Digitized by the Internet Archive

in

2011 with funding from
University of Toronto

http://www.archive.org/details/patrologiaecursu150mign

:

PATROLOGLE
CURSUS COMPLETUS
SEU BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA,

OPilM

SS. PATRliM,

DQCTORH SCRIPTORIKP ECOLESIASTICORU,
SIVE LATINORUM, 91VE GR.GCORUM,

QUl AB JEVO APOSTOLICO AD TEMPORA ET CONCILII FLORENTINI (ANN.

WNOCENTU
1*39)

III

(ANNO

1216)

PRO LATINIS
:

PRO GRMCIS FLORUERUNT

tECUSIO CIIRONOLOGICA
OMNIUM QUiE EXSTITRi'
INTORUM CATHOLICE TRADITIONIS PER QUINDECIM PRIMA HCCLESLE S.ECULA,
NTER S2 CUMQUE NONNULLI3 CODICIBUS MANUSCRIPTIS COLLATAS, PERQUAM DILIGKNJUXTA EDITIONES ACCURATISS US, COMMENTARIIS, VARIISQUE LECTIONIBUS CONTINENTER ILLUSTRATAJ OMNIBU3 TER CASTIGATA- DISSERTAll DEBENTUR ABSOLUTAS DETECTIS, AUCTAJ OPERIBUS POST AMPLISSIMAS BDITIONES QU^ TRIBUS NOVISSIMIS S^CULIS ANALYTICIS, SINGULOS SIVE TOMOS SIVE AUCTORES ALICUJUS MOMENTI SUBSEQUENTIINDICIBUS PARTICULARIBUS BUS DONATA CAPITULIS INTRA 1PSUM TEXTUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET TITULI9 SINGULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPERIOREM DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATERIAM SIGNIFlCANTIBUS, ADORNAOPERIBUS CUM DUBIIS, TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDINK TA AD TRADITIONEM ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA ALPHABETICIS, CHRONOLOGICIS, STATIUUCENTIS ET AMPLIUS LOCUPLETATA INDICIBUS AUCTORUM SICUT ET OPERUM, ANALYTICIS, ANALOGICIS, IN QUODQUE RELIGIONIS PUNCTUM, DOGMATICUM, MORALE, LITURSTICIS SYNTIIETICIS, fHCUM CANONICUM, DISCIPLINARE, HISTORICUM, ET CUNCTA ALIA SINE ULLA EXCEPTIONE SED PR.ESERTIM DUOBUS INDICIBUS IMMENSIS ET GENERALIBUS, ALTERO SCILICET RERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUID NON SOLUM TALIS TALISVE PATER, VERUM ETIAM UNUSQUISQUE PATRUM, NE UNO QUIDEM OMIS30, ALTERO SCRIPTUFL/E INTUITU CONSPICIATUR SCRIPSERIT, UNO IN QUODLIBET THEMA SACR/E, EX QUO LECTORI COMPERIRE SIT OBVIUM QUINAM PATRE3 ET IN QUIBUS OPERUM SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUM S. SCRIPTUR^ VERSUS, A PRIMO GENESEOS USQUE AD NOVISSIMUM APOCALYPSIS, COMMENTATI SINT
J

J

)

;

J

EDITIO ACCURATISSIMA, C.ETERISQUE OMNIBUS INTEGRITAS TEXTUS, CIIART^. QUALITAS,

FACILE ANTEPONENDA, SI PERPENDANTUR CHARACTERUM NITIDITA5, PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIETA», TUM NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO PATROLOGIvG DECUR9U CONSTANTER PR^5SERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOLOGICA, SIMILIS, PRETII EXIGUITAS, SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTF.NUS HIC ILLIC SPARSORUM, PRIMUM AUTEM ^TATES, LOCOS, LINGUAS FORMASQUE IN NOSTRA BIBLIOTHECA, EX OPERIBUS ET MSS. AD OMNES PERTINENTIBUS, COADUNATORUM.

SERIES LATINA
IN

PRIOR,

QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORRS SCRIPTORESQUE ECCLESLE LATINjE A TERTULLIANO AD INNOCENTIUM III.

AGGURANTE,J.-P. MIGNE,
Bibliolhec^e
6IVE

Oeri

unfversee,

CURSUIM COMPLETORUM

IN

SINGULOS

SCIENTLE ECCLESIASTICE

RAMOS EDITORB.
.

na

PATROLOGI/E TOMUS CL.
B.

LANFRANCUS CANTUAR., RAYNALDUS REM. ARCHIEPISCOPI. DEUSDEDIT S. R. E. CARD., GERARDUS IICAMERAC, HERIMANNUS MET. BONIZO PLACENT., DURANDUS CLAROMONT., BERNARDUS LUTEV., RADBODUS II TORNAC. ET NOVIOM., AGANO AUGUSTODUN., RUFINUS INCERT/E SEDIS, EPISCOPI, GUILLELMUS AT!B. S. ARNULFl MET., S. WILHELMUS ABB. HIRSAUG., GUIDO ABB. FAHF., ROPEUTUS DE TUMBAI.ENA ABB. S. VIGORIS, FULCO ABR. CORBEI., ROGERIUSMONAC. BF.GC, GILLEBERTUS MONAC ELNON WILLELMUS CLUS, MONAC, HEMMINGUS PRESB. WIGORN., ODALRICUS PR/EPOSITUS REM., FUl COIUS MELD. SUBDIAC, CONSTANTINUS AFBICANUS CASIN. MON., HENRICUS CLERIC POMPOS., THEODORICUS S. AUDOENI MON., WILLELMUS PICTAV., JOAINNES DE GARLANDIA, ARIBO MUSIC, J. COTTO MUSIC
, ,

PARISIIS
APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET J.-P. MIGNE SUCCESSORES IN VIA DICTA AVENUE DU MAINE, 189, OLIM CHAUSSEE DU MAINE, 127.
:

1880

CLICHT.

BX TTPI6 PAULI DUPONT, VIA DICTA BAC-d'aSNIEBES. 1335.12.79

TKE INSTITUTE OF
10

STUOitS

TORQNTO

G,

CANAOA,

DEC -5
«2

1

/50

SjECULUM XI

B.

LANFRANCI
DOMNI LUC^E DACHERY CURAS
r

CANTUARIENSIS ARCHIEPISCOPI

OPERA OMNIA
POST
AD EDITIONEM QUAM OXONII NOVISSIME DEDIT D EMENDATA ET AUCTA
ACCEDUNT
J.-A.

GILES, EXACTA,

RAYNALDI REMENSIS ARCHIEPISCOPI, DEUSDEDIT S. R. E. CARDINALIS, GERARDI II CAMERAGENSIS, HERIMANNI METENSIS, RONIZONIS PLACENTINI, DURANDl CLAROMONTANL RERNARDI LUTEVENSIS, RADBODI II TORNACENSIS ET NOVIOMENSIS, AGANONIS AUGUSTODUNENSIS, RUFINI INGERT^ SEDIS, EPISGOPORUM, GUILLELMI ARRATIS S. ARNULFI METENSIS, S. WILHELMI ARRATIS HIRSAUGIEN^IS GUIDONIS ARBATIS FARFENSIS, RORERTI DE TUMBALENA ABBATL> REGGENSIS, S VIGORIS, FULCONIS ARRATIS CORREIENSIS, ROGERH MONAGHI GILLERERTI MONACHI ELNONENSIS, WILLELMI CLUSIENSIS MONACHI, HEMMINGl PRESRYTERI WIGORNIENSIS, ODALHICI PR JIPOSITI REMENSIS, FULCOII MELDENSIS
SURDIACONI, CONSTANTINI AFRICANI CASINENSIS MONACHI, YVILLELMl PICTAVIENSIS, JOANNIS DE GARLANDIA, ARIBONIS MUSICI, J. COTTONIS MUSICI

SCRIPTA VEL SCRIPTORCJI FRAGIIENTA

OJJ;E

EXSTANT

ACCURANTE
BIBLIOTHECffi
SIVE

J.-P.

MIGNE
UNIVERS5!

CLERI

CURSUUM COMPLETORUM

IN

SINGULOS SCIENTI/E ECCLESIASTIC^ RAMOS EDITORE

TOMUS UNICUS

'p

ar

i;s 1

1

s

APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET J.-P. MIGNE SUGGESSORES, IN VIA DIGTA AVENUE DU MAINE, 189, OLIM CHAUSSEE DU MAINE, 127.
:

1880

ELENCHUS
AUCTORUM ET OPERUM
QUI
IN

HOC TOMO CL CONTINENTUR

B.
col.

LANFRANCtiS GANTUAlUENStS ARCHIEPISCOPUS.
101.

407. AdnotatiunculaB in nonnullas Joannis Cassidiii Collationes Patrom, col. 443. Decreta pro ordine S. Renedicti, col. 443 - Fpistolae col 515 OratH) babita m concilio anni 107-2, col. 023. Libellus de celanda confessione, col' 625 Sermo siw sententiae, col. 637. Appenmx.

-

De corpore

ei

sangume Domini,

-

col.

-

- Commentaria

in

Epistolas S

Pauli

-

col.

P

r

8o/.

HZ0—

-

-

P
,V

U:

T IN US EPISCOPUS.

T

~

Liberad amici.m,

BistonaB pontinciae fragmenta, col. 865.

GUILL LMUS ABBAS S AR ULPHI METENSIS.
ralione S. Augii-tini. cnl. 888.
S.

— Decretale
-

col.

803.

-

Libellus de sacramentis

col

869

Epistote, col. 875.

- Oratio

in

commenio-

WILHi L.MUS ABRAS HIRSAUGIENSIS. col.

m

Astronomica,

1637.

De musica,

col.

HERlMAiNNUS

ME IENSIS

EPISCOPUS.

-

Constitutiooes Hirsaugienses. col. 923 1147.

De

translatione S. Clementis, col.

ad Walonem, coL 1183.

1181.

-

Praefalio

Epistola ^

THEi iDERICUS

GU

!!0

Api-em.im

ABIBO SCHoLASTICUS. Musica, col. 1307. HENH CLS CLERI :US POMPOSlANUS. - pisiola ad Stepbannm col 4341 ROB..RTUSDETUMBALLNA, ABBASS. V4G BiS. - Commeniaria m Cantiea,
i

S. AUDOEM MONACHUS. - Fragmertta Vitaa metrica? S. \udoeni col 1189 ABBAS FARFENSIS. — Disciplina Farfensis et monasterii S Pauli Roime col 1191 — ad Gudonem. - Gregorii monachi Farfensis prgfctiones ad Chartarium Farfense col i<>99

col

4364

-

Epistola ad monaelios S

Mii-haelis de

GrJVARDUS

il
1

CAMI RACE\SIS

ROGERIUS MO.NACHUS BECCENSIS. — Carmen de contemptu mundi, col. 4431 GILLEBERTUS MOMACHUS LNONENSIS. - Historia miraculorum S. Amandi WILLELMUS CLUSiENSlS MONACHUS. - Hisloria Clusiensis monasterii, col.
I

RAYNALDUS R MENSIS aRUHEPISCoPUS. - Epistote, J. GOTTo MUSICUS. — Musica, col. 4394. FULCO ABBAS CORBEIENSIS. — Epistola ad Alexaridrum II

1309 tPISGOPUS. Chana,
col.

Monte,

-

col.

4381.
col.

1385.
col.

papam

4434

col.

4435

4449.

Vita

S

Benedicti, col. 4459.

DUBANDUS CLAR MONTANUS EPISCOPUS. HEMMINGUS PRESBYTER WIGORNILNSIS.
Wigorniensi,
col.
II

- Epistola ad Anselmum, col. 4489 - Vita S. Wulstani, 4489. col.

De

Ecclesia

4494.

— Vita

— Vita Medardi, 4499. — Sermo de Annuniintione B. Mariae, 4527. — Epistola ad Lambertum Alrebatensem, 4533. — Chartae, 4533. AGANO AUGUSTODUNENSIS EPISCOPUS. — Judicium Aganonis adversus Raginardum, 4544. — Charta, col 4544. — Epistola, 4543. ODALBK L'S PRyEPOSlTUS BEME\SIS. — Testamentum, 4545.
RADBODUS
TOBNACENSIS ET NOVIOMENSIS EPISCOPUS.
col.
col.

S.

col.

S. Godebertae, col. 1547.

col.

col.

col.

— Donatio pro 4549. FULCOIUS MELDENSIS SUBDIACONUS. — Epistola ad Hugonem,
BERNARDUSLUTEVENSISEPISCOPUS.
4555.

col.

ec.lesia S.
col.

Gregorii Ruthenensi, col.

4555.

- Fragmenla,
col.

col.

Epitaphium Otgeri

et Benedicti, col.

4557.

CONSTANTINUS AFRICANUS, CASINENSIS MONACHUS.
4563.

- Prologi ad libros de &
col.

medicina, col.

DEUSDEDIT
Fragmenla
libri

S. R. E.

CARDINALIS.

Praefalio in

suam canonum Collectionem,
4573.

4565.

de privilegiis Ecclesise Romanie, col. 4569. WILLELMUS PICTAVIENSIS. Gesta Willelmi Conquestoris, Guibertum antipapam, col. 4573.

col.

JOANNES DE GARLANDIA. Synonymorum, 4575. — Iraeimentum ex libro I)e sequivocis, 4589. — Ex hbro de mysteriis Ecclesiae, col. 4591. — Lx libro De orthographia, col. 4594. RUFINUS INCERT^ SEDIS EPIStOPUS. - De bono pacis, col. 4594.

— — Opus

Carmina adversus

»q a a«

ANNO DOMINl MLXXXIX

B.

LANFRANCUS
PROLEGOMEINA.

CANTUARIENSIS ARCHIEPISCOPUS ET ANGLI^E PRIMAS

SERENISSIMO PRINCIPI DE GONTY, ARMANDO BORBONIO.
Acerbissimus animum dolor lancinabat, serenis- A ribus expressas et in omnem posteritatem transfusime princeps, cum viderem magnum Lanfrancum, sas, cum singulari admiratione memoria sfeculorum

splendidissimum mundi oculum, situ et squalore obsitum sordere, densissimis obductum tenebris

intuebitur.

perpetuum

pati deliquium
;

qui

cum

eruditionis,

aetatis

Beatus Lanfrancus, ingeniorum phoenix suseque miraculum, ad id doctrinae et eruditionis venit

tum
rnina

sanctitatis

facibus, sic inter aeteva. orbis lu-

quondam
roseo

emicuit.

Qualis discutiens fugientia Lucifer asTra,

quod superiora ssecula vix in alio viderunt, posteriora admirari magis quam imitari potuerunt. Ad eum, velut ad alterum Salomonem, non modo ab
ultimis Gallia? finibus, sed remotissimis etiam

Oum

clarum provehit orc diem

(1).

Eu-

Nunc autem, divino afflante numine, querelis meis modus imponitur, dum, eliminata nocte tene
brarumque expulsa
caligine,

ropse provinciis frequentissimo concursu celeberrimi

clarissimum in Occi-

quique convolabant, ut amplissimum illud divinae sapientiae theatrum suspicerent (2). Athenasin Beccense coenobium transtulit,

dente nostro sidus oritur, Galliamque postliminio invisit, ut errorum nebulas sapientiae suae luce
discutiat.

Romanee decus eloquen-

ti» in Galliam evocavit; ejus ludus, toti Europae

Et sane Ecclesias suas supremus ille Moofficina sapientiae, vel equus Trojanus, ex quo claderator opportune consuluit, cum hac tempestate Brissimi doctrinae duces in Christianae reipublicae Lanfrancum quasi ex oblivionis tumulo redivivum commodum et ornamentum prodierunt. Eo fulmiexcitavit, ut hoc saeculo redivivam haereseos hynante Graecia exhorruit, Italia ingemuit, Gallia dram, non ex Lernaeo sed ex Lemano lacu emer- triumphavit. Sic te tua, serenissime

sam, eodcm quo perfidum olim Berengarium suse doctnnae telo confodiat. Pugnaturus itaquecum infensissnnis fidei hostibus iterum in
dit,

prlnceps, cru-

ditio singularis toti orbi

omnium

arenam desceneumque pnncipem ad perfugium quaerit, in cu-

spectaculum exhibuit, atque animos oculosque convertit. Quis enim ad stuporem usque non est demiratus mentem
in te

tuam quodam igne volucrem, quam
remoretur
;

nulla difficultas
nihil

jussinuettutelafortiterdimicare, vincere gloriose,
quiescere

sagacitatem animi, cui

cum

imper-

fiducia possit.

Commode

igitur sese

vium

ad

objicitur; ingenii, torrentis instar exundantis

te recipit, in quo uno omnia quae ad securitatem certaminis, spera victoriae, celebritatem trium-

feliciter enutritus,
;

phi desiderare posset, abunde reperturus est. Dabit
ipsi

regn genens splendor ornamentum, pietas perfugium, humamtas favorem, eruditio prsesidium,
«quitas suftragiura, virtus nrmamentum. Nec vero quemquam movere poterit quod
vini

fecunditatem? Ingenuarum artium succo a teneris splendidissimum Minervaj sacrarium exstitisti et dum, Ccesare major, frater tuus,
princeps invictissimus,

armorum fulmen, GermaniaJ

C
te di-

et Belgii terror, Galliae columen, Marlis castra sectatuS) imo Mars alter) bdlicas SUQ enge dg _

^^

intelhgat

m

assertorem elegerim, si modo Lanfranci nostri virtutes, in te velut mtidissimo spcculo relucentes, observasse, adeo

hujus opens

me

metit, tu, mitiora secutus Minervae castra, in umbratiUs vitse studiis artiutn laureas palmasque coUegisti

ut dolere

desienm Galliam Lanfranco
te

totum

easque dotes, quas in eo umversus quondam orbis obstupuit et coliut, in te pan honore venerandas agnoscerem. Quasquidem non meis lineamentis, sed tuis coloGuillelmus Malmes. lib. in De Anglorum, agens de Lanfranco.
(I)

m

orbari, ubi

Et primae quidera illrc visae sunt surgentis tanquam ingenii faces, quibus ad majora praeludens eluxisti Volitavit ingenii vigore inclyta per antiquorura

superesse adverterem,

encyclopaediam
scientiarum

adolesccntia,

et

supremum

brevi

attigisti

apicem, coelestisque ingenii

pennis subnixus in secretiora theologiae mysteria
penetrasti.

Quamvis autem nobilissimis artibus
;

et

gest.

Reg.

(2)

Milo Crispin. In Vita B. Lanfranci
lib.
i

bur.,

Pontif.

MalmesAnglorum. Chronic. Beccense.
1

Patrol

CL.

11

i;.

LANFRANl US CANTUARIE

iRCHIEPISCOI

I

12

Bcientiis

animum tuum pluriraum exornaris, minusAtaris, animi modestia
rantera in te

retinoret. Eae

sunt quae spi-

esttamenquodtibicontuleruntquamquodateorna-

Lanfrancum

oculis

nostris exhibent,

mentum
guinis
tantse

acceperunl

;

eas

siquidem
regias

regii tui sanfecisti. et

et ut eura tibi uni sisterem a

exegerunt, insi-

communione quadam
et

ad

gnissimum
aetatis

puta

theologum,

theologorum

bujus

dignitatis evexisti fastigium, ut

sicut

omni

corypheo, ordinis restitutorem studiosissimo

honore

dignitate major es, sic nec ipsis honoris

aliquid aut excellentiae possit accedere. Singularis eruditioB. Lanfranci nihil de ejus virtuteet pietate
dctraxit, sed

ejusdem propagatori, principem regiae stirpis principi. Hsud equideni ternere Lanfrancum principcm
nuncupavi,
a

qui absente

rege princeps

erat,

et

mutuo

aniicitiaj fcedere, et

communis

custos Angliae, subjectis sibi omnibus principibus,
et juvantibus in
iis

societatis coramercio doctrinae pietatem conjunxit.

quae ad defensionem et dispo-

Ejus vita clarissimarum virtutum imago exstitit, norma morum, vitiorum censura. Edomandis erro-

sitionem

vel

pacera
»

regni pertinebant

secnndum

leges patriae(3'.

rum

monstris,

proterendis

haereseon

portentis,

lllustrisBimum ergo principem (ut spero) ea qua
infimos etiam soles humanitate apud te adraittes,

exterminandis

vitiis

jugiter insudavit.

Primaevum

cujuseruditioneraadeoveneratusestAlexanderpapa, Benedictinoe observantiae vigorem in ordine restauargumentum duravit, et, ut ejus scriptor vitae loquitur (Milo Cri-]jut eura in singularis benevolentiae
spinus),
«

coenobialem ordinera qui prolapsus ad
dissolutionem fuerat,

plici

pallio insigniret,

et

ab
('i).

ejus tenerrimo

vix

laicalem

ad probatissimam
».

divelli pateretur

amplexu

Tuo illum

fevore di-

monasteriorum disciplinam reformavit
itaque ordinem
fulcivit,

Labentem

gnaberis,

quem

principes magnifice excepcrunt, re-

torpentem

excitavit, rena-

ges in deliciis habuerunt, praesules
vantia

summa

obser-

scentem

adultum roboravit. In qua re, serenissime princeps, non absimilera navasti operam. Neque opus est ca pluribus comprobare, quae solem
fovit,

coluerunt,

totus orbis
celsa,

quem anxiis expetiit. En scilicet ea malus

votis Anglia,

imo

situ prae-

specie eximia, fructuum ubertate luxurians,

ipsum

testera habuerunt.

Ipsi, ipsi

sumus

tibi

ma-

B. Herluino ccelitus
Galliae nostrae solo

demonstrata (5), quam ex opirao
evulsam, nimium gloriae nostrae

nifestissimum tuse virtutis

monumentum, nostroque

quo animi studio Benedictino ordini instaurando incumberes, qua benevolentia congregationem nostram complectereris, qua rau-

commodo

experti

invidens Guillelmus rex in Anglici regni horto consevit
;

sed hodie primigenio solo restituta, pristinam

per te fecunditatem recuperat, et in gentis npstrae

qua cura propagaveris. Quod triummonasteriorumaccessionenonitapridemaucta
nificentia ornaveris,
sit,

decus et eraoluraentum reviviscens, suis racliusfixa
radicibus,
felicius

pubescit,

adolescit generosius,

a te habet

Quod

floreat.

tuum

est.

Quod incon- G
;

funditur uberius.

Quamobrem

quoties Lanfrancum

cussa perraaneat, tibi debet. Tanti beneficii gratiam tibiacceptara referri si non agnoscimus, ckci si non
profitemur, siraul ingrati.Minime verohis angustioribus cancellis tua pietas clauditur
fundit, atque in
;

nominabit posteritas, tuae gratke meminerit. Nos interim immortale hoc gratiaedonumaniinis nostris alte inscribemus, quo immortalis vigeat apud nos

latius sese dif-

tuorum beneficiorum raemoria.Ego vero

totius con-

coramune

totius Ecclesise

bonum

gregationis S. Mauri noraine illud polliceor profiteorque. Serenissima; tuse celsitudini deditissimus devotis-

exuberat, quae in te praesidium repertura est eo potentius quo te regii sanguinis splendor sublimius
evexit.

simusque orator.

Caeteras dotes quibus B.

merarem,
(6)

nisi

me illa,
et

Lanfrancum refers enuqua Lanfrancum quoque irai-

F.

Lucas Dacherius.

Ejusdem congregationis ascetaBenedictinus.
(5)

Idem Milo

Malmesburg. ubi supra.

Gilbertus Crispin in Vita beati Herluini.

(4) Iidera auctores locis citatis.

AD LECTOREM.
magni D opera publici juris facere protelaverira, et cur votis Lanfranci evulgationem aggredi, nedum adnotationi- nonnullorum ocius ac felicius forsan non responderim. Ut ut sit tandem, quod bono animo contuli, bus illustrare,nijussissent animumque addidissent,
Ita est, Lector,

nequaquam mens

fuisset

e

quorum nutu pendeo

totus, superiores,

necnon

et

plures viri docti,
adhortasscnt.

cum

verbis,

tum

litteris

irapensius

Et vero suae

inscitiae

non nescius,

ccenobiticis exercitamentis necessario interpellatus,

bonique consulas velim. hac porro editione quid praestiterimus paucis In non abs re erit aperire. Vitam B. Lanfranci, publicam a nobis in lucem emissam, ipsius operibus
aequi

ac proinde interruptis studiis duntaxat incumbere valens, tam nobile opus digne, et pro rerum gravitate,

prsefiximus

;

multatamen notatu dignissima,

et va-

rietate jucunda, quaequeviri scientiara, doctrinam,

in

lucem prodere, notis

et

observationibus
scias,

adornare quis potest? En causa, ut
lector, cur tandiu beatissimi
illius

benigne

pietatem, sapientiam spectabiliorem reddunt, auctor praetermisisse videtur, nos pro singulari in

archiepiscopi

sanctissimum doctorem devotione, ex diversis prae-

13

PROLEGOMENA.

cipue cocetaneis vel supparibus scriptoribus ea col-Aginuke onerabantur. Obliqua multa et transversa inerant, ita quod ordo textus Epistolarum minime ligere, notisque ct observationibus inserere sumus

majorem

in

modum

delectati.

Adjecimus his funda-

servarotur,

verum

quse ex
v.

uno auctore

pi

ofereban-

tiones ctprivilegia monasteriorum Sancti Stephani, necnon Sanctissimee Trinitatis Cadomensium eorum enim auctor fuit ac veluti fundator B. Lanfranin summo versabantur discrimine (quemadcus
; ;

tur in qualibet pagina,

g

,

S.

Augustini continuo

scripturse ordine inverso, expendebantur.

Verumdiversis

tamen cum nullum aliud exemplar diversarum regionum viris doctis,

(licet

et antiquariis,

modum

suis locis indicavimus) atque hsec ipsa exoviri

Anglis prsesertim, Nortmannis, et Bclgis scripsis-

ptabant docti

permulti. Ilhe

tandem adnotatio-

sem, ob idqucplurimas Parisiis Bibliothecas lustras-

nes non spernendis monumentis, in pulvere et situ
luctantibus, fuere a nobis decoratae.

sem) suppeditari potuisset,
laborem,
adhibui

omnem

curam,

omnem

Elucubrationes in Epistolas B. Pauli, propter operis

omne studium, omnem denique industriam ut quam castigatissime Commentarius iste,
;

dignitatem,
et

primum

obtinent locum

;

SS.

Am-

Augustinum continuo ferme, bisautter solummodo SS.HieronymumetGregorium Magnum
brosium
in

ad limam saapius et incudem revocatis sententiis, ederetur impedire nihilominus id operse nequivit
quin errata irrepserint, sicut etin appendice, quod

mediumprofert, prsefertque

suae sententise auctor

B minus

studiose diligenterque chalcographi sese ha-

noster.Locacitavimus B. Augustini, prseter paucissima; sancti vero Ambrosiinullatenus, quippeinter ejus opera ne verbum quidom citatorum a B.
Lanfranco,
etsi diutius

buerint.

Glossula quideminterlinearis in autographo exstabat, sed

cum

obscuritatem ingerere videretur

(litte-

multumque

in
;

illis

adinve-

niendis desudaverimus, licuit invenire

ab Epistola ad

usque

;

sed maxime Romanos ad Epislolam ad Galatas siquidem in Epistolas ad Romanos et ad

Corinthios verba sub

nomine D. Ambrosii produCommentario ipsi perperam ascripto occurcta, in rere nonnulla haud equidem consequenter, sed una aut altera linea intra paginse dimidium identidem desumpta videtur, nonnunquam duo aut triaverba.
;

ram enim grammatice explanat subinde^ interjectam, nimirum explicatius verba enodantem placuitevulgare ab auctoris tamen et mente, etsensu verborum, non transversum, ut aiunt, unguemdiscessi. At quantum fas fuit, potuique divinare, ger;

mana

Lanfranci verba descripsi,et ubi litteras sen-

sumve explicare non valerem, puncta interjeci loco verborum vel sane si quando obscuriora attexue;

rim, in margine conjecturas adjeci.

Loca divinse Scripturse cum vulgatis Bibliis, et Unde magna mihi suspicio est B. Lanfranci revo Ambrosii exstitisse, quse ad sententias B.Augustini cum editione Antuerpiensi, Commentaria sancti Quantum ad nostra tempora haudquaquam pervenerunt, vel la-Comnium castigatissima, contulimus S. Ambrosium, conferre licuit nihil, propter ratioalicubi. Ab hac conjectura minime abhorret tere
:

Antonius Possevinus in Apparatu sacro de hisce Commentariis agens « Jam vero, inquit,Commen:

nes superius allatas.
Et quia B.Lanfrancusglossula sua continuo prope

tarios in Epistolas Pauli non esse Ambrosii, hoscc

textum emendat, nos ea de re glossulam, ubi simplex fuit correctio, subticuimus, et

qui

dati sunt prelo, sed interiisse
»

persuasum

est

Vulgatam hanc
saltem

fere doctoribus.

ipsamsumus

in nostra editione secuti, paucis

Agnoveris etiam in hoc eodem Lanfranci Com-

exceptis quse inconsulto irrepsere, exempli gratia,

mentario quasdam sententias,qusc Ambrosii

nomen
:

hotocaustomata pro holocautomata, quamvis idem
sonent.
lllo in Commentario duas potissimum ob causas (mea sententia) brevitati studuit auctor; altera est quoniam id tunc temporis, ac multo prius, divinarum rerum commentatores sacram Scripturam
Xaxcov.y.fo;

prse se ferunt, revera esse Augustini, videlicet, pag.

128, in Epist ad Galatas, ad hsec verba capitis 3

Mediator auiem, etc,

si Filius

Dei naturali,

etc.
etc.

Item ibidem, pag.129: Sed condusit Conclusio,
Et ad caput4 ejusdemEpistolso pag. 131
id
est,
:

Elementa

temporibus servitutis,

etc.

Exstant haee apud

interpretabantur

;

Augustinum, lib. Expositionis Epistolse ad Galatas, ante medium. Et hsec objicienda putavi.quatenussi qua id genus offendcris, lector, colligas ea promiscue et oscitanter a librario fuisse B. Ambrosio assignata.

D

altera vero, quiastudii
divinis in Scridivinse theo-

parum, meditationis quamplurimum
pturis intelligendis, usu probc vir
rise

ille

scientissimus noverat

insumendum.

revocare, et

Omnia autem percurrere,atqueadamussim locos cx utroque doctore ab eodem
conferre, ingentis esset
(ne

Loca e Petri Lombardi lucubrationibus in Paulum descripta ac initio Commentariorum a nobis
attexta,

aliud

opus in Epistolas Apostoli edidisse

Lanfranco mutuatos
laboris forsitan vacui.

dicam humanas propemodum vires excedentis) et
Caducse adeo erant
littersc

Lanfrancum indigitare videntur, utpote quaa^praeter duo posteriora, minime prostant in his Gominentariis.Forte aliud sepultum hactenus pulvere, blattis
tineisque

ac minutissimse (cose-

deprsedantibus exesum.

Cum mto

ullus

tanea tamen et non ineleganti

manu

exaratse),

uti

visum fugerent aliquando
tarius plerisque
in locis

;

lituris

insuper

Commen-

nusquam occurrat, quod publicamus Commentarium nobis interim fuerit
dubitationis mese assertor
solatio.

contaminabatur, mendis
subobscuris mar-

non carebat,

asteriscis et obelis

Tractatum De eucharistise sacramento

irepetifa

.M35

13

B.

LANF11ANCU8 CANTUARIENSIS ARCHIEPISCOPl

S.

II.

oditione multoties evulgatum) priinus eruil Francis-Avirum sanctura suramae abstinentise addictura, ac monachos, sanctse regulae observatores, qui in ous Carreus seu Quadratus, Beccensis ccenobita,

quod ipseraet in sua, quam tractatui prsefiximus, nuncupatoria epistola commonstrat. §ed vero cum
iu illa
tifice

resarcienda disciplina monastica
quae asservatur in

omnem operam
vitae

navarcnt, dedecerot. (Jseterura instaiiiationem
solitariae,

Carrei editione Berengarii professionero ponGregorio VII factam,et quaedara prsecedentia

collegio

Benedictino

Cantabrigiae, aliam

minime

esse a Decretis, sive, ut

animadvertissem, ab his hsc Gregorii septimi, etc, ad illa videlicet, Ad Cum (uilcin sub Nicolao, ctc. adjccla fuisse abevulct

subsequentia verba

vocant, Caeremoniis, iidem facit Scldenus ad Ead-

:

mcri Historiam prsefatione.

gatore hacce conjectura movebar
latebat B.

:

haud
et

enira

me

Lanfrancum

epistola

3

ad Alexandrurn sanguine

Ad epistolas quod attinet, adhibuimus ipsissimum exemplum cujus meminit cardinalis Iiaronius Annal. ecclesiasticorum tomo 11, ad annum 1070
(illorum

papam

tractatura

suum De corpore
;

etenim

nonnullas ad sacram Historiam
inscriptam

Domini contra Berengarium, Cadomi abbatis fungentem officio, emcubrasseprofessura constabatque

spectantes, eisdem Annalibus intexuit), qui postea-

quam

Lanfranci epistolam Alexandro
:

11

Gregorium non cadem tempestate, verum plus tri- retulit, ista profert « Ilucusque epistola ad Alebus post annis fuisse creatum (cum jam in Cantua-Bxandrum pontificem, quam accepi una cum aliis ab amico conjunctissimo mihi clnistiana charitate riensi cathedra sederet Lanfrancus) ac proinde diprofessionemsuo libello inserere haud potuisse Nicolao Fabro Parisiensi. » etc. Fabrurn ex celebri ctam
videbatur.

bibliotheca
tria

Cottoniana in Anglia accepisse

testis

Deinde collato Tractatu ad

ms. bibliotheca-

rum

Regiae, Bcccensis

et

Petavianae,

necnon.ad

omnes

quae occurrcrunt editiones

cum ejuscemodi

professionis ne vel minima syllaba legeretur,magis augebatur suspicio. Nihilo tamen secius additamenta esse quae protulimus non estcur affirmemus, quahdoquidem adjecisse ea B. Lanfrancum, elabo-

citato. Atque quidem apographum liberalissime communicavit doctissimus Sirmondus; quo potissimum in nostra hac usi sumus editione Suppetias quoque attulit exemplum earumdem litterarum (e monasterio, ni fallor, Sancti Stephani Cadomensis)ab eruditissimo Joanne le Prevot Rothomagensi canonico

mihi est idem qui supraSeldenus loco
illud

rasseque ut amplior atque emendatior foret libelquod etsolentplerique lus, vero simillima est ratio
;

transmissum.
franci et

Unam

aut alteram

ex Vita B. Lan;

Eadmeri Historia excerpsi trigesimam septimam (cujus initium duntaxat utrumque apoedita sub incudem auctores, saepiuscule opera a se graphum continebat) integrammisit idem le Prevot, revocare. Non hic immoror in commendando praesatis enim supcrquc de C quemadmodum suo loco adnotavimus. Porro comaureo coniis isto opere eodem supra numerum tradidere scriptores. et nos plures alias scripsisse litteras nemo qui non videat; quippe cujus doctrina, virtus, prudentia, sanctitas pariter in observationibus ex iisdem adnotavimus expurgavimus, distri- per universam pene Europam insonuerat quique plura.Mendis.quibusscatebat, buimusque in capita libellum, et citationibus (di- cum a summis pontificibus, tum ab episcopis, tum
; ;

scussis prius

cum ms.

vel editis

codicibus)

margi-

etiam a principibus, et
exaratam,
reperire
:

aliis

cujuslibet conditionis

nes adornavimus.

hominibus consulebatur; at ne saltem

unam ab
fas

eo

Proxime sequuntur decreta pro ordine sancti Benedicti (De annotatiunculis ad Cassianum dictum
cst in observationibus

priusquam

infulas

deferret,

fuit

obvolutse fuerunt

ad Vitam pag. 41

et

252)

dum
dolor

circiteran. 1624,

haud dubie sub ruinis, ditissima illa atque omni veviris litteratis) ubi scilicet

semel duntaxat typis ab erudito aeque ac pio

Benedictino congregationis Anglicanae Clemente Reynero mandata, sed enim characteribus obliteratis mendisque libraria oscitantia passim referta; quae, prout facultas suppetiit (nullus enim Codex ms.
occurrit),

neratione digna ruit Beccensis Bibliotheca (proh
!

quanta pernicies

codices mss. cura et studio
S.

tam B. Lanfranci quam
asser-

Anselmi elucubrati
Notas

et castigati, studiose

^ vabantur.
el observationes adjunximus, et, quantum integrum fuitresque postulavere,vetusta monobis numcnta hactenus carie et squalore foedata, susquedeque habita interseruimus; quae spero antiquarum

correximus

;

colis, caesis et

punctis pluri-

cx parte distinximus, nonnullaque capita (sua prolixitate importuniora) in sectiones varias divisimus. Enimvero, ut dicam quod sentio, gravitatem

ma

stylique majestatem B. archiepiscopi

non referunt

hoc scribendi genere concinna verba non esse quaerenda); ea propter suspicor multa
ubique
(scio in

non injucunda: tametsi quaedam benigna manu expungi ab eis per-

rerum
opto,

curiosis exploratoribus fore

maxime

quae, pag. 338, ex pervetustis

memmo-

mihi decreta a consarcinatore congesta fuisse, et revera id demonstrarc videntur quae, capitis 2 sectione 2. pag. 257, D. habentur, ubi
ille

branis formulam denuntiandae mortis defuncti

nachi produxisse

me

affirmavi

;

siquidem
et

ipse cita-

tur Lanfrancus

:

«

Cantent matutinas (Decretas
Et, cap. 8, sect.i, praescribitur

ipsam jampridem prelo suppositam, episcopi Redonensis operibus praefixam
lexi.

hanc Marbodi

fuisse intel-

Lanfranci) laudes.

»

ut cellcrarius, quo dic computuum rationem reddet, quod plane festivum prandium fratribus exhibeat
;

Neque mihi succenseas

oro,

quod saepiuscule

for-

san res monasticas qualibet data occasione videar

17

PROLEGOMENA.
;

18

congessisse

duae prasertim causa. sunt qu;e

me

ad

A pta

percurrentem qui non perspiciat arbitror nemiopinor, apud te fuerit, lector,

hoc impulerunt. Altera id rei exegit (per se patet) altera, quia ut plerumque easdem pertractarem convenerint viri coram et scriptis identidem me
;

nem.

Necmirum,

magnum

non mediocriter

eruditi, nonnihil, quae

ad ordinis

Lanfrancum,adeo multiplicislitteratur.esumm-cque doctrinEelocupletem ab universis propemodumscriptoribus celebratum, paucissima sui ingenii ac pcquippe qui ritiec postcris consignasse monumenta,

Benedictini antiquitatem ac splendorem spectant in dubium revocantes,varias disputationes instituerunt,

puta de antiqua et universali regula. in Galliis observatione, de insignibus sanctitate etscientia viris qui inter sodales ejusdem ordinis solent recenseri qui;

tempus, operam

et

studium in erudienda juventute,

in diversis auctoribus praelegendis, et theologia edo-

bus ut facerem
surgeret,

satis,

cum

locupletissima seges exputavi.

cenda, confutandaque coram et scriptis Berengagariana hseresi, antequam archiepiscopatus munere

longius

sermonem porrigendum

donaretur

:

post vero, in subeundo primatus onere
:

Certe quidem priusquam hoc opus notis et observationibus concinnare aggrederer, mc procul dubio nOIIIlUUUrUMI lillllUOlCl-lulullluiigui.yuu v.v ii.iA.-u .» nonnullorum criticislectorumu nguibus et lituris va

atque in diriponderoso totum seipsum tradidit mendis Ecclesiae controversiis et pace promovenda,
in corrigendis et ad i.i -

unguem u

elimandis

tum

libris

Patrum pulaturum identidem mente revolvi Etenim satisB saC ris, tum etiam sanctorum ecclesiasticorum etlibrariorum mihi compertum semper fuit prima. in dicendo ce- ignorantiora
lebritatis viros, et scientia prsestantissimos,deletiles

scriptis, qua:

inscitia

adultaverunt,
lavit.

immensos

labores et sudores exant-

censorum ergo, si mihi laboris primitias
niat? Et sane
prastiterit ut

spongias diu pertulisse. Ecquid mirum
eventilanti

De

his fuse in ejusVita et epistolis atque ob-

hoceve-

servationibus ad utrumque.

Haud

dissimili ratione

cum Christus omnium votis

ipse id

haudquaquam

responderet.

complures e Benedictina familia spectat_e doctrinee viri,diversis Ecclesias muniis implicati, multa utique scripta elucubrare nequiverunt. Nse tu, candide
lector, conatibus nostris

Multum deliro, si cuiquc placere requiro. Omnia qui potuit uac sine dote fuit.

fave, votis obsequere

;

et in

sicubi

magni

illius

archiepiscopi

Commentarium

Verum enim
prudens
certiorem

vero

si

quid animadversione dignum

et erudituslector adverterit,verbislitterisve

reddat impense rogo cujus monitis submisso lubentique animo acquiescam, atque in si vitara acaent ei ouum icceru editione repetita (si vitam dcderit et otium fecerit

me

psalmos, et Historiam ecclesiasticam, seu, ut aliis placet, Vitam Guillelmi Conquestoris, delitescere cognoveris, mihi litteris significes rogo obtestorque.

;

Deus) quidquid corrigendum notaverit, scio namque et calculum reducere non gravabor
;

Appendicem subjecimus ad ornanda potissimum beati Lanfranci opera, in qua prima fronte Chro* > ^«" G nicon Beccense offendes, quod ad mtegntatem emendare

r—

.

scriptum

Qui odit corrcptionem, odit sapientiam. De hoc genere esse nolim hominum qui, quidquid in buccam venerit, vel aliquod opus compcgerint,
:

oneris ideo conferre putavi, quia beatus iste archiepiscopus una cum B. Herluino ejusdem ccenobii

exstructor fuit
stic-e

;

in

eoque optima
jecit.

disciplinae

mona-

fundamenta

Primus

inibi

scholas ape-

magis,quam fabrefecerint,statimextollunl etdignum existimant a nemine reprehendi; quin etiam, ut approbcnt omnes et lecturiant, seipsos ostentant.
Subsequitur epistolas pericope orationis a beato Lanfranco in Londoniensi concilio dicta.. Hanc, opinor, Malmesburiensis ex illius Historia
ecclesiasti-

eateruit, discipulos singulari scientia et doctrina Ecclesiae dignitates nus imbuit, quo ad supremas
evecti

universum orbem ecclesiasticum suo splen-

ca mutuavit. Posteriorem locum obtinet libellus

De

dore illustrarent. Et id quidem pluribus post sceculis perseveravit. Testes sunt qui in Beccensi academia pietati ac litteris operam dedere, Alexandcr II papa; archiepiscopi Anselmuset Theobaldus Cantuaricnses,

cclanda confessione,
archiepiscopi
nisset,

quem

verumiliustrissimi nostri

Guimundus Aversanus
;

et

Guillelmus Rotho-

fetum, ubi in manus

primum deve
;

mihi non probatum fatear oportet

quippe

magensis episcopi, Ivo Carnotensis; Hernostus et Gundulphus Roffenses; Fulco Belvacensis Richar
:

verborum sensus subobscurus, implicata, sententiao, opiniones nostro sevo non vulgares apparebant unde abhorrebat animus inter tanti viri opera id genus opusculi adnumerare.qui tam laute,eleganter
;

dus et Gaufridus Ebroicenses
censis
;

;

et

Turoldus BajoGilbertus

abbates ex quamplunbus,

Cn-

spinus Westmonastcriensis; Paulus S. Albam, LanMichael et VincenfVancus nepos S. Vandregesih
:

fecriptis cloquitur. Verum cum dispexissem,sensum observassem propius verba

et dilucide suis in aliis

tius

Pratellenses
;

Rogerius et

expendissemque sequa lance sententias, non has singulares aut aliena.. a cseterorum theologorum, imo vero in easdem cum suppares,tum medios quotquot
rcvolvi auctores pcdibus ire animadverti,

Joannes de Bouleia et Joannes Ribaldus Bernardus et Robertus, cognomento Cerasienses Michaelis. in periculo maris, sive de de Monte, S
censes
;

Tumba Robertus
;

le

Tdicr
illis

S. Ebrulfi, alias

Uticen-

modum

suo loco assertuin
in tocis

est.

quemadHaud inficior tamen

sis.

Unde quidquid

in

virtutis,quidquid glcriae,

quidquid

laude digni cst atque utilitatis,

quidquid

quibusdam
atque

negotio posse explicari.
inscitia.

scnsum abstrusum, ncquc facili Quod au.anuensium vitio
1!.

ex iisdcm Ecclesice eathoUcae accessent, Lanfranco velut patri et magistro referendum asscrunt scnptores univcrsi
:

vertendum, csetera

Lanfranci scri-

quod

ct satis

nmtnt

B. Herluinus.

:

L9

15.

LANFRANCI CANTUAR. ARCHIEP

20

dum

sic elliisis

virum a quatenus

precibus et lacrymis beatum illum ABecceusium abbatum quatuor priorum Vitae (consulto B. Ansehni Vitam, utpotemultoties excusam, Deo impetravxt,etsuo monastcrioacquisivit,
ccenobitoe institutis monasticis instrui pos-

praetcrmisimus

)
;

sent ab eo iisquc perpetuo adbserescerent; produnt iil etiam utriusque Vita et Chronicon Beccense,

Commentarius
sicuti

Chronici malui namqueintegrasedere,quam
illius
;

perinde

atque

varia fragmenta observationibus nostris insuere

doctorem Lanfrancum in hoc monasterio pneiiiisse, atque ad ipsum non secus ac

necnon

et scbolis

jampiidem

in suis ad epistolas B.

adnotationibus
tini

praestitit

Anselmi .Toannes Picardus S. Quinlitte-

litterarum instauratorem ex universa
Gallia, Anglia, Itali;i et
xisse.

propcmodum
conflu-

Belvacensis canonicus regularis, de viris

Germania alumnos
e.t

ratis,

dum
S.

viveret, et post

funera, optime

me-

Ex

iis,

quam

feliciter societati religiosae, quao

ritus.

pietatem aeque ac scientiarn excolit,

acri studio

Vitam

Augustini Anglorum apostoli, primi
et totius Britanniae pri-

ad eas adipiscendas animuin
soleant, colligere est
tia
;

appellit, res succedere

Cantuariensis archiepiscopi

inhabitat enim

tum

sapien-

matis, ex ruinis pra>dict;c bibliotbecae

et pulvere

quacum veniunt

pariter

omnia bona.

ereptam, publicamus, quandoquidem ca, ad pro-

Ex Codice papyraceo Chronicum istud cxcerptum bandum Cantuariensis Ecclesiae primatum in Eboscriptam est: adeoscilicetcontaminate exaratum,ut,nisi([uan-B racensem, saepissime foret producenda autem ab amanuensi B. Lanfranco compare indito [vix, E.P.] dicit potest labore ac taedio legi descri;

bique potuerit. Mendis scatebat; dictionum contractiones pererebra et obscurae, atque inversa vcrba
inerant plura; quo factum est utinobis passim fuerit

cant characteres.

Novissime appendici non indignos luce, neque
duos De eucharistiae sacraBercngarium, duximus apponendos; mcnto contra horum auctores sunt Hugo Lingonensis cpiscopus,
cxtra
rein

tractatus

conjecturis utendum. Certuin et sui similem scri-

bendi

modum

auctor non habet, sed stylum mutat
:

subinde, praesertim ad sua usque tempora
inspicienti constabit)

(velut

et

Durandus Abbas Troarnensis, ambo beati Lan;

multa enim ex BB. Herluini

franci synchroni
rnilites

qui fortissimi Ecclesiae catholicac

et Lanfranci atque abbatum Beccensium gestis ad verbum emcndicata, paucis aliquando recisis additisve, expilavit.

sub eodem labaro dimicarunt, idem iniere

certamen,
runt.

eumdem hostcm
et

aggressi sunt et vicein fronte

Consilium erat id Chronici pingui
et sui
saeculi

De Hugone

Durando testimonia
si

Minerva, ut aiunt, consarcinatum,

cujusque operts praefiximus, vide
operae pretium
10?.,

lubet.

Fuerit

barbarie inquinatum elegantiori stvlo concinnare

tantummodo

scire

locum, qui, pag.

Unus panis, unum corpus, etc, C exstare apud sanctum Bedam in 1 Corinth. x, miantiquitatis amatores removerunt, quod historica nime vero apud D. Augustinum tametsi quae severitas et res ignotae non ornamenta, non lenocinia quuntur verba proxime post eumdem, locum, nitnidesiderarent. Praeverborum in hisce monumentis rutn ab iis Siquis manducaverit ex hoc pane, etc, terea cum auctor ille maxima parte ex chartophytractatu 26 ejusdcm Augustini in Joannem, legere recenseat, causa est cur nihil prorlacio Beccensi

verum ab hoc proposito amici,

viri

doctissimi, et

D. sic incipit:

;

:

sus immutaverimus. Brevem Chronico appendicem

est.

Hoc nostro qualicunque labore

fruere, Chris-

subjecimus, quo tota ccenobii Beccensis abbatum
series lectori exhiberetur.

tiane lector, et vale in Domino, cui soli honor et
gloria inaeternum. Ainen.

Additae sunt,

eorumdem amicorum

adhortatione,

VITA BEATI LANFRANCI
AUCHIEPISCOPI CANTUAHIENSIS
Auctore Milone-Crispino,

monacho

et

cantore Beccensi,
ssac.

subpari.

(Mabill., Acta SS. Ord. S. D.,

VI, pars n.)

OBSERVATIONES PR^EVLE.
1
.

Milo monachus et cantor Beccensismonasterii,

D rente, cum pluribus aliis
ante Lanfranci obitum

audivi.

»

Porro. etsi ipsum

ex nobiliCrispinorum familiaortus,dequainobserva-

tionibus ad beati Herluini
franci

Vitam egimus, beati Lan-

Vitam

litteris

mandavit. Ejus aetatem ex hac
arreptus luerat,

non dubitcmus, verisimile tamen estab eo Lanfrancum nunquam visum fuisse, quod ex ejus prologo patet, ubi
in vivis fuisse
ait se ea qua)

ipsa Vitacolligimus, ubi capitc t4,loquens de bcati

narraturus est ex Herluini Vita exex
iis

Lanfranci diacono, qui a daemohe
sic

ccrpsisse, aut ccrte

quae
;

«

a venerabilibus paulo jnferius

habet

IIoc,

beato Anselmo archipraesule refe-

ac veracibus viris audierat

»

et

VJTA

.

_

OBSERV. PR.EVLE.
fi

99
sapientia*

-w i* subjungit

maximam auctoritatem omnia quae di-Alans cura, cum i quiaem auidem non orai MTlA+ ;w; praerogativa cornparavit, ser!fi roeativa Haud dubium quin, si pariter ac sanctitatis cencla forent audirc potui. » promitcuritatem non parvam optimae sollicitudini audire aut vialiquando illi ipsummet Lanfrancum monasterii Cadotero. Ipsum pia quadam violentia suse narraderefuissetdatum, id ad comparandam reluctantem mensis abbatem statuit, non minus reticuisset. tioni auctoritatem non gradus timore. altioris plurimum subjectionis amore quam
.
:

/TH dt « Et de

his tus

.,

Multa sunt quic Lanfranci merita tum in oommcndant, tum in rein monasticam,
2.

argento, auro, Multis deinde possessionibus, itern

litterariam,

tum etiam in Ecclesiam universalem. Utarebusmonasticissumamus exordium, Beccense
insigne monasterium,
si

locuplediversisque ornamentis monasterium idem
tavit,
3.
»

etc.

nonei

institutionem, sal-

Lanfrancus,

ad Cantuariensem archiepisco
dedit in

tem incrementum

et stabilitatem

debet.Alium hu-

patum promotus, majora

non est praeter ilerjus rei testem adbibere necesse multis lacryluinum ipsum, qui asserebat se a Deo Lanfrancum, ut momis postulasse et impetrasse imad o, nasterium suum, aa quod recte instituendum nastenum

cons U sesc censebat vu sanctus, ejus Multoties, inquiebat itle, opera confirmaretur.

™™—£

propensionis suae ecclesias cathedrachis, prascipuas Anglicani regni omitoccupantibus, invidebant clerici, nihilque
les

rem monasticam argumenta. Tunc quippe mona-

tebant,

.

parem

«B

quacunque data occasione, ut eos ab ns hanc fuisse pri lcsiis exturbarent, immemores
sanEcclesia, disciolinam ab ipso san Ecclesi* disciplinam

krtMtmm mam Anglicanae

gemitus Lanfrancum ipsum aUoquens, per magnos

ctoAugustino, qui

cum

sociis

suis

ordinis nostri

Deum

supplicavi rogavi, uberrimis lacrymis divinae praestaret, cujus misericordise ut talem mihi virum emendarem, et quso consilio et auxilio locum istum instauraDeo essent placita monachorum usibus frater Lanfrance, huc te Deus rem Et quando,
.

adduxerat, monachis Anglicanam gentem ad fidem fuit clericis occasio in institutam. Opportuna visa novo regi ut tanta rerum mutatione persuadendi
clericos

exauditas credidi. » adduxit, preces humilitatis meae non fefellit evenEt re quidem vera Herluini spem
tus

monachis in ecclesiis cathedralibus substiopinio, nisi tueret. Et quidem sua eos non fefellisset restitisLanfrancus eorum conatibus totis viribus quos in Anglia set. Guillelmus quipperexepiscopos,
clericali ordine de novo constituerat, omnes pene ex conatibus favebant, elegerat, qui proinde clericorum unde res ipsis aut sane non multum adversabantur,

namipsiusLanfrancioperaBecci monasterium
;

ex tenuissimo celeherrimum

numero monachorum,

etiam tempopietate et doctrina illustrium, atque ex subseralium bonorum affluentia evasit quod
;

adeo indubitata videbatur,

«

ut Valchelinus episcoi,

melius Vitae quentis Vitse contextu meuus

lib. « pus Wintoniensis, » os p ene quad r : dnulatos pe ne quadraginta clericos, canonicorum domensiutroquemonastenoproferamus? quorum C adnuta quos more tonsura ac veste redimitos haheret, monachis, alterum in honorem sancti Stephani pro pra^sidecui ejectis monachis Wentanae ecclesise sanctialterum in honorem sanctae Trinitatis pro » Solus supererat consensus bat mox intromitteret. monialibus, a Guillelmo duce construi et dotari se Lanfranci obtinendus, quem absque negotio hujus procuravit Lanfrancus. Cum enim illegitimas eveirnpetraturum autumabat. At res longe aliter obtinuit ut principis nuptias approbare renuisset,

patebit. pau^.

^

Quid de Ca «-

inquit Eadmerus,
,

jam

res ad

Romanuin

pontificem deferretur, dispensaille,

nit,

tioms obtinendse gratia, quam
ut duo monasteria in piaculi

agente Lan-

concesfranco Villelmi ipsius legato, ea conditione
sit,

« nara uhi quod prosequitur Eadmerus ejus, illico episcopus moliretur insonuit auribus ut effectum facinus exhorruit, nec se, dum viveret,

ut

;

expiationem conordine derentur. Perstat etiamnunc utrumque sub noster in nostro, de quibus fuse agunt Acherius
notis

quomodo
asseruit.
»

talis

voluntatis

obtineret consensurum

adLanfranci Vitam, et Arturus Monsterius in Neustria })ia ex his monasterium Sancti Stephani nostrse congregatiom oancu smmi jam virorum nostrae congregationi Sancti Mauri j»"«
;
.

Multo gravior fuitin monachos procella, cum de primatiali Cantuariae Ecclesia actum fuit, proindeque majori ad earn sedandam constantia

regisauctoriopus habuit Lanfrancus; sed eum nec unquam ncc aliorum principum consensus ' tas, »"r "»°j oo ^ ut monachorum ex e Eeclecujus monaste-D adducere potuerunt " aliquot annis adjunctum fuit. De J 1 •_. ... ,. ,..,«t ..a+ „ imn inmnt Eadmerus, :)d llierUS. quem ei Guillelmus siaexpulsioniconsentiret; « imo, inquit rii conditioneet de Lanfranco, se superstite praefecit, sic loquine post obiturn suum fieret, quod loci fundator primum abbatein in ipsius sciebatperauxuium Dei nequaquam perficiendum, tur Petrus Pictaviensis, auctor aequalis,
. , •
i

1<

Guillelmi Gestis

Lanfrancum,inquit, quemdam, reverende quovenit in litera, plusne sit meritus tiam atque gloriam saecularium ac divinarum litte:

«

egit sagacinesciens mortis siue diem vel horam, auctoritate Roet industria qua pollebat, ut

tatc

rarum singulari peritia,an ordinis monachici singuGuillelmus lari observantia, intima familiaritate
colebat, ut

manae
in

et

apostolicae sedis,

monachorum
e.t

habitatio

eadem

ecclesia

confirmaretur,

inconvulsa,
»

patrem venerans, verens ut praeceptorem, diligens ut germanum autprolem. llli consulordita animae suae, illi speculam quamdam, unde
nibus ecclesiasticis per omnem Normanniam prospiceretur, commisit. Potuit namque viri talis vigi-

dum
alias

saaculum duraret, in perpetuum stabiliretur.
II

Exstat ea de re Alexandri

papae decretum

inter

hujus

pontificis

epistolas,

quod Eadmerus

inseruerunt aliique auctores integrum suis scriptis Cantuariensi aliisque Benedictinus ordo in

Exinde

:

23

13.

LANFRANCI CANTUAH. ARCHIEP.
A
ret. Viginti

24
»

quamplurimis Angliae regni ecclesiis cathedralibus perseveravil usque ad ejuratam tempore Henrici
VIII catholicam fidem. Quid
praestiterit

quinque maneria

ex

iis

enumerant

preeterea

monachis
aliis-

Rodulfus de Diceto, et Matthseus Parisius ad annum 1039. Quanta vero animi constantia Odoni
Bajocensi episcopo, uterino ejusdem regis fratri Ecclesiae Cantuariensis jura violanti restiterit nar-

Lanfrancus, ex eodem

Eadmero

que auctoribus repetendum est; pauca ex multis
hic delibare sufftciat.

Monarhorum

ecclesiae sancti
<-

Salvatoris dorao veteri destructa,

alias

decore

ac magnitudine
inquit

multum praestantes Bedificavit, » Eadmerus; abbatiam Sancti Allani, « quam
fere

Novorum, et Vitse auctor cap.9.Hsecveroomniaeitantamauctoritatemetiam apud regem ipsam conciliarant, ut, cum Willelmus inNormannia versaretur, Lanfrancus « prinlib.
i

rant

Eadraerus,

intus et extra ad nihilum

devolutam, ipse ut

ceps et custos Angliae esset, subjectis sibi principibus, » teste Vitae auctore, cap
verbis idem

suam, instituto
fundamentis
foris

ei

bonae memorise Paulo abbate, a
etintus

reaedificavit,

magna

religione,

omnino

astruit,

multarum rerum donatione auxit, honestavit, ditavit. » Per Gundulfum monachum, quemepisco-

Lanfranci totius regni
post pjus raus Rufus,

Eadmerus aliis ad nutum intuitum spectasse. » Quod
15.

asserendo
cnituit.

•<

mortem potissimum

Nam

Guillel-

quijam patrisuo successerat, « confesscopatuscum fabrica adjacente subvertit, et nova H tim o inquit Eadmerus «foras expressit, quod illo, » quaeque extruxit sedem episcopalem raona- Lanfranco, « confotum habuit. Fecit ergo EcClesiam
chici ordinis cultu
aliis

pum

Roffensem

instituit, «

vetustam ecclesiam epi-

instituit,
illic

ac delegatis terris, et

Christi venalem,

quae sustentationi

servientium Deo comHaec

paucis
«

verbis

» etc. Unde merito de Lanfranco cum eodem Eadmero dici potest

petebant, divitem de paupere, sublimem de bumili,
sicut in praesenti habetur, effecit.
et

Eadmerus Willelraus Malmesburiensis. Nec minus eum de
»

magnum ct insuperabilem Ecclesiae Cbristi defensorem, et pium totius
Breviterdico ipsum revera
Angliae principem, ac,
in

quantum
II

sibi licuit,

hovi-

accurata regularis disciplinae observatione

sollici-

nura pastorem cunctis in ea consistentibus, dum
xit, fuissc.
»

fuisse,quara desplendoreaut amplitudine aedificiorum probant praeclara illa statuta, queo pro mo-

tum

Noverat

id

Alexander

summuspon-

tifex,

nachis edidit, a nostro Acherio edita. Denique sin-

cat

»

qui apud euradem auctorem, Lanfrancum voPatrem patriae Anglicanae; * eteirevera pasto-

cerum
illa

ejus in

epistola

nionasticam vitam amorem quam ad Alexandrum papam

testatur
scripsit,

rales virgas, prout ipsi videretur, dispensandas con-

tmdiderat. Chronographus noster Saxonicus, Nor

-

ut ab ecclesiaeCantuariensis regimine absolveretur.
«

mannis
clesia

licet infestus,

Lanfrancum laudat
ad

«

in Ec-

Rogo, inquit, quatenus propter
sicut
vestra,

Deum

et

animam

doctorem, cujus studio et prius in Gallia, et
in Anglia, multi
»

vestram, ut
fuit,

cui

contradici fas

non ^ postraodum

divinum animati

me

auctoritatealligastis, sicquoquealligatum,

sunt obsequium.

abrupto per
tis

eamdem
diligo,

auctoritatem hujus necessita-

vinculo, absolvatis, vitamque ccenobialem,

quam
conce-

5 Non factis solum scd etiam suis scriptis Lanfrancus Ecclesiam catholicam illustravit, quae

prae
datis,

omnibus
»

repetendi licentiara
«

quae
»

omnia probant titulum
jure
raerito

Patris

mo-

locum meruerunt. Ejus opera omnia, quae inveniri potuerant, primo
ei

inter ecclesiasticos auctores

nachorum
fiusse.
4.

Lanfranco

concessuin

in

unum

collecta

edidit noster

Lucas Acherius,

quorum

hic

est

catalogus

:

»

Commentarius

in

Mutatis in Anglia rebus, opus crat viro qui Ecclesiae negotia ita moderaretur ut nec ecclesiastica disciplina his

Epistolas beati Pauli. Libellus de

corpore et san-

sustineret,

nec

Ecclesiarum

tumultibus jacturam aliquam jura violarentur a

guine Domini contra Berengarium Annotatiunculae in nonnullas Joannis Cassiani collationes Patrum.
Decreta pro ordine sancti
larum. Pericope orationis
Benedicti. Liber episto-

victoribus. Utrique egregie providit Lanfrancus, ea

quam

habuit in concilio
celanda.
»

qua pollebat in regem prudenter utens, cujus a consiliis erat.Etenim, utnotatAdam
in re auctoritate

Anglicano
his

;

et libellus

De coufessione
Pauli

Ex

commentarius

in

epistolas

ab Acherio
;

Bremensis,
«

lib. iv, Ilistoriac ecclesiasticee,

cap. xiv

:

D vulgatus,

Willelmus Bastardus ablatis scandalis eum posuerat Ecclesiae doctorem, cujus studio multi ad divinum animati sunt obsequium. » Hinc cum pius
antistes conciliorura

non est sincerus Lanfranci fetus illura autem ipsum, qui ab eo scriptus est, habemus prae manibus, quem, si aliquando opportuna fuerit
occasio, in lucera proferemus.

Verura preeter heec
ecclesiasticam; sed
licuit.

usum

in Anglia a multis retro

opera dicitur etiam edidisse Coramentarium in psal-

annis obsolevisse animadvertisset, curavit ut deinceps frequenter haberentur quod et factura est, et
;

mos

Davidicos,

et

historiam
reperire
sui
;

neutrum

hactenus

Certe

quod
est
sic

multa in
sunt.

iis

ad disciplinam recte servandam statuta
quae ecclcsiae suee bel-

Lanfrancus
extra dubiura

historiam

temporis
cujus
rei

scripserit,
testis

Bona vero temporalia,

videtur esse
i

lorum tempore rapta fuerant, restitui procuravit, ad id Guillelmum regem prudentia sua « perducens, inqmt Eadmerus, ut quamplures terras ecclesiae
Cantuariensis, diversis causis
ac violentiis homisuae restitue-

Eadmerus
loquitur
:

libro
«

Novorum, ubi de Lanfranco
ecclesiasticis
et

Ipsemet de rebus

qnaa

suo tempore gesta sunt, veracissimo
diosissirno

calamo

scripsic.

»

compenHoc opus, ut raihi
i,

num

ablatas. pro

redemptione animae

videtur, laudat Willelmus Malmesburiensis libro

25

VITA.
Dontificibus

-

OBSERV. PRJEVIM.
i
,
.
i

26

De

De gestis pon Anelorum, ubi de controversia inter A Willelraus Malmesburiensis, libro ,-r. a ._i_: j„ i n «f™nnn cif loquitur Anglorum, ubi de Lanfranco sic .r.rimtl_r ipsum Lanfrancum etThomain Eboracensem archi- tificum perinsignis liberales artes, quae jamepiscopum exorta agens, rem esse ex Lanfranci scri- « Litteratura dudum sorduerant, e Latio inGalliasvocans acumi« Ipse melius ptis repetendam his verbis raonet ne suo expolivit ... Exivit fama ejus remotissnnas scripto suo insinuabit quod de ordinatione sua, et faLatinitatisplagas, eratque Beecum raagnura et controversia inter se et Eboracensem Thomaracomcelebriores » Inter mota et sedata, ita scripsit Anno Dominicae Incar- mosum litteraturae gymnasium. discipulos recensentur Alexander II, Lanfranci nationis 1070 intravit, » etc. Porro inter caetera summus pontifex, Guilmundus Aversanus postea facileobtinet liber quem, ejus opera principem locum Rothomagensis, Hercum adhuc prior esset Becci, « De corpore et san- archiepiscopus, Guillelmus episcopi Roffenses, Fulco Belguine Domini » edidit adversus Berengarium haere- nostus et Gundulfus de vacensis, Ivo Carnotensis, ut testis est Robertus verbis
:
:

:

siarcham.

Hunc quidemjam semel et iterum conlutaverat, primum scilicet in Romana synodo

Monte, aliique

quam

plurimi, qui ad

infulas varia-

praesente
tera

summo synouo cxm synodo oxin

pontifice Leone, et iterum in al-

upihcupui um, episcoporum,

i_u.am coram

Nicolao II, ii«/™v "]

rum mus -__.-«

Ecclesiarurn rapti sunt.
ita -*..
«
__,_....

Sanctus

vero Ansel_

ubi Berenearius, abjurata

lueresi,

catholicae fidei

Beum
est,

formulam palam
rat, libris suis in
;

legerat, et ei sese sincero

animo,

censurae

Lanfranci eruduionem suspiciebat, ut ad -_ se edilum transmisent ejus Monologium » a -._!__•: i„_ „ „. T nn.ranfiim nrftMlllS subjiciendum, imo et Lantrancum precatus
:

adhibito etiam jurejurando, adhaerere professus fue-

utquemcunquetitulum melioremjudicaret, huic

ignem projectis coram universa synodo paulo post tamen ad vomitum suum reversus, « pravitatem suam, » inquit Lanfrancus,» clandestinis disputationibus apud imperitos tueri » conabatur. Sed id impune non tulit nam Lanfrancus, ut testatur Baronius, ad annura 1059, libro adver;

libro imponeret.
epist. 63, «

cum

inquit Anselmus, lib. i, importunitate avestra auctoritate
«

Hoc,

»

non desinam

exigere, quatenus de

eodem opuscu-

auctoritas. lo... quid fieri debeat vestra decernat Titulum autem nullum illi praeposui, quippe quod nequaquara tanti existimavi ut illud suo nomine

sus

eum

ac ejus errores edito,

«

arrogantis haereerrores, dissolvit

siarchae retudit

audaciam,

refellit

quod dignarer. Si igitur vestro sederit arbitrio ut ab eo scripsi scripserim, a quo habebit firmitatem,
habeat etnomen.
cerat, post
»

fallacias, blasphemias redarguit, convertens eas in caput ipsius, » etc. Hunc librum Joannes Bromto-

Eum

vero

quem vivum

tanti fe-

mortem adversus ha^reticum calumnia-

nus abbasJornalensisinChronico appellat quem ab ipso Lanfranco « tem librum,
>.

«

Tonan

torem egregie propugnavit.

Nam

Roscelinus, qui

Scintilla-

rum
6.

»

fuisse

«

intitulatum

» scribit

G tres personas sanctissima. modo quod tres angeli tres
tamen ut una

Trinitatis tres res esse eo

res sunt asserebat, ita

Tantae doctrinae fama per totam

Europam per-

esset in his tribus personis voluntas

agrans plurimos discipulos Lanfranco acquisivit, hincque Beccense ccenobium, quod exiguum antea erat et vix notum, brevi amplis possessionibus et

aut potestas, eo irapudentiae devenerat ut Lanfrancum et Anselmum sui dogmatis fautores esse mentiretur.

At

ha.retici

calumnias

fortiter refutavit

monachorum numero

celebre evasit.

Imo Norman-

selmus, ut patet ex ejus epistola ad

AnFulconem Bel-

nia, quae huc usque litterarum expers habebatur, Lanfranco raagistro ita profecit ut postea viris eru-

ditione et doctrina

eximiis abundaverit.

Ea de

re

audiendus Ordericus Vitalis, libro iv Historiae eccle« Ccenobiosiasticae, ubi de Lanfranco haec habet lum Beccense in Normannia loci situ et paupertate
:

vacensem episcopum scripta, quae est libri secundi defensioxli, ubi eum monet ut Lanfranci ac sui re a Rainaldo nem suscipiat in concilio quod ea de Remorum archiepiscopo proxime congregandum
erat. Ita vero

de Lanfranci doctrina loquitur

:

«

Ar-

elegit,

quod prudentia ipsius vigilantissimaque cura locupletavit, et in statum pulcherrimi ordinis pro-

chiepiscopum quidera Lanfrancum vita ejus multis religiosis et sapientibus viris nota, quia de eo nun-

quam

aliquid tale sonuit, ab

hoc crimine

satis ex-

uoactu ooeuieuuaj uu uuiusu.au quiete pruCoactu obedientiae de claustrali r]uii_(.u pro tractus inagister processit, quo docente philosophivexit vexit....

cn,. nci. .-_*_.«_ est .u Lanfranco defuncto tusai, cusat, » etc. Nec mirum v-.-.. id __>_.-.

D impactum
ctum
cti,
i.

fuisse
.

quod
ll_

ipsi
:

adhuc in
:..

vivis agenti fa
rt.ir. quo

carum In utraquenodos quat-stionumsolvere potentissimus erat. Hoc magistro primitus Normanni litteratoriam artem perscrutati sunt,
cesserunt.
striae,

....... ac divinarum litteiarum bibliotheca effulsit
...
...
...
.
.
.

fuerat. Nonnulli enim, nescio

XT

duspiritu An
(...ir-i.n

eum apud Romanum

pontificem accusaverant,

et

de schola Beccensi

quasi Berengarii erroribus faveret.Quam calumniam brevi non solum scriptis, sed etiam verbis coram

eloquentes in divinis et saecularibus sophistae pro-

duobus pontilicibus
ris,

et universis synodis, ut
:

Nam
nec

antea sub tempore sex

ducum Neu-

ximus, penitus a se removit

sicque

«

jam dipravi rumo»

vix ullus

Normannorum

libcralibus studiis

» ut ipsemet loquitur in libello contraBerenga«

adha_sit,

doctor inveniebatur, donec provisor

rium supra laudato,
«

a se
;

maculam

abstersit,

omnium Deus NormannicisorisLanfrancum appulit. Fama peritiae illiusintota ubertim innotuit Europa,
undc ad
raagisterium ejus multi convenerunt de
Francia, de Wasconia, de Britannia, necnon Flandria.» Paucioribus verbishaec

atque quod dixit « omnibus placuit, nulli displicuit. » Magnum denique ar-

fidemsuam

»

exposuit

eademomniaexposuit

gumentum est Lanfranci doctrime, quod post ejus mortem episcopi Anglicani, siinul in unum in synodo adunati, eum « Magistrum » suum nuncupaverint.

:

27
7.

B

LANFRANCl CANTUAll. ARCHIEP.

28

Superestutinquiramusquoanno, quove mensoAresdata opera Vitain sancti Lanfranci scripserint, ii qua tandem die Lanfrancus e vivis excesserit; cseteris eade re e.\ occasione solummodo loquentibec oniin oninia in controversiam vertuntur. Verum bus.
si

antiquorura scriptorum testimonio stare voluerieril

s.

1'orro etsi

nulla

veneratione publica

colatur

nins.milhi

de annodifficultas; illienim constanter

mcmoria
«

beati Lanfranci, ejus
»

tamen nomen cum

aHirinaiit l.auliaiicum

annol08 Je
(

vivis excessisse

sancti

tituio in vulgatis Martyrologiis insertura

in

sichabent SymeonDunelraensis, Joannes Bromton Chronico, Ordericus Vitalis, lib. vin Historhe,
Clironicon Beccense ab Acherio oditum, item Chro-

est,

ut in Martyrologio Benedictino Arnoldi Wionis,

nicon Mailrosense, et

alii

passim auctores
ut ipsemet

Ilistoria?

Anglicanae, quibus prseivitlngulfus, Lanfranco, dura
viveret, amicitia

sanctorum Philippi Kcrrarii. Hugo Menardus, Kduardus Maihevv et alii passim « beatum » appellant i sumraee sanctitatis et doctrinae. » Iisdem titulis antea donatus fuerat a Triet in Catalogo generali

conjunctus,

in

nova

themio, Lelando,

Capgravio, quod

jamdudum

ve-

ejus Historise integrae editioneattestatur, Majorest
circa

tustiores scriptores fecerant. Sic quippe de eoloqui-

mensem

difficultas.

Nam omnes
eum
die

ferme recen-

tur Guillelmus Pictaviensis in libro L)e gestis Guillelmi ducis
«
:

tiores historicieainroa se invicom dissentiunt.Mat-

« Illi

consulta

animae

suae, » Guillcl-

thseus Westmonasteriensis
obiisse

9 Kal

memorat; Mattha?us Parkerus die 4 Junii, Petrus Kquilinus 5 Non. Julii, Balaeus 5 Kal. Julii, Arnoldus Wion, Hugo Menardusaliiquerecentiores plerique tertiadie Julii. Histamen omnibus praeferi-

April.Tgmus dux, bus ecclesiasticis per oranem Nonnanniara consuleilli

speculam quamdam, unde ordini-

ret,

coramisit

;

potuit

nempe viri talis vigilans

cura,

cum maximam
parvam

auctoritatem

sapientiae pariter ae

sanctitatis praerogativa comparavit, sccuritatem
sollicitudini promittere. »

non

mus antiquiorum Anglne
qui

scriptorum auctoritatem,

Kt Osbernus mo:

Lanfrancum mense Maio obiisse una voce affirmant. At quo hujus mensis die id contigerit, hic totus cst difficultatis nodus quem, ut verum fateamur, nemo facile solvet ob nimiam opinionum di;

nachus in epistola ad sanctum Anselmum « Recuperemus in te quod in mortuo sanctissiino Patre
Lanfrancoperdidimus.» Kxstatintcrepistolas sancti Anselmi librom, num.o, edita. Asserit Willelmus
Malmesburiensis
ties
lib.
l

screpantiam. Sic quippe ea de

re

Symeon Dunel-

Dc

pontificibus

Anglorum,

mensis

:

«

Anno 1089
»

feria v,

ix Kal. Junii obiit

Idem ipsissimis verbis asserunt Rogerius Hovedenus in parte priori Annalium, KloLanfrancus.
rentius Wigorniensis in Chronico.
ista?

sanctum Dunstanum Lanfrancosemperaffuissc,quode tuendis Kcclesiae suae juribus ageretur, quod

Etquidem

notre

etiam refert Osbernus in Vita sancti Dunstani, superiori saeeulo cdita. « Quin etiam » Lanfrancus, ut

optime inter secohaerent; iiamC i(lem Willelmus observat, « quemdam aegrura et anno I089dies Dominica erat dies20Mai, cxistcnte cunctantis vitae pertaesum, in visione qua videretur littera Dominicali G, acproinde feria v, sequens in cura eo luctam inivissc, eripuit discrimini, restituit diem 24 hujus mensis incidebat, quam isti auctores bonae valctudini, » quod occasionem praebere potuit
chronologica:
assignant.

Verum

Gervasius Dorobernensis in actis
Obiit anno patriarchatus sui

nonnullis,

maxime Wioni, Lanfrancum
« pitc

miraculis

pontificumCantuaricnsiumaliadieLanfranciobitum
assignat his verbis
:

clarissimum praedicarc. Denique in variis auctoribus,
«

«

bonae » aut

memoriae

vir »

passim ap-

xix, v Kal. Junii, feria

n

post octavas Pentecostes,

pellatur. Quse sanc
libro in

hora diei prima.
auctor, Joannes

»

Consentiunt Milo Vitse sequcntis

Bromtonus in Chronico, et Tabula* Conveniuntitem huiccalculo aliac notsa Chronologicso, cum eoanno dies Paschatis inciderit in diem primam Aprilis, ac ideo fcstum
ecclesiae Cantuariensis.

De gestis franci honorem protulit, eum quippe esse « virum antiquis scientia et religione comparandum, dequo
seriodicipotest
ccelestis
:

omnia probant quod Willelmus Regum Anglorum in nostri Lan-

Trrtiusecotlo cecidit Cato(b*), adeo

Pentecostes die 20 Maii, cclebratus fuerit, ejus octava die 27ejusdem mensis,et proinde sequcns feria
ii

palatum infecerat. » PJurade ejus laudibus habentur in librodierum obisapor pectus ejus et
tualiumecclesi<c Cantuariensis, ubi praescribiturqua

quse a Gervasio assignatur/dies eratMaii28.

Hanc

solemnitateejusanniversariumdebeatcelebrari.Adi,
si vis,

sententiam amplexus est Joannes Capgravius qui

Angliffi

sacrae

tom.

I,

ubi habetur pag. V>.

sanctorum Anglia? Vitas conscripsit, ac post eum Kduardus Maihew in Trophaeis Anglo-Bcncdictinis.
Cui calculo nos quoque adhaorebimus, donec certiora

Denique nullus ferme historiarum scriptor Lanfrancum multis laudibusnon exornavit. Sed jam proferenda
est ejus Vita,

quam ab Acherio

nostro ex co-

pro priori affcranturargumcnta.

Ad

id

nos potissi-

dice Beccensi, multis passim praetermissis, editam,
integritati suae restituimus.

mum
(5*)

movetquodhujusposterioris sententiae auctoJuven. Sa'. 2, 40.

;

29

VITA.

30

i

INGIPIT

PROLOGUS

1N

VITAM MAGNI ET GLORIOSl LANFRANCl
CANTUARIENSIUM ARCHIEPISCOPI.
atque ut nofuerit,

Quoniam a pluribus
nitur, volui

quseritur Vita venerabilis
archipraesulis,

A honorem Dei et utilitatem

legentium

;

Lanfranci Dorobernensis

nec invesilentio

verint, qui scire volunt, quis vel

unde

quam
reli-

de

e.o

aliquid scribere pro tenuitate
tanti viri

vivendi institutionem habuerit,

quomodo ad

ingenii mei, ne

omnino

memoria

deleatur. Opus siquidem, ut mihi videtur, hactenus intermissum rarus quippe de eo aliquid scripsisse
;

gionem, ac deinde ad abbatiam, et postea ad arclnepiscopatum venerit, seu qualiter dehaclucemigraverit.

reperitur. Propter

Herluini

1
i

)

quod in Vita beati Patris nostri venerabilis Westmonasterii abbas Gisleoccasione
inseruit

bertus, quasi ex

quantum ad

historiam pertinerevisumfuit; quse exindemutuans, etin hanc narrationem transferens, adjeci quselibet
invenirepotui, sive qusea venerabilibus ac veracibus virisaudivi. Hoc autem ideo facere studui, ut (quan-

quidem non omnia quse dicenda succensere forent audire potui. Nec quisquam mihi scientia aggredi debet quod imperitus sermone et materiam tam dignam ausus fuerim, quia potius duxi quoquomodo dicerem quamnullus.Quod si cui et rusticitas styli et incultus sermo displicuerit, ornatius cadem dicere voluerit, precorne, mutando
Et de
his

verba,tollatrei gestae sententiam, nisi forte aliquid
inesse repererit falsitatis.

tum

in

me

fuit)

non

lateret qui aliis

proponendus

ad imitandum

foret,

sed notus omnibus fieret ad

INGIPIT VITA.
CAPUT PRIMUM.
quidam vir magnus, Italia ortus ^),quem Latinitas in antiquum scientise statum ab eo restituta tota, supremum debito cum amore et honore
1.

B.

LAFRANGI.
Normanniam
pervenit, et in Abrincatensi {A vran-

B

in

Fuit

ches) civitate

demoratus, per aliquod tempus docuit. Considerans vero scientissimus vir quod captare mortalium auram vanitas est, et quia ad non esse

agnoscit magistrum, nomine Lanfrancus. Ipsa quo-

tendunt omnia, preeter

eum

qui fecit universa qui

quc in liberabilibusstudiis magistra gentium Grsecia, discipulos illius libenter audiebat et admirabatur.
3 Hic Papia civitate oriundus fuit ). Parentes illius, ejusdem urbis cives, ^g magni et honorabiles habe\

semper
in

est, et

qui

ei

intendunt, adobtinendum ejus
invenit salutis consiliura, et

amorem animum

convertit etstudium. Quodigitur

litteris perfectius

bantur inter suos concives. Nam, ut fertur, pater ejus de ordine illorum qui jura et leges civitatis asservabant fuit (6). Lanfrancus, in primaeva aatate
patre
orbatus,

placendi Deo, arripere statuit, ut relictis omnibus, abdicato etiara sui ipsius jure, illum sequeretur qui
dixit

Siquis vult post mevenirc. abnerjet semctipsum, ettollat crucem suam, et sequatur me (Matth.x\i,2i).
:

cum

ei in

succedere deberet, relicta

honorem et dignitatem civitate, amore discendi
;

ad studia litterarum perrexit
demoratus, omni
rediit.

ubi plurimo tempore

Et quia quanto magnus fuerat, tanto optabat fieri humilior, locum adirenolebat ubi litterati Iversarentur.ED.P.vr.],quieumhonoriacreverentisehaberent.

scientia sseculari perfecte imbutus,

G

in Gallias venit

Deinde patriaegressus, etAlpestransgressus, tempore Henrici regis Francorum,

cum ire velletRothomagum, iter agebat inclinata jam die per silvam ultra iluvium Rislam(T)
2.

Interea
4
(

incidit

)

in latrones

(8),

qui,

cuncta quse habebat
et caputio cappce

et gloriosi ducis

Normannorum

Guillelmi, qui

An-

tollentes, ligatis a tergo

manibus,

gliam

armissubegit. Et pertransiensFranciam, quamplures magni nominisscholares secum habens,
sibi

ante oculos admoto, abduxerunt illum de via, et inter condensa saltus fruteta dimiserunt. Talibus
prseter vetercm chlamydem abstulisse. Ac ipse volens eis et chlamydem dimittere, exemplo Libertini de quo Gregonus Magnus lib. i Dialog., c. 2, ut sibi, sicut Libertino contigerat, omnia niiraculo restituerentur, cum recta' non esset ejus intentio, contrarium evenit; latrones quippe ipsum nudum arbori uni alligarunt, et scholarem suum alteri. Sic relictus Deo promisitse oinnia mundana dimissurum, si liber evaderet, statiraque vinculis

Robertus de Monte in Chronico ms. hsechabet Lanfrancus de senatorum Papix ad annum1042
(6)
:

omnia

nobili qenere natus, in septem liberalibusdisciplinis mirabiliter cruditus. qui prope S. Ebrulfi (7) Risla Normanniae fluvius,

monasterium ortumhabct. Unde conjicereest Lanfrancum a latronibus spoliatum fuisse in Silva Uticensi, vulgo la forct d'Ouche, quae prsedicto monasterio Utici nomen dedit, qua transeundum est eundo Abrincis Rothomagum. (8) Paulo aliter rem narrat chronographus Beccensis ad

ejus divinitussolutis, sodalera

suum

solvit, et

votum

suum apud Beccum

explevit.

annum

lOil, ubi refert latrones Lanfranco

31

H.

L.WTKANCI CANTUAR. ARCHIEP.
AQuando
ei
i

32

angustiis coraprehensus, nesciusquid ageret, suuin

rafortuniumlamentabatur Tandemnocturnosilentid
in se reversus, voluit

Domino laudes

attendo laicu.n istum, nescio quid dicarn nisiquiaSpiritusubi vultspirat (Joan. 8) Abbas

m

debitaa per-

solverc, et

non

potuit, quia ad lioc antea

non vaca-

verat. Et conversus ad
ait,

Dominum

tantum tempus

in

« Domine Deus, discendo expendi, et eorpus
:

animum in studiis littcrarum attrivi; et adhuc quomodo te debeam orare, atque laudis officia tibi persolvere non didici. Libera me de hac tribulaet

n' ille erga eum omnimodacontendebatsubmissione, forraagregi uterque vivendi facti, unus activac, alter contemplativai. Abbas humilis, pationtiae 6ummaj, in cura corporis

illum debita vcneratione,

continentissimus, nullam saecularis pompao curam gerens, legum patriaescientissimus, praesidium erat

tione

;

et ego, te auxiliante, sic vitam

meam

corri-

gere, et instituere curabo, ut tibi servire valeam et sciam. » Surgente aurora, in ipso crepusculo audivit viatores iter carpentcs, et coepit vociferando ab eis

suiscontra iniquos exactores,ad tractanda causarum saecularium negotia et disponenda exteriora peritissimus in exstruendis vel procurandis necessa;

audientes primo expavere; * dehinc vocem hominis advertentes, ad sonum vocis
Illi

auxilium petere.
_
,

nec prudentior nec efficacior, salva religione, esse poterat. $g At doctor ille maximus in claustro
riis

J-l,-

.

'

,

omnem « r ~. «... i.. Tl,uui,uui operam impendebat
• •
,

ijuioi.1 quieti

ci aiieilllU, COlet silentio, cor-

perrexere, perrexere. et ouis esset.nnirl liMlinrot i.irii^o.if t quis esset,quid babcretindicavit. Tunc eum solventes reduxerunt ad viam. Rogavit sane ut
vilius
sibi

dis sui novaliaverbi sacri excolens assidua lectione, fi , irrigans ea dulci, quam saepo obtinebat, Iacrymarum

......

compunctione.

etpauperiusccenobium quod in regionenossent demonstra.vnt. Responderunt Vilius et ab:

CAPUT

II.

jectius

monasterium nullum scimus quam istud quod in proximo aedificat quidam homo Dei, et ostendentes viam discesserunt At ille gressum illuc ver-

i.Nec oblitus quod Deo in nocturna captione promiserat, postquam factus est raonachus, in discendis officiis diurnis et nocturnis curara maximam

tens,

Beccum

adiit,

quo

nullum

usquam tunc

pauper.us aestimabatur vel abjectius ccenobium. abbas exstruendfe fornaci occupatus, lpsemet operabatur manibus suis et accedens ad eum dixit Deus te salvum faciat. Et abbas Deus te benedicat, inquit. Es Lombardus? at ille Sum. Et abbas Quid vis ? Monachus, ait, fieri volo. Tunc abbas praec.pit cu.dam monacho, no.nine Rogerio, C qui in parte opus suum faciebat 5 ut illi ostenderet ( ), librum regula3(9). Qua perlecta, respondit
Forte tunc
;
:
: : :

impendere voluit, ut sciret Deo laudis sacrificium persolvere, sicut noverat. Sic per tres annos vixit
gaudens quod nesciebatur.praeter paucos quibus aliquando loquebatur, omnibus ignotus. Rumor, ut hoc factum prodidit, longe lateque protulit,
solitarius,

et fama viri praeclarissima Beccum, et abbatem Herluinum brevi perorbem terrarum extulit ( 8 ). Clerici

.

.

accurrunt, ducuin mn,, uui-uiu
«.-v.._i
.

iiiu, filii,

nominatissimi scholarum uuiuiiiaLissiini scuuiarum

raagistri Latinitatis, laici potentes,

orania

Deo

se juvante libenter servaturum.

et nobiles viri multi,pro ipsius amore multa eirlem ecclesiae contulerunt. Hic ergo Lanfrancus, qui pro Deo se abdica-

Heec audiens

abbas, et sciens quis esset et unde, concessit ei quod petebat. At ille per os furni procidens in faciem, osculatus est pedes ejus.Lanfrancus humi-

extremitate contenlus, oinni obedientia se submittere curabat majori. Devilitate et

verat

sibi,

omni

nique, ut fertur,
ecclesia nisi prius

htatem animi sermonisque gravitatera

lectionem non volebat legere in eam cantor audisset.Quadain die

in abbate
ibi

plurimum veneratus
efficitur.
3.

et a"raans,

6
(

)

monachus

durnad mensam legeret,dixit quiddain inter legendum sicut dicere debuit, quod non placuit prassidenti, et aliter dicere jussit
;

velut

si

ille

Quo

dixisset,

facto

7 (
)

venerabilis Pater Herluinus gau-

doccrc, raedia producta,ut est; et iste

dio repletus est

eadem media

non modico, quia credebat a Deo

correpta

eincndasset
ille

docere,

preces suas esse exauditas.

Nam

quia

sumptuum

enim prior

litteratus erat.

procurandorum necessitas illum extra claustrum demorari cogebat, nec erat qui praesideret introrsus,
et religionera asservaret; multoties
,l,,i,.. divina

quod non est. Non At vir sapiens sciens

raagis obedientiam Christo deberi quara Donato, dimisit quod bene pronuntiaverat, et dixit quod non

Deu.n cum ex-Drecte dicere iubebatur. Nam producere brevem, vel accommodavit auxi- longam corripere syllabam, non capitale noverat lium, sufficiens ad omnia quae agenda forent suffracrimen; verura jubenti ex parte Dei non parere,culgmm.Videres ergo inter eos pium certamen. Abbas para non levem esse sciebat. ex grandaevo laico nuper in clerum promotus, vere5. Quidam saecularis dedit Beccensi ecclesiaa ternraccnl orasset,
raiseratio sibi
«,;„
t!_ ,.:u.

.....
ille

.

batur

sibi

subditara tanti doctoris celsitudinem;

ram

ilO),

ad

nullam pro eminenti scientia gerens insolentiara, humillime ad omnia parebat, attendebat, admirabatur et praedicabat
Scripturis gratiam

servaret et instauraret.

quam missus est Lanfrancus, ut eam Una dierum dum de raona-

sterio ad locura illuin regrederetur,detulitcatum in

quam

ipsi

in

intelligendis
et dicebat
:

Deus concesserat,

iter faceret,

panno involutum, post se ad sellam ligatum. Dum quidam adjunxit se illi cumque simul
;

(9) Juxta regula. S. P. Benedicti praascriptum in capite 58 de disciplina suscipiendorum fratruin. (1U) Haecterra, ut puto, estmonasterium S.Ebrulfi,

olim istum monasterium,
erat,
villa

quod omnino dirutum utcunque restauravit. Postea data Beccensibus

monachum induit, tradidit. Ibi Lanfrancus aliquandiu deget cum aliquot monachis, ac celebre

quod Willelmus Geroii raonasterio Beccensi, ubi

Russerie a B. Theoderico, ut in ejus Vita dixirecepit.

mus, monasteriura S. Ebrulfi pristinum splendo-

rem

33

VITA.
: <t

3i

pergerent, socius viator audivit vocem cati, et cce-A prorumpit
pit

mirari et circumspicere ubi esset catus cujus
;

tandem advertit magistrum Lanfrancum illum post se ligatum ferre, etait illi Domine, quid portas? Respondit Mures et rati valde nobis sunt infcsti, et idcirco nunc affero catum ad comprimcndum furoreni illorum. Ecce ad quantam humilitatem tantus vir pro Deo sese submittere curavit;et quia multum se hurniliavit, Deus illum exaltare in praesenti non distulit. 6. Verum fratres qui jam adunati erant in ipso loco, non multum litterati nec admodum religione
audiebat vocem
: :

Heu mihi cui tale damnum minatur Deus? V&emihi qui meuin consilium pcrdidi,meum adjutorium amisi Multoties per magnos gemitus
!

zg misericordiae,

Deuin rogavi, uberrirnis lacrymis divinse supplicavi ut talem mihi virum prsestaret,

cujus consilio et auxilio locuin istum
et quae

emendarem,
usibus inte

Deo essent

placita

monachorum

staurarem. Et quando, frater Lanfrance, huc

Deus adduxit, preces humilitatis meae exauditas credidi. Ego in teonus meum transferre cogitabam; ego te totius oneris mei sarcinam supportare sperabam. Nunc autem nescio qua de causa hinc discepergere Lanfrancus intelligens voluntatem suam detectam, et propositum cordis sui, quod occultum
relicto,

instructi habebantur.

Cernens Lanfrancus fratrum

dere,

me
»

satagis, et ad deserta

inertiam,

morum

pravitatem, ordinis transgressio-

cupis.

nem, contuens aliquos etiam sibi invidere, qui sibi metuebant eum praeficiendum forc, ignorabat quid ageret, quo se transferret Tredebat eum conversationis inhonestae, inhiabat

putabat,

evidenter

propalatum,

abbatis

pedibus

illico advolvitur, et

qualiter sibi innotuissent talia,

ardenterad

solitariae dul-

humiliter sciscitatur.

Tunc

ei

abbas blanda voce
per

cedinem

vitae.

Simulata igiturstomachi infirmitate,

visionem aperuit, et quid

sibi divinitus

puerum

Fulcrannumhortulanum rogavit ut ei quotidie afferret radices quorumdam carduorum, quas sibi asserebat alferre solutionis remedium. Hoc autem faciebat

revelatum

sit,

sicut superius reteximus, per ordi-

nem

cxplicavit.

Lanfrancus mirabilius dictu obstu-

pefactus, et Dei gratiam in abbate vehementer

ad-

ut corpus

suum

assuefaceret tali

edulio,

miratus, protinus

humi

prostratus, per confessionem Patri
in

quali vivere disponebatin

eremo

9
(

).

Cum

ergo

jam

quidquid

voluntate habuerat, corde
et ab-

animum

et

corpus pramararet ad fugam nocturnae

compunctus exposuit, pcenitentiaque accepta
solutione impetrata, spopondit se

elapsionis,
suspicanti,

domno Herluino

abbati nihil de hac re

nunquam ab

ipso

dum

in lecto quiesceret, egregise indolis

discessurum, ejusque praeceptis per omnia obtempe-

Hugo puer,
apparuit

qui nuperrime obierat, in veste candida
Haldrici de Sauvarvilia, nepos ejusin nullo turbatus,
:

(filius

demabbatis).Cujus aspectu
biliter sic

eum abbas affatur a Quid est, fili? modo te habes ? » Et puer alacriter « Ego me,
:

amaQuoait,

raturum. Abbas ingentes omnipotenti Deo gratias referens, quam citius potuit, i.anfrancum priorem constituit, et quidquid ditioni monasterii subjacebat, interius et exteriusipsius curae commisit.
ita

Quos

unanimes

tribuit esse divina protectio, ut nulla

bone Pater, bene habeo, quia per Dei misericordiam, et tuam intercessionem, liberatus sum ab

unquam

inter eos orta fuerit dissensionis occasio.

omnitormento. Sed Deus misitme ad te, ut dicam tibi quia, si tibi non prospexeris. magistrum Lanfrancum ad proximum non habebis. » Abbas admiratus « Quomodo, inquit, fili? » Puer ad haec :« Quia
:

Hanc visionem Lanfrancusnec volens propalare,nec omnino occultare u indicavit illam cuidam monacho, nomine Willelmo, quem ipseapuero nutrierat et docuerat, plurimumque amabat, praecipiens
(

)

ne cui diccret, quandiu ipse
ille

in corpore viveret.Quod

solitariam vitam desiderat, et de monasterio egredi

servavit usque ad

ultimam senectutem. Post
prohibitione
et abbati ac

delibenu, quoniam mores fratrum et vita sibi non placent Vide ergo quid facias, quia tibi non expedit
ut te deserat.
o

urgeretur, scripsit

mortem vero Lanfranci, cum jam nulla rem sicut audierat,

His dictis puer disparuit. Abbas

attonitus in his quee audicrat, reliquum noctis in
vigiliis et

monachis Becci scriptam (12), prout supra digessimus, direxit. Fuit idem VVillelmus abbas Cormeliensis ccenobii.

orationibus insomne peregit. Summo autem mane, 10 ) mox (i 1) ut hora loquendi se dedit, D Lanfrancum adscivit, secum singulariter sedere
(

CAPUT
7.

III.

fecit

;

cor abbatis intimo dolore concutitur,

vox
tersibi

tia

Ad administranda quoque totius patriae negol2 summus ab ipso Nortmannorum duce Wil(
)

intra fauces premitur,

lacrymae erumpentes dolo-

rem cordis aperiunt. Lanfrancus hoc videns in ram prosternitur cur abbas sic plorat aperiri
;

lelmo consiliarius assumitur. Cujus gratiae nimiam perturbatiunem, quae repente irruit, insperato Deus
sereno
lastificavit.

suppliciter precatur.

Tandem abbas

in hiec verba

bus delatorum dux in

Quorumdam enim accusationieum vehementer amaricatus,

(il) Post primam scilicet et preces in capitulo recitatas, ante enim istud tempus silentium, quod in regulae cap. 42 strictius praescribitur, solvere

Orderico Vitali, lib n, qui eum inter viros sanctitate et doctrina praecipuos recenset, sic enim loquitur In illo tempore migravcrunt pfurcs sanctitatc et sapienlia prxcipui doctorcs Ecclcsiarum, Anselmus scilicet archiepiscopus Cantuariorum. Guillelmus archiepiscopus Rolhoniagcnsium, vcncrabilcsque cwnobiorum rcctorcs, Hugo abbas Cluniacensis, Gervasius Rhedotiensis ct Guillelmus Cormelie7isis.
:

absque gravi necessitate non

licet.

(12) lianc epistolam ex ms Beccensi vulgarunt Johannes ^icardus, et noster Gabriel Gerberonus in notis ad epistolam 41 lib. n beati Anselmi. Ad Willelmum scripsit Lanfrancus epistolam, quae est 48 editionis Acherianse. Obiit circa annumli09ex

H.

LANFRANCJ CANTUAR. ARCHIEP.
discedatAmam
petierac
14

36
clerici,

inandat ut monasterio exturbetur, patria
valens,

Lanfrancus. Nec motus animi sui bac indicta sedare

cusdicitur,
sioni.

mandavit juris monasterii villam, qute ParQammis excidi. Paretur tam efferaejusdiscedente, qui oinne gaudium fratribus Eo

nomine dogmatizabatquam Ecclesia tenet. 5 ( 15 Dicebat enim panem et vinum postconsecrationem, sacramentum tantum, non autem esse verum Cbristi corpus et
(
)

causa cujusdam

Berengarii, qui de sacramento altaris aliter
)

eratet consolatio, doloraltus remanet. Quia melior

sanguinem.
suo
1G
( )

Iste clericus

Lanfranco quasi

farailiari

non habebatur, tripes equus quarto pede inutili, illi tribuitur, et unus famulus lnstant itaque fratres
orationi,

litteras (14)

miserat errore ipso respersas;

eas qui legerunt Lanfrancum talia sentire opinati
sunt, et socium crrorisdiffamaverunt. At

juxta illud Jeremia3

:

Praestolantes
26).

cum

tum

forte

silentio salutare

Domini [Thren. m,

Protinus

Lanfrancus ad Urbem profectus erat, pontificante

(pia ille discedebat duei obvius venienti

appropin-

tuncscdem
post

beati Petri

Leone

(15) octavo( 17 ).Amici,

quans, equo per singulos passus caput ad terram
submittente,
conscius,
si

qui infamiam sibi conflatam audierunt, litterasipsas

dominum
locus

salutat

;

innocentiae

quidem

dicendi daretur, non diftidebat

causaj.Dux primo vultum avertit, sed divinaagente

eum miserunt Romatn: ibique suspicionem de Lanfranco quibusdam pepererunt. Papa Berengarium ad diem vocavit. Verutn ille timens venire,
distulit
:

clementia.mox miserandorespexit,
lentke aditum loquendi concedit.

et

nutu benevo-B

sed responsales pro se duos clericos misit,

Tunc Lanfrancus

qui ante

papam

venientes. et in

causam

deficientes,

decenti joco ait

:

Tuo jussu provincia tua discedo
quadrupede vel ut queam,damihi equum meliorem.
; :

reprobati et capti sunt. Lanfrancus jussus surrexit,
pravi rumoris a se niaculam abstersit, fidem
exposuit, expositam plus sacris auctoritatibus

pedes, hoc inutili occupatus
jussioni tuae parere

suam quam

Cui dux subridendo
infecto
illati

Quis,inquit, ab offenso judice, negotio,

criminis

munera

exposcit

?

Tandem
Deo
vi

disertissimus orator petiit audientiam, et

argumentis probavit. Quod dixit et probavit omnibus placuit, nulli displicuit. 18 Haee eadem in svnodo Vercellensi retracta sunt, et sententia Beren,

(

sibi

opem subministrante causam

exorsus,bre-

garii audita et reprobata; fides vero Ecclesiae,quam

ad optatum finem peroravit. In amplissimamgratiam illico receptus, accipit promissum quod nulla
Gratissimi

Lanfrancus tenebat et astruebat, exposita, et con-

cordiomnium assensuconfirmata est.Quae sententia
noneffugithujusLeonispapaesuccessoremVictorem. ,0 ) Denique in concilio Turonensi (1 6), cui ipsius (
Victoris interfuere atque praefuere legati, data est

deinceps accusationesubiret purgandi praejudicium.

mox suceedunt amplexus

et oscula.Multo

etiam

cum augmento restituendapromittuntur quae dux nuperrime devastari jusserat. Alacerrime quipraecurrens

dam

nuntiat

fratribus

illum

redire.

C cum defendendam
juravit ab
tenet.
illa

Commutantur

lacrvmae, personatnon semel, sedper

Berengariooptiodefendendipartem suam:quam suscipere non auderet, confessus corarn omnibus communem Ecclesice fidem est et
ipsi
;

totum diem ubique corde et ore a cunctis pium Te Deitm laudamus. Abbas inopinatae rei fidein adhibere non poteratpropter feritatem quam in domino
donec desideratus advenit. Accumulatur gaudium, quia incensorum fit integra restitutio terrarum quoque eidem ecclesiae concessarum ab
sciebat,
;

hora se

ita

crediturum, sicut Ecclesia

Quod juramentum transgressus, nihilominus primum dogma in populo spargere non omisit. 20 )
(

Quodcum audisset Nicolaus quiRomam veniens,etcausae
cinio

secundus,vocavit eum:
suaediffidens, etpatro-

eodem domino obtinetur confirmatio. 8. 13 Hujus tam iinprovid&e jussionis causam
(
l

eorum quos sibi impensis beneficiis conciliaverat, parum confidens, cum non auderet suam defensare sententiam, postulavit Nicolaum

(13)

secundum
illum te-

quod idem Lanfrancus contradicebat nuptiis filiae comitis Flandriae, quam ipse sibi dux copulaverat in matrimonio, quia proxima carnis consanaiunt,

ejusque concilium, quateuus fidem,

quam

nere volebat, verbis

sibi

exponeret, scripto firmaret.
tradita est Berenga01
(

Itaque jubente papa, fidesverbis exposita,etscripta,

guinitatejungebatur.Unde auctoritate Romanipapae tota Neustria fuerat ab officio Christianitatis sus-

etomnium assensu confirmata,

D rio adlegendum.
juravit,

Accepit, legit,

)

et

pensa et interdicta.

Quapropter Lanfrancus
adiit
;

ite-

manuque

propria sabscripsit.
alii,

eam se tenere Quo facto ga-

rum Romanum papara

jam enim antea Ro-

visus est papa, et multi

de ejus reversione et

(13) Aliam causam hujus rei narrat Willelmus Malmesburiensis, quamejus verbis exponere juvat Lanfranco apucl Beccum monachato, cum ubique scholares inflalis buccis dialcclicam ruclarent, Herfastus jam Willelmi comitis, postea regis, capellanus, ad famosum gymnasnim, magna sociorum et equorum pompa pervcnit. Tunc Lanfrancus ex prima collocutione intelligcns quam prope nihil sciret, abeccdarium ipsi expedicndum apposuit, ferociam hominis italica facetia illudens. Quo is iratus comitem pereffecit [i. e. per comitem effecit Ed. Patr.]
:

refert noster Acherius in suis notis. Haec ipsa est quae a clerico quodam Remensi perlata Lanfrancum dc Berengariana haeresi suspectum sutnmo pontifici Leoni reddiderat, quam suspicio-

Romam

nem penitus in synodo Romana a se amovit. Haec refert Lanfrancus ipse in libro adversus Berengarium, ubi et eadem quae hic de synodo Vercellensi dicuntur, fusius exponit. (15) Is est S. Leo IX, a Milone dictus VIII, quod nonnulli Leonem, qui ab Ottone imperatore contra Joannem XII creatus fuit, censuerint e pontificum

ut Lanfrancus Becco veretur. Sed, etc.

omnique Normannia summo-

(14) Epistolam hanc Berengarii ad

Lanfrancum

Catalogo expungendum. (16^ Ruic Turonensi concilio adfuisse Lanfrancum testis est Ordericus Vitalis, lib iv Historiao.

.w

YITA.

38
suatn expendere desistat.

conversionc, qui antea dolebant de ejus aversione. Hujus sacramenti sacrilegus transgressor, contra

Aoperam

presbyterii pars dextera corruit,
erat, et altare
et

Nee multo post in qua oratoriuni
»

praofatam synodum, contra

catliolicam

veritatem
22
(
)

saucti Benedicti. Anxiato super hoc

omniumque
dens, sub

ecclesiasticorum
23
(

doctorum fidem

multum conturbato

abbati
accessit,

suus in omni sua
obsecrans ut, vel

scriptum postea condidit. Cui Lanfrancus respon-

desolatione consolator

nominc

epistolae,

)

libelhnn elegantem

nunc acquiescens, majora inchoaret

composuit, catholica veritate subnixum, et sanctorum Patrum undique auctoritatibus corroboratum,in

dem

victus,

spem

in

aedificia. TanDeo certissimam gerens, et

plurimum
opera
sibi

in

consiliarii

sui

ope confidens, cujus

quo inveniuntur ista quae diximus. Hifi eniiu gestis Lanfrancus interfuit, qui causa hujus litis Romam venerat, et ut agcret pro duce Normanorum et uxore ejus

multum

apud apostolieum, pro qua

re,

sicutdiximus,
Nicolao,

bona omnia proveniebant, in salubriori nova inchoavit, moopus pergrande, quod non nasterium et officinas, res propriae, quae adhuc erant permodicae, sed fides
et convenientiori loco

illuc perrexerat. Igitur locutus

cum papa

in

Deum
27
(
)

firma, et spes certa, universa conferendo

ostcndit quia ejus sententia illos

tantum gravabat,

accumulavit. Lanfrancus
sui

quoque

licentia

abbatis

qui eos nec conjunxerant, nec

separare poterant;

iterum

nam dux puellam quam
mittere vellet.

aeceperat nullo pacto diet

B

lasticis
riis

scholam tenuit, et ea quae a schoaccipiebat abbati conferebat, abbas operacompletionem, sola necdum
venerabilis

Hoc audiens

verum

esse advertens

dabat.

conjugium modo quatenus dux et uxor ejus concessit, eotamen duo monasteria construerent, in quibus singulas congregationcs virorum ac mulierum coadunarent, qui ibi sub norma sanctse religionis die noctuque

summus

pontifex, dispensatione habita,

10.

Post triennii
basilica,

completa

Lanfrancus

ccepti
pri-

operis institutor,

tam ducis Normanniaa quam

matum

supplicatione coenobio Cadomensi, quod dux

hortatu papae Nicolai aedificaverat, abbas praeficitur.

Deo deservirent, et pro salute eorum supplicarent. (17)Paruit dux apostolicte dispensationi. etaedificaverunt duo monasteria in praedio 2i ) quod antiquitasCadomum nuncupabat. 2s )Dux unum monachorum in nomine sancti Stephani protomartyris et uxor ejus 2s alteruin sanctimonialium in nomine et honore sanctse Trinitatis quibus tantum de rebus et reditibus suis contulerunt, quantum sufficeret
(
( ;

Qui de monasterio Becci ad hoc opus exiens, unum duxit secum, qui nuper habitum susceperat, sed
professionem

nondum

fccerat,

noinine Radulfum,
;

qui postea in eo loco fecit professionem

et proce-

dente tempore, ejusdem
exstitit,

eccles*ia?

Cadomensis prior
(18)

(

)

ad ultimum abbas de Bello
viri,

obiit.

In

;

adventu Lanfranci

mox ad ipsum locum

venire ad

conversionem cceperunt nobiles

et optimi cle-

ibidem habitantibus et ad victum et vestitum.

Q

rici,

inter quos fuit egregius et venerabilis Willelfilius,

CAPUT
9.

IV.

mus (l9)Rabodi
mensi
archiepiscopus

qui post Lanfrancum Cadoet postea

tione, in eo loco contigit illud
:

Peridem tempus crescenteBeccensi congregadictum a Domino per
;
.

Angastus mih/i est locus fac Isaiam propnetam spatium ut inhabilcm {Isai xux, "20'. Spatiositas

Rothomagensis cum habitum religionis Cadomi suscepisset, missus est Beccum, ut ordinem ibi addisceret, quia novella plantatio
Ecclesiae praefuit,
exstitit. Iste

Willelmus

enim domorum parva multitudinem adunatam fratrumjam capere non valebat; sed situs loci incolumitati degentium contrarius existebat. Itaque venerabilis Lanfrancus sanctum Patrem Herluinum de
majoris monasterii sedificatione compellare
Tanti operis
aetatis

ipsius loci

nondum

potorat alios perfecte instruere.
natalibus
:

lste vir generosis

ortus,

simplex, bonis

moribus ornatus, religiosus
poris ibi prius
[/".,

cum aliquantum tempost abbas
f
;

prior]

claustralis,
28
),

ccepit.

transegisset

;

inde assumptus

consecratus est

longum tempus vixit, ultimum clausit. In illo qui cceperat non omittebat, dicens locum aquosum n Lanfranci, et eorum qui, saeeulum relinquentes non esse aptum habitationi monachorum. Abbate monasticam vitam sub eo arripuerunt, coepit relinullatenus acquiescente, fertur dixisse Lanfrancus gio magna, quae perdurat usque hodie. Interea dux quibusdam nobilibus viris, cum quibus loquebatur Normannorum Willelmus hereditarium sibi regnum « Domnus abbas consumit tcmpus et laborem suum Angliae pervadens, ad quae voluit jura disposuit in hoc aquoso loco,nec vult mihi credere, utdcsinat deinde ad meliorandum Ecclesiae statum, animum
diffidens.

commotionem ille jam deficientis viribus plurimum
solam

extimuit,

archiepiscopus Rothomagensis

Confortari, adhortari,

ac seepe id ipsum ingerere,

quo loco peret in bona senectute diem Cadomensi coenobio tempore
in

:

;

ab

isto opere, et incipiat aliud
illi

opus

in saniori loco.

intendit.

Igitur

Alexandri

uuiversalis

Ecclesiae

Deus omnipotens^» det

taleimpedimentum quatenus me audiat atque in tam incompetenti loco
(17)

summi

pontificis, viri vita et scientia excellentissimi,

consulto et rogatu,
in

omnium quoque

Anglici et Nort-

De duobus

istis

monasteriis Cadomi excitatis

egimus

praeviis observationibus.

(18) Coenobium de Bello, vulgo Bataille, in agro Sussexiensi in Anglia construxit Guillelmus conquaestor anno I0G7 in eo ipso loco ubi, proelio contra Heraldum regni invasorem commisso, ipsum vicerat, quod ideo Bellum vocavit. Ejus historia habetur

I Monastici Anglicani. pag. 310 Willelmus successit anno 1079, Joanni archiepiscopo Rothomagensi, quam sedem ad annum 110 tenuit. Ejus laudes prosequitur Ordericu» Vitalis lib. v, ad annum 1079; cui alii auctores consentiunt. Ratbodus ejus pater fuit episcopus Sa-

tomo

(19;

1

39

B.

LANFRAM'1 CANTUAK. ARCHIKU.

40

mannirtimperiimagnatumUbentissimoaesensu, rex.A mensi illam praefecit invitum. Ea tempestate civitas Wilielmus, guod potissimum Bolumque acceptabat Rothomaga viduata est sancto ac venerabili archiconsilium, doctorem Bupra memoratum, Lanfrancum praesule Maurilio |22) tunc clerus omnis et popuscilicet, ad hoc elegit negotium suscipiendum. lus congrogati volebant substituendum eligere LanCAPUT V. francum (23) verum toto conamine ille tale onus 11. Libet nunc quasi ab alio exordio sericm devitabat subire, humiliter magis cupiens subesse nostrae narrationis dirigere, etquacdam omissa insequam prseesse. Nam abbatiam Cadomensem, quam
:

;

rere (20), et sic cuncta de

eodem Lanfranco, prout
igitur hoino

invitus susceperat, libenter dimisisset,

si

cxtra ani-

poterimus,
sapientia
tela,

prosequi.

Hic

religione,

omni aevo memorabilis, nobili ortus parenab annis puerilibus eruditusestin scholis libe-

mae Isesioncm gravem ieoere valuisset. Quod rex advertens, ( 31 providit subrogare Joannem (24), quem Abricatensium constituerat pontificem sed ut
j ;

ralium artium et legum saecularium ad suae
patriae.

morem

hoc canonice

fieret,

licentiam petendi gratia Ro-

actionibus causarum

Adolescens orator veteranos adversantes in frequenter revicit, torrente
29
t.

rnam direxit eumdem abbatem Cadomensem Lanfrancum qui onushujusce legationis alacriter per;

facundiae accurate dicendo.
tentias

)

In ipsa aetate sen-

ferens,

sicut

Ecclesiis cupiebat

esse consultum a

depromere

sapuit, quas gratanter jurisperiti

aut judices vel praetores civitatis acceptabant.
minit liorum Papia. At
tur, accendit

B papa Alexandro impetravit; sacrum quoque pallium, Me- cum licentia hujus promotionis, deportavit unde
;

cum

in exsilio philosophare-

et ipsi toti Neustriae

gaudium

fuit.

animum

ejus divinus ignis, et illuxit

CAPUT

VI.

amor verae sapientiae. Animadvertebat enimquod mundi hujusprosperitas etgloria vanitas est. Repentino itaque animi motu se abnegans, mundoque renuntians, sumpsit Becci habitum relicordi

ejus

12.Post haecvenerunt adregemin Angliam tres legatisimul, Erminfredus Sedunorumepiscopusetduo
clerici cardinales, missi

ad pctitionem ipsius a papa Alexamlro, qui eum, in Pascha coronam regni ca-

gionis, et regulariter vivere ccepit.

Studiosus fuit
sectas,
si

piti ejus

idem ccenobita, verbi gladio perimere
advertisset catholicam laedere fidern.

quas

verunt.

(

imponentes, in regem Anglicum confirma32 Congregata est ergo synodus magna )
"

Idem quoque

optimus plenitudine charitatis, resuscitare satagebat, per fidei rectitudinem, in haeresi mortuos. Sa-

Windresoris[aL,Windreford];(25)inqua,prEesidente rege, ab ipsis legatis dejecti sunt quidam episcopi
indigni episcopatu,

propter vitam criminosam
33
( )

et

pientes et religiosi pontifices metropolitani, necnon
et abbates,

inscitiam curae pastoralis. Inter quos

deposueepi-

tremuerunt sapientiam Lanfranci, atque
ejus et correctioni

runt Stigandum

cum anathemate reprobatum, mul-

religiositatem et auctoritatem,

C tis criminibus coinquinatum; qui cum duobus

se subdi gavisi sunt.

pontificem
petierunt.
(

vel
30
)

Ipsum quoque Ecclesiae plures abbatem sibi incredibili desiderio
orbis, sollicitavit (21)

scopiis infanda an.bitione Cantuariensern archiepi-

Roma, caput

scopatum invaserat. Substitutisitaque inlocum dcjectorum idoneis rectoribi.s, remansit vacua Dorobernensis cathedra, in qua pretiosus Christi confessor

eum

epistolis,

precatu conata

eum

retinere et

vi.

Quippe cognoverant eum peritissimumhonestaquaelibet, et

Augustinus omnibus

praefuit

Britannioe episcopis.

eorum contraria secernere; diligentissimura

Cogitanti vero regi de hac re et proceres regni consulenti, convenientissimo fine,in

cuique sua retribuere perpendiculo rationabilitatis; proraptissimum ardua duraque suscipere ac perpeti

causa veri boni. Cognoverant etiam hanc ejus vitam,
quae merito dicatur

Lanfranco quievit, quatenus uberrimum luminare in hac arce elatum nebulas undique pravitatum et caligines dilueret,
saluberrimo fulgore cuncta honestans. Quapropter
misit praedictos legatos in

quaedam
vitae

>J

directissima atque
via.
Ille

tutissima ad perennis

portum

vero

Normanniam ad hoc opus

nimis altum

sibi duxitaliis praeesse,

infimam extre-

perficiendum.

Cum

igitur Sedunensis episcopus in-

mitatem corde et affectu non deserens. Gloriosus vitaret eum ad regimen pontificale, denuntians in dux Normannorura Willelmus, hunc praecordiali D concilio episcoporumet abbatumNormanniaepetitioquapropter ccenobio Cado- nem regis, simulque voluntatem suam, et reliquocolebat familiaritate
;

(20) Huc usque desumptum est.

fere

totum ex Vita beati Herluini

Vide ea de re epistolam Lanfranci ad Alexanpontificem, num. 14, infra, et ipsius Alexandri epistolam ad Guillelmum conquaestorem Angliae regem, quae est hujus pontificis deciraa apud Labbeura, tom. IX Conciliorum, col. 1 123. (22) Maurilii Elogium dedimus ad annum 1067.
(21)

drum

(25) Synodus in qua deposito Stigando Cantuariensi substitutus est Lanfrancus, Winloniae habita est, anno 1070, in octavis Paschae, ac paulo post, feria scilicet secunda post Pentecosten, apud Win-

refert Ordericus Vitalis, lib. iv Historiae ecclesiasticae.
(23)
libelli de divinis offiepiscopus Abrincatensis Maurilio Rothomagensi nuncupavit. Quatuor ad ipsum epistolas scripsit Lanfrancus, quae ab Acherio editae sunt. De eodem agit Ordericus lib. v. Historiae ad annum 1079, quo obiit. Vide ibi ejus epitaphium.

Idem

(24) Is

Joannes est auctor

ciis,

quem tum

Guillelmus Eboracensem archiepiscopacontulit quae omnia, quasi in synodo Windleshorensi simul contigissent, enarrat auctor noster sed Rogerius Hovedenus in parte priori Annalium, duas has synodos distinguit. Caeterum quaravis Anglicani auctores Stigandum non omnino excusent, eum tamen et alios episcopos et abbates ob id potissimura a Guillelmo rege exturbatos fuisse scribunt, ut Normanni, quibus ille magis fidebat, eorum sedibus potirentur.Quodscriptores Normannici a Guillelmo recta intentione factum fuisse contendunt.
;

dleshorum

tum Thomae
;

;

VITA.

42

rum sedis apostolica> legatorum, rum supcrhacpnclationc. saneta

et quasi praecepto-A dos
ira, sanctatristitia

quaestionum in utraque solvere potentissimo.
scriptis

Fidem

merear nullam,

nisi quee scribo

Eu-

sicperturbatum fuisse compererunt ut omnino contradicturum putarent inducias ad deliberandumpe-

ropae latitudo asserat.

Neque

sileri

puto de eisdem

in Africa vel Asia. Ipse vero Lanfrancus idcirco
pontificale

tentem.Perspectum namque vel indubitatumtenebat
simulire non posse negotium archiprtesulis etotium

onus subterfugere gestiebat quia sapien-

monachi. Ad hocsui provectum

solito despiciebatat-

tiaplenuspnevidebatquod otium monachilis ordinis inter occupationum episcopalium frequentissimos
tumultus nequaquam ex integro haberi potest( 3i ). Terreat exemplum istud damnatos cum Simone

queextimebatonerosissimum gubernaculum Preca-

turreginacum filio, jabet abbasHerluinus,licetinvitus, cui tanquam Cliristo obedire solitus erat; hortantur etiam studiose ad hoc collecti majores,nam hancurgentemundiqueviolentiamdictaveratmandatuni regis, scientis obstinationem dilectissimi sibi
Patris,

Mago

zelo principis

apostolorum
:

;

hinc intelligant

cum ad

altiora invitaretur.

prsecipiti sententia, ut

Non abnuit ille omne factum ac dictumejus
offendere

amentiam suam muneribus einunt ineptissimi quod secundum Deum oblatum tremit talis, pecunias offerunt, rnajores promittunt, nunc per se, nunc per amicos, quibus dignitatumculmina, si ad hujusmodihonorem pervenirepotuerint, reproperditissimi

discretionis

norma dirigebat. Obedientiam

o mittunt.
14. Victus igitur Lanfrancus

cavet, simul et tantos quirogant, favent, hortantur.

Cadomensis abbas

Mcestus ergo trans mare excusatum se vadit, spc-

tam Dei voluntate quamcirca
etiain

se intelligebat,
,

quam

rans jucunditatem in reversione.

Non enim

aasti-

inare potuit vir singularis, forrna perfectaa humilitatis,

invitum se ad archiepiscopatum trahi. Cajteresisti poterit?

rumclivin» dispositioni quo consilio

domni Herluini praeceptione, et optimatum Normanniae assensu,ita multiplici ratione in Angliam traducitur. et quaa insularum transmarinarum primatum obtinetCanapostolica

auctoritate

et

Rex cum

gaudio atque

cum digna

reverentia recepit

tuariensis Ecclesiae suscepit prasulatum. Qui tanto

Christianse religionis adjutorem, devicit reluctan-

tem, excusationem pulchre pugnans humilitate et
majestatc. Advocantur hilari festivoque jussu Cantuariensis
Ecclesise

honore sublimatus, multarum amplitudine terrarum ditatus, auro argentoque locupletatus, non imme-

mor

divini

illius

primores,

et

multa dignitas

trein {Exod. xx, 12),
ralis exstitit circa

regni ecclcsiastica et saecularis.

Honora patrem et maomnimodis benignus et libepatrem suum spiritualem Herluimandati
:

Hunc igitur rex intima semper coluit familiaritate, tum pro eminenti saecularium ac divinarum litterarum peritia, tum pro monachici ordinis
13.

num

abbatem,

et

matrem Ecclesiam Beccensem

;

cujus ad eas partes transmigratio, paucos ante dies quam inde allegatio veniret, venerabili Herluino
abbati per visum ostensa est hoc modo. Videbat quod in virgulto suo arborem malum habebat, cujus ra-

singulari observantia,

impendens

ei

reverentiam et
consulta

gloriam

;

vcncrans ut patrem, verens ut pneceptovel fratrem.
Illi

rem, diligens ut filium
animae suas, illi speculam
ecclcsiasticis

morum
ubertas

spatiositas
;

quamdam, unde

ordinibus

multa erat et magna fructuum pomorum quoque species delectabilis et

regula vivendi per

omnem Norman-

Angliam prospiceretur, commisit. Si quis vero admirans quaerit our tantus vir tantopere voniam
luit

et

sapor optimus. Hanc rex praedictus ab abbate poscebat, volens eam ad quoddam suum virgultum
transferre, reluctante abbate et

declinare officiurn episcopale, vel quare abbas

taretur opponente

;

quod ea sola sustenquia dominus erat, evicit, et

invitus hocei prrccipiebat,
cpiod

primum deabbatenoveiit

nequaquam invidendo ejus promotioni hoc faciebat, quippe cum ejus ethonorem et exaltationem
pra ceeteris
luntati
affcciarct. Prsecipiebat ergo
illi

arborem asportavit. Verum radices penitus avelli non potuerunt ex quibus pullulantes virgulae con;

festim in arbores

quia vo-

vum denique sub
rex de arboris
illo

& Dei et sanctae Ecclesia; electioni eum vocanti

magnas excreverunt. Post pareo visu intervallum, memoratus ipsius nimia fructificatione coram

contraeiicercnonaudebat.Invitusautemjubebat quo-^.

niam segerrime ferebattanti ac tam dulcissimi amici carere consortio, qui coenobium Becci nupcrrime incceptum situ et paupertate horrendum elegit, quod
prudentiailliusvigilantissimaquecuralocupletavitet
in

gaudebat; et ille se ex ea Uetissimas habere propagines adgaudendo rcspondebat. Invitabatur a rcge ut ipsum translatae arboris incrementum iret
videre: sed nescio quas causa

omnia, sicut
cuit, praeter
vidit.

visio

digessit,

impediebatne iret. Hajc rerum eventus expliivit et

statum provexitpulcherrimi ordinis,
[al.,

dum

regeret
niiti

quam quod

vere

quod audierat

collegium fraternum
disciplina,
consilio.

fratrum] severa ac

sanctum etiam abbatem humili

et utili

Elenim cum ingloriam propriae tantum
Becci essct, deprehendit

Virgultum abbatis erat Beccensis Ecclesia, ille doctor, non solum eam, verum alias omnes per patriam suo exemplo et
cujus arbor maxima,

mortificationisoperamidemLanfrancusdesideraret,

cum adhuc
blicavit

eum atque pu-

doctrina sustentabat Ecclesias. Qui, ob religionie sacrre institutionem Eradendam Anglis. a praedicto

cogitationum inspector Deus, ut lucerna
magistro, obedientiae
coactu,

rege per abbatem suum, cui
salva obedientia

soli

scse colligens in vallem diffundcretur per excelsa.
Effulsit eo

rebat, ad transmarina migrare postulatus,
invitus,

tanquam Deo pamultum

philoso-

atquc ab invito abbate

phicarum ac divinarum litterarum

bibliotheca, no-

jussus,paruit.

Unde scribenspapce Alexandro, post

Patrol. CL>

13

B.
ait
«

LANFRANCl CANTUAltlENSIS ARCHIEPISCOPI.
dc Beccensi congrega-A
17.

44

salutationem

Cum

De radicibus

illius

magn»

arboris,

quaa in

tione... » Caetera continet epistola 2 B. Lanfranci.

15. His verbis adverti potest

ralem

curam susccpcrat,

et

quam invitus pastoquam libenter eam
Namtimebat
ejus inibi

horto suo remanscrant, ut per somnium suum viderat, vidit postea praedicandus vir lleiluinus pullulanteB quasdara virgulas in arborcs

magnas

excre-

dimisisset, siconcedere papavoluisset.

suum
sibi

defectum, nec adhuc ad votum cernebat in
35
(

commissis profectum.

)

Yerum

\issc, multos vidclicct incrementaperillius institutionem acccssisse. Arbor fructibus opima fuit venerabilis Ansclmus,Ecclesiae

ad magna bonorum operum

quantus postcaexstiteritfructus, latissime attestatur innovatus usquequaque institutionis ccclesiasticae
status.
36
(
)

Augustensis clcricus,

cjui

l.anfrancum ad monachaprior, post

tum

subsecutus, post

eum

abbatcm Her-

Coenobialis ordo, qui

omnino ad laicalem

prolapsus fuerat dissolutionem, ad probatissimorum reformatur disciplinam monasteriorum. Clerici sub canonicali coercentur regula. Populus, rituum bar-

luinum abbas Becoi.deinarchiepiscopusCantuariende quo cuncta sis post eumdem Lanfrancum fuit
;

barorum

interdicta vanitate,

ad rectam credendi

atque vivendi formam eruditur.

majorafuerunt quam nostra orat.onerefern queant. Arbores fructuum bonorum jucunditate delectabiles fuerunt 38 ) abbas Westmonasteriensis Gdbertus Crispinus (26), (», abbas Cormeliensis Willelmus,
(

CAPUT
16
tiam,
est,

VII.

B («j Henricus

Ecclesiae Cantuariensis

decanus

41
(

)

Hanc fructuum Deo suavissimorum fragrancujus ex odore domus Dei per orbem impleta
et ipse abbas absens jucundissime sense-

Hernostus Roflensis Ecclesise episcopus, et qui ei ad 42 vir morum san) idem officium successit ibidem,
l

quam

ctitate

admodum

reverendus Gundulfus.

43
(
)

Hi, ju-

rat,

postea praesens quanto vicinius tanto jucundius

Angliam. Cumque ad archiepiscopum pervenisset, *) quse tunc inter eos submittendi sese ad invicem pia contentio ? Summus
sensit, profectus

ad

eum

in

vante Dei gratia, in Beccensi ecclesia a magistro Lanfranco edocti, etasancto Patre Herluinoin sancta religione instructi, in Ecclesiis aliis postea honorabiles Patres sunt instituti.

vices apostoliantistes, et in Ecclesiis transmarinis

CAPUT
18.

VIII.

cas gerens, submittebat se suo
alius quivis

quondam

abbati, ut
eo, ubi
illius,

monachus; secundus ubique ab
residendo, et

Nova necdum sacrata erat ecclesia Becci, quamabipso cujus eam consilio inchoavitetauxilio
consummavit exspectabat consecrari, instanter hoc a Deo exposcens cujus petitioni, qui ad caeterasibi
;

admissarum solemnia

manum

cum

aliquid ab eo accipiebat, nisi raptim ille reac impetraxisset, osculando. Illi sedes eminentior,

randi jus

tur; uonaoat ramuioruiii tribuebatur; donabat famulorum delinquentium reatus, ac csetera in domo pro velle auctoritatem faciebat. Domini nomen alius, ille

omne

benignusexstiteratDeus,optatumconcessiteffectum, desiderium. _. auiiiipieiis> pei uuuuaou^. u - v re illius adimplens per omnia super hac .w~~

G

Interea paratis

omnibus quae necessaria erant
post refectionem, vigilia

usi-

gerebat.

Quanto curia sua frequentior

,

quanto

utriusque ordinispersonarum totiusregni excellenmajori tium conventus fiebat numerosior, tanto

bus habitantium, Sanctorum, fratres relinquentes veterem habitationem,ordinata processione.canentes responsorium
beata Trinitas, venerunt in novam ecclesiam ; intrantesnovasaedesdeinceps habitaturi, ibique festi-

Omnium

coram omnibus illum archiepiscopus praeferebat maxime obsequio. Multum mirabantur universi, submitti Angli, archiepiscopum Cantuariensem sic
ulli

vitatem

Omnium Sanctorum cum gaudio et alacritate omnium celebraverunt. In crastinum dum missa
cantaretur, sanctus Pater collectam multitudinem pauperum in novas officinas jussit induci, et abun-

mortalium. Abbas vero quam debebatdignitati sed nultantse submissionem conabatur exsolvere, servienlatenus permittebatur. Ecce quid inhac vita
tibus sibi opulentissima Dei

dantissime cibo et potu
dedicata est ecclesia

refici.

pauperiem Christi
ab universis
..

manus retribuit. Qui, assumens, ^) olim contemptui
habebatur
;

cum

Quarto deinde anno magna gloria, e a quo

Pater desiderabat.
saacularibus

Nam proquibusdam negotnstam
ecclesiasticis

s»pe memoratus.pontifex summus Lanfranmoremsibi gerat primatem totius regni Angliee, D rinarum v B ^^^^^^.McoH^nr^mpminentssmireeisAnelorumWillel .. :*~ ad curiam eminentissimi regis Anglorum Willel cum omnibus sibi commissis pontificem. Eamdem cus veniens,primo quiabnegans mi, in Normannia tunc commorantis, benignitatisDei vicem et ille acceperat, potuit accessit ad ipsum monasterium et qua non sui semetipsum sibi, qui olim pro Deo libertatem
. ;

et derisui

habet nunc qui

quam

gentium transma-

tradiderat, videt

nunc ad

vestigia sua advolvi, ut
et

majori decentia a fratribus est susceptus

;

ipse

qua

non dicam consulares multos, imo totum sibi accline regnum.
(26) Alios Lanfranci discipulos pr&eviis indicavimus. De Gisleberto

maximum

in observationibus

non potuit majori humilitate, cum eis se habuit, juxta quod scriptum est Quanto magnus es, humilia anno 1077, epist. 46 scripsit. Ordinatus est autem
:

multa diximus
lllelmo

ad Yitam B. Herluini, quam ille scnpsit; de V\ innotisadcap. 2hujusVitaj. Henricus Cantuanenfuit adquem b. sis Ecclesia; decanus is, ut videtur, una est t lib. liv, Anselmus scripsit duas epistolas, altera21ibrixL.ubi ejusdem Cantuariensis Ecclesiae priorvocatur. De Ernosto agitLanfrancus epist. 48,
editionisAcherianae, Gundulfi sanctitatem praadicant Lanfrancus auctores coaevi, videtur is esse ad quem

destructaqueRoffensi,vetustatepenecollapsa,ecclesexaginta monaclios sia, novam aedincavit, in qua refert adunavit. Hsec et alia Gundulfi praeclare gesta quem Acherius scriptor anonymus ipsius Vitae edidit post notis ad cap. 13 hujus Vitrc Lanfranci notis ad Eadmerum, qui quidem EadSedlcnum merus eadem narrat. Vita integra Gundulfi edita est
;

m

m

tomo

II

Angliae sacrse.

;

!

VITA.
te

46

omnibus (Eccli. m, "20). (Est autem Beccense Aet Deo miserante ad diem plenissime convaluit. Fimonasterium inter duos montes situm, super rivum nitur majori quam ccepta fuerat jucunditate
in

solem-

qui Beccus dicitur, a quo et

nomen

accepit.)

Cum

nitas. Tertio die saeculis

memorandus jam

saepe fa-

ergo venisset ad descensum montis,quiipsi coenobio

ferturannulum de digito extraxisse; nec posteaquandiu Becci moratus est, nisiad missarum
eminet,
(**)

tus Cantuariorum archiepiscopus ab universis fratribus eundi missionem poposcit. Quis tantum tantae inter eos benignitatis virum recedentem
siccis

jam senio incurvati osculum accedens tam magnus antistes, ad pedes ejus advolvi conatus est verum illo econtra id ipsum conante, longo utrique [al., utique]
abbatis
:

solemnia, resumpsisse.

Ad

oculis aspicere potuit?

Omnes erupcrein lacrymas;

parvuli

non valebant

consolari. Consultomaturavit

luctamine,
plevit

dum
45
(

alter alterum sustentat, neuter ex-

discessum, quatenus a fletu se continerent, velpost ejus discessum. Venerabilis Herluinus eum supra omnes mortales amans, et ab eo amatus, per duo
milliaria discedentem

quod satagebat. Post multos diuque optatos
)

amplexus,

cum

prosecutus est amicum, ad

fratribus

in claustro

sedit ar-

suos visus

nunquam

in

hac

vita ulterius

rediturum.
revolu-

cbiepiscopus, utquivis alius ipsorum, juvenes, senes,

Nam
!

ante diei ipsius dedicationis

annuam

atque infantes,
lans, et juxta

unumquemque

singillatim compel-

tionem diem clausit extremum. Quae cordis amari-

uniuscujusque qualitatem debita Btudo quis flefus in ipso ultimo vale et ultimo ab confortatione adbortans. Quis enarrare sufficienter invicem discessu queat quantam humilitatem et benignitatem omCAPUT
IX.

gO

nibus condescendendo exhibebat?

trorsum
sedere

et

ac

Ad mensam dexsinistrorsum fratres cum archiepiscopo communi calice, scutella una, cum eo
aedificatione sola-

praeoccupando ita praemissis, ad ordinem nunc revertamur. Post translationem in Angliam
Lanfrancus, nonoblitus propter quod venerat, totam intentionem suam ad mores hominum corrigendos et componendum Ecclesiae statum convertit. Et prius ipsam regni matrem ecclesiam Dorobernensem
re-

20. His

coguntursumere cibum. Nec sola
tium
locavit munificentia

tiafratribus impendit, sed tanto hospite digna hospi-

ut ex reliquiis festive geminari potuerint octavae. In ecclesia cathedram episcopalem sibi praeparari noluit, secl in sedem
prioris intravit, dicens se

adhuc priorem

esse, et

nondum

novare studuit. Et quia ante aliquot annos igne combusta fuerat, a fundamentis illam reaadificare studuit, grande opus etspatiosum. Officinas quoque
usibus monachorum necessarias mirum admodum sit, de Cadomo
velivolis
aedificavit.

dimisisse prioratum. Compellatus ab universis de consecratione ejusdem ecclesiae, paratus

Et quod

eorum morem gerere
rus inducias
petiit,

ubi abbas exstitit,

navibus per mare transvehi faciebat quavoluntatem ^dros lapides ad aedificandum. Domos quoque ad regis. Dein fratrum votis commendatus, ad regem habitandum sibi construxit prope ccclesiam. Qua?

voluntati, ad

curiam profectu-

donec inde
eo,

sciret

pervenit, locutus
discesserat,

unde [«/., inde] rogatus diem dedicationis accepit, et confestim remisitnon solum qui diceret, verum et unde fie19. Igitur

cum

omnia

aedificia

muro magno

et alto cinxit. Dispositis

sufficienter quae ad

ret.

regularem victum et vestitum sunt necessaria, ecclesiam ipsam pretiosis atque multis ditavit ornamentis. Dignifates vero
riensis ecclesiae, quse vetustate vcl negligentia deciderant, sive imminutae fuerant, renovando

Cantua-

decimo Kalendas Novembris, anno ab incamatione Domini 1077, sanctae omni Ecclesiae

reforma-

gentium transmarinarum primas et pontifex summus (-.7) Lanfrancus advenit, consecrando consummaturus ecclesiam

venerandus,

vit.Terras multas quas ablatae fuerant, in jus ecclesiae

revocavit, et viginti quinque
(*«)

maneria

ecclesiae

quam

inspirante

Deo inchoavit, et in cujus fundamentis exstruendis lapidemsecundum ipsemanusua imposuit. Conve-

nerunt universi Normanniae episcopi, abbates, et quibus desuo annuos redditus, quantum satis visum aliiquiquereligiosiviri: adfuerunt etproceresregni. ^est, delegavit.In maneriis suis instituit prabendas Rex et regina aliis intenti non adfuerunt, sed largi- dandas pauperibus per annum. Inpluribus ipsorum tatis suae beneficia miserunt. Agitur dedicatio lsetismaneriis construxit lapideas domos sibi ad habitansima solemnitate et solemni omnium alacritate dum.

ptochotrophia duo extra civitatem aedificavit; unum ad aquilonem, alterum ad occasum, cum omnibus necessariis

restituit.

Xenodochia

(28) vel

hominum aer ipse purissimus diesque lucidissimus arridebat.Languor, qui per octo ante dies
alacritati

21. Odo(20) Bajoccnsis episcopus, frater Willelmi

Patrem ipsum monasterii tenuerat, tunc eum dimisit,
(27)Sicpraecipuarum sedium archiepiscopipassim hocaevonuneupabantur. Ita Wido Remorum archipnesul in Historia inventionis S. Bertini summus pontifex, nVnxssummus prxsul dicitur. ('28) Egregiam horum xenodocbiorum descriptio-

comes Cantiaeeotempore quo Lanfrancus ad archiepiscopatum venit. Hic multis gravaminibus
regis, erat

nem

i Historiae Novorum, sidonorum, quaeidem Lanfrancus ecclesiajsuce contulit. Yide etiam eade re fusius disserentem Gervasium Dorobernensemin Actis ponlificum Cantua-

habet Eadmerus libro

cut et

gendusestEadmerus

ricnsium, et in libro De ejusdem ecclesiye confla"ra° tione et reparatione. De ejus administratione plura scripsit Orderi(20) cus hbris iii, iv et vn Historiae su;e. Quod vero ad hanc disceptationein cum Lanfranco attinet legenqui eam libro i Hist. Novorum tuse exponit, sicut et sequentem cum episcopo Cicestrensi. Ibidem notat Eadmerdus Lanfranco

adUusse Ounstanum, ut ecclesiiv suae jura tueretur

47

B.

LANFRANCI CANTUAKIKNSIS A.RCHIEPISC0P1.

48

nunquamse idfactu attcrebat liominos illius proviflde,etsknulbomine8 Aexpoaceret.responditThomafl rum, nisi prius scriptas de bac re auctoritate legeDorobernensis Ecclesia? cui Lanfraacus iu feciem reti niai testes lmjus antiquitatis asaertores cerner testimonio antiquorum
;

restilit, et

coram omnibus Anglorum, qui periti erantlegum patri»,(^)> der*terrae
suee,

ret; postremo, nisi

congruas super hac re rationes
rationabilitcr sine suae

tiocinatus est libertatem

et

liberavit

audiret, quibus

i«l

justc ct

hominessuosa malis consuetudinibus, 1 1 quasOdo
volebat
illis

imponere. Adbuc plures supersunt,
placiti (30) et

f*

8
)

ecclesise praejudicio facere deberet. IIoc autem ignorantia magis quam spiritus elati pcrtinacia agebat.

qui etlocum
et est

nomen

loci

norunt,

(*•)

Novusenimhomo

et Anglicae consuetudinis penitus

modum

finemquc litis quo contentio terminata referunt. Quid de clericis villarum suarum Ci-

expers verbis adulatorum plus anquo et bono fidem exbibebat. Lanfrancustamen in praesentiapaucorum

cestrensi episcopo scripsit, subter annecti

dignum
40 Lan-

episcoporum, qui ad
natus omnia,

eum

pro bac consecratione
ille,

duximus.

venerant, quod postulavit ostendit. At
{Est epist.

asper-

Lanfrancus (31) gratia Dci
franci.)

non sacratus

abscessit.

Quod rex

audiens gravitcr accepit,

existimans Lanfrancum

ginjusta petere et scientia litterarum magis quam ratione et veritate confidere, quamvis nec ipsi Thomulti se22. Euntem illum ad archiepiscopatum honoribus mrcdeesset Scripturarum peritia, multo ingenio, cuti sunt, e quibus plures retinuit quos ma- multo studio comparata. Paucorum dierum spatio et terris ditavit, sicut posteri eorum testantur evoluto, Lanfrancus ad curiam venit, a regeaudiennentes usque ad prasens. Sed ut retro redeam,pritiam postulavit, redditis rationibus ejus animum moadventu ejus in An^liam,auctoritate summi ponmitigavit, transmarinis qui aderant suae partijustiWillelmi, convotificis Alexandri. et gloriosi regis tiain adesse suasit et persuasit. Angli enim qui et popucavit episcopos et principes terrae, clerum rem noverant assertionibus ejus per omnia constanlum, ad renovanda decreta et instituta sanctorum tissime testimonium perbibebant.Itaqueregio edicto Patrum de synodis celebrandis, de consuetudinibus communique omnium decreto statutum est ad preeest contra ecclesiasticis. In hoc conventu ostensum debere Thomam ad matrem totius regni EccleThomam (32) electum, quihoc contradicebat, quod sens siam redire, professionem scribere, scriptam legeEboracensis archiepiscopus debet esse Cantuanensi re lectam inter examinandum in preesentia episcoplenius subditus antistiti quod quomodo actum sit porum more ecclesiastico Lanfranco porrigere in o^j^.-.v sunt nosse _ » qui voluerit scire, L-.Y his qure subjecta CIUl YOlUeiU SCIIU, ex ---O i^ucc _ j /-,, quidem ejus in ommbus.quae ad Chn 50 Anno (33) ab incarnatione Domini 1070 C qua praecepbs ) noterit Cadomensis stianae religionis cultum pertinent, se obtemperatuintravit Anglicam terram Lanfi ancus rum absolute, nulla interposita conditione, promitprsecipientibus coenobii abbas, moventibus atque

CAPUT

X.

;

:

;

;

.

,

.

.

(

Willelmo glorioso Anglorum rege, et felicis raemoEcclesiae summo pontiriee Alexandro totius sanctaa introitus dies Dorobernenfice. Is post paucos sui

teret, successoribus vero ejus

coram

vel in

non ita, nisi prius vel episcopali concilio competens ei ratio

sem Ecclesiam regendam suscepit consecratus est autem iv Kalendas Septembris, in sede metropolia
;

redderetur, qua antecessores suos Dorobernensis debuisse Ecclesiae prnnatibus id fecisse et facere

episuffraganeis ipsius sedis, Willelmo Londoniensi

scoporWalchelino Wentano, Remigio Dorcensi sive HelmeaLincoliensi, Siwardo Roffensi, Herfasto Stigando Selengensi [a!.. nensi sive Thesfordensi,
Selesiensi],

evidentissime ostenderetur.Igitur rediit, quao jussa sunt implevit, sacratus abscessit. Non post mulAnglici tos dies Lanfrancus ab universis regni
episcopis,
locis,

qui
aliis

diversis

temporibus,

diversis

in

ab

archiepiscopis, vel a papa, tempore

Hermanno Siraburnensi

\al.,

Schire-

Stigandi, sacrati sunt, professionem petiit et accepit. 1

humensi],Gisone Yellensi.
ostenderunt.

Cajteri qui absentes fue-

runt causas suee absentiae tam
23.

legatis quamlitteris,

CAPUT

XI.

D

24. Sequenti

anno cumpraefato archiepiscopoRo-

Ipsoanno Thomas Eboracensis Ecclesiee eleconsuetudine ctus antistes Cantuarberiam ex prisca a quo cum Lanfrancus ab eo sacrandus advenit
;

ivit, et honorifice a sede apostolica susceptus assurrexisse dicitur, est, siquidem venienti papa tum pro sua magna religione et eminenti scientia,

mam

scriptam de obedientia sua cum adjectione jurisjurandi professionem custodito antecessorum more
(30) Bis

tum

quia,

dum

esset in

Normannia, venientesRo-

manee
rirct.

Ecclesiae ministros honorifice suscipiebat, et

ea de
:

idem Eadmerus

re disceptatum fuisse testis est primo Pinnidone, ubi Goffridus

(31) Vi. epist.

40Lanfranci.
e canonico

Constantiensis episcopus. vicc rcgis Lanfranco justitiam de suis querelis strcnuissime faccrc jussus, fccit. victi Altera autem vice qui Ecclesitejura tuebantur Lanfranco unde sequcnti fuerant, sed absente placitum venit, die, ipse beati Dunstani monitu ad causamrepetens,(/Ude pridie dicta fuerant inania et prxsenti supercssesic monstravit, ut donec xitx indc contra eum os apefuit, nullus exsurgcrct qui
:

scopatum Eboracensem a Guillelmo rege promohabes apud Willelmum (33) Heec ipsismet verbis Malmesburiensem lib. i De gestis pontificum Anglorum. Tractatus prolixusde controversia mter sedes CantuariensemetEboracensemde primatu habetur tomo i Anghae sacree, pag. 653.

(32)

Thomas

Bajocensi

m

archiepi-

49

VITA.

50

quosdam papas consanguineos studiose docuerat.
Fertur etiam papa dixisse :(34)«Non ideo assurrexi ei quia archiepiscopus Cantuaria. est, sed quia Becci ad scholam ejus fui, et ad pedes ejus cum aliis au-

^

cognitisque rationibus, absolutam tibi, Lan france, Dorobernensis archiepiscope, tuisque sucP-itis

cessoribus,
;

unum ditor consedi.»Itaque duo pallia illi dedit quod de altari, Romano more, accepit alterum cum quo (35) vero in indicium videlicet sui amoris, missam celebrare solebat, Alexander ei papa sua
:

de canonica obedientia professionem et quidquid a tc vel ab eis juste et canonice facio irrjunctummihifuerit, servaturum me esse promitto.

;

De hac autem antea cum a
fuit,

te

ordinandus essem

dubius

ideoque tibi.quidem sine conditione, successoribus vero tuis conditionaliter obtemperaesse promisi. »

manu
sue,

porrexit

;

in

cujus

l«g

praesentia

Thomas
Dor-

turum
26.

calumniam movitde primatu Dorobernensis Eccleet de

DECRETUM CONCILII
«

(37).

subjectione trium

episcoporum,

cestrensis sive l.incolniensis,
densis, qure

Wigornensis, Licifel-

nunc

est Gestrensis, dicens Cantuarien-

incarnatione Domini nostri Jesu Christi 1072, pontificatus autem domini Alexandri regis papae undecimo regni vero Willelmi gloriosi

Anno ab

sem Ecclesiam atque Eboracensem parem ad se HIVICCIII iiuiiuiciii iiai-i_i c, m-<_ <ui-imu iuk,H|0.-uii invicem honorem habere, nec alteram alteri,secun

Anglorum
t

et ducis

Normannorum

sexto.

Exprsece-

pto ejusdem Alexandri papa., ~j _ _

annuente eodem rege,

episcoporum atque abbaturn, dumbeati Gregoriiconst.tutionem,debereu_latenusBm P ra.sentia ipsius et ventilata est causa de primatu, quem Lanfrancus subjacere, excepto quod alterutrius archiepiscopum archiepiscopus super Eboracensem priorem et digniorem oporteat esse eo quem cons- Dorobernensis Ecclesiam jure sua. Ecclesia. proclamabat, et de pra.dictos vero titerit fuisse posterius ordinatum ordinationibus quorumdam episcoporum, de quibus tres episcopos sua_ sedi suisque antecessoribus ab ad quem specialiter pertinerent certum minime antiquistemporibusexstitissesubjectos.Lanfrancus aliquando diversis diversarum hoc audiens, etsi moleste tulit, modesta tamen di- constabat. Ettandem auctoritatibus probatum atque ostenscripturarum scretione verba illius veritate penitus carere ressum est quod Eboracensis Ecclesia Cantuanensi pondit, asseverans Gregorianam illam constitutioarchiepiscopi ut pnmat.s nem (36) non de Cantuariensi et Eboracensi esse debeat subjacere, ejusque dispositionibus, in his qua. ad promulgatam. De qua re et de tribus episcopis mul- totius Britannia. ommbus obeChristianam religionem pertinent, tis hinc inde verbis prolatis decrevit Alexander paDunelmensis, hoc est Lindire. Subjectionem vero pa oportere hanc causam in Anglica terra audiri, disfeldensis episcopiatqueommum regionum, a teret illic totius regni episcoporum et abbatum testi;

m

Humbra. magm fluvn extremos Scotia. fmes, et qmdquid ex hac 25. Lanfrancus, quamvis alligatum illum suoGusquead parte preedicti fluminis ad parochiam Eboracensis tempore facta ab eo professione teneret, maluit tamonio
et judicio definiri.

n.inis Licifeldensis episcopii et

men

pro successoribus suis laborare

quam

eis in

posterum indiscussam hanc tantam calumniam dis cutiendam reservare. Uterque igitur in Paschali solemnitate ad regem venit, ibique prolatis in me-

Cantuanensis metropol.ta_-._-.--K ejusque cn^PD<.c/.ri_. archiepiscopo nincnim successorinus Eboracensi bus, in perpetuum obtinere concessit, ita ut si
Ecclesia. jure competit,
TM-_ -_,-._-_.,_

__-_*-.__-_-»_-_*-_.-_

dium partium
galis

rationibus, sententiam de negotio re-

Cantuariensis archiepiscopus concilium cogere voluerit, ubicunque visum fuerit, Eboracensis archiepiscopus sui prsesentiam,
ctis episcopis,ad

curia dedit.

Jussum tunc

est

fieri

scriptum

cum omnibus

sibi subje-

totius causa. continens finem.

Lanfrancus Alexanei

nutum

ejus exhibeat et ejus cano-

dro papae epistolam direxit, in qua

totius negotii

nicis dispositionibus

obediens existat Quod autem

gestionem breviter
scripta

et veraciter cnarravit.

Utraque

subter annexa

sunt, praunissa professione,

Eboracensis archiepiscopus professionem facere debeat Cantuariensi archiepiscopo, etiam cum sacra-

quam Thomas Lanfranco coram manu in manum porrexit
:

rege et ejus curia

unristiams legn.us «Decet Ulinstianum « Decet Christianum quemque Christianis legibus
subjacere, nec his qusea sanctis Patribus salubriter
instituta suntquibuslibet rationibus contraire; hinc

D

mento, Lanfrancus Dorobernensis archiepiscopus ex antiqua antecessorum consuetudine ostendit. ceuuu umui.m»gio, _.__,._---- ^^^..^...^Sed ob amorem regis, Thoma, Eboracensi archiepi1 scopo sacramentum relaxavit, scriptamque tantum
professionem recepit, non prcejudicans successoribus suis, qui sacramei.tum cum professione a successoribus

namque

irae,

dissensiones, invidia.,

contentioncs,

cjcteraque procedunt, qua. amatores suos in poenas
seternas demergunt. Et quanto quisque altioris est
ordinis, tanto impensiusdivinis debet
prceceptis.

Thoma. exigere voluerunt. Si archiepifinierit,

scopus Cantuariensis vitam

Eboracensis ar-

obtemperare

chiepiscopus Doroberniam vcniet, et

eum

qui ele-

Proptcrea ego Thomas, ordinatus jam

Eboracensis Ecclesia. metropolitanus antistes, aui Novorum. Hincmaro Rcmensi so_culo ix, ct Biunoni Coloniensi, sseculo x conccssum jam fucrat. Ncc

ctus fucrit, ut primatem proprium jure consecrabit.

cum

ca>toris pr.efatne Ecclesia. episcopis,

Quod

si

l3i)

Hrcc habet Eadmeruslib.

glorum, qucm
(37) lllud

legesis.

(3o) Id

ejus rei alia occurrunt cxempla. (36) Id de Cantuariciisi archicpiscopo cum Londoniensi statuerat B. Gregorius. Dehis fusc Willel-

concilium Windlesbora. habitum fuisse refert Spelmannus, tom. II Conciliorum Anglia.. Attamcn Willelmus Malmcsburicnsis, ex quo ha?c omnia desumpta sunt, nullum locum exprimit unde Labbcus in editione Conciliorum maluit ipsum sim;

mus Malmesburiensis

lib.

i

Historirc pontificum

An-

pliciter

Anglicanum appellare.

&

l

B.

LANFRANCl CANTUARIENSls ARCHIEPISCOPl

52

archiepiscopus Eboracensifl obierit, is gui ei suc-A vel a majoribus atquc antiquioribus veracitcr atque ccssurus eligitur, accepto a rege archiepiflcopatufl probabiliteraccepiesent. Super quo responso petitae dono, Cantuariam, vel ubi Cantuariensi visum fuer sunt induciae, ac concessaa usque in crastinum. rit, accedet; et ab ipso ordinationem canonico Crastina autem die concorditer perhibuere quod more suscipiet. b Huic constitutioni consenserunt Eboracensis archiepiscopus ad dexteram Doroberprsefatus rex et archiepiscopi, Lanfrancus
riensis

CantuaHubertus
praefeti

nensis sedere debeat, Londoniensis ad sinistram,

13,

et

Thomas Eboracensis,
caeteri qui

et

Wentanus juxta Eboracensem
desit,

sanctae

Romanae

Ecclesiae subdiaconus

et

sivero Eboracensis Londoniensis ad dexterain, Wentanus ad si;

Alexandri papse legatus, et
episcopi et abbates.

interfuerunt

nistram.

Ex regula
:

bcati Benedictij cx Dial

27. Haec ut gesta sunt Lanfrancus Alexandro no.ncav,t per subscnptam ep.stolam

Q

..

Qt

summo speculatori Ali-xandro papae.LAiwRANCus...(Fjd!e epist.
totius Christianae religionis

Domino

antiqua regularium locorum consuetudine, ut nachi ordinem debitum te infantcs
et juvenes, in

mo-

4 Lanfranci,)

Dc eadem

locis, deputatis sibi magicustodiam habeant. Nocte luminaria ferant, generaliter omnes nisi a praelatis concessa proprie
stris,

omnibus

re scnpsit

Hildebrando RoraanarB tete careant

Ecclesiae archidiacono, ita.

Calumnia quam Eboracensis Ecclesite antistes adversum me movit... [Exslat inter epistolas, uti
ct

{reg cap 63> %% 33) Si quis vcro aliquidproprii sine prsefata licentia habere in morte

fuerit deprehensus, nec ante

mortem
eo,

id reddiderit,

cum
sus
;

pcenitentia et dolorc

peccatum suum confesnec salutaris pro
cap. 55).

scquens, sunlque 6
29.
«

ct 7.)

Hildebrandus respondit Lanfranco. Verba legatorum vestrorum, » etc.
ha?c

Ad

necsigna pulsentur pro
(GregoE. Dial.

ejus absolutione hostia immoletur. ncc in ccemeterio sepeliatur
lib. iv,

CAPUT
30.
51
\

XII.

)

gnante
regni

incarnatione Domini 1075, reglorioso rege AVillelmo Anglorum, anno

Anno ab

Ex decretis
licet, et

summorum

pontificum, Damasi vide-

Lconis, nec non ex conciliis Sardicensi (can.

Londoniae in ecclesia beati Pauli apostoli concilium totius Anest

ejus nono,

congregatum

6)

atque Laodicensi [can. 57), in quibus prohibetur
villis

episcopales sedes in

existere,

concessum

est

regia

gliae

regionis

rabilibus,
53 (
)

tribus episcopis de villis ad civitates transire Ilerpersonarum, jubente manno de Siraburna ad Selesberiam, Stigando de atque eidem conciJio praesidente Lanfranco sancta: Selengeo ad Cicestrum, Petro de Licifelde ad CesDorobernensis Ecclesiie archipraesule totiusque Bri- q trum. De quibusdam, qui in villis scu vicis adhuc tanniae primate, consedentibus secum viris venedegebant, dilatuin est usque ad regis audientiam, 52

episcoporum, abbatum, nec non
ordinis

munificentia

et synodi auctoritate prarfatis
;

et

multarum

religiosi

(

)

Thoma

Eboraccnsi

archiepiscopo,
54
(

Willelmo Londinensi episcopo,

qui in transmarinis terris tunc temporis bellum gerebat.

)

Goisfrido

[qui (38) cum transmarinus esset episcopus, in Anglia multas possessiones habens,

Constantiensi

cum

ceeteris

in

concilio
56
(
)

rcsidebat

55
],
(
)

WaJche[al.,
58
(

sisque sacrorum

Ex multis Romanorum prsesulum decretis divercanonum auctoritatibus Ne quis
:

lino Vintoniensi,

Hermano Siraburnensi
Wilfstano Virecestrensi,
50
( )

alienum clericum, vel
datitiis litteris
)

monachum
vel

65
(
)

sine cornmen-

Schireburnensi),
60

57
(

retineat

ordinet.

Ad compri-

)

Walterio Ilerefordensi,
Batensi,
(

Gisone Vellcnsi,

id

cst

mendam quorumdam
ex
lio

indiscretorum insolentiam,

Remigio Dorchacensi sive Lincoliensi, 61 G2 ) Herfasto Helmeanensi seu Norwincensi ( Stigando Sclengensi, fi3 )Osberno Exoniensi, ( 6 Petro
j
;

communi

decreto sanciuuni est ne quis in conci-

loquatur prseter licentiam a metropolitano sumexceptis episcopis et abbatibus.
66
|

j

'';

ptam

(

Liciferdensi. Roffensis Ecclesia per id

tempus pas

Ex decretis
Minoris,
67
(

)

Gregorii Majoris

(3'j),

nec non

et

tore carebat. Lindisfarnensis, qui et Dulmensis [Du-

j

ut nullus de propria cognatione, vel

nelmensis] episcopus. canonicam habens excusatio-

nem

concilio interesse

non

poterat.

Et quia multis
antiquis

retro annis in Anglico regno usus conciliorum obsoleverat, renovata

sunt nonnulla, etiam noscuntur canonibus definita.

qu.-e

Ex

concilio igitur Toletano quarto, Millevitanoatest ut singuli

que Bracharensi statutum

secundum

ordinationissuaetemporasedeant,praetereos quiantiquaconsuetudinesive Ecclesiarum suaruin privilegiis digniores

sedes habent.

De qua

re interrogati
ipsi vidissent,

sunt senes et a:tate provecti quid vel
(38| Solus hic niae episcopis, cura

habuit, uxorcm quoad usque parentela ex alterutra parte ad septimum gradum perveniat. 68 ) Ut nullus sacros ordines seu officium eccle( siaslicum, quod ad curam animarum pertineat, emat vel vcndat. Hoc enim scelus a Petro apostolo in Simone Mago priraitus damnatum est, postea a sanctis Patribus 14 vetitum et excommunicatum. Ne ossa mortuorum animalium, quasi pro vitanda animalium peste, alicubi suspendantur. .Ne sortes, vel aruspicia, seu divinationes, vel

uxoris defuncta; seu

quam cognatus

accipiat,

cum Odone

Bajocensi ex NormanGuillelmo conquaestore in An-

(39) Id est Gregorius Magnus seu primus, et Gregorius secundus, ut jam alias observatum est.

gliam

transiit.

.

.

53

VITA.

54
vir prudentissimus

aliqua hujusmodi opera diabolica ab aliquo exerceantur.

A Noverat

quod

tertius

Herodes

Haec enim omnia sacri canones prohibuerunt, excommuet eos qui talia exercent, data sententia
69
( )

ideo ab angelo percussus interiit quia adulatorum verba, quae quasi Deo sibi acclamabant, non respuit,

sed suscepit(ylc«. n, 22, 23).
34.
73
(
)

nicaverunt.

Ecclesiam Roffensem ipse instauravit,
(

Ex

conciliis Eliberitano,

et

Toletano undecimo.

Ut nullus episcopus vel abbas, seu quilibet de clero, hominem occidendum vel membris truncandum judicet; vel judicantibus suae auctoritatis favorem

episcopum ordinavit 7i ) Beccensem monachum, nomine Hernostum. In hujus consecratione
et in ea

inventus est Evangelii versus

:

Cito proferte stolam

primam
git.

{Luc. xv, 22), etc.

accommodet. Ego Lanfrancus
subscripsi.

francus, preedixit

Dorobernensis archiepiscopus

Namque
75
(

ei

audisset Lanmoriturum, et sic contiin episcopatu nondum anno com-

Quod cum

eum

cito

pleto,

)

decedenti

successit
vir

Gundulfus, et ipse

Ego Thomas Eboracensis archiepiscopus subscripsi

monachus Beccensis,
et regis Henrici.

Deo

amabilis et religiosus,
sancti Albani
in

qui perseveravit usque ad tempora sancti Anselmi

Subscripserunt
intorfuerunt (40).

et

alii

cpiscopi et abbates

qui

Abbatiam quoque
statum
76
;

B restituit

in pristinum

(

)

qua posuit

CAPUT
31

XIII.

Post haec

Thomas Eboracensis

humiliter

70
( )

abbatem (44) qui ibi ordinem

Paulum
et

Cadomensem monachum, ecclesiastici officii usum insti-

rogavitper epistolam (41) Lanfrancum, ut mitteret

tuit, sicut cernere est

duos episcopos, Dorchacestrensem et Wigornensem, ( 71 ) ad sacrandum quemdam clericum, quem 72 ) Paulus comes Orcadum (42) insularum
sibi
I

usque hodie. CAPUT XIV.

35.

Quadam

die

dum missam

celebraret, et ven-

illi

miserat, ad

ordinandum

illis

partibus

episco-

pum, affirmans nullum imposterum, se horum episcoporum hac de causa, quaesiturum subjectionem.
Cujus petitioni Lanfrancus annuens scripsit episcopis Wistano Wigornensi, et Petro Cestrensi, ut Thomae, sicut petebat, occurrerent, ad prsedicti
clerici

tum esset ad horam qua corpus Domini manibus accepit, diaconus, qui ad missam sibi ministrabat, pervasus a daemone arripuit archiepiscopum manibus per scapulas
batus, reflexa
nuit,
et
;

venerabilis antistes in nullo tur-

manu
pedes

dextera per capillos
suos
adduxit.

eum

te-

ante

Percelebrata

missa, in

domum

infirmorum

jussit illum perduci,

consecrationem, ad diem

quem

ipse nomi-

ubi per aliquot dies in

eadem insania permansit.
;

naret.
32.

dam

In suburbio civitatis Cantuariae, est quaeecclesia Sancti Martini, in qua, ut fortur,

priscis

temporibus

fuit

sedes (43) episcopalis

;

et,

Non autem multum illum vexabat possessum, nisi ^ quia in amentia tenebat ridebat vero prsesentes cum cachinno, respondens ad ea quae dicebantur. Videbant autem quemdam tumorem per membra
dissilientem
;

ut aiunt, episcopum habuit,
tes transiret Lanfrancus.

antequam ad

illas

par-

et si quis voluisset

manum

superim-

Sed quia auctoritate caconstat praeceptum, ne in una civitate duo nonum pontifices simul habeantur, statuit Lanfrancus, ne
ulterius ipsi loco ordinaretur episcopus.
33. In

ponere, statim in alium locum exhibebat. Contigit autem venerabilem praedictum Gundulfum prsesulem

de tribus magnis, quibus rex coronatus solebat tenere curiam, die festivitatis cum rex diademate et indumentis regalibus
festivitate,

quadam

Roffensium adesse, qui cum voluisset manum super tumorem illum imponere, desiliit aliorsum, et ait Revera salit sicut catus. Respondit daeepiscopus
:

mon

:

Non

ut catus, sed ut catulus

.

Dicebat autem

de quibusdam ejusdem
fanda.

loci fratribus

quaedam ne:

ornatus sederet ad mensam, et Lanfrancus juxta eum, quidam scurra videns regem auro et gemmis

radiantem, exclamavit in aula,
voce, et dixit
:

magna
:

adulationis
video.

Ecce

Deum

video, ecce

Deum

Tunc nominaverunt quemdam, dicentes Quoniam de illo non haberet quid diceret. At ille coepit affirmare quia nunquam ille quem dixerant ^auderit in praesentiam 15 suam venire. Quod cum
timuit ne forte aliquid sibi perpegestum improperaret. Tunc sapientes fratres ram
frater audisset,

Nolite talia Lanfrancus conversus ad regem, ait pati imponi vobis; non sunt h«c hominis, sed Dei; jubete illum acriter verberari, ne audeat unquam talia iterare.

Quod

rex juxtaverbum illiusfieri jussit.
in editione

dederunt consilium, ut, cum archiepiscopo loquens, puram confessionem faceret, revelans illi totam
habet Ilabcbat quondam Cantuariensis arcliicpiscopus corcpiscopum quemdam, qui in ecclcsia Sancti Martini cxtra Cantuariam mancbat; qui advenientc Lanfranco dcletus est, sicut ubique krrarum factum csse uudivimus. Quo ex loco videntur chorepiscopi usque ad undecimum sieculum pcrseverasse.
:

(40)

Eorum nomina recensentur

Lab-

beana ubi tria hujus concilii exemplaria, sicut et apud Spelmannum, habentur. (41) Est inter Lanfranci epistolas editionis Acherii 11; ea autem quam Lanfrancus ad eosdem episcopos scripsit est 12.
(42) Orcadum insulaa sunt numero circiter 30 prope Scotiam, quarum praecipua est Pomonia, in

(44) Eadmerus lib. i Historiae Novorum fusius refert monasterii S. Albani restaurationem, quam

qua sedes
(13)

est

Ibi

harum regionum episcop'. corepiscopum tantummodo sedisse

af-

firmat Gervasius

cum

Dorobernensis in Actis pontifiCantuariensium, cap. de S. Elfego, ubi haac

Lanfrancus, constituto ibi Paulo abbate, consummavit. Cceteruin ad hunc Paulum scripsit S. Anselmus, ut ipsi de ejus electione gratularetur, qute
epistola est in nova editione 78,
lib.
i.

:•:.

AD YITAM
;

B.

LAXFRANCI CANTUARIENSIS ARCHIEPISCOPI.
A
merito,
s3
(
)

5G

\iiaiu siiani et sic liducialiter cum absolutione, et benedictione ejus, iret ad dtemoniacum. Nec niora,
fecit

nam

in

consecratione

super caput ejus

ejus repertum est evangclicum (Uctum Dalc
:

quod

sibi

consulebatur,

et

mox

ingressus

mosynam,
{Liic. xi, 41),

ct

ecce

amnia munda

suni;

vobis

Btetit

ante cum.
:

Tunc qui aderant dicebant dtemosi

quod

ipse tota devotione facere stu-

niaco

Ecce adest cui niinitabaris, dic
ille in
:

quid de

duit.

84
(

)

Consanguineis monachorum suorum indi-

eo nosti. At
cacliinnans

eum

torvo respectans oculo, ait

gentibus,

quam

benigne,

quam

sufficienter beneficia
:

Pro malo homine, quomodo es nunc rebullitus ct candidatu.s.' Quis te sic rebullivit et dealbavit 1 Et cum ab aliis urgeretur, ut diceret

impendebat. Vere poterat dicere crevil inccum miscralio {Job. xxxi,
37. Interea contigit

Ab
18).

adolcsccnlia

sanctum abbatem Becci Anin
sute,

quod antea
dixit.

se

dicturum minitabatur,
intelligi

nibil

plus

selmum, qui beato Herluino successcrat, transiro
Angliam, tum pro utilitatibus Ecclesite

Unde datur

quia virtus confessionis

tum

ut

meinoriam pecde quo pura confessio facta fuerit, aut certe potestatem hominem accusandi. Unde beatus Aucati,

et absolutionis aufert diabolo aut

cum

archiepiscopo loqueretur,

85
(

)

cujus alloquium
acl

et consilium

rnultum amabat. Et perveniens

illum,
est.
(

gustinus

:

Si, inquit, fueris tui ipsius

accusator, et

cum magno amoreet debito honore susceptus 88 Cumque simul loquerentur, et ad invicem )

Dominus

liberator, quid erit

ille, nisi

calumniator?
orationibus

H

Post aliquot dies, Deo miscrante, et

magno prasule

de diversis plura conferrent, intimavit abbati antistes Cantuariensis quasi conquerendo, quod hoillius patriae colerent quosdam sanctos, quos non affectaret, et maxime, ait, ( 87 quemdam Elfegum (40) hujus sedis archipraesulem, quem non solum inter sanctos, sed et inter martyres numeille
;

Lanfranco
adjuvante,

cum fratrum

sanctte
illa

sedis

mines

liberatus est ab
IIoc,
aliis

pcste, et pristinte

restitutus est sanitati.

beato Anselmo archipluribus audivi.

praesule referente,

cum

CAPUT XV.
gloriosus rex Vuillelraus mora( batur in Normannia, Lanfrancus erat princeps et
36.
)

rare contendunt,

cum

constet illum non pro fide

77

Quando

Christi, sed quia ab inimicis, a quibus captus tene-

batur, se

redimere noluerit, interemptum
quia
qui,

fuisse.

custos Angliae, subjectis sibi omnibus principibus,
et juvantibus in his qute

Ad

haec

Ansehnus hujus reddit rationem. Certum
is

ad defensionem,
regni,

et dispo-

cst, inquit,

ne leviter peccando

Deum

sitionem, vel
leges
patriae.

pacem pertinebant
78
( )

secundum
et

offendat,

mori non dubitat, multo magis mori non
aliquo gravi peccato

Lectioni erat assiduus

ante

dubitaret priusquam

Deum

episcopatum, et in episcopatu, quantum potcrat. Et quia Scripturse scriptorum vitio erant nimium
corruptae,

exacerbaret. Et revera gravius est Christum negare

quam

aliquein pro sua redemptione, homines suos
;

omnes tam Veteris quam Novi Testa- C ablatione ipsorum pecunite ad modicum gravare menti libros, nec non etiam scripta sanctorum Pa- sed quod minus est Elfegus facere noluit. Multo trum, 79 ) secundum orthodoxam fidem studuit cor- igitur minus Cbristum negaret, si vesana plebs eum rigere (15). Et etiam multa de his quibus utimur ad hoc mortem intentando constringeret. Unde nocte et die in servitio Ecclesiae ad unguem emendatur intelliyi quanta vis justitiae pectus ejus posdavit, et hoc non tantum per se, sed etiam per sederit, quando vitam f suam maluit dare quam, discipulos suos fecit. Qua de causa, ut in principio spreta charitate, proximos suos scandalizare. Nec jam dictum est, ( 80 merito illum Latinitas cum ho- immerito, ut reor, inter martyres computatur, qui nore et amore veneratur magistrum. Hujus compro justitia mortem sponte suscepisse praedicatur.
(

©

)

mendationis claritate omnis occidui orbis Ecclesia

Xam

et

beatus Joannes Baptista,

quem

tota Dei

tam Gallicana quam Anglicagaudet se illuminatam. Ita fuit libcralis ut diceretur ^'jnullumtam largum de Italia Longobardum egrcssum fuisse. Erat ea
tempestate transmarina regio plena et abundans omnibus bonis quae Deus ad utilitatem hominum

Ecclesia praecipuum martyrem credit et veneratur, non quia Christum negare, sed quia pro defensione

divime veritatem noluit tacere, ad votum saltatricis capite plexus est. Et quid distat pro justitia
legis

mori, vel mori pro veritate

?

Constat, testante sacro
est.

quoque archiepiscopus ditatus multis possessionibus locuples erat. Verum quanti pende
creavit;

ipse

D eloquio,
enim
stolus
:

quia veritas et justitia Christus
:

Ipse

dieit

Ecjo

sum
30).

veriias [Joan. xiv, 6). Et

Apo-

ret ista, in hoc apparebat quod,

quantum

poterat,

paupertatem retinebat in vilitate habitus, parcimoniam tenens inter multimodas delicias.Multaquoque
et

juslitia
tia

est nobis a Deo sapientia et Qui ergo pro veritate et justimoritur, pro Christo moritur qui autem pro
(I

Christus faclus
Cor.
i,

;

rnagna olferebantur
se, vel

sibi

dona, quae

ille hilaritei
s2
(

Christo moritur, Ecclesia teste, martyr habetur.

rogantibus

indigentibus tribuebat.
ita dapsilis, ut

pcribus quoque erat

Pauquingentas li).

bras quotannisin eleemosynam erogasse dicatur et
bibliotheca 145) Exstat in monasterii nostri S.Martini Sagiensis, codexms.collationum Cassiani a beato Lanfraneo emendatus, quod patet ex notula marginali ipsius manu scripta Huc usqueego Lanfrancis correxi. De eadem re praeclarura exstat Matthaei Paris, testimonium in Historia Anglorum

Beatus vcro Elfegus, teque pro justitia, ut sanctus Joannes pro veritate, passus est. Cur ergo plus de unius quam de alterius vero sanctoque martyrio
ad an. 1089, ubi htec habet. Eodem anno obiit Lanfrancus qui leclioni assiduc vacavii, libros Velerisac Novi Testamenti seriptorum vitib corruptos corrigere studuit, eujus emendationis luce, lam Anglorum Ecclesia quam Gallorum se gaudet illustrari. (46) De eo egimus acl annum 1012.
:

.

.

.

57

DOM.
?

LUCM DACHERIl NOT/E ET OBSERVATIONES.
in

58

Quisque ambigat,

cum par causa

mortis per-Amale mpri qui bene vixerit. Nec putanda est mala

pessione utrumque detineat
cus, gratanter rationem

Audiens hoc Lanfran

mors, teste beato Augustino,
cesserit.
88
(
)

quam bona
qua

vita praavitte

approbans accepit, collau-

Nam

anpropinquante termino
80
(

suae,

dans

viri

sapientiam et perspicacem ingenii subtili-

decidit in oegritudinem (47),

in dies ingra)

tatem firma veritate subnixam. Etdeinceps sanctum
Elfegum, ut vere
38. Interea

vescente, anno archiepiscopatus xix, v
Junii,
filio

Kalendas

mnguum

et

martyrem gloriosum,
Lanfranco quod pra>

diem

clausit

extremum, regnante "Willelmo

devotc veneratus est

Willelmi regis. Dolor omnibus incomparabiiis

rclatum

est ipsi

et luctus inconsolabilis suis. Sepultus est in ecclesia

memoratus abbas Anselmus, una nocte post matu
tinas veniens ad locturn suurn, invenit in eo
;

Christi (48),

quam

ipse

sedificavit.

Et quia ipsa

annu-

lum aureum prius cruce Christi signans, ne forte illusio daemonum esset, accepitillum vere annulum, et ostendit omnibus per quorum rnanus res monasterii

Ecclesia parvum caput (vulgo la Chevat) habere videbatur, beatus Anselmus successor ejus, ante de-

cessum suum augmentare studuit
caput.

ecclesiae

ejusdem

Quod ab

co inchoatum, et post rnortem ejus

transibant

;

et nullus fassus est se illum per-

didisse.

Deinde venditus

est

annulus, et in
Ccrtissime

usum
B

per plures annos aedificatum, tandem perfectum, magnum opus et pulchrum, a Willehno, qui post

fratrum oxpensus.

Quod cum
:

audisset archiepiscoscias illurn

Rodulfum
exstitit,

Anselmi

successorem,
gloria, ct

archiepiscopus

pus, referenti sibi respondit

cum magna

omnium rerum abunpopulus regni

post rhc futurum archiepiscopum. Sicutprsedixit ita
evenisse scimus.

dantia dedicatum

est, sicut clerus et

testantur, qui adfuerunt. Itaque
ipsius dedicationis, sicut

cum immineretdies

39 Hrcc de tanto viro perpauca inculto serrnone dicta sint. Verum et ea qua; diximus de illo, vera

de ecclesia elata
curiositate, seu,

mos est, otnnia corpora fuerunt Tunc quidam frater, sive
credibile est, pro reli-

crcdimus

;

ct plura his pcr

gratiam Dei illum cgisse

quod magis
niiri

non dubitamus. Nam a tempore sme conversionis toto animo operam dedit religioni et semper ad
meliora tendens, de virtute in virtutern proficere studuit. Quis dignc potest enarrarc ejus sapientias
claritatem,ingenii subtilitatem,cordis benignitatem,
industriae probitatem,

quiis

habendam de
;

casulagloriosi Lanfranci abscidit
odoris suavitas efflagrabat.

particulam
Ostendit
tiam.

de qua

aliis,

qui etipsi senserunt odoris fragran-

Qua de re intelligi datur quod anima illius in magna suavitate requiescit, cujus corporis indumenta tanto odore redolent. Qure nimirum gratia
illis
_^

animi puritatem

?

Fuit enim
;

alacritatejucundus, humilitate submissus
*
\_F

in elee-

maxime
^

conceditur, qui,

dum

viverent in cor_,

pore, munditiam cordis et carnis incorruptionem fide catholicus, Christianao reli 1_ mosynis largus,___________ _,____. pupillorum G usque ad finein vitse servare studuerunt. iEternse gionis reparator, pauperum sustentator, beatitudinis quietem animse illius pius Christus Doprotector, viduarum consolator. His, aliis, aliisque
KJ
|
_.

_ * -J

—._»—, ~

*__-^

-

-

-

-J

j

virtutibus

ornatus, fidem recte vivendo

servavit,

minus noster donare dignetur, qui
in seternum.

est

benedictus

cursumbene moriendo terminavit. Non enim potest
(47)

Amen.
n
S.

Audita hac Lanfranci segritudine Anselmus

notis ad Epist. 41, libri

Anselmi

.

Lanfrancus

sui et totius conventus Beccensis nomine, ad ipsum epistolam scripsit, quae est, in nova editione, ulti-

ma

libri n. (48) Sic de eo tabulao mss.

Cantuariensis metropolis archiepiscopus defunctus, in basilica sanctai Trinitatis,quamipsemirifico opcre construxerat, sepultus est.

apud Gerberonem in

DOD-IH-I __UC-_AD VITAM
B.

DACHERII
S.

MONACIII BENEDICTINI CONGREG.

MAURI

LANFRANCI CANTUARIENSIS ARCHIEPISCOPI

NQTiE ET OBSERVATIONES.
fuisse clenchus initio codicis

Auctorcm VitreB. Lanfranci Milonem Crispinum Dverba « Vitam S. Herluini edidit Gilbertus, Crispinus, monachus Beccensis et abbas Westmonastems. (unde Vitam illam Anselmi edidit Edmerus monachus rii. Vitam S. desumpsi) pi"e(ixus me docuit. Milonem vero S. Cantuariensis. Vitam aliorum scilicet Lanfranci, Ansehni synchronum se esse haud obscure prodit Willelmi, Bosonis, Teobaldi, Letardi, conscripsit ubi postcaquam enarravit in calce ejusdem Vihe diaconum meritis B. Lanfranci a dsemonum servi- Milo Crispinus cantor Becci. » Hinc patet ad decre« lioc B. tute exemptum, lucc subdit Ahselmo pitam senectutemvitam protraxisse Milonem quipaudivi. » Illum ijiarchiprnesule refcrente, cum aliis pe qui compar B. Anselmo, gvsta descripsit Letardi sum auctorem Vitas quoque abbafum Bcccensiuin abbatis, quein e vivis an. 114'.) cxcessisse tradit
: ;
: :

proxime S. Anselmum subsequentium descripsisse, compei tum est ex codem indiculo cujus hiec sunt
;

chronicon Beccense pag.
(')

7.

VemrabiUs

)Ycsl»wna$tcrii abbas Gilbciius.

:

59

AD VITAM

B.

LANFRANCI CANTUARIENSIS ARCHIEPISCOPI.

60

CognomentoCrispinus.Cri.spinorumnobiIemgenea-Avhlelicet. Id observari praecipit S. Herluinusabbas, logiam habes conteztam ex clironico ms. Beccensi, ut pote a sancta regula prascriptum, cap. 58. « De post Vitas abbatum ejusdem ccenobii. (Atque bicc disciplina suscipiendorum fratrum. »Atque morem quidem, videlicet Chronicon et Vitas, nunc primum illum religiose conservatum ad nostra usque temevulgamus,) ubi de Gilberto abbate fuse agitur; ad- pora, ex diversis id genus antiquis monumentis madajn Bolummodo quae de ejusdem singulari doctrina nifeste demonstratur. Unum inter quamplurima, memoriae mandavit Joan. Pitseus,vir egregie doctus, antiqua manu, Hincmari nimirum Remensis archilib.De illustribus Angliae scriptoribus :« Vir ingenio episcopi et abbatis S. Remigii tcmpestate, exara(ait ille), pietate, doctrina cum prascipuis quibusque tum, ipsoque praesente emissum, fidem faciet. sui temporis doctoribus mcrito comparandus. Nam FORMA PETITIONIS, in monasterio suo (verius in Beccensi) litteras bu Qua novitius postulat ut sibi liceat professionem maniores, imo omnes artes liberales ut philosophiemiltere. cas scientias accurate didicit Deinde in studiis theologicis magistrum et doctorem habuit S.Ansel« Ego Rotfridus initium conversionis mese dilimum archiepiscopum Cantuariensem, cujus ductu genter attendens considero quod petitionibus meis intimos sacrarum Scripturarum penetravit reces- primum non facilis concessus est introitus, sed diu sus. Postea Gallicanas invisit academias, et Italia pulsanti mihi vix hospitii locus est niisericorditer demum peragrata, Romam venit atque inde per attributus. In quo per paucos dies commoratus, Germaniam rediit in patriam. Avidum hominis ad novitiorum sum domum ingressus, in qua dura et doctrinam ingenium quidquid erat ubivis gentium aspera mihi primum a seniore sunt praedicata, et scientiae sitiebat ardenter, imo imbibebat diligen- B stabilitatis meae promissio expcdita, et ter in anno ter. »Deinde ejusdem operum subnectit catalogum, lecta atque tradita est regula cum admonitione diin hunc modum centis » Ecce lex sub qua militare \is si potes De fide Ecclesia; contra Judaeos. lib. i. observare, ingredere si vero non potes, liber Homiliae super Cantica. lib. i. discede. « Hoc ergo videns ordinatissimum mihi Super Isaiam prophctam ad B. Anselmum. lib. i. atque morosum spatium attributum, dubitationis Super Jeremiam prophetam. lib. i. aditum praetermitto, et ut me jam vestro corpori In prologos S. Hieronymi super Biblia. sociare dignemini humiliter deposco. Ego tamen De casu diaboli. lib. i. hujus regulae instituta Domino juvante servare proDe anima, lib. i, homiliae. mitto, et propter vitae aeternae praemium coram Deo De statu Ecclesias epistolae ad Anselmum. et angelis ejus me humiliter militaturum subjicio. Contrapeccatacogitationis,locutionisetoperis.lib. i. Ita ut ab hac die non mihi liceat collum de sub jugo Exstant et alia ipsiusmetGilberti opuscula,videlicet excutere regulae, quia sub annali optione aut excuCommentarius in Threnos, in monasterio S. Al- sare licuit aut suscipere.Etut haec professionis meae bini Andegavensis. petitio a vobis firmiter teneatur, ad nomen sancti In Epistolas D. Pauli, in monasterio S. Remigii Remigii, vel quorum hic reliquiae continentur, ac Remensis. prasentis abbatis domini, videlicet Hincmari archiAltercatio contra Judaeos (eadem ac superior de episcopi conscriptam trado. » Hactenus scriptum fidei prostat divcrsis in Bibliothecis ascripta sub- n seu professionis monasticae petitio, ex celebri Beneinde D. Anselmo, sed perperam, nam auctor dicat dictinorum monasterio S. Remigii Remensis. 6 illam eidem Anselmo. ibi efficitur. Hoc est (mea senten( ) Manachus Ad Gilbertum abbatem scribit D. Anselm. lib II, tia) ad tyrocinium admittitur siquidem olim tyepist. 16. rones toto probationis anno saecularibus fuisse veGilbertum mire laudat Guillelmus Calculus,cogno- stibus indutos compertum est, tum ex regulae Benemento Gemeticensis lib. vn hist. cap. 22. Obiisse dictinae, cap. supra citato, tum ex conciliis, atque autem an. 1117 testis est Florent. Wigorniens. in diversis Patrum statutis ac sanctorum gestis, velut Chronico, ad hunc an. Porro Westmonasterium luculenter et docte probat Menardus noster in cap. celeberrimum est coenobium, regum Anglorum se- 6 Concordantia. regularum, ad ha_c verba « Mox pultura illustre, in suburbio Londini situm quod a ergo in oratorio exuatur rebus propriis. » Atque mille prope annis S. Augustinus Angliae apostolus id etiam aperte docet formula antiqua induendi (uti inejus patet Vita Appendicis pag. 67. c.) conmonachi, seu (quod idern est) recipiendi ad professtrui curavit. sionem; quam mihi venerabiles canonici regulares 2 Quem Latinitas, in antiquum scicntix statum, S Victoris Parisiensis libenter commodavere. Et etc. ItaGuillelm. Pictavensis De Gest. Guillelmi duhanc quidem ipsam (quia vix ac nevix quidem licet cis inter Historiae Nortman. scriptores ab Andraea reperire) publici juris feci. Licet forsitan iis temDuchesnio editos, fol. 194 Guillelmus Malmesbuporibus quibus monachum professus est D. Lanriensis, lib. in De gest. Anglor., fol. 61, n. 2, e.dit. francus, mos ille fuerit abrogatus, quod ipsemet London et De gest. pontificuni fol. 116 Guillel. r-posthac cap. 18 decretorum suorum statuisse videGemet., lib. citato,cap. 2l>; Orderic Vitalis, lib. iv tur. hist., fol. 519 Robert. de Monte in Chronico ms INCIPIT BENEDICTIO MONACHORUM. ad an. 1042; Guitmundum archiepiscopum Aversa: :

;

;

;

:

:

(

)

;

,

;

;

num, duntaxat, utpote Lanfranci discipulum, libet proferre « Cum per ipsum (infit) D. Lanfrancum, virum aeque doctissimum, liberales artes Deus rcca:

lescere atque optime reviviscere fecisset, » etc. Haec ex lib. De corpore et sang. Christi, contra Berengarium sub initium.

Parentes illius magni ct honorabiles habebanQualis fuerit in eis dignitas, clarius explicat Robertus, ubi supra Lanfrancus de senatorum Papiae nobili genere natus, in septem liberalibus
(')

tur.

:

.

disciplinis mirabiliter eruditus, • etc. Incidit in latrones. Fusius historiara istam {*) narrat Chronicon Beccense, an. lOil; videsis in

appendice ad Opera

B.

Lanfranci, pag.

2,

ante

med.
5
(

)

Ut ostenderet

illi

librum regulx. Benedictinte

Duclo in ccclesiam converso dicatur ab omtiibus, Miserere mei, Deus. » Quo dicto, faciat professionem diu desideratam « Ego frater N. presbyter, vel diaconus,etc.,promitto stabilitatem meam, et conversionem morum mcorum, [f. etc.Jad obedientiamsecundumregulam S. Benedicti, coram Deo, et sanctis ejus, in hoc monastcrio, quod cojistruclum esi in honorem sancti N. in prxsentia domni N. abbatis. » Postea dicat tcrtio : Suscipe me, Domine,etc. Quod repctatur tcrtio ab omnibus, adjuncto « Gloria Patri, » ctc, « Kyrie, eleison, Pater noster, » ctc.,« De profundis, » etc. « Salvum fac servum tuum. Mitte ci, Domine, auxilium de sancto. Nihil proficiat inimicus in co. Esto ei, Domine, turris fortitudinis. Domine, exaudi orationem meam, » etc. « Dominus
«
:

»

61

DOM. LUCiE DAGHERII

NOTM

ET OBSERVATIONES.

62

iteruni egit, vobiscum. » Oratio. « £ew.v, indulgentix, » efc. 4to. Atudinis locum repetiit vir Dei. Quod et Florentii pessimi prcsbyteri vexatione diu ubi pertuetc « Domine Jcsu coxternum, « Deus, qui per lisset, tum demum locum cedit, et tugarn arripuit. Christe, » etc. » Gregor. Mag., lib. u, Dialog. cap. 3 et 8. etc. Veni, Creator. llic dicatur hymnus « ("') Mox ut hora loquendi se dedit. Expleta sciDeum, » etc. « Sancte Spiritus quite Ad habitum benedicendum aDomine Jesu Christe, licet diurnarum precum hora prima. Praoceptum etenim regulae est D. Benedicti cap. 42. « Ut post qui regimen, » elc. Exual te Do- completorium nemo loquatur » hoc est corapleta habitum sxcularem. «
:

Ad exuendum

;

minus veterem hominem, Ad induendum habitum monachicum « Tnduat te Dominus novum hominem, » ctc. Sequalur hascoratio ; sicque dato pacis osculo omnibus, permaneat
t>

ctc.

:

ultiina synaxi serotino tempore.usque adprsefatam horam, fas non est monacho Benedictino verbum proferre. Id vero quomodo intelligatur, docet Paulus Oiaconus commentario, ms. inregulam D.Bene« Notandum est, inquit, quod dicti in cap. citat aut si nocturno tempore daranum viderit quis tale,
:

cum summo
«

Deus misericors, Deus clemens, Deus cuiomnia bona placent, sine quo nihil sanctnn inOratio.
perftcitur ; adsint nostris choatur, nihilque humiUimisprecibus tux pietatisaures,et huncfamulum tuum N. cui in luo sancto nomine sacrx retivel

silentio usque in cliem tertium.

necessitas fuerit,

quam non

poterit exspectare, ut

bonum

congruotemporeloquatur,hocnoninterdicitregula. Tria enim inspicienda sunttemporenocturno,id est

damnum, necessitas, tarn spiritualis quam corposxculari ralis, atque interrogatio prioris. » Haec Diaconu? gionis habitum, amundi impedimento, desidcrio defende, et concedeei ut in hoc sancto pro- g Hac lege multis malis (Menardum audis | n ca P- *&» Concord. regul.) « quae tenebrarum subsidio perpeposito devotus persisterc, et, remissione peccatorum trantur, occurrit S. Benedictus. » percepta, ad electorum tuorum pervenire valeat non exscripsimus oraconsorlium. Per. » Quas (") Indicavit illam cuidam monacho nomine Willelmo. De quo infra ad epist. 49. tiones, in forma induendi novitii, atque emittendse 12 Summusab ipso Nortmannorum Willelmo conprofessionis, nec non et in Pontificali Romano, antiquisiliarius assumitur. Ita testis oculatus Guillelmus editae reperiuntur. Et hanc quidem formam solemnem fuisse non ita obscure conjici potest Pictaviens.De gest. Guillel. Ducis, cui et ille a sacris tus fuit, pag. 198. « Lanfrancum queradam, de quo ex celeberrimo conventu, an. Christi 817, et impevenit in litem, plusnesit meritus reverentiam atque rii Ludovici Pii iv, cap. 34, De novitio fratre, etc. commendet, gloriam ssecularium, ac divinarum litterarum sin« Res vero quas habet parentibus suis monasticis singulari gulari peritia, an ordinis expleto autern probationis anno secundum quod reobservantia; intima familiaiitate colebat (Guillel. gula (nempe Benedictina) praecipit inde faciet. Ipse conquestor) ut patrera venerans, verens ut praevero nec tondeatur, nec vestimenta pristina immuceptorem, diligens ut germanura aut prolem. Illi obedientiam promittat. tet, priusquam
. (

)

>>

Aliumsed breviorem libet hic ritum inserere monachandi, hoc est ad habitum seu ad professionem
;

admittendi ex vetusta canonum collectione, in Hicura nemo bernia circa an 800, manu exarata hactenus (quod sciamj ejusmodi ritus prodiderit in q lucem. Sic igitur se habet « In monachorum ordi nationis abbas debet missam agere et tres orationes complere super caput ejus, et quatuor dies velat caputsuum cuculla sua; et septimo die abbas tollat velamen, vel de capite Sicut in baptismo presbyter septimo die velamen infantiura abstollit, ita et abbas debet raonacho, cui secundum baptismum est juxta judicium Patrum, et omniapeccata dimittuntur sicut in baptismo. » Sed vero, ne cui scrupulus suboriatur quotl monasticaprofessio aequiparetur baptismo, illamque ipsam secundum baptismavocitet canonillud Hebernicum, consulendus doctissimus Haeftenus, Disquisitionum monasticarum. lib. iv, Disquisit. 2 et 3 Unam aut alterara duntaxat producam sententiain, e\ D. Hicronymo epist. 25, qua Paulam de obitu Blaesillae liliae conso latur « Nunc vero cum propitio Christo, ante quanihilnegandum duceret quodisfaciendum diceret, » tuor fere menses, secundo quodammodo se propositi etc. 13 baptisino laverit, et ita deinceps vixerit ut calcato^ Hujus tam improvidx jussionis causam aiunt, ( mundo semper monasterium cogitaverit, non vereris etc. Aliam insuner addit causara idem Malmesbur. ne tibi Salvator dicat De gest. pontif. in episc. oriental. Anglor., fol. 136, Irasceris, Paula, quia filia tua facta est filia mea? etc. » Ex Petro Damiani loquens de Herfasto episcopo Helmanensi, his verbis : opusc. 16, cap. 8, « In dictis Patrum invenitur mo « Sed eo (Lanfranco apud Beccum monachato, cum nasticai vita; propositum secundum essebaptisma. » ubique scholares inflatis buccis dialecticara ructaLegendi quoque D. Bernardus, lib. De praecepto, et rent, Herfastus jam YVillelmi comitis postea regis dispens. toto, cap. 23 et Goffrid. Vindocinens., capellanus, ad famosura gymnasium magna sociolib. iv, epist. 12, etserm. de S. Benedicto, initio. rum et equorum pompa pervenit. Tum Lanfrancus 7 Vencrabilis Paler Herluinus. GujusVitam cerex prima collocutione intelligens quain prope nihil nere est postB. Lanfranci opera, appendicis pag.32. sciret, abecedarium ipsi expediendum apposuit, 8 Clerici accurrunt. Ad epistolam i, de hac re ferociam hominis Italica facetia illudens. Quo is ( plura. iratus comitem perefTecit, ut Lanfrancus Becco (°) Cuui ergo jam animum, ct corpus prxpararct Xortmanniaque omni submoveretur. Sed, intercead fugam. S. Benedicti legislatoris exemplo id in dente Dei gratia, aniinus Willelmi pacatus est, animum induxisse videtur dum monachi illi, qui alterque retentus satagente maxime Willelmo filio abbatis onus suscipere eum coegerant, strictam ejus Osbemi, » ctc. 1 ') et religiosam disciplinam impatientissimc ferentes, Causa cujusdam clerici nominc Berengarii. Be( veneno infectum potum, quo sanctissiraum Patrem rengarius iste princeps et antesignanus Sacramenexstinguerent, bibendum obtulissent, dilectum solitariorum, Turonis natus, archidiaconus exstitit An:

;

r

consulta animas suae, illi speculam quamdam, unde ordinibus ecclesiasticis per omnem Nortmanniam prospiceretur, commisit. Potuit neinpe viri talis vigilans cura, cum maximam auctoritatem sapientiae pariter ac sanctitatis praerogativa comparavit, securitatem non parvam optimaesollicitudini promittere. Hsec Pictaviensis. Matthaeus Paris in Vitis abbatum S. Albani Vitam describens Fretherici XIII abbat. post medium interserit isthsec « Vocavit rex Lanfrancum (virum litteratissimum, et in agendis tam singularibus, quara ecclesiasticis negotiis arduis strenuissimura) ut ipsum in archipraesulatum sublimaret. Ipsius namque consilio rex ipse ante conquestum, et postea, omnia sua tractabat negotia. lpsum in omnibus habuit rex prsecipuum consiliarium et spiritualern confessorem. » Bibliothecarius Malmesbur. De pontif. Anglor., fol. 121, 2, n. 10. « Porro Guillelmus rex in omnibus ei (Lanfranco) assurgebat, adgaudebatque et ei et aliis quos in bono favore audisset. » Et De gest. Anglor., lib. m, fol. 62 « Ejus consilio rex pronum se fecerat, ut
:

:

)

:

)

;

(

|

)

:

:

63

AD VITAM

B.

LANFRANCI CANTUARTENSIS ARCHIEPISCOPI.

64

iv feria, praesidente Stephano catholicae urbisRomai Anglorum, fol. Guitmundum archiepiscopum Aversanum cardinali presbytero, et apostolicae sedis vicario, in 63, 04 RBasilica Sancti Mauricii, sociorumque ejus, sancta lib. De sacramentocorporisetsang. Domini Durandum abbatem de eadem re in Appendice, ad Opera B. synodus, quae ex praecepto domini nostri beatissimi suinmi pontificis et universalis papae Nicolai, TuroLanfranci sub finem Adelmannum episcopum Brinis, quae est metropolis Galliae, convenit, propositis xiens., epistola ad Berengarium, cap. Ego Berensacrosanctis evangeliis et praemissis ad Deum ingarius, De consec. distinc. 2 Ordericum Vitalem tentissime precibus, diligenti consideratione reHistoriae lib. iv, ad an. 1065, pag 519 Innocentium

degavensis Ecclesioe. Vir scientia quidem ampullata Aemerserit. quandoquidem exsularat probitas, pespraeditus, sed doctriaa virulentus, perversus, haesuinierant boni mores, et pecudum more cceno voreticu8 cujus laudes uihilominus et animi dotes luptatum pene omnes, ecclesiastici potissimum viri, prosecutus Hildebectus Cenomanensis, nondum cpiconvolutabantur atque ideo oportet hxrcses esse, inBCOpus, metas transiliit verae laudis, quod ejus quonquit Apostolus, ul qui probali sunt, manifesli fiant; dain fuerit, ut reor, discipulus ac sectator. Ilajrepcenam etenim peccati hasresim unanimiconsensione seos hujusce Berengaiii historia vivis depingitur asserunt sancti Patres. Tautis malis ut occurreret coloribus a B. Lanfranco in libello De corpore et summus Ecclesiae pastor Nicolaus, concilium, vices Sang. Christi, et epist. 50. Lege, si placet, adnota- illius gerente in Galliis Stephano cardinali, voluit tiones ad eamdem nec non et a recentioribus percelebrari. Cujus antigraphum in folio membranaceo, multis, a Ciesare Baronio potissimum t. II Annal. a codice quodam avulso, et cum blatis et tineis ecclesiast. Quare supersedendum ea iterum descririxante, manu coaeva cxaratum, ne penitusintereat, bere putavi, actum agere ne videar. Caeterum illius his adnotationibus (etsi forsitan ad rem haud ita haeresiarchae qui scire voluerit educationem, haeresis faciat) insuere non morabimur. primordia, propagationem, condemnationem pluCONCILIUM ANDEGAVENSE. ribus in conciliis, pnecipuos ejusdem expugnatores, Ab incarnatione Domini nostriJesu Christi anno quid de illo S Fulbertus ejus praeceptor senserit 1060, indictione xm, Kal. Martii, Luna xm [/". x], moribundus, ac tandem exitum, adeat Guillel.
:

;

;

Maimesburiensem
;

lib.

iii

De

gest.

;

;

;

;

papam
I

III, cap. 10,

De

sacro altaris mysterio

;

Ni-

colaum Harpsfeld. Historiae Anglo saeculo II. 15 et vinum, etc. Elegan) Dicebat cnim panem tissimum et lectu dignissimum antiquitatis monumenturn De veritate corporis et sanguinis Christi Domini, in venerab. Eucharistiae sacramento, epistolam dico Anastasii cujusdain monachi (si conjecturae liceat indulgere) coenobii SS. Sergii et Bacchi Andegavensis, qua fidem suam profitetur, juverit

iis, in quibus Ecclesiarum status in toto pene orbe, etmaxime in Galliis, vacillare etpessum-

tractatis

dari videbatur, quae breviter infra placuit adnecti

condigna sollicitudine

definivit.
I.

CAPUT

evulgare.
«

Domino Geraldo,

»

etc.

(Patrol.

CXLIX,

col.

433-436), usque ad in ccelo. Vale. 16 Litteras miserat. etc. En Berengarii eaedem ( ) litterse, ut quidem sentio, ad B. Lanfrancum tum Beechi Priorem transmissae e codice manu exarato
bibliothecee regiae depromptae.
«
«

fj

Fratri L\nfranco Berengarius.

Pervenit ad me, frater Lanfrance, quiddam auditum ablngelranno Carnotensi, in quo dissimulare non debui admonere dilectionem tuam Id autem est, displicere tibi, imo haereticas habuisse senten.

Sancti Spiritus auctoritate, ut credimus, in Chalcedonensisynodo sententia°de Simoniacis prolatasic ab omnibus observetur quatenus quicunque deinceps pecunia, aut aliqua inconveniente conventione saeculari, aut quolibet modo contra canonicam censuram, episcopatum, aut abbatiani, aut archidiaconatum, seu archipresbyteratum, aut aliquam dignitatem ecclesiasticam, sive aliquem gradum, velministerium, velbeneficium, quod nonnisi clericis habere sanctorum Patrum sancivit auctoritas, dare vel accipere quolibet modo canonibus contrario tentaverit, et dans a proprio decidat gradu et dignitate, et accipiens ministerium, seu beneficium male usurpatum, nunquam recuperaturus, amittat.

CAPUT
Si

II.

tias

Joannis Scotti de sacramento altaris, in quibus dissentit a suscepto tuo Paschasio. Hac ergo in re si

ita est, frater, indignum fecisti ingenio, quod tibi Deus non aspernaiulecontulit, praeproperam ferendo

sententiam. Nondumenim adeosategistiin Scriptura divina cum tuis diligentioribus. Et nunc ergo, frater, quamtumlibet rudis in illa Scriptura vellem CAPUT III. tantum audire de eo si opportunum mihi fieret, adhibitis quibus velles, vel judicibus congruis vel Item ut nullus episcoporum, vel praelatorum aliauditoribus. Quod quandiu non fit, non aspernanter quod novum beneficium de rebus ad jus ecclesiae aspicias quod dico. Si haereticum habes Joannem, D pertinentibus ulterius praesumat contra canones cujus sententias de Eucharistia probamus, habendus alicui vendere aut dare. Quicunque vero aliquid ad tibi est haereticus Ambrosius, Hieronymus, Augujus ecclesiae pertinens, sub nomine beneficii, sive stinus, ut de caeteris taceam. » quolibet modo, ab ecclesia alienare hactenus prae17 sumpsit, si adhuc superest, aut restituat ecclesiae ( ) Leone octavo. Verius nono. iH eadem in synodo Vereelknni, etc. Ver- quocl male subtraxit, aut canonica multetur sen) llxc ( cellensi de quo videB. Lanfranci libellum De Eu- tentia. CAPUT IV. charistix sacramento, infra positum. Nec non et Nullus ecclesiam magnam, vel parvam deinceps ejusdem argumenti tractatum Guitmundi Aversani sine consensu episcopi in cujus parochia est, a laicis libro iii. 19 Denique in concilio Turonensi, etc. Quemad- praesumat accipere quolibet modo sed neque a ( modumproximecitatitestanturauctores.Cuiquidem clerico, vel monacho, seu laico, sub pretii alicujus venalitate. Quod si fecerit, et vendens et emens ea concilio interfuisse B. Lanfrancum. Orderic. Vital. careat. inter caeteros fidem facit, Lib. iv llistor., fol. 510. 20 CAPUT V. Quod eum audisset Nicolaus 11, etc. Et haec ( ) Confirmamus etiam ut nonnisi in unius civitatis quidem a B. Lanfranco, quod superius ostensum est, ecclesiis, quisquamamodo aliquodclericale officium in libel. De Eucharistiae sacramento describuntur, referturque Berengarii confessio cap. 1 Nec mirum accipiat. Quod qui praevaricatus fuerit, canonica sane, si hac ipsa tempestate, adeo iatale monstrum ultione feriatur.
:
|

quis aut episcopus, aut praelatus quislibet, contra praefixam regulamaliquot ecclesiasticum ministerium, vei etiam ipsam praebendam, quae canonica dicitur, ordinare aut dare voluerit, libereliceat clericis contradicere, et vicinorum episcoporum judicium, vel, si necesse fuerit, ipsam quoque sedem apostolicam appellare.

;

.

65

DOM. LUC/E DACHERIl
Practerea,
si

NOT^

ET OBSERVATIONES.
abbatite Casalis Benedicti nostrao
epistolae
;

66

CAPUT VI. quis episcoporum, presbyterorum, diaconorum, aut subdiaconorum post cognitum interdictum domini nostri papae Nicolai, mulieris cujuslibct carnali detentus copula, a ministerio et beneficioaltarisnoncessavit, sive deinceps cognoscens prselibatum apostolicse sedis interdictum, aut mulierem, aut ministerium ecclesiae cum beneficio non statim deseruerit, nullanr restitutionis in pristino gradu veniam sibi reservasse cognoscat.
.

A branis

congrega-

quas, ne pereant hisce adnolationibus duxiinus intexendas.
tionis excerptae docent

CAPUT
amittant.

VII.

Quicunque autem clericorum deinceps in armis militavcrint, et beneficium et consortium clericorum

CAPUT

VIII.

Quicunque laicorum aliquid de iis quae ad oblationem, vel eleemosynam ecclesiae pertinent, sive tacuerim ad damnabilem et sacrilegam illara Wil sepulturam, sive saltem tertiam decimarum partemg e i m i se ntentiam, quam pronuntiavit, oranem hopossidere, vendere, aut sub nomine beneficii, aiicui minem ad mensam Dominicam debere in Pascha dare, ulterius praesumpserit, anathematisgladio feaccedere. Ut ergo ad rem veniam, audivi nuncjariatur. ctitare Willelmum quod negare nequiverim haereCAPUT IX. ticum esse Joannem Scotum. Quod falsum esse Quicunque consanguineam suam, aut quamcon- testis raihi es, si satismeministi verborum raeorum, sanguineus suus prius cognoverat, aut cujus san- quamvis haereticum habeas tu quoque Joannem guineam carnaliter in conjugium accepit, vel dein- Scotum, quam inconsiderate, quam impie, quam indigne sacerdotio tuo non diutius te nescire perceps acceperit, vel postquam cognovit, non statim mittat, ille de quo Apostolus hdelibus promittit dimisit, aut cognoscens non dimiserit aut qui uxorem alterius rapuit, seurapuerit, vel qui suam uxo- « Sed et si quid aliter sapitis, et hoc vobis Deus rerem, sine judicio episcopali dimittens, aliam duxit velabit. » Sapis enim contra omnis naturae rationes, contra evangelicam et apostolicara sententiam, si vel duxerit, donec se fructuosae tradat poenitentiae, cum Paschasio sapis, in eo quod solus sibi confma corporeetsanguine Domini nostri Jesu Christi, et git sacramento Dominici corporis decedere panis a liminibus ecclesiae se exclusum, et alienatum, et omnino substantiam. Verba autem mea de Joanne omniraodis sicut putridum membrum a sano corpohaec fuerunt, non pervidisse omnia illius, sicut giadio Spiritus, quod est verbum Dei, re praecisum etiam nunc verum est. Quae autem vidissem ad eam agnoscat.
:

Berengarn ad Ascetinum. « Fratri Asgklino Berengarius. fuerat, si mihi « Longe aliter vobis scribendura quod quia non sit, id liberum \is divina fecisset scribendum vobis utcunque putavi. Per vos igitur transiensdisposueram omnino nihil agerecumquibuscunque de Eucharistia, piiusquam satisfacerem in eo episcopis ad quos contendebara, secundum evangelicam et apostolicam Scripturarn. Inde factum estut nihil pene vobis opposuerim, nihilque consenserim in colloquio illo, ad quod quam indigne tunc conveneras, ut omittam caeteros, si rem Inde factum est ut etiam consideres, non latebit
Epistola
;

i

;

:

CAPUTX.
Quieunque monasticoe religionis desertor inven tus fuerit, a regno Dei et a consortio Christiano-C rum, sicut apostata, excludatur, et alienus existat, donec resipiscens dignepceniteat.Sirailiter qui ejusmodi digne poenitentes recipere noluerit, tertio admonitus, si non acquieverit, a communione fratrum suspendatur, sive sit abbas, sive abbatissa, donec
acquiescat.

rein pertinentia, recitare me posse ex scriptis illorum quos praefixeram, habendos esse haereticos in epistoia ad Lanfrancum, si Joamie_s ille haereticus haberetur. Cteterum si quid in illo viderem non sahaec tis deliraatum, facile me improbaturum esse et vere dicebam et in nullam excussionem extransitu venire contendebam propter causam superius dictam duo tantum protuiit ille, sicut nosti, vir
;
;

optimus, quse a me audita ad eum pervenerant. Ego Stephanus sanctoe Romanae Ecclesise cardina- Convincere ipsa verba in consecrationem panis institutam, non decedere sacramento panis materiam, lis sacerdos vocatus, vice domini mei papae Nicolai et non esse virgam episcopalem anitnarum curam. praesidr ns synodo, his constitutionibus a nobis caHorum prius ego sicut meminisse potest, confirmavi, nonice promulgatis, parvitatis meae assensum praeet ita planum est ut sufficiat hoc sentire et convinbens subscripsi. Deinde subscripserunt decem tam cere etiam puerulus in schola constitutus, qui vim archiepiscopi quam episcopi. Hactenus concilium ex bibliotheca SS. Sergii et juncturaa verborum non instrenuecallet; desecundo, imo duxi et confirmavi et confirmo virgam illara Bacchi Andegavensis monasterii. 21 esse animarum curam, ut facile adverterc posset, Et cam sc tenere juravit. Berengarii publica ) ( qui vellet, quid sentirem et nunc quod apud epiconfessio seu jusjurandum exstat, cap. Ego Berenscopos agere suseeperam, vellem si mihi tutum fiegarius. Deconsec. dist.2, atque in fine concilii Romani sub Nicolao PP. II, anno 1059, tum in causa ret, saltem apud vos agere in audientia quorumcunBerenparii, tum maxime contra Simoniacos cele-Dque, sed quandiu non possura, obsecro per noraen Domini ne falsum testem te facias quod Joannem brati. Alteram confessionem coram summo pontiillum ego damnaverim, moneoque ut caveas, et ab fice Gregorio VII, seu potius, mea sententia, partes evangelico ilio vae ut qui tenetis clavem scientiae legati in Galliaagente, Alexandrijussu, prcesidenteque concilio Turonensi, emisit Berengarius. Utram- ipsi non introitis, etintroeuntes introire non sinitis. que eidem objicit B. Lanfrancus in lib. de Eucha- Memineris etiam iilius propheticae ad populum dePopulus cnim ad iracundiam rist. sacramento, post initium. testationis, ubi ait 22 Scriptum postca condidit. Sed tandem divina provocans est, ct filii mcndaces quidicunt videntibus : ) Nolite aspiccrc no~ favente cleraentia ad bonam frugem rediisse comNolitc vidcre ; ct aspicicntibus monstrabimus ad epist. 51. bis ea qux rccta sunl; sicut acl me dixit in audien23 LibeUum clegantem composuit. Id produnt tia tua Arnulfus vester, ut perraitterein vos, sicut quanquam totus in eo scriptores omnes, quotquot de B. Lanfranco scriinstituti essetis, sentire psere. De hocce libello ad epist 4. Porro non modo sim,nequis transgrediatur terminos Patrum evanconcilia illa generalia, veiut supra ostensum est, gelistae apostoli, Ambrosii, Augustini, Hieronymi. verum etiam ccetus doctissimorum virorum priva- Quod ita se habere, si mihi fiat copia tecum agere, tim fuisse convocatos, quo Berengarii haeresis requantumde tuavigilantia certissimus praesumo luce felleretur adducereturque ille ipse ad catholicam clarius pervidebis. Scripsi tibi haec utcunque, inteveritatem ejusdem Berengarii ad Ascelinum, atque rim opportunitatem a Domino colloquendi tibi exAscelini ad Berengarium binae ex antiquis memspectans. Vale. >
;
:

:

(

:

(

)

;

;

07

AJ)

VITAM

B.

LANFRANCl CANTUARIENSIS ARCHIEPISCOP]
Ahoccorpus,
adjecit

68

Epistola Ascelini ad Berengarium.
«

claritudinem, etait

quodpro

Domino

Bebi noario frater Ascelinus.

vobis tradetur. Similiter et de calice, qui pro vobis effundi tur.

Litteras tuas nuper laetus suscepi, sperans lestinum nobistuae correctionis significari gaudium quibus perlectis laetitia mea versa est in moerorem, cum pnstinum adhuc affirmare non destiteris errorcm. o Deus! ubi est illa vivacitas, illa subtilitas, illaprudentia, quibus affatim pollere solebas, cum etiam illa quae in colloquio nostro dicta sunt, ut majora taceam, si non dissiraulas, oblitus sis illam sententiam Willolmi dico quam pronuntias dixisse omnem hominem in Pascha debere ad mensam J)i>minicam accedere quam si sic prorerret, sacrilega sed lianc aliter fuisse utique judicari deberet prolatam testes sunt qui interfuerunt.Tuncenim di:

quomodo nos instruit Redemptor noster, quomodo apent ct exprimit (piod corpus, quem sanguinem nobis comraendet. I'ancm et vinum di«

Ecce

oriv

scipuli carnalibus intuebanturoculis, et

audiebanta

Veritate :Hocest corpusmeum quodprovobis tradetur; et : llic sanguis meus quipro multis effundetur. Quid apertius ? quid clarius?quid dulcius?
re,
si

;

quamsanumastruere, quampericulosumnitirefellequod Veritas asseverat! Uoc Evangelistae testan-

;

tur, apostoli concionantur, sancti doctorcs tractant, rccto intellectu percipiantur. Quisquisautem illo-

;

rum bene
eis

dicta prave interpretatus
viderit.

fuerit,

quid de

mereatur ipse

Neque vero

mirari, vcl

ctum

fuit,

quod

et

nunc testificamur,

omnem

Cbri-

stianum debere in Pascha de mensaDominicacommunicare, nisi pro aliquo crimine a se perpetrato
salubri sequestretur convivio lioc autem nullo modo fiat, nisi solo prsecepto confessoris sui ; alioquin claves Ecclesise annullantur. Sed ut ad rae redeam, omni re considerata, non indigne me ad
a
;

tam

R ° virginc Redemptornoster

diffidere debemus Deum facere possc ut hoc quod in altari consecratur virtute Spiritus sancti et ministerio sacerdotis uniatur corpori illi quod cx Maria

praedictum

colloquium

convenisse

credo

.

attuli

enim mecum, quod, quandiu vixcro, adjuvantc divina virtute, certum, indubitabile nullisque euntibus violabile in sacrario cordis retinebo, panem scilicet altari Spiritus sancti virtute per et vinum in sacerdotis ministerium, verum corpus verumque sanguinemChristi eflici. Quod Scriptura attestante satis evidenter probatur, si non sinistra interpretationetemeretur. Joannem vero Scotum, nec incon-

siderate, nec impic, nec indigne sacerdotio meo habeo, quem toto nisu totaque intentione ad hoc solum tendere video,ut mihi persuadcat hoc, videlicet quod in altari consecratur neque vere corpus neque hoc autem astruere vere Christi sanguinem esse nititur ex sanctorum Patrum opusculis quse prave exponit. Quorum illam sancti Gregorii orationem hic adnotari sufficiat « Perficiant in nobis tua, q Dominc, qutcsumus, sacramenta quod continent, ut qusenunc speciegerimus,rerum veritate capiamus. Quam exponendo prscdictus Joannes inter csetera nostrsefideicontraria,« specie, inquit, geruntur ista, permitteres nos, sicut instituti essemus,sentire,bene non veritate. » Quod non catholice dicturn, si benc ct sapienter protulit, tuaeque saluti, si velles, comtuam \igilantiam novi,non ignoras; praesertim cum pendiose consuluit deteruisset enim te, si posset, ne perte solum, vel, si qui sunt, per tuos socios id in saepe dicto colloquio non negaveris, quando eamdem orationem cum expositione sua ex Joan- viam mutarc nitereris, quam doctores nostri tam nis libro recitavi, verum tunc quod et nunc objesancti, tam sapientes, tam catliolici adeo rectam, cisti nobis te libellum illius nondum ad finem usque adco delimatam, adeo protritam nobis ostenderunt, perlegisse. Unde satis mirari nequimus te, tantaa utnullus qui eam tenuerit exorbitet, nullus qui non scilicet prudentiae virum, tantopere laudare quod tcnueritnon exorbitare nequeat. Sed haoc hactenus ignoras neque enim, si noveris, te laudavisse crenunc te familiariter exoratum velim, utab bac perdiderim. Novit namque piudcntia tua sic cavcnda versaintentione desistas,ncvc nobis inauditas vanasesse verba hsereticorum, ceu pocula veneficorum, que crudclitates ingeras, neve tibi tam libere comquaspriusdulciter mulcent, ut postmodum letbaliter mittas, evangelicae illius gallinje alis nutriendum te necent. Caeterum cum Paschasio aliisque Catholicis humiliter submittere non detrectes, ne prceclarum non solum sapio, sed ctiam veneror, et amplector illud ingenium quod tibi Deus concessit infatuctur, erum corpus verumque sanguinem Cliristi a fideli-j-, et ideo foras ejiciatur, et ab omnibus conculcetur bus in altari sumi sub specie panis et vini sed ne- Pudeat te patrocinari librum quem Vercellis in pleque hoc, ut dicis, contra naturoj rationes ago, neque naria synodo damnatum, te quoque propter eum enim aliud naturam dixerimquam Dei voluntatem. haaresis macula notatum audivimus.Rcdi ergo.preQuisenimsanesapienscausam rerum naturamvocet, cor, ad catholicam et apostolicam traditionem, ut aut non potius omnium naturarum, et ex natura sui et in te compleatur illud apostolicum quod mihi generis nascentium voluntatem Dei esse fateatur. direxisti sed et si quid aliler sapitis, et lioc vobis Porro voluntas Dei tam efficax cst et omnipotens ut beus revelabit. » ejus velle solum fieri sit. Ac per hoc voluisse illum Ascelinum Uticensem seu monasterii S. Ebrulfi Omnia enim quascunque voluit Do- in Nortmanniamonachum senioris nepotern,Berenaliquid fecisse minus fecit voluit autem panem et vinum quod in gario coaetaneum, innuere videtur noster Orderic. altare sancti Spiritus consecratione per rninistcrium Vitalis, lib. vi Hist.pag. 623, descripta illius cccnosacerdotis conficitur vcre suam carnem et sanguibii devastatione, haccsubdit: « Ascelinus vero senex nem potentialiter creari, creandovcro quotidie rny- Uticcnsem eremum cum paucis pauperibus incolis stice immolari. Quod et ipse patenter insinuat in incoluit, etAscelinumnepotemsuum,atque Guitberhujus sacramenti exordio discipulis suis, dicens: Ac- tum de Gaceio, et Haimonem de Telleia, aliosque cipite et comeclite. hoc est corpus meum; ac nc levipueros enutrivit; etcommunes litteras, ut in illo Joter acciperent, vcl qualecunque corpus putarent, co quotidianum Deo servitium exsolverent, docuit. » membra enimChristi dicunturquippe fideles,acper Sed vero Berengarii epistola ad Richardum quemdam
: ;
!

:

assumpsit; quippe utrumque substantia corporea, utrumque visibile, si remimscimur, nosipsos ex corporea ct incorporea, ex mortali et immortali substantia esse compactos, si denique lirmiter credimus divinam humanamque naturam convcnisse personam. Edisserat mihi cinis et pulvis secundi vel tertii rationem, ct tunc se sufiicere credat ad primi expeditionem Quis enim cognovit sensum Domini, aut quis consiliarvus cjus fuit? Haec tibi brcvitcr responderim, ostendens me cum Paschasio ncque contra naturae rationes,neque contra evangelicam et apostolicam sapere sentcntiam. Denique per nomen Domini me obsecras, ne faciam me falsum testem quod Joannem nobiscum danmavcris. Quod libcnter observabo verum de hoc testis sum verus quod supradictam illius expositionem in oratione Gregoriana ipsa veritate constrictus nobiscum improbasti. Ad ultimum, timeo ne illud vse evangelicum unde me cavere mones, in caputtuum, quodabsit retorqueatur clavem enim scientisevolvens,ipse nonintroire videris, quoniam universali Ecclesiaa dissentis, ct quibus persuades quod sentis nimirum introeundiaditum claudis.Quod vero domnus Arnulfus cantor subjecit, videlicet ut
:
;

;

;

;

:

:

;

b9

DOM. LUC/E DACHERIl NOT/E ET OBSERVATIONES.

7U

ubi inter alia sic de Ascelino Auxoris, iiliorum, ac parentum meorum disposui construendum. Cui loco, ne divin&e Religionis culeffatur « Propter Ascelinum dico, qui B Augustini tura aliquando propter inopiam desit, hoc modo detorquere non verba ad pravitatem sui erroris ipsi inposterum mea sollicitudo prospixit. Trado timuit, sicut quidam compatriota illius, qui apud igitur praefato coenobio villas juris mei censum, Pictavuminterdiscutientes B. Augustinisententiam,

monachum memoratur,
:

Haec ex ms. Bibliothecae Regise. Quibus verbis obscure Ascelinum, opinor, Pictaviensem non notat. De Guillelmo autem nihil est quod ausim verum, si conjici liceat, dicam illum asserere ipsum Guillelmum esse, qui et abbas Cormeliensis postea fuit, cujus B. Lanfrancus meminit supra et ad quem scribit epistolam 57. 24 C ) Quod antiquitas Cadomum nuncupabat. Cadomum, gallice Caen, urbs est ampla atque litterarum
etc. »

ita

;

academia celebris, in Nortmannia inferiori sita. Emendatius expressiusque dici Campidomum Cenalis

lib. II, De re Gallica, perioche 4 demonstrat. Scriptorum tamen auctoritas necnon vulgi usus in-

valuit ut concisius

dicatur. Porro hujusce urbis nobilissimae elegantiam ex doctissimo Papirio Massone in fluminum Gallise descriptionesubjiciemus. « Argentamurbem, inquit, quinque leucis remotam petens, quse in edito quidem loco sita, declivis tamen est qua parte in

Cadomum

Olenam descenditur, qui continuato cursu Cadomum praeclaram urbem Bajocassinae diceceseos interluit, ponteque jungitur e tribus fornicibus composito. De qua Armoricus, Philippidos libro octavo
:

Villa potens, opulenta, situ spatiosa, decora Fluminibus, pratis et agrorum fertilitate, Merciferusque rates portu capiente marino, Seque tot ecclesiis, domibus et civibus ornans Ut se Parisio vix annuat esse minorem.
« Qui vero situm Cadomi bene excusserit, illam judicabit et pulchram et amcenam ob Olenam flumen, qui bis quolibet die ob fluxum et refluxum Oceani inflatur. ln quam urbem fluvius quoque alius no-

mine Udo

fluit,

placet notas ad epistolam ante annum 1063, pag. 3.
25
(
|

atque in Olenam labitur. » Lege si 2, Chronic. Beccense,
illius

Roz, Alomanniam, Pontem-Div&e, Cathburgum cum colonis et conditionariis, seu liberis hominibus, cum molendinis, aquis, pratis, pascuis, silvis, seu omnibus redditibus, et consuetudinibus ad eas pertinentibus, sicut in meo dominio hactenus habui, et antecessores mei et homines quidem duarum praemissarum villarum, videlicet censu, et Roz, qui Francam terram non tenent, ad servitium ecclesia?, et monachorum ita liberos, et omnino quietos concedo, ut nunquam pro aliqua submonitione expeditionis vel alterius cujuslibet rei ipsum servitium intermittant, nisi ego ipse, per me, vel per brevem meum, abbatem submoneam quatenus eos nominatim mihi mittat et hoc intra fines Nortmanniae tantum, etnominatum tantummodo pro necessitate B belli ab extranea gente imminentis. Partem quoque burgi trado. in qua preefatum monasterium constructum est, a muro indirectum occidentem versus, sicut via protenditur, qua a veteri beati Slephani monasterio, ad urbem Bajocensem itur et ea quoque via qua itur ad Brithu villam sancti Michaelis, cum terris et omnibus consuetudinibus de eodem burgo ad me pertinentibus, excepto quod extranei mercatores de omnibus quse secunda feria ibi ement, et venundabunt, tandiu quandiu telonearius ad stationem suam sedebit, et mercatores in communi mercato erunt, teloneum rainistris, quiMajori burgo praeerunt, apportabunt de singulis plaustris, et asinis, quo [/"., quae] venalia ligna ferent, lignum unum, villarium cum omni territorio suo, et de eodem hominum servitia, ut servientes mei, qui ibi manent, mihi servient[/. serviunt], etpropter servitium meum non remaneat. In magno quoque burgo doq mum Turstini Legrini et domum molendini de Darnesteil cum ipso molendino, et molendinum quod
; ; ,

;

fuit

Ramardi.

Haec omnia quieta ab omni consuetudine, de prasterii S.Stephani nihil plane superest antiquitatis. tis juris mei tria jugera ad ulmum pratum Brendac, Heu!furorpetulantissimorum,sceleratissimorumque praeter ea quae ad supradictas villas pertinebat [/"., Calvinistarum omnia plane aedificia susquedeque pertinebant] alveum Veteris Uldun, a villa Veninevertit, et chartas peneuniversas dilaceravit, igneve tro usque in Olnam fluvium, cum tribus molendiconsumpsit. Verurn religiosissimi ac non mediocriter nis in eodem factis. Terram Willelmi Pavolh, eruditi \iri D. de Renchi cellerarii ejusdem coenobii, quara de me tenet Cadoni et Ciuillae. In territoac S. T. doctoris studio atque industria tandem rio Brithwillae allodium, quem Rogerius calvus ibi reperta sunt tabula fundationis, privilegia summotenet. In territorio Bracii terram Willelmi Derum pontificum Alexandri II, Honorii III et Cle- slanda Allodium quoque quod Lupus tenet in Bementis III, necnon et Rotradi archiepiscopi Rothoneto et Walmereto, cum parte ecclesias ad eum permagensis, et Henrici Bajocensis episcopi; quseintetinente. In territorio Curlei terrara Willelmi camegra, ne disperdantur, describemus. Haec vero sunt rarii. In territorio Balduenti vineam, cum domo apographa. vinitoris, quam Hubertus Dapifer de me habuit. In Barbefloth duas raensuras terrae. In territorio de CHARTA FUNDATIONIS ABBATLE SANCTI STEPHANI Boseval allodium Rodulphi fili Anseredi in villeriis CADOMENSIS, et in mara terram quam ibi tenet WillelmusCrassus. rjTerram quoque quam habuit Hugo de Rozel. In a Guillelmo Conquestore factse. Graymulla silvam de Malo Pertuoso, et de TortaQuisquis Deo, seu pro Deo, aliquid prasstat, valle, et de Folonia, et de Caisneto cura aquis et non ipsum a se alienat, sed potius in futurum cum terris, seu oranibus ad eas pertinentibus, hac conspe vitae eeternae multiplicandum conservat hoc ditione servata ut monachi ipsius coenobii ipsas silagit pia Creatoris largitas, et larga ejus circa creavas nullo tempore destruant, vel destrui jubeant, ta pietas. Qui cum bonorum nostrorum non egeat, propter ipsam terram colendam, sive inhabitandam, suus est enim orbis terrae et plenitudo ejus, honoretentis in raeo dominio cervis, capreolis et apris rari tamen de nostra substantia, immolarique sibi silvestribus. Decimam de Fredetnaco. Servitium de sacrificium laudis pro nostra salute desiderat. Horterra, quam Boselinus de Diva tenet in villeriis, et tatur nos ut ei serviamus, tribuit quod pro collatis Guarinuilla. Concedo quoque fieri ad opus praefati beneficiis suis ei retribuamus quod tamen naiseri- monasterii mercatum in villa, cui Balte nomen est. cors Pater quasi alienum suscipit, quasi nostrum In territorio Cadomi feriam trium dierum, ita ut rependit, in hocsaaculo peccataremittens, in futuro quoties quilibet horum trium dierum in secunda feria centuplum accepturis, seipsum, et regnum cceleste emerit [f., venerit], totum mercatum magni burgi promittens. Qua spe ductus ego Willelmus Ansit Sancti Stephani. In civitate Rothomagi concedo glorum rex, Nortmannorum etCenomannorum prin- fieri cellarium unum super Sequanam quietum ab ceps, ccenobium in honorem Dei, ac beatissimi proomni consuetudine, et habitantes in eo quietos tam tomartyris Stephani intra burgum, quem vulgari, in terra quam in aqua, per totam terram meam. nomine vocant Cadomum, pro salute aninice mese, Concedo quoque domum, cum viridario, quam dedit
;
;

Dux unum monaclwrum. Celebris

mona-

;

;

;i

Al)

VITAM
.
:

B.

LANFRANCl CANTUARIENSIS ARCHIEPISCOPl.
A canonice
.
• i

eidem ccenobio,
r\
1

Nspaci. Et sei
et

:

Tr^i

palmas,
tilius

ia eadera civitate Bernaldus lilins : .. 1:1 i> ... jugera prati, quae idem dedil ad Bat domum quam dedit Willelmus canonicus
.1
.

.

1

possidet, aut in futurum concessione pon11' :.: :.: tincum, largitione regum, vel principum, oblatione Qdelium, seu aliis justis niodis, praestante Domiao,
,
1
1 •

Suevi. In territorio Lireti hospitera

unum cum

poterit adipisci,

Qrma

oleum sanctum, dedicationes ecclesiarum, consccrationes altarium, ordinationes monachorum et clericorum vestrorum, qui ad sacros ordines fuerint promovendi, Laicorum ctiam qui criminalia peccata incurrerint, consilia, et poenitentiarum injunctiones a Bajocensi suscipietis episcopo, siquidem catholicus fuerit, et gratiam atque communionem apostolicae sedis habuerit, et ea gratis, et absque ulla pravitate vobis voluerit exhibere alioquin liceat vobis,quem malusritis catholicum adire antistitem, J qui nostra fultus auctoritate quod postulatur indulRoberti j Sagiensis episcopi. S. Michaelis -f- Abrin- geat; et maximc si ordinationes monachorum, et censisepiscopi.S. Gaufhidi-j-Constantiensisepiscopi. clericorum vestrorum ultra unius mensis spatium, S. Roberti j comitis de Moretomo. S. Rogeri f secundum quod ab eodem antecessore nostro stacomitis de Montc Gomerico. S. Rogeri j de Bellotutum est, episcopus Bajocensis distulerit. Decernimonte. S. Roberti 7 comitis de Mellent. S. Henrici mus ergo ut nulli omnino hominum liceat prafatum de Bellonte. S. Hugonis f de Gorniacor S. Walteri monasterium temere perturbare, aut ejus possesGifardi. S. Ricardi f Abrincensis vice comitis. S. siones auferre, vel abbatias [/"., abbatiam] retinere, f Hugonis f comitis. S. Willelmi f comitis Ebroicen- minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare, sed sis. S. Willelmi f de Bretolio. S. Roberti f Anceniliibata omnia, ct integra conserventur eorum, pro sis comitis. S. Roberti f de Bellesme. S. Hugonis f quorum gubernatione, ac sustentatione concessa de Montefortim. S. Hugonis f de Grentemesnil. S. sunt usibus omnimodis profutura, salva sedis apoXigelli f de Constantino. S Willelmi f Dunelensis stolicse auctoritate. Si qua igitur in futurum eccleepiscopi. S. Ricardi f de Corceio. S. Willelmi f siastica, seecularisve persona, hanc nostrae constiCrispini. S. Ingilranni f filii Huberti. S. Vilani f tutionis paginam sciens contra cam temere venire comitis. S. Willelmi f de Warenna S. Henrici de tentaverit secundo tertiove commonita nisi prajFerrarii [f. Ferrarius]. sumptionem suam digna satisfactione correxerit, potestatis, Iionorisquesuidignitate careat, reamque Privilegium Honorii III, sive Alexandri II. etc. rjse divino judicio existat de perpetrata iniquitate (Vid. Patrol. tom. CXLVI, in Honorio III.) cognoscat; et a sacratissimo corpore ac sanguine Dei ctDomini Redemptoris nostri Jesu Christialiena Ejusdem Ilonorii litterx, quibus immumtates confirfiat, atquc in extremo examine districte subjaceat mat ccenobii S Stephani Cadomensis. ultioni. Cunctis autem eidem loco sua jura servantiHonorius episcopus servus servorum Dei. bus sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatcnus et » Religiosam vitam cligentibus apostolicum conhic fructum bonse actionis pereipiant, et apud divenit adcsse prEesidium, ne forte cujuslibet temeritastrictum Judicem pnemia aaternaD pacis inveniant. tis incursus, aut eos aproposito revocet, aut robur, Amen. quod absit sacrac Religionis infringat ea propter, « Ego Honorius catholicaa episcopus. dilectissimi in Domino iilii, vestris justis postulatioV Ego Guido Praenestin. episcopus. nibus clementer annuimus et monasterium Sancti V Ego Octavianus Sanctorum Sergii et Bacchi Stephani Cadomensis, in quo divino mancipati estis diaconus cardinalis. obsequio, ad exemplar felicis memoriae Alexandri V Ego Stephanus basilicae Duodecim apostolorum papae tertii prsedeeessoris nostri, cujus privilegii presbyter. tenorem in ejus perspeximus contineri regesto, in presbyter. f Ego Gregorius jus et tutelam beati Petri et nostram suscipimus, « Datum Latcrani per manum Willelmi sancta?

terrasua, at quatuor arpentos et dunidium de vinea ct unara acram terrae intra idem territoriura. ln Audura fluvio concedo fieri molendina duo, ita ut tantum spatium de aqua remanoat liberum, quatenus. quoquomoilo aqua se habeat, convenienter possint per dlud spatium ascendere, et descendere tam naves quam pisces. Concedo etiam totum allodium, quod tenent Osmundus Aculeus Bicardas et Rogerius. In territorio Calvimontis cuper Divam. et etiam lotum illud quod tenent quicunque allodiarii infra leugam pontis Divas. In terra Auglorum in comitatu de Devenesira manerium, quod vocatur Xortham.In comitatu de Dorseta duo maneria, unuin quod vocatur Francona, et aliud quod vocatur Biencona. In comitatu de Sommerseta, in territorioCruerse.decem hiddas terrae et ecclesiam cum omni decima ejus dem territorii.In comitatu de Vultesira ecclesiain de Cosham cum omni terra, et decima ad eam perti nente. Concedo quoque tn comitatu de Xortllot manerium, quod voeatur Vuelles, quod dedit pnedicto ccenobio Willelmus de Scociis, cum ecclesia de Morthona et terra cum decima eidem ecclesiae pertinente in Essessa. Item concedo in comitatu de Essessa manerioluin, quod vocatur Panfella, et Illundoma [/., in Lundonia] quamdam terram, quse fuit leureth, sitam prope ecclesiam SanctiPetri quietam de Gclth, et Descot. et de omni alia consuetudine, quae [/'., quam] dodit Wallerannus filius Ranmulfi, cum decima totius terrae suse, quam habet in Anglia, tam pro anima sua quana jiro mea. Signum f Willelini regis Signum f Malthidis regime. S. Joannis f archiepiscopi. S. Roberti f comitis filii regis. S. Willemi f comitis filii regis. Signum Lanfranci f archiepiscopi S. Odonis f Bajoccnsis episcopi. S Hugonis -J- Lexoviensis epi-

bus illibata permaneant.

vobis, vestrisque successoriAd baec praedicti antee.es-

soris nostri vestigiis inhaerentes statuimus nullum ecclesiastica seu saeculari praedictum dignitate in

rebus,

quam
tem
;

vel dispensatione monasteiii praelibati, alihabere, praeter Romanum pontuicem, potestased omne jus ipsius monasterii ad sollicitudi-

successorumque nostrorum decernimus studium pertinere. Si autem alicujus episcopi molestia praegravati fueritis, sanctamque apostolicam sedem appellaveritis, donec causa vestra ad Romanum deferatur pontincem, et ab eo, vel de mandato ipsius terminetur, nulli ulterius episcoporum liceat contra vos litem movere. Prohibemus etiam ne Banis uoatrae

J

jocensis episcopus pro qualibet abbatis, vel monachorum culpa, eos praesumat excommunicare, vel in monasterio divinum oflicium prohibere. Obeunte vero te nunc ejusdem loci abbate, vel tuorum quoibet successorum, nullus ibi astutia qualibet subrcptionis scu malitia praeponatur, nisi quem fratros communi assensu, vel fratrum pars sanioris consilii secundum Dei timorem et beati Benedicti regulam providerint eligendum. Praeterea liberas et absolutas personas e saeculo fugientes liceat vobis ad conversionem vestram suscipere, et eas absqueullius contradictione in vestro collegio retinere. Chrisma vero,

CS

;

1

-j-

.

!

;

et praesentis

tuentes ut

scripti privilegio communivimus, staquascunque possessiones, quaecunque

Romanai

bona ldem monasteriurn impreesentiarum juste ac

Ecclesiai vicecancellarii Idus Junii, indictione ix, Incarnationis Dom., an. 1221, pontificatus vero domini Honorii papse in anno quinto.»

m

;

73

DOM. LUCM DACHERII NOT/E ET OBSERVATIONES.
PRIVILEGIUM CLEMENTIS VAPM
VI.

74

A existeret,

Quo

S. Stephani

Cadomcnsis abbatibus insiynia pontificalia pcrmiUit.

«

rei

memoriam,

Clcmens, servus servorum Dei, ad perpetuam Sanctae Romanae Ecclesiao matris Ec-

ad omnes praccdentes clausulas referaidcm abbas hurniliter supplicavit ut dubium hujusmodi declarare, ac etiamsi, et in quantum opus fuerit, quoad alba pontificalia per Robertum abbatem, et successores suos pradictos in eisdem
»

tur, nobis

conciliis, et

synodis deferenda, concessionem hujus-

clesiarum omnium et magistrse, licet immeriti, regimini praesidentes, earum statum libenter lionoris impendiis promovemus, et quae dubietatis anfractu materiamlitigiorum eispro tempore possentinferre, declarando, quantum nobis possibile redditur, submovemus. Dudumsiquidem dilcctorum filiorum Roberti abbatis et conventus monasterii Sancti Stcpbanide Cadomo ordinis sancti Benedicti Bajocensis dicecesis insinuationc percepto quod praefatum monasterium inter alia partium illarum monasteria crat nobile et insigne, et in eo magna pars capitis gloriosissimi protomartyris prafati sancti Stepbani,

modi ampliare, providere de benignitate apostolica dignaremur. Nos itaque ad omhem dubietatis scrupulum auferendum, tenore praesentium declaramus
et esse ut abbas et succesmitris aureis sive deauratis lammas et gemmas habentibus, ac aurifrisiatis et planis, annulisque et sandaliis, ac aliis pontificalibus insigniis, horis ad hajc aptis, ubicunque, etiam in praesentia dicecesani, vel cujuslibet alterius antistitis, praeterquam in provincialibus conciliis et synodis episcopalibus ct in eisdem conciliis et synodis, planis mitris uti possint, et quod dicta clausula' « dummodo aliquis antistites, vel legatus sedis apo-

nostne intentionis fuisse
sores ipsius prsedicti,

;

stolicte

pnesens

non

existeret,

»

ad immediate

saepius

undique cum "magna devotione confluebat
;

multitudo fidelium copiosa eratque etiam in dicto monasterio corpus recolendae memoriae Guillelmi regis Angliae principalis ejusdem monasterii fundatoris venerabiliter
dicti

„„„„„„ ^.„«^„.„^ .^.^.«.^va. ui iiimiuimuua tasueill Roberto abbati, et successoribus suis praedictis quod in eisdem provincialibus conciliis et synodis etiam bujusmodi albis pontificalibus perpetuo uti
.

tumulatum, qui dudum existens

dux Nortmannise cepit regnum Angliaa vi armorum, quoque abbas et conventus in eodern mona-

tredecim parochialibus ecclesiis et locis capellis eis adjacentibus legitime haberent et possiderent, ac habuissent et possedissent
sterio, ac

earum, ac
hactenus,

quacunque constitutione contraria non obstante concedimus tenore praesentium auctoritate apostolica de gratia ampliori. Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostrae declarationis et concessionis infringere, vel ei ausu temerario — - — «— w^ n/iiiui ai ly o contraire. Si quis autem hoc attentare prasumpsepossint,
# 1

rit,

pracdecessores continuo, libcre, pacifice et quiete, et a tanto tempore cujus initii memoria non exstabat, jurisdictionem spiritualem et ecclesiasticam, ac correctionem in clericos et personas ecclesiasticas delinquentes ibi

tam

ipsi

quam eorum

indignationem omnipotentis Dei

et

beatorum

Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit incursu-

rum.
« Datum apud Villam Novam Avenionensem, die decimo Kalendas Julii, pontificatus nostri anno

quinto.
* n * bonfirmatio immumtatum monastcrii S. Stephani Cadomensis, ab archiepiscopo Bothomagensi concessa an. 1170.

a qua quidem .urisdictione et eorum officiali, n non ad episcopalem, sed Rothomagensem eorum u metropolitam, seu ad apostolicam sedem eonsuetum erat et fuerat regulariter adicto tempore hactenus appellari, necnon dictarum ecclesiarum collatio, earumque curae commissio, visitatio, et procuratio ad abbatem et conventum pertinebant eosdem nos volentes tam personam Roberti abbatis, (ipsiusmultiplicium virtutum meritisetsincerae dilectionis, quam ad nos et Romanam gercbat prout gerit Ecclesiam, aflectu ferventi exigentibus) quam monasterium praedictos, consideratione praemissorum, specialibus privilegiis et honoris impendis decorare, eorumdcm Roberti abbatis et conventus in hac parte supplicationibus inclinati, eidem Ro~ berto abbati ct successoribus suis abbatibus ejusdem monasterii, qui essent pro tempore, ut idem Robertus et illi mitris aurcis sive deauratis, lammas et gemmas habentibus, etaurificiatis, et planis,
;
:

dem

« Rotrodus Dei gratia Rothomagensis archiepiscopus, praasentibus et futuris, salutem. « Plurimum confertecclesiiset monasteriis,perso-

ecclesiasticis quam secularibus ea a catholicis viris conferuntur ad memoriaj conscrvationem litteris adnotari, ne delente ea quaj facta sunt oblivione, quod stabile fuit et ratum in quaestionem revocetur. Inde siquidem est quod piis petitionibus filiorum nostrorum Guillelmi abbatis et conventus Sancti Stephani de Cadomo, benignum prsebentes assensum in scriptum redigimus, et munimine sigilli nostri corroboramus ea quie novimus in episcopatu Bajocensi pertinerc ad possessionem, et jus, et eleemosynam Beati Stephani de Cadomo,

nis

quoque tam
illis

quae

ecclesiarum pradictis in missa, vesperis, et matutinis, et mensa benedictionem solemncm facere et impendere etiam perpetuo libere valerent, dummodo aliquis antistes, vel legatussedis apostolicae praesens non existeret, quacunque constitutione in contrarium edita non obstante, auctoritate apostolica de speciali gratia duximus indulgendum. Etad indicium hujusmodi a sede praedicta obtenti privilegii, volumus quod dicti abbas et conventus nobis, nostrisquc successoribus, singuhs bienmis persolverent unam unciam auri. « Cum autem, sicut ejusdem Roberti abbatis nobis exhibita petitio continebat, ab aliquibus rcvocetur dubiuman hujusmodiclausula, « dummodoaliquis ~ .,» U u.i.,i. UU uau 4 iuo .. „„,•,„ r, ° anu&tes, vti legatus scdis apostohcaj prcescns non

annuloque et sandaiiis, et aliis pontificalibus ..loi- oxivi^, pascuis, molendinis, domibus, »~ — silvis, jjaoi.uio, iiiun..iiuinih, uoiinuus, tcrris, " j-v.i U ..„umuo insiicitis, et eagnns missarum et horarum aliarum solcmniis, D rum habitatoribus. Quae etiam ab illustrissimo Guiltemponbus congruis ubicumque, prajterquam in lelmo rege Anglorum, principe Nortmannorum et conciins provinciahbus et synodis episcopalibus; - Cenomanorum, eidem coenobio confirmata sunt et et svnodis hujusmodi ab aliis nobilibus viris, et prsecipue a venerabilibus plauis mitris uti perpctuo necnon in monasterio, Odone, et Henrico episcopis Bajocensibus. Haec igi-

m
.

.

'

tam

in ecclesiis

quam

in

decimis, pratis,

aquis,

;

;

ecclesiis, ac locis

tur sunt qure a praefato coenobio possessa cognoscimus et in perpetuum possidenda libere, et quietc et absolute a synodico debito, et circata, cteterisque consuetudinibus ad jus episcopale pertinentibus, eidem ccrnobio concedimus et confirmamus, videlicet ecclesia Sancti Nicolai in burgo ccenobii, et ecclesia Villarii, et duae partes omnium decimarum quac sunt de feodo ejusdem coenobii, per totum ter-

ritorium Cadomi et
villa Orgoillosa,

m

.

——

de Bretedecimis et omnibus pertinentibus suis,et ecclesia de Alneto et tota decima parocbiae, cum pertinentibus suis, et duce ecclesiae de Alemannia, et earumdem paro^ncv.uiii uuuiw decimaa cuiii pcrtmeiuns chiarum omnes ul-ujuku cum pertinentiis suis, et ccclesia cle Icio, cuni capella de Bracio et tota do«

Villarii, et ecclesia

cum

capellade Putot,

cum

Patrol. CLf

3

.

7o
citir.i

AD VITAM
Tiarorhi:i'
,,.

r..

I.ANMIAXn

(

ANTI MMFASIS

Al!Cl!IKI'ISC<

H'l

70

riuu pertinentiis suis: ecclesia eliani et ahtiqua capella (Je Bjifgo l)i\;e, et ,l,. r.tinirj Saiut.c Mai'uc de Biiissbn jdxtri Mativm i»6clesia Villain. 1'iatcic ictiam eidem ccehobio eonfifrriarhus acpiscopalia in cccicsia de Ccnsio, sciticet syho-

Anmi

eriniinalibus, sive de ;»!i<|uibus forislacturis convicti vel confessi fuerint, si pecunia inde exigenda fuerit, abbati vel nJbfldchls praeidifcti coenobii

dum,
iri

et circatain, c&terascjue corisuetudihes, quas pnufatis ecblesiis iderh coirlobiuhi habet. »

Confinnal tiajopensis dpiscopris priviivtjiti, pdssesstih nrs. ctc. ccvnobii S. Stcphani Cddorhensii.
Hr.Mticrs, Dei gratia Bajocensis episeopus, omnibiis Christidhse rcligionis cultoriljus ad quos pracsciiseharta pcrvencril, perpetuam in Doniino salu«

tem
1

Ne

in oblivionern veniant

quae ger/iintuf,

usus

habet et communis consideratio utilitatis exposcij ut scriptiirac serie debeant adnotnri. Inde siquiderri est quod in serijplum duximtis fedigerida rriunimirie in dicesi^ilti nostricorroboranda ca qiue novimus possessionem, cesi riostra pertincre ad posscssioncin, et jus ct Cadorr Stephani .leemosvnam cunobii Beati Stopluuii de Cadomo, nosynairi canobii
suin ecclosiis quam in dccimis, pratis, aquis, silpascuis, molendinis, domihus, tenis, ct earum quse habitatoribus qucc etiam ab illustrissimo Willelmo re^e An"iorum, piincipe Nortmannorum et Cenomanoruih, corifirmata sunt, ct ab aliis nohilibus viris, ct prtccipuc a venerahili Odone prajdecessore nostro Bajocensi antistitc. Hoec igitur sunt qu;e a pnefato ccenobio possessa cognoscimus, et in pertiu tam
i

persolvatur. De non criminalibus vero poenitentiam injungere, in arbitrio monachorum eonsistat. Cum aiiteiii ipiispiain dc ciiniinali aliquo ctilpabilis reputabitur, non ipse ah afcbidiacono Bajdcensi iri placituin trahclui' vcl citahitur, scd ipsc archidiaeoiius ahhati vcl pfiofi cjnsdein ceenobii denuntiabit, et Jlle cui ita ciiiniMi imponetUr, ex parte abbatis admonitus, ad dierri eonvenientei' statutum coram abhatc, vel aliqiia e\ pacte ahhatis, et corani archidiacono apparehit iu ipsa parocbia in qua nianebit, et ipsis prsBseritibus vcritas rei disquiratur; et si indc judiciuiu portaridum prodierit;, vel cognitio peccati patucrit. Bajocehsis Kcelesia, ut decet, requiratur, vel causa cxaininatioiiis, \cl gratia consequendic
recoriciliatiphis.

Easdeinefiamlibertates de jureepi-

g

scopali eonfirinaiiius pnedieto ciciiobio in universis hominibus deRos, etiri universis hominibus dc Censio et in universis hotmnibiis de Alcmannia ej in mernbris ejusdem, scilicet Stavellis, similiter et in universis hoininibns de lcio, etde Bracio, etde Fulberfolia, de Burgesbu, etdeHogo, etdetoto Caburgo, et de burgo Divre, usque ad pontellum qui dividit Bajocensein episcopatum a Luxoviensi,ctinomnibus illis qui sunt de parochia de Tortavalle, et dc Folonia, et in illis quos habet pnedictum camobium in Hovetot, et in ornnibus habitantibusin silvis mona-

vis

;

pctuum p^ossidenda concedimus ct confiiniamus, Nicolai in burgo ca-nobii, et videlicet ccclesia S Villarii, et duae partes omniurn decimarum ecclesia qurc sunt de feodo ejusdem canobii per totuni territorium Cadomi et Villarii, et ecclesia de Tortuvalle, et tota decima parochiie, curn pertinentiis suis, ctecclesiade Folonia, et tota decima parochide cum pertinentiis suis, et ecclesia de Alneto et tota decima

chorum, sive in pertincntiis earum, et in tota teneura de Tortavalle, et etiam in hominibus quos habet ideni ccenobium in Ruscavilla, et in Curleio, ct
in Siccavilla, et in Granvilla, et in Bavento, ct in tota tcrra Rogerii Calvi de Brctevilla super Leisam, et in tota terra Louet de Billeio, ct in Vatimereto

parte ecclesire qme ad ipsum pertinebat, ct iri de Buisson. Easdem etiarn libcrtates dc jure pontificali coenobio praefato confirmamus in unitcrra quam tenuerunt Raparochisecum pertinentiis suis, et ecclesia de Bre- versis hominibus de tota Brecum capella de Putot cum decimisC nulfus vicecomes et Robertus Bertrannus tevilla Or"-oiUosa tevilla Orgolliosa cuin pertinentiis suis. Praedictas Alleetomnibus pertinentiis suis et dute ccclesitc de etiam libcrtates de jure pontificali prwdicto canobio rnania, ct earumdem parochiarum omnes decinuc confirmarnus in subscriptis possessionibUs, villis, suis,et ecclesia de Icio cum capella cum pertincntiis sihis, pascuis, tcrris, et deBrachio, et tota decirna parochiaj curn pertinen- pfatis, aquis, molcndinis, Cadburgo, et antiqua quibUslibet hominibus, si forisfactura contigerit tiis suis, ecclesia etiam de videlicct iri tota terra quam Milo dedit filiffi suae Sanctte Mariie du cariella de bufgo Dhaj, et ecclesia Beatrici in conjugium in Venuntio, ct in duodecim juxta Matrem Yillam Has cquidem ecclcBuissori jugeiibus teffae quam cmit abbas Lanfrancus, in ca.'tcrisque consias a synodico debito et circata, eodem A'enuntio, et in pratis quse vcndidit Willelcpiscopale pertinentibus liberas suetndiiiibiis ad jus mus de Corcella praifato abbati, dc feodo nostro, et etabsolutas in perpetuum permanere canobio pra> in terra de toto Bos prootcr ecclcsiam, et in terra etiam fato coriccdirnus ct confirmamus. Prseterea de toto Ccnsio cum ccclcsia, ctin terra quam tenuit jura episcopalia in ccenobio confirinamus eidcrii Grirnaldus in Allemaliia, etiri membris ejiis, scilicet Censio, scilicet svnodum et circatam ecclesia d'e Stavcllis, Icio, Fulberfoha, Burgcsbu, et in doriiq cacterasquc consuetudines, quas in prafatis ecclesiis Rogerii, ct in dimidia acra tcrraj dc Ilogo, et etiani dignitatemcum idem ccenobiUm habet.Hanc terra qtiam tenuit Willchnus de Landa iri Bracio, inaxlictiscamobiumprajfatummobisconfirmantibus,

cum

villa

m

m

et in terra de toto Caburgo, etde burgoDivae usquc chrisma sahctum et olcum quod a ndbis ad pontellum suprascriptum, et in silvis de Malo acceperit prccdictarurn Ecclcsiarum presbyteris in R D Pertuso. Tortavalle, Folonia, Caineto cutri terns et distribuat. Clerici autem saricto Sabbato Paschai aquis quae eisdem silvis pertinet, et in duobus mo pVaoscriptarurn Ecclesiarum sic libere et quiete velendinis in majori burgo Cadomi, et in vinea cum niant ad synodum, ric sub aliqua occasionc ab eis domo vinitoris in Bavento et in tota terra quam pccunia requiratur. Item proadicto ccenobio conlirdedit prcedicto canobio Filincs Herfredi inBaverito, in sancta Pentecoste deCensio, mamusprocessiones et in terra uniuscarucre, quam vendidit Rodolphus et processiones dc Allemania, et processiones de
'.btinet ut

earufndeiri villarmn membris etadjacenConfirmamus etiam pi-edicto camobio duas tiis. jiartes decimarum feodii sui in Ruscavilla, et in Curleio, et Amblia, et in Petrapbnte, et in Bavento, in Billeio, in Vaumereto. in Geanvilla et in tota terra
Icio,

cum

Rogerii Calvi, et Bretevilla supcr Leisam. Xihilomiiiiisetiarircamobio pncfato concedimus etconfiiTnamus has libertates de pontificali jure juxta statuta prfedecesSOTufn nostrorum, in universis hommibus comobii. in burgo monachorum, sive in Villario vel alibi in territorio Cadomi, et in Venuntio, et in Francavilla habitantihus, videlicet cum alicui praidictorum hominum dc pcccatis criminalibus, et \ d

Constantini in eoderri, et in viginti jugcribus terraequaedcdit Ascelinesde Abovunilla, et in quinquc jugeribus terrae, quam dedit Serlo Mariscallus in eodem, in tcrra quam tcnuit Richardus Goiz in Ruscavilla. et in terra quam tenuit Willelmus Camerarius in Curleio, etm duodecim jugeribusternc, quam Serlo monachis vendidit in eodem Curleiq et in tota terra quam tenuerunt Ranulfus viceconies ct Robertus Bcrtramus in BretevillaOrgoillosa cum pertinentiis suis, et iu domo et in terra Anschitili Waragnonis in Honetot, et in molendino uno super Leisam, cum dimidia acra tcrrcc, ct insula modica quie eidcm molendino proxima est, ct ih tota terra
filius

77

DOM. LIKLE DACHERII

NOTM ET OBSERVATIONES.

78

hoc concedimus fieri cum licentia IJ ministri nostri. Curn supra dictis etiam confirmamus saepe dicto ccenobio decem sexta bladi quarequisierit,
:

Rogerii Calvi dc Bretevilla super Leisam, et in di-A 11. Robertus. Obiit 1196 De eo Gnil Neubri"-. midiaacra quam dedit Rogerius filius Bersad, et in De reb. Angl. lib. v, cap V\ terra Louet, quam venclidit Lanfranco in Bileto, et 12. Sampson. Obiit i 1214, vn Idus Martii. Vaumercto, et in terra Hugonis, quae est unius carU. Odo praefmt annis 24 Obiit 1238, iii Kal rucae in Matrevilla, et in duodechnju^eribus terno, Aprrl. quam donavit uxor Roberti Balistarii in Siccavilla, 1US PrafuU annis 16 allls Alanus et in terra quam tenuit Hugo de Rosello in GranObift 124?" villa, etin Groceio. Praeterea ctiam praedicto coeno15 Nicolaus prx-fuit ann. 5. Obiit 1265, Idus auut5 bio confirmamus consuetudinem plaustrorum, quae Junu. de Bisacia ad Cadomum venalia ligna ferunt, post16. Guillelmus III, li88. quam intra leugam praedicti burgiintraverint cen17. Gaufridus Obiit 1294. sum etiam etomnem consuetudinem omnium domo18. Ricardus Obiitl305. rurn ad Bajocensis ecclcsiae jus pertinentium quaein 19. Simon de Trevieres Obiit 13i4 burgo monastcrii sunt. Quicunque etiam de majori 20. Thomas. Obiit 1345. burgo,cujussepulturaadjus episcopi Sanctte Mariae 21 Guillelmus IV. Obiit 1367 vel 1368 liajocensis pertinet, in ccemeterio practeriti cajnobii ertUS IH Charabl T-Obiitl393.0btinuit sepeliri petierit, liberrimam ex praedecessorum nojus^mihi strorum concessione, et nostra, absque omni con23. Joannes Senescalli. Obiit 1401. tradictione potestatem habeat si autem aliquem 24. Nicolaus Millon electus 14(M mortuum quis illuc transferre voluerit, qui vivens V CaVe
'

"

'

-

'

m

;

^
'

;

non

cilio

IWMol

'

° b,it '«M^restcon-

tuor frumenti, et tria hordei, ct tria avence, quoa habet idem ccenobium in decima Sancti Wandregisilii apud Cenet annuatim, ex donatione Odelinae nobilis matronae et famulatricis Willelmi regis An-

26. Hugo de Juvigny, 1439. 27. Guillelmus VI. Toustain.

28
!

TS,

glorum.Confirmamusetiam eidem coenobio decimam
de feodo Rogerii Calvi in Bretevilla super Leisam, cum parte ecclesiae ad ipsum pertinente. Ut autem praedictae libertates ct consuetudines ecclesiis,

Obi^^ ^^.^^
1

v^gr

Obiit 1454 Petrus de Vierville, filius Philippi baronis de 1 ' Car0l ° de Mart

WetobStl C?
PCastrensis.

e P isC0

m

et in

prsedictis illibatae et inconcussae et indiminutao omnino in perpetuum a praedecessoribus nostris, nobisque et no-

hominibus caeterisque omnibus

30. Petrus de Martigny ejus nepos, monachuset eprscopus Bajocensis. Obiit 1531, 13 Septemb 31. Franciscus cardinalis de Turnono, 153<> 32. Jiihanus cardinalis de Medicis,
'

66.

Possessionem adierat 1543 rex, et princeps Normannorum et Cenomannorum 34. Georgius Pericard, Filius dedit ecclesiae Sanctae Mariao Bajocensis, in dedicaJoannisprocuratoris generahs ,n parlamento XortmanniaJ pe res°tione ipsius, ct episcopo Odoni et successoribus ejus gnationem decessoris. Resignavit in g^tiam sesilvam, quam Elam vocant, perpetuo jure possidenquentis e adent.TS', P episcopatum Abrincensem, dam.Nos itaque omnia supra scripta prajicto cce-G $83 nobio in hac chartae nostrae confirmatione commu'°" n "~ 35. Carolus d'0, dominus de la Feriere abhas ci nimus, ct auctoritate sigilli nostri eadem corroboJuhanr Turonensis, filius Joannis baronfs' d O mft rantes confirmamus,pra2decessores nostros videlicet possessronem 1583. Obiit Parisiis 1627 bonaa memoriae Odonem, caaterosque in hoc imitan1118 dC B ° Urb0n tes, qui simili prarogativa praedictum P raesse ^pit 1624. ccenobium Obht munierunt. Hasc autem facta sunt anno ab IncardU natione Domini millesimo centesimo septuagesimo arcInep^ugS secundo, Willehno abbate memorandovirohonestae « Praaterea utomnibus numeris,qua3 vitae, et consummati testimonii ccenobio ad res huins Beati Stece monasterii spectant, absolvam (in quantum supphani de Cadomo prsesidente, his testibus. Thoma pet, facultas, sinitque institutum noSrum)TuSrtt archidiacono Bajocensi, etGaltero archidiacono Bahaud dub.e quid ascetao Cadomenses. jocensi, Stephano archidiacono Bajocensi, crur s o' se magistro •epertoGu,llelmiconquestor,s,praestiterint,referre Hunfrido Bone, magistro Rannulfo, magistro°Acio, Ilh nimirum ut gratos in suum pium ac , obilisst HenncodeSar canonicis,Richardo archidiacono Ca- mum fundatorem proderent ses?, domi, Joannepresbytero.Roberto sacrista Cadomi. no^n e rui monumentum ex atro marmore, summis « Elenchum porro abbatum celeberrimae impens s S. Stecurarunt. Cujus latere uno antiquam de phani Cadomensis a doctissimo Joanne le Prciosl conquestoren mam,ascnptoribus multoties repetitam coramunicatum, si exhibuero, improbabit, ut reor
:

strissuccessoribusservarentur,WillelmusAnglorum

scopus, floret 1569.

1533 Alexander cardinalis Farnesius Tusrnl™ ^;
'

^itU^eS^G^
S^i*!

&&&%.

iS"

^^

^^ ™^

m

ffi

nemo.

Scrics
1.

Abbalum

S. Stcphani Cadomcnsis,

Lanfrancus, Italus, ex Beccensi monacho, postea archiepiscopus Cantuariensis. 2. Guillelmus I Bona anima, Rutbodi episcopi Sagiensis hhus, ex canonico Rothomagensi archidiacono monachusBeccensis, postea archiepiscopus * Kothomagcnsis.
3.

m^s,cinci,nt:,QuirexitrigidosNortmanio DMscreest. In altero autem quod sequitur recens ep,taph,um, cujus auctor e ccx-nobitis ejusdem mo! nasteru
exstitit

S

nonnullus.

«

Hoc scpulcrum

^co^uaBstonsGnUtelpildWviVe^AnSSum
regis,
s hujus ins,gn,s abbatiao piissmii fundatoris, cum anno 15„2, vesano haereticOrum furore direptum luisset p,o tandem ejusdem abbati* religiosorum gratitudmis sensu in tam benefioum iarMtorem in stauratum fuit, anno Domini 1642, domno Joanne de Bailhache Ascetern protopriore. »
,

invictissimi juxta et clementis-

Nortmannorum Cenomanorumque

prfncip

ciijus
-i.

Gislebertus, in exsequiis Guillelmi reois 1087

meminit

S.

Anselmus,

lib.

u

epist.

44

Robertus. Obiit Falosiic A C. M07,in convenprocerum, Henrico I regc pnesente. 5. * Tustinus.
6.

P. D.
S.

7.

Eudo Obiit 1140. Adamusl, vel Alanus.

,1

DD.

»

Petrus I. Obiit 1156. 0. Guillelmus II. Obiit 1179 10. Petrus II. Obiit 1103.
8.

Obiit A. C. 1151.

gj^nmnc/^ito»,^
Junxiss

TnnUatis.) S,c tabula fundationis
-

nominc
;

ct

honorc
his ad-

quam

veint^fn^^i
posita

ll sui forsan orit tfftfeaas, Pnvilegia S. Stephani superius
,

70

AD VITAM
mensis.

I'..

LANFHANCI CANTUARIENSIS ARCMEPISCOPI.
Trinitalis Cado-

80

Tabula fundationis abbatix SS.

AEt

nostri Jesu Cbristi di« Divina gratia ac Domini ego YVillelmus, Anglorum rex, sponente clementia,

intra burgum Cadomi, umus molendim mei decimam, et decimam furnorum ad me pertinendecimam quoque de Diva de piscibus et tium denariis similiter decimam de Divula, ct de Bat:
;

Nortmannorum

et

Cenomanensium princeps,sed

et

Mathildis regina uxor mea Balduim driensium ducis filia, ad gloriam beatitudinis, ad praemium beatae retributionis pio sapientique desiantiquis derio anhelantes, in territorio quod ab ecclesiam in lionorem sanctae Cadomum appellatur, Trininitatispro salutc animarum nostrarum cocedificavimus,ibique sanctas acreligiosas feminas secundum institutionem sancti Benedicti, sub abbatissa Domino servituras, iri perpetuum constituimus.Qui-

gloriosi Flan-

vent de sale et denariis. Eodem modo decimam de Walchei, et de Scocei de denariis, piscibus et unum Gerzoi Itein in insula de molendinis.

molendinum, et terram duorum Francorum hominum, atque medietatem decimae de quinque parodirnichiis et sextam garbam de una parochia et et decimas quas Rainoldus capdia. Sed et terram
;

pellanus noster in eadem insula de me tenebat, lpeffectus sius Rainoldi precatu, postquam monachus concessimus. In villa quac est, Ecclesiae pracdictae villa dicitur Maintrud sexaginta accros terrae. Et

m

bus ut in posterum usus necessariarum rcrum usquequaque sufficiat, regia muniiicentia, opportuna sanctac provisione prospeximus. Tradidimus itaque praenominatae villam quae vocatur Caluz Dei ecclesiae

terram quam Hernostus clericus ibidem tereceptafuit nuit, tcrramque Radulfi Billei, pro qua ecclesia Radulfi camerarn, et Wilfilia Willelmi in lelmi lilii Theodorici ejusque uxoris concessu, de
Belli
_
,

quorum hacreditate erat. cum omnibus pertinentibus sibi, excepta decirna D « Ad haecaddidimus praetitulatae ecclesiac viginti Bajocensis. Dedimus qme est ecclesiaeSanctae Mariae hoc accripcnnos vineae, de quibus tres sunt apud Liriaetiam Oistrehan cum cunctis appenditns suis, comite cum cum sex acris terra. Apud Albam viam septem quod Robertus ibidem tenet de
,

excepto RiMoritonensi Willelmo qui dicitur Charitas, et ejus, sed in Gilleberto Crispmo chardo nepote annuentibus, pro pecunia quam nos eis dedimus. appenPraeterea villam quae dicitur Calfur cum suis concessu ego Mathildis regina quam regis diciis emi a Richardo filio Ranulfi, annuente Aitordo de asNonant, de cujus feodo erat. Praobuimus etiam Radulfus Taxo Villambargae donationi qua

apud Argentias septem, apud de istis tribus agnpenms Godelet Vernum tres: dedit duos et dimidium, cum una domo, pro eo
haereditate erat;

Aillio concessu ejus, et Richardi, comitis Ebroiccnsis, Rogerii quorum et Anschitilii de Altuillio concessu de

quos ego regina emi a Willelmo de
filii

sensum
et

donavit cunctis appendiciis suis.

Cumque centum
et

monacha lendino in eadem Amblida pro sorore sua EgoK.Mathildis regina facta in Ecclesiasupradicta. redemi Villambargcc de calumnia a filia Conanni,et terram etmolendinuminAmblida redemi de calumhaeredinia a Waleranno filio Ragnulfi, de quorum eodemetiam eodem etiam Walleranno exconcessu tatefuerat Ab tate fuerat.Ab -ego MalhildU regina ^inquagnta

decem

acris terrae in villa

Amblida

uno mo-

quod monacha facta est in ecclesia praelibata, et soror ejus alterum dimidium. Donavimus etiam medietatem villae quae nominatur Carpikech, quam ego regina domini mei regis concessu comparavi ab Eudone filio Thurstini Haldup, et a Ragnulfo vicecomite. Adelaidis K. autem filia Thurstmi Hal-

?X
mus

dup ad eamdem Sanctae Trinitatis ecclesiam, in qua monachafactaestnostroconcessu, et Ragnulpho vicecomite, et Eudone ejusdem Adelaidis fratre annuenuous, a_.e_-.m ni.ui_._._-__i annuentibus, alteram medietatem villae Carpikech e.u.dem C cum ™ed..a«e ece es^ e e »i villae quae Puteus nunappositum est donavit. Sed et duas partes cros terrae in territorio Cadomi, et cupatur. Et inter Filcherolas, et Herstervillam supradictam, Radulfo camerano hoc ad ecclesiam novies viginti accros terrae, necnon et illam terram concedente de cujus feodo erat. Super haec donavi-

=

"21^3:

^

quam et Eschonel villam praedictae ecclesiam concessu emi a filns eo-o reo-ina Mathildis regis Wimundi Cufel Willelmo et Roberto a quo eodem
;

Roberto ego regina emi terram illam quam habebat concessu appoin Hetrufivilla, et Domini mei regis Item annuente domino meo rege sita estecclesiae. emi a Richardo filio Herlewini illas terras quas quod Dedit etiam haec eadem Adelaidis Fraxinivillam, tenebat et Taxilli, etinmonteBoani, eotenore regina ct Maisnillem Urcelli, quas ego Mathildis vita sua, ipse Ricardus, de ecclesia eas teneret in excambivi ecclesiae Sanctae Mariae Bajocensi, per etpost obitum ejus in sua possessione propria posOdonem Ecclesiae ejusdem antistitem, concessu Radulfus sideret ecclesia. Item terramquam tenuit domini mei regis, pro ecclesiis cum decimis Sancti ab eodemRadulfo. filius Alaniin Willon comparavi Stephani, et Sancti Martini Cadomi, sicut Anschiin Et a Ricardo filio Rainfrandi rusticum unum ecclesia Sancti tillus filius Urf eas tenuerat, ct pro decimae villa quae dicitur Charon, et duas garbas Stigandus quoque dedit -_-_. ~-o~.....^v. v_. _ castro Cadomi. aRagnulfo ~. •_*_ -_l -.1«.^." w.'wihrooi AA."-, miam habebatineademvilia.&imimere.aivagiiunu vj_ui S i_ u ^--. quam habebat in eadem villa.Simihter et Vi_-_V__-_I-vO_' 1V_ Georgii de * •• e tec desiamWibieei .__1__-_J ^,— — mm»~ decima, quam habebat inDecclesias Falesiaecum decimis SrSrberiis duas garbas uc _.ciiuciiio u _.___ ..;*_ ex>dem rio. mQ iyi et nniim mo endinum decima, r>t unum molendinum in eodem loco Charon, et haec ex concessu regis ecclesiae apposita cum supranominatae ecclesiae, pro filia sua, ibidem moAlethsesunt. Praeter haec a Milone Mariscalco et nacha facta, Willelmo de Brajosa, de cujus jure lina ejus uxore, emi ego Mathildis regina terram ut concederet, ego Mathildis quam habebant in Valcellis, et quod in ecclesia, et erat, annuente cui Sed regina ex concessu regis dedi de pecunia mea. in molendino uno ejusdem villae habebant, excepto eidern ecclesiae terMoion concessit quod Beatrici filiae suae ad conjugium suumlargiti et Alveredus de conjuhabuerat meo rege conccdente ecclesiae ram illam quam soror ejus Ala sunt, quod domino apud Ranvillampro filia sua, quae monacha fasuperscriptum est. Super ea quae dicta sunt, ego gio eadem ecclesia, excepto quod lbidem Wilelmus rex et uxor mea Mathildis regina ecclesiae cta fuerat in sanctus Leodegarius de Pratellis tenet, cujus tcrne praenominatae donavimus Burgum de Hulmo cum servitium ego regina ad opus ecclesiae redemi de reditibus suis, Adelisa amita mea benigniter anHuberto de Ria, cujus feodum erat. Fredegendis nuente, cujus haereditas erat sed et comitissa A. autem Ragnulfi vicecomitis amita dedit eidem ecde Albamarla concedente, eo videlicet pacto ut Ranulfo, de clesiae Osbernivillam, annuente eodem ipsa teneret in vita sua, post obitum vero suurn ad cujus feodo erat; cui Ragnulfo pro concessu suo, victum sanctimonialium sancta possideret ecclesia. dedi ego regina Malhildis de pecunia mea. In territorio autem Cadomi dedimus terras illas «DeditidemRagnulfus ecclesiae supradictae molenquas de me rege Willelmo tenebant Godefridus dinum unum intra burgum Cadomi situm ; et, Juvenis,Rogerius conestabulus,Willelmus Patrich.

Oismelinus Theodorici filius, et Herbertus Folenfant tenebant de ea in Goisbertivilla et in Dumoldivilla, et in Culvertivilla. In Coisnerns dimidiummolendinum, et terram unius carrucaein eodem loco. In Ruscavilla terram unius carrucae. In Ingulfivilla, terram illam quam de ipsa tenuit Anschitillus. In Calvavilla terram unius carrucae.

quam

'•

i

_-_

i-_

»»_-»_-__

<•

1

1

..

.

_r*

«_-_

^,,

-,

m

;

m

;

m

81

NOT^ ET OBSERVATIONES. Goisbertivilla, terram duorum Francorum hominum, A deret ecclesia, Radulfo de Thodenio
DOM. LIKLE DACHERII
;

$2

pro filia sua facta monacha in ecclesia. Balduinus filius comitis Gislerberti et uxor ejus Emina dederunt eidem ecclesiac, pro salute animarum suarum, ecclesias de /a Foret cum decimis, et ducentos accros terree in eodem loco, quibus pro concessione ipsorum ego regina Mathildis dedi de censu meo. Murier de Guitot, pro salute animee suce, dedit pnedictce ecclesiae Osbernivillam supra mare sitam, ita tamen ut in vita sua eam teneret, et post mortem suam mater ecclesia in sua proprietate possiderct, Willelmo de Brethoil concedente cui e£0 regina Mathildis dedi de pecunia mea pro concessione ipsius, quia de ejus feodo erat. Alberada soror Fulconis eidem ecclesiee tribuit terram quam pater suus dederat ei in villa queo dicitur Guillon, annuente eodem Fulgone, quce cum esset illius loci soror sepulta ibidem jacet in atrio. Billetheldis iilia Rogerii, quod pater suus donaverat ei in Vernum pro conjugio, et ipsa dcdit preedictee ecclesiac, nepote & ejus annuente Willelmo de cujus honore erat, cui pro concessu suo ego regina Mathildis dedi de censu meo. Rogerius de Molbray dedit prcedictce ecclesiee terram quam ipse habebat in Granivilla pro filia sua ibidem monacha facta. Rogerius quoque, de monasteriis pro matre sua ibidem Domino
;

annuente, de honore cujus erat cui ego Mathildis regina pro conccssu illo dedi de pecunia mea. Gumnor Willelmi de Brajosa mater, sanctce Trinitatis monacha, dedit eidem ccenobio terram quam habebat in Batvent, annuentibus Hugone pincerna, et Rogerio de Cuilli, de quorum honore erat, cui Rogerio ego regina Mathildis pecuniam dedi pro assensu suo. Dortavit etiam eadem Gumnor terras quas habebat in Roures.
et in Cirreni, et in Graiscentevilla, et in villa quce dicitur Quatuor Putei, Mauricio et Alberada uxore

ejus concessum prcebentibus, de quorum hecreditate fuerat. Rodbertus filius Ansfridi dapiferi terram quam habebat in Condet, et dimidia prata quae ha-

Salam cum cunctis appenditiis suis, dimidiam silvam de Monte Alboldi, atque monasterium de Vals cum decima, et terram unius carrucae in eadem villa, et uno molendino, hoc quod habeat in proprio dominio, et terram quam Ricardus tenet in villa quee dicitur Lu. Fulcho autem de Alno dedit eidem ecclesice villam Fulebech, cum
sacrata, dedit
et

molendinis cunctisque appenditiis, tam in planis in silvis, pro uxore sua Haduissa in eodem annuente filio eorum ccenobio monacha facta Fulcholino. Athselinoc filio Aluredi Gigantis, dedit ecclesise preedictae, terram quam habebat in Gran-p dicampo, et in Goi, concessu Willelmi filii Aluredi, propter quem concessum neptis sua filia Willelmi de Millei ibidem facta est monacha. Willelmus Bacco duas partes decimae cle Bleer, et unum rusticum in eadem villa dedit pro sorore sua in eodem loco monacha facta. Goisfridus Lnnez duas partes decimac de decem et octo villanis, et sex accros teme, in Colevilla dedit pro filia sua in ecclesia

quam

,

bebat in Wiholmi, dedit pro Avicia uxore sua in eadem ccclesia monacha facta, filiis suis concedentibus.Radulfus de Aneriis triginta sex accros terrae quam tenebat in eadem villa Aneriis, dedit eidem ecclesice, pro anima sua, quos a Willelmo de Simillei emerat, annuente huic dbnationi Willelmo de Colombariis, de cujus feodo erat. Ursellus dedit pro anima sua terram quam habebat in villa Sancti Aniani. Rodbertus Camerarius dedit terram quam Hadebrandus tenebat in Lovenio pro anima sua, et pro amore sororis suce, quce erat monacha in ecclesia. Willelmus Camerarius dedit unum molendinum juxta Chetaoil, et terram quam ibidem de regina Mathildc tenebat. « Adhcec episcopus Bajocensis Odo, interveniente gratia et dilectione nostra, prcedictam Sanctae Trinitatis ecclesiam cum atrio, abbatissam, cum sanctimonialibus, omnem clerum in eodem loco servientem, universam familiam ejusdem ecclesiae cibo sustentatam,ab omni exactione pecuniae episcopalium redituum, liberam esse concedit. Sed et ecclesiam Beati iEgidii, cum atrio ipsius, quomodo supradictam liberam et quietam, et clericos ibidem servientes, eo modo quo supra, liberos esse permittit. Prceterea in ea parte burgi (extra murum yidelicet C;idomi siti versus ecclesiam Sanctae Trinitatis, quam ego Willelmus rex praedictce ecclesiae dedi)
illius partis

burgi parrochiam ad ecclesiam Sancti

facta
«

monacha. Bremarus quadraginta accros
Charon,
et

terrae in Anglica-

de dimidia decima de Charon duas garbas, et in Willon decimam quam emit ipse a Murier sorore Richardi principis, dedit pro filia sua in eodem ccenobio monacha facta. Petrus quod habebat in monasteriis dedit pro filia sua, quce ibi facta est monacha. Odo clericus quadraginta accros terrse in Cambis dedit pro anima sua, Willelmi Osberni filii concessu, de cujus feodo erat, ecclesiam Burnolfivillae cum decima, excepto ~ quod Rogerius filius Hunfredi ibidem tenet, dederunt homines de eadem villa pro salute animarum suarum, episcopo Bajocensi Odone prcebente consensum. Alberada uxor Radulfi Taxonis concessit servitium de terra quam Fulcherius Malaherba de ipsa tenebat in Bleduilla. Gisla filia Thurstini terram quam habebat in Gray et in Dumvilla, dedit eidem ecclesire pro anima sua, concessu Thurstini nepotis sui, cujus feodum erat. Ego autem Willelmus rex
villa, et viginti in

Jigidii venire, oblationem, decimam de pecoribus, cum sepultura, clericos ibi servientes quiete permittit habere. Sed et gablum et consuetudinem culcitrarum, quod in eadem parte burgi habebat, ecclesice Sanctce Trinitatis ascribit. Super ea quicunque in his duabus ecclesiis et in atriis earum forisfacturam fecerit, emendationem pecuniae, quae ab episcopali consuetudine pro forisfactura exigi
solet, ejusdem loci abbatissae episcopo eodem annuente donabit. Quicunque autem hominum Cadomensium in vita sua sepulturam sibi in atrio Sanctae Trinitatis elegerit, licenter habere sine requisitione

idem episcopus a suo sacerdote concedit. Et quia Bajocensis episcopus quietem libertatis,
sepulturac

quce dicta est, prcedictis concessit ecclesiis, dignae

recompensationis

donum praebuimus

antistiti

eidem

et ecclesice Bajocensi. Si quis vero horum omnium quce prcedictae Sanctae Trinitatis ecclesiae data

concessi

servitium

illud

quod Goisfredus

filius

Salomonis et Heltho dapifer rcddebant mihi de Gray supradictce ecclesice. Radulphus iilius [«/., pro salute animcc succ] dedit terram quam habebat in Adevilla. Alberada Hugonis et Rogerii mater, dedit, annuentibus ipsis, hoc quod habebat in ecclesia, et in decima de Hainolvilla, et unum accrum terrce in eadem villa pro anima sua. Hugo pincerna supradictee ecclesice dedit terram de Fago, ita ut ipse teneret in vita sua, et post obitum ejus dicta possi-

ostensa sunt, temeraria prcesumptione aliquando violator effectus in sua impudenti quod absit ( obstinatione perstiterit, noverit ille se anathema factum a Domino, sancta ac beata fidelium omnium communione privatum, divino judicio perpetualiter esse plectendum. Ut igitur universa hcec secundum quod a nobis instituta esse noscuntur, inconcussa in perpetuum firmitate perdurent, adversum Dei Ecclesice inimicos ego Willelmus rex privilegium regice majestatis opponens, episcoporum ac magnatum meorum, quorum nominasubscripta habentur, irrefragabili attestatione probavi, meaeque imaginis munimento praesenti legitima sanctione firmavi, anno ab Incarnatione Domini millesimo octogesimo secundo, indictione quinta, apostolicse sedis cathedram possidente papa Gregorio septimo, regni mei
!

)

83

AD YITAM
in

B.

IANFRANC1 CANTUARIENSIS ARCfflEPISCOPI.
jure
PhiiioDO ilippoM 31 domiriante
;

sexdedmo anno,
HoilKUIIs
in

Francia

regnante

partibus
Willelrai

irripenall

Heinrico

Ludovica do Mailly. Primum ahbatissa Lyliensis prope Mrlc.liiiiuni delttde otiant nujus
;

Signum f

Anglorum regk. Signumf
32.
33.

llaibildffiReginae/Sigriumfijanfranciarchiepiscbpi: num f Wiilelmi Rothomagensis archiepiscopi. Signura ;• Odonis Bajocensis episcopi. Signum Michaelis Abricensis episcopi. Signuni '• Gisleberti Luxovifensis episcopi. Sigrium -;' Gisleberti Efcroicernis episcopi- Si-nnin -; cbmitis Eldthberti regis filii. Sigrium fcomitis Guillelmi lilii regis. Signum ' Henrid regitl Willelmi filii. Signum f coinitis Roberti f Mdritonensis. Signum + Balduini filii oomitis Gileberti. Signiira Alani comltis. Signum cemitfe f Rogerij de Monte Goriidrico.Signum WiHelmi de
-'-;• •;•

coenobii prffitectbfara uossit priori |?er dfspensatioriera reterita. obiit 1554; humflitate et olisorvantia insiunis.
:

Anna de Alnnfmnronov.
27

Obiit 158.8.

MagdalenS de Montinorenry. Obiit 1598.

Laurentia (\>~ Budos. » SChbKtS lcnvil. Et quidcm morem ) Ilcnnn ( istum in ordine Uenedictino usitatissimum fnisso, SChblas niiniiiim instituere, pueros cum pietate tum litteris imbuere^ hehiinem arbitror nogaturum
34.

qui

vel

per

lnenses aliquot historjas

revolvorit.
in

Quid voro curae puerisfuerir adhiberidiim
steriis docet

mona-

Gisleberii Crispmi. Signum f 'i Bertranni Rotberti Bertranni. Signum f Heinrid de Feriresi Signum ;• Rogerii de Betiorhonte*. Signum Bugonis oomitis ue «umms (1 uesira. wgnum f Ricanli lilii fHeriuini: deCestra. Signum Kicardi I.ln jlerluim.
•;•

Warenna. Signum

bignum v Rogeni pmeernae de

f

Ibriaco.
.

f Srgnum de Gorriaib. Signum f Radulfi de Todenio. Signum f Willelmi de Rretoil. Signum Girardi de Gornaio. Signum f Willelmi Camorarii', iilii Radulfi. Signum f Eudonis vicecomitis. Signum f Eudonis \icecomitis. Signum f Ricardi
ritas.
-;-

comit.s Rotberti de Bellomonte Signumf Wilielmi comrtis bbroicensis. Signum f Hugonis pmcernae! Signum f Fulgonis de Alnou. Signum f Rannulli, virooomitis. Slgnum Willelmi qui dicitur Cha-

Signum f

-'-

de

regula S. Beriedidti, cap. 30, 37, 45, l>7 ot 70. Etenira probe iritelligebat vir ille sanctissimus « omnium justorum (ut verbis utar Gregorii Magni) spiritu plenus, » quantum utilitatis et commodi feipublica Christiarfe; obveriiret ex puerorum Bin cumebiis retfgiosa institutione. Cujus disciplmse erudiendi tradktsunt ex ribbili senatorum prosupia cemplures, quos mter primas tenent SS. Manrus ot Placidus, auctore D Gfegof. Dialog. lib. n, cap. 3. Unde ot Carolus Mag. imporator in univer.sis imperii sui coenobiis scbolas instaurare, et monachos magisterio furigi jubet. ItaConciliorum Gai. tom. II, fol. 121 praecipit id etiam Capitular. Aquisgran. cap. 72 ibidem fol. \hi. Qua de re Tritbemius Iiirsaugiensi Chronic. in 4, abbate ejusdem monasterii
:

;

Herardo:
«

o

Eratautem

his

Fundationi abbatias Sanctoe Trinitatis Cadomensis catalogum abbatissarum (dum tota ejusdem monasterii, nec non et abbatissarum paraturHistoria) addere visum est; quo spem nostram interim in illo sustentemus.
hnJiculus abbatissarum SS. Trinitatis Cadomensis.
1.
Z.

tempoiibus (anno890) in

monasteriis nostri ordinis consuetudo celeberrima, ut schobe monachorum in singulis pene ccenobiis, quibusnon saeculares homines, sed monachimoribus 6t oruditione pr;ofioiebantur nominatissimi, qui non

solum in divinis Scripturis docti essent,verumetiam in mathematica, astronomia, arithmetica, geometria,

Mathildis

musica, rhetorica, poesi, et in caeteris omni\

I.

Obiit an

Cajcilra, Guillelrai I

U13. Anglorum

3.

mannorum ducis filia. Izabeth, seu Izabella I de Blois. vix unicum annum in pralatura egit. Obiit an. 1 128, circiter.

bus scecularibus litteraturne scientiis eruditissimi. regis et Norfc-Q©i his multi non solum in Romana lingua, docti Obiit 1127. erant, sed etiam in Hebraica, Graeca, et Arabica

peritissimi,
scitur.
ille
»

quod ex eorum opusculis

facile

digno-

1

At ne gratis hasc. asserere videatur abbas Trithemius, ludum videlicet litterarum in ran-

A. Beatrix I
r».

6.

7.

8.
9.

10.

U.
12. 13.

H.
15. 16. 17.
18.
19.

20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28.

29. 30.

runt, Agnoaldo scilicet, et Walberto Hagnarici [al., Agnerici] patrui ejus lAgili) filiis, qui monasterio, quod soror eorum Eara in paterno solo inter AIbain et Mucram (fluvios) in loco qui Eboracus dicitur, tedificavit; construendi et docendi regulares magistri claruerunt quorurn alter Lauduno Clamento Eortis. vato, alter vero Meldensis est episcopus ordinatus Adela II d'Angleterre. Obiit circa an. 1305. Achario qui Viromandorum et Noviomensis ac NoNicolaa I de Goullevaz. Obiit 1336. macensis antistes fuit Ragnachario qui AugustoMathildis IV de Querville. Obiit circa an. 1340. O dunensis Ecclesiae pontifex egregius emicuit AuGeorgia du Molley. Obiit 1376. demaro, qui Bononiae et Haranoensis oppidi pastor Maria I de TOrme. Obiit 1401; laudabilis effloruit. Denique sicut pra^raemoratum Maria II de Waiiniores. Obiit li07. Agilum charius his omnibus commendatum susceMargarita de Warinieres. Obiit 1417. perat, ita in eo praa cunctis doctrinas ac religionis Agnes de Thieville. Obiit 1422. acumen resplenduit nam liberalibus disciplinis Nicolaa II de Rupallev. Obiit 1420. enucleatius imbutus multos facundia sua erudivit Maria III de Suryie Obiit an- 1434. plurimos eatholica" fidei puritate illustravit nonMargarita II de Thieville. Obiit 1441. nullos otiam luculentissimis documentis post posita B'ancha d'AuberviHe. Obiit 1470. altitudinis pompa sub jirofessione sacra» religionis Catharina I le Vicontc. Obiit I4!I2. idoneos reddidit. i Ita ms. codex Beccensis ccenoRenata de Bourbon. Obiit 1534. bii. Florebat S. Agilus circaan. Domini 660. TheoIsabella de Bourbon, creatur abbatissa an.1505, dorus Campidonensis de S. Magno, cap. 11. apud per translationem sororis suaj Renatse ad Canisii Antiq. Lectiones, tom. IV « Construxerunt abbatiam B. Mariae Sanctonensis. Obiit 1531. (S. Gallus et Magnoaldus) monasteria mirie magniCatharina II de Navarre. Obiit 1532. tudinis. et fratres inibi coadunatos doctrina et Margarita III le Vallois, haec anno 1539 ad abexomplo ad ajterme vitae desideria concitaverunt, batiam Almenescensem se recepit, ibique Othmarum puerum curiose nutrientes, atque doctriabiit e vivis an. 1543. aut circiter. nam grammaticae artis seu divinorum librorum eum
:
:

de Huqucville. Obiit circa an. 1141. Dionysiad'Eschauffou. Obiit circa an. 1160. Joanna de Coulonces. Obiit an. 1 l8i. Mathildis II d'Evreux. Obiit circa an. 1198. Izabolla II dlvetot Obiit ciroa an. 1202. Adela 1 de Thibouville. Obiit circa an 121"). Juliana de S. Celerin. Obiit an. t25b\ Beatrix II de Cambernon. Obiit 1289. Amicia de Gournav. Obiit I203. Mathildis III d'Angleterre. Obiit circa an. 1298, loco epitaphii superlapidem sepulcralem haec verba leguntur Mathildis lilia regis, cogno'

nasteriis solemnem exstitisse, testimonia ex antiquis. et mediis scriptoribus libet producere. Ex Vita S. Agili prirai abbatis Resbacensis « Puef
:

Agilusconiraittitur Eustasio.probat.e religionis viro,
sacris litteris erudiendus,

cum

aliis

nobilium viro-

rum

filiis,

qui postea Ecclesiarum praesules exstite-

;

'

:

:

;

:

:

§5

DOM- UJCM DACHERII

NQTM ET 0BSERVATIONES.

8G

erudientes, magistrum scholae constituebant. » In Atoris imbuendus, »etc. Notat in idem caput Joannes a Bosco plus quinque millibus recenseri, et quemYita S. Leufredi abbatis, qui scholam monasterii puer libet scholasticorum didascalo suo binos codices S. Taurini Ebroicensis in suburbio adhuc verum isthaec ms. quolibet anno offerre solere frequenter adiit « Ut autem magistrum reperit, » unde sumpserit cum minime producat, fides sit verba sunt codicis ms.Beccens. « qui sibi operam in pmes auctorem.Et, cap. 2, « S. Abbo imbuendis litterarum cruditione impenderet, cum documento pneficitur scholasticis » cap. 5, in Angliam missus probitate coepit illos (sodales) linguae, morumque in Ramescnsi ccenobio docet. De academia Floriaanteire, » ete. censi memorant etiam veteres ejusdem ccenobii S. Venerabilis Beda monasterium Virense S. Peconsuetudincs, fol. 404 Bibliotheae prsefatae, his tri in Anglia celeberrimum effecit litterarum gym:

;

nasium, de quo pluribus scriptores hist. Anglic, potissimum Malmesbur, pontif. Anglo., lib. m, fol. « Apud Wiremutb, inquit, monaste154, 2, n. 30 rium Bedae, et multorum litterarum virorum nobile gymnasium. » Et lib. i De gest. reg. Angl.,fol. II. Sed et de Bedae praeceptore, S. Benedicto Biscopo doctrina conspicuo, legenda ejus Vita ab ipsomet V. Beda conscripta Malmesbur. lococitato. Congregationis Anglica. Trophceorum tom. I pag. 640 et seq Verum multo ante Bedae tempora litterarum ludi B
:

verbis « Conventus autemlavatum manus vadit, et post in chorum, donec schola veniat, considebit. » « Istos (diaconum Et infra ubi de processionibus
:
:

et

subdiaconum)

subsequatur schola

cum magi-

stris, » etc.

vulgares exstiterant in Anglia. quemadmodum in Bibliotheca Floriacens., fol. 431, Vitae S. Gildae, cap. 3, cernere est. Et quia de Anglia sese ingerit sermo, insignem locum appendicis ad lngulphum praetereundum non esse existimo ubi quatuor monachi Gilbertus, Odo, Terricus et Guillelmus ad locum Cotenbain vocitatum prope Cantabrigiam perrexerunt « Unde diversis in locis, inquit auctor, a se divisi, et formam Aureliensis studii secuti, suinmo mane frater Odogrammaticus et satyricus illo tempore singularis, pueris et junioribus Jegebat gram- pag.oet seq.; Claudium Espencaeum digres. lib. ni, maticam, ju.xta prisciani doctrinam, et Remigii in cap. \2. pag. 344, Jacob. Midendorp. academiarum eumdem. Ad horam vero primam frater Terricus lib ethist. monast. cap. 6; AlemannicasAntiquitat. Ekkardi De casibus monaacutissimus sophista logicain Aristotelis, juxta PorGoldasti tom. I, cap. i phyrii et Averrois isagogas et commenta adolescensterii S. Galli, et cap. 7 Vitse B. Notkeri eodem autioribus tradebat. Ad horam vero m, frater Willelctore; exstat etiam hsec ipsa vita, Canisii Antiq. mus rhetoricam Tullii Quintilianique flores pero- lect. tom. VI. rabat. Magister veroGisIebertus,omnibusDominicis In collatione abbatum Aquis sub Ludovico Pio diebus et sanctorum festis, in diversis ecclesiis Q habita, cap. 45, vetitum observabit forsan non Verbum Dei ad populum pmedicans rudisin Angli nemo « Ut schola in monasterio non habeatur, nisi canalingua.sed expeditus inLatina et(iallicanasua, eorum qui oblati sunt » hoc est Dei servitio mancontra Judaicum errorern maxime disputabat fecipati. Verum huicincommodo facili negotio occurrialibus autem diebus, litteratis et sacerdotibus ad rebant monachi, siquidem intra monasterii ambiejus auditorium specialius confluentibus, ante scxtum scholam instituebant duplicem pro conditione tam lioram textuin saerae pagiiue exponebat, » etc. etvarietate auditorum. Alterain claustralem, in qua Porro Aureliense sive Aurelianense studium supra pueri asceticfe vitao dicati exercebantur ; alteram appejlabat (ni fallor) insignem illam Floriacensis ccecanonicam sive clericalem.in qua pueri saeculares : haec extra monobii scholam, quod nimirum id coenobium situmsit illa in remotiore monasterii parte in territorio Aurelianensi. adjacenti aedifieib, cui tamen et ipsi nastcrium in Ex Vita S. Frodoberti abbatis Clodoveo II, Fran- pneerantccenobitae. Ethaecsane scholaruni partitio corum regi cosetanei « Erat eo tempore praenomi- solemnis erat in Floriencensi co?nobio(uti supra vinatum Luxoviense camobiuin in Gallicis regionibus dimus, ubi sermo fuit de S. Abbone inibi scholae penesingu|are, tam religionis apice quam etiam in clericorum a parentibus traditoi in Cluniacensi perfectione doctrinse. Qua ex causa plurimi, quibus (quod et se vidisse in antiquis ejusdem monasterii in utramvis partem proficiendi fc.rvor inerat ad eumsehedis, mihi testatus est quidam ex nostris vir dodem locum certantibus studiis undique confluebant.» ctus) maxime vero in Fuldensi, teste Ekkehardo Dasc in promptuario Antiquit. Tricassi. doctissimi « Tradant, inquit, post breve tempus locis citatis Camuzatii. Iterum ibidem, Historire S. Bercbarii Marcello scholae claustri cum B. Xothkero Balbuno, exteriores abbaf., lib. n, fol. 94, de illo ipso Luxoviensi litte- D et caeteris monachici habitus pueris rarumgymnasio legere est. Itemque notis ad histor. vero, id est canonicae, Isoni cum' Salomone, et ejus inventionis corjioris S. Maune, fol. 56, profert idem comparibus. » 28 Camuzat. antiquum fragmentum de vcnerabili Adearchiepiscopus RothomaGonsecratus est ralc(o Trecensi episcopo « Quipuerulus(Aderaldus) gcnsis.De Guillelmi electione ita ms. Codex monabonae indolis, cunarura exemptus latibulis, litterasterii S. Audoeni Rothomagens., de Joanne agens rum instruendus traditur studiis nec ssecularibus archiepiscopo « Recessit hinc, imo processit nam denique commendatur scholasticis, sed Deo devote duobus ante obitum ejus annis inthronizatus est servientibus monachis, » ctc. (non aliis haud dubie domiius Guillelmus coenobii Cadomensis abbas,cum quam Benedictinis, solis nimirum tunc temporis apostolica auctoritate, tum rcgio munere, tum deccenobiticam vitam agentibus). nique communi electione. Vir sane et generis noMinime est sane quod sileam de antiquis illis Flo- bilitatc elucens, niorum prrerogativa praepollens. » riaeensjs vulgo S. Benedicti monasterii supra LigeGuillelmum laude proscquitur Orderic. Yital. lib. v, rim ccleberrimis scholis. Aymoinus, cap. i Vit;e S. Hist. ad an 1i>79. « Hic bonus et jucundus ac manAbbonis abbatis et mart., Bibliotbcc. Floriac. pag. suetus exstitit, gregemquesibi divinitus commissuin 30(, sic cffatur « TaUbus ergo Abbo ortus parenti32 annis custodivit. Matriccm basilicam omnimodis bus in Floriacensi monasterio, schobe clericorum ornatibus cultui divino necessariis locupletavit (hoc est exteriori seu canonicae, ut infra observabiclaustrum cpiscopii domosque convenientes a fundanius) Ecclesiai S, Petri obsequentium, traditur litmentis elesranter renovavit. » Et infra « Monachis
; ;
.

;

:

mei ut longius de hac re protraomitto frequentatas olim academias, in Gallia Sandionysianam, Corbeiensem, Cluniacensem, Sangermanam Antissiodori in Germania. Fuldensem, Salizburgensem, Sangallensem, et aliasquamplurimas; in Anglia Oxoniensem, Eboracensem in Italia Cassinensem, Vivariensem in Belgio Uuacensem et Gerardimontensem Caeterum plura qui de gymnasiis monasteriorum legere voluerit (libuit enim duntaxat nonnihil ex mss. et quae haud quaquam suntad manum excerpere) adeat Antiquitates Fuldenses, cap. 9 et seq, Chronic. ord. S. Beet tom. III ad nedicti, tom. II, ad an. 661 et 662 an 791 fuse ; Trophseorum congrcgat. Anglicanae tabulam i, p. 519, 550, et praefationem ad tab. in,

Non

est instituti
;

ham sermonem

;

;

;

;

:

;

:

:

:

:

;

,

(

>

:

:

:

;

:

;

:

»

$7

AD VTTAM

B.

I.ANFRANCI CANTUARIENSIS ARCHIEPISCOPI.

88
onico
pofitus, sfivnsi

ratum
claraidoneaque focutiohe vigebat. Patientiael benignitate cunctos secum coessentes mulcebat, maimque partem oneris sui decanis et presbyteris sine Lnvidia distribuebat, bonosque nihilominus ad participationem bonorisavideasciscebat,y>etc.Plura vidc apud eumdem Orderic, loco citato, et fol. 568,
ad. an. -lOSO; Guillelm. (icmct. Ilist. lib. vn, cap. j 28, et lib. vm, cap. :;. 29 In ipsa setate sententias promere sapuit, quas ( ) gratantcr jurisperiti, ctc. Imo B. Lanfrancum illo revolegcs Romanas reperisse testis est Robertus de Monte in suo Cbronico nondum edito « Lanfrancus PapieUsis, inquit, et Gamerius sodus ejus repertis apud Bononiam legibus Romanis. quas Justinianus
fl
:

icrus,
sive

etiam

Edinerus,

lib. i,

Histor.

Novorum

agit

deStigando :Guillel. Pictavons.de Guilleimo primo pag. -^05. 206 ot 208. Orderic. Vital. ubi supra. Malmesbur. De gest. reg. Anglo., lib. ir. Terreat exemplum istud, ctc. Temperare mihi equidem non possum quin duo quae aliquando legi
::i
(

)

lmperator Komanurum ab Incarnatione Dommi 50 B aooreviatas emendaverat. His,inquain, repertis opedederunt eas legere, et abis exponere. Sed Garnerius in boc perseveravit, Lanfrancus vero disciplmas libcrales et litteras divinas in (ialliis multos edocens, tandcm Beecara venit, et ibi monachus efiectusest. » Hucusquc Robert. ad an. 1032. :iu Roma caput orbis sollicitavit cum cpistolis. (
i

)

Leo IX

notalu dignissiraa exempla, eorum qui saccrdotium siveepiscopatum strenue refugerunt, in mediumbic proferam unura apud D. llieronymum tom. II, epist. 60, Kpipbanii Salaminae Cypri episcopi ad Joannem episc. Jerosolymitanum, dc quodam monacbo sacerdotium modis omnibus declinante sed tandem per vim est adductus ad episcopum et sacerdos etfectus. « Cuin igitur (loquitur Epipbanius) eelebraretur collecta in ecclesia vilhe quae est juxta monasterium nostrum,ignorantem,nullam etpenitus babentem suspicionem, per multos diaconos apprehendi jussimus, et teneri os ejus, ne forte liberari se cupiens, adjuraret nos pcr nomen Christi et primum diaconum ordinavimusproponentes eitimorem Doinini, et compellcntes ut ministraret valde quippe obnitebatur, indignum sc esse contestans.Et
; ;

;

;

videlicet, et

modum
(

Gregorius VII maxime, qucmad-

cum

inter ecrumdem epistolas cernere est. 31 Providit subrogare Joannem. Cui plures desti) navit epistolas B. Lanfranc. Cantuariorurn antistcs

ministraret in sanctis sacrificiis, ingenti difficultate, tento ore cjus, ordinavimus presbyterum,
etc. Alterum refert Palladius Vita xn Lausiaeae. Adduci jusserat Timotbeus episcopus Ammonium

lactus.De Joanne multis infra ad epistolas 14 ct 15. Caeterum de cjusmodi subrogatione paulo amplius Orderic. Yital. lib. iv bist. pag. 500, bis verbis « Vir Deo devotus (Lanfrancus) et humilitati studens tanti primatus sarcinam refutavit et sibi ad hunc apicem toto conatu Joannem Abrincatensium prasulem pncferre sategit. Porro ut canonice fieret ista conjugatioRomam adiit,praedictas ordinationislicen-Q tiam ab Alexandro papa impetravit. » Alexandri epistolam (qua Lanfranci petitioni annuit), Joanni --it), Abnncensium episcopo missam, inveterum scripto
:

magni Pambo discipulum, religione et doctrinainsignem, ut episcopus consecraretur; sed constanter
sibi
:

renuitille,etdum cogeretur,arreptoforficesinistram aurem amputavit quod episcopoubi denuntiatum csset « Mibi, infit, si vel truncatum naribus adduxeritis, qui sit bonis moribus, ego eum ordinabo. Euntes ergo, eum rursus rogabant cum ipse non pareret, aggressi eum vel vi adduccre. ~s autem eis I juravit dicens Si me coegeritis, etia etiam linguam meam exscindam eo itaque post hoec dimisso, taque ha recesserunt. » Infinita propemodum ejuscemodi rum testimoniis pra?fixis libro De officiis ecclesiasti- exempla passim repcrire est apud auctores. Sic cis, ejusdem episcopi, reperies. Habetur iisdem D. Ambrosium, D. Augustinum, sic Paulinum, sic ferme temporibus in Chronico ms. ccenobii Divio- Anselmum per viminflammatse plebis legibus presbynensis, haud dissimilefactum Alinardi ejusdem loci teros sive episcopos factos. O si sic homines quasreabbatis: « Diligebatur a Roberto et Henrico regibus rentur, talesque eligcrentur in clerum, qui vocati (Cbronicon audis) sed et Conradus imperator et potius quam gradum lucri aut honoris gratia amejus filius HenrieusCoesar,nimio illumvenerabantur biontes accederent, praeclare utique cum Christiana affectu. Itaque Lugdunenscm catbcdrain tunc varepublica ageretur : cantem eiobtulitHenricusimperator;sed Halinardus Vcrum inibi quantus postca exstilerit fruC' ') humiliter respuens, Odalricum clericum Lingonenctus, etc. De his luculenter compar B. Lanfranco sem suasit expctendum quem ipse pater ad scdem Edinerus lib. i. hist., fol, 7 « Magno semper operam usque dcduxit. » Sed vcro e vivis sublato Odalrico, dabat, etregem Deo devotum eflicere, etreligionem « imperatorem rogant (infit idem Cbronicon) ut det morum bonorum in cunctis ordinibus homirium per Halinardum cui non acquievit (Halinardus) doncc totum regnurn renovare. Nec privatus est desiderio papa Joanncs praecepit. In honore vitam duxit an- suo multum enim illius instantia atque doctrina gclicam, » etc. rjper totam terram illam religio aucta est. » Non abs 3S ) Congref/ata cst err/o Srjyiodus. Hanc synodum ( re ergo haec de illo praefert Ordericus "Vital. Hist., ponunt ad an. 1070, Florent. Vigorniensis ad id lib. iv, pag. "0. « Annodominicac Incarnationis 1070. anni, Orderic. "Vital loco citato, fol. 516. De illa Lanfrancus Cadomensium primus abbas divinitus ipsa synodo Malmesburiensis bibliotbecarius De Anjjfis institutor datus est. » Pontif. Anglo., lib. x, Roger. Hoveden, fol. 259, 2, ('amobialis ordo qui omnino acl laicalcm pron. 30, edit. Londin. lapsus fucral dissolulioncm, etc. Non tantum inAn8 P ) Deposuerunt Sligandum, cum analhemate glicis, disciplinam monasticam instauravit Magnus
. :

;

:

:

;

!

;

:

;

:

;

1

i

Stigandum multis criminibus obnoxium dcpingentes, rationes afferunt lllius exauctorationis atque intcr alios Florent. \i^orn. coaetancus, ubi supra « In concilio, ait, Migandus Dorobernia; archiepiscopus degradatur tribus de causis, scilicet quia episcopatum \\intoniensem cum archiepiscopatu injuste possidebat, ct quia vivcnte archiepiscopo Roberto, non solum archiepiscopatum sumpsit,sed etiam ejus pallio, dum vi ab Anglia injuste pulsus est, in missarum celebrationealiquandiu usus est etposteaa Benedicto, quem sancta Romana Ecclesia excommunicavit,
;
: :

re/)ro6flto/i.Itaautorescitati,qui

Lanfrancus, sed etiam in Nortmannicis monasteriis, cum adhuc Becci prioris fungcretur officio, maxime in Uticcnsi seu S. Ebrulfi coenobio teste Orderico
;

ejusdcm loci ccenobita, lib. m. Hist.,fol. 461. « Herluimusabbas, inquit, Lanfrancum monachum, cum tribus monachis Uticum direxit ct per eos servitium Dei, quod deciderat, inibi restaurari fecit. » Hrec circa an. Domini 1050. Verum quia de Anglia sermo est, nonnihil ex teste oculato Eadmero ubi supra, excerpamus. « Qua prudentia, ait ille, et quo paternitas officio monachos in eadem Ecclesia (Cantuariensi) consistentes a saeculari vita
Vitali
;

.

89
in

DOM. LVCJE DACHERII NOTyE ET OBSERVATIONES.
:

90

qua illos invenit plus aequo versari, erexerit, A porro seipsum B. Lanfranci discipulum, lib. n De omnique sanctoe conversationis tramite imbuerit, sacramento altaris, ante medium, his verbis « Satis tamen rnihi placeret ut, quando aliqua ncgligentia ac, multiplicato eorum numero, qua eos dum vixit vel certe miraculum novum de tantis mysteriis benignitate confoverit, cui unquam ad plenum deaccidit, id inde iieret quod mihi magister meus, vir clarare possibile erit? » Mathaeus Westmonast.
Flor.,
«

ad an. 1077. Ubi de Paulo abbateS. Albani Per ipsum, totus ordo monasticus in Anglia re:

eximius sine dubitatione credendus D. Lanfrancus, se puero in Italia factum esse narravit, » etc. Inter
inferiores

floruit,coadjuvanteLanfranco.»Guillelm.Malmesb. r
lib.

et

De gest. Pontif., fol. 122, tandem concludit bis verbis
i

n. 3, hisastipulatur, « Sunt hodie (sci:

discipulos minime est annumerandus Ivo Carnotensis episcopus At ne aliquibus dubitationis nonnihil suboriatur, ipsissima Roberti

magnus

:

licet

Angliae, ut decet,

Cantuarienses monachi) ampliori quam uspiam numero, religone Cluniacensibus non impares. « Plura in hunc modum vide apud Mathaei Paridis Hist. ultimse edit. Londoniens. et Paris. in Vitis abbatum S. Albani, in Vita Pauli xiv abbatis. Jure merito sane totis viribus ad stabiliendum disciplina; monasticae vigorem incubuit sanctus Lanfrancus divino Spirituductus siquidem simul atqueerecto tramite deviavere monachi, igno rantia, vitiaomnigena,haeresis scaturire coeperunt, R
;

de Monte verbajam primumevulgaredelectat:«Mortuus est hoc anno, inquit, vir religiosus et magnse
litteraturse.IvoCarnotensis episcopus. Hicdumesset juvenis, audivit magistrum Lanfrancum priorem Becci, de saeculai ibus et divinis litteris tractantem in illa famosa schola quam Becci tenuit ; in qua

multi et nobilitate sseculari, et honestate morum convenerunt viri prsediti, et qui postea ad summum

apicem

runt. Postea vero

ecclesiasticae dignitatis et religionis attigeidem Ivo praefuit, et profuit con

et econtra,

dum monaohis cordi fuit status religiosus;

uti

quam optime et luculenter probat cardinalis Baronius ad an. 703 de sanctissimo abbate Benedicto « Porro ejusagens, cui cognomen Biscopus erat modi fundatore (eflatur ille) propagatus est in Anglia mirificemonachismus,ut plane insulailla, ita divini Spiritus imbribus irrigata, Dei esset paradisus effecta apud quam dum monastica viguit integra, in nulla lsesa disciplina, nulla ad eam hseresis accessum habere potuit illa vero laxata atque soluta, redacta est terra fructifera in salsuginem a malitia habitantium in ea (Psal. cvi). » Ita Baronius utique non monachus. Perpendant hacc status monastici osores illi et semper calumnise virus evomentes in eos qui et vita et moribus Deo placere cum studeant, in disciplina regulari resarcienda omnem navant operam, atque ad Christi Domini imitationem et amorem, sseculo addictos pellicere contendunt verbo etexemplo. Audiant illi vel concilium Lateranense sub Alcxand. III, part. xm, cap. 3 « Religionem si
:

ventui canonicorum regularium S. Quintini Belvacensis. Ad ultimum episcopus factus rexitEcclesiam

Carnotcnsem
23, » etc. an. 1517.

viriliter et religiose,

Huc usquc Robertus

in

fere per annos Chronico ms. ad

;

;

44 Hac ) Fertur annulum de digilo cxtraxisse. ( annulidepositione,nonita obscuresignificare voluit, ut opinor, quanti monachos Beccenses haberet, et nihil sapientise suse illis occultandum, imo tanquam fdiis idoneis doctrinae suse monita, sacramentaque subministranda, et id quidem ex consequentibus

verbis indicare videtur.

Enimvero inter

csetera quae

;

Q

:

forte
37

non habemus
»
)

in

nobis, in aliis
ct

diligere et

dcnotat mysteria annulus episcopalis, signumesse pontificalis honoris, et signaculum secretorium, docet Isidorus, cap. i8, in Exodum « Unde qusedam minusintelligentibus occultantes (aitipse) quasi sub signaculoreconduntdoctorcs, ne indignis quibusque Dei sacramenta credantur. » Rabanus Maurus, lib. i De instit. cleric, cap. A. « Datur et annulus propter signum pontificalis honoris, vel signum secretorum, » etc.
:

fovere tenemur.
(

45
(
)

Cum fratribus

in claustro sedit archiepiscopus.

derisui habebatur. Ita in ejus Vita post, initium, appendicis, pag. 33. 38 Abbas Westmonastcricnsis Gilbertus Crispinus. I Quem nonnulli obsingularem ac multiplicem scientiarum notitiam, nuncupant Universalem. Gilbertum laudavimus initio, pag. 1. 30 Abbas Cormeliensis Willelmus. Tertius fuit ) ( ejusdem coenobii archimandrita, De illo agit Milo supra et nos perpauca attexemus ad epist. 57. 40 Hcnricus Ecelcsix Cantuariensis decanus. ( Hunc ipsum illius Ecclesise priorem invenio apud D.Anselmum, lib. i, epist. 54, cui hsec inscribitur epistola veluti et lib. n, epistola 44. Vir fuit omnibus ecclesiasticis disciplinis instructus. 41 Hernostus Roffcnsis Ecclcsix cpiscopus. Dequo ( )
)

Olim contemptui ab univcrsis,

;

)

;

Receptissimafuitistaconsuetudoapudveteresccenobitas ut litterarum studio et rebus ecclesiasticis operam navarent in claustro. Et id moris quidem plus octo sseculis perseverasse constans est scriptorum sententia; quod et pervetusta prsedicant asceteria. Ab ingressu claustri saeculares olim arceri probat Menardus noster in Concordiam regularum, cap. 55, fol. 808. « Et ne fratres, inquit, interturbarentur, non dabatur copia extraneis ingredi claustrum, nisi certis de causis, ut videre est statuto 23. Petri venerab. stat.utum est ut in claustrum, vel in rcliquas regulares domos nullus clericorum aut laicorum ingrediatur, nisi aut causa operis alicujus, aut videndi domos,ut honesti hospites facere solent. » De claustro, atque illius antiquitate pluribus
l)

eodcm

loco Menardus.

in epist. 57 42 ( ) Vir sanctitatc

admodum rcvcrcndus Gundulfus. Legendse adnotationes ad cpist. 47 3 Hi juvanle Dci gratia in Bcccensi Ecclesia a C' ) magisiro Lanfranco cdoc.li. Nonsolum quos hiccommemorat Milo Crispinus, vcrum et permultos alios
haud vulgaris doctrinae pietatisque viros, auditores magni Lanfranci testantur scriptores non pauci. Insigniorcs autem illius discipuli fuere Alexander II papa, atqueejus nepotes, uti adnotabimusin epistolam 2. Guillelmus II abbas Cadomensis, dcin archiepiscopus Rothoinagcnsis, dequopluribus jam sumus praefati. Guilmundus monachus, postea archiepisco(ac ut placet Orderico nostro, Hist. pag. 524) cardinalis, scientia littcrarum eruditissimus (quod manifestum sit libris contra Berengarium editis) et ecclesiastica> libertatis acerrimus propugnator, cujus gesta multa cum laude est prosecutus idem Orderic. loco citato. Fatctur
lib.
iv.

Xcnodochia vctptochotrophia.Et quia haec, velut ( obitcr recenset Milo, ornatus aliquidet lucis afferre Vitae magni Lanfranci arbitror, si verba Eadmeri Hist, lib. i, fol. 9 hic attexero « Hoc palatium in duo divisit, viros videlicet variis infirmitatum qualitatibus pressos uni parti vero altcri feminas se male habcntes instituens. Ordinavit etiam- cis de ministros suo vestitum, et victum quotidianum quoque atque custodes.qui modis omnibus observarent ne aliquid eis decsset; neque viris ad feminas, vel feminis ad viros accedendi facultas ulla adesset. Ex altera vcro parte viae ecclesiani in honorcm B. Gregorii papae composuit, in qua canonicos posuit
)
:

40

;

;

pus Aversanus,

qui regulariter viverent, et praefatis infirmis qua;

animarumsuarum congruerent cum sepultura ministrarent. Quibus etiam in terris, in decimis, et in aliis reditibus tanta largitus est, ut ad sustentationem eorum sufficientia esse viderentur. Remotius vero quam a boreali. ab occidentali parte
saluti

"

0,
uvitatis,
Li

AD VITAM

g.

LANrPANfT

f

ANTUAPTFNSTS ARfllTFPISCOPI.
?
r,4
l

2

dum,

in devexp montis latereA Goisfrido Constanliensi Ins pice. sr ad opAis loprosorum delegavit, vTrts adftotaflonem in epistolam 33. iii lstts. ('•"') inaliis. a feminarum soeieWalcherio Wihtokiensi Cujus gesta summaWtB sejuiietis. Ilis nihilominii< l»ro qualitato sui tim ad ejiist. 5 et 16 porstringomus. morhi onmia quffius egefenl dg SUM ministrari 60 Ilernianno Sinihurirnsi. Multaad epist. 3 de unstituit, eonstitutis ad hoc peragendum talibus Ibrmanno. \iris. dte auoniffl solortia, benignitatc 5 afc |i:ilicnti;i. Wflfstano Wirecestrensi. Insigni sanctitate, ac ut sihi quidem vidcbatur, nemini foret ambi»-enari singnlar doctrina prneditns fuit ebiscopus ipsc, ad

toDffams,

m quemadmndiim

gneas domos

>

(

J

T

|

.

» ete.

(«) Dffratiocihqttts est.Varns

modis vorbum
scilicet

apud vcteres exaratum

occurrit.

istud dirotro;

5 quemopist.13 legendaad eamdcm adnbtatio M Waltrro II, rrforrinui. Huio jam soni, obsce(
.

)

dissoroconsot Malinosbur.; loci eitati lib. iv. (••/ tmoril Vrllmsi.Gha Florentio Vigorniensi ad an. 10!JO Vellensis episeopus Dudocus obiit, « cui suecessit Gisa rogis capollanus atnbo de Lotharingia oriundi. » Hic est llle qui B. Lanfrancum Spelman ih Arelnr-ologo et Glossarium in calCe utta cum Valtero Herefordensi archiepiscbpum Historia? Mattli. Paris. consocravit; oodcm teste Florentio ad au.' 1070. /<S8 (''«) Qui ct /nann plariti. Quid placitum de.notetfj« IndustriaGisonis (ait Harpsfeld SecWo II, cap! dicemus ad opist. 40. 20) auctus est canonicorum numerus quibus'et El nioflinn firtemguelUis,quo contentio termiclaustrum, et locum ubi simul cubarcnt, ot alium nata est, Ctc. Videsis Eadmerum, lib. i. Hist. Noubi cibum caperent construxit et post viginti p'c% vorum pag. Guillelm. Malmesb. De gest. pontif. deinde annos obiit, » etc. lib. i, pag. 12-2, de prrodicta lite agens, fi0 arduis in Remigio Dofchaccmi. Agemus de hocpnesule ( rebus S. Dunstanum praesto semper adfuisse B. infra ad epistolas 4 et 12: Lanfranco, ipsumque solatum indicat his verbis 6 ( V Nerfaslo Ilrlmancnsi. Inscribuntur ipsimet « Prfovalebat in eo (Lanfranco)animfe vivacitas, sed epistola? 20, 22, 23. De illo strictim ad epist. 20. et beatissimi Dunstani faVor effusus. Nam 62 quoticsSliejando Sclcngensi.Dccpiocyist. 28, ad quem cunque in talibus cunctabundus ne male vergerot ha5c, uti ct 20. suspensam differret sententiam, aderatille soporato C3 Osberno Exonirnsi In epist. 19, nonnihil de dotegens adversariorum argutias, et evadendi dehoc praesule attexemus. monstrans semitas. Quinetiam quondam ce^rum, et 64 Sive Cestrensi, quemad) Pelro Luriferdensi. ( cunctantis vitre pertrcsum in visiono, qua viderotur modum patebit infra in -vita. Illius adnotatione ad cum eo luctam inivisse, eripuit discrimini, restituit epist.
;

nare, disrationare,dcsrnlionare, ct disraliocinarr significat alias rem probare alias, causani agerfe' alias, assertionem contrariam rcfellere alias, oxamen litis subirc; alias, lite potiri et rem litigatam evinceve sea recuperare, ita frequentius et ultima aeceptionehieusurpatur. Vide plura apud Henricum
;
:

nis wilmitatibus irretito, muliercula, oui viin infcrro tontaverat. foreipibus, quasteno.bat, iiiuiiiiui siiflb-

:

;

:

('''•>)

;

;

;

)

:

(

)

t

J

.

bome
B0
(

valetudini. »

Ipsissima 60 verba a B. Lanfranco memoriie corisignata.MalmosGrerjorii Majoris, nec non Minoris. Gregorii bur. loco citato, tol. 11?, attestatur, ubi primi scilicet, vulgo magni nuncupati; et Gregorii deilliusC disserit archiepiscopatum assumptione « Quod hoc nomine seoundi, qui ut a prirrio'seu Ma^im sJeipse melius, inquit, scripto suo insinuabit, quod do cernatur, Minor est vocitatus. ordinatione sua, et de controversia inter se (° 7 VI nnllus de propria consanguinitatc etc. et Eboracensem Thomam commota et sedata, itascri- Responsis ad qusest. G, Augustini Angldrum apospsit :'Anno Dominio& incarnationis, »etc. Atque toli et lib. xn, epist. 32 Polici episcopo Mcssan.-e haechaud dubie ex illa quam scripsit Historia Ec- id prescribitGregOTius Magutts et Milibr in concif. clesiastica,' sttnt excerpta. Scripsasse auterii Rornano I, cap 4 et seq. ojus68 modi Historiam, testis mihi est amanuensis B. VI nullus sacros ordincs, etc. Ita concil. Ansoliiii Eadmerus, ubi supra, pag. 7, Lanfrancum Chalcedonense, can. 2: ot Nicfenum'2, act. 8, can. oximiis laudibus ornans 19, quest. 3, cap. 2 si quis dator, et seq. Verurn dc his, niquit, 69 ac innumoris aliis bonis, quibus in sudando il;ec omnia sacri canonek, etc. Videlicet canon vitam suam cousumiUavit, ticet mihi quidem scribere opus 12 concil. Romani i sub Cregorio II'; concil. Laonon sit, propter quod et opera ejus- ita parent, ut dicense, can. 36 CarthaginensC i, can. 89; Chalcelpsa evidentius scripto demonstrent, et ipsomet donense, can. 2. de 7 rebus Occlesiasticis quse suo tCrnpore gesta sunt ") Rogavit per cpislolam Lanfrancum. Exstat ver^acissimo 'et compendioso calaiho scripserit » inter epistolas B. Lanfranci, estque'12. etc. P^jAdsacranduni qUcmddm clericum Rodulphum 51 Anno ah Incarnalione Uomini 1075. Exstat scilicet, ut adnotatione ad epistolam 12 comriion) strabimus. ldconcilium apud Malmesbur., loco srepius prolato T» 72 pag-. 122. C / Paulus comes Orcadum. Qualis fuerit comes ille, indicabimus illustrando epistolam proximecita52 Tlwma Ebroaccnsi archicpiscopo. De quo fuse ( )
)

Anno ab incarnatipne Domini,

etc.

30 meminerimus. gj ne commendatitiis litteris ad epist. '25.
(65j
(
)

epistolis.

De ejusmodi

m

:

)

,

;

;

I

)

:

\l

(

j

;

I

!

.

(

'

Y

'

notis ad epist. 10.
53
(

tam.
(

:

Willrlmo Londinensi episcopo. Hujus meminere Maimesbur., lil>. n De pontif. Anglo NiColaus
)
:

Harpsfeld., Sieculo II, flap.i l<b* Godwinus De prosulibus Anghao.in Episoopis Lond. ad an. 1050. A quo epitaphium hoc habe quod Cx antiquis monurnentis descripsisse se asserit « Guillelmo, viro sapienti, et vitaisanctitate claro ;qui pvimum divo Eduardo regi et confessori familiaris, nuperin episcopum Londinensem erectus, nec multo post, apud invictissirnum principem GUillelmum Angliee roirem ejus nominis primum ob prudentiam •fldemquu
:

73 ) Ecclesiam Rofenscm ipse instauravit. Testanturha^c auctores quamplurimi, quos inter Eadrrierus Hist. Novorum pag. 8 Malmesbiir. De pohtil'. Anglo., lib. i, fol. 122 et 132 Robert. de Moriteiii ChroUico ms. adan. 1089. 74 ) DeccenscmniondcliUm nomine Ilernostum. De C quo Obiter ad epi^tolarfl 49. 7r> Jjrcrdrnli snecessit Guiululphus. Quis et quantus exstitentGundulphus eptscopus exprimit auct.or ]iiiscus Vitae ms. cjusdem in hiinc moduin. « Lari;

;

(

)

frtthco, inquit, Ecclesise dignitatis

summum

aplcerii

smgularem

in

Anglia tenente

e't

s'apienter administrante,

Rou-

Londinensis bene merentf posuit. Sedit episroptts annos20, decessitunno a' Christo nato 1070. »' "
!

in consilium adhibitus, amplissima huic urbi celeberrima privilegia impetravit. S; P. Q.

cestrensis Ecclcsia suoest pastbicdcstituta, defuricto Eniosto episcopo, qui monachus Seuvardo ot ipsi mottacho, in episcopatttin quidem sriecesserat, sed in eo, anrid tanturn "dimidio vixerat. Volens
'

'

II

II I

Ki

'

i

11:1

i

C

93

DOM. UJCJE DACHERII NOTyE ET OBSERVATIONES.
Iste

9j
aedificia, prreter pis-

autem pontifex ut ex more antiquorum monachusA succederet monacho, cogitare ca-pit quam potissimum monachorum eligere posset, quihoc onus silti injuncium portare valeret. Cogitanti tamen, Gundulfi citms occurrit sanctitas, quae jam certis experimentis satis ei fuerat approbata. Hunc igitur, habito cum sapientibus consilio, ad pontificatum elegit et ut ejus electioni rex assensum prajbcret, ipsum t^ransmarinas ad partes ad regem direxit. Gaudio autem rex repletus non modico, quia occasionem Dei hominem exaltandi invenerat, de cujus sanctitate jam ad eum satis clara fama pcrvenerat,
;

hanc ecclesiam cneteraque

torium et pinsinochium (pistrinum),

resedificavilf

ex

lapidibus et tegulis veteris civitatis Verdlamii, et materie lignea quam invenit apraedecessoribus suis* coliectam et reservatam Ditaverat enim ipsum archiepiscopus Lanfrancus, et ipsum electum thesauro multiplici reddiderat abundantem. Iste quoque Paulus abbas, vir religiosus et eleganter litteratus, et in observantia ordinis rcgularis, rigidus et pru.

dens totius monasticae religionis normam (quam jam olim tam prrelatorum quam subditorurn remis;

sioris vitse illeeebrosa

voluptas eliminaverat) caute

pontiiicis petitionibus justis libens assensum praobuit, et honore pontificali virum Dei dignissimum indicavit. Accepta igitur Lanfrancus auctoritate re-

ne repentina mutatio tumultum generaret, reformavit. Etfacta est ecclesia sancti Albani
et paulatim,

quasi schola religionis et disciplinaris observantiae

primores Rostensium mandat, regis et suam voluntatem omnibuspandit, omnibus assensum pnebentibus et gaudentibus, fidelem domus Dei dispensatorem constituit. Non fuit obnitcndi potestas, cum eum urgeret regis magniB et praesulis tanti auctoritas. Vox se indignum cla- P mantis opprimitur,cum quo se clamat indigniorem, eo dignior acclamatur. Ordinatur itaque vir vere dignissimus episcopatu Gundulfus, in Ecclesia Dorobernensi xn Kal. Aprilis anno ab Incarnatione Domini 1077, undecimo vero adventus Nortmannorum in Angliam, sub comite Guiilelmo, rege postniodum Angliae nobilissimo. Consecratus autein ex more propriam tendit invisere sedem, tripudiantibus turbis Roffensem ingreditur urbem, pontificali sedi intronizatus inducitur. Prasul omni veneratione ex eo habetur. Redduntur et ei denique possessiones quaedam Roffensis Ecclesiae, quas pnesulanfibus antecessoribus suis Lanfrancus i n sua tenuenit ditione. Ea vero conditione redduntur, ut in Ecclesia Roffensi sicut jam praesul uterque deliberaverat, monachi ponantur. Andierant enim ibi quondam monachos fuisso, unde, ad antiqua studia
redeuntes, monachorum inibi ordinem statuere sanxerunt. Tempore vero brevi elapso, ecclesia nova, veteri destructa, incipitur, officinarum ambitus convenienter disponitur, opus omne intra paucos dies, Lanfranco pecunias subministrante multas,
Igitur, perfectis omnibus, quidam ex quinque tantum ciericis, qui ibi inventi sunt ad religionis habitum confluentes, associatis multis aliis, ad sexagenarium et amplius numerum in brevi sub doctrina Patris Gundulfi succrevere monachi. His Gundulfus vivendi speculum, his totius religionis factus est documentum. » Hactenusauctorilleanonymus. Haec prolixius idco descripsimus, quod semel tan^um in notis ad Eadmei i Historiam novorum edidit Seldenus. Deinde cum ipsamet Historia iisdem notis adornata vix occurfat. faciantque praatexta non parum ad Magni Lanfranci vitae illustrationem, haud lectorem pigere, si huic loco illa inseI

gia, prujsules convocat,

per totum regnum Angliac. Attulerat namque secum consuetudines Lanfranci, et statuta monastica (a domino papamerito approbatalconscripta unde odor bonae famae hujus Ecclesiae Romanam curiam et remota regna illustrando pervolavit, et multorum tam praelatorum quam magnatunl corda felici ter ei inclinavit. » Ita Matthaeus in Vita Pauli abbatis, ad calcem historiao, editionis ultimae Londo:

niensis et Parisiensis an.

1644, inter Vitas viginti

trium abbatum S. Albani, Vita 14. 77 Quando fjlor/osus, etc. Lanfrancus erat prinI

)

periicitur.

Unde et Eadmerus. lib. i Hist pag. 12, referens qua ratione et quibus mediis in regnum, defuncto patre, evectus fuerit Guillelmus Rufus, sic effatur: « Sine cujus (Lanfranci) assensu in regnum ascisci nullatenus poterat. » Et post pauca « Ccepit tam per se quam per omnes quos poterat, fide sacramentoque Lanfranco promitterejustitiam, aequitatem, et misericordiam se per totum regnum, si rex foret, in omni negotioservaturum, » etc. Etinfra, pag. 14. « Erat Lanfrancus virdivinae simul et humana; leg^is peritissimus atque ad nutum illius, totius regm spectabat intuitus. » Ea de re Guillelc mus Conquestor morti proximus, confecto testa mento, « metuens (narrat fragmentum S. Stephani Cadomensis) ne in regno tam diffuso, repentina oriretur turbatio, epistolam de constituendo rege fecit Lanfranco archiepiscopo, suoque sigillo signatam tradidit Guillelmo Rufo lilio suo, » etc 78 Ler.tioni erat assiduus. Perpauca 8. Lanfran) ( cus reliquit sui ingenii monumenta. Apud auctores
ceps.
,
: ;
:

isthaec

duntaxat quivimus invenire. in Psalmos, hactenus tenebris obvolutum.

Commentariuin

Commentarium inEpistolas primum evulgamus.

D. Pauli,

quemnunc

ruero, ju^icavi. 76 l,n qua posuit aJ^batem Paulum. Non est cur rjillas edimus in lucem. ex diversis scriptoribus qualis in vita fuerit Paulus Epistolas decretales, morer inquirere, quandoquidem gesta ipsius late complures. depinxit JVIatthaeus Paris., S. Albani monachus
) :

Libellum <\e sacramento corporis et sanguinis Christi contra Berengarium, multoties jampridem prelo suppositum. Statuta, sive decreta pro ordine S. Benedicti, semel tantummodo typis mandata. Pauculas incollationesaliquotCassiani notas ; et

quarum publicijurisfacimus

de morte abbatis Fretherici certificatus cawiobium Sancti Albani vacans, in manu sua tenuit et exstirpatis silvis, et depau«

Rex Willelmus, inquit
;

ipse,

peratis liominibus, o[ipressit. Et nisi correptionibus Lanfranci refrenaj'etur, irrestaurabiliter totum cce-

Historiam ecclesiasticam,adhuc cum tineis uspiam rixantem. Vitam Guillelmi Conquestoris, testibus Sixto Senensi et Gesnero, quae illa utique a mujtis deside-

ratur.

nobium
ipse

d,estruxisset.

Efficaciter

igitur procuravit

Lanfiancus ut

Paulus

ejus

consanguineus,

secuin in Angliam (luxerat, in abbatem praaAbbas iste natione Neuster, consanguinitate archiepiscopo Lanfrancopropinquus, monachus fuit Cac|omensis Ecclesiae.llic ecclesiam Beati Albani suscepit regendam; proci^rante dicto episcopo Lanfranco, qui eumdem Paulum filiali dilexit amore
ficeretur.
:

quem

Quod ad scripta Magni Lanfranci spectat, inspiciendi Sixtus Senensisin Bibliotheca Gesnerus in epitome Bibliothecae; Balan centur. 13, script. 12, apud Seldenum notis ad Eadmeri Historiain Ed:

:

vardum Mattlueum, Trophaeoruin tabula3. ad ann.
1090,
("^l

p.

209.

Stcundum orthodoxam fidcmstuduit corrigcrc. H$ec ad verbumRobertus de Monte refert in Uhroann. 1089. Et Florilegus ad id anni « Libros quos rudis simplicitas Anglicana corruperat, ab antiquo sane diligenter correxit (Lanfrancus quorum corroboratione se gaudet Ecclesia communiri.»
:'

promotusin abbatcm, anno
Ju l»i Hic priinus abbas quam Anglia a Nortmannis

nico

ms

gratitc 1077, iv Kalend. hujus ecclesiae fuit. postfuit

1

:

penitus subjugata.

%

DE

B.

LANFRANCI SANCTITATE.

96

Unicnm, quod apud S. Martini Sagiensis e nostra congregatione monasterium diligenter asservatur, hujusceassertionissuperest argumentum nimirum decem (in editis septemdecimj priores Cassiani collationes propria manu magni illius pontificis ad unguem.emendatse; cum hac notula marginali in fine decimae collationis: Bucusque ego Lanfrancus
;

A supra, cujus verba paulo
:

currexi.
80 Mcrito illum Latinitas cum honore cl amore ( ) veneratur magistrum. Malmesbur. lib. ni regum Anglorum in Guillelmo I, ibl. 62. « In Cantia Lanfrancus (de quo supra dixii qui talis Angliae domo emicuit
:

licet prolixiora quod elucidationiVitse S.viriaddant multum, hoc loco produ« Quidam cere delcctat ipsius ccenobii (Cantuariensis) frater singulis annis triginta solidos denariorum ad opus matris suee ab ipso Patre solcbat accipere. Huic quadam vice solidi quinque de illis, ex prascepto ejus dati sunt; quos ipse, in panno ligatos, matri loquens, in manum, sicut putabat, clanculo dedit At ipsa alias mcnte intenta, quid filius facerct non advertit et ita numinisdecidenti: ;

Gum

Qualis discutiens fugientia lueifer astra, rosco clarum provcnit ore diem. »

mater et filius, » etft. Deinde subdit « Inter haec, pius Pater, pro more, claustrum introicns sedit, ac fratrem a materno colloquio redeuntem,mcestum intuens, remotisaliis
bus, divisi

ab invicem sunt
:

causam

racestitise

ejus secrete

perquirit, audit,

et

Item lib. x pontif. Angl., fol. 122: « Vir (Lanfrancus)cujus industriam praedicabit Cantia, cujus doctrina in discipulis ejus stupebit Latinitas,

quantum omnes anni durabunt. » Malmesburiensi inferiores B permultos auctores amando, ut pote idem resonantes.
81

(

)

Nullum tam largum de

Italia

Longobardum.

Avaritiam farniliare Longobardis vitium ex sua persona propulsans (Lanfrancus) et decutiens, » ait idem Malmesburiensis posteriori loco citato. (*-} Pauperibus qitoque ita crat dapsitis, etc. Sanctissimipraesuliseleemosynas longe multis encomiis
«

benignissimo vultu, sicut jugiter erat circa afflictos, ita respondit Etunde, fili mi charissime,contristaris?Denariosillos Deus alii praedestinavit et contulit, qui eis plus matre tua fortassis indiguit. Ac ne quod actum est animum tuum vel ad modicum gravet, solidos septem pro illis quinque ad utilitatem matris tuae tibi hodie dari praecipiam. » 85 Cujus colloquium ct consilium multum ama~ ( bat. Quanti penderet magistrum suumLanfrancum D. Anselmus, epistolis illi inscriptis demonstrat
:

)

satis, praecipue lib
lib. i,

Anselmus lib. i, epist. 12, potissimum 13. Consulit Gerardo cuidam debitis onerato utin Angliam ad optimum Lanfrancum (quo
attollunt scriptores, D.

i, epist. 63. Necnon et A'itae suae non semel, post initium maxime, ubi inter vis devotionis « Tanta alia tradit haec Edinerus pectus Anselmi tunc possidebat, tantumque veri
:

rniseram suam sublevet) sese transferat « Quia, inquit, misericordissimus est idem reverendissimus
:

archiepiscopus, etpraecipueerga salutem animarum; et est valde deditus eleemosynis, » etc. Anselmi

dictamine adlegendum, verum etiam musico modulamine ad canendum a jucundae memoriae Osberno Cantuariensis Ecclesiae monacho, ad praeceptum ipse sua prudentia, pro illius nobiliter editam, amore illius martyris, celsius insignivit, insignitam auctorizavit, auctorizatam in Ecclesia Dei legi, canaccipientigratissima, sicutsol mane novo exoriens, tarique. instituit. » Agunt de S. Elfego Malmesbuqui discussis nubilis tranquillat ventos et serenat riensis de gest. pontif. Anglo., lib. n, fol. 139, et Baronius in Anaera. Expcndebanturergo pauperibuspanes, calcei, cap. lib. ii De regibus Angl 1 et prorsus quae ad victum pertinent et vestitum, nal., to. II. ad ann. 1066 et seq. 88 denarii non dabantur, maturiori tractatu, consilio Decidit in wgritudinem. Cujus generis morbo profundiori, quod hujustemporis vulgussuffarcinato fueritafflictatuspriusquam efflaretanimam, expresetiara marsupio, sicco concoquat ore famem. Clesius significat saepe fatus Guillelmus Malmesbur. ricis egentibus et monasteriis immensum quantumrj lib. i,Depontif. Angliae., fol. 1?2, loquens de calanummorum cumulat, plerumque verecundiores ad mitatibus et vexationibus, quibus, regnum obtinente His rogandum invitans. Nec pudebat archiepiscopura Guillelmo secundo, populus opprimebatur alte succinctum pauperibus cibos apponere, et tepertaesus (Lanfrancus) non moras longas in luce nuiores fortunaescholares ad disputationumpugnam traxit sed post annosl9episcopatus febrim nactus, committere post verba utrique abibant dum et cum medici consulti necessariam potionem responvictor scientiae prsemium, et victus acciperet veredissent, prius se. confessione et viatico munivit. Hincpoculo sumpto,sedincontrarium versoefflavit, cundiae solatium. » 83 qualem semper optaverat exitum sortitus. Hoc enim ) Super caput ejus Erangclicum dictum, etc. Id ( domesticis confitebatur, se Dominum deprecari ut prognosticon percurrens monachus Malmesbur. loco quod vel dysenteria vel febri urgente moreretur superius passim repetito, scribit ita « Quo ille achse valetudines nec memcriam turbent,necloquelam cepto (prognostico) ab acclamantibus, hilari vultu ad Dominum direxit Certemus ergo mutua vicis- implicent. » Et vero lethali morbo laboranti beato illi viro scribit sui et conventus Beccensis nomine situdine, tu dando, ego dispertiendo. Respondit « De S. Anselmus in hunc modam lib. n, epist. 53 coelestis pietas prsedicabilis viri voto afiluebantque regritudine paternae vestrae sanctitatis graviter dosibi tanta quoe quantumlibet ambitum possent exlentes, pro salute vestra Deum orare non cessamus plere et vincere. » M ) Consanguineis monachorum indigcntibus, etc. quoniam aegritudinem vestram, tribulationem no( Haud vulgareB. Lanfranci erga suos Cantuarienses stram, et salutem vestram, incolumitatem nostram monachos amoris specimen refert Eadmerus, ubi esse putamus nec solum nobis, sed et matri Eccle:
;

vero amanuensis, lib. i Hist., p.8: «Qjaisunquam pauper clamavit ad eum, et despectus est ? Quis peregrinorum de quoque ordine hominum petiit opem ejus, et eam assecutusnonest? Quse congre-C gatio monachorum, seu clericorum ad ipsum aliquando misit, subsidium petens, et copiam largitatis ejus ultra quam sperabatur expe.ria nonest? Testis horum quse diciums Italia, Gallia, Britannia est, quffi usque hodie mortem Lanfranci miserando suspirio plangit. » Quem in erogandis eleemosynis observaverit modum, graphice depingit more suo, ubi supra Guillelmus Malmesbur. hoc modo « Erat non inconsideratus dator, nec deperibat ejusliberalitas, quam discretio et animi condiebat alacritas luxque vultus ejus non cadebat in terram, sed erat

Lanfranco inesse credebat ut, cumRothomaper magnam quae super Beccum est, silvam pergerent, si Lanfrancus ei diceret In hac silva mane, et ne, dum vixeris, hinc exeas cave, procul dubio, ut fatebatur, imperata servaret. » 86 Cumquc simul loqucrcntur. Colloquium hoc ( ) Eadmerus, lib. i Vitae B. Anselmi, sub finem verboconsilii

gum petentes,

:

sius inseruit.
87 (Juemdam Elfcgum hujus sedis archipriesu( ) lcm, etc. Cujus Vitam Osbertus sive Osbernus S. Lanfranci jussu memoriae commendavit (prostat apud Surium, to. II, die 19 Aprilis), ut auctor est

idemEdinerusloco
ac passionis ejus
preecepit.

citato

:

«

Historiam
diligenti

vitee, inquit,

(B. Elfegi)

Quamquidem

studio fieri historiam, non solum plano

,

1

;

I

)

:

«.

:

;

:

;

:

:

;

:

;

97
siae,

QUURUMDAM AUCTORUM TESTIMOXIA.

98

quantum nomen vestrumextendi postest,vitam Aipsum ad summam senectutem pervenisse mihi fa cile suadeam, iis potissimum rationibus inductus, vestram necessariam esse intelligimus, etc. 89 Kalendas Junii. Vel Nono Kalendas ejusdem nimirum cum Recci monachum induisset, provecta erat aetate, hoc est quadraginta quinqueplus minus mensis, ut est auctor Florentius Vigorn. scriptor annorum, quemadmodum ipse liquido innuere videcoaevus ad an. 1089. x Dorobernensis archiepiscopus Lanfrancus Nono Kal. Junii, feria quinta obiit eo- tur precibus illis quasnocte (a latronibusarbori ejus dem anno et tertio IdusAugusti, Sabbato circum manibus alligatis) ad Deum effudit in hsec verba horam diei tertiam, tcrruo motus permaximus exsti- « Doinine Deus,tantum tempus in discendoexpendi, et corpus et animam in studiis litterarum attrivi, » tit per Angliam. » Et de terruc motu quidem Florenetc. Eteniin Papiae jampridem, ante(|uam peratio astipulatur Henricus Huntindonensis Histor.lib. vn « Lanfrancus archiepiscopus, ait, doctor lucu- grasset ex parte Galliam, velut scientiis omnibus, legum prcesertim peritia, polleret, a doctissimis unlentus clericorum, et pater dulcissimus monachorum,a rebus transitoriisanno sequente (1089)trans- decunque viris consulebatur (quod superius fuit iit quo in anno terrae motus fuit terribilis. » Ho- ostensum). Deinde pluribus annis Abrincae in Xortmannia docuisse vero simile est. Denique id gravitavedenus ab his haud dissentit part. priore Annal. tis atque aetatis fuisse, quod virum dccet, quem a in Willelmo Juniore penes quem eadem verba pro suo more (quod semel jam adnotavimus) atquc in consiliiselegerat Guillelmus tum Nortmanniac dux, par est credere. Addas ergo 45 annis 47, qui ab Florentio legere est. Robertus de Monteterrsemotus anno 1042 quo religionis collobium assumpsit ad causarn ostendit in Chronico ms. ad id anni « Hoc anno terrae motus factus terribilis, protendens malajjobitus annum 1089 effluxere, reperies haud dubie 92.Verum de his plus satis.Epitaphium magni Lanforsitan quae propter hominum iniquorum peccata jam nostris temporibus vidimus impleta. » Sed franci a Philippo Ronae Spei abbate (ut colophonem maxime e vivis sublato R. Lanfranco, ubi habenas hisce annotationibus addam) haud quaquam extra rem subnectendum puto. omnigenis sceleribus laxasset GuilLelmus Rufus rex, tum quidquid ncquissimum est, per Angliam univerEpilaphium magistri Lanfranci. sam grassari coepit. De his inferius ad epistolam 2, Vixisti, venerande Pater, sapienter et aeque lit. p. Vixisti vivens, mors quoquc vita tibi. Liquet S. Lanfrancum tum ex praefatis, tum etiam Inter divitias pauper, Lanfrance, fuisti ex gestis ipsius, atque aliis sciiptoribus, infulas Divitiis manans, pauperum amator eras Cantuarienses annis 19 detulisse; anno ab Incarna:

(

)

:

:

:

:

:

:

:

tione

Domini 1089, regni vero Guillelmi II Ruii secundo extremum clausisse diem hinc fit ut illum
;

Per

te ilorentes artes valuere Latinse Gratia de vobis ecce triumphat ovans.
;

DE BEATI LANFRANCI SANCTITATE QUORUMDAM AUCTORUM TESTIMONIA.

Quanquam

in Vita R.Lanfranci,etnotisadillarn,

C

religione ac sapientia vere nobilem videre, alloqui
et cohabitare volens. Excellentissima
illius

ejus sanctitas satis superque innotuerit, quo

nonnullis forte dubitaturis scrupulos
rius expedirem, mihi
si,

tamen omnes matu-

quidem fama

visum

est

non ab re futurum,

circumquaque percrebuerat, et nobilissimos quosque clericorum ad eum de cunctis mundi partibus agebat, etc.

quae

a cooctaneis, supparibus, recentioribusve

scriptoribus, ncc

non

et Martyrologiis auctoritates

suppeditarentur, hic per

modum

sigilliapponerem.

Osbernus Bcccensis monachus, scribcns B. Ansclmo ut suam inaugurationcm accclerct, lib.iu, cpist.5,
ejusdem Ansclmi.

Alexander

r.\PA II, in privilegio abbatise S.Stepliani
col. 11.

Recuperemus

in te,

quod

in

mortuo sanctissimo

Cadomcnsis concesso supra

Patre Lanfranco nos

cum

toto

mundo perdidimus

;

quem mortuum semper dolebimus,
Unde quia, charissime fili Lanfrance abbas, in tantam te excrevisse religionem cognoscimus, ut non solum de propria salutc studiosus existeres, verumetiam communem vitam eligentibus monasterium construeres, ac formam religionis provideres, etc.
rj

quoadusque

illum in te viderimus.

Guillelmus Malmcsburiensis,

lib.ut, Degest.

rcgum

Anglo. in Guillelmo primo, sub medium.

Guillelmus Tictavensis, De
Illi

gcstis

Guillelmi ducis

Monasteria,unumin Anglia,alteruminNortmannia construxit.Primum Cadomi, ubi et Lanfrancum abbatem, post etiam Cantuariae archiepiscopum instituit,

pag. 198.

virum antiquis
adeo

scientia,

etreligionecomparan:

(Lanfranco) consulta animfo suae,

illi

specu-

dum, de quo
dit Cato
:

serio dici potest
coelestis

Tertius

e

cwlo ccci-

lam quamdam, unde ordinibus

ecclesiasticis

per

sapor pcctus ejus, et pala-

omnem Nortmanniam
lelmus). Potuit

consuleret, commisit (Guil-'
viri talis vigilans

tum

infecerat, etc.
ecclesiasticx, lib
.

nempe

cura,

cum

Urdericus Vitalis, Historix

iv.

maximam
vam

auctoritatem sapientiai pariter ac sancti-

tatis praerogativa

comparavit, securitatem non parVitx S. Anselmi, post initium.

Anno Dominica; Incarnationis 1070, Lanfrancus Cadomensium primus abbas divinitus Anglis institutor datus est, et honestissima electione, ac fidelissima consecratione Cantuariensis Ecclesiae archipraesul iv Kal.

sollicitudini pronifttere.
i

Edinerus, libro

Nortmanniam
francum virum

adit (Anselmus),ibi
videlicet valde

quemdam Lanpraestanti

Septcmbris inthronizatus

est,

etc.
tri-

bonum,

Pncscntes et absentes totius Albionis incolae

99
pudiarent, atquc
lii.iiitinn

B.

LANFRANCI CANTUAR. ARCHIEP.
gratias agereitt; AculiinEcclcsiacatholica luminis supra

100

multum

lajti

Dco

tantum can

boni co-litus sibi tunc impartirctur,
calalogosa/iclnruuijib.

dclabnim
sanctitate

erecti, ut qui scientia cgregic poller.t, ct ei
vitae.

•sccrent.

PbTRUS Dl.natai.iihs,
'

i/t

vi,

ArnoldusWion, Ligni
Quinto Nonas
Julii,

viix lib.ui in Marltjrologio.

'/'•

47

-

Cantuariae in Anglia; sancti

in procdictd

Lanfrancus, ielicto sieculo et srccularibus studiis, monasterio liabitum monaehalein asvitain

Lanlranei arcliiepiscopi,

summic

doctrinae et mira-

sumpsit, ct Qumilem ac desjpectaru
ctcpit
:

ducere
Christo

ct

cum

esset

omnium

doctor,

sapicntiam
iii

culorum gloria clarissimi. Ai>pk.ndix ad Martyrologium Romanum, sive calalofjus gcneralis sa/iclorum, Urbano VHl dicalus,
auctore Pltilippo Ferrario.
Qiiinto Nonas Julii, Cahtuariae in Anglia, sancti Lanfranci episcopi. Et infra in nolis Ex Martyrologio monast. Maurol. et Felic. Is cx abbate Cado-

suam humilitcr
quinto Nonas
-

occultabat, etc, Quievit
-

Julii.

JoAN.NEPTHiTHEMiusa^i»«.v,^t' viris illuslribusordinis
S. Benedicii, lib.

m,

cap. 325.

Lanfrancus, cx
valdc
rcligiosus

abbatc

Cadomensis monasterii
vir doctissimus ct

lncnsi in

Normandia ob

yitae

sanctitatcm, ct doctri-

archiepiscopus Caivtuariensis,
;

nam

factus cst cpiscppus x.vxin Cantuaricnsis. Mi-

noh

sine

magnic

sanctitatis opi-

gravit c vita an. I08'J.

inve-BMARTYROLOGiUM sanctorum ord. d. BlneDicti, ab nitur. Claruit anho Domini 1060. Jlugone Menardo cligcstum. C^sar Baronius cardinaiis,An?ial.ccclcsiast. (Juinto Nonas Julii, Cantuariic in Anglia, bcati lom. II, ad an. 1070. Lanfranci cpiscopi, summac doctrina^ ct sanctitatis
lltec

nione habitus

est, sicut in ejus gestis scriptis

de ordinatione Lanfranci celcbris hujus sa>

viri.

DIES OBITUALIS LANjjRANCI.
(Anglia sacra, pars
i,

pag. 55.)

V.KaL Junii

obiit fclicis

mcmoriac Lanfrancus ar-

piscopum quoque Eboracenscm caoterosque hujus
regni episcopos a subjectione hujus Ecclcsiaj resi-

chiepiscopus, catholicae fidci iidelissimus observator
et firmissimus roborator. Qui, cooperantcgratiaDei,

q

lientes

istam ccclesiam a fundamentis fundavit ct consummavit, et multis*ac honestis ornamcntis, aliis ex

ad veram etdebitam subjectioncm revocavit. Per hoc [/. hunc.] etiam et ipso facientc pmnes illas

terras, quaj in anniversaria dic regis Willclmi corn-

auro mundissimo
tis, aliis ctsi

factis, allis

auro gemmisque para-

memorantur, longo tcmpore amissas Ecclesia
recuperavit. Extra civitatem larga habitacula

ista

sine auro ac gcmmis, magnifice
;

tamen
rcli-

feeit,

laudandis, ornavit multis acreligiosismonachorum

quaa pauperibus et infirmis replcvit; quibus depropriis

personis ditavit, multa multumcpuc revcrcnda

rebus victum et vestitum largiri pracepit. Siforis civitatcm ecclesiam

gione decoravit. Hic etiam claustra, cellaria, rcfcctoria,

militer

B.Gregorii com-

dormitoria caoterasque omnes officinas neces-

sarias, et

omnia

aedificia infra

ambitum

curioc con-

posuit, in qua clericos posuit, a quibus morientes et unde sepulturam sibi possent pra?parare non habentes,

ambitu mirabiiiter mirahda a^dilicavit. Pretioso insupcr ornamento librorum istam Ecclesiam apprime honcstavit [cx] quibus ('i9) quamplurimos per scmetipsum cmendavit. Arcliicsistentia

cum

ipso

absque pretio suscipcrcntur, susccpti illuc differentur, delati honestc sepelirentur. In maneriis ad archiepiscopum pertimentibus multas et honcstas
et

ecclesias ajdificavit; multas ethonestissimas

domos

die omnibus lcgendum prostat. Sic cuim Matthaous (49) Gravc crimcn Lanfranco nuper intentavit vir Lanfrancus doctus Edwardus Brown in nraefatione sua ad nupe- DPatcrfad annum 1089, Hist., p, 15) ram Fascicuti Rcrtim Expetcnd. cditioncm, p. 33, iectioni assiduc vacao/t. Libros Veteris ac Novi teslamenii scriptorum vitio corruptos corrigere studuit quasi vero S. Scriptura) et SS. Patrum scripta ab argumcntocriminis dcsumpto a cujus emendationis luca tam A nglorum Ecclesia quarrj, illo vitiata fucrint notabreviRR. Matthaoi Parkeri ad margincrn tcxtus Gallorum se gaudct illustrari. Hls adde qua: liabent MatthaeusWestmonasteriensis etoptimse notao ChroRollensis. Lanfrancus... quia scripturx scriplorum niconms.in Bibliotheca Lambethana (ad an. 1089) vitio eiant nimium corruptx. omnes tam V.qtiam N. Lanfi ancus archiepiscopus libros^quos rutlis simpiiciTcstarnenti tibros,ncc non ctiam scripla SS.Palrum sccundum orthodoxam fideni studuil corrigere. Hinc las Anglicana corrupcrat ab ahliqud, diligcntcr sane correxil quorum corroboratione, (correctiohe legit a Lanfranco vitiata, aduitcrala, abrasa, priscoriim scriptorum rnonumenta prafator susiiicatur, et in codex ms. Florilegi) sc gaudet Ecclcsia communiri. illum gravissimam censuram strinxit, ea RR. Par- Laudabile sane studium, et si quis ciecam Latinae linginc in clero Angiicano ante Nortrnannico ignokerurn exprobo aliquoet autltcnlicoteslimonioprocul rantiam pcispcxcrit, cum primis neccssarium.Quod dubio hausisse contestatus Id quidem libentcr conccdcrcm ncquc cnim cruditissiinus iste Prirnas ali- tamcn libros solummodo ecclcsiasticos, sc. Missaquid uiiquam tcmcrc vcl otiosc adnotavit; ncc ta- lia, Lectionarja et ejusmodialia spectasse arbitror. men ejUsmodi crimenLanfranco impingere inanimo Atquehis dictis viro amico et erudito minime detrahabuit.Non aliud ille adnotavit quam quod in vulga- ctum velim, cui ob nraeclaram opcris utihssimi editib'neni respubliCa iltterata multum deb"et. tissimis historicorum nostrsc gentis monumehtis iio:

;

;

;

:

lni

IN D. PAULI EPIST. COMMENTARII.
;

IN

OMXES

EPIST. D. PAULI PR/EFATIO.

102

prteparavit

quod

et archiepiscopis essent delecta-

A siam

tioni et honori,

etpauperibus hominibus,qui archie-

canentes yerba mea, interim sonantibus omnibus signis. Post coenam pulsato signo ad vigilias,

piscopis dorrios saepissime praparabant, essent [inj
tanti laboris

sublevationem. Ecclesiam etiam Rofinccepit,

fensem a fundamentis
perfecit,

incoeptam honeste

omnes solito more conveniant; ipsasvigilias festive peragant; duotertium, tressextura, quatuomonum responsorium canant. In crastino quisque sacerdos
missam unam pro eo celebrare debet et qui missam non cantant quinquaginta psalmos cantet [{. can;

quam multis et honestis decoravit ornaInsuper et reverenclam inibi monachorum religionem instituit. Terras de Ecclesia longo temrnentis.

pore ablatas acquisivit; quasmonachisad victum et vestitum habere permisit. Nec non ecclesiam S. Albani fundavit
et

Missainconventu inalbisfestivecelebretur;ad cum eo duo alii fratres sint, cappis induti tres ad responsorium, quatuorad tractum,
tent.]

quam

cantor et
:

fere

consummavit

;

quarn etiam

multis et pretiosis ornamentis ampliavit.

Ad pauperes pascendos ipso die thesaurarii debent darc quadraginta solidos. Servisimiliter in cappis.

Semper legatur obitus Lanfranci in ordine suo, licet in hebdomada Pentecostes contigerit. Pronuntiato

tium

refectorii festivefieri debet, sicutin festivitate
.

Anniversario domini Lanfranci archiepiscopi

unius apostoli Ecclesia parata permaneat, sicut in festivitate S. Augustini, donec peragatur servitium.

in capitulo,

omnes simulfratres procedant in

eccle-

SBATI LA3IFEAM€1
PRIORIS BECCENSIS, DEIN PRIMI ABBATIS
AG TANDEM
S.

STEPHANI CADOMENSIS,

ARCHIEPISCOPI CANTUARIENSIS

IN OINES PATJLI EPISTOLAS
Prodeunt nunc primum
in

COIIEITAWI

CUM GLOSSULA INTERJECTA.
lucem ex coclicc manu antiqua exarato monasterii Sancti Melanii Redonensis congregatiohTs Sancti Mauri.

g

INCIPIT
IN

(50)

PRiEFATIO

OMNES EPISTOLAS SANCTI PAULl.

Pnmum <quamtur quare post Evangelia, quae B stamento, et se coritra legem hori facere Moysi ad supplcmentum legis sunt, et in quibus nobis exem- numerum primorum Decalogi mandatorum suas
pla
et pracepta vivcndi plehissime digesta sunt, voluent Apestolus has Epistolas ad singulas Eccle-

Epistolas
ceptis a

destinavit

[ordinavit], et qubt

ille

pii

Pharaone

instituit liberatos

sms destinare? Hac autem causa factum videtur, ut
scihcet mitia nascentis Ecclesiae

totidem lhc
cdocet

novis causis exi-

Epistolis a diaboli et idblolatriao scrvitute acquisitos. Narn et duas tabulas lapideas

stentibus praeveniret, ct ut praosehtia atque orientia resecaretvitia et post futuras excluderct quiestio:

duorum

nes.cxemploprophetarura, qui, post editam legem Moysi, in qua omnia Dei ibandata legebantur, nihilominus tamen doctrina sua rediviva semper populi compresscre peccata, et proptcr

Testamcntorura figuram habuissc viri eruditissimi tradiderunt. Epistolam sane qufc ad Hebraoos scn

non esse cohtendunt co quod nonsit cjusriomine titulata,et propter sermonisstvliijue disfahtiam, sed aut Barnabce juxta Tertullia-

bitur, quidara Pauli

vendi libros ad nostram etiam
serunt.

Deindc quccritur

exemplum vimemoriam transmicur non amplius quam
:

num, aut Lucce juxta quosdam,
tis

vcl certe

discipuli

apostolorum

ct

episcopi

ClemenRomaiue Eclib.

cleshe post apostolos
clicilia, «".v,,

decem Epistolas ad

ordinati (Ti:ktul.

Dc pu-

ad Ilebneos nara reliqua- C ad Hcbneos quin Pauli sit). Quibus respondendum quatuor ad disc.pulos speciahter sunt porrecta:. Ut cst Si propterea Pauli non erit quia ejus non ostenderet^Novum non discrepare a Veteri Tehabet noraen, orgo nec alicujus erit, quia nullius (50) Ilax ct sequens Prjetatio codice ms. adscribuntur D. Hieronymo.
;

emm cumea quao chcitur

Ecclesias scripserit *

decem sunt
-

cap.

v,m,j,.

20. Euseb. lib. ^u. .ulocu. iiu.

iv Hist. c. 8, Epistola iv nisi. C. 0, JCilJlStOla

:

m

:

103

U.
titulatur.

LANFRANCl CANTUAR. ARCIIIEP.

10't

Domine quc est,

Quod

si

inconveniens absurdum-

Xcum mco
In

ipsius niagis cssc crcdcnda est, quac tanto

spiritu Iradcrc hujusmodi Satanx(ibidem). socunda vero laudantur, ct ut magis acmagis

bus fulget eloquio. Sed quoniam apud llcbnoorum Ecclesias quasi dcstructor logis ialsa
doctrinee

proficiant
criniinis

commonentur.
nisi

Galataj vero

jam

nullius
calli-

arguuntur,

hujus tantum

quod

suspicione habcbatur, voluit tacito nominc de figuris lcgis

dissimis pseudoapostolis crediderunt. Ephesii sanc

ct voritate Christi

reddere rationem,

ne

odium nominis
tior

in frontc

pnetitulati utilitatem cx-

nulla reprchonsione, sed multa laude sunt digni, quia fidem apostolicam servavcrunt. Philippenses

cluderct loctionis.

Non

est sane

mirum

si

eloquen-

etiam multo magis collaudantur, qui

ncc audire

vidcatur in proprio, id est,

Hebraeo,

quam

in

quidcm

falsos apostolos voluerunt.Thessalonicenses
in duabus epistolis omni laude prosequod non solum fidem inconcussam ser-

peregrino, id cst, in Gneco,

sunt scriptae,

quo caiterus Epistolae sermone. Movetetiam quosdam, quare
sit posita,

nihilominus
quitur, eo

Romanorum

Epistola in primo

cum eam

vavcrint veritatis, sed etiam in persecutione civium
fucrint constantes inventi (// Thcs. n, c). Colossen-

non primo scriptam ratio manifestet. Nain hanc se proficiscentem Hierosolymam scripsisse testatur,

cum

Corinthios ct alios

jam

ante, ut ministcrium

autem tales crant, ut cum ab Apostolo visi corporaliter non fuissent, hac laude digni haberentur
ses

quod secum portaturus erat, colligcrcnt, litteris BElsi corporc, inquit, absens sum, sed spiritu vobisadhortatus sit. Undeet intelligi quidam volunt ita cum sum, gaudcns et videns ordinem vcstrum omnes epistolas ordinatas, ut prima poneretur, (Col. n, a.). De Hebraeis vero quid dicendum est ? quamvis posterior fuerit destinata, ut per singulas quorum Thessalonicenses qui plurimum laudati
epistolas gradibus ad perfectiora veniretur.

Roma-

sunt, imitatores facti esse dicuntur. Sicut ipse ait

:

norum namque

plerique tam rudes erant,ut4l uon

El vos fratrcs imilatores facti estis Ecclesiarum Dci

intclligerent Dei se gratia et
salvatos, et ob hoc

non

suis meritis esse

qux sunt
ii,

in Judxa.

duo inter se populi conflictarent.

a contribulibus
c).

vestris,

Idcirco illos indigere asserit corrigi, vitia gentilitatis

Apud

ipsos
:

Eadem enim passi estis et vos qux ct illi a Judxis (I Thes. quoque Hebraeos eadem commeet

cit scientiae

prioracommemorans. Corinthiis autem jam digratiam esse concessam, et non tam omues increpat, quam cur peccantes non increpa:

morat dicens

Nam

vinctis

compassi

estis, et

ra-

pinam bonorum vestrorum cum gaudio susccpistis, cognoscentes vos habere meliorem ct manentcm substantiam (Heb.
x, 34).

verint reprehendit, sicut ait

Auditur intervosfor:

nicatio(I Cor. v, 2).

Et iterum

Congregatis vobis

INGIPIT

PROLOGUS SPEGIALIS

IN

EPISTOLAM AD ROMANOS.

Romani sunt qui ex
superponere.

Judseis et Gentibus credide-

C deputemini ? Et hoc ipsum non merebamini
tram imitationem admittere.

:

nisi

runt. Hi superba contentionevolebant sealterutrum

quia larga semper Dei clementia voluit vos ad nos-

Nos sumus populus Dei, quos ab initio dilexit et fovit. Nos circumcisi ex genere Abraham, sancta descendimus ex stirpe, et notus retro apud JudaeamtantumDeus (Psal. lxxv, 2). Nos de JEgypto signis Dei et viriutibus liberati, mare sicco pertransivimus pede, cum
Judaei dicebant
:

Nam

Gentes etiam e contrario respondebant Quanto majora erga vos Dei beneficia narraveritis, tanto
:

majoris voscriminis reosesse monstrabitis. Semper

inimicos

nostros

gravissimi

flucfus

involverent

omnibus extitistis ingrati. Nam ipsis pearidum mare transistis, ludebatisante idola quae fecistis et in ipso ore quo paulo ante ob

enim

his

dibus, quibus

:

Nobispluitmanna Dominus in deserto, et quasi filiis suis cceleste pabulum ministravit. Nos die noctuque in columna nubis ignisque
(Exod. xiv, 22).
praecessit, ut nobis in invio iter ostenderet (Exod.

necem adversariorum Domino cantaveratis,simulacravobis
fieri

poposcitis
in

:

illis

oculis,

quibus vene-

rando
(Exod.

Deum

nube

vel igne conspicere solebatis

xxxn),

simulacra

intuebamini.

Manna

xm). Atque ut caetera ejus circa nos immensabene- quoque vobis fastidio fuit (Ibid.), et semper ficia taceamus, nos soli digni fuimus Dei legem acad in deserto contra Dominum murmurastis, cipere, vocem Dei loquentis audire (Rom. iii), ejus-jyEgyptum, unde vos manu valida ejecerat, redire

que cognoscere voluntatem. In qualege nobis promissus est Christus, ad quos etiam ipse se venisse
testatus est, dicens
:

cupientes. Quid plura

?

Ita

patres

vestri

crebra

Non

veni nisi ad ovcs
;

qux

pe-

rierunt
potius

domus

Jsrael

(Matlh. xv)
appellaverit.

cum

vos canes

quam homines

^Equumne ergo
non potius pro-

estut, idola hodie deserentes,quibus ab initio deservistis, nobis

comparemini

:

et

selytorum locumexlegis auctoritateetconsuetudine

omnes in senioribus eorum eremo morerentur, nec plus ex quam duo homines terram repromissionis intrarent (Num. xiv). Sed quid antiqua replicamus, cum etiam si illa minime fecissetis. de hoc solo nemo vos dignos venia judicaret, quod Dominum Christum, prophetarum semper vobis vocibus repromissum,
provocatione
irritaverunt,

Dominum

ut

:

105

IN D. PAULI EPIST.
noluistis, sed

COMMENT.

-

EPIST.
ita

AD ROM.

106

non solum suscipere
sima peremistis ?
credidimus,

etiam morte pes- Aterponcns,

partium dirimit quaestiones, ut neu-

Quem nos

ut cognovimus, statim

dicatum.

cum nobis de eo antea non fuerit praeUnde probatur quod [sij idolis servivimus
sequimur, olim utique sequasi non

nonobstinationimentis,sedignorantiaedeputandum.

trum eorum sua justitia salutem meruisse confirmet, ambos vero populos et scienter et graviter deliquisse. Judseos quidem, quod per praevaricationem Iegis Deum inhonoraverint Gentes vero, quod cum
:

Qui enim cognitum illico queremur, si antea cognovissemus. Sic autem vos
de generis nobilitate jactatis,
imitatio
faciat

morum

cognitum de creatura creatorem ut Deum debuerant venerari, gloriam ejus in manufacta mutaverint simulacra. Utrosque etiam similiter veniam
consecutos, aequales esse verissima ratione
strat, et praesertim
sit et

magis quam carnalis nativitas filios vos esse sanctorum. Denique Esau et Ismael cum
filiis

demon-

cum

in

eadem

lege praedictum

de stirpe sint Abrahse, minime tamen in
tantur.

repu-

Judacos et gentes ad Christi

fidem vocandos

esse ostendat.

Quamobrem

vicissim eos humilians,

Histaliter altercantibus, Apostolus

scmedium

in-

nd pacem et concordiam cohortatur.

G B.

LANFRANCI in Epistolas D. Pauli Commen- B cundum ordinem Melchisedech nec necesse foret. tariorum meminit S. Anselmus lib I, epist. 57 Cum esset, etc. Sed Christus est Sacerdos in seterin fine, scribens eidem Lanfranco. num, non Aaron : Aaron enim, quia mortuus est, Epistolas B. Pauli vestro mandato libenter panon est sacerdos Christus vero, qui vivit, sempised quoniam quod in eorentes vobis mittimus ternus est sacerdos, non talis quales sunt umbradem codice de vestro opere est, alibi non habemus, tile sacerdotium gerentes. Vel ita Si ergo, etc. satis scire potestis quid vos aliquando factum ire Ratio hic ostenditur cur
;
:
:

:

Christus se obtulerit

:

desideremus.

Quasi dicat
in

:

Necesse est Christum aliquid offerre;
:

Petrus Lombardus

epistolam ad Hebrxos, cap.

vin, citat B.

Lanfrancum.

ergo seipsum, et vere necesse est ut offerat
etsi esset

quia

Ad

haec verba

(si

ergo esset superterram, nec csset
:

super terram, quod pro peccato totius
offerri,

sacerdos, etc). Quasi dicat

Et quia omnis sacer-

mundi digne posset
dos offerre dignus.

non

esset

tamen sacer-

dos offert
si

;

ergo

si

esset aliquis super terram, id est

mundare genus humanum ,nec esset aliquis sacerdos secundum
essetaliquisterrenus sacerdos,quiposset

Item eodem capite paulo post

Ad

haec,

cum

essent qui offerrent

munera

secun-

ordinem Melchisedech;cumsatisessentquiofferrent ^ dum legem. Restat ergo ut ipse se offerat, et sic inmunus secundumlegem, id est, qui offerrentlegalia. ^ troeat in interiora cceli. Qui, etc, essent qui offerSed quia illi mortales erant, et peccatores, et ideo rent munera, dico, quid tales deserviunt, id est, mundare humanum genus non valentes, venit chri- plene serviunt, exemplari id est figurae. Et, pro id est, umbrae ccelestium mysteriorum. Ccelestia dicit stus qui sufficeret.Velita; Siergo, etc.Quasidicat Et
:

quia Christus constituitur adofferendum ergo vel est
:

Ecclesiam, cujus pars in

ccelis

regnans, pars secuet

terrenus, velccelestissacerdos;sedterrenusnon, quia

tura peregrinatur in terris. Exemplar autem,

siessetsuperterram,idest: siterrenusessetpontifex,

umbras

ut Aaron, nec esset utique sacerdos in aeternum se-

exemplar sunt, plumrespectu diversarum rerum.
dicit figuras, quae

et

exem-

*

EPISTOLA

B. PAULI GLOSSULA INTERJECTA

APOSTOLI AD ROMANOS,
B.

LANFRANCI EXPLANATA.

CAPUT PRIMUM.
1

Paulus servus Jesu Christi.

2.

vocatus apostolus.

3.

segregatusin Evangelium Dei (eommendat Evan-

COMMENTARIUS.
Lanfrancus. Epistolahaec poniturprima,propter
TJ

humilitatis
est

honorem

civitatis, in

qua primatum

totius Ecclesiae

ad Magistrum, qui
et

voluit esse Deus.

sum
(ex sermone

Paulus postquam adductus Disciie a me,quiamitis humilis corde. Cum Paulus proconsul per
est.

nomen

ait

:

CAP.I.— 1. Augustinus
S.Pauli, cap.
Jesu. Erat
4,

Deconversionc

tom. X).
et

Paulus servus Christi
de tribu

ejus militiam debellata superbia, subleni jugoChristi missus esset, regis magni provincialis effectus ipse

Saul rex

pessimus, persecutor sancti
ipse, si meministis,

quoque ex priore Saulo Paulus vocari amavit

servi Dei David,

ob tam
2.

magnum

insigne victoriae.

Benjamin. Inde

iste

Saulus ducto

secum tramite

saeviendi,sedinsaevitia

non permansurus. Postea si Saulus a Saule, Paulus unde ? Saulus a rege saevo. Cum superbus, cum saeviens, cum caedes anhelans.
Paulus autem unde
?

Lanfrancus. Vocatus. Vel ab hominibus, vel a Deo.
3.

Segrcgatus.

A

caeteris apostolis, sicut in

Actis

apostolorum

dicit Spiritus

sanctus

:

Segregate mihi

Paulus, quia modicus, Paulus

Paulum

ct

Barnabam

in opus

ad quod assivnpsi
4

Patrol. CL.

.

:

107

B:

LANFRANCI CANTUAR. ARCHIEP.

108

gelium quasi repentinum) quod promiserat per prophetas suos, in Scripturis sanctis prolatis de Filio ruo, qui factus ei ad honorcm suum ex gemine David in eo quod secundum carnem, 4, 5. qui pracdestinatus est Filius Dei in virtute, 6. secundum Spiritum sanctificationis sanclificantem, probatus, 7. ex resurrectionc

mortuorum morientium Jesu

Christi

Domini

nostri,

(commendalo datore

officii,

commcndat

offi-

eium) per
fidei, in

quem accepimus gratiam rcmissionc peccatorum, ct apostolatum ad obediendum ut obediatur omnibus gentibus ex omni nenere gentium pro nomine ejus, non merito, vel ad laudem nominis
sitis

omnibus qui sunt Romae, dilectis Dei, 8. vocatis paxa Deo, reconciliatio apud Deum, Patrenostro, et Domino Jesu Christo. Primum quidem gratias ago Deo meo 12. per Jesum Christurn pro omnibus vobis quia fidcs vestra annuntiatur in universo mundo. Testis enim mihi est Deus, cui servio in spiritu meo, non tantum ore, in Evangelio FHii ejus, quod sine intermissione memoriam vestri facio semper in orationibus meis, obsecrans si quomodo tandem aliquando (ad effcctum) prosperum iter habeam in voluntate Dei veniendi ad vos. Causa veniendi. Desidero enim videre vos, (remotio suspicionis lucri) ut aliquid 13. impertiar vobis gratiae spirituaMs,prwdicationis vel miraculorum 14, ad confirmandos vos. Jam enim crediderant, id est, desidero simulconsolariinvobis peream quaeinvicem est, 15. fidem vestram atque meam, per doctrinam fidei, quam communem habemus. Nolo autem vos ignorare, fratres, quia sacpe proposui venire ad vos (et 16. prohibitus sum a Satana, vel insidialoribus usque adhuc) ut aliquem fructum habeam
ejus, in

quibus estis et vos vocati, ut

Jesu Christi

;

sanctis 9. Gratia rcmissiopcccatorum vobis,

et, 10, 11.

et in vobis, sicutetin caeteris gentibus. Graecis, ac Barbaris, sapientibus

ct insipientibus

debitor

sum

prxdicationis, ita (quod in me) promptum estet in vobis, (scilicet debitor sum) qui Romae estis evangelizare. Non enim erubesco Evangelium Oausa cur non erubescat ipsum Evangelium. 17. Virtus enim Dei est quia primum credidit, et Graeco, 19, 20. Justitia in salutera orani credenti, 18. Judaeo primum, &,

©

Evangelium enim Dei in eo credente revelatur revetans exfide mMem,in^alutemut vivat, sicut scriptum est

COMMENTARIUS.
tos.
'2. Et prophetaJeremiasdicit Ecce dies veniunl,A. gratae dicit Dominus, et consummabo super domum lsrael, 13. et super domum Juda novum testamentum. 3 oelquoDomino quam que Exsullate, filix Sion, et Ixtamini in
:
:

Per Jesum Christum.

Per ipsum enim sunt Deo oblationes operum nostrorum.
Imper tiar gratiz. Haec est gratia
cupiebat
ille

spiritalis

impertire,

uteamdem

fidem,

Deovestro, quia dedit vobis doctorem justitix
4. Prxdestinatus.

sunt

utfilii

homines praedestinati Dei essentper gratiam. Hic autem ChriCaeteri
divinitatis

quam Apostolus habebat in Christo, et ipsi haberent quam nondum perfecte crediderant. 14. Ad confirmandos. Jam enim ab aliis apostolis
doctrinam Evangelii ex parte audierant. 15. Fidem vestram atque meam, id est per doctrinam fidei quam communiter habemus.
16.

stus ut Filius Dei esset, in virtute

Dei

qua assumptus est estVerbum Patris.
5.

:

quae virtus Filius Dei

est, id

Augustinds [De prxd. sanctorum,
est.

c.

15,

t.

Lanfrancus.
:

Et prohibitus sum. Quasi ali-

VII). Quiprsbdestinatus
stus, ut qui futurus

Prsedestinatus est ChriFilius

quis diceret
ter venire

Si

Deum

rogas ut venias

;

si

incessan-

erat

secundum carnem

desideras, cur

non venis

?

Prohibitus

David, esset tunc (aZ.,tamen.)Filius Dei invirtute,

sum,

inquit, usque adhuc.

seeundum Spiritum

sanctificationis,

quia natus est

17. Virtus enim.

Causa cur non erubescit Evan-

JBgelium, videlicet, quia virtus Dei est omnicredenti Evangelio per quam et peccata remittuntur, et 6. La.nfra.ncus. Secundum spiritum sanctificatiocum res exigit, miracula fiunt. nis, secundura quod placuit Spiritui omnia sanctifi-

deSpiritu sancto et virgine Maria.

;

canti.

18.

Judxo. Per Judaeum et Graecum omnes gen-

Ex resurrectione. Per hoc evidentissime batum est, Christum Jesum verum Deum, et
7.

pro-

tes intelligere, a parte

totum

voluit.

vere

19. Augustinus (Quxst. evang. lib. n, qusest. 39.)
Justitia Dei revelatur in eo ex fide in fidem, ex fide

Dei Filium

esse, quia

multa corpora surrexerunt in

enim verus Deusesset, tara miraculum facere non posset. magnum et inauditum
ejus resurrectione. Nisi
8.

verborum in fidem rerum, ex lide tur Deo in illam ubi fruaturDeo,
lit.,

in

qua ministrade spirit.
et

(lib.

Vocatis. Id est,

ad hoc vocati, ut

sitis sancti.

cap. 11, tom.

III),

ex fide administrantium

Et sic in caeteris hujusmodi accipiendura est.
9. Gratia, remiasio peccatorum.

[al.,

annuntiantium] in fidem obedientium. 20. Lanfr. Justitia. Alia causa cur non erubescat,

qua reconciliamur Creatori, vel ob- quia in eo revelatur qualiter Deus justos faciat credentes ex fide Veteris Testamenti, qua unus Deus gcrvantia bonorum operum, per quam pax est inp credebatur, proficiente in fidem Novi TestameBti, ter Deum et hominem. qua Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, unus et 11. Atjgustinus (lib. i Retract., c. 24). Gratia trinus Deus creditur, ut ex fide annuntiantis profivobis et pax. Gratia Dei est, qua nobis donantur ciente in fidem credentis, vel ex fide verborum in peccata, ut reconciliemur Deo pax autem Dei est, fidem rerum. reconciliamur Deo. Tamen sciamus utramque qua ad generalem Dei gratiam pertinere.
40. Et pax,
;

:

109
21. Justus

IN D. PAULI EPIST.

COMMENT.

-

EPIST.

AD ROM.

110
;

nam
23.

ira in

autem ex fide vivit. 22. Revelatur enira ira Dei de coelo, (justitia revelalur in credente non crcdenlc) super omnem impietatem et injustitiam hominum (emphasis) eorum, qui
quod vere dicitur dc
est
l)eo,

veritatem Dei,

in in

injustitia
illis.

detinent

altribuentes
illis

idolis,

quia

quod

notum,

scibilc,

Dei,

rnanifestum

est

Deus enim

manifestavit.
alia.

24.

Invisibilia

enim
citur

ipsius, invisibilitas ipsius,

a creatura mundi, solem,

lnnam

et

Per ea qua?
et

facta sunt

intellecta, in intelleclu, conspiciuntur. 25.
:

Sempiterna quoque,
cognovissent

sciiicet, ejus virtus

divinitas conspiilli

ita

ut sint inexcusabiles. Quia

cum

Deum, non

sicut

Deum

glorificaverunt, se

subjiciendo, aut gratias egerunt, 26. sed

evanuerunt

in cogitationibus suis, et obscuratura est insipiens

cor eorum, 27. dicentes enim se esse sapientes, stulti facti sunt. Et mutaverunt gloriam Dei idola transtulerunt incorruptibilis Dei, in similitudinem imaginis 28. corruptibilis hominis,

mltum ad
volucrum,

et

etquadrupedum etserpentium. Propter quod tradidit permisit illos Deus in desideria cordis eorum, in immunditiam Ut contumeliis afficiant corpora sua in semetipsis. 29. Qui commutaverunt 30. veritatem Dei in mendacium, et coluerunt et servierunt creaturae potius quam Creatori, qui est, qui
non
est

idolum,

Amen. Propterea tradidit illos Deus in passiones ignomini*. Nam feminaj eorum immutaverunt naturalem usum in eum qui est contra naturam. Similiter autem et masculi, relicto natubenedictus in ssecula.

U3U feminae, exarserunt in desiderijs suis in invicem, masculj in masculos turpitudinem operantes, et oportuit erroris sui, in semetipsis, ut illud pcccatum (pwnam peccati, recipientes. 1©. Et sicut non probaverunt Deum habere in notitia, tradidit illos Deus in reprobum sensum, ut faciant ea
rali

mercedem quara
qu;e

non conveniunt, repletos omni

iniquitate,

malitia, rapina, fornicatione, avaritia, nequitia, plenos

clam susurrones, palam detractores, Deo odibiles, com tumeliosos, superbos, elatos, inventores malorum, parentibus non obedientes, insipientes, incompositos, sme affectione, absque fcedere, sine misericordia.Qui, cum justitiam Dei prius cognovissent, 31. non postea intellexerunt quoniam qui talia agunt digni sunt animx morte, et 32. non solum qui ea faciunt, sed etiam qui consentiunt facientibus.

invidia, homicidio, contentione, dolo, malignitate,

CAPUT
1, 2.

II.

Propter quod inexcusabilis

es, o

homo omnis,

qui judicas

et facis.

In quo crimine enim (consequens

de genere, de potestatibus

enim

judiciariis agitur,) judicas alterum, teipsum faciendo

condemnas

;

eadem

COMMENTARIUS.
autcm. Hoc in Habacuc, cap. n, repeA Rorauli, Jovis et aliorum fere innumerabiliuui et autem in fide sua vivit. Hoc testimo- maxime ab adventu JEness in Italiam volucrum mum et aha plunraa, quae in contextu Epistolarum autem et serpentium et quadrupedum ex auo suarum Apostolus ponit, a translatione veritatis Alexandria ah Augusto victa Rom* est subiuliebraicae qua nunc utimur ideo discordare videntur, gata.
21. Justus
:

ntur

Jiistus

=

quia aliquando auctoritates sunt a translatione septuaginta Interpretum. Aliquando non curans verba,

^ZL^^^^?
22.
Ileveiatur.

29. Qui commutaverunt, id est, prius de Deo sen serunt, falsa ex eo postea credere cceperunt 3 °- Veritatem Dd id est de Deo
'

Justitia

'

revelatur

,n

credente
;

;

nam

ira in

catores

non credente. Et est alia causa pradienim Evangelii revelant iram Dei venturam
;

bant, falso imputantes idolis quod vere solius est Dei.
31.

^™

habe-

Non

super oranes xrapras, ld est infideles et super injustos, !d est, credentes et non facientes qu* cre«q'

intellexerunt, id est,

falsa senserunt, sed etiara cognitionera

non solum de Deo bonarum ac

raalarum rerura amiserunt.
32- Ambros Non solum qui faciunt ca, sed aui consentiunt facientibus. Sunt quidara qui se reos non
-

n ^ M.Juod notum

9

^
cst

.

Dei, xd est
._,

de Deo nosci

?
*

U,
mura
hiha'

',„..,.,. Inmsibilia.cmm,
.

Expomt modum quo mani-

Bputant, sinonoperanturqiuemalasunt, assentiunt

autem
lctur.

facientibus. Assentire

testavent e IS , vdehcet dans eis acutissimum inge-

autem

est

si

cura

possit reprehendere, taceat, aut h<ee audiens

adu-

ostZf^

Q

Z

qUe
'

HIC *"*

inViSi

qU0<1Ue
.

fl^ C ° mpletlva

" con "

CAP
enira

1L

-*

«>°to*Mi

vinctio
, ,, Scd evanucrunt, est cogitaverunt se cogitatranem veram a se habere unde factum
;

"Jl "c Zb.

., m

Cum

LANFR « l(0d ^usabHis Judicas. Invectio in rectores. Dicit <Z'« omne s facientes et consentientes sunt
-

»*"

est ut

perituri, etiam et hi qui alios judicant, pi peccato tenentur impliciti.

eodem
f

COgitaUonem Dei perderent.
27.

2 AmbjU)S
.

.

Proptcr

Diccntes

cmm.

Ostendit

quomodo

superi.us

qui

facit,

et

mtellexent cvanucrunt in cogiiationibus
28. Corruphbilis.

qmd inecccusahn qui consentit facientibus

^

^

excusare

suis.

se posse putaret, docet
antifore.

Mons

fuit

Romanorum ab

hujusmodi mexcusabilera

quis temporibus, adorare simulacra

hominum, ut

111

B.
agi.s quffl

LANFRAKCI CANTUAR. ARCHIEP.

112

onim

agunt.

5.

Scimus enim quoniam judicium Dei est4. Secundum veritatem in eos qui talia Existimas autem hoc, o homo, qui judicas eos qui talia agunt, et facis ea, quia tu effugies judijudicas. 3.

cium Dei?().

An

ignoras quoniam

patientue et longanimitatis contemnis, nolcndo respicerc ? benignitas Dei ad patientiam te adducit ? Secundum autem duritiam tuam et impcenitens
divitias bonitatis ejus,

ct

cor, thesaurizas auges tibi iram, in die irae 7. et revelationis justi judicii Dei,qui reddet unicuique
iis

secundum

quidem qui secundum patientiam boni operis, quipatientcr bonum opuspcrficiunt.S. gloriam, opera ejus,8. carnis commutationem et honorem, quia filii Dci vocabuntur 10. et incorruptionem quaerunt,vitam aeternam, non laudem tcmporalem I 1 11 Iis autem qui sunt vivunt 12. cx contentione, et qui non acquiescunt veritati, 13. credunt autcm iniquitati, 14. ira et indignatio. Tribulatio et angustia reddetur in omnem animam hominis operantis malum, 15, 16. Judaei primum maximc et Graci 17. gloria autem et honor et pax a concupiscentiis omni operanti bonum reddetur, 18. Judaeo primum et Graeco. 19. Non enim est
:

;

acceptio personarum apud
legis

Deum. 20.Quicunque enim

sine lege peccaverunt, sine lege crimine prxvaricatx

peribunt

;

et

quicunque in lege peccaverunt, 21. per legem per prxvaricationem danuiabuntur,
auditores legis justi sunt apud

judicabuntur.

Non enim

Deum,

22. sed factorcs legis sive in legc, sive

sine lege justificabuntur. Itesponsio. 23.

Cum enim

gentes, quae legem non habent, naturaliter ea quae legis
ipsi sibi

sunt faciunt, ejusmodi legem scriptam non habentes,

sunt

lex, qui

ostendunt opus legis scriptum

COMMENTARIUS.
3.

Lanfr.
est.

Scimus autem
sua

quoniam
confirmat

judicium ^diffidens pejus tractandus
peccatores

est,

quia Patribus

[a/.,

Dei

Auctoritate

donum] promissum
16.

refutavit.

supradictorum
nandos.
4.

scelerum

generaliter

esse

dam-

Lanfr. Judxi. Per Judaeos, infideles intelligit, qui maxime punientur si praecepta Dei non observant
;

Secundumveritatem ,id est, secundum justitiam sine acceptione personarum. b.Existimas autem hoc, o homo omnis quijudicas. Putare posset aliquis imperitus quod tanto liberius
peccare liceret, quanto diligentius alios a peccato

per Graecos gentes, id est infideles

:

a partc pax, ut

totum.
17.

Ambros. Gloria autem,

et

honor

et

honorem geminum habeant, quasi Filii Dei. Gloria autem fit pro immutatione pax vero, eo quod bene
;

compesceret.
6.
cl

viventes quieti erunt in futuro, nulla perturbatione
-l/i

Ambros.

divitias bonitatis ejus et patientix
?

commoti.
10.

longanimitatis

Hsec dicit ut non

jam

se putet

Lanfr. Judxo. Judtei primum operati sunt
etc.

evasisse, si patitur illum diu peccantem.

Et revclationis justi judicii Dci. Revelabitur quod modo futurum negatur. Cum enim ostendit
7.

bonum, postea Graci. 19. Non enim est personarum,
riora respicit, ubi ait
:

Hoc ad supeomni

Ira, etc. Et in
:

omnem animam

quod non
festum
8
Iis

esse creditur, revelatur. His

ditur, quia [al., qui]
est.

enim osten- B operantis malum. Et paulo post negant quia credentibus mani- operanti bonum. 20. Ambros. Quicunque enim
runt, sine lege pcribunt,

Gloria, etc,

sine lege peccavc-

quidem secundum patientiam boni operis. Quibus dedit Deus fiduciam fidei, ne diu hic positi

id est, sine judicio.
;

Qui
tri-

enim non

credit,

jam

judicatus est

nec ante

damnum
9.

incurrant promissae

vitae.

bunal Christi

stabit,

sed resurgens ducetur ad ge-

Gloriam

gloria vel

et honorem. In praesenti enim vita, honor frequenter amittitur, quia corru-

hennam.
21
.

Pcr legem judicabuntur. Peccatis eorum adde-

ptibilis est.

tur peccatura praevaricationis.

10. Lanfr. Et incorruptionem
si

quxrunt, id

est,

22.

Ambros. Sed factores

legis justificabuntur.

in

intentione

quaerunt vitam aeternam. Multi

Credere in Christum
facere

quem

lex promisit, hoc est,

enim bona operantur propter favorera hominum. 11. Ambros. Iis autem qui ex contentione, id est, qui Dei contemnunt patientiam, contendunt evacuare judicium Dei.
12. Lanfr.
tioso, qui

legem

et

opus legis scriptum in cordibus

vestris, fides est.

Ex

contentione.

Ex

ccetu

conten-

christianam religionem esse inutilem con-

tendunt.
13. Amdros. Crcdunt
est

autem iniquitati. Iniquitas negare quod Deus futurum esse promisit [al., non corpo-

praedixit].

14. Ira et indignatio, ut spiritualem,

De spir. et lit., cap. 26, tora. III.) Cum enim gentes qux legem non habent. Gentes qu33 C naturaliter quae legis sunt faciunt, profecto ad Evangelium pertinent, quibus lex in cordibus scripta est. Nec moveat quod naturaliter eos dixit quae legis sunt facere, non Spiritu Dei, non gratia hoc enim agit Spiritus gratiae ut imaginem Dei, in qua naturahter facti sumus, instauret in nobis. Vitium quippe contra naturam est, quod utique sanat gra23. August.
(lib.
;

ralem poenara
15.

intelligas.
et

tia,

proinde homines naturaliter quae legis sunt,

Judxi

primum

Grsci. Judaeura seraper an.

faciunt.

teponit, ut aut coronetur

primus aut damnetur, quia

I13

1N D. PAULI EPIST. COMMENT.

EPIST.

AD ROM.

144

cogitaincordibus suis, 24. testimoniutn reddente illis conscientia ipsorum, et 25. inter se26. invicem hominura, secundum tionibus accusantibus aut etiam defendentibus in die, cum judicabit Deus occulta cognominaris, et requiescis Si autem 27, 28. tu Judaeus Evangelium meum, per Jesum Christum. gloriaris in Deo, et nosti voluntatem ejus, et probas utiliora, instructus 29. per le^e, et
;

delectaris in

eruditorera legis legem, confidis te ipsum esseducem caecorum, lumen eorum qui in tenebris sunt, 30., veritatis in lege. 32. Qui insipientium, magistrum infantiura, habentem 31. formam exemplar scientiae et

t

ergo alium doces, teipsum non doces

;

33. qui praedicas

non furandum,

furaris

;

qui dicis non mojchan-

dum,

subtrahendo

divino cultui mcecharis qui abominaris idola 34., sacrilegium facis, teipsum, qui sacer esse debueras, quiin lege gloriaris, per praevaricationem legis Deum inhonoras. 35. Nomen enim Dei per
;

;

Ezech. lvi). Responsio. Circumcisio quilii vos blasphematur inter gentes, sicut scriptum est (in Isaia Non dem prodest, si legem observes si autem praevaricatorlegissis,circumcisio tua praeputium facta est. justitias legis custodiat, nonne praeputium illius 36. pluris est prxputio gentilium. Si igitur praeputium reputabitur, illius collatione damnaberis, et judicabit id quod ex natura est naturali;
;

in circumcisionem
ter intelligitur

non praeputium, legem consummans, perficiens te, qui per litteram et circumcisionem Non enim qui in manifesto, Judaeus -est; neque quae in observatam praevaricator legis es ? Responsio. laudandus est : et, sed qui habet manifesto, in carne, est circumcisio sed qui in abscondito, Judaeus est
;

hanc circumcisionem, circumcisio cordis, amputatio vitiorum in spiritu, non hominibus sed ex Deo est, quia etiam homines nonnunquam vituperant.

littera

;

cujus laus non ex

13
1. Objectio. 1.

CAPUTIII.
utilitas circumcisionis ? Responsio.

Quidergo amplius Judaeoest? aut quae
2.

Multum per
si

omnemmodum.

Primum quidem,

quia creditasunt

illis

eloquia Dei. Responsio. Quid enim,

quidam

COMMENTARIUS.
Ambbos. Testimonium reddente. In die judi- A hoc est, tu qui gentiles arguis quod sinelegeetDeo testisint,;teipsum nonarguis, diffldens de Christo in lege cii, soia hominis conscientia sufficiet sibi ad monium, quia nemo tunc judicabit nisi quod verura promisso. 33. Qui prxdicas non furandum, furaris. Facis erat. quod praedicas fieri non debere, dum fidem Christi 25. Ambbos. Inter se cogitationibus accusantibus. a lege per malara interpretationem subripis et leGentilis conscientia accusabitur, quia non sibi suatestimoniis viderat gem adulteras, cura, ablata veritate, raendacium s"it verum esse quod et virtutum
24.
;

5

confirmari,

et

multos sequi.

Eumdem

excusabit,

ponis; et sacrilegus es,

dum

Christum,

quem

pro-

quia debere credere non putavit, neque tamen sine poena erit. Vel haereticum bona cogitatio, quando veram esse et catholicam intellexit. Mala autem accusabit, quia, ne emendatus videretur, superbiendo
contradixit veritati.

pheticus sermo significat, negas.
34. Lanfb. Sacrilegium. Sacrilegiura enim est culturam Dei auferre, et daemonibus dare.

Nomen enim Dei per vos blasphematur. dendum est aliquos ex Judaeis Christianos
35.
tales
;

Creesse

quod eaedem cogitationes accusent et defendant, sed vicissim queedam accusent, quasdam defendant contra malignorura spiri26. Invicem.

Non

dicit

non tamen omnes, ne
:

sit

contrarius sibi ipsi

in superioribus, ubi ait

Fides vestra annuntiatur
enira fides sine operibHS

B in

universo mundo.
est.

Non

tuum accusationem. Et attende ablativos pro genitivis more Graecorum, qui ablativis carent. Potest hoc modo audiri et conscientia cogitationum. 27. Tu autem Judxus cognominaris. Non valde
:

Et in subsequentibus, eos cum caeteris plenos dilectione esse. Est autem scriptum in Et ingressi sunt ad gentes, ad quas inEzechiele

laudanda

:

troierunt, et polluerunt
polluistis in gentibus.

nomen sanctum jrceum,quod
est,
si

magnum

videri vult

si

Judaeus credat, quippe

cum

valde sit instructus per legera. Periculosum autem si non credat; ducem enim habetlegem. 28. Lanfb. Tu autem Judxus cognominaris. Judaeos humiliare conatur
;

36.

In circumcisionem, id

tantum prodest
Judaeus esset. Et

sibi qui gentilis est,

quantum

judicabit, id est
ciet et

comparationem sui judicabilem faest ?

qui ex accepta lege super-

biebant, et gentes quasi peccatrices despiciebant. 29. Ambbos. Per legcm confidis te ducem cxco-

damnabilem. 1. Ambbos. Quid ergo amplius CAP. III.

rum. Legis documentum est, erudire imperitos, et Deo subjlcere profanos, et ab idololatria ad fidem
revocare.
30. Occulta
blica

Quoniam Judaeis incredulis nihil proficere testimonium generis ostendit, ne credentes male tractasse videretur, docet multum utile esse credentibus, quia
filii

Abrahae sunt,

Nam

eis

sunt credita eloquia

hominum. Occulta judicabuntur. Pu-cDei. 2. Lanfr. Primum quidem, per humilera confessionem non judicabuntur.

id est,

quidam Judaeo-

31.Lanfb. Formam scientias. Si quis velit scientiam et veritatem habere, in te possit formam et exemplar aspicere. 32. Ambbos. Qui alium doces, te ipsum non doces,

rum

mstructi a crediderunt Evangelium et praedicatoribus Novi Testamenti, verbum legis
Christi,

prophetarum, quod facilius factum est in illis quam ineis qui Veteris Testamenti penitus expertes erant.

!

115
illorum non credidcrunt
? 3.

B.

LANFRANCt CANfUAR. ARCHIEP.
.

m
est 5 6

Ut iusUficcns vcraxappareas
/r//,vrn</
f

Nunquid incredulitas illorum 4. (idem Dei qui cx Judtis quosdam prxdixit crcdUuros evacuabit? Absit Est autem Deus vcrax omnis autem liomo mendax, sicutscrlptum
!
;

in

sermonibus

tuis 7. et vincas

cum judicaris.

nn;w«^n ?W r5^m.8.SiauteminiquitasnostrajUStitiamDeicommendat,quiddicemus?Nunquid
9
ifi

Objeclio cx persona male in-

sine lege justitia Dei manifestata est, testificata a lege et pronhetis. Justitia autem Dei per fidem Jesu Christi in omnes et super omnes qui credunt in eum non enim est distinctio. Omnes enim peccaverunt, et egentgloria Dei. Justificati gratis per gratiam ipsras, per redemptionera quse est in Christo Jesu,20. quem proposuitDeuspropitiationem,perfidem in sanguine ipsius, 21, 22. ad ostensionem justi;

Nunc autem

quisquam, non est intelligens, non est requirensDeum. Omnes declinaverunt sunt non est qui faciat bonum, non est usquc ad unum. Sepulcrum patens est -uttur eorum, hnguis su.s dolose agebant.Venenumaspidura sub labiis eorura. Quorum osmaledictionc etamantudine plenum est.Veloces pedes eorum ad efTundendum sanguinem. Contritio et infelicitas in viis eorum et viam pacis non cognoverunt. Non est timor Dei ante oculos eorum. 16. Scimus autem quoniam 17 qu*cunque lex loqu.tur, iis qui in lege sunt loquitur 18., ut omne os obstruatur, et subditus fiat omnis mundus Deo, quia ex openbus legis non justificabitur omnis caro coram illo. 19. Per legem enim cognitiopeccati
:

est

aiuntquidaiu nosdicere) 12. fac.amus mala, ut veniant bona, qilorum dahinatlo justa est. Quid ergo ? 13. praecellimus eos ? Nequaquam 1 4 \ 5. Causati enim sumus 1 Judaeos et Gnecos omnes sub peccato esse, sicut scriptum
.

(secundumhominem dico humanilus inlclligentcm) Absit' quomodojud.cab.tDeushuncmundum? 10. Si enim veritas Dei in meo mendacio abundabit ipsius, quid adhuc et ego tanquam peccator judicor? 1 1 et non (sicut blasphemamur,
et siciit

iniquus cst Deus, qui infert iram ?

alioquin

^loriam

4

.

,

Quianon

est justus

•simul inutiles facti

;

COMMENTARIUS.
3. Ambros. Nunquid incredulitas illorum, etc. Avenirent bona, Nunquid perfidia eorum negabit reliquis credenti- videretur

id est, ut

Deus remittendo, bonus
eos, id est,

bus vitam aeternam, per fidem Christi ?
4.

quam

promisit Deus futuram

13.

Lanfr. Prxcellimus

an nos Judaji
gentiles
?

excellentiores et digniores
li.

sumus quam
:

Lanfr. Fidem Dei evacuabit ? id est, efficit ut Deo non debeat credi, qui pradiximus Judaaosesse
credituros, (totum pro parte ponens). Jeremias pro-

Causali enim. Quasi diceret

Qui pares,

prse-

pheta

dicit

:

In diebus salvabitur Juda.
et ipsi

Et

alias

:

Ego ero vobis in Deum; lum. Et alia plurima.
5. Ut justificcris,

erunt mihi in popuUriae,

cellentiores e.sse non possumus. Nechoc superius in hac Epistola dixit; sed credendum est in sermone quem ad populum habebat eum dixisse. 15. Ambros. Causati enim sumus, id est, ostendi-

mus,
16.

redditis causis superius,

Judaaos et Gra^cos

David peccavit iu causa

esse reos.

sciens quia promissio

peccatoribus non prodest. Oratut Deus judicium, quo judicatur peccatoribus
;

strictis

Scimus autem. Hoc dicitur, quia Judaeis conomnis mundus subditus sit Deo. Nulli enirh

et se pcenitentem sanctificet, ut dubium est paganos impietatibus obrutos. quod justis daturum se promisit, justifiM. Lanfr. Quxcunque lex loquitur. Legem hic cetur in sermonibus suis vocat psalmos, sicut in Evangelio Nonne in tege "»"'"' F oauuus siuul iii iLvangeuo ivunne leg 6 Lanfr. btjustificcris. Probatio quod Deus ve- B veslra sc hplum cst Ego dixi Dii estis. Et est sen rax est; justitia enim sermonum, est veritas sus superiores psalmi versus ad vos

nihil dare, vincat
sibi

dans

i

:

:

:

:

pertihent

Ex abundantia hoc superius argumentum pertinens.
7.

Etvincas.

infertur nihil ad
Vicit

etiam, o Judaei
18. Ut

Christus

omne

os obstruatur.

homo

Deus,

cum

judicatus

est,

quia propter ipsam

periori sententiee,

qua

ait

:

Hoc conjungituf suCausati enim sumus 6m-

humilitatera, dedit ei Deus

omne nomen, utin nomine
etc. 8.

Jesu

nomen quod est super omne genu flectatur,
ideo subinfert, quia

nes sub peccato.
19.

Ambros. Per legem enim. Videmus veteres non

ignorasse peccatum,

cum pincerna et

pistor Pharao-

Si autem iniquitas.
:

Hoc

dicens

Ut justificeris in sermonibus tuis, visus est causara reddidisse cur omnis horao esset mendax.

Et vocat iniquitatem mendacium, 9. Ambros. Alioquin quomudo judicabit.Qma, non erat justum ut judicaret mundum, si peccata illius
ipsi proficerent.

Sed lex apud Deum imputari peccatum et futurum judicium, quod prius ignorabatur. 20. Quemproposuit Deus, id est, ih CHristo dispoostendit
suisse propitium
et

nis causa peccati in carcerem missi sunt.

hoc in
21.

futurum humano gefiefi, si credat sanguine ipsius, quia mdfte illius liberati
est ut

Q

sumus.

Lanfranc.S? enimveritas. Iterum hoc subinpersona male intelligentium. 11. Et nonsicut. Ordo et sicut blasphemamur, et sicut aiunt quidam nos dicere quid nos faciamus
i0.
fert ex
: :

Ad ostensionem, hoc
quo nos a peccatis

promissuhi palam

faceret

liberaret, sicut ahte pru-

mala, ut veniant bona,sicut, etc. 12 Ambrosius. Faciamus mala.

iii hostro tempore ostenderet quod olim decreverat; et Sit justus, dans quod pfomisit juStificare se credentes in

raiserat, qui diutissime sustent^vit,

A

perversis diesse
xxt

Christo.
2'2.

cebatufnoc apostolos dicefe

:

peccahdum

Lanfh.

Ad

ostensionem.

Ad

hofi

t)Mi

flHtim

.

117
tiae

IN D. PAULI EPIST.

COMMENT,

*• EPIST.

AD ROM.

118

ostensionem justitia su». 23. Propter remissionem praecedentium delictorum, in sustentatione Dei, ad Jesu Christi. Ubi est ergo gh> ejus in hoc tempore, ut sit ipse justus, 24, et justificans eum qui est ex fide
tua? Exclusa
est.

Per quam legera?25. factorum? Non, sed 26. per legem fidei. 27. Arbitramur enim sine operibus legis. An Judaeorum Deus tantum ? Nonne et gentium? justificari hominem per fldem Imo et gentium, quoniam quidem unus est Deus, 28. qui justificat 29. circumcisionem ex fide, 30. et
riatio

15

praputium per fldem. 31,

32.

Legem

ergo destruimus per fldem? Absit! sed legem statuimus.

CAPUT
1
.

IV.

Quid ergo dicemus invenisse Abraham patrem nostrum secundum carnem ? 2. Si enim Abraham ex operibus justificatus est, 3. habet gloriam, sed non apud Deum. 4. Quid enim dicit Scriptura ? 5. Credidit Abraham Deo; et reputatum est illi ad justitiam. 6, 7. Ei autem qui operatur, merces non imputatur secundum gratiam, sed secundum debitum. 8. Ei vero qui non operatur, credenti autem in eum, qui justigratiae Dei. Sicut et David dicit beatiiicat impium, reputatur fides ejus ad justitiam secundum propositum

tudinem hominis, cui Deus accepto fert justitiam sine operibus Beati quorum remissaj sunt iniquitates, Beatitudo ergohcec in ciret quorum tecta sunt peccata; Beatus vir, cui non imputavit Dominus peccatum. |©anetiaminpra2putio?DicimusenimquiareputataestAbrahaifidesadjustitiam. cumcisionetantummanet,
:

Quomodo ergoreputata
suum mundo

est? In circumcisione

an in praeputio ? Non in circumcisione, sed in prseputio.

%

COMMENTARIUS.
prsedicari fecit, ut

ostenderet quod

A daeorum

per fidem ejus justiflcantur peccatores. 23.Propler remissionemprsecedentium delictorum.

Ordo, prsecedentium delictorum in

sustentatione

Deus gentium. Ipse enim gentes justificat. Dei autem solius est justificare. 31. Legem destruimus. Quia carnales observationes legis destruimus, an putandum est nos, praedicatosit

Dei. Patienter enim Deus sustinuit praecedentia delicta mundi,ut ostenderet qui vera justificatio est in hoc tempore, id est, in fide Jesu Christi. Si enim

res Evangelii, etiam
:

moralia preecepta destruere?

est, Quid ergo ? ordo quid carnalium observationum? Probat quod sine

quid secundum carnem, id

omnes peccatores
tempore

puniisset,

non

esset qui in hoc

earnali

observatione legis justificari potest
.

homo
I

justificari posset.

per fidem

Abraham

enim sine carnalibus obserest,

24. Justusetjustifieans, id est,

verax,complens ea
lex prolata
est,

vationibus justificatus
didit

Seriptura testante

Gre-

qua? promisit.
25. Factorum,
id est,

Abraham

Deo, etc.

an

alia

32. Ambkos.

Legem

vero.

Non

utique lex inanitur

habens

alias observationes,

per quas observationes
fidei

per fidem, sed adimpletur,

quando quod futurum

tuae annihilentur.

26. Per
Christi, in

legem

fidci.

Legem

vocat legem

B

dixit fides, istud advenisse testatur.

fidem

dum

quo asseritur salvari hominem persolam dicitur Qui credide rit., et baptizatus
:

CAP. IV. nisse ? Carnem
2.

Ambros. Quid ergo dicemus invedicit circumcisionem, qua Abraham
1.

non invenit justitiam, nec
Lanfr. Si enim.

quaesivit.

fueritf salvus erit.

Si, inquit,

Abraham

sine fide

37. August. (De fide et operib., cap. 14, tom. IV),

Arbitramur enim. Cura ergo dicit Apostolusarbitrari
se

justificatio illa in sola

ex sola carnali observatione justificatus creditur, opinione hominum esi, noa

hominem
justitiae

justificari
ait ut,

per fidem

sine

operibus

apud Deum.
3.

legis,

non hoc

praecepta ac professa fide,
sciat se quis-

Habei gloriam, quia qui fecerit legem vivet in

opera

contemnantur; sed ut

ea, id est

non morietur ut reus. Nec tame» apud
:

que per fidem posse justificari, etiamsi legis opera non praecesserint. 28. Qui justificat circumcisionem (lib. De spirit- et
lit., c. 29, tom. III). Non ad aliquam differentiam dictum est, tanquara aliud sit ex fide, aliud per fi-

Deura ex hoc habet meritum. 4. Quidenim Scriptura. Quasi dioeret
quid super hoc Scriptura testetur.
5.

audianms

dem

:

sed ad varietatem locutionis. Alio quippe loco,
:

Ambbos. Credidit Abraham D-eo. Credidit se habiturum semen, in quo benedicerentur gentes. 6. Ei auiem qui operatur. Ei qui operatur opera
legis,

cura de gentibus diceret, hoc est de praeputio
videns, inqnit, Scriptura quia exfidejustificat

Prx-

meritum non imputatur ad niereedera.

Nam

omnes ^ debitor est facere legem. 7. August. Ei qui operaiur, idest qui de operibus Itemque cum de circumcisione loquegentes Deus. praesumit, et merito dicit sibi datam gratiam fid«i< retur (unde erat) Nos inquit, natura Judzei, et nori His non imputat mercedem secundum gratiam, sed ex gentibus peccatores, scient&s quia non juslifica:

t

bitur

homo ex operibus
;

legis,

nisi per fidem Jesu
et

secundum debitum.
8.

Christi

et

nos in Christo Jesu credimus. Ecce

praeputium dixit justificari

ex fide, et circumci-

gendum
moritur
9.

LanfR. Ei vero qui non operatur. De eo iutelliest hoc qui post aceeptam fidem statim
Et signum accepit. Quasi diceret

sionem per fidem. 29. Lanfr. Circumcisionem ex
et per fidem.

fide, id est ex fide,

:

euvergo,
sed

si

justificatus erat, circumcisionem aocepit? Circum-

30. Et

pmpvitium, Hinc probatur quod Deus Ju-

cisionem, inquit, accepit, uou quia

fierei,

qHM

419

B LANFRANCl CANTUAR. ARCHIEP.

120

Et signuin accepit circunuaaonis, signaculum justitiae fidei, qute est in praeputio, 10. ut sit pater omnium credentium per praputium, ut reputctur et illis ad justitiam et sit pater circumcisionis, non ns tantum qui sunt ex circumcisione, sed et iis qui sectantur vestigia
;

II.

fidei,

quaj est in praeputio

patris nostri Abrahae. 12.

Non enim
fidei.

mundi

;

sed per justitiam

per legem 13. promissio Abrahs aut semini ejus ut haeres esset Si enim qui ex lege, hajredes sunt, exinanita est fides, abolita est pro15. Ubi

quod dicturn est ei Sic erit semen tuum; et non infirmatus est fide, nec consideravit corpus suum emortuum, cum jam fere centum esset annorum, et emortuam vulvam Sarae. In repromissione etiam Dei non haesitavit diffidentia, sed confortatus est fide, dans gloriam Deo, plenissime sciens quia quaecunque promisit, potens est et facere. Ideo et reputatum est illi ad justitiam. Non est autem scriptum tantum propter ipsum, quia reputatum est illi ad justitiam, sed et propter nos, quibus reputabitur credentibus in eum qui suscitavit Jesum
:

nec praevaricatio. Ideo ex fide, ut secunei qui ex lege est solum, sed et ei qui ex fide est Abrahae, qui pater est omnium nostrum (sicut scriptum est Quia Patrem multarum gentium posui te) ante Deum, cui credidit, qui vivificat mortuos, et vocat ea qiue non sunt tanquam ea quae sunt qui contra spem in spem credidit ut fieret pater multarum gentiurn, secundum
est lex,

missio. 14.

Lex enim iram operatur.
sit

enim non

dum

gratiam firma

promissio 16. omni semini, non

:

:

a mortuis, qui traditus est propter delicta nostra, 17. et resurrexit 18. propter justificationem nostram.

Chnstum Dominum nostrum

17
quem

1- Justificati

ergo ex

iide,

CAPUT V. pacem habeamus ad Deum
2.

et

habemus accessum per fidem

sed et operatur, patientia autem probationera, probatiovero spem, 3. spes autem non confundit, quia charitas Dei dilTusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum qui datus est nobis. Ut quid enim Christus, cum adhuc infirmi essemus, secundum tempus pro impiis mortuus est? Vix enim pro justo quis moritur nam pro bono forsitan quis audeat mori. Commendat autem charitatem suam Deus in nobis, quoniam cum
;

fihorum Dei.

Non solum autem,

per Dominum nostrum Jesum Christum, per gratiam istam, in qua stamus et gloriamur in spe gloriae gloriamur in tribulationibus, scientes quod tribulatio patientiam
in

adhuc peccatores essemus, nunc justificati in sanguine
ciliati

4.

secundum tempus Christus pro nobis
Filii
;

ipsius, salvi

sumus Deo per mortem

5. mortuus est; multo igitur magis erimus ab ira per ipsum. Si enim cum inimici essemus, reconejus multo magis, reconciliati, salvi erimus in vita ipsius. Non solum

autem, 6. sed etgloriamur in Deo per Dominum nostrum Jesum Christum, per quem nunc reconciliationem accepimus. 7. Propterea sicut per unum hominem peecatum in hunc mundum intravit, et per peccatum

COMMENTARIUS.
ostenderetureajustitiaquamsolafidescontuleratilli. Adere; non autem omneslegem implere. 10. Amrros. Ut sit pater circumcisionis. Hoc dicit 17. Ambros. Et resurrexit propter. Post resurreut sit pater circumcisionis cordis, non tantum eoctionem enim acceptus Spiritus, ad cumulum nobis

rum

qui sunt ex ejus origine, sed et militer credunt ex gentibus.
11. Lanfr. Vestigia fidei.

eorum qui

si-

justificationis provenit.

Ordo

:

vestigia fidei paest,

Lanfr. Propter justificationem, id est, ut credentes eum resurrexisse justificarentur. Et a parte
18.

tris

nostri

Abrahae, quae est in praeputio, id

tota fides designatur.

quamhabuit in praeputio. 12 Non enim per legem. Quasi aliquis diceret cur dixisti vestigia fidei, et non dixisti vestigia legis ? Si enim ad inconveniens ducit adversam partem, non autera simul esse, solam legis obser:

CAP. V.
habere
2.

1.

Ambros.

Justificati igilur.

Pacem
enim
cre-

cum

Deo, fides

facit,

non

lex.

Haec

nos Deo reconciliavit.

Ingratiam istam. Prius enim jacuimus
Spes autem non confund.it. Spes

;

dentes autem erecti sumus.
3.

vantiam haereditatis esse causam
Judseos esse haeredes et gentes.
13.

et fidem, aut solos

non confundit,
credentes

dum stultiethebetes a perfidisjudicantur,

Ambros. PromissioAbrahx. Christus qui haeres quae mundana carent ratione. Pignus enim charitatis est gentium, ut David canit Et dabo tibi gentes hx- B habemus in nobis per Spiritum sanctum nobis. reditatemtuam; et possessionem tuam terminos terrx. 4. Secundum tempus. Ad tempus enim mortuus Ipsi enim morimur et vivimus cum eo, Ideo ex fide. est, quia tertia die resurrexit. Vel huic tempori Sub lege promissio dari non potest, aut ex fide, qua mortuus est, ubi sol oritur et occidit. Excessit enim
:

omnes
14.

purificati, fiunt digni dici

filii.

e corpore ad inferos (ubi

tempus non

est, vel aetas)

Lanfr. Lex enim iram operatur. Causa cur per legem non sit promissio haereditatis. Iram enim Dei
expraevaricationenonimplentiumpotiusoperatur. 15. Ubi enim non est lex. Et hoc, inquit, videri
potest quia lex irara operatur, quod ubi lex nec pnevaricatio, quae est causa irae.
16.

pro salute animarum.
5.

Lanfr. Mortuus

est.

Cum

adhuc teraporalia
daret, quae nos

diligeremus,nisi nobis

spem bonam
est,

confunderet
6.

non

est,

Sed

et

gloriamur, id

sperantes nos habiDei.

turos gloriam,
sive
cre7.

quam habent

filii

Omni

semini, id est,

Judaeo, sivegentili.

omni imitatori fidei, Omnes enim possunt facile

Propterea sicut. Pendet sententia usque
:

legitur

sicut per unius delictum, etc.

8
121

IN D. PAULI EPIST. COMMENT.
et ita in

~

EPIST.

AD ROM.

m

enun omnes homines mors pertransiit, in quo omnes peecaverunt. 8. Usque ad legem mors ab regnavit peccatum eratin mundo. 9. Peccatumautemnonimputabatur, cum lex non esset. Sed peccaveruntll. insimilitudinempraevaricationis Adse, Adam usque ad Moysen etiam 10. in eosqui non delictum, ita et donum; sienimuniusdelictomulti 11, 12, 13. qui est forma futuri. 14. Sed 15. nonsicut
mors,
;

in plures mortui sunt, 16. multo magis gratia Dei et donum 17. in gratia unius hominis. Jesu ChristilS. nam judicium quidem ex uno abundavit. 19. Etnon20. sicutper unum peccatum, ita et donum mors condemnationem 21. gratia autem ex multis delictis in justificationem. Si enim unius delicto
;

m

;

vita unum, multo magis 22. abundantiam gratiaj et donationis et justitite accipientes, 23. in in condemnaregnabunt per unum JesumChristum igitur sicut per unius delictum, in omnes homines Dei per tionem, sicet24. per unius justitiam in omnes hominesin justificationem vitce. Ita misericordia peccatores uniusjustitiam in omnes homines processit. 25. Sicut enim per inobedientiam unius hominis

regnavit per

;

CAPUT VI.
Vsque ad legem enim. Peccatum quidem inhis etiam qui legem acceperant, fuit, sed non tantum,
8.

A

18.

In plures. Plures
vitiis plures.

dicit,

non ad numerum
originale
et ori-

sed quia in
dedit

Adam enim per

quaktum
ti

prius

;

per legales enim observantias mul-

mortem, Christus vero de aciualibus
August.
{ibid.,

salvabantur.
9.

ginalibus liberavit.

Peccatum enim. Aliter hic peccatum intelligit quam superius. Peccatum enim hoc in loco significat praevaricationem legis, quae non imputabatur

non sicutper unum. Ab Adam, in quo omnes peccavimus, non omnia nostra peccata, sed tantum originale tra19. cap. 15.) Et

cum

non esset. August. (De peccatorum meritis etremis., deque Bap.parv. lib. i, cap. xi, tom. VII.) In eos non peccaverunt, id est, qui nondum sua et propria volex
10.

duximus.

A

non

illius

Christo vero,inquoomnesjustificamur, tantum originalis, sed etiam cseterorum

quaeipsiaddidimusremissionem consequimur. Ideo non sicut per unum peccantem, ita et donum. Nam

luntate, sicutille, peccaverunt, sed ab illo origine

judiciumquod

[al.,

quidem] ex uno

peccatum traxerunt.
11.
ricati

remittatur)id est originali, in
est,

non condemnationemjam
delicto
(si

Lanfr. In simililudinem, id Quiest forma futuri.

qui praeva-

sunt praecepta Dei, sicut Adam.

potestducere. Gratia veroexmultis delictis remisomsis, hoc est, non solum originali, verum etiam
c£e teris,

11.
fuit.

Adam

forma Christi }} n ^ us
car-

ad justificationemperducit.
sicut. Aliter
:

Quia sicut

ille

pater

omnium secundum

20.Lanfr. Et non

etsi sicut pecca-

nem,

sic Christus

pater fidelium

secundum fidem.

tum,

ita et

donum,

id est, utraque paria

non sunt.
:

Et sicut ex latere Adae, formata est Eva, sic ex latere Christi profluxerunt sacramenta, per quae salvatur Ecclesia.
12.
illo

21. Gratia

autem ex multis. Ordo

est

Gratia

autem in justificationem ex multis delictis.
22. August. (ibid.)

August.

(Ibid.)

constructa est

Qui est forma. Quia in 1 forma condemnationis futuris

Abandantiam
quod non
eis

gratise.

Quidest

autem abundantiam
stitiae

gratiae et justificationis et ju-

posteris qui ejus progenie crearentur.

Ambbos. Qui est forma futuri. Decrevit enim Deusper unum (Christum) emendare quodperunum (Adam) peccatum est, sicut in Apocalypsi Joannes
13.

in

tantum peccatum quo omnes peccaverunt, sed etiam quod addideaccipiunt, nisi

runt, gratia remissionis datur ?
23. ln vita regnabunt.

inquit

:

Agnus quioccisus

cst

a constitutione mundi.

in vita regnabunt in

;

multo magis cum mortis regnum multo plures
Et quid
est,

14. Sednonsicutdelictum. Hocdixit,

quiaformam
:

aeternam poanam trahat? Nisi intelligamus eos

unius Christi dixit
15.

unum Adam.

Lanfr. Sed non sicut delictum. Ordo
:

diceret

quamvis

Adam forma

fuit Christi,

Cinipsis [al., eos ipsos] in utroque dici, qui transQuasi eunt ab Adam ad Christum, id est a morte ad vimajo- tam, quia in vita aeterna sine fine regnabunt, maest

rem tamen vim habet donum
vivificare

Christi. Plus

enim

gis

quam

in eis

mors temporaliteret cum finereg-

quam

occidere.

nabit [al., regnavitj.

16. August. (ibid.) Multo magis gratia.
gis multos, et

Non ma-

plures

multo plures homines. Neque enim justificantur quam condemnantur. Adam

Lanfr. Per unius justitiam. Per justitiam et obedientiam Christi, vita omnium credentium justi24.
ficata est.

Quia inde factus

est hostia acceptabilis

quippe ex suo delicto reos genuit. Christus autem etiam quae homines delicta propriae voluntatis ad
originale in

Deo pro
tem.

peccatis

omnium, quia justus
et obediens fuit

et

immacu-

latus sine peccato,

usque ad mor-

quo peccaverunt

[al., nati sunt],

addi-

derunt; gratiasua solvit atque donavit.
17.
est,

25. Sicut
rioiis versus

enim. Comprobatio et expositio supe:

Lanfr. In gratia unius hominis. Ingratia, id propter gratiam. Gratiam autem hic vocat

perfectionem virtutum

quam homo

ille,

a Verbo

mala bona

est,

omnis enim inobedientia, delictum et omnis obedientia,
:

si
si

tantum tantum

est, justitia.

Patris assumptus, per gratiam Dei habuit.

123

R.

LANFRANCl CANTUAR. ARCHIEP.

124

cunstituti sunt multi, ita et 20. per unius obeditionem justi constituenturmulti.27, 28,
travit,

Lexautem subindelictum. Ubi autein abundavit delictum, 29. superabundavit gratia, 30. ut sicut rrgnavit peccatum in mortein, ita31, 32. ct gratia regnet 33. per justitiam invitam aeternam, perJesum
ut abundaret

Christum Dominum nostrum.

CAPUT
.'

VI.
!

Quid ergo dieetnus? Permanebimus in peccato, utgratia abundet? Absit Qui 1. enim mortui suraus pmaibi quomodo adhuc viveinus in illo An ignoratis quia quicunque baptr/ati sumus in Christo Jesu, 2". 3. in morteipsius baptizati sumus?4. Consepulti enim sumus cumillo perbaptismum inmortem, ut
.jiiomodo Christus surrexita mortuis per gJoriam Patris,ita et nos 5, in novitato vitaeambulemus. 6, 7. Si cornplantati facti snmus 8. similitudini mortisejus, 9. simul et resurrectionis erirnus. Hoc scientes 10. quia vetus homo noster simul crucifixus est, 1 1 ut destruatur corpus peccati, et ultra non servia12. mus peccato. 13. Qui enim mortuus est, justificatus est a peccato. 14. Si autem mortui sumus cum Chri-

emm

.

credimus quia simul etiam vivemus cum Christo, scientes quod Christus resurgens ex mortuisjam non montur, mors illi ultra nondominabitur. 15. Quod J«MJ©enim mortuusest, peccato, mortuus estsemel, qUodautemvivit,vivitUeo. 10. Itaetvos existimate vos mortuos quidem esse peccato, viventes autem Deo, in Christo Jesu Domino nostro. 17, 18. Non ergoregnet peceatum in vestro mortaJi eorpore, utobediatis coneupiseentiis ejus. Sed 19». neque exbibeatis membra vestra 20. arma iniquitatis peccato sed
sto,
|

exhibete vos

Deo tanquam ex mortuis

viventes, et

membra

vestra

arma

justitiae

Deo. Peocatum enim

COMMENTARIUS.
2fi. Per unius obedientiam. Per obedientiamA 6. Ambros. Si enim complantati. Tunc nos feliChnsti, justi sunt multi vel quia obedientia hociter dicit posse resurgere, si similitudini mortis stiam comrnendavit. Vel quia obedientia ad mortem ejus fuerimus complantati, id est, si ixx baptismo Christum perduxit. Fides autem mortis ejus, justi- omnia vitia deponentes, in novam vitam translati,
;

ficavit.

de caetero non peccemus.
est

27.

Lexautem subintmviL Moris
ubi plures causae sunt,
:

divinarum

litterarum,
saepe
lex,
tias

unam tantum

7 Lanfr. Si enim complantati. Alia ratio cur in morte ipsius baptizemur, complantati, id est, affixi,
.

enumerare, sicut in hoc Ioco data est enim ut praedestinati ad vitam per legales observansalvarentur
;

vel adhaerentes.
8. Similitudini, id est, si

semel peccato morimur,

autem ad mortem, per legis praevaricationem magis punirentur. Sed illius causae hic tantum mentionem facit, per quam
praedestinati

siinilem resurrectionern habituri
9.

Simul

et

sumus. resurrection w,subaudis; similitudini

ejus.

Judaeos ex accepta
possit.

lege

superbientes

humiliare

10. Quia vetus homo, id est, nos in eo
veteris hominis peccamus.

quod more

28. Ambros.

Lex autem subintrdvit.
provenerit

Apostolus

11.

Ut destruatur corpus peceati, id est, corpus

ostendit quid
fecerit.

data lege, non quid lex

^ nostium in eo quod peccat. B 12. Corpus peccati. Omnia peccata simul appellat,
corpus peccati.
13.

29.

Lanfr. Superabundabit gratia
!

.

Quasidiceret:

e Judsei

vos putatis quod Christus

gentibus

plus

Qui enim mortuus
sit

est.

Ratio cur non ser-

dimiserit,

sed quibusdam

vestrum plus dimisit,

viendum
rit.

peccato. Peccato

enim

justificatio pe-

quos praevaricatores legis invenit.
30. Ut sicut regnavit, id est, praevaluit.

31. Ita et gratia regnet, id est, praevaleat.

Ambros. Gratiu regnet. Regnat gratia per justitiam, si accepta remissione, justitiam sequamur.
32. 33. Per justitiam, scilicet Christi.

autem mortui sumus, id est, si revera Christus secundum carnem mortuus est nos peccatis omnibus mortui sumus, credimus, etc. 15. Lanfr. Quod enim mortuus est peccato, subauhumani generis delendo. dis
14. Si
:

:

CAP.
peccato,

VI.

16. Ita et vos,

pro itaque.
regnet peccatum t
id
est,

1.

seilicet,

Lanfr. Qui enim mortui sumus in baptismo in Christo Jcsu, id
;

17.

Non

ergo

concu-

piscentia peccati.

est, in fide Christi Jesu.
2.

In morte ipsius, id
et in

est, sicut ille

mortuus

est

semel, et semper

vivit, ita

et

nos semel peccato

Ambros. Nonergoregnet. Mortale corpus dicens, totum hominem signat, quia qui obediunt peccato ruortales dicuntur. Anima enim quae pec18.
cat, ipsa morietur, id est totus

moriamur,
3.

bene

factis

semper vivamus.

homo.
dicit

AmbROS. In morte

ipsius.

Cum

baptizamur,

19.

Neque

exhibeatis.

Non

corpora,

sed
toto

commorimur
zari. Illie

Christo; hoc est in morte ejus bapti-

membra. Memhris enim ministratur, non
corpore.
20. Lanfr.
scentiae.

enim peccata moriuntur.

4. Lanfr. Consepulti enim. Designatio, quando et cur in morte Christi baptizemur.
5.

Arma

iniquitatu, id est,

concugi-

In novitate, id

est,

a

vitiis

resurgamus.

125
vobis

IN D. PAULI EPlST. COMiftfNT.
non dominabitur
;

-

EPIST.

AD ROM.

126

non enirrt sub lege estis, sed sub gratia. Quid efgo? Peccabimus, quoniafh sub gratia? Absit Nescitis quoniam cui exhibetis vos servos ad obediendum, non sumus servi estis ejus, cui obeditis, sive peccati ad rnortem, sive obeditionis ad justitiam ? Gratias autem Deo quod fuistis scrvi peccati obedistis autem ex cofde in eam formam doctrihaj, 23. in quam tfaditi estis.
2l, 22.

sub lege, sed

!

;

autem a peccato, servi facti e\stis justitiae. 24, 25. Humanum dico, propter infirmitatem carnis 26. sicut enim exhibuistis membra vestra servire immunditiae et iniquitati ad iniquitatem, scilivestrae cet implendam, ita nunc exhibetemembra vestra servire justitiae in sahctificationem, ia est,ut sancti'ficali
Liberati
;

sitis.

Cum

27.

enim
illis

servi essetis peccati, liberi, id est, expertes fuistis justitiae.

Quem

ergo fructurti ha-

nunc erubescitis? Nam finis illorum mors est. Nunc vero liberati a peccato, servi autem facti Deo, habetis fructum vestrum in sanctificationem, id est, fructus vestri operis est sanctificatio, finem vero vitam aeternam. 28. Stipendia enim peccati, rnors. 29, 30. Gratia autem Dei, vita aeterna
buistis tunc in

in quibUs

in Christo Jesu

Domino

nostro.

CAPUT
1.

VII.
lex in

An

ignoratis, fratres, (scientibus

enim legem loquor)quia

vivit?

Nam

quae sub viro est mulier, vivente viro, alligata est
si

soluta est a lege viri. Igitur, vivente viro, vocabitur adultera
fuerit vir ejus, liberata est a

homine dominatur, quanto tempore legi si autem mortuus fuerit vir ejus, fuerit cum alio viro si autem mortuus
:

;

lege viri

ut non

sit

adultera
sitis

si

fuerit

cum

alio viro. Itaque, fratres

mei, et
fructifi-

vos 2. mortificati 3. estis legi per corpus Christi, ut

alterius, qui ex

mortuis resurrexit, ut

cemus Deo 4. Cum enim essemus in carne, passiones peccatorum, quae per legem erant, operabantur in membris nostris,ut fructificarent morti. Nunc autem soluti sumus 5. alege mortis, in qua detinebamur,

COMMENTARIUS.
21. Non enim sub lege estis. Evidenter ostendit A aeternam dat. 30. Ambros. Gratia autem Dei. Hoc rationibus quod concupiscentise peccatorum majorem vim hahis Apostolus demonstrare videtur. Aut est in bebant in Judaeis quam irt Christianis. Christo, aut in loge. Mortificata est enim lex per 22. Auqust. (lib. De grat. et lib. arbit., cap. 12, lege eslis. Non quia lex corpus Christi, ut illius sitis, qui a mortuis resurtom. VII.) Non enim sub

mala, sed quia sub

illa

sUnt, quos reos facit jubendo,

rexit
fg I

.

non adjuvando.
23. Lanfr. In
tradidistis vos 24. bis

homo

Nam in aliis legibus idem videtur. Moritur enirn alicui legi, ut jam alii vivat. Nam quan-

quam

traditi estis, id est, in

qua

Deo

in die conversationis vestrae.

Humanum

praecipio,

dico, id est, vile quiddam voquod vim humanitatis nostrae non

excedit.

alii vivere non potest. Prior enim adhuc dominatur. Mulier enim, vivens maritali lege viri sui, non potest vivere legi alterius viri.Alligata est enim viro suo. Nam si moriatur legi prioris viri, alterius potest vivere legi. Igitur vivens mari-

diu vivit priori,

25. Ambros. carnis

Humanum

dico.

Dum

infirmitatem
exigere

tali legi (scilicet

vivente viro) non potest

[/".,

vivere]

memorat, minus se

significat

ab

alterius legi viri. Si

enim tunc
Lanfr.

fuerit

cum

alio viro;

homine quam dignum

est circa Dei culturam.

vocabitur adultera.

25. August. (ex epist.

/lumanum dico^ si jam illi facere

ad Anast. 144, tom. II). quia plus dicendum aliquid fuit,
}

B

CAP.

VII.

1.

An

ignoratis,

fratres.

[al.

ferre] potuissent. Plus

quippe

Probare videtur quod lex Judaeorum fidelibus non est observanda. Non est enim data nisi ad adventum
Christi.

servitutis debetur justitiae

quam

peccato.

Nam pcenae

Et est responsio. Quasi

aliquis

diceret

:

corporis revocant ab opere peccati. Justitia vero sic

cur dixisti in Christo Jesu, et non in observantia
legis
2.
?

amanda
ris

est ut ab ejus operibus etiam pcenae corpo-

nos cohibere non debeant.

Mortificati

estis

legi.

Quasi
est

diceret

:

nihil

26. (Ibid). Sicut
illud, ita et

enim
:

exhibuistis.

Quid

est sicut

debetis legi.
Christi.

Lex enim data

usque ad adventum

hoc ?

nisi

qUemadmodum ad peccandum

nullus cogebat timor, sed ipsius libido voluptasque
sic ad juste vivendum non vos supplicii metus urgeat, sed delectatio justitiae urgeat. 27. Lanfr. Gum cnim servi. Ratio cur servire justitiae eos oporteat. Aut enim justitiae, aut peccato servire necesse est. Sed cum servitur peccato, abest justitia. Acquiritur fructus unde erubescitur quod est inconveniens. Justitiae igitur serviendum est. 28. Stipeiidid. Causa cur liberati sint a peccato, et cur servi facti Deo. Et est sensus peccatum hoc stipendium, id est, hanc retributionem dat, mor-

peccati

;

Ambros. Mortificati cstis legi. Quoniam Salvator corpus suum diabolo crucifigere permisit.
3.

Idcirco per
ctos.
4.

corpus

Christi,

salvos nos

dicit

fa-

Lanfr.
diceret

Cum enim
:

essemus in came. Quasi

ali-

quis
fj

cur

dixisti,

ut fructificemus Deo,

;

quasi non fructificaremus,

observaremus

? Ita,

inquit,

cum legem carnaliter cum essemus in carne,
quae sine ulla misera-

id est, in carnali observantia, etc.
5.

:

A

lege mortis, id

est,

tione,

peccantes

interfici

jubebat. Vel, quae passio-

tem

scilicet.

nes peccatorum, quaa mors animas sunt, [per Eu.

29. Gratia

autem

Dei,

id estj

virtus

quae per

P.] prohibitionem augebat.

gratiam Dei datur, vita aeterna

est, id est,

vitam

127
ita ut

B.

LANFRANCI CANTUAR. ARCHIEP.
est,

128

serviamus in novitate spiritus, id

innovando spiritum

fide et

operibus boius, et non in vetustate
scilicet

litterae, id cst,

carnali observationc. Quid ergo dicemus? lex peccatum est?

quia superius dixit a
nisi

legc mortis, vcl passioncs

peccatorum, qux per lcgcm crant. Absit
scilicet esse

!

Sed

6.

peccatum non cognovi,

per
:

legcm

;

nam

concupiscentiam,

peccatum, nesciebam,

vet

non eram expertus

nisi lex diceret

Non concupisces. Occasione, id est, opportunitatc, autem accepta, peccatum, id est, fomes peccati, per mandatum 7. operatum est in me omnem concupiseentiam. 8. Sine lege enim peccatum mortuum erat. 9. Ego autem vivebam sine lege aliquando. 10. Sed cum venisset mandatum, peccatum revixit. 11 Ego autem mortuus sum, et inventum est mihi £«J mandatum, id est, cognitio mandati, quod erat ad vitam,
scilicet scrvati,

hoc esse ad mortem,
et

scilicet

non

servati. 12.

Nam

peccatum, id

est,

fomes peccati,

vel

quidem sancta, ? Absit Sed peccatum, ut appareat, scilicet in opere, vcl quia diabolus est, peccatum, per bonum operatum est mihi mortem utfiat 14. 15. supra modum peccans peccatum, id est, per prxvaricationcm peccati, per mandatum.16. Scimus enim quia lex spiritualis est, id est, spiritum nutriens; ego (causa cur peccatum operalum sit in eo mortem) autera carnalis sum, 17. venundatus sub peccato. 18. Quod enira operor, 19. non intelligo 20 non enim, expositio superioris versus, quod volo bonum, hoc ago sed quod odi malum, illud facio. Si autem 21. quod nolo illud facio, consentio legi, quoniam bona est .Nunc autem jam non ego operor illud, sed quod habitat, inseparabiliter inhxret, in me peccatura, id cst, concupiscentia peccati. 22. Scio enim quia non habitat in me, hoc est, in carne mea, bonum. 23. Nara velle adjacet mihi perficere autem
illud occidit. Itaque lex
est,

diabolus 13. occasione accepta per

et

mandatum sanctum,
:

justum

mandatum, seduxit me, et per et bonum. Quod ergo bonum

mihi factum est mors

!

;

:

;

COMMENTARIUS.
6.

Pcccatum non cognovi,

concupiscentise antea

id est, tantam vimA 15. Lanfr. Supra modum, id est, valde. Ordo non eram expertus, quantam ut peccatum, scilicet, auctum per peccatum, fiat
:

postea

;

quod cognovi esse prohibitura.

"Vel,

ne-

supra modum. Peccans, id
nis

est,

peccans

ei,

locutiofaciat

sciebam concupiscentiam esse peccatum. 7. Ambros. Operatum est in me

modo quo

qualitas vocatur quale, eo

quod

quae et

quale.
16.

legem transcendit. 8. August. (Contra duas
lib.
i,

Scimus enim. Probatio quod lex bonum
spirituale, id est,

est.

epist. Pelag.

cap. 9, tom. VII.) Sine lege
est,

ad Bonifac. enim. Peccatum

Omne enim bonum est.

spiritum nutriens,

mortuum
sit
;

latet,

non intelligamus nisi tanquam non non apparet penitus ignoratur, tan;

17. AuguSt. (lib. LXXXIII Quxst., qusest. 66, tom. IV.) Vcnundatus, id est, peccans pretio tem-

quam
tum.

innescio quibus ignorantias tenebris sepul-

poralium voluptatum.
18.

Lanfr. Quod enim operor. Probatio quod ve-

9. Ambros. Ego autem vivcbam, sine timore, secu-

rus quod non esset Deus judicaturus.
10.

August. (De Verb. Apost. serm. 5, cap. vn, tora. X.) Sed cum venisset. Quid est, revixit pecca-Bpsalmo InteUige clamorem meum. 20. August. (tib. Serm. de temp., serm.45, cap. 6) tum? apparere ccepit, rebellare adversus me coepit. Non enim quod volo, id est, nolo concupiscere, et
:

nundatus est sub peccato. In tantum enim peccatum dominatur, ut operetur quod non vult. 19. Non intelligo. Acceptum non habeo, sicut in

11. (ibid).

Ego autem mortuus,
83
lib., quaest.

id est, praevarica-

concupisco.
21. Lanfr.

tor factus sum.
12. (Quxst.

Quod
est.

nolo.

De concupiscentia hoc
:

catum. Quod autem
occasione accepta per
delectationis ad

ait

:

tom. IV.) NampecFefellit me peccatum,
66,
;

intelligendum

Quasi diceret

vellem cavere

concupiscentiam, et non possum.

mandatum

sive quia suasio
est,

peccatum vehementior
legis, si

cum
fece-

adest prohibitio, sive quia etiam si quid
rit

homo

Per ablationem unius contrarii more suo probat alterum. Quia in religione christiana, immediata sunt bonum et malum. Omnis
22. Scio enim.

secundum jussa

quae integra est, vult sibi

adhuc non sit fides, retribuere, non Deo, et

secundum religionem christianam, aut bonus, aut malus est.
enira horao,
23.

superbiendo plus peccat.
13. Ambros.

Nam

velle

adjacet. Probatio

quod

Occasione accepta. Peccatum dicit

diabolum, qui invidens provisum per legem exarsit, ut illi legem inverteret, qui ante legem quasi mortuus erat, quia ab
illusione cessabat.

homini,

quem habebat C

August. (Beda. in cap. 8, ad Rom.) Supra modum peccans. Quiaetiam et praevaricatio.Quando enim delinquebat sine mandato, minus erat.
14.

Quando

deliquit

per mandatum, excedit

modum.

non habitet in carne sua. Omne enira homine est, aut bona voluntas, aut bona operatio. Sed velle, inquit, bonum non est in carne mea. Ex vicinitate enim animae adjacet, id est vitium sibi est. Perficere autem bonum, id est operationem bonam non invenio in ea habitare. Non igitur bonum mihi, id est carni meae non enim quod volo Quasi diceret bonum non invenio habitare, sed malum quod ago.
in
;
: :

bonum bonum quod

;

.

129

IN D. PAULI EPIST. COMMENT.

-

EPIST.

AD ROM.

430

bonum, noninvenio. Non enim quod volo bonum, hoc facio; sed quod nolo malum, hoc ago. 24. Si autcm quod nolo, illud facio; jam non ego operor illud, 25. sed quod habitat in me, peccatum. 26. Invenio igitur27. legem, «83 28. volenti mihi facere bonum, (causa cur dixerit volenti,) quoniam mihi mavideo autem 30. aliam lum adjacet 29. condelector enim legi Dei secundum interiorem hominem legem in membris meis, repugnantem 31. legi mentis meae, et captivantem me in lege peccati,
: :

quje est in

membris meis. 32.

Infelix ego

homo

!

quis

me

liberabit de corpore mortis hujus? Gratia Dei
;

per Jesum Christum

Dominum

nostrum. Igitur ego ipse mente servio legi Dei

carne autem, legi peccati.

CAPUT
Nihil ergo nunc, id
fidc et
est,

VIII.
iis

in hoc lempore gratix, damnationis est

qui sunt in Christo Jesu, id

est,

in

non secundum carnem ambulant 1,2. Lex enim spiritus vitae in Christo Jesu, id est, in gratia Christi Jesu, et memoria ejus, liberavit a lege, id cst sutisione, peccati et mortis. Filium suum mittens in 3. Nam quod impossibile erat legi, in quo infirmabatur per carncm, Deus similitudinem carnis peccati, 4. 5. et de peccato damnavit peccatum, id est, vim concupiscentix, in carne, scilicet fidclium, ut justificatio legis impleretur in nobis, id est, quia lex promittebat, qui non secundum carnera id est, carnales observantias, vel desideria carnis, ambulamus, sed secundum spiritum, id est, spiritualem intelligentiam, vel opera spiritus. 6. Qui enim secundum carnem sunt, quae carnis sunt sapiuntJ qui vero 7. secundum spiritum sunt, quae sunt spiritus sentiunt. {Ratio cur non ambulent secundum carnem, sed secundum spiritum). Nam prudentia carnis, mors est; prudentia autem«$4spiritus, vita et pax. Quoniam sapientia carnis inimica est Deo 8. Legi enim Dei non est subjecta, necenim potest. Qui autem in carne sunt, Deo placere non possunt. Vos autem in carne non estis, sed in spiritu si tamen Spiritus Dei habitat in vobis. Si quis autem Spiritum Christi non habet, hic non est ejus. Si autem Christus, id cst amor Christi, in vobis est, 9. corpus, id est concupiscentia corporis, scilicetvestrum, quidem mortuum

memoria

ejus, qui

:

:

est tix

propterpeccatum, in

se

deletum, spiritus vero vivit propter justificationem,zd

est,

propter opera justU

qux

exercet.

Quod

si spiritus ejus, qui suscitavit

Jesum a mortuis, habitat

in vobis; qui suscitavit

COMMENTARIUS.
24.

August.
I,

(lib

contra duas epist. Pelag.

adAquse
per

est spiritus vitae, per

gratiam Jesu Christi et

Bonif., q.

c.

10,

tom. VII) Si autem quod

nolo.

memoriam

ejus liberabit eos a lege peccati et

Ideo consentio legi quod non vult.
25. Ambros. Sed quod inhabitat.
cati corruptio,

mortis, id est, ne

Ipsa enim pec-

3.

Nam

secundum carnem ambulent. quod impossibile. Ratio cur dixerit in
:

per conditionem offensionis ma-

Christo Jesu. Quasi diceret

impossibile erat legi

net in corpore. 26. Lanfr. Invenio ergo. Concludit quod superius quserebatur et probatum est,

per carnales observationes liberare a suasione peccati et mortis; sed misit

Deus Filium suum

in simi-

legem esse bo-

litudinem humanae carnis, quee peccati concupiscentiis

num,
27.

tamen bonum velit. invenio legem bonum, mihi Legem Ordo si bona ago, facere bonum. Quasi diceret volenti lex mihi bona est si vero mala, lex mihi mors est.
si
:
:

saepe vexatur, ut

memoria

incarnationis ejus,

suasiones peccati a fidelium carne repelleret.
4.

De peccato damnavit. Peccatum hicvocat corfuit hostia

;

pus Christi, quod

pro peccato, sicut alias

28. Volenti mihi.

Voluntas
ut

animse

est, quae in

eum
fecit.

qui non noverat peccatum, peccatum pro nobis

Deo bonum
sibi adjacet

vult facere,

malum

expellat,

quod

ex vicinitate carnis.

5

-

AmbROs De P eccato Christus cura a P eccato
-

-

'

29. Condelector. Hic aperte exponit

qu*

superius

B

quod

multis modis obscure dixit, et maxirae superiorem

„fllwl1w versum.
.

Aliam legem. Aliam legem hic vocat, hortamenta concupiscenti» qu* quasi imperat homini
30.
;

peccavitm carne Salvatons q uo P eccato damnatus est, amisso domimo retentarum animarum. ^. 6 AuGUST (De verb AP osL serm 7 c 9 Q ui enim ^cundum carnem. Secundura carnera ambuest Satanas.crucifigitur,
'
-

-

-

-

'

-

)

l

are es * carnalibus concupiscentiis consentire.
»

ct

mex. Mens jubet a malis discedere bona facere, et h&c est lex ejus. 32. Auoustinus. (De verb. apost. serm. 6, c. 12, tom. X.) Infelix ego homolSic, sic liberaberis a corpore mortis hujus, ut mortale hoc induat immor31. Legi tnentis

7. (ibid.)

Secundum spiritum. Secundum spiritum

ambulare, est adjuvari in mente
piscentiis carnis

talitatem,etcorruptibile hoc induat incorruptionera.
1. Ambros. Lcx enim spiritus. Quia prior lex ab errore malo imbuit. Hrec autera cura nec in corde peccare dicit debere, lex spiritus

CAP.

VIII.

spiritu, et concunon obedire. 8 (ibid., cap. 10) Legi enim Dei. Hoc non potest, sed prudentia carnis non potest vitium non potest, non natura. Quomodo si diceres claudicatio rectae ambulationi non est subjecta. Nequc enim potest, pes potest [sed], claudicatio non potest.
;

:

9.

(August. ex Tract.inpsal. 85, sub. med.,

tora.

vocetur, ut totum faciat hominera spiritualem.
2.

Q
se-

VIII) Corpus quidcm. Corpus nostrum
illi

Lanfr. Lex enim

spiritus.

Causa cur non
legis

cundum car nem ambulant. Memoria enim

Dei

quod futurum est, adhuc habens animam

cemparatum invenitur mortuum, quaravis

181

B.

LANFRANCI CANTUAR. AROHIEP.

Jesum Christura
carnem

m
Quicunque enim

a mortuis, vivificabit et raortalia corpora vestra, propter inhabitantem spiritura ejusin vobis. Ergo. frutres, s pi nhn debitoressumus non carni, ut secundumcarnem vivamus Si enim secundum
v.xer.t.s,

monemini
ii

si
:

autem
I
.

spiritu facta carnis mortificaveritis, vivetis. 10.

Spint.i Dei aguntur,

t.siterum
Ipse emra

susttncamus,
passiones

quo clamamus Abba (Pater) spmtus testimonium reddit spiritui nostro quod suraus filii Dei Si autem filii, et hreredes 14 ha-redes quidem Dei, cohaeredes autem Christi si tamen compatimur, id csl, adversa in Chlyfo
:

m

sunt iilii Dei. < Non enim accepistis, sirut Judwi in monlc Sma.spiritura servitutimoro.sed accepistis spiritum adoptionis filiorum, 12, 13. in
.

;

sicut

ipse

pro nobis,

ut et conglorificemur.

Existimo

hujus tempons ad futuram
est,

enim quod non sunt condi-n*

gloriam,

scilice.t

Nam

oblincndam,
exspectat,
10,

qu*
17.

revelabitur in nobis

15

exspectatio

creatura revelationem

filiorum

Dei

Vanitati

«5-subjecta

enira

creatura

non

volens, 18. sed propter eu.n qui subjecit

cam

bitur a servitute corruptionis in libertatem gloriaj filiorum Dci. ingemiscit, saliccl pro vanitatc quam patitur, id cst,

in spe, quia et ipsa creatura libera

cum magno

partunt usque adhuc Non solura autem illa, sed et nos ipsi primitias spiritus habentes, id cst, qui primi bpintumsanctum accepimus et ipsi intra nos gemimus, adoptionem filiorum Dei exspectantes, 20 rederaptionem corpons nostri 21 Spe enim salvi facti sumus Spes autem qu* videtur, non est spes nam quod
. ;
.

Scimus enim quod 19. omnis creatura conatu opcratur td boni auod operatur, et

.

.

;

COMMENTARIUS.
10. L.V.NFR. Quicunque enim. Probatio quia factaA 17. August. (lib. LXXXUI quxsl. qua*t 67) canus raortmcantes ivant. Filii enim Dei sunt, VanitatienimMomo quippe sponte peccavit, sednon quos vivere haud dubiura est sponte damnatus est. Peccatura itaque spontaneurn 11. Xon cnim acccpistis. Probat eos qui spiiitu fuit contra, praeceptum facere, veritatis. Peccati Dei aguntur esse filios. A \on enim, inquit, spiritus, autem pcena, subjicit fallaciae. Non enim [al., ergo] quem accepistis, servos vos fegit. Oranes namque sponte vanitati creatura subjecta est. cultores Dei, in quocunque tempore, aut servi fue18. (Jbid.) Sed propter eum. Propter eum qui
;

runt, ut Judgci, aut
sed amicos, etc.

filii,
:

ut

Christiani.

Unde

in

Evangelio Dominus dicit
12.

Jam non dicam

vos servos,

subjecit eam in spe, id est, propter ejus justitiam atque clementiam, qui nec impunitum peccatum

relinquit

[al.,

rcliquit],

August. (Deverb. apost., serm. 13, cap. 14.) Jn quo clamamus : Abba, (Pater). Ipse huic voci ct

neque insanabilem voluit

esse peccantem.
Priscill. et Origen., ad contom. VI.) Omnis creatura. In unoquoque homine omnis creatura intelligi potest,quia
sult.

19.

August. (Contra
c. 8,

animo, quo clamamus Abba, Pater, spiritus Dei testimonium dat, dum manet in nobis hsrens. 13. August. In quo clamamus Abba Pater. Ut
:

Oro.

:

rationalis in illo est,

rumque volu.t Apostolus dicere, quia videbat lapi- B sensualis, cum dem angularem, quem, reprobaverunt, qui recipit arboribus.
utrumque parietem etiam de diverso venientium
[al.,

quam
;

angeli habere creduntur

bestiis

vitalis

privata sensu, cu.n
fiunt cor-

Nara in nobis sine sensu nostro

poris incrementa.

venientem]. Hinc circumcisio, hinc pra?putium

inde Abba, inde Pater.
14. (lib.

LXXXIII quxst.,

quidem
Dei,

Dei. Si quasratur

75,tom. IV.) Hxredes quomodo simus haeredes
q.
est,

cum

haereditas morte decessorisfirma teneatur,
:

respondetur

Cum

venerit guod pcrfcctum
est.

aufe-

retur quod ex parte

Lanfr. Redemptionem corporis. Vere exspectacorporis, quia speramus quod est. Ubidicitper patientiam exspectamus,speramus, quia spe salvi facti sumus, et hoc probat, quia quod non videmus, speramus, scilicet a Deo promissum; sed redemptio corporis est promissa. Probat, quod
20.

mus redemptionem

Ita nobis

quodammodo

moritur Pater in asnigmate, et idem ipse fit hasreditas, cumfacie ad faciem possidetur [al., videtur.]. 15. Lanfr. Nam exspectatio. Probat gloriam filiorum revelandam ab auctoritate totius Ecclesia?, quam creaturam hic vocat, sicut alias Si qua nova
:

non videmus speramus, quia quod videmus non speramus. Et hoc probat, quia visio nostra non est spes. Et hoc probat, quia spes quse videtur non est
spes, quia nulla visio, spes est. Et hoc probat, quia quod videt quis, quid sperat? Quia nullus videns

*

creatura in Chnsto. Et Jacob : Ut simus initium aliquod creaturz cjus. Quasi diceret Ecclesia Christi
:

,

_

sperat. Vel ita :utrum exspectemus ICIIUIIIUUUIICIII 1 --—-—»•«.__ vaoj; ,v, U,iiiuo redemptionem?
1 1

C Respondetur,
facti
:

vere, quia
:

speramus quod spe
si

salvi

sumus. Ita explicat

exspectat revelan sibi gloriam filiorum Dei, id est, Bocietatem habere cum angelis Dei.

speramus, exspectaraus

Quasi quis diceret Ecclesia quae tantam exspectat.onera habet, cur vana cogi:

16. Vamtati enim.

tat? Cur vana nonnunquara desidcrat?

quod est Si autem quod non videraus speraraus, per patientiam exspectamus (assumptio) sed speramus quod non videmus. Et hoc probat quia quod videtur, non speratur quod est; spes autera qua. videtur,nonestspes. Ethocprobat; namnullus videns

Ad hoc

re-

spondet

:

non volens hoc

patitur.

Sed

ita placuit

Deo, qu.a vanitat. eam subjecit, dans eis spem quia quandoque hberabitur a servitute vanitatis et cor-

ruphon.s^cumdatasibifueritlibertasgloriajquam filu Dei habent.

nam quod videt quis quid sperat? Spe enim. Quasi aliquis diceret nonne qui Deo serviynt, etiam in hac vjta a vanitate et corruptione liberantur? Huic objectioni respondet
sperat quod est;
21
. :

Apostolus, dicens

:

Spem habemus

ut in ajterua vita

133

1N D. PAULI EPIST. COMMENT.

-

EPIST.

AD ROM.
:

134

quod non videraus, speramus, per patientjara exspectaraus. 22. Siminam quid oremus sicut oportet, nescimus 23. liter autem et Spiritus adjuvat infirmitatem nostram Sed ipse Spiritus postulat, id est, postularc nos facit, pro nobjs geinitibus inenarrabilibus. Qui autem scrutatur corda, id est Deits, scit quid desideret, id est desiderare faciat, Spiritus, quia secundum Deum postulat pro sanctis, id est, postulare facit sanctos. Scirnus autem quoniam diligentibus Deum 24. omnia cooperaotur in bonum, scilicct spiritus, iis, qui secundum propositum, idest prsedestinationcm Dei, vocati
videt quis, quidsperat? Si autera
;

fieri imaginis primogenitus in multis fratribus. Quos autem 27, 28. prgjdestinavit, hos et vocaquos autem justificavit, illos 29. et glorificavit. 30. Quid ergo vit et quos vocavit, hos et justificavit dicemus ad haec ? Si Deus pro nobis, quiscontra nos? 31. Qui etiam proprio Filio suo non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum, quomodo non etiam cum illo omnia nobis donavit ? Quis accusabit

sunt sancti. 25.

Nam

quos

prsescivit, sciticct

Deus Pater, et praedestinavit 26. conformes

SO
;

filii

sui,

ut

sit ipse

;

adversus electos Dei? Deus qui
ritate Christi

justificat, quis est qui

condemnet? Christus Jesus, qui mortuus

est,

imo

qui et resurrexit, quiest ad dexteram Dei, qui etiam interpellatpro nobis. Quis ergo nos separabit a cha?

Tribulatio

?

An

angustia
;

?

An

fames

?

An

nuditas

?

An

periculum

?

An

pcrsecutio

?

An

Quia propter te mortificamur tota die, aestimati sumus sicut oves occisionis.) Sed in his omnibus superamus, propter eum 34. qui dilexit nos. Certus sum enim quia neque 35. mors, neque 30. vita, neque angeli 37. neque principatus, scilicet malus, neque virtutes, sciticet malse, ncque instantia, scilicet bona, vcl mala, neque futura, id cst bona, vel mala, neque id est comminatio fortitudo, idestvis, neque altitudo, id est promissio altitudinis, neque profundum humiiiationis neque 38. creatura, bona, vel mala, alia poterit nos separare a charitate Dei, quae est,
gladius
?

32. (Sieut

scriptum est

33.

;

scilicct

qaam habemus per Christum,

in Christo Jesu

Domino
IX.

nostro.

CAPUT
1.

Veritatem dico (ne quis diceret deprimerc se legem,quia inimicaret Judseis. In Ohristo, non mentior, testimonium mihi perhibente conscientiamea2. inSpiritu sancto,quoniam tristitia mihiraagnaest, etcontinuus tfitfdolor cordi meo. 3.

Optabam enim ego

ipse

anathema

esse a Christo pro fratribus meis, qui

COMMENTARIUS.
liberemur, sed

nondum

in

hac

vita libernti
:

sumus.

A

28.
10).

August. (De verb.

aposl.,

serm.

16, cap. i,

22. Simititer. Quasi diceret

sicut spes roborat
et

Prsedestimvit. Praedestinavit nos Deus, ante;

pusillanimitatem nostram, ita

spiritus adjuvat

quam essemus
mus;
ficavit,

vocavit autem,

cum

aversi esse;

infirmitatemnostram, insinuans nobis quid facere

justiflcavit,

cum

peccatores essemus

glori-

debeamus.
23. August.
(Lib.
i

cum

mortales essemus.

contra Maxim., fere

initio,

29. Lanfr. Gloriftcavit.

Hoc nondum

factura est,

tom. VI.) Sed ipse spiritus postutat. Sic dictum est gcmitibus interpellat, ut intelligeremus, gemitibus
interpellare nos
bis], et
facit.

ged

fiet

in futuravita.

Adest enim nobis

[at.,

vo-

30. Q u id crgo dicemus, id est, quas dignas gratias referemus Deo pro his tantis bonis ?

infundendo charitatem in nobis,

facit inter-

pellare nos gemitibus.
24. Lanf.

Omnia

cooperantur.

Quasi diceret

:

Quid Hiam Quagi dicat non golum dat nobis Deus non timere adversarios, 6ed etiam dat nobis omnia? sicut iUum dedit nobis
.

3

,

pm

non solum orationis cooperator est Spiritus sanctus in his qui dihgunt Deum, sed etiam bonorum qute
_ fiunt

3, „„

An
„.

g[adius
. .
.

?

ab

,

.

33. Sicut scriptum
.

eis.

SubaudiS) nihil hf)rum _.. -st. Ethoc probat. *
.

oc 25.

H7 Nam

quos. Responsio curdixentpropositum.*»
:

t>

j-

-4.

-t

R

34.

Et est ordo
imaginis

nam

quos

preescivit

conformes
ita

fieri

Propter eum, ld est propter Si ^ v jf*° eius amorem. 35 est comminatio mortis.
-

Mmid
1( *

filii

sui, id est futuros imitatores vestigio;

^ 0, I^°i

es ^ promissio vita;.

rum

Jesu Christi, et prsedestinavit

ut ipse pri-

37. Angeli, scdicet, mali. 38. Ambiios.

mogenitus sit in multis fratribus, id est, principatum habens in collegio sanctorum. 26. August. (Lib. Dc dono persev.. cap. 14.) Prxdeslinavit. H<ec est praedestinatio sanctorum,
praesentia
[al., prsescientia] scilicet,

Ncquc crcatura. Nec

si

artcetsubli-

mitate astutice suae, aliam fingat creaturam ad horam, sicut finxerunt Jamnes et Mambres coram

Pharaone.

et

praeparatio

CAP.
ceret
:

IX.

-

1.

Lanfr. Ycritatem.Qiia.si quis diDei persequebaris,
ita

beneficiorum Dei.
27. Augost. (Lib. xii

qui

quondam Ecclesiam
loquens
?

De

civit. Dei, cap.

\b).Con-

quomodo nunc
2.

Incessanter

inquit,

formes

fteri.

intelligi.

secundum hominera interiorem Unde nobis alio loco dicit Reformamini
Potest
:

doleo quod fecerim.

In Spiritu sanclo, id

est,

per Spiritum san-

in novitate mentis

vestrse.

Potest et sic accipi ut

nos

illi

efficiamur immortalitate conforraes.

Quod

ctum, quem inse habet, aquosibi veritas inspiratur. 3. Optabam cnim. Exponit cur doleat, videlicet

ad ipsam resurrectionem pertinet, secundum quod G quo tempore persequebaturEcclesiam Christi, optaprimogenitus utique a mortuis est. bat esse alienus a Christo et hoc bono zelo fecisse
:

.

13j

b.

lanfranci cantuar. archiep.

m
;

sunt cognati mei secundum carncm, quisuntlsraelitae, quorum adoptio estfiliorum, idest qui cstadoptali sunl in filios,et\. gloria, et testamentum,etlcgislatio,et obsoquiumetpromissa: quorumpatres,etexquibus ost Clnistus sccundum carnem, qui est super omnia Dcus bencdictus in saecula. Amen. Non 5, 6. autom quod cxciderit vcrbum Dei. Non cnim omnes qui oxlsrael sunt, scilicet sccundum carncm, ii sunt
7. Israelitse,

bitur tibi
nis,

neque qui scmen suntAbrahae, 8. omnos filii, sciliccl secundum carnem scmen, scilicct hxrcditatis, id est, non qui filii carnis, hi filii Dei sed qui
;

9.

sedinlsaacvocasunt promissioPromissionis

filii

acstimantur inscmine,
;

scilicet spiriluali, id cst, cjualcs promisisli,

sunt justi

videlicel.

enim verbum hoc est secundum hoc tc.mpus futuri anni, hac dic veniam, et erit Sarae filius. 10. Nonsolum autcm illa, II. 12. sed et(/ioc probal quia non omncs filii carnis,fiiii sunt Dei) Rebecca ex uno concubitu habens, Isaac patris nostri. Cum enim nondum nati fuissent, aut aliquid boni egissent autroali,

secundum electioncm, id cst gratiam propositum *m Dei maneret, j)ropositum Dcifuit Jacob prxfcrre Esau fratri suo.) non ex operibus, sed ex vocante, id est ex gratia vocantis, dictum est ei Quia major serviet minori, sicut scriptum est Jacob dilexi, Esau autem odio habui. Hoc testimonium esl in Malachia propheta, cap. i. Quid ergo dicemus ? 13, 14.Nunquidiniquitasapud Deum? Absit!15. Moysi enim dicit 16. Miserebor, cujus misereor; et misericordiam praestabo, cujus miserebor. Igitur non volentis, neque
(ut
,
: :

:

COMMENTARIUS.
indicat pro fratribus suis,

quorum legem

in praedi-Asunt electi, alii reprobi

;

nam neque

ex operibus
;

catione Evangelii destruere videbatur.

patris, aut matris, quia ex

uno concubitu sunt

et

Augupt. (ex lib. xn cont. faus. Manichcum cap. 3, in med.) Et gloria. Et quaegloriaeorum, nisi praecipue illa quia credita sunt illis eloquia Dei.
4.

suis non, quia

nondum
(epist.

aliquid fecerant, quia

nati

non erant. 11. August.

105 ad Sixtum jwesbyt., sub

Jam tum tum
5.

vero testamenta cur dixit ad Israelitas

[al.,

finem, tom. II) Sed et Rebecca.Qao pertinet [al., pertinuit] ut abderet ex

praecipue pertinere], nisi quia et Vetus
illis
?

Testamenfigura-

uno concubitu,

nisi

ut non so-

est

datum,

et

Novum

in Vetere

lum de

suis,

ipsius, id est, unius patris

neque de parentura meritis, sed nec de mutata forte in melius
[al.,

xit

Lanfr. Nonauicm quod exciderit. Superius diquia promissa aeternae haereditatis facta sunt Ju-

voluntate gloriatur

gloriaretur] Jacob dicens

ideo a creatore se dilectum, quiapater ejus quando

daeis.

Sed quia Jud;ei

magna
:

ex parte Christo non
esse complever-

cum

seminavit melioribuslaudabilior moribusfuit?

fuit unumtuncadeosseminandosmeritumpatris,unum adconcupiscendos [al. est, concipiendos] matris meritum et cum eodem [al., Bexeodemjpatre, eademmatre, uno concubitu antenon implere promissa. Nunquid cxdderit vcrbum Dei. Quo- quam aliquid egissent boni aut mali, alterum Deus 6. August. niam dixerat dolorem habere se cordis continuum, elegit, alterum odit. Intelligat Jacob ex illa massa causa incredulitatis eorum ; nunc consolabatur iniquitatis originalis, ubi fratrem, cum quo habuit enim lege invenit, quia non omnes qui ex omnem causam, videt per justitiam meruisse damse, nari, non nisi per gratiam se potuisse discerni. Israel vel Abraham sunt credituri. Minuit ergo do12. Lanfr. Sed et Rebccca. Ordo Rebeccahabens inveniens hoc olim praedictum. Quorum adolorem filios, ex uno concubitu Isaac. venit plenitudo tempoCum ptio ad Galatas dicitur

crediderunt, videbatur

verbum Dei non

Ex uno,inquit,concubitu

Ad hoc respondet Non autem excidit bum Dei. Verbum Dei excidere, vel excedere
tum.

;

:

:

ris

misit Dcus Filium

suum

ut adoptioncm

filio-

13. Nunquidiniquitas.

Iniquitatis videbatur esse

rum
7.

rcciperemus.

Esau non peccantemreprobasse. Neque tamen hanc

Lanfr. Israelitx. Non omnes fuerunt Israelitae qui fuerunt sub cultura Dei et observantia legis.

magnam et arduam
14.

quaestionem

solvit.

August.

(ibid.

paulo ante) Nunquid iniquitas.

Quidam enim transierunt
;

in ritus gentilium et cul-

Cum enim

dixisset, absit utsit

turam idolorum sicut tempore Jeroboam maxiina Itaque [tanquam] ei pars eorum, hoc significante Deo, quod in adventuCcum asseras Non ex operibus, sed ex vocante ctum est Major serviet minori ? Moyses enira, Christi quidam essent credituri, et maxima pars
:

iniquitasapudDeum! dicemus Unde hoc ostendis,
diin-

;

eorum 8. Omnes
jugio
rini
et

in infidelitate reraansuri.
filii.

quit, dicit.

Filios vocat

liberos ex legali con:

procreatos, sicut ad Hebraeos
filii cstis.

Ergo adulte-

Moysienim. Nonrespondetquaestioni; sed superiori sententiae, qua dictum est Jacob di15. Lanfr.
lexi, etc

non 9. August. (lib. xvi De civ. Dei, cap. 32). (Sed in Isaac) Exponens Apostolus quid sit in Isaac voIi soli

Patris haeredes sunt.

16. Miserentis. In Jacob, inquit,

potest videri,

quia neque voluntas, neque vita salvat

hominem
et

;

cabitur semen, inquit Nonfilhsuntcarnis, hi sunt promissionis deputantur in scmine. filii Dci. Sed filii
:

sed misericordia Dei, qua bona voluntas

bona
Jacob,
est,

opera inspirantur.
16. Miserebor,
etc.

Ac per hoc
in Isaac, in
tur.
10.

filii

promissionis, ut sint

semen Abrahae

Probat quia
Miserebor, etc.

dilexit

Christum vocante gratia congregan-

quia omnes dihgit secundum propositum, id

gratiam
Lanfr.

;

nam

dicit

:

Non

solum autem. Vel non solum

illi

137

IN D. PAULI EPIST.

COMMENT.
mcam
et

— EPIST.
enim

AD ROM.
Pharaoni
:

133

currentis scilicel ut salvetur, sed miserentis est Dei. Dicit

17. Scriptura

Quia in hoc

ipsum

excitavi te, ut

ostendam
.

in te virtutem

:

utannuntietur nomen

meum

inuniversa terra.
:

Gonciusio utriusquc quicstionis

Quid adhuc quaeritur? voluntati ejus quis
dicit
:

figmentum ei qui se finxit facere aliud quidem vas in honorem, aliud vero in contuincliam? 21. Quod si Deus volens ostendere [scilicet infuturo sxculo) iram, et notam facere potentiam suam, sustinuit in niulta patientia vasa iraj
apta in interitum, ut ostendcret divitiasgloriicsupein vasa misericordia
et vocavitnos

Ergo cujusvult miseretur,ct quemvult indurat.Dicis itaque mihi 18,19. homo, tu qui es, qui respondeasDeo? Nunquid resistit? 20. sic ? An non habet potestatem figulus luti ex cadem massa Quid mefecisti

quae praparavit ingloriam.Quos non solum ex Judaeis, sed etiatnex gentibus Probat quia vocavitex rjentibus, sicutinOseedicitur, c. i., Sicut in Osee dicit 22. Vocabo non plebem meam, plebem mcam et non dilectam, dilectam; et non misericordiam 5§«$ consccutam,misericordiam consecutam. 23. Et erit,in loco,ubi dictum esteis Non plebs meavos, ibi vocabuntur fdii Dei vivi. Probat quodex Judxis vocavit, quia testatur Isaias, c. i. Isaias autem clamatpro Israel, pro convcrsionelsrael 24. Si fuerit numerus filiorum Israeltanquam arc1

,

:

;

:

:

na maris,
nuisti

25, 26. reliquia? salvso fient.

eumpaulo minus ab anrjelis) quia verbum breviatum faciet, scilicet jubebit ofoermr;',Dominussuperterram,etsicutpraedixit Isaias: 29. Nisi Dominus sabaoth reliquisset 30. nobis semen, sicut Sodoma facti essemus, id est penituspericlitati et sicut Gomorrha similes fuissemus. Quid ergo dicemus ? Conclusio quod dicit Ex gcntibus vocavit, quod
:

28.Verbum (vel verbum Chrislum brevialum, sicut illud ; M ienim consummans, et abbrevians, id est prxcepla legis, in sequitate
'27,

gentes, quce non sectabantur justitiam, apprehenderunt
Israel vero sectando

legem justitiae, id cst justitiae non pervenit. Quare ? Quia non ex fide, scilicet putabant hominem justificari, sed quasi ex operibus 31, offenderunt enim in lapidem offensionis, 32. sicut scriptum est Ecce pono in Sion lapidem offensionis, et petram scandali, et omnis qui credit in eum, non confundetur.
:
:

justitiam; justitiam autem, quse ex fide est. carnales observationes, qusc pcr ftdem justificantur, in le°-em

17.

Scriptura.

COMMENTARIUS. Quamdam tantum utilitatem ex^ 23. Et
;

induratione infidelium provemre ostendit
probasse.
18.

neque

probat tamen quod iniquitas non fuerit Esau re-

crit in loco. Judaei per multas nationes etiam ante adventum Christi spnrsi erant; a quibus dicebatur saepe gentibus quia plebs Dei non

essent.
(ibid.)

August.
:

Quid adhuc queritur? Hoc
fit

est

enim dicere

Quid de nobis
;

querela quod
illius

Deum

24. Si fueril. Probatio quia vasa misericordiaa ex Judseis a Deo vocata sunt, fuerit; inusitata translatione ita reperiatur

offendimus male vivendo

cum

voluntati ne-

rco possit resistere, quinosobduravit misericordiam

non proestando?
19.

populus tuus Israel maris, reliquae convertentur ex eo: consummatio abbreviata mandavit justitiam; con:

Si fuerit

quasi

arena

Lanfr. Quidadhucqucritut

?

Audito hoc ver-

bo,

quem

vult indurat, interrogare poterat carnalis

summationem enim et abbreviationem Dominus Deus exercituum faciet in medio omnis teme.
25. Reliquix, id est, viles pauci, qui de

homo,etvoluntatibusvivens,adversusDeummurmurans, et divinae voluntati non vitio suo deputans quodtalissit: Quid adhucdisputatur? Intelligoquod
sequitur. Nihil valet contra vitia labor meus, inutilis

infidelium
26.

numero impiorum regnabunt. Ambros. Reliquix saliw ficnt. Recedentibus

Judaeis a merito et promissione patrum.hi reliquia?

est industria

volucrit esse. Voluntati
20.

mea. Talis cro qualem me DeusBsunt, qui in fide persistunt. enim ejus quis resistct? 27. Verbum cnim. Quoniam.sublatis omnibuscarAugust. (ibid.) homo, tu quis es. Satis sit nalibus legis observantiis, sola fides est posita ad
salutem.
28. Lanfr.
viventi, et

interim ex Christiana iide [at., Christiano ex fide],

adhuc
cst,

nondum

cernenti quod perfectum
;

Yerbum cnim. Verbum consummans

sed ex parte scienti nosse vel credere

quod
nemi-

nemincm Deus
per

liberet nisi gratuita misericordia
;

vocat dilectionem Dei, et proximi, per quam salvati sunt plures sine legalibus observationibus.
29. Ambros. Xisi

Dominum nostrum Jesum Christum
nisi

et

Dominus

sabaoth.

nem damnet

Salvatorem

sequissima veritate per

eumdem

relictum nobis dicit ad suffragium
initio
dicit,

vifee,

Dominumnostrum Jesum Christum Cur autem potius illum quam illum liberet, scrutetur qui potest judiciorum ejus tam magnum profundum; verumtamen caveat prscipitium. 21. Lanfr. Quod si Dcus
volcns.

quem ab

Dominus nasci decrevit; quem idcirco semen quia per ipsum reparatum est genus huma-

num.
30. Lanfr. Nobis semcn.

Semen

vocat apostolos

Causam

reddit

et

primitivam Ecclesiam.
31. Offcndcrunt.

cur infideles obdurentur, vedelicet ut, per patientiam tribulationis ab illis illatae, fideles coronentur,
retribuente
22. Vocabo
sericordiae

Causa cur non pervenerunt
cur non credant

in

G legem
cari

justitirc, et
fide.

hominem

justiii-

Deo in futuro. non plcbcm. Probatio quod vasa miex gentibus vocaverit Deus. Gentcs enim

ex

32. Sicut scriptum
latio.

cst,

subaudis, in quofidaa?musi

Zelo bono nos temulantur,

non plebs Dei ante fidem erant.

nesciuntquid
sj

faciunt, justitiam Dci qua: per fidem Christi est.

Patrol. CL;

;

.

139

B.

LANFRAXCI CANTUAR. ARCHIEP.

140

CAPUT
Fratres, voluntas quasi quod dico,

X.

non dico pro odio Jud.rorum, quia pro eis oro Deum quidem cordis in salutem. Testimonium enim perhibeo illis, quod aemulationem Dei habent. idco obsecratio, quia xmulationem Deihabcnl sed non secundum scientiam. Ignorantes enim justitiam Dei. qux est per fidcm Jesu Christi, 1. et suam JfcO quserentes statuere, justitiae Dei non sunt subjecti probat quia Chrislo non sunt subjccti. Quare non legi? quia Christus ad implcmentum legis est. 2, 3. Finis enim legis, Christus, ad justitiam omni credenti. 4. Moyses enim scripsit quoniam justi6. Ne tiam, quee ex lege est, qui fecerit homo, vivet in ea 5. Quu) autem ex fide est justitia, sic dicit Christum deducere 7. autquis descendet inabysQuis ascendet in ccelum? id est dixerisin corde tuo
mei, et obsecratio ad

Deum

fit

pro

illis

;

;

:

:

;

hoc est Christum a mortuis revocare. Sed quid dicit Scriptura, scilicet Moyses? prope est, id est prope essc dcbct, dicit Moyses : verbum in ore tuo, et in corde. tuo, hoc est verbum fidei quod praedicamus. Ratio cur in ore, non in corde debeat esse verbum Dei. Quia si confitearis in ore tuo Dominum Jesum, et in

sum

?

corde tuo credideris quod Deus illum suscitavit a mortuis, salvus
;

eris,

quia omnis crcdens, confitcns.

Corde enim creditur ad justitiam, scilicet servandam ore autem confessio fit ad salutem scilicet conseOmnis qui credit in illum, non confundetur. Non enim est distinctio quendam. Dicit enim Scriptura Judaei et Greeci nam idem Dominus omnium, 8. dives in omnes 9. qui invocant illum. Omnis enim, quicunque invocaverit nomen Domini, salvus erit. Quoraodo ergo invocabunt in quem noncrediderunt? Aut quomodo credent ei, 10. quem non audierunt ? Quomodo autem audient sine praedicante? 11, 12.
: ;

Quomodo vero praedicabunt, nisi mittantur ? 13. Sicut scriptum est 14 Quam speciosi pedes evangeliSed non omnes obediunt Evangelio.Isaias enim dicit Domine, zantium pacem, evangelizantium bona nostro ? Ergo fides ex auditu, 15: auditus autem per verbum Christi. Sed dico, quis credidit auditui Nunquid non audierunt ? conclusio superiorum versuum ubi dicit: quomodocredentei,quem non audierunt,
:
!

:

quomodo audient sine prxdicante ? Et quidem in omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum. Sed dico 31 16. nunquid Israel non cognovit? cognovit,quia Moyses et Isaias dixe 17, 18. Ego ad aemulationem vos adducam in non gentem, in gentem insi runt. Primus Moyses dicit
et
:

:

COMMENTARIUS.
CAP. X.
2. Finis

1.

Etsuam

quxrentes.

Quam putant^
Dei,

10.

Quem non

audierunt.

Et

fidei

adhibendus

esse per carnales observationes.

est auditus
sit justitia

et auditui praedicatio, et praedicationi

enim

legis.

Exponit quae

missio.
1
1

videlicet

credere

in

Christum

;

in

quem

credere

Ambros. Quomodo vero prxdicabunl. Nisi enim

etiam legales observationes spiritualiter intellectae suadebant. Et est sensus Intentio legis, ut justi:

a Christo mittantur, nulla his signa virtutum perhibent testimoniura.
12.

tiam habeat homo, est id est fides Christi. 3. Ambros. Finis legis. Quoniam perfectionem
;

Lanfr. Quomodo vero prxdicabuni. Hic aucto-

ritatem

suam

et

aliorum Evangelium praedicantium
sicut de Christo, ita et

legis
4.

habet qui credit in Christo. Lanfr. Moyses enim. Exponit legis justitiam, per quam Judaei sine fide Christi justos se esse putabant.
5.

commendat, ex eo quod
13. Sicul scriptum

de

his a prophetis praedictum erat.
est.

Hoc totum commendatio
Pedes vocando,

Evangelii
ex fide
est

est,

ut ei credatur.

Qux autem
Ne
dixeris.

Ordo

:

sic dixit

Moyses

14.

Ambros.

Quam

speciosi pedes.

justitiam, quae justitia est ex fide.
6.

adventum designat
inquit,

apostolorum

circumeuntium

Cum

audieris,

praedicari
in

mundum.
15.

Christum post resurrectionem suam ascendisse
coelum, noli dicere in corde tuo
quis
:

Lanfr. Auditus autem. Quasi diceret
fit

:

non ex

Mendacium

est

omni auditu

salubris fides

;

sed ex eo tantum id

enim ascendit in ccelum ? Haec enim tua infidelitas, quantum in te est, Christum de ccelo ad ter-

ram
7.

deducit.

Aut quis descendit. Similiter cum audieris praedicari descendisse eum in infernum, ne dicas in
corde tuo Mendacium est quis enim descendit in abyssum ? Haec enim infidelitas tua, quantum inte
: ;

quo auditur Aerbum Christi. 16. Ambros. Nunquid Israel non cognovit ? Hoc est, cognovit me ? Quia arguerat eos incredulitatis, de omnibus videretur queri. Non negat Israel asse-

cutum

esse

quod

illi

promissura fuerat in lege, sed

eum
17.

qui spiritu Israel est.

est, Christura ex mortuis revocat. 8. Ambros. Dives in omnes. Non dixit credentibus, sed invocantibus fide enim sola datur remis;

invidentiae;

Ego ad xrnulationcm. yEmulatio illis dataest dum vident gentem, quae prius sine

Deo
rum.

fuit,

Deum

suura appellare qui fuerat Judaeo-

sio,

precibus datur quod promisit Deus

toto corde

18.

vigilantibus.
9. Lanfr. Qui invocant eum. Huic invocationi adhibenda est fides, quia si non creditur, non in-

nem nem
erat.

Lanfr. Ego ad xmulationcm. Ad aemulatiodicuntur Judaei, videntes gloriam et exaltatio;

sanctae Ecclesiae

quae ante fidem

non gens Dei

vocabitur.

:

141
;

IN D. PAULl EPIST.
in

COMMENT.

EPIST.
:

AD ROM.

142
;

pientem 19. Isaias autem audet, et dicit Inventus sum a non quserentibus me palam apparui iis qui me non interrogabant. Ad Israel autem dicit Tota die 20. expendi manus meas ad populum non credentem, et contradicentem.
:

iram vos mittam.

CAPUT
Dico ergo
:

XI.
!

Nunquid Deus repulit, scilicet ex toto, populum suum ? Absit Nam et ego Israelita sum, ex semine Abraham, de tribu Benjamin, et non repulit plebem suam non repulit Deus plebem suam, scilicet
:

creaturam,
ego relictus

quam

praescivit.

An

nescitis in Elia quid dicit Scriptura, id est ubi loquitur

clc

Elia,

quemad-

modum interpellat Deum adversum

Israel?

Domine, prophetas tuos occiderunt,

altaria tua suffoderunt, et

sum solus, et quserunt animam meam Est scriplum in tertio lib. JfeguM. Sed quid dicit illi divinum responsum? Reliqui mihi septem millia virorum, qui non curvaveruntgenua ante Baal. Sic ergo, et in hoc tempore, reliquiae secundum electionem gratise salvte factae sunt. Si autem gratia, jam non ex
operibus
1.

alioquin gratia jam non est gratia. Quid ergo ? Quod quaerebat Israel, hoc non est consecutus autem consecuta est; caeteri vero excaecati sunt, sicut scriptum est Deditillis Deus2. spiritum compunctionis, oculos ut non videant, et aures ut non audiant, usque in hodiernum diem. Et David dicit Fiat mensa eorum in laqueum, et in captionem, et in scandalum et in retributionem illis. Obscurentur oculi eorum ne videant, et dorsum eorum semper incurva. Dico ergo 3. Nunquid sic offenderunt, utca; :

electio

:

:

Sed illorum delicto salus est gentibus, 4. ut *&% illos asmulentur, 5. Quod si delictum illorum divitiae sunt mundi, et 6, 7. diminutio eorum divitiae gentium, 8. quanto magis plenitudo eorum? "Vobis enim dico gentibus Quandiu quidem ego sum gentium Apostolus, 9. ministerium meum honorificabo, 10. si quo modo ad aemulandum provocem carnem meam, H. et salvos faciam aliquos ex illis. 12Si enim amissio eorum, rcconciliatio est mundi; 13. quse assumptio, nisi vita ex mortuis? Quod si 14. deliderent? Absit
!
:

batio sancta est, et

massa

;

et si radix sancta, et rami.

Quod
8.

si

aliqui ex ramis fracti sunt, tu

autem cum

COMMENTARIUS.
19. Isaias audet. Isaias, inquit, pro
Judaeis

non

A

Quanto magis plenitudo. Plenitudo Judaeorum

dimisit quid

bonum
Judaais

gentibus, quod futurum erat, et

qui in fine

mundi

credituri

malum quod
20.

futurum

erat, praediceret.

gentes, quiaexemplo

maxime ditavit eorum provocatae convertentur
sunt,

Expandi manus meas. Vel manus
dicit,

in cruce

ad Christum.
9.

extensas

vel potius

opera quae inter Judaeos
Electio autem.

AMBR0S.il/mwienwmmewm.Ministeriumsuum,
;

Dominus operatus est. CAP. XI. 1. Lanfr.

Non

secun-

quo Apostolus gentium est, honorificat si ad quos non est missus, lucretur ad vitam.
10.
:

et illos

dum
2.

merita.

Malam compunctioqua saepe fit ut etiam bonum homini sit molestum. 2. Fial mensa eorum in laqueum. In laqueum et in caetera quae sequuntur facta est Judaeis Scriptura ipsorum, quam male intellexerunt. Scriptura autem mensam vocat, quia intelligentibus panis est
Spiritum compunctionis
hic significat,
.

Lanfr. Si quomodo ad xmulandum. Quasi diceret Judaeos quos preedicando ad Christum con-

nem

non possum honore saltem quo vos honoro, ad credendum Christo invitare conabor.
vertere
11. Salvos

cum

faciam aliquos. Quid ad te de Judaeis, Apostolus gentium sis Volo honorare ministe!

rium meum; quod quidem honoraretur, si Judaei crederent qui in lege sapientes erant. Gentes au;

animae.

Btem
cito

quasi stulti reputabantur et mobiles, quia

tam
si

Nunquid sic offenderunt ? An, inquit, peccatumeorum,tantummodo operatum est casum animae eorum ? 4. Ut illos xmulentur. Hoc saepe factum est, et plenius fiet in fine saaculi quando Judaei Christianos
3.

credebant

;

quod

illis

non exprobraretur,

Judaei crederent qui stabiles et sapientes esse puta-

bantur.
12. Si
tiae.

enim amissio. Repetitio superioris sentenQuod enim superius vocavit diminutionem, hic
Quse assumptio. Assumptio JudaDorum,
iri

persequentur in

fide Christi.

Potest etiam intelligi

vocat amissionem.
13

utgentes Judaeos aemulentur, idestut credant, sicut et ipsi credebant. Vel ut Dei aemulatione circa opera

cum

ad fidem Christi
catis,

fine

mundi assumpti

fuerint,

corum mala moveantur. 5. Quod si delictum illorum. Delictum Judaeorum
ditavit

vita erit ex mortuis. Vel quia

multos mortuos pecexemplo illorum provocatos, invenit in fide
erit resurrectio

mundum,

quia nisi ipsi

Dominum crucifixisascensio ejus
esset.

sent, crux Christi, et resurrectio, et

Christi, quia paulo post certe tuorum, id est finis mundi.
-14.

mor-

praedicata et credita in
6.

mundo non

Delibatio sancta.

Admonet gentes ne superdicens
:

Ambros. Diminutio eorum. Dhmnutio

vel arais-

biant, et ne

Judasos despectui habeant,

sio

eorum

est,

damnum

promissionis, per quod

^Quia

si

apostoli sancti sunt,

certum

est
si

etiam quod

gentes lucratae sunt vitam aeternam. 7. Lanfr. Diminutio eorum. Diminutionem Judaeorum vocat apostolos, quia illis discedentibusab
infidelitate

in ipso populo multi sancti sunt; et

nondum

re,

spe tamen et praesentia divina. Est autem delibatio prava ex aliqua re assumptio, ut ex pomis, vel ex
cibo, vel ex potu.

persistens, ex

eorum populus ille in sua infidelitate quadam parte mansit diminutus.
;

143
oleastor esscs, insertus es in

15-

LAXFRAXCI CAXTUAR. ARCHIEP.
ct socius radicis et pinguedinis
1

I

'•

f

illis,
:

5. olivas

factus os
;

;

noli gloriari adversus

pliuiposse

radix te. Dices ergo fracti sunt ramos 16 Quod si gloriaris non tu radicem portas, sed autem fide stas noli altum sapere, sed time. Si propter incredulitatem fracti sunt. Tu inserar Bene nec tibi parcat. Yidc ergo bonitatem et seventatem enim Deus naturalibus ramis non pepercit ne forte te autem bonitatem Dei, si permanseris in bomtate, Dei- in eos quidem qui ccciderunt, severitatem; in incredulitate, inserentur potens est emm Deus alioquin ct tu excideris. Sed et illi, si non permanserint in es oleastro, et contra naturam insertus es 17. in iterurn insercre illos. Xam si tu ex naturali excisus Xolo enim SJB vos ignorare bonam olivam, quanto magis ii qui secundum naturam inserentur suae olivae? sapieiites) sibi sapientes essent, si Judxis non amIVatres 18. mysterium hoc. 19. lut non sitis vobis ipsis gentium intraret, et sic puiarrnt; quia cascitas ex parte contigit in Israel, donec plenitudo
:
: :

rami, ut ego

:

omnis

Israel salvus iieret, sicut scriptum est
illis

:

a Jacob. Et hoc

secundum

a me, scilicet eomplebitur, Evangelium quidem, inimici propter vos

20. Veniet ex Sion, 21. qui eripiat, ct avertat impietatera testamentam, cum abstulero peccata eorum, 22, 23. 24, 25.
;

secundum electionem autem,

cbarissimi, propter

consequantur. 20. Condusit enim Deus crediderunt in vestram misericordiam, ut et ipsi roisericordiam altitudo divitiarum sapientiae et scientiaj Dei Quam omnia in incredulitatc, ut omniummisereatur. 30. Quis enim cognovit sensum Domini? Aut incomprehensibilia sunt judicia ejus, et investigabiles vhc ejus! ipsum, illi, et rctribuetur ei? 31. Quoniam ex ipso, et per quis consiliarius ejus fuit? Aut quis prior dedit
!

distis Deo,'

vocatio Dei. 28. Sicut eriim aliquando et vos non crodipatres, 26, 27. sine pconitentia enim suntdona et illorum, ita et isti nunc non nunc autem misericordiam consecuti estis propter incredulitatom

et in ipso sunt

omnia

:

ipsi gloria in saecula.

Amen.

34
1
.

CAPUT

XII.

Obsecro itaque vos, fratres, per misericordiam Dei,

2.

ut exbibeatis corpora vcstra hostiam viventem,

COMMEXTARIUS.
13

Olivz. Olivam vocat
;

populum Judaiorum
:

;

ra- Adispositione venisse,

quam

\al„ qui] uti bene novit

dicem fidem pinguedincm, bona opera. Xon tibi dicam 16. Quod si gloriaris. Audiquid sed radix te, id est, populus radicem portas,
tu

etiam rnalis

;

non ut

eis [«/., ei] prosint

vasa

irse,

sed ut ipso Ulis bene utente, prosint vasis misencordiaj.

ab eo. Judasorum a te fidem non accepit, sed tu Olivam fidem per 17 Ambros. In bonam olivam. est, accipiamus. Oleauuani Abraham justificatus strumvero quia agrestis est, et infructuosa natura,
perfidiam significat.
Judaoi ex18 Lanfr. Myslerium hoc, id est, quo caecati sunt ex parte. ut non videaUt non sitis vobis ipsi, id est,

25. Ambros.

Secundum Evangelium. Causa mcre-

dulitatis inimici sunt Evangelii, ut error et delictum eorum gentibus apcriret viam intrandi ad fidem.

26. Sine pcenitentia.

Gratia in baptismate non

quaerit gemitum aut planctum. 27. Lanfr. Sine pccnitentw. Ratio cur dixent secundum electionem. Quibus enim Deus fidem suam

19

inspirat; sine praecedente pcenitentia

eorum

inspi-

mini vobismetipsis sapientes. pro20 Veniet ex Sion. Posteriorem sententiam sic omnis Israel bat ex auctoritate prophetica, et
,
.

rat

;

seu quos ad vitam aaternam elegit, sine muta-

tione sui consilu elegit.
28. Sicut

enim aliquando. Sic iterum cxponit

rny-

r eret

B

sterium cur Judiei ex parte csecati sunt.

non sccundum quod tecorpus erit sed hoc testamentum, id est, peccata eorum. stoi erpiendos illos, erit auferendo
2*1

Qui cripial. Et haac ereptio

enim Deus. Hoc est omnia conclusisse in incredulitate, ut tunc decretum donum a Deo veniret quando omnes diffidentia labo29. Ambros. Conclusit
;

alio fiori, Vel quia dixerat ne quis putaret hoc ab Quod testor a me factum erit. dicit Secundum Evangclium Propter Evangelium,

rarent, ut gratia muneris esset gratissima.
30.

Larfr. O altitudo.
etc.

Xe

qu.s profundiora
:

m

22.

superioribus quereretur, occumt, dicens
iv.do
!

O

alti-

rnihi

salvandos, inimici inquit quod prtedico propter vos sunt Juda?i Electi tamen eorum charissimi
;

31.

Amdros. Quoniam ex

ipso.

Quia omnium crea-

roihi proptcr patres

id est patriarchas et

prophe-

quorum fidem imitantur. 93 Secundum Emngelium quidam inimici, etc. in Spiritu sancto sunt, in ipso sunt omnia, quia foris Nequis diceret Judseos in corde odio habuisse, Spiritus sanctus de Deo est Patre. autem verbis eis placere, et ita adulari, dicit Se1. Ambros. Obsccro ilaque vos Post CAP. XII. cundum Evangehum, quod est contrarium. populum et Gen16 tom. VII). C tractatum legis et fidei, Juda^cum 24 AtJST (De przd sancli lib. i, cap. tiles ad bonam vitam agendam hortatur. Secundum Evangclium. Quid est secundum Evangetas
:

tor Deus est. Ex ipso sunt omnia (Patre) et quia ipse operatur per Filium, per ipsum sunt omma; et quoniam quse ex Deo, per Deum sunt, post renata

-

Uumquideminimiciproptervos^nisiquodinimicitia qua occiderunt Christum, Evangelio, sicut videmus,
ostendit ex Dei sine dubitatione profecit? Et hoc

corpora vestra. Corpora emm subjecta peccatis, non v,va habentur, sed mortua.
2.

Ut exhibcatis

2
|45

"

t

IX D. PAULl EPIST.

COMMENT.

-

EPIST.

AD ROM.
»

1*«

vestrum. Et nolite conformari, *m Hes fieri £*»*&"£" sanctam, Deo placentem, rationabUe obsequium volun ta De,^bona sensus vestri, ut probet.s 3. qmesjt nuic saculo, sed reformamini iu novitate r es auxsUon^ *£*o .juasdam in solu dicit hoc, auia superius dixcrat e bene pLens et perfecta. Idea o P rt^t apere qui sunt inter vos Non plu. sapere nim pe" gratiam qua data est mihi, omnibus mcnsuram fidei. 7 &cut et unicuique, sicut Deus dmsrf 5. sed sapere ad sobrietatem, 6.

M

:

^am
.

eorpore muita

membra habemus omnia autem membra

"^Z^^n^Z
«J^
fidei, sive

«™

foTnmodo
dLc
qui n
.

9.

sive

prophetiam secuudum

10.

ratiouem

ministenum
(scilicet sitis)

m

min.s rand o

e

i"^ur m

hUarLte.
.
,

Dilectio sine simulatioue.

Odientes

malutn,

***"•«
s,™

10

c rt m/»;t.i<i;np

•»"^.

non

di >ti,
(

14.

spintu tenenteb,

uommo

,.t

nnlite maledieere

«audere,

sriifcel

«,';«"».,

M

e.«

«"*» w,

enm gaudent.bus

b„

i

u n nv

e^

sentientes,

M

„.

.**..

non

a.ta sapientes s„P

e« "J*-**? ~
nere cun. llen

vince in bono, ni esi virtule,

malum.

COMMENTARIUS.
3.

Lam. 0»

ciens bonos, et benefacientes et 4. Ifeo «nlm. Per gratiam, inquit,

« «M.JM ^, perfectos.
fecit,

id est,

fo-Atr^ndam «jQde

adju^
.

Apostolum vestrum
5.

qua me Deus omuibus pnecipio non
oportet.

bonum. Simihter qiu snnpherier^lar^tur
qni

plus investigare opera Dei

quam

^^
tetus roboratur.
13.

U.

£>«t

exhoruum

b

a

^^ ^

t

misencordiam

M^f^
non

q

l

)^^ZZ
facit,

secundum ndem

Sed sapere. Sapere,
differentias

id est intelligere, debetis

secundum

donorum

Dei, quia
:

omne

do-

SollMne
:

num
6.

Spiritus sancti difterens est

quod

est,

habcntcs

Jeremias

Maledictus
:

p*n. Hoc estquqdd^ qur facit opera Domtm negl
Hoc
est,

donationes, etc, infra.

genterldeo subjecit
:

» «nfCm g««. Ordo

sic

Deus
;

divisit

unicuique

14. Spirilu

mensuram donorum suorum qu*

fides

credentium

operis

«UjN.^ jFjj^
magis apud proximos

ferventes.

exercitio

TSltm.
sunt
fidehbus,
'
'}

Exponit quahter dona Dei divisa
officia

tantum exceprudentiam vestram apud vosmetipsos
dere, sed

^^
,

videlicet sicut diversa

di-

ut versis unius corporis partibus sunt distributa,
humilitas in omnibus conservetur. differentes, vel nos 8. Diffcrentes. Vel donationes
,

46. Nulli

malum. Malum

vitium, videUcet ut
p„nvirlpre Pio »d«e

B

dicet se.
17.

Ambkos. Provulcntes oona

bona

Sine prophctiam. Prophetia pro modo aatui. uuubit i naei datur Minis er ad obsequium fratemitatis fide

T L^.
10.

e

ut ea geiantm quae est futura ante oculos habere, apud homine» laudis sive apud Deum sint sive
18. Si flcri potest.
cis,

Quod

prajbendum, in quantum credit, firmatur. P

tu tainen veiib
Si

non fuent amatoi papacificus, quantum ad te 1 f
si

,.

et c^tera qua,

Rationcm fidei. sequuntur facit habere credentes. Nisi enim crederent, non haberent. Et in cseteris secundum rationem iidei subintelligi debet. Et est sensus prophetiam habentes debemus esse singuli n embra! sive habentes mysterium, debemus mini:

Lai^

Fides, et prophetiam

pertiuet.
sit,

autem irreverens

et

pacem cum illo habere non possia, nqn que tibi ascnbendum erit. Dat locum xne, 19. L A . F «. Date locum uv, quod vult. adversarium permittit facere
et

^™™Zi
uti

qm

"rando ^sse dem modo.
11
.

alter alterius

membra,

et

c.tera eo-

i ati, Caroones ianis, id est, fervorem cha exemplo provocatus, et vel Spiritus sancti, ut tuo

20.

iP se
docet.

bonum

faciat

Amrros. Qui

Ad

disciplinam coelestem

147

B.

LAXFRAXCI CAXTUAR. ARCHIEP.
(

14 g

APUTXIII.
sit
;

Omnis anima
esse)

potestatibus sublimioribus

\

subdita

(hocdixit nc subircnt, quia diierat

enim potestas nisiaDeo. Quae autem sunt, a Deo ordinatae sunt 2. Itaque qui resistit potestati Dei ordinationi resistit. Qui autem resistunt, ipsi sibi damnatioaem acquirunt nam principes non sunt timon boni operis, sed mali. Vis autem non timere potestatem ? Bonuio fac et 3 habebis laudem ex illa Dei enim mimster est tibi in bonum. Si autem malum feceris, 4. time non enim sine causa -ladium portat. o, 6. Dei enim mmister est, 7 vindex in iram ei qui malum agit. Ideoque necessitate
est
; ;

non

filios

Deilibcros

»6

proximum, malum non operatur. Plenitudo ergo legis est dilectio. Et hoc scientes tempus Quia hora est jam nos de sommo surge.e. Xunc enim propior est nostra salus, (ct quanto quisqucpropioresl morti tanto propwr salutf) quam cum credidimus. 11. Xox praecessit, dies autem appropinquavit. 12. Abjiciamus
:

vitandam, sed etiam propter conscientiatti, scilicet vcstram in bono servandam, vel a malo libcrandam. Ideo enim et tributa praxtatis ministri enim Dei sunt, 9. in hoc ipsum servientes. Reddite ergo omnibus debita; cui tributum. (tributum vocabant, quia subditi domi solvcbant quxipsi subdtti ad domos seniorum vchebant, tributum cui vectigal. vectigal cui timorem, timorem cui honorem, honorem. 10. Nemini quidquam debeatis, nisi ut invicem diligatis qucmcunquc dilimlis mteltgtte vosplus dcbcre diligere. Qui enim diligit proximum, legem implevit. Xam Xon adulterabis Xon occides Xon furaberis Non falsum testimonium dices Xon concupisces et si quod est aliud mandatum, in hoc verbo mstauratur Diliges proximum tuum sicut teipsum. Diiectio
scilicci
:

8.

nonsolumproptenram,

subditi estote

:

;

;

:

:

:

:

:

:

proximi, idest, quidiligit

er-o honeste ambulemus, non in comessationibus et ebrietahbus, non in cubilibus et impudicitiis, non in contentione et amiulatione sed induimini Dominum Jesum Chnstum, et carnis curam ne feceritis in desideriis.

operatenebrarura,

13. et

induamur arma

lucis. Sicut in die,

:

CAPUT

XI Y.

1, 2. Infirmum {quia erant quidam suilla carne viventcs, quidam non, modificat eos Apostolus, infirmum vocat, qui debere cura [f„ carnem} cdere non credebat) autem in fide assumite, non in

3*

disceptatiombus cogitationum. Alius enim, id est iste perfectam fidem habet, credit se manducare omma; qui autem infirmus, scilicet in hac fide, est, olus manducet, id est permittatur abstinere. Is qui

manducat,

scilicet

omnes

cibos,

non manducantem non spernat

3.

et

qui

non manducat,

id

est

COMMEXTARIUS.
CAP. XIII. - 1. Lanfr. Subdita sit. Subdi debet, A quia non debet resistere. Xam si resistat, Dei ordinatiom
quia
potestas
resistit;
"10.

August.

(epist.

madSeverum

abbat. tora. II)

AWn>^uam.Charitatemtantomagisdebemus'
quanto apprehenderimus [al., quanto amplius impenderimus], cujus nos perpetuos debitores ostendit
Apostolus dicens
[[.
:

potestas

enim Dei ordinatio
est,
;

est,

omne quod a Deo
autem a Deo
est

Dei
est

ordinatio

est,

non

enim potestas

Xemini quidquam debeatis

msi a Deo.
Itaque qui resistit potestati. In his scilicet 2. quae ad potestatem pertinent, id est, tributis. vecti-

nisi

ut invicem diligatis.

gahbus, et
6.

hujusmodi. Habebis laudem. Laus habetur ex potestate,
caateri
sit.

Ambros. .Xox przcessit. Xoctera veterem hosignificat hunc prateriisse dicit diem autera ap p r0 p inquasse id e st Christum, cujus lumine veritas nobis apparuit.

minem

;

:

,

quahscunque
patientiam
4.

Aut enim bona

est,
;

et

bonum
per

12.

Abjiciamus ergo. Id

est

laudat; aut mala, et

bonum

vitia carnis, quaa

persequitur

et sic

occulta sunt, et digna sunt tenebris.
13.

illata^ tribulationis,

servus Dei laudatur.

Ttme;

nam non

Jnduamur. Boni

actus,

arma

lucis sunt,

im-

srne causa
:

gladium

portat. Et

pugnantes opera tenebrarum.

hoc probat, quia
en

cum causa

et

m
= o.

hoc probat, Dei

CAP. XIV.

-

lm,Ster GSt
Dei
,?

B
cur timeri oporteat.
Alia causa cur qui resistunt,

emm. Causa
s,bi

Judaeis erant 9 ui

Ambros. lnfirmum autem. Ex Romanos ad fldem assumpserant.
1.

6. Dei

emm mxmsler

damnationem
>.

acquirunt.
:

agit.Ideo

\index in iram. Subaudis in eum qui male enim a Deo ordinati sunt, vel propter iram

His videbatur carnera prohibitara edere non debere; quos ideo infirmos vocat. Aliis contra videbatur quos hic disputantes apostolus, concordiae consulens
;

revocat.
2. La.nfr. Infirmum autem. Perfect* fidei Chri* .». n stianorum est, nullum cibum lmmundura putare, quia omnia munda mundis. Quidam tamen in hac
.

propter iram. Id est, propter prasentem ultionem, sed propter futurum judi8.

et conscientiam. Q Ambros.

Aon solum

cium
J.

ubi, accusante conscientia, punientur.

Lanfr. In hoc ipsum. Ut boni laudentur, raali pumantur. Potest et per parentes intelligi ministri

a quibusdam cibis censebant abstinendum. Cujusraodi hominera prscipit Apostolus non
fide infirmi,

emmDei sunt, utsit continuztio sensus przstatis, in hoc tpsum servientes, scilicet Deo placentes.

spernendura, sed cu.n charitate assumendum ita ut nec in cogitationibus judicaretur reus.
3. Algust. (De Agone Christiano, c. 27, t III) Qui non manducat. Dicitur judicium pro damna-

149
abstinens,

IN D. PAULI EPIST. COMMENT.

;

EPIST.

AD ROM.

450

male existimet Deus enim illum assumpsit, id est, et mansuo stat, aut cadit stabit ducantem et abstinentem. Tu quis es, qui judicas alienum servum ? 4. Domino ahus autem judiem inter diem autem potens est enim Deus statuere illum. Nam alius 5. judicat diem, Domino sapit, id est, ad 6. Unusquisque in suo sensu abundet. 7. Qui sapit dicat omnem diem Domini, manducat honorem Domini, et qui manducaMd est, omnes cibos, Domino, id est, ad honorem etiam sibimoritur) gratias enim agit {Domino manducat quia non sibi, neque enim vinum sibi bibit; neque manducat, et gratias agit Deo. Nemo Deo, pro collata abstinentia. Et qui non manducat, Domino non sivemorimur.Domino enim nostrum sibi vivit,et nemosibi moritur.8. Siveenimvivimus,Dominovivimus; morimur,siveergovivimus,sivemorimur,Dominisumus.InhocenimChristusmortuusestetresurrexit,utet mandumortuorumet vivorum dominetur.Tuautemsc/ttcef abstinens quid judicas fratremtuum ? scilicet Scriptum aute tribunal Christi. cantem. Aut tu quare spernis fratrem tuum? 9. Omnes enim stabimus vivoego,dicitDominus,quoniammihiflecteturomnegenuetomnislinguaconfitebiturDeo.Itaque est enim: sedhocjudicate unusquisque nostrum pro se rationem reddetDeo. Nonergo amplius invicem judicemus;

manducantem non

judicet, id est

:

:

;

:

:

et confido inDomino Jesu quia nihil magis, 10. ne ponatis offendiculum fratri, vel scandalum 11, 12. Scio esse 14. illi commune est, 15. Si enim per ipsum. 13. nisi ei qui existimat quid commune commune non secundum charipropter cibum, scilicet quem sumis, vel a quo abstines, frater tuus contristatur jam Christus mortuus est. Non ergo blasphemetur bonum tatem ambulas. Noli cibo tuo illum perdere, pro quo

3$

:

nostrum.

Non estenimlG. regnum

Dei, esca et potus

;

sed justitia, pax, et

gaudium

in Spiritu sancto

;

qui

enim in hoc servitChristo.placetDeo, et probatus est hominibus. Itaque quae pacis sunt,sectemur; etquae Dei.idest,charitatem. asdificationis sunt, in invicem custodiamus. 17. Nolipropter escam destruere opus
18.

Omnia quidem sunt munda

;

sed

malum

esthomini,qui

19.

peroffendiculummanducat. Bonumest20.

non raanducarecarnem,etnonbiberevinum,neque in quo

frater tuus offenditur,autscandalizatur,autin-

COMMENTARIUS.
tione. Dicit Apostolus

Qui nonmanducai,mandu- A ter duos superiores dicens Nullam creaturam per cantem non judicet, id est, non de illo male exi- Christum factam esse communem, id est, immundam. Commune enim immundum vocabant Judaei. stimet, et Dominus dicit: Nolitc judicare, ne judi43. Ambros. Nisiei qui existimat, id est, illi imcetur devobis.
:

:

Lanfr. Domino suo stat, id est, ad laudem sui Domini, et perfectam fidem habeat, et in fide in4.

mundum

est,

qui putat

non edendum. Et quia non

hoc superstitione facit, sed timore suo, iudicio reservandum. 14. LanfR.
nihil est

bona enim intentione hoc agit. 5. Judicat diem, hoc est, quidam certisdiebus quidam omni die putant abstinendum. qui putat omni6. Unusquisque. Quasi diceret
firmatur
;

;

commune. Quasi imraundum, sed qui putat
tlli

diceret

revera

aliquid esseim-

:

mundum,

in sola ejus opinione est

immundum.
illum
;

bus utendum, cum gratiarum actione utatur. Et qui putat abstinendum, propter Deum abstineat.
7.

15. Si enirn propter cibum. Noncontristes; sienim

contristas propter cibum, perdis

cibo tuo

Qui

sapil,

id est,

intelligit in abstinentia ob-

sed perdere non debes,

nam

Christus pro eo mor;

servandura diem.
8. August. (Deexpos. inps. cxliv). Sive

tuus

est.

enim

vivi-

g

blasphemetur

quod est non ergo Ergo non contristes bonum nostrum. Et ponit quod est

mas. Sicut magnitudinis Domini non est
tuse

finis, sic

laudis

non

erit finis

Non enim cum mortuus

consequens contristare, quia ex contristare consequitur quod blasphematur Christianitas.

fueris in

hac carne, desines laudare Deum. Unde
sis

factum est ut ejus

mortuus ? quia pretio sui quomodo perdit sanguinis te rederait et mortuus servum mortuum, cujus mors est pretium tuum ?
et
;

Regnum Deiesca Esca, vel potussivesumptus non facit hominem habereregnum Dei, sed justitia,
16.

et caetera.
17.

DoIdeo cum dixisset, sive vivimus, sive morimur mini sumus, ut ostenderet ipsum pretium. Ad hoc
;

est

;

et

Ambros. Noli propter escam. Homo opus Dei iterum opus Dei est, dum reformatur per

regenerationem.
18.

enim, inquit, Christusmortuus

est. 9.

Lanfr. [Omnes

enim stabimus) Ne spernas, sed de te sis sollkitus; unusquisque enim pro se rationem reddet, quia omnes stabimus ante tribunal Christi.
10-

munda
erit

Omnia quidem. Cum per naturam aniraalia sint, dubitantibus tamen fiunt immunda, et illi offendiculum, qui cum dubitat, comedit ta-

men.
19. Lanfr. Per offendiculum, hoc est, qui suaco-

{Ne ponalis offendicuium)

Ne ponas
:

offendi-

culura fratri, id est,
stas,
11.

ne contristes
confido.

nara

si

contri(

non ambulas secundum charitatem.
Amcros. Scio
et

1

mestione non manducantem scandalizat. 10. Non manducare. Hoc est quod dicit,
pracsentiarum
sit

si

im-

toris beneficio legis

omnia munda esse

Manifestum estSalvaqui de sub jugo
;

sit ille

qui abstinet, et ita infirmus crea-

ut patienter non possit cernere utentera

eruens homines, reddidit statura pristinum

li-

turis Dei,
lius est

eum

qui fidem habet omnibusutendi, me-

bertatis.
12.

Lanfr. Scio

et confido.

Sententiam

fert

in-

fidem habenti ab eis abstinere quam abstimolestiam sua perceptione ingerere. nendi

131

B.

LANFRANCl CANTUAR. ARCHIEP.

I.

v

.

firmatur.

Tu fidem habes

?

irfffi*

qu. nonjudjcat semetipsum, id

manducavent, damnatus

est,

omnibus utendi, penes teraetipsum habe coram Doo. 21 Beatus 22 culpabilcm facit in eo quod probat. 23. Qui autem discernit, 24. si ouianon ex fide. 25. omne autem, quodnonest ex fide, peccatum est.
est,

<««

CAPUT XV.

5, 6, 7. Gentes {probat quia suscepit genab iuctoHtate prophetarum) super misericordia, sdlicet dico debere, honorareDeum s.cut scriptum est 8. Propterea confitebortibi in gentibus, Domine, et nomini tuocantabo. fct iterum dicit ... Laetamini, gentes, cum plebe ejus. Et iterum Laudate omnes gentes Dominum, et magn.ficateeum,omnespopuli.Etrursus Isaias ait: lO.Eritradix Jesse, et qui exsurget regere "entes in eum gentes sperabunt. Deus autem spci repleatvos omni gaudio et pace in credendo, ut abundetis in spe et virtute Spintus sancti. 1 1 Certus autcm sum, fratresmei, et ego ipse de vobis, quoniam etipsi
tes, vel

idipsumsapereinalterutrum,secundumJeaum(^ristum,utunanimes uno orehononficetisDeumetPatremDominino.stri Jesu Christi.Propter quod suscipite invicem 3 sicut et Chnstus suscepit vos in honorem Dei. 4. Dico enim Christum Jesum ministrum fuisse circumcisionis propter ventatom Dei, ad confirmandas promissiones Patrum.
honorare

nonfirmiores.imhecillitates infirmorum sustinereetnonnobisplaccre. 1. Unusquisque vestrum prox.mo suo placcat in bonum, ad a.dificationem. Etenim Christus non sibi placuit, sed, sicut scriptumest mpropena improperantium tibi ceciderunt super me. 2. Quaecunque enim scripta sunt, ad nostrara doctnnam scnpte sunt, ut per patientiam et consolationem Scripturarum, spem habeamus. Deus ^tempatientiaj etsolaU.detvobi S
:

Debemus autem,

Deum

gentes,

:

:

:

.

pleni estis dilect.one, 12. repleti

omni scientia, itaut possitis alterutrum monere. 1 3. Audacius autem scripsi

40

COMMENTARIUS.
24.AMBHOS. Beatusqui nonjudicat. Hunc bea- A stum ministrari fecisse sibi circumcisionem, prontei tum dicit qui non aliud facit quam sibi utile pro- veritatem Dei complendam,
et

promissiones ad pa-

bat.

tres factas.

Promissum enim
orturus esset
:

fucrat

manducat. Non manduces coram fratribus, quia si non manducas, beatus es. Et hoc probat nam omnis est beatus, qui non ju7ion
;

22. Lanfr.

Qui

rum semine

in

quod ex Juda_oquo benedicerentur

quod est dum non manducat neoffendat. 23. Qui autem discernit. Qui autem discernit cibos id est, qui putat alios mundos, et alios esse immundos, damnatus est quia non ex fide. Fides enim nostra vult ut homo id agat quod intelligit bene esse agendum.
;
,

dicat se, id est, culpabilem facit.

omnes. Aliter. Ministerium circumcisionis, id est, ad populum Juda_orum, ut veritas Dei etpromissiones ejusadpatres factas complerentur.Qualessunt:

Dabo vobis gcrmen (vel decorem) justilix, phelam vobis suscitabit Deus, etc.
5.

et

:

Pro-

Gentes autem. Probat quia suscepitgentcs, vel

honorare

Deum

gentes,

ab auctoritate

Juda.0-

rum.
Ambros. Gentes autem. Quia enim hispromisper solam misericordiam Dei, ad salutem assumpti sunt. 7. Lanfr. Gentes aulcm. Laus gentium. Dicit enim tanta. curte fuisse Deo, ut ad salvandas eas
6.

24. Si manducavcrit, etc. Probat

quod qui non
est,
:

sio nulla erat, quasi indigni,

judicat se, id est non manducat, beatus
;

nam

omnis manducans damnatus quod ita dicit qui autem discernit si manducavcrit, etc. Et sunt multa contraria, non judicat, et manducans probat et discernit, id est,

B

prophetas suos praediceret. His laudibus aaquales
eos inter se esse ostendit, ut alter praferre se alteri non praesumat.
8.

non probat comedendum beatus,
est

et

damnatus.
25.

Omne autem quod non

ex
et

fide.

Damnatus.
:

Propterea confitebor.

Vox

Christi qui in genti-

hoc probat ita Omne quod non est ex fide peccatum est; Sed hoc non ex fide sed haec assumptio praemissa est, ubi dicit quia 7ion ex fide.
facit,
;

quia peccatura est quod

bus confitetur Patri
(vel

quia per ejus

conversionem

prajdicationem) conversa_suntadculturamunius

Dei.
9. Lxtamini gentes. In Isaia sic scriptura est Lxtamini cum Jerusalcm; et cxsultatein ea omnes
:

CAP. XV.

i.

Ambros. Unusquisquc vestrum.

Commonet
adid quod
2.

ut charitatistudentes,proximisplaceant
utile est. Haec

qui ditigitiseam.
10. Erit radixJcsse.
Iiac

enim

aedificatio.

Ordo

:

Jesse erit radix, etc.

Lanfr. Quxcunque scripta sunt. Quasi diceret Subaudis cx aliquis quid vita Christi ministrari fecisse sibi cir- p tes
:

radice erit qui exsurget regere gen-

cumcisionem, propterveritatem? quid prophetiade Deo ? quid ad institutionem raorum nostrorura ? Ad hoc respondet Quxcunque scripta sunl, etc.
:

41. Ccrtus

sumautem,

etc.

Benevolos

illos reddit.

sciam vos invicem diligere; necideo admonui quin sciam vos sapientes
esse, sed officium

quasi ego

corripui vos, quin

3.

Sicut

et

Christus, etc. Suscepit vos, et
;

Judaos
Chri-

meum

est

monere

vos.

et gentes

probando

sed raonstrat

quomodo

12. Rcplctiomniscientia.
cit

Humilitas Apostoli. Di-

stus condescenderit nobis, quia circuracisus fuit, et

enim

scripsisse eis,

noscondescendaraus infirmis. 4. Dico enim. Laus Judaeorum. Dicit enim Chri-

Repleti enim, ut ipse fatetur,
officii sui

necessitate

non quod ipsi indigerent. omni scientia sed coactum quod Apostolus gen; ;

;

153

IN D. PAULI LPIST.

COMMENT.

EPIST.

AD ROM.

lJ't

vobis, fratres, ex parte,

vos rcducens, propter gratiam, qu;c data esl mihi a Deo, ut sim minister Christi Jesu in gentibus, sanctificans Evangelium Dei, ut fiat oblatio gentium accepta et

tanquam

in

memoriam

sanctificata in Spiritu sancto. 14, 15. llabeo igitur gloriam in Christo Jesu ad

Deum.

16.

Non enim audeo

Christus in obedientiam gcntium, verbo et factis, in virtute signorum et prodigiorum, in virtute Spiritus sancti, ita ut ab Hierusalem per circuitum usque ad Illyrialiquid loqui

eorum

quae per

me non

efficit

cum

repleverim, id

cst,

plenc prxdicaverim Evangelium Christi. Sic

autem
;

praedicavi

Evangeliumhoc, non

ubi nominatus est Christus, ne super alienum
cap. 52
:

fundamentum
;

redificarem

sed sicut scriptum est in Isaia,

Quibus non

est

annuntiatum de

eo, videbunt

quod et impediebar plurimum venire ad vos, et non habens in his regionibus, cupiditatem autein habens veniendi ad vos ex multis jam prflecedentibus annis, cum in Hispaniam proficisci eoepero, spero quod praeteriens videam vos, et a vobis deducar illuc, sivobis primum exparte fruitus fuero. Nuncigitur proficiscar in Hierusalem ministrare, id esl, neccssaria corporis ajferre sanctis. Probaverunt enim Macedonia et Achaia collationem aliquam facere in pauperes
sanctorum, qui sunt in Jerusalem. Placuitenimeis, et debitores aunteoramj Dcbitores sunt incarnalibus, et hoc probat a majori, quia ab cis spirituatia acccperunt, quod est majus.) Nam si spiritualium eorum participes facti sunt gentiles, id est,

non audieruntde eo, intelligent. Propter prohibitus sum usque adhuc. Nunc vero ulterius locum
et qui

ab Hierusalem doctrina
illis.

fiiei, ct

gentes

;

debent et in carnalibus ministrare

Hocigitur

cum

bcnevivendi, per apostolos lata est ad consummavero, et assignavero eis fructutn

hunc

;

per vos proftciscar in flispaniam. Scio autem quoniam veniens ad vos, in abundantia benedictionis

Evangelii Christi veniam. Obsccro ergo vos, fratres, per

ritatem sancti Spiritus ut adjuvetis

me

in orationibus

Dominum nostrum Jesum Christum vestris pro me ad Deum, ut liberer ab
sit

et

percha-

infidelibus

qui sunt in Judaea, et obsequii mei oblatioaccepta
dio,

fiat in

Hierusalem sanctis, ut veniam ad vos in gau-

per voluntatem Dei, etrefrigerer vobiscum. Deus autem pacis

cum omnibus

vobis. Arnen.

£g CAPUT
1.

XVI.

Commendo autem
ut

cliris,

eam

vobis Phcebcn sororem nostram, quae est in ministerio Ecclesiae, quae est in Censuscipiatis in Domino digne sanctis, et assistatis ei in quocunque negotio vestri indiguerit
astitit multis, et

etenim ipsa quoque
Jesu, (qui pro
Ecclesiae

mihi

ipsi.

Salutate Priscam et Aquilam, adjutores

meos

in Christo

anima rnea suas

gentium) et

non solus ego gratias ago, sed et cunctse domesticatn Ecclesiam eorum. Salutate Epoenetum dilectum mihi, qui et primitivus
cervices supposuerunt; quibus

Asiae in Christo. Salutate
et concaptivos

Mariam,quae multutn laboravit in vobis.Salutate Andronicuro

et

Juniam, cognatos

meos

:

qui sunt nobiles in apostolis, qui etante

me fueruntinChristo.

Salutate Ampliatutn

dilectissimum mihi in Domino.Salutate Urbanum, adjutorem nostrum in Christo Jesu, et Stachyn dilectum

meum.SalutateAppellenprobuminChristo. Salutate eosquisuntexAristobulidomo. SalutateHerodionem cognatum meum. Salutate eos qui sunt ex Narcissi domo qui sunt in Domino. Salutate Tryphaenam et Tryphosam, quae laborant inDomino. Salutate Persidem charissimam, quae multum laboravit in Domino. Salutate Rufum electum in Domino,2. et matrem ejus, et meam Salutate Assyncntum,Phlegontem,Hermam,Patrobam, Hermen, etquicumeis sunt, Fratres. SalutatePhilologum et Juliam,Nereutn etsororem
;

ejus, et

Olympiadem,

et

omnesquicum

eis

sunt sanctos. Salutate invicem in osculo sancto. Salutant vos

omnes
non

Eeclesise Christi.Rogo

autemvos,

fratres, ut observetis eos qui dissensiones et offendicula, praeter

doctrinam quam vos

didicistis, faciunt, et declinate
:

ab

illis.

serviunt, sed suo ventri

etper dulces sermones,

et

Hujuscemodi enim Christo Domino nostro benedictiones, seducunt corda innocentium.

COMMENTARIUS.
tium a Deo constitutus
pletis

erat.

^operatur Christus

in eo,

et

per

eum

loquitur et

13. Audacius autem. Audaciae videbatur esse re-

operatur, ut Evangelio obediant.

omni

scientia scribere.

14.

se habere apud

Ambros. llabeo igitur gloriam. Gloriam dicit Deum per Christum. Credentes(a/.,

credens) enim in Christum, meritum sibi fecit apud populum, in tantum ut de se esse nihil dicat quod non operatus sit Christus per illum, ut exhortationem ejus virtus commendaret.

Lanfr. Commendo autcm vobis Pha>bcn. Ditissima et nobilissima mulier fuit, quae Ecclesiam Dei, quseapud locum qui Cenchris dicitur, erat, sua substantia sustentabat. Ea tunc temporis

CAP. XVI.

1.

pro

quodam negotio Romam
Et

profecta est. Per hanc

fortasse, istatn misit epistolam.
2.

matrcm

cjus

ct

mcam. Vel matrem suam

Lanfr. tlabco igitur gloriam.Quu\quk\,inqu\t, putent me hominem [/., homines] csse, ego tamen
15. scio

cum matre illius praecipit salutandam. Vel unam eamdem feminam matrem illius dicit, et suam illius

me

haberegloriatu
;

apudDeumin

praedicatione

Jesu Christi

quia propter honorem Dei et salutem

gentium ago quod ago. 16. Non enim audco. Alia causa cur habeat gloriam apudDeum quidquidenim loquitur, quidquid
;

secundum carnem, suam beneficio. Ycstra enim obedientia. Causa cur roget eos obedientes enim rogandi sunt. inobedientes incre3.
:

pandi.

«JJ
3.

B.

LANFRANCI CANTUAR. ARCHIEP.

156

divulgata est. Gaudeo igitur in vobis.Sed volo vos sapientes Deus autera paiis l.conterat Satanam sub pedibus vestris velociter. Gratia Domini nostri Jesu Christi vobiscum. Salutat vos Timotheus adjutor meus, et Lucius, et Jason et Sosipater, cognati mei. 5. Saluto vos ego Tertius, qui scripsi Epistolam, in Domino. Salutat vos Caius hospes meus, et universa Ecclesia. Salutat vos Erastus Arcarius civitatis, et Quartus frater 4«© Gratia Domini nostri Jesu Christi cum omnibus vobis, Amen. 6, 7. Ei autem qui potens est vos confirmare juxta Evangclium meum, et praedicationem Jesu Christi, 8. secunduin revelationem 9. mysterii temporibus aeternis taciti, (qnod nunc patefactum est 10. per Scripturas prophetarum, secundum praeceptum aeterni Dei, ad obeditionem fidei) in cunctis gentibus cogniti, soli sapienti Deo 11. Per Jesum Christum, 12. cui honor et gloria in saecula saeculorum. Ainen.
esse in bono, et siraplicos in raalo.

Vestra enim obedientia in

omnem locum

COMMENTARIUS.
Gon t erat Satanam. Satanam sub pedibus Ec-Atacita. Quamvis enim ex quadam parte antiquis clesiae Dominus contrivit, quiamembra ejus, quibus Patribus essent cognita, plene tamen a nullo fueEcclesiam persequebatur, ad fidem conversa, ipsi runt scita, quoad usque suo tempore per Jesum
4.

Ecc.les
5.

:

ae

subjugavit.
:

Saluto vos. Ordo

tius iste notarius fuit

Domino. TerApostoli, qui hanc scripsit
saluto vos in

Christum fuerunt revelata. 10. Per Scripluras prophetarum. Scripturas prophetarum revelavit Christus apostolis suis, sicut in
Evangelio legitur
:

Epistolarn.
6.

Tunc aperuit

illis

sensum, ut in-

Ambros. Ei autem. Ei qui potens est vos consoli sapienti

telligcrent Scripturas, etc.
1 1.

firmare
7.

Deogloriainsaeculasaeculorum.
est,

Ambros. Per Jesum, id
;

est,

per Jesum ChriSpiritus

Lanfr. Ei autem, id

qui potest vosad tanet

stum

quia, ut alia taceam, ipse praecepit gentes

tam perfer.tionem ducere, quantam praedico, quantam Christus praedicavit, et praedicandam
stituit.

baptizari in

nomine

Patris,

et

Filii, et

in-

sancti, ubi praecipue

commendata

est hujus indivi-

duae gloriaTrinitatis.

8.

Secundum

revelationem, id est, ut ita credatis,
est, et ponit

12.

Cui honor. Quod vero additum
sufficeret si

cui, ut diceret

sicut

mysterium Dei revelatum
Mysterii.

singu-

rui,

cum

dictum

esset, ei

autem

gloria,

lare pro plurali.
9.

B
temporibus erant

inusitatam nostrae linguae indicat locutionem non

Mysterium vocat incarnationem Jesu

sensum quem requiramus
insinuat.

vel

de quo ambigamus

Christi, et

caetera quae aeternis

EPISTOLA

B.

PAULl APOSTOLI AD COBHTHIOS PRIMA CUM GLOSSULA INTERJECTA B. LANFRANCI.
Hos revocat Apostolus ad veram evangelicam sapientiam, scribens eis ab

Argumentum.

Corinthii sunt Achaici, et hi si-Cdaicae inducti sunt.

militer ab Apostolo

audierunt^erbum
alii

veritatis

;

et

fidem

et

subversi sunt multifarie a falsis apostolis, quidam a
philosophiae verbosa eloquentia,
secta legis Ju-

Epheso per Thimotheum discipulum suura.

CAPUT PRIMUM.
Paulus vocatus apostolus Jesu Christi per voluntatem Dei, et Sosthenes
Corinthi,
I. sanctificatis,

frater, Ecclesiae Dei, quae est

habitatis, in

43

Christo Jesu, vocatis sanctis, ut sancti sint. 2. cura omnibus

omni loco ipsorum, et nostro, id est in Ecclesia, in qua sunt omnia communia. Gratia, remissio peccalorum, vel observantia bonorum operum, vobis, et pax, id est, reconciliatio apud Deum a Deo Patre nostro, et Domino Jesu Christo. 4. Gratias ago Deo meo
qui invocant
nostri Jesu Christi, 3. in

nomen Domini

COMMENTARIUS.
CAP.
I.

1.

Ambros.

Sanctificatis. Ideo, qui re- Dcarnationis ejus

et passionis et caeterorum confir-

generati in Christo, sanctificati sunt.

matum
com-

est,

et

a vobis inter vos

diversis Veteris

%

August. dnExpos.
Isti

psal. li,

tom. VIII). Omnisaecularia

Testamenti auctoritatibus.
4. Ambros. Gratias ago meo Deo. Quanquam omnibus in Ecclesia scribat, ita significat, cum aliquando corripit, aliquando laudat, ut unusquisque cum legit, intelligat quid pro se, quid adversum se

Bus qui invocant.

qui propter

moda, qui propter terrena bona. qui propter vitam praesentem et terrenam felicitatem invocant Dominum [al„ Deumj, non invocant Deum.
3.

Lanfr. In omni
tenetis,

loco.

Verba, inquit, et scien-

dicatur.

iam

sicut

testimonium Christi, id est in-

157

IN D. PAULI EPIST.
in,

COMMENT.

EPIST.

AD ROM.
5.
et sciatis

158

semper pro vobis
bus divites

pro gratia Dei, quae data est vobis in Christo Jesu, in ftdeChristi;
inillo,
in oinni verbo, ui possilis

quodin omniquid
sit

facti estis
:

prsedware, et in ornni scientia;
est in vobis
:

prsedicandum

sicut testimonium Christi confirmatum

quse vobis de Christo testati

sumus

ita ut nihil vobis desit (diviles facti estis) in ulla gratia, in aliquo spirilus sancti

dono, exspectantibus 6.
Christi, qui et con-

revelationem, id

est,

visionem qux

fit

post

mortem vd
,

in die judicii

Domini nostri Jesu

firmabit vos usque in finem vcstrum vcl sxculi, sine crimine, in die adventus

(scilicet vel,

in obitu cujusest

que,velinjudiciidie)Domimnoatvi Jesu Christi. FidelisDeus, confirmabit,

nam

depromissis non
filii

dubi-

tandum,veY Christi Domini nostri. Obsecro autem vos, fratres, per nomen Domini nostri Jesu Christi, ut idipsum disitis autein perfecti in eodemsensu. eadem voluntale, et in catis omnes, et non sint in vobis scbismata eadem sententia (rogo ne sint in vobis schismata). Signiiicatum est enim mihi de vobis, fratres mei, ab iis qui sunt Chloes, quia contentiones sunt inter vos. Hoc autem dico, quod 7. unusquisque vestrum
<\\iem,per cujus gratiam, vocati estis in societatem, ut sitis cohxredes Christi,
;

ejus Jesu

quidem sum disciputus Pauli ego autem Apollo; ego vero 8. Cephae Petri (cephas, caput; unde acephali, id est, sine capite,) ego autem Christi. 9. Divisus est a servis suis Christus ? Nunquid Paulus crucilixus est pro vobis ? aut in nomine Pauli baptizati estis ? Gratias ago Deo, quod neminem vestrum baptizavi, nisi Crispum et Caium, nequis dicatquodin nomine meo baptizati estis. Baptizavi autem (quasi remediatus) et Stephanae domum. Caeterum, nescio si quem alium baptizaverim. Non enim misit me Christus baptizare, sed evangelizare 10,11 non 12. in sapientia verbi, 13. ut non evacuetur crux Christi. 14. Verbum, id estprxdicatio, enim crucis,pereuntibusquidem stultitia est; iis autem qui salvi fiunt, id est, nobis, 15. Dei virtus est, id est dans viriutem credenti, per quam, cum res cxigit, miracula ftunt Scriptum est enim, (non in sapientia verbi, quia Deus reprobat sapientiam verbi mundi, et hoc probat, quia scriptum esl) 16. Perdam sapientiam sapientium, (causacur insapientia verbi non prsedicaverii) et prudentiam prudentium reprobabo. Ubi sapiens ? perditus est. Ubi
(aliushoc, aliusillud) dicit,
:

Ego

(ecce contentiones)

;

:

:

:

scriba ? 17.

Ubi conquisitor, disputator

mundanx

sapientix hujus saeculi

?

Noluit Deus per sapientes

mundi

COMMENTARIUS.
5.

Lanfu. Quod in omnibus

diviles.

Totum proAconvicti
virtuti13.

parte ponit.

Non enim omnes

in

omnibus

bus divites erant. Quosdar» enim in
redarguit.
6.

posterioribus

Hevetationem,

id

est

visionem

quae

fit

post

non prodesset eis. De nat. et grat. contra Pel. cap. 7, tom. VII). Ut non evacuetur. Evacuatur autem si quo modo praeter illius sacramentum, ad justitiam, vitamque aeternam perveniri posse dicaet crederent,

August.

(ex lib.

mortem,
7.

vel in die judicii.

tur.

Unusquisquevestrum. Nonunusquisque dicebat
sed
: :

subaudiendum est Alius dicit Egoquidemsum Pauli alius autem Ego Apollo,etc. Sic enim ipsemet in sequentibus exposuit dicens Cum enim quis dicit, ego quidem sum Pauli: alius
haec quatuor;
; :

:

Verbum cnim. Ratio cur non praedieet etenim ipsius artis, qui tamen Christianae religionis expertes sunt, quod pereuntes vocat, velquiadoctrinaeorum in quibusdam
14. Lanfr.
in sapien'ia verbi. Studiosi
perit, vel quia

in

aeternum perituri sunt
id

;

stulti-

autem, ego Apollo,
8.

etc.

tiam deputant mortem Christi.

August. Ego Cephx.
;

Hi dividunt

sibi

Eccle-

45. Virtus Dei est,

est,

dans virtutem

Dei

siam
9.

et partes facere

de unitate conantur.

credenti,
fiunt.

per

quam

miracula,

cum

res

exigit,

Ambhos. Divisus est Christus. Divisum dicit Christum quia gloriam ejus hominibus partiti
;

B

16.

Perdam sapientiam.
:

Alia ratio cur

non

prae-

sunt.
10.

dicet in sapicntia verbi

prophetia enim auctoritate
quasi
In Abdia hoc

Non

in sapientia. Imperiti electi sunt, ut do-

reprobata
legitur

est.

Potest etiam responsio esse,
:

ctiinae veritas se

calliditate

commendaret, teste virtute ne humanae sapientiae, acceptabilis videre;

aliquis diceret
:

cur dicispereuntibus
in die
et

?

Nunquid non

ila, dicit

Uomiims,

tur,

non

veritate.

11.

Lanfr.

Non

in sapienlia.

Sapientiam, ubi

perdam Esau?

sapientes de Idumsea,

prudentiamdemonte

dialecticam dicit, per
Christi

quam

crux,

445

id est,

mors

17. llbi scriba.

Verba Apostoli sunt. Scribae sunt

eam

simpliciter intelligentibus

evacuari vi-

Deus immortalis, Christus autem Deus; Christus igitur immortalis. Si autem immortalis mori non potuit. Sic de partu Virginis, et quibusdetur, quia
;

moralium et naturalium librorum auctores, et actuum saicularium scriptores, id est de ipsis artibus praecepta dantes. Conquisitores sunt argumentatores ex praeceptis ipsarum artium aliquid appro-

dam
sed

aliis

sacramentis, perspicaciter tamen intuen-

bantes. Sapiensgenerale utriusque vocobulum est.

tibus, dialectica

sacramenta Dei non impugnat
si

;

cum

res exigit,

rectissime teneatur, astruit

Hos adnihilatos esse perhibet, non quia doctrinas eorum omnifariam improbet, in multis enim sacris

et confirmat.
12.

q Htteris
Non
syllogistice probando,
si

ln sapienlia vcrbi.
sic

concordant, sed quaedam senserunt el scripserunt contraria Christiante religioni, maxime de

quia

potius posset improbari. Vel

syllogistice

cultura unius Dei.

159

B.
;

LANFRANCl CANTUAR. ARCHIEP.

\

60

salvarc credentes

nam

per stultos prxdicatores, ssculariumlitterarum imperilos. 18. Nonne stultam fecit

Deus sapientiam bujus mundi? Namquia inDei sapientia, divino consilio,noncoga.o\it,nonestplacitum ut cognosceret mundus per sapientiam mundanam Deum 1!). placuit Deo per stultitiam praedicationis, stultos prwdicatores, id est,per imperitos sacularium litterarum prxdicatores salvosfacere credentes. Quoniam et 20, 21. Judaei signa petunt, ut przdicatores miracula faciant -21. etGraeci, prmdicatores ut dicant
:

sapientiam syllogisticas probationes, quaerunl

,

nos autera praedicamus Christum crucifixum, 23. Judaeis
;

quidem4Rscaudalum,gumre^em suum

crucifixisse dicuntur, 2-i.gcntibus autem stultitiam ipgisautem voca.tis,prsdestinatisadvitam3u.dmB atqaeGradcis, Christura Dei 23, 26. virtutem, et Dei sapientiam, 27,
:

28.Quia29.quodstultum (incarnatio, passio) infidelibus cst Dai ex Deo sapientius est hominibus et 30, 31.quodinfirmura cst Dei, (perfidem enim eorum peccataremittuntur, et dxmones expelluntur, quod lwmines nequeunt) fortius esthominibus.Videteenim vocationemvestram, idest, per quosvocati sitis,fr&tve&, quia non multi sapientes secundum carnem ,przdicaveruntvobis regnum Dei, 3'2. non multi potentcs, sci-

verbum Dei, non multi nobiles sed quae stulta sunt mundi elegit, probut quia stultos infirmos elegit Deus,ut confundat, erubescere faciat, sapientes et infirma mundi elegit Deus, ut confundat fortia et ignobilia mundi, ct 33. contemptibilia elegit Deus, et ea qusc non sunt, non csse videbanlur, ut
:

licet prmdicamerunt

et

;

;

COMMENTARIUS.
lib. De past., cap, 12, tom. IX.) Nonneslullam. Dicitur aliquando in Scripturis sa-

18. August. (ex

A

pientia pro
tatc.

astutia, abusione

verbi,

non proprie-

28. Lanfk. Quod stultum est. Incarnatioet passio Dei et hoininis Jesu Christi, quaehujusraodi sapientibus stultitia videbantur, majorem sapientiam con-

tinent

quamhomines

possint inquirere, et

majorem

19. Lanfr. Placuit Deo pcr stulliliam, etc.

Non

in

fortitudinem habent quara homines possent habere.

sapientia verbi praedico, quod probat, quiaperstultitiam placuit Deo salvos facere credentes, et hoc

Perfidem enim eorum
daomones expelluntur,
culafiunt.
'-9.

et

peccata remittuntur et

et alia,

cum

resurgit,

mira-

probat, quia sapientia

in.Dei sapientia,

mundi non placuit, quod est non cognovit mundus per sapienscandalizabantur quia regem

tiam Deum.
20.
Juda-i.

Judaei

suum

crucifixisse dicebantur.
:

Quod stultumest. ProbatChristumsapientiam esse, quia etiam in hoc sapientia est, quod videtur stultum de eo, et tanta sapientia, quod nequcat comprchendi ab omnibus quod est sapientius homiprobat Christum virtutem esse, quia in hoc quod infirmum videturde eo, in hoc virtus est, et tanta virtus quod fortius est hominibus,
nibus. Post vero
;

21. Ambros. Judxi signa petunt. Unde dicunt Nos scimus quia Moysi locutus est Deus, cum majus sit Lazarum demonumento vivum exiisse.
o-> >.

Et Grxci sapientiam. Quia noluntaudire pra>f$id est, nequcat ab illis comprehendi hocstultumct terquam quae mundi ratibnc possibjlia sunt. infirmum, ineainatio et passio Christi, quibustanta
23.
dacis

Judmsquidem scandalum. Scandalum

cst Ju-

sapientia et virtus est, ut evincatur. diabolus et re-

dum

audiunt Christum Uilium Dei se profi-

tentem, et Sabbatum evacuantem. 2i. Gcntibus aulem stullitiam. Qui ca audiunt
pra?dicare,

dimatur humanum genus. 30. Ambros. Quod infirmum eslDei. Quia infirmitas Christi,

magna

victoria

;

vicit,

cum

victus vide-

quajdum

rationi

humanae non congruunt,
et

retur.

insensata videntur, ut partus Virginis,
ctio

resurrc-

mortuorum.
Virtutem
et

25.

Dei sapienliam. Virtus Dei est
fecit

August. (ex Tract. 15 inJoann., tom. IX). Et quod infirmum est. Quid igitur facta est mulier in factus est Adam in carne costa, tanquam fortis
31.
:

quia per

ipsumomnia
lib.

Deus Pater;
cvatig.,

sapientia,

tanquam infirmus? Christus
32.

est et Ecclesia

;

illius

quia per ipsum cognitus est Deus.
26. Auqust. (ex
l

infirmitas, nostra est fortitudo.
qusest. li,

Quxst

.

Lanfr. Nonmulti sapien tes. Fortasse propter

tom. IV). Virtuicm Dei
stro dixerunt gudaoi
tes ?
:

rium litterarum peritus, terrenarum opum dives, Sapientia in his quae loquebatur. Virtutes in his q Romanae dignitatis parentela conspicuus fuit, sicut quec opcrabatur. Ideo Apostolus dicit Christum Dei Eyo quidem testatur ipse in Actibus apostolorum virtutem et Dei sapientiam. Virtutem retulit ad sinon ignotx cihomosum Juclxus, a Tharso Cicilix
:

ct sapientiam.BeBomino noUnde sapientiu hwc, et virtu-

se dicit hoc, quia solus inter alios apostolos, schola-

gna propter

Judaeos. Sapientiam autern, aut doctriid est,

vitatis

nam

ad Graecos,

gentes

[al.

sapientiam au-

Roraanus
Paulus

tem ad doctrinam propter Gnccos].
27. August. (Enar. in psal. lxviii, concion l,tom.
VIII;.

municeps. Etalibiinterroganti tribuno utrum Etiarn. Et tribunus Ego esset, respondit multamsummam a civitate hac consecutus sum. Et
:

:

ait

:

Ego aatem
te

ct

Quia quod stuitum

est.

Quidenim

tara simile

imprudentiae quam,

cum

haberet in potestate una

rationem reddente, Paule ; multx littcrx

exclamavit

natus sum. Et alias eo Insanis Festus
:

ad insaniam converlunt.
virgis, inter

voce suos persecutores prostcrnere.patcretur se te.
neri, flagellari,conspui,colaphizari, spiniscoronari,

33.AUGUST. (Serm. 9 Detribus
tantur.

fra-

gment., tom. X). Contemptibilia. Quae non compu-

lignoaffigi ? Imprudentiae simileest, et stultum vi-

detur.

.

;

161

1N D. PAULI EPIST.
csse videntur, destrucrct, ut

COMMENT.
glorietur,

EPIST.

AD ROM.
ejus.

162

eaqua; sunt,

non

omnis caro in conspectu

Ex

ipso autern, cx

ipsius r/ratia vos estis in Christo Jesu, in fide Christi Jesu, 3i. qui factus, incarnatus,

4© est

nobis sa-

pientia, dans sapientiam, a Deo. 35. et justitia. justitiam, et sanetificatio, sanctificationem et redemptio, redcmptionem, ut, quemadmodum scriptum est 36, 37. Qui gloriatur, in Domino glorietur.
:

CAPUT
Etego,
sc

II

.

cum venissem ad
ego

vos, fratres, veni

non

1.

in sublimitate sermonis,
2.

cum

syllogisiicis probationi-

bus, aut sapientiae, annuntians vobis
:

testimonium Christi.
judicavi

Non enim
quodest
;

probat cjuia stultos elegit;

nam
hunc

rjitod est (el

cum

venissem,

etc.)

mc

scire aliquid inter vos nisi

Jesum Christum,
et praedicatio

et

crucifixum. Etcgo (item probat quia infirmiores

elegit,

quia

se,

el

ago in mfirmitate, etc.) in infir-

mea, non fuit in 3. pcrsuasibitibus humamc sapientiae verbis, didlecticis probationibus, sed in ostensione spiritus, (non dixi, nisi quod spiriius ostendebat mihi) et virtutis, miraculum, utfides vestra non sit in sapientia hoininum, sed in virtute Dei. (Et ne tliccrent eum nescirc, subdit) Sapicntiam autem loquimur inter perfectos
et

mitate et timore aniinx, et tremore corporis multo fui apud vos

sermo meus,

sapientiam vero non hujus

sa?culi, 4,

neque principum,
7. in

vel

dxmonum

hujus
est,

saeculi, qui

destruuntur

;

5, 6.

scd loquimur cxponendo Dei sapientiam

mystcrio qme abscondita

quam

praedestinavit

Deus ante

axcula futura ingloriainnostram, id cst,per cam zf *% glorificemur ;S.quam9. nemoprincipum hujussaeculi
cognovit. Si

enim cognovissent,
est
:

10.

sicut scriptum

hoc scilicel qaia, 11.

nunquam Dominum gloriaj crucifixissent, crucifigi insligasscnt. Sed Quod oculus carnis non vidit, nec auris carnalis audivit, nec in

COMMENTARIUS.
34.

Qui factus

est

nobis. Elegit

Deus quoe non
II).

A viderunt,
conditum

Sapientes

illi
;

sunt, id est quoe

non computantur.
Fa-

omnino ignoraverunt
fuit

magni, arguti disputatores hocest mysterium quod absDeo.

35. August. (epist. 221 ad Consen. tom.
ctus cst nobis justilia a Deo. Sicut se ipso vita, etiam fitnobis vita,

a

saeculis in

autem cum sitin
ejus efficimur

6. AMBROs.iSed loquimur Dei sapientiam. dita est ergo sapientia Dei,
in virtute est,

Absconsed

cum

dum non

in vcrbis, sed
possibilis,

participes
bis
fit

;

ita

justitia,

cum in se ipso sit justitia, etiam nocum ei cohaerendo bene vivimus.
lit.,

non humana ratione

spiritus efficacia credibilis.
7.
ris

36.

Auoust. (ex Qenes. ad
III).

lib.

xr,

cap. 8,

tom.
in

Qui gloriatur. Sic qui gloriatur, nonnisi
glorietur:

Lanfr. ln mysterio. Exponendo mysteria VeteTcstamenti, in quibus Cbristum figuratum fuisse

Domino
esse
illo

cum

cognoscit non
sit,

illius

non solum ut
bene

suum,sed verum ctiam ut non
sit.

asserimus.
8.

Ambros.
saeculi,
ii

nisi

ab

sibi sit, a

quo habet ut

hujus
In hoc

Quam nemo principum. Principes non solum homines accipiendi sunt,
quos nobis colluctatio est qui
;

37. Lanfr. Qui gloriatur, in

Domino

glorietur
:

sed et

adversus

Hoc testimonium

in

Jeremia

ita legitur

sciebant esse Christum in lege promissum

myste-

glorictur, qui gloriatur, scire et nossc me, quia cgo

rium tamen

ejus,

quo Eilius Dei
quia scriptum

est,

nesciebant.

sum Dominus. CAP. II. —

B
l

9.

Lanfr.

Nemo principum,

ctc.

Probat quia

Lanfr. Non in sublimitalc. Subli-

nemo principum,

est.

Item, quia non

mitatem sermonis vocat logicam, quia ipsa tota de artificiosa orationc est. Sapientiam vocat quadru-

cognoverunt, quia hi qui diligunt
nos, .quod cst nobis
revelavit,

cum tantum.Xam
Probat quia Et hoc probat,
cst,

autcm

revclavit.
ctc.

vium [quadrivium], et maxime libros Platonicos, speciem, nomine generis designans.
2. August. (De Trinit., lib.
1,

nam

per Spiritum,

quia nos accepimus Spiritum, etc. quod

sed

cap. 12, tom. III).

Spiritum qui ex Deo

est. etc.

Et probat quia Spirispiritum

Non enim judicavi me

scire. Eis

loquebatui qui ca-

tum Dei

acceperit

:

quia non accepimus

hujus mundi. 10. August. (cxlib. 1 De Trin., c. 13). Nunquam solum se scire dicebat quod eos per illum scire oporDominum glorix. Ex forma servi crucifixus est, tebat. Hocinter illos nesciebat quodperillum scire C talis enim erat illa susccptio quse Deuro hominem non poterant. faceret, et hominem Deum. Quid tamen, propter 3. Lanfr. Persuasibilibus. Rhetoricam tangit, in dantur pracepta appositc loqui ad persuasioqua quid, et [quid] secundum quid dicatur adjuvantc Domino, prudens et diligens et pius lector intelnem. 4. Netjue principum. Principes hic vocat egregios ligct. philosophos, a quibus et per quos philosophia inLanfr Quod oculus non vidit. Probat quod 1 venta est. Quo nomine in ssecularibus etiam litteris superius dixit Nemo principum hujus sxculi cogcensentur, ut Cicero in topicis. Utriusquc, inquit, novit. Sapientiam enim Dei, id est, Dominum Chriprihceps, ut mihi videtur } Aristotelcs fuil. stum, quae diligentibus eum in prsemium praeparafa 5. August. (ex serm. dc lcct. in Ev. Joan. apud est, nec oculus vidit, etc. Habet autem scriptum in
pere altiora de Ciristi deitate non poterant. Et hoc
1
. :

liedam) Sed loquimur. Gratia ista Christiana (quia

Isaia sic

:

Oculos

110:1

vidit, Dcus,
te.

absque

te.

qux

omnia Christo

tradita sunt a Patre)

omnes

latuit

p r.rpa ras li dijigcntihus

sapientes hujus mundi. HancMoysesvidit,prophetae

*t»3

D.

LANFRANCI CANTUAR. ARCHIEP.
;

464

num

homin is sunt) homiquae Bunt homjnia, quia nulhtsalius, nisi spiritus hominis qui tn ipso est? ita (a simili iliatio) et qu;e Dci sunt nemo cognovit, nisi Spiritus Dei. 13, 14 Nos autcm non spiritum hujus
scit

cor eomaJt liominis aseendit, qinc pra>paravit Deus iis qui diligunt illum nobis autem revelavit Deus per Spiritum suom. 12. Spiritus sniiu [potest hoc Spiritus Deif Respendet), omnia sciutatur. id est, seit, et scirc facit, ctiam profunda Dei. Quis enim [asimili. Quiaspiritushominisscitqum

sed Spiritum qui cx Deo
nobis; quse ct loquimur
19. Animalis

est,
15,

mundi accepimus, ut sciamus {conclusioprincipalis.Ergo nobisrevelavit) quas a Deo donata sunt
in doctis

non

humanae

tus administrat, 1G. spiritualibus, prout possuni

sapientiae verbis, sed in doctrina Spiritus, quam Spiricapere, spritualia pro mensura comparantes. 17, 18,
;

[causa] stultitia enim estilli, et ergo, secundum interiorem hominem, examinatur, id est, damnatur. 20, 21. Spiritualis autem judicat intelligit, ct reprehendit orania, 22. et ipse a nemine judicatur, reprehcnditur. 23. Quis cnim [spiritualis, inquii, homoanemine reprehendilur, quia anemine instruilur]cogno\it sensum, Spiritum, Domini, 21. qui instruat eum ? Xos autem sensura, Spiritum, Christi habemus.

autcm homo 4*t non

percipit ea quae sunt Spiritus Dei

non potest

intelligere, quia spiritualiter,

CAPUT
»is spiritualia.)
:

III.

Et ego, fratres, non potui vobis loqui quasi spiritualibus, sed quasi carnalibus (ratio cur non locutus
:

sit

Tanquara parvulis in Christo, lac, minora praicepta, vobis potum dedi, non escam non altiora nondum enim poteratis, sed nec nunc quidem potestis adhuc enim carnales estis. Cum enim sit inter vos zelus et contentio; nonne carnales estis, et secundum hominem, non secundum Spiritum Dei, ambulatis ? humanitus pivitis. Exponit quomodo secundum hominem ambulent. 1. Cum enim quis dicat Ego quidem sum Dicipulis Pauli; alius autem 2. Ego Apollo, nonne homines estis ? humanitus agitis? 3. Quid igitur est Apollo? Quid vero Paulus Ministri ejus cui credidistis, et unicuique nostrum sicutDomi;

:

!

COMMEXTARIUS.
12. Augdst. (ex tract. in psal. lii, tom. VIII). A suaeanirnse, quam non regit spiritus, neque colueret Spiritus enimomniascrutatur. DeSpirituDeidictam intra metas naturalis ordinis. Qui autem spiritu est quod omnia scrutetur, etiam altitudinem Dei, animam regit, vocatur spiritualis.

non quia
tibi

ille

scrutatur, qui novit

omnia
fecit

;

sed quia
;

19.

Lanfr. Animalis homo. Quia animalis

est,

donatus est Spiritus, te scrutari
illiusfacis, ille facere dicitur.

et

quod

quia ipsa spiritualia improbat, et ideo laborare non
potest ut intelligat.
20. Atjgost. (ea? lib.Devera relig., cap. 3I.tom.II).

dono
13.

Tract.de nat. Mart. Massylita; serm. 42 De divers cap. 3, tom. X). Nos autem non
[ex
.

August.

Spiritualis autem.

Omnia ergo

judicat, quia super

spiritum.
tionis;

Spiritus hujus

mundi, spiritus

est ela-

quem

qui habent, superbi sunt et ingrati

Deo.
14.

omnia est, quando cum Dco est. est, quando purissime intelligit, quod intelligit diligit.
21.
intelligit et

Cum

illo

autem

et tota charitate

Ambros. Nos autcrn non spirilum. Spiritus

Lanfr. Spiritualis autem. Spiritualis, inquit,
reprehendit omnia quae intelligenda et
;

mundi est, per quem arripiuntur fanatici, qui sine Deo sunt quem Pythonem appellant. Hic est qui
;

reprehendenda sunt

et ipse a nullo

carnalium vel

per Sybillam locutus
15. Lanfb.
scientiae

est.

B
In
doctis

reprehenditur vel intelligitur. In utraque significatione hoc
22. Et

Non
se

in doclis.
loqui

humanse
tainen
in

verbum
ipse a

reperitur.
spiritalis

verbis

abnegat. Et

nemine. A nemine

homo
;

Scripturis ejus tanta locorum disputationum subtilitas,

tanta et tam subtilis benevolentiae captatio,
res exigit, invenitur, ut tanta vel ea major in

cum

nullo scripturarum genere reperiatur.

Unde procul

dubio credendum est non eum regulas artium saecularium in scribendo vel loquendo cogitasse. Sed per doctrinam sancti Spiritus, a quo et per quem
est

nemo intelligit; non enim cognovit sensum Domini. A causa probat iterum a nemine reprehenditur, quia nemo reprehendit et hocprobat, quia non instruit. 23. Quis enim cognovit. Hocreferturadsuperiorem
intelligitur, quia

quis

;

verbi significationem.

omnis

utilis peritia, talia et taliter dixisse, quae

24. Qui instruat eum. Hoc ad posteriorem. Qui enim reprehendit, scientiam instruendi habere
debet.

per singula exponerem, nisi imperitorum talium doctrinarum murmur timeretur.
16. Spirilualia comparantes, id est compensantes

CAP.

III.

1.

Lanfr.

Cum enim

quis dicat.

Expositio zeli et contentionis.

spiritualem doctrinam, secundum quod capax est
spiritualis auditor; quse spiritualiter auditis, spiri-

zare
1

2 Ambros. Ego plantavi. Plantare est evangeliet ad fidem trahere. Rigare vero baptizare
3.

tualibus probatur.

^ solemnibus verbis.
si-

\~
.

milis,

Ambros. Animalis homo. Pecoribus enim in terram sensum deprimit

Quid igitur
nihil sunt

est

Apollo

?

XT on
:

debetis
;

dicere

:

Ego sum
Paulus
rat

Pauli vel Apollo, sed Dei

quia Apollo et

August. (exlib. LXXXIII, Qusest., q. 67, t. IV) Animalis homo. Qui vivit ex corpore, carnalis homo
18. vel animalis vocatur. Carnalis, quia carnalia secta-

nistri ejus, sicut

Deo comparati sunt enim miunicuique Dominus dedit enume;

autem partes

ministerii, prsedicandi scilicet et

tur

;

ariimalis

autem, quia fertur dissoluta lascivia

baptizandi.

165

IN D. PAULI EPIST.
alii

COMMENT.

EPIST.

AD ROM.

166

minus) dedit. Ego prxdicando in fidc plantavi, Apollo rigavit baptizando,sed DeusfPaulus, inquit,et Apollo nihit sunt,quia Dcus tantum qui dat incrementum} incvementum dedit. Itaque, quia Deus tantum, neque qui plantat est aliquid, neque qui rigat sed, qui inerementumdat Deus. Qui autem plannus (aliiplus
:

tat et qui rigat,

unum
;

sunt in

fide.

Unusquisqueautem propriam mercedem
estis,

accipiet,

divcrsam tamen ha-

bebunt merccdem secundum
res, prxdicatores

suum \ahorem,pro meritorum suorum
fundamentum, fidem

qualilatcA. Dei^flifc

enimsumus

adjuto-

Dei agricultura vos estis, Dei aedificatio

eie//o.Secundum gratiam apostolatus Dei,

Christi, posui; alius autem superaedifiUnusquisque autem videat quomodo superaedificet, opera faciat. 5, 6. Fundamentumenim aliud nemo potest ponere praeterid quod a mc positum est, quod est Christus Jesus, Chrisli fidcs. 7. Si quis autem supersodificat super fidei fundamentum hoc pcr h.vc tria bona opcra aurum, argentum, lapides preuniuscujusque opus manifestum erit dies enirn tiosos, per ista minora peccala ligna, fenum, stipulam Domini, judicii, declarabit, quia in igne, perignem, revelabitur et uniuscujusque opus quale sit, ignis /.wrgatorius probabit hoc modo si cujusopus manserit, quod fidem superaedificavit mercedem accipiet si
cat.
:

quae data est mihi, ut sapiens architectus

;

:

;

cujus opus arserit, detrimentum patietur, ipse autemsalvus
scitis

erit, sic

tamen

8. quasi

perignem.
est,

9, 10.

Ne-

(nesintin nobis schismata) quia

H.templum Dei

estis, et

quia Spiritus Dei habitat in vobis ?Si quis

autem templum
12.

Dei violaverit, disperdet illum Deus.

Templum enim

Dei sanctum

quod

estis vos.

Nemo

(putans hoc

Dcum

negligere, vel

non acquiescere

verbis) se seducat. Si quis videtur inter vos

hoc saeculo in astutia hujus sxcuti stultus (lat, stultum se esse intelligat, ut sit sapiens. Sapientia enim hujusmundi, stultitia est apud Deum, id est, sapienliam suam deponat ; debet autem deponere ; omne ^nim stultum deponcndum. Scriptum est enim in Job cap. v 14. Comprehendam sapien13. sapiens esse in

&0

:

tes in astutla

eorum. Et iterum
ct

:

Dominus

novit 15. cogitationes sapientium,

quoniam vanae

sunt.

Nemo
Omnia

itaqueglorietur (quia Paulus

Apotlo nihil) in hominibus,prxdicatoribus,velbaptizatoribus 16.17.

COMMENTARIUS.
4.

Lanfr. Dei enim sumus. Ratio cur dixerit Asecundum spem
:

mercedem Operarii enim, quos adjutores cat, mercedem solent accipere.
5.

hic vo-

[al., speciem]. Quandiu sunt templum secundum fidem? Quandiu in ipsis Christus

per fidem habitat.
10.

August.

(exlib. Defide et opcr., c. 16,

tom. IV).

Fundamentum. Fides

gratiae Christianee, id est, ea

circo praemisit ut illos

Amdros. Nescitis quia templum Dei. Haec idcompungat, quia turpiter vi-

quaeperdilectionem operatur,posita in fundamento,

vendo, corpora sua violando corruperunt.

neminem

perire permittit. Super hoc

fundamentum

alius aedihcat
is videlicet

aurum, argentum. lapides pretiosos,

Lanfr. Templum Dei estis. Ergo ne perdatis templum Dei peccando, violare non debstis; si
11.

qui cogitatquBe Dei sunt,

ceat Deo. Alius aedificat super idem
ligna,

quomodo plafundamentum

enim hoc

facitis,

disperdet vos

nem
vos

fenum, stipulam, is videlicet qui cogitat quaa sunt mundi, quomodo placeat uxori. [ibid., ex Ench.

templum Dei, autem peccando violatis; estis templum Dei, quia Spiritus Dei habitat
qui violat
vobis
;

omdisperdet Dominus; quod sic probat. Vos
:

Dominus

Nam

in

ad Laurent.,c. 68, tom.III.)IHius opusnonexuritur, qui non ea dilexit quorum amissione crucietur.
Exuritur autem hujus, quoniam sine dolore non pereunt quse cum amore possessa sunt. Sed quoniam

hoc est dicere, vos

estis

habitaculum Dei.

Item omne sanctum est templum Dei. sed vos estis sanctum, ergo Dei templum vos autem ipsos.dum
:

g

peccatis, violatis
1*2.

,

ergo templum Dei

violatis.

alterutrum

[al.,

alterutra] conditione proposita, eis

Nemo

se scducat, id est,

nemo

proprio vel hu-

potius malletcarere

quam

Christo,

nectimore amit-

mano
redit.

consilio putet se sibi prodesse.

Ad

superiora

tendi talia, deserit Christum. quamvis doleat
amittit,

cum

salvus

quidem

est

;

sic

tamen quasi per
iste tentatio tri:

13. Lanfr. Sapiens esse in hocsxculo, id est, in
astutia hujussaeculi
git, et
iiat,

ignem. (ibid.paulo ante) Est ignis
bulationis, de

id est, stultura se intelli-

quo scriptum est Vas figuli probat fornax, et homines justos tenlatio tribulationis. 0. Lanfr. Fundamentum enim. Quasi aliquis diceret
:

sapicntiam suam stultitiam deputat.

ii.Comprehendamsapientes InJobscriptumestita: Qui comprehendit sapientes in astutia eorum. Omne

superaadificet. et non F^undamentum enim ponat? Absit inquit, fundamentum enim aliud, etc. 7. Ambros. Si quis autem superxdificet, etc. Tribus prioribus, bona; tribus sequentibus vana doc:

cur dixisti

Tantum

dixisti

:

!

quodillaqueatdeponendum ;astutiaautem illaqueat (scriptum est enim coraprehendam, etc.) ergo, etc.
15.

Cogitationes sapientium.

Inusitata transla-

tione legitur, cogitaliones
16.

hominum. Ambros. Omnia cnim vestra siait. Vita pra-

trina signatur
8.

sens

nobis concessa est, ut ad Dei gloriam
;

eam

Quasi per ignem. Ignis extremi judicii tandiu

transigamus

mors, ut pro Christo mori velimus
sic praesen-

durabit, quousque purgati sint qui salvandi erunt
9.

C

spe futurae promissionis. Praesentia, ut

August.
.

(ex tract. in psal. cxxn). Nescitis

quia

tibusutaraur ne offendamus futura, ut, ea credentes, ipsis

templum Dei Omnes adhuc infirmi et secundum fiambulantes, secundum fidem templum sunt et templum Dei eriraus aliquando, et jam Dei

dem

nos commendemus. 17. Laisfr. Omnia enim. Quasi diceret

:

de se,

;

raajoribus, et excellentioribus rebus cuique glorian-

.

167

13.

LANFRANCI CANTUAR. ARCHIEP.

108

curnon debeant gloriari in doctoribus, scilicetquia sunt minislri) vestra sunt, eive Paulus, sivc Cephas, 18. sive hic mundus, 19. sive vita, doclorum, quae ad sediflcationem subditis esse debct, sive mors, sive praesentia, sive futura omnia enim vestra sunt: vos autom Christi 20. Christus autem.secundum hominem Dei.
[ratio
;
:

enim

CAPUT
1.

IV.

homo, ut ministros Christi, non ut dominos et2. dispcnsamysteriorum Dei, pradicalionis, vel sacerdotii, et aliorum sacrorum ordinum. 3. Hicjam quseritur (twrum verborum occasionearguendos) inter nos dispensatores 4. ut fidelis quis inveniatur. 5. Mihiautem pro minimoestutavohis judicer,/» ministeriis dispensandis reprehendar,6. autabhumano He,inteUectu; sed neque meipsum judico, in hisquxad officium pertinent, reprehendo quod facerem, si faciendumesset. Nihil enimmihi in mysteriis dispensandis consciussuni,7. sed non in !^g hoc justificatus sum; 8 qui autem
tores

Sic nosapostoZosexistimet (non ut aliquid)

me (vos,inquit,non debitis mejudicare,quia Dominus solus) Dorainusest.Itaque nolite ante tempus judicare (<juta Dominiestjudicare) quoadusque veniatDominus,9. qui etilluminabitabsconditatenebrarum,
judicat
occulta crimina iniquorumtenebrosorum,et manifestabit consiliacordium,et tunclauserit unicuiqueaDeo.

lO.Haec autem, fratres.transfiguravi in

me

etApollo,proptervos,/iu?nt/tandos

:

ut, videlicet, in

nobis discatis

ne

superius de nobis, unusadversus alterum infietur pro alio. 12, 13.Quis enim te discernit [dicitin doctoribus non esse gloriandum,quia ipsi nos a peccatis non discernunt; Deus enim
11.

supra

quam scriptum

est,

tanlum) a peccatis separat, nisi Deus? Quid autcm habes. quamgrat iam habes, quod,

quam

nonaccepisti? Si

COMMENTARIUS.
dum
18.
est

non de his quac sua sunt. Sive mundus. Mundus enim propter
;

A mortalium
utilita-

;

tunc autem illuminabit Dominus absct

condita tenebrarum,
cordis
;

manifestabit cogitationes

tem hominum factus

est.

19. Sivc vita. Vita et

nem

subditis

mors doctorum ad tedificatioessedebent. rossumusetiam pervitam
intelligere.

erit unicuique aDeo, quia id laudabitur et diligetur a proximoinproximo, quod,

et

tunc laus

ne

lateat,
10.

ab ipso illuminabitur Deo.
est,

homines sanctos et angelos diabolum et membra ejus
pcrsequuntur,
utilitati

Per mortem

L.ynfr Hsec autcm fratres, id

superiora

;

qui,

dum

consulunt vel

humilitatis verba, quibus

me

plantasse, Apollo rialiquid

servorum Dei inserviunt.

gassc. Sed nec plantantem nec rigantem
esse dixi. ldeo, pnetermissiscaateris, in
transtuli, ut

LXXXUI, Quxst. quaest. 57, t. IV). Christus autcm JJei. Non tanquam dissimilis aut alterius naturse sed tanquam Patris Filius.
;

20. August. (cx lib.

meetApollo

tantum sunt; ncc aliquid esse existimantur, ad comparationem ejus aquo et per quem 2. Lanfr. Dispensatores. Apostoli dispensabantBincrementum datur. mysteria Dei alios episcopos, alios presbyteros, 12. Quis cnim te discernit? Quasi diceret si a alios in hunc modum ordinantes. massa perditorum te doctor tuus discerneret, toleres, ministri
;

Ambros. Sic nos existimet humoHic significat quia minus benc sentiebant de illo aliqui Corinthiorum.
-

CAP

IV.

I.

humilitatem in nobis discatis habere. 11. Supra quam. Supra scriptum est nullo modo pro doctoribus esse superbiendum, quia ipsi docto-

:

3. Hic jam quxritur, id meorum verborum, quibus

est,

occasione

horum

rabile torsitan esset,

si

pro eo superbires.

Nunc

apostolos dixi debere

existimari ut dispensatores, quaerit aliquis quis inter

nos dispensatorrevera
4. Ut fidelis. Ut,

fidclis inveniatur,

volens or-

dinationes nostrasjudicaresecundummeritanostra.

pro rcvera. Sicut illud
quid

:

Et habitu
dispen-

inventus ut homo.
5.

Mihi autem. Quasi diceret

:

alii

minime sed per eum discernit te Deus. 13. August. [epist. 46, ad Valcnt., t. \\).Quis cnim tc disccrnit ? Quod ideo dicit, quia de massa illius perditionis quaa facta est ex Adam, non discernit hominem, ut euin faciat vas in honorem, non in contumeliam, nisi Deus. Sedquoniam homo carnalis et inaniter inflatus, cum audisset Quis cnim te
vero
; :

satores super hoc sentiant nescio. Sed egovituperationes vestras nihili pendo, sciens per nos, seu di-

discernit? posset

respondere vel voce vel cogita-

tione ct dicere

:

Discernit

me

fides

gnos seu indignos, opus suum Deum operari. 6. Amrkos. Aut abhumano dic. Humanum diem dum dicit, significat divinum, in quo judicaturus
est Christus
(

me

oratio

mea, discernit me

justitia

mea, discernit mea, mox
:
.

Apostolus

occurrit cogitationibus ejus, et dixit

7.

Sed non in hoc justipcatus sum. Nunc humiliat
loquitur ut homo, qui possit culpam mcurrere

se, et

nescius.
8. Qui autem judicat mc. Recte

Quid enim hahes quod non accepisti? 14. Lanfr. Quid autcm habcs ? Aliud genus arrogantiaj amovere conatur, videlicet ne homo superbiat propter aliquam gratiam sibi collatam, putans eam se habere a se, ideo dicit Quid autem habes,
:

plurimum dedit

;

quia potest quod

Domino Christo hominem latet,

etc. ?
tis,

ac

si

dicat

:

si

autem

sis

separatus a pecca-

ideo

non debes

gloriari; in nullo

enim quod

dum
9.

occulta judicat, manifestare.

aliunde acceperis,

debes gloriari. Separari a pec;

August. (Enchir. ad Laur., cap. 120, t. III). Qui et illuminabit. Non enim scimus mortaIes,corda

catis aliunde accepisti

nam

quid habesquod non ab
Ergo,
etc.

alio accepisti ? nihil utique.

:

109

IN D. PAULI EPIST. COMMENT.
accepisti, quid gloriaris quasi

-

EPIST.

I

AD COR.

170

autem
et

non acceperis?

15.

Jam

saturati estis, terrenis,jam divites facti estis;
!

sine nobis vegnat\s,terwmam pot&nti&m habetis, et 16.

utinam regnetis rerjnaretis,scilicet ccelesti regno, ut nos vobiscum regnemus. Puto enim (demonstratio qualiter sine apostolis regnent) quod Deus nos apostolos 17. novissimos, vilissimos apud mentes inftdetium, ostendit, 18. tanquam morti destinatos 19. quia
:

(effectus)

spectaculum
nos
stulti

facti

sumus/it/fc5^ mundo

et angelis

malignis et hominibus. Increpatio cumiro;

nia. 20

sub

fide Christi; nos infirmi, vos

ram,

et (effectus)

videmur huic mundo propter Christum, 21. vos autem prudentes sxculo in Christo autem fortes vos nobiles, nos autem ignobiles. Usque emmin hanc hoesurimus et sitimus, et nudi sumus,et colaphis caedimur, etinstabiles sumus, mutantes
:

diversa loca propter

nimiam

persecutionem, et laboramus, non quxrentes a vobis stipe ndium, overantes

ma-

nibus nostris. Maledicimur, et benedicimus; persecutionem patimur, et sustinemus ; blasphemamur, et 22. obsecramus obsecramus, vel ne blasphement, vel Deum ut ignoscat; tanquam purgamenta hujus mundi
:

facti

sumus omnium peripsema
dicta scribo
;

abjectio

ram, haec supra
solum.

sed.

ut

filios

usque adhuc. 23. Non utconfundam vos, verecundiam vobis infemeos charissimos moneo. (Cur filios vocavil.) Nam si decem

milia pEedagogorum, monitorum, habeatisin Christo, in doctrina Christi, sed

Namin

ChristoJesu per Evangelium ogo vos genui,

sum
;

pater vester in

non multos Patres, sedme fide Christi. Rogo ergo
misi ad vos Ti-

vos, quia patcr

sum, imitatores mei
est filius

estote, sicut et

ego Christi. Ideo, ut

me imitemini,

motheum, qui trinam meam,

meus charissimus,

et fidelis in

Domino

qui vos commonefaciet vias meas, doc-

quse sunt in Christo Jesu, in fide Christi, sicut ubique in omni Ecclesia doceo. Tanquam non venturussim ad vos, (ostendit eos csse commonendos, quia inflati sunt)s\c inflatisuntquidam. Veniam autem ad vos cito, si Dominus voluerit, et cognoscam non sermonem eorumqui inflati sunt sed virtutem. 24. Non cnim in sermone est regnum Dei, verbis solis non acquiritur regnum Dei, sed in virtute. Quid
vultis? In virga, correctione,

vemam

ad vos; an in charitate

et spiritu

mansuetudinis

?

CAPUT
:

V.

Omnino auditur inter vos fornicatio (ratio cur in virga dixerit) et talis fornicatio, qualis nec inter gentes, ita ut uxorem patris sui aliquis habeat. Et vos inflati estis, et non magis luctum habuistis, ut tollatur de medio vestrum, communi conversatione qui hoc nefarium opus fecit. Egoquidem absens corpore, (debuisselis cum excommunicasse, quia ego absens , B ,J jam judicavi cum csse excommunicandum)
sic operatus est, in nomine, ad laudem, Domini nostri Jesu Christi, congregatis vobis et meo spiritu, congregato vobiscum, cum virtute Domini

praesens

autem
I,

spiritu,

jamjudicavi ut praesens, eum, qui

nostri Jesu,

2.

tradere excommunicare scilicet judicavi,

hujusmodi, itlum, Satanse, maligno spiritui

COMMENTARIUS.
\5.Jam
iaturatiesiis.

Beqmbnsdam Corinthiorum A

22. Lanfr. Et obsecramus,

vel
eis.

eos,

ne blasphe-

intelligendum est qui, post discessum Apostoli.co?perunt deliciis affluere, et terrenarumopum divites
esse, sancti

ment,
23.

vel

Deum,

ut ignoscat

August.

(ex tract. in

Psal.Lxxn).

Non

ut con-

quoque Spiritus dona
:

in

terrenum lusaturati,etc.

crum
16.

convertere, de quibus dicit

Jam

Utinam

regnetis

!

scilicet, ccelesti

regno, vel

ut vos ipsosbeneregatis.
17. Novissimos. Apostolos suos novissimos, id est

non utconfundam vos hsec scribo, sed ut charissimos moneo cum sciret utique a Domino dictum Ne vobis dicatis palrem in terra , unus est enim pater vester Deus. Quodideo [al., non] dictum est ut hoc vocabulum honoris humani, de
vos. Dicit,
;
:

fundam

>

vilissimos,

apud mentes hominum infidelium esse

lo q uem)i

voluit Christus, ut majori in coelesti gloria praemio

^m
'

consuetudinetolleretur, sed negratia Dei, ffiternam vitam regeneramur, naturae, vel
vel
-

coronentur.
18.

potestati

Tanquam

morli. Victorum tunc temporis
in expeditione captos

mo-

tribueretur
dixit
al "> [

etiam sanctitati cujusquam hominis Ideo curn diceret Ego genui vos, post
:

ris erat

quosdam

morti des-

Ad quod spectaculum conveniebat hominum maxima multitudo B
tinare.
19.

et per Evangelium, ne Dsius P utaretur e ssequod Dei est. 24, Lanfr Non enim in sermone, id est, verbis
-

P r£edixit]

*» Christo,

August.

aCqUiritUr
(ex Tract. in

Quia spectacutum

facti

PsaL xxxvin, t. VIII). sumus, angelis laudantibus,
et angelis laudanti-

b enefec°^

^™ ^' ^ ^
«

Vi '' tUte

^
*"

n, n
'

,!

hominibus vituperantibus, imo
bus et vituperantibus.

°t W0?l/C llb
"

n

~
r

''

°

^?^ ap 20 tom
-

.

,


>"

'

-

fe 1V

TT' >»<J™ f™™
Traderc
:

n odi.

Et
20. Lanfh. Nosstulti. Increpatio, vel ironia;

si

non

ince rtum

eaim Apostoh

nolunt hic mortem intelligere, fortasse enim est quamlibet vindictam per Satanam

stulti, et ipsi

prudentes

;

sed potius

stult.,etapostol.prudentes.

factam ab A postolo fateantur. Quod non eam odio sed amore fecisse manifestat illud adjectum ut

Ambhqs. Vos aulem prudentcs. Qui prudens n Christo judicatur a perfidis, non recte asserit jhristum. Marcion enim, qui negat Dominum in1\
.

anima
2.

salva

sit.

Lanfr. Hujusmodi Satanm

Hanc potestatem
stultitia

hahuit, ut quotiescunque

homini accepta

carnatum,prudensestmundo,idestfortisetnobilis.

amovere non posset, diabolo eum ad

vexandum
6

Patrol. CL.

171

B.
in
;

LANFRANCI CANTUAR. ARCHIEP.
sit, si

17:2

vcxandum.
ab Ecclcsia
retincatit,

interitum carnis, carnalis voluptatis, ut spiritus salvus

forte

cum movcat

ipsarepulsa

ad panitenliam rcducatur in die judicii Domini nostri Jesu Christi. Cumtalcm. vobiscum non cst bona gloriatio vestra, a simili. Nescitis, dicit cum cssc repellendum,quia siremaneret
ct

intcr alios, ipse corrumpcret inlactos, quia raoclicum fermentuin totam

massam corrumpit ? Nevos
sitis

intactos

bene vivende nova 5 conspersio, pasta, sicut estis azymi, in baptismo mundali a peccatis. (Cur azgmosdixcril) etenim i, 5. Pascha

corrumpat, expurgate igitur votus krmentum,vetcris hominis peccatum, ut
est Christus,
in

nostrum immolatus
peccatis vctcris
tatis. 9. Scripsi

quem

edere debcmus. Itaque

cum epulemur non
6, 7.

in

fermento

veteri, in

homims, neque

fermento malitiae et nequitiae,
cis

sed inazymis

8. sincoritatis, et veri;

vobis in epistola/yua»!

ante istam miscrat, ne commisceamini fornicariis

non utique
;

fornicariis

;

hujusmodi, gentilibus idola colcnlibus, aut avaris, aut rapacibus, aut

idolis servientibus

10,

11 .alioquin si

enimZ»&hxc scripsissem,

debueratis paroites prxcepto meo de hocmundo,

communi

convcr-

satio7ie,exisse,quia ubique sunl talcs fornicarii.
me. scripsisse ita ut sequitur) 12.

Nunc
si

autein
is

sci ip si vobis,

ergo quia non illud, patct vobis

non commisceri,

qui frater nominatur inlcr vos est fornicator, aut
;

avarus, aut idolis serviens,

aut maledicus, aut ebriosus, aut rapax
nihil dixi de
iis,

cum ejusmodi nec

cibuiu sumere.

Quid enim mihi de fornicariis mundi
de
iis,

qui foris, cxtra ecclcsiam sunt, judicare?

Nonne

qui intus sunt initio scripsi de his qui intus sunt vos judicatis? a minori.
Ecclesia judicabit,

Nam

eos, qui torissunt,

Deus in

non

cgo. Igilur ne vos

corrumpat, auferte
VI.

13.

malum fratrcm

ex vobis ipsis.

CAPUT

Audet aliquis vestrum habens negotium, causam, adversus alterum. judicari apud iniquos, infidcles, et non apud tanctos?/Ide/es? 1. An nescitis quoniam sancti de hoc mundo judicabunt? Et si in vobis, vestri exemplo, judicabitur mundus, indigni estis qui de minimis judicetis ? non utique .. Nescitis quoniam
angelos, dsemones, judicabimus? Quanto magis saecularia
?

(ironia.) Saecularia igitur judiciasi habueritis

:

COMMENTARIUS
tandiu traderet, quoadusque,pcenitentiam profitens,
a proposito malo desisteret.
3.

A sinceritatem
9

et veritatem

habemus.

Scripsi vobis. Epistolam
illis
;

quamdam,
et

quse

modo
de
for-

Conspersio.

Conspersio est farina et aqua,

non habetur, misit
quibus
dicit.

commista simul sine fermento, similiter et azyma. Monet igitur ut sint vivendo mundia peccatis, sicut
inundati in baptismo.
4'.

qua pationem haberent cum fornicariis
in

praecepit ne particicaeteris

Sed quia non distinxit de quibus

nicariis dixerit, Christianis,

an gentibus, putatum

Etenim Pascha nostrum. Ratio cur nos mun:

est a Corinthiis, de fornicariis gentibus
se.

eum

dixis-

dos a peccato vivere oporteat, videlicet quia Christus

Quam
10.

eorum perversam intelligentiam corrigit
si

immolatus est, quem epulari debemus. Et estordo etenim Christus, qui est Pascha nostrum, est immolatus.

hic Apostolus.

Alioquin, id est,

praecepissem vobis gen-

August. (Expos. in Evang. Joan. tract. 55, tom. IX). Etenim Pascha Jiostrum. Cujus sanguine
5.
illitis

tium participationem fugere, debueratis de mundana conversatione, in locum desertum exire omnes
;

enim
11

fornicarii, avari, etc.

postibus nostris,

id est,

cujus

signo crucis

Ambros. Alioquin,

id est, si

commisceamini,

signatis frontibus nostris, a perditione hujus saeculi

melius erat vos mori.
12.

tanquam a

captivitate, vel interemptione

^EgyptiaB
;

Lanfr. Non commisceri, Ordo

:

non commi;

liberamur etagimus saluberrimum transitum
a diabolo transimus ad Christum
bili
;

cum

sceri

cum

ejusmodi, nec cibum sumere

Si

is

qui

sseculo

et ab isto instaad ejus fundatissimum regnum Ideo

fratcr, ete.
13.

August.

(ex lib.

K

Relract., c. 17, tom. VII).

quippe ad

Deum permanentem
ex
lib.

transimus, ne

cum

Auferte

malum. Quod
;

ait

Apostolus

:

Auferte

ma-

mundo

transeunte transeamus.

6. (Ibid.,

xxxn contra Faustum,

cap. II,

lum ex vobis ipsis ut ex seipso quisque auferat malum, non sic esse intelligendum est sed potius
;

tom. VI.) Sed in azymis.
Christiani sunt,

Azyma vero qui

rectac fidei

ut
fit

homo malus
;

auferatur ex hominibus bonis, quod

non

in

fermento veteri

[ad., vitae],

per ecclesiasticamdisciplinam.satisGraeca lingua
ubi sine ambiguitate scriptumest ut intel-

hoc est
die,

malitiae, sed in ipsius fidei

veritate et sin-

indicat

centate custodiunt.
nario.
7.

quod significatum

Non septem diebus, sed omni est numero dierurn septe-

Ambros. Sed in azymis. Sinceritas
veritas

mundam

hunc malum, non hocmalum. VI. — 1. Ambros. An nescitis quoniam. Judicabunt sancti hunc roundum quia exemplo fidei eorum perfidia rnundi damnabitur.
ligatur

CAP.

;

vitara faciat;

autem omnem fraudem ex-Q
est,

2.

August.

(in psal. lxxxvi,

tom. IX).
nisi

Nescitis

cludat.
8.

quoniam angelos. Quos angelos,
in illam vicem,
;

apostatas an-

Lankr. Sinceritatis, id

gelos

?

qua Judaei azymos panes manducare solebant

nos

:

t

:

173
3. 4.

IN D. PAULI EPIST.
Contemptibiles qui sunt
vestrara,

COMMENT.

EPIST.

AD COR.

174

in Ecclesia, illos constituite

diam

non ex

sententia, sed

possit judicare inter fratrem

est in vobis, quod judicia habetisSS inter vos. Quare non magis, quamjudicio contendatis, injuriara accipitis? Quare non magis fraudem patimini ? 7. Sed vos injuriam facitis, et fraudatis. fraudem infertis; et hoc fratribus, facilis. Nolite fraudem facere, quia sifacitis, iniqui

agilur. 6.

suum ? Jam quidem omnino delictum

ad judicandum. 5. Ad, id est, propter verecunstomachando in vus dico Sic non est inter vos sapiens quisquam, qui Sed frater cum fratre judicio contendit, et hoc apud infideles ? scilicct

regnum Dei non possidebunt; quod probat aperte. An nescitis quia iniqui regnum Dei non possidebunt? Nolite errare non credentes quod dico neque fornicarii, neque idolis servientes, neque
estis; sed

iniqui

:

:

adulteri,
ebriosi,

neque molles, in seipsis, neque masculorum concubitores, neque fures, neque avari, neque neque maledici, neque rapaces, regnum Dei possidebunt. Et haec olim quidam fuistis. nec ideo dico
;

ut nunc tates sitis sed abluti estis, sed sanctificati estis, sed justificati estis, 8. in nomine Domini nostri Jesu Christi, in baptismo, et in spiritu Dei nostri. Omnia, non lcgali doctrina, sed libera potestate mihi licent, sed non omnia expediunt 9. Omnia mihi lieent, sed ego sub nullius vitii redigar potestate quasi dicerc-nonin parandis csciset saluraniis ventribus superfluum studiumhaberedebetis,quia utique transitoria sunl. Esca ventri, scilicet paratur, et venter sustentatur escis 10. Deus autem et hunc, et has destruet corpus autem non debetur fornicationi, sed subdi debet Domino, et Dominus, sciticet dabit xternitatem corpon. Deus vero (vel ressuscitabit ipsum potuit enim ressuscitare Christum) et Dominum suscitavit et nos suscitabit per virtutem suam. Nescitis quoniam corpora vestra membra suntChristi? Tollens ergo membra Chnsti, faciam membra meretricis ? xd est, ergo corpora nostra non dabuntur fornicationi, cum sint membra. Christi. Absit 11. An nescitis quoniam qui 12, 13. adh»retmeretrici,unum corpusefficitur? Eruntemm, mquit, duo carne una. A simili. Qui autem adhaeret Domino. unus spiritus est. Ergo ne sihsunum cum meretrice. Fugitefornicationem. Omnepeccatum, quodcunque fecerit
;
:

!

m

est,id

est,

solam

animam commaculat.

homo, extracorpus

1

4, 13.

qui

autem fornicatur,

in

corpus suum,

contra^honorem

sui

COMMENTARIUS.
3.

Ambros. Contcmptibiles. Tamen intractabiles,

A

et inconsideratos esse significavit, ut imperitos forte

ex fratnbus judices eligerent.

Lanpr. Contemptibiles. Non imperando, sed exprobrando suppomt causam cur fideles propter
4.

discussionem causarum suarum ad infideles ire cogantur, videlicet quia personas terrenarum legum
lgnaras, ad

de illo qui incestum amiserat [f, commiseDenique statim ad superiorem sensum, re brev it er interim commendata, redit. 10. Lanfr. Deus aulem et hunc. Quasi diceret non in parandis escis et scrutandis ventribus stufecit et
rat].

audiendas fidelium causas, constituebant. Et ita dictum est similiter in Evangelio (Matth. xxv
'

dere debetis, quia utraque transitoria sunt Ambhos. Et Dominus corpori. Subauditur. immortalitatem ressuscitato praastabit.
11.

9)

:

fte

potius
'

ad vendentes,
etC
'

!nSe

C

verecundiam vestram Quasi diceret Non impero, sed comraeraoro, ut verecundiam habeatis,
:

J Ad \ \ 5.

nt

m

et in Virgilio (Egl.

nicari

!

cum
pus

nescitis quia, etc Non debetis formeretricibus, quia essetis unum corpus raeret "ce. Qui adha?ret meretrici, unum cor-

Lanfr.

An

cum

cum
fit

ea

efficitur.

Nam

qui adharet le^itiraa
:

uxori,

unum,
^

dicit

enim Genesis

quia
6.

Erunt,

scili-

facitis

cet vir et UXQr
,

August. [Enchirid. ad Laur
delictum
est

c.

18,

tom.

III).

Jam quidem
et

duQ {n came 12. Ambros. Qui adhwret. Hoc

^^
dicit

qui conta-

Si quis volucrit tunicam

^f^f^iciotecum contendere
nt, inquit, tua, noli repetere(Luc.

minationi admiscetur,

r dimitteilh*^t. Fornicatio palhum(Matth.v,iO).Etakoloco:Et quiabstule- modo in natura, :

cum enim ambos unum
fit

unum

eo qui se admifacit,

ut quo-

sic et in raacula,

iinum

sint

vr, 30).

Prohibuit

itaque suos de saaculanbus rebus

cum

aliis

habere
esse
talia

judicium.

Ex qua doctrina, Apostolus dicit dehctum, tamen cum sinit finiri in Ecclesia
Ecclesiam

Augdst. (lib. xiv De Trinit., c 14 tom' IID Quiadhxret. Accedente quidem isto ad participationem natura; veritatis et beatitudinis illius
13.

non

tamen crescente
dine sua

illo

judicia inter fratres, fratnbus judicantibus, extra

in natura, veritate et beatitu-

vero terribiliter vetat, manifestum est

quid secundum
7.

vemam

concedatur infirmis.

Lanpr. Sed vos

v^urim

U. Qui autcm fornicatur. Quia nusquam sic totus homo corporis ipsius voluptati addic " e neiTx
biliter, vel inevitabi.iter affie^tur

L

o

non est.stales.ut
. .

facitis Quasi diceret illatam injuriam vehtis ferre,
.

ut in c "„

pa™ iot
'

sed potius vultis inferre. 8 ,n m 8. nomtne n

Domtni. T bapt.smo In

.

.

dicit

;

ubi di-

stmch, commemoratur, et subintelligitur in nomine

hujus tanti mali, c*tera peccata extra corpu! ^ipub e e esse r,\A anl „*. Mdeantur; „.• etiamsi per corpus exerceantur. 15. Ambros. Qui aulem fornicatur. Totum corpus
• .

Ambro Omma mite licent. Omnia sibi licere d lc ,t. ea schcetqu* coapostolis ejus licuerunt. Hoc
. .

n 9

"

_

.,

C

virest et mulier, quia portio viri nralier P er id q 110 '! in portionem suam delinquit,

Z ^Z
r

incorDiis

suum
est
ibi
;

peecat. Vel quia fornicari corporal
(it

" e ic um

non enim

enira prHemisit postea

hanc causara acturus, sicut

sine desiderio oa nis

habet

motum proprium.

m
corporis, peccat.
nescitis

B.

LANFRANCl CANTUAR. ARCHIEP.
sit

176

Alia ratio cur fugienda
vestra,

fomicatio,

scilicet

quia templum sunt Spiritus sancti.

An

quoniam membra

templum sunt

Spiritus sancti, qui in vobisest;

quem

habetis a Deo, et
Christi.

non estis vestri? quia serviChrisli cstis vel cmptitii. 16. Empti enim estis pretio
Eryo, 17. Glorificate, 18. et portate

magno, sanguine

Deum, Dominica pr&cepta,

in corpore vestro.

CAPUTVII.
De quibus autem
scripsistis

mihi de habendis uxoribus,
;

vel

non habcndis,

sic

respomleo

:

Bonum

est

homini mulierem non tangere propter fornicationem autem unusquisrjue suam 1. uxorem habeat, et unaquaeque 2. suum virum habeat. Uxori vir debitum rcddat; similiter autem et uxor viro dehiluru rcddat. Et decel, nam mulier sui corporis, suisexus laxandi, vel continendi, potestatem non habet, sed vir. Similiter autem et vir sui corporis potestatem non habet, sed mulier. Nolite fraudare invicem debitum
ex consensu ad ternpus, ut vacetis orationi et iterum revertimini in idipsum, ne ^entet vos Satanas ducere in pcjora propter incontinentiam vestram, si contincre non potueritis. Hoc autem dicosecundum indulgentiam, nonsecundum imperium Volo enim omnes vos esse, qnantum in me

non reddere,

nisi forte

,

meipsum; sed unusquisque proprium donum habet ex Deo, alius quidem sic, alius vero sic. Dico autem non nuptis et viduis Bonum est illis si sic pcrmaneant, sicut et ego. Quod si non se continent, nubant. 3. Melius est enim nubere quam uri, invitum continere;uri cst, opusluxurix immoderate inmente concupiscere ct exinde in carne ardere. lis autem qui matrimonio juncti sunt, praecipio, non quod si discesserit, scilicet interveniente lcgilima ego, sed Dominus, uxorem a viro non discederc causa; non enim aliter licct, manere innuptam, aut viro suo reconciliari. Et vir uxorem non dimittat. Nam caeteris ego dico, non Dominus. Si quis frater uxoren habet infidelem, et haec consentit habitare cum illo, non dimittat illam. Et si qua mulier fidelis habet virum infidelem, et hic o^ consentit habitare cum illa, non dimittat virum; 5,6, 7. Sanctifieatus est onim vir infi.Ielis per mulierem fidelem; vel contigit aliquando sanctificatum fuisse virum infidcicm per mulicrem fidclem, et e convcrso et sanctificata est mulier infidelis, et nullam in ejus conjunctione immunditiam paiitur mulier per virum, fidelem, idest, in viro fideli 8. alioquin, si non esset legale matrimonium, filii vestri immundi, id est degeneres, non legitimi essent, 9. nunc autem sancti, non degeneres, id est, legitimi sunt. lO.Quod 11. si
est,

sicut

:

;

'l

;

:

;

COMMENTARIUS.
•16.

sint

Lanpr. Empti enim estis. Probatio quod non A hi autem empti sui. Nulli enim empti sunt sui
:

lib. c.

De peccatorum mcrilis,
tom.
est,

et

remis. 3, ad Marcel.,
sine dubitatione tesanctificatio
sit,

12,

VII.) Illud

tamen
illa

sunt

;

ergo, etc.

nendum
quasi diceret
:

qusecunque

non

17. Glorificate et portate. Ulatio,

valere adChristianos faciendos atque ad dimittenda

Quia empti
stris
;

estis, glorificate

Deum

in cordibus ve-

peccata

;

nisi

Christiana vel

ecclesiastica institufideles.

cujus servi facti estis.

tione, et

sacramentis efficiantur

Nam

nec

18.

Ambros. Portate

Deum

in corpore vtstro. Por-

conjuges infideles, quamlibet sanctis et justis conjugibus hsereant, ab iniquitate mundantur, quse a

tare

Deum

est, in rebus bene gestis, imaginein Dei

ostendere.

regno Dei separatos in damnationem venire com-

CAP. VII. Uxorem, non

1.

Lanfrancus.

Uxorem

habeat.

pcllit.
7.

dicit

concubinam, ut ab hacsententia

Ambros. Sanciificatus

est vir.

Habere
;

infideles

excludantur qui divinis auctoritatibus uxores habere non possunt.
2.

beneficium bon&e voluntatis ostendit

quia honorem

nominis Christi non horrent. Signum sanctse cruintelligit

Suum

virum. Virum hic
:

legalem mahabes,

cis

ad tuitionem et sanctificationem hospitii perAlioquin
si

ritum. Sicut in Evangelio
est

Et hic quem

non

tinet.

tuus vir.

g
est

8.

filii

veslri.

Immundi

essent

filii

eo-

3.

Ambros. Melius
uritur

nubere. Uri est desideriis

rum,

dimitterent volentes habitare secum etaliis

agi et vinci,
sentit,

cum enim
;

voluntas calori carnis conet

se copularent; essent
spurii.

enim

adulteri, et

filii

eorum

nam

desideria pati,

non

vinci

illustris viri est.

9 Lanfr.
si discesserit. Discedere non pocausa fornicationis, non [f., nisij

Nunc autem
redit
[/".,

sancti sunt, id est mundi.
reddit] cur vir fidelis
fidelis viri

4.
test,

Lanfr. Quod
excepta

In

causam

causam

mulieris infidelis,

aut mulier

infidelis

utique continenter ex consensu vivant.
5.

divortium quaerere non debeat.
10.
II.)

Sanclificatus estvir, id est rnundus, etnullam

Algu.sT. (epist. 89 Hilario, ad quxst.i, tom.

ex ejus conjunctione mulier

immunditiam

patitur.

6. August. (ex Serm. Dornini in montc, 1. i, c. 1G, tom. \Y.)Sanctificatusest vir. Sanctificatus estenim,

Quodsi infidelis, id est, si infidelis voluerit esse cum conjuge fideli Hic agnoscat fidelis suam libertatem, ne ita subjectam putet servituti, ut ipsam
dimittat fidem,
1
1

inquit, vir infidelis in uxore

fideli, et sanctificata

necconjugem

infidelem.

est mulier infidelis in fratre fideli. Credo, jarn pro-

.

Si infilelis disccdit, discedat.
inlideli
:

Non

licet

aliam

venerat ut nonnullae feminae per viros
viri

fideles,

etQducere, dimissa etiam

sed utrum aliud

per uxores fideles in fidem venirent. (Ibid.

Ex

dimissa, aliud discedente.

177
infidelis, virvei

1N D. PAULI EPIST. COMMENT.

-

EPIST.

I

AD COR.

178

est frater,aut sororinhujusmodi, mulier, discedif, discedat; non enim servituti subjectus sumus, et pace autem vocavit nos Deus. Quasipacis autem debitores id est non cogitur sequi infidelcm in scis muher, ralio cur non sit quxrendum divortium, Unde enim idco non debemus causa esse discordix. Alia divisit Domiundo scis, vir, si rnulierem salvam facies ? Nisi unicuiquesicut
;

et sicut in omnibus Ecclesiis doceo, a simili. nus unumquemquesicutvocavitDeus, ita ambulet. 12. esseprzputiatus. In praeputio ahqurs vocatus Circumcisus aliquis vocatus est? Non adducatpneputium,;ioW observatio tantum mandatorura nihil est, et praeputiu.n nihil est, sed est ? Non circumcidatur. Circumcisio ea permaneat, qua vocatione vocatus est et nm, in Dei 13 14 Unusquisque ergo quia circumcisus,

si

virum salvum facies? Aut

m

debet

Christi, vocatus ejt seryus, 17. Qui enim in Domino, ad fidcm magis utere ipsa servitute. Christi. 19. Pretio empti estis nohte, est, servus est 18 libertus esi Dominx; sirailiter qui liber vocatus serviiium Dei Unusquisque ergo qmaservi, ct liben, in scUicct ut postponatis fieri 20 servi hominum, ita apud Deum. De conjugatis, inquit prxcepi, in hoc permaneat, debet permanere, quo vocatus est, fratres, praeceptu.n Domini non habeo, consilium autcra do, miseriDe virginibus autem, sive viris, sive feminis, /^cconsecutusaDomino, ut sim fidehs, ut credamtneum corditer consulo.%\. tanquam misericordiam quoniam est esse, 22. propter instantem necessitatem Existimo ergo, autem, hoc, virginitatem, bonum es ab es uxori ? 24. Noli quaerere solut.onem. Solutus

mrmanere Servus
6

15. vocatus es?

Non

vcl aliter inhoneste fien sit tibi curae, sed et si potes fuga,

hber

5*

,

bonum

virginem, esse. 23. Alligatus uxorem, non peccasti. Et si nupsent virgo, non peccavit uxore Noh quaerere uxorem. Si autem acceperis habebunt hi qui sunt hujusmodi. 26. Ego autem vobis parco 25. tribulationem tamen temporalem carnis dico, fratres 27. TempuS dispono. Hoc itaque [suasio ad virginitatem) id cst, vitam vestram miscricorditer

homini,

sic,

:

f

:

COMMENTARIUS.
Ambros. Et sicut in omnibus Ecclesiis. HocA' assedicitut dum caateros hoc doceri audiunt,
19

21.Lanfr. Tanquam misericordiam. Misericorditer, inquit, consulo,quia hanc misencordiam a Deo
consecutus sum, videlicet ut ineum credam 22. PropterinstantemnecessUatem. Instantem necessitatem vocat penuriam hujus saecuh quam frequenter patiuntur conjugati pro filus et fihabus nutriendis, pro se invicem sustentandis, propter

quantur

[at.. id

sequantur].

13 Aiigust. Un exposit. ad Galat., tom. IV.) Unusquisque in qua. Hoc enim ad eas consuetudines, vel conditiones tuht \al
hil

obsuntfidei,

etiam latro erat, latrocinio permanere.
14.,Lanfr.
que, inquit,

qu* niNon emm si bonisque moribus. quisque cum vocatus est, debetin
,

vit* retulit],

quam

vitandam,

bonum

esse dicit homini,

sine conjugio

Unusqmsque in qua, etc. Unusquisqua vocatione vocatus est ad fidem,

esse. Est quidem castitas servanda propter vitam aeternam; sed infirmis doctonbus infirmam ratio-

nem
rem

praetendit.

debet ambulare;
sus fuisse

nam

cir.cumcisus,

in circumci-

23.

Migatus

es

uxori?

Ne

laudata castitate, uxo-

sione ad fidem vocatus, non debet
;

nolle circumci-

aliquis vellet dimittere, hoc subjungit.

uxorem. Qui non habet uxorem, non debet quaerere ut habeat. Nam qui habent tanpraeputium nihil valet ad beatitudinem promerenesse debent. (A simih) Qm flent dam. Yalet enim solum observantia mandatorumB quam nonhabentes tanquam non flentes esse debent. Sic de reliquis rjgj Ergo quia halens debet esse, posset concludere id cst, per aliaspartes sersic et praeputiatus,

quia circumcisio vel

21. Noli quxrere

15.

Servus vocatuses?

:

vus vocatus ad fidem, liber Et Dei liber vocatus
:

nolit ficri

liber

;

est nolit

enim
fieri

quasinon habens
bet.

;

qui non habet quaerere
:

non de-

ad

fidem,

Hoc

est

dicere aoquipollenter
;

ergo volo vos

servus

;

cst

enim servus, quia

Christi,

nam

ejus est

essesine uxore
ssculi.

nam

volo vos esse sine sollicitudine
si

emptitius.

Quod

probat,

quis sine uxore est (causa)

Magis utere. Servitute utendum irhpcrat, quia quanto quis propter Deum despectior est in hoc sae16.

sine sollicitudine est,

tunc

cum

velim vos essesine
;

culo, tanto
17.

magis exaltabitur

in futuro.

uxore, volo vos esse sine sollicitudine saeculi sed qui est sinc uxore, est sine sollicitudine tantum
;

Qui enim in

Domino
si

vocatus. Ratio cur
est.

non
et

enim
citus

est sollicitus quae

Domini sunt nam
;

est solh-

debeat esse curae,
18. Libertus est

servus vocatus

quomodo placeat Deo.
et simi-

Domini,

id est, libertus

Domini

25. Amqros. Tribulationem caniis. Tribulationes

servus Christi

;

sed honestius vocabulum servo

tri-

sunt gemitus vcntris, nutrimenta filiorum
lia.

buit, quiaservi

vocabulum

est inhonestius.
estis.

19. Ambkos. Pretio

empti

Servi

hothinumC

2G.

Ego autcm vobis parco. Parcit, quoniam ad

sunt, qui

humanis

se subjiciunt

superstitibnibus.

Hocdicit, quia in capite EpistoUe rcprajhendit, quocl

hsec provocat quae tribulauoncs carnis et sollicitudines mcmoratas excludunt. Potest et sic videri parcere,

dicerent

:

Ego sum Pauli,

ctc.

cum

permittit, et
ostendit.
est.

non contradicit volentibus
Quia
finis

20. Servi

hominum.

Ita

scflicet

ut postponatis

quod onerosum
27.

servrtium Dei.

Tcmpus

brcvc

in

proxirao est.

179
;

B.

LANFRANCl CANTUAR. ARCHIEP.

180

f"

srne vu-o csse dcbcant

enim breve est 28. reliquum est, consequitur, ut et qui habent uxores, tanquam non habentes sinf 29 et qui flent. tanquam non flentes et qui gaudent, tanquam non gaudentes et qui emunt, tenquam non po sidentes; et qm utuntur hoc mundo, tanquam non utantur 30, 31. pneterit enim (ratioZ eaZIsl S ****»»*> ,°«™ non sint vstimanda suntj figura hujus mundi. Volo autem vos sine soUicUudme sscuh esse. Qui smeuxore est.sollicitus est qua. Domini sunt, quomodo placeat Deo. Qui autem enZ cum uxoreest solhcitus est quae sunt mundi, quomodo placeat uxori, et divisus est.
; ;
:

t

;,,

m

di,o

nZrm£ sed ad id, suadco, 33. li ITfquod

l^

Et mulier innupta, et virgo, cogitatqu* Domini sunt,ut nUP 8 COgHat qU SUnt mUndi qU ° m0d0 Placeat viro '' Po

Ratiocur

muuZl

sit

V

"

'

Tr

mmum

obsecrandi, ui

cst,

qui nubal, qui contincrenolueril potestatem autem habens su* voluntatis, ut virgo nubat, vcl non, et hoc judicavit in corde suo, scilicet servare virginem suam, bene facit. Igitur et qui matrimonio jungit virginem suam, bene facit, et qui non iumnt bcne; nam melius facit. Dissuasio a matrimonio. Mulier alligata est legi, scilicel marilali, quanto tem' pore vir ejus vivit quod si dormierit morle vir ejus, liberaia est cui vult nubat, tantum in Domino leoaliter. Beatior autem ent si sic, sine viro, permanserit secundum meum consilium 37. puto autem lutac

sit superadulta, et ita oportet fieri, quia virgo castitatem eervare non vult vult faciat, 3b. crgo vel pater, vel ipsa filia non peccat, si nubat. Sic dc isto, nam de alio aliter. statuit in corde suo hrmus, non habens necessitatem

virgine, fiha sua,

quod

injidam n ° n Ul inpej° ra V0S labi disest, moneo vos, et quod facultatem prasbeat sine impedimento Doserviendi. 34. Si quis 35. autem turpem, infamem^ videri existimat super
'

honestum

-° faciam dum matrimonium
-

sancta corporTe hoc ad utihtatem ves-

72

<

;

quod

Nam

hancut

filia

;

;

:

quwscatur consilio

illius)

quod

et

ego Spiritum Dei habeam.

COMMENTARIUS.
dicit

consolationem eorum futuram
gaudent, sciant
28. Lanfr.
est,

non debere adgenerandum sollicitos esse etA ctd id quod honestum est. Cum ait Sedad id auod " nni flanf tanquam «»« n a .____-____ __ qui flent, ton/ninm non flentes sint, scientes mox honestumest. Non matrimoniumturpeesse ostendit;
:
: •

>

.

.

;

et qui in pnesenti

sed quod erat honesto
generalis honesti

mox luctum futurum.

[«.., honestum] honestius, nomine commendavit.

Reliquum est. Quia, inquit, tempus consequitur ut quidquid in hoc saculo sive prosperum, sive adversum videtur esse, pro parvitate temporis potius videatur non esse.
breve
29. August. (inexpos.Psal.cxh\u, tom. VIII). Et

34. Lanfr. Si quis autem, etc.

virginitatem suaserat, ne
forte [f., fore],
si

filiam

Quia superius ad peccatum continere nolentem viro
quis putaret
nolit,

traderet, dicit
si

si

ipsa continere

non peccat,

nubat. Habens autem filiam

quam

qui

continere veht,

flent.

Quisquis autem sive manducat, sive bibit,
agit,

cum ipsehabeatpotestatem quod
si

ea nubat, vol non,

sive aiiud aliquid

omnia

in gloriam Dei facit.

59 Et

pater voluerit,

si

filiam

virginem servet, bene-

aiiqua tristitia est de rebus saecularibus, sic fleat ut intus spe gaudeat. Et si aliqua ltetitia
si

facit.

est in rebus saecularibus, sic
ritualiter timeat
licitati,
;

gaudeat ut

intus spi-

35. Lanfr. Turpem se videri existimat, id est, si quis virginem habet adultam,quaecastitatem servare

nec donet se corrumpendum fenolit, et curator ejus putat quod infamiam turpinectradatadversitatifrangendum,hoc enim fitudinis incursurus sit si castitatem servare coe^e .,.,,, .,__-_. •, __C_t fl__iv___ ......... J .. est flere tanquam non flere et gaudere tanquam non nt; non peccat vel ipse, vel virgo,si nubat virgo. gaudere. 36. August. (Lib.Debonoviduit., c. 9. tom. IV.) 30. August. (lib. xx De civ. Dei, c. 14). Prseterit Nonpeccat si nubat. Quae se non continet, nubat enim figura. Figuraprseterit, non natura {ibid., cap. quse nonccepit, deliberet quodaggressaest, perse46). Judicatis quippe his qui scriptinon sunt in liveret. Nulla adversario detur occasio nullaChristo bro vitae, et in seternum ignem missis, tunc figura subtrahaturoblivio.
.

.

.

.^

(1

_i

_

;

;

;

hujus mundi,
praeteribit. Sic

mundanorum ignium conflagratione factum est mundanarum aquarum
Illa.

inundatione diluvium.

ut dixi, conflagratione,
corruptibi-

August. {Expos. 37. in Evang. Joan.) Putoauego. Homines de his rebus, quas certas habent aliquando increpative dubitant, id est, ver37.

tem quod

mundanae

[al.,

mundana] elementorum

bum
in]

dubitationis ponit

[al.,

ponunt],
si

cum

[adde,

lium qualitates, quae corporibus nostris corruptibilibus congruebant, ardendo penitus inte.ribunt.
31. Lanfr. Przteril

corde non
:

dubitent. Velut

indigneris servo

tuo et dicas

Contemnis me? Considera forsitan

et Apostolus ad quosdam supenus dicta sunt, quasi non sint, existimanda^ contemnentes suos loquens, ait Puto autem quod sunt. Omneenim quod praeterit, cujuscunqueprolisunt.Omneenimquodpra_terit.cuiuscunai.enrr.lu et p.nn Spiritum Dei habco Qui Air.it puto, dubitare ....k.. _..-,, ct ego £*»>._«.«. /w hnh™ r.... dicit ....... xitatis sit, aeternitati comparatum, nihil est. videtur. Sed ille increpabat, non dubitabat. Et ipse 32. Non ut laqueum, id est, non ad hoc moneo Dominus noster alio loco increpans infidelitatem
:

enim

figura. Ratio cur ea quae

Dominus tuus sum. Hinc

castitatem diligere, ut hac occasione velim vos, propterincontinentiam inluxuriae laqueum incidere.
e

futuramgeneris humani

:

Cum

venerit, inquit, filius
?

hominis, putas inveniet fidem in terra

33.

Auqust. {lib.Dc bono viduit., cap.

5.)

[Sed

181

IN D. PAULI EPIST.

COMMENT.
CAPUT

EPIST.

I

AD COR.

182

VIII.

quse idolis sacrificantur, scimus quodfleri debeat, quiaomnes scientiam habemus. Si quis autemse existimat 3. Scientia sine charitate inflat, charitas vero, namcum charitate sedificat. 4.

©©1.2. De iis autem

ecire a se aliquid, id est sciens sine clmritate,
Si quis

nondum

cognovit

autem diligit Deum, hic cognitus est ab eo, habct idolum in escis autem (quod dimiserat repetil) quee idolis immolantur, sic respondeo, scimus quia nihil est unus (non est Deus, quia tantum est unus mundo, in mundi creatione, et quod nullus est Deus nisi
Deus.) 6.

quemadmodum oporteat eura scirescientiam cum charitate, xdificando alios. De
5.

Nam

etsi

sunt,

qui dicantur

dii,

sive in

ccelo,

sive in terra

(sola

anthypophora

infidelibus)

quidem sunt dii multi, ut et domini multi, nobis
illum, et

tamen unus Deus

Pater, 7. ex quo omnia, et nos in

quem omnia, et nos per ipsum. 9. Sed non in omnibus est scientia, fidelibus. 10, II. Quidarn autem cum conscientia usque nunc idoli, putantes idolum esse aliquid, quasi idolothytum manducant, et conscientia ipsorum, cum sit iniirma, quia concupiscentix cibi non potest resistere, polluitur. Non dcbemus 4»B edere idolothyta. Esca autem nos non commendat Deo,
unus Dominus Jesus Christus,
8.

per

imo abominabilcs facit. 12, 13. Neque enim (probat quod offendieulum faciet) si manducaverimus, 14. abundabimus, proficuum habebimus, neque, si non manducaverimus, deficiemus. 15. Videte autem, fiat inflrmis. Si enim quis licet, inquit, comedere, sed videte, ne forte haac licentia vestra 16. offendiculum conscientia ejus, cum sit infirma, viderit eum qui habet scientiam, in idolio recumbentem, nonne
ad manduc.andum idolothyta? Et peribit infirmus in tua scientia, frater, quia te,qui sciens es, videt hoc facere, sed non debet perire per te, propter quem GhristuS mortuus est ? Sic autem peccantes in fratres, comedendo idolothytum, et percutientes conscientiam eorum infirmam, in Christura peccatis. 17.
jedificabitur

COMMENTARIUS.
I.Ambros Dehis autem Nuncscien-Acxxm veneratione adhuc simulacri, manducabant de CAP. VIII. sacrificiis, quasi aliqua illic esset divinitas tiam locuturus, quee sit scientia non statim dicit 12. August. (libr. x Conf., cap. 31, tom. I) Quia nihil est sed in subjectis ostendit dicens Nequeenim si nonmanducaverimus Hoc est dicere, idolum, nec illa res me copiosum faciet, nec illa aerum2. Lanfr- De his autcm, id est, omnes sciraus quiddebeat fieride immolatitiis idolorum; sed sola nosum. 13. Lanfr. Nec enim, etc. Quasi diceret aliquis scientia non sufficit ad observandum quod rectum fames me talem cibum comedere compellit. Absit est sed potius inflat, si desit charitas, quse
;
"•

.

:

!

;

sedificat.

tam parva enim particula
nec
test
illata satiet,

singulis distribuitur, ut

August. (Exposit. in Evang. Joan., tract. 27.) Scientia inflat. Et quide.m inflat sola sine charitate,
3.

nec ablata esurire compellat Podeficiemus a bonis
operibus, vel

subaudire

;

abundabimus in bonis operibus. 14. Abundabimus, etc. Non debetis comedere charitatem, et utilis erit scientia, non idolothyta nam neque per hoc acquiretis commoper charitatem. dum, quod est neque si manducaverimus, abunda4. Lanfr. Siquis aulcm. Ostendit quid sit scienseBbimus, neque majusevadetis damnum. Quod probat tia sine charitate, videlicet quam homo putat in libro a contrario, ita: Nam si non manducaverihabere a se. Qucmadmodum oporteat. Oportet scire homi- mus, periculum non habebimus; quod aequipollenter 5,
ideo adjunxit
:

Charitas xdificat. Adde ergo scientiee

per

se, sed

;

nein
G.

quidquidbonum habet a Deo
August.

se habere.

dicit,
ct si

deficiemus.

(m
;

Psul. xciv, tom.

Mll.)
dii

Nam
?

15.

Aaibros.

Vidfte

autem,

hoc est
sacrificio

:

Ne, quia
per

sunt quidicantur Si ergo non nobis; quibus
cx alio psalmo

Audi
dae-

licere vobis edere
id

carnem de

dicitis,

Quoniam omnes

gentium

quod

nihil

idolum esse

scitis,

offensionem gene-

monia.
7.

retis -fratribus qui

nesciunt adhuc quia nihil est
infirmis. Probat

qui ex

Amrros Ex quo omnia. Discrevit nos aceeteris, illo sunt non tamenin illo sunt, dum adhuc
;

idolum.
16.

Offendiculum
faciet,

fiat

quod

offen;

non credunt.
8.

diculum

quia

aedificavit

ad manducandura

Per qucm omnia

Omniaex Patre quidem,

sed

peribit

autcm

frater,
;

quod non debetis
si facietis,

facere, scili-

perFilium creatasunt; sed cumdicit, elnos peripsum
reformatos nos per ipsum, pcrquem creati fucramus,
signiiicat in Dei cognitione.
9.

cet eurn peiire

nam

in fratres peccatis.

Item

et percutientes estis
;

conscientiam, quod non

q

debetis

nam

ita in

Christum peccatis.

Ergo non
scan-

Lanfu. Sed non inumnibus.
;

Non omnes,

inquit,

debetis comedere.

Quod

est, quapropter si esca
:

habent scientiam hujus Dei
bernari.
10.

ideo putant idolis gu-

dalizat, etc. Ponit se pro illis,dicens

Non manduirni-

cabo, quia
tari.
17.

eum, ut Aposlolum suum, debeant
si

Quidam autem. Quidam, inquit, et sciunt quodidolum nihil cst, et tamen scienter manducant
idolo
11.

Qua\ roptcr

esca scandalizat. Licet, inquit,
;

immolatum. Ambros. Quidam autem.X)e plebe enim

comedercidolothytum
aliqui

non tamen debetis quia
pararetis,

of-

fendiculum infirmis

fratribus

ad illud

183

B.
,i

LANFRANCI CANTUAR. ARCHIEP.
meum, non manducabo
18.

[

8 /,

Qaapropter

meum

csca scandalizat 17. fratrem scandalizem.

carnem

in

Bternum, ne fratrem

CAPUT
t.

IX.

Non sum

Iiber? 2.

Non
V

sura Apostolus?
?

opus

meum

vos estis

m Domino

Etsi aliis non

Si aln potestatis ve S tvx,pseudoapostoti, participes sunt, si atii acceperunt avobis secundum qUare ^ ° tiUS n0S?9 Sed n ° n Usi Sumus hac " P ' sustinemus, P° testate se '< om « 110. ne quod offendiculum demus Evangelio Christi. Fortassis enim Evangelium Christi min ,s iibenter audirent, si ab eis aliquid acciperet. Nescitis (idem a simili) quoniam qui in sacrario templi

uttque. (a

ostendit, quia stipendia sumpsisse sibi licuerit) Quis mihtat suis stipendns unquam? nutlus utique. Quis plantat vineam, et de fructu ejus non edit? nuttus Quis pascitgregem, et de lacte greg.snon manducat? Nemo, Nunquid, secundum hominem, humanamcomuetu: 6t leX h * C n ° n didt ? ScriptUm est enim in ie S e °y« N ahigabis bo vi. q ui comedat detnturatuns suis, tnturanti, przdicatori. Nunquid de bobus, in hoc przcepto, cura est Deo ? 8 An propter nos utique hoc dicit? Nam propter nos scripta sunt. Quoniam d,bet in spe, cum spe terreni stpendu, qui arat, arare et qui triturat, in spe fructus percipiendi. Si nos, id est, a minori, vobis spirituaka przdicando semmavimus, magnum est (ironia) si nos carnalia vestra. stipendia, raetamus? Non

u> scdtce, quibusprzdtcavi h*c est. 5.Nunquid(« simili)non habemus potostatem manducandi et bibendi? Nunquid 6 non habemus potestatem mulierem, sororem Christianam, circumducendi, sicut et ca^teri apostoh, rdcUJudaset Jacobus Priscam, et fratres Domini, et Cephas? Aut ego solus et Barnabas non habemus potestatem 7. hoc operandi?(« similibus

vols^tT

T

°:

"^ " D ° min0 '*»**»*> ** ~ V* -ne interrogant, anApctolus SJ

Nonne Christum Jesum Dominura nostrum vidi? Nonne 3 sum Apcstolus, sed tamen vobissum nam signaculum
;

««

coZ

Z m

^

M

:

-

;

snmUj

rtf,S

T

'

rantur, quae

de sacrano sunt, de

sacrificio

scilicet,

edunt, et

Dominus ordinavit iis qui Evangelium annuntiant de Evangelio vivere Ego autem nuho horum usus sum. Non autem scripsi Inec ut, ut quid a vobis accipere velim, ita fiant

participant? Ita, ergo similiter, et

qui altari deserviunt

Judzorum ope11. cum altari
in

COMMENTARIUS,
enim comedendum cum idolum aliquid
.

eos aedificaretis, et ita perirent, esse putarent.

A

in seternum. Id est, non solum propter vitandum fratris scandalum abstinerem, sed et carnem, qu* suavissimus inter

1». Lanfr.

Carnem

de terrena substantia sua, ut nullius indigerent horum qUffi ad necessarium hujus vito ,.
eis

bant

tinent
6. (ibid., c. B).

ab

aliis cibis,

Non habemus
est
:

potestatem. In Evanest deinceps, et

omnes cibus est m «ternum dimitterem. CAP. IX.-l Lxw.Non sum liber? El si, inquit,
hceat vobis idolothyta edere, non tamen debetis, sicut ego, etsi hceret non tamen a vobis, cum
;

gelio

enim scriptum

Et factum

ipseUer

faciebal per civitatem
ct

msMla%

^f^

et

erangenzans rerjnum Dei,

praedicarem, st.pendia accepi.

Hoc Apostolum

duodecim cum illo, et mulieres quzerantcuralzaspiritibus malignis etin/irmitatibus, Maria, qux vocatur Magdatene, de qua

velle

sequentia declarant
2.

Non sum

Apostolus

?

Commendat

auctoritatem

suam, quia a se supenus argumentum sumpsit. 3. Opus meum. Per hoc, inquit, probatur quia Apostolus et magister vester sum, quia vos discipuli raei estis in fide Christi
4.

dzmonia septem ejecerat Dominus Jesus Christus, Joanna UXQr Chusx procuratoris Herodis et Sman _ na, etaliz multx quz ministrabant ei de facultatibus suis.
7.

Ambros Hoc operandi. Pro
ait,

accipiendi, ope-

randi,

ut honestius loqueretur

B
esse
vidisset, et nul-

8.

Lanfr.

An

Mea

defensio.

Qu.dam dicebant eum non

propter nos, etc. Ostendit hoc di-

Apostolura, eo quod
lara

Dominum non

gentem ad Dominura convertisset. Adversus calummam eorum hanc defensionem opponebat, dicens se et Dominura vidisse et Corinthios convertisso
.
'

ctum esse de pnndicatoribus. aut enim de illie aut de bobus, sed de bobus non non enim est cura Deo
;

de his; ergo dictum est de pradicatoribus. 9. August. Sed non usi sumus. Qua potestate
cit

di-

non usum, nisi quam habebat in eos a Domino acceplam, ut eorum carnalia meteret, ad victum
se

5.

AuGUST.

Nunqmd
suis;

De opere mon., non habemus. Ostendit
(lib.

c.

4,

tom.

III).

hujus vit*,
10.

cfetens apostohs, id est,

quod ut non operetur manibus
sibi

licere

qu* in carne agitur. Lahfr. Ne quod offendimlum,
si

id est,

impe-

dimentum. Fortasse enim Evangelium
nus libenter audirent,
ll.

Christi mi-

sed ex Evangelio vivat,

sicut

Dominus

eis

ab

eis aliquid acciperet

constituit.

Quod

in consequentibus apertissime defideles mulieres,

Cum

monstravit.

Ad

altari participanlur. Pars

enim super
ci-

hoc enim

habentes

terrenam substantiam, ibant

cum

eis et ministra-

altare comburebatur, et pars ministris altaris in bos servabatur.

185

IN D. PAULI EPIST.
12, 13,

COMMENT.

EPIST.

1

AD COR.

186

mihi magismori 14. quamut gloriam meam quisevacuet.Namsievangenecessitasenim famis mihi incumbit: 16, 17. vaeenim lizavero, proptcr sumptum, 15. nonest mihi gloria sine sumptu, id est, gratis hoc ago, mercedem habeo glomihi est si non evangelizavero Si enim volens ria est raihi. Si autem invitus. idest, pro stipendio, dispensatio rr.ihi credita est. Quam si invitus facero, viderit ipse quid de me agal. Quae est ergo merces mea? In quo ergo merces constituta est. fn hoc scilicet, utEvangelium pradicans, sine surnptu, ab auditoribus accepto, ponam Evangelium, utnon abutarpotes-

me; GJ?

bonum

est enitn

;

!

:

tatemea
21, 22.

in Evangelio.

Nam

18.

cum liberessem

ex omnibus,

concordans, ut plures lucrifacerem. 19. 20. Et factus
iis

sum

Judaeis

omnium meservum feci, moribus omnium tamquam Jadaeus, ut Judaeos lucrarer,

qui sub lege sunt, Samaritanos dicit, qui legi Moysi,

mn prophctis

obaudiunt, quasi sub lege
:

essem fcumipsenonessemsublege Judaica) uteos qui sub lege erant lucrifacerem iis qui sinelege©4 erant, gentibus, tanquam sine lege essem (cum sine lege Dei non essem, sed in lege essem Christi) ut
lucrifacerem eos qui sine lege erant
23, 24. Factus

sum

infirmisinfirmus, condescendendo
salvos.

illis,

ut infir-

mos

lucrifacerem.

Omnibus omniafactus sum, ut omnesfacerem

Omnia autem,nvyo,faciopropter

COMMENTARIUS.
August.
De serm. Domini, in monle.

12.

[lib.

ii

A id

est,

famis periculum vitandum. Probat vero in
si

cnim mihi. Hoc dixit, quia jam statuerat, propter quosdam occasionem quacrentes, manibus suis victum transigere. Si cnim evangelizavero, inquit, non est mihi gloria, id est, si evangecap. 16) fionum est

libr

o quia,

praedicet, famis

periculum vitabit
si

;

vae

enim, id
18

est,

famis periculum incurret,

non evan-

gelizaverit.

lizavero ita ut \al., ut ista] fiant in

me,

id est,

si

propterea evangelizavero, ut ad illam

[al., illa]

per-

veniam, et finem Evangelii
titu collocavero.

in cibo, et
ei

potu et vesgloria
?

Qui majus liber essem. Quasi diceret quod minusest, negligere non debeo. Majus enirn servum se omnibus facere quam sumptum ab auditoribus non accipere. Liberum autem se fuisse
:

Cum

feci, id

Sed quare non est
est,
;

Ne-

dicit ex

omnibus,quia, sub nullius jugo, nulli quid-

cessitas

enim incumbit,id

ut ideo evangelizem,

quam

debebat.
(lib.

quia unde vivam non habeo

aut ut acquiram temSi

19. August.

Dc opere mon., cap. \i).Et factus

poralem fructum, de praedicatione aeternorum.

sum Judxus,
nali Judaeo,

id est, ut eo

modo

subveniret, etcarsibi ipsi,
si

enim jam necessitaserit in Evangelio, non voluntas. Vx enim, inquit, mihi, si non cvangelizavcro. Sed

vel

pagano, quomodo
voluisset.

hoc
fal-

esset, subveniri

Portans utique eorum

quomodo
potest.

evangelizare

debet? Scilicet ut in ipso

infirmitatem in compassionis similitudine, non
in

Evangelio, in regno Dei ponat

mercedem

Ita

enim B lens

mendacii

fictione.

volens, inquit, hoc facio,

non coactus evangelizare,sed volens. Stemm mvrcedem habeo. Si autem invitus,dispensatio mihi crcdita cst. id est, si coactus inopia earum rerum quae temporali vitae sunt necessariae praedico

20. Ambros. Et factus sum Judxus. Quia propter scandalum illorum circumciditTimotheum, et purificatus ascendittemplum, et consentit legem et prophetasesse a Deo, etdeillis ostendit Christum hunc

Evangelium,

mercedem
13.

Evangelii. qui

me habebunt Evangelium, me praedialii

per

esse qui promissus est, ut assensus ejus haberet ef-

fectum.
21.
lis

cante, diligent.

qui sub

lege.

Hi Samaritani noscuntur.

Lanfr.

Bonum

cst

enim

»u'/i?.Ratio cur nolit

Legem enim solam
et sunt ex

accipiunt, id est, libros Moysi,

stipendia dari sibi.Periret enim gratia sua, quae ex

sanguine Persarum, quos rex Assyriofiliis

gratuitapraedicationeprocedit; quae

cumremunerata
ideo, inquit,

rum,

sublatis

Israel, in captivitatem posuit,

ad

convenire non posset.
14.

incolenda loca Samariae.
etc.

Quam ut

gloriam meam,

Non

22. fisqui sine lcge Asseritenim
tibus, juxta

illis,

idest, gen-

evangelizavi ut quid a
si

vobis accipere velim. Nam propter hoc evangelizavero, non mihi gloria, id

physicam rationem,
Sic

mundum

factum a
ait

Deo
in

;

et

ab ipso nos originem habere. Ita enim
:

est,

moriar

aeternaliter.

Nam malum

est

mori tein-C
est

Actibus apostolorum
:

quidem ex
est, factus

vobis dixe-

poraliter, sed

minusmalum quam

eeternaliter mori;

runt

et hocestquoddicitaequipollenter:

Bonum
haec a

enim

genus sumus. 23. Faclussum infirmus, id
Ipsius et

sum

infirlicitis

mihi magis mori.
15.

mus
voluntate

propter infirmos,
illis

dum

propter fratres a

Non

est

mihi gloria. Gloria

abstinet, ne
24.

scandalum generet.

procedit, longe igitur a necessitate.
46. Vx
dicat.

AuGtsT. Factus sum infirmus. Et ipso factus

enim mihiesl! Exponit de qua necessitatc Est enim alia necessitas, quae in rerum immuVm cnim mihi
si

infirmus quo potestate sua uti voluit,

cordi scilicet affectu inductus ut cogitaret

tam miseriquemad-

tabilitate consistit.
17.
est, si
!

modum secum
etc.

agi vellet,

si

et ipse ita infirmaretur

Non est, inquit, mihi

ut posset de
retur,
si

illis

per quos

sibi

Evangelium praedica-

gloria,

priedicem, quia propter necessitatem vitandam hoc facio, nam propter vee,

propter

sumptum

eos videret, sumptus accipere, quasi mercisuspicari.

moniorum nundinas

187

B.

LANFRANCI CANTUAR. ARCHIEP.
.,is,
!

lgg

Evangelium, ut particeps
stad.o currunt,

ejus, id est,evangclic,xrecompcnsati

efficiar. 25. Nescitis

quod

ii

omnes quidem currunt.sed unus accipit bravium

26 qui in

pradtcahonis).

Ommsautem(a

ommbusanoavis

Sic currite ut comprehendatis (bravium simili) quiinagpnecontenditswod ut comprehendatis, debelis abstinereab
ut

se abstinet a minori; et

tem incorruptam. Ego igitur sic curro, gno,nonquasiaeremverberans,id est
torte,

in

cum

qmdem abstinentut corn.ptibilem coronam accipiant nosauincorruptamcoronam accipiam, non quasi in incertum sic puvacuum, 27. sedcastigocorpusmeumetin servitutem redigo,
illi
;

ne

aliis

praedicaverim, ipse reprobus efficiar.

CAPUT
1.

X.
et
et

quoniam patres nostri 3. omnes sub nube fuerunt, mare transierunt,et omnes in Moyse,G5 in ducalu Moysi baptizati sunt in nube et in mari, \. eamdem. 5. escam, idemillorum cibus, qui
fratres, 2.

Nolo enim vos ignorare

omncs omnes

noster,nunspecie,sedsignificatione manna,spmta\em,aliq'uid

cum fitiabus Moabitarum, et ceciderunt una die viginti tria millia, ct nos similiter. Neque tentemus Chnstum [etenim periremus ut illi) sicut quidam eorum tentaverunt, dicentes Nunquid et panem poterit darc aut purarc mensam populo suo ? et a serpentibus perierunt. Neque murmuraveritis, sicut
;

stgmficantcm, manducaverunt, et omnes eumdem potum spiritalem biberunt; 6. (bibebantautera, deaqua qux profluensdepetra consequebatur eos, de spiritali, 7. consequente, comitante, eos petra petra autem erat Chrzstus, significans Christum) 8. Sed non in pluribus eorum beneplacitum est Deo nam prostrati sunt in deserto Haec autem in figura facta sunt nostri, ut non simus concupiscentes malorum, sicut et ilh concupierunt. Sicut cnim ilti pcrircmus. Neque idololatree efficiamini, sicut quidam ex ipsis, quemadmodum scriptum est inExodo, xxxn Sedit populus manducare et bibere.et surrexerunt ludere, coram idolo scilicet. Neque fornicemur, discedcndo a cutlu divino, sicut quidam ex ipsis fornicati sunt'
;
; :

:

eorum, proptcr aquam, murmuraverunt. et perierunt ab a/i^/o exterminatore. Haac autem omnia ideo dtxi quia in figura contingebant illis scripta sunt autem, ergo, ad correptionem nostram, in quos fines saeculorum (ultima xtas, vel Christus) devenerunt. Itaque qui se existimat stare, (quiaillipeccantes cemdcrunt, et nos Licet baptizati) videat ne cadat. 9, 10. Tentatio vos non apprehendat, ne,ut illi, pareatis, msihumana, de cibo,polu, cxlerisque talibus. 11. Fidelis autem Deus est, qui non patietur vos tentari
;

quidam

COMMENTARIUS.
25.

Lanfr. Nescitis quod

hi.

Monet eos non itaA

4 Lanfr.

Omnes eamdem escam,

id

est,

qualem
intelli-

curreredebere, sicut qui in stadio currunt. Omnes emm currunt, sed unus accipit bravium.Fideles autera,

rectores, talem et qui regebantur, videlicetmanna.
5.

Escam

spiritalcm, id est, spiritualem

bene cucurrerint, omnes coronabuntur. 26. Qui in stadio currunt. Ergo, inquit, factus
si

omniaomnibus,siccurropradicando,utcomprehen-

dam bravium
prehendatis,
accipiunt

Evangelii, et vos sic currite ut

com-

gentiam habentem, scilicet corporis Christi. 6. August. Quxst. super Vetus Test., super Num., lib. iv, quaest. 35, tora. IV. Bibcbant autem. Significata est ergode Christo profluens gratia spiritualis,
quia interior sitis irrigaretur. Sed quod virga \adde. petra j percutitur, crux Christi figuratur. Ligno enim

scitis

enim quia omnes qui

ita

currunt

27. Sed castigo corpus meum. Exemplum ponit, ne Chnstiani, propter solara fidem, nisi bene ope-

accedente ad petram, gratia ista manavit. Et quod
bis

percutitur,

evidentius significat crucem.

Duo

rentur et a peccatis abstineant, salvos se fore con*

CAP. X.

quippe ligna suntcrux. 7. Lanfr. Conscquente
;

eos.

Non

revera petra se-

1

Lanfr. Nolo enim
;

vos, etc. Objectio

:

«'Nullus baptizatus reprobabitur quod probat per patres in mari Rubro baptizatosconfirraatione,qui, Bgentiam in se continebat Christum. quia bene non operati sunt, in deserto perierunt. 8. Sednon in pluribus. Quasi diceret

quebatur exercitum sed aqua fluens de petra. Spiritualem autera eamvocat quia spiritualem intelli-

:

sacramenta

*

t.Quoniam

patrcs, etc.

Exemplum hoc

ponit, ne

erant eadem, sed vita diversa; atque ideo aliiplacuere, et
alii

ChristianiproptersoIarafidem,baptismum,etcaetera sacramenta, nisi bene operentur, etsi a peccatis
abstineant, salvos se esse confidant.
3.

non.
ilib.

9 August.

n. De baptismo parvul. contra

August.

(lib. xii

contra

Faustum, cap.

29).

Omncs sub nube. Columna, quia rectus et firmus, et noctem lucens perdiemnon lucens, ut qui non vident, videant, et qui vident, caeci fiant.Rubet et mare Rubrum; bafulciens infirmitatem nostram, per
;

VII). Tentatio vos. Homines enim suraus. Unde aliud sapere quam se res habet, huraana tentatio est. Nimis autem amando sententiam suam, vel invidendo melioribus, usque ad praa-

Donat.,

cap. 5, tom.

cipiendaa

[al.,

praecidendae]

communionis,

vel con-

dendi schisraatis
10.

vel haeresis sacrilegium pervenire,

ptismus utique sanguine Christi consecratus, hostes a tergo sequentes, moriuntur peccata prseterita ducitur populus per desertum. Baptizati nondura
;

diabolica praesumptio est.

Lanfr. Tentatio

vos.

Humana

tentatio est de

cibo,

de potu, de somno

et caateris

quibus

humana

quod non infirmitas carere non potest videntsperando,etperpatientiamexspectando tan-G 11. Fidelis autem, id est,

omnes perfruentes

patria promissa, sed

laciet

quod promisit.

qsam

in deserto sint.

189

IN D. PAULl EPIST.
id

GOMMENT.
cum

-

EPIST.

I

AD COR.

190

supra

quod

potestis sustinerc

;

sed faciet etiam

tentatione 12. proventum, subsidium, ut possitis

sustinere. 13. Propter quod, cjui ceciderunt ex ipsis 93.millia, charissimi mihi, fugite ab idolorum cultura, ut prudentibus loquor sequentia, vos ipsi judicate
dotes

quod

dico.

1

'i.

Calix benedictionis, cui nos sacer-

benedicimus, nonne communicatio Sanguinis Christi est, facit nos communicantcs sanguini ChriEt panis, quem frangimus, nonne participatio corporis Domini est? 15. Quoniam ut unus panis, est ex mullis, unum corpus multi sumus, ornnes qui de uno pane participamus. 16. Videte Israel secundum carnem, (alia similiti dinc probat comedenles idoloth.ytum fieri participesdxmoniorumVNonnz
sti?

OO

qui edunt hostias,

pcrhocquod dico tales fieri participes diemoniorwn. Dico quod idolis immolatum sit aliquid? aut quod idolum sitaliquid? non Sedd/coquseimmolantgentes, daemoniis immolant, et non Deo. Nolo autem vossocios, comedendo idololhyta, fieri daemoniorum.fCausa
1

7.

participes sunlaltaris? Quid ergo?

Domini bibere, et calicem paemoniorum. Non An semulamur Dominum ? Nunquid fortiores illo sumus ? Omnia mihi licent, potcstale liberi arbitrii, sed non omnia expediunt, prosunt. Omnia mihi licent, sed non omnia aediGcant, prosunt aliis. Nemo quod suum estquaerat sed quod alterius. Debemus aiitem qu&rere non solum nostra, sed etiam fralrum commoda. Omne, (quia superius dixcrat licere idolothytum comedere nunc vero probavil non clebere. Determinat quid comedi debeat, quid non) quod in macello veenit, manducatc, li). nihil interrogantes propter conscientiam, (an sit idololhytum an
cur idolothyta comedere non debeant).
potestis calicem
potestis mensaj

Non

Domini participes

esse, et

mensae dsemoniorum. 18.

;

non: ut qui postea viderint vos comedentcs, illud vos prosancto habere nonsestiment) Domini,inquit, omnc qicod in maccllo vienit, tcrra enim ct omnis plenitudo ejus, sua est, ut ait Vsalmista 20. Domini est terra, et plenitudo ejus. Si quis adcwnam vocat vos infidelium, non credentium, et vultisire; omne quod vobis apponitur manducate, nihil interrogantes (si enim interrogares, ctpostea scicns comederes, blasphemiam
:

aspicientium incurreres) propter conscientiam, pr xbentis ccenam
est idolis
dico,
;

.

Si quis

autem

dixerit
;

:

Hocimmolatum

nolite

manducare, propter illum qui

indicavit,

et propter

conscientiam

conscientiam autem

non tuam, sed alterius, hxcaspicientis. 21, 22. Ut quid enim [licet,inquit, tuselibertati idolothytum comedere; non tamen pati alios tcpropler hoc arguere) 4» * libertas mea judicatur ab aliena conscientia ? Si ego 23, 24, cum gratia participo, quid blasphemorproeoquodgratias ago? Sive ergo manducatis(<7U*'a

COMMENTARIUS.
Promissitenimin multis Scripturarum suarumlocis A quia ipse nos puniret. Est enim nobis fortior et sefideles suos non deserturum. nos non sumus fortiores, nec aequales. 12. Provcntum, id est, cum tentatio venerit, fa19 Nihil intcrrogantes. Quasi aliquis diceret si ciet etiam provenire. interrogaveritis, et vobis responsum fuerit, quod 13. Propter quod charissimi, id est, quia sola saidolis sitimmolatum, conscientia auditoris roboracramenta illos salvare non poterant. Et qui stat, vi- bitur ad credendum quod aliquid sit idolum. dere debetne cadat. 20. Domini est tcrra. Causam reddit cur dixerit
;
:

14. Calix benedictionis.
haec est
:

Summa

totius sententiae

superius, omnequod in maccllumvxnit
21. Ambuos. Ut

manduca.
?

quia corpus Domini comedens, et sangui-

quid enim libertas
quia

Hoc

dicit,

nem

ejus bibens, idolis itnmolata contingere et co;

quia

cum ab

idoli

devotione conscientia

sit libera,

medere non debet; nam idolorum particeps fieret quod probat Qui enim bibitcalicem Domini, etco:

quid opus est ut putetur
edat idolis immolata.
22.

venerationis causa

medit panem
ipsius.
15.

,

id

est

corpus ejus, particeps est

Lanfrancus. Ut quid enim tibertas. Libertas Christianorum est omnibus cibis cum gratiarum
actione posse uti. Sed hsec libertas ab aliena con-

Quoniamunus

panis. Exponit

modum et
et

cau-

sam, quo et qua calix
frangitur fiant

benedictionis

panis qui
Cbristi.

g

scientia judicatura,

reprehensibilis et

damnanda
impium
si

accipienti caro et sanguis

ostenditur,

quando occasione

ipsius libertatis, ali-

Per unitatem enim panis et unitatemcorporis,charitatem oportet intelligi
,

quid facimus, unde, videntes nos, aliquid
et sacrilegum de nobis suspicari coguntur.

quaj

si

desit,

judicium
panis,

sibi

sumunt qui sumunt. Typice, dum unus

et

23. Si ego

cum

gratia. Quasi diceret

:

Et

liber-

unum
licet,

corpus, Ecclesia dicitur Christi, pro tc vidc-

tate Christianae religionis,

cum gratiarum
idolis

actione

quia sicut unus panis corpus

ex multis

granis,
sic

et

participare

possum etiam

immolata, sciens

unum
16.
est,

membris componitur;

Ecclesia

idoluin nihil esse et bonis creaturis Dei nihil mali

Christi ex multis fidelibus, charitate
Videte Israel

connectente.

ex

illa

immolatione accedere,

et

illis

secundum carncm. Similitudo ad intelligendum quod superius dictum est, carid est, carnalis legis prsecepta servantem.

peccatum, qui pro reverentia ipsius
idolo

idoli

tantum esse comedunt

immolatum. Stultumenim estpro ipsa gratia-

ncm,

17. Participes suntaltaris.

Sicquiedunt carnem
ejus

rum actione cadere in blasphemiam, et vituperationem imperitorum hominum putantium me idolum
aliquid

Christi, et

sanguinem ejus bibunt, participes

magnum

existimare,quoniam

me videntim-

sunt.
18.

An semulamur Dominum ? Ad iracundiam pro;

vocamus, idolothyta comedentes

quod non decet,

molatium cum gratiarum actione comedere. 24. Ambros. Si ego cum gratia. Si ego gratiae Dei communico, quia in ipsius nomine edo, quid opus

M
<wm
bus 28. et Ecclesiis Dei, sicut
est,

B.

LANFRANCI CANTUAR. ARCHIEP.

192

blasphvmia comedere non debelis), sive bibitis, sive aliud quid facitis, 25. omnia in gloriam, ad laudern Dei facite, facere debctis, 26. sine offensione, id est placentcs, estote debetis esse Judxis, 27. et gentiet

ego per omnia omnibus placeo, non quaerens quod mihi tantum utile

sed quod

est utile

multis, ut salvi fiant.

CAPUT
Ergo quia quodvobis
f

XI.

est quiero, imitatoresmei estote,sicut et egoChristi. I.Laudoautem quod peromnia mei memores estis, et sicut tradidi vobis, praucepta meatenetis. Volo autem vosscirequodomnis viri2. caput Christusest; caput autemmulieris, vir caput vero Christi, Deus3, 4. Omnis vir orans aut futura prophetans velato capite, 5. deturpat caput suum Omnis autem mulier orans aut prophetans non velato capite, deturpat [capnt] suum unum enim est, orare non velatocapite, ac sidecalvetur \ab anteriori parte capillos ab invicem separat, cum caput non velatum habet). Nam si non velatur mulier, tondeatur, aut, inquit, velari debet aut tonderi non autemhoo
et

multis utile

vos,

ratres (ironia velserioex parte).

;

;

OM

;

quidem non debet velare caput suum, quoniam6, 7. imago et gloria Dei est,mulier autcm gloria viri est. Rcmovet. Non enim vir, id est Adam, ex muliere, id est, Eva est, sed mulier ex viro (a toto), aliaratio quomodo mulier gloria est viri. Etenim non est creatus vir propter mulierem {removct), sed8. mulierpropter virum. IdeodebetO. mulier potestatem habere supra caput suum. 10. Propter angelos, prsedicatores, vel angelorum prsesentiam. 11. Verumtamen neque vir sine muliere, neque mulier sine viro, in Domino, id est, in Domini operatione.

illud igilur. Si vero turpe est mulieri tonderi aut decal vari, velet caput. Vir

Nam

sicut mulier de viro, ita et/iod;'evirpermulierem
;

;

12.
?

omniaautem,e<ivr, etmulier ex Deo. Vosipsi

judicate

decet mulierem non velatam capite orare

Deum

Nec

ipsa natura, naturalis ratio, docet vos

COMMENTARIUS.
est haec arbitrari

sim,
25.
fit,

dum

aliquem quia ego idolo devotusA gloria est Dei. Credo illud esse in natura humanse non horreo quae oblata sunt idolo? mentis mulierem cum viro suo, iraaginera Dei
in gloria Dei.

Omnia

In gloria Dei aliquid

esse, [ad., ut

una]imago sittotaillasubstantia.Cum

cum

in actibuset conversatione Christiani

Deus

laudatur.
26. Sine offensione. Offensio Judaeis
la,
fit,

cumido-

quae

illi

aborainantur, Christianos, qui legem et

autemadadjutoriumdistribuitur,quodadeam solam attinet, non est imago Dei. Quod autem ad virum solura attinet, imago Dei est, tam plena atque integra ut[aL, quam] in unum conjuncta muliere.

prophetas accipiunt, vident non horrere.
27. Et gentibus.
haec est
offensio,

Grsecis vero, id est gentilibus,
si

Imago Dei, etc: Vir principaliter ad imaginem Dei creatus est. Mulier e costa viri po7. L>.>fr.

in eo in
et

non arguantur, sed

quo sunt, non solum promptiores fiant, dum non
fit

stea formata est

;

atque vir discoopertum caput dea

bet habere.
8.

vitant vota idolorum.
28. Ecclesiis Dei. Ecclesiae Dei

Mulier. Est et mulier gloria Dei,

offendiculum,

quem
;

glorifioandum creata

est,

sed et

quo et ad secundo lo-

quando quosdam ex numero suo videt his quae ini- co principaliter enim vir. mica sunt Deo adhaerere. B 9. Ambros. Mulicr potestatem haberc. etc. Mulier CAP. XI. — 1. Ambros. Laudo vos. Nonhoccon- in ccclesia, propter reverentiam episcopalera, non
firraat,

sed succenset eis; quia

cum

esset Aposto-

habeat caput liberum, sed velamine tectum

lus

eorum, immemoreserant traditionum ejus. 2. Caputvero Christi. Aliter caput viri Christus
;

nec habeat potestatem loquendi, quia episcopus perso;

nam

Christi habet. Quasi

ergo ante judicem, sic

est; etaliter vir mulieris

et aliter

Deus

Christi.

ergo ante episcopum, qui est vicarius Dei, propter
reatus

Deus

Christi, quia ab ipsogenitusest. Mulieris vir,
est.

onginem

subjecta debet videri.

quia ex ejus costa, Dei virtute formata
stus viri, quia per
3.

Chri-

10. L.vnfr.

Propter angelos. Angelos vocat prae-

ipsum creatus

est.

dicatores,qui inaltiorilococonsistebant, curapraedicarent, propter

phetare,

Omnis vir orans. Orare dicit deprecari, proadventum Domini fore, voce symboli post
effari.

hos dicit

mulieres velare caput

suum
11.

;

quia sparsis crinibus facilius aspicientes ad

orationem
•i.

luxuriam irritarent.
oraiis, etc. Transit

Lakfr. Omnis vir

ad hoc

Verumtamen. Quamvis primus homo non
:

sit

removendum quod apud

Corinthios

viri velato, et

ex muliere, sed mulier ex ipso

in subsequenti ta-

mulieres orabant in ecclesia capite non velato, tan-

men

procreatione, non est hoc. Oranis enim vir po-

quam

mulieres viris non debeant subdi. Quia
viri

illae

stea procreatus est ex muliere, et mulier

ex viro.

subdi debent, et

non

velato, et mulieres

orare velato capite.
5.

debent^ In Domino autem mini in qua alter sine
12.
lier subjectionis

procreati, id est in creatione Do-

Deturpat caput suum. Mulierinquit, debetora-

Ambros. Omnia autem
suae

re velato capite; aliter

enim deturpat [caput]suum,
De Trin.,
cap.
7)

non creatur. ex Deo. Ut neque mucausa contristatur, neque vir
altero

par enim
6.

facit ac si

decalvetur.

exaltatus superbiret.

August.

(lib. xii

Imago

et

193

IN D. PAULI EPIST.

COMMENT.

EPIST.

I

AD COR.
;

194

eam orare non vetata,quod vir quidem sicomam nutriat, ignominia est illi mulier vero si comam nutriat gloria estilli (causa) quoniam capilli pro velamine ei dati sunt? si quis autem videturcontentiosus esse (contra hxc, vel aiia meadicta dic<:mus, scilicetnos nonhabomus consuetum mulieres non velare caput) nos talem consuetudinem non habemus, neque EcclesiaDei.l3.Hocautem prsecipio (ut nemo sit contentiosus,
: ;

non laudansquod non in melius, id est, bonum, sed in deterius, id cst, malum convenitis, ad commemora ionem Dominicx cwnx. Primum enim dico quia quidem convenientibus vobis in Ecclesiam, audio scissuras inter \os(Pauli enim per se, Petriper se discipulicwnabant dedignanles alteruvet ut nulli velent capita);

trum) esse et ex parte credo

esse scissuras.

Nam Scriptura dicit

:

Oportet et haeresesesse, ut

et qui probati

sunt, manifesti fiant in vobis. |»«j> 14, 15. Convenientibus ergo vobis in

unum,jam non

est 16.

Dominicam

fuit.Yl. Unusquisque enim suam coenam coenam manducare, non vst prsesumit, anticipat, non cxspectans alios, ad manducandum. Et alius quidein pauper esurit, alius autem dives ebrius est. Nunquiddomos non habetis ad manducandum et bibendum ? aut ecclesiam Dei contemni-

enim communis,ut Dominicn cwna

facilis eis

horum cwnx] et confunditis eos, verecundiam Laudo vos? In hocnon \a,\xdo,quia nonobscrvatis ea qux accepi a Domino de commendatione cwnx. Egoenim accepia Domino quod et tradidi vobis, scilicet ut cwna xquatiter distribueturinter vo.s,quoniam Dominus Jesus in qua nocte tradebatur, accepit panem, et gratias agens fregit, et dixit Accipite et manducate hoc est corpus meum,quod pro vobis tradetur hoc facite, id esl, hoc corpus consecratione fucite in meam commemorationem. Similiter et calicem, postquam ccenavit, dicens 19. Hic calix novum testamentum est in meosanguine hoc facite,quotiescunque bibetis, in meam commemorationem. Exponit in quam Christi commemorationcm. 20. Quotiescunque enim manducabitis panem hunc, et calicem bibetis 21. mortem Domini jam factam annuntiabitis, 22. donec veniat Dominus ad judicium. 23. Itaque quicunque manducaverit panem $0 hunc, vel biberit calicem Dorniniindigne, 24. reuserit corporisetsanguinis Domini. Probet autem, probum faciat seipsumhomo, et sic probatus de pane illo edat et de calice bibat. Qui enim manducat etbibit indigne, judicium damnatiotis [satius

enim

esset

domi comedere quam in

ccclesia ante

qui non habent? Quid dicam vobis? 18.

:

,

;

:

;

COMMENTARIUS.
13.

Auoust.

cet

Hoc auU in non disserentis solcrtia requiratur, sed perci14.
sic in

De opere mon., c. 31, tom. III)Anati fratres ad illud sacramentum accipiendumconprxcipio. Hoc autem praoipio, ut scilivenire debent; aut sicut faciebant quos Apostolus
(lib.

arguit,

et

commendat

\al.,

emendat] mensis

suis

pientis auctoritas attendatur,

ista miscere.

Ambros: Convenientibus

vobis.

ecclesiam conveuiebant, ut,

Hos notat, qui munera sua offesibi,

rentes,

advenientibus presbyteris, totum

qui

18. Lanfr. Laudo vos. Non laudo vos in hocquod non communiter sumitis. Nam rei estis corporis et sanguinis Domini; ea enim indigne sumitis. Si ipse

obtulerat, vindicaret.

Dissentioncs enim inter eos

panis, et calix
Christi,

quem

sumitis, est sanguis et corpus

pseudoapostoli seminaverant.ita ut oblationes suas
zelarent;;;',

tunc indigne sumitis corpus

cum una eademque prece oinniumoblafieri,

Christi; atqui illud est.

tiones benedicerentur, ut qui, ut assolet

non obtulerant, autunde ofterrentnon habebant, pudore correcti contunderentur, non sumentes partem. 15.Lanfk. Convenientibus. Consuetudinem antea habebant certis temporibus ad ecclesiam convenire, et, prout cuiquefacultas erat, cibum et potum illuc B deferre, et simul omnes et pauperes et divites participare: et hoc vocabant Dominicam ccenam, quia
in

tradebatur

:

et sanguinem Dominus dixit quando Ego enim accepi a Domino, et acce-

Nam

ptum
19.

tradidi vobis.

Hic calix novum, etc. Ordo. Hic calix novo

sanguine est novum testamentum,idest,

permeum

sanguinem confirmatur novum testamentum. quia testamentum in mortuis confirmatur. Vel per hunc habetis novam promissionem, id est, plenam remissioncm peccatorum.
20.Quotiescunque. Exponit, inquam, Dominicommemorationem, mortis videlicet. 21. Mortem Dominiannuntiabitis. In Sacramento corporisChristi, mors ejus annuntiatur, quia in me-

memoriam Dominicse

coenaa,

hoc

fiebat.

Verum
vero

hsec consuetudo depravataerat; divites

enira suas

ccenas

anticipantes, comedebant.
in

Pauperes

parum habentes
esse
illis,

conspcctu eorum comedere erubescebant. Hoo. redarguit Apostolus, et dicit melius
si

moriam mortis
22.

ejus quotidie a fidelibus celebratur.
;

apud domos suas manducent

et bibant,

Donec veniat. Ad judicium veniat
sicut

ideo dicit

quam
perum
16.

in contemptumecclesiae, et confusionem pauc

quia sacrificium hoc non mutabitur usque in finem
saeculi,

nveniant.
(epist.
1

sacramenta Judaeorum mutatasunt.

ad Januar., c 5, tom. II) Dominicam cwnam. Ipsam acceptionem eucharistise Dominicam ccenam vocat
18

August.

23. Itaque quicunque.

Hoc ex superius dictisRe:

demptoris verbis colligitur

Hoc

esl

corpus

meum.

Et

:

Jn meo sanguine.

17. (ibid.,

c.

6.)

Unusquisque. Neque enim

quia

24. AmbRos. Reus erit corporis.

Quid

est reosesse,

post cibos

Dominus

dedit, propterea pransi autcce-

G

nisi

pcenas mortis dare Domini ?

.

;

195

B.

LANFRANCI CANTUAR. ARCHIEP.

non utiquedyudicaremur, rfamnnmnur. Dum judicamur autem, a Domino corripimur, punimur in hoc sxculo utnon cum hoc mundo damnemur. [taque, fratres tnei, quoniam malum est, unumquemque prxsumere camamcum convenitisad manducandum, invicem exspectate. 27. Si quis esuiit, domi manduce «anducet, ut »o» »o„ m juchcmm co„ve»iatis. Caetera autem, cum venero, disponam

nbi manducat et bibit, 25.non dijudicans corptts Domini, non disternen, corpus Domini a cBteris cxbxs venerattom singuian. Ideo, quia indignesumitur, intervos multi infirmi, ,t imbecilles sunt etdormiunt mor.un.ur mul*. 26 Quodsi uosmet.psos dijudicaremus, intelligeremus et pceniteremus

nm

1%

CAPUT
I

XJI.

.

De

spiritualibus

mtem, quxsuperius

d,,i

.

vel potius

quz

in

Scrtis
t

quomam, cum gentes

seqwntidicam,no\o vos ignorare fratres

essetis, gentiliter oiventes essetis,
<2

ad simulacra muta prout

uit tacerdohbus,eunt*s, eratis, vel ibatis.

ducebammi,«W

^•n^fttofe

Ideo quia gentilitati obedistis,

notum

rtam

arf

motem

vobis facio.(ou ,i diceret

obedientes fuistis, credo

quod

rr.tr /n" «' e ™<fer*) DommusV' 1 W^

^

in fideChristi

ad bona magis obedientes
3,4.

** ^'

M"^

™" "" **».l*to«.

Etnemopotestdicere

Spiritusidem.Etbdmsionesdiversa mimstrationum sunt, idem autem Domimis. Et divisiones operationum sunt, idem vero Deus Pater qui opera ur omma i„ omnibus. U„icuique autem datur, et lamen unicuique datur, manifestatio, mamfesta ornfco spiritus, ad utilitatem Suarh vel proximorum. Alii quidem per <.__.„./„„ Spiritum datur b sermo sapientiaB de divinn; alii autem sermo scientiee, de humililat, Christi secundum eumdem Spintum; alten fides, u| «.» Ajwflotton. eonybtet fieri quod precatur, i» eodem Spiritu alii gratia sanitajT»»a,

SUnt jdem aUtGm ritai '** w ^uidem sunt Spiritus sanctidona.sed spiritus idem Monsl, attn paribus, quomam divcrsaquidem * | sunt charismata,

ULT^

T

'

¥

~

tum curatw,nArmorumi„u„oSpiritu;
,

;

aln discretio spintuum, «. genera Imguarum, 8. aln mterpretatio
tia, 7.

«U

operatio virtutum, ressuscitatio mortuorum discernere qu* cocjilationes a Deo, quz mittantur
alii

sermonum.

9.

; alii prophea diabolo alii Ifec autem om»ia operatur uuus atque idem

COMMENTARIUS.
/ "*~ ,u C0, "^'? Domini id cst Ahocargui se minime paterentur, sicut in simulacris; nnf mtelligentes corpus Domiui i„ f" no„ ^n damnationem ostendit nullum benefirium esse humanum in eo sumi ab mdignis. „,..„. jcuin dlcl tur n Dominus Jesus, sed magis donum Dei, a oft /( *. Ambros. Quod si nosmetipsos. Hoc dicit, quia qui dignatus est mysterium suum hominibus declasi nosmetipsi errores nostros corrigeremus, non a rare. Domino judicaremur et, quia, corripimur, tamen b.Divisiones ministrationum. Non est divisa gratia pro nobis est, ut timore ipso emendemur. per personas Patris, et Filii,

FR

'

*
,

'

>

i

• .

.

,

.

;

27. Lanfr. Si quis esurit. Si quis, inquit, statu-

tum, cogente fame, comedendi terminum, nonpotest exspectare

et Spiritus sancti, sed indiscreta unitatis natura, et trium unum opus in-

telligitur.
6.

domi sua>,potius manducet ;per hospiritualibus autem.

ram (5l) ccenandi anticipet. CAP. XII. — I.L.vnfr. De
Carnalia,
inquit,

August.

(lib.

xii

de Trin., cap. 14. tom.

III).

dicit
T-

est. In hac differenintelligendum est ad contemplationem sapieninti liare qUibUS V0S Uam ad actbnera scie " tiam Pertinere. Pietatem moTn Chnstiani f ! obedietis qui cum ? modo r» facti gentiliter B quippe hoc loco, posuit cultum Dei qu. Gnece dici viveretis, ad sacerdotum nutus simulacris obedientur theosebia (0Eo<_i6eia) Nam hoc verbum habet ter serviebatis quod scitis. ista sententia in codicibus Graecis. 2. Idco notum vobis. Quasi diceret Quia in gen7. August. (lib. xii De Genesi ad liter., cap. 13, tilitate etiam ad rnalum audientes fuistis, credo tom. III, Alii discrclio. Discretio sane difficillima, quod in fide Christi ad bona magis audientes sitis. cum malignus spiritus, quasi tranquillus agit; ac 3. August. (expos. in Evang. Joan. tract. 74 tom. sine vexatione aliqua corporis, assumpto humano IX) Nemo potest dicere. Apostolica vox est. Nemo, spiritu dicit quod potest.Quando etiam vera dicit,et

vobis innotui, id est, idolothyta
intectis capitibus
' '

Sermo sapientix. Invenio scriptumessein libro Job, eodem sancto loquente Ecce pietas est sapientia
:

noncomedere, mulieres U ° qU e

abstinere aulem a malis scientia

nonorare

tia

Yf

;

<

;

;

.

;

:

DominusJesus.
Jesum,
T

Dommum
.

„is, qui diligit \adde,

nisi ... in Spiritu
intelligi

sancto.

Et quis * eum], dicit ?

utilia prjedicat, transfigurans se I ........ |.iu.ui_tn, _i c_I__M_" ui ans S_ in

scriptum

81

eo

modo dict quo

Apostolus voluit.
et factis ne-

Multi enim voce d.cunt, corde
"

angelum sicut angelum lucis S.LANFR^.Mmterpretette^rmonum.Sermonesvo;

est,

velut

autem
xNe

4.

Ambros.

Nemo potest dicere.

pat,al_egor_cas proktiones, seu in dictionibus,seuin oratioaibus, qu_e in prophetis etEvangeliis ubi fere

hominum favoet propter

rer» existimarent in regula Christiana,
(51)

reperi„„tur,quasqui interpretari sciunt per -ratiam sanctiSpiritus,illamscientiamhabent.Possumusper

Deesse videtur, tempus.

497

1N D. PAULI EPIST.

COMMENT.

EPIST.

I

AD COR.

198

illi, alii ptus, alii minus. 10. Sicut enim corpus omnia autem membra corporis, cum sint multa, unum tamen corpus sunt, ita et Christus, id est, caput, ct corpus, qux est Ecclesia. Nos, inquit, membra Ecclesix unum sumus. Etenim in uno Spiritu omnes nos ut simus in unum corpus baptizati sumus sive Judasi sive gentiles, sive servi, sive liberi; et omnes in uno Spiritu potati sumus. Nam et corpus non est unum menibrum, sed multa. Licet, inquit, simus unum corpus, non tamen omncs unum membrum; sicut etin corpore. 42. Si dixerit pes flf^ quoniam non sum manus, non sum de corpore num ideo non est de corpore? Etsi quidam in Ecclesia non sint prxdicatores, non ideo nonsunt de Ecclesia ; sicut pev, licet non sit manus, non ideo non est de corpore? Et si dixerit auris quoniam non sum oculus,non sum de corpore num ideo non est de corpore? Si 13, 14. totum corpus oculus ubiauditus? Si totum auditus ubi odoratus? asimili. Nunc autem posuitDeus membra, unumquodque eorum incorpore, sicut voluit. 15. Quod si essent omnia unum membrum, ubi corpus ? Ergo non sunt omnia corporis unum membrum, sedmulla ut suumsistat corpus;sin essent omnia unum membrum, non subsisteret corpus. Nunc autem multa quidem membra, unum autem corpus, humanum corpus dicit,quod nequitesse,nisi multis membris constet. Non potest autem (persimile ostendil Ecclesix membrainvicem esse necessaria,[f. licetsintlui non sintdifferenh'a)16.oculus dicere manui operatua non indigeo,autiterumcaputpedibus nonestismihi necessarii.Sed multo magisquae videntur membracorporis infrrmiora, tn/iora esse, necessariora sunt 17. etquaeputamus

spiritus, dividens singulis

prout vult, hoc huic, illud
11.

unum

est, et

rnembra habet multa;

:

:

:

:

;

,

:

:

:

ignobiliora

membra

esse corporis, (pudendas partes corporis dicit) his

honorem abundantiorem, honore
:

W5<M/m,circumdamus 48. etquaeinhonestasuntnostraabundantiorem honestatem vestimentorum habent. 49. Honesta autem nostra, utoculi,nares, aures,nulli\jLshonoris vestimentorum egent sed Deus temperavit corpus, ei,cuideerat abundantiorem tribuendo vestimentorum honorem, ut non sit schisma in corpore, sed idipsum pro invicem sollicita sint membra. Et si quid patitur unum membrum, cornpetiuntur omnia membra sive gloriatur unum membrum, congaudent ornnia membra. 20. Vos autem estis corpus
:

sermones, mysticasetiam visiones intelligere,quales

COMMENTARIUS. Anon decet
esset

apparuere Pharaoni et Nabuchodonosor. Unde et Joseph dicit Eo quod ftat sermo Dei. Et in Daniele
:

jam non

totum corpus esse oculus si enim hoc esset ipsum corpus, quia non esset
;

auditus et caeteree partes corporis.
45. Ambros. Quod si essent omnia unum. Manifestum est quia, si omnes unius fuissent dignitatis. non dicerentur membra, neque corpus ideo quia'
:

Dic somnium,ct interpretationem ejus indicabimus. Et rexait Sermo recessit a me. Quas inlegitur
:
:

terpretari utrique divino

munere collatum

est.

Ait

Absque me Deus respondebit prospera Pharaoni. Et Daniel Ostendisti mihi qux rogavimus le; quia sermonem regis aperuisti nobis.
: :

enim Joseph

ideoque] variis bernatur.
[al.,

membrorum
manui, hoc
:

oflrciis

corpus gu-

16. Oculus dicere

est,

non potest poes.

Ambros. llxc auiem omnia. Quod superius trium personarum dicit, nunc per unum Spiritum sanctum dirigi [at., agi] profitetur. Ut, quia unius
9.

tior dicere inferiori

Non mihi opus
vel

47. Et

quseputamus. Despectis

humilibus exillis

hortatio necessaria est, per nor, ut frant utiles.
18.

quam addatur

ho-

naturse sunt,
tres
-

et

quod unus operutur, operentur

Et qux inhonesta sunt.

Nam

solent succincti

nudo incedere. Cum ergo viostendit quidem unum esse spiritum, et ejus donagdeantur contemptibiles, magis honori sunt; quia esse multiplicia, sicut unum est corpus, membra solent vitam habere mundiorem. habens multa. Ponitautem Christum, id est, caput, 49. Honesta autcm nostra. Fratribus, in quibus et non corpus quee est Ecclesia, pro spiritu quo illa studium peritise et conversationis viget, et honestaest.

10.

Lanfr. Sicut enimcorpus

uhum

A

simili

vesticula tetrica, pede

sibi
4
I

sunt cohaerentia.
.

AuGust. (Enarr. in psal. xxx) Omnia autem membra. Loquens de membris Christi, hoc est fidelibus, non ait Sic et mernbra Christi. Sed hoc to:

est quod a nobis addatur. 20 Lanfr. Vos autem estis. Coaptat similitudines, quas superius dicit de corpore, ad hoc quod dixit Corpus unum est, et membra multa. Convenit hoc
tis nihil

tumquoddixit,Christumappollavit.Membramulta,

quod
posuit

dicit

:

Vos

autem

estis

corpus
dixit:

Christi,

unum
12.

et

corpus Christus

;

ergo simul omnes nos,

cum

membra demembro.M hoc quod
:

Nunc autem

capite nostro, Christus.

non posse qui infrrmus videtur inter fratres, negare \al., nepnri] esse de corpore, quia non sum potens.
pes.

Ambros. Si dixerit

Hoc

est

eum

Deus membra, unumquodque, sicut volui». Convenit quod dixit Et quosdam quidem posuit in
Ecclesia
:

primum apostolos. secundo prophetas,sicut
et

Agabum,

duas

ftlias Philippi, tertio
:

doctores, ete.
esset oculus,
:

43. Si totum corpusoculus, id est,

si

omnes essent
opus esse

Ad hoc quod
omnes
apostoli

dixit

Si totum corpus

unius operis,
tas corporis,

quomodo impleretur

reliqua ncessi-^ubi auditus? Convenit hoc
?

cum

constet multis

offrciis

ad gubernacula corporis. 14. Lanfr. Si totum corpus oculus. Nec debent, mquit, omnes in Ecclesia esse praedicatores, quia

quod dixit Nunquid Nunquid omnes prophetx? Quod
uti in frne Epistolee si lin-

sectari debet charitate,

guis,etc. concordet sic, sectamini igitur charitatem.

Omne quod

melius est et excellentius

aliis sectari

.

199
Christi. et21«

B.

LANFRANCI CANTUAR. ARCHIEP.
quidem posuit Deus
in in Ecclesia
:

200
primura apostolos,

m«mbra

<le

merabro. Et quosdam

22. sacundo prophetae, 23. tertio doctores, episcopos, deinde virtutes, eos qui miracu'a fadunt, exinde
gratias curationum,
eos

qui infirmos curant, opitulationes, quse

diversis artibus, offlciis, industriis

minorum personarum prxlationes, genera linguarum, variis linguis loguentes, interpretationes serraonum. Nunquid oranes apostoli? quosdam, iiujuit, posuit apostplos, nam cum aliquos, non omnes posuit apostolos, sic de reliquis Nmi<|uid omnesprophetie?Nunquid omnes doctores? Nunquid qmnes virtutcs? Nunquid omnos gratiam habenl curationum ? Nuiujuid oinnes linguis loquuntur? Nunquid omnes interpretantur ? 23 .Einulainini autem charismata meliora. Etadhuc excelconsidcraniur, 2\

gubernationes,

lentiorem [tjux superius dixerim) viam ad beatitudinem vobis demonstrabo.

CAPUT
Si linguis

XIII.

hominum

loquar,ctr//am angelorum (exaggeratio,) charitatera autem non habeam,factus

sum

tinniens.Et si habuero prophetiam, etnoverim mysteria aes sonans, non omnia,etomnemscientiam;etsi habueroomnera fidem itautmbntestransferara,^ locoad /ocwhi, r.haritatem autemnon habuero,nihil sum.Etsi distribuero incibospauperumomnes facultates meas.et si tradiderocorpus meura ita ut ardeam, charitatem autem non habuero, niliil niihi prodest. Charitas patiens est, benigna
velut
proficiens ?m'///,aut

cymbalum

est;(&arjtasnonsemulatur,noneam/e/ic/fasai?'ena cohtristat, non agit perperara,
irritatur,non cogitat
te rt,sufferenda,1.
5.
i

i.

non

iriflatur,

quia non

eam extollit sua felicitas, rion est ambitiosa, honoris, vel alienorum, non quaerit etiam quae sua sunt, non malum,non gaudet super iniquitate; congaudet autem veritati, xquitali ; omniasufomnia "SfSg-^4
cre&it, credenda, 3 oraniasperat,speranda,oninia susiinet, sustinenda.i,
:

nunquam excidit, id est, cadit, quia ih hoc sxculo csl.et in fuluro erii fides, spes, etc. in hoc tantum, sive 6. prophetiee evacuabuntur, sive linguoe cessabunt, sive scientia destruetur. 7. Ex parte enim cognoscimus, et ex parte prophetamus. 8. Cum autem venerit quod perfectum est, evacuabiCharitas
Sceculo

COMMENTARIUS.
autem excellentior est aliis Acredit, sed Deo, quia non dictum est omnibus crequod est excellentiorem dit. donis Spiritus sancti. 3. Omnia sperat. Nam ideo tolerat oraniain praeErgo. etc. Deinde ea sola sufficit ad viam, ctc. senti vita, quia credit omnia de futura vita. Et sufbeatitudinem, alia non sine llla. Quia neque loqui fert omnia quae hicimmittuntur, quia sperat omnia linguis, neque prophetia, neque scientia, neque quae ibi proraittuntur Merito ergo nunquam cadit. fides, neque eleemosyna, neque martyrium sufii4. Adoust (In Joan. iv, c. 16; cxpos. in 1 Ep. ciunt ad beatitudinera, sine charitate charitas auhoc est quod dicit Charilas Joan. tract 9, t IX. Charilas nunquam. Deus ditem sola sufficit, et
debemus. Charitas
;
;
:

patiens
scientia

cst, etc.

usque ad, nunquam

excidit.
:

Nam et
:

lcclio est; ct

qui manet, inquit, in dilcclione, in Deo
illo

et

prophetia evacuabuntur
perfecto

orane enim
ergo

manct,
esto

cl

Deus in
Dei.
te

manet.
in

Si

tibi

doraus Dei,
te

imperfectum

superveniente, evacuatur
;

domus

Mane
sic

Deo, et

atqui prophetia et

scientia sunt impertecta
:

Deus. Manet in
dicit

Deus, ut

te contineat;

maneat in manes

in

evacuabuntur. Quod autem dicit cum essem parvulus, probat omne imperfectum perfecto superveniente evacuari.
21.

Deo, ne cadas. Quia
:

de ipsa charitate Apostolus
cadit.

Gharitas
continet

nunquam

Quomodo

cadit

quem
membro. Se vocat raembrum

Deus?

Membra
est,

de

aB

5.

Lani/r. Charilas

nunquwm

txcidit, id est, ca-

quo, id

a cujus pradicatione Corinthii, qui

dit,quia et inhocsseculo est, et in futuio. Erit fides
et spes in

erant niembra Christi, processerunt, vel Christum,
qui Ecclesise caput est.
22. Ambros. Secundo prophctas. Prophetas
intelli-

hoc seeculo tantum.
evacuabuntur. In diejudicii et pro-

6. Prophetix

phetia evacuabitur, et varietas linguarum cessabit,
et scientia sive

gimus lutura

dicentes, et Scripturas revelantes.

mundanarum rerum,
:

sive

ad quam

23. Terlio doctores. Doctores dicit, qui litteris et

dispositionem pervenitur, destruetur.
7.

lectionibus pueros imbuebant.

Ex
;

partc cnim. Quasi diceret

Idoo prophetia

Sunt et gubernatores, qui spiritualibus gubernaculis documento sunt.
24.

Gubernationes

.

evacuabitur et scientia destruetur, quia ex parte

sunt
est
;

25.

Lanfr.

JEmulamini charismata. Corinthii
;

omne autem quod ex parte est, imperfectum omne autem quod imperfectum est, evacua-

summopere
siderent, et

desiderabant gratiara linguarum

sed

bitur.

S.Akgvst. (Deperfcc.justiti;e,c.St.VU)Cumvejierit quod perfectum. Cum venerit quod perfectum est CAP. XIII.— 1. Algust. (DcGenes. ad lit., 1. xi, quod ex parte est destruetur,id est,nonjam ex parte, cap. 5, sub med.) Non inflalur, id est, non privataC sed ex toto erit, quiafidei et spei, jara resipsa, non quee credatur et speretur,sed qu& videatur teneaturexcellentia laetatur raerito ergo non inflatur
;

hortatur eos Apostolus ut meliora charismata demaxime gratiam prophetandi.

2.

AUGUfeT. (Dc spiht.

ct

lit.,

cap.

32,

t.

III.)

Omnia
omni

credit. Ipsa charitas, quae

spiritui credit.

omnia credit, non Ac per hoc, omnia quidem

tribus

que succedet. Gharitas autem quaj his [al. in hisj major est, non auferatur, sed augeatur, et
[al.,

irapleatur

augebitur, et implebitur] contem-

?W

IN D. PAULI EPIST. COMMENT.

-

EPIST.

I

AD COR.
.

202

turquod ex parte est (Transsumptio ad minus, quz tamen pro simili sumit) Cum essem parvulus loquebar utparvulus, sapiebam ut parvulus, cogitabam ut parvulus. Quando autem factus sum vir evacuavi abjeci a me, quae erant parvuli. Videmus nunc (adid quoddixit, ex parte prophetamus) per speculum in amrgmate 9. tunc autem facie, revera, ad faciem. Nunc (ad id quod
:

sco ex parte
;

tus

sumaDeo. Nuncautem, inhac

dixit, ex parte cognoscimus) cognotunc autem cognoscam, sicut et cogmtus sum, tunc perfectc cognoscam Deum, sicut coani-

vita

tantum manent

fides,

horum, dtuturnior,

nam

spes, charitas, tria haec. 10

Maior autem

et

in futuro, est charitas.

CAPUT

XIV.
spiritalia
:

W

Ergo sectamini, sludete ut habeatis charitatem, smulamini r i tu [™ncti,m a gi S aute m ,quamutlinguK

desiderate spirituales gratias

d^ttW^U.Spintuautem^^
ficationem(^p^6 ^;»)etexhortationemetconsolationem.Quiloquiturlingua.a^m
axhficat
si
? 7asemetipsum autem prophetat, Ecclesiam Dei sedificat. Volo autem omnes vos loqui lin guis(non dico,inquit,quia nolim ut tinguis loquamini,sedquia malo utprophetetis,quod dupliciter prodest) 3 magisautemprophetare.Nammajorest,;»ajom (
(

tamen intetligat

:

:

qui

^^

/^nzto<^,quiprophetat,quamquiloquiturlinguisnisifo'rte

interpretetur, quiddixcritexponit, ut Ecclesia cedificationern accipiat. Nunc autem, fratres si venero ad vos linguis vobis incognitis loquens. quid vobis prodero, nisi vobis loquar, interpretetur, aut 4 in revela scientia, aut6. in prophetia, autin doctrina? tione, aut5. tamen (expletivum, vel sciticetsimilitudinem proferam) quaasme animasunt vocem sonum dantia,sive tMa (transsumptio ad simile), sive cithara nisi distinctionem sonituum dederint (non prosunt) quomodo scietur id quod canitur aut quod cytharizatur ? nullatenus (a simih.) Etenim si incertam vocem det tuba, quis parabit se ad bellum ? non prodest ncmn enim ad bellum per eam prxparatur. Ita (a simiti) et vos per linguam, nisi interpretando manifestum ser monem dedentis quomodo scietur id quod dicitur ? Eritis enim in aera, in vanum, loquentes 7 Tam multa ut puta gerrera linguarum suntin hoc mundo, et nihil, nullum genus lmguz, s iney>oce,'vocispropnetale, est. Si ergo (a simili) nesciero virtutem, intelligentiam vocis, ero ei, cui loquor, barbarus non proderoeicui toquor et qui loquitur, mihi barbarus. Sic et vos, quoniam,

m

,

;

estrs

quandoquidem, eemulalores spintuum spintuaUum donorum, ad aedificationem Ecclesiaa quaarite ut donis spintualibus adeJs abundetis. Etideo, quia quzrenda sunt dona qux prosunt, qui loquitur lingua, 8. oret

Namsiorem,

ut interpretetur

locjuar, lingua,

spiritus

meus, vox mea,

orat, idest, ego nulli

prosum, mens autem mea

COMMENTARIUS.
plata quod credebat, et quod sperabat, indepta.

A

autem duplex bonum
nita sibi et aliis,

est

;

9-Lanfk. luncautem cognoscam. Tunc cognos6

loqui vero lin^ua

rp^cte perrecte.
.,t,

^" ^
1
'

simplex;

8

1

C ° gnitUS

*****'* 9*» *** *ti£
quitur]

quod

bo„L

Deo tan
;

e^q" t
est

incoouienimln
.

Ojlajorautem horum
drt melrorenr esse

est

charitas.

Item osten;

enim

intelligitu,
facit

chantatem omnibus

rram meiror est
turnror
;

fide,

aliis donis spe et cteris, est eninr diu-

num
tum

non Qui vero prophetat, duplex boDeo enim loquitur et hominibus Et rl
quae est,

nQn

horainibus

alia specie,

unde

et a praacedentibus principalem

con-

cognita,

cludrt

quaastionem

qui loqu ur H "ua eadem sunt anmmenta

sib f

an

dicens

:

Ergo, quia melior est
. ,

ommbus, sectamim charitalcm. > PAP Yiv — l.Spintus autem c OAF. XIV.
i

.,

loquitur, id est,

Revelatio est, qua er »purtum Spiritum P ", sanctum in „„„,„„„,: + &anctum, rn quocunque tempore, alrquid subito in,

4. In

rcvelationc.

dicatur
Scientia est cognitio studio et in dustria comparata.
6>
5.

intelligit,

sicut

in Evangelio

diendi audiat, rd

Qui habet aurem
l.

Qui habet aures auest, intelligat. Et in Apocalypsi audiat
: :

In scientia.

Jn

&£ szr
3.

Loquilur. In rpsa mcognita lingua, Spiritus sanctus, loquebatur urysteria,id est, allegorica verelhsebat qui gratiam
'

^
st

ctrina genus

omnium
'

B

7.

-

ite-

Magis autem propMare

tere prophetare,

quam

Magis debetrs a PP e;

loqurlinguis
et loqui

nam loqui

lin-

r & ^^SSl
a caateris

Tam multa, ut puta. Quasi ndum si linguam

dL

gua rncognita
sibi

vocem

— ffi
diceret

'

Norr est

2*
Sphitu

I£L£
di.t.nctam

sibi et aliis

lingua cognita

8. Oret

tantum, tert.am specrem, loqur linguis ut alios docerent, non appetebant ipsi primo unam speciem
loqur

ut intcrprctetur, id est, intelli^t ipsam
er
i

hngua

exponat. P erunrque Ioquebatur per os hominis

lin guam, et sic

m
'

rncogrrrta sibi et aliis.

extrX

Duplex bonum
;

"ua

/
rn

rnen

magrsestappetendumquam simplex Patrol. CL.

homo non

intelligebat ipsan

hnl

prophetare

ipsa lingua mysteriaprolata.

^'au °

203
sine fructu cst, id

15.

LANFRANCl CANTUAR. ARCHJFI'
i

204

loquor. 9. Quid ergo est? (Juandocst, sine compunctione, quia non intelligo quz lingu esse debet quod sequitur scilicet, orabo spiritu, prnsum ioquens lingua, noninterprclans, quidcm non ut interpretari sciam, psallam spiritu, id est, voce, psallam et mente, ut inidest, voce, orabo et mente

$&

:

terpreter.

Caeterum

si

benedixeris, bcncdictionem feceris, spiritu, idcst,solavoce,non intetlectu qui, quibus,

supplet locum idiotae dicendo

amen

in fine orationis

?

nemo. Quomodo

dicot,

amen, super,

per,

tuam bene-

dictionem? Quoniam, cum, quid dicas, nescit;
sed alter non
volo, malo,
aedificatur, alteri

nam tuquidem bene lingua incocjnita gratias agis, agendo, non prodes. Gratias ago Deo meo quod omnium vestrum lingua loquor,

nam Deo gratias omnium linguis loquor. Sed tamen, in Ecclesia quinque verba sensu meo loqui, ut inlclligam, interpretari valcam ut et alios instruam, quam decem miliaverborum in lingua incognita. Fratres, 10. nolite, pueri, effici sensibus, magis appetcndo linguis, quod parum prodest, quam prophetare, quod multum, sed malitia parvuli estote sensibus autem perfecti estote, non desiderantes genera linguarum. 1 1 .In Lege scriptum est 12. Quoniam inaliis linguis, et labiis aliis loquar populo huic, et nec sic exaudient me, dicit Dominus. 13. Itaque linguaein signumsunt
necideo,inquit, dicout vobis invideam,
; :

non

fidelibus, sed infidelibus; prophetiae

autem non

infidelibus, sed fidelibus, confcrlprophetare, et loqui

linguis ; et ex collatione utriusque prsefert propheliam linguis. Si ergo, autem, conveniat universa Ecclesia 14. nonne dicent in unum, et omnes linguis incognitis loquantur, intrent autem idiotae aut infideles
:

quod tem quis
esl,

vos linguis incognitis loquentes insanitis
infidelis vel idiota, si

?

Et dicent utique. Si autem omnes prophetent, intret aueis,

negare vuit quoddicitur ab
;

convincitur ab omnibus, dijudicatur, id

occulta enim cordis ejus per prophetiam manicognoscitur vita cjus per prophetiam ab omnibus se humilians, in faciem adorabit Deum, pronuntians quod vere Deus in vobis festa fiunt, et ita cadens,
sit.

Quid ergo

est, fratres ? ergo, fratres,

cum

tanlae utilitatis sit prophetia,

desideranda

est.

Monet
(alius

eos

ad fraternam xdificationem.
alius illud)

Cum

in ecclesia

convenitis, si

15.

unusquisque vestrum

hoc,

omnia illi daomnia ad aedificainterpretationem habet bantur,) apocalypsin, revelationem, habet, linguam habet 17. Sive lingua incognita quis loquitur, secundum duos, aut ut multionem ijfjf proximorum fiant. 16, tum tres, cum duobus loquatur,aut tribus, nonomnibus, et per partes semoti, et unus quod alter lingua loquitur incognita, interpretetur. 18. Si autem non fuerit interpres, taceat in ecclesia, coram aliis. 19. Sibi autem loquatur, et Deo. Prophetae autem duo aut tres dicant (plebs dividebatur, et uni

psalmum

hic habet, ille doctrinam habet, {per gratiam Spiritus sancti, hsec
; ;

COMMENTARIUS.
9.

Quid ergo. Esse debet,

si

bene. Si vox loquens

A Vade.
14.

et

dic populo huic

:

Aure

audietis, et

non

in-

incognita lingua benedicat Deum, vel cibum, vel aliquid hujusmodi auditor idiota, id est, audiens
;

telligetis.

Nonne

dicent quod. Manifestum est,

non intelligens, re amen; aut Deo
et

nescit

quando debeat respondeillius

diversis linguis loquantur,

tumultus

fit

omnes quidam in
si

gratias; nec est qui suppleat lo-

ccetu [al., inconditus] populi, quasi phrenesin

pa-

cum
deat,

responsionis ejus, id est, qui vice

respon-

tientibus [al., patientis].
15. Lanfr.
et

cum
;

omnes ignorent verba loquentis.
utilitatis

Unusquisque vestrum. Sic legendum,
est.

10. Noiite, pueri, id est, nolite puerilia desideria

subaudiendum

habere

non considerantes quid

habeant

psalmum
bantur.

habet, alius

Unusquisque vestrum, alius doctrinam et sic caetera ha;

ea quse desideratis. 11. In Legehegis nomine, prophetiam designat. Est autem hoc testimonium in
Isaia, his

bet; per gratiam sancti Spiritushaecomniaillis da^6. Ambros. Sive lingua, hoc est

verbis

:

duo veltres non

In loquela enim labii, populum. Cui dixit hoc
:

et
:

lingua altera loquitur ad
Requiescere facite

plus linguis loquantur,sed singuli, non simul omnes,

ne insanire videantur. Ideo autem ut multum tres, ne occuparent diem linguis loquentes interpretes al. Cui dixit et noluerunt audire. B eorum, non haberent prophetse tempus disserendi. et hoc est meum refrigerium 17. Lanfr. Sive lingua. Si lingua incognita ali12. Quoniam inaliis. Item probat prophetiam maProphetia quis loquitur vestrum, non loquatur in audientiam gis esse appetendam quam loqui linguis.
lassum
:

Hsec est requies mea, reficite lassum
:

enim bonum
Istud

est duplex

;

loqui vero lingua, simplex.

omnium, sed apud duos

vel tres

loquatur,

et per

namque tantum

bus, sed et fidelibus
et

signum credendi infidelisignum est ut bene operentur
est
;

partes, id est, intercise, ut facilius possit intelligi,

cum

exponitur.

hoc
13.

praemissa legis auctoritate confirmat.
in velamine

Ambros. Itaque lingux, hoc est, linguae incognitae, obscurati sunt sermones Dei, ne videantur a perfidis. Cum autem audiantur incognitee linguae,

Si autem non fueris interpres. Hic aperte ostendit quia saepe loquebatur aliquis incognita lingua, quam, vel in qua, prolata mysteria, nec ipse
18.
intelligebat.
19. Sibi

signum

sit

quia propter perfidiam
:

autem loquatur,

id est, in corde suo lo-

factum estne audientes intelligant. Unde in Isaia

quatur,

Deum

laudansvel deprecans.

205
parti

IN D. PAULI EPIST. unus propheta,
et

COMMENT,

EPIST.

I

AD COR.

20

20.Quod sialii revelatum enim hoc moclo omnes per singulos prophetare, ut omnes prophetare discant, et omnes exhortentur, admoneantur, et 21. spiritus prophetarum prophetis subjecti sunt vel subjectus est. 22. Non enim est dissensionis Deus, sed pacis, sicut et in omnibus ecclesiis sanctorum doceo. Viri quidem prophelent, ut dictum. Mulieres autem in ecclesiis taceant; non enim permittitur eis
fuerit sedenti, prior taceat. Potestis

alius alii loquebatur), et caeteri dijudicent, audiantur.

quod non esset, si prsedicarent, sicut et 23. lex dixit Si quid autem volunt domi non in ecclesia viros suos interrogent. Turpe est enim mulieri loqui in ecclesia. 24. An a vobis verbum Dei processit? ut propter hoc nova ineatis? Aut in vos solos pervenit? Si quis videturpro:

loqui, sed subditas esse, viris,

discere,

pheta esse, 25, [aut spiritualis, cognoscat quae scribo vobis {hic evidenter ostendit, difficitia esse verba suarum Epistolarum, ad quas exponendas prophetas, et sdpientes invitat), quia Domini sunt mandata.
26.
Si quis

autem hxc
:

et

alia Dci

mandata

ignorat, vel negligit,

i>7.

ignorabitur.

?$

Itaque, fratres, aemula-

mini prophetare

quia duplex

viri loquantur, mulieres taceant, et

bonum est : et loqui linguis nolite prohibere. Omnia autem honeste, ut secundum ordinem, alter prius, alter posterius, non omnes simul lo-

quanlur, fiant in vobis, vel a vobis.

CAPUT XV.
1.

Notum autem vobis
et statis, per

facio, fratres,

quo
nisi

quod

et salvamini,

Evangelium, quod praedicavi vobis, quod et (effectus) accepistis, in qua ratione praedicaverim vobis, si tenetis, nisi frustra credidistis,

ad mortem prxdesiinati estis. Tradidi cnim vobis iu primis, Evangelium quod notum feci, quod et quoniam Christus mortuus est pro peccatis nostris non suis secundum Scripturas, et quia sepultus est, et quia resurrexit tertia die. secundum Scripturas, et quia visus est Cephse, et post hoc disciputis, undecim deinde visus est plusquam quingentis fratribus simul (de hac apparitione, et subsequenti
accepi,
;

nihit ab evangelistis dicitur), ex quibus multi

visus est Jacobo, deinde apostolis omnibus, novissime

manent usque adhuc, quidam autem dormierunt 2. deinde autem omnium 3. tanquam abortivo, visus est et
;

COMMENTARIUS.
prophetae loquuntur, alicui eorum qui seden<, et auscultant,
20.
vel tres

Quod

si

alii. Si

dum duo

A

ista

aliquid revelatum fuerit; prior propheta qui loquebatur, taceat, et permittatur huic loqui.

pcena ille plectendus sit, qui non valet intelligentia sic discernere ineffabilem Trinitatis unitatem, sicut discernitur in animo nostro

memoria

intellectus, voluntas.

1\.Spiritusprophetarum. Pluraliter dicitSpiritus,
propter multitudinem prophetarum,
Spiritus qui replet eos,
dicitur,

lus

:

Lege, et

cum

Aliunde dicebat hoc Apostovidebis ea qua; loquebatur [al quod

sit

unus

qui subjectus prophetis quia eos extra voluntatem eorum, nec lo-

ea loquebatur], quae fldem vel mores multorum aedificarent, non quae vix ad paucorum, eamque exi-

guam, quantulacunque

qui,

nec tacere compellit. Et est responsio quasi
:

aliquis diceret

An

prior propheta potest facere,

in hac vita, de re tanta esse potest, intelligentiam pervenirent, id est ut linguis prophetia proponeretur.

cum
eis

vult, id est,

an singuli possint prophetare, cum

27. (Ibid.) Ignorabitur.

ahquid revelatur.

Multi in Christi cruce

gloriantes, et ab

eadem

via

Non enim dissensionis. Dissensionis spiritus essent, si omnes quos repleret, loqui simul com22.

non recedentes, etiam

P elleret 23. Lex
-

dicit.

InGenesi

dicit

Deus ad mulierem
tibi.

:

Sub

viri potestate cris, ct ipse

dominabitur
intelligi

disseruntur, ignorant quia non perit unus de pusillis [al., ex fflisl pro quibus mortuus est, ad eamdem perveniunt aeternigtatem, veritatem, charitatem, id est, ad stabilem certam, plenamque felicitatem. Ubi manentibus

qui

ista quse

subtilissime

24.

A n a vobis verbum. Hic datur

vi-

quaedam
atque

dentibus, amantibus, sunt cuncta perpetua

quae superius redarguit Corinthios fecisse,

CAP. XV.

-

1. L.vrsFR.

Notum autem

vobis.

ldeo reprehendit eos dicens non debere cos aliquid noviter inire, sed potius exemplis aliarum Ecclesia-

etc

rum
quod

vivere, quia
si

verbum Dei ab

Dubitantibus Corinthiis de resurrectione mortuorum, probat Apostolus multis argumentis eam revera esse futuram, recolens quod Illis pnedicaverat quibus evidenter apparet de resurrectione dubitan-

illis

non
si

processit,

processisset, tolerabile esset

aliquid no-

vum

fecissent.

dum non

esse.

Ambros. Spiritualiscognoscat. Hictangit apostolos falsos, qui non divina, sed terrena doce25.
" an t-

2. Aogust. (lib. cont. Fausi ). Novissime autem Sed hic jam de ccelo, post non parvura tempus

ascensionis suae.
3.

26. Si quis ignorat, ignorabitur. Recte, quia qui nesc.t Dei esse quae loquitur Apostolus, a Domino

mum

lgnorabUur.

Ambros. Tanquam aborlivo. Apparuit illi pride ccelo, post oranti in templo. Abortivum

se vocat, quia extra

tempus natus

ad Evodium, tom. II). Si quisautem «^noraLNequaquam, utscribis, qui ignorat, ignorabitur. De hac re dicit Apostolus, tanquam

»6. August. (epist. 102

in Christo,

apo-

stolatum accepit

;

in cceio

Domino

recepto in [al "'

cum] carne.

-

;

20/

B.

LANFRAXCl CANTUAR. ARCHIEP.

208

mihi (quasi abortivum sc vocal, quia coactus csl ad Deum convcrii, sicut abortivuscogitur nasci) 4. Ego enim Bum minimus apostolorum, quia non sum dignus vocari apostolus, quoniam persecutus sum Ecclesiam Dei. Gratia autem Dei sum id quod sum, et gratia ejus in me vacua non fuit, ut non fruciificarem, non ego autem, sed gratia Dei mecum sive sed abundantius (a re probat) illis omnibus laboravi
; ;

mortuum resurrexisse, et sic credidistis. Si enim, autem, ego, sive autem Christus vere prsedicatur quod resurrexit a mortuis, quomodo quidam dicunt in vobis, quoniam resurrectio (a'genere) mortuorum non est? Si autem resurrectio mortuorum non est, neque %9 Chriilli,

sic

praedicavimus, Christum

autem Christus non resurrexerit, 5. inanis est ergo praedicatio nostra, inanis est testimonium diximus adversus Deum, quod et fides vestra. Invenimur autem et falsi testes Dei, quoniam suscitavit, si mortui non resurgunt. Responsio. Nam 6. si mortui non suscitaverit Christum, quem non resurgunt neque Christus resurrexit. Quod si Christus non resurrexit, 7. vana est fides vestra, adhuc
stus resurrexerit. Si

Ergo [a simili] etqui dormierunt in Christo, perierunt. Si in hac vita tantum in Christo sperantes sumus, 8. miserabiliores sumus omnibus hommihus. (assumptio). Nunc autem 9. resurrexit, quoniam quidem per hoChristus resurrexit a mortuis primitiae dormientium, nam primus mortuorum. Et sicut (exponit) in Adam omnes moriuntur, ita et minem mors, et per hominem resurrectio autem in suo ordine, primitiae Christus, deinde ii qui 10. in Christo omnes vivificabuntur. 11. Unusquisque et alii, sed horum tantum mentionem facit propter Christianam dignitatem sunt Christi (rcsurrecturi sunt crediderunt. »©13. Deinde finis erit, 14, 15,16, cum tradiderit 12. qui in adventu, facto, vel faciendo, ejus enim
estis in peccatis vestris.

COMMENTARIUS.
4.
'

Ego enim. Humiliat
..

se, et

tempore causam in A
profi-

Contenderet quis

:

Non
:

est, inquit, resurrectio

5

t

5.

Inanis

est ergo.
si

Ad detrimentum eorum

crediderint quod futurum non est, hoc credidisse et pudoris est ut aliquis profiteatur

cere asserit,

quod falsum

est, et

verecundiam
;

illis

incutit, et la-

utique bores illorum dicit infructuosos quod nemo se, de se patitur audire, utvidentes hoc esse contra
reveitantur ad fidem pristinam. 6 August. (lib. a De doct. Chr. cap. 34,
t. III).

ratiocinationis, Si morlui. Sunt verae connexiones consequuntur errofalsas habentes sententias, quae

rem
ille

illius

cum quo

agitur

;

quae

tamen ad hoc

infe-

— __ AaaviiiviI i-t + VY"U-\»»+l 0---1 + £.+ Cl »o eodem ma " fnerunt, in peccatis mortui sunt et si in peccatis damnat mortui sunt,utique perierunt.Principalis assumptio. nere voluerit, necesse etiam ut illa quae Nunc autem Christus resurrexit, ergo non est vana tenere cogatur. praedicatio nostra, nec fides vestra. Et sic de omnidicit qua crede7. Lanfr. Vana est fides. Fidem
** • •

— erubescens ruuiur uunu ci, docto uv.....-, runtur a bono et uu».w homine, ut in his cuius errorem consequitur [al, consequuntur],
1

mortuorum. Et Apostolus Si non est resurrectio mortuorum, id est, si nullus mortuorum (a tofo) surrexit, neque Christus, quem surrexisse credidistis. Et ex eodem sequitur vanam esse Apostoli praedicationem, vanam esse eorum fidem. Et (si Christus non resurrexit falsi testes Dei sumus quod Quoniam, inquit, falsum a Scriptura sic probat testimonium diximus adversum Deum nam istud, quod suscitaverit Christum, quem non suscitavit, si mortui non resurgunt. Quare hoc dicis? Nam ita, inquit, in re est, quod si mortui non resurgunt, neque Christus vana est fides nostra, id est non sunt vobis remissa peccata adhuc enim estis in peccatis
;
:

;

;

;

_

_

vestris. " OUHO.

Et
—11/

si O.
-r\f\

vos estis in peccatis, et qui _--._ vos '^"J ^.,_^ —« ^#uw»„u, -. ^v. ante .__
-(-»

»_>

.

.

-1*1

-".__/-/--.-+

eumdem

relinquat errorem

;

quia

si

in

;

bant peccata
nis Christi.
8.

sibi esse

dimissa, per fidem resurrectioest, si

bus concludendum.
10.
IX).

Quod non

Christus non resurrexit.

A_bros. Miserabiliores sumus. Increduli enim
Lanfr. Christus resurrexit. Probat Apostolus

August. (expos. in Evang. Joan. Tract, 3, t. In Christo omnes. Omnes qui renati sunt per

vel hac vita fruuntur.
9.

Christum.
11.

Christus mortuos esse resurrecturos. Si, inquit, Sed Christus resurresurrexit, et mortui resurgent. quia resurrexit, rexa, iiam ^mx.-»-. __-_—-— Item _rexit, nam Scripturae dicunt.
-

dine

dicit,

Lanfr. Unusquisque in suo ordine. In suo orvel quia Christus primus resurrexit

deinde resurrecturi sunt caeteri. Vel quia martyr, utmartyr;pastores, utpastores, etcaeteriinhuncmo»
-

--

,

nam

visus est,

postquam

resurrexit, Cephae let aliis.

dum. Et sicintelhgitur, insuoordine,
tate.

et in

sua digni
tan-

vos Itera iterum/resurrexit quia
credidistis.

eum

resurrexisse

Deinde hi resurrecturi, et
facit,

alii,

sed

horum

Quasi dicerent

:

praedicante. Qua^ cura, prsedicassent, vos credidistis
:

inquit, sive ego,

Credidimus, sed non te sive illiCtatem.

tum mentionem
12.

propter Christianam digni-

eum

resurrexisse.
illi

Et

revera

hoc est quod 'dicit Sive enim Si Christus dicamus et sic credidistis. Item ipsum praedicatur quia resurrexit, tunc vere surre
ego, sive
:

sic prae.

Qui in adventu. Qui credunt eum advemsse propter redimendos peccatores, et adventurum propter infideles judicandos et fideles remunerandos.
13. Auqust. (lib. LXXXIII. Quxst. qu. 69, t. IV.) Deinde finis. Ipse scilicet finis est, ut sit ipse Deus

simili), resurrectio xit; et si resurrexit (a

mortuorum

est

:

quod

si est,

non
ore.

debetis

quomodo quidam dicunt, etc, et sic dicere resurrectionem mortuorum non

omnia

in oranibus.Aliter

enim

diciturfinis, qui perti-

ad connet ad consummationem, sumptionem. Et aliter enim tunica finiturtexendo, et
aliter qui pertinet

;

209

IN D. 1'AULI EPIST.

COMMENT.

-

EPIST.

I

AD GOR.

210

19.donecponatomnes inimicos subpedibusejus, potestatem et virtutem. Oportet autem illum regnare (ostendit Christum habere potentiam mortis 20 Novissima autem inimica destruetur a Christo mors pedibus ejus. Cum autem dicat destruendx,dicensomnia esse sub ejus potentia); omnia enim subjecit sub Patrem, quisubjecit ei omma. Cum psalmus oclavus : Omnia subjectasunt ei, sine dubio, prater eum, erit ei, Patri secundum humanitatem, autem subiecta fuerint illi omnia, 21 .tunc et ipse Filius subjectus omnibus, ut sit Deus plenitudo omnisgaudn in vel Christo, qui subjecit sibi omnia. 22. ut sit Deus omniain quiderit his,qm baptizantur 24.25.81 P™ singulis. 23 Alioquin(si mortui non resurgunt) quid facient pro illis Ipeccatis scihcet. Ut quid mortuis, si omnino mortui non resurgunt ? 26,27. Ut quid etbaptizantur Quotidiemoriorper vestram gloriam, fratres, etnospericlitamur omni hora? exponit quomodo periclitetur
et
.

regnum,

id est,in quibus regnavit, Deo, et Patri, 17,

IS.cumevacuaverit

omnem pnncipatum dxmonum.

COMMENTARIUS.
et ipsi erunt mihi plebs, alitercibuscomedendo. Deus autem omnia in om-Adixit Ero illorumDeus; satientur? Ego ero quaecunque nibus dicitur, ut nemo eorum qui ei cohaerent amet nisi ego ero unde saab hominibus honeste desiderantur, et vita, et adversus eum suam propriam voluntatem, manifes et honor, et pax, gloria, tumque sit omnibus quod idem Apostolus alio loco lus, et victus, et copia, et bona. et omnia dicit Quid autem habes quod non accepisti? Exemplo hoc, 23. Ambbos. Alioquin quid faciunt. cap.9 et 10 tom. III). 14. Lanfr. (lib. i DeTrin., fidem in reCum tradiderit. Ita dictum est, cum tradiderit reg- non factum illorum probat, sed fixam num Deo et Patri, ac si diceretur Tradet regnum surrectione ostendit. 24.Lanfr. Pro mortuis.Pro mortuis dicit peccatis Patri Dominus Jesus Christus, non se inde sepa
:
: :

,

rato, nec Patre, nec Spiritu sancto,

quoniam perduest,

cere

credentes ad contemplationem Dei, qui digni

mortuos agentibus, sicut ad Hebraeos, fundamentum non pcenitentife ab operibus mortuis.Dicit ergo Si
:

habebuntur, perduci ad fidem, ad spem, id

ad

ipsam visionem quia perducens ductus est, regnum tradere Deo et Patri. 15. Ambros. Cumtradiderit. Nemo dubitet filium regnaturum semper cum Patre, hoc est enim reg-B num tradere Deo et Patri, ostendere ipsum esse ex quo omnis paternitas in ccelo et in terra nominatur.
16.

mortuorum, quid facient qui per remissionem peccatorum suorum baptizantur
est

resurrectio

m

memoriam

mortis et resurrectionis Chnsti, putantes

enim quia et ipsi resurrecturi sint ? Abnegaturi mutaturi fidem, quod sacnlesunt baptismum, et

gum

quibusdam dicitur, et scnptum repenbaptizarentur tur fuisse quosdam imperitos, qui baptismo commigrapro his qui de hac vita sine
est.

A

Lanfr.

Cum

tradiderit. Tradet Christus re-

bant

:

putantes quia

talis

eorum baptismus pro-

gnum,
culi

id est, in quos ipseregnavit,

Deo
et

in fine sse-

cum

ostenderit Ecclesiam,

sua

servorum
est,

suorum
17.

prsedicatione ad

Deum

conversam.
simili-

desse posset his qui sine baptismo moriebantur, et ob hoc esse dictum Quid facient qui baptizantur pro mortuis? Sed non est credendum ab auctoritate
:

Auoust.
non]

(ibid., c. 8j.

Cumevacuaverit, id

ut

\al.,

sit

non necessaria dispensatio

tudinum per angelicos principatus.
18. Lanfr-

Cum

evacuaverit. Vel evacuabit Chri-

stultorum voluisse Apostolum probare, quod tantopere apud plurimos habebatur incertum. 25 Pro mortuis. Pro mortuis, id est, quasi mortuus. Baptismus enimfigura est mortis. Nihilvalet
in

stus in fine sseculi
et potestatem,

omnem dscmonum

principatum

baptismo figura mortis

et resurrectionis,

nisi

quiaultra non habebunt potestatem

tentandi, et in tentationem inducendi servos Dei.

futura esset post mortem vera corporum resurconstitutio rectio. Sed non est inanis in Ecclesia
talis.

Donec ponat omnes. Ponet Christus omnes ^ inimicos suos, ante diemjudicii sub pedibus suis,
19.

quia alios ad fidem convertet, aliosinferni claustris tradet, non ultra sibi, vel servis contradicturos.

Item,probat idem.Si, qui inquit, mortui non resurgunt, quid facient nihil prodest bapbaptizantur pro mortuis? id est,
26. Ut quid et baptizantur.
tizari,

Regnabit autem et postea, sed de hoc tempore am-

ut

sit

idem quod

dicitur postea, si

omnino

biguum

esse poterat.

20. Novissime autem. In novissimo die destruetur

mortui non resurgunt,ut quid baptizantur,pro illis. baptizati si nulli mortui resurgunt, nec vel ita
:

mors, quia nec homines ultra peccabunt, nec ulla corpora ultra morientur.
21.
ipse

August.

(lib

LXXXIII. Quxst. quaest.
est ergo
(*&.,

69).

Tunc
au-

/Wus.Manifestum
ei

hoc secundum susce-

ptionem hominis dictum

paulo infra).

Cum

mortui; et si baptizati mortui non resurgunt, ut quid baptizantur? Item, si mortui non resurgunt, ut quid et nos periclitamur omni hora? ld est, frustra patimur quotidie pericula in spe resurrectionis. prodest Item, si mortui non resurgunt quid mihi

tem

omnia subjecta
ei,

fuerint, tunc et ipse Filius

quod pugnavi contra bestias Ephesi quantum homo
potest? nihil.
27.

subjectus erit

qui sibi subjecit omnia, non quasi

modo non
ut
sit

ita sit,

sed manifestum

erit.

Ambros. Et quid

et

nos. Dicendo et nos, dis-

22. Auoust.

xxn De civit. Dci, c. 30, t. V.) Deus omnia. Qui enim aliud per prophetam
(lib.

esse qui crevit personas, ostendens non cathohcos pro mortuis baptiz&bantur.

211

B.
in Christo Jesu
si

LANFRANCI CANTUAR. ARCHIEP.
nostro. 28, 29. Si (secundum

212

hominem) ad bestias pugnavi Ephesi mortuinon resurgunt? (ironia) Manducemus, etbibamus (si mortui non resurgunt), cras enim moriemur. 30. Nolite seduci, corrumpunt mores bonos colloquia mala. Evigilate justi, et nolite peccarc 31 ignorantiam enim Dei quiclamhabent,32.ad reverentiam, ad verccundiam, vobis loquor. Sed dicet ahquis Quomodo resurgunt mortui? Qualive corpore venient? (asimili ostcndit corpora Iwminum
quid mihi prodest,
;

quam habeo

Domino

.

:

immorlalia resurrectura,

et

incorruptibilia,

vivificatur, nisi prius moriatur.

num, ut puta tritici,aut alicujus raeterorura. Deusautem datilli corpus, sicut vult, 33. et unicuiqueseminumproprium corpus. (Inductio) 34, 35. Non omnis caro (ostrnditdignitalcscorporumresurgentium
diversas fore, pro

cum sepeliantur corruptibilia. )incipiens, tu quod seminas non Et quod seminas, non corpus quod futurumest,seminas, sed nudumgra-

meritorum scilicet diversa qualitate) eademcaro; sed aliaquidem hominum (areprobat),ali& vero pecorum, alia volucrum, alia autem piscium. Et corpora coelestia, sol, luna, et corpora
terrestria,

quidem coelestium gloria, alia autem terrestrium. Alia claritas solis, alia claritas lume, et alia claritas stellarum. Stella enim a stella differt in claritate differens, inquit, claritas stellarum quia peream diffcrt stellaa stella. H*l Ab effectu ; sicetresurrectiomortuorum, sciliceldiffertnonsolumin claritate meritorum, sed etiam corporum. 36. Seminatur in corruptione, idest, moritur et sepelitur corruptibile, surget in incorruptione, incorruplibile. Seminatur in ignobilitate, ignobile ;suvget in gloria, gloriosum. Seminatur in muvmitate, infirmum; surget in virtute, forte, 37, 38. Seminatur corpus animale,
scilicetsunt; sed alia
;

surget

corpus spiritale.

39, 40.

Si est corpus

Factus est primus

homo Adam

in

animam viventem,
est,

cantem.44. Sed non prius quod spiritale

animale, est et spiritale, 41. sicut scriptum est 42. vitalem, 44. novissimus Adam in spiritum vivifised quod animale deinde quod spiritale. Primus homo
:

;

COMMENTARIUS.
28. Si secundum hominem, id est, secundum hu- ADei incorruptela. Ergo isti non possidebunt manumsensum,quiutcarojam resoluta reformetur illud. ad vitam minime credit. 37. Ambros Seminalur corpus animale. Ani29. Lanfb. Sisecundum hominem, id est, secunmale corpus est, dum cibis sustentatur, ut vivat; dum quod homo ferre potest. Ad bestias, id est, spirituale, cum nihil horum indiget conversum
in

contra bestiales homines, Ephesi haec

vitam.
38. Lanfr.
illa

disputationum
quiis

et

verborum intelligendaest.

Seminatur corpus animale. Essentia

30. Nolite seduci. Nolite acquiescere malis collo-

persuadentium vobis resurrectionem non esse futuram ipsa enim mala colloquia mores bonos corrumpent, quod ibidem agenere probatur. 31. Ignorantiam enim. Quasi diceret Moneovos
; :

corpus vivificatur, ex qua sui parte vivificat et terrena appetit, anima dicitur. Ex

qua

humanum

qua autem

sui parte, ratione utitur et

Deum

diligit,

rationalis appellatur.

vigilare et

non peccare, ne imitemini eos qui igno-

rant

Deum.

Seminatur in terra corpus animale, id est corruptibile quod terrena appetebat, surgetcorpus spirituale, id est,voluntatem spiritus per omnia faciens, neque spiritui
:

Hinc dicitur

Adreverentiam. Ad hoc, inquit, loquor vobis resistens. ut verecundiam habeatis, et vitam vestram in me-B 39. August.
32.
lius corrigatis.

(i bid.)

.Si est corpus. InteWigituv ergo

corpus animale
pter mortis

33.

Ambros. Et unicuique seminum. Exemplum

animalibus, prodissolutionem et corruptionem, quee

dici simile caeteris

melioratae resurrectionis,
34.

non amissac

substantiee.

quotidie cibo reficitur, et postea separata, animantis

caro. Quemadmodum ex una impensa diversa animantium caro est, ita unius carnis homines diversi erunt dignitate in resurrectione.

Non omnis

compago
40.

[al.,

compage]
est

dissolvitur.

Lanfr. Si

corpus animale.

Cum

dicitur

corpus, frustra adderetur animale, nisi esset aliud

35. AuGusT.fepist. 146 adConsen.j.Nonomniscaro.

corpus spiritale, ad cujus discrepantiam vocaretur animale.
41. Sicut scriptum.

In his omnibus

cum

sint

iste sensus est Si genera carnis, cuncta mortalia, differunt tamen inter se,
:

Deest assumptio,

si

est corpus

animale, et hanc probat.

pro diversitatibus animantium et si corpora cum sint cuncta omnia visiljilia, differunt tamen,pro di;

42 Factus primus homo. Habuit primus homo anirnam vitalem et spiritualem, id est, rationalem,

versitatibuslocorum.Unde alia estcoelestium gloria,
alia terrestrium; et si in locis

secundum quam Adam

et qui ex eo orti sunt victuri

sublimibus,cum sint erant. contra ccelestia, differunt etiam ipsae claritates [al., G 43. Novissimus Adam. Habuit novissimus Adam, ipsa claritatibus] luminum non mirum est quod id est, Christus, animam vitalemetspiritualem, sed
;

in resurrectione

mortuorum

distabit gloria

m

>ri-

illius

tantum

partis

mentionem

facit,

secundum
victuri

torum.
36. Lanfr. Seminatur, etc.

quam
Nullum
corruptibile erant.

ipse Christus et imitatores ejus

magis

Nec hoc

in

Genesiscriptum reperitur, sed ab
est;

incorruptelam possidebit; sed caro et sanguis, id est, carnaliter viventes sunt corruptibiles, et regnum

Apostolo superiori sententiae additur.
44.

Sed non prius quod, id

prius terrena

213
;

1N D. PAULI EPIST. COMMENT.

EPIST.

I

AD COR.
Adz
portaviraus

214
imitatores

de terra, terrenus secundus
peccando; et qualis

homo de

coelo, ccelestis.

45.Qualis terrenus, tales et terreni.

coelestis, tales et ccelestes, Christi imitatores. 46. Igitur, sicut

imaginem

dico, fratres, quia 47, 48. terreni, portemus et imaginem ccelestis. Hoc autem, ut Christum imilemur, neque corruptio, caro et sanguis, sui corporis appetitui viventes, regnum Dei possidere non possunt Ornnes incorruptelam possidebit. Ecce mysterium,?'d est, secretum, quod ante nesciebamus, vobis dico. In momento, in ictu oculi, 50. quidem resurgemus, 4!). sed non omnes in metius immutabimur. Quomodo ? cum integrilate memin novissima tuba resurgemus canet enim tuba 51. etmortui resurgent incorrupti, enim corruptibile hoc meum corpus induere brorum et nos justi in melius immutabimur (a parte. Oportet incorruptionem, etraortale hoc induere immortalitatem.Cum autem mortale hoc induerit immortalitatem,
,

88

;

;

)

Absorpta est mors, concupiscentia peccati tibi obedierunt. Ubi est, in, cum, victoria. 53. Ubi est, mors, victoria tua ? quam solebas habere in his qui mors, stimulus tuus ? destructum estM, 55. Stimulus autem mortis peccatum est 56. virtus vero peccati
tunc
fiet,

adimplebitur, sermo, qui scriptus est, in Osee XIII

:

52.

;

(augmentum peccati, quia augetur peccatum per prxvaricaiionem legis), lex. Deo autem gratias, qui dedit nobis victoriam per Dominum nostrura Jesum Christum. Itaque, fratres mei dilecti, quia incorruptibiles resurgemus, stabiles in pZde estote etimmobiles,abundantesin opere Domini semper, scientesquod labor
vester

non

est inanis in

Domino

;

in fide Domini, vel in przdestinatione Domini.

£4 CAPUT XVI.
1.

De

collectis

autem quae

fiunt in sanctos, sicut ordinavi Ecclesiis Galatiae,itaet vos facite,

Per unam

2,

COMMENTARIUS.
appetentium,posteafuitcorpusspiritaliter viventium
45.

A autem hoc testimonium in usitata translatione Osee
sic

Auqust.

(epist.

146 ad Consen.). Qualis ter-

scriptum
;

:

Ero mors tua, o mors

!

quod idem

renus. Quid est, qualis terrenus, tales terreni, nisi

significat

ipse

enim

vincit, qui fidelibus suis vin-

mortales ex mortali
tales ccelestes, nisi
[al.,

?

Et

quit!

est qualis

coelestis,

cendi tribuit facultatem.

immortales per immortalitatem?

immortalem.]

Lanfr. Igitur sicut porlavimus, id est, sicut exeraplo Adse, terrena dileximus, ita exemplo Chri46.
sti,

coelestia diligamus.

Ambros. Ubi est, mors, victoria tua ? Insultantis etenim verba sunt. De pec. merii. et remiss., 54. August. (lib. cap. 11, tom. VII.) Stimulus mortis. Quo mors facta est, non quem mors fecit. Peccato enim morimur,
53.

m

47. Caro etsanguis.

Caro

et sanguis est

humanum
secundum

et corruptibile corpus. Et est sensus, qui

appetitum sui corporis vixerit, regnum Dei possidere non poterit.
48. August. (ibid.). Caro
et

sanguis. Et ne quis-

piam putaret secundum substantiam carnis hoc 55. Lanfr. Stimulus mortis. Probat mortis stimuApostolum diffinisse, aperuit quid diceret subjun-T> lum esse destructum. Stimulus, inquit, mortis pecgendo, neque corruptio incorruptelam [al., incorrucatum est, hoc autem destructum est. Probat, nam ptionem.] possidebit. per victoriam est destructum, quam deditnobis Deus 49. (ibid) Sed non omnes immutabimur. Hanc
iramutationem

non morte peccamus. Sic itaque dictura est Aculeus mortis quomodo lignum vitae ? Non quod hominis vitam [al., vita] faceret, sed quo vita hominis fieret. Et quomodo lignum scientise,per quod scientia fieret hominis, non quod per suam scientiam fecerit homo.
:

an in deterius voluerit, inferiora demonstrant. intelligi 50. Ambros. In tiovissima luba. Quia non semel
in
raelius

utrum

perDominumnostrumJesum Christum(priusa

pari,

posterius a parte), nonne per legem destructum est

cum
est
;

illo

pugnatum

est,

quia in Antichristo victus

et

hoc loco novissiiue adversus illum pugnabi-

peccatum? non [f.\ nam] lex fuit augmentum peccati, non destructio. 56. August. (iib.De perfeci. justi hominis, c. 6,
t.

tur, ut

jam mittatur
:

in

gehennam.

VII.). Virtus vero peccati lex.

Quoniam

lex prohi-

5I.August.
nos

(ibid.).

Et morluiresurgent. Quidsibi

bendo auget peccaticupiditatem,
ritus charitatem.

nisi dilfundat Spi-

vult ergo distinctio
et

Et mortui resurgent incorrupti,
nisi

immutabimur,

quia oranes incorrupti

CAP. XVI.

— 1. August.
collectis

(lib.

n De scrmone Docollectis

resurgent? Sed ex his etiara justi
illam incoiruptelara
sit
;

immutabuntur

in

mimin

monte, cap. 17,tom. IV .).De

autem.

cui

omnino nulla nocere pos-

\postolus Paulus potest videri de crastino cogitare,
dicit
:

corruptio

;

ac per hoc, qui in
;

eam

[al., ea]

non^ cum

De

autem in

sanctos, sicut ordi-

commutabuntur incorrupti quidem resurgent integritate membrorum, sed tamen corrumpendi dolore

navi Ecclesiis

secundum unam Sabbali. Unusquisque vestrum apud sc ponat,
Galatix, ila el
vos facite,
tlicsaurizatis

pcenarum.

quod

ei

placuerit, ut non,

cum

venero,

52.

Lankr. Absorpta

cst

mors.

In

fine

sasculi

absorpta erit mors et animai ct corporis in victoria,

quia victis in carne servorum Dci concupiscentiis

tunc collectx fiant. His et hujusmodi Scripturarum locis satis apparet Dominura nostrum non hoc improbare, si quis hutnano more ista procuret, sed si
quis proptcr ista

omnibus, nec

ipsi,

nec aliquid ultra morietur. Est

Deo

militet.

21

;>

B LANFRANCI CANTUAR. ARCHIEP.
-

Sabbati

ila scilicet

2, i
'

n
i"

^ dcre spe II * p
>

n^^Tir^Tr ^ ^ ^ ^ r L
o cn

?

r;2r;-r'' r gnUm NriManfc, T T' Q Maccdoniam
}

;:

'

7;

unusquisquc vestrum apud se reponat, rccondens quod venero tunc r,ant
'

•*?*

'

***

mitt;,m perferre

S'

^ ^

**

cum

atiam

«*«*• ***
-

Si ^
P

ei

*U ooUectio, ut ct cgo eam,
pcrtransibo

mecum

**

11

,;

* ;j; ;;;; ; gnUm Ct GVidenS; et adversarii rauIti s ^edere conantur V« nol mpedtre. S. autem venent Tm.otheus, > t n videte ut sine timore a falsis fratribus sit apud vos opus enim r c ut etego Ncquis G autcm illum pace, ut vemat ad me expecto enim illum cum fratribus. De Apollo autem fratre vobis notum fac.o quomam multum rogavi eum ut veniret ad vos cum fratribus, et nunc ven.ret; vemet autem cum ei vacuum

^ XTsTolT

zri r rm
-

V l ahquantulum temporis manere apud vos, si Dominus permiserit p t ten 3 0stium enim m,hi mio wre
,
-

Apud vos autem Nol ° enim V ° S modo in transitu

-

***

zr iZt^r t? m
m
1 Li3
si

-

r'f
4
-

^ mm
<

;

fuerit. Vigilatc, state in f.de, viriliter agite, et

^ &rJ™i&sz Xe^t^SX

"« « SS^ « W25S ^
bene auantum
sibi

216

ri. p

P ;:

« ibunt Veniant -mtem

*2H25 ««weun^
'

Permanebo

fiant

e

1
Slfis

'-

° bSCCr0 aUtGm

V ° S fratreS 5
' '

"° stis d0

'— 2U£ 2 Fo Zatl
quod vobis
et

conf

LtTni

upsos, ut et vos subditi
rd

oma vobncum
refecerunt
;

sunt, Stepharue, et Fortunati et Achaici,

ejusmodi, et omni cooperauti ct laboranti. Gaudeo autem in praosentia

plcverun

emm

quoniam

id

et

meum spiritum

dee^p
in
:

sut

et vestrum, niihi

CQgj.osc.te, tinUarmt, ergo gui ejusmodi sunt. Salutant vos Ecclesi* A multum, Aqu.lIz, vir, et Priscilla, mor, cum domestica sua Ecclesia, id h p.tor. Salutant vos omnes fratres. Salutatc

ministrando prius,

L

nunc Vos eziorando-

Salutant vo

2mi no

est,

fami^a

al

inviccm in

toadX t Domrm
xn adventu «
8.

n0na m

D ° minUm n ° StrUm JeSUm ChriStUm
'

*5
6
'

osculo sanc o
-

Selutatio
atiene h
.aritas

7

Sit

ego vos, rta vos rnvrcem diliaatis,

Maranatha. Gratia Domini nostri Jesu Christi vobiscum. C

*****

quoTet mea Tanu

rTbEc7Z

cum omnibus

vobis in Christo Jesu,

non szculi

mea idestut charitatelln.

COMMENTARIUS.
2.

Lanfr. Per

unam

Sabbati,

id est,

per

tl^ZZJtT
sanct

C0Higi ea

m.ttebantu.

^" Jer ° SOl ^ ara

unam A datur
Au6usT (Epist. 178 ad Pasc. mmd> maranatha Simul Gr Q
7
-

t.

S dstium
sit

emmnnhu Ratio cur tantopcre Ephesi permansurus. D.c.t en.m ostium magnum esse

,

^

II). >

Sit ana-

verbo. Si auis, inquit, non

thema, maranatha.

apertum praed.cat.oms sua^, per quod possit pra dicando ad corda audientium mtrare et fidem Christianam persuadcre.;

amat Dominum, sit anaAnathema Gneco sermone dixit
def.nivit,

condemnatus. Maranatha

donec veniat Do-

minus, vel redeat
8 HlER0N Maranatha. Magis Syrum est, quam Hebraeum tam «W ex confmio utrarumque lingua. .

J: subrt.ti -f tT
«es
sitis

SeCr °

aUtCm Ut

6t V° S fra "

'

rum

aliquo et Hebraeum

5.

Nostls Stephan*

fuerant et

domum. Hi cum Apostolo quibusdam Corinthiis qui cum Apostolo

sonet, et interpretatur,
:

erant, et ipsi Apostolo necessaria saepe ministrave-

Dominus noster venit. Ut sit sensus Si quis non amat Dominum Jesum, anathema, et illo completo
deinceps inferatur
perflue sit

_'
0.

Ambros. Sit anathema. Quod interpretatur. Si tendere quis Dom.num Jesum Christum non amat, absciB

Dominus nostervenit. Quodsuadversum eum odiis pertinacibus con:

velle

quem jam

vcnisse constat

EPISTOLA

B.

PAULI APOSTOLI AD CORINTHIOS SECUNDA.
B.

CUM INTERJECTIS

LANFRANC/ GLOSSULIS.

Argumentum. Post actam a Corinthiis pamitentiam, consolatoriam scribit eis Epistolam Apostolus a froade, per Titum. Et collaudans eos, hortatur ad meliora, contristatos quidem eos, sed emendatos
ostendens.

CAPUT PRIMUM.
Paulus Apostolus Jesu Christi per voluntatem Dei, non hominis,
Ecclesiae Dei, quae est Corintlii,

Deo Patre

nostro, et

Domino

m.ser.cord.arum, non unius tantum, sedplurium secundum participantes, et

vel non meritis, et Timotheus frater sanctis qui sunt in universa Achaia, Gralia vobis et pax a Jesu Christo. Benedictus Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi, pater

cum omnibus

1.

Deus totius consolationis
eis,

CAP.

I.

COMMENTARIUS.
1.

Ambros. Deus

totius consolationis.

consolatione incoepit, unde refrigerium dat

:

217
2.

IN D. PAULI EPIST.
omni

COMMENT.

-

EPIST.

II

AD COR.

218

qui consolatur nos in

tribulatione nostra, ut possiraus et ipsi consolari verbis vel exemplo eos qui

in

omni pressura

sunt, per exhortationem (ipse exhortatur nos

*«S

et

per nos alios) qua exhortamur et

ipsi

a Deo, intus per spiritum. Responsio.

Quoniam sicut abundant

{consolatur tunc vos in

omni

tributatione)

passiones Christi in nobis, quas pro Christo patimur, ita et per Christum abundatconsolatio nostra (exhorxterna tatio). Sive autem tribulamur pro vestra exhortatione, excmplo nostri, vel verbo facta, et salute

tribulamur

:

sive

consolamur pro vestra consolatione,

sive

exhortamur nos intus a Spiritu sancto,
et

3.

pro

vestra exhortatione, ut vos exhortemur, et salute, vestra, i. quse, scilicet salus, vel consolatio, velexhortatio,

operaturtolerantiam in vobis

earumdem passionum quas
sit

nos patimur, 5. ut

i ta,

vel

unde, veladhoc
estis, sic

spes nostra, quod speramus vos salvandos, firma
eritis et consolationis

pro vobis, scientes quod sicut socii passionum
ignorarevos, fratres,

xternx, vel prsemii seterni.

latione nostra (Responsio. Passi
facta est in Asia,

6, 7. Non enim volumus enim sumus vehementem passionem et hoc nolumus
:

detribu-

vos ignorare), 8. quae

(exprimi l)tsideret quoniam supra modum gravati sumus nos etiam vivere, non speraremus vivere, sed rnori. Sed ipsi in nobismetipsis reponsum mortis (conscientia nostra nobis tantum mortem respondebat), habuimus, plagas mortis spcrabam non evadere, ut non simus fidentes in nobis, sed in Deo (ita fidus eram de morte ut quia non mortuus sum, non debeam amplius fidereinme, sed in Deo, qui me jam mortuumtripuit, quod ideo permisit Deus supra virtutem tribulari, et suo auxilio voluit juvari, ut non simus confidentes in nobis), qui suscitat mortuos (emphasis, id est exaggeratio), qui de tantis periculis nos eripuit et eruit in quem speramus, quoniam et adhuc eripiet,

supra virtutem,

humanam, ita ut

;

adjuvantibus et vobis (captio benevolentix,
nisvel liberationis mew, donationis, id
lf.

et

sui huyniliatio) in oratione facta pro nobis, ut scilicet ex 9.
et

multorum (idem quod per multos) personis masculini sexus,
est,

femini, ejus, quae in nobis est, professio-

Christianitatis, per multos gratiae agantur pro nobis Deo. 10,

Vos pr-o nobis orare dcbctis

;

(ideo

plicitate

dignum est pro me gratias non duplicis cordis, et
alia scribimus vobis,

nam gloria agi, nam in
sumus

nostraheec

est,

£ij testimoniura
non

conscientiae nostrae,

quod
sim-

simplicitate et sinceritate conservatus

sum apud

vos) in

sinceritate Dei, a Ueohabita, et
in hoc

12. in sapientia carnali,

ut pseudo

13. Sed in gratia Dei, conversati

mundo,

14.

abundantius autem ad, apud, vos. 15.

Non

enim

quam

quae legistis, et cognovistis, in

me

fuisse.

COMMENTARIUS.
qui correptioniscausafuerantcontristati,etPatremAhic, quae est totius

mundi

tertia pars

;

sed de qua-

misericordiarum
tentes.
2.

ait,

propter diversa peccata, etut

dam
ejus
9.

provincia, quae ipsius majoris Asiae pars est;

cognosceretur per misericordiam reformare poeni-

tamen nomine nuncupatur. Multarum personis. Causa cur adhuc

eripiet,

Lanfr. Qui cojxsolatur nos. Per hocjam osten;

ut videlicet, ex multarura facierura personis, ad

dit

consolatoriam esse Epistolam vult enim omnibus
et
illis

Deum
tiae

propter eorum praedicationera con versis, gra-

consolari,

contristatis, et
;

illi

abjecto qui
dixit
:

uxorem
3.

patri abstulerat
et

et propter
tolius, etc.

hoc

Pater

agantur Deoper eorum praedicationem, per multos habentes eam donationem fidei quae in ipsis est. Personas autera raultarum facierum vocat, infantes,

misericordiarum
bulationis
suae

Deus

Pro vestra exhortatione. Quamdain causam
supponit,
ut
videlicet

tri-

pueros, et caeteras aetates
10.

hominum

utriusque sexus.

Corinthii

Narn gloria nostra. Ratiocureos &tf adjuva-

exemplo ejus provocati exhortentur ad ferendum # re debeant. in orationibus videlicet, quia conscientribulationes, et sic salutem sempiternam consetiaeorum testis sitquod sincere conversati sintinter
quantur.
4. Quse

eos.

operantur tolerantiam. Spes salutis

aeter-

II.

Ambros.

Nam

gloria.

Ratio quamobrera de

nae operaturtolerantiam, id est, patientiam in servis

Deo non

diffidebat, quia in simplicitate conversa-

Dei, quia propter
5.

ipsam adversa tolerantur.

batur. Et haec est gloria conscientiae, simplicitas et
sinceritas.

Ut spes nostra.
sit

Cum principaliscausatolerantiae
causam sup-

illorum dicta

salus aeterna, aliam

12. Lanfr- In sapientia. Sapientia carnalis est vo-

ponit, ut videlicet spes sua,

quam

pro his habebat,

luptates diligere, labores vitare.

firma appareat.

Ambros. Non enim volumus. Ideo passiones pressurarum indicat, ut ostendat quae mala causa
6.
;

Sed in gratia, id est, observantia bonorum operum, quae per gratiam Dei datur.
[3.

14.

Ambros. Abundantius autem. Quia

cum ab

aliis

salutis

ab

illo

eorum partiebatur; ut non gravius ferrent, si corriperentur, qui tam aspera pro illis tole-

acceperit, ab his noluit,

ne arguendi eos auctorita-

tem
15
te

amitteret.
.

rabat.

Lanfr. Non enim alias scribimus.Yel dicitur
:

Lanfr. Non enim volumus. Exponit quod superius dixit: Sive autem tribulamur. Et quod poste7.

In simplicitate dicis

Tu
et

in alia Epistola promisisti

venturum ad nos,

non

venisti.

Non sum,

in-

rius
8.

:

Sicut socii passionum, etc.
facta
est

quit, levis, quia quaa scripsi, et legistis in Epistolis

Qux

in Asia.

Nonde

ea Asia loquitur

meis, vos ita esse cognoscitis.

.

219

220 16 Spero autcm quod usque in finem vita mex cognoscetis, sicut et cognovistis nos nonplene (homo enim videt mfaae; Deus autem in corde), scd ex parte,
vel vilx

B-

LANFRANCI CANTUAR. ARCHIEP.

vos transire

verc completxsunt

nuper, venire ad vos, ut secundum gratiam haberetis et per Macedoniam,etiterum a Macedonia venire ad vos, et a vobis deduci in Judaeam. Objectio, qutavotutstt, nec venisti, ergo levitate usus es etquod non venisti, secundum carnem, id cst,pro lucro all quo fcasti. Hoc removet. Rcsponsio. Cum ergo hoc voluissem, et non venisscm, nunquid levitate usus sum? M. Aut quae cogito, 21 secundum carnem cogito, more carnaliter viventium, qui pro terreno commodo promitlunt vel negant, ut sit apud me est, et non ? Fidelis autem Deus, scilicet scit, quia sermo noster, qui tuit apud vos, non est22. in illo est, etnon mutabilitas, mendacium, sedcst inillo est. Deienim Filius Jesus Chnstus qui in vobis per nos praedicatus est, per me, et Sylvanum, et Timotheum, 23. non fuit est, et non, sed est in illo, idest, vcritas, fuit *«* 24, 25. Quotquot enim promissionesDei sunt, in illo est»

gloria vestra su.nus, sicut et vos nostra, 18. in die qumvos gloria nostra, nos t>^/7z,voluiprius,

mcx, vel non omnes.Ideo-cognoscetis. 17. Quia Domini nostri Jesu Chri.sti. 19. Et hac confidentia,
:

m

:

.

:

:

;

26. ideo et 27. per ipsum, dicimus.
et

connrmatnos (quodsermonosternonest.est,

biscum in Chnsto, 30. et qui unxit nos, spiritali unctionc, est Deus, qui et signavit nos, ne violemur ab hoste, et M deditpignus spiritus in cordibus nostris (id est, arrhamsui,vel xternxhxreditatis); ego autem (ad hocquod superius dixit volui venire ad vos) testem
.

Amen Deo, 28. ad gloriam nostram. 29. Qui autem non; non cx nobis hoc, sed ex Deo, qui confirmat nos vo-

Deum

invoco in, contra,

quod (confirmat non pro levitate, vel cupiditate non venisse, sed quia quosdam eorum nolucrit punire) parcens vobis, nevosaspere corrigerem, et contristarem, non veni ultra, rtermn, Corinthum 32. non quia 33. dominaraur fidei vestrae, non ideo dico parcens, ut quasi Domini cogamusvosad fidem, qux per dilectionem operatur in nobis, sed 34 adjutores sumus gaudii vestri, id est, correptionis vestrx, qua gaudeatis titx xternx nam fide statis.
:

animam meam,

si

mentior,

:

COMMENTARIUS.
16.
vistis

Spero autem. Quasi diceret

nos,m
'

principio; et in

In bono cogno- A salute nostra prophetatum est. bono cognoscetisusque 26. Ambros. Ideo et per ipsum. Manifestum quia in Deo veritas est, hocestAmen, manifestata per
:

Ambros. Quia gloria vestra. Proficereillis [a/., lllos] sperat, quia gloriabantur in eo, velutin patre chanssimo; unde et gloriam suam videri
17.

Christum.
27.

testatur in

amen

et tunc videri, ld est, in die judicii.
;

hhos obaudientes

Lanfr. Pcr ipsum amen Deo. Per Christum dicitur, quia Deus Pater, quidquid de eo pro-

quando prodest,

misit, in eo complevit.

18. Lanfr. In die Domini, etc. Sancti enim in
praesenti de sua

bona conscientia gloriantur, ut
gloria ejus
filise

in

psalmo
19.

:

Omnis

regis

Et hac confideniia, id est, fidentiam, qua speramus per alterutrum glorificari. 20. Ambros. Aut qux cogito. Qui secundum car-

ab intus. propter hanc con-

28. Ad gloriam nostram. Gloria apostolorum fuit veracem prsedicare Magistrum, et in quo promissiones Dei complet* sunt. 29. Qui autem confirmat. Quasi diceret Quod in Christum creditis, non nostra? praedicationi impu:

tare debetis,

quia Deus

est,

cujus gratia in fide

nem

cogitat, tunc implet [a/.,nonimplet]

quod

dis-

confirmamur, et ad serviendum sibi mente delectamur, quia etiam nos signo baptismatis abinfideli-

pomt, quando aut personis amplioribus
certe htteris [al
,

defert, aut

B

bus separavit;

et

Spiritum sanctum, seternae hserequi dedit re-

lucis],

aut apparatibus vincitur.

ditatis pignus, in cordibus nostris dedit.
est,

Spiritualisautemtuncdispositumnonimplet,quando w 30. Ambros. Qui unxit nos, id ahquid providentius pro salute anima? meditatur. giam
21. Lanfr.

honorificentiam, ut dicit Petrus, quiasumus,

Secundum carncm,
;

id est,

hter viventiura

qui pro terreno

more carnacommodo, facile

inquit,
31
.

genus regale per unctionem spiritalem.

Dedit pignus. Si enim adhuc mortalibus Spi-

voluutatem suam mutant. 22. In illo est, et non, id
23.

est, praedicatio nostra,

ritum suum dedit, dubiura non est quin jam immortalibus gloriara addat.
32.

non docuit vos mentiri,et leviter mutaresententiara.
non. Quasi diceret Prasdicatio nostra non docuit homines mentiri, quia Magister noster, quem praedicamus vobis, non docuit nos de eadem re dicere, est, et non id est, profuit, est, et
:

Non quia dominamur

fidei vestrx.

Fides non

Non

necessitatis, sed voluntatis res est. Ideo dicit,

non

quia domineraur fidei vestra?. Dominatus enim necessitatem habet.
33. Lanfr.

;

Dominamur,

etc. Diceret

quis

:

Par-

ferre

mendacium. Sed
est,

non

similiter

tantum de re quae de re quae non est.
esl,

est

;

et

cens tunc vis nos cogere ad fidem

Non

est, inquit,

q

merito Christus veritatem docuit, quia Deus Pater promissiones suas
est,

24. Quotquot

enim, id

ita, non domina^nur fidei vestrx, non cogimus vos ad fidem. Vel parcensdixit de quibusdam, qui fide

non stabant;
de
se, dicit,

et

ne stantes

fide

putarent hoc dictura
vestrx, id est, no-

in illo etiam, id est, vere, complevit.

non dominamur fidei

25.

August

(expos. psal. lxxi, torn \l\l.)Quotquot

enim.

Omnes promissiones

Deiillo etiam id est, in

illofirmatae ,quia in illo

impletumest quidquid pro

lumus exercere dominium in illos qui stant in fide, sed adjuvare vos in emendatione corrigendorum 34. Ambros. Adjutores gaudii vestri. Sic in malo

221

IN D. PAULI EPIST. COMMENT.

EPIST.

II.

AD COR.

222

CAPUT
Statui

II.

autem hoc ipsum apud me non

venire,

ne iterum in

tristitia

venirem ad vos,

1

.

Si

enim ego
laslificet?

contristo vos, et quis.est qui
2, 3.

me

laetificet?

nisi qui contristatur ex

me suam per correptionem
cum
de vobis, oportuerat

Et hoc ipsum, quod ne vos contristarem non veni, scripsi vobis, ideo ut non
est,

venero, tristitiam

impcenitudinis vestrx super tristitiam pcccati habeam, de quibus, id

me gaudere;

iamen confidens
gaudebo.

in

omnibus

vobis, quia

meum

gaudium, omnium

vestrum est, quia de vestra emendatione
in vobis. 4. Si

Nam

ex multa tribulatione,

iristitia, et

angustia cordis scripsi vobis per multas lacrymas, non

ideo dicoper multas ut contristemini, sed ut sciatis

quam charitatem habeam abundantius

quisautem

ut adulter contristavit,

vel vos, ut (ideo dico, si quis vel

exparte, dico

nonme prorsus, vei tantum contristavit, sed ex parte, idest, aliquantum, me contristatum, ne vos contristemini) non peccato onerem
contristavit, sed ex parte, ut
debetis recipere,
fit

omnes
me,
et

vos, vel ita,

non ex
illi

loto

me

statione tanta. Sufficit

(tamenjam eum

non onerem, id est, ne vos gravarem contriqui uxorem patris duxit) qui ejusmodi est, qui
et

vos contristavit, objurgatio haec, quae

a pluribus, a me,

a vobis,

sufftcit. Ita

ut e contrario 5.
6.

magis donetis, peccatum donare
abundantiori
tristitia

debeatis, et consolemini, consolari
sciticet si abjeceritis,

magis quam contristari.

Ne

forte
est.

absorbeatur,

ne cadat in desperalionem, qui ejusmodi

Propter quod, ne absorbeatur, obsecro vos ut recipiendo eum confirmetis in illum charitatem. Suscipientes conftrmate charitatem vestram. Ideo enim et scripsi, ut cognoscam experimentum vestrum quod est, ut
experiar vos,vel studium vestrum,
dientes mihi
sic
sitis.

an in omnibus ut in expellendo prius ita in reo rccipiendo nunc obeldeo obedirc debelis. Cui autem, enim, aliquid donastis, condonaslis et ego condonavi:
7.
,

quod donavi, si quid donavi, propter vos, debetis hoc propter feci similiter, agens hoc non pro me, sed in persona Christi, 8, 9. ut non circumveniamur a Satana, quia si donatis, et ego, non erit discordia inler vos non enim ignoramus cogitationes ejus. Satanx. 10. Cum venissem autem Troadem propter Evangelium Christi, et ostium mihi apertum esset in Domino, iniroiius ftdei, ut me in illos, id est, in corum corda, vel illos in me prsedicando intromitterem, non habui requiem spiritui meo, quod non invenerim 11. Titum *50 fratrem meum, quimejuvaret interpretando quod prxdicarem, sed 12. valefaciens eis, profectus sum in Macedoniam. Deo autem gratias (ilerum commendat se ut verbum suum recipiatur) qui semper triumphat nos in Christo Jesu, et 13. odo-rem, prxdicationem, notitiae suae manifestat per nos in omni loco, non solum Troadx, sed in omni loco, Mace;

etvosmihi faciatis

nam

et

ego

(repetitio)

me, quia ego propter vos

;

COMMENTARIUS.
opere
jus
tristitia est, ita in emendatione gaudium; hu- A dum, quasi locum apud Deum jam non haberet. autem gaudii adjutor erat, dum volentibus 7. An in omnibus. Quantum datur intelligi, obeemendare admonitiones offerebat. dientes hos factos in caeteris probat. CAP. II. — 1. Lanfr. Si enim ego contristo. Si 8. Ut non circumveniamur Dicit quia consolatio
.

doctor corripiendo

contristat

discipulum,

lastitia

debetsubsequi, ue diabolus suggerat

ei,

ut vel prae-

illiusest, si discipulus
2.

ad poenitontiam contristatur.
est contristans vos,

sentibus fruatur, qui de spe futuri praemii dejectus
est.
9.

Et hoc ipsum.
nisi vos

Quod
ipsi

non

laetificet,

ad poenitentiam contristedicit scri-

Lanfr. Ul non circumveniamur, id
vos discordia

est,

ut

non

mini.
3.

sit inter

Ambros. Et hoc ipsum. Idcirco se

10.

Cum

venissem autem,

etc.

Excusato se quod

psisse, ut postea veniens

non

esset,

unde

contrista-

non

venerit, narrat

quod

fecit,

commendans

se in

retur, sublatis vitiis.
4.

Lanfr. Si quisautem. Si quis, inquit, praedicans

contristavit

me, non

me tantummodo
est,

contristavit,

non veni, Cum autem venissem Troadem, etc. 11. Titum fratrem. Titus iste interpres Apostoli

eodem

opere, ne vos contristarem

sed vos ex parte, id

quosdam ex

vobis, ut

non

erat, et

horum lingua

expressius loquebatur

quam

onerem vos omnes,
statos,

et ideo dico vos ex parte contri-

Apostolus.

ut onus tristitiae non imponam omnibus, non enim omnes, justitiam sincere diligitis. Potest et ita intelligi, non me contristavit ex toto, sed ex
parte.
5.

Ad hoc quod dixit parcens vobis non veni Corinthum, sed veni Troadem, ubi me libenter audiebant, hoc est ostium mihi
12.

Vale faciens

eis, etc.

Magis donetis,

etc. Satis

comprobatur aposto-

lum non contristari pro fornicatore, qui patris uxorem duxerat, ex hoc quod modo subjungit, ut
recipiatur et consoletur.
6.

Ambros.

Ne
se,

forie

abundantiore,

id

est,

ne

apertum est ; et sic hortatur ut et isti libenter accipostquam hoc de illis audierunt. 13. Ambros. Odorem notitix. Praedicationem Christi, ideo dicit odorem, quia sicut res quaedam, cum non videantur, per odorem cognoscuntur, ita invisibilis Deus per praedicationem Christi se voluit
piant,
intelligi.

desperans de

daret

animum ad mundum

fruen-

223

ison

224 donix: {Raptmrio) qu ia Christi 14, 15, 16. bonus, suavis, odor suraus Deo, in nobis est odor Christi, id est przd,catw in ns qui salvi fiunt, et in iis qui pereunt: 17. aliis quidem odor mortis in mortem, non ut odor idest, prxdicaUo sil ex morte, sed illos qui non credunt morti deliberat [f. adjudicat] aliis autem odor vite, justttis, in vitam xternam. Et ad hasc prxdicanda quis tam idoneus, sicut nos apostoli? nullus.
,
;

B.

LANFRANCI CANTUAR- ARCHIEP.

emm

eta(tu!t r
AJ. ex

^ Deo

^n

suraus, sicut plurirai, pseudo, 18, 19. adulterantes verbum Dei, legilimum ponentes, vel pro lucro terreno prxdicantes. Sed
l\. corara

sensum auferentes,
scilicet

Deo

m

ex sinceritatc, sed sicut,
est,

acccpimus

Christo quod placet Deo vel sacramcntum

loquiraur.

CAPUT
1.

III.

Incipimus iterum nosraetipsos commendare? Aut nunquid egemus (sicut quidam) commendatitiis Lpistohs missis ab aliis ad vos, aut ex vobis ad alios missis? 2. Epistola nostra vos, fides vestra, estis, 6. scnpta cordibus nostris, memoriam vestri habens, quae scitur et legitur ab omnibus hominibus [Respojisio] mamfestati vos quod epistola estis Christi. id est quorum fide et vita glorificatur Chrisius, ministrata a nobis, sicut nostra, et scripta non atramento, sed Spiritu Dei vivi, illinita, id est, confirmata, non in tabulis lapideis, 4 sed in tabuIis[mmen^u. s ]cordiscarnalibus, sensibilibus, intelligibilibus. Fiduciamautem talem haberausper Christum ad Deura quod ministramus vel quod vos estis epistola nostra,

m

91

:

utper nos fidem verbis instruere possimus) a nobis, per nos, quasi pnncipaliter ex nobis, sed sufficientia nostra, quod possumus, ex Deo est, qui et idoneos nos fecit mmistros Novi Testamenti non littera, sed spiritu, non carnalitcr intellecli, sed spiritualiter. 5, 6. Littera
aliquid, {non

quod

et Christi.

Non

sufficientes

simus cogitare

enim

occidit, 7. Spiritus

autem

vivificat, glorificat. 8.

Quod

si

ministratio mortis, Vetus Testamentum mor-

COMMENTARIUS.
Bonus odor. In lege, qui hostias bono voto ANam nec per epistolam ad vos ab aliis missam. Per offerebat, bonus odor Deo erat et acceptabilis, ita et epistolam nolumus commendari, quia vos estis pradicatioms piae vir [al., virtus], doctrinae odorem epistola nostra, quse nos commendat, id est, fides praestat fragrantemDeo. vestra.
14.

15. August.

(lib. sent.

Prosp.,

c.

35, tom. III).

2.

Epistola nostra. Epistola, inquit, nostra vos

Lhristi bonus odor.
;

Bonus Christi odor est, praedicaJO ventatis quern odorem in vitam capit qui Evan-

estis, id est, fides

nostra per

eam

laudatur, eo quod

praedicatione nostra vos ad fidem convertimus.
3.

gelio bonis moribus servit et congruit.

Mortem

in

In cordibus

cumt, cujus ab
tit,

his quae

bene loquitur,

vita dissen-

vioni
estis.

nostris. Vos et fidem vestram obhnon tradidimus, sed in memoria nostrasemper

quae conditio etiam auditores obstringit recta praedicatio ab aliis per

cum

incredulitatem audi-

tur in mortem, ab

aliis

per fidem suscipitur in

4. August. (lib. Despiritu et lit., c. 17. tom. III). In tabutis cordis. Carnales autem tabulas cordis

salutem

dixit,
tis,

Lanfr. Bonus odor. Praedicatio quidem bona est utnsque, sed qui inobedientes sunt, illis sit praedicatio odor mortis, id est, peccati, in mortem
lb.

m
_

non carnalis prudentiae sed tanquam vivensensumque habentis, in comparatione lapidis,
;

B qui

sine sensu est.

m

5. (ibid., cap. 14). Littera

enimoccidit. Attendeet

*

vide ut

cum quidquam

propter circumcisionem, vel

ii.
tio

Ambros. Aliis odor mortis. Incredulis praedicaChnsti odor mortis est. Audientes enim verbum
accipmnt quasi pestem,
ex

Sabbatura, vel quid aliud umbratilis sacramenti, ac

non totum propter hoc dicat

;

quod

littera prohi-

Dei, sie
raors *

qua oritur

bens,peccatumnonvivificat[a/..justificatlhominem,
sed potius occidit, augendo concupiscentiam, et ini-

18. Adulterantes, id est,

pseudoapostolos tangit,

quitatem praevaricatione cumulando,
gratia per
6.

nisi

liberet

qui verba Dei per malara interpretationem adulterabant. Nam tollentes divinum sensum,

legem

fidei,

quae est in Christo Jesu.

huraanura

Lanfr. Littera
dicens

occidit.

Dupliciter potest hoc

ponebant
19. Lanfr. Adulterantes. Adulter

intelligi, vel

quia sine misericordia peccantes occidi
:

non qusrit propraedicant,

jubet,

Si quis hoc vel illud fecerit,

morte
obser-

lem, sed voluntatem corporis explere. Tales sunt qui pro terreno commodo verbum Dei

moriatur. Vel carnaliter observata,
vantis occidunt.
7.

animam

non quaerentes
20.

filios

spirituales generare.

Spiritus

autem

vivificat,

id est, spiritualiter
vivificat.

Ex Deo, inquit, loquimur, quia ex C Deo accipimus, quod praedicamus.
Deo.

Ex

intellecta observantis
8.

animam
si

Quod si ministratio. Commendatio
litteris,

et laus

Novi
legis

Ambros.
dimus.

Ex Deo,

id est,

quomodo Deus
illi

dedit.

Testamenti; dicitque,

ministratio veteris

21. Lanfr.

Coram

Deo. Quia

placere conten-

formata

in tabulis lapideis, fuit
filii

Moysi in

CAP.

III.

tantam gloriam ut
1.

Israel faciem ejus videre

Lanfr. Incipimus iterum,
nulla enim
fit

etc.

possent, propter claritatem vultus ejus,
transitoria fuit
;

non quae tamen

Non

nos, inquit,

commendamus,

comvobis,

quomodo non magis

ministratio

mendatione indigemus, quia nec iUa quaa nec quae fit litteris, quia per epistolam

novae legis erit apostolis in gloriam sempiternam.

(a pari).

Vetus autem lex ministratio mortis dicitur

;

vel

C
225

IN D. PAULI EPIST.

COMMENT.

EPIST.

II

AD COR.
Moysi, 9. ita ut (exponit

226

tificans, litteris deforrnata, scripta, in lapidibus, tabulis, fuit in gloria,

modum

glorix Moysi), non possent intenclerefilii Israel in faciera Moysis, propter gloriam, prx nimia claritate, vultus ejus, quae gloria evacuatur, transit, quomodo non magis ministratiospiritus, spiritualis testamenti,
erit in gloria? nobis apostolis. (Responsio, vel
legis

probat a pari.)

Nam

si

ministratio damnationis, damnantis

tum

est

mgloria est Moysi, multo magisabundat ministerium justitiae in gloria apostolis. 10. Namnec glorificaquod 0!8 claruit in hacparte, id est, in Moyse nullius glorise est, quantum ad excellentem gloriam,

quse est in apostolorum prxdicatione, propter excellentem gloriam apostolorum. Si
batio a pari)\\ .quod evacuatur (ad /toc
;

enim

(repetitio vel

pro-

non

si

ministratiodamnalionis,etc.)f>er g\oriamest,mu\toma&is
et

prsedicamus,

cum habeamus spem glorise, cum fiducia Habentes igitur talemspera glorise ex Evangelio habendse, multafiducia utimur,m Evangelio ; et non sicut Moyses ponebat velamen super faciem suam, non ponimus vetamen super faciem nostram, idest, nonhabemus veiata verba, sicut Moyses ; qued siynificabatur in velamine, ut non intenderentfiliilsraelinfaciera,i>e/amen ejus quod evacuatur, aufertur in Christianis. Sed tamen adhuc obtusi
quod raanet, in gloria
et est,

crgo habebimus gloriam (a minori)

hoc

est.

sunt sensuseorum.zdes/, Judseorum, quiadhuc non possunt inleUigere. Usque in hodiernum enim diem

idipsum velamen in lectione VeterisTestamentimanet apud Judseos nonrevelatum incredulis, quia credulis tantum revelatur (quoniam in Christo, Christi fide credentibus, evacuatur), sed usqueinhodiernumdiem,

cum legitur Moyses, velainen positum est super cor eorum, Judseorum. Cum autem conversus fuerit ad Dominum,de cordibus eorumaufereturm<e///aentovelamen.l2.Dominus autem Spiritus est,13.ubiautem
Nos vero omnes, (Moyses velatus nonpo(commendat se) revelata facie, planisverbis, interioris hominis oculo, 17.gloriam Domini, seternam beatitudinem in Novo Testamento promissam, speculantes, non temporalia in\pseudojudz
est,

Spiritus Doraini, 14. ibi libertas, id
terat intelligi
;

libera intelligentiaAb, 16.

sednos

:

y

COMMENTARIUS.
quia sine misericordia peccatores puniebat,velquiaAibi

postadventum

Christi,

ad litteram observata, animae

qui earadabit; et hoc probat Spiritus est Dominus sed ubicunqueest Dominus, ibi libertas
erit,
: ;

mortem

ministrat. Novura vero Testamentura mi-

ergo ubicunque est Spiritus,

ibi

libertas(a genere,

nistratio spiritus dicitur, velquia per ipsum Spiritus

assumptio etconclusio)
ergo in eo erit libertas.
15.

;

sed in Israeleoonverso erit

sanctus observanti datur, vel quia in eo vetus lex
spiritualiter intelligitur et servatur.
9.
c. 1,

Nos vero omnes revelata. Nos, inquit, omnes

August.(

lib.

ncontra advers. legiset prophet.,

apostoli revelata facie

non cooperta,

sicut Moyses,

tom. VI). Ita ut non possent filii Israel. Quod non poterant filii Israel intendere in faciem ejus, propter gloriam vultus ejus, signum erat quia in
lege Christum intellecturi non erant
;

coelestem gloriam speculantes ad ipsam enim est intentio nostra quia nunc per speculum et Eeni°-ma

et ideo vela-

men

inter faciem Moysis et illos positum erat, ut
sicut scriptum
est
:

non intenderent,

Filii Israel

videmus ineamdem gloriam, quae adhuc, non qualis est, apparet; sed quasi quaadam imago videtur fide etbonis operibus transformamur. In hocenim contendimus ut conformes ejus fieri possimus a claritate
fidei

usque in finem, etc. 10. Lanfr. Nam necglorificatum
claruit,

est.

Ordo

:

quod

nec glorificatum est in hac parte, propter excellentem gloriara. Exponit gloriam prsedicatorum

B

perventura in claritatem spei. 16. Ambros. Nos vero omnes revelata. Perfidem speculantes, ad eamdem imaginem transformari

NoviTestamenti.DicitenimquodfaciesMoysis, quae
in legis veteris latione claruit, nonpotestdiciglori-

consideratione istius partis, id est, si ad apostolorum gloriam referatur, propter excellentem gloriara quam habent et habituri sunt.
11.

ficata, in

est, ut similes inveniamur, transacta imaginis glorias Christi. Unde Joannes : Scimus, inquit, quia, cum apparuerit, similes ei erimus.

speramus, id
vita,

hac

Quod evacuatur. Velaraen

veteris legisaufer-

August. (lib. xv De Trin., cap. 8, tom. III.) Gloriam Domini speculantes. Hoc speculum si queeramus, profecto illud occurrit, quod in speculo nisi
17.

tur nuuc,

quiamodo exponitur quidquid legales obspiritus
est.

servationes significaverunt.
12.

Dominus autem

Ordo

:

Spiritus

imago [ad., non] cernitur. Hoc ergo facere conati sumus, ut per hanc imagiaem, quod nos sumus videremus utcunque, a quo facti sumus, tanquam
per speculum. Speculantes ergo dixit per speculum videntes,nondespeculo[a^.,specula] prospicientes. Quod vero ait in eamdem imagineratransformamur,
utique imaginem Dei vult
intelligi,

93

sanctus est Dominus, et potest operari quod vult; ac perhoc quod quos vult illuminat, quos vult in
tenebris et ignorantiae deserit.

autem Spiritus Domini. Exponit causam non possunt intelligere Vetus Testamenlum, et cur praedicatores Novi Testamenti ipsum libereintelligant: videlicet quiailli Spiritum Dei non habent, hi autem habent.
13. Ubi

cur

Judffii libere

istamipsara
Vir quidem

scilicet, id est,

eamdem dicens quam speculamur, quia
sicuti alibi dicit:

eademimago Deiest,etgloriaDei,
non
imago forma
et gloria Dci.

14. Ibi libertas?

Ab

Israele

converso auferetur quia Spiritus

in

suum, cum sit Transformamur ergo dixit, de formam rautamur atque transimus.
debet velare caput

velamen

;

libertas

enim Dei

erit in eo,

-

!27

in

eamdem

gloriaiUius

LANFRANCl CANTUAR. ARCHIRP. [quajusti sumus) imaginem,^ erit ibi, transformamnr, non
B-

228
fuscatiintus 18

aclaritate

fidei, vel creationis, in

claritatem,

w/ devirtute

in virtutem, 19.

tanquam

a

veredocti,vel transformali pcr Spiritum sanctum.

Domini Spiritu

'

CAPUT

IV.

Ideo (quiaper spem transformamur, vel quia revelata facie speculamur qloriam nobis promissam) habentes hanc adm.mstrationem prsdicationis, juxta quod misericordiam consecuti sumus, non permerita nostra, prvdtcando, non deficimus,sed abdicamus occulta dedecoris, occultapcccata qux dedecorant non ambulantes ul pseudo, in astutia, neque adulterantes verbum Dei, legitimun sensum adimentes vel pro terreno lucro prwdicantes sed in manifestatione veritatis commendantes nosmetipsos ad omnem conscientiam hommuin, ipsa manifestatio veritatis commendat nos ipsis hominibus, coram Deo ?ion solum hominibus, sed etiam Deo. Responsio adhocquod dixit : rcvelata facie. Quod
;

si

solum vetus

tex,

sed etiam

jus saecuh, auctor

infidehum ut non ful geatilhs illuminatio Evangelii gloriae Christi, perquod ghrificatur Christus, qui est imago Dei consi milu Patn. Responsio. 2. Non enim nosmetipsos praedicamus, sed Jesum Christum Dominum

Evangehum nostrum, in iis qui pereunt, est opertum omnium, vel diabolus princeps hujus s.vculi, excsecavit mentes

;

etiam opertum est non 1. in quibus Deushu

patimur, vel opprimimur (poros Gr*ce,divesLatine;aporos,idest,pa.uper- inde aporiamur) sed a proposito non destituimur- fame persecutionem patimur, sed non a Deo derelinquimur dejicimur corpore, sed non perimus animo semper mortmcationemp-o Jesu in corpore nostro circumferentes, et in vita zterna Jesu manifestetur in corponbus nostns, in fuiuro in carne nostra mortali facta immortali. Semper enim nos qui vivimus in mortem tradimur propter Jesum, utet vita Jesu manifestetur in carne nostra mortali, undique tribulaiione compressi, paratt ad mortem sumus pro nomine Christi, ul cum eo vivere possimus; et hoc est; semper
; t

4 i pse 5 illuxit qui nobis innotuit ad hocut illuminatam sdentiam clantatis Dei (ut Ghristi notitiam homines haberent) prasdicando daremus, 6. ad, da,ido illuminationem scient.a3 clantatis Dei (ut sciatur quanta sit clarilas Patris per cognilionem Filii, quem przdicamus auia notitiaPatns fit cognitione Filii) in facie, in cognitione, Christi Jesu. Quamvis tribulemur 7 Habemus autem thesaurum istum, id cst, hanc claritatem, in vasis fictilibus, ut sublimitas sit virtutis Dei (si da rcturhic thcsaurus angelis, dignitatem eorum suppctiisse diceretur ; nunc vero sublimitas Dei tantum ccnsideratur), si quid boni facimus, Deo ascribatur, et non gloriemur ex nobis. 8 In omnibus iqitur tri bulationem patimur, sed non animo angustiamur aporiamur, inopiam in

nosautem, non solum ejus, sed etiam servos vestros per Jesum, quoniam Deus de tenebns lucem, quoniam dixit Fial lux; vel qui de ccelo facit cwlum splendescere
salicet esse,
:

nostrum

3

qui dixit

94 cordibus

nostris

qux obscura

erant, id

est,

;

;

COMMENTARIUS18. (ibid.)A

claritate

rebus creatis excellentissima,
justificatur

in clariiatem. Natura inAlantesinastutia,neque adulterantes cum a suo Creatore cur dixerit Glorix Christi,
:

verbum Dei

et

etnon

dixerit

ab impietate, a deformi forma transfor-

Evange-

lii

gloria; nostrse.
3.

matur in formosam formam
lmpietate, quanto

mag1S

quippe et in ipsa damnabile vitium, tanto
;

est

Quidixit de tenebris. Ratio cur pradicaret ^i-

certms natura laudabilis, et ob hoc addidit, de glonainglonam, de glona creationis in gloriam justificationi S
ligi

Quamvis possit hoc et aliis modis intelquod dictum est, de gloria in gloriam de glo.

;

na

fidei in

glonam

pradicando deditillis Deus August. Ipse illuxit. Ut nos illuminaret' et sic haberemus scientiam claritatis ejus per Filium qui est splendor Patris quo illuminamur 5. Ambros. Illuxit in cordibus .llluminantur enim
4.

delicet scientiam

spei

;

de gloria qua sumus
ei

filii

ut cognitionem habeant
6.

gloriae Dei

per Christum'

Dei, in gloriam

qua similes

erimus, quia videbi-

mus eum
addidit
:

sicuti est.

August. (Apud Bedam inidem caput). Ad illuminationem. Hajcest scientia Dei, quia scimusillum

19. (ibid.)

tanquam a Domini Spiritu
[al.,

tiam

[al.,

esse lumen quo tenebrse nostra^ illuminantur, et ipsum attende, quemadmodum inculcet. gratia] nobisconferri,tanquam [al,tam} 7. Lamfr. Habemus thesaurum. Thesaurum clafi
;

Tanquam

a DominiSpiritu.Quod vero

ostendit gra-

optabih S confirmationi S

transformationi S ] bo-

nU ™' , CAP. T r IV.
szculi.


i

ritatis scientiae Dei dicit apostolos habereinterrenis corporibus, ut quando aliquid subtihter agunt, vir-

1.

Lanfr. In
:

iis

quibus Dcus

hujus

tuti

Dei imputent, non

sibi.

Qui non S olum invisibiles creaturas, sed etiam hoc invisibile saeculum regit,
diceret

Qua S

8.Ambros. In omnibustribulationem. Nunc ostenditquia idonei erantprsedicatores qui passitribu:

potest et ita construit, in quibus Deus excaecavit mentes infidehum hujus saeculi quia si de diabolo dictum est, Deus hujus sajculi, sic intelligitur in
;

lationem non angustiabantur, id est, non tantum opprimebantur, ut cederent. Aporiabantur, id est,

inopiam patiebantur,
ciebantur,
id
est,

et aderat

Evangeho Princeps mundi hujus. enim nos. Ostendit quod non 2.
:

pa S tor Deus. Deji-

Mn

veteribus prosternebantur, nec

sint

ambu-

mortificabantur.

229
enim, etc.
itlatio

IN D. PAULl EPIST.

COMMENT.

-

EPIST.

II

AD COR.

230

ab auctoritale, vela contrario. Ergo 9. mors in nobis operatur, 10. vita autem {qux operatur. 1 1. Habentes autem {Responsio. Licet mors in nobis est causa vitx nostrx, vel ironia) in vobis operetur, non tacebimus, sed habentes eumdem spiritum fidei, de Deo loquimur, 12. eumdem spiritum
fidei, sicut

mur
cceZis

;

Credidi propter quod locutus sum ; et nos credimus propter quod et de Deo loquisuscitavit Jesum, et nos cum Jesu suscitabit, et in (et addidit aliam causam), scientes quoniam qui [benevolentiw causaadditvobiscum), 13, 14, 15. Omnia enim®5 propter vos, ut constituetvobiscum

scriptum est

:

gratia abundans in

per multos credentes in gratiarum actione, abundet in gloriam Dei, non ad contumeliam promerendam. Propter quod {quiasuscitabit, constituit nos vivos; vel quia spiritum fidei habemus) non deficimus; sed licet is qui fortis est, noster homo corrumpatur, affligatur, tamen is qui intus est renovatur de dieindiem, et subdit cur nondeficit, id enim, quod in praesenti est momentaneum {singula
fide,

singulis

;

inprsesenti ad sublimitatem

;

momentaneum, ad xiernum

;

levis tribulatio,

adpondus

gloriae), et

leve tribulationis nostree, transitoria et levis tributatio nostra, supra modum, supra humanam sestimationem, in sublimitate eeternum gloriae pondus, quod erit in fuluro, operatur in nobis, non contemplan-

non curantibus, nobis quae videntur, sed quse non videntur. Reddit causam. Quae enim videntur temporalia sunt quse autem non videntur seterna sunt.
tibus,
;

CAPUT V

.

Expositio superiorisversus,vel probalio hoc modo. Scimus enim, nam ingemiscimus, quoniam si terrestri s domus nostra hujus habitationis, id est corpus in quo habitamus, dissolvatur, quod 1, 2. aedificationem,

immortale corpus, ex Deo habemus, domum non carnali manu factam, non temporalem, sed eeternam in suspirantes,ut ibi essemus, ingemiscimus eo quod ccelis. Nametin hoc ingemiscimus {idest,nullam domum nolumus exspoliari spiritualibus dcmis),habitationem nostram, quae de coelo est, superinduicupientes,eam-

dem enimcarnem,quxnuncest,in
vestiemur. 3
batio a pari.
.

resurrectione habituri sumus; sed super eamimmortatitate,incorruptione

Sitamen

Nam et

non nudi bonis operibusm\eniamur.4.Repetit,velproqui sumus in hoc tabernaculo, corpore, ingemiscimus gravati «M» eo quod noluvestiti, quod

superinduemur,

et

:

COMMENTARIUS.
9.
in

Mors in nobis operatur. Dubium non

est quia

A multos,
tis,

martyribus Christus occiditur. Unde vita qua resurrexit a mortuis Christus, mortali carni eorum
10. Vita autem.

abundet ingloriam Dei.Quasi diceret Ad hoc patimur ut exemplum patientiae a nobis disca:

preebLabitur.

Deo CAP. V.
et
i

gratias referatis, et multi

alii

vobiscum.
lxviii,


fine,

I.

August.

(expos.

psal.

in

Hoc

dicit,

quiapro salute eorum

enar.,

part. tom. VIII.) JEdificationem ex Deo, id

morti subjiciebatur, habens eumdem spiritum, id est, communem cum illis, per quem fides firmatur,

est,immortalitatempraeparatamnobis, quainduendi

sumus
ait
:

in

cum

resurrexerimus a mortuis. Et

secundum quod scriptum est
didit,

:

Credidi, et quia cre-

audet pnedicare hoc.

In quo nolumus exspoliari, sedsupervestiri, ut absorbeatur mortale a vita, si fieri potest sic velle;

11.

August. {contra duas

epist. Pel.,

c.

21,

tom.

mus

fieri

immortales ut jam veniret ipsa immortasicut

VII.) Habentes

spiritum, nisi
ista dixerunt ?

eumdem spiritum. Quid est, eumdem quem justi quoque habuerunt, qui
spiritum
fidei.

13.

Lanfr.
:

Eumdem

Quasi quis

dicat

Cur patimini ? Quia, inquit, de Deq loquimur. Cur ergo loquimini? Quia credimus in eum ;B 2. Ambros. jEdificationem. Corpus immortale siomnes enim fideliter in eum credentes, loquuntur gnificat, cujus forma jam in ccelis est, in Domini de eo scriptum enim de David, quia propter hoc corpore declarata. 3. Si tamen vestiti, id est. si exeuntes de corpore locutus est, quia credidit. Quid inde? Nos, inquit,
;

sumus invitaret [al., mutaret] nos ut mortale hoc nostrum absorberetur, non per mortem corpus puniretur, ut in fine iterum reciperetur. Quamvis ergo a malis ad bona transeamus, tamen ipse transitus aliquantum amarus est.
litas, et

modo

habiinus spiritum
13.

fidei,

quem

habuit David.

Christumindutifuerimus. InChristoenimbaptizati,
consti-

Omnia

propter vos. Exponit

quomodo

ccelis, omniaenimpropter vos, ut vestro exemplo gratia, id est, fides vestra abundet cum gratiarum actione, et sic constituamini in coelis. 14. Ambros. Umnia enim propter vos. Apostolus persecutiones et pericula pati non timuit, ut plures crederent, et abundans Dei donum, non per paucorum gratiarum actionem minueretur ad contumeliam Dei; sed multis proficiens afflueret per multorum gratiarum actionem, ad gloriam Dei. 15. Lanfr. Omnia enimpropter. Omnia enim pro-Q

tuentur in

Christum induimus, gni super promissa

sive

Spiritu sancto erimus di-

coelesti

gratia

[al.,

quem cum

induti, sive Spiritu sancto dato

nobis videbimus,

erimus digni superindui promissa ccelesti gloria.] 4. Namquisumus in tabemaculo. Dicit nos gravatos passionibus corporis, postulationes ad
dirigere,

Deum
non

ne simus nudi Spiritu sancto. Tunc enim
si

superindui gloria poterimus,

exuti corpore,
;

despoliati a Spiritu sancto fuerimus

ac

sic

absor-

bebitur mortale a vita, ne ultra possit mori, aut
passionibus implicari
sorberi a vita,
[al.,

pter vos instruendos patimur, utgratia, id est gra-

non enim dicendum est abquiaadhoc surgit ut poenis arguatur
;

tiarum

actio,

abundans actione gratiarum factaper

agatur].

231

B.

LANFRANCI CANTUAR. ARCIIIEP.
;ut absorbeatur, id est fiat immortale,
:

232

mus

exspolian, sed supervestiri,
:

simulcum Adam

quod mortale

est

a vita. Diceret

Quis hoc poterit darc? Rcspondet

Qui antem

efficit

nos in

lioc

ipsum, ut immortalitate

superinduamur, in przsenti sperando,Veus est, qui dedit nobis pignus spiritus, idestarrham, quiaefficiet. Audentes igitur sumus, semper et scientes semper quoniam dum sumus in corpore, 5. peregrinamur a Do-

enim ambulamus, etnon per speciem, cst, non per apertam visioncm) audemus autem bonam voluntatem (et ne objiciatur hocaudere,et hoc velle,quia non potest non esse ;removet per mori, et hoc quod dicit, bonam voluntalem), habemus magis 6. peregrinari a corpore,et praesentes essead Dominum.

mino

(per fidem

?'rf

Et ideo, ut simus pra-sentes, contendimus, sive absentes, a conspectu hominum,vel a Deo quantum in hoc mundo sive praesentes conspectui hominum, vel ante Deum, placere illi. Responsio. Omnes enim nos ma7.

rationem reddat, vel primum suscipiat, unusquisque prout gessit, sive bonum, sive malum. Scientes ergo, scilicet hoc, timorem Domini hopropria corporis,
scientiis vestris,

nifestari oportet ante tribunalChristi, 8, ut referat,

minibus suademus Deo autem, qttia terreno lucro non fecimus, manifestisumus.Spero autem et in conquia pro lcrreno lucro non przdicamus, manifestosnon esse. (Excusatio.) Non iterum ut
;

possitis contra pseudoapostolos gloriari super magisterio noslro,ideo

commendamus nos vobis,sed occasionern damus vobis gloriandi pro nobis,ut habeatisad eos, quod cis respondeatis, qui in faciegloriantur,(/«or»m. gaudium est prxsentia tantum hominum,vel quorum gloria est in tantum exlra, et non in cordebene agere.
9, 10.

mente excedimus (idest,aDeihonoreprocedimus; vel arcanadivinitatis prxdicando)Leo; sumus, vobis, contemperantcs condescendimus vobis mores vestros ad laudem instruendo. Charitas enim Christi urget nos, 13. aestimantes hoc,quoniam si unus pro omnibus mortuus est, ergo omnes mortui sunt consequitur quod omnes debent mori pro illo; 14. et pro omnibus mortuus est Christus, ut, et (o simili) qui vivunt, jam non sibi vivant,pro eo moriantur, sed ei, ad honorem ejus, qui pro
Sive enim
Dei. 11. Sive 12. sobrii

9?

ipsis

mortuus

est et resurrexit. 15. Itaque, ergo

quia surrexit, nos 16. ex hoc neminem, non novimus

COMMENTARIUS.
Peregrinamur a Deo. Deus ubique est, sed quia sedes Dei in coelis est, et illic semper videtur, ideo
5.

A ab

illa

altitudine ccelestis contemplationis discede-

hic positi, ubi

non videtur, peregrinari ab eo

dici-

bant ad ordinandam vitam subjectorum. Et hoc dicit se propter utilitatem subiectorum facere, non
propter

mur.
Lanfr. Peregrinari a corpore. Quia, inquit, non potest fieri ut ad Deum eamus corpore, eligimus magis separari a corpore, et praesentes esse ad
6.

humanam

gloriam.

12. Sobrii sumus. Pro vobis, inquit, facimus,quia

de vobis quasi commendando nos, loquimur. Omnia

Deum.
7.

Ambros. Et

ideo contendimus, id est, sivein

hac

vita positi, sive ante tribunal Christi praesentes pla-

ceamus ei.
August. (epist. 107. Vitali Cart. de orando pro incredulis, tom. II.) Ut referat unusquisque. Omnes astabimus ante tribunal Christi ut referat unusquisque secundum ea quae per corpus gessit, non
8.
;

enim propter vos facimus, quia sive mente excedimus, id est, profunda divinitatis prsedicamus, et hoc ad laudem Dei sive sobrii sumus, id est, subditorum vitam, intermissa contemplatione divina, humana, contemperantes ordinamus.
;

13.

Mstimantes hoc. Existimamus, inquit, quiasi

Christus pro omnibus mortuus est, et oranes homines mori debent pro honore illius.
14.

Et pro omnibus mortuus

est

Christus.

Ergo

secundum eaquae, si diutius viveret, gesturus foret, g quia Christus mortuus est pro omnibus, neminem sive bonum, sive malum. Scimus etiam parvulos, approbamus secundum carnem viventem. Et si cosecundum ea quae per corpus gesserunt, recepturos gnovit priusquam in Christum crederet Apostolus, vel bonum vel malum. Gesserunt autem non per secundura carnem novit eum, quia hominem tanseipsos, sed per eos qui pro
illis

respondentibus, et

tum

aestimabat.

renuntiare diabolo dicuntur, et credere in

Deum

:

Unde
tes
et

numero fidelium computantur, pertinenad sententiam Domini dicentis Qui crediderit
et in
:

baptizatus fuerit, salvus erit (Marc. xvi).
9.

Auoust.

(tract. 7

in Evang. Joan., tom. IX).

15. Itaquevos, id est, quia Christus pro omnibus mortuus est, ut omnes pro honore illius moriantur. Ex hac consideratione neminem novimus, id est, approbamus secundum carnem viventem, et sua quaerentem, et non quae Jesu Christi.

enim mente excedimus. Quid est mente excessimus? Ut illa videamus quae non licet homini loqui. Quid est temperantes sumus vobis ? Non, inquit, ;'«Sive
dicavi

16.

August.

(lib. ii

contra Faust.,

c. 7.

tom. VI.)

Ex

hoc neminem. Itaque nos

amodo neminem no-

vimus secundum carnem. Sed quia illorum secum
vitam futuram, tanquam praesentem meditabitur [al., meditabatur] ,qui resurgentes commutabuntur.

me

scire aliquid inter vos, nisi

Christum Jeest

sum,
10.

et

hunc crucifixum. Lanfr. Mente excedimus. Mente excedere

Amodo,
mus,
trae

in divina contemplatione esse, et hoc dicic se pro-

pter

Deum, non propter laudem hominum

facere.

neminem secundum carnem novitam certam spem tenemus futurse nosincorporationis et immortalitatis, ut amodo
inquit,
id est,

11. Sivesobrii sumus. Sobrii erant apostoli,

cum

jam

in ipsa notitia

gaudeamus.

:

233

IN D. PAULI EPIST.

COMMENT.

-

EPIST.

II

AD COR.

234

secundum carnem Christum mortalem,vel quia surrexit. 17. Et si cognovimus (Respon. jam non novimus tantum hominem ; etsi cognovimus opinionc) 48. secundumcarnemChristum, mortalem primo ; sed nunc jam non novimus mortalem, sed immortalem. 19. Si qua ergo in Christo nova creatura, vetera, id est vitia,
vivere
si Christus novus est immorlalis, ergo vetera transierunt in nobis (Surrexit, ergo non dtbemus secundum carnem ; ergo vetera transierunt ; a pari, secundum carnem,et veterasuntparia) :ecce facta sunt omnia nova, id est, quia facti sumus novi. 20. Omnia autem ex Deo, qui nos reconciliavit sibi per

transierunt,

:

Christum; et dedit, postea commendavitnobismimstevmmre,conci\iationis,przdicationein adalios,poterat tunc reconciliare mundumper Christum. 2I.Quoniam quidem Deus erat in Christo, mundum reconcilians sibi,

non reputans

illis

delicta ipsorum,

bum

reconciliationis, prmdicationem Evangelii.

dedit nobis prxdicare

tanquam, id

est

vere,

non eis repensans secundum merita, et posuit in nobisverPro Christo ergo, vice Christi, legatione funginour, quia Deo exhortante per nos. 22, 23. Obsecramus, quia legati

Christi sumus, per Christo, vice Christi, reconciliamini Deo. 24.

nobis 26. peccatum

fecit, vel

Eum qui non noverat peccatum,25.pro hostiam pro peccato, ut nos efficeremur justitia Dei in ipso.

CAPUT
Adjuvantes autem
torum,
(scilicet vos, vel
l.

VI.
c. iii
:

Deum, ut inprima Epistola
Christum passum,
in bonis operibus

Dei enim adjutores sumus,) exhor-

tamur, ne in vacuum gratiam Dei

recipiatis,
se postea

el

salvare paratum,vel remissionem pecca:

exaudivi

non exercet. 2. Ait enim 3. Tempore accepto etin die salutis adjuvi te.Ecce nunc tempus acceptabile ecce nunc dies salutis. 4. Nemin[ dantes ullam offensionem, id est, cxemplum pravitatis, quod videntes offendere possit, ut non vituperetur ministerium nostrum, Christiana religio, doctrina apostolorum sed in omnibus exhibeamus nosmetipsos sicutDeiministros (vel hortamur vos neminidantesullam offensionemvelprxdicando, vel male vivendo), in
recipit,
te,
;

quam in vacuum

qui

;

mwltanatientia (habita

scilicet

in his quse sequuntur), in tribulationibus, in necessitatibus, penuria, in an-

COMMENTARIUS.
17.

Lanfr. Etsinovimus. Priusquam in Christum

A

adest tempus, quo morbis mortalibus medicinapossit

crederet Apostolus, secundum carnem cognoverat eum, qui tantummodo hominem aestimabat. 18. August. (Ibid., ante). Secundum carncm. Carnem namque boc loco, non ipsam corporis nostri

infundi.

24.
c. 14,

August.
tom. VI).

(lib.

i

Eum

Contra advers. Legis et Proph. qui non noverat. Noverat enini

substantiam

quam Dominus

post
:

resurrectionem
ct

suam, carnem appellat, dicens
detis

Palpate

videte,

per sapientiam, non noverat per experientiara. 25.AuGuST.(lib. Ench. adLaurent., cap. 14 t.III. Pro nobis peccatum fecit. Hoc est, sacrificium pro
peccatis, per

quiaspiritus carnem etossa nonhabet, sicut
habere;

mc

vi-

quod

reconciliari valeremus. Ipse est

sed corruptionem mortalitatemque

carnis vult intelligi, quae tunc

non

erit in nobis, si-

ergo peccatum, utnosjustitia, nec nostra, sed Dei nec in nobis, sed in Deo, sicut ipse fuit peccatum

cutjam

in Christo
,

19. (Ibid

c. 8).

non est. Si qua crgo. Omnis ergo nova
innovatur per fidem, ut
in re postea perficiatur.

non suum, sed nostrum, nec

creatura, id est, populus

in se, sed in nobis constitutum. Similitudinem carnis peccati, in qua crucifixus est, demonstravit. Ha>c est illa justitia

qua nos ab eo facti. Peccatum fecit. Ordo Deus Pater Itaque vetera transierunt secundum spem, quiaB Christum peccatum, idest, hostiam propeccato, ut modojam non tempusVeterisTestamenti,quo tern- nos efficeremur justificatiin ipso, idest, in
InChristohabetetiam[a/., jam] quod in se sperat.
26.

habeat interim

in spe,

quod

Dei,

nonqua

ipsejustus est, sed

Lanfr.

:

fideJesu

regnum exspectetur aDeo etfacta sunt omnia nova secundum eamdem spem, ut regnum coelorum, ubi nulla erit mors atque corruptio, promissum teneamus. 20. Ambros. Omnia autem ex Deo. Quamvis nos Christus redemerit, omnia tamen ex Deo.
porale et carnale
:

Christi.

CAP.
recipit,

VI.

I.Lanfr. GratiamDci. Gratiam Dei
;

vocat remissionem peccatorum

quam

in

vacuum

quisque

se in

bonis

operibus postea non
loquitur

exercet.
2.

Ait enim. In

Isaia sic
et

:

In tempore

21.August. (Enarr.inpsal. lxviii, concio
VIII).

1,

tom.

placito exaudivi te;
tui.

in diesalutis auxiliatus

sum

Quoniam quidcm Deus, Deus,
est, et

inquit, erat in

Christomundumreconcilianssibi, quia Verbum caro

factum

habitavit in nobis

:

ut non solum Deus

Diceret quis Est tunc aliquid gratia Dei? Est, quia exaudire Domini tem:

3.

Tcmpore

accepto, etc.

in illo esset, sed

etiam ipse Deus esset.

22. August. (Tract. kl in Joann. ,ante med.,tom.
IX).

fectu, quia exaudit et
:

pore accepto, et adjuvare est. Et hoc probat ab efadjuvat. Item hoc ab aucto-

Obsecramus pro Christo. Obsecramus, 3g,in- ritate ipse enim dixit. Tempore accepto, etc. pro Christo, id est, tanquam vos Christus ob- C 4. Ambros. Nemini dantes. Vigilantia sua omnera secret. Quid ? reconciliamini Deo. amputat offensionem, ne ministerium ejus vituperc23.Ambros Obsccramus. Ideo obsecrat, ne aliqua tur; vituperaretur enirn, si quaj doceret, opcribus
quit,

negligentia medicinajgratiaeffectu careat,quoniam

noncompleret.

Patrol. CL.

8

235

B.

LAXFltAM'1 CANTUAR. AIUIIIKK
(i.

m
inlaboribus, wluntariis

gustiis, cotnpedibus, vel aiiisvinculis,in plagis, in carceribus, 5. inseditionibus,
vcl coactis, in\i^iV\is, simi li ter vel

rohintar iis,rcl coact is.in i^iuniisiexltibcamus n<KS,intpuiui,^9Dei)ninistros

incastitate, inscientia, legis etEvangelii, 7.inlonganimitate, in cxspcctationc promissorum Dei,
tate mentis, in sua\itate(suavis

cum

atacri-

erat,quia sicut argucbat, itaet blandiebatur), in Spiritu sancto, in chari-

tate

non

ficta,

inverboveritatis (verbum veritatis in ejus doctrina,

quianon aliud

Iradebat,
el

quam

a Deo
ut

acceperat),%. in virtute Dei, 9, 10, 11. per armajustitiae 12. a dextrisetasinisitris, inprosperis

in adversis,
14,

per gloriam [exponita dextris
vivimus, id
est, libertati,

et

a sinistris)et

13.

ignobilitatem; per infamiam

etbonam famam,

seductores et veraces, sicut qui ignoti

putamur non

nosci a Deo, etcogniti Deo, quasi morientes, etecce

utcastigati,a Deo, vel abhominibus, et non mortificati, quasi tristes, semper au-

tem gaudentes,

sicut egentes.multos

autem locupletantes, tanquam
est,

nihil habentes, et

dentes.15, 16. Os nostrum patetad vos,?d

multa loquimur

vobis, o Corinthii, cor

omnia ideo possinostrum dilatatum

est,velinprxdicando,vel indando. 17. 48.Non angustiaminiin nobis; excmplo nostrinoneslis avari ; angus-

:eamdem autem, scilicet quametnos 19. tanquam dilatamini et vos, estote benigniores Nolite jugum avaril ixducere cum infidelibus, id est, nolite filiis dico, similes esse infidelibus. Quae enim participatiojustitiae (qualitates pro qualibus) cum lOO iniquitate? Aut quae societas lucis ad tenebras? Quae autem conventio Christi ad Belial? Aut quae pars fidcli cum infideli? Qui autem consensus templo Dei cum idolis? 20. Vos enim estis templum Dei vivi, sicut dicit Deus 21. Quoniam inhabitabo in illis,et inambulabo inter eos,et ero illorum Deus,et ipsi erunt mihi populus.22. Propter quod, quia templum Dei estis, exite mcnte de medio eorum, et separamini, dicit Dominus nolite
tiaminiauteminvisceribus
vestris, id est,avobis accepistis illud vititon
(iie

homines, habentes (diasirtica locu tione) remunerationem

putarent ironice dixisse addit)

:

:

COMMENTARIUS.
5.

nec seditio fiduciam,
ret.

Jn seditionibus. In tantum Deo devotus erat,ut A tatem, id est vilitatem, quam in Deo habebat, minue- frangamur.
14.

si

viles

habiti

simus, ne

Ut seductores. Quasi diceret
si

:

Non estmiranalii

6.

In laboribus. Manibus enim laborabat, ne cui

dum
alii

vituperamur
alii

et

laudamur, quia
alii

putant

gravis esset.
7.

nos seductores,

veraces, et

cognoscunt, et

Ambros. In longanimitate. Grandisanimi erat
In virtute Dei Virtus in eo
.

nesciunt, et caetera quae sequuntur.

in bajulandis infirmitatibus fratrum.
8.

15.

Os nostrum patet ad vos. Redarguit avaritiam

et prodigia
9.

idoneum

se

erat, quse persigna ministrum probabat.

Per armajustitix. Liberum se fuisse significat

et dicit eos a se non accepisse tenacitatis exemplum, quia cor suumindando amplum etdilatatum est.

eorum,

fidelibus etincredulis,

dumhis

qui Evangelium glotis

16.

Ambros. Os nostrumpatet advos. Hocliberta\al,,

riam,et
fidei

eis

qui ignobilitatem putabant, et his qui
et qui

causa loquitur, etpurae conscientiae. Male

bonam famam,
et

malam

faciebant, inte-

mali] enimsibiconsciamens loqui trepidat,
perdit, in verbis errat.

sensum

grum

constantem se praebuit

40. August. (Enar. inpsal. xcm, tom. VIII).

PerB

anna.Malitiaeniminiquorumsinistra sunt armajustorum,sicutidem dicit Per arma justitix dextera
:

angustiamini. Hoc, dicit, non erat magiascribendum,sidiscipulimale uterentur, quia quod pertineret ad magistros non tacuerit.
17.
stris

Non

et sinistra, idest,

pergloriam

et ignobilitalem; at-

48. Lanfr.

Nonangustiamini.ld

que ita deinceps cuncta exsequitur. Dextera arma demonstrans gloriam, bonam famam, veritatem,

videtis angustiae et tenacitatis
vitii

est, in nobis non exemplum, sed hujus

fomes est in viseeribus

vestris.
:

quod [ai.,qua]cognoscebantur, quod videbant, quod non mortificabantur, quod gaudebant, quod multos ditabant, quod omnia possidebant. Sinistra vero, quod ignobiles et malae famae habebantur, quod seductores putabantur, quod ignorabantur, occidebantur, coercebantur, contristabantur, egere ac nihil

habere videbantur.

41. Lanfr.

Perarma. Perarma

justitiae si

muniti

in prosperis et

adversis, et sive gloriosi sive viles,

seu, infames sive bonae famae

12.

A

dextris et asinistris.

habeamur. Exhibeamus nos,

*->

Ordo Tanquam filiis dico habentes eamdem remunerationem scilicet, quam nos habemus. 20. Vos enim estis templum. Probat quia jugum ducere cum infidelibus,aequipollenter. Nullum templum Dei debet habere consensum cum idolis vos autem estis templum, quia ipse habitat in vobis. Ipse enim dixit:Inhabitabo invobis. Propter quod exitedemedio eorum, idest, ergonolite jugum ducere cum infidelibus. Utitur autem verbis prophetae
19.
filiis

Tanquam

dico.

;

sci-

pro

suis.

licetDei ministros habendosjustitiam,quasilibram,

21.

Quoniam

inhabitabo. Et

Joel sic dicit

:

Po-

ut non pendeamus in hancpartem, vel in hanc, id est, non frangamur adversis, nec elevemur prosperis.

nam tabernaculum meum
et

in

eis, et

ego eroeis Deus,

ipsierunt mihi populus

(Joel u, 27).

22 Propter quod exite. In Isaia
dite, recedite, exite (Isa. lii, 11).

sic legitur

:

Recc-

^3. Ignobilitatcm. Per gloriam exhibeamus nos
sicut Dei ministros,

inde; polluium nolite

tangere

ne extollamur; et per ignobili-

237

IN

D.

PAULI EPIST. COMMENT.
et

EPIST.

II

AD COR.

238

jugum ducere cuminfideli :23.
et

immundum

ne

tetigeritis, idest,
eritis

ne commisceamini malis ; ecce fructus,

ego recipiam vos, et ero vobis in patrem, et vos

mihi in

filios et filias, dicit

Dominus omnipotens.

CAPUT

VII.

Hasergo habentes promissiones (scilicel recipiet nos siimmundum non tangamus)charissimi, mundemus nos ab omni inquinamentocarnis etspiritus, idest, camatis vitii et spiritualis nequitix perficientes san,
,

ctificationem nostri in timore Dei, id

cst,

per nostram admonitionem.

1

.Neminem

nos in exemplum laesimus sicut pseudoapostoli subditorum bona devorando, neminem

perficientes ea, quibus sancti efficiamur. Capite

pravo nostri exemplo corrupimus,neminem adulando circum\enimus.
dico,

non

ideo dico ut aliquibus

cordibus nostris estis
repletus

2. Non ad condemnationem vestram horum Ixsissetis, unde vos condemnem. 3. Praediximus enim quod 4. in ad commoriendum, et ad convivendum, quia diligo vosin tanturn, ut vivere, et mori
5.

velim vobiscum, sifieriposset.

sum pro

vobis consolatione,

Multamihi fiducia est, apud vos, multa mihi gloriatio apudaliospro vobis, superabundo gaudio propter vos in omni tribulatione nostra. Nam

(ostendit se tribulationem habuisse,

requiem habuit caro nostra, sed
vel in

nam in Macedonia, et Asia) et cum venissemus in Macedoniam, nullam omnem tribulationem ]JOB passi sumus,6.foris pugnee abinfidelibus

meo corporc, 7. intus timores Sed qui consolatur humiles, consolatus estnos Deus inadventuTiti. Non solum autem in adventu ejus, sed etiam in consolatione, qua consolatus est in vobis, 8. referens nobis
vestrum desiderium, videndi me, vestrum fletum, pcenitendo, vestram 9. aemulationem pro me, addiscentes charitatem,vel imitationemmei, ita ut ex missioncEpistoix,vel exsupra d«c{/s,magisgauderem.Quoniamet si contristavi vos in 10. Epistola priore, non rae modo poenitet etsi prius poeniteret, videns quod Epistola
;

ill-dprior(etsi

ad horam) vos contristavit, nunc gaudeo, non, sed nonpropter hoc, quia contristati
I

estis,

sed

quiacontristatiestisad pcenitentiam.

l.Contristati

enim

estis

secundum Deum, ut innullo, quodnrsecedetrimentum animx in futuro,ex nobis,
tristitia est, poeniten-

pimus
id
est,

12, 13.

detrimentum (quin exsecuti

estis)])&ti&mini,scilicet

ex nostris prxceptis non adimpletis. 14. Quae enim (responsio) secundum Deum tiamin salutem st&hi\em, xternam, operatur; 15s3eculi autem (a contrario) tristitia

mortem

operatur. 16.
17.

Ecce enim

(alia probatio

per partes salulis) hoc ipsum, secundum

Deum
;
:

contristari vos,

quantam

maximam
qux causa

in vobis operatur sollicitudinem beneoperandi,hoc est, salutem
est

salutis; nec

tantum

hoc,

namoperatur sollicitudinem^ sed defensionem, contra Dcum nec tantum hoc, sed indignationem,

COMMENTARIUS.
23.

fmmundum
dum,
inde, nisi

August. (serm. 18 De verb. Domini, cap. 20). ne tetigeritis. Quid est tangere immunfacere

Arium habere

nisi consentire peccatis ?

Quid est autem exire quod pertinet ad correptionem

illos emendandi se, flere, quia peccaverunt, aemulationem habere pro Apostolo,quoniam addiscentes charitatem ejus erga se, cceperuntillum

defendere contra adversarios.
9.

malorum? CAP. VII.—

Lanfr. JEmulationem, id
Epistola illa.

est,

qualiter alter
videatis.

Ambros. Neminemlxsimus.Pseudo enim apostoli nocebant illis, corrumpentes sensus
1.

aemulatur desiderium alterius, ut
10.

me

Ordo

:

Illa

vos contristavit, etsi

illorum circumventione astuta.
2.

ad horam.
id est,

Lanfr. Non ad condemnationem,

non

11. Contristati enim. Demonstratiode
tentia dicat
12.
;

propterea commemoro, ut callide dicam vos fecisse, quod me fecisse nego.
3.

qua p enim et mala pcenitentia. Detrimentum. Detrimentum auditor ex praeest
existit, et priori

Prxdiximus cnim. Superius
estis,

dixit

:

Epistola

dicatione doctoris patitur, quando praceptis ejus

nostra vos
4.

scripta in cordibus vestris.

inobediens

peccato peccatum in-

sto et ad

13. Ambros. Detrimentum, id est, ut omnia nostra futuram vitam. „ effectum habeant in vobis, etiam quod contristavi5. Multa mihifiducia. Fiducia haec de primae Epimus vos. stolse corrcptione est, quam quia non aspere susce14. Lanfr. Qux enim secundum. Alia ratio quod perunt, fiduciam dederunt admonendi se. secundum Deum contristati sunt. 6. Forispugnx. Pugnae enim erant corpori, dum 15. Swculi autem tristitia. Saaculi autem tristitia

Amdros. In cordibus nostris, id est, participes vult eos habere, et ad praesentes passiones proChri-

obedientiae addit.

csedebantur; animo timores
intellectus est.

lllic enim timor, ubi Sed hic timor propter credentes, ne

est dolere,

caeterain
1

quod sua tribuat, aliena non hunc modum.
.

rapiat, et

passione ejus scandalizarentur.
7.

Lanfr.

Jntus timores.

A

falsis fratribus;

vel,

6. Ecce enim Alia ratio ejusdem rei. 17.Ambros. Quaniam in to&w.Solliciti enimsunt,

ne passio mea perterreret fratres, id est, metuens ne conversi noviter, videntes afflictionem nostram ad suum, id est, qui fuit Judaeus, ad Judaismum,
gentilis

ne denuo peccent, et defendunt se ab infestatione daemonum indignantur in se, vel inaliospeccantes
;

timent, quia peccaverunt, desiderant se reformare,
et incipiunt pati

ad gentilitatem conveiterent. 8. Amcros. Referens nobis. NuntiavitTitus dcside-

dorum

;

et

zelum bonorum operum perficienquod deliquerunt, vindicant in seipsos.

23y
de pcccatis; nec tanlum hoc, sed

B.

LANKU.Wii CANTUAR. ARCHIRP.
;

2^
_

timorem Dci nschoc tantum,sed.etiam d$sideriura, rcfarmationis ; nec aemulationem boni, nec huc lantum, sed ctiam vindictam, afflictipnem peccalorum hoc lantum, sed etiam Ergo quia hoc et hoc fecistis, in oranibus aliis bonis cxhibuistis vos, 18. incontaiuinatos esse negotio, qui fornicatorem exclusistis. 19. Igitur I 0*£ et si scripsi vobis, non tantum propter eum.qui fecit injuriam, id est, qui uxorempatris accepit, nec propter eum,qui passus est, id est, patrem, cujus uxor ablata est; sed, scilicet scripsi, ad manifestandam sollicitudincm nostram, quara habemus pro vobis de corruptione vestra

coram Deo, ut placeal Deo 20. ideo, quia incontaminati fuistis, consolati sumus. In consolatione autem nostra, abundantius magis gavisi sumus super gaudioTiti, quia super vestra spirituali bona conversione refectus est spiritus ejus ab omnibus vobis; et si quid 21. apud illura de vobis gioriatus sum, gloriando de vobis locutus sum, cum ipseviderit, non sura confusus, id est, mentitus; sed sicut22.
:

omnia vobis
timore

in veritate locuti suraus, ita et gloriatio nostra, quae fuit ad Titum, veritas facta est, et vis-

cera ejus abundantius in vobis sunt, reminiscentis

omnium vestrum
Gaudeo quod
VIII.
in

obedientiam,

scilicet

quomodo cum

animi

et treraore corporis excepistis illum.

omnibus confido

in vobis.

CAPUT
Hortatur
eos

ad beneficentiam per exemplaMacedonum. Notam autem facimus vobis, fratres, gratiam dederant), quod Dei, qme est in Ecclesiis Macedoniae {collationem dicit,quam Macedones sanctis Jerusalem Christo in multo experimento, usu, tribulationis abundantia gaudii ipsorum fait,id est, dum maximepro maxima, vel exaltans eos,2.paupertaseorumabuntribularentur,in hoc ipsum g audebant ; eti.aitissima,
davit in divitias simplicitatis eorum, id
libenler dabat
est, largitatis,

seu abundavit in divitem simplicitatem

:

hoc est,tam

pauper ac si dives esset, quia, idest, testor iltis, secundum viriutera eorum, id est, reiveritatem, 3. testimonium illis reddo, et supra virtutem, possesuum, voluntarii fuerunt,cum raulta exhortatione4.obsecrantes nos gratiara [scilicct quam. daret sanctis qui sunt Hierusalem), et communicationem semetipsos ministerii, administrationis, quod fit in sanctos. Etnon tantum dederunt sicut speravimus.sed per voluntatemDei; per fidem dederunt, primum Domino, deinde nobis,«d faciendum quidquidvetlemus,
ita5.ut hortarentur nos adhoc,ut rogaremus Titum utl

031 Ooquemadmodum ccepit,itaetp\z;dica^one

gratiamistam dand*. Sed sicut in omnibus, necillumtantumrogavi, sed et vos rogo, ut in hac gratia abundetis sicut in omnibus abundatis fide, et sermone et scientia Evangelii, et omni sollicitudine, insuper et charitate vestra in nos, ut et in hac gratia abundetis. Non quasi imperans dico, 6. sed, scilicet dico, per aliorum, id est, Macedonum, vel aliorum
perficiat in vobis, vos, quales suntMacedones, etiam,sicut alias,

faciatis,

sanctorum sollicitudinem, etiam vestra charitatisingenium, siudium, bonum comprobans, probum faciens, Domini nostri Jesu Christi,quoniampropter et hoc debetis facere, et reddit causam. 7. Scitis enim gratiam do, ut vos egenus factus est, cum esset dives, ut illius inopia vos divites essetis. Et consilium in hoc facere, quod boni potestis, sed et velle, &;uod boni nonpohoc enimvobis utileest, qui non solum
teslis facere,

ccepistisab

anno priore; nunc vero

et facto illud velle perficite,

utquemadmodumpromptus

COMMENTARIUS.
18. Lanfr. Incontaminatos esse in negotio. In quo vindicandum praecepit in eum qui uxorem patris

Abatur

:

quia plus erat,

quam

poterat

eorum sub-

stantia.

accepit.
i9.Ai>,iBKOS.Igitur etsiscripsi vobis.Ostenditmagis

2.Lanfr. Paupertas eorum. Pauperes erant rerum
quia in uno male
in-

scripsisse propter Ecclesiara
ao-ente, multi

:

terrenarum, seddivites simplicitatis et benignitatis. Testimoniura aliis reddo, 3. Testimonium. Ordo
:

confunduntur

;

et in uno contumeliam

patiente, multi indignantur.

Emendando orgo

justos, et pollutos sanctificando, et Ecclesias reconciliando, totius populi sollicjtudinem in se habere

me, ut permitterem eos gratiam et communicationem facere de substantia sua, in hanc eleemosynarn quae
precati sunt
fit

quia secundum virtutem. 4. Obsecrantes nos. Id est,

demonstrat.
20. Lanfr. Idco consolati. Et propter
Titi, et

in sanctos qui sunt Hierosolymis.
5.
iJt

adventum
gloriatus

21.

bonum studium vestrum. Apud itlum de vobis. Apud Titum
propter

rogaremus Titum. In tantum, inquit, largitate eorum provocati sumus, ut rogaremus Titum, ut sicut ccepit prsedicatione et admonitione sua,
perficiat in vobis gratiam, id est, largitatem istam.
6-

est Apostolus
esse#

de Corinthiis, dicens eos benignos

Ambros. Sed per aliorum. Exhortatur ut penu-

mittant sumptus, et per eorum 22. Omniade vobis, idest, sicut veralocutisumusg r i am patientibus sollicitudinem,quam revelent, bonum animum suum vobis de aliis, ita vera locuti sumus Tito de vobis.

Amrros. Altissima paupertas. Cura tenues essent facultatum substantia, animus divesinventusest,itautetcumlacrymisofferrent,et videsic cogerent accipi a se, quod accipiendum non

CAP

VIII.

1.

ostendant. 7. Lanfr. Scitis enim gratiam. Quasi diceret

:

Propter

amorem

Christi

libenter debetis largiri,
est.

quia ipse dives propter vos pauper factus

241
est

IN D. PAULI EPIST.

COMMENT,

-

EPIST.

II

AD COR.

242

sio

cur promptus animus et perficiendi ex eo, secundum id, quod habetis. Ecce secundum id quod habet, est facere, acceplum est Deo, si sit voluntarie. 8. Si enim voluntas prompta ut alns sit remisid quod non habet Non enim, sciUcet impero, accepta est Deo, non tantum 9. secundum vobisautem tribulatio, 10. sed dico ut ex a>quahtate. In pnesenti

animus voluntatis,

ita sit

refectio ex nostris, ut vos deficiatis,
1

tempore,

meritorum abundantiavestraeinopne l.vestra abundantia illorum inopiam suppleat, utetillorum et ipsis, sicut scnptum et tuncMt squalitas, sufficientia vobis sit, infuturo, supplementum, 12. ut nunc 1 de manna, nonplus habuit; et qu collegit 13, 14. Qui multum, non abundavit, scilicet est, inExodo xvi multum pecunix collegit in przsenti ut modicum, non minoravit, scilicet collegit, non minus habuit. Ita qui
:

Corinthii,

non

solus

M.106 imo
:

ago Deo, qui dedit

eamdem quam

tionem quidemprttw audiens libenter nostrum, Barnabam, cujus laus est in Evangeho tate profectus est ad vos. Misimus etiamcum illo fratrem id est, non solum electus in przdicatione, per omnes Ecclesias non solum autem, laus est in Evangetio,
id est, apostolis, comes peregrinationis nostne, ut sed et ordinatus est ab Ecclesiis, a fidelibus Ecclesiz, ad Domini gloriam, gratiam <hco. mecum ferat, in hanc gratiam collectionis,^ ministratur 15. a nobis hac plemtudine, nostram, 16, 17. devitantes hoc, ne quis nos vituperet in
et

hoc quod dixit rogavimus Titum. Gratiam autem habeo sollicitudinem pro vobis in corde Titi, quoniam meam exhortasua volunsuscepit, et non tantum audivit, sed cum solhcitior esset,
aliis impertial.

Ad

destinatam ad voluntatem

Domini gloriam. Ideo mittimusitlos. 18. 19qua3 ministratur, porlatur sanctis, a nobis, ut vacent Deo, in pecuniam feret, non his forsitan Providemus enim bona non solum coram Deo, quod est si solus Apostolus
crederetur,

cum

ipse nihil fraudaret,

sed etiam coram hominibus. Misimus autem
et

cum

ilhs et

fratrem

nostrum Timotheum, quem probavimus in multis saepe sollicitum esse, meus, confidentia multa habita in vos, sive 20. pro Tito, qui est socius

nunc autem multo solhcitiorem,
in vos adjutor, sive fratres

COMMENTARIUS.
Ambros. Si enim votuntas. Quoniam Corinthii Avidentur pauperes. 14. Lanfr. Qui multum. Qui multum ssepe collead hoc opus provocantur, hoc eis indicitur, ut non gerat, id est, amplius quam gomorum non abundaplus tribuant quam possunt, ne plus forte offerentes vit, id est, non plus habuit quam gomorum, et qm coacti, non voluntarii, viderentur sine mercede modicum scilicet collegerat, id est, minus haburt futuri : quiaqui coactus aliquid facit, mercedem non quam gomorum. In Exodo autem ita habetur Nec habet qui plus collegerat, habuit amplius nec qui minus 9. Lanfr. Secundum icl quod, etc. Vel. ille dat secundum quod non habet, qui de quinque solidis, paraverat, reperit minus.
8.
:
_

;

dat quatuor

;

quod faciendum

est

illi,

qui habet
:

decem
valet
si

libras, vel

hujusmodi. Diceret aliquis Non darent secundum quod habeant; illi enim

Domini gloriam. Ordo A nobis destinatam, adDomini gloriam, et ad voluntatem. Ideo misimus 16. Devitantes hoc. Quasi diceret
15.

A

nobis ad

:

:

Macedones, plusquam posset eorum pati facultas, Si enim, etc. Quod dederunt. Ad hoc respondet
:

fratrem boni testimonii

cum Tito, ne

quis vituperet

nos in hac Epistola (52), eleemosyna, dicens nos ex
ea aliquid ad nostrum opus retinere. 17. Ambros. Devitantes hoc. Ideo hoc subjecit, ne

est est

:

Qui vult dare secundum id quod habet, acceptus
Deo, non tantum
ille

qui vult facere ultra

quam

habet.Velita: Voluntas prompta facere ultra quam g negligens circa curam sanctorum judicaretur, si segnius hoc ageret. possit, secundum id quod vult, est accepta, non 18. Providemus enim bona. Providet bona coram secundum quod potest. enim plus Deo, dum quod jubet Deus circa ministeria sancto10. Ambros. Sed ex xqualitate. Non rum, fieri docet coram hominibus, quia tales mittit exigitur, quam sibi debent retinere, quia ditiges, ad hoc opus exhortandum, qui probitate sua non inquit, proximum tuum sicut tcipsum.
11. Vestra

abundantia. Id

est, hi

qui facultates

faciant eis scandalum.

habent,
illic

ministrent sanctorum inopiis, ut iterum

sancti ubi
his,

sunt divites, et

isti

inopes,

com-

municent
illorum.

quasi vicem rependentes ministerio

Lanfr. Providemus enim. Ideo, inquit, misimuseos,neministerium nostrumvituperetur,existimanda nos esse fures, postquam viderint tot bonos quibus accommodatur, vel propter hoc mittimus
19.
tot,

12. Ut fiat xquatitas.
isti

Hax

est ajqualitas, ut, quia
sanctis,

ne dicamur negligere

illud

mittendo unum, et
;

in hoc

tempore ministrant
illis

reddant

[al.,

existimari esse fur, vel negligere illud

bonum

est

reddanturj
13.

vices infuturo.

Quimutlumnon.Pius habent sancti in spe fu- Q turi saeculi quam hi qui hoc tempore videntur divites, et tamen sequabuntur illic utrique, ut sicut beneficio
horum, sanctorum inopia sustentatur, ita beneficio sanctorum divites fiant hi in futuro saeculo, in quo
(52) Epistola

nos evitare, ne simus causa malse existimationis eorum et hoc est quod dicit Providemus enim
;
:

bona, etc.
20.

Pro

Tito. Dicit fratrem,

quem

mittebat,

mul-

tam fiduciam habere

in

eis,

quia Titum et alios

apostolos bene tractaverunt.

redundat, vel sane inter parenthesin.

243
nostri, apostoli

D.

LANFRANCI CANTUAR. ARCHIEP.
quidam
apostoli

244

Ecdesiarum

(forte

Christi, quibus Ecclesiis glorijica.ur Christus. Quia tales sunt.
vestrae, et nostra^ gloriae

bona illorum referendo commendabant illlos), gloria M. Ostensionem ergo. qua> est charitatr
5

dite, charitative recipite illos, in

pro vobis, quia charitas corurn gloria est Apostoli, in faciem Ecclesiarum, ut sitis exemplar.

illos,

quos mittimus, osten-

lOt CAPUT

IX.

Responsio. De receptiona illorum scripsi vobis, et non de collatione : nam de ministerio, quod fit in sanctos, ex abundanti, superfluum, est mihi scribere vobis. Ecce cur. Scio enim promptum animum vestrum, pro quode vobis glorior apud Macedones {dicens ApostolusMacedones, Achaiam paratam dicit ut inde

Corinthii paratiinveniantur). 1. Quoniam et Achaiaparata est ab anno praeterito, et sic vestra remulatio provocavit plurimos. Misi autem praifatos fratres, ut ne quod gloriamur de vobis, id est, gloriati sumus de

non parassent illud) in hac parte, in refercnda communione, ut cum ad vos venerint Macedones mecum, et invenerint vos imparatos, 2. erubescamus nos de hoc quod gloriati sumus de vobis, ut non dicamus vos in hac substantia, collalione (quodesset, si non parassent illud).Et ne erubescamus vobiscum, necessarium ergo existimavi rogare fratres, ut praeveniant ad vos, 3. et praeparent, parari faciant a vobis, repromissain benedictionem hanc (dona pccunix) paratam essse sic (datam voluntaric) quasi benedictionem, non tanquam avaritiam, non invite datam. Hoc autem dico, quia avare non debetis dare, ideo quia Qui parce seminat, avare dat, parce,
esset, si

vobis

apud

vos, e\ acvtetur

(quod

(quemadmodum

dixi) parati sitis,

ne

:

rci7u7,etmetet; et 4. qui seminat, hilariter dat, in benedictionibus, largitate, de benedictionibus et metet. Et propter hoc, Unusquisque prout destinavit, sive multum, sive parum, in corde suo, det non ex tristitia,

aut ex necessitate, id
deficere.

est,

coactione, sed hilaritalc; hilarem

enim datorem

diligit

Deus. Et ne timeatis

Potens est autem, enim, Deus
:

omnem

gratiam, spirituakm curporalem, abundare facere in vobis,

(ne quis diceret

omnem gratiam abundare copiam rerum tribuere), ut in omnibus semper omnem sufficientiam corporis, ct animx, habentes, abundetis in omne opus bonum, sicut scriptum est inpsatmo ni Dispersit, dedit pauperibus 5. justitia ejus manet in saeculum saeculi. Descriptopro descriptio. 6. Qui autem administrat semen quod det seminanti, danti ; et panem, copiam rerum, ad manducandum, dato illo, vobis praestabit, 7. et>
habeo, postea egerem, subjunxit. Potens est Deus
faccre, id cst, justificationem,et
:

Si darem

qux

;

utaliis \^^subministrarepossitis,m\x\t\iA\cah\tsemeia. vestrum,et augebit(repe^'h'oUncrementafrugum
justitiae vestrae;

bona opera quibus justificemini, ut in omnibus (repetitio) locupletati abundetis in omnem simplicitatem, quae operatur per nos gratiarum actionem Deo, id est, ministerium noslrum, operante simplicitate vestra, operatur gratiarum aciionem Deo. Quoniam (grutiarum actionem exponit) ministeriuni, id est, administratio dationis, hujus officii, simplicitatis vestrx, 8. non solum supplet ea quee desunt sanctis,

est supplementum inopise sanctorum, sed etiam abundat per multas gratiarum actiones in Domino, id est, propter hoc quod inopiam sanctorum suppletis, gralias agunt Deo multi, per probationem, propter laudationem, ministerii hujus, id est, nostrse operationis, et vestrse largitatis (glorificantes) per rnultos dico

Deum

9. in

obedientia, propter obedientiam

quam

habetis in Evangelio per prxdicationem nostram, confes-

COMMENTARIUS.
21 Ostensionem. In
illis,

inquit, quos vobis mit-

Adetinet quod
6.

sit

omnibus datum.
est,

timus, ostendite

bona

sit

charitatem habeatis, et quae gloriatio vestrapro nobis.

quam

Lanfr. Qui autem administrat. Id

qui dat

CAP. IX.

1.

Ambros.

Quomam

Achaia parata.
.

Post Macedonas. Achaiam dicit paratam Deinde ut
Corinthii fiant parati.
2.

unde eleemosynam faciatis, dabit unde post datam eleemosynam vos sustentare possitis. Nec propter hoc tamen remanebit, quando quidem semen
vobis
multiplicet et fruges crescere faciat.

Lanfr. Ervbescamus

vos. Si

imparati, inquit,

nos verecundiam habebimus in hac substantia, id est, eleemosyna, vos forsitan non habefueritis,

Ambros. Et multiplicabit. Danti addit, ut eo amplius habeatunde largiri. 8. Lanfr. Non solum supplet ea. Quatuor dicit
7.
fieri

m

*ils

-

per administrationem hujus

officii, id est,

bene-

Ut praeparent benedictionem hanc repromissam paratam esse, sic quasi benedictionem, non quasi avaritiam. Promiserant enim Apostolo quod ita praepararent eleemosynam, benedictio non avaritia [forte benedictione non ava3.
:

Et prxparent\ Ordo

ficii.

Sanctis enim qui sunt Hierosolymis necessaria

exinde ministrantur, et per multos alios, probantes hoc ministerium, gratice Deo referantur et multi, exemplo Corinthiorum provocati, et illis sanctis qui
;

suntHierosolymis et multis
gratiam,
9.

aliis

plurima largiuntur,

ntia].

ut et ipsos Corinthios videant, propter

eminentem

Ambros. Qui scminat in bencdictionibus. Hic in benedictionibus seminat, qui bona voluntate spe futurae retributionis hoc agit.
4.

quam

habent, sedulo eos deprecantur.
est,

In obeclientiam, id

quia

dum Evangelium

Christi vobis praedicaret,

statim obedientes fuistis

5. Justitia ejus manet. Justus est qui sibi soli

non

ad confitendum Christum.

245
sionis vestrae,

IN D. PAULI EPIST.
ad confiiendum
,

COMMENT.

EPIST.

II

AD COR.

246

ad Dei laudem, vel ad confitenda peccata vestra, in Evangeliura Christi, scilicet abundat, et simplicitate, largilate, communicationis vestrae in illos, et in omnes abundat, et in ipsorum obsecratione facta pro vobis, ipsorum dico, desiderantium, diligentium, vospropter eminentem gratiam Dei in vobis. Unde gratias ago, referimus, Deo super inenarrabili, id est, quod debet enarrari, vel enarrabili dono ejus.
vel

CAPUT
Ipse

X.
et
:

autem ego Paulus obsecro vos per mansuetudinem

modestiam

Christi (contra eos agit, qui dice-

bant eumprsesentem humititer loqui; absentem vero minari

obsecrando per

eam

virtutem,
;

qux

inter eos

habere desiderat), qui in facie quidem, in prxsentia vestra, humilis
confido in vobis, confidenter criminor.

sum

(ironia) inter vos
1.

absens autem
2.

Rogo autem

vos, scilicet ut ita vivatis, neprsesens

audeam

per

quosdam; qui eamconfidentiam, idest, fiduciam, scilicet veritatis, qua arbitrantur nos tanquam secundum carnem ambulemus, id est, carnalia nos diligamus. In carne enim ambulantes sumus, id est, in carne existimus (non est hoc in malam partem) non secundum carnem militamus, id est, carnalia nondiligimus. 3,4. Nam arma (armaideodicit, quia repugnat vitiis) 1 ©Omilitiae nostrae non carnalia sunt, sed potentia Deo, per Deum (metaphorice loquitur) contra munitiones, id est, sententias philosophorum iniquorum. 5. Ad destructionem munitionum (aerearum potestatum, militamus), 6. consilia contra Deum destruentes, et omnemaltitudinem, superbiam, extollentem se adversus scientiam
a vobis existimor absens audere in
Dei, et 7. in captivitatem

redigentes,

id

est,

subtrahimus diabolo

omnem prxdestinatorum

intellectum,

habentes, obsequium Christi, ad id est, parati sumus, ulcisci, punire, oinnem inobedientiam, inobedientem, cum impleta fuerit vestra obedientia, id est, cum pars nostri obediens fueril, vel perlata cotlatione vestra ad sanctos Hierusalem.
intelligentem, 8. in

obsequiumChristi redigentes, et in promptu,

statim,

Obedientia vestra, id

est,

milii

magis

quam pseudo

debetis obedire,

etab

aliis cavere. 9.

Quae secundum

faciem sunt, videte, eosqui infacie gloriantur, idest, pseudo, vitate. Si quis pseudo confidit sibi Christi Apostolum, se esse, (contra eos, qui se Apostolo prxferebant, quia Christi se csse dicebant. Et Apostolus

:

Non

ideo, inquit,

est, ita
scilicct,

etnos,

et

sunt majores, quia ego sum Christi), hoc cogitet iterum apud se quia sicut ipse Christi nonideomajores. 10. Nam et si amplius quam Christi me esse aliquid gloriatus fuero,
:

de potestate nostra,

(dc apostolatu nostro) (effeclus

quam

dedit nobis

destructionem vestram, 11, non

pro causa) erubescam, id

est,

Dominus in aedificationero, et non in verum dicam. Ut autem 12, 13
vobis,

non existimer tanquam terrere vos per Epistolas, non existimer ego a
vos,

quod velim tantum terrere

comminando

vos per Epistolas; (per parenthesimusque, hoccogitet)

inquiunt, graves sunt, ad intclligendum,etfortes,ad exsequendum, praesentia
et

sermo meus contemptibilis

;

hoc cogitet, qui ejusmodi

est,

quoniam quidem Epistolae noslrx, autem corporis mei infirma, qui hoc dicit, quia quales sumus verbo per

COMMENTARIUS.
CAP. X. 1. Lanfr. Audeam. Ordo AudeamA 8. Lanfrangus. In obsequium. In pro contra in" quosdam id est, aliquid molestiae inferam qui- telligi potest, ut sit sensus Captivantem intellebusdam vestrum. ctum ad obsequium Christi vel intellectum, qui est 2. Ambros. Pcr cam confidentiam. Confidentia contra obsequium Christi id est, diligenter consiitaque fiduciam severitatis significavit, quam in derate opera eorum qui in conspectuvestro tantum Epistola tantum habcre putabatur et ideo combona agunt, ne forte vos seducant. monet ne eadem severitate pnesens utatur, sicut 9. Ambros. Quse secundum faciem. Nunc vult eos non sperabant. quaepalam suntconsiderare, idest, eaquae dicturus 3. Nam arma militix. Armaideo dicit quia repuest, quia aperta sunt, dijudicare.
:


;

in

:

;

;

gnant
4.

vitiis.

10.

Lanfr. Nametsi amplius. Quasidiceret
:

:

Pos-

Lanfr.

Arma

militix.

Arma

militiae Christia-

sem dicere
debetis.
11.

Apostoli sumus, et plus nobis obedire

nae sunt virtutes, quae potentes sunt auxilio Dei, ut destruant munita diversis calliditatibus consilia ad-

Non

crubescam.

Merito

erubesceret,

si

se

Apostolum diceret, et non esset. 5. Amdros. Ad dcstructionem. Arma spiritualia 12. Ambros. Non existimer. Ipse potest videri teriides est incorrupta? praedicationis, per quara vincitBrere per Epistolam, quia [al., qui| neque auctorimunitiones,idest, principes et potestates nequitiae, tatis alicujus est, neque praesens fiduciara habeat quae se extollunt et armant in fidelium animos ad arguendi. contradicendum Christo. 13. Lanfr. Noncxisiimer. Hoc dicit occasione il6.
tiae

versariorum, sive hominum, seu daemonum.

Lanfr. Consilia deslruenks. Supcriori scnten-

lius sententiae,

quam
terrere

superius
ut,

dixit, parati

ulcisci

conjungitur, non

secundum carnem militamus.

omnem
vobis

inobedientiam,

inquit,

non existimer a
sciatis

7.

dum

Amdros. In captivitakm. Captivat intellectum, contradicentem rationem vincit, et ad fidem

tanquam

quod minor implere,
factis.

quod minor

dictis

implebo

Christi

humilemet mansuetum

inducit.

247

B.

LANFRANCI CANTUAR. ARCHIEP.

M*

Epistolas absentes, comminantes, tales erimus et praesentes in facto, id est, sicut in Epistolis nos facturos comminamur, s, 1 1<> vcnicntcs ad vos nisi correpli, actu ipso exsequemur. 14- Non enira audemus (remotto) inserere, aut comparare nos quibusdam, pseudo, qui seipsos commendant, non metientes se, sed ultra quam sint jactantes ; 15. sed ipsi in nobis nosmetipsos metientes sumus, et comparantes nosmetipsos nobis. 16. Nos autem nonin immensum, id est, non ultra vires, gloriabiraur, id est, indc tantum glonamur, quod przdicatione nostra vos ronvertimus, sed 17. secundum (vro auctoritate posuit) mensuram reguke {rcgimvm) qua raensus est nobis Deus, scilicet gloriamur, secundum mensuram dico 18 pertingendi prvdicando usque ad vos. Non enim 19. quasi non pertingentes ad vos, ullra ws,superextendimus nos usque ad vos eram pervenimus in Evangelio, prxdicationc, Christi. Non inimraensura glonantes (dxcendo nos prwdicasse, quibusnon prxdicavimus) in alienis laboribus, inaliorum prxdicatione spem autem habentes, habemus crescentis fidei vestra ut crescat fides vestra, 20. in vobis ma<raificari id est, quodin vobis rragnificabor, 21. secundum regulam nostram22. in abundantiam, in spelabens abun:

dantiam;

idest,

spem habemus, quia etiam

aliis

prxter vos przdicabimus, 23. etiam in

illa loca,
iis

vos sunt, evangehzare, 24, 25. non (remotio) in aliena regula, in aHorum prxdicalione, in parata sunt, przdicataab aliis, gloriari, et hoc ideo, quia gloriatur, etc. velet ita gloriari,

qus qus

ultra
prae-

ut qui gloria'
qui seipsum

Qui autem gloriatur, in Domino glorietur, non in se, vel in alio. 26. comniendat, 27. ille probatus est sed quem Deus commendat, illos gloriantes.
tur. etc.
;

Non enim

CAPUT
*
.

XI.
!

2.

optative, sed

Utinam sustineretis modicura quidinsipientiae, jactantiz, raea? sed et supportate me, dixi uiinam ! nunc prxcipiens dico supportate, quod debetis facere : 3, 4. aemulor enim vos Dei amula:

COMMENTARIUS.
14.

Non enim audemus.

Inserit et

comparem

se

A

24.

Non

in aliena regula. Non, inquit,

spem ha-

Non, inquit, volumus imitari eos, qui seipsos comraendantes adulantur vobis sed bona vestralaudamus mala punimus. Quales verbo, tales et facto.
;

facit aliquibus, qui

opera eorum imitantur.

beraus gloriari in aliena regula, in his videlicet locis quae praeparata, id est, evangelizata ab ipsis
apostolis.

;

15.

Sedipsi in nobis. Metientes sumus
est, nostris

nosmeti-

psos, id est, conscientiis nostris

metipsos nobis, id
plus, vel

comparantes nosoperibus, viribus, ne

aliud dicamus, vel conemur quae facere possimus, vel debeamus.
16.

Ambros. Non in aliena regula. Nonaudet in aliis praedicantibus crediderunt, nec in alienis labonbus videtur gloriari sed per hoc nititur ut eis praedicaret quibus non erat [sup. annuntiatum Evangel.],utgloriam suo labore acquirat; gloriam autem Domino dandam significat dicens Qui
25.

hos qui

;

:

Nos autem non in immensum. In tantum, innos di;

quit, gloriabimur, ut vestros esse apostolos

camus
\1.

haec est

enim mensura

gloriae nostree

quam

Domino glorietur. 26. Non enim qui seipsumcommendat. Verum est quia illum Dominus comraendat et ille probatus
gloriatur in
;

raensus est nobis Deus.

est,

quem

dignura habet ac mittit ut pradicet do-

Secundum mensuram regulx. Exponit quo-B
intelligendum
sit

modo odo

quod superius
ad
vos.

dixit

:

in

immensura gloriabimur.
18. Periingendi usque

mittit, non illum cora mendat. Iose autem se commenrtat m,i a r«; „.,. Ipse autera coramendat, quia [al., qui] non missus praedicat.

mum ejus. Quem autem non

Mensura

nostrae
est>

111
nis sed in

27.

Lanfr.

llle

probatus

est.

Non

in alie-

praedicationis

pertingit usque ad vos, id

per

mensurara praedicamus, quia invasionem non facimus. Et hoc est quod dicit non enim, etc. 19. Quasi nonpertingentes.Si alii antehunc Apostolum in praedicatione CorinthiOrum laborassent,
:

gloriari, quia omnis qui gloriaturin Domino, debet gloriari; quia non in se

Domino volumus
:

nec in

alio

in se vel alio non, quia qui

sic

agit

et

iste se

eorum Apostolum vocasset iramensum,

id est, ultra

modum gloriari videtur. 20. Ambros. In vobis magnificari. Magnificari se
Deum.si augeantur in fide auditores illius.
21.

non probatur a Deo. CAP. XI. — 1. Lanfr. Utinam sustineretis ! Utinam, inquit, sustinere velletis, id est, audire quomodo me commendo, quod videtur insipientia Etsi
!

ego refero vos debetis audire
lor enira vos, etc.

;

et subditur

:

credit apud

Mmu-

Lanfr. Secundum regulam. Regulam hic vo2. Ambros. Utinam sustineretis ! Incipiens selaucat regimen, secundum hoc, inquit, quod vos regii -^™ .w^ .v, 5 i umc insipientem se dicit, quiascriptum est Non laudare iuoipiciiuenj&e uicn, qiuascnpium i\o mus, avobis, id est, per vos a Deo magnificamur. C aenlle labia tua, sedproximi tui (Prov. xxvn) 22. In abundantiam. In abundantia autem dicit, 3. JEmulor enim vos. Quae locutus est, amore eovel quia haec pradicatio super praedicationem aporum se dicturura ostendit, ut non magis ad laudem stolorum abundavit, vel quia in ea erat abundantia ejus proficiat sed ad horum profectum, ut discant

>

,

:

;

donorum
23.

Dei.

Etiam in illa quse ultra. Spem hanc, inquit, habemus evangelizandi fidem Christi in illa loca
quae ultra nos sunt.

parenti suo in Evangelio faveant. Lanfr. £mulor enim vos yEmulatio est motus mentis propter alienum statum.Tlogat ergoutpa4.

quemadraodum

tienter ferant reprehensionem

suam, quia ipse circa

.

249

IN D. PAULI EPIST.

COMMENT.
animo

-

EPIST.

II.

AD COR.
castos,

250
id
est,

tione, quia diligo vos, vel si conturbo vos, bono

facio, ut vos exhibeatis

incorruptos

Christo, cui vos despondi. 5, 6. Desponditenira vos uni viro virginem (virgines vult eos esse in fide) castara, non colentem idola, exhibere Christo.Sed tamen 7. Timeo autem ne, sicut serpens Evam seduxit astutia

sua, ita corrumpanturjMewdosensusvestriet excidant asimplicitate, betiignitate, quae est inChristo, velin

Christum praedicat quem quem non accepistis aut aliud dignius Evangclium quod non recepistis, recte pateremini. Existimo enim nihil me minus fecisse 10 a magnisapostolis, Petro, | 1^8 Barnaba, eicxteris; 11. nam etsiimperitussermone, sed nonscientia./desJ, scientcr egiA2. In omnibusautem manifestatisumus vobis. Aut 13. nunquidpeccatumfeci, meipsum humilians, ut vos in ftde exaliis

qux sunt Christi.Quodpali non

debetis. 8, 9.

Nam si is qui venit,alium majorem

nonpraedicavimus,aut alium majorem Spiritum accipitis

? Quoniam gratis Evangelium Dei evangelizavi vobis ? Alias Ecclesias exspoliavi accipiens stipendium ad ministerium \estrum, id est prsedicationemvestram. Et cumessem apud vos et egerem,nulli, aliquid rogando, onerosus fui; 14. nam quod mihi deerat, suppleverunt fratres, qui venerunt aMacedonia; et in

temini

amodo aliquid vellet sumere.Jusjurandum quoniam haec non accipiendi 15. gloriatio non infringetur in regionibus Achaise. Dicebatur enim timore non valendi convertere, non dilectione abstinere. Quare non infringetur ? Quia non diligo vos? Deus scit quia vos diligo. Quod autem facio, id est, non accipio, et faciam, scilicet ideo facio,
servavi,et servabo ne putarent quod

omnibussine onere

me vobis

Est veritas Christiin me,

utamputem occasionem gloriandi eorum, pseudo, qui volunt occasionem (gloriandi in przdicando accipiunt), ut 16, 17. in quo gloriantur, inveniantur sicut et nos. Responsio,

eo,

quod nihil

18.

Nam

ejus-

modi pseudoapostoli sunt operarii subdoli, transfigurantes se in apostolos Christi. Et non mirum, nistri hoc faciunt ; ipse enim Satanas transfigurat se in angelum lucis. Non estergo (conclusio a

si

mi-

simili)

magnum,

si

ministri ejus transfigurentur, velut ministri justitiae,

quorum

finis

erit

secundum opera

COMMENTARIUS.
opera eorum movetur eo motu qui secundum Deum est. Est enim in aliis motus, qui invidia dicitur.
(lib. 83 Qusest., quaest., 59, tom. IV). Despondi enim vos. Nunc desponsata Ecclesia est, et

A causa

hoc

dicit,
;

vel ut

quidam

dicant, impeditee

fuerit linguae

scientiam enim causam fuisse dicit

5.

August.

ad nuptias perducenda, id est, cum se contineta corruptione saeculari. Illo autem tempore
nubet, quo universa mortalitate praetereunte|>£.,in eo pereunte], immortali conjunctione fruetur.

virgo est,

quod tanta operatus sit. 11. Anbros. Nam et si imperitus. Hoc non ad apostolos pertinet, sed hos tangit quos praeferebant Corinthii. vis

causa accurati sermonis, cum in religione sermonis necessaria sit, non sonus dulcis.

12. Lanfr. In

omnibus,

etc.

Omnibus

vobis mani-

6.Lanfr. Despondi enim vos. Causacur eosaemuletur, quia videlicet annulo fidei desponsavit eos

um
7.

viro, scilicet, Christo, ut exhibeant seipsos cas-

festussumquodin omnibus,licetimperitussermone, scienterme habui,quia nonpeccavi in hoc quodme humiliavi, vel quod gratis praedicavi, id est, non
;

sibi. capiens a vobis sumptus, dum praedicarem. Et hoc Ambros. Timeo autem. Ostendit qua causa co- probat nam abaliis,inquit,Ecclesiis tantum capiegitur vera de se prostestari, nonut selaudet, sedut bam stipendium, dum vobis prEedicarem. eosdeformet, qui sub nomine Christi contra Chri- B 13. Ambros. Nunquid peccatum. Seipsum humistum praadicant. Hoc enim agit, ne audiantur seliat, cum id quod sibi debebatur non exegit. ductores, quos diabolo comparat propter astutiam. 14. Lanfr. Nam quod mihi deerat. Quasi aliquis 8 Nam si is qui venit. Loquitur hocloco de veris diceret Unde ergo vivebas ?
:

tam virginem

pradicatoribus, quia plebs Corinthiorum variis erro-

[b.AMBB.os.H$cglorificatio
est a licitis abstinere,

non infringetur. Gloria

nbus
stolis

fluctuabat.

Nam

alii

pseudoapostolis,

alii

apo-

maxime ad aliorum salutem.

favebant qui
ait
:

cum Domino

fuerant, de quibus

Apostolus

Si potior Christus

ab his vobis prae-

dicatus fuisset, aut potior Spiritus datus, recte nobis eos praponeretis.
9. Lanfr.

\6.Inquo gloriantur. Gloria pseudoapostolorum in pecuniis erat accipiendis. Ideo Apostolus hoc refutavit, ne illis similis videretur, quia nisi hoc ab Apostolo fuisset vitatum, major occasio illis fuisset
data accipiendi.
17. Lanfr. In quo gloriantur. Ideo, inquit,
accipio, ut in

Namsi

is

qui vcnil.Si

is,

inquit, prse-

dicator qui venit et
praedicaret nobis,
acciperetis,

aDeo non mittitur, aliam fidem et per eam fidem alium Spiritum
;
:

non

quo gloriantur,

id est. in accipiendo,

utcunque tolerabile esset, si ejus damnationem pateremini possetis enim dicere Praedicatio ejus melior est

quam

Pauli.

Nunc

vero,

cum

cum nos quoque nihil capiamus. Vel ideo non accipio, quia quidam praeG dicatorum sine stipendio pradicabant mendacium,
inveniantur nobis similes
ut religiosi viderentur,et se nobis praeferre possint.
18. Nam ejusmodi pseudoapostoli. Reddit causam, cur quidam illorum sine stipendiis prsedicarent. Per hoc, inquit, transfigurant se in apostolos lucis, seu
Christi.

fidom praedicant, et ex sua parte plura respuenda addant, pati nondebetis et hicincipitexponercillud: Modicuminsipientiie,dequo superiusdixit.
;

eamdem

10.

A magnis

apostolis.
?

A

magnis, quanto magis
vel humilitatis

ab his qui nihil sunt

Imperitus,

251

B.

LANFRANCI CANTUAR. ARCHIEP.
;

252

ipsorora, idest, malus. 19, 20, 21. Iterum dico, (nequis me putet insipientera esse 22. alioquin, si glorier, velut insipientem accipite me, (ac si dicat si : vultis, mc insipientcm putate, cc,o tamengloriabor) 23. ut et ego modicum quirl glorier) (modicum hoc dicit, quod in verbis nonsensu est) 24. quod loquor, megloriando, non loquor secundum Deum, sed quasi 2:>. in insipientia 26 in hac substantia glonre. Causa cur glorietur. Quoniam multi pseudo gloriantur secundum carnem, et

II»

:

ego non secundum

carnem gloriabor, quod

ferre dcbetis. 27. Libenter

vere, vel ironice. Sustinetis

enim (quia hunc

et

sapientes. Vel Itunc sustinetis) si quis vos in servitutem redigit docens
sitis ipsi

enim

suffertis insipientes,

cum

vos judaizare, vel supponens vos suo servitio, 28.
decipit

si quis devorat, vestra accipit, 29, 30. si quis accipit, quis extollitur, jactando, 31, 32, 33. si quis in faciera vos c<edit (in faciem cxditur in cujus os injuria irrogatur) velcorporalitcr. 34. Secundum ignobilitatem dico, (5i quis extollitur, etc.)quasi noninfirmi,n(m habcntes

adulando (accipere

est dolo capere), si

quibusgloriemur,fuerimus(cumpotentiores simusea

faciunt) in hac parte gloriandi. Ostendit se habere quibus glorietur. ln eo quo quis pseudo audet gloriari (in insipientia dico) audeoetego; Hebraei sunt, et ego Israelitae sunt, et ego semen Abrahae
; ;

facere

qux

sunt, et ego

;

ministri Christi sunt (ut

minus sapiens

dico) (in hoc

quod plus

dico,

minus sapiens

fio)

plus

plusetiamego minister Christi ; et hoc probat, quia in hoc, ct in hoc) in laboribus plurimis,in carceribus abundantius, in plagis supra modum, inmortibus frequenter. A Judseis 35. quinquies, quadragenas percussiones una minus, accepi. Ter virgis caesus sum, semel lapidatus sum, insecutus lapidibus, ter naufragium (volentibasJudxisdemergeix) feci, pertuli, 36. nocte et die (dum duceretnr Romam) in profundo
;

ego

[et

maris fui,appellato Cxsare, | | 41 in itineribus s^pe^multaperluli^ericuYis fluminum subjacui, periculis tronum. periculis exgenere, Judxis, periculis exgentibus, paganis, periculis subjacui incivitate,
in solitudine, periculis in mari, periculis in falsis fratribus,

la-

periculis

me prodere volentibus
mea

;

in labore, corporis fui,

etaerumna famis,

in vigiliis multis,

infame

et siti, in jejuniis multis,in frigoreet nuditate, praeter illa, quaa

extrinsecus sunt, prxter cxtera

qux passus sum

in carne, instantia

(studium,vel incursus mentis) quo•

COMMENTARIUS.
19.

Ambros. Iterum
Lanfr. Iterum

dico.

Semper proponit quod
Superius dixit
:

A

postea multis prosequatur.
20.
dico.

les observantias legis,

29 Lanfr. 5* quis vos in servitutem, id est, carnaquae servili timore impleri
:

Utinam
scilicet

faciebat dicens

Si quis hoc,vel illud fecerit,

morte

modicum quid commendationem sui quae
sustineretis
tia dicitur.

insipientix

mex!

moriatur.
30.

indiscrete facta insipien-

ne quis putet eum insipientem, cum hoc non pro se, sed ad illorum aedificationem faciat alioquin si volunt, putent, dum ipse
dicit,
;

Iterum

tur in

Ambros. Si quis vos in servitutem. Redigebanservitutem per stultitiam, ut famularentur
Si quis in facicm. In faciem caeditur in cujus

pseudoapostolis.
31
.

glorietur,

tamen ad

aedificationem.

os injuria irrogatur.

Nunc hos

significat qui, eo

21. Iterum dico. Item,inquit, et saepe narro vitia

illorum, ne quis audiens rae redarguere

illos,

putet

quod essent ex genere Abrahae, obtrectabant eis quod essent incircumcisi. Unde sequitur Secundum
:

insipientem.
22. Alioquin velut.

ignobilitatem dico.

Concessio
fit,

adversae partis,

quae tunc competenter
est nocitura.

quando concedenti non

modicum. Modicum dicit,quia non in sensu est. 24. Quod loquor. Secundum Deum non loquitur, quia ad carnis tumorem haec pertinent nec de inflatione apud Deum surgit gloria, quia apud Deum
rn verbis
;

23. Ambbos. Utego

De sermone Domini in monte, c. 19, tom. IV). Si quis in faciem. Quid sit in faciem caedi? hoc est contcmni et despici. Quod quidem non ideo dicit Apostolus ut illos non sustinerent, sed ut se magis qui eos sic diligeret ut seip32. August. (lib.
i

sum

pro

eis vellet

impendi.

33.

est praeterita

Lanfr. Si quis in faciem. In faciem csedere mala ad memoriam revocare.

humilitas gloriosa
25. Lanfb.

est.

34.

Secundum

ignobilitatem.

Viriliter,

inquit,

In insipientia.
;

Insipientia esset,

si

dico quasi impotentes ^vel intentiores) fuerimus, id
est,facere; magnificentiusenim

sponte gloriaretur
pientia dicit.
26.

sed quia coactus, quasi in insi-

possem

dicere: quasi

nos potentiores non fuerimus quae faciunt facere.

Inhac substantia, id est, in hoc genere gloriae quae fit secundum insipientiam. 27. Libenter enim. Causa cur contra fallacium
praedicatorum gloriam
Corinthii libenter
velit gloriari,

quia videlicet

A Judxis quinquies. Quinquies verberatus unaquaque percussione corrigia nodata quadraginta percussiones sustinuit, unaminus,quaque vice. Vel quadragena vocatur ipsum flagellum
35.
fuit, et in

ferebant insipientiam illorum,
in verbo

quadraginta corrigiis confectum,
se dicit percussum, corrigia

cumquo

quinquies

cum quidam ipsorum
sent.
28.

Dei sapientes es-

omni

vice retenta, sic

L
Ambros. Si quis devorat. Contenti erant de-

en i m j ex misericorditer
36.

fieri

praecipiebat.

Ambros. Noctc

et

die.

Hoc factum

est,

cura

vorari res suas a falsis doctoribus.

raissus esset

Romam,

quia appellasset Caesarem, sic

;; .

263

1N D. PAULI EPIST. COMMENT.


est,

EPIST.

II

AD COR.

254

tidiana fuit, sollicitudo oraniura Ecclesiarura. Per parenthesim. 37. Quis infirmatur, et ego noninfirmor? condolendo. Quis scandalizatur, et ego, non uror ? Si gloriari oportet Si cogas me gloriari amplius, quae
:

veradicam, quss infirmilas per parenthesim. Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi, qui
infirmitatis mese sunt

mea passa

mentior, in his

qux sequuntur. Daraasci
;

praepositus

Jusjurandum est benedictus in ssecula, scit quod non gentis Aretae regis, custodiebat civitatem Damascenonihil conpZngens, gloriabor.

rum, ut
ejus.

me comprehenderet

et per

fenestram in sporta dimissus

sum per raurum,

et sic elfugi

manus

CAPUT
Si

XII.
scilicet gloriari)
:

amplius gloriari oportet coactione vestra (non expedit quidem, Domini. De
se

veniam auteml. ad
Christianum, ante

visiones, et revelationes

quidem

agit coactione. Scio

hominem

in Christo,

annos quatuordecim, jamprxteritos,
scit) 2.

(sive in,

cum, corpore,

sive extracorpus, in exstasi, nescio, serfDeus

raptum hujusmodi Ch ristianum usque ad tertium coelum. Etscio (bis semotum dicit) hujusmodi, hominem, (sive in corpore, sive extra corpus nescio, sed Deus scit) quoniam raptus est in paradisum, etaudivit arcana verba, quae non licet homini, vel sibi, vel visionibus, vel alicui auditori, loqui. 3. Pro hujusmodi gloriabor; pro me autem, id est, pro mea virtute, quse nihil est, nihill 1»> gloriabori,
fidelem
4. nisi in infirmitatibus

meis. Potes tu gloriari in inftrmitalibus
:

?

Responsio.

5.

Nam, et si

voluero gloriari,

non ero prorsus insipiens; ecce cur veritatem enim dicam, possem quidem gloriari secundum visiones, sed parco autem, 6. ne quis me existimet dicere supra id quod videt in me, id est, tam vilem personam, vel tam incomposite loquentem, in calum nunquam esse raptam, aut aliquid audit ex me. Hasc mihi a Domino
collata sunt. 7. Et

ne magnitudo revelationum,

magnx

revelationes, extollat, extollant, me,superbire fa-

ciant, datus est mihi
tiones, 8.
illc

aDomino
et dixit

stimulus carnis meae, vel infirmitas capitis, vel stimulus ve?itris,vel tribula-

angelus Satanae, qui

me colaphizet.
:

Propter quod (colaphizare)
9. Sufficit tibi gratia
,

discederet a

me;

mihi Dominus

terDominum rog&vi,ut stimulus mea 10. nam virtus in infirmitate
:

perficitur. Libenter igitur, ut virtus perficiatur gloriaborin infirmitatibus meis, utinhabitetin

me

virtus

Christi. Propter quod, ut perficiatur virtus, vel habitet, placeo

mihi in infirmitatibus meis, id

est,

placent

mihi hx infirmitates, in contumeliis, in necessitatibus reifamiliaris, in persecutionibus, in angustiis carcerum, pro Christo illatis mihi : 1 1 cum enim infirraor, tunc potens surn, infirmitas est mihi potentia, et per.

COMMENTARIUS.
scriptum est in alio loco
taederet]
:

Ita ut
(//.

desperaremus
t).

(al.,

A

6.

Ambros. Ne quis me existimet. Ne quis meexi-

nos etiam vivere

Cor.

stimet, inquit, ultra gloriam

meam

tendere

quam
est

37. Lanfr. Quis infirmatur.

Hoc

et

alterumquod
[/".,

limes meritorum admittit.
7.

sequitur, interea

computanda
Lanfr.

sunt, quia

quse]

Et ne magnitudo. ut
injuriis

Hoc remedium datum
pressus

extrinsecus ponuntur.

Apostolo,

animo non posset
ne otiosum

CAP.
Si haac

XII.

1.

Ad

visioneset revelationes

extolli

magnitudine
esse

revelationum,

non sufficiunt ad gloriationem majora subjungam, quod non est, id est, quod stultum est ideoque tacet sui nomen, dicitque simpliciter se
scire

pectus rei
tolli.

haberet in his quae viderat, ex-

8.

August. (Expos. psal. cxxx). Angelus Satanz.

hominem

cui haec facta sunt, et sic
;

removet

sponte gloriari
est,

et

si

gloriatur pro hujusmodi, id

secundum quod homo ipse habet has visiones a Deo, et non a se, pro se autem licet glorietur, secundum ea quse patitur, gloriatur.
Ambros. Raptum hujusmodi. Significat supra firmamentum, in tertium numero ccelum de spiri2.

Ne extolleretur tanquam juvenis, colaphizatur tanquam puer; et a quo ? Ab angelo Satanse. Quid est hoc? Dolore quodam corporis trahitur, exagitatur
vehementer. Dolores autem corporum plerumque immittuntur ab angelis Satanae sed hoc non pos;

sunt nisi permissi.
tus est.

Nam

et sanctus

Job

sic

probaut

tualibus ccelis

raptum seraetipsum. 3. Pro hujusmodi. Pro hujusmodi homine, id est, tam dignus est Deo ut hoc experiretur, gloriari se dicit, et non vult aperte dicere quia de se loquitur,

B

9.

Ambros. Sufficit

tibi.

Responsum

sibi dicit

sufficeret sibi gratia Dei, quia vires tolerandi

adde-

bantur.

Unde gloriandum

subjungit, quando injuriis

humiliatur, a Christo autem virtus tolerandi adhibetur.
9.
tibi

ne laudare se videatur. 4 Ambros. Nisiininfirmitatibus. Ininfirmitatibus,
inquit, gloriabor.

Lanfr. Sufficit

tibi

gratia mea.id est, sufficere
est,

num

et

Exponere enim pressuras passioinfirmitates angustiarum, non videtur gloflebile. ldcirco se in his gloriari
dicit.

debet gratia mea, id

hasc infirmitas quas

ideo tibi do ut
neris
;

virtus tua probetur, et ita

coro-

riosum, sed

omnis enim virtus per infirmitatem pro-

5. Lanfr. Nam si volucro gloriari. Non gloriabor nisipro his quaeDeus concessit posse, et nisi factis

batur.
10.

Nam
dicit

virtus in
esse, qurc

infirmitate.

Perfectam
ut

vir-

et

hoc

est

quod

dicit

:

Nam

et si

voluero gloriari,

tutem
riam,
netur.

habet infirmitatem contracertet,

non ero?>m>?'eni.Insipiensaliquisdesuisgloriatui, alius de fictis. Sed de fictis non gloriabor, veritatem enimdicam.

cum qua

legitime

postea coro-

H.

Ambros. Ct/w enim infirmor.yemm

dicit,

.

255
fBCtio.

15.

LANFRANCI CANTUAR. ARCHIEP.

256

Factus sum insipiens gloriando,(iterum rcmovet, quod non sponte glorialur, cumideo se stultum, el coaclum scdicit), vos commcndarc mc coegistis. Ego enim avobis debuicommendari; I2.nihil enim (reddit
fui

iis [a bonis apostolis qui pretiosissimi vindicabanlur, et multum esse supra eum), qui suntsupramodumapostoh\(guan<umadoptmonem quorumdam; VS.tamctsimhWsum, illiquidemmultum, e go nilnl, ut quibusdam vidctur. Signa tamen apostolatusmei, indicia qux.ad apostolum jwrtinent, factasunt super vos, quibus debueram commendari, inomni patiehtia, insignis, in prxsenti,et prodigiis, in futuro, et virtutibus, 1 16, miraculis. 14, 15. Quid estenim quod minus habuistis prae csetcris Ecclesiis, nisi quod ego ipse nongravavi xos, vestra accipiendo ? 16. Donate (ironice) mihi hanc injuriam, quiavestra non accepi. ii. Ecce, tertio hoc paratus sum venire ad vos, et 18. non ero gravis vobis, vestra accipicndo. Non enim (causa) qurero quae vestra sunt, sed vos tantum. 19. Nec enim debent filii parentibus thesaurizare, quia pater vcstersum ; patresautem bona filiurum quxrere non dcbent, nisi ut eos wdificmt, sed parentes filiis. 20Ego autem non quxram vestra, scd libentissime impendam mcavobis, et superimpendar ego ipse pro animabus vestris satvandis, licet plus vos diligens, rninus diligar, quanto magis vos diligo, lanto minus a vobis quam ab aliis Ecclcsiis. Responsio. Sed esto, ego vos non gravavi, scilicet per me; sed cum essem astutus, dolo vos ccepi, per meos. 21. Nunquid per aliquem eorum, 22. quos misi ad vos, circumveni vos? non, et hoc apartibus. Rogavi Titum, et misi cum illo fratrem Barnabam. NunquidTitus voscircumvenit? Non. Nonneeodemspiritu, eadem voluntate, quod non faciunt deceptores, ambulavimus?nonneiisdem vestigiis?

causam) minus

ab

Olim putatis quod excusemus nos apud vos? de hoc quod jam deceperimus vos, capicndo vestra, vcl de aliquo criminc Coram, teste Deo, in Cbristo, id est, in veritate, loquimur omnia autem, charissimi, qu3B facimus, id est, quod vestra non acccpimus et alia, propter sedificationem vestram. 23 Timeo enim ne iorte, cum venero, non quales, correptos, volo, inveniam vos; et ego inveniar a vobis, qualem non vultis, asperum, non parcentem ; timeo ne forte contentiones, Bemulationes, animositates, dissensiones, detractiones, palam, susurrationes, clam, inflationes, seditiones, sint inter vos ;1 ltf 24. ne iterumcum venero,ui prius audito crimine eorum, humiliet, contristel me Deus, apud vos (humiliaretur Apostolus, sicum veniret,
operibus.
.

;

.

;

COMMENTARIUS.
quia tunc vincit
tur,
et

Christianus,

tunc perdit perfidia,

cum perdere puta-A 17. Lanfr. Ecce cum se vicisse gratu- rat ad eos, et alia
et

tertio

paratus sum. Semel vene-

vice paratus fuit, sed

latur.
12. Nihil enim minus. Supra modum dicit, sicut quibusdam videbatur. Nam et hoc erant, quod et

hoc
18.

est

tertio,

non venit, quod ad eos paratum se dicit

venire.

Non

ero gravis vobis.

Ne

diceretur ideo nunc

apostolus Paulus.

venire, ut quidquid olim eis pepercerat

modo

subri-

sum. Quamvis secundum quorumdam stultorum opinionem, nihil sum, ea tamen feci super vos quse solent apostolum desi-

13. Lanfr. Tametsi nihil

peret, dicit

:

Non

ero gravis vobis, quia non quajro

Omnem patientiam inter vos habui, signa et prodigia et caeteras virtutes, cum opus fuit, feci. Distat autem inter signum, et prodigium et virtugnare.
tem. Signum genus est prodigii. Virtus genus est
utriusque. Virtus potest vocari
illud
;

non gravabo vos. 19. Ambros. Nec enim debent filii. Patrem se eorum significat. Carnaies tamen patres sunt qui fdiis thesaurizant. Nam spirituales dignum est ut a filiis accipiant sumptus. Hic autem in tantum se probat nolle accipere uttransferat causam carnalis
vestra, et hoc est,

signum

omne miraculum patris ad spiritualem. quocunque tempore 20. Ego autem libenlisstme. Dicit non solum sua aliquid significat prodigiura quod in futuro B pro salute eorum impendere, sed se etiam mori tantum. paratum 14. Quidest enim Superiorem sententiam probat. 21. Lanfr. Nunquid per aliquem Ne quis dicat Nihil minus feci, etc. Quasi dicere Per Tu quidem per te non gravasti nos, sed callide per [f. diceret] hoc liquet me nihil minus fecisse aliis apostolis, tuos, hoc removet. quia vos nihil minus habetis quam aliae Ecclesiae 22. Quos misi ad vos. Per nullum, inquit, quos ad quae instructae sunt ab illis quales enim sint mavos miserim decepi vos quia neque per Titum, gistri, probant discipuli, sicut omnia quae sine se neque per Barnabam, neque per quemlibet alium esse non possunt. decepi vos, nam semper idem fui, et hoc est quod 15. Ambros. Quid est enim. Ostendit non minus dicit, Nonne eodem spiritu? etc. illos, sed amplius, quod gratis illis Evangelium Facilius enim ad 23. Timeo enim ne forte. praedicaverit quod nonnullis Ecclesiis concessum fidem veniebant, quod ab eis nihil accipiebat, et est, dicente Domino Dignus cst operarius merccde si acciperet tutius peccarent, et ideo dlcit Timeo
tantum quod
;

in

.

:

:

;

;

:

:

sua.
16.

enim,

etc.

Donate mihihanc. Omnis stultus boni estQ de quo laude dignus

24.

Ambros.A^ itcrumcum venero.
dicit,

Illis

peccan-

accusator. Ut hos ergo imperitos ostendat, veniam

tibus se humiliari

quia ut pius pater eorum

ab

eis postulat ejus facti

est.

peccato deflet.

.

.

237

IN D. PAULI EPIST.
2,'i,

COMMENT.
iis,

EPIST.

II

AD COR.
7.6,

258

eos incorreptos invcnirct)

et

lugoam multos ex

qui ante peccaverunt,

et

non egerunt pceni-

tentiam super immunditia,

et fornicatione, et

impudicitia quain gesserunt.
XIII.

CAPUT
:

1. Ecce tertio apparatu hocvenio ad vos In ore duorum veltrium testium stabit omne verbum, inquo non credam cuique excusanli, nisi duobus, veltribustestibus excusetur. Prsedixi, et praedico, 2. ut prsesens vobis, et nunc absens iis, qui ante peccaverunt, et cseteris omnibus, quoniam si veneroiterum. nonparcam, si sitis incorrepti. Scitis hoc quia vobis nonparcam. 3, 4. An experimentum quaeritis ejus qui in me loquitur Christus, (exaggeratio) qui in vobis non infirmatur, 5, sed potens est vindicare, vel miracula

facere in vobis ? 6.
Pairis, ex

Nam

etsi crucifixus est
est.

ex infirmitate carnis;

7.

sed vivit ex virtute Dei, ex verbo

quo assumplus
est,

Nam
;

(probat a simili, vel a minori) et nos 8. infirmi

sumus

in illo prxdi-

cando, id

ea parte,

qua

ipse

sed vivemus

cum

eo ex virtute Dei in vobis, quia nos cfficaces sumus in

miraculis faciendis,vel puniendis vobis, sicut
tate, alter

ille.

alterum, vel quisque seipsum,

si estis

in fide

In vobis, id est,in conscientiis vestris. Vosmetipsos tenipsi vos probate, ad hoc scilicet Christus habitat
;

cognoscitis vosmetipsos, in hoc, quia Christus Jesus in vobisest? nisi forte reprobi estis. Similiter ne diceretur ab illis reprobus, 1 dicit. Spero autem quod cognoscetis, quia nos non sumus

in vobis.

An non

faciatis, non ideo ut nos habeamus quid in vobis corrigamus, sed ut 9. vos quod bonum est faciatis, quidin vobis corrigamusnon habentes, lO.nos autem utreprobi simus quasi viles, magisterium amittentes. 11, 12. Nonenimpossumusaliquidl3. adversus veritatem edoccndam, sed proveritate. 14, l5.Gaudemus, enim,quoniamnos infirmisumus non rcperientes quid in vobis puniamus; vos autem potentes estis, bene

reprobi.

Nolumus

vos esse reprobos, sed
est,

Oramus autem Deum

ut nihil

mali

probati appareamus, id

COMMENTARIUS.
25. Et
tos, eis

lugeam multos.
egisse.

Cum dicit

ut lugeam mul-

Ain

illa re in

qua ipse infirmus

sit,

id est, in carne

;

probat quosdam ex his egisse pcenitentiam,

potest intelligi in
9.

illo, id est, in

prsedicatione.

quosdam non
tiam
-

Quod Novatiano adversum

est,

qui dicit fornicatores non posse peragere pceniten-

agentibus,
liati,

Ambros. Vos quod bonum est.Orai ut his bene dum non auderent corripere, ut humivel reprobi appareant probati autem a Deo
;

Lanfr. Et non egerunt pcenitentiam. Hinc comprohiturfalsura essequod perverseintelligentes
26.

judicant peccatores auctoritate concessa. Si ergo quos judicent non sint, cessante in
his auctoritate, quasi reprobi videntur.

videntur,

dum

inconsiderate attestantur Apostolum in Epistola sua ad Hebreeos scripsisse lapsos renovari ad pcenitentiam non posse.

CAP.
cit

XIII.

1.

Lanfr. Ecce

tcrtio hoc.

Non
sit,

di-

Lanfr. Nosautemut reprobi. Quasi diceret Nos patienter portamus, si in conscientiis vestris reprobi sumus tantum, ut vos id quod bonum est
10.
:

quod quod bis

bis venerit, et tertia vice venturus

sed

faciatis.

se preeparavit,

et venire
sit.

non

potuit, sed

11.

Ambros. Non enim possumus. Hoc

dicit,

quia

hoc tertio apparatu venturus
2. Ut pr.vsens vobis. In

primo adventu suo in prsequod subsequitur. geum, qui inimicus est legis. 3. Ambros. A n experimentum? Probationem quse12 Lanfr. Non enim possumus aliquid. Reprobi runt Christi loquentis in Apostolo, dum praeceptis volumus esse vobis benefacientibus non enim vonon obediunt, volentes probare si audet vindicare. lumus esse probi, potentes adversus veritatem, id 4. Lanfr. An experimentum quseritis, id est, est, contra benefacientes Vel ita Non enim pos;

potestas non est data contra veritatem, ut arguant bene viventes sed pro veritate, ut vindicen* in

sentia

omnium

bis praedixit

;

.

:

vultis experiri

ssevitiam

meam
est.

vindicando in vos?

sumus aliquid adversusveritatem,

Christus loquitur, dicit ad exaggerationem
5.

AMr.nos.

Scd potens
in

Potens est in his
virtutis

id est, nonreprehendimus, nec damnamus in his qui veri sunt, id est, qui bene faciunt, et reprehensibiles sunt.
13.

Christus, quia viderunt
suscitatos,

nomine ejus mortuos

dsemones fugatos; hsec omnia
inflrmitatis.

veritatem,

Adversus veritatem. Contra justitiam, id est, mando [f, quando] posset si illis bona
est,

sunt,
G.

non

facientibus, orationibus proficeret, ut in conscienest.

Lanfr.
:

Nam

ctsi crucifixus

Quasi aliquis

tiis

eorum probus appareret. Non justum

nec

Quomodo eum non potentem esse, quem constat
diceret
7.

infirmari dicitis, sed
esse crucifixum
?

placet Deo, ut

homo

sanctus apparere quaerat, nisi

propter id tantum, ut videntes
accipiant.

bonum exemplum

Sedvivit exvirtute Dei. Vivit, id est, vigore et
:

fortitudino plenus est. Sicutad Hebrseos

Vivens

est

C

14.

Gaudemus enim. Alia

ratio cur nolit apparere

enim sermo Dei ct effcax ex virtutc Dci, ex verbo Patris, ex quo assumptus cst.
8.

probatus.
15. Ambros. Gaudemus cnim. Hoc est infirmari, non exercere potestatem. Hos autem optat fortes esse, ut bene viventes, vitia vincant et prohibeant
;

Infirmi sumus. Nonest, inquit,

stus ex virtute divinitatis
firmi ex

mirum si Chripotens est cum nos in;

eadem

virtute fortes simus. In illo, id est,

a se vindictam aut correptionem.

J59

B

-

LANFRANCl CANTUAR. ARCHIEP.

260

agendo. Hoc etetiam oramus, vestram consummationem, perfectionem. Jdeo haec absens scribo, ut non pr;esensduriusagam,secundum potestatem apostolatus. quam Uominus dedit mihi in aedificationem, et non
in destructionem.

De

caetero, fratres, gaudete, perfecti estote, exhortamini,

idem

sapite,

pacem habete,

etUeus

pacis et dilectioniserit vobiscum. Salutate

mvicem

in osculosancto. Salutant

vosomnessancti.16.

Gratia, redemptio, Uomininostri Jesu Christi, et charitasUei, dilectio Dei Patris, quimisit nobis Salvato-

rcm, et communicatio sancti Spiritus

sit

cum omnibus

vobis.

COMMENTARIUS.
Domininostri. UilectioUei misitnobis Salvatorem Jesum, cujus gratia salvati sumus, et ut possideamus hanc gratiam facit communicatio S.
16. Gratia

A

Spiritus. Haec [al., Hic]

enim

dilectos a Ueo, etsalperfectio,

vatos a gratia Christi tuctur, ut trium

consummatio

sit

hominis

in salutem.

EPISTOLA
119
bum

B.

PAULI APOSTOLI AD fiALATAS
B.

CUM INTERJECTIS
argumentum.
Galatae, sunt Graeci.

LANFRANCI GLOSSULIS.
ut in

Hi ver-

Legem

et

circumcisionem verterentur. Hos

veritatis

primum ab Apostolo

acceperunt, sed
falsis apostolis

Apostolus revocat ad fidem veritatis, scribens eis

post discessum ejus, tentati sunt a

ab Epheso

CAPUT PRIMUM.
Paulus Apostolus 2, 3,4. non ab hominibus, ab aliisapostolis electus, neque per hominem, per hos mis. sus vel Ananiam, vet Christum hominem tantum, sed per Jesum Christum, et UeumPatrem, qui suscitavit eum a mortuis et qui mecum sunt omnes fratres, EcclesiisGalatiae. 5. Gratia vobis et pax a Ueo Patre, etUomino nostro Jesu Christo,qui dedit semetipsum [commendat Christum) pro peccatis nostris, 6, ut
1.
;

eriperet nos 7. de prasenti saeculo
cui est gloria in saecula

nequam, sxculi nequitia, secundum voluntatem Uei, et Patris nostri, saeculorum, Amen. 8. Miror IfJO quod sic tam cito 9, 10. transferimini 11 ab
.

COMMENTARIUS.
CAP.
etc.
I.

J

.

Lanfr. Paulus non ab hominibus,
data salute, statim incipit a

B

Ueo. Pax autem qua reconciliamur Ueo.
C>.

In

aliis Epistolis
;

Ambros. Ut

eriperet.

Liberavit nos Christus a
illis

gratiarum actione hic autem non, neque enim tales erant, unde redderet. 2. August. (Exposit. capitis primi in Epist. ad Galat., tom Vf).Non ab hominibus. Qui ab hominibus mittitur, mendax est
;

praesentis saeculi vita, in

qua multa de

quae

non

conveniebant,
vitae,

fiebant. Constituitque in spe futurae

quod nullo modo praestarc nobis
August.
(ibid.).

lex valuit.

7.

Ue prxsenti sseculo

Saeculum

qui per
:

hominem

[add.

praesens

mittitur] verax esse potest

quia Ueus verax potest

in eo sunt, vocat. Sicut

malignum propter malignos homines, qui malignam domum propter

hominem per hominem
per

mittere. Priores ergo apostoli a

missi sunt, per

Jesum

scilicet

Ueo adhuc

malignos inhabitantes dicimus. 8. Ambros. Miror quod sic. Conveniens princi-

mortalem. Novissimus Apostolusper Christum, jam totum Ueum,id est, omni ex parte immortalem. Sit
ergo ejus aequalis
auctoritas in cujushonorem implet
clarificatio Uoraini; si

pium
batur.

novitati factorum. Sic

enim

posuit, miror,
fieri

quasi quia et res accedit, quse

nunquam

crede-

minus
3.

ideo,

cum

quid habeat ordo temporis, qui dixisset et Deum, addidit
:

suscitavitillum.

G

Lanfr- Transferimini Galatae isti,pars ex Judaeis, pars ex gentibus ad fidem Christi ab Apostolo fuerant conversi; sed post discessum ejus venerunt
9.

Ambbos. Non ab hominibus. Idipsum dicens

dividit, ut ostendat ipsa multitudine narrationis,

pseudopraedicatores, qui eos qui ex Judaeis conversi fuerant, cogebant judaizare: eos vero qui ex genti-

nullo
4.

modo

illos

verum

dicere.

Lanfr. Non ab hominibus. Quidam putabant illum non esse Apostolum missum a Christo, sed ab
aliis apostolis,

bus ad fidem venerant, eleraenta mundi adorare, dies et annos observare.

aut ab Anania; hoc abnegat, ut ma-

joris auctoritatis sit

apud

eos, quibus

verbum Dei

Ambros. Transferimini. Non dicit, transducimini, sed transferimini, quasi exanimes aliquos, et qui anirai motum non habeant.
10-

praedicabat.
5.

H- Ab
(ibid.).

eo qui vos.

Ut non viderentur a Christo

August.

Gratia vobis elpax. GratiaUei

tantum discedere,

adjecit a Ueo.

est,

qua nobis donantur peccata, ut reconciliemur

:;

261
eo,

IN D. PAULI EPIST.
quivos vocavit
in

COMMENT.

EPIST AD GALAT.

262

gratiam Christi, in 12, 13, 14. aliud Evangelium quod non est aliud, nisi sunt ; Evangelium, 15. qui vos conturbant, vel de carnalibus observantiis quse nonsunt aliud spiritualiter intellectse, et volunt convertere Evangelium Christi, 16. Sed licet nos, 17. aut angelus
aliqui, dicentes aliud esse
,

(si

eos

gelizavimus vobis, anathema
praeter id

dixissettantum, invidix causa dicerelur dixisse) de coelo evangefizet vobis praeterquam quod evansit. Sicut praediximus, et nunc iterum dico Si quis vobis evangelizaverit
:

Prsemittitanathematizationem,ut facilius credatur. 18, 19, 20. Modoenim 21. hominibus suadeo, anDeo? An quaero hominibus placere? ut pseudo, aut persequens, ut prius ; sed non, ct subdit cur. Si adhuc hominibus placerem, Christi servus non essem. 22. Notum enim [ad hoc quod dixit, non ab hominibus] vobis facio, fratres, Evangelium, quod evangelizatum esta me, quia non
sit.

quod

accepistis,

anathema

est

secundum hominem, humanam doctrinam
didici,

;

23.

neque enimegoabhomine0_.a.viscn)..ima(xepiillud,
jlfSE

expugnabamillam, et proficiebaminjudaismo26,supra multos coaetaneos meos, eadem Mate, ingenere meo, Judworum, abundantius, 27. aeinulator existens paternarum mearum traditionum.28, 29. Cum autem placuit ei qui me segregavit ex utero matris meae, ab infidelitate, synagogse, vel carnali parentela, et vocavit per gratiam in me, ut evangelizarem illum in gentibus, continuo 30. non acquievi carni et sanguini, vel parentibus meis, neque veni Hierosolymam ad antecessores meos apostolos, sedabii

sed per revelationem Jesu Christi. 21, 25. Audistis enim conversationem aliquando in judaismo, quoniam supra modum persequebar Ecclesiam Dei.et

neque

meam

suam, ut revelaret Filium suum

in

Arabiam,

et

iterum reversussum Damascum. Deinde post annos tres veni Hierosolymam videre Pe-

COMMENTARIUS.
Lanfr, Inaliud Evangelium. Evangelium'est esse participem, velpersuasoremcircumcisionis A ut bonaannunfaatmjpraedicatioergoillorumnonerat pseudoapostoli. Vel ideo anathematizo, quia non __yangelium, quia bonaannuntiatio nonerat.Potest suadeo, ut hominibus velim placere et hoc snh ." fitiflm intAllim' aliud V., n „ ™„i ,. etiam intelligi olinrl Evangelium, observatio judai mterrogatione lta An qusero hominibus placere? ca_ legis, quae ab Evangelio Christi non discordat, 22. Notum enim vobis. Ad hoc respondet, quod si spiritualiter intelligatur hoc est enim quod ait: superius dixit Non ab hominibus, neque per hoNon sint atiqui, id est, non desunt illi qui carnali- minem.
12.
:

__._,

..

:

,

:

;

:

ter et perverse
13.

eam

intelligunt.

23.

Neque enim

ego.

Quasi diceretdidici

Aliud Evangelium. Evangelium nonestdivernolunt.Vel

Homo me

non

sum
illud

docuit, quia ego

non

ab homine.

nisi his qui spiritualiter intelligere

nonestEvangelium,

nisi illisqui

vos decipiunt,
dicit,

et

illi

tales anathematizarentur. Et

hoc non

sed ut exaggeret, appouit.

24. Audistis enim. Exponit qualiter Evangelium acceperit per revelationem Jesu Christi. 25. Ambros. Audislis enim. Dicendo delege

qua-

liter
vit,

August. (ibid.). ln aliud Evangelium. Evangelium si est aliud prseter id quod sive per
14. se, sive

desudaverat, ostendit quoniam legem non spresed quod melius est cognovit et elegit.

26.

perahos Dom.nus

dedit,

jam necrecte EvangeliumBmajus
27
.

Supra multos. Bene coaetaneos. Hoc
si

enim
est,

juvenibus vehementior videbatur
(ibid.).

n Qmvosconlurbant. Cum dixisset conturbant vos non dixit et convertunt sed volunt convertere Evangelium ? sed manet fi t missimum, et non _«»nvergutn. conversnin "
/*•_»»
(ibid.).
:

'.Tinnn^ lo AUGUsi

Awvst.

JEmulator existens, id

imitatortraditionum,

qu*
;

erantcontrariseEcclesiae

Lex enim
.

spiritualis est

multa autern tradiderani

,, . 16. Ambros. Sedhcetnos. Ostendit
'

quod non se
loci

ill

s

praeponat

U.Aut

sed ut veritatem vindicat. angelus. Hoc adjecit, quod neque
;

traditiones suas , autemplacuit. Probat quia non accepit Evangelium ab homine nam neque post conversionem, nec ante conversionen, Ante

dissolventes

mandata Dei propter

oc Lanfr. 28. t

Cum
.--

;

conver-

digmtas neque personae veritati exaequaretur. .8. Modo enim. Hoc dicit, ut ostenderet se, qui pro ventate hujusmodi verba deprompsit, nullius

sionem non accepi ab homine, quia impugnabam illud quod audistis. Post conversionem non accepi,
quia neque statim, quod est; non acquievi necport tres annos, nec o S t\uatuordecim P posfal ud
;

momenti eos qu_
19.

sibi

derogaverant existimans.
et

tem

Auqust.
:

(tb l d.).Modoenimhominibus.Sensvis

pus constat. Removet cabatur

illas

partes de quibus q

susl P

iste est

Hominibus suadeo,
et quia
si

man festatx sumus,

homimbus placere?
"

hommibus placerem,

non Deo. Deo enim 29. August. (ibid.). Cum autem placuit Segrcahominibus suadeo,qua.ro C tus de ut ero matris quodannnodo quisquisl -

Lan TlZlTd emm homrrubus. Quasi ^n Modo

ChV[St

^
-

ct

id est,
-

118

6SSe,n

FR

;

nalium parentum consuetudine cieca ACqUieSdt aUtem et sanguinr u

™™

s

q

squ~:
:
;

paratur

.

diceret

Non adulando loquor, ut placeam vobis, sed increpando levitatem vestram, ut placeam Deo.
21. Jlominibus suadeo
ita

libus propinquis carnaliter suadentibus assentkur 30. Ambros. Non acquicvi. Non dicit Apostolus

sed neque hominibus, sed
dixit uiAl
:

:

carni

et

anathematizas

?

an Deo? — Diceret quis Cur v \^^i Ideo, inquit, ut suadeam me non
.
*.

sanguini

et

|- ...

, :

statim

non exposui

;

exposuit

enim postea

illis

263

B.

LANFRANCI CANTUAR. ARCIIIEP.

264

trum, non causa discendi, sed tantum videmli, et mansi apud eum diebus quindecim tantum, quibus non vidcor posse didicisse alium autem apostolorum vidi tunc neminem, nisi Jacobum fratrem Domini. Qu<e autem scribo vobis, 31. ecce coram Deo, testc Dco, quia non mentior. Deinde veni in partes Syriaj et Ci;

licice.

ignotus facie Ecclesiis Judaeae, quae erant in Christo tantum autem auditum habebant, quoniam (cgo Paulus) qui perscquebatur nos aliquando, nunc evangelizat fidem Christi, quam
32.
;

Eram autem

aliquando expugnabat

;

et in

me

clarificabant

Deum.

CAPUT

II.

Deinde post annos quatuordecim iterum 1. ascendiHierosolymamcum Barnaba, (sed neque tunc accepi) assumpto et Tito. Ascendi 1 •&*£ autem secundum revelationem, etut scirem, siab eisin Evangelio discre.
parcm, contuli

cum
quam

illis

Evangelium, quod praedico in gentibus,
:

2.

seorsum 'autem contuli Evangelium

cum
essct,

iis,

qui 3. videbantur aliquid esse

4,

5.

ne forte
7.

in

vacuum currerem, aut cucurrissem, quod
qui

si

aliud

illi

pnedicassem.

6.

Sed neque

Titus,

mecum

erat,

cum

esset gentilis

ab
in

apostolis,

compulsus est circumcidi, non

hoc ex arrogantia, sed propter subintroductos falsos fratres

qui subintroierunt explorarc libertatem nostram,
Christo Jesu, 8. ut nos in servitutem redigerent.

libcram prsedicationem nostram,

quam habemus

arroganter, scdut

9, 10.

Quibus neque ad horam cessimus subjectione, non veritas Evangelii permaneat apud vos. 11, 12. Ab, vel de, iis autem, 13. qui

COMMENTARIUS.
31-

Aogust.

(ibid.),

Ecce coram Dco. Jurat ita-

Aclam conversabantur
nales observantias

inter fideles,

ut explorarent

que. Juratio quae a malo est,

non jurantis sed

in-

libertatem eorum, qua circumcisionem et alias car-

credulitatis ejus quae jurare cogit.

Nam

ita intelli-

non curabant. Ad hoo exploraaliqua calliditate de-

gitur

Dominum

prohibuissse a jurando,ut,

quantum

bant, ut

eam libertatem cum

in ipso est, quisque

habentes in ore
suave aliquid.
32. L.unfr.
cepi, quia
illis

Quod faciunt multi jurationem tanquam magnum aut
non
juret.

struerent et legales observantias persuaderent.
7.

Titus qui

mecum
dicit
(a
:

erat.

Sed neque tunc accepit,
fui subditus
illis,

Et hoc est quod

Non

quia

Eram "autem ignotus. Ab eis non accum constet me jam praedicasse, eram
eram tantum notus auditu.

nec etiam Titus.

minori) Sed tamen non fuithoc

ex arrogantia, sed propter falsos fratres. Liberta-

ignotus facie, quia
II.

tem vero
carnales

dicit,

Lanfr. Asccndi Hicrosolymam. Asccnditquidem,nonutdisceret;imo quiaputabatur Evangelium suum ab apostolis divisum,propter hoc
1.

CAP.

quia libere praedicabat, negligens

observantias.

Quidam autem

falsi

vene-

runt, ut viderent an ipse Hierosolymis consentiret
legis observantiis.

quia non fuit
conferret

cum
eis

caeteris

electus,

nec audierat a

8.

August.

(ibid.).Ut nos in servituiem, id est, ut

Christo. Ideo dicit se divina revelatione venisse, ut

cum

jam circumcisionem ipsius,etiam Pauli attestatione, Evangelium suum, nec amplius B tanquam saluti necessariam praedicarent.
9.

juste posset reprobari.

Ambros.

Veritas Evangelii, id est, utsit evidens

August. (Expos. ad Galat., cap. 1).Seorsumautem. Hoc non ideo factum est quod aliqua falsa di2.

probatio Evangelium nostrum praedicatum esse,cum
adversarios [neque quando apud
illos

eramus] non
Evangelii

xerit, ut

seorsim paucioribus vera diceret

;

sed ali-

pertimuimus.
-10.

qua tacuerat, quae parvuli portare non poterant.
Perfectionera ergo illius opus erat ut scirent caeteri
apostoli.
3. (Ibid.).

Lanfr.

Veritas Evangelii, Veritas
aliis

est, sine
tiis,

circumcisione et

legalibus observanfide observare.

Videbantur. Carnalibus hominibus vi-

dentur esse aliquid;
etsi

nam non

sunt

ipsi aliquid

:

enim boni ministri Dei. Christus
(Ibid.).

in

illis

est

ne vane videatur contra majores se extollere, et est interjacens, ab eo loco ubi dicitur: Sedneque Titus, usque ad lodicit,

moralia Dei praecepta *ll. Ab his autem. Hoc

cum

aliquid.

cum
Ne fortein wcuum.Ne forte invacuum
t

:

Mihi autem videbantur

csse aliquid.

4.

12.

Ab

his autem.

curro, aut

cucurri

Quasi per interrogationem

di-

his esse aliquid,
significat,

Ordo Qui autem videbantur ab Petrum et Joannem et Jacobum
:

ctum intelligendum, ut ex eo appareret non eum m vacuum currere, aut cucurrisse, quia jam, atte- q
statione caeterorum
sentire approbatur.
,

quia majoris inter caeteros apostolos di-

gnitatis erant, quos paulo postcolumnasvocat. Dicit

nihil ab Evangelii veritate dis-

ergo nihil ad se pertinere, ostendere quales et

loco et scientia ante vocationem fuerint.

Non

aliis

vacuum, id est, nequando existimarer proprium, quod iter exsequi, et caeteris
5.
forle in

Ambros. Ne

apostolis derogat, sed quia Galatae alios

apostolos

ultra

modum

magnificabant huic eos praeferentes,

apostolis inconveniens.
6.
stoli

atque ideo auctoritatera
alii

hujus viliorera habentes,

Lanfr. Sed neque Titus. Voluerunt
ut

apo-

ostendit se aequalem esse eis, et doctrinam Evangelii

Titus circumcideretur propter vitandum

ab
13.

eis

non

accepisse.
esse aliquid.

scandalum quorumdam fidelium qui ex circumcisione crediderant sed non permisit Apostolus eum
;

Qui vidcbantur
debere
eis

Ne

quis diceret

eum

consentire, quia meliores eo fuesicut
ille.

circumcidipropter quosdam falsos Christianos qui

runt, quia

non persecuti sunt Ecclesiam,

.

265

IN D. PAULI EPIST.
[servi,

GOMMENT.

EPIST.

AD GALAT.

266

videbantur esse aliquid, (quales

I«J?

14.

pmperes, peccatores] aliquando fuerint, nihil diceremea interest Deus enim personam hominis nonaccipit sed ex omnibus accipit credentes) rnihi enim, 15 qui
;

commendatio. 19, 20. Cum autem venisset Cephas Antiochiam, 2 in faciem, palam, ei restiti, quia reprehensibilis erat. Ostendit non esse sibi magistrum, cum restitit. Prius enim (exponit undereprehensibilis, quia cogebat gentes judaizare, ineo quod magis inhxrebai Judasis) quam venirent quidam ex Judseis conversis a Jacobo,
1
.

videbanturessealiquid, nihil contulerunt, profuerunt. 16 Sed econtra cum vidissent quod creditum est mihi Evangelium praeputii, gentium, sicutPetro circumcisionis, (qui enim operatus estPetro in apostolatumcircumcisionis,ywrfaor?nrt,operatusestetmihiintergentes) et cum cognovissent gratiam, qua- data est mihi,Jacobus, etCephas, etJoannes, qui videbantur columnae esse 17. dextras dederunt mihi, et Barnabae 18. societatis, signum societatis, vel concordix evangelicx : ut nos in gentes iremus, ipsi autcmin circumcisionem, Judxam; tantum hoc addiderunt ut pauperem euntium Hierusalem memores essemus, quod etiam sollicitus fui, cum prius fuissem sollicitus, hoc ipsum facere.Alia

cum

a jacobo venisscnt Antiochiam, subtrahebat, et segregabat se Petrus a gcniibus, timens eos. qui excircumcisione erant (Non enim ila credebat facicndum, id est, circumcidi, scd ne fierct in Ecclesia discordia.) Et simulationiejus [simtilabat enim Petrus non esse comcdcndum cum gcntibus) consenserunt caeteri Judaei, ita ut et Barnabas ducerctur, consentiret, ab eis in illamsimulationem, ut nolient communicarc cum genlibus. Sed cum vidissem quodnon recte ambularent ad veritatem Evangelii, dixi Cephae | coram omnibus. 22. Si tu, cum Judseus sis,

conversis edebatPetrus.

Cum autem conversi

gentibus

«4

gentiliter vivis, et

Judaice,

quomodo gentes
et

23. cogis judaizare

?

assumptio Nos natura Judaei,
est,

tu, et ego, 24. et

non nonexgen'

tibus (sciticet sumus,

gentiliter

vivimus

;

quod

ct

nos in Christo credimus) 25. peccatores
'

qui pec-

COVIMENTARIUS.
Adhocrespondet, non ex
mendet,
his
id est,

invidia, sed

ut se com:

A gebantur,
sic

suam praedicationem,
licet

arguebat.Nonobaliudnisi quiaillaomnia

dicitque

ab

autem qui videbantur

esse atiquid, id est, hi qui

videbantur esse aliquid,
scilicet viles, et, ut ego,

possem dicere quales,

simulatoria gerebantur, tanquam verum esset quod dicebant illi qui sine circumcisione praaputii, atque aliis observationibus umbrae futurorum,puta-

peccatores essent, nihil ta-

men mihi
14.
dicit,

contulerunt.

Deus persunam hominis non accipit. Hoc ideo quia reprehendebatur quod quid persecutus

bant credentes salvos esse non posse. 20. Lanfr. Oum autem venisset, etc. Item probat quia necAntiochiaeaPetroEvangelium
accepit,quia

fuerat Ecclcsiarn, quasi hi qui
sancti et

modosunt justi, et magni apud omnes,non fuerint, sicutego,
Et hoc inde,quia Deus non est acceptor

peccatores

enim reprehensibilis. 2 In faciem ei restiti. Utile non esset quod palam nocebat corrigi in occulto praesumendum namque
restititei; erat
1
;

erat de charitatis
apostoli. Vel ideo

infirmitate

personarum. Similiter ego, quamvis persecutor fuerim, non debeo a vobis vilipendi.
15.

[f.,

firmitate]

tanti

August. (Expos. ad

quod quidam subinducti insidiabantur. qui referrent Paulum non esse ausum arguere Pe.trum
;

Gal.)

Qui videbantur

.

Pe-

et

circumciderentur.
;

trus et Jacobus etJoannes honoratiores caeteriserant, " »""•"«»

juuctus. Gentiliter vivebat Judxus. uenunter quia monte Dominus extendit. in signifi-C indiscretecum omnibusedebat, P sisse et neminem immuncatione regni sui cum ante sex dies dixisset Sunt dum putabat. Probat autem quia cum sit Judaaus, quidam de his stantibus qui non gustabunt mortem et tamen gentiliter vivat, non debet gentes ad judonec videant Fiiium hominis in regno Patris sui daismum cogere. Est autem in libro totus syllogis(Malth. xvi). mus praeter

~-

Si "* f»»« "' tu cum

quia

]

m

:

conclusionem.

16. (ibid.) Sed econtra

cum

vidissent, id est,

econ-

trario proreprehensoribus approbatores perfectionis

fuerunt. Potest et sic esse ordo, sed econtra ut nos

23. Cugis judaizare. Exemplo suo gentesjudaizare cogebat Petrus, ct ritum Judaeorum sequi, quando

ipse in
rant, a

quidem
17.

in gentes iremus, quae sunt

prasentiam eorum qui ex Judaeis credideconsortiogentiliummore Judaico se subtra-

contrariee cir-

cumcisioni.

hebat.
et

(apud Bed.) Dexlras dederunt mihi. Dicit ve-

nisse se
lis

Hierosolymam,

Evangelium cum apostoeis quse sibi

contulisse, dextras sibi datas fuisse, id est, con-

cordise

signum consonantiae, quod ab

August. (Exposil. in Epist. ad Galat., c. n.) c.r gcntibus. Peccatorum nomen gentibus imposucrant Judtei, jam vetusta quadam
24.

Et non

superbia,

didicerant, in nihilo discrepabat.
18. Lknfr. Barnab/e socirtalis.

tanquamipsijusti essent, videntesstipulamin oculo
alieno, et

non trabem

in

Per hoc ostendit
;

suo; sicut interest inter

se

irridentes et irrisores, inter

discipulorum Christi

non

fuisse discipulum

murmurantes, etmur-

a!io-

quin non se socium vocaret.
19.

August.

(epist.

\0 ad Hicron

,

tom.

II).

Cum

muratores, inter scribentes et scriptores. et caatera similia; ita Scrij)tura peccatores appellare consuevit valde iniquos, et peccatorum sarcinis oneratos.

venissel Ocphas.

Nequeenim negamus inhac senten-

tiafuisse

jam Petrum, in qua et Paulus fuit; non itaquetunceum quidin ea re verum esset, docebat,
sed ejus dissimulationem, qua gentes judaizare co-

25.

Lanfr

Peccatores, Generali

vocabulo pecca-

tores vocat idololatras.

PATROL. CL.

267

B.

LANfrRANCl CANTUAR. AROMKI'.
non justificatur homo26. ex operibus
legis
si

268
legis,nisi per fidem

cntores tw«//«/i/ur.Scientesautemquod

tanlum
;

JcsuChristi; et nos inChristo Jesu credimus, ut justificemur cx fide Christi, et non ex

operibus legis

propterquod(giim ex
terpositio, et

tantum) ex operibus verba Apostoli ad Petrum. 27, 28. Quod
fide Christi

non justificabitur omnis caro. tluc usqae in-

quaerentes justiGcari in Christo tantum, inventi

sumusetipsi peccatores,29, nunquid Christuspeccatiminister est? Est ulique, si sit itlud. Absit ut Christus minisler silpeccati! 30, 31. Si enim quae destruxi, in lege essejustificationem, iterum haec reaedifico; prajvaricatorem me constituo, non credens quod dico, id est, per legem. justificare. Undchoc? Rcspondet cur ! quia qux destruxi, constituo. 32, 33, 34. Ego enimper legem spiritualem legi mortuus sum, ut Deo vivam; 35. Christo, sequendo ejus vestigia, confixussum cruci. 36. Vivo autem, jam non ego ul prius, vel qui fui 37, 38.vivitvero in me Christus, quoniam vitam illius immortalem sperat. £x;jo/»7.Quodautem nunc vivo in carne, in fidevivo Filii Dei, qui dilexit me,(commcndati et tradidit semetipsum pro me.Ideo 39, 40. Non abjicio gratiam Dei. 41, 42. Si enim per legem justitia, nonper mortem Clirisli, ergo 43.gra:
,

:

tis

Christus mortuus

est.

COMMENTARIUS.
legis. Exoperibus legis, non nam A 'ege praedicatum inveni Christum, cui credens, mornonin Christo tantum esset justificatio, tuus sum legi. sed in Christo tantum est. Siin Christo tantum non 33. August. (ibid.) Ego enimperlegem. Quia fiZi est justificatio, peccamus qui, deserentes legem, Judaeus fuerat,ettanquam paedagogum legem accepequaerimus tantuminChristo justificari; sed hocnon rat. Hoc autem agitur per psedagogum, ut nonsit est nam si hoc esset, quod peccaremus qusercntes opus paedagogo sicut per ubera nutritur infans, ut

26.

Ex

operibus

;

si

hoc

esset,

;

:

tantum
peccati

justificari
;

per Christum, Christus minister
sit

jam uberibus non
34. Lanfr. Ego

indigeat.
.

esset peccati
!

sed hoc absit ut Christus

minister

ergo non peccamus quaerentes in Christo
si

tantum justificari. Quod

verum

est,

ergo ex ope-

ribus legis non justificabitur omnis caro;
dixero, praevaricatorem meconstituo,

namsihoc

quilegem deobscuritate

seruerim,

quam

justificantem concedo.
si

27. Ambros.

Quod

quxrentes. Est

enim per legeir Ad superiora superiusquod ex operibusnon caro et hoc probatdicens se morjustificaturomnis tuum legi suae per legem Christi, utDeovivat; frustra enim moreretur legi suae ut Deo viveret, si per eam justifieari posset, cum nihil sit aliud Deo vivere quam in conspectu Dei justum esse.
probanda
redit. Dixit
;

involutus intellectus. Vult autem

dicere,
:

quod se-

35. Chrislo confixus, id est,
i

cum

Christo crucifi-

justificemur accessimus ad R xus sum s cut l ^ e carne, ita ego vitiis et concupiChristum quasi per eum justificandi. Si autem hac scentiis. 36. Ambros. Vivo autem, quiain baptismate morspe in eum credentes invenimur peccatores, quia legem non custodimus, videtur adventu suo peccati tis et resurrectionis forma impletur. Ea quae ipsa re futura sunt, facta jam dicit, quia eorum habet exstitisse provisor,

cundum legem non

August. (Expos. in Epist. ad Gal. c. n.) Quod si quxrentes. Anforte quiain Christo volueruntjustificari, peccaverunt ? Quia si justi erant, utique
28.

spem.
37. Vivit vero in

me

Christus,

quoniam

illius vi-

tam mortalem spe
38.

vivit.

aliud quaerendo peccaverunt. Sed

si

ita est,

ergo

Augcst.

(ibid.)

Vivit vero in

me

Christus. Vi-

Christus ministerest peccati.
29.

vit vero in
infir-

me

Christus, quid ergo?

Nega

te, noli

Lanfr. Nunquid Christus. Ex persona

tu ipse vivere in
nisi facere

morum

hoc

sibi dicit.
;

Dixit

Judaeos superius non
subintulit

te. Quid est noli tu vivere in te, voluntatem tuam, sed illius qui habitat

quod etiam ipsi justificantur ex fide Jesu Christi;sed omnis qui justificatur, in peccato fuit. Videbatur ergo male
esse peccatores
et postea

in te?

39. (ibid.)
xit, et

Non

abjicio. Si

ergo

me

Christus dile-

semetipsum pro me, non irritam faintelligenti [/"., intelligi], ut Christus peccata priusCcio gratiam Dei, ut dicam per legemesse justitiam. 40. Lanfr. Non abjicio. Quamvis, inquit, Judaeus ministraret, ut per fidem et gratiam suam postea sim, et observantia legis videar esse justus, non tavivificaret.
tradidit

30. Si

enim qux destruxi. Quasi diceret
;

:

Hanc
si

men

abjicio

gratiam Dei, id est,remissionem pecca-

quaestionem saepe mihi oppositam destruxi

quam

iterum

aedifico,

mendacem

et

praevaricatorem

me

constituo.

31.AuGCST.(i6id.) Si enim quse destruxi. Destruxit autem superbiam gloriantem de operibus legis quae
destrui et deberet et posset, ne gratia fidei videre-

torum per fidem Christi. 41 Si enim per legem. Ad superiora item probanda redit, quia ex operibus legis non justificatur omnis caro, etc. Contrariampartemad inconveniens ducit. 42. Si enim per legem justilia. etc. Adhucprobat
.

per legem non esse justitiam

:

nam

si

hoc

esset,

turnon
sus

necessaria; etideo praevaricator est,

si

rur-

non

illa aedificat,

dicens quod opera etiam legis sine

esset per Christum stum, mors Christi gratis
;

etsi

non esset per Chriest, cassa,

fuit, id

cum

gratia justificant, utChristus peccati minister inveniatur.
32.

nullum fructum
finitum.

attulerit. Inter diffinitionem et dif-

Ambros. Ego enim per legem. In ipsa enim

43. Christus gratis

mortuus

est.

Ad hoc

Christus

m
1
.

IN D. PAULI EPIST.

OOMMENT.

EPIST.

AD GALAT.

270

CAPUT
insensati Galatao, quis vos fascinavit (tenerse res
2, 3, 4,

III.

fidem habuit, et ex ea justitiam, et reputatum est illi ad justitiam 11. Cognosciteergo quia qui exfldesunt, ii sunt fllii Abraha. Providens autem Scriptura ex fide justi sunt, nam Scriptura dicit ; Geneseos xn, quia ex flde justificat gentes Deus, pramuntiavit Abrahee quia 12, benedicentur in te, in tux fidei imitatione; vcl in eo, qui nascelur ex le, id est, Christo, omnes gentes. \g\tuv,quia Scriptura testatur, qui ex fide sunt beredicentar,
est,
:

Abraham per

ad carnales observantias redeatis. Ergo quia fidem non habctis Tantapassi estis 10. sine causa? si tamen sine causa (repetil quz dixit, ex operibus legis spiritumnon habere, sed ex fide, quia Abraham, etc.) Qui ergo tribuit vobis spiritum, et operatur virtutes in vobis exopenbus, propter opera, legis, an ex auditu, propter auditum, fidei tribuit hoc ? Sicut scriptum est (probat
?

mim

et imbecilles dicuntur fascinari) non obedire veritati Jesus Christus prascriptus est, damnatus est, durn vos fuereditas sua subtrahimim sibi, vobis crucifixus? et ipse exhxredilatur crucifixus pro vobis, vel habentes in memoria ipsum esse passum pro vobis. 6. Hocsolum a vobis volo discere. 7. Ex operibus 8. legis spiritom accenistis, an ex auditn fldei? Ex hoc utique.Sic stuki estis 9. ut cum spiritu coeperitis, nun°c carne

ante

quorum

oculos

5.

m

consumme-

Spirituaiitcr vivere incapistis,

fulem)

Abraham

si

credidit Deo, id

idest,justificabuntur,

Abraham. 13 Quicunque enim evoperibus legis sunt, sub maledicto sunt. Scriptum est enim in Dcuteronomio xxvn (hujus propositionis pr&nissa est ab auctoritate) 14. Maledictus omnis qui non permansentin omnibus (assumplio. et conclusio) qate scripta sunt in libro Legis, ut faciat ea 1 1 ** Ergo (et rcpetit locum a contrario.) Quoniam autem in Iege nemo justificatur apud Deum, manifestum
ut
ficlelis
:

cum

fidelisic-

%G

est,

quia justus

15.

ex fide vint.Diceret aliquis

:

Lex

est ficles, et sic

justitiaex lege. 16.Lex

autem non

est

COMMENTARIUS.
mortuus
tis

est ut credentes in se justos faceret.
est,
si legalis

Gra-

A et

ergo mortuus

observantia justos

facere posset.

CAP.

III.

-

1.

Ambros

msensak

Galatce

l

In-

ab eo loco, usque ad hunc, solum a vobts volo, etc Poterat enim dicere Hoc solum volo
est,
:

terjectum

ideo dicit Ergo virtutes habetis ex fide qu* sunt causa justitia.id est,ipsam justitiam habetisexfidesed hoc est, ergo illud. Illis sunt virtutes ex fide,' quia justitia fuitAbraheeex fide nam scriptumest
:

:

avobis discere.
2.

A nte quorum oculos. Prascnptus
:

etc Habet autem pro paribus virtutes quorum alterum alterius causa est. 8 Spiritum accepistis. Spirhuales
.

et iustitiam'

gratias acce-

est et in vobis

crucifixus

affectu verba

stros

quidem dicere quod, cum multo cruds audist.s, ita ut ante oculos nodepmgeretis ipsam crucem,paulo minus et illa
vult

perunt credentes, non opera le-is facientes
spirilu cccperitis. Cum spiritu cceperi velut [f, vivere]. spiritualiter vel legem spiri tualiter intelligere nunc carne, id est carnali vita vel lege carr.aliter intellecta. Consumamini
9.
tis

Utcum

quae eo

tempore facta sunt. Qua
abjecistis

ei-go fascinatione

tautum
3.

affectum,
?

quem erga Chnstum
cap.m,

con'

habere v.debamini

AugusT. (In

jm^cthum a consumor. consumeris,id est pereatis Consummamini indicativumac n,umm 0? consum',

exposit. in Episi. adGalal.,
est,

nxaris

:

id est,

vitam

finitis

;

tom. IV.) Antequorum, hoc
Christus Jesus haereditatem
amisit
:

utraque enim in hoc

quibus videntibus „ loco Scriptura reperitur
\ 0. Sine causa. Sine causa, id est, inutiliter patitur qui fidem Christinon habet.
|

his

suam possessionemque utique auferentibus eam, Dominumque
et

inde expellcntibus, ad legis opera eos qui crediderant revocando,

1

.

Cognoscite ergo. Quia
lide

Abraham
quod
te.

auferendo

ex fide justus-

illi

possessione.n

et

omnes ex
filii

tantum

justi,

suam,
4.
tis

est aequipollens

id est.eos in

quibusgratia tidesqueinhabitat.

hi sunt
VI.

Abrahaj.
IIoc est

Lanfr. Ante quorum oculos. Ante oculos men-

Ambros. Bencdicentur in
tibi

eorum Jesus Christus proscriptus est, id est, damnatus et crucifixus erat, id est, contemptui habitus,putantibus eis per fidem ipsius non justificari

tecum

et

communicabunt
13 Laxfr.

benedictionem.

hominem, sed per observantiam
5.

legis.

August.

(ibid.)

Jesus

Christus prsescriptus.
est

Alitei

Jesus Christus praescriptus
crucifixus,

crucifixus

;

aut ex aut ex operibus sed ex operibus non est (ex illa enim benedictio) ex fide i<^itur 14. Amrros. Maledictus omnis. Lex onmem qui super lignum pendet,existimat maledictum;eoquod
fide est benedictio,
;

Quicunque enim Quasi diceret

maxime moneret hujusmodi pcena illis statuta qui multis al moveret], cum considerarent quo pretio eme-p niuntur. rit possessionem, quam in eis annttebat. 15 Lkwr.Ex fide vivit. Si justitia non 6. (ibid.) Hoc solum a vobis. Hinc incipit demonge, est ex sola fide.
addidit
L ,

ut hinc eos

rei

inve-

est ex le-

3traregratiam,quemadmodumgratia
id justificandum sine opcribus legis.
7.
3i

fidei sufficiat

Lanfr.

Ex

cst, id est, fides Christi non permittit legem Judajorum servari, vel lex et fides

16.

Lcx autem non

operibus lcgis spiritum acccpistis.
fide,

non concordant Sed
cit
:

lex dicit:

Qui

fecerit

non

spiritum habetis ex

di-

quod jam probaverat,

Qui crediderit.

27
o\ fide, id
est,

B.
lex

LANFRANCl OANTUAR. ARCHIER
fa
sd (ea

272
i'/i

non pr&cipit credere,sed
:

re)qui feceritea, giw s?m/

te^c*,

vivetinillis.

17 Christus nos redemit de malcdicto
vel faclus

legis, 18. tactus

pro nobis maledictum, id est, maledictusa Jud&

mortalis ei ponit causam proeffeclu, (quia scripfcum est:probgl Ghri tum fuisse malcdict omnis qui pendet in ligno, hoc non scriptum esi Majedictus omnis, qui pendet in ligno.) ad liuc fuil nam Christus maledictum ut in Uentibus 19. benedictio,,/.usti, cat iO,Abrahse per fidem fieret in ChristoJeau, ut 20. pollicitationem Spiritus, id est, justi/icationem a Spiritu promissam, accipiamue per fidem. Fratres secundum hominem dico) tamen (a simili) hominis "21 .confirmatum prius testamentum aerao spernit, deslruit, aut superordinat aliud. Est tune
et

semini

ejus.

Abrahae dictae

aliquodtestamentumalicuiaDeo confirmatum fest, inquit, Abrahx, sunt promissiones,et semini ejus. 22. Non dicit et seminibus quasi in mul:

cuipromissio facla est ; et hoc dicil propter tis, quod dicit semini et non seminibus, notat unitatemEccleste, semini tuo, qui est Christus, 25. Hoc aueos qui schismata faciebant, sed quasi in uno, 23, 24 Et, scilicet, tem, fidem, vel ipsam promissionem, fl <ZH dico,testamentum confirmatum a Deo, ipsa Det immutabilitatriginta annos te;post factam a Deo promissionem,quam dicil prius testamentum; quae post quadringentos et
.

facta est lex,

ad evacuandampiomissionem, ut evacuelur fidei testamentum,quod esset, si hzredilasglorianonessetin charilate 26.Nam (probat) si ex lege haereditas. 27. jara non ex promissione

non irritum

facit

[wsttrojpWo)Abraliajautemperrepromissionera,per/Mm

COMMENTARIUS.
17. Christus nos redemit de malcdicto. Dicis quia omnis qui non permanserit in his quae sunt scripta

A

certius? Quid apertius?

24
39.)

Algust. (Ex Tractat. Evang. secundum Joan.
luo.

in libro Legis, est maledictus

;

ita et tu

qui manes.

In semine

Et quia et nos aJ id pertinemus,
nobis simul incorporatis et
illi

Ad hoc
18.

respondet
nobis.

:

Ghri&tus nos redemit, etc
in Epist. ad Gal.
c.

quod
m.)

est Christus

August.

[Expos.

capiti cohrerentibus,

unus

est Christus, et quia

et

Faclus pro

ligno. Mortalitas
tibus.

Ea parte mortali pependit in autem unde sit notum est creden-

nobis dicit

:

promissionem hxredes
Abrahae, et illud
gitur nisi Christus

Ergo Abrahx semen estis, secundum Si enim unum est semen

Ex pcena quippe est, et maledictione peccati primi hominis, quam Dominus suscepit, et peccata
nostra pertulit in corpore suo super lignum.

unum semen
;

Abrahae, non

intelli-

hoc semen Abrahae sumus nos;

hoc ergo totum,
Christus.

id est,

caput

et corpus,

unum

est

19
fides,

Lanfr. Benedictio Abrahx

fieret.
si

Probat quia
lex justitiam

non

lex,

dat justitiam.
fidei

Nam

25. Lanfr.

Hocautem

dico.

Ordo

:

dico

autem ex
esl,

daret, ea

testamentum

Abrahae ad nos factum

quae post quadringentos

et triginta

annos facta
Si

destrueret. Sedlex illud destruere

non

valet;

nullum
;

non

facit irritum

hoctestamentum.

enim

soli

ob-

~~~ eulID pUSlBHUa lesirtiucnium uvouuii, primum enim posterius testamentum destruit JI.1U.U.U, sed prius, lex posterius. Haec as- Rdicerentur, ex testamentum fidei est

servantes Judaeorum legem in semine Abrahse beneo

quadam
et

parte irritum factum esset

sumptio est

in libro ita

:

Hoc autem dico testamen-

testamentum Dei,

evacuata promissio ejus, qua

tum confirmatum a

Deo,etc. Probat a simili in libro

omnes
26.

gentes in seniine Abrahae benedicendas esse

quianullumposteriustestamentumdestruitprirnum quia in humanaconsuetudine ita est quodposterius

promisit.

Nam

si

ex lege lnsredixas. Benedictio vel hae-

primum, mortuo eo qui testamentum non fecerit; et hoc est, secundum hominem dico. Quod autem interponit, ibrahx dictse suntpromissiones, ad hoc respondet quod quaereret, si quod testamendestruit

confirmatum, dicens hoc Abrasemini ejus, qui est Christus. hae factum esse et

tum a Deo

sit alicui

tantum accipitur; non enim per legem, quia lex testamentum fidei a Deo ad Abraham prius confirmatum non destruit. Ergo si lex non destruittestamentum fidei, non dat benedictionera vel baereditatein. Sed non destruit hominis testamentum confirmatum, aliud te^tamentum poreditas per fidera
sterius factum, asimili,

20. Potlicitationem Spiritus, id est, promissionem Spiritus, quem se daturum proraisit credentibus
;

hoc simile praemittitur prolex
:

positioni probandae,

quod

vel justificationem, quara Spiritus sanctus credenIn semine tuo, etc. tibus pollicitus est, dicens
:

tum, quod

ita est in

libro

non destruit testamenUoc autem dico testaetc.

C mentum confirmatum
27.

a Deo,

21. Confirmatum testamentum. Testamentum.inquit, hominis de rebus suisnemo spernit, multoigi-

Jam non

ex promissionc, id

est, si hi soli qui

tur minus testaraentura Dei, per quod

omnes gentes

legem Judaeorum observant, heeredes sunt, jam non datur hfereditas secundum promissionem Dei, quae
de omnibus
dicit.
cle

in semine Abrahae benedicendas esse testatus est,

spernendurn
22.
dicit

est.

Non
Deus
:

dicit et seminibus.

In promittendo non

28. August. (ex serm. 13

verb. Apost

,

cap. 4,

In serainibus tuis benediccntur omncs

tom. X)

Quid igitur

lex

?

Quid igitur lex

?

Quasi,

gentes, sed in semine tuo.

August.£< semini tuo. De populo Israel nata Et ecce in Chnsto est Virgo, et peperit Christum omnes gentes. Quid verius ? Quid benedicuntur
23.
:

quae utilitas legis? praevaricationis gratiaposita est; hoc est quod alibi dicitur lex enim subintravit, ut
:

abundaret delictum, praevaricationis gratia posita
est.

Unde

hurniliaretur cervix

superborum multum

273

IN D. PAULI EPIST.
lex est posita? Responsio

COMMENT. -

EPIST.

AD GALAT.

274

ad quid, igitur

dum

esset)

posita est, scilicet

29. Propter transgressionem (ne quis faceret ultra quod facierr seraen, cui promiserat. Deas justitiam, vel beneler, 30 donec veniret 31

dictionem, ordinata lex per angelos in
intelligerentur, subdit, unius

manu

polestate.

Mediatoris, Christi, 32. Mediator autem, ne duo
est. 34, 35.
!

non

est; 33.

Deus autem unus

ex ergo adversus promissa Dei?

enim data esset lex, quae posset viviiicare, f%& vere. ex lege esset justitia. 37, 38. Sed Objectio : conclusit Scriptura omnia sub peccato, ut promissio ex fide Jesu Christi daretur credentibus. Christi natalem, sub lege custodiebamur 39. alicui ergo data est lex? Prius autem quam veniret fides, ante
Absit
!

36. Si

conciusi, (ne ullra

quam decei faceremus)

nos ituri in
est

eam fidem

quae revelanda erat. Itaque lex, paedago-

gus noster (quia in ipsa custodiebamur, quod

officium pxdagogi) fuitin Christo, utex fide justificemur.

Atubi, nato Christo, venit fides, jam non sumus constricti sub psedagogo, ut servi. 40, 41. Omnes enim Dei sint. Quicunque enim in Chrifilii Dei estis per fulem, qua> est in Christo .lesu. Ostendit cur fideles filii

Christum induistis.42. Non estJudaeus, neque Graecus (nonest differentia geniis) non est servus, neque liber (vel conditionis) non est masculus, neque femina. [vel sexus\ 43. Omnes enim vos unum estis in Christo Jesu 44. Si autem vosChristi si in Christum, inquit, credatis, spirituale semen Abrahx estis, imitando eum, {apari) 45, 46. ergo semen Abrahae estis, credendo sicut ipse (a pari) ergo
sto baptizati estis,
:

;

;

;

secundum promissionem

haeredes,

sibi

tribuentium, ut liberum arbitrium sibi

COMMENTARIUS. putarent A 37. Ambros.
38.

Sed conclusit. Conclusio eorum erat,

posse sufficere ad justitiam.

timor unius Dei. Lanfr. Sed conclusit Scriptura. Conclusit lex
vel quia perfecte

Ambros. Proptcr transgressiones. Superbienti populo lex posita est, ut quoniam gratiam charitatis nisi humiliatus accipere non posset, transgressione
29.

omnia sub peccato,
ut

nullum malum
dataest,

liberavit a peccato, vel quia

tamen

difficilis

humiliaretur, ut quaereret gratiam.
30.

cum

impleri non posset, praevaricatores

omnes

Lanfh. Donec veniret scmen cui. Deus Pater

constitueret.
39. Conctusi in
stricti

haereditatem totius
in
:

mundi promiserat

Christo, sicut

eam

fidem. Conclusi, id est, con-

psalmo Postula a me, et dabo tibi gentcs, etc. 31. August. (Expos. Epist. ad. Galat., cap. iii,

timore velut servi eramus, in expectatione

ejus fidei, quae revelanda erat in adventu Christi.
40.
servi
estis,
citis.

tom. IV.) Semcn cui promisit.
est

Semen
.

cui

promissum

Omnes enim

fitii

Dei. Probat quia

non sumus
filii

populum

significat credentium.
Si

sub paedagogo lege;
quia Christum

nam

liberi, id est,

32.Ambros. Mediator aulem
aequalitate

FiliusDei naturali

induistis, id est ejus

opera fa;

manere

vellet.

ne se exinaniret formam

Omnes enim
omnes

baptizati

Christum induunt

sed

serviaccipiens,non essecMediator Dei et

hominum;

vos estis baptizati. Ergo Christum induistis. Item,
baptizati

quia ipsa Trinitas unus est Deus. Sic itaque unicusB quod
Filius Dei Mediator Dei et hominuiu factus est, cum Verbum Dei Deus apud Deum et majestatem suam

Christuminduunt; nullusenim

usque ad

humanam

deposuit, et humilitatem

huma-

nain usque ad divinam subvexit ut Mcdiator inter

non Judwus, scilicet exceptus, neque Grzcus, etc. Ergo qui baptizati estis, Christuminduistis, hocest, omnes enimvosunum estis. Augdst. (ibid.) Omnes enim fitii. Quod autem i
excipitur, et hoc est,
l
.

Deum
33.

homo. Lanfr. Deus auiem unus
et hoinines

dicit
est.

Dei

filios

esse per fidem, quia induerunt Chriin Christo baptizati sunt, ad hoc

Quia Christum
et

stum quicunque

dixit [sup.,

Mediatorem] Dei videlicet
et Filius, et

hominum,

valet ne gentes de se desperarent, qui

non custodie-

et Christus est, videbantur esse duoclii, sed absit!

bantur sub paedagogo.
42.

Unus enim Deus, Pater,
34.

Spiritussanctus.

Ambros. Non
ab unitate

cst

Judseus. Differentia ista vel
vel sexus,

Lex ergo adversus promissa Dei. ltem, probat quod lex non dat haereditatcm, vel promissionem,
vel

gentium, vel conditionis,
lata est
fidei,

jam quidem

ab-

sed

manet

in conversatione

benedictionem

;

nam
;

si lex

daret, promissio, id

morali.
43.

est fides,

non daret
est, lex

sed promissio

tantum dedit
?

August.

(ibid.)

Omnes enim

vos.

In

quantum
juste

Abraliae haereditatem.

Ergo

lex

non dat haeredita-

enin lideles sunt omnes,

tem, quod
35.

ergo adversus promissa Dei

C

Etsi hoc fides facit, per

unum quam in

sunt in Christo Jesu.
liac vita

am-

August. Lex ergo adversus. Replicat ipsain

bulatur, quanto perfectius atque cumulatius id spes
ipsa factura est,
44. (ibid.) Si

quaestionem.

cum videbimus
autem

facie

ad faciem.

Lanfr. Si enim daia esset lex. Ltem probat. Lex non dat haereditatem, quia non dat vitam, quia
36.
si

vos Christi. Si
:

autem ut

hic

subdistinguatur, et subaudiatur
in Ghriito Jesu;

Vos
:

unum

estis

lex daret vitam, daret et justitiam (a pari), sed

ac deinde inferatur

Ergo Abrahx

non dat justitiara, quia omnia sunt sub peccato apud JucUeos, quia Scriptura dicit Ergo lex non dat justitiam [a relationej.Ergd necvitam (a pari). Ergo nec hajreditatem dat lex. Ergo per fidem tan:

semcn

eslis.

43. (ibid.) Ergo Abrahse semen.

Hic ostendit

unum
inille

semen Christum, non tantum ipsum Modiatorem
telligendum esse, ^ed etiam Fcclesiam, cujus
corj.oris caput est.

tum datur
vel vita;

haereditas, vel promissio, vel benedictio,
ut paribus.

omnibus his etenim utitur

46.

Ambro?. Ergo semen.

Si

ununi

est

semen

275

B.

LANFRANCI CANTUAR. ARCHIEP.

276

1«0
1.

CAPUT

VIII.

Dico autem
:

nium

4. secl
se,

autem curn cognoveritis Deum imo cognitisitisaDeo, 13. quomodo 14. convertimini iterura 15. ad inflrma et 16. egena,non habentia undc vivant, 17 elementa colcnda, quibus denuo servire vultis ? 18. Dies Sabbatorum observatis et menses neomemas, et tempora annorum, et annos, Jubilzum,et qui nihil
1-.

ita et nos totum prc ,artc) cum essemus pa.u.l, senau, ante fidem, sub elementis mundi, siout illesub tutonbus eramus servientes. At ubi ve.ut pienitudo temporis, m.sit Ueus F,liu,n suum 0. factum ex muhere, 7. iactum sub lege, {singula sinyuUs r, tpondenlj ut eos, qui 8, sub lege erant, redimeret 'J ut adoptmnem lihorum recipere.nus, ut esscmus adoplivi /Uii. Quoniam autem estis filii, misit Deus' Spiritum Fita su. in corda vestra, 10 clamantem, cltmare rm fucientem, Abba, Pater. Id diat Syriace, et Latine 11. Itaque, quia fUius, jam non est servus quis vcstrum, sed filius Quod si hlius (a pari) et haeres per Deura, per graUam Dci. Sed tunc quidem ignorantes 1 Deum, oum scrviebatis dcmcnUs, minus culpaI biles, ns, qui natura non sunt dii, sed votuntatc hominum, serviebatis. Nunc

2,3. Quanto tempore baares parvulus est, nihil differt a servo, sub tutonbus et actoribus est plaeUando usque ad pnefinitum tempus
.

cum

sit

Uominus om-

Unhrpemt

a patre 5

i

:

3

operatur. Et quia vultis itcrum Judaizare,

non intelligitur nisi in HocautemsemenAbrahffinossumus; hocesttotum, id est, caput et corpus, unus est Christus. CAP. IV 1. Lanfr. Uico aulem. Diceret quis
et
illud

Abrah*,

COMMENTARIUS. Christo. Asub lege non
tio,

sine causa

erant; sed de his poterat esse dubitanon deserui (/., deseri]

:

Servi fuimus, ut dicis, et

modo

dicis

:

Hteredes

eri-

mus, non potest esse. Quod probat per similitudinem praemissam de his qui sub custodia sunt. 2. August. {Expos. Epist. ad Galat., c. iv). Quanto
temporc,

(5 {) Ut adoptionem. Adoptionem proptereadicit, ut distincteintelligamus unicumFiliura Dei. Vos enirn beneficio et dignatione

9.

Amdros.

raisericordiae
si-

ejus

filii

Dei sumus.

Non

dixit,

accipiamus, ut

gnificaret hoc nos amisisse in
tales
10.

Adam, ex quo mor-

sumus.

Cum

superius legem paedagogum fecerit,
;

sub quo erat populus Judaeorum nunc procuratores dicit elementa, sub quibus serviebant gentes, ut populus
fidelis

partim sub lege ptedagogo, partim sub

August. (in Epist. adGal.) Clamantem, Abba. Eleganter intelligitur non frustra duarum linguarum verba posuisse idera significantia, propter universum populum qui, de Judseis et gentibus,
Patcr.
in unitatera fidei vocatus est. ut

tempore suae pueritiaa fuerit.Ad hocquod dixerat in adventum fidei tanquam sub psedagogo
eleraentus

ad Hebraeos

[al

Judaoos],

Hebrteum verbum Graecum ad Graecos [at.,

populum usque ad aetatis opportunitatem, gentes]. Utriusque tamen verbi eadem significatio ad quain libertatem vocandi erant, adjunxit Dicoau- B ejusdem fidei spiritusque unitatem peitineat. tem: Quanto tcmpore hxres parvulus est. 11. (ibid.) Itaquejam non cst. Propter hoc quod 3. Laisfr. Quanio tempore. Comparationem hanc dixerat Nihil differt a servo. tantum ad eos qui ex gentibus crediderunt. Hzeres, 12. Ambros. Imo cogniti. Non enim scientibus
custodiri
:

:

parvulus, et servus, ita intelliguntur sicut multi-

vobis,

aut videntibus,

divina vobis

tudo hominum, quorura
4.

quodammodo

alii

credituri sunt,

alii

non.

illuxit scientia.
13.

Sub

tidoribus, id est, sunt tutores et auctores

[vcl actores];

sed pro diversitate causarum diversa
ejus contra calumnias tuentur

Ipsa

nomina

August. Quomodo eonvcrlimini itcrum, etc. tamen nolebant redire adgentilitatem, sed ad
;

sortiuntur. Tutores dicuntur, quia perso-

nam

pupilli, et res

Auctores qui injuriis pupillo vel rebus ejus illatisQ
agunt.

circumcisionem. Sed pro eodera deputat ideo dicit; lterum et denuo, quia idem est in genere, in servitio
15. Amuros. Convertimini iterum. Quid prodest vos evasisse servitutem, qua tenebamini, cura serviretis elementis mundi, quando rursus alia [f. ad

Totum pro parte ponit, sicut saepe partem pro toto. Non enim unquam sub diis gen5. Ita et nos.

tium, quos hic elementa vocat, solera enim, lunam, aerem, aquas adorabant. Quidam intelligunt ele-

illa vel

ad

alia] reditis.
\ibid.)

15

August.
(ibid.)

menta, carnales observantias sed sequens sententia non vult Sed tunc quidem, etc.
;

Ad

in/irma. Quia infirma et

instabili specie variantur.
16.

:

Egena,

6.

August.

(ibid.)

Factum ex mulierc. Factum
lege.

quia stabili specie creaturse

egent.

propter susceptionein creaturce.
7. (ibid
)

Factum sub

Factum autem sub

lege

dixit,quia et circumcisus est, et hostia legitimapro
si legis opera sustinuit, ex quibus liberaret. qui eis serviliter tenebantur qui etiam mortera sustinuit, ut ex illa liberaret eos qui raortalitate tenebantur.
:

eo oblata est.

Nec mirura

Ambros. Elementa, id est. temporibus servitutis Manifestum est enim volumina temporum per elementa mundi, hoc est coelum et terram, et motus
17.

atque ordinem siderum administrari. 18. Laxfr. Dies observatis. Dies, suasio quaedam est non enim dies observabant, nisigratiasagentes, ut nos.
;

8. La.nfr.

Sub

lege erant.

Redemit

etiara eos, qui

(53) Est

Aug. in cap.

m

ad Gal., tom. IV.

;

.

277

IN D. PAULI EPIST.

COMMENT.

EPIST.

AD GALAT.

278

Timeo vos. ne forte sine causa, inutUiter, laboraverira in vobis ? quod ne fiat. 19. 20. Estote conversi sicut ego,modo conversus, 21. quia et ego sicut vos fuiolim, fratres, ne judaizetis, obsecro vos. 22. Nihil me laesistis, imo profuistis,sicutangel,um.Deisuscipientes. Scitis autem quia 23.per infirmitatemcarnis afftictus,
vel infirmus, evangelizavi vobis

mea

centationem vestram, pro vobis factam, in carne 26. non sprevistis,neque respuistis,sedsicutangelum Dei excepistis me,sicut (exaggeratio) Christura
pridera
;

jam

et 24, 25.

tunc beati vos. Ubi est 27. ergo, nunc autem. ubi beatitudo vestra. pristina ? non me Ixsistis : mihi /ccutf.v.Testimonium enim perhibeo vobis quia,si fieri \>o$set,(benevolentia, ut sibi obedianli) vel bonum

Jesum,

et ita

1 05R28. verum dicens vobis? llli me inimicum vobis esse, vcl vosjudaizare. 29 ^mulantur vos non bene sed excludere vos volunt, a fide,vel a mea dilectione,\it\\\ossemu\em\n\,imitemini.Bonum autem mt7/os,aemulaminiin bono semper, et non tantum cum praesens sum apud vos. 30. Filioli mei, quos iterum 31. parturio, cum Labore
oculos vestroseruissetis,et dedissetis mihi.Ego inimicus vobis factussum

qui persuadent

.

:

revoco, 32. donec formeturChristus in vobis resipiscentibus. Vellem

filios.vocarem pessimos, vel quos

admoneo blandiendo,

quoniam confundorin vobis. 3i.Dicite raihi, enim 35. Quoniam Abraham duos filios habuit unum Jsmacl de ancilla Agar, et unum Isaac de libera Sara. Sed qui de ancilla, 36. secundum carnem natus est; qui autem de libera natus est, per repromis: :

autem esseapud vos modo, quos voco mutare vocem me&m,comminarem imperando, qui sub lege vultis esse, legera non legistis? Scriptum est
et 33.

COMMENTARIUS.
19.

Ambkos.

Estote sicut ego.

Eram

inquit, et

egoA

29. (ibid.)

JEmulantur, id

est,

invident

vobis,
;

sub lege
vos per

sed post elegi extra legem vivere,sicut et

qui vos carnales de spiritualibus volunt facere
est

hoc

eam

quae in
et vos

Christo est fidem vivebatis.

aemulantur non bene.

Imitamini ergo
neos facientes.
28.

me cum

llla

quae in Christo

est fide,a conversatione

legitimavosmetipsosextra-

Lanfr. Estote

sicut ego, id est, conformaraini

meis raoribus, quia ego conformor vestris.Vel estote
fideles, sicut

ego sum, quia ego infidelis

fui sicut et

30. (ibid.) Filioli mei. Parturitionem hanc pro curarum angoribus positam intelligamus. 31. Lanfr. Parlurio. Nati et parti erant in fide Christi sed quia quidam illorum fidem dimiserant pariendi iterum ab Apostolo erant, quod usque formaretur Christus in eis.
;

vos

;

ac per boc

me

imitamini, quia ego priorem

32. August.

(ibid.)

Donec formetur. Formatur
nisi

fidem non sine causa deserui.
21. Quia et ego sicut vos. Diceret quis Quomodo possumus esse ut tu ? Respondet Potestis, quia sicutsumus idemin substantiali essentia, possumus
: :

Christus in eo,
33. (ibid
)

cum

formara Christi accipit.

Mutarevocem. Quid aliud dicatur,

quia

filios

suos dixerat esse,parcens eis perlitteras,
facile in ejus

ne, severiore objurgatione coramoti,

odium traducerentur. Vellem ergo, inquit, nunc adApostolum B esse apud vos et mutare vocem meam, id est, negaex invidia eos arguere, removet sic Non me laesisre vos filios meos, quia confundor in vobis. tis, quod debeam invidere vobis sed omnia bona 34. Lanfr. Dicite mihi, qui sub lege vultis esse. mihi fecistis, quia amicus factus. Hoc loquor vobis, Non debetis velle sub legeesse,sedsub ecclesiastica quia amicus sura vobis, et quia verum est. gratia lex enim servos generat, Ecclesia liberos.
22. Nihit

esse in accidentali, id est, in sanctitate.

me

lassistis.

Ne

quis diceret
:

;

;

23. Per infirmitatem, id est in infirmitate, sicut
et

per illud tempus, id
24. Tentationem

est, in illo

tempore.
carnis in

Tanta

fuit infirmitas

Apostolo, ut

auditores tentari possent, et putare
esset,

quod Apostolus Christi non
permitteret.
25.

qui ita aegrotare

Quod Scripturae auctoritate sic probat, dicens ancillam Agar Abrahae servum genuisse, Saram vero liberam liberum filium edidisse.Et ne dicas quod Sara et Agar ad legem et Ecclesiam [sup. pertinent], et quod earum filii, adutrumque populum.Et respondet Apostolus

quod dictum

est

de duabus matribus

ad Gal.) Tentationem. Tentati sunt, cum perseeutionem pateretur Apostolus utrum timore desererent eum, an charitate amplec(in Epist.
;

Auqust.

et

earum

filiis,

per allegoriam, de lege etgratia de-

bere intelligi.
de ancilla, etc.

Quod

plenius invenies ibi

:

Sed qui

terentur.

26. Lanfr.

Non

sprevistis, etc.
affligi,

dentes Apostolum
ejus,

35. Quoniam Abraham. Ostendere vult honestius C S ub gratia Novi Testamenti essequam sub lege Juspernere praedicationem daeorum. Abraham, Deus Pater intelligitur duo

Potuissent

illi,

vi-

;

sed non spreverunt, et putare

Deum non

cu-

filii,

plebs Judaeorum et populus gentium

;

ancilla,
:

rare illum qui sic affligebatur.

lexquae servos gignebat,timore cogenseos, dicens
Si quis

Ergo beatitudo vestra. Beatitudo illis erat Apostolum diligere, et praeceptis ejus in omnibus
27.

hoc vel illud fecerit,morte moriatur; libera, praedicatio Novi Testamenti, quae liberos generat,
paterna dilectione admonens eos dicens
mr, omnes qui laboratis,
requirscerc faciam
;
:

obedire

,

sed

hanc beatitudinem quidam illorum

Venite

ad

perdiderant, qui ad culturam
eis servire volebant.

daemonum
dicens.

redire et

et

onerati

estis, et

ego vos
cst, et

jugum enim meum suave
idest.

28.

August.

(ibid.

B.)

Vcrum

Sed qoid

onus
36.

mcum

levc cst (Matth. xi).

verutn praedicans, nisi ut non circumcideientur?

Srcundum carnem,

carnalem consuetu-

279
:

B.

LANFRANCI CANTUAR. ARCHIEP.

280

sionem qa&prxdicto modo sunt per aliegoriam AvAA.Quidhscadlegem? Htcc enim suntduo testamenta, namaliuddicunt, etaliudsignant ; quiadicunt filios, etsignant duo testamenta. 37. Unum

quidem datum

inmonte

Sina, in servitutem generans, 38 quaeest Agar, qusesignat Agar; (parenthesis] J»S? 39. Sina enim, {cxponit quidSina) mons estin Arabia. 40. qui conjunctus est ei quae nunc est Hierusalem, et41,

servitcum

filiis,

incolis, suis. 42. Illa autera., quae
:

Bursum
!

est

Hierusalem, 44. libera
;

est, qua>

estraater
parturis,

nostra. 44. Scriptum estenim

45.Laetare, sterilis

quae non paris

erumpeet clama,quae non

quia 46. multi
virura./)tcerel

ad tempus, dum fuit le.v magisquam ejus, Synagogx, 47. quee habet quis: Quid adnosquxmododixisli? Nos autem, fratres, secundum Isaac promissionis fllii
filii

desertae Ecclesix

sumus. Ergo

liberi. Diccrct quis

cundum spiritum
cienlur, nos

[Isaac), ita et

: Nosdicis liberos, qui quotidie affligimur. Sed quomodo tunc is qui senunc. Sed quid dicit Scriptura? Ejice ancillam, et filium ejus non enim
;

haeres erit filius ancillae

cum

iilio liberao.

Itaque, fratres, non

sumus

ancillae

filii,

sed libera

;

ipsi eji-

autem hxrcditabimus,quia non sumus

servi, sed liberi,48 qualibertate Christus

nos liberavit.

134 CAPUT
ruit,

V.

Ergo quialibcri State, et l,2.nolite iterum jugo servitutis, circumcidendo t)os,contineri, supradictis ternuncperse dissuadet, ne circumcidantur. Eece ego Paulus, quifui circumcisus, dico vobis quoniam
si

circumcidamini, Christus mors Christi,xobis

nil proderit,(j uinsitis servi. (alia dissuasio.) Testificor

autem

COMMENTARIUS.
dinem, quia juvenis mulier ex sene homine solet Amater nostra secundum partem, id est, secundum hanc preesentem Ecclesiara, quae generat nobis Dei 37.AuGCST.(ni Epist. ad Gal.) Unum quidem. Agar filios. Et prdbat quia libera est, nam laetatur; (effepopulum Veteris Testamenti propter jugum dbser- tus) probat quia mater est, nam parit filios Scripvationum Isaac natusde liberaper repromissionem tum cst enini, etc.
concipere.
:

populumNoviTestamentisignificat.Senectus autem parentum Isaac ad eamdem significationem valet,
vus, praedestinatio

43. Libera
gratiae

cst. Libera est quia liberae filiae, id est, Novi Testamenti, el pradicationis Christi,

quoniam populus Novi Testamenti, quamvis sit notamen ejus apud Deum, et ipsa
ccelestis

quae est mater nostra, quia praedicatores ibi sunt,

qui nos per Evangelium genuerunt.
44. Scriptum est enim.

Jerusalem
38.

antiqua
est

est.

Ambros. Qux

Agar. Agar

ancilla, pariens

liberorum enim est
45.

laetari,
)

Hoc probat quia libera servorum vero timere.
sterilis.
filios

;

secundum usum

naturae, significat

legem,quam

te-

August

(ibid

Lxtarc,

Ccelestem Jein

nere habent qui in hac vita nascuntur secundum sequentiam naturae, qui etiam sublege versabantur in
ordine servorum; Sara autem, quae per gratiam pe

rusalem sterilem vocat Scriptura, quandiu terra non genuit, quae deserta etiam dicta
lestem justitiam

est, cce-

deserentibus hominibus, terrena
Hoc. de resurrectione di-

perit, illos qui in Christo resurrexisse videntur per Bsectantibus.

gratiam, qui etiam praeter spem naturae secundam exspectant nativitatem, quibus jam circumcisio, et
oblatio sacrificiorum supervacua est.
39. ribus,

46. Ajibros. Multi

filii.

ctum
ex

est.

Nosest enim qui resurrectionem assecuti,

Sina enim mons est. Arabia antiquis temponon illa quae nunc nominatur, sola erat sed
;

omni gente sumus. illi vero qui sub lege sunt, unagens est. 47. AuGust. (ibid.) Qux habet virum, id est, terrena Jerusalem quae legem acceperat et ideo coelestem Jerusalem Sara significat, qute diu deserta
;

et solitudo et pars

non modica iEgypti, ubi
est lex

est

mons

Sina,

in

quo data

Unde

et

fuerat

Agar, quae significat VetusTestamentum, queegenerat servilutem, quae etiam conjungitur per signi-

est a concubitu viri, propter

cognitam sterilitatem.
nos libcravit.

m

ficationem

ei

Jerusalem quae est in hoc

saeculo, in

Qua Ne putaremusnos
48. Lanfr.

liberlale Christus

naturaliter liberos esse, determi:

quo testamenti legitima impletur. 40. La.nfr. Qui conjunctus est ci, id est, ex honore ejus est. Vel quae Agar conjuncta est, id est, Vetus Testamentum conjungitur Novo, et servit
hac praesenti vita servit Ecclesia.Vel servit, conjuncta ei quaj nunc est Jerusalem, id est, legis
in

nat ipsam libertatem

qua

libertate, etc.

CAP. V. — 1.

Lanfr. Noliteilerum jugo scrvitulis

^

si circumcidamini dictum est enim. Quia omnis qui sub lege est, ser-

conlineri. Quia continebimini,

quia

C

earnalia tenens in Jerusalem.

Vel

modo

est con-

autem circumciduntur, sub lege sunt. Auuust [In cap xadGal.) Nolitc iterum. Quomodo accepturi sumus quod dicit; ne iterum jugo
vus; qui
2.

juncta Eeclesise, et prius serviitsub lege.

M.Servil

cum

fiHis. Servire dicit

salem, vel sub carnali lege,

terrenam Jeruquae timore mortis coesl

servitutis attineamini, cum ad eos scribat qui nunquam fuerant? Quid aliud hoc loco dicat

Jud<ei genti-

bus non inv«nio,nisi ut prosit
superstitionis suae, per fidem

illis.

quod a servitute

gebat vel sub jugo Romani imperii.
42.
Ilta

Christi liberati sunt,

autem qux sursum

Jcrusalcm libera
est

est, id est,

Sarasignat Jerusalem ccelestem, quae

ne iterum servi esse velint sub observatione carnalium observationum.

281

IN D. PAULI EPIST.
3.

COMMENT.

-

EPIST.

AD GALAT.

282

rursus omni hornini,

circumcidenti

se,

quoniam debitor

est universae legis faciendae. Si debet circumcidi,

similiter estobnoxius universislegdlibus. Evacuati estis a Christo, sineGhristo esiis, qui in lege justifica-

siautemsine Christo, a gratia excidistis. tper contrarium.) Nos enim tantum spiritu, sumpto, ex fide, spem justitiae, vitam xternam, quam habentjusti, exspectamus (per conlrarium.) sed 5. fides, quse percharita4. Nam in Christo Jesu, neque circumcisioaliquid valet, nequepraeputium non inhypocrisi, operatur,Currebatis bene.Quis vosimpedivit veritati non obedire? Persuasiohaec votem. bis facta non est ex eo, Dco, qui vocat vos, a causa et a simili. 6, 7. Modicum fermentum totam massam
mini, justificari creditis
;
;

corrumpit. Ego tamen confido (consolatur) in, de, vobis in Domino, quod nihil aliud, quam decet, sapietis; qui autem suadcndn circumcisionem conturbat vos, portabit judicium, quicunque estille, sive potens
8. 9.

Ego autem,

fratres,
si

si

circumcisionem (quod dicebatur) adhuc praedico, quid adhuc persecutionem
est, esse debel,

patior? 10. Ergo,

circumcisionemprxdico,utdicitur, evacuatum

11.

seandalum crucis,

propler crucem

135 illatwn. 12.
!

cisionem vos conturbant
fratres,

14.

Utinam et a vestro consorlio Vos enim [ostendit a quo velint

13.

abscindantur

qui a libertate in circxna-

eos conturbari~\ in libertatem vorati estis,

naiis

tantum (nisi putetis eam libertatem a lcge haberi) 14. nelibertatem in occasioncm detiscarnis, carobservanlix, sedl6.per charitatem spiritus servite invicem, quod decet. 17. Omnis enim lex in uno
:

charitatis sermone impletur, isto scilicet

Dilige.s

proximum tuum sicutteipsum Quod
.

si
:

invicem mordetis,
fiat,

detrahendo, et comeditis,

tiolitc

mordere alterutrum, quia

si

hoc facitis,

destruemini quod ne

videte

ne ab invicem consumamini, destruamini. Dico autem in Christo: 18.Spiritu ambulate,et desideria carnisnonperficietis.19. 20. Caro enimconcupiscit adversus spiritum spiritus autem adversus carnem.Haec
;

COMMENTARIUS.
3.

(In cap. v ad Gal.)

Circumcidenti

se,

etc.

A

ctionis, adjecit

benedictionem.

Non
;

tantum,inquit,
sic

Quod

ideo dicit, ut vel terrore

tam innumerabilium
ist
1

circumcidantur, sed abscindantur

enim

fiunt

observationum abstinerent se ab his quibus eos subjugare cupiebant.
4. Lanfr.

spadones propter regnum

ccelorum, et carnalia se-

minare cessabunt.
13. Lanfr. Abscindantur, id est, eunuchizentur a

Namin

ChristoJesu neque circumcisio.

Ex fide tantumjustificatur, quianon per aliud;nam neque per circumcisionem, neque per praeputium.
5.

malis moribus.neampliusgenerent in

malum

;

non

enim vocant vos ad
14.
Vos

id ad

quod vocati

estis, id est,

Fides
[at.,

qux per

dilectionem. Et hic illud tetigit,

ad libertatem, sed ad servitutem.

qui

quia] sub lege servitutis [al., servitus] per

enim libertatcm, quia nec circumcisio,

timorem operatur.
cidi

nec
1

aliae

legales observationes curantur.

Modicum fermcntum,etc. Nedicerent: Circumtantum possumus nos. Vel quidam illorum volebant circumcidi, id est, modicum. 7. Auuust. (ibid.)Modicum fermentum. Eos autem
6.
illos

5. August. (ibid.) Ne libertatem, id est, ne audito nomine libertatis vobis impune peccandum esse ar-

bitremini.
16.

Lanfr.

Per charitatem. Quasi diceret

.

sola

paucos, qui ad

suaderent, quia cooperatione
multitudinis]

charitas potest nos salvare, spreta carnali observacomparatione ° tione et reddit causam dicens quia omnis lex Galatarum credentium exigui [al., dilectione impletur; et hac occasione breviter expoisti

veniebant, et

[al.,

ut ista]

[al.,

in

;

:

exiguo]
8.

fermentum appellat. Ego autem. Intelligendum est fuisse quosdam qui dicerent etiam ipsum Paulum id senerant,
(ibid.)

numero

nit quae vitare et quae servare

debeant Christiani

pro servanda charitate. Quibus expletis, ad supe-

riorem circumcisionisredit tractatum.
17.

tire.

August

(ibid

)

Omnis lex.

Omnem legem

nunc

9.

Lanfr. Ego autem. Dicebatur Galatis a

falsis

dicit ex his operibus quae
18.

ad bonos mores pertinent.
sufficit

quod Paulus etiam Apostolus circumcisionem praedicaret, et hanc suspicionem a se removet; ideo enim a Judaeis persecutionem sustipraedicatoribus,

abstinere a malo, nisi

Lanfr Spiritu ambulate. Et quia non fiat bonum. sequitur

spiritu

ambulatc, et habebitishocproficuum,quoddesideria
carnis

nebat, quiacircumcisionemimprobabat, etperfidem
crucis justificari

non
:

perficietis.

Et subdit cur contraria non
:

hominem asserebat Unde
;

et Judaei

sunt, et ponit designationem in libro

hocenim

sibi

adversus

eum

scandalizabantur
si

quod scandalum

invicem
se,

et probat,

quia

concupiscunt adversum

evacuatum
dicaret.
10.

esset,

circumcidi debere fideles prae-

a specie
19.

August.

(ibid.)

Ergo evacuatum

esl, id est,

G

concupiscit.

Auqust. (DcGenesiad litteram, cap. 12.) Caro Carnem itaque concupiscentem adver;

sine causa Christum,

cum

ista

contemneret, scaneis,

sus spiritum dicit Apostolus
bio delectationem,

carnalem procul du-

dalizati Judaei crucifixerunt si

adhuc

pro qui-

quam de carne et cum carne spiri-

bus crucifixus
11.

est, talia

suadentur.

Lanfr. Scandalum crucis. Quod propter vos peitulit Christus, nihil prodest vobis, si circumcidi
velitis.

quamsolushabet; solus quippe habet, ni fallor, illud desiderium non cum carnis voluptate, vel camalium rerum cupidiquod desiderat anima, et desidetate commistum
tus habetadversusdelectationem,
;

12. August. (ibid.)

utinam

et

abscindantur. Ele-

rat in atria Domini.

gantissima ambiguitate,

quasi

sub specie maledi-

20. Lanfr. Caro concupiscit. Quasi diceret

:

Ideo

283

B.
sibi

LANFRANCI CANTUAR. ARCHIEP.
ut non quaecumque vultis,
illa

284

enim

invicem adversantur 2

1

.

faciatis 22.

Quod

si

spiritu ducimini,

(>tcm aluul pro/ictium, si spirilu ambulenl) ergo, 23.

open,desiderta,cvrrii${probat) quoo

su.it, fornicatio

servi. 24. Manifesta sunt autem contra naturam, immunditia, in consanguineos, im-

non

estis

sub lege,

pudicitia, luxuna. inauibustibet, idolorum servitus, veneficia, inimicitke, contentiones, 23. ajmulationes, ire,nx«, ««d.ssentiones. in fide, secta?, 26. invidim, homicidia, ebrietates, comessationes, et his si. imha, qua3 pradioo vobis non esse facienda, sicut prasdixi, quoniam qui talia agunt, regnum Dei non eonsequentur. 27. Fructus, opcra, autem spiritus est, charitas, gaudium, pax, patientia, benignitas, bomtas, longan.m.tas. mansuetudo, fides, modestia, continentia, cast.tas, lioc dcbelis

hujusmodinon est lex. (assumptio.) Qui autem sunt Christi, 28. carnem suam vitiosam, et concupiscentem crucmxerunt eum vitiis et concupiscentiis. Debcmus spirilu ambulare, 29, 30. Si enim spiritu vivimus, spintu sumpto in baptismo et ambulemus, ambularc debcmus. Non efficiamur inanis gloriaa cupidi, invicem provocantes, invicem invidentes.

facere,

quia adversus

CAPUT

VI.

Fratres, et 1. si praeoccupatus fuerit homo (aliud prxceptum morale) in aliquo delicto, vos qui spirituales estis, hujusmodi instruite inspiritu lenitatis, non acriter, considerans, tuinstruens, teipsum, ne et

quandoque similiter tu tenteris. 2, 3. Alter alterius onera portate, et sic adimplebitis 4. legem Christi. Adhocquoddixit considerans te ipsum. Nainsi quis existimat se aliquid esse, idcst,siquisextoUilse, cum ipse mhil sit, 5, 6, ipse se seducit. 7. Opus autem suum probet, probatum faciat, unusquisque, et sic, nulli plus crcdens de se quam sibi, m semetipso tantum gloriam habebit. et non in altero, in alterius falsa laudc; opusprobet. Unusquisque enim |3* onus, meritum,suumiportahit,quidquiddicatadulator 8. Communicet autem is qui catechizatur verbo, prwdicatione confirmatur,
ciprxdicatori, qui se catechizat, in

COMMENTARIUS.
utriusque desideria non potestis perficere quia contraria inter se sunt. Et hoc apte repetit subsequens
:

A

30. August. Si spiritu vivimus, id est

si

Spiritu

sancto serviamus, spiritualiter serviamus.

hzc enim sibi inviccm adversantur, etc. 21. Auqust. (utsup adGalat.) Utnonquxcumque vultis. De his dictum est qui gratiam fidei susceptam tenere nolunt. Volunt enim opera justitia? operari,

CAP. VI.
Ita

-

I

.

Lanfr. Si prxoccupatus homo fuerit.

instrue ne propter instructionem extollaris, et cadas in vitium. Vel, leniter instrue, quia tu fortasee

cades in vitium.
Alter alterius oneraportate. Si videris fratrem in aliquo delicto, leniter corripe illum, vel ora pro
2.
illo,

sed vincuntur concupiscentia carnis.

22.

Lanfr Quod

si

spiritu

ducimini, id

est, si

Spiritus sanctus moderatur vobis, legem carnaliter non observatis. Vel legem.... nisi plus facientes

et sic levabis

onus ejus.
3.

3.

August. (Tract.

inpsal.cxun.)Alteralterius.

quam
23-

lex jubeat.

August. (ibid.)Nonestissublege. Intelligamus
lege

Qui portant invicem onera sua, nisi qui habent charitatem? Qui non habent charitatem graves sunt
sibi.

eos esse sub

quorum

spiritus

ita

concupiscit
faciant.

adversus carnem ut non ea
24. Lanfr. Manifesta

qu» volunt

te aliquis, petit

Qui autem habent charitatem portant se.Lssit veniam si non dimittis, non portas
;

infirmum. Et tu Probat quia non perficient opera carnis, quia ista, gsi forte in aliquam infirmitatem cecideris, quasi et ista sunt opera carnis; sedhoc non perficient Et homo, oportet ut sic te portet ille, quemadmodum hoc est quod dicit qui autem sunt Christi, etc. et tu.
fratris tui. Si dimittis, portas
:

aulem sunt opera

carnis.

onus

25. Auglst. (ibid.)

JEmutaliones

.

^mulatio

est

4.

Lanfr. Legem Christi, id est dilectionem. Ipse
dixit
:

dolor animi

cum

alius pervenit

ad rem

quam duo

enim
5-

Mandatum novum

do vobis, ut diligatis

pluresve appetebant, et nisi ab unohaberi non potest
-

invicem, sicut dilexi vos.

August. (Exposit. in Epist. ad Galat

)

Ipse se

26. (ibid.) Invidix. Invidia est dolor animi

cum

indignus aliquid videtur assequi, etiam quod tu non appetebas.

Non enim eum seducunt laudatores ejus, sed ipse potius, quia cum sibi sit ipse praesentior quam illi, mavult se in illis quaerere quam in seipso.
scducit.
6.

Lanfr. Fruclus autcmspiritus. Etsispirituambulent, opera spiritus facient, quia charitatem, etc.
27.
28.

Lanfr.

Ipse se seducit. Ratio cur

opus probari

oporteat.

Carnem suam crucifixeru n<. Illecrucifigitcar7. Opus autemsuum p-o&et.Pseudoapostoli laudanem suam cum vitiis, qui immobilis et crucifixus G banteos, ideo dicit: Opus suum probet, ne quserat
nullis declinatur vitiis.

gloriam in altero, id
8
illa

est, in alterius dicto, sed in se.

29.

Ambros.

Si spiritu vivimus. Convenit nos in

Communicet. Qui,

inquit,

verboDei instruitur,

illa vita, in

qua per spiritum sumus regenerati,
illius vitse

et qui
suis.

qu» consentanea sunt

agere.

se instruit communicet in omnibus bonis Arguit eos tenacitatis in prsedicatores suos.

285

IN D. PAULI EPIST. COMMENT.
:

EPIST.

AD GALAT.
:

286
;

omnibus bonis. 9. Nolite errare dicentes, non habere quid eis communicetis 10. Deus non irridetur 11. Communicct, inquit, qute enim seminaverit homo in hoc sxculo, haec etin futuro metet, 12. Quoniam qui autem seminat in qui seminat 13. in carne sua, male operando, de carne ct metet corruptionem tempore enim suo, spiritu, de spiritu metet vitam aeternam. Bonum autem facientes, non deficiamus opportuno, meteinus, non deficientes. Quia metemus indcficienter. Ergo, duni tempus habemus, operemur bonum ad omnes, maxime autem 14. ad domesticos fidei Christianos Videte [ne cpistolam alcerius esse putetis) qualibus litteris scripsi vobis mea manu 15. Quicunque enim volunt placere in carne, carnaliler circumcisione hi cogunt vos circumcidi, tantum ut crucis Christi persecutionem non patiantur, tantum, non ut ipsi legem custodiant. Nequeenim qui circumcidunturlegemcustodiunt, sed voluntvos circumcidi,
;

;

,

utin truncata carne vestra apud Judxos glorientur.
prxdicaiione, Domini nostri Jesu Christi, 17. per
!

16.

Mihi autem absit gloriari,

nisi in

cruce, crucis

me non teneant, mundus crucifixus, vilis factus est, et, [ut eum non tcneant), ego mundo In Christo enim Jesu, neque circumcisio aliquid valet neque praeputium, 18 Sed nova creatura, innovatio mentis, et corporis. Et quicunque hanc regulam, non
mihi, ut
circumcisionis, sed
fidei,

quem

secutifuerint, pax super illos, et misericordia, 19. et super Israel Dei,

non 1

HQ

carnaliter viventem.lO, 21. Decsetero
tussit22.

nemo

inobedicns, putans

me non

esse

rum,

24. in

Ego enim23- stigmata Domini Jesu, notas passionum Christi, corporemeo porto. Gratia Domini nostri Jesu Christi cum

Apostolum Christi, mihi molesvel cicatrices vulnerum, vel virgaspiritu vestro fratres.

Amen.

COMMENTARIUS.
9. Nolite

errare. Quasi

diceret

:

Si dixeritis

non habere quod praadicatori tribuatis, hominem quidem potestis fallere,Deum autem,qui occultorum

vosAIn cruce Christigloriabortantum, quiahoc tantum valet ad Christi salutem promerendam non enim
;

non potestis irridere, idest, decipere. 10. Deus non irridetur .Tunc quasi irrideretur, si illi qui non laborant in vinea denarium acciperent. 11. Quse enim seminaverit homo. Debetis, inquit,
cognitor est,
praedicatoribus
et

proximis vestra communicare,
;

neque circumcisio, neque prgeputium. 17. Auuust. (Expos. ad Gal.). Per quem mihi mundus, id est, ut nonme teneat; et ego mundo, ut eum non teneam, id est, ut neque mihi mundus nocere possit, neque ego de mundo aliquid cupiam. 18. (Ibid.) Sed nova creatura. Novam creaturam
aliud, quia
dicit

nam quod

seminabitis metetis

omnis enim homo

vitam novam per fidem Jesu Christi.

hoc quod seminaverit metet, quia et illequiseminat in carne carnaliter operando, et ille qui seminat in
spiritu, spiritualiter

^9. (Ibid.)

Super

Israel, id
;

est,

qui vivere ad vi-

sionem praeparantur non qui vocantur hoc nomine
et carnali ceecitate

operando

;

iste

quidem vitam

Deum

videre nolunt.
castero, inquit,
sit,

aeternam,
12.

ille

vero correptionem.

20. Lanfr.

Dc cxtero. De

nemo

Quomam
-

qui seminat.

Omne quodseminatur,
autem omnia me-

aut

m

carne, aut in spiritu, haec

vestrum onerosus et inobediens mihi non esse Apostolum Christi.

putans

me

tentur

B

21.

August.

(ibid

).

came, id est, qui facit ipsacarnalia opera, habebit gehennam, quae est perpetua corruptio.
13. In

bulentas contentiones tsedium sibi

De cxtero. Non vult per turfieri de re, quan-

tum

satis erat, exposita.

U.AuGUST.(m Epist.ad Galat.)Ad domesticos fidei.
Quoseum,credendumest,nisiChristianossignificare?
15. L.vnfr. Qiiicunquc

cnim

voluerit placerc, etc.

Ego enim stigmaia, id est habeo alios certamina cum carne mea, quae in persecutionibusquas patior, mecum dimicant. Stigmata
22. (ibid.)
conflictus et

cum aliquis vultpersuadere ahquid, in principio et in fine mentionem faciat, quod facit Apostolus dicens nolite facere
est in rhetoricaut,
:

Praceptum

Jesu dicuntur quaedam notse pcenarum servilium.

Propter culpam enim persecutionis, qua persecutus
est

quod vobis pseudo suadent, id est, circumcidi, quia propter hoc faciunt ut placeant Judteis in carne
vestra truncata, et

Ecclesiam Dei, haec sibi retribui cognoverat. 23. Lanfr. Stigmata. Stigma proprie nota fugi-

tivo servo

impressa quod Apostolusseportare
;

dicit,

non patiantur ab

eis

persecu-

tionem in praedicatione crucis. Et est convertenda L

eo quod prius

Dominum
et

fugerit.

24. Incorpore meo. In corpore suo portabat cicatrices

Quicunque volunt vos circumcidi, ldeofaciunttantumutcrucisChristipersecutionem non patiantur; neque enim faciunt,utlcgem custo'° P, Pter aHud 1* Milu autem ul 10. absU gloriari, nisi in cruce, etc.
:
-

propositio ita

vulnerum
;

virgarum, in collo et manibus

catenas
nostri

qua?

Jesu Christi.
'

omnia signa erant se esse Domini Stigmata autem erant signa

1 U£e in raanibus militantium fiebant, per quaa cognoscebantur esse de militia imperatoris

quffidam

287

B.

LANFRANCl CANTlhul. ARCHIEP.

288

EPISTOLA B PAULI APOSTOLI AD EPHESIOS
CUM INTERJECTIS
B,

LA.NFRANCI GLOSSULIS.
Apostolus,
scribcns eis a

Argumentcm. - Ephesii sunt Asiani. Hi, accepto verbo veritatis, perstiterunt in fide. Hos collaudat

Roma, de

carcere, per

Tychicum diaconum.

CAPUT PRIMUM.
1. Paulus Apostolus JesuChristi, nonAnani.r, pervoluntatemDei, non meritissuis, velhominibus, omnibussanctis, baptizalis, qui suntEphesi, etfidelibus, catechumenis, in Christo Jesu,m flde. Gratia, remissio pcccatorum, vobiset pax, qua reconciliamur Deo Patri,vel observantia bonorum operum, qux pax estinter Dcum et homines, a Deo Patre nostroetDomino | JJ«* Jesu Christo. 2Benedictus, lauclctur, Deus etPater

Domininostri Jesu Christi, quibenedixit, au.vil,vct ditavit, nos in ornnibenedictione spirituali, non carnali, populum, scd spirituali, id est, caiesti, existente, 3, 4,5. in ccelestibus, idcst, quam in ccelo participamus, in Christo, sicut elegit nos, ita bcnedixit, ut prxdestinavit. 6. in ipso. Christo, ante mundi
sicut priorcm

constitutionem, ad hoc
7. in

elcgil,

ut essemus sancti et immaculati in conspectu ejus, non meritis nostris, sed

charitate sua. Eccc quod dixit, elegit. 8. Qui pradestinavit nos in adoptionem fdiorum, ut essemus

sancti, per

Jesum Christum

9. in

ipsum

:

idcm quod in

ipso, sciticet credituros, 10.

voluntatis suae, idem quod in charitate, in

laudem glorke

gratiae suae, ut laudetur gloriosa gratiasua, in

gratiflcavit nos sibiin dilectoFiliosuo, in fidc dilccti Filii sui. In quo, id est,

secundum propositum qua per quem, habemus redem-

ptionem [hoceffectum postcrius per sanguinem (et prius) ejus [lucc csl causa prioris), remissionem pecca11 divitiasgratiae ejus, quaesuperabundavit in nobis, 12. in omni sapientia, et prudentia, ut notum faceretnobissacramentumvoluntatis suae, quodgenus humanum sa>vare voluit, secundum beneplacitum ejus, yion mcritis humanis, 13. quod sacramentum proposuitineo, inFilio, 14. indispensatorum, secundum
tione
l.">.

plenitudinis

temporum,

ecce

quodproposuit, instaurare omniain Christo,quae in

ccelis,

imminutum

COMMENTARIUS.
CAP.
I.


:

1. Ambrosius.

Docet

Christus nobis suo adventu praestitit

bona quaeArum adoptionem, ab eo quod dixerat sanctos cum gratiarum immaculatos.
illa
(

et

actione. Postea transit ad ethicam exhortationem,
sic

J. In

ipsum.

Quoniam

dixit

:

praedestinavit in

inchoans
iv).

Obsecro vos, ego vinctus in

Domino
in Deo,

(infra.
2.

adoptionem filiorum, incertum erat cujus diceret fdios esse adoptivos, adjecit in ipsum, hoc est in
:

Benedictus Deus. Benedictio quae

fit

sui ipsius, ut illius
10.

filii

nuncupemur.
sint

confessio sola est

bonorumquae

praestita

suntabeo.

Secundum propositum. Volens ex omni parte
extollere

Benedictio quae

fit

a Deo, in nobis imuletur,

dum

ista

quod multa digna

gratiarum

ejus beneficiis implemur.
3.

actione, frequenter dicit per ordinationem, et bo-

In

ccelestibus.
;

Hoc

est

quam

in ccelo particispiri-

num
11.

placitum, et voluntatem.

pabimus

dicit

enim resurrectionem quae per

tum

nobis aderit, et ne ipsa novitas
;

mentem

tur-

Lanfr. Divilis gratix su.r. Per quam gratiam non solum remissioetredemptio,sedsapientia
(qua dicitur, sapiturj et prudentia morum.
12.

baret

quoniam non ante tanta donasset, neque
;

aperte dixisset

quae sint

illae

spirituales
:

benedi-

Inomni

sapientia, id est, dans nobis

ctiones, utrique respondet dicens

Sic elegit nos

sapientiam, in agnitione sui, et

omnem prudentiam morum
in

ex

ipso ante
eo.

mundi constitutionem

esse sanctos

B

nostrorum.
13.

coram
4.

Quod proposuit. Bonura placitum suum
Uic
cst

August. In calestibus. In ccelestibus, quasi de
et

Christo Deus i'ater proposuit, id est, palam rnundo
ostendit, dicens
:

coelestibus

Quia omne datum optimum, donum perfectum desursum est.
5.

omne

Filius

meus

dileclus

in

quo mihi bene complacui.
14.

LaNfr. In cceleslibus. Coelestia vocat virtutes, per quarum observantiam itur ad ccelum.inquibus
dicit se

In dispensatione plenitudinis.Vel

tunc

cum
quo

disponebat omnia tempora

vel in ipso milliario

habere

omnem

spiritualem copiam in fide

Christi.
6.

natus est Christus, quod fuit plenitudinis, quia in eo completa sunt promissa. Vel quia alia tempora

lnipso. In ipso, subaudiendum est permansuvel in ipso elegit, quia

vacuafuerunt a salute.

ros

;

omnia

in sauientia fecit,

C

45. Plcnitudinis. In dispensatione, id est, in con-

guae est Christus.
7.

Ambbos. Incharitate. Ex hoc magnitudo ostenQui prxdestinavil. \lajus est quod
dicit
filio-

summatione. Exponit quid sitillud bonum placitum Dei, videlicet impleto tempore ordinationis suae instaurare in fidem Christi qui in
ccelis sunt, id est,

ditur liberalitatis.
8-

numerum angelorum

qui diminutus erat,

et

quae

289

IN U.

PAULl EPIST. (JOMMENT,

EPIST.

AD EPHES.

2yo

vel

ordinem angelorum, et qu* in terra sunt, corruptum genus humanum, in ipso, in Christo. 16, 17. In quo qua, etiam et nos sorte, non mcrito, vocati sumus, praede.stinati secundurn propositum ejus qui

operatur omnia secundum consilium voluntatis suae,ut simus in laudem gloriae ejus, laudemus gloriam ejus nos, qui ante speravimus in Ghristo in quo et vos, vocati eslis, ex quo, 18. cum audissetis verbum veri;

tatis, scilicet

(Evangelium salutis

vestrae in

quo Christo,

et credentes 19. signati estis 20. Spiritu

promis-

sionis sancto, quiest 21. pignus perpeiuiB haereditatis nostne,22. in

redemptionem
et

acquisitionis, redempti

ut Deo acquiramini, in

laudem

gloriae ipsius.

Propterea (quia credidistis,

signati, ct vocati estis) et

ego

audiens fidem vestram, quae est in

Domino

Jesu, et dilectionem in

pro vobis, mernoriam vestri faciens in orationibus meis, 23.
gloriae,

omnes sanctos, non cesso ut Deus Domini nostri Jesu
et

gratias agens
Christi Pater

det vobis spiritum sapientiae et revelationis, in agnitione ejus,

det vobis illuminatos oculos cordis

vestri, ut sciatis quae sit spes vocationis ejus,

qux

ct

quantum

speretis vocati, et quae divitiae gloriae, glo-

supereminens magnitudo virtutis ejus in nos, quodaturus quicredimus secunrlum operationem potentiae virtutis ejus, quam operatus estin Christo, suscitans illum a mortuis, et 26. constituens ad dexteram suam in coelestibus 27. supra omnem principatum, et potestatem, et virtutem, et dominationem, 28. et omne 141 nomen, quod nominatur non solum in hoc saeculo, sed etiam in futuro. Et omnia subjecit sub pedibus ejus; et ipsum dedit caput supra omnem Ecclesiam, 29. quae est corpus ipsius, et 30. plenitudo ejus, qui omnia 31. in omnibus adimpletur.
rios;e haereditatis ejus in sanctis, et 2't. quae sit
est nobis incorruptionem, 25.

140

CAPUT
Et vos

II.

cum

essetis prius

mortui

delictis actualibus, et peccatis originalibus vestris, in

quibus aliquando

[/".,

qui in terra] sunt, homines videlicet qui

COMMENTARIUS. magna A magna erga nos
tur
;

ex parte perierant.

!6.(August. Tract.psa.. xxx, concion.

2,

tom. VIII).

qui in eum credimus ab eo efficienhoc explanat merroranda quae in Christo factasunt. Etconsidera quia non dicitgloriam hajreet

In quo
facti

et nos sorte. Sorte dixit gratiam, qua salvi sumus. Quare sortis nomine appellat gratiam ? Quia in sorte non est electio, sed voluntas

neque virtutem neque magnitudinem virtutis ejus sed vehementius quae sit supereminens magnitudo virditatisabsolutae,seddivitias gloriae
ejus, sed
; ;

:

Dei.

Nam

ubi dicitur

:

jste

facit, iste

non

facit,

tutis ejus.

merito considerantur, et ubi merita considerantur,
electio

25. Lanfr. Qui credimus, etc, id
in nobis, id est, resurrectionem.

est,

qui credi-

nonest

sors.

Quando autem

nulla meritano-

mus omnia quae operatus est in Christo,possit operari
29. Ambros. Constituens, hoc est participem illum honoris accepit, de suscepto homine id dicens, pro-

stra invei:M, sorte voluntatis suae nos salvos facit,

quia voluit, non quia digni fuimus
17.

;

haec est sors.
est,

Lanfr. ln quo
:

et

nos.

Immutatio casuum
;

quasi diceret

in

in quo, id est, per

quem, id est,in cujus fidem quem.

vel

pter inhabitantem
Dei.

mecum

[/".,

secum] naturam verbi

18. Amisros. Gum audisselis, in ipso et vos verba 27. Lanfr. Supraomnemprincipatum, etc.,id est, Evangelii audistis, et ad fidem accessistis, et spiri-B super angelorum et archangelorum nomina, quae tus paticipatione confirmationem accepistis, hoc modo sciuntur, et super omnia quae ad praesens

enim
in

dicit

:

Signati

estis.

19. Lanfr. Signati estis.

Ordo
;

est

:

signati estis

ignorantur; vel super cceleste et terrestre nomen. 28. Et omne nomcn. Hoc est sive aliquid secun-

redemptionem acquisitionis
aliis

spirilus

enim

cre-

dum
esse

praesentem vitam

nominatur, et cognoscitur

dentes signat, id est, ab

hominibus discernit, et separat; quia a peccatis eos purgat et spiritualibus gratiis ornat.
Ambros. Spiritum promissionis. Bene autem spiritum promissionis vocavit, quoniam bona quae
20.

nos in futuro cognoscere poterimus, quod nunc forsan nescimus, omnium illorum superiorem fecit.
27.

magnum quod

Qux

est

corpus ipsius. Corpus ejus sumus,

si-

exspectant in futuro, sanctiSpiritusparticipationem
exspectant.
21.

militudinem naturae, et participem spiritus suscipientes, et corpus unum erimus omnes, quia com-

Pignus

hxreditatis.

Redemptionem

illam,

munem suscepimus resurrectionem in immortalitatem. In ordine vero caput nobis Christus erit ex
;

fruitionem, quae tunc erit, vocat, quod formae illius

quo omnis causa secundae regenerationis

in

nos

dabitur.
22.

q
Redemptionem vocat im-

derivasse videtur.
30.

In redemptionem.

Lanfr. Ptenitudo

ejits.

Plenitudo Christi est

mortalitatem, quae erit per resurrectionem, acquisitionem vero familiaritatem suam quae ad Deum
erit.

Ecclesia, quia in ea et per

eam adduntur membra

Christo, id est, fideles.
31. Amrros. In omnibus adimpletur. Hoc est in omnibus plenus est. Necessario autem adjecitomnia. ostendens totum existere in omnibus, prout quis

23. Ut Dcus

Domini

nostri.
;

Dicens Christi susce-

ptum
24.

indicat

homincm

pater gloriae gloriosa est

enim divina natura.

cogitare voluerit sive essentia.
est, qualia, et

sive in operatione

Qux

sit

supereminens, id

quam

sive in virtute.

;

19.
;imbulastis
aeris
5. in
1.

B.

LANFRANCI CANTUAR. ARCHIEP.

29-2

secundum swculum, sxcularcs, rnundi hujus, 2. secundum principem diabolum 3. potestatis hujus, spiritus qui, ordo; quispiritut nunc operatur 4. in filios diffidentiae, depromissis diffidentes, quibus pcccatis et nos omnes aliquando conversati sumus in desideriiscarnis nostrse, ccce quomodo in
voluntatem carnisetcogitationum,
6.

dcsidcriis, facientes

et erainus

natura originali peccato

filiiira;,

sicutet

c&teri, interpositio
dilexit nos,

Deus autem, qui dives

est in misericordia,

propter nimiam charitatem suam, qua

et

cum essemus mortui

peccatis, convivificavit nos in Christo, (cujus gratia estis salvatii, et

conresuscitavit, 7. et consedere fecit in coelestibus in Christo Jesu, 8. ut ostonderet 9. in sajculis super-

venientibus, idcst hominibvs fuluris, ut idem sperenl de

se, vel in xtcrno sxcuto, abundantesdivitias gratke sust,quia%sg^salvavit nos,inbonitate,non meritisnostris, supernosin Christo Jesu, infideChristi. Ostcnsio bonitatis. Gratia enim estis salvati per fidem,ethoc, salusnostra, nonex vobis,Dcicnimdonum est, nonex

operibus, ut ne quis inse{quod non decet) glorietur, quod faceret,
;

enim sumusfactura. creati in Christo Jesu in operibusbonis mus Deo, qua praeparavit Deus,;iec hoc a nobis,\xt in illis ambulemus. 1 Propter quod, quia salvati gratia, memores estote quod aliquando vos gentesincarne, 12. qui dicimini prseputium ab ea quae dicitur circumcisio in carne, manu facta; ct memores estote quiaeratis illo in tempore sine Christo, alienati a conversatione Israel, Jud&orum, 13. et hospitestestamentorum,e„'/ran«"a lege, promissionis spemnon habentes, ut Judxi, et sine Deo in hoc mundo. Nunc autem in Christo Jesu, in fide Christi, vos, qui aliquando
1
.

cx operibus salvaretur. 10. Ipsius in hocetiam quod bene operamur, facti susi

eratis longe a Deo per pcccata, facti

estis

utraque

unum

(angelicam,

ct

humanam

creaturam,

prope in sanguine Christi. Ipse enim est pax nostra, qui fecit vel Judxos et genles) 14. et medium parietem (quasi for-

tem macerise solvens, inimicitias(eccepanWem)15. in carne sua, legem Judaicam, vel parietem, mandatorum decretis evangelicis evaeuans, ut duos populos condat cvacuata lege in semetipso in unum novum hominem in se, vcl |f., ut\ sint unus novus homo, faciens pacem, (inculcatio superiorum) 16. et reconciliet ambos ut sint in unocorpore,?'nse,Deo percrucem,interficiens inimicitiasinsemetipso. Etveniens evangeli-

pacem vobis, gentibus, qui longe fuistis et pacem iis qui prope quoniam per ipsum habemus accessum ambo in uno Spiritu hoc operantc adPatrem. Ergo, quia destructa inimicitia, jam non estis hospi
zavit
;

;

tes et advense, sed estis cives

sanctorum

et domestici

Dei (exponit quomodo sint

cives)

supersedificat

CAP. II. 10. fpsius enim sumus. Ratio curexoperibussui 1. Ambros. Secundum sxculum. Sae-A culum non creaturam dicit, sed temporalem hujus nemini sit gloriandum. Quasi diceret ipse fecit et
:

COMMENTARIUS.

saeculi
2.

conversationem.
est,

Lanfr. Secundum principem, id

secundum

nos in fide Jesu Christi, et in operibus bonis quae per gratiam suam praeparavit nobis. Potest
creavit
et factura ablativus esse,

quod persuadebat vos princeps qui

in

hoc aere po-

ut

sit

sensus

:

operatio

testatem habet vel fideles tentandi, velipsum com-

ipsius est,quodcreatisumusin fide Jesu Christi.etc.

movendi 3. Ambros.

Potestatis

aeris.

Diabolus

mandatum

accepit ut principetur

aeri

et

potestatem habeat

Proptcr quod memores. Quia, inquit, fidem, bona opera Deus dedit vobis, memores estote verborum Dei; malorum, in quibus fuistis, ut pro col-j[_

et

commovere eum.
4.

Lanfr. In
.
.

filios
;
.

diffidentix.
. .

Filii diffidentise

dicuntur, vel quia de promissiombus Dei diffidunt, r ' ^ , velquiadeconversioneeorumnullaspesestfidelibus. ^ S1 ; o.Ambros. Inqutbuset nos. Quoniam dixerat vos,
'

.,

^

.

,.

m

,

beneficiismajorem Deogratiam rependatis. ,. , „ „ n, n j j- A 12. Ambros. Qui dicebammi. Quod dicit carne j- i j;:„ r •„; n adj^ci m; debet, qui dicimini non ln ulo dicto, quo llh j^u^ -.«-x^ i;^u •* .j t gentes dixit, ut sit sensus carne praeputiatos dej^
latis

.n

.

.

-

m
• .

;

.

m

ne se subtrahere existimaretur ab illis qui necessa-p _!__ „;j.i *• jriam videbantur u„u-„- gratiam, adiecit, in quibus habere
.

-4.

i

'3.

Lanfr.

Hospites l

testamcntorum.

.

M _„
6.

erant gentes
est.

m
.

Hospites v

eos qui testamenta habebant, vel

Deus autcm qui dives

Siccceperat. Et vos

cum
7.

essetis mortui, catera interjecit,

donec iterum

quia ad tem P us more hos P itum veniebant et recedebant vel quia S1 1 U1 eorum ad Judaicum '' itum

illud resumpsit, ultra

Et consedere.

de Christo dixit, conjunctionem.
8. Ut ostenderet.

non dicens vos, sed nos. Illis nos, ait communicasse qua^ per illam, qua? apud illum est,

convertebantur advenaB et proselyti vocabantur.

Ambros. Medium parietem. Inimicitiam etseparationem quae ex circumcisione fiebat, cum omni
ie g e fecit

^-

cessare.

Nam

post resurrectionem, imhaec. In

Benein sseculis supervenientibus ipsarum rerum manifestam erga nos dixit, quando ostendet Dei bonitatem, etgratiam illamquam perficere dignatus est per illa qua3

mortalitatem nobis praestans destruxit
mortali etenim natura circumcisio

im-

nequaquam po-

tent celebrari.
45. Lanfr.

secundum Christum

In carne sua.

In carne sua vel as-

sunt.

sumpta, vel crucifixa,

solvit Christus legales obser-

LaNFr. In secundis supervenientibus. In nobis, inquit, qui tantam misericordiam a Deo consecuti
9.

vationes, quas parietem et

inimicam

[f.,

inimici-

tiam] vocat inter Judaeos et gentes; lex enim non sumus, ostendit Deus quantam homines in futurisC eratdata, nisi usque ad adventum Christi. temporibus sperare possint. 16. Heconcilict ambos, etc. Reprimit Judaeos, di-

293

IX D. PAULI EPIST.

COMMENT.

-

EPIST.
et

AD EPHES.
18.

294
ipso
in

17.super fundamentum, inlransilivc,
lapide Christo Jesu, in
et vos coaedificamini in

vel fidern,

apostolorum

prophetarum,

summo
Domino,

angulari
in quo,

quo omnis

aedificatio constructa crescit in
sitis

templum sanctum

habitaculum, ut

habitaculum, Dei in Spiritu.

CAPUT

III.

Hujusrei gratia, ut habitaculum Deisitis, ego Paulus vinctus Christi Jesu in carcere, pro vobis gentibus prxdicandis, 1. si tamen audistisdispensationem£iwi0eh7gratiaeDei,quaedataest mihi in vobis.quoniam secundum revelationem Dei non per hominem, notum mihi 2. factum est sacramentum, sicut 3. supra
scripsi in brevi,

prout potestis legentes inteiligere prudentiam
sciticet, filiis

generationibus non est agnitum,
et prophetis

hominum,

Novi Testamenti, utArjabo,

in spiritu.

meam in mysterio Christi, quod aliis 4. nunc revelatum est sanctis apostolis ejus, (Ecce mysterium Christi) gentes esse cohaeredes Judsis
sicut

comparticipes promissionis ejus in Christo Jesu per Evangelium, fidem cujus factus sum minister secundum donum gratiaeDei, quaedataest mihisecundum operationem virtutis ejus. Mihienmomniumsanctorumminimo, data est gratia hnec, scilicet, in gentibus evangelizare investigabiles divitiasChristi, et illuminare, docere, omnes, quae sit dispensatio sacramenti absconditi a saeculis, a constitutione mundi, vel a secularibus, in Deo, qui omniacreavit, 5. 6, 7. utinnotescat

vel angelis, et concorporales, et

principatibuset

potestatibus, in ccelestibus degentibus, per Ecclesiam 8. multiformis sapientia Dei, secundum praafinitionem saaculorum,quam fecitin Christo Jesu Domino nostro in quo habemus fiduciam et accessum
;

Propterquod, quia fiduciam habemus, 11. peto ne deficiatisa fide in tribulationibus meispro vobis, quae est gloriavestra. 12.Hujus rei gr&tvd(nedeficiatis, vel repetit,qux supradixit; quia multa interposuit) flecto genua mea adPatrem Domini nostri Jesu Christi, ex quo omnis
per fidem ejus.
9.

dentia

I.SHJ

in confi-

10.

13.pa-

COMMENTARIUS.
cens eos quoque reconciliatione, ut gentes, indiguisse.
17.

A

7. Lanfr. Ul innotescat. In cognoscendam sapientiam Dei ccelestes spiritus etiaiu profecerunt per

Super fundamentum. Fundamentum vocat

fidem,

eamdem,

inquit, fidem

quam habuerunt
:

et

prophetae.
18.

Ecclesiam, quia, dum eam Christus seu per se, seu per apostolos suos instrueret, plurima secreta didicerunt quae antea ignorabant.
8. Multiformis. Ordo sapientia Dei multiformis secundum sapientiam Dei, quaj in propria natura simplex est, secundum ordinem szeculorum multi:

Ipsosummo angulari. Ordo
III.

summoangulari

lapide existente Christo Jesu.

Lanfr. Si tamen audislis. Interruptio est sententiae usque ad aliam sententiam, quae sic incipit Hujus gratia fleclo, etc.
l.
:

CAP.

formis dicitur, eo quod ipsa saecula in ipso Dei ordine multiformiter variantur.
9.

Factum est sacramentum. Sacramentum hoc de asqualitate gentium est, cum gente Judaeorum, de
2.
:

Propter quod pcto. Petit ne desperent de micirca

sericordia Dei
pati.

seipsos,

videntes

eum

tanta

supra breviter scripsit dicens Ipseestenim pax nostra, qui fecit utraqueunum, etc, usque jam non estis hospites et advenx.
3

quo

10. Ambros. Propter quod peto. Onrnia interjecit ab eo, Paulus vinctus, usque ad hoc, propter quod

Svpra

scripsi in brevi. Breviter.

Scriptum

est -Qpeto.

superius, ut
luntatis,

sacramentum sux voinstaurare omnia qux in ccelis, et qux in
faceret

notum

terra
4.

-

Lanfr. Peto nedeficiatis. Utrumque noverat alterutro indigere, et gloriam libero arbitrio, ubi rogat ne deficiant; et liberum arbitrium dono gra11.

Generationibus. Revelatum

quidem

fuit pro-

phetis Veteris Testamenti
esse salvandas, sed

per gratiam Dei gentes

quodadaequalitatem Judaeorum

Deum rogat, ut det eis corroborationem. August. (Serm. 7 De verb. Apost., tom. X.) Hujus rei gratia. Cujus rei gratia, nisi quae supra
tiee,

ubi

12

essent venturse ut cohaeredes et concorporales
eis fierent,

cum

dixerat, peto,

non iniirmari

in tribulationibus

unam

meis

et

aequalem

cum
est,

eis

haereditatem

habitura, spirituale corpus, id

unam Ecclesiam

facturse aequaliter promissioDei participes, nulli nisi in NovoTestamento revelatum fuit.
nis

oum gente Judaeorum

pro vobis, quce estgloria vestra. Quia ergo voluntatis habetis arbitrium, peto. Quia vero vobis volun-

ad implendum quod peto Hujus rei gratia flecto genua mea ad Patrem. 43. Lanfr. Palernitas in cwlis. Ccelos vocat spiritatis
:

arbitrium non

sufficit

o.Utinnotescat. Absconditi ad hoc ut postea multiformis sapientia (in hoc

tuales homines.
quit. flecto

quod praemisit

patriar-

genua.

Terram carnales Ad Patrem inEx quo, id est, per quem nominiseu spirituales, seu carnales
est ut

chas, prophetas et apostolos) notificaretur ccplesti-c

nantur

ca3teri patres

bus

pei-

Ecclesiam, id est, per ea quaj geruntur in

Qui enim

fecit esse res

quod sunt, ipse causa
:

CC esla '

Amuros. Ut innotescat. Sicut hoc erat occultum ut nec invisibiles virtutes potuissent hocscire.Nunc vero mamfestum est per ea quae erga Ecclesiamfab.

nominentur quod sunt. Aliter e.r quo. id est, cujus similitudine nominantur patres spirituales, vel carnales. Quia enim omnipotens Deus pro eoPaterdicitur, vel quod Filium ex se generavit, vel ouod
creata proprio

moderamine gubernat

et regit.

Ex ea

.

29S

B.

LANFRANOI CANTUAR. ARCHIEP.
ct
(

2%

ternitas iu coelis, et in terra nominalur, ut det vobis. secunclum divitias gloriae suae, virtute corroborari

per Spirituin ejus

in

interiorem
15.

hominem
ut possitis

hristum habitare per fidem in cordibus vestris, in charisanctis, 10. quae sit 17. latitudo, Dei, et 19. sublimitas vcra, id cst,

tnte 14. radicati, etfundati,

comprehendere cum omnibus

vera charitas, etl8. Longitudo, exspectatio
20.

donorum

Deum

vidcre et

profundum, cognitio secretorutn Dei;
ut impleamini virtuiibus in

scire etiam

supereminentem

scientiae

charitatem Christi, 21,

22

omnem

plenitudinem

|4&Dci

23. Ei autem, qui potens

estomnia

fa-

cere superabundanter quam petimus, aut intelligimus, possumus scire ex hoc quod dat nobis virtutem miraculorum, ipsi gloria in Ecclesia, >'n corpore, et in Christo Jesu et in capiie, in omnes generationes 2i. saeculi (hujusex multis szculis abinitio conslantibus
quae operatur in nobis, qvud
[f.,

secundum virtutem,

constantis]) saeculorum.

Amen.

CAPUT

IV.

Obsecro itaque vos {ethica admonitio) 1. ego vinctus, incarceratus, in, pro, Domino, utdigne ambuletis vocatione qua vocati estis, cum omni humilitate, diclis,et faciis, etmansuetudine, cum patientia, supportantes invicem in charitate,
3.
solliciti

servare unitatem, concordiam, spiritus in vinculo pacis (asimili), 2,
sitis

Unum

corpus,

i.

et

unus spiritus

unus Dominus, una fides, 5. qui est super omnes, ut Dominus

unum

baptisma,
et

una spe vocationis vestrae. Sicut est vobis unuin spiritumhabcrc. UnusDeus, et Pateromnium per omnia, ut gubertians, et in omnibus nobis, ut inhabitans.
;

sicut et vocati estis in
ita debetis

COMMENTARIUS.
similitudine propter
tur, vel quia

eamdem causam
filios

patres dicun- Aalias dicitur

:

Supra

modum

in sublimitate xter-

ex se ipsis

generant; vel quia
et

num
20.

glorix pondus .

subjectos pio studio gubernant

regunt. Si vero

Profundum. Profundum infernum vocat.Oiat
Apostolus quatenus haec quatuor possint inet
intellecta,

per ccelos angelos

intelligi voluit,

credendum

est

ergo

minores angelos, patres nominare majores; quoquo tamen modo sententia intelligitur, bona paternitas neque enim ex Deo illa erat, do qua intelligi debet
;

telligere,

tria

appetere,

unum

vi-

tare.

21 August. (Epist. Deo, cap.
23,

112 ad
II.)

Paulinam De videndo

in Evangelio
alibi
:

dicit

:

Yos ex patre
cst,

diabolo

estis.

Et

tom.

Utimpleamini. Sic imple-

ab

initio

mcndax

et

pater ejus patrem

buntur in
pleni Deo.

omnem

plenitudinem Dei, non

cum

fue-

mendacii, diabolum dicens. 14 August. (Epist. 120 De gratia Novi Test., c. 26, tom. II.) liadicalielfundati. Radicati propter

rint et ipsi plenus Deus, sed

cum

fuerint perfecte

22. Ambros. Ut impleamini, id est, ut

agriculturam
cit

;

fundati propter aadificationem
:

;

di-

portione

communis corporis videamini,
autem qui
illis,

in

ipsum proquo Deus

enim

alio loco

Dei agricuttura, Dei xdificatio

inhabitat.

estis.

B
Ambros.
Ut possitis.

23. Ei

potens. Post gratiae narrationem
[f.,

15.

Hoc

est ut in fruitione

orat pro
actionis

et

sub spem

specie] gratiarum

quod ostendit dicendo cum sanctis, nam latitudinem, longitudinem, prolundum. Altitudinem dicit grathe magnitudinem, ex his nominivitae consistatis,

concludens dogmaticos

sermones

incipit

ethicos

bus quae apud nos magna esse videntur, oro, inquit, cum sanctis illa tam magna donatione Dei quam
praestitit nobis charitas Christi.

Lanfr. Sxculi sxculorum. Saeculum saeculorum est aeternitas cujus partes sunt tempora et
24.

16.

AuglST.

{Ibid.)

Qux

sit

latitudo. Latitudo in

omnia saecula. Potest etiarn intelligi saecula saeculorum, hoc praesens saeculum ab initio mundi usque ad fmem sim