iii(|ue uno px Vaiicanisjugnlatafueratlitterapenultinia.ul leiieretiiree//c?.LovanieusesTheologiin suaOpernm Augustini editionew.ri-

pseruntadmarginem.«Forte.ir//

t

<.» SiclejjenduiiiiuciuiI
.

«nug.siiQetiPetrideCulturaapudCeqomaposnnus.sancti unus, et antiquissimusCorbeiensis nal.eiit,.w ucUt, coutra editi.uno excepto Arn»ldiqo, fe-

reaqueLemoviceuaisEcclesiaBsanctiMttrtialisonus.abbati.e Hcgalis-monti. pnus, Longi-no tjs unus, Pecoensis R

" e ™>*»apud Remos

dist. 40, parag. ctanter aftirmatGuillelmusEstiusin Sent. 2; acsic reipsa legit PetrusLombardus in Seot.l.diat.43, eaj). His autcm. 1 Er. Lov. et Arn. omittunt, in ccvlo sttrsum. Habent e.liti alii et Mss. bic et in Enarr. m Psal. 1>3. 2 Editi, nosirx fidet Coi]fess\qn\s Ahest. fidei, «Mss. Et bjc passim posita sine addp*Q esl yox, Confessun is, loco Symboli. 3 Sic Am. Er. Dan. et aliquot Mss. At Lov. et Aru.,

infantuli.

277

LIBEH UNUS
alter agnovit

^78

coliigere filios tuossicut gatlina pullos suos, el noluisti (Matth.

xxm,

37)

I

tanquam

Dei voluntas supe-

rata sit

hominum

voluntate, et inlirmissimis no-

lendo impedientibua non potuerit facere potentissimus quod volebat. Et ubi est illa omnipotontia, qua

non de suis distantibus mcritis sibi essegloriandum, quod in eudem causa idem supplioium non incurrit; sed de divinaj gratiae largitate quia non volenlis neque currenlis, sed iniscrentis
•'

est

Dei. Altissimo

quippc ac

suluborrimo sacra-

omnia qu.vcumquevotuit, fccit; si oolligere (ilios Jerusalem voluit, et non fecit? An potius illa quidemfilios suosab ipsocolligi noluit, sed ea quoque nolente filios ejus collegit ipse quos voluit? quiai» cailo et in terra, non quaedam voluit et fecit, quaedam vero voluit et non fecit sed omnia
\n coelo ei in ierra
;

mento univcrsa facies, atque, ut ila dixerim, vultus sanctarum Scriplurarum, bene intuentes id admonere invenitur, ut qui gloriatur, in Domino glorietur
(I

Cor. i,31).

CAPUT

XCIX.

— Ut magna bonitate miscretur Deus,
Cum
auait,

itanutla iniquitateobdurat. Apostatica radix.
Jyitur

quxcumque

voluit, fecit.

CAPUT
tit,

XGVIII.

temDei misericordiam commendassetin eoquod
convertere

25. Deus etsi poiest

quos voluerit, non tamen inique facit,
alios

cum alios conver-

Dei

;

non volenlis, neque currentis, sed misercntis est deinde ut etiam judicium commendaret (quoin

non

convertii. Oriqinale

vinculum damnatio-

nis.

Quia porro tam impie desipiat, ut dicat

Deum

malashominum voluntatesquasvoluerit, quando voluerit, ubivoluerit, in bonum non posse convertere? Sed cum facit, per misericordiam facit: cum autem
non
facit,

qno non fit misericordia, non iniquitas fit, sed judicium; non est quippe iniquitas apud Deum), cpptinu,p subjunxit, atque ait: Dicit enim Scriptura
Pharaoni, Quia ad hoc
potentiam
\

niam

te excitavi, ut

ostendam tn

te

meam

x

et ut

annuntietur

nomen meum

in

perjudicium nonfacit. Quoniamcu/us vulf
et

UttJi'ma{e?7-a.Quibusdictisadutrumqueconcludens,
id est, ot

Quod ut diceret Apostolus, gratiam commendabat ad cujus commendationem de illis in Rebeccae utero geminis fuerat jam locutus, quibus nondum natis nec aliquid
miseretur,

quem

vult

abdurat.

*

ad misericordiam
et

et

ad judicium: Ergo,
vult obdurat.

:

ipquit, cujus vult misereiur,

quem

Mi-

seretur spilicetmagnabonitate,obduratnullainiquitate; ut

nec liberatus de suis meritis glorietur, nec

agentibus honi seu mali, ut secundum electionem propositum Deimaneret, non ex operibus, sed ex vocante dictum est ei, Quia tnajor serviet minori. Propter quod

damnatusnisidesuismeritisconqueratur.Solaenim gratia redemptos discernit a perditis, quos in unam
perdilionis concreverat

massam ab

origine ducta

adhibuitalterumpropheticumtestimonium,ubiscri-

causa pommunis. Hop autem qui eo
dicat,
resistit?

Esau autem odio habui. Sentiens autem quemadmodum posset hoc quod dictum est permovere eos qui penetrare intelligendo non possunt hanc altitudinem gratiae, Quid ergo dicemus?
est, Jacob dilexi,
ait
? Absit. Iniquum bonorum malorumve ope" rum meritis, unum Deus diligat, oderit alterum. Qua in re si futura opera vel bona hujus vel mala illius,
;

ptum

modo audit, ut Qmdadlmc conqueritur? namvoluntatiejus quis

numquid

iniquitas

apud Deum

tanquam propterea malus non videatur esse culpandus, quia Deus cujus vult miseretur, etquem vull obdurat : absit ut pudeat nos hoc respondere, quod respondisse videmus Apostolum homo, tu
:

enimvidetur, ut sine

ullis

quis es, qui respondeas Deo ?

Numquid
fecisli

dicit

fxgmen-

tum
bet

ei

qui se finxit, Quare

me

sic?

Annon ha-

potestatem (igulus lutiexeadem massa facere,aiiud
\>as

Deus utique praesciebat, vellet intelligi, nequaquam diceret, non ex operibus : sed diceret, ex futuris operibus; eoque modo istam solveret quaestionem imo nullam, quam solvi opus esset, facere*
quae
;

quidem
(Rom.

in

honorem, aliud vero in contumeliam

ix,

11-21)?

Hoc

loco

enim quidam

stulti

pu-

tant Apostolum in responsione defecisse, et inopia

reddendaa rationis repressisse contradictoris auda-

quaestionem.
est, absit

Nunc vero cum
sit

respondisset, Absit, id

ut

iniquitas

apud Deum; mox ut pro:

fieri, inquit Moysi enim dicit, miserebor cujus misertus ero, et misericordiam prsestabo cui misericors fuero. Quis enim nisi in-

baret nulla hoc iniquitate Dei

habet pondusquod dictum est, homo,tuquises? Et in talibusquaestionibus ad suae capacitatis considerationem revocat hominem verbo
ciam. Sed

magnum

sipiens

putet, sive judicium poenale ingerat digno, sive misericordiam praestet indigno?
infert,
et dicit, Igitur

Deum iniquum

Denique
natura

non

volentis,

neque
qui-

currentis, sed miserentis est Dei.
filii irae

Ambo

itaque gemini
3), nullis

quidem breyi 2 sed re ipsa magna est redditio rationis. Si enim haec non capit, quis est qui respondeat Deo? Si autem capit, magis non invenit quid respondeat. Yidet enim, si capit, universum genus humanum tam justo judicio divino in apostatica radice damnatum, ut etiamsi nullus inde liberaretur, nemo
,

nascebantur (Ephes. u,

recte passet Dei

vituperare justiliam

;

et

qui libe-

dem operibus

propriis. sed originaliter ex Adam vinculodamnationisobstricti. Sed qui dixit, Miserebor

rantur, sic oportuisse liberari, ut ex pluribus
liberatis,

non

atque

in

damnatione justissima

derelictis,

cujus misertus ero

, Jacob dilexit per misericordiam gratuitam, Esau autem odio habuit per judicium debilum. Quod cum deberetur ambobus, in altero

s

ostenderetur quid meruisset universa conspersio, et quo etiam istos debitum jndi.:ium Dei duceret, nisi
eis

indeblta misericordia subveniret

:

ut volentium

de suis meritis gloriari, omne quod cum dineret. At Mss.. quort ut diceret setisu infra, in capite 103, legitur, ut hoc dperef 1 Editi post, mhertun ero, adduot, et miitrcordiam prxstubo cui misericors fuero, quod hoc loco non reperilur in Mss.
'

os obstruatur (Id. ui,

Editi,

49); et qui ghriatur, in

Domino

glorietur.

Eodem

1

Aliquot Ms»., fortitudinem.

4

Nouuulli M^s.: Et ut in

talibus... revocar^t

homine»:,

verbo quidem brevis, sed

re, etc.

;

:

279

ENCHIRIDION, SIVE DE FIDE, SPE ET GHARITATE,
C.

S.

AUGUSTINI
vel illud

280
quod Deus

GAPUT

— 26. Nihil fieripraeter voluntatemDei,
exquisita, ut

num.vel bonorum velmalorum,
vel aliud volentes

etiamdumfitcontraejusvoluntatem. Haec sunt nzaana opera Domini, ex quisita in omnes voluntates ejus (Psal.
cx, 2): et
et

quam
:

Deus,oranipotentis voluntas

tam sapienter

cum

angelica

creatura peccasset, id est, non quod ille, sed quod voluit ipsa fecisset,etiam per eamdem creatur;e

humana

semper invicta esL quae mala esse nunquam potest q uia etiam cum mala irrogat, justa est,et profecto quae justa est 2 ,mala non est.Deus igitur omnipo'

voluntatem, qua factum est quod Creator no-

tens sive per misericordiam cujus vult misereatur, sive per judicium quem vult obduret, nec inique
aliquid facit, nec nisi

luit,impleret ipsequod voluit; beneutens etmalis»

volens

quidquam

facit,

et

tanquamsummebonus.adeorumdamnationemquos juste praedestinavit ad poenam, et ad eorum salutem quos benigne praedestinavit ad gratiam. Quantum
enim ad ipsos
quod Deus noluit fecerunt: quantum vero ad omnipotentiam Dei, nullo modo id efficerevaluerunt. Hoc quippe ipso quod contra voattinet,

omnia quaecumque

vult, facit.

CAPUT

CIII.
»

Timotheum,

27. Excutitur dictum Apostoli ad Qui vult omnes hominessalvos fieri. »

Ac perhoccum audimuset in sacris Litteris legimus, quod velit omnes homines salvos fieri, quamvis certum sit nobis non omnes homines salvos fieri, non
tamenideo debemusomnipotentissimaeDeivoluntati aliquid derogare sed ita intelligere quod scriptum est,Qui omnes homines vult salvos fieri, tanquam diceretur nullumhominemfierisalvum.nisiquem fieri ipse voluerit non quod nullus sit hominum, nisi quem salvum fierivelit, sed quod nullus fiat, nisi quem velit; et ideo sit rogandus ut velit, quia necesseestfierisi volueritDe orando quippe Deo agebat Apostolus,ut hoc diceret.Sic enim intelligimus, et quod in Evangelio scriptum est.Quiiltuminatomnem hominem(Joan. i,9) non quia nullus est hominumqui non illuminetur, sedquianisiabipsonullus illuminatur.Aut certe sic dictum est, Qui omncs homines vult satvos /ieri non quod nullusbominumessetquem salvum fieri nollet,qui virtutes miraculorumfacerenoluit apud eos quos dicit acturosfuisse pcenitentiam sifecisset: sedut omnes homines omne
; :

luntatem fecerunt ejus, de ipsis facta est voluntas ejus. Propterea namque magna opera Domini, exquisitainomnes votuntates ejus; utmiroetineffabilimodo
ejus voluntatem, quod etiim contra voluntatem. Quia non fieret.si non sineret: nec utique nolens sinit, sed volens; nec sineret bonus fieri
fiat praeter
fit

non

ejus

male, nisiomnipotens etdemalofacere posset bene. CAPUT Ct. Voluntas Dei bona per bonas seque et malas voluntates hominum semper impletur. Ali-

quando autem bona voluntate homo vult aliquid, quodDeus non vult,etiam ipse bona multoamplius
multoquecertiusvoluntate: namilliusmala voluntas

:

bonusfiliuspatremvelitvivere,quem Deusbonavoluntate vult mori. Et rursus fieri potest ut hoc velit homo voluntate mala,quod Deus vult bona:velut si malus filius velit moripatrem, velithoc etiam Deus. Nempe ille vult
6i

essenunquam

potest.

Tanquam

quod nonvultDeus.isteveroidvultquodvultetDeus: et tamen bonae Dei voluntati pietas illius potius consonat, quamvisaliud volenlis, quam hujus idem volentis impietas.

genushumanum 3

intelligamusper quascumque

dif-

ferentiasdistributum,reges,privatos,nobiles,ignobi-

les,sublimes,humiles,doctos,indocts6,integricorporis.debiles, ingeniosos, tardicordes, fatuos, divites,

interestquid velle homini, quid Deo congrual,et ad quem finem suam quisque referat voluntatem,ut aut probetur aut improbetur.

Tantum

pauperes,

mediocres,

mares, ferainas,

infantes,
;

pueros, adolescentes, juvenes,
linguis omnibus, in

seniores, senes

in

NamDeus quasdam voluntatessuas,utiquebonasimpletper malorum hominum voluntates malas: sicut
per Judaeos malevolos bona voluntate Patris pro nobisChristus occisusest quod tantum bonum fac;

moribus omnibus, in artibus omnibus,in professionibus omnibus, in voluntatum
etconscientiarum varietate innumerabili constitutos.etsiquid aliud differentiarum est in hominibus.

tum

apostolus Petrus quando id fieri nolebat, satanas ab ipso qui occidi venerat diceretur (Matth.
xvi,23).

est, ut

Quid

est

enim eorum undenonDeus perUnigenitum

suum Dominumnostrumperomnesgentessalvosfierihomines velit,etideo faciat ^quiaomnipotensvelle inaniter non potest quodcumque voluerit?Praeceperatenim Apostolus utoraretur pro omnibus *hominibus,et specialiter addiderat pro regibus
et iis

Quam bonae apparebant voluntates piorum fidelium,qui nolebant apostolum Paulum Jerusalem pergere,ne ibi pateretur mala.quae Agabus propheta
praedixerat (Act. xxi, 10-12) ? et

tamen Deus
'

ha?c

il-

qui in

lum

pati volebat pro

annuntianda

fide Christi, exer-

sublimitatc 5»»/, qui putari poterant, fastu et super-

cens martyrem Christi.Neque istam bonam voluntatem suam implevit Christianorum voluntates bonas,sed per Judaeorum malas et ad eum potius per:

tinebant qui nolebant quod volebat

;

quia idipsum

hia saeculari a fidei christianee humilitate abhorrere. Proinde dicens, Hoc enim bonum cst coram salvatorc nostro Deo,'\d est, ut etiam pro talibus oretur statim ut desperationem tolleret, addidit, Qui omnes
;

quidem,sed ipse per eos bona,
luntate fecerunt.

illi

autem mala voet

homines

vull salvos fieri,et in

agnitionem veritatis ve-

CAPUT

CIl.

Voluntas

Dei invicta semper,
sive obduret.

nunijuam mala,

sive

misereatur,

Sed

quanta.dibet sintvoluntatesvel angelorumvel homi-

1

Sic Msb. At Lov. et Arn., neque enim iste.

libri, qux etiam. Lov., quia justa est. Alii codices, qiue justa est. 3 Nonnulli Mss. omittunt. humanum : et quidaui cuin editione Dunui. ejua loco habeut, homi/ium. * Uuus e Vaticauis Msa., fiat. 5 Aiu. Er. Uau. et Lov., pro singidis. Verius Mss.uiaguo couseusu, pro omnious. bic euim Apostolus. loco
1

Quidaui

1

citato.

;

281
nire (\Tim. n, 1-4).

LIBER UNUS.
didit per

282
liberum urbitrium
;

Hoc quippe Deus bonum judicavit.ulorationibushumiliumdignaretursalutempraequod utique jam videmus implestare sublimium
:

tum. Isto locutionis

modo

et

Dominus

est

usus

in

Evangelio, ubi ait Pharisaiis, Decimatis tncntam, et rutam, et omnc olus (Luc.xi,42).Neque enim Pharisaii
et

hanc est acceptura non peccasset, acceptura pcr meritum quamvis sine gratia nec tunc ullum mcritum esse potuisset. Quia etsi pcccatum in solo libero arbitrio erat constitutum, non tamen
per gratiam,

quam

fuerat,

si

:

justitiae retinendea

sufficiebatliberum arbitrium.nisi

quscumque
omne
:

aliena et

omnium

per

omnes

terras

alienigenarum omnia olera decimabant. Sicut ergo

omne olerum genus ita et illic omnes omne hominum genus intelligere possumus et quocuraque alio modo intelligi potest, dum
hic
olus,
;

homines,

participationeimmutabilisbonidivinumadjutorium prffiberetur.Sicutenimmori estin hominispotestate cum velit, nemo est enim qui non seipsum, ut nihil aliud dicam.vel non vescendo possit occidere ad vitam vero tenendam voluntus non satis est,si adjuto;

tamen credere noncogarnur aliquid omnipotentem Deum voluisse fieri, factumque non esse; qui sine ullis ambiguitatibus, si in coeloet interra, sicuteum veritas cantat, omnia quxcumque voluit, fecit (Psal.
'

ria sive

alimentorum
:

sive
in

quorumcumque tutamiparadiso ad se occiden-

num dum

desint

sic

homo

relinqucndo justitiam idoneus erat per volun-

tatem, ut autem ab eo teneretur vita ju3titiae,parum
eratvelle,nisi illequi eumfeceratadjuvaret.Sedpost

cxui,ll),profectofacerenoluitquodcumquenonfecit.

CAPUT
etiam
ditus

CIV.

28.

Quge fuerit voluntas Dei erga
prxsciebat. Quapropter

illam ruinam majoret misericordia Dei, quando et

Adamum, quem peccaturum

primumhominem Deusineasalutein quaconerat, custodire voluisset, eumque opportuno

ipsum arbitrium liberandumesta servitute,cui dominatur cum morte peccatum.Nec omnino per seipsum, sed per solam Dei gratiam, quee in fide Christi
'

tempore postgenitosfllios sineinterpositionemortis ad raelioraperducere, ubijam non solum peccatum non A committere, sed nec voluntatem posset habere
peccandi,
si

posita est,liberatur
est,

;

ut voluntas ipsa.sicut scriptum

a

quas caetera Dei

Domino praeparetur (Prov. vm, 35, sec. LXX), munera capiantur, per quae venia-

ad

permanendum

sine peccato, sicut

tur ad

munus

asternum.

perpetuam voluntatem habiturum esse prs3cisset. Quia vero eum male usurum libero arbitrio, hoc est peccaturum esse praesciebat, ad hoc potius prasparavit voluntatem suam, ut bene ipse faceret etiam de male faciente, ac sic hoininis voluntate mala non evacuaretur, sed nihilominus imfactus erat,

CAPUT
tia.

CVII.

— Vita geterna merces

et

tamen gra-

Voluntas Deic/e homine peccante itnpleta.

Unde
:

et

pleretur omnipotentis bona.

CAPUT

CV.


;

Voluntas hominis ad

bonum

et

ma-

lum aliter liberain primo statu, aliler in ultimo. Sic enim oportebat prius hominem fieri, ut et bene velle posset, et male nec gratis, si bene; nec impune, si male postea vero sic erit, ut male velle non possit
:

ipsam vitam ae.ternam, quae certe s merces esl operum bonorum, gratiam Dei appellat Apostolus Stipendiumenim, inquit, peccatimors; gratia autemDei vita setrrna in Christo Jesu Domino nostro (Rom. vi, 23).Stipendium pro opere militiee debitum redditur, non donatur ideo dixit, Stipendium peccati mors ; ut mortempeccato non immerito illatam,sed debitam
:

nec ideo libero carebit arbitrio. Multo quippe libe-

gratianon est.Intelligendumest igituretiamipsahominis bona merita esse Dei munera quibus cum vita aeterna redditur, quid nisi gratia pro gratia redditur (Joan.
demonstraret. Gratia vero nisi gratis
est,
;

quod omnino non poterit servire peccato. Neque enim culpanda est voluntas, aut voluntas non est,aut libera dicendanon est, qua beati esse sic volumus, ut esse miseri non solum nolimus, sed nequaquam prorsus vellepossimus. Sicut ergo anima nostra etiam nunc nolle infelicitatem, ita nolle iniquitatem semper habitura est. Sed ordo prffitermittendus non fuit, in quo Deus voluit ostendere quam bonum sit animal rationale quod etiam non peccare possit 3, quamvis sit melius quod peccare non possit sicut minor fuit immorlalitas, sed tamen fuit, in qua posset etiam non mori, quamvis major futura sit in qua non possit mori.
rius eritarbitriura,
:

l,

16) ? Sic ergo factus est

homo

rectus, ut et

mane-

re in ea rectitudine posset
et

non sine adjutorio divino,

suo

fieri

perversus arbitrio. Utrumlibet

horum
aut

elegisset, Dei voluntas fieret, aut

etiam ab

illo,

certe de

illo.

Proinde quia

suam maluit
de
illius

facere

quam

Dei, de

illo

facta est voluntas Dei, qui

ex eadem

massa
(Rom.

perditionis, quae
in

stirpe profiuxit,

CAPUT CVI.
primo
et

— Libero arbitrio gratia necessaria in
(a)

secundo statu. Illam

natura

humana per-

Sic Mss. Editi vero, sicut et veritas. Abest, 7i07i, ab omnibus prope Mss. 3 Am. Er. DaD. et Lov., quod etiam peccare possit ; et iufra, in qua posset etinm mori : omissa negante particula quam utroque loco iu plerisque Mss. reperimus, necnou in editione Arnaldi. («) Frustra monet Lambertus Danaeus ut illam referamus ad voluntatem hominis, de qua superiori capite. Verior Petri Lombardi interpretatio sic locum citanti»
1

honorem, aliud in contumeliam honorem, per misericordiam in contumeliam, per judicium ut nemo glorietur in homine ac per hoc, nec in se. CAPUT CVIII. Ex Deo salus nostra, ita ut nec pcr Christum liberaremur,si non esset Deus. Nam neque per ipsumliberaremur unuro MediatoremDei et hominum hominem Jesum Christum (I Tim. n, 5), nisi essetet Deus. Sed cum factus est Adam, homo scilicet rectus, mediatore non opuserat\Cum vero
facit aliud vas
ix, 21)
:

in

;

:

:

2

in 2 sent
« «

;

«

« Illam, inqnit, immortalidist 29. cap. 1 tatem in qua poterat non mori mttura humaua, per» hauc vero in qua non didit per liberum arbitrium poterit mori, acceptnra est per gratiam. »
,

:

:

1

* s

Am.

In excu>is, liberum arbitrium. Abest, liberum, a Mss. Er. Dan. et aliquot Mss., certa. Aliquot Mse. Mediator ei non opus erat.
:

283

ENCHIKIDION, SIVE DE FIDE, SPE ET CHARITATE,
tio (a).

S.

AUGUSTINI
fiat
'

284

genus huraanum peccata longe separaverunt a Deo