Digitized by the Internet Archive

in

2011 with funding from
University of Toronto

http://www.archive.org/details/patrologiaecur192mign

PATROLOGI^
CURSUS COMPLETUS
SEU BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, («:CONOMIGA,

OMNIIiM SS. PATRUM, DOCTOHUM SCRIPTORUMQIIE EGCLESIASTICORIIM.
SIVE UiTINORUlI, SIVE GR^CORUM,

QDJ AB JEYO APOSTOLICO AD TEMPORA INNOCENTII III {ANNO 1216) PRO LATINIS ET CONCILII FLORENTINI [ANN. 1439) PRO GRMCIS FLORUERUNT :

RECUSIO CHROIVOLOGICA
OMNIDM QDiE EXSTUERE MONUMENTORUM CATHOLIG^ TRA.DITIONIS PER QUINOECIM PRIMA ECCLESLE SiEGULA,
nrXTA KDITIONES ACCOTATISSIM A9, INTKR 9K CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSGRIPTIS COLLATAS, PERQaAM DILIOENTKR CASTIGATA; DISSERTATIONIBUS, COMMENTARIIS, VARIISQUE LECTIONIBUS CONTINENTER ILLUSTRATa; 0MNIBU8 OPKRiBus POST AUPLissiMAS editiones qu/E tribus novissimis s^culis debemtur absolutas detegtis, aucta indicibus particularibus analyticis, singulos sive tomos sivb auctores alicujus momenti subsequentiBUS, DONATA CAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET TITULIS SINGULARUM PAGINARUM MARGINKM SUPERIOREM DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATERIAM SIGNIFICANTIBUS, ADORNATA ; OPERIBOS CUM DUBII3, TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN GRDINK AD TRADITIONEM ECGLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA ;
;
;

DUCKNTIS KT AMPLIUS LOCUPLETATA INDICIBUS AUCTORUM SICUT ET OPKRUM, ALPHABETIGIS, CHRONOLOGIGIS, gTATI6TICIS, SYNTHKTICIS, ANALYTICIS, ANALOGICIS, IN QUODQUE RELIGIONIS PUNCTUM, DOGMATIGUM, MORALE, LITUROICUM, CANONICUM, DISGIPLINARK, HISTORICUM, KT GUNCTA ALIA SINE ULLA EXGEPTIONE; SED PR^SERTIM DUOBUS INDICIBUS IMMENSIS ET GENERALIBUS, ALTERO SCILICET RERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUID NON SOLUM TALIS TALISVK PATER, VERUM ETIAM UNU3QUISQUE PATRUM, NB UNO QUIDEM OMISSO, IN QUODLIBET THEMA SCRIPSERIT, UNO INTUITU CONSPICIATUR ; ALTERO SCRIPTURyE SACR^, EX QUO LECTOBI COMPERIRE SIT OBVIUM QUINAM PATRES ET IN QUIBUS OPERUM SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUM S. SCRIPTUR^ VERSU3, A PRIMO GKNKSEOS USQUK AD NOVISSIMUM APOCALYPSIS, GOMMENTATI SINTI
EDITIO ACCUBATISSIMA, C>ETERISQUE 0MNIBU3

CBART^

FACILE ANTEPONENDA, SI PERPENDANTUR CHARAGTERUM NITIDITA5, PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM REGUSORUM TUM VARIETAS, TUM NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO PATROLOGI^ DECURSU CONSTANTER 8IMILIS, PRETII EXIGUITAS, PR^SERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOLOGIGA, 8KXGKNT0RUM FRAGyENTORUM OPUSGULORUMQUE HAGTENUS HIG ILLIG SPARSORUM, PRIMUM AUTEM IN N08TRA BIBLIOTHECA, KX 0PERIBU3 ET MSS. AD OMNES ^TATES, LOGOS, LINGUAS FORMASQUE PERTINKNTIBUS COADUNATORUM.
QUALITAS,

INTEGRITA3

TEXTUS,

SERIES SECUNDA
IN

QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESI^E LATIN/E A GREGORIO MAGNO AD INNOCENTIUM III

AGGURANTE
6IVE

J.-P.
SCIKNTL^

MIGNE,
ECCLESIASTrC.-E

Btbllolhecae Creri aniverste,

CURSUUM COMPLETORUM

IN

SINGULOS

RAMOS

EDITORE.

PATROLOGI^ TOMUS

CXCII.

PETRUS LOMBARDUS MAGISTER SENTENTIARUM. MAGISTER BANDINUS, TIIEOLOGUS. HUGO AMBIAxNENSIS, ROTHOMAGENSIS ARCHIEPISCOPUS.

PARISIIS
APUD GARNIER FRATRES, P^DITORES ET J.-P. MIGNE SUGGESSORES, IN VIA DICTA: AVENUE DU MAINE, 189, OLIM CIIAUSSEE DU MAINE, 127.
4

880

Ex

typis societatis dictis Societas impressionis et librariaB administrationum

viarumque ferratarum
(Cl.)

PAULO DUPONT.

Parisiis, in via dicta

Jean-Jacques-Rousseau, 41.

115.9.80.

3>i£ INSTITUTE OF ftiCDIA.EVAL STUDIES
10

ELMSLEY PLACS
5,

TORONTO

CAMADA,

DEG -7

1S31

2 i^a

SiECULUM

XII.

P.

LOMBARDI
EPISCOPI

MAGISTRl SENTENTIARUM, PARISIENSIS

OPERA OMNIA,
PRODEUNT MAGISTRI OPERA EXEGETIGA EX EDITIOMBUS PARISIIS ANNO 1536 ET 1541 PRELO COMMISSIS, PR.EVIA DILIGENTISSIMA EMENDATIONE, EXPRESSA SENTENTIARUM VERO LIBROS PRISTINO SUO MTORI VERE RESTITUTOS SUPPEDITAVIT EDITIO ANTUERPIENSIS, ANNO 1757 GURANTE J. ALEAUME PARISIENSI THEOLOGO D\TA
;

ACCEDUNT

MGISTR! BANDINI SENTENTIARUi LIBRl QMTIIOR
ET

HUGONIS ADIBIANENSIS
ROTHOAIAGENSJS ARCHIKP.

OPUSCULA,

DIPLOMATA, EPISTOL^
J.-P.

AGCURANTE

MIGNE
UlllVERSil^:
EDITORE.

BIBLIOTIIEC.% CLERI
SIVE

CURSUUM COMPLETORUM

IN

SINGULOS SCIENTI/E ECCLESIASTIC/E RAMOS

TOMUS SECUNDUS.

PAKISUS
APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET J.-F. MIGNE SUGGESSORES, IN VIA DICTA AVENUE UU MAINE, 188, OLIM CHAUS8EE DU MAINE, 127,
:

1880

ELENCHUS
AUCTORUM ET OPERUM
QUi IN

HOC TOMO CXCII CONTINENTUR.

PETRUS LOMBARDUS MAGISTER SENIENTIARUM.
Collectaneorum in Epistolas S. Pauli continuatio
col.

9

Senlentiarum

libri

quatuor

S19

MAGISTER BANDINUS, THEOLOGUS.
Senlentiarum
libri

quatuor

.

,

965

HUGO AMBIANENSIS, ROTHOMAGENSIS ARGHIEPISCOPUS.
Episiolai

1117

Dialogi

1137
1247

Traciatus in Hexaemeron

Contra haereticos

1255
1299
et Oratione

De memoria De fide catholica
VitaS. Adjutoris

Dominica

1323
1345

PETIil LOMIIAEOI COLLECTANKORUM IN PAULUM
COINTmUATlO
IN EPIS
ARGUMENTUM.
Post actam a Corinthiis pocnilcnliam, consolatoriam scribit eis Epistolam Apostolus a Troade per

rOLAM

II

AD COIUNTHIOS.
bencdictionis.Prajmittens autem salutationem,con-

B

Titum.Et coUaudans eos hortaturad meliora, contrislatos quidem eos, sed cmendatos oslendens.

VEhS. 1-5.

— PniilusApostoliisChristiJesupcr
et

CAPUT PRIMUM.

pseudosuperbiam Paulum,et contra eorumdem prffsumptionemAposloluin se nominat dicens -.PaU' Itis Aposlolns Jesii Chrisli, non usurpative, sed per voluntatem Dei, non hominum, quia nonabhominibusfuit electus vel missus et Timotheus frater, qui ivit cum prima Epistolaad Corinthios, et renuntiatra
;

voluntalein Dei,
tfUieestCorintUi,

Tiuiotheus frater Ecclesix Dei

vit

Apostolo omnia quaj fiebant apud
latcrc. Paulus, itiquam, et

illos.

Et ideo

cum

otnnibus sanctis qui sioit in

hic ponilur, ut sciant ea ({uaB faciunt,

; (jratia vobis et pax a Deo Patre Domino Jesu Christo. Denedictus Deus et Pater Domini noslri Jesu Christi,Pater misericor-

universa Achaia
nostro
et

non
vel

Apostolum Timotheus scribunt

mandant hanc Epistolam

Ecclesix Dei,

qux

est

Corinthicum omnibus sanctis, id estetsanctis omnibus,scilicetpresbyteris, vel sanctis omnibus, id est

diarum,et Deus
nos in

totius consolationis,qui consolatur

omni tribulatione nosfra,ut possimus et ipsi consolarieosquiinomnipressurasunt, perexhortationemquaexhortamuretipsia Deo;quoniamsicut abundant passiones Christi in nobis,ita et perChristum abundat consolatio nostra. Paulus, etc. Hanc item epistolam scribit Apostoius Corinthiis, quorum quidam per praecedentem Epistolam, etsi primo contristati, postca tamen emcndati fuerant, et multa pro nomine Christi passi. Aliqui voroadhuc corumpertinaciter Apostolumdespicicbant, eteipseudoaposlolosprajfcrebant.
.

omnibus Spiritus sancti gratia renatis, qui sunt in universn Achaia,cu}us metropolis est Corinthus. Et ante aliasalutant in hunc modum Cratia sit vobis
:

i d est remissio peccatorum et tranquillitas mentis, « Deo Patre nostro, et Domino Jesu Christo: sine quo Pater nihil dat. liencdictus. Post saluta-

et

pax,

tionem primum perfectis loquitur de tribulatione, proponens se cxemplum patientia; et consolationis a Deo accepta;, ducens laudi, quod alii ignominiae.
Ait ergo
:

Deus, scilicct Crcator

omnium,

et
si

Pater
in se
sit

Domini

nostri Jesu Christi

sit Ijcnedictus, et

Quibusdam ergo Corinthiorum pcr primam Epistolam correctiSjCausa reliquorum scribithancEpistolam secundam,repellcn=pscudoapostolosostendendo deceptioncm, prajdicationiseorum, ct se multis modis commendans.Notateiiamillosin cleemosynis
parcos. Prfficipit

gloria ejus nec potest augeri, nec minui,

tamen

benedictus, id est exaltatus in suis, in quibus per

rognitionem

quoque correctum fornicatorem

ipsorumprovectum dicitur exaltari. Dico, Pater Ghristi, per quod et ipse est etiam nobis, qui Christi lllii sumus. Pater misericordiarum, scilicet paterne dans nobis veniam peccatorum, et
et

recipi,quem Satana; tradideral.' Ambrosius] Et quia

(ona opera, et in tribulatione constantiam. Et ipse
est Dciis, dator totius, id
ronsolationis,

etiam boni
ferrc,

ibi

tribulabantur, se cis in

exemplum C

est

integrae

et perfoctae

patiuntia^ proponit,

docens cos

non

debcrc a^grc

cum

ipse pro alioruni salute pcriculis (juoti-

Ghristo paliurilur. Bcne ergo
solationis,

die et morti subjaceat.Est ergo intentio ejus in hac
Episrtola incorreclos

quantam dccet Dcum darehis qui pro ait. Deus totius conid cst perfectae, quia non est minus
(pii

corrigere, et corrcctos ad ul-

tribulalione solatium.Etquodipsc sit Ueus eonsolationiSjCx Ikjc patet quia ipse cst

pscudo sui commendatione deprimerc.Modus tractandi talis cst Morc solito sateriora provocarc, ct
:

consolatur uos,

IIG

minislros, in Iribulatione nostra

omni, id est

lutationem praemittit ;dcinde dc bonis per gratiam

animae et corporis. Adco consolatur, ut et nos ipsi
desolati, id cst dcstituti

loquens perfectis; post ad tolerantiam passionis sua; exemplo invitat postea pseudoapostolos deprimendo redarguit, detegens
agit,
;

coliatis gratias

Deo

humano

auxilio, possimus

per

cxcmplum

consolationis

nostra?

consolari eog

qui sunt in omni,id csi in qualibet pressura. Consolari dico,

versutias eorum, et se multis modis

commcndat

;

per cxliortationem, id cst

per talem con-

^andem subditur moralis admonitio cum
Patrul. GXCII.

iteratione

solationem quw horlatur nos adgravioratolerandaj^
X

il

PETRI LOMBARDI
:

12
ost adco,?//^T(/c?'ff

Unde subdit
est

Qiia cl aos

quam Deus

dcdit,

ipn exhorlamur a Deo, id non solum ut consolaretur

A

supra virlnlcm humanam,tVfl,id
no5,qui de malis solemus

gaudere, etiam vivcre,
facere.Et non solum
tae-

noSjSed etiam exhortaretur ad majora.et ita nostra consolatio valet etiam alios exhorturi. Et vere pos-

non solum loqui,et

cffitera

sumus
nes

consolari,

quoniam
Christi
est

sicut passiones Chrisli, id

est quae

nomine
id

inferuntur,

vcl,

passioChristi

dcbat vivere, sed etiam nos ipsi, non solum alii de nobis, habuimus, vel, accepimus responsum, id est certitudinem morlis,Qi hoc innobisipsis,(\M\<x. vestra

Christi,

quas

similitudinem

patimur, abunda^it in nobis, qai
locus, ita
consolatio nostra,

sumus quasiearum

non minus per Jesum Christum abundat

mortem promittebat, vel defectum. Tantam insolentiam iuiquitalis significat insurrexisse contra fidei praedicatores, ut mortem ante
natura
nil nisi

cum

vel hic liberamur, vel pieta-

oculos haberent. Sic enim

afflicti

fuerant ut despe-

tem paternam

in flagellisintelligiiTius,quiaflagellat

rarent de praesenti vita. Ideo autem Deus permisit

omnem

Filium

quem
est.

recipit

[Ilebr. xii).

Sed hoc

tamen nos

affligi,

ut

non simus

fidentes in

nobis.

totum pro vobis
Vers. 6.

H — Sive autem tribulamur pro vestra
qux operatur
tolerantiam

Unde

subdit.

Maledictus enim qui confidit in homine ;sed in Deo

tantum, in quo
est,

secure confidere possumus, quia

exhorlatione et salute, sive consolamur pro vestra consolatione, siceex/iorfamurpro vestraexhortationeetsalute,

ipse est qui suscitat mortuos, cui

miraculo simile

earumdem

B

passionum quas etnospatimur, utspesnostrafirma sitpro vobis, scientesquoniam sicut socii passionum
estis, sic eritiset

cousolationis.
,

Non enimvolumus

ignorare vos,fratres detribulationenostraqux factaest

inAsia, quoniamsupra modum gravatisumus

supravirtutem, itaut txderetnos etimnvivere. Sed ipsiin nobisipsis responsum mortis habuimus,utnon simus fulentes in nobis, sed in Deo qui suscitat mor-

quod me de illis pr^dictis liberavit. Unde subQui de tantis periculis nos cripuit,\d est ad salutem reduxit,ef quotidie nos eruit, quia Deus praesidia sua non negat suis, in necessitate positis, in quem, Dcum tondentes mentis desiderio,.9peramwj, quoniamet adhuc,\n posterum eripict nos,adjuvantibus non solum nobis et aliis, sed etiam vobis in oratione lacis. pro nobis, ut cx multarum,(\xidiS'\ dicat Dico quod adhuc eripiet, ad hoc utique, ul ex
dit
;

:

personis

quide tantis periculis nos eripuiteteruit, in quemsperamus,quoniam etadhuceripiet adjuvantibusetvobis tnorationepro nobis, utex multarum
tuos,

muUarum facierum,id est a personis diversarumaetatumad Deum per praBdicationem nostram
nsstra praidicatione qua conversae sunt.
dixerat a pcrsonis

conversis, gratix aguntur Deo pro nobis,id est pro

personis facio^um ejus

qux

in nobis est donafionis

Quod vero multarum facierum.exponit sub-

dcns, scilicet per niultos fideles, participcs e;M5(/em per multos gratix agantur pro nobis. donalionis,qux in nobisesi,id esthabentes eamdem Sive autem tribulamur, pro nostra exhortatione est et salutc, quia nostroexemplomonet nosDcus pati. C donationem fidei, quae in nobis est. Personas vero

Unde

salus acterna erit nobis

;

sivc

consolamur spe
fla-

multarum facierum
strae

dicit

infantes, pueros, et caeteita,

pra3mii,quia pietatem paternam intclligimus in
gellis. IIoc

ras a^tates utriusque

sexus. Vel

orationes no-

quoque pro
;

nostra

consolaiione

est,

ut

vos similcm speretis

sive

exhortamur ,d.d graviora:
est, ct snlute,

juvabunt nos, ut per multos fideles gratiae aganturpro nobisDeo. Gujusreigratiae ? Ecce Ejus
:

quod

fit

vel finitis malis, vel virtute patientia^data

donationis qua? in nobis est,id est liberationis

cl caete-

nobis, et hoc pro nostra exhortatione
scilicet ut

rorumbonorum.Donationisdico, procedentisex personis, idestexhonestis viris, utvobisetaliis. Perso-

vos ad

majora animemini,

et

salutem

speretisPro salute,dico, ^wa? operatur, id est intendit operari in vobis, id est nos intendimus quod operetur in vobis, tolerantiam carumdem passionum
quas
pati
et

nis
cst

nos

patimur, quia

dcbetis

excmplo nostro
5//

eademqua) etnos patimur.Adcooperatur^u/.syjes
firma. Pati-

dicomultarum facierum, id estdiscretionum, id discretorummeritorum et diversarum virtutum, utfaciesJob fuit patientia, facies David humilitas, facies Mosi mansuetudo. Vel secundum aliam litteram.Alia enim translatio ita habet :Uf in mulforum

nostra, qua^-speramus vospassuros,

facie cjus

qux

in nobis est, eic.,quai littera sic legi:

mur,dico, et hoc pro vobis, id estud vestram utilitatem.Etvere, quia non sumus scicntes cpioniam sicut

tur
j)

:

Quasi dicat

Ita

orationes

nostrae

juvabunt

nos,ul per nmlfos grafix

agantur Deo pro nobis.

modo

cstis

socii

passionum,

sic

et in futuro erilis

Gratiai dico cjus donalionis,

qux

est

in nobis. Haec

socii consolationis a;ternae,

quiaajqua gloria labori

nostro retribuelur.iVon enim,hic exponit tribulatio-

nes suas,ut cum scadmagistri sui comparationem parva pati cognovcrint, accepta consolatione dolerc desislant.Quasi dicat: Benc dico quod patimur,non

non mutantur. Agantur, dico, in multorum facic, inter multos, et coram multis. Hoc ideo dicit, quia gratia Dci consolatur apostolos causa multorum, id est omnium credentium, quorum causa etiam
pressura;
ejus ingerebantur. Et

ideo

illi,

id est

enim volumns vos ignorarc, fratres .quia. vobis proficil scire de tribulatione nostra.Pseudodesuagloria
gloriantur, nos vero de
tribulatione

omnes

credentes, gratias Deo

referant

pro libera-

tione Apostoli.

qux

facta est

Vers. 12-20.

Namglorianostrahxcest,testimo-

nobis in ^sta. [Ambrosius] Quid de ea volo vos scire? quoniam gravati sumus ponderc passionum, et
tioc

supra modwn, prajcedcntium tribulationum,

et

nium conscientix nostrx, quod insimplicitate cordis et sincerifate Dei,et non insapientia carnali,sed in gratia Deiconversati sumus in hocmundo,abundan-

:

13

COLLECTANEA
\on
cnitn alin

IN EPIST. D. PAULI.
soibiinus robis \
,

IN EP.
lcjislis, in

II

AD COR.

44
ct cognovislis,

tiKS nnti:in ntl vos.

quum

</«,7'

prirna Epistola,

quam

qu.v legistis et cognovistis. Spero autem

qiiod

usque infinenuognoscetis,sicut et cognovistisnosex parte, quia gloria vestra swnus sicut et vosnostra, in die Domini nostri Jesu C hristi. Et hacconpdentia voluiprius venire ad vos,ut secundam gratiam haberetis; et per vos transire in Macedoniam, ct iterum a Macedonia venire ad vos, et a vobis dcduciin

operum. oy^cv autem. Quasi dicat Et sicut hucusque de me cognovistis, ita et deinceps cognoscetis. 11 7 Et hoc cst quod ait, spero autom quod cognoscetis me in eodem usque in finem
in cxperientia
vitaj.

Cognoscctis dico sicut

et cognovislis

nos

ex

parle,

Judcvam.
usus
ut

Cumego hoc

voluissem, nunquid levitate

sum? A ut qua: cogito.secundum carwmcogito, siapud me, est ef non? Fidtdis autem Deus, quia sermo uoster qui fuit apud vos, non est in illo, est et non, sedest in illo, est. Dti enim Filius Jesus Christus, quiin vobis per nos praedicatus est, per me et Silvanu7n et Timotheumnonfuitin illo,estetnon,sed
estinillofuit. Quotquot enim promis^iiones Deisunt,
in
illo est.
r>

quod abstinui, non tamen scitis quantadilectione hocfeci. [Ambrosius] Nota quod proficere illos sperat Apostolus ex eo quod jam cojperant meliores effici cognito
non cx
tolo,

quia

etsi

scitis

Apostoli afTectu circa sese, et gloriabantur in eo,
velut
dicat
sicut

in patre charissimo. Quia gloria. Quasi Vere cognoscetis, qnia smnus gloria vestra et vos nostra, id est per nos consequi gloriam
filii
: ;

aeternam debetis

et

nos per vos bene instructos

:

Ideo

ef

per ipsum

Amen Deo adgloriam
et

vestram.

Sani gloria. Quasi dicat: Ideo

vos

ftt

alii

de-

quod non esset, si cum offcndiculo a vobis acciperem. QucE gloria apparebit in die Domini nostri Jesu Chrisii, id est tempore judicii quando omnia erunt aperta. Et ideo dicitur dies. Et confideniia. Quasi
Abundantius servavi simplicitatem ad vos, et hac confidcnlia, id est in hoc confisus, volui, etc. Vel ita junge. Quasi dicat Vos estis gloria nostra, et nos vostra, et hac confidentia, id est in hoc confisi.quod per alterutrum glorificari speramus, volui, etc. Vel ila junge. Quasi dicat Jamquidam vestrum
dicat:
:

betis oraro pro nobis, quia gloria, etc. Yel ita junge.

Ideo orationes vestra; poterunt nosjuvare,quia glo-

hxc csi, id est illud unde gloriamur,tamen honestum est, scilicct testimonium, etc. Vel ita junria veslru

ge

:

Ideo non diffido dc auxilio Dei, quia pura est

conscientia. et inde glorior,
ria nostra

quod

ita ait,

nam

glo-

:

haec

est,

id est iliud

unum

gloriamur.

correcti sunt,et hac confidentia, scilicet quia
est

munda

Hoc

cst, scilicet

testimonium
testificans

coyiscientiie nostrx, id

quorumdam

vita, volui

priusvenire ad vos, qudim

est conscientia pura, ab

mordens nos, sed
in
licet

omni simulatione non requod conversati sumus

hocmundo, ubi tot malasunt, in simplicitate, scinon aliud in corde, et aliud in ore habentes, et in sinceritate, scilicet sinceram verilatem dc Deo, non etiam legis observantiam praedicantes, quae sinceritas ct simplicitas est Dei, quia a Deo est. Ilaec
est gloria conscientiae

^'

quam

dixit, scilicct simplici-

enim impiis est magna pa^na gaudium, non quasi inde superbe gloriantibus, sed lotam Deo dantibus. Ideo recte non ait: Gloria nostra osttcstimonium, alienae
tas et sinceritas. Sicut

conscientia,ita piis est

irem Macedoniam,quia enim emendata quorumdam vita erat, voluit videre quos indignum erat ante videre si crgo non ivit, cum voluerit, non fuit otiosum. Intelligi enim volebat aliquos inter eos esse, propter quos voluntatem suam non impleverit, qui operam adhibere debent, utmodo se purgent. Non enim culpa ejus cst, sed illorum quod non ivit, et quia in priore Epistola promiserat se venturum, et non vencrat, mendax et levis videbatur, quod modo excusat. Non enim hocfecit nisi pro eorum culpa.
:

Volui vcnire, dico, ui qui per

malitiae,
strae,

vei

minoris

gratiae, sed

conscientife no-

quae quia occulta est,

non

est subjecla alieno

primam Epistolam gratiam rectaj fidei, habereiis permeam habueratis praesentiam secundam gratiam, id est confirmationem qui prius fidem habueratis. Volui venire ad
vos, dico, et per vos, id est vestro

judicio. Et

ideo nullus prjesumat contra eam, vel

ductu,

transire

proferre, vcl cogitare sententiam. Sic,
versati

inquam, con-

in Macedoniam,

ci

iierum a Macedonia venire ad vos,
ei

sumus,

et

hoc fccimus, non in sapienlia carpraedicare,
praedicatio-

ut vos multipliciter confirmarem,
in

a vobis deduci
ibi

nali, qunc est

voluptates diligerc, labores vitare,vel

Judxam, ut eleemosynam ferrem sanctis qui

secundum naturas rerum,et non contra
utpseudo pra;dicabant,quorum fucatam

erant.

n

Cum
vos,

crgo.

Quasi dicat
voni.

:

Ad hoc

volui venire ad

nem Non

redarguit, juxta
ila,

humanum sonsum

nptatam.

non tamen
feci,

Cum

ergo hoc voluissem, et

Dei, id

inquam, conversati sumus, sed in gratia est secundum quod Spiritus sanclus gratis
autcm.

non

mihi indicavit. Ahundantius
Convcrsati

Quasi

dicat:

sumus in hoc mundo simplicitor, abundanlius autem simpliciter convcrsati sumus, ad vos,
id est

erga vos, vel apud vos, quibus ccssimus dc

nunquid usus sum leviiaie, ul quod proposucrim, non rationc, scd impctu animi eadem levitale dimisorim? Aut qux cogito facienda vel dimittenda, sccundum cainem cogilo, ul pro carnali commodo proposuerim, et quia non crat, dimiserim, u^ per has causas sit apud me, id ost in intentione mea, est
et

jure nostro, quia
luit accipere.

cum

ab

aliis acceperit,

ab

eis

no-

non, id est affirmatio et negatio,

Non enim. Quasi dicat: Vcre ad vos abundantius servavi simplicitatem, quianoc in prima Epistola exegi aliquid', nec in hac. Et hoc cst qi^od ait ^on enim alia scribimus vobis modo,
;

de eodem,

id

est

mcndacium

?

[Augustinus] Est

tione fallondi.

enim mendacium falsa significatio vocis, cum intenDuo imponobantur Apostolo, quod et
majoris

levis erat, et gratia

commodi hoc

iter

di-

1$
miseral. [Ambrosius]

PETRI LOMBARDI
Undc
cL

16

mendax
se

dicebalur,

A

veritas pcr spiritum

animam,

ct

per

animam

cor-

quod modo purgat, ostendcns
in intent.ione est

non

leviter,

sed ex

consilio fecisse, nec .mentitum essc, quia

non erat

sua

cum

illud dixit aliter facerc.

Non

enim judicandus mendax qui dixit faisum quod putat verum, quantum in se est, non fallit, sed fallitur (1). Gontra, mentitur illc qui dicit verum
quod putat falsum
:

pus suspiciens totum hominem assumptum ab omnibus inUrmitatibus sine sui contaminatione liberavit? Mentiuntur ergo illi, non mentitur veritas Ghristus, quia omnes promissiones Dei in illo sunt,
scilicet est vel etiam, id est impleta^ et firmatae. Est et

non credendum ut mendax

sit ille

per

quem

Pa-

ncc

ille

cst liber a

mendacio.qui

ter verax

apparuit. EL quia promissiones Dei per

ore ncsciensloquiturverum, sciens autemnon.esse verum, voluntate mcntilur. Vcl ita, ut sit. Quasi
dicat:

Ghristum implctae sunt. Et

mus

ideo nos per ipsum diciDco Amc7i; [Ambrosiusj quod est vcrbum ve-

Nunquid levitate usus sum? aut secundum carnem cogito.^ Ut sit apud me, est et non, id est ut
:

ritaLis, id esL

dicimus

Dcum

esse veracem, et quod

Dcus Pater

ct Ghristus

sunL veraccs, esl ad gloriam

prseponam voluntatem utilitati. [Ambrosius] Quasi dicat Non est apud me, est et non, id est non aliud
egi

nostram, per quos hic manifestatur, quia per hoc

probamur vera
Vers. 21-23.

prajdicare.

quam
:

scivi essc

agendum, quia

utilitas praepo-

— Qui autem confirmat nos vobis-

nenda
dicat

est voluntati. Fidelis aiitcm vcl cnim. Quasi

In hoc

non sum
fidetis,

mentiri crcdendus, quia in

B

cuvi in Christo, elguiunxitnos Deus,et guisignavit

nos et deditpignus Spiritus in cordibusnostris.Ego

nullo alio

sum

vobis mentitus. Et hoc credi potest,
id est verax qui promisit do-

quia Deus est
ctor ejus,

autem testem Deurn invoco in animam rncam, guod parcens vobisnon veniultraCoinnthum,non quia do-

ctores veritatis. Si ergo

mendax essem
fidclis.

qui

sum

do-

minamur
vestri.

fidei vestrx, sed adjutores

sumus gaudii

non

esset

ips.'.

Et quia fidelis est,
ita,

Nam

fide statis.

per hoc patet, quia in

illo, ctc.

Vel

quasi dicat:

Videtur apud

mc

esse, est

et

non, sed Deus qui

fidelis est, id est

verax in promissiono, in hoc mihi in illo toto nostro sermone, qui notestis est, quia ster sermo fuit apud vos, non est, est et non, id est

Qui autem confirmat nos. Quasi gloriam nostram non tamen nobis tribuo. Sed Deus est qui confirmat nos, Judseos, vohiscum, quia et gentes cum
dico,

Judajisconfirmatee sunt. Confirmat.-B dico, in Christo,
id est
in vera

prajdicatione Ghristi.

Tunc

si

vos

sermone pseudopraedicatorum. mendacium, Vel, non est in illo, est ei non, id est non aliud egi quam scivi esseagendum, quia utiliias praeponenda
ut
in
est voluntati. Dei in

.

magis constat de nobis per quos firmi estis, et Deus est, qui unxit nos in reges et sacerdotes pcr Spiritum in baptismo datum.
estis firmi in Ghristo,

cnim

Filius.

nostro sermone non

fuit, cst

Quasi dicat Vere ctnon, quia, in illo
:
.

[Ambrosius]

Unde PeLrus
(/

ait

:

Nos sumtis genus
ii).

elcctum, regale sacerdotium

Petr.

El Deus est,

Dei Filio, id est in ejus preedicatione, qui Dei Filius C qui signavit nos, id est in libro vitae scripsit. Vel signavit nos, id est discrevit ab aliis signo crucis, Jesus Christus est yraedicatus in vohispcr nos, scilicet ct dedit pignus Spiritus in cordibus nostris, id est yer me ct Sylvanum et TimoUicumnon fuit, est et non
id est

mendacium,56(i
fuit in
illo.

est,\d est al'firmatio veritatis
si

lantum
tunc
Vel, in

Quod

mendaces essemus,
est
et

et ipse,
illo

quia quod docuit tantum prajdicamus.
fuii,

Dei Filio non

non, id est
fuit

nunquam
utilitate.

aliud voluit

quam quod
ejus

utile est. Sed est

Spiritum sanctum arrham futurae gloriae. Si enim adhuc mortalibus Spiritum suum credidit, non est dubium quin jam immortalibus addal gloriam. Vel, dedit pignus Spiritus sanctus, id est dona quae sunt pignus quod Spiritus sanctus estin \\oh\s. Ego
autcm. Hic apcrit quare ad eos non
ivit sicut dixerat,

fuii in illo,

quia voluntas

semper

curn

ne puLent se contemptos ad quos

ire distulit, ul

tunc

Quotquot enim. (2) Qusisl dicat: Verax cst Dei Filius
et vere,

quia promissiones Dci quotquot sunt, sunt
vel

in

illo est,

etiam, alia

littera, id est veritas ct

iret cum jamprope omnes emendatos inveniret. His enim loquiLur nuuc qui videbantur vclle se corrigere, scd operam non dabant ut implerent; id quod

completio, quia in
(3)

illo exhibita; et

adimplets sunt.

pro Icvitate vel terreno

parccns vobis, cL de hoc, Ideoquc non sunt audicndi, qui non verum hoFilium Dei susccpissc dicunt, nequenalum n non solura contra corpus, sed cL in, id est contra, animam meam, si mentior. De quo, scilicet quod de femina, scd falsam carncm ct imagincm corponon veni Corinthum, ultra primam vicem. Vel, ullra, ris simulatam ostendisse videntibus in quem crroet hoc feci parid est postquam a vobis discessi rem prorumpunt, quiatiment quod fleri non potcst, cens vobis, scilicct ne contristarem multos aspere scilicet nc humana carne vcritas et substantia Dei

commodo non dimisi, sed cgo invoco Deum testem,

mincm

;

inquinclur,cL iJco veritatcm dicunt csse mentitam.

corripiendo, in

quo pcpercit

eis,

ne eo asperiore

Et tamen istum visibilem solcm radios suos praidicant per omnes fa3ces et sordes spargcre, et eos

verterentur in seditioncm. Vult ergo prius mitigari
eos et emendari, et ideo non ex levitate vel ex carnali cogitatione

mundos

et sinceios servare. Si

crgo visibilia

munda

visibilibusimmundis contingi possunt

cL non coinquinari, quanLo magis invisibilis eL incommutabilis
(1)

tualis

non implevit qua? disposuit. Spirienim tunc dispositum non implet, quando

providentius aliquid ad salutem meditatur. Et ne
(3) Id.,

(2)

Augustinus, in Enchiridion. Id., ad Faustum,

De agone Christianorum.

17

COLLECTANEA
vol)is

LN EPIST. D.

PAULL

L\ EP.

II

AD COR.

48

indignrntur quasi dc Domino, coquodflixerat.parcens

A

non

veni, subdit,»o», idcodico, parcons,

quiaomcndabimini. Vidoteorgone frustraconfidam, quod non inecum gaudium erit, etvos dcbctisfacere

quia dominantir (idci rcstroe, id est quia
et

dominium

coactionem patiatur fidesvestra, quia voluntatis 66t non necessitatis sed idco dico, quia adjutorcs
;

quodadgaudium meum i^^ecia.t,quia)iieumgaudium csf omnium restrum,\d cstquandogaud( o,vosgaudetis. Nam, etc. Quasi dicat: Dico quod tristitiam
habui
ct vcre,

sumus,

si

vullis cooperari, gaudii vestri «torni. Vcl

nam

ex fnnlfa tribu(atio7ic,\destcx
scilicet

gaudii, id ost emendationis vestra;. quia

gaudcbunt
fidc

multis laboribus.scilicctvigilando pro vobisorando,
ct intcriori

emendati. Bene dixi

fidei

vcstra;.

Nam

qua?

angusfia cordis

cura

et

dolore

per dilcctioneni operatur, statis non dominio.

scripsi vobis

Vkrs.

I-l

l

.

C.\PUT H. Sfatui antcm hoc

i/)sum

ne iterum
tristatur

in tristitiavcniremajjui/ ros.
.

apudme, Sicnimego

contristo ros et f/uisest quimc la;ti/icet, nisiquicon-

primam Epistolam, et hoc per multas lacrymas, qua? indicio sunt quid intra esset. Hoc tanicn nou ideo rcfcro, ut confrisfeniini, per memoriam eorum, .sed ut sciafis quam churifatem, id est quod desiderium cmendationis vestra) habeo, vcl,
]uibeayn.Ch?iv'\t-<xiemA\coostensd.minvobisabundan-

ex me? Et hoc ipsum scripsi

vobis, ut non,

ctim venero, tristitiam super\tristitiamhahcam,de

tius
j.

quibus oportuerat me gaudere confidens in omnihus vobis quia mevm gaudium omnium vestrum est.Nam
,

quam pulaveritis, quia omnesut seipsumdiligebat Apostolus, et quos corripiebat. Ad hoc enim corripiebat ut ostenderet quo amore eos diligeret,
quorum
peccatis plus
illis

ex multatrihulationeet angustiacordissciipsivohis per multas lacrymas ; non iit contristemini,sed ut sciatis quamcharitatemhabeamahundantius invobis.Si quisautemcontristavit me,nonmecontristavit

dolebat. Qui

autem non
insultat

hoc aflectu corripit

fratrem,
fratri.

contrislat;

enim qui condolet
in aliis

Vel,

habcam,

ostensam, in vobis, quibus de jure

quam meo

ccssi. scd ex parte ut non onerem omnes vos.Sufficitilli Siquis autem. [Ambrosius] Hic prscipit fornicaqui ejusmodi est objurgatio hoec gucefitapluribus: 118 ita ut ccontrario magis donetis, et consolemini, torem illum quem Satana) tradendum judicaverat, recipi, quia correctus erat. Quasi dicat; Per lane forte ahundantiori tristitia absorbeaturquiejuscrymas scripsi vobis, sod tamen condonate illi, modi cst. Proptcr quod obsecro vosut confiimetis in scrips ivob is ut cognoquod ita ait Si quis aufem contristavit me sicut illu m ch a rita tem Idco en im et utique tecit illc fornicator, non me tantum contriscam e.vperimentum veslrum an in omnibus obedienstavit, sed etiam vos ex parle, id est non omnes. iessitis. Cuiautemaliquiddonastis, etego. Namet egoquoddonavi,siquiddonavi.propter vos in persoHoc autem dico ^it non onerem vos omnes, id est ut hoc onus omnibus non imponam quod reprehenna Christi. ut non circumveniamur a Satana\non C sorie dicitur. Omnes enim tristes esse deberent. enim ignoramus cogitationes ejus. Vel ideo, dico, ex parte ut omnes onerem vos, Statui autem. Quasi dicat: Parcens non veni ad sed statui hoc ipsum, id esthocidem, apiulme illos tantum onerat qui non doluerunt de peccato, vos, non illos qui doluerunt quos significat, dicendo, quod propo?ui cum primam misi Epistolam,scilicet ex partc, et quamvis mc et vos contristaverit. Sufne itcrum venircm ad vos, in tristilia vcnircm, id est ficit tamen illi qtii ejusmodi esf, \desiqui tamgravos contristans.,[Ambrosius] Vel, ne iterum vcniviter deliquit, of)jurgatio haic, quia talis facile derem ad vos in tribulatione mca, qua; iterum esset sperarct, si nimis aspere in eum animadverteretur m'hi, id est ita ut iterum esset mihi tristi,
.

:

,

:

:

tia,

sicut fuit ei auditis corum peccatis. Et vere de peccatis vestris mihi cst tristitia, quia de pocniest laetitia. Et vere. Si enim ego tentia mihi
vos,

qnam
alio

objurgatio, et
satis

si

tentationis

quantitate, vel
in hoc apluribus,

modo non
est

digna

p(X!na videtur:

tamen non

parva cxistimanda

quosfit

contrislo

corrigendo,

increpando quocunque
vel per

modo,

vel per Epistolam,

praesentiam. Et

quibus congrogatis Satanae traditus est, [Augustinus] Magnum itaque dolorem patiatur, si delictum

hic aliquid

addendum
me? Quasi

est.

Quasi dicat;
Nullus

Et

si

vos

suum
D

plurcs vidct horrcre, ita sufficit quod olijur-

me

contristatis, qtiis est quiloelificatmc,nisiquicon-

tristatur e.t

dicat.

mc

hetificat,

gatus est a pluribus u/ econfrario wagis donefis, quia quanto a pluribus objurgatur, tantomagis do-

nisi qui contristatur

cx me, id cstsecundum

meam
fit

voluntatem, scilicet ut pocnitcat, quod melius
por Epistolam

quam per pra^sentiam. Ethoc ipsum, scilicet quod ncmo mc la^tificat, nisiqui contristatur ex me, scripsi vobis modo nunc, noncum venero
habeam, de vobis
Iristiliam, qua;

consolemini eum, [Ambrosius] ut per cxemplum David, qui multum peccavit, ct aliorum quibus indulta est venia, ct pcr verba Doesl ei
;

nandum

ef

mini pcr \ivo\i\\et^md\cex\t\s;^oiomortcmpeccatoris,

sed ut

nuiflis

converfatur et vivat [Ezech. xxxm).

sitdeincorrectione

vcstra, super Irisliliam,
quifjus, scilicet vobis,

oportuerat

quam habeo dc poccatis,'/c me gaudere, non
contristavistis, ctsic

Et itcm: Quaiunque hora ingemxierit peccator,om** niuni iniquifafum cJhs non rccordabor {Ezech xviii).
.

Et rcctc, homini

{)ro

pcccato

affficto

ignosccre et
si

solum nunc, sed etolim cuin
graviter peccavistis.

subvonirc

prajcipit.

quia prcnitontia

de

vero

Gaudiumautcm

Apostoli puri-

aniino est, id est sicorrectusstatim inanimodolet,
inox habet fructum. H.ec cniin vera pcenitentia est
cessarc a pcccato. Idco condonetis ct consolemini.

ficatio cst populi, Scripsi dico, confidens in omnifjus
i'Oftt.5,

quod

ultra

non habebo

tristitiam

d" vobis.

19

PETHI LOMBARDI

20
Quasi dicat parcens vobis

ne forte qui ejusmodi est abundantiuretristifia,\(i est pernimis asperam poenitentiam desperans, absorbeatur, a diabolo, ut velit uti saeculo hoc est
;

A

sius uti poterat.

non

veni Corinthum.
ptcr Evangelitim

Cum autem
Chrisli

veniseem Troadem pro-

enim absorberi,

desperantem converti ad admittenda ^eccaXdi^propterquod, scilicet neabsorscilicet

mihi

quipossem jubere, ui^c/iaquam habuistis, ejiciendo eum, confirmetis in illum. condonando ei, quod et debctis facere. Ideo enim et scripsi vobis, scilicet ul cognoscdm
beatur, obsecro vos, ego
ritatetn

prajdicandum, et ostium corda parata ad recipiendum Evangeliuni, et hoc, in Domino, id est cooperantc Deo, non hahui requiem spiritui mco, id est
csset apcrtum,\{[ est

eo quod non invenerim Titum fratrem meum, qui ibi necessarius erat sed impeditus apud vos non venit illuc, sicut
;

non potui satisfacere voluntati mea?,

cxpe?'imenlum vestrum,

id est nt

per experientiam

cognoscam quo animo
nibus
pter
sitis

fcceritis ut

expertus

sum

in

et ipse et ego condixeramus, [AmbrosiusJ Et ideo Apostolus non potuit satisfacere suo dcsiderio, ut
eis,

parte obedient.am vestram. Etcognoscam anmo?/?obedientes mihi. Quasi dicat:
scripserint. et

scilicet

Cum

pro-

porstrepentes in

Evangolium plene traderet propter eumet insurgentes, quiasolusnon
repugnare
(4).

eum recipiendum

proptcr hoc

poterat hsec duoimplere. scilicet etfidelesinstruere,
et
r.

etiam scripsi, ut vos quos expertus
dientes
sitis.

sum mihiobe-

perstrepentibus incredulis

Non

dientes in ejectione, cognoscam an in omnibusobe-

Obsecro ut ei donetis, et donare debetis, autem, id est quia cui aliquid donastis et cgo: Quod vero dico: Nam
dicat:

Cui autem. Quasi

habui requiera, dico, sed valefaciens eis, qui erant conversi, et in quibus ostium apertum evai, profeclus

etego quod donavi, propter vos feci, siquid lamen donavi. Hoc ideo dixi, quia non temore hoc factum est et passim. Si ergo magister petitione discipulorum donavit cui voluerunt peccatum, mullo magis discipuli prece magistri idem facere debent. Et ut ratum ei cui donavit ostenderet apud Deumsubdit: Et hoc feci ui personaChristi,\A est acsi ipseChristus condonaret, quia nihil sine Dei spiritu agebat Apostolus. Hoc autem dicit ne irrita videatur hujusmodi condonatio, quae fit propteramicos;«f non Quasi dicat: Ideo debemus condonare, ut non circuviveniamur, id est decipiamur a saiana, ut cum

sum Macedoniam, Deo autem gratias. Hacteegit ad earum tolcrantiam illos invitans, et cujus culpa Corinthum non venerat, dixit: Hic incipit se commendare et pseudo dcprimere. Quasi dicat: profcctus sum Macedonus de tribulationibus
niam, sed non
inutiliter,

quiaibiquasitriumphator exstiti. Gralias autem ago Deo qui semper triumphat nos, id est triumphare facit, in Chrisio Jesu, [Ambrosius] id est in prgjdicatione Christi qui corda prajparatadcredendum, utcalcataperfidiatropaium habeat fides, dum ex perfidis fiunt fideles, etmanifcstat per nos, veros apostolos, non per pseudo, odorem notitioe suoe, id est Christum qui velut odor procedens a Patre, notificat eum invisibilem, sicut aliqua res qu.e non videtur, per odorem cognoscifaciat desperare per nimiam asperitatem. Ssepe C tur, et in quo loco sitintelligitur. Vel, odorern,noenim propter asperiores animadversiones in despetitiae suae, id est miraculavel doctrinaeverbaquibus rationem infirmos prsecipitat. Et merito ab illohoc ad notitiam ejus venitur. Manifestat per nos, mirafieri metuo Non enim ignora?nns cogitafiones, id cula operantes, et verba proedicantes, eihocinomni est astutias, ejus qui quos consentiendo nequitdeloco, scilicet ubicunque prajdicamus, id est in toto cipere, facit minis asperos. Vers. 12-17. Cum autem venisscm Troadem mundo. Et bene dixi per nos, quia nos sumus bonus odor Ghristi, et suavissimus Deo, etsi non ita propterEvangelium Christi, etostiummihiapertum vobis. Odor Cliristi dicuntur apostoli, quiaineorum esset in Domino. 7ion habuirequiemspiritui meo,eo vita praedicationc Christus ostenditur, non blasphequod noninveuerim Titum fratrem mewn ; sed valematur: sicut de malis dicitur: Nomen Dei blafaciens eis profectus sum in Mncedomam. Deo ausphematur per nos inter gentcs [Rom. ii). Et nota temgratiasquisempertriumphatnosinChristoJfsu, quia suae locutionis modum sumit Apostolus a veet odorem notitice suoe manifestat per nos in omni teri lege cum dicit, bonus odor Deo, quia ut olim loco, quia Christi bonusodor sumusDeo, inhisqui hostia lcgalis diccbatur euavissimus odor Deo, ita salvi fiunt, et in his quipereunt. Aliisquidem odor mortis inmortem, aliisautemodor vitceinvitam.Et £) modo prajdicatio vera et sincerafama apostolorum 119 (5) Istc bonus odor significatur nominatis ad hoec quis tam idoneus? Non enim sumus, sicut quibusdam aromatibus et unguentis. Dicit enim plurimi, adulterantesverbum Dei, sedexsinceritate Dominica sponsa: Post odorem unguentorum tuosicut ex Deo coram Deo in Christo loquimur.

Cum autem venissem, etc. Post interpositiouem de rccipiendo fornicatore redit ad ipsos, ostendons quod sicut culpa eoruin fuit quod non venit Gorinquod non prolecitin Troadc, dum apud eos impcditus moratur Titus, sinequonon potcrant ibi proficere, quia forsanlinguaeorumTitusexprcs-

rum curremus
domus impleta
stolorum. Odor

(G)

(Cant.

i).

Propter lumc odorem

dicitur inEvangelioquod. fractoalabastrounguenti,
cst odore (Marc. xiv),id
et

estmundus
necat invi-

thum,

sic

impletus est bona fama
dentos

doctrina Christi et apo-

iste vegetat diligentes,

(7).

Undc

subdit, /«

his qui,

etc,

quasi

(4)

Aug., De preedestinatione scientiae.
in psal. xlii.

(6) Id., in scr. in

natali mart.

(5) Id,,

{/} Id.,

super Joan.

21
dicat,

GOLLECTAiNEA
bonus odor suinus
Christi
:

LN EPIST. D.
utique,
Et in

PAULL
A

IN EP.

II

AD GOn.

22

tnbiiUs Idpideis, sed in
Inripinius. VA

tabulis cordis carnalihus.

his qui snlvi jxunt, gratia ojus.r^ in his qui percunt,

scicbat Apostolus eos acciporc si-

judicio ojus;et (8)horum respectu qui inde salvantur, et

horum qui contemnentes pereunt, quia bona
prasdicamus
et
fiat,

intentione facimus, et veritatom

(9).

Miro
ct

modo hoc

fit,

ut

bono odoro,

boni vivant,

suam comFiicndationem, sicutctiani inprima suam gloriam qua^reret incipit contra opinionem eorum ostendere se, non suam gloriam,sed Dei qu irero,dicens Incipimus,
nislrc

Epistola fecerant, quasi

:

:

maii moriantur.

Quomodo

tanion

quantum
non

quasi

scmpcr

in

lioc

novi simus ilerum, sicut in

Dominus

inspirare dignabitur, vohis revclare

denegabo. Apostolus bene agens, bene vivens, justitiam verbo prsedicabat, et opere demonstrabat,
ac

E^iislola, commendare istis laudibus nosmetip505,non Deum,quasi dicat,est aliquis quihocimpo-

prima

bonam famam quaquousquo disseminabat, imi;

tans doctorcm voritatis Christum
diligobant,

quidam autcm
qui invidehant

quidam

invidebant.

Illi

nat nobis. Absit ut hoc faciamus, non utique vane nos commnndantcs, hoc dicimus, scd, ne ab aliis decipiamini, id cngimur meniorare. Quod autem non nos conimendare intcndimus, ex hoc patet,

rimus, nec eis egcmus, et hcc est quod sub interdere,et non te occidit bonus odor. Bonus utiquc p rogatione subdit Aut,\(\ Gsi nunquid egemus,id est putatis nos egere eommendaiiis epistolis missis ab odor erat quo illi vivebant, ct illi poribant.Si enim aliis, ad vos aut ex vobis ad aHos, s^icut quidam, id non esset claritudo sanctorum, invidia non resnrest pseudoapostoli, quos nulla virtus commendat? geret impiorum(lO).Coepit pcrsecutionem pati odor
:

famac Christi vcl Pauli, bono odorc peribant, qui eamdiligebant, bono odorevivebant.Noli ergo invi-

quia nulliusunquamcommendatitias epistolasquaj-

sanctorum sed si persequendo frangunt ampullam, odor unguenti amplius dilfunditur. Aliis quasi dicat Deo sumus bonus odor scd hominibus, aliis quidem sumus odor mortis, id est
:

Utiquo non egemus, quia Epistola nostra,
stitutio nostra, vos eslis, in

id est inet vita

quibus scientia
ct

;

mea

repra^sontatur

aliis,

ideo commendatilia

cpistola

invidia; et maliB opinionis ducentis eos

in

morlem

dibus nostris, quia
bis.

non egcmus.Et haec epistola scripta in corsemper habemus curam de voepistola
scit'xr

a!ternam
aeternam

aliis

autem, sumus,

odor vil» id est di-

Quae

ab

omnibus
;

hominibus,

lectionis et bonae opinionis ducentis
;

eos in vitam quia de nostraprasdicatione veritatisaliis

procedit mors, [.\ugustinus]

eum

per incredulita-

tem auditur,
;

et

inde ruentibus in aeLernam damna-

enim quia per nos instituti estis et legitur, abeisdem, quia iu vol)is nos imitari discunt. Epi^ slola nostru eslis, et vos idem estis. Manifestari omnibus quonium estis Epistola Christi, quia dum
sciunt

mihi similes in Christo. Vel, epistola Ghristi estis, tionem aliis vita, cum por fidem suscipitur, inde eeternam proficientibus. Et ad hxc quia Christus vos principaliter scripsit, id est inin salutem Quasi dicat ; Nos sumus odor Christi, et pcr nos ^ stituit, non ego, quia eo aucLore in vobis est fides Deus hsec operatur. El aih^c, agenda., quis, sciliEt hcec epistola cst minislrata a nobis, quia nostro ministerio Deus operatur in vobis, et est scripta cet illorum pseudoaposlolorum cst tam idoneus, sicut nos veri apostoli ? Quasi dicat non atramcnto, sod Spiritu Dei vivi, id est aiterni. NuUus. Et vere. Son enim sumus adullerantes verbum Dci, id Quod autem vivus scribit, vivit, id est quod vos
:

est

falsaadmiscentes, et pro voluntatenon proprole
qui corrupta doctrina veritaLem vioIsaias

estis

repra3sentatio

Christi, ct
ve.stris

praedicantes, sicut plurimi faciunt. Ilie pseudoapostolus tangit
:

scriptum in cordibus

mea hoc firmiter non delebitur, ut quod
:

labant.

De quibus

aquam mi%cent (Jsa. i). verbum Dei ex sinceritate, tione, non pro quaestu, et
tionis, sicut

Caupones tui vino [Ambros.] sed loquimur
ait
:

atramcnto scril)itur, non atramento, id
pravitatis, ut

facile deletur. Vel, scripta est,

est

non

tctris

notis haercticae

pscudo faciunl, qui hajrescs interseestis,
:

id est

ex sinccra inten-

runt, sed spiritu Dei vivi (II), id est Spiritu sancto

sinc admistione corrup-

docentc instructi
ritas in

per

quem

diffunditur cha-

didicimus, <?.r Deo, qui nos docuit. Et hoc facimus coram Deo, id est causa ejus solum,ut ei placeamus, et in Christo, nunquam eum excedentes, ut faciunt qui dc lege agunt legalia praedicanles.
J)

cordibus

qui in Evangelio digitus Dei didigito seripta est lcx vctus, sed

citur(/.t/r. xi).

Hoc
illa

distat,

quia lcx

scriptaest in labulis lapideis

;

nova autcm lex dilfusaestin cordibus.[Augustinus] Ila3C lcx cat charitas Dei. Illa ct lex operum, littcra occidcns prajvaricatorcm, ista cst Icx fidei vivificans dilectorcni. Ibi ergo lex exlrinsecus
cst
sita,

Vkrs. 1-3. /ncipimus iterumnosmctipsoscomtntndare? Aut nunquid egcmus sicutquidamconimendatiliis epistolis advos,aitl ex vobis? Fpistola noslra vos estis scripta incordibusnostris qr,3B sci-

CAPUT

III.

posita

qua
(lua

injusti

tcrrcrcntur

;

hic

intrinsecus polapideis

justificarcntur.

Ibi

in tabulis

digitus

Dci operatus
illius
;

est, ut significaretur duritia

tur

et lerjitur

ah omnihus hominibus
cstis

:

manifestali,

cordium

hic idcni digitus in cordiljus homi-

Chrisliministrataanobis,et scripta non atramento, sed spirilu Dei uivi, nonin
(8)

qunniarn "pistola

num

oporatus

est, ut

voluuLas prompta ct

intolli-

gcntia capax signitlcaretur.

Unde subdit

:

Et haec

(9) Id.,

Aug., Dc pr.ndestinat. supcr Joannem.

(10) Id., (11) Id.,

Do natali mart. Dc bap. par.

23

PETRI LOMBAUDI
i<\

24
addit praevaricationem, et magis incitat,

Epistola scripta est, non in tabulis lapideis,

est A. <^are, et

non
ficat

in duris cordibus

habentibus notas, nec sen-

praescrtim
vivifical,

post

adventum

Christi

;

spiritus autein

tientibus ut vetus lex (12). Lapis
nisi

enim non
ct

signi-

quia

facit intelh'gere spirituahter, et

im-

durissimam
ex charitatc,

voluniatem,

adversus

plere

qnod

littera pnccipit (14).

Deum
dibus

inflexibilcm ;5«/ intabuliscordis,\(iQsi\ncorlatis
et

Advcrte
lut

quam

dicat litteram qua; occidit, cui ve-

carnalibus, id est molli;

econtrario

spiritum

vivificantem

ingerit.

Ea

sensumhabus,quia habent effectum implendi bentibus, quia inteHigunt, non lapideis tanquam
ct

certe est Decalogus in

illis

duabus tabulis scriptus,

sint sine sensu.

Fidiiriam autem lnlem habemus Vers. 4-6. per Christum ad Deiim, non quod sufficientessimus cogitaie aliquid a nobis, quasi ex nobis ; sed su/ficientia nostra ex Deo est, qui et idoneos nos fccit minislros ISovi Teslamenti ,non liltcra, se.d spirilu.
Littera enim
dicit
occid.it,

quia lex subintravit,utabundaretde delictum(/{om. v) (15). Porro autem pra3cepta ista tam sunt utilia
facienti et salubria: ut nisi

quis ea fecerit, vitam habcre non possit. Non ergo dicitur littera occidens,eo quod lex mala sit, sed quia prohibens pec-

catum non
sccntiam
tera3
et

vivificat

hominem, sed auget concupipeccatum, prajvaricationem cumulat.
perlegem fidci.Apparetigiturlitsi

spirilus

autem

vivi/icat-

nisi gratia libcret

Fiduciam. Dixit se non

egere epistolis,
se,

modo

quod non commendat

sed Christum. Quasi

^

vetustatem,

desit, novitas

spiritus, potius

dicat: Epistola Christi et nostra estis, sed fiduciam

talem, id est dicendi taha,

habennis, id est referi-

homincs cognitione peccati quam libcrare a peccalo Unde subdit Qiti apponit scicntium, apponit dolorcm (Eccle. i), non quia ipsa
rcos facere
:

mus, non ad nos, sed ad Dcum. [Ambrosius] Hoc ideo dicit, ut ostendat veleres non hanc habuissc fiduciam ad Deum, quia minor fuit administratio. Et hanc fiduciam habemus pcr Christum per quem nobis hscc potestas data est. Fiduciam habemus,
dico, et

lex

malum

est,

sed quia
in

mandatum bonum

ha-

litterademonstrantenon in spiritu adjuvantc, quodmandatumsi fittimorepenenon
bct

1^&

lanlum

amore
nec
tis
fit.

justitia), servilitcr

fitnon liberaliter

;

ct ideo

Non enim
non

fructus est bonus qui de charita-

non

ita dico

nos habere

fiduciam, fjnod si-

radice

surgit. [Augustinus] Si
fit

vero

adsit

mus

sufficientes coyitare, saltem, aliquid

boni quod
sed

fides

operans per dilectionem,

delectatatio boni:
est.

sit e.r

nohis, id est ex nostra parte, scilicet nos de:

quodnonlittera;,sedspiritusdonum
sine adjuvante spiritu
spi ritus vivificans,
diligi

Littcraenim
vero adest
facit

fendens. Quasi dicat

Ex nobis procedat,

suf-

occidit

:

Cum

ficientia nostra cx Deo est (13). Attendant hoc, et verba ista perpendant qui putant ex nobis esse fidei

hoc ipsumintus conscriptum

quod

fbris

scriptumlexfaciebattimeri (16-17).

Vera sponsa Christi intelligit quid distaret interlitcceptum, et ex Deo esse fidei mendans enim istani gratiam qua? non datur secun- L leram ct spiritum quas duo alio modo dicuntur lex et gratia necreprchenditur lex cum dicitur; littera dum aUqua merita, sed efficit omnia bona mcrita, enim occidit, etc, sicut non rcprehenditur scientia, inquit. nunquam sufficientes simus cogitarc ali-

supplcmcntum. Cora-

;

quid,etc.Quis ehim non videat prius esse cogitare

cum
(l

dicitur
viii).

:

Scientia inflat, cliaritas vcro xdificat

quam

credere? Nullus quippe credit aliquid nisi

Cor.

Lex crgo bona

est,

scd cuni gratia, ut

prius cogitaverit esse

credendum, quanquam

ct

cum

charitate scicntia prodest, sinc ea occidit. ItR

ipstim credere nihil est aliud

cogitare. Si ergo cogitare nec credere,scd sufficientia, quacredcrc iucipimus, ex Deo est. [Ambrosius] Ecce prc-efert Dcum apostolica; dignitati. Qui et idoneos. Hic item commen-

quam cum assensione bonum non est ex nobis,

lex sine gratia occidit,

datio est.
cii,

Commendat enim

se per dignitatem ofli-

sciHcet

Evangelii, praeferens

sc

non sokmi

cum sit virlus peccati, non tamen etiam sic,mala cst.Multa enim sunt quibusdam noxia, quamvis non sint mala, sicut et lex licet sine gratia non vivilicet,nontamen malaesti^lS). Qua3 cumjubet quod sine gratia impleri nonpotest, indicat homini quod infirmus est, ut demonstrata infirinitate ({UKratgratiam. Lex ergo ducit ad fidem,
fides iinpetrat spiritum

pseudoapostolis qui carnalcs observantias pr.-edicabant, sed et ipsi Moysi ministro legis. Quasi dicat:
Sufficientia nostra ex Deo est, qui et fecit nos ministros
IVoi^t

largiorem,qui ditlundilcha-

ritatem quaj imi)let lcgem. Sine spiritu non est vo-

n

luntas

hominis libera

cum

cupiditatibus vinca-

Testamenti,

pseudo sunt ministri Vetcris,

tur (i9).

ministros dice perfectos scicntia et vita,qualesnon

ad

Liberum enim arbitrium, et ad bonum et malum facicndum, confilendum estnos habere;
autein non est libera, nisi liberata fuerit
:

sunt pseudo. Novi Testamenti dico non existentis
in littera,

scd in malo facieutlo, libera quidem est voluntas;

tantum docente, scd
;

in spiritu

adjuvante,

ab

bonum

qui per nos, id est ministerio nostro datur. Littera

al) illo

qui dixit

Si Filius vos liberavit,vere tibcri

enim. Quasi dicat

Ideo fecit nos Deus minislros

critis {Joaii. vni'i.
Vi'.RS. 7i i
.

Novi Testamenti pcr spiritum,nonpcrlittcram,quia liliera sine spiritu occidit, dum facit scicnter pec(12) August., De gratia et libero arb. (13) Id. De praedestinationc sanct. (14^ Id. De bap. pa.
(15) Id., in eod.

— Quod

si ministratio

mortis

littcris

de/ormala in lapidibusfuit
(

in gioria, ita

utnonpos-

16-17) 'Jd., contra Faust.

(18) Id.,

ad Anastasium.

(19) Id.,;De cor. et gratia.

4S
sent intendere

COLLECTANEA
filii

IN EPlbT. D.

PAULL

LN EP.

II

AD COR.
ministratio

26

fsracl in faciem

gloriani vultus ejus, fjiuv
nistratio damnationis in

Moysi propter evacnatur, quomodn non
gloria c'St,jnu/to 7nagis

A

dicat
el si,

:

Ministratiovetcrislegis fuit Moysi in gloria,
cst,

hoc

fiuflmodo
in

sinrifus, id est

rnagis ministratio Spiritus erit in g!oria?I\'(im simi-

Novi Tostamenti
negari.

qiin

datur Spiritus, non magis

eril in gloria a^itTmi.. Q[\as\

dicat:Nou potost hoc
:

abundat ministenutnjustiti,r

in gloria.lXnm ncc gloquodclaruit in hacparte, propter exrificatumest, cellentem gloriam. Sienim cvacuaturper gloriam

yamsi. Quasi dicat

Vere

in gloria ajterna

erit,(|uia dat justitiam spiritus qui in ea datur,

quod

a minori probat,
est

nam

si

minislratio damnalionis, id

est,

multo magis quod manet in gloria est. OMod Quasi dicat Focil nos Deus ministros
.";?.
:

VoterisTestamontioslin gloriaMoysi, VelusTcstanientum dioitur ministratio damnationis,quiaom-

Evangi-lii, ct h.TC ministratio

erit

nobis

in gloria

Quod probat per minus, id est per Vetus Testamentum.Quasi dicat Vereeritingloria; 7!<0(?,
ffterna.
:

°ps prajvaricatorcs constituit, non vivificanseos per gratiani,velquiamortem tcmporalem inferebatpeccautibus. Et
si,

id cst quia, ministratio mortis,

|Augustinus] id est

justHi;c,\(\ ost

mortc corporali puniehat peccantcm, vcl quse pra^varicatoribus intulit mortom, quosDcigratianon adjuvitad.justitiamimplendam.
veteris lcgis. qua"

^pirit»s, per

muUo magis ministerium. Novum Testamenlum per quod dalur quem cst justitia cL consummatio virest,

hoc

g

tntum, almndat in gloriam ministris
siusj Vel,

gloria,

et

dat ahundantom ohservatoribus ejus. [Ambro-

id est

Deformafa,

id e?t turpiter

formata, quia inhoncsta
in

secundum

littoram pr;rcipicbat. Vol, deformata, id
si

est plcne scripta,

quis spiritualiter caperet

;

Dco magis est in gloria, id est in laudo quain VotusTestamcntum, quia magis gloria Dei in salutc esfquam in morte. Quamvis enim juste damnet quod agebatursub Iege,tamen ad laudem magis proficit,siinduIgct,ut possit rcus secorrigerc, quod

lapidibus,\d est in tahuIisIapideis.Ad Iitteram,vel in

cordibns duris, ad capiendum,

vol

amandum,

fuit

Moysi mlnistro illius, ita ut fUii Isracl non possenl inlendere aoiom visus sui, in (acicni Moijsi, quia indignierant.Tunc enim maculati peccatovulglorin

m

Novo Testamento per gratiam pra^stat.yVrtHt nec. Quasi dicat:Verc ahundat in gIoria,quia adco quod ad ejus comparationem illa vetus, nec est dicenda
in

tumMoysidesccndcntisdemontecumlegeacceptain
tabulisintueri nonpoterant, quiagloriosa factaerat
hc'\es ('iasljj^do s\}h(]\l:Propfergloriam vullus cjus,

gloria. El

Moyses,

m

hoc est quod ait :Nam quod claruit id est hac parte, praedicta, id est in facie non

idcstfulgoremvultusejus.quisignificahateum clare
\idere,adquodiIliaccedere non poterant, ^wa^gloria

cst clarifiratum. Vel, gloria propter excollentem gloriam, qua? est de Novo Testamento ubi puri vident gloriam Dei, id est cumparatione hujus cxccl-

erafWfl/ur,quiainMoysestatimtransivit,etnonmodo
inministrislegisveterisest.Velmysticepotcstdici,ut
perfariemMoysiintclligaturspiritualisintellectusIegis ;pcrgloriamfacieiintelliganturlegalesobservan-

lentisglorife, quia nulli profuit gloria vultus Moysi, sed obfuit, etsi culpa illorum non sua. Heec autem

^

gloria rnulto

major

est qufc

ahundatin gratia,utper

eam

purificati gratia homines,ahstersacaIiginepos:

tiae,qua5crantfigurajveritatis.Quasidicat: Itafuitlex

Moysiingloria, ut

filiilsrael, id est Judaji,
I

non poscst ca-

sent intcndcre in faciem cjus,

Ambros.]

id

sint videre gloriam Dei. Vel ita lege Quod claruit nonest gloria, id est non est gloria, in hac partc, id est respeclu hujus nostrie partis. Quare ? P/'o»to'

pcrespiritualemintclligcntiani legis,quiaChrislum
in legc

exccllcnfem. nloriam, qus^

est hic. Illa

enim tanta

non intelligcbant

:

et

hoc

proptcr gloriam

vultus ejus, id est lcgales cajremonias, qucu propter

erat gloria.quanta debuit crcdi servo.Haic vero tanta quanta est Gcnitoris Christi,qT.iiaGhristus in gloria
est Patris,ut
Christi,

Christum sign'ficandum fiehant. Sed illi adhuc carnales in cis Christum non intelligehant quod significahat vclarncntum positum super facicm Moysi.
[Auguslinus] Quai gloria Moysi evacuatur, quia
fi-

tantum

intersit inter

gloriam Moysi

et

quantum
cst, id

inter

imaginem

et veritatem. Si

cnim quod
gloriam

habent revelata per Christum veritatc. Et sic gloria Moysi evacuatur per lcgem spiritus, cum homines accepta remissione peccatorum facti
figura;

ncm

Vetus Teslamentum,r/cr ministratum et receptum per gloriam Moysi,sine qua non commendaretur, multo magis quodmanet, id estNovum Testamentum quod dicitur manens^fjuiaNovo Testamento non succedet
est fuit

evacuatur,\(] est

jusli aspicere
alii

possunt gloriam Dei, sicut Petrus el viderunt in monte (Malth. xvii). Gloria ergo Moysl evacuatur,quia figura est, non vcritas. [Ambrosius] Gloria Moysi est quasi
qu.-e

D

aliud, cst in gloria, a^tcrna nohis etquia nos ministri

Novi Testamcnti

sumus,

ccrti

de

lanta gloria.

Yev^s. l2-{^.—//a/)entesigiturtule7nspem,mulfa

stell» in vespcrc, tunc gloriosfc sunt ;gloria Christi quasi sol qui oriens stellas obscurat (20). Gloria vultus Moysi fi-

quse evacuatur, quia veniente impcratore imagines tolluntur de medio.lbi imago spectatur, ubi imperator pra^scns non est. [Augustmus, Uhi autem est,imago removctur, fulget pra!-

gura erat

veritatis

fiduciautimur.Etnonsicut Moysesponel^atvelanien super faciemsuam, ut non intende, cnt filiilsrael in facitm eJus,quodevacuatur, sed ohtusi sunt sensus eorum.Usque i^ihodiurnumenim diemidipsumvela-

men

sentia imperatoris. Qiiomodo non mcujis, clc. Quasi

TeHamentimanet nonrevelatum,quoniam in Christoevacuatur.Sedusqut inhodJernum diem,cumlegitur Moyses ,velnmtm posilum cst supcr cor eorum. Cuni autem conversus fuerit ad
in lectione Veteris

(20)JAugust.,

De verb. Dom.

:

2T

PETRI LOMBARDI

28
in tenebris deserit (21).Nota

Deum.auferetur velamen. Dominus autem Spiritus est.Uhiautem Spiritus DominiJbilihertas.Nosvero omnesrevelatafaciegloriam Dominispeculantes, in eamdem imaginem transformamur a clarilate in
daritatem, tanquam a Domini Spiritn.
Habentes igitur lalem

A

quodSpiDominus. Et ne qnisest dictus quam arbitretur Filium significari nomine Domini, et Spiritum dici propter incorpoream substantiam,
et

quos vult

ritus sanctus hic

spem, scilicet videndi glo-

riam Dei, utinuir rnulta fiducia, id est usu exercemus nos in bonis operibus,unde crescit nobis fidu-

Uhi autem. Quasi dicat Spiritus est Dominus, ubicunque autem est, per gratiam inhabitantem, spiritus Domini, id est Filii per quem da-

adjungit

:

:

tur, ibi csl libertas, intelligendi et faciendi
Judffii

;

et ideo

Tantum enimvidebimus quantum credimus, et quia apertaest gloria.non celamus sensum nostrum:
cia.

qui non habent spiritum, non possuntlibere
;

intelligere ut nos. Vel ita

ideo converso ad

Domiscilicet

Sicid Moysrs qui ponebat

i'cirtH«t;»

per figuras lcgalcs
et spiritualem in-

num

auferetur velamen,

quia Dominus,

snper (aciem suam, id est clarum tellectum,sed nos aperte dicimus.[Ambrosius] Ideo

Ghristus ad

quem

convertentur, est spiritus, id est

spiritalis essentia.Etideo dat

legem spiritus per

fi-

ponebat, lU filii Israel non inlenderent in faciem id est spiritualem intelligentiam legis,quia non poterant pali causa peccati, quod velamen per graejus,

dem

in

mentc,
:

et ita

facit

spiritaliter

intelligere.

Unde subdit

Ubi autem Spiritus Domini, [Ambrospiritus

tiam

modo

evacuatur, id est removetur nostris ex-

g

sius] id est lex
litteris

quam Dominus
:

dat,

non

scriptam, sed per fidem animis intimatam,

positiouibus,sed sensus eorum ohtusi sunt, id est ratio eorum hebes est, nec potest penetrare quandiu

ibi estlibertas. Nos vero, etc, Quasi dicat Illi habent velamen super cor, nos vero credentes, omnes,

'

causa infidelitatis obvenit, ideo conversis ad fidem acuituraciesmentis, ut videant divini luminis splendorem, usque in
hacc

non credunt. Obtusio enim

etiam minores, revelata
tione, in
tcs,

facie, id

est

expedita ra-

id

qua Judseis est velamen, sumus speculanest per speculum rationis videntes gloriam
id est

SensusJudaeorum sunt obquia non solum tunc,sed etiam usque tusi.Etvere, in hodiernum diem,id est etiam hodie quando veritas claret, manet idipsum velam.cn, quia non aliter modo intelligunt quam ante adventum Ghristi. Ma/lodiernum. Quasidicat:

Domini,

gloriosum

Dominum

(22).

h«c speculatio, et unde dicatur, illud occurrit quod in speculonon nisi imago cernitur. Ubi quippe speculum est,apparent imagiSi quaeritur qualis est

net dico, in lectione Veteris
legitur eis Vetus

Testamenti, id est

dum

de cujus altitudine longius aliquid intuemur. Speculantes ergo dicit a
est,

nes rerum. Specula vero

Teatamentum

etin tantum

manet

speculo, non a

specula, quod

in

Graeco

non

est

ambignum, unde in Latinum heec scriptura transetiam revclatum, esse velamen, id lata est.Satisque apparet dixisse,speculantes,id est velamen,7Mod evacuatur est nec hoc sciunt quod sit in Christo,id est in fide Christi tantum. [Augusti- C pcr speculum rationis quae estimago Dei videntes,
quod non
est eis

passionevelum templiconscissum est,ut significaretur per Christi passionem revelari sacramenta legis et propheticB.Velamen enim dicit ad operationem prophetiae, ut non intelligerenus]

Unde

in Christi

Sed usquc. Quasi dicat :His qui sunt in Christo evacuatur velamen, sed super cor eorum, qui negant Christum, velamen cst positum. Quasi dicat Pondus, id est in cordibus eorum est caecitas, deprimens ralionem eorum. Cum,id est quamvis,%i^Mr,
tur.
id est

non de specula prospicientes. Hoc ergo conamur, ut per hanc imaginem,id est rationem quae nos sumus, id est in qua creati sumus, videamus utcunque illum aquo factisumus,tanquam per speculum. Quod vero subdit: In eamdem imaginem transformamur, utique imaginem Dei vult intelligi. Eamdem vero dicens, illam ipsam vult intelligi quam speculamur, quiaeadem estimagoDei etgloria Dei, id est imaginem et gloriam Dei idem accipit. [Au-

121

e.xponitur eis Moyses, id est Vetus Testaita

mentum.Et
scilicet
;

duo obsunt

eis

cum non

intelligant

quiaet velamen,id est obscuritas estinlectione et c.Tcitas super corda. Et hoc usque in hodiernum diem, id est usque hodie.

Cum

auiem, Quasi dicat
et

:

Velamen
corde

est in lectione

n

Veteris Testamenti

in

eorum, sed

cum

aliquis eorumconfersMS fuerit, credendo, ad Dcum, scilicet ad Christum, vclamen auferent,(ialo Spiritu sancto,ut in aqua vinum latere intelligatur. Omnis enim prophetia non intellecto Christo insipidum et

Deum gloriosum, sicut supra de imagine creata loquens, pro eodem accepit imaginem et gloriam dicens Vir quidem imago Dei et gloria est. {23)Transformamur autem, dixit, id est de forma in formam mutamur,et transimus de obscuraforma in lucidam formam,quiaetipsaobscura imago Dei est.Ha?c estimagoin quahominescreati sunt, qua caeteris animalibuspraesunt,quae creatura
gustinus] id est
:

in rebus creatis excellentissima

cum

a suo Creatore

ab impietatejustificatur,adeformi forma in formo-

sam mutatur formam. Erat enim etiam
natura bona. Et ob hoc addit
scilicet
nis.
'.De

inter vitia

fatuum quiddam est. Dom.inus autem spiritus est. Ordo verborum talis. Quasi dicat Bene dixi, per Spiritum scilicct aufcrri velamen autem, id est quia Spiritus sanctus est Dominus, id est potest operari quod vult: et per hoc quos vult illuminat,
: ;

gloriain gloriam,

de gloria creationis in gloriam justificatioVel, de gloria fidei, ubi filii Dci sumus,in gloei

riam speciei, ubi

similes

erimus,

cum

videbi-

mus eum

sicuti

est.

Et addit: Tanquam a Domini

(21) .\ugust., De Trinit. (22) Id., De Trin. in lib. xv.

(23) Id., in

eodem.

,

29
Spirilu, per
ferri,

COLLECTANEA
tam
optabilis transformationis

LN EPIsT. D.

PAULL
A

IN EP.

II

AD COH.

3^

hoc ostendens a gratia Dei nobis con-

raisericordiam Dei, non dcficimus, pro aliquibus ad
vcrsis, sed abdicamus,

bonum. Verum

non solum aperta mala, sed

hujus imaginis quandoque futura cst pprfoctio, ad quam conscquendam nos orudit magistor bonus,

ocrulta dederoris, id est
est

immundas

cogitationes, id

Nos omnes revelata facie speculantes, id est per speculum rationis intuentes, gloriam Domini, id est gloriosum Dominum, transformamur, id est de formain formam transimu?, [Augustinus]
dicens
:

omnia (urpia et polluta, qua; fieri et cogitari possunt amovemus. Nos dico, non ambulantes in
astulia, id est in hypocrisi, ut

pseudo faciunt, qui
pro quajstu praedi-

videntur humiles
per admistioncm
cantes; scd

;

neque adullerantes verbum Dei,
in

falsitatis, vcl

adversariorum adeo nos commendabiles facinuis,ut veritatis nostrs laus Scinius quia, cnm ap«ternum sicul Joannes ait ; transeat [Ambrosiusj non solum usque ad ocuparuerit, similes ei erimus {l Joan. iii). [Augustiluin sed etiam usque ad oinncm conscientiam hominus] Nos dico euntes de gloria, vel claritate crcannm, intentione mea manente, coramDeo, id est in tionis, iii gloriam, vel r/rtJ77rt<g?« justificationis, vel B beneplacito Dci. Vel hoc dico, coram Deo, id est de gloria fidei, in gloriam specici. Transforniamurteste Dco, cui nihil occullum est. (25) Tcstimonium dico, tanquam a Spiritu Domini ducti, quia hoc bcneficium babcmus a gratia Dei (24). Cum autcm hac Dei implorat, ut vel ipsi credatur quo auctore prae; ;

lucidam tendcntes in imaginem eamdem, quse est gloria qu-im speculamur, quam speramus, ut Uei imago, [Ambrosiusj id est dii sumus, id est ut similes gloria; Christi simus in
sciliret

de obscura

iu

ambulamus
id

manifestationem vcrilatis,

quia manifeste in nobis videtur veritas.

Non

dico,

commendautes,

est

commendabilcs

facientes,

nosinetipsos, sineconiparalione

transformatione ad perfectum fuerit ha3c imago renovata, similes Deo erimus. [Ambrosiusj Vel ita
:

dicat.
ait
:

Attende Apostolum implere quod Dominus
luceat

Sic

lux

vesfra

corain

hominibus, etc.
justitiam
vcstram.

Transformamur,
ritate

dico,

transUiti a gloria, vcl a clavel

{Matth. v). Et
facialis

item: Attcndite ne

Moysi,

in chirilatem,

gloriam Christi,

tanquam a Spiritu Domini, quasi qua3 gloria esL talis qualem decet dare Spiritum Dci. Tantum cnim dabitur glorife, quantum dignum est dari per Spiritum sanctum. Ideo enim dixit Tanquam a Do:

mini Spiritu, ut ostenderet eamdem gloriam dari quse subhmitati congruat dantis. Vel ita, ut per Dominum accipiatur Pater, et per imaginem intclHNos speculantes gloriam Dei, id est gatur Filius
:

coram kominibus, ut vidcainini ab cis (ibid.). [Auguslinusj Voluit itaque nos bona facere in conspectu hominum, sed ad laudem Dei tantum, non nostram. Audi Apostolum utrumque facientem et docenlem. Ait enim, commendantes nosmetipsos, ut ostendat se implere etiam ijlud Luceat lu.v vestra coram hominibus. Et addit, coram Deo, ut ostendat se implere etiam illud I\^on ul videamini
: :

ab hominihus.

FiHum
Patris,

qni est gloria Patris, transformamur. Hoc C hominibus. Qiiod
in

non mutatur. Tendentes

imaginein ejus,
est

scilicet

eamdem, cum
imago Patris
;

ipso, id est in

Christum, qui
illo in

haec fatit ut videatur ab Quasi dicat Dixi nos prsedieare in manifestatione veritatis. Quod, id est, sed si etiam operlum est Evangelium nostrum, [Amsi.
:

Non enim

dicitur

eadem

cum

quem

brosius] id est
est

quod a nobis

praedicatur,

opertum
in-

tendimus, scihcet ut eum in esscntia videamus. Nos dico, euntes a claritate in claritatem, id estab una clara cognitione in aham chiram cognitionem, tanquam a Spiritu Domini, id est ut illi quos Spiritus Dei ducit.

etiam in

his qui pereunt, id est

culpa eorum est

qui perire meruerunt.
creduli non

Verum

est

enim quia

vident splendorem

veritatis,

merito
qui-^

perfidiae obcajcati. In his

qui pereunt dico, in
Evangelii,

bus pereuotibus vcl verbis

Deus hujus

Vers. 1-4. Jdeo habentes hanc administrationem,juxta quodmisericordiamconsecutisumus,non deficimus; sed abdicamus occulta dedecoris, non anibulantes inaslutia, neque adulterantes verbutn Dei,

CAPUT

VI.

Deus qui non soluni bonos regit, [Augustinus] sed etiam malos pro inerito prfficipilat,
sxculi, id est

excxcavit, a naturali ratione, nientes infulelium, (20) sciHcet quod Christo non credunt, quos excajcavit

dans

eis

quod

volunt, id est sinens eos facere
:

quod

sed in manifestatione veritatis, commendantes nosvolunt, id cst ut non crcdant quod non facit mametipsos ad omnem conscientiarn hominum coram n Htia, sed justitia. (27) Vel taHs potestesse ordo ver-

Deo.Quodsietiam opertum estEvamjelium nostrum in his quipereunt esl opertum, inquibusDeus hujus
sseculi excsccavit
illis

mentesinfidelium, utnor, fuUjeat illuminaiio Evangelii glorix Christi, qui est
Quasi dicat
:

quibus pereuntibus Dcusverus etjustus excaecavit mentes infidelium hujus saecuH. Vel ita In quibus deus hujus Sfficuli, id est diabolus qui
:

borum

In

:

est princepH inundi, qui s;jecularibus

principatur.
vcl

imago Dei.
Et quia tantam claritatem habemus a Spiritu, ideo, nos habentes hanc adminislralionem, id est hanc dignitatem ut spiritum
aUis ministremus. Ilabentes dico, non meritis, scd juxta quod misericordiam conseculi sumus, id est per
(24) Aug.,
(25) Id.,

Vel deus

sKculi,

id

est

superbia,

ingluvies

Ideo, etc.

ventris, excaecavit

est
tio

mentes infidelium, id est causa quarc excoecentur. Adeo excajcavit, ut illuminaid cst

Evangclii, id est doctrina Evangelii illuminans,

non fuhjcat,

non appareat

eis.

Qu;r tamen

lux est Evangelii, dico, glorix
(26) Id.,
(27) Id.,

Cliristi, id est in

quo

De

de Trinit. vcrbis EvangeHi.

ad Faust. contra inimicum legis.


31
prffidicaliir gloria deitatis Cliristi,

PETRI LOMBAUDI

32

non solum infirmitas humanitatis, quod Christus imago est Dei
quia de
illud
:

A

paratione clementorum. (29) Cceperuntenim ex quo confusa moles coeli et terrse ca?pit esse, antequam
lux facta csset qua illuminaretur, quod sine luce
fuerat tenebrosum
;

Pairis,

illo cst,

cui etiam aequalis est, se-

cundum
xiv). (28)

Qni

vidcl

me, videt

et

Patrem. [Joan.
et ffiqualitas

postea vero accedente luce.

Sciendum

est

quod imago

est, quia ubi imago, non continuo a>qualitas ubi ffiqualitas, conlinuo ct similitudo, non continuo imago ubi similitudo, non continuo imago, nec ffiqualitas. Verbi gratia, in speculo est imago et similitudo, non tamcn sequalitas, quia multadesunt

et similitudo

distingucnda
cst,

continuo simililudo

;

;

quod factum est, melius redditur, in quo proficientis hominis afTectio significatur. Unde Apostolus loquens ad fideles ait Fuistis aliqiiando tenebrx, nunr aiitcm lux in Domitio (Ephes. v). Ille hoc fecit, qui cum tenebrffi essent super abyssum, dixit Fiat
: :

lux

:

et facta est

lux [Gen.

i).

Haec lux significat lualiis

cem,

quffi

modo

nobis et per nos

datur.

Ex quo

imagini quaj iiuHint

illi

rei,

de qua expressa

est.

Potest etiam aliquando esseimago in quasit asqnalitas, ut in parentibus et filiis invenitur 192 ima-

non potest intelligi quod tenebrae sempiterna; fuerint, sicut quidam legis calumniatores imponunt ejusdem legis scriptori sensisse qui potius osten:

go

et similitudo et aiqualitas,

excepto tempore quo

dit

cam

ccepisse,

cum

dixit

:

In principio fecit Deus

pr.Tcedunt parentes, quia de parcnte exprimit similitudo Filii, ut recte imago dicatur, et polest
essc lanta ut recte dicatur ffiqualitas. Potest etiam

B

coelmn, etc. Terraaulem invisibiliseratet incomposita,
et tcnebrge

erant super faciem abyssi

[ibid.]. Illuxitdi-

co,

ad illuminationem

scientise et claritatis (30). Vel,

aliquando csse similitudo
sit

et sequalitas

quamvis

r,on

gloriffi

Dei, id est ut illuminaret nos scientia,

qua

imago, ut in duobus ovis paribus. Christus au-

tem ita dicitur imago Patris, ut nihil horum desit, et ut non solum ejus imago sit, quia de illo est simililudo, quia imago est sed etiam ffiqualitas tanta, ut nec temporis iiitervallum impedimento sit, quia non gencravit Deus Filium in tempore.
;
;

sciremus Deum esselumen, quo tcnebrae nostrse illuminantur. Scientia enim glori<fi Dei est, qua sci-

mus ipsum lumen
nantur.

esse,

quo tenebrae
ita,

nostrae illumi-

[Ambrosius] Vel

scienfia3 claritatis Dei, id est ut

ad illuminationem illuminemus alios

per scientiam de claritate, id est de essentia Dei.

Vebs. 5-12.

Non enimnosmefipsosprsedicanms,

Et hoc dedit nobis in faciem Jcsu Christi, id est per

sedJesum Christum Dominum nostrum. Nos autem servos vestros per Jcsum^quoniam Deus quidixitde
tenebris lueem splendescere ipse illuxit in cordibus
.,

Jesum Christum, qui est facies Patris, sine quo non cognoscitur. Habemus autem. Hactenus egit de altitudine scientia? sua?, hic agit de fragilitate carnis

ad illuminaiionem scientix claritatisDei in faci^i Jesu Christi. Habemus autem Ihesaurum istum
noslris

quam
C

refert

ad gloriam suam,
illuxit

etsi

contravideatur.

Quasi dicat: Deus
scientia;,

nobis ad illuminationem
id est

m

vasis fictHibus, ut sublimitas sit virtutis Dei, et

sed istum

thesaurum,

scientiam
fictilibus,

non exnobis.fn om.nibus tribulationem patimur,s<)d non angustiamur ; aporiamur ,sed non destiluimnr; persecutionem patimvr, sednon derelinquimur; humiliamur,sednon confundimur dejicinmr, sed non
;

istam qua alios ditemus, habemus in vasis
id cst in

corporibus fragilibus.
Dei,

Thesaurum

dicit sa-

cramentum
et

quod fidelibuserogatur, perfidisabita,

sconditur. Et hoc

ut sublimitas

sit virtutis

Dei,

perirnus. Sempermortificationem Jesu Christiin cor-

non ex
:

vobis, id est,

ut tola altitudo Dei esse vietc.

porenostrocircumferentes,utetvitaJesuuianifestetur in cotjjoribus nostris.

deatur,
cat

et

non nostra. hi omnibus,
fictilia.

Qussi ditribulandi

mus

in

Semper enim nos quivivimortem tradimur propter Jesum, ut etvita

Vasa sunt
:

Et vere, quia patimur tribu-

lationem in omnibus, quia nullus

modus

Jesu manifestetur in carne nostra mortali. Ergo mors in nohis operatur, vita autem in vobis. Bene dico gloriae Non enim, etc. Quasi dical
:

abest

sed dc thesauro bene conscii non angustia-

Christi,

non enim,
et

etc.

Yel

ita continet.

Com'men-

damusnos
lia

in manifestatione veritatis, et caetcra ta;

hoc propter Christum. Non enim prffidicamus nosmetipsos, scd Jesum Christum Dominum nostrum, id ost praedicatio nostra non tendit ad gloriam nostram, vel ad lucra nostra, sed ad gloriam Christi, quem praedicanms Salvatorem et Dominum nostrum esse, illum praedicamus esse Dominum. Nos auteni dominis essc, servos, id est mifacimus
nistros vestros. Et hoc, per Jesum,
injunxit.
luvit

q

Deinde aperte quasdam tribulationes enumerat, dicens Aporiamur, id est pauperes sumus adeo ut necessaria desint. Aporos enim Graece, et Latine pauper dicitur. Sed non destituimur, a thesauro nostro. Vel non destituimur omnino a Deo, quia Dcus pascit nos. Et palimur pcrsecutionem, de
:

mur in animo.

sed non derelinquimur ad locum a Deo, quando thesaurum custodiat. Humiliamur, id est affligimur, sed non confundimur, id est non erube-

loco

;

,

scimus. Dejicimur in mortis periculum,

.s(?d

non pe-

rimus, id est a bono non cessamus. Qui per singula

qui

nobis hoc
ipse il-

Hoc autem facimus, ijuoniam Deus

semper sumus circumferentes, id est aliis propinantes, et ostendentes in corpore nostro, non solum in

m

cordibns nostris, id est se qui est lumen, no-

bis infudit; ijui dixit, id est prcccepto solo
cit,

hoc

fc-

animo, mortificationem Jesu,, id est quam sustinemus pro Jcsu, vel quam prius Jesus sustinuit. Et

luccm splendescere de

tcnebris,

quod

fuit

in se-

hoc ideo facimus, ut sicut mors Christi in nobis ap(30) Id.,

(28) August., in lib.
(29) Id.,

LXXXII

Q.
et

De bap. par

contrainimicos legis

prophetarum.

33
paret,
cl vita

COLLECTANEA
Jesu, id cs[
c:\c\v\a,

IN EPIST. D. PAULI.

IN EP.

II

AD COR.
^iiirilum (idoi, qiieni

34
illi

mnnifesletii; ,Q['\an)

A

Ualienles auloin

eiimdcm

inimicis,

non tantum

in animubut;, sed

ctiuuu^ror-

luibuerunt. lionc di''o (juod liabuoiunt. Sicul scri-

poribus nostris. Semper enim. Ouasi dicat: Moitifi-

plum
David
.Miter

cst
:

dc

illis putriljut;, in

quorum personadicit
(jiiod

cationem Jesu circumferimus, etvere, quianosqui vivimus, virtutibus, vel quibus licet vivere nalurali vita, seraper tradimur inmortem, idestin pericula
mortis: et hoc sustinemus propterJcsum, idestpro

Creilidi

perfecte propter

locutus sun:.

amore Jesu,
bilis
lali,

ut et vita Jesu, immortalis etimpassilicet

manifestelur in carne nostra,
et ideo

nuncmorniori pro

non perfecte crederet. [.A.ugustinusjNonenii i pcrfocte credunt qui quod crcdunt, loqui nolunt. Ideo aitjCredidi propter cjuod locutus sum,sed propter hoc dicit se locutum essc, quia crcdidit;et ila duo fecit, quorum alterum alterius causa exstit t.
Crcdidit, scilicet et locutus est, ne fides

videlur impossibile

quid s[)eramus.

.-\rabrosius] Et est

sensus

:

Non timemus

sinc co ifossione esset inutilis. llabentes, inquam, ct nos, ut
crediinus

futuram vitain, propter quod loquimvr, confitemur non timentes mala, quia sumi.s mors. Quasi dicat: El quiahajc patimur, ergo mors scientcs qnoniam qui suscilavit Dominwn Jesum a operalur in nohis; vita uutem in vobis, id est mors inorte, ct nos suscitabit, ut simus in eadom gloria dominium oxercet in nobis, sed vos ad voluptatcs vittc tenditis. Vel ita, quia per morlem vitam Jesu „ cum Jesu. [Ambrosius] IIoc dicit propter quosda n qui ncgabant resurrectionem, quos et in prin^a consequemur, ergo mors, non estinutilis, sed opeEpislola arguit, et iu eadcm gloria constituct no.?, ratur, aagnum quidinnobis, sed vita, quadelectaChristo propter
illi

promissam resurreclionem. Eryo

id est

niini in terrenis,

operatur in vobis, mortem
vitoe

a?ter-

id cst

confirmabit, ut ultra,scilicet non moriamur,

nam. Vel

ila,

ut legatur passive, operatur ergo, id

est propter

spom

Josu,

mors opcralur,

id cst id est
eC-

nec mors nobis dominetur. Constituet, dico, vob\scum, quia omnes unius fidei piirlicipcs in una dc-

a pra>dictis passionibus efficitur; in nobis,

mo

permiltimus

effici in

nobis,

sed per hoc vita

(icitur in vobis, id est fides

plantatur in vobis, pcr

quam vivilis. Ve RS 1 3- 1 8
.

pter vos instituendos nostro exemplo, ila omnia a l autem eimi dem spiritum vos spectant,M/ gratias Dei abundans^mnohis abunfidei, sicut souptum est: Credidi propter quod locudei et per vos in aliis, et per vos multos abundct i;i tiis sum, et nos credimus propter quod et loquimur, actione (jraliarum, ut, scilicct vos et alibi gralia;-, scientes quoniam qui suscitavit Jesum, ei nos cum Deo agatis. Et hoc in (jloria Dei, id est ad ostcnJesu suscitabit, et constituet vobiscum. Omnia enim dendum Deum gloriosum, qui a munere suo nulproptervos,uf grntiaabundans permultos in gt^attarum actione abundet in gloriam Dei.Propterquod C lum vult esse alienum. Idco Apostolus omnia sus tinet, et omnibus fidclitcr pnicdicat, ut non paunon deficimus, sed licet is qui foris estnoster homo cos ad cccnam pcrducat Dei, cujus contumelia est, corrumpntur, tamen is qui intus renovatur de die si veniant pauci. Magna enim contumelia ejus in diern. Idenimquodinprcesentiestmomentaneum, est qui coenam fecit opulentam, ac multos invitaet leve tribulationis nostrw .supramodum insubli.

— Ila ben

qua constiluet, non dico ncs nobiscum,sed nos vobiscum,ut non inferiorcs, se.i pares nobis sitis,si volucritis.Et bene de vobis hoc asscro. Enim, id est quia, onmia ista facimus prcpacis erunt. In

tes

mitateceternumglorifepondus operatur in nobis,non
contemplantibus nobisquce videntur,sedquoenon
,

vit,si

paucos hahet. Propter (juod.Qimsi dicat

:

123

vi-

Omnia facimus ad inslructionem vostram.
Jcsu lanlum non deficimus
licet

I*roptcr

dentur. Quoeenim videntur tcmporalia sunt quoeautem non videntur ceterua sunt.

quod, scilicet ut nos inii!cmini, non dico pro vita
in

tribulationibus, sed
cst, scili-

Habenles autem. Quasi dicat: Semper mors operatur in nobis. Et per hoc patet quodnoshabemus

homo

noslcr, id est caro, is qui foris

cct expositus malis
est,

eutndem Spirilum sanctum,
gratiffi facit

quem

prophetse habue-

runt, qui Spiritus est causa
ul

fulei, (31)

quiaSpiritus

dit

corrumpatur,tomm is qui intus anima munita spe futuri, cui non accehumanus furor, id est imago Dci, renovafur, in
id est

habeamus fidem, ulperfidemimpetramus orando, ut possimus faeere quod jubemur.
dicit,

agnitionc Dei de die in diem,\d cst assiduc puriora
vitiisefficilur
j)

perignem tribulationis
qui

(34).

Nota quod

Cum autem
quod
des. (32j

eumdem
fides,

spiritum

fidei,

ostendit

licet dicat is

foris cst, et is qui intus,

non

ta-

in justis diversoruin

temporum, eademestfi.

men duo

sunt homines.sed unus

qucm totum Deus
quod cxspiritu
ista

Ea enim

juslos salvavit antiquos,

facit, id est et id cjuod intciius cst, ct id

quae salvat et nos, id ost mediatoris Dci et homi-

lerius est. Inloriorom porro hoiuincin pro

num. Tempora ergo variata sunt,sednonfides,quia illi venturum Ghristum, passurum, resurrecturum, et ascensurum crediderunt nos autem credimus Cliristum venisse, passum esse, resurrexisso, in ccelum ascendisse. (33) Et quod antiquos justos fi;

mentis, oxteriorem

vcro

iii

corpore, atque

des salvaverit, ostendit, dicens, sicut scriptum Quasi dicat: Habcmus eumdem Spiritumquem
(3i)

est.
illi.

imaginem suam quod interius est. Non ergo fecit hominem ud imaginem suam secundum hoc quod habet corpus,corporaIemque vilam, sed sccuiidum hoc quod habct rationalem mentem,qua cognoscat
non
focit, nisi id

mortali vita vult intelligi, sed ad

August., Dc gratia

et lib. arb.

(32; Id.,

De

(33) Id.,

na. et gratia.

(34) Id.,

super JoBnncm. contra Faustum,


l)e uii;,
f'(

PETRI LOMBARDI
fimnil:iU3
rationaliliu:-.

36

pr.Tponalur.

crgo corpus tantum, sed quidquid etiam est ille niune pecori, exterior tiomo est. Totusque exteriorem scilicet secundum interiorem et

Non com-

\

corpus mortale pcr Iribulafiones dissolvalur. Et
ideo,

quoniam,

sic

dissolvatur,

ut

conditio,

et

homo,

et pcEnce adsui partem, inveteravit per peccatum,

secundum intedictus est. Renovatur autem nunc exriorem hominem in resurrectione vero etiam ut percipiet coelestis habitudinis dignitatem,
:

terior

causa sit praemissa. Dcinde quod dixerit ad sedificationem, exponit dicens scilicet Domum animae id est corpus immortale in quoresurgentessemper erimus. Domum, dico, no7i manufactam, id est non complexione hominum factam, scilicetnonhumanae generationis opere productam, nechumanis fomentisauctam, sed adeoinefrabilitercompactam,e/frf<?r-

totum quod factum
est reficiatur (35).

est recreetur,

et

quod factum
scilicet

Nunc verohomoexterior,

nam, quiaab aeternofactam,
id est

id est Dei dispositione,

magismagiscorpus, quantoesthificvita diuturnior,
aliis,modis. quc corrumpitur,vel setate,vel morbo,vel deficimus,quia id Id enini. quasi dicat: Merito non
iribulalionis nostra-, id est

ab ajterno nobis prajparatam. Et illam habein ccelis, id est inter ccelestes,
;

bimus

scilicet

inter

minimum, quod
ct

in prcc-

senti est,

ubi

non

est nisi desolatio, et
teve,

momenta-

vclpotiusdicituraeterna, quiaineasineflne manebitur. Per hoc dat fiduciam,ut nontimeamus dissolvi de corpore violentia infidelium, quia prse-

angelos

ncum

id est

parem durans,

ad ferendum,

parata est habitatio in
rali et

coelis aeterna, ut

de temporecipia-

operatur in nobis pondus tjlori.T, id est gloriam. Nota quod singula singulis opponit.Ponit

immensam B

terrena expulsi in

perpetua domo
:

enim pondus tionis. Pondus
dixit

contra leve, et gloripe contra tribuladico,

xlermim, contra hoc quod
et.s!//)ra?rtO(/?imtribulationum,
id

mur. Nam et in hoc. Quasi dicat Dico quod habebimus domum non mannfactam. Et inde potest videri quod habcbimus. Nam non solum pro prcCsenti habitatione, sed etiam in hoc, id est in consi-

momentaneum,
id

contra hoc quod dixit,
matc,
est in coelo

tribulationis

ciin subliin

deratione hujus tantse gloriae, ingemiscimus, ex dilatione desiderii,

contra hoc quod dixit, laboribus magna reddetur prffisenti. Parvis enim merces; et pleni tribulatione supra modum sublimitas gloriaj pcnsabitur perpetuffi, innobisdico, non contemplantibus, id est non appetentibus ca
qiicB

quod non faceremus nisi certi. In cujus rei figura, Axa filia Caleph petiit a patre irriguum superius, et irriguum inferius (Josue. xv) ut nos lacrymas effundamus, non solum pro praesentis incolatus miseria, sed etiam

pro

dilatione

videntur, sed

qux non

vidcntur.

Ac

si

diceret:

supernae gloriae.

Unde

hic ait, et in

Ideo operatur in nobis pondus gloriffi,quia non appetimus terrena, sed cajlestia. Ideo quae non vi-

mus.
tutes

In

quo?

in hoc, scilicet cupientes,

hoc ingemiscisuper virest,

animae, indui

habitationem nostram, id est
id est

dentur appetimus; enim,
videntur xterna sunt.

id est quia, qusc-

vidcntur

aediflcationem nostram, quce de ccelo

im-

temporalia sunt, id est transitoria; quoe aulem non

C mortalis

ct impassibilis. Et est sensus: Ideo inge-

GAPUT
Vers. 1-4.

V.

Scimuseiiimquoniamsiterrestris

domus nostra hnjus habilationis dissotvatur, qund oedificationem ex Deo hahemus^domwfi nonmanufactam, ceternam incadis. Namei in hoc ingemiscimus, habilationem nostramqitoedecoelo estsuperinduicupientes ; si tamen vestitietnonnudi inveniamur. Nam et qui sumus in hoc tabernaculo ingemisciimis gravati,

miscimus, quia cupimus super innovationem aniniae, quam jam accepimus, indui nos habitationem nostram, id estdari animaj vestimentum, non de terra corruptibile, sed de coelo, id estimmortaleet impassibile, ad similitudinem coelestium.Sj tamen. Quasi dicat: Cupimus indui, quod utique fiet, tamen hac conditione, dico, si nos inveniamur vestiti,
scilicet virtutibus, fide, et caeteris. Posito,

idestde-

posito corpore,

eoquo(lnolumuscxspoliari,sedsupervestiri ut absorbeatur quod mortale est a vita. Scimusenim. Quasi dicat: Vere operatur pondus
quia etiain in corporibus, non tantum in animabus et hoc est quod ait: Et est talis ordo dicam halitterae. Scimus cnim, quod hahemu- ne bcbimus, adeo certi sumus, quiajam habemus spe
gloria3,

et non inveniamur nudi, virtutibus, Ghristum vestiti fuerimus corpore depoid est si sito, et non nudi eo. Hoc dico, ne idem de nudis

putaretur.Vel ita,cupimus indui corpore in resursi inveniamur vestiti gloria non nudi. Hoc enim desiderantsancti, ne promissa,

rectionem, ita tamen

^

resurgentes, recepto corpore, nudi, id est alieni a

quod habituri sumus re. /Edificationcm, id est corpus immortale, firmatum plene, ex Dco, tantum
quia non ministerio

promissa gloria inveniantur. Hoc enim opus est, ut induti corpore superinduantur gloria, quae immutatio in claritatem erit scilicet.iYamei^i/J. Quasi
dicat:

hominum

fiet.

[Ambrosius]

Nos perfectiores pro

dilatione

gemimus,

Habebiraus, dico,

domus noslra, id est mortalis anima, hujus habitationis, ubi caro in qua habitat semper inquietatur anima. Domus, dico terrestris, id est de terra, et proclivis ad terrena, dissolvatur,
si

quia etiam minus perfecti qui carnem fovent, inter quos Apostolus se connumerat, ne illi minus de se
sentiant. Et hoc est

quod

ait:

Namct,

id est
isto.

Sciid est destruatur, pro Christo. Et est sensus:

tabernando

etiam nos minores qui sumus in id est qui habitationem hujus

mus quod habebimus
(35)

corpus immortale,

etsi

hoc

corporis diligimus, de quo non esset

curandum,

Aug,, De Trinitate.

37

COLLECTANEA
sit nisi

IN EPIST. D. PAULI.
ini)e-


:

IN EP.

II

AD COP.

38

cum non

tahernaculum ad tcmpus,
(30).

A

miscimus, desiderio ca-lcslis

Et nos dico, gracorruptibile,et

vati, id est depressi, co, scilicet corrnptili corporc,

quia aggravat nunc

animam corpus

deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem [Sap. i\\ Et quia gravationis causa est non natura
et

mnrs in victoria. Vcl ita: Nam c\ qni. Ouasi dicat Dc illo gemimns, scilicet tiiiia a bcaliliiiiine romoLi sumus et non iniruin si do co gemimus naiii de hoc etiam gemimus,quod minus est, scilicet, quud hoc corpore exuimur. Et hoc cst quod ait, nam qui
:

sumus
tione,

in

tabernaculo

isto, id

est

in

hac habita-

substantia corporis, sed ejus corruptio,
exspoliari,
vestiri.
si

nolumus corporc
quod nolumus.
spoliari, id est
fieri

fieri

potest,

sed
ait,

etiam immortalitate

Et hoc est quod
:

Remigius] Quasi dicat

gravamur
tolli, si

quamvis gravati simus, eo, id est sarcina carnis, cum ingemiscimus eo, [Ambrosius] id est, ideo quod nolumus exspoliari corpore, sed supervestin immortalitate, si hoc posset fieri,ita ut quod
mortale
mori.
est

sarcina corporis, quod corpus tamen nolumus ex-

absorbeatur a

vita,

ne ullra

possit

nollemus nobis per mortem
super, id est
ut

posset. Sed
ita

adeo, vestiri stola imest

Vers. o-lO.
tes
r>

— Qui autem

efficit

nos in hoc ip-

mortalitatis,

quod

mortale

ahsorbeatur

suin Deus, qui dedit nobis pi()nus spiritus.

Auden-

vita, id est ut vita immortalitatis destruat mortali-

tatem, non ut super
Sic vellemus
fleri

cam

veniat, etc.
si

Sensus
fieri

est (37)

:

immortiles,

posset, ut

jam

veniret ipsa immortalitas,et

modo sicutsumus

mutaret nos, quia etsi a malis ad bona transeamus, tamen ipse transitus amarus, et habet fel et acctum,idestacrequid tolerandum(38).Et si corpus gravat animam, et habet incitamenta vitiorum, et
desideria vitiosa,
eo,

semper et seienfes (juoniani.dum su~ peregrinamur a Domino.Per fidem enim amhulamus, et non pcr speciem. Audemus autem, et bonam voluntatem habemus magis peregrinnri a corpore, et praescntesesse ad Domiyiicm ;
igitur

124

mus

in corpore,

contendimus, sive absentes, sive p?'3esentes placere illi. Omnes enim nos mnnifestari oportet ante tribunnl Christi, ut referat vnusquisque proet ideo

non tamen omnia mala sunt ex
iniquas vitia tribuenda sunt

nec omnia

vit.-e

pria coiporis prout gessit, sive bonum sive malum. Qui autem. Ouasi dicat Ingemimus desiderio
:

carni, ne ab his

omnibus purgemus diabolum, qui
fuit

ca>lcstis.
id

Dcus autem

est qui efficit nos in

hoc ipsum,
continet
:

non habet carnem, nec
aggravat

corruptio corporis.qua
;

cst Deus hoc

efticit iu

nobis. Vcl

ita

animam

peccati primi causa, sed poena

nec caro corruptibilis animain peccatricem

fecit,

sed peccatrix anima carnem corruptibilem lccit (39). Qui ergo omnia mala animae ex corpore putant accidisse, in errore sunt.

tamen Deus eflicit hoc, ut immortalitatem cupiamus, quod ita ait, qui autem efficit nos in hoc ipsum, scilicet ui velimus iinmortalitatem, Deus est. Vel ita ab illo loco,
exspoliari corpore, sed

Nolumus

Attende quod ingemiscere
exspoliari (40). Ecce vox nec

N(im

et (jui.

Quasi dicat

:

Dico nos superindui,

si

36 dicit, et gravari sub sarcinacorruptibilis carnis,
et

C invcniamur

vestili virtutibus:

tamen

ait

:

nolumus

ut perseverantcs in (ide,

quod utique oraraus, vestiti inveniamur Spiritu
et

confessio poens. Grave est corpus et
libenter deseritur. Prius
dissolvi, et esse

que corruptibile, gemitur sub illo, enim mentis ratione cupit

onerosum atet tamen non

sancto. [Ambrosius]

Nam

qui sunius in tabernaSpiritu sancto,

cw/o /s/o,^mi'a/t passionibus, myem/scimw,';, orando,

eoque, idco, quia nolumus
id est

expoliari

cum

Christo

refugit et recusat
ctus,

(41).

sensu autem carnis Hoc habcL humanus affe;

hoc ipsa anima nescio quomodo habet in vo-

quoniam diligendo vilam, odit mortem, et quoniam carnem suam non odit, nec ipsi vult accidere quod odit et si fieri possit non vult exspoliari,sed supervestiri, sicut ait Apostolus, nolumus exspoliari, sed supervestiri (42). Quasi dicat Sub
luntate,
;
:

gemendo hoc oramus, ne spoliemur Spirilu Unde subdit, sed nolumus supervcstiri gloria immortalitalis, ita ut quod mortale est absorbeatur a vita. Tunc enim susancto, et sic gloria induemur.

perindui promissagloria poterimus immortalitatis, si exuti corporc non dispoliati a Spiritu sancto fue-

rimus. Qui autem. Quasi dicat
ri,

:

Nolumus

exspolia-

sed supervestiri.
est qui
est,

terrena tunica gemo, ad coilestem festino
volo accipere, istam
volo
dicis ? fiet injuria tanto

;

illam

ponere. Quid, Apostole,
coelesti

ipsum, id ficit, Deus
j)

Qui autem efficit nos in hoc hanc voluntatem in nobis per-

qui dedit nobis pignus Spiritus, id est

illi

vestimento ut

dedit nobis Spiritum

sanctum pignushujus

rei

im;

veniat tibi immorlalitas super hos pannos mortalitatis ct corruptionis, ut

hoc

sit

inferius illud supe-

pIend«,quo pignore de immorlalilate certi suinus quam tunc habobimus, quando sine hosle ullo, insempiterna pace fruemur. Audentes igiDeus facit nos velle immortur (43j. Quasi dicat talitatcm, facil etiam nos de oa certos per Spiritum sanctum. hjitur, id est ideo sempcr sumus, audentes, id est consueta audacia vertentes, et scientes
effabili ac
:

rius,

dico,
stiri,

hoc interius, illud exterius. Non sic, inquit, non sic. Nolo itaque exspoliari, sed superve-

non tamen
iii

ita,

ut sub incorruptione

maneat

corruptio, sed
vita

ut absorbeatur

nobis, ut

nusquam

non supra, non

intra,

quod mortale est a non infra, non extra. Absorpta est enim
sit

mortalitas,

hoc,

quod utique confirmat nostram audaciam.
eodem. De gratia nat. De nat. apost. De bap. par.

(36y Augustinus, De civit. Dei. (37) Id., in psal. lxxxviii. (38) Id., De civit. Dei.

(40) Id., in
(41; Id., f42) Id.,
(43) Id.,

|39) Id., in ser,

de nat. apostolorum.

PETRI LOMBARDI
scunii.-'.'

40

qnonuon
specie,

<

/,7//;

s:i.,niH

hoc

rt);7;(>;r

^

v.iri vcl

gravari Narn eliam isia quoB pro dcfunctis

niortali,

perigrinamur a Domino,

id est

remoti su-

luus a

Domino
:

tamen

in

mente ipsum ha-

commendandis frequentat Ecclesia, non omnibus prosunt, et quare? (48) Nonne pro difTerentia vitae

bcntes per fidem. [Ambrosius] Quseritur cum alibi scriptum sit In ipso vivimus et tnovemur et sumiis quare hic dicat nos peregrinari a Do(Act. xvii) mino? Si enim ubique est, quomodo ergo pcre;

quam

quisquc gessit in corpore, quia etiam hoc
sibi
ei

meritum

quisque

dum

in

corpore vivcret com-

paravit, ut

possint ista prodesse.

Gum

ergo sa-

crificia, vcl altaris,vel

quarumcunque eleemosyna-

«^rinamur a
co sunt
;

Domino? Sine dubio ubique

est, et in

rum

pro baptizatis defunctis omnibus ofTeruntur,
pro valde malis etiam
si

omnia,ettamen dicimur hic peregrinari ab hic vi00 quia et si ubique Deus est, non tamen detur sicut in ccelis. Peregrinamur ergo non fide, sed specie. Unde subdit per fidem enim invisibilium
;

pro valde bonis gratiarum actiones, pro non vixlde
malis propitiationes sunt
;

nuUa sunt adjuraenta mortuorum qualescunque vivorum consolationes sunt. Quibus autem prosunt
vel ad hoc prosunt, ut sit plcna remissio, vel certe

ambulamiis,

id

est ad

Deum

speciem, id est non

iier

tendimus, et non pcr prresentiam eorum. Qui pe-

ut tolerabilior

fiat

ipsa

damnatio.Omnes ergo

asta-

bimus ante tribunal Ghristi {Rom. xiv), ut referat, a simili messorum,ea quse gessit por corpus.Unussed jam est in via. (44) B qnisque, etiam pueri, qui si non per se, tamen per patriaest, nec invia.Sic crgo ambulemus tanquam alios gesscrunl, dum per eos vel crediderunt vel in via simus.quia ipse rex patriae factus est via. Rex non crediderunt, quando baptizati vel non baptizati patriffi Christus est, et ibi vcritas. llic autem via est. sunt; secundum quod judicantur, non secundum Quo imus ? ad Ghristum Qua imus? Per Ghristum quod gesturi erant, si diu viverent. Dicit enim, Ipse enim aiL Ego sum via, et verilas, et vita [Joan. prout gesserit in corpore, non ut gcsturus erat, si per xiv). Est illuminatioper fidem, est et illuminatio
regrinatur et per fidem ambulat, non est in patria,

Qui autem non credit, nec in

:

:

speciem modo per fidem tantum illuminamur,non per speciem (45). Homini eniin vitam morialcm adhuc agenti non potest contingere, ut dimoto atque discusso onini nubilo phantasiarum corporalium,
;

homo post hoc hoc corpore comparare noglexit. Et quia ante tribunal stabimus.
diu viveret
(49).

Frustra ergo sibi
in

corpus promittit, quod

serenissima incommutabilis vcritatis hice potiatur, et mente penitus a consuetudine vitaj hujusalionata,

VERS.il-15. Scientesergo timorem Dominihominibus suademus, Deo autem manifestati sitmus.

Spero autem
esse.

et in conscientiis vestris

manifestos nos
vobis ; sed oc-

constanter

et indeclinabiliter
:

illi

hasreat.

Aude-

Non

iterum

commendamus nos

autem. Quasi dicat Sumus audentcs et scientes tis adeos quiin facie glorianturetnon in corde.Sive hoc, audcntes auteni mente, audemus operc id est ab actu non quiescimus, ctsi durum sit et bonam C oiim mente excedimus Deo., sive sohrii sumus^vobis. Charitas enim Christi urget 7ios, sestimantes hoc, voluntatem kabemus, (juia non tristamur, non murqumiamsiumisproomnibus mortuusest, ergo omnes muramus in adversis. Nos dico cupientes, marjis mortui sunf,et pro omnibus mortuus est Christus; pereyrinari, id est romoveri a corpore, et prxsentes ut et qui vivunt jam non sibi vivant, sedei qui pro ad Dominum, quam hic morari. Et, quia volumus

mus

caswnem damus vobisgloriandi pronobis,uthabea-

;

;

omnibus modis coniendimus placcre illi, sivc absenlcs, ut nunc est, sive prxsentes, ut quando astabimus ci, id est elaboramus ut hic, et illic placeamus illi. Omnes cnim. Quasi dicat Contendimus placere, et sic expcdit. Omnes enim,
illi

hicrcre,

/rfco,

ipsismortiius est

et

resnrrexit.

Seientcs ergo timorem Domini,\d. est,

quam
;

caste

:

Ycl ita continet, pra3sentes illi erimus.Et vere, quia oportet nos omnes bonos ct malos, manifestari ante tribunal Cliris'i,\d est ante judicem Ghristum.
etc.

Ad quod?

Ul unusqnisque, scilicct

bonus

et

malus»
p.

timendus est Deus, homiaibus siiademus, ut timeant, et ut credant et providcant sibi quia quorumdam praviloquio dies Domini in dubium venit. [Ambrosius] In hoc autem sumus Deo manifcsti, id est approbati, quod non sunt pseudo, hoc enim prKdicabat Apostolus quod Deus jusserat. Spero autem. Quasi dicat Deo sumus approbati, spero
:

referat, a simili
gessit, scilicet

racssorum, propria corporis, prou^ plus vcl minus, sivc bonum, sive ma-

autem,quantum

in

me

est,in

quonon remanet,?/05
etiam in con-

cssc manifesfos, id

est approbatos,

lum, id est rcferat oa quaj gessit per corpus, id est quia nullus mcrotur, nisi per tcmpus corporis
;

scicntiis veslris, et si

non ore confiteamini. In his nonitcrumcommcndainusnos vobis, idestnon aulem
arroganler, hoc dicimus, sicut nec prius

dum

in corpore

est.

Quem sensum
habct
;

confirmat aha
unusquisque

cum

di-

translatio qu;e ita

Mf

referat

ceremus
cendo,

;

non siimus sicut pluriini, elc. Sed talia divobis occasionem, id
est

secundum ea quse per corpus gessil (46). Per corpus quippe dixit, non quod omnia gerantur motu corporis, sed per corpus, id est per tempus quo quis vixit in corpore (47). Hicenimomne meritum comparatur quo possit post hanc vitam quispiam rele(44)

damus

materiam

gloriandi conXvdi pseudo, qui per
tur in sc, diccntos se ab
illis

elationem glorian-

doctos qui

cum Dodidi-

mino

fucrunt. Gloriandi, dico, pro nobis, quia ego
ii

Paulus apostolus sum, sicut
(47) Id., in Enchirid. (48) Id., in eodem.

a quibus se

Aug., in psalmo ciaui.

(45) Id., (46) Id.,

De consensu evangelist. Dc civ. Dei.

(49) Id., in Sent. Prosp.

41

r.OT.l.ECTANF. A TX EPTST. D. P.MIIJ.
0^1
;iil

— IN

EP.

IT

AD GOR.

42

ciFSC jiictant, quotl vnljis noi-osso
licot
iil

Ikic, scicos,rc.])\'i-

,\ ut

hahrafifi.qwK] po?s!fis fliccro,

ad

luendos qui gloiiunliir

in facic, id est in oxterio-

rilius, ut in cii-cunicisione rf aliis

logalibus; non in

omnia pro vobis iuciamus, Nos (Wco, caisHiiianquoniavi si inuis tantum intiis sino porr ;!fo, id ost Chritfus ntorfuus cst pro omnibus ; crgo omncs alii sunt in pcccato, ergo omncs inorfui sunt.
lcs hoc,
:

rordr, id cst spiritualibus. Vcl.gloriantur in facie,

[Ambrosiusj. Et est scnsus

IIoc

certissimc assti-

conspoclu hominiim.ul bypocril;c laciunt; r.on in cordibus suis, ut suporbiam rcprimant por cordis humilitatom. Sive cmm. Quaiji dicatrDe noid est in

mamus, quia
mortuus
est,

si

Chrislus

charitatc

pro omnibus

tunc constat omnes inortuos fuisscin

Adam
morfc

pro quibns morluus cst Christus, ut eos a
libcrarct. Quaj gratia nc mufilis sit

bis uti(iue pofestis gloriari, quia quid.juid
vel

agimus

homini-

honor cst Dei vel utilitatis proximi, et boc est quod dicitr.Siye enimvrcntc c.cccdimus,\A csl si nos cnmmcndamus, in quo pntamur inscnsali, Dco cst,
id est

bus, ut apostoli cos alliciant,nccessario selaudant.

Pcr gloriam cnim
scilicot si solus

ct

meriLum apostolorum agnosci:

tnr gratia et bcncficium Ghrisfi. Vcl ita
sufficicns
cst,

si

unus,

ad bonorcm Doi

est,

qui nos sic cxaltavit.

sinc

Vel, Oco est dimittendum, non ab hominc judicandum. Si cnim supcrbe pntatur locutus quod est

mortuus pro omnibus
[Augustinus] Vcl
ila

crgo

omnibns lcgalibus omncs mortui sunt

vctustati pcr euin, ncc alio cgcnt. Cessot crgo lex.

qnasi insania,

dum

se laudat verum dicens, dimit-

lcndum
habotur.

cst

Deo.Omnis cnim supcrbia velul insania

B

sumus, ut non altadicamus de nobis, vobis osi, id est ad utilitatem vcstram, quia si non jactantcr, scd ad glonam audicntium intelligitur locutus, Coriuthiis prodcit. (50) Vel ita,
.Sjvf sobrii

sive

enim. Excessum mentis

dicit

valur ad inlolligonda coclostia. Exstasis
rirjpcum, Latine

quod montc vcrbum
duo

lc-

unus pro omnibus, id est si Christus. quantum ad sc, pro omnibus mortuus cst, etsi non omnibus profuit, ergo et oinnes homines mortui sunt, id cst niori dcbent pro honorc illius. Et etiam pro omnibus mortuus est Christus, nf ct itli qui vivunt, virlutibus por rcmissionem pcccatorum, jani non. vioant sibi, id est non sibi vi:

Si

rst

tam virtutum
tiius cst, ut

atfribuant, sod ei qni proipsis

mor-

autem uno vcrbo cxponi

nolo:-f, si

dicalur exccssus. In exccssu vero mcnlis

in-

tclligunlur, vcl pavor, vcl intentio ad ?upcrna, ila
ut

quodamn)odo

a

mcmoria

laliantur

inferiora. In

morcrcntur pccc;ifo,e^ rcsurrcxit, ulin ambulenius. Vel ila, ut de vita corporis agaf. Qiiasi dicaf:Ideo mortuus cst,ut ct quivivunt, in corporc jam non vivant sibi,id csLson suaj
novitatc
vifaj

hoc mentis excessu fuerunt omncs sancti, quibiis arcana Doi mundum isluni cxccdentia revcbitn punt. De hoc mcnlis cxcessu loquitur hic Paulns, seippum insinuans. Quasi dicat Potostis de nobis gluriari. ^Augustinus] Sive cniin, id cst contem:

privat.-E voluntali,

scd

ei, id

est voluntati ejus, sci-

Hccf Chrisfi, qui pro ipsis mortuus cst ct rcsurrexit, id est

non

in spe

terrenorum, scd

in

spe re-

surrocfionis vivant.
-"

plationc rationis,
est, qui

oxccdi

omnia

temporalia,
nostruin.
;

D.^-o

e.c hoc ncminem noviinussecnndurncarnein.Eisicognoviinmsecundam

Vii;as. 16, 17.

— Ilarjue nos

solus cognoscit cxcessuin

lllc

oninr. vidct

quid vidcmus in cxcessu menlis

vobis cst qui non potcstis capore. (51) Idco
so dicil exccssisse.

soli

non Deo

crgo

carneinChristum.sednuncjamnonnoviinus.Siqua in Chrisfo nova crcatura, vctera transierunt.
Ilaquc, ctc. Quasi dicat
:

Ef quia hoc

est.

Itaque
glo-

Excedens cnim mento Apostolus omnera humanam fragilitatem, oinnom scccnlitcmporalitatcm, omnia qu.Tcuni|ue nasccndo ct occidcndo vancscunt transcunfia, habitavit corde in

nos cx hoc, id cst aniodo adco certi
ria

sumus de
id
id ost

ajferna,

qiioniam

ncmi/iem

novimns,

est

laudamus vivcntcm sccunduni carnem,
qua;rentcm, non
;

sua

quffi

Christi snnt, temporalia,

non

quadam
otrabilia

inciTabili

contemplationc, ubi audivit in;

vorba,qua! non licet homini loqui
vcllet, tc

ubi,si

125

scmper permancre

non levarct qui

sublimia videre non poles. Quid aulcm lccit? Dosccndit, et non ingralus ci a qiio acccpit altiora,
propter infirmos non ronlompsit inferiora, scd cis
sc contcmpcravit. [Augustinus]
sobrii

ffitorna ncc hoc doboL faccrc aliquis, quia, ctsicognovimus Clirisfum csso sccuhdum carncm, id est mortalcm, pcr (piod putavimus cum tantum cssc homlncm, scdnuncjam non novimus cum mortalcm,

id ost

otsi

Christus

fuit

cum
j^

putavi csse tantum

morfalis, per quod ogo homincm, dum cram inli-

Undo subdit Sive sumus, condescendcndo, vobis est, qnia fIc loquimur ut capere positis. Isti sunt angcli dc
:
:

dclis,

famon jam

ct

immortalis, et ita securi su:

quibus Dominus ait in Evangclio Vidcbilis ccclian aprr'um, cl 'tnyclosasrcndcntcsct dcsccndcntcssu; cr Filium linininis {.Joan. i). lloscosdcm angclos vidit

Idco debcnt vivere non sibi, sccundum carncm, quia, clsi Christus usquo ad cruccm fuit infirmus, id esL inJuri;itus, qui pro nohis non dcdignatus cst homo
Chrisfo,
passibilis
(icr-i

mus

dc prasmio. Ef cst sensus

ot

mori, tamcn post rcsurrectionem

Jacob
xxvi:i).

in scalis

asccndcntcs

ct

dcsccndcntcs {Gcn., Pro vobis csltolum.

jain

non

cst infirmus et mortalis,scd
ait:

non csso putab;itur.Unde ipse
:

apparet quod Cuvi cxallavcri.s?nn

C/iarilas c«im.Quasi dicat

tis Filiuin

hominis, func cognoscctis quia cgo
lloc

Charitas cnim Christi, id est amor qucm crga nos Christus exhibuit condescendcns nobis, zirgcl nos,
(50)

(Joan.

viii).

inemoraL idco ut osLcndal

(jua de-

votione

obscquendum

est Christo, ut intclligenles

Aug. in

psal. xxx.

(51)

Aug. in

psal. cxviii.

Patrol. CXGII.

,

43

PETIU LOMBARDT.

44
cLsi

quanlLun pro nobis fccerit,propensiusilli serviant. Vicem ergo illi rcddant quasi Deo, non homini solum pro cis passo, et quia ChrisLus jam non estsccun-

A

damcarnem. Ergo,siquaci'calurainCIU'istocsinova,
id est
si

secundr.m carnem, id est quamvis, dum infidelis eram, intellcxerimChristum inlege promissum essc secundum carnem, scilicet ut lcgalia obscrvaret, et servari
vivaL,
€lirif-:tLun

quia

cognovimus

quis in Christo renatus est novus, velera
ei, et

transierunC
est
illi

ecce facta sunt

ei

dmnia nova,

id

tamen nunc jam, scilicct post conversionem postquam veritas venil, non ita esse
prajcipcret, sed

jam

spe transiit mortalilas, et transibit rcsur-

novimus, sed ut umbra
stetur. Et quia

ccsset, et veritas

manife-

nova immortalitas. [Ambr.] Velita Itaque. Quasi dicat Quia Christus resurrexit, ilaqne nos ex hoc, id est amodo, adeo
rectio et dabitur
:

umbra

cessare debet,
est,

si

qua crgo

creatura in Christo nova facta

vetera transie-

runt
tia;,

ei,

[Augustinus] scilicet carnales observan-

certi

sumus de eadem

resurrectione, qui

neminem

et

volupLas carnis, id est Vctus

Tcstamentum

fidelium novimus esse viventem, non dico in re sed

et

omnia ad vetercm hominem

pertinentia, in gen-

secundum carnem, id csL secundum carnis corruptionem. Carnem quippe hoc loco non ipsam
in spe,

tibus idololatria, in Judffiis scrvitus legis.

corporis substantiam

quam

et

Christus post resur-

Et ecce facla sunt omnia nova. Vers. 17-21 Omnia autem ex Dco qui nos reconciliavil sibi [ er
.

et nos post resurrectionem nostram habituri sumus, scd corruptionem mortalitatemque carnis vult intelligi. (52) Suo quippe more vitam nostram futuram ita certa spe medita-

rectionem habuit,

B

Christumctcleditnobisrninisteriumreconciliatinnis.

Quomam quidem

Deuserat

in Christo

mundumrePro Christo

concilians sibi, non reputans illisdelicta ipsorum, et

posuit in nobis verbum reconciliatioms.

tur,

tanquam jam

adsit,

prajscnsque teneatur, quae

ergo legatione fungim.ur, tanguam Deo exhortante

jam impleta est. Qus utique vita non erit sccundum carncm,non quinin eadem carnis substantia, resurgamus, sed non in eadem qualitate corruptionis, quas hic nominc carnis siin Christo resurgente

gnatur. Quia ergo vitam resurgentium quasi

pr.-e-

pernos.Obsecramntpro Christo reconciliamini Deo. Eihm quinon novcrat peccatum pjro nobis peccatum jecit, ut nos efficeremur justitia Dei in ipso. Et ecfc facla sunt omnia nova, id est nova venerunt, scilicet Novum Testamcntum et omnia novi
hominis,
et

sentem meditatur,amodoinquit, neminera novimus secundum carnem, id cst tam ccrlam spem tene-

veritasunius Dei successit.
:

Omnia au;

tcm. Quasi dicat

Dixi in Christo, id esf pcr Chri-

mus
tis,

futura; nostroc incorruptionis

et

immortalitaspe, quasi in

ut

jam

in ipsa notitia

gaudeamus
est

re

haberemus vitam,

qua; crit sinecorruptionc,sic-

stum novam creaturam ricri,et vetera transire sed tamen omnia sunt ex Deo Patie, qui Pater reconciliavit nos sibi per Clirisfiun, id est per incarnatum
;

secundum carnem. Vcrbum ct dcdit ministeriiim reconciliationisnubis Unde subdit:Etsi cognovimusGhristum sccundum C apostolis,vicariis Christi,quodnonpscudo.Deusper carnem, id est secundum carnis mortalitatem ante Christum rcconciliavit, quod utique per Christum resurrcctionem, sed tamen nunc jam, scilicct postquoniam quidem Deus Pafer, qul nihil fieri potuit quam resurrexlt, non novi ipsum secundum carnon potuit, crat in Gltristo. [Ambrosius] Ergopotuit nem, id est secundum carnalem corruptionis quaChristus rcconciliarc,quia Pater erat in eo, sicutipsc
ut et Christi vita
;

jam non

litatcm,quia Chrislus resurgcns a 7nortuis,jamnon

ait

:

Pater in

mc cst,el ego
una
est

in Patrc(.Joan. xiv).

Perhoc

morilur,
est

etc.
el

Ideoque

in

Evangelio ipse
videbitis

ait;

AdPa-

autem

intelligitur

Pater esse in

Filio, et Filius in
Ibi est

trem vado, do

jam non

me

(Joan. xiv), id

Palre, quia

corum substantia.
et

onim
al-

nunquam ultcriusvidcbiLis secundum quodmosum non vidcbitis me humilcm, sed excelsum non mortalem, sed sempiternum non judi: :
:

unitas, ubi nulla divcrsitas est, et ideo alter in
toro est, quia et
cst.

imago

similitudo

eorum una

candum, sed judicaturum.

(53)

Et item

ait

:

Nisi

Erat in Christo dicn, munduni, id est elcctos de mundo sibi rcconcHidns. Qualiter? hoc modo
rcconcilians, non rcpxtans iUis,\d est
ffiternalitcr in illis dclicta

ego abiero,Paraclclus non vcniet ad vos [.loanww), id est non potcstis capere Spintum sanctum, scilicet quandiu secundum carnem me nosse persistitis.(5i)Et quia

quam

actualia, et

non puniens ipsorum, tam originalia posuit. Qnasi dicat Hoc modo
:

sumus

in

Christospe,

etsi

non

re. Si

n deditnobis minislcriumreconciliationis,

quiapos?/}7

qua ergo

in Christo

nova creatura

est, sicut verc

in nobis verbuni rcconc<liallonis, id est prscdicaLio-

est, id est si

quis populus innovalus est per fidem

nem

fidci,

per

quam

rcconciliantur homines Dco.

Christi,vetera transierunt ei,et ecce facta sunt

om-

nianova;quia innovatis fide.transit mortalitas spe,
et
ita

[Augustinus] Et quiaposuit in nobis verbum, ergo fungimur tegatione Dci pro Christo, id est vice
Christi qui fuit logalus Dci. Vel,pro Christo, id est

adest
:

novitas resurrcclionis. [Augustinus] Vcl
:

Itaquc.Quasi dicat

Quia solus Christus suf-

pro honorc Christi. Et ideo obsecramus

vos, tan-

ficit

ad justitiam
id est id cst

et

vitam sine omnibus lcgalibus,

quam Dco

verc cxhortante vos per nos, quia vere

itaque nos ex hoc tempore gratia;

mus, nem,

neminem noviapprobamus vivcntcm secundum carqui sccundum carnalcs observantias

Quid obsecramus? Ecce Rcconciliamiiii Deo, et hoc pro Christo,id csl pro amore Clirisli. [Ambrosius] Vcl, ego obsecro vos pro
in nobis loquitur.
(5'i)

(52)August., contraFaust. August., sup. Joan. ^53J

.Vuguet., contra Faust.

45
huc
(jni

COLLRGTANEA
Jaccre, quia

L\ EPIST. D.

PAULL
A

— IN

EP.

11

AD COR.
llcspondet
:

46

Christo, id est vicc Christi, ct licbotis vcl poleslis

vcl qui in legalibus conHdit.
rct: Est no

Et quasi quis quajreEst
utiiiuo.

neus Pater

(ccit

pro

noliis,

cum
si

gralia?

Ait

non novcrat peccatum per expcrientiam, et

per scientiam; eum, in^iuam, id est Christuin, fccil pcccalum, id est eum qui non peccaverat, fecit

cnim Dominus iu Isaia: U liomo, e.mudici te ov&ntcm pro poccatis tempore gratiaj acccpto mihi vel hominibup, et in die salutis, scilicet quando lux
nata ost
verantia

pcccatum,

id

ost

hoslia!ii

pro peccato, et trahi(55

mundo,

scilicet

Christus auxiliatus

sum

tur hsBC locutio a veleri legc.

Usus

cst

enim

tui vcl adjuvi te

de assocutione virtutum

ct perse-

Veteris Testamenti peccata dici sacriticia pro pcccalis. Vol
cati.

peccatum dicitur similitudo carnis pccUnde dicitur alibi De peccalo damnavit pecca:

tum,
sit

i)l

est

de similitudino carnis peccati, quia miin

bonorum operum. Deindft exponit propheliam diccns: Ecce. Quasi dicat: Ita dixit Dominus in prophetia de tempore gratia?, et ecce nunc est tcmpus acccptal)ilc quo morbis mortalibus salubris
mcdicina infundituv. VA
Vol idco dicit
aliis

Dcus Filium suum

similituilinc car/iis pcccali

vcrbis idem dicit:
fuit.

iterum dicitur: Mortuus ost peceato, id est similitudini carnis peccati, quia moricndo carnis niorlalitato exutus cst. Et est sonsus: Fccit oum pcccatum; id est mortalcm. Ita eliani maledi{liom. viii). Et

Ecce nunc dies salutis, qui non in lege veteri

nunc, qviia

statim

in obitu

tidelis

salus dalur, non cras, non post
p.

annum

diifertur.

ctum accipitur pro morto, qufc do malcdicto
ut vere

venit;

[Ambrosius] Exhortamur vos, vosdico, nemini dantes, adeo solliciti sumus circa salutem segrorum,
ullam offensionemyverho ve\ exemplo. Et hoc faci-

dictum

in

lege

intelligatur:
xxi).

Malediclus
est

omnis qui pendet in ligno \Deut.
ledictus os? id est terra
est
es, ct in

Ouid

maQuid

mus,

ut noiivituperetur ministerium nostrum, scilicei

terram

ibis.

quod

dicit

cum

esset vita,

omnis? quia etiam ipse Christus, qui mortuus 126 cst vcra morte, non
eura peccalum, id est peccatorcm
fecit, ut

ministerium apostolatus: quod utique vituperaretur, si nos hoc facercmus, id est si quod verbo

docemus, operis cxemplo non exhiberemus, Vel
ita:

ficta. Vel, fecit

nemini. Quasi dicat:

Dico ut caveatis ne in

putari in poena, et hoc utique

nos efficere-

vacuum
tcs

mur non mndo
alii

jusli, sed

etiam

justitia,

per quos
nostra,
aliud.

recipiatis gratiam: Yos dico nemini danuliam offensionem verbo vcl exemplo, ut non

essent justi. Justitia
ipso, scilicet

dico Dci, non

et

hoc in

Deo Christo, non pcr

Vel, officoromur justitia Dei, id est justificareniur

Deo; quia ex Deo tantum est omnis consummalio. Et hoc, in ipso, id est per ipsum Chrislum. Atlonde, quia sicut cum legitur: Domini est salus
a
{Psal.
est,

minislcrium nostrum. Scd in Neminem offendamus, sed potius vos ut ego, exhibeamus, id est offeramus Deo, nosmetipsos in omnibus, sicut Dei ministros, quia Dei ministri non adulantur hominibus, utplavituperetui' per vos

omnibus. Quasi dicat:

ceant Deo,

m), non ea intelligitur qua Dominus salvus C /m

sed qua salvi sunt, quos ipse salvat: sic

cum
([ua

in

pseudo faciunt studentes lucro. mM/Za. Quasi dicat: Exhibeamus nos ministros omnibus, sciiicet in multa patientia, ut nec
sicuL

dicitur Dei justitia,

non

est illa intclligonda

parum moveamur.
per partcs

Patientia, dico, habita in tribu-

Oeus.justus est, sed qua justi sunt homines, quos
gralia sua justificat.

lationibus, id est afffictionihus.Deindetribulationes

exsequitur,
in

scilicet

in

necessitatibus,
in

VicRS. 4-7.

— Adjuvaates auiem exhovtarnur ne in
rcciiiiatis.

CAPUT

VI.

victus vel vestitus,

angustiis,

id est

animi

cura

et

timore, in playis id est in verberibus, in
in

vacuum graliam Dei

Aitenim

:

Tempore

carceribus,

scditionibus,
se, in

id est

adjuvi te. Ecce nunc tempus acccptahile, eccenuncdies salutis. Neniini dantes ullum offensionem, ut non vituperetur ministerium nostrum. Sed in omnibus exhibeamns nofinetipsos sicul Deiministros in multapatientia.,
arcejjto exauflici tc, etin die salutis
in tribulationibus, innecessitatibus,

populi contra

laboribus

commotionilms operum, quia ma-gravis
esset,

nibus suis

operabatur,

ne

cui

m

vigiliis, scilicet

noctc laborando eliam officio sibi
vel

delogato, in jejuniis coactis,

spontaneis. Sed,

inangvstiis,in

cum mirum

his

omnibus
videtur

difficultatibus

agitentur sancti,

quil^usdam quod
(jui

Dominus
et

ait:

plagis, in carcerihus, insedttionibus, in laboribus,in
vlgiliis, injejuniis, incastitate, inscientia, in

Vcnitc ad me, omncs

laboratis et onerati estis, et

longa-

D

ego reficiam

vos. Tollite

jugum meum,

invenietis

nimilate, insuavitate, in Spiritu sancto, in charitate

requiem.

non

ficta, inverboveritatis,

inviiluleDei,pcrarma
:

Considerant enim cosqui

Jugum enim meum suave est {Matth. xi). jugumipsum intrepida

justifi.v,

d(.xtris et

a sinistris.
Christus redemit

cervice subierunl, ct qui sarciiianiillam mansuetis

Adjuvantes autem. Quasi dicat
vos, cl

reconciliavit. Nos autem scilicet missi ab eo (uljuvantes vos, vel Christum, e.chort amur vos, ne in vacuum gratiam Dei recipiatis, id est ne in

humeris accepcrunt, tam difficilia pericula pati,ut non a laboribus ad quietem, sed a quiete ad labo-

rem
Et
et

vocari videantur. Ait ergo aliquis:

[Augustilevis?

nus] Quoinodo

jugum suave

est ct sarcina

vacuum

cedat vobis gratia quam jam suscepislis. Gratia Dei est remissio peecatorum quam in va:

quomodo

dicitur:

Venite ad me,

qui

lafjoratis,

ego refxcium vos ; et non potius, venite, quivacatis

cuum
(55)

recipit ille qui

non post exercet

se in bonis,

ut laboretis? Sed

sciendum quod cum gravia

et

August., contra Max.

m
sanciiis,

PETRI LOMBARDT.
A
seduclorcs apud quor-dam
;

48
qno/1 u(ii[uo ftilf-um es!.
.•^cd

aspera sustineant sancti, adosl profVclo SpiriLus
qui
in

cxterioris

interiorem renovat de die in
spiritali,

hominis corruptiono, dicm,otgustatarcquie

Et idcn non simpiiciter dico, seduciorcs,
dico ut veraccs,
dicat:

aib^o,

nt. Et indc cst infamia, et apud alios habiti,

non

spe futuraj boatitudinis

relevat. et sic etiam in tot

omnia aspcra durisleve est etiamonus
Spiritu

scd simpliciLer veraces sine ut.

Christi, ct requies est intus

sancto

vivifi-

omnia immania, facilia et prope nulla facitr.mor. Item cxhibeamus nos ut Dei ministros in caslitaie
cante, et spe futuri
sffiva et

mitigantc.

Omuia cnim

0"od verum e.st. Et inde est bona Ouasi fama. In his autem, ita exhibeamus nos, dico, ut nec bona ffistimationc superbiamus, ncc mala doleamus. Item, nos sumushabiti5ja<< quiignotisuni Deo,idcKtaDcoreprobatisunt.Etvercsumus cognifi,
id est a

mentis et corporis,»n5CJcnfifl Scripturarum. Vcl,ut sciamus quomodo inter iniquos conversandum sit. Vel ita, in castitate, habita in scienlia, ut, scilicct
caste sciant, nibil adulterinajopinionisadmisceant.
In

Deo probati. Item, habiti sumus apud
id cst

alios

quasimorientes,
ct ccce

de

vitio in

vitium ruentes,
et

rivimus bonis operibus apudopinionemalioVel de vita

longaminitate exspectationis, in

suavitafc, ut
dico,

blandi et affabiles simus. Suavitate,
in

habita

Spiritu sancto, quia omnia sincere facere B debemus, ut secimdum Deum suaves et affabiles simus; non ut illi qui por dulces sermones seducunt corda innocentium, in cliaritate non ficta, sicut pseudo simulant charitatem ut dccipiant. [Ambrosius] Ficta vcro

mortecorporali loquitur. habiti sumus a quibusdam quasimoricntos et ecce vivimus. [Ambrosius] Inimici cnim quotidie putabanteosnon evadereminasiniquorum. Ipsi autem ope Dci tuti sunt a morte praesenti et futura. Itcm Apud alios habiti sumus ut castigafi,

rum,

et in rci veriLate.

:

id cst
licet

per verba a prsidicatione coerciti,

ita ut, sci-

charitas est in his

qui in adversitate dcserunt fratrcs. Ilem, oxhibca-

mus

nos ministros
in

iii

vcrio vcritatis, prcedicando
in

vel loquendo.

Item,

virtutc

Dcl,

scilicet

non

putaremur cedere, apud alios non castigati sumus, quod esset mortificatosessc. Ideoque et pro eo ponit, et non sumus inortificati, quia non vincebantur, nec cedebant. Mortiticatur enim quiin tidei confessione non permanet. Vel de morte corhabiti

speremus

homine,

vel in nobis si quid boni est,

porali

potest

intelligi,

facti

sumus

ut

castigati

sed Deo attribuamus. Vel, in virtutc Dei, id est in
miraculis, ut ea faciamus ad utilitatem,

pressuris, quia pcrmisit eos Deus pressuris exer-

non adja-

ctantiam, quia qui prajdicta habet, miracula facit

ad conversionem
jiistitioe, id est

hominum,

ut minister Dei. Item,

exhibeamus nos ministros

Doi,

munitos prr arma

utmcrito crescerent. Et nonmortiltcati sumus, quia non permittebat Dcus corporaliter occidi. Etsi enim muILi martyres occiduntur, nontamenmoriLur B^cclosia, sed adversis emendatur. [Aug.]
ceri,

per justitiam, qua^ loco

armorum

iLem, habiti

sumus apud quosdam

quasi fristcs, de

munit nos, adexli is,\d cst aprosperisnc elcvemur, C tribulatione. Ideo addit 7?<a5t, quia non veretristes. eta sinistris, id est adversis ne frangamur. Sempcr aatcm verc gaudenlcs eramus. quia haec tristitia gaudium operaiur. Et tales habili sumus Vers. 8-13. Pcr gloriamet ignobilitatern, per apud alios. Item, habiti sicut egcntes \er\s boniset infamiam et bonam famam,ut seducfores,et veroces. sicut qui ignoti, et cogniti; quasimorientes etecce spiritualilius; vel, eramus egestatem patientes in

vivimus\ulcastigati,ctnonmnrtificati;quasitristes,

iovvcn\s.Erii.musatitem locupletantcst^^S muUos
ritualibus divitiis, et ita

s]}\-

semper aufetngaudenfesisicutegenfcs, multosautem locupletanfes ; tanquam nihi Uiabmf.es efomniapossidentes. Os ncsfrnm pafef ad vn<t, o Corinfhii, eor nosfrum dilatatum est. Non angusfiamini innobis, angustiamini autem invisceribusvesfris. Eamdtm
aufemhabenfesremunerationem,tanqucmifiliisdico, dilatamini et vos. Item, exhibcamusnos minisLrosDci, per gloriam et ignobititafcm, id est gloriosisimusapud homines
vel ignobiles et contompti, ut

Item, habiti

sumus habiti apud alios. sumus non solum egontes, scd etiam
penitus boni spiritualis vel terreni
sibi

tanquam
liabcnlcs,

nihil

quia

insufficientes

putabatur,

et

sumus
nihil

possidcntcs omnia, scilicet non solum spiri-

tualia, sed

etiam temporalia, quiatimentibusDeum
II;Tec

dcest.

fuit

gloria aposLolorum,

nihil

omnino possiderc, sine sollicitudine esse, et non tam res quamdominosearumpossidere, quia omnia

nec inde inflcmnr, n ad pedcs aposlolorum mittebantur, sicut in Actibus nec inde succurabamus, vel doleamus. Nola quod apostolorum lcgitur {.\ct. iv). Nota quibusdam addi

partes sunt prosperorum vcl adversorum. Vel, exhibeamus nos ministros pcr gloriam Evangclii, ut prap.diccmus ea quaevidcntur esse gloriosa, ct sunt, et ignobilitatem, ut non pudeat prffidicare ctiam oa verba iCviingelii qua3
gloria et ignobilitas

tunquam, quia haic sicut in somniis Iranseunt, sedcontraria ponuntur sine quasi, quia certa sunt. Tristitia vestra habet quasi, gaudium non habct quasi, Quave ha}c?Ouia
vcl ut, vol quasi, vcl sicut, vol

quidam horrcnt. Eodcm inodo exhibeamus nosmi;^JC"r infamiam, fidci vcl alicujus aUerius per bonaui famam, id cst si infamamur de aliquo scelerc. Vci, i)onam famam Inibcnius dc aliquo bono opere. Item, exhibeamus nos.habiti ut (56) Aug. in psal. xxxviii.

gaudium ccrLa rcsest:Tristitiavcro sicutinsomniis transit.Siquiscnimsomnum indicat,additquasi,dicens: Quasi sedebam, quasi loquebar, quasi, equitabam, et hujusmodi. (5G) Ubique dicit quasi, quia quod videbat dormicns, cum cvigilavit non invenit.

nistros,
rei, ct

Osnosfrum, dc

sui ministerii dignitate, et

Evan-

:

4d
gelii vpi-itate. et

COLLECTANEA

IN EFIST. U. PAULI.

— IN
et

EP.

II

AD COR.
et Belial,

SQ
non conveniunt,
Quis aute/n. Itcm,

personjc ?u.e coiumendaliom'', et

A

nulla. Ut
sic (idelis

cnim Christus

inulta, et vera, et

ex charitato dixil, ideo addit os
;

quilibct infidolis.

Multa dc uobisdixi, scd in oinuibus |>raHlictis, os nostrum, o ConnHiii, palci aperlione et inultitudine cl veritatc dictorum ud vos instrucndos, id est ad ulililatem vcstram, quia illa

nostrum:

(Juasi dicat

idco nolito, quia vos tem[)lum Doi, in quo cst Spiritus sanctus, ct ipsi sunt in
tat.
.

quibus diabolus habiidolis,

FJ nil habet
:

tcmplum Dei cum

quod

ita

dicit
/;.s'

Quis autc/n conse/isus cst templo Dei

cum

ido-

omnia am{)Ip
dos,
dioat
:

et diffuse dicla

Corinthii, ct

sunt ad vos corrigonnou ad incam suporbiam. Quasi

?

nullus. lAmbro.sius] Ei vos cstis

tc/nphu/i

Dei,

ct idoo

non dcbetis communicare his qui lomplum
prohibet
ooli,

Stulli cstis qui

me

dimisistis.

Nota quod h;cc

siint diaboli. In his verbis idola

quae

loquitur Apostolus, el cx piira conscientia. [Ambrosius] Malc cnim conscia mens ioqui trepidat, scnsum perdit, in vorbiscrral. G>r nostrum. Qiiasi
lil)cre

dicat

:

lloc

ideo

feci,

quia cor noslrum dilalatuin
ideo non

est, id cst

mcns

nostra plena est divitiis, nec eru-

tomplo Dei sunt inimica, quiaab unoDeo separant communitatem pscudo cpso vitandam. Vos ciiiui, quasi dicat Ideo non dcbotis conscntirc, quia vos estis templum Dei vivi, qui vos vivcrc facict. Sicul Dnininus dicit, in EzcHis omnibus modis ostendit
:

bescit dicere qua' in so habet. Et

awjn..

chiclc {Ezech. xviii), quoniar/i

ego qui ubique
et intcr cos

sum
id

stiamini in nobis, aiUem, id est sed angustiumiHi in
viscerihHS vcstris, id estsi
scientia) vcl

per substantiam, inhabilabo per gratiam in
cst

illis,

quas anguslias

et

inopiam

cxcolam cos

ct

puros faciam,

inambu-

boni operis habctis, non est hoc a nobis, ut vos putatis, qui nobis pseudo pra;fcrtis, sed
a vobis, qui puracorda habetisad intelligcnduai ct
complondum.£a»j//t'mrtH/6';;(, quasi dical
:

laho, id cst in

corde corum dcambulabo,quasi in lato

per charitatem. Deambulalenim in nobis pra^sentia
divinaemajestaliSjSilaLitudineminveneritcharitatis,

Angustias

quam tamen
scnsus
:

in

nobis non nisi Deus

facit.

Et est

a vobis patimini, scd dico, voliis laniiuani jiiiis ct vns,

Inlcr cos inanibulabo, id csl {jromovebo eos,
IJt

ut nos dilala)nini, abundaiitia scienliLC et virtutum,
et

et pcrsevcrantcr proficere faciam.

cro Deus

illo-

spe futuri, vos dico, habcntcs

camdcni rcmune-

ru/n, id cst ita
ipsi eriDil
iiiilii

bcneraciam

illis

ut vidcar Deus. Et

ralionem,

quam
i-i8.

Vers.
aut

1

— Aolifc

et nos. Et, ut dilatemini,

populus, id est ita obcdicnt mihi, ut

j iif/ion dnccre cam infideli-

vidcantur mci, ct non mundi. Vel de corporali convcrsationeChristi inlerhomines agit
stus, inhabitabo in
illis,
;

bus. Qi/n'

cnim

ijnrticipatio /itslitix cuni ini(/uitatc?

et dicit Chri-

(jUtV socictas

lnci ad tcnebras'^!

Qux

autem. con-

ct inter eos

inambulabo, id

ventio Christi ad Belial^Autqux pars fidelicum in-

estcorporaliter inter eosconversabor,dicitGhristus.

fideWi Quiaulem consensus ten/plo Dei cum idolisl
Vosrnimcstisten/pl>/m/)eirivi,sicutdicit/)eus:Quoliiam inhabitabo in iiliset inambulabo intercos;ct ero
illorui/i /)cus, ct

Unde Jereaiias C Verbu/n

ait

:

In te/ris visus
iii).

est, et

cum

ho/ni-

nihus conversatus

est {lia/mch.
cst, et

Et Joannes ait
i).

caro factuni

hahitavit in nobis {Joan.
est, et

ipsierunt mihi populus. Projjter

Et hic (Uiristus

Dominus noster

Ecclesia est

de medio corum, et separamini, dieit Dominus, et immtindum ne teliyeritis, et eyo recif/iiod exite

pinnt cos ;et ero vobis in patrcm, ct vos critis
iu filios et flias, dicit Nolite duccre jugu/)i
socii esse

r/iihi

populus cjus. Undesubdit: Et cro illorum Dominus, el ipsi enint mihi populus. Et idco vult eos separari ab oiiini oontaminatione, ut suscipiat cos in (ilios.

Dominus o/iinipotcns. Qum infulelilnis, id cst

Undc subdit: Proptcr
nolitc

quod, elc. Utitur hic verbis

libertatc amissa,

malorum in malis, id est noliteservi fieri cum his infidclibus qui pra)dicant
si

carnalcs obsorvantias,
gis, nolitc ultra

jain susccpistisjugum

lc:

hoc ad litteram dictum est JuIsaice, da;is habitantibus in Babylonc, ne commnicarent Babyloiiiis intcr quos habitabant. Quod Aposlolus Propter spiritualitcr ad nos refert. Quasi dicat
quasi suis
:
:

ducere.

Qux

eni/n.
illi

Quasi dicat

quod, quiatcmpluuiDei
quia estis
in

estis, (?,t;//6'deniedioeorum,

Ideo nolite, quia vosestis justi,
nullo debetiscommunicare
tio
c-^it

iiiiqui, ct ideo in

mcdio eorum

nequitiae. Exite

autcm,

illis,

qux e/iim parlicipa-

non

corporaliter, sed spiritualiter, ut

non

taceatis,

Quasidicat: Nulla. Aut /puv.fjw^si dicat: Et ideocliam nolile, cjuia vos ostis lux por scientiam, et illi sunt tenebra; per ignojustitix cu/n initpiitatc.

sed increpctis eoruni seelera. (57) Tolerandi

enim

j)

sunt mali pro pacc, ncc corporalitcr ab eis rcccdcndum scd s[)irituaiiler. Exire vero est facere quod
perlinet ad correctionem

rantiam. Et

r/M,:c

societas est luci
:

ad teneb/-as? nuUa.

malorum, quantum

licet,

Qiue auicm. Quasi dicat
estis

Ideo itcm nolite, quia vos

pro gradu cujusquc

s;i]va [^ace. £/ exieritis,

separa-

membra

stus et

rnembra diaboli, ctChridiabolusnon conveniunt. Quod itadicit: Qux
Ghristi,
illi

mini ab

cis, ut

scparaiiiini,

necconscnsum cum cishabeatis. Vel, id est scorsum sitis parati contra eos
Dominus vo-

aulc/n est ro/iventio Christi ad ISelial/ id cst ad dia-

sicut prius pro eis eratis. Et hoc dicit
bis,

bolum, qui scDeuinessemerititur. Belialinterpretatur apostnta, cum quo Christus non convenit, ({uia ille ornnia nialo, Chrislus omiiia boMc agit. A/il rpuc.
Quasi dicat
illi

quasi dicat:

Non

cst

hoc a mc. Et immundum,

id cst oarnales observantias, et qua;libet alia illicita,

ne

lctiiicritis.

Quasi dicat

Et ideo nolito, quia vos cstis fideles, quasi inlidelos. Ei qux' pars aal fulcli cum infidcli?
:

est delcctatio, (|u;c cst

Noc ctiam tactus sit, id primus motus mortalis pec:

cati. Spiritualis recessio hic intelligcuda est,

simi

(57)

August., De vcrb. Evang.

H
liter et

PETRI LOMBARDl.
de tactu cordis non corporis intelligcndum (58) Displicere enim malum non tangere est.
A.

52
solusfacit. Vel ita lege,

reamurqui

est.

litteram, qu.-e

secundum aliam non habet: Et mundemus nos ab omni
sanctificationcm
fit,

Non enim propheta^ qui

haec dicebant populum suum dimiserunt, scd inter eos habitabant, quos increpa-

in(pnnamento carnis. [Ambrosiusj Hicdistingue. Nos
dico
pcrficientes
spiritus,

id

est

eadcm sabant, cramenta celebrabant. Hoc est ergo exire, ore non hoc parcere, sed redarguere, corripere, mouerc

unum templum cum

eis intrabant,

mentis, quie tunc
si

si

sumus

z« timorc Dci, id est

;

est separari, contra eos ire

;

hoc est

immundum non
onmia
pro.

tangere, voluntate non conscntire. Hncc
pheta3 fecerunt. Spiritualiter ergo

non corporaliter

timorcm Dei sequimur. Quia qui sine Deo hoc sanctus mundi est et non Dci. Et ad haec si forma exempli neccssaria est, capite nos, id est habote nos exemplum, non illos pseudo. Vel ita lege, mundcmus nos ab omni inquinamento carnis, id
agit,

recederedebemus,quia majus malum in separatione bonorum committimus, id est dumcorporaliter separamus nos a bonis propter malos, quam fugimus in conjunctione malorum non remanentcs, id est quam sit illud quod fugimus fugiendo communionem malorum.[Augustinus] Spiritualiter ergo quisque re cedat a malis, tali non imputat Deus peccata sua, quia non fecit; aliena non, quia non approl^avit; non negligentiam, quia non tacuit, non superbiam,
quia in unitate permansit.
cedit,
Si

est

carnalium observationum,

et perflcientes san-

ctificationem, qufe est

Spiritus sancti,

tamen,

et

hoc, in timore Dei. Capite nos in

exemplum, quia

nos nemincniNQsivx Iscsimus in properando, utpscudo

Nemincm corrupimus, admistionc falsitatis tanquam fermenti nemincm circumvenimus frauP
faciunt.
;

dulenta vestrorum ablalione, ut pscudo faciunt,tan-

quam

vestra blande auferunt. Pseudo

enim

et noce-

autem corporaliler

re-

superbus
:

cst, et

schismaticus. Et ego, quasi
ante

bant illis corrumpentes sensum illorum, et gravabant sacculos eorum circumver.tione serpentina? astutiae. H<ec autem non dico ad condemnationem
vestram, id est ut abjiciam vos qui in his peccavistis,

dicat

Ita facite ut dixi, et ego recipiam vos,

palrem, mcipsura ero vobis, receptis dans vobis, ct vos eritis milii, scilicet ad gloriam et ad honorem meum, m filios, idestmihi similes, el filias. Hoc ponit, ut etiam debiliores includat. Et hoc dicit Dominus omnipotcns, id est Christus qui potest
ejectos, ct

m

scd ut corrigatis vos moneo. Diligo enim vos,

sifut pncdixi. Et

hoc est quod subdit
cordibus nostris,

:

Pr.rdixi enim

quod vos
et

cstis in

secundum curam
et

dileclionem. Estis, dico, ad commoriendum
id

ad

convivendum,

est

ita

dijigo

vos quod

vestra

omnia quas

Pater.

mors

in peccatis videtur

mea,

et

similiter vita in
et

strisestisadcommoriendumetadconvivendum.Multa mihi fiducia cst apudvos,nntlta mi/ngloriatio pro
vobis.RepIetussumconsoIatione^mperahundo\gaudio in omni trihulationenosira. Nam elcum venissemus
in

ad convivendum, id est ut mecum patiamini et meHasergohahentes[jrondssiones,chaVers. 1-7. cum coroncmini. Et ideo moneo vos, quia multa rissimi ,mundemiis nos ab omni inquinamcnto carnis G fuliwia est miln apud vos, id est dum considero quae etspiritiis,perficientessanctificationemintimoreDei in vobis sunt, qui etper primam epistolam correcti Capitenos.Nnninem Isesimus, neminem corrupimus, erant, ideo pro eis gloriatur. Unde subdit Mutta neminem cijxumvenimus. JSon ad condemnationem est mihi pro vobis gloriatio ad alios. Videte ne sit vestramdico .Prxdiximus enim.quod in cordibusnovana cst etiam mihi consolalio. Unde subdit Re-

CAPUT VH.

virtutibus. Vel ita diligo vos, ad

commoriendnm

:

;

:

plctus

sum

consolatione,

audita correctione vestra.

Per jam corrcctos invitat alios ud correctionem. Et supcrabundo yaudio in omni Irihulntionc, id est gau-

M acedoniam ,nullamrequicm iiahuitcaro nostra,
Nonsolumauteminad-

dium

meum

superat
in

omnem

tribulationem,
vestris.

quae

sedomnemtrihulationempussisuuius. Foris pugme,
intuslimores.Sedquiconsolaturliuiniies, consolatus
eslnos Deusinadventu Titi.
in vubis, referensnohis

partim erat

animo pro peccatis

Dum

enim videt
ISam
et

proficcre eos pro quibus patitur.gaudet.

ventu ejus sedetiam in consolationequa consolatus est

cumvenisscm. [.\m\)Vos,'\n?,] Memorat hic qua? patitur causa credentium ut cos provocet ad charitatem. Quasi dicat Benc di.\i in tribulatione,
:

vestrum desiderium, vestrum fletum, vestram xmulalionem pro me, ita iit magis

gauderem.

£)

128

Has

igitur.

Quasi dicat: Et quia

Dominus

hoc praecipit, et bene promittit, igitur nos habcntes has promissioncs, o charissimi, scilicet quod Deus
habitabit in nobis, ct recipiet nos,
ut est

magna est. Nam, cum venissemus Macedoniam, nnllain hahuil requiem caro nostra. Jdeo dicit carnem non habuisse requiem et non animam, quia etiam in advcrsis anima, quae in corpore patitur, spe futuri quiescit. Non habuit requiem, dico, sedomnem tribulationem, scilicet secundum corpus
qua3 vere
et

mundemus

nos

ab omni inquiiuuncnto carnis, ut est luxuria,
ritus,
ira.

ct spi-

quia
vcre

sccundum animam, passi sumus. Et hoc ideo, ibi Pythonem fugavit de ancilla [Act. xvi). Et

Inquinamenlum carnis
di.xit,

multifarie

omnem, quia

foris,

id

est in

corpore sunt

multa sunt vitia carnalia, ut omnia fugiamus. Nos dico pcrticientes bona operatione sancliftcdlioucm, in baptismo coiptam. EL hoc in tinwrc Dci, ut l)tumve(58) August., De verb. Evang.
iatelligitur.

Ideoque

ab oinni,

(|uia

puijn,!', id cst

tribulationes; et intus, id est in

animo

est a

simt timorcs, nc Ecclesiaj deflcerent. Vel, foris, id perfidis quod sunt extra Ecclcsiam, scilieet
inimicis sunt pugn/v, id
cst triJndationes

apcrtis

53

COLLECTANEA

LN EPIST, D.

PAULL
cum

-

IN EP.

II

AD COR.
quia
contristati

»4
sunt,

De

his autcm,scilicet de fidelibus qui suntintu?, id

A

ideo se gauderc

dicit,

non
qul
tri-

est in Ecclesia, sunt timores, ne

moveanlur. Vcl de
corporc non
falsis fratri-

ira (iu;e pejores cfHcit, scd

cum pudorc

his qui sunt intus, id est in Ecclcsia
niente, nomine non numinc,
id est

corripil. Contristati

cnim. Ouasi dicat: De hac
cslis

de

stitiagaudco,<[uiaha}C Irislitia cst

secundum Deum.
sccundum
Dci, et inspira-

bus, sunt timores, quia difficilius tolerantur
aperte mali.

NuUa enim

pestis eflicacior

quam quam fa-

Et hoc est quod ait •.Coniristaticnim

Dcum,id

est

secundum volunlatem
cx
nobis,i\u'v<x

miliaris inimicus.ct inimici hominis domestici cjus
MiUtli. Scd ijui. Quasi dicat sumus, sed Deus, qui consoUUnr
.\'i.
(
:

tioncm,ila tU in nnllo, noc cliam in asporis, patianiini dctriincnlum

Ita graviler passi

omnia noslra pro-

liumilcs spirifu,

sunt vobiSjCliam quod corripimus, ct contristamus

vel,

humiles,
in

id est afflictos,

consolafus est nos in

advenlu

Titi, ijuia

coadjutorom recepi. Non soluni

aulcm
ve>,iiit,

advcnlu rjus, qiiia scilicetdesideralus adconsolalus cst nos Deus, sed cliam conxo-

Qux cnim. Onasi dicat Vere non damnum patimur;nam potius commudum,quia tristitia qux cst sccundum Dcum, scilicct dum pccculor trisds cst (juia peccaviL, (hini dolct quia fccit quod Deus
vos.
:

qna Tilus consolatua est in vobis, id est in veslra emendatione,quia vidi Titum consolatum in vobis, ct ego consolatus sum, consolatus cst Titus
ItUionc
in vobis.Ipse dico, 7-cferensnohisvestru»i dcsidcrium

opcratur poenilentiam, id est satisfactionem, quicvalcLetiam insalutrm slabilem, id est ajternam.
odit,
t>

Snculi autcm

tristitia,

qua; non cst ad
dolet
se

corrcctio-

nem,

scilicct

dum

peccator

detcctum,

dc emcndationc

ct

vcstrum jlctum de cummissis,ct
id cst

vcstram XinuUilionein,

indignationem contra

pseudo habitam, ;;ro
rcfercns, dico, ita tU
retulit.

///e,id

est pro

mea

defensione,
his qucTC

opercUur iiwrtcm. EL ideo ab ea cavctc. Ecccenim. Quasi dicat Vere tristitia secundum Deum facit poenitere ad salutem, quia ca qu,T. ducunt ad salu:

niagis

gauderem de

quam dolcrcm de triliulationc mea. Vers. 8-12. (Juoiiiam, elsi contristavi vos ia Efiistobi, non me pcenitct. Et si /icenitcf^et, oidens

tem,id cst sollicitudincm,ctc., opcratur. Et hoc est qiiod ait, ecce cnim. Quasi dicat In vobis expcrti
:

quod Epistola

i/la etsi

ad horam
.

vos cnntristavit,

nunrgnu(lt'o;non quia conlrislaticslis,sed quia contrislati est is adpcsii itent iam

Con t/

istafienim estis sc-

cundum f)eum,iU in nullo detnineidnm patiamini ex nobis. Quxenimsecundum Deumtristitiaest, pcenitentiain in salutcmstaljilem operatur, sxculi auteni

mortern operafur.Eccc cnim liocipsum se~ cundum Deum contristari vos.fjuantam ia vohisoperatursoUicitudinem, sed dcfensionem, sed indicjnatrisfitia

quod dico,quia hoc ipsum,\d cst tam parvum qu'\d,sc\\lcel vos contrislari sccundum Dcum de peccato, quantam in vobis opcratur sotlicitudincm cmondandi quod doliquislis. Verum est, quia qui pccnilct soUicitus cst nc dcnuo pcccct, nec hoc solumuperatur,.s'ef/ cLlam dcfcmionem, uieiiam contra pseudo defendatis mc. Vel operatur defensionem, quiaqui poenitetnon excusatse, sed confitetur peccaLum,quod,cst defcndcrc se a gehenna.Et non socslis

C lum hoc

opcratur, scd ctiam indignationcm conLra
;

nus pro malis qu;e gcssistis
scd timorciii, no in

ct

non tantum hoc,
;

tionem,sedtimorem, seddesiderium, scd xmulationem ,sed vindictam.In omnihus cxhiljuistis vos incoiitaminalos essenrr/o(io. If/ifur, etsi scr///sivobis,non

fuLuro lalc quid contingat

et

non lauluni

hoc,5<:"(/

Dcsidcrat cnim reformari qui sc

dcsidcrium in mclius provehi. scit factum per

proplereum
passus
akt,

'/ui fecit iiijuriam, ncc/j/v/dereum qui sed ad nianifestandam soUicitudincni

nosli-am quani habemus p/^o vobis
consolati siimn.s.

coram Deo.Ideo
:

Quoniam
nie
est,

ctsi contristuvi oos.
f|uoil

probari potcst

Quasi dicat Inde gaudoo, quia jam non pa-nitet

dure vos in prima Epistola corripuisse. Et hoc quod ait,quoniam etsi contrislavi vos in /jrima

pcccaLum dcformom;eL non tantum hoc, scd xmuUUioncm, ut me vel alios bonos imitemini. Habct enim zclum bonorum operum pcrficiendorum qui paenilet sed vindictani, quia peccantem punitis, cL cLiam vosipsos. Qui cnim poeniLcL vindicat in sc quod deliquit. EL,uL univcrsaliLcr dicam vos contristari sccundum Dcum, in omnibus exhibuislis vos,
;

ducc

tido,

inconlcwd/uUos cssc, id est ut
officiis Christiana;

sitis

inconest in

lipistola,

non modo

nie pcciiitct,i\u'\a. correcli cstis;

taminati, in negotio ChrisLiano

agcndo,

id

clsi prius pa:nitc rcl

aliorum q Vol, exhibuislis, id esL osLcndisLis punicndo illum gaudet. FjV/e7i5 7«o^cpJ5/o/a, etc. Quasi dicat: Xon (]ui incestum admiscrat, vos esse incontaminatos me pccnitet, scd potius nunc gaudeo videns quod a nogotio, id csL a gravi peccato illius quam uxotristitia

,dum ne videatur inhumanus,

indignati cralis.IIoc dicit.

omnibus

convcrsationis agendis.

qui

de

Epistola

illa

contristavit vos, id cst
illa

quod Epistola
dului, et

contristavit vos,

quamvisvideam undc primum

rcm

patris

habuit, cui

conscnLiendo
dicat
:

conLaminaLi
illos

eratis. Igltur, ctc.

Quasi

Et

quia inconta-

mc

pojnituit. Contristavit dico, ctsi, id est

minati

cstis, igitur

appareL quod non propLer

quamvis ad Uorum,\d estparvo tempore.Undebona spcs est correctionis eorum, et ideo jam no.i pcjcnitet, sed gaudet. Et unde gaudcat detcrminat su))dcns, non quia. ()ua.<i\ dicat Dico qnod gaudco non tamen ideo ^M/a coatristuli e.slis cuulra mc, scd
:

principaliter, scripsi vobis, sed
fecerat,et illuin
dicit
:

propter illum qui
ita

Qui sustinuerat injuriam. Quod
fccit

Igitur,ctsi scripsi vobis, pro iUis

tamcn, non
ut
cst ille

tamcn proptcr ctim qui
(|ui

injuriain,

iuccstum

fccit, (jui

uxorcui patris rapuit, nec

quia contrisfcUi

ad pccnitcnliam, ([uia sic auimadvertentes culpam, pocnituistia. lAmbrosiusl Et
cstis

projdcr cum,
riaiii, id

scilicnL

patrcm, qui passus est inju-

cst cui rapta est uxor, scd

ad manifesfan-


55

:

PETIU LOMBARDI.
sotliciluamem noslram
fcci,

56

dam
hoc Vcl
dit

quam luibcmusprovobis
illis

A

omnibuo cmendandis,
illos tangit,

sed pro emendationc

non pro oranium vestrum, quos superius in prima Ejnstola
id esi

tanluin

reminiscentisobedienliam, seilicet7MO//iorfo, quam accurale rccr/jit/is atui cuni fiiiiore cordis, et tre-

morc
solum
boiiis.

corporis. Et, quia sic in

illo egistis,

gaudeo

(piod co/ifido
in

injurias ct Traudcs fralribus fccisse dicit. Etosten-

da vofjis,ei hoc i/i omnibus rebus,non bona voluntate, scd eliam in operibus

non magis causa eorum qui pcccavcrunt

scri-

psisse remitti eis,

quam causa

Ecclesia?, qua;

uno

Nolam autem, hic ubi eoslaudat, incidentcr de eleemosynis facicndis in sanclos qui erant in
IlierosolymisanlcmonetperexempIumMacedonum.
EL congruc hic ubi dc correctis agitur, meutio fit de collectis, quia ab aliis non quasrit, quibus dare
bui rcquiem in Macedonia,

fraudem facicnte compatitur et indignatur. El hoc est quod ait, igitur, ctsi scripsi vobis, non lamen propter eum (|ui fecit injurium, id est fraudcm pi-oximo suo, nec propter eum qui passus est fraudem, sed ad manilcstandamsollicitudinem, quam habemus pro vobis. Tolius populi
ct

contumeliam

sua vel suadere non prodesL. Quasi dicat :Non hacum in ea mihi magna

data est gratia, quod notum facio vobis. Et hoc est

soIIiciLudincm se

habere ostcndit, uL
polluti

scilicet in-

quod

ait

justi eraendentur, et
clesiaj rcconcilientur.

sanctificcntur, et Ec-

hoc A\co coram Deo, p Vr.RS.1-8. Notamaufemfachnusvolisjratres, id cst tcsLe Deo. El idco. Quasi dicat (jrafiarn Dci qux data est iu Eccksiis Macedonix; tt Et quia hoc intcndi, et evcnit, ideo consolali sumus, id est conquod in multo experimento tribulatioais abundantia solationem accopimus, dum correcti estis. yaudii ipsorum fuit ;et altissima paupertas eorum, Viins.lS-lG. inconsolatione autemvestra abunabundaviiindivitiassimplicitatiseorum.Quiasecundanttus niagis gavisisumus super gaudio Titi, quia dnm virtutem testimonium illis reddo,el supra virlurefeclus estspirituscjus ab omni/jus vobisJtf si quid femvolunturiifuerunt,eummullucx/wrtationeobseopud i/lum de vobisgloriatus sum. non sum confiicranfes nos gratiam eteommunicationemminislerii
:

129 Et

CAPUT

VIII.

sus :sed, sicut
ita et g/oriafio

omnia vobis

in veritate /ocvfi

sumus,

quod fd insanctos. Et non
mefipaos de ieruntpi
inodumccepit,

sicuf,

speimvimus, sed se-

nostra,quxfuit ad Tifum, veritasfac/a est, et viscetYi ejus abundantius in vobis smit, renitmscetUis

imum Domino^deinde nobispcr volunfatem Dei, ifa ut rogaremus Titum,ut quemadita et perficiat in

omnium vosfrum obedienliam,quoinodo

vobis eliamgratiam

cum
in

timorcet tremorc excepistisillum .Gaudeo quod

omnibus confido in vobis. hi consolatione autcm vesira, quaj est de corrctatevestra innos, ul et in /lac gratia abundctis. Non ctione vcstra, ct gaudio Titi, ubundantia gavisi quasiimperansdico,sedpera/iorumso//icitudincm, sumus, quam doleremus de tribulatione, scd mugis C etiamvesfrivc/iarifatisingeniumbonumcomprobans, super gaiidio Titi. Quasi dicat: De utroquc, id est Notum aufc./i facio vobis f/-atres, graliain Dci, de correctione vestra et gaudio Titi abundantius id est gratuitum donum Dei. Donum autem Dei sumus gavisi, quam tristaremur de tribulatione vocat eloemosynam dare. Quae gratia data est mihi sed magis abundanlius dc gaudio Titi,quiagaudcin Ecclesiis Macedoni;c. Qute csL illa ? hoc, scilicet bat non solum dc correctis, sed ctiam de aliis quos (piod abu/idatd ia gaudii ip.^^orum fuif in niuifo expesperat corrigendos. Quia rcfectus .si.:i/itus ejus esf, ri/ne/do tribulationis, quia non solum voluerunt Titi. Jam enim sperat bonum do vobis. Refectus pati, sod cxperti sunL et inde gavisi sunt, et cum est dico ab omnibus vobis, non quia omncs esscut paupercs esscnl,abundanter dedcrunt.Unde subdil:
:

istam.Sed,sicutinomnibus abundatis fid.e,et sermone,etscienlia, etomnisoi/icifudine, insuperelchari-

:

correcti,sperat de rcliquis.E^ si quid apudiliu/n dc vobis gloriatus sam, commendando vos, no/i sum

tf ai/iplissima /xiupertas,
gaudii ipsorum
liiiL

etc.

in raulto

Vel Abundantia experimento tribula:

confusus, idco non crubcsco nic falsum invcniri,
scd,sicut /ocuti

tionis,(juia pro tribuiatione Pauli et Sylae

ibi facta

sumusvobisoninia ia vcrifafe,\d cst in corripiendo veritas apparet argucntis, dum qui arguuntur se emendant;dum cnim correcti immutantur,

non sunt scaudalizati, [Ambrosius] sed devote et cum gaudio acceperunt verbum, ut probatos se

perhibent arguenti. Veram ergo ostendens Apostolus praidicationem suam per enicaciamillorumait, sicut in veritate locuti sumus
vobis omnia, ifa
fuit facta,
cl

testimonium

\)

horum passionibus demonslrarent. Et paupcrtas eorum amplissima, id est magna, vel nobilissima,
benignitatc mGni'\s,abundavif indivitictssi/npticifatiseoru/n, id est nuijorfacta est,dum tenditdivitias

g/oriatio uo.tfra,

qux de vobis

dare

:

EL hoc simplici animo, non ut homini pla-

ad Titum
vnra
:

vcrifaii, id cst

facla est, id cst apparuiL ci idco viseera, id esL intima

ceant.

Tenucs qui crant
iu

in

substantia facultatum,
'

sed divites fuerunt

dando,(iuia priva conscientia

charitas,
in

ejiis su/it in vobis,

quia

viri

sancti alf^icLus

opcrati suuL. EL indc reddo illis feslimoniu/n, quia

omni bono

cst.

anto, quia

vid('!-it

Sunt dico abu/idantius quam ])ror<;('tiiui illuiimi. |Ambrosius]
in
aliis.

ncminc cogenLc vo/untarii fucrunt ad dandum.vecundun virtufem,vcvmn Huavam, efsupra virtuic.n,
uL etiam post egerent. Ipsi dico, cuin e.vlioriatio/ie
iios, cum timens cisnon a.sse;ilipcrmitlcremus hahorc Sfrai^iiV,'/; et com/nunicalionem ministerii,[dGS\. rainistration!o;,.(/«orf

Vcl, abuudantiiis (ju;iiu
7-ci/iinisce/dis

Ejiis, Titi

dico,

oljedietdiamoniniuin vesfrum. Ostendit TiUiinIaudas;jocos,quia sollicili crauLubcdircci.

niu/fa ob.secruiites
rciii,

uL

(m;)o

lnTitoaulem\4postoIum

revcriti sunt. Dico

autem

17

COLLECTANRA
fit

IN RPIST.

l).

PAULI.

-

IN EP.
icl

II

AD COR.

58

minislerium

ui snnclos, id

cst obsccrubant nos

A

secunthiin

qiwd

ha/jet

acc('ptaest,nonsecundum
ut aliis sit rcjnissio,

ut licerot eis sua dare.non ([uasi propria, sed quasi conimunia de quibus niinistrarent aliis. Lt non de-

id (/uod non liabet.
vo/j/s

Non enim

aulem

tribulatio, sed ex ivquaitate, in pr,v-

dcrunt sua,
jni/.v,

sirut, id esL ca intcntione

qua speravi-

senti temporc vestra a/mndanlia

putavimus, sed pro culpis rodinicndis. Sed primum deilcrunt semclipsos Doininfl, uL ci obcdircnt, quia eniendanles errores pristinos ac morum vilia Deo se voverunt, deindo fralribus sua
id cst

iUoruin inopiam suiipleat, ut et illorum abundanlia vestrx inopix sit supplet.ientum. ut fiat xquaiilas, sicut scriplum
est
:

Qui multum
cnim

/labuit

non abuudacit,
cst

ct </ui

mo-

dicum, non minoravit.
Scitis

dederunt, vei obtuierunt.

.-Vlilor

non erat accipicn-

(iral7ain,\d

cliaritatom,

Domini

dum

quia muncra cxcajcanl oculos, cL vini auctoritalis inclinaut. Qui \erodantut non arguantur, fructum dandi non habent. Isti vero non co animo dcdcrunt, ut redimentcs vitia non arguoren-

ab

cis,

nostri Jesu

cujus excmplo hortatur illos. Hanc, inquam, gratiam Christi sciLis, (/uoniam cum, cssct dives Dcus, in sua majestatc, pcr qucm ct
Cltrisli,

tur, sed prius

duderunt semctipsos Domino, eniendatione vita3.Deinde, dedcrunt &e nobis, obedientia, scilicet ut nobis obedirent. Et hoc per voluntatem

omnia facta sunt, faclus est nmndo. (59) Nota quod non

proptcr nos Cijenus in
ait

paupcr factus

est,

cum
,^

dives fuisset, sed

cum

dives essct. Pauperta-

tem enim assumpsit,
dives, foris

et

divitias

non amisit, intus
in divitiis,

homines subdi vicariis suis. Et ila insliterunt nobis, ut cxemplo eorum provocali, rojarcmus Tilum ut qucnuubnodum cospit, in vobis bcnefaccre, postquam correclos vos vidiL, ila et pcrjicial in vobis non inoilo alia, sed cliain f/raiiam islain elcemosynarum in sanctos, ut scilicct gratia ista vobis non dcait. lloc dicit ut incitcL eos ad dandum. PorliciaL in vobis graLiani istam, dico, et non quoquomodo, sed ut abundetis etiam iii hac gratia largitionis eiccmosynarum, sicut abundalis
Dci, qui vult
in

paupcr

;

latcns

Deus
illius

appa-

rons

homo

in paupcrtatc, ut inopia

iltius vos essetis

divitcs in spiritualibus.

Per

tcm abjecimus pannos
stolam
sunL, in
iiiinuM-LuliLaLis.

iniquitatis,

enim paupcrtaut indueremus

Omnes

ergo diviLes facti

paupcrcm Christum crcdenLcs. Nemo ergo seconLcmnat. Paupcr in cella, dives in conscientia,
securior dormit in terra, quaui auro divcs in purpura. Nunc ergo expavescas cum tua mendicitate ad

omnibus

aliis, scilicet in

fide, et

sermone, id est

gralia loquendi, et scicntia Scripturarum, et
sollicitudine,
et

omni

illum accedere, (|ui indutus est nostra paupertate. Qui sc pauperavit, nos ditavit. FJ in hoc, id est in 13© considerationo hujtis tanLi beneficii Dei, do vobis consilium, uL pauperibus eleemosynas detis. [Augustinus] lloc enim cst ulilc vobis. Plus est enim
utile facienti

quia in omnibus
vestra,

solliciti estis,

insuper

cliaritate

spirituali, habita
:

in

nos.

Non

quasi.

Quasi

dicat

Ilogavi

Titum

ut perficcrct

quam

illi

cui

hanc gratia-11, sed non hoc dico quasi imperans, C s!is a primo anno, id est ne silis transgressorcs. Vcl ita legi potcsL, rju:isi facerc, scd cLiam velle, quod plus est quam facere. dicat Non solum rogavi Titum ut pernceret in Nunc vcro ct facto pcrficite, ut non solum velitis, vobis gratiam istam, sed etiam dico cgo ipse, non sed etiam opere perficiatis. Vel ita, ut sccundum quasi imperans ut abundetis in hac graLia sicut alios dicat cos ca>pisse facerc, cL secundum alios adundalis in oninibus, aliis scilicet in fidc, ctc. vcUe. Quasi dicaL Vobis dico, qui ccepistis a primo Qu;e non mutantur. Scd per aliorum.. Quasi dicat anno non solum vclle secundum quosdam, sed Non imperans dico, scd potius hoc dico comproetiam facerc sccundum alios. Quidam enim voluehans, id cst comprobare volens bonum incjcnium rant, quidam caiperant, nunc vero uterque perfiveslrx charitatis, id cst suadere volcns uL largi ciunL opere et hoc cst ([uod subdit, nunc vcro ct
:
:

Vobis d\co,fjui coi/n' a prsterito Sinno, non solum
fit.

:

:

sitis, et

ex discrcLione animi, nou pro Lerreno com-

modo

faciatis, et

vobis non

modo

per

hoc volo comprobare, eL suadere alia, sed ctiam per sollicitu-

facLo pcrficite, ut f]uemad)nodum promptus est animus voluntatis, id esL sicut prompta est discretio

voluntatis eorum, quia ex discr-ctionc volunt,
sit

iia,

dinem aliorum, scilicet Macedonum, quibus similes silis. Vel pauperum, de quibus solliclti cssc debetis. Scitis cnim. Quasi dicat Pauperibus darc
:

promptus aninms perfwiendi [Ambrosius] Hoc

dicit ut voluntas
[)

corum

in opere

appareat,

si

vera

debetis, et
illis.

vere,

quia Christus sollicitus

fuit

de

Vers. 9-15.
Jesu
Cliristi,

— Scitis enim r/ratiarn Domininostri
est,

est. Perficiendi dico, cx eo, id cst sccundum id (/uod habetis, sive plus, sive minus. Si enim voluntas cst jjro/n/jfa dando seciciidum id guod ka-

bet, ut

nccessaria retincat, lantum
esL csL ultra vircs

arcf;)/'tt

est,non
iion

f/uoniam /jropter vos egcnus factus

tantum accepta
liabet, id

dando, secundum id (juod
:

cuin csset dives,ut iliius ino/jia vos divites esselis.

ideo ex eo

quod habctis

Et

consilium in hoc do. IJoc enim vobis uti/e est,(jui
vero et facto
ha/jetis.

uon solurn facere, sedel vcile ccepistis ab anno priure.

Nunc

/jcrficite,

ut

(/uemadmodum
est,

vos dare monco. ISon eaiin volo ut cdiis sit remissio, vcl refrigcrium, id (!st ut alii de vestris otiose vivanl, vobis auleni sit Iribulalio, id est paupcrlas,

pr(jm/jtnscstanimusvo[nnlatis,ifasitct/i('rfcicndi

ex eo (/uod
(59)

Si enim voluntas /jroinp(a

non hoc idco dixit, quin mclius csset. Inlirmis timet, quos aic dare monet ut egestatem non

Aug., in serm. de Sal. verb.

59

PETRI LOMBARDI.

60
est,a;qualem

pallantur, sed potius volo ut vestra abundantia tcr-

A

renorum suppleat inopiani illorum, qui omnia mundi deserant. Suppleat dico iH ;^r<'e,s-e/i/i temporc, quod tam breve est, et hoc ex cVrjualifafe. Hoc ideo dicit, ut quantum quis habet, dividat cum sanctis,
quia non plus exigitur,quam
et
sibi retinerc debet,sicut

parum ut pauper, si aequalis voluntas mcrccdcm habebunt.
Vers. lG-24.

— Gratias aulern ago Deo,qnidedit

Zach«us dimidium dedit bonorum suorum paupe-

eamdem soUicitudinern pro vohis in corde Tifi, quoniam exhortationem quideni suscepit ; sed,cum solliciiior esset, sua Doluntate profectus est ad vos. Misimus etiam cum illo frafrcm nostrum, cujiis laus est.
in

ribus {Luc. xix). Vel, ex a^qualitate suppleat vcstra

Evamjelio per omnes Ecclesias.

Non solum au-

abundantia illorum inopiam, non utique hasc dico secundum paritatem, sed ut sustententur de vestris
rebus, sicut et vos. Hoec est a^qualitas, ut qui acci-

tcm, sed et ordinalus est ab Ecclesiis comes peregrinationis nostrx in hanc gratiam,

qme ministratur

a nubis

ad Domini gloriam,

et

destinatam volunfa-

tem nostram : devifantes hoc, ne quis nos vituperet in hac plenifudine qux ministrafur in Domini glogantur operibus praedicationis spiritualibus, et fiat riam. Providemtcs enim bona,non solum coram Deo, pax dando ct accipiendo. Unde Apostolus Si spised efiam coram hominibus. Misimus autem cum ritualia vobis seminavimus, magnum cst si carnalia p illis ef fratrem nosfrum quem probavimus in multis {I Cor. ix.) Ut et illorum. Ouasi divestra metamus sxpe soUicitum esse, nunc aulcm muUo soUicitiorem ; Vestra abundantia terrenorum suppleat inocat confidenfia muUa in vos sioepro Tito qui est socius piam illorum ut et econverso ahundantia meritomeus, ef in vobis adjutor, sive fratres nosfri apos rum illorum spiritualium, qui divinis vacant, sit toli Ecclesiarum glorix Christi. Ostensionem ergo, supplementum vestrx inopix. [Augustinus] Qui enim quse estcharitafis vestrx et nosfrce glorix pro vobis, vivunt in hoc sfficulo non habent merita ad vitam in iUos osfendite in faciem Ecclesiarum. Rogavi Titum ut aeternam sufficientia, nisi juventur pcr alios. Sed Gratias uutem. Quasi dicat quia pauperes Christi, quorum est regnum cceloperficeret gratiam istam, vel ego ipse hoc consulo
spiritua!i:i,

piunt

tribuant carnalia.

Ipsa est pax

Jerusaliiu, at

upcra misericordiae corporalia Jun-

:

'/

:

;

:

rum, amicos sibi et debitores feccrunt, per merita eorum consequentur quod per sc non potuerunt mereri ut tunc fiat eequalitas, non quin diffcrant in claritate, sed quia id omnes habebunt,et omnibus
;

vobis. Deo autem ago gratias, qui dedil in corde Tili

eamdem, quam ego habeo,

sollicitudinem, pro vobis

exhortandis, ut abundetis in hac simphcitate elee-

erit sufficientia

;

sicut scriptum est

de

manna in

signo

mosynarum. Et vere habuit sollicitudinem, quoniam quidem suscepit exhorlalionem vestram, sed,

hujus
id est

rei

:

Qui multum,

scilicet collegit

de manna,
abundavit,

cum

csstt sollicitior

sua voluntate,
est

amplius habuit

quam gomor, non
;

hortatione, profectus

ad

vos.

Qui

quam in mea exprimum rogaMisimus etiam

quia qui plus habuit dedit indigenti

et qui

modi- C tus excusabat sc propter vestra

Yitia..

cum,

scilicet collegit,id est

minoravit, id

quia recepit
ita

minus quam gomor, non est non minus habuit quam gomor, ab eo qui abundavit. In Exodo autem
:

cum illo fratrem nostrmn, scilicet Lucam vel Barnabam, cxcjus Lucas laus esl in Evangelio scripto, vel,
cujus Barnabae laus est in Evangelio prcedicato.

scriptum est
;

Nec qui plus

collegcrat,

habuit

Laus

e.jus

dico per omnes Ecclesias.

Non solum auest

amplius

nec

qui minus paraverat, reperit minus

tem laus ejus in Evangelio, sed etiam ordinatus
ab Ecclesiis

{E.vod. xvi). In

quo figurabatur quod qui majora
et qui

Judaw comes
qua
in

nostrx peregrinationis, id
circuimus,
et factus

habent merita,

minora, in ajlerno convivio
Dico, ut abundantia vestra

est praedicationis, est

mundum

eamdem
ita,

habituri sunt refectionem [Ambrosius] Vel

comes,

hanc gratiam, id est in hanc largitioministratur a nobis, id

ut

fiat.

Quasi dicat

:

nem eleemosynarum, qux
est

vestraj inopiaj sit

ministri. Et hoc ad Deus inde glorificetur, litas, scilicet ut, sicut ii ministrant sanctis, ita et ad voluntatem nostram, quam volumus ut bene eis reddant vicem in futuro sancti, sicut scriptum detis, complendam. Voluntatem dico destinatam, est de manna in figura hujus rei Qui multum, quae destinata est et praeordinata a Deo nobis adco scilicet collegit, non abundavit, et qui modicum^ n est necessaria. Vel ita, ordinatus est comes perenon minoravit. PIus habent sanct; in spe futuri, grinationis nostrae, id est praedicationis, scilicet minus vero hi qui in tempore hoc sunt divites et in hanc gratiam,id est in praedicationem gentium,

suppleat illorum inopiam, ut illorum abundantia

cujus nos apostoli

sumus
ut

supplementum

;

ut ita fiat aaqua-

Domini gloriam,

id est

:

;

;

cum

ibi

a;quabuntur utrique, ut sicut hic diviles

quffi

ministratur a nobis, id est cujus minister
;

inopiam sanctorum sustentant, ita ibi beneficio sanctorum sustententur, et divites fiant in aeterno bono. Vel ita, ut fiat. Quasi dicat Vestra abundantia suppleat illorum inopiam ita ut in voluntate fiat a^qualitas, etsi non in opere et sic pariter rccipietis, sicut scriptum est de manna in figura hujus rei, qui multuni cnini habucrit, et qui modicum, non minoravit sic, qui multum dat ut dives, et qui
: ; ; :

sum

glorificetur

ad Domini gloriam, ut scilicet inde Dominus. Et ordinatus est comes ad complcndara nostram voluntatem destinatam, id est ad complendam prcedicationem gentium cui destinatus sum. Devitantcs. [Ambrosius] Quasi diHos pracdictos misimus, devitantes hoc, ne cat quis in hac pleniludine, largilionis eleemosynarum,
et hoc,
:

vitupcret nos, dicens

nos fraudare. Vel, ne quis in

;

61

COLLECTANEA
et

IN EPIST. D.
miraciilorum,

PAULL -

L\ EP.

II

AD COR.
IX.

62

hac ploniludine, scilicet doctrinac
vituperct nos,

A

tanquam ncgligcntes
:

circa

curam san-

Bcne pr;oilirat, scd non est ut dicatur sanclorum sicut alii aposloli, ct sicut sibi memor pr<TCcptum pst. Vituperatur crgo Apostolus, si negligentcr agerct circa sanctos. Et idoo hoc pra;-

ctorum

;

Vkrs. 1-7. iVrtw de mmislerio quod fitin sanrtos ex nbundnnti est mihiscrihcre vohiis. Sciocnim
pronipfH»innii)in>nvestrum,]n'or/undevohisglorior
npnfl Mncedones.

131 C.VPUT

Quoniam

ct

Achaiaparatacst ab

monct

ut solliciludo ojus et
vel

providentia appareat.
{iociriniv
lit,

annopnvterito, et vestra seniulatio provocavit plurimos. Misimus autem fratres, ut, ne quodglnrianiur

Qux

plenitudo largitionis
cst
id est ut

minisfratHr
et

a nnbis. id

nostro ministerio

hor ad

qucmadmodum di.ri, pnrat7sitis,ne cum venerin t Macedoncs mecum
de robis evarnctur in hacpartc, ut,
,

Deus demus eniui. Quasi dicat Bene dico devitantes, providemus enim ut opera nostra bona sint, non solurn, cnram Dco, scilicct ut Deo placeant, sed ct coram hominibus, ut etiam hominibus bona videan" tur. Coram Deo providet Apostolus bona, dumfacit circa ministerium sanctorum quod Deus jubct coram hominibus providet bona, duni bqnos mitlit ad hoc opus exhortandum, qui probitate sua eos provocpnt ad danduni, non scandalum faciant, nc bona doctrina Apostoli pcr improvidos ministros in vituperationem cadcret. (60) Nota quod rectc Apostolus ait se providere bona coram Doo et hominibus. Proptcr nos enim conscientia nostra sufficit nobis, propter vos autem fama nostra non

Domini gloriam,

glorificetur. Provi-

etinvenerintvos imparatos, crubcscanius nos, utnon

:

dicamus vos in hac substantia. Necessarium ergo existimavi rogare fratres ut prxveniant advos, et priepnrcnt repromissnm henedictionem hanc paratnm esse, sic quasi benedictionem non quasinvaritiam.tlocautemdico: Quiparceseminat,parceetmetet ; et qui seminat in benedictionibus, de benedictionibusetmetet.Umisqui^^que^proutdestinavitincorde

suo,non ex trisfitia aut ex necessitnte. Hilarem enim dntorcm diligit Dens. Nam de ministerio quod fit in snnctos cx abundaati, id est superfluum, e5? mihi scriberc vobis. Scio eniin promptum animum vcslrum, pro quo de vobis gloriorapudMaccdoncs, dicons Quoniam ct Achaia, cujus motropolis cst Gorinthus, asmulatione Mace:

pollui, sed

poUerc debet in vobis. Ducc res sunt,
tibi,

donum

A\\cid.,parataestab annoprxferito, ctvcstra

conscientia ct fama:conscicntia

fama proximo
negligit,cru-

armulatio, \d esl

amov otstud\[.\m, provocat plurimos,

prodest.Cui conscicnlice fidons

famam

dcWsesLMisimitsautcm cum
.\pollo:

iliis

fralrem nostrum,

ad oleomosynas dandas, [Ambrosius] quia fcmulatione Corinthiorum alla} Ecclesic^e, dum audiunt
illos

csse

quem probavivius in inullis sa'pe soUici/nni de salutc nostra. Nunc autem, cum audivit
pro
confuLcntia
in vos, vcl in vobis, sivc

prius erroribus imp]icatos,postoabonae volun-

tatis fuisse effectos, incitataj

sunt ad bonum. Quasi
illos? ait,

vos correctos, viidlo sollicitiorevi

vero

quis diceret

:

Cur ergo prajmittis

mutta habita
de vobid
noluit,
(ji

pro Tito qni C misimus autem fratrcs, ut vos ad

multa
ivit,

retulit, ct idco Apollo, qui prius
aliis

scd ut parati sitis,'iUcmadinodum dixi

hoc horlontur, illis vosesse

rogafus ab Apostolo et

fratribus ire ad cos

modo

quia audivit cos correctos. Qui,

paratos. Parati sitis dico, nchoc, scilicet quod gloriamur devobis tolum cvacuctur in liacparte ,sc\\\Qe,i
si

scihcet Titus, cst socius mcus, ct in vobis, id cst in
vestra conversatione, adjulor. Sive,

imparati fucritis.Ideo parati esse debetis,ne

cmjji

Quasi dicat
;

:

vcncrint
ratos,

mecum Maredoncs,

et

invenerint vos impa-

Pro confidentia

vestri ivit, ct pro Tita ct
ibat, sive

Luca cum
hsic

quibus libentor
fecit,

etiam pro

illis aliis

qux sunt

fratrcs nostri, et apostoli Ecclc.ia-

crubescamus nos, qui de vobis gloriamur, Mf non dicamus vos crubesccre : quod magis est,idest esse debet. Si enim non fucrit hoc inventum quod
tcstificatus est

rum, a quibus fuerat rogatus. Vel secundum aliam litteram, oodom sonsu manontc, scilicot sive pcr
fratrcs nostros apostolos F.cclesiarum, et qui
ipsi

de

iis,

et ipsc crubescet, et ipsi

am-

plius conrundontur./n finc substanti(i,\d est in hac

dalioue eloemosynarum, qusc paupcrcs sustontant.

sunt

aposfoli

Ecclcsiarum.

Hoc
;

cst

glorix

Dei,

Ne ergo hoc s\t,nccessarium cxistimnvi rogarc
/r^'^,

/ra-

Christi, id est ad gloriam Christi

quia in eis non

hominum,
etc.

sed Christi gloria cst. Ostcnsionem crgo,
:

sci!icctLucam,Titum,Apollo,w^mepr<37yem'anf ad vos, ct pr-xparcntparatam esse, quando veniemus,

misimus ad vos, ergo n hanc repromissam, id est sajpe promissam, benediostensioncmqu.rrstcharitatisvcstrccetnostrxglorvp, ^onejn, id est c]eemosynam,qucB recte diciturbeneQuia
talcs

Ouasi dicat

habitae

pro vobis,

id est

charitatem vestram

quam

dictio,

quia causa est

aetcrnaB benedictionis.

Para-

cstondistisaliis,otgloriam nostramsimiliterdcvobis

tam

dico, sic

utique, (juasi benediclioneni

scilicet

habitam,quamostondistisossoverani,nunco5^cnc/j7e

quos misimus ad vos,bene ens recipicndo, bona qua; de vobis audierunt probent. [Ambrosius] Ostendite dico, ct hajc in facie EccL^iarum,
in illos,

ut

ut scilicetcajterm Ecclesia; agnoscant vera csse.iJona

qua! de vobis audierunt.
scilicet ut
et,
alii

Viv^d^^rie Ecclcsiaruin,

a vobis
:

d.vJl^^\l exempliim.

Num

quasi dicat

Do rece^one eorum moneo.
et

opus cliaritatis ot mngnam, non quasi avaritiam, ut doloantpro dato, et parum sit quod dant. Hoc autcm, quasi dicat:I]li pr.T.parent, ego autem cur largo detis, hnc dico, i<l cst prcBscribo, (piia qui parce scminat,\d est di\.t, parcc etmetel relribulinnom. Non pnrce sominat illo qni panim habens paiMim largitur, si animus promptus sitdarc plussL plus haberet. Nota quod non ait dat, sed seminat,
ut sit

(60)

Aug.

in

serm. De vita

morte.

:

63

PETRI LOMBARDI.
A.

64

quia dare eleemosynam non est amillere.sed peminare, scilicet ad
in futuro. Elqni

Et ha3c juslUia ejus, id est merces justitice ejus,

tempus

carerc, ut plus

lial^eatur

mnnct

in

sxculum

sasculi, vel

in

«ternum,

id

est

seminatin

bei^cdiclionilnis, y\h[p\as

pensalur animus
Dei
et nietet,

quam

census, de

brnciliclionibus

largam

scilicet retributioneni. Et ideo
jji-out

unusquisquc, scilicet det,
prajordinavit, in cordc
nis,

dcslinavil, id

cst

siio, id est in

consiiio

ratio-

quia

si

invili

darent non prodesset eis.Ouia qui

invitus dat

pro[)l;er-

pr.cscntcm pudorem, non
dare non det<^a;
tristis

lialjet

mercedem,

et

ideo quisque det, sicut proposuit in

corde suo, po
npcessildie, u{

vM
esi,

^

tristitid, unt,

cx

vel

coactus, sed

spontc.

Uilareni^cnim dutoretn,\d est qui oxvoluntateljona dat diligit Dcus, id est approhat et remunerat, non
tristem et

bona mundi fine ajterni praemii communia reputat. Et nota quod exemplo hoc ad largiendum sanctis invitat. Si enim hujus qui pauperibus largitur merccs magna est, quanto magis ejus qui rainistrat sanctis? Pauperes enim sunt et possunt dici etiani qni ma[i?,uui. Qinauiem. Qnasi dicat Non solum inde vita datur, sed etiam qui administrat seminanti, scilicet Dcus, semen, unde elecmosyna fiat, et panem,, id est necessaria vitaj, pncstabit ad manducandum, non ad superfluitatem, et in tantum prajstabit quod etiam mulliplicahit semm vestrum, unde plures eleemosynas faciatis.
sine line. Justus est qui
:

murmurantem. Qui enim dat
et

ut careat

Et ideo hoc timore
13

taedio interpollantis,non ut reficiat viscera indigontis, et

rem

meritum

perdit. (61)

Quidquid

ergo
si

nemo timeat dare, etaugcbit incrementa, id est facultatem ot voluntatem dandi cleemosynas, incrementa dico, frugum justitix vestrx,
id

boni facis

cum

hilaritate fac, et tunc benefacis,

est

ex quibus procedit justitia

et

vita

de te, non tu facis. Vers. 8-13. Potens est autcm Deus omncm gratiam abundare facere in vohis, utin oynnihus semper
Iristitia facis, sit

autem cum

omnem

sufficientiam habentes, ahundetis in
:

omne

opus bonum, sicutscriptumest Dispersit, deditpjauperibus.jiistitia ejus

manet

in

sxctdum

scecnli.

autem administral semen

seininanit, et

Qui panem ad

unde proveniunt Incrementa sunt eleemosyna3 et voluntas dandi, pro quibus et hic virtutes et in futuro gloria augebitur. Ut in omnibus. Quasi dicat: In tantum augebit,et resetvoluntatcm dandi, ul vos locupletali, secundum vestram
Justitia est sanctitas et
vita,

bona

fnKjes, id est teterna renumeratio.

reputationem, in omnibus, id est in omni statu ves/ro, abundetis in simplicitatem, id

manducandum prxstahit, ctjnultiplicahitsemen vest}nim,etaiigehifincrementa frugumjvstitias veslrx: ut in omnihus locupletati, abundetis in omnem. simplicitatem,

est largitionem

simplici cinimo factam.Simplicitatem,dico,om«m,
id est periectam,

qux

largitio operatur per nos graest, id

qux operatur per nos gratiarum actionsm Deo. Quoniam ministerium hujus officiinonsolnm

tiarum actionem Deo. Et ideo facienda

est

ipsa largitio est causa quare aguntur gratiae Deo,

suppleteaqux desuntsanctis, sed etiam abundat per cujus largitionis nos sumus m[n\sln.Quonium,Gic. multas gratiarumactionesin Domino,pcr prohatio- G Quasi dicat:Ideo agentur gratias Deode donolargi neyn ministerii hujus glorificantes Deum in ohedientionis, quia multa in hoc bona sunt. Et hoc <st tia confessionis vestrx in Evangelio Christi, etsimquod ait plicitate communicationis vestrae in illos et inoinQuoniam ministerium nostrum hujus officii vcstri nes, et in ipsorum ohsecrationepro vohis, desiderannon solum supplet ea quce desunt sanciis, sed etiam tium vos propter eminentem gratiam Dei in vobis. abundat in actione gratiarum, quaj fit per multos, Gratias ago Deo super inenarrahili dono ejus. qula multi aguntinde gratias Deo.Ethocm Dommo, Poteiis cst autem. QuRsi dicat:Ego itamoneovos, id est operatione Domini,qui eos movit ad agendas sed Deus potens est. Vel ita continet. Ego moneo gratias, dico quod per multos agentur gratiae Deo. vos ita, et nolite diffiderc, quia Deus potens est Et hoc per probationem ministerii hujus, id est quia facere abundare in vobis, vel in cordibus vestris, laudanthanc ministrationem nostram. Per muitos omnem gratiam, scilicet non solum hanc, sed hanc dico (ilorifcantes Deum, non solum de vestra largicum aliis, id est omnia dona Spiritus sancti. liaut tate, sed etiani inde accepta occasione, in, id est vos semper luibentcs, id est habere reputantes, pro, vel de obedientia confessionis vestrx, id est de omnem sufficientiam in omnibus, id est in omni statu fide et confessione, et omni bono vestro. Obedientia, vestro, abundetis in omnc opus bonum, id est in da n dico,habita inEvangelio C/tm/i, quiaobedistisEvantione eleemosynarum, sicut in caetciis. [Ambrosius gelio Christi in subjectione mentis, et glorificantes Qui enim solam sufficientiam elegit, poterit in Dei Deum pro simplicitate communicatio7iis, id csi vesira. opere abundare licet enim exiguum sitquod parum communia reputatis, et hoc simplici animo facitis. habens tribuit, abundat tamen quia recto judicio Vel pro simplicitate communicationis, id est quia fit quia qujTritur de quanlo, et quo animo detur. alii exemplo vestrosuaaliis communicant.CommuEt quasi aliquis qmereret Estne hoc bonum, scilicet nicationis, dico, facla3 i» illos, id est sanctos praelargitio cloemosynarum ? Respondet Est utique, dictos et in alios omnes egentes, et ipsorum, etc. sicut scriptum est in Psal. Justus, (/i5pc'r5i7,non uni Quasi dicat Pcr multos dico etiam glorificantes omnia conferens, scd plnribus dividens, et dedil, Deum, de obsccrafione ipsorum sanctorum, facta;)?'o
, :

:

:

:

:

gvsLi\aiiipaupcribus,non divitilnisquipossentreddere

vobis, id est

illi

multi glorilicant

etiam Deurri de

(61)

Aug., in psal. xxxvin.

rri

COLLECTANEA

IN EPIST. D. PAULI.

- IN

EP.

II

AD COR.
Quoi^dam

06
diro, qui arbitiun-

(jiiia et ipsi saiicli ohsocrant pro vohis. [C>2) Ipsonun, dico, (lesidoranliiim vos vidcic in .vloriui

hor,

A

lalo laMolur cuiii cis.

tur nos tuiiipiuin sccuiidnin carnein, id est inorc i;ar-

beatiludinc, vcl ctiani hic. Et hoc proptcr (jia'iam
Dci, id est charitalem

eminentem
et

in

vobis. Gralias

nahum, anibulemus. In carnc fjj^w.Quasi dicat: Putant nos secundum carnom ambularo,quod non facimus,
licet

Dco.

De a;ternaindiLrontia

dc ajtorno supploniento

(juia licet siinus ainbulanlcs in cnrne, id est

indigentia? provinrialium Christi et

mihtum

Christi
;

simus dcgonfos

in carnc, qua? fragilis est,

non

egit.Hinc de rchus carnaiibus in

132

illos

indc

autem dc rebus spiritualibus in islos.Ideoquc tanquam sanctorum gaudiorum saginaplcnuseructans
clamat
:

Ciralias

Deo. Quasi dicat

:

Et quia hiiic fot

commoNon enim inilitiam a Dco nobis datam exercemus secundum carncm, id est pro tcrreno commodo.Et vere non sccundurn carnetn mihta(lo

tanicn sccunihim carnem,\d cst pro carnali
inihlamiis.

hona sunt, gratias ago Deo supcr doiio inenarrabili, iil est de charitatcquam suis donat.qna; non potest
enarrari (juantum utiiis
sit.

Vcl, enarrabili, id est

qnod debct cnarrari.

mus. iSam arinamihtix nostra\ id est virtutcs et miracula per qua; in prffidicatione niililamus, non suntcarnaha debilitate, sedsunt potcntia Deo, id est per Doum, ad destructioncm munitionum, id est ut
dcslruant consilia hominuin seu da^nionum diversis calliditatibus munita, consilia destrucntes.Quafii dicat Vere possim dcslrucrc. Nam destruimus. Et hoc est quod ait. Quasi dicat Militamus non sccundum carnem, nos, dico, destruentes consilia hominum et (],vmonum,el onincm aUiludinem,i{] est prorunditalcm inlellcctus,tam logispcrilorum (luam philosophorum. Altitudinem, dico, extollenlcm se
:
:

CAPUT

X.

Vers.1-7. — Ipse autein ogo Pauhis

obsecro vos

j.

per mamuetudinem et mode&tiam Christi,qui in faciequidem humilis sum inter vos -.ahsens autemcon-

autem vos, nepr.vs^jns attdeamper camcon/identiamquaexistiniorauderein qxo-idam, qui arbitrantiirnos tanquam secundwn cnrncin nmbulemus.In carne enim ambu/antcs, non secundum carnem militainus. i\am ainna militix nostrie non carnalia sunt, sed potentia Deo ad desfructionen
fido in vobis.fiogo

(uhersus scientiam Dei, id est
brosiusl Et ctiam

qua; de Deo est. Ut

dum impugnant partum virginiset hujusmodi,[Amin

munitionum,ronsilia destrneiites,et
ptivitatem redigentes

omnem

altitudi-

captivitatcm rcdicjentes omnein

nem, extollenteinf.eadversusscientiamDei, ctin ca-

inlcUcctum, id est captivos
tcs

ducimusomnes supcrbe

omnem

intellectum in obse-

agenles, vel intelligentes,dum Christo contradicen-

quium Christi, elinprnmptu habentes ulcisciomnem
inobedientiain,cum impleta fuerit vestra obedientia. Quoe secundum facicm sunt videte.Si quis confidit
sibi se esse,

vincimus.

Ducentes

cos usque

m
nr.

obsecjuium

Christi, id est ut fidei Christi, cui

ante repugnave-

rant, humiliter obediant.Nos.dico, ctiain in

promptu

hoc cogitet iterum apud

se,

quia sicut

kabcntes,qu\a. nihil nos

remordet,quo

inus audea-

ipse Christi cst, ita el nos.
Ipse autem.

C mus,
de incorrectis qui

ulcisci

oinnem inobcdicnliam. Quod faciemus,

Postquam admonuit bonos de elecmo-

cu7n impkta fuerit vestra obedientia, id est

postquam

synis in sanctos faciendis, agit

recognovcro omnes ex dileciione obedienles. Tunc

pseudosequebantur.ct eumferocem putabant.Quasi dicat Correctos ad cloemosyniis invito, vos autein, alios qui pseudo mihi praefertis, obsccro ego Paulus. Quasi dicat Vere humilis non superbus ipse qui alios ad eloemosynas monoo, idem vobis qui illis.
: :

onim vindicat inobedientiam,cum illam condemiiat pcr obedientiam tunc illam destruens quando eos
;

qui resistunt perducit ad
ullio, ut pcrfidia
T\(iiuv,qu;e

fidem. Et hoc est digna

Obsecro,

dico,

per

numsueludineni

et

molestiain

dixi

ab his quibus defendcbatur,damsecundum faciem, cic. Quasi dicat Multa quibus ostendi vobis potius debcre nos sequi
:

sim vobis lenis, et cum modo puniam vos, sicut Christus eliam provocatus lcnom animum ostcndit, et in correctionibus modum non exccssit. Obsecro ogoPaulus qui in facie
Christi, id est si

vultis ut

quam

pseudo, et

si

vobis non

sufficit

quod

dixi,

quarc nio potius quain pscudo sequamini. Videtc, hsic alia, qux sunt secundum facicm, id est ita evidcntia sicut oa qua;

sunt
:

subjecta

oculis. .Aperta

quidein, id est cxterius ut dicitis, humilis

sum

intcr

enim sunt

mVjScilicct
dicat
:

dum

prresens

sum. Absens

autein.

Quasi
jj

Dum

bis, confvlo in vobis, id est

non timeo aliquid mali mihifieri a voconfidenter ago in vos,
Ilic dicit

IliBC scilicet, si quis illorum pseudo. IIoc enim dc praesumcntibus dicil,confidit, per aliquid, id cst per fidem vel aliquid aliud, se

(luu) dicet

esse Chiisli, id cst
co(jitct, id

quod ipsc

sit Christi. floc
se,

iterum

aspere vos rcdarguons. Uocfo nutem.
obsecret eos. Quasi dic
it
:

unde
vos,

est

bene dclibcret apud
vel
IIoc,

ut viin ratio-

Xnn snhim obsccro

nis

non excedat,

proptcr odiuni

nostrum,

vel

sed cliam rogo ne prjisens, sciiicet

cum

venero,rtu-

quosdam incorrcctos,id est ne pra;sens audactor puniam cos, per cam confidentiam qua existimor audere ab3ens,quia quantum putor absens confiderc,tantum pra^sens faciam in rc, nisi se cmenin

deam

iiujuam, cogitet.quia sicxd ipsc Chrisliest,ila et nos,id est pcr quajcunque

propter lionorcm suum.
ipse est Christi per

eadem et nos. Vcl ita, qujs secunduin. Quasi dicat :Vcre nos apostoli talcs sumus qualcs supra ostendi. Qna; autem sunt secunduin
id est diligcnter opera eorum considerate,qui in vestro conspectutantum bona agunt,

daverint.lloc ergo rogat ut tales

illos

invcniat, ne

faciem videte,

cogaturirascietaudere ineos, sed prKmissa severi(62)

Augusi., De op. monach.


67
iii!

PETRI LOMBARDI.
fijilc

68

vos,se(lucant, ut vclitis ecs praeferre nobis.
debclis, quia.si qois illorum prjcsumenlioc

A

'^tolas,

dimi

sumus

abscntes, tales

erimus etpraeseninobedien-

Piiod non

tes in faclo, scilicet

ulciscentes

omnem

tiuai conlidit per aliijua se essc Christi,
cogilet

iterum

tiam,quia,si vitia vestra paIparomus,tunc

non

aedi-

apud

se,

quia sicut ipse

est

Ghristi, ita et

ficaremus, sed destrueremus. Non enim. Quasi dicat Tales erimus facto quales sumus vcrbo, quia non sumus pseudo similes, qui usurpant sibi pote:

nos, id est per quaecunque ipse cst Ghristi, per eadcm et nos. Gontra superbos pscudo hoc dicit, qui

dc se praesumentes
preeponebant.

indatione

animi Apostolo se

statcm

in

diem,

et

vitia

palpant. [Ambrosiusj Et

Nam,etsiamplius aliquid glonalus VERS.8-i3. fiiero de polestate noslra quam dedit nobis Dominus in xdificationem et non in destrudionem vestram,
non erubescam Vtaulcm non existimcr tanquam terrcrevosper Epistolas[quoniamquidam pistoloe ,i7iquiunt.gravessunt ef /ortes^prxscntia autemcorporis infirma, etsermo contcmptibilis) hoc cogitetqui ejusmodi esf, qiiia quales sumus verboper Epistolas abse7itcs,taleset prxsentes infacfo. Noncnim audemus inscrere, aul comparare nos quibusdam qui seipsos comnwndant, sed ipsi in nobis nosmcfip&os mctientes, et comparanfes nosmctipsos no/ns. Nos autem non in immensum gloriabimur, sed secundum mensuram rcgulx qna mensus est nobis Deus rnensuram pcrtingcndi usquc ad vos. Nam, etsi. Quasi dicat Vere ita sumus Ghristi
.

E

quod ait.Non inserimus nos quibusdam, id est pseudo, qui non missi a Dco, commendant seipsos, aliquibus artibus, non Deus eos, id est usurpant sibi potestatem indigni. Quod est dicere Non ponimus nos in numcro illorum, ut potestatem usurpemus, sed a Deo electi accepimus, nihil ultra concessum praesumcntes.Hli autem non
hoc
est
:

:

accepta potcstatc, sed usurpata, dominari volunt,

B

nomini suo vindicantes auctoritatem.Aut non comparamus nos illis, ut nos sicut illi adulemur vobis et vitia vestra palpemus,quod posset facere aliquis etiam habens recte potestatem. Hoc non facimus, idco quia non audemus nos inserere aut comparare eis,ne sicut illi ita et nos pcreamus. Non haec faci-

:

sicut

iili.

Nam
:

etiam excellontiusnos

sumns

Christi
lioc est

mus, sed potius ipsi sumus metientes, id cst mctimur, nosmetipsos in nohis, id est in conscientiis nostris,an a Deo missi simus attendimus,et non aliud quamquodinjunctumestusurpamus.Tantaenimpotestate

utimur,quanta concessa est ab auctore; nec mensuram nec modum egredimur. Et sumus comquod ait nam, etsi amplius aliquid fuero gloriaius parantes 133, id est comparamus ctiara nosmetde nostra poiestate, scilicet apcstolatus, (jua^n Domiipsos nobis,quia secundum quod ofucium nostrum nus dedit nohis, non illis in cedificationem, et non exigit, faciinus quod illi non faciunt. Hajc autem in destructioncm vcsira7n,\d est ut nos in virtutibus nos agentos, non gloriabimur, id est non exercebiaedificemus, non ut prava doctrina vcl exemplo corrumpamus, ut pseudo faciunt, non erubescam, quia C mus potestatem in immcnsam, id est ultra mensuram nostram,quod illi faciunt qui ultra mensuram et verum est.et non ad gloriam meam,sed ad utiliusurpando gloriaatur, scd gloriabimur, secundum tatem vestram dicitur. Ut aiilem, etc. Hic dicit se, vermensuramregulx, \d est secundum menouratum cum proBsens fuerit,implere opore quod abseus mihi a Deo populum,cujus ego sum regula ad diribo minatur. Hoc autem dicitoccasionem iilius senibi dixcrat, parati ulcisci omncm ingendum, sub qua mensura vos estis. Unde subdit' tentiae quam Mensuva.m,d\co,pertingendimon\Ui Dei nsquead vos. obedientiam,ne putarent eum absentem tantum mi[Ambrosius] Dei enim nutu Corinthiis evangelizare prajsentem nihil facere. Quasi dicat Hanc nari, et monitus est. Paratum enim erat unicuique ad quos potestatem dedit mihi Dominus in aedificationem et
per potestatem,
illi

quam

non habent. Et

:

non
tur

in

destruclionem, sed tamen ulciscar. Videreillis

enim

ideo debere blandiri,quia potcstatem

pnedicatione dirigcrctur, ut singuli aliquos populos haberent proprios,dc quorum fide gloriarenin

accepit in aedificaliouem, non in destructionem;sed
ulcisci contra
aiitem.

Quasi dicat

opinionem quorumdam se dicit. Ut Promptus sum ulcisci, tamen
:

hoc dicens,exislimor/fl«//Mam icrrere vos per Epistolaa. Et vere existimor, quoniam revera quidam, inquiunt, Epistolx quidem graves sunt, id est ponderosae adintelligcndum,et fortes ad terrendum.Pr,2?sentia autem corporis est infwma, non audens exercerc severitatem, et scrmo est conteniptihilis, quia ut idiota sine argumentis loquor, ut aiunt. Attende

omnes pertinebant, quos in fide fundaverat,qui ad omnes missus erat a Deo. Unde addit quam mensuram mensus est nobis Deus. Qui ergo ci resistit, Deo mittenti retur.
illi
rv

Ad regulam autem Apostoli

sistit.

quod infirma

dicit contra fortes, et contenaptibilis

contra graves.Ut autem non existimer a vobis tan-

Nonenim quasi nonpertingentes Vers. 14-18. vos superextendimusnos.Usqueadvos enimpe?'vcnimns in Evangclio Christi,no7i in immensamglorianfes in a lie^iis laboribus, spcm aufeiu ha ben fes crescentis fidei vcstrx, i7i vobis 7nag7iificari secundu7n regula7n nostram in abundantia,etiam in illa quse ulfra vos su7it evangelizare,noninaliena regulain
ad
his

quam

terrere vos, et operc

quod minor non implequi ita de

qux prscparafa

sunlgloriari. Qui aute7ngloj'ia-

rc,hoc cogitet qui ejusmodi

est, scilicet

mc

tur,in Do7nino glorietur.No7i cnii7i quiseipsu77icom77icndat,ille

opinatur. Et hoc

idem

sciatis vos.quia
factis.

quod minor

verbis, impleturus
quales, id est

sum

quam

asperi

Quod ita ait, quia sumus in verbo per cpi-

No7i enim. Quasi

probafus est,sedqne7n Deusco77i7nendat. dicat Vere Deus est mensus.
:

ISon cnim, est superextensio,

Et hoc est

quod

ait,

09
iV.)»

r.OLLF.CTANEA IN EPIST. D. PAinJ.
eniin

— IN
quam

KP.

If

AD

f.OII

70

supcrexlcmlimus nos, quasi non
vos.

jwriiit-

A

rcgiinine qua) videtiir vobis, ct diciUir insipientia.

rjcntcs

ad

Supercxtendi est ultra extcndi quatii

Vol insipieutiam hic dicit, gloriatiouem sccuntluin

conceditur. Nos autcm destinati

sumus Dco mittente

carnem,

facit,

ne in co videatur inferior

illis,

ad vos. Et vere non extcndimus nos,quaai non pcrlingenlcs pertingimus enim, qu\a pervcninnis usquc
;

quam
nam

ipsc

non curat, scd prodest Corinthiis. [Am-

brosius] Quasi dicat: Glorior de rcgimine, sed utisustinerctis modicum quid insipientise mea?, idestgloriationissecundum carnem,quae videturinsipionlia. Quia dictum est:Non le laudent labia tua, sed proximi tui. Ikec autcm gioriatio ad lau-

ad vos in F.vangctio Christi, id est
riantcs in
licct

in

prcedicatione

Evangelii Christi. [.Vmbrosius] Nos, dico, non gloubi alius

essct

immensum id cst in alienis lal>oribus, scifundamentum fidei posuissot, qiiod ultra mensuram gloriari. Sed sumus liabentcs
crescenlis fidei
veslr.-vi,

dem

ejus vidctur pertincre. Scd
et,

et,

etc.

Quasi dicat:

spcm

id cst

speramus per

Opto ut sustincatis. Sed

prajcipio, supporlate me,

fidem veslram crescentcm de virtutc in virtutcm. Qui in voljis, id est por vos, maguificari apud alios,
quia per vos tales apostoli veri probamur. Et habo-

ut subjoctiprailalum. [Augustinus] Quasi dicat: Etsi gravet vos, tamcn patientcr ferte, icmutor cniw,
id cst diligo,

vos

Dci xmutalione,

id est

ad hono-

mus spem

cvanyctixarc sccundum reyulani iiosfram,

id est regiuim nostrum, id est secundum quod a Deo nobis injunctum cst.Evangelizaredico, in abundanlia, scilicet non in paucis locis, imo ct in aiia loca qua; sunt ultra vos, non tamon sumus habenlcs spem, id est non speramus gtoriari in aliqua aliena reguta. Nec illi qui ultra eos sunt, de alieno rcgimine sunt. Deinde cxponit quid dixerit in aliena re-

B

non meum, non zclo sponsam Dei mei, sod Deo. Amicus enim sponsi sum. Sponsus igitur zelat sponsam amicus voro sponsi non sibi, sed sponso. Et nota quod aemulatio dupliciter accipitur. /Emulatio enim est propter aHcnum statum motus
Dei,
;

rcm

mcntis, vel in

malum,
livoris,

vel in

bonum

;

hic

amoris

est,

non

quia

diligit eos Dei

autem «mula-

gula, scilicet in his ijux prxparata sunt ab aliis pra^dicatoribus,

quia his prredicabat, quibus non orat

annunliatum, ut gloriam suo labore quaireret. Qui
autem. Quasi dicat

Ego gloriabor in praedictis ct in aliis, sed hoc totum unde gloriandum est, a Deo est. Et idco Qui gloriatur, juxta admonitionem Jc:

:

ad honorem Dei est, et quam Deus Spiritu suoinspirat. Per hoc ostendit ea qua; dicet amore eorum so dicturum, ut non ad laudem ejus proficiant, sod ad horum profectum. Despondi enim. Quasi dicat Et vere diligo vos, quia ergo, ([ui sum amicussponsi,dospondivos annulo fidei, non multis, scd uni, non adultero, sed viro iegilimo, scilicet
tione, id cst quic
:

remiae, gtoriciur in Domino, id est

Domino

attribuat

gloriam

et confidentiam suam, cujus gratia est quod non pote3tiIle,qui non habet a Deo potestatcm,quia

Christo vero sponso. Vos, dico, existentcs virginem caslam. (03) Attcnde quod a plurali ad singularem

descendit,volens intelligi totamEcclesiam virginem
esse,
tis, etsi

suam gloriam quairit. Non enim, quasi dicat: Ideo C in Domino gloriandum, quia ilie non cst probatus a Deo, vel ab hominibus, qui commcndat seipsum,
id est

ctinomnibusverismembrisvirginitatemmennon integritatcm corporis servare. (6'i)

qui cxtra

Deum gloriatur sibi

tribuendo quod
:

tas

Virginitas carnis corpus est intactum, qua; virginipaucorum cst. Virginitas cordis fides est incor-

Ego non gloriabor in aliena regula, similitcrautem, qui gioriatur, id est

Dei est. Vel, qui uutcm. Quasi dicat

rupta, qua3 virginitas
in Apocalypsi
:

omnium

est fidelium.

Unde

mino,

id

poteslatcm vult excrcerc, glorictur in Doest poteslatcm cxerceat in mcnsura sibi a

coinquinati,

sunt qui cuni muticribus non sunt virgines cnim sunt {Apoc. xiv). In mu///

lieribus errorem significavit, quia error per mulie-

Deo data, quod debet. Non enim ille probalusesta Deo vcl ab hominibus, qui seipsum commcndat, qui praidicat non missus, qui non est idoncns, sod pra;sumplor ct reprobus scd quoin Dcus commcndat,
:

rom
gr.e

coopit.

quia omnes
fidci,

Ideo crgo singularitcr dixit virginem, sunt una virgo propter unitatem intespci,

solida;

sinceroe charitalis

:

Virgo
in-

sunt,

quiaa pravitato

erroris et ab opere

malo

id est

idoneum

et

dignum

ostendit miraculis et vir-

conlaminati, casta, quia non habcnt aestum malae
voluntatis. Despondi dico, exhibere, id est ut exhi-

tutibus.

Veus.

1 -3.

insipienlix mex ! Sed et sujjportate me. yEmulor enim vos Dei xmulatione ,dcspondienim vos univiro virginem caslam ex/iiOereC/iristo. 7'imeo autem ne

— Utinam sustineretis modicum quid D dicat: Tales vos desponsavi, utexhiboam vos Deo,
pcntcm
ita,

CAPUT

XI.

bcam

vos Dco in die judicii.

Timeo autem. Quasi

scd limco nc, sicut scrpens, id est diabolus, per ser-

scduxit

Lvam, a paradiso cam

ejiciens; sefalsa,

duxit, dico, astutia sua, scilicet promittcndo

sicutserpens

Evam

seduxit aslutia sua, ita corrum-

per similcs docoptiones

corrumpantur sensus
pcr similes deceptio-

pantnr sensus
Utinam,

vestri, et

excidant a siiiplicitate

qux

vcstri, id est intellcctus vcslri

est in Cfirislo.
etc.

nes, et excidantia siw.pticitate,

qux

cst in Christo, id

Quasi dicat

:

Ego glorior dc rcgi-

est a paradiso simplicis fidei Christi, quas nil alie-

videt insipientia, sed utinam sine indignatione suslinerclis modicum quid, quia plus pos-

minc quod

num

recipit. Isti

enim Gorinthii similes sunt
fidei similis est

Evae,

psoudo

siniilcs serpenti, id estdiabolo, qui

per eos

sem

gioriari insipientix

mex,

id est gloriationis

de

insidiatur. (G5)
(05) Id.,

Lux

paradiso. Quo-

(63; Aug., in lib. quics. 83. (64) Id., ia serm. quodam.

super Joannem.

,

7!
Viin; f»rgo firles

PETIU LOMBARDI.
cornimpilur, a
[

72

rd-a.lisd ejiciunlin',

A

'(juin

prceponunl mcnducinm

vciiliili.

Qui crgo mcn-

hominibus, ab eis pellunt veimmitLunt diabolum, et ita excluritatem,et etiam dunt Christum. Si quid enim dixcris contra fidcm, intrat putredo de vcneno scrpentis, et nascuntur vermes mcndaciorum, et nihil integrum rcmanet. (60) 'deoque sicut patribus nostris adversus lconem opus erat patientia, sio nobis adversus draconem vi(l.ifinni aedificant in

fuerit. C.alatis aulem uon rcciperent aliud, scilicet quod utique non majus esset, sed contrarium. Existimo enim. Supra egiL de pseudoapostolis, nunc dc veris prse-

(luod ab a[iostolis tradilum

dicit ut

dicatoribus loquiLur; quibus Paulus inferior vide-

batur, quia non fuerat

cum

Jcsu.

Quasi dicat

:

Si

aliud prajdicarent, rectc pateremini; sed,

quiahoc

non
est.

cst,

non

recto eos patimini. Et

vere hoc non
fccisse in his a

Existimo cnim

me

nihil

minus

Tunc euim cogebat, nunc docet. Tunc ingerebat violentias, nunc insidias. Videbatur tunc fremens, nunc lubricus et oberrans difficiie videtur.
gilantia.

magnis

apos'olis, id est

quam

magniapostoli. Etita

Idco timet Aposlolus ne, sicutper serpcntem seducta est Eva, iia ner ha^reticos

corrumpatur Ecclesia

a virginitate fidei

quam

gostat in corde.

Modo

ergo

anima virginitatem tuam serva, postea fecundanda in amplexu sponsi lui. Sepitc ergo, utscriptum est, aures vestras spinis (Eccli. xxviii). Adhuc enim mussitat serpens et non tacet. Quod gestum est in illo
paradiso, hoc geritur in Ecclesia.

minus illis pseudo feci, cuni nec minus fecerim, quam magni apostoli. Magni apostoli vidcntur apud istos Pctrus et alii, quia cum Domino fuerunt. Vel pro pseudoapostolishoc dicit, quibus se non minus eis fecisse ostendit. Ecclesia enim CorinLhiorum variis crroribus fluctuabat. Alin qui enim favebant apostolis qui cum Domino fueconstat quod non

runt in carne,

Paulum deformantes, quia cum Dode

mino non
audiebant

fueriL,

quo egimus.

Alii

favebant

Nemo

igitur vos

pseudoaposLolis, a quibus compositis verbis
qu.Tc

eadom

seducat ab isto paradiso Ecclesiac. Sufticiat quod
illic

ab Apostolo contra quos loquitur.

lapsi

sumus,

vel experti corrigamur.

N(uii,si is qui venit alium Chrislum Vkrs. 4-9. Paulo prc-cdicarcnt, removet. Quasidicat: Nec aliud qucmnon >)7'xdicavimiis,t(t aliumspiritum prxdicat pra^dicant, ncc melius. Existimo enim me nihil accipifis qucni non accppist is atd alind E va» geliwn minus fecisse, id est vobis mc dico tunc remotum qiiod non ixccpistis ,recte pateremini. Existimocnim a magnis apostolis. Et verc non minuspseudo feci, viliilmeviinus fecisse a niag nis apostol is Etsi impevel veris apostolis. ritussermone ^spdnonscientia Inomnibiis autemmaNam, ctsi sum imperitiis sermonc, quia non orno vifestus swn vobis, Aul nnnpuid peccatum feci, meverba, [Ambrosius] vcl quia impedita3 linguaj sum, ipsumhumilinns,ut vos exaltemini? Quoniam gratis scd tamen ncn sum imperilns scientia, qnia scio Evangelium Dei evangelizavivobis, alias Ecclesias exspoliavi accipiens stipendium ad ministerium ve- C quidijiiid magni. lloc autem quod a'L, imperitus scrmone, non ad apostolos pertinet, quianon erant strum ; et cum esscm apnd vos et egercm, nnlli oneeloquentes, sed ad pseudo qui componebant verba rosusfui.Nam quod mihideerat, suppleverunt fraquos pra^ferebant Corinthii causa accurati sermotrrs qvi vcnerunt a Macedonia, et in omnibus sine nis, cum in religione vis sermonis necessaria sit, onere me vobis servavi et servabo. non sonus vocis. Imperitus enim sermone non est Quasi dicat: Timeo ne per illos pseudo Narn, si is. reus apud Deum, sed qui non habet scienliam Dei corrumpanlur sensus vcstri, sed non debetis eos
,
.

Et quia posset

Quasi dicat: Non alia prscdicant vobis quam ego. dici, quodeLsi cadcm,melius tamen

.

pati,

quia non aliud prsedicant

quam

ego, et dcte-

maximo
prccdictis

quaj pertinetad saluLem. Jn oninibus autcni

rius

quam

ego.

inferiores illis?Et hoc est
vcnil,

Cur ergo existimatis nos quod ait: Nani, si
venit,
facit,

134
is

manifcstus

qui

quae per

me

fiunt. Ideo

sum vobis, quia experti estis horum omnium prasdicato-

scilicet

non missus. Vel, qui
(jiion 7ion

id est

rum

vos mihi tesLes esse potesLis et debetis. Et ideo

venditur, quia pro qnfcstu temporali

jjrxdicat
esi,,

pejus est quod hoc scientcs

me

pr«ponitis

illis
;

Ant
9,1

alium Chrislmn,
praedicat aiium

prcVdicavimus, \d

ctsl

nunquid, quasi dicat

:

Non minus

illis feci

aul

Chrislum cxcellcntiorem quam ego; quod esse nnn potest; aut si pereos accepistisalium, id est meliorcm spiritwn quain non accepistis per nos; quod uti([ue non cst, sed potiur pcr nos, non per illos accepistis Spiritum aul si pracdicat vobis aliml Evancjclium id est aliam de redcmptione praidicatioviem, qua3 csse non potcst.Quod Evangclium non rcccpistis per nos, rccic paleremini. [Ambrosius Quasi dicat Si aliud majus fitvobisper eos quam
; :

minus
rj

fcci,

pcccavi in

nunquid peccatum fcci, id est nunquid hoc? Quoniam gratis, id est sine sumpra^dicavi

pLu, evangelizavi vel
Dci.

vobis Evangclium
illis

Quasi dicat: Non. Et cst sensus: Minus
feci vobis,

nnn non

sed

plus,

quia
gratis

feci

gratis.

Unde
hoc

mihi irascimini,
sit

et alios

mihi praeponitis,

cum

peccali scd

gloriffi,

prsedicavi vobis.

Ego, dico, meipsum Itumilians, operando manibus
meis, ut
tis

ita vos e.raltcmini

a morte ad vitam, rcmo-

per nos, tunc recte pateremini. Galatis autem ana-

thcma
rit
;

dicit, si aliud

reciperent.

Corinthiis

autem

tis

a prffidicatione pseudoapostolis, etquianqn putavos emissc licentiampeccandi.His enim duabus

rectum esse

dicit rccipcre, si aliud
sit

prasdicatum fue-

cx causis sumptus dcbitos
aliquis ([u^crcrct

sed aliud hic dicit quod

potius ct

majus eo

non accepit. Et quasi unde ergo vivebas? Respondet;

(66)

August., in psal. xxxiii.

73
.'ilitis

COLLECTANEA
ecclesitts
ex^ipfllidvi,

IX EPIST. D. PAULI.
in
ci.s

— IN

EP.

II

AD COR.
nmpulcm
ct nos, id

74
occstsi-

non parva

so ox-

\

(jho. Qiiasi

dical: Idco noii arcopi nl
iale?.

pcndispc

significat.
et

Cum cnim

dicit,

cxspoliavi,

casionem, ul

invcniantur sicut

multa accepta
est ut

data signillcat. Exspoliavi dico,

niiles nobis. In

quo, id cst in csse similcs nobis,
sit ct

accipicnsstipcndimn ab aliis ad winisteriuni vcstrum,\d

gloriantur, cruntne

nos? utiquc.

Nam

ejus-

posscm vobis pra;dicare, ct non accepi etiam ab aliquoveslrumnccctiamcumcgerem.Ethoccstquod
suhd\l:Etcum csseui apxid vosct eycrcin nulli fuioncrosus, aliquidaccipiendo. Nonfui onerosus.et sicgcrem
,

modi,

ctc.

Vel

ita,

ut in

quo gloriantur,

id est in

accipiendo, invcniantur
nobir^. Ciloria

sicut et nos, id est similes

ct polui abstinere.

Namquodmiliidcerat, postspolia

ecclesiarum, suppleceruntfratres qui veneruntaMace-

</o/?ui.Al)hisbcnecorreclisfuilaccipicndum,nebone

seminanles amittcrentfructum.quiasinonaccipcrct
ilJis

forte in

scandalum

proiicerct. Et univcrsaliter

cnim corum cst in extorqucnda pecunia, sod mc non accipicntenonaccipient. Et vere non. Nam hujusmodi, etc. Vel ita: Ideo non accipio, ut in quo gloria, id est non accipiendo, inveniantur sicul et nos, id cst non meliores nobis, et cur non accipiiint? ut vidcantur l)oni. Nain ejusmodi pseudoapostoli sunt operarii subdoli, scilicet
callide

dicuni in om/i\bus, scilicet verbis et factis,

non so-

sub specie rcligionis decipientes, transfiyu-

lum

in stipendiis servari

me

vobis sine onerc, quia

rantcs se in aposlolos Chrisli, id est exterius osten-

dentes se esse apostolos Christi. Et non est hoc non jactavi me dc gonerc contra vos ncc ahijuid B hujusmodi feci; ct de caetcro5ffr{'(f/;(?,maximeabslimifum ipse cnim Salanas. qui est caput eorum nendo a stipendio debito. Iransfigurat se in angelutn lucis, id est ostendit se 10-18. Estveritas Cliristitn me, qunniam Veus. quasi angelum Dei, scilicet Christum, vel aliquem huec jioiiatio non infritigclur in me in regionibus coulestcm angelum, ut decipiat: quod et ad aerumAchaiie.Quare'^ (Juia non dil/go i-os? Deus scit.Quod nas hujus vit» pertinct. Transfigurat enim sc ad

autemfacio,ctfacia-n,utampuicnioccasionenicorum qui volunt occasionem,utinquogloriantur, inveniantursicutet nos.JSam ejusmodi pseudoaposfoli sunt
operariisu/jdoli,trans/igurantes se in aposlotosCln
sti.
i-

enim Satanas transfigurat se in angelum lucis.iSon estergo magnum,siministri
)/iirum: ipse
ti

Etnon

tentandum eos quos ita erudiri opusest, vel ad decipiendum aliquos, prout justum est. Ad quod magna Dei raisericordia neccssaria cst, ne quisquam cum bonos angelos amicos haberc seputat, habcat malos dccmoncs fictos aiuicos, cosquc tanto nocentiores

quanlo astutiores ac fallaciores patiturinimiet (idelcs

ejus

anifigurcnturvelutministrHjustitiu;,
.

quorum

cos;

ncque sancti

unius vcri Dei cultorcs

finis erit

secundum opera ipsorum Iterum dico[nc
veliit itisi-

ab eorum

fallaciis et

multiformi tentatione securi
malignis, ubi ista sollicitudo
setransfigurat,

quis

me

putet tnsipientem csse:alioquin

sunt, in his dicbus

picntem accipite me, utel ego modicum quid gloi ier) quod loquor, 7ionloquorsecundutn Deum,sedquasi C in insipicntia, in hac substantia glorice. Quoniam 7nultigloriantursecundumcarnetn,etegogloriabor. Et vcrilas Clirisli in tiie. Quasi dicat Et vcre servabo, quia verax Chrisius in me loquitiir; hoc
:

non

inutilis (67)ne,

cumSatanas

fal-

lendo ad aliqua pcrniciosa seducat.

Nam, quando

sensus corporis
gorit,

fallit,

mentem

vcro non movet a

vera rcttaque scntentia, qua quisque vitam fidelem

nullum

est in religione periculum. Vel,

cum

se

bonum

fingens ea vel facit, vel dicit quae bonis

scilicet

gratis
tein

quoniam hoec (jloria Christi scilicet quod pra;dico, quod a licitisabstinco propter sahi-

angelis congruunt,
haec aliena ad

etiam

si

credatur,

bonus non
vero per

est error, periculosus aut

morbidus.

Cum

vcstram. noninfringetur in omnibiis rcjionibus

Achaicc. Et quare'^ putalis hoc ficri, quia non diliyo

vos? Scilicel putatis

quod dicunt pseudo? Deusscit, quod ego diligovos, ct quod pro odio non fucio. [Ambrosiusj Ut sibi credatur juramcnto firmat, dans teslcm Dcum su;e dilectionis quam habcbat erga eos, quianon idco nolebalaocipere, quia non illos diligebat, sed ideomagis.quia eo.s amabat. Unde subdit: Quod autetn, etc. Quasi
facerc odio
dicat:

me

sua incipit ducere, ne quis post eum eat, opus cst niagna vigilantia; quod nemo sine Deo polcst, ct ipsa hujus difficultas ad hoc utilis est, ne sit spes sibi quisque, aut homo alter alteri, sed Deus tantum: quod nobis expedire prorsus piorum ambigit nemo. EtquiaSatanas transfigurat sc in angclum, tion cst crgo magnum siministri cjus
transfujurentur vclut s\nl miiiistri justilix,
j^
fiiiis

ijuo-

Non pro odio vestri illud facio, scd ideo facio ut amputem occasionem pseudo, id est quiadiligo vos. Et hoc est quod ait, quod autetn fncio nunc et faciatn semper, tit mco cxemp]o atnputem occasionem eorum qui per nie volunt habere occasionem sumcndi vestra. Intenlio cnim et studium pseudoapostolorum erat in pccuniis acoipiendis. Ideof|uc Aposlolus accipere renuil, ne illis esset forma et
occasio accipiendi. Sciebat enim
perent, non diu
prajdicarent.

rum, scilicet minisfrorum Christi et Satana;, erit secundum opera ipsorum. Itenm dico, quasi dicat:
Dixi, supportate

me

insipicntcm, nunc iterum dico

apcrlc, nc quis putcl tnc insipicntem,\n gloria spiri-

rilualium, quia pro bono facio. Alioquin, scilicet
in gloria illa spirilualium insipiens

si

sum, tunc ma-

gis accipite, id cst accipielis, mcinsipientctn, in gloria carnis.

Ncc simplicitcr dicitinsipionlcm, scdait
ncc
in

veluf insipiontem, quia
est,

hoc vcrc insipiens
in hoc,

quod si non acciUnde subdit:Wm

quia pro bono
dico,

facit,

nec ipse habet in gloria.
ut

Accipitc nic,

quasi insipientcm

(67)

Augustinus.in Enchirid.

Patrol. CXCII.

'^^

PETRI LOMBARDI.

70'

efjo (jJorier

modicwn rjuid, id estsccundum raniom, A ct Apo^ tdlo pp;crci'eba!it.()»fl.v/ nos.Quasi dical: Ua modica est. Quod loquor. Quasi dicat: vos lido su.-tinclis, ct nobis praefertis; Quasi no'^ inIdeo velut insipiens sum, quia quod in hnc firmi fuerimus in hac parte, glorise. In hac utique
qucu -loriatio

subslaniia glorix id cst in gloria carnis,

quam

qui-

non sun)us infirmi,quia'm qno //jmillorum

gloriari

putant substantiam,idcstila BSSamant, acsi per ea credant se subsistere. JSon loquor, quantum ad verborum speciem,5e«mdMm/)(?t/m, [Ambrosius]

dam

audct, id cst temorc se jactarc, quia tcmeritas est

apud quem non surgit dc carne gloria, quia apud Deum humilitas gloriosa, hsc autem ad carnis tu-

morem

pertinere videntur, ubi insipientia est. Sed

quasi in insipientia. Insipicntia est aliquem laudare se; sed quia hoc Apostolusnonpropter se facit, sed
ait, quasi insipientia. QuoQuasi quis qu«rcret: Cur crgo facis? Respondet. Quia multi gloriantur, et quia

idestauderepossum,sine [Augustinus] lu quo audct, dixi,ni insipicntiam autem dico illosaudere, quiainsipientia in quo gloriantur, quia ut magni videantur de carne se jactant. Apostolus autem si quidde sc dicit, non pro sua jactantia facit, sed ut eos humiliet. Ilehrxi, etc. Dico quod in quo quisaudct et
faciunt,e< cgo awc/co,
gloriari

quod

temeritatc

propter

Dcum,

ideo

cgo, ita ut in his apparet.

niam

multi, etc.

tiono

et ego.

Israelitx sunt
sunt, quia
et ego.

//t'/;?vT;: SH»ningua otnasccundum ritus, et cgo.

Semen Abrahx
Tj

non

est de proselytis, sed

suffertis eos.

Quod

ita ait:

tur

secundum carnem,

id

Quoniam multi gloriancst secundum illa quae

de gonere Abrahte

Ministri Christi sunl, per

hoc decipiebant,

et

ego

minister Ghristi sum. Et
.

pertinent ad carnem, utest nobilitas et hujusmodi. Ideo et ego gloriabor etiam sccundum carncm Et

plus cgo minister Christi

non mirum

si illi

gloriantur.

Vers. 10-27.

— Libenterenimsuffertls insipientes,

autem ut minus sapiens, quam dcberem, quia non csthominis selaudare. Per hoc ostendit secoactum in laudem suam
IIoc

prorupisso,

Nam

quisponte ea rofertqu.neadlaudom

ipsisapicntes.Sustinetiscnimsi quisvosin servitutem redigit, siquisdevorat,si qulsaccipit.si
sitis

cum

quis extollitur,si quis in facicmvos coedit. Secundum ignohilitatem dico,quasinosinfirmi fuerimus

imprudcntem se non dicit. Deinde osteadit quomodo sit minister Christi plusquam WW, ^uhAQ,^^: In laboribus, quasi dicat: Ego dico
cjus proficiant,

ostensus minister Ghv\si\inlaboribus plurimis, qui-

mhacparte.Inquoquisaudel{ininsipientiadico]nudeo et ego. Hebrcei siint, et ego. lsraelita> sunt, et
ego.

bus plusquam
boravi, lioc

imo etplusquamveriapostolilaideo dicit, quia et illi pseudo aliquos
illi,
;

habuerunt labores, ut vidercntur apostoli sed iste lamagis laboravit. ]Ambrosius] Occasione autem inboribusplurimis,incarceribusabundantius,inplagis venta ctiam veros apostolos tangit, quibus plus lasupra niodum, in mortibus frequenter. A Judceis boravit, ne in se videatur minor gratia. Deinde laquinquiesquadragenasunaminusaccepi. Tervirgis C borcs per partes ostendit, subdens: In carcerihus coesus smn, semel lapidatus smn, ter naufragium ostensus sum minister Christi nbundantius quam feci. Nocte et die inprofundum niu7Hsfui. Initineilli et in plagis, id est in vorberibus quse fuerunt
sunt,et ego.Ut

Semen Abrahoi

sunt, et ego. Miaistri Christi

minus sapiens dico,plus ego. In

;

ribus soepe,pericnlisfluminuni,periculis latronum, periculis in solitudine,pcriculisexgentibus,periculis

supra

modum humana^

virtutis vel

aliorum

;

inmorFreca:;teri.

tihus, id est in periculis mortis, frcqucnter

h\'\.

in civilaie, periculis in solitudine,

pcriculis in

queatius

enim pericula sustinuit quam

mari, periculis in falsis fratribus, in labore et aerumna, in vigiliis^nultis, infame et siti, in jejuniis multis, in frigore et nuditate.

Libenter
pientes, in
tis,

enim,

id est

voluntarie,

sujfertis insi-

hac gloria, quodnon debetis, cum ipsisised non ostis: quod inde hic probatur, quod talcs sufFertis. Sustinetis enim hanc injuriam, 5/ quis rcdigit vos,[\.u\id est esse debeatis, Sapientcs,

brosius] ex libertate Christi quac est in
in servitutem legis, qua^ ex timcrc scrvire
si quis,

charitatc,
facit; et

Dcinde cxponit plagas, subdcns:,! Jiuhvis quinquics, id est quinque vicibus,, accepi quadragenas percussioncs una ntinus, ne immisericordos vidcrentur. Quinquies enim flagellatusa Juda;issecundum legem Moysi, accipiens plagas xxxix, sicut scriptum est in Deuteronomio. Quod crgoperquinque viccs factum est, hicsummatira refert Tervirgis cxsus suni; hsec ix gcntibus passus est. Item, sonel lapidntus sum, in civitate Lycaonia; tcr nau;

p fragium

fcci, id est

pcrluli; nocte et die fui

in pro-

de potcstateprcEsumens, devorat,

id est

con

sumit vestra;
se jactat; et

et si quis accipit, id estdecipit,

laude

fundo maris, id esl in alto mari fui delentus tempestate. Vcl ad littoram: In itincrihus sxpe ostensus minister Chrisli, in pcriculis fluminum, in periculis latronum,

ut devorct; et 5/ quis citollitur, id est de nobilitate
47'

5MZ5 vos cxdit, \d est
ot

despicit imid

quos diabolus
ci

cum

in civitate

properando vobis genus,
in praesentia.

hoc

in facicm,

est

occidcrc non possct,
nihil ferret

oxcitabat in via,

eum cum tamen

[Augustiiius,

Ambrosius] In faciem

enim c«ditur, in cujus os injuria irrogatur. IIoc autem dico secunduni ignohiliiatcm, quam nobis objiciunt. Hoc faciebaut quidam Judaji, qui co quod
essent de genere Abraba^, detrahebant essent incircumcisi, et sc pra^fcrcbant
illis

quod latrones cuperent. In pcriculis ex gcncrc inco, id cst a Juda^s procuratis idco, quia lege corum doscrta ad Evangelium me converti. In
:

periculis cx gentihus, propter unius Dci pra?dicalio-

eo

quod

nobilitatom
tolerabant,

parnissibi vindicantes: quos Gorinthii

ncm, Itcm probatus summinislor Christi in periculisiii civitate, id eslincommolionibuscivium contra me. Itom, in perirulis in solitudine, qua; erant vel a

77

GOLLECTANEA
cihoium.

IN EPIST. D. PAULI.
Iloni
iii

— IN

EP.

II

AD COR.

78

sTM-pi^nlihiis vol a poiiiiria

jrtiriili^

\

hoininos

ti'il)ul;iliunos,

sod bonos nou ad consum-

in iriari,

qux non
sit

crant cx mari, sod inmari,uLhoc

divcisum

a supcriori.Suporius cnim vocavit pc-

tio

ptioncm,imoad purg;ili()n('m.|.\ugustinus]Tribuiaenlm tanquiun emplastrum luordax urit te, sed

ricula qu;i3 ex

mari

1'ucrunl. Itoui

probatussummiest

sanattc

:maximeaulem
sunt,
si

iste alTectus (luia

hocverbo

nister perieulis in

fabis fralribiis, id

qua;

ab

uror oxprimitur purgat, quia de charitale vcnit. Et

ha^roticis sunt, qui sunt talsi fratros, ut illiqui di-

cum
tot

h;i'c

oportet

f//()/7V//'/,

sicut uti.(|ucopor-

cunl Paulum lcgalia lenere, sod non
apcrire.

lacile

aliis

pro vobis, cgo yloriabor, non dc polcnLia vcl

Unde

alibi

Apostolus

ait

:

Etio adhiic sicir-

genere, ut pscudo faciunt; sed dc his
firmilatis

qux

sunt in-

cumcisioneni prcvdico, ctc. (Gu/.

v).

Item probatus
;

mew,

eisi in

his

videatur esse abjeclio.
cst,

sum ministor Chrisli in labore manuum morborum el hujusmodi in vigiliis, qua; opere vol pro aliis. Itom probatus sum
;

ci a'terna

Et ut vcra esse ostcndat qu;c dixit vel dicturus

sunt pro
minister

Chrisli, in famcctsili, in jejuniis muUis, in friyore
et nudilatc. (G8)

juramento conlirmat, subdcns: Deus, qui novit omnia, et paler Jesu Christi Domini noslri, cujus, scilicet servus suin, ct vos eidem servire debctis,
qui
est

Cum

Apostolus se

commcmorat

la-

benedictus,

id

est

laudatus

per

nos

fi-

borasse in lame ct siti, ubi ergo ost promissio Dei dicentis Primum quxrile retjnum nei,cl hxc omnia
:

dclcs in sarula, seit qiiod non mentior, in supradit»

cLis, vcl in

hoc quod dicLurus sum,

scilicet

adjieienlur vobis! [Matth. \i). Videtur
sio

enim promis-

Domini titubasso, cum .Apostolus dicat se labofamo et siti, in frigore et nuditate. (G9) Sed novit ille mcdicus cui semcl nos totos commisimus, et a quo promissioncm vitaj prffiscntisacfutura; habcmus, haic adjutoria quando apponat et quando detrahat, sicut nobis expcdire judicat ad
rasse in

mihi contigit. Damasei. Quid cst iilud? commemoposiliis, cLc. Eccc itcrum inlirmitas ratur, quasi dicat IIoc accidit m.ihi, Damasci, gentis Arclx regis, qui sub scilicct prxpositus
:

quod Ecce, prx-

AreLa rege
ut

illi

gcnti

proeerat, custodiebat

admo-

niLionc Judfforum, civitatem

Dumascenorum

136

me

comprehenderct,

ne amplius

praedlcarem.

nos consolandos
Vehs. 28-33.

et

cxorcendos in hac
sullicitudo

vita.

El per fcnestram, in sporta demissus sum, a fratribus

Pr/jeff)' illa,

qn;e exh^insecussunt,

per ?)n/r2<)«.Hocquidam indigne factum cssedicunt,

imtantiamea quotidiana,

omnium

Eccle-

siarum. Quis infirmatur,ete(jonon infirmorl Quis scanduUzatur, el ego non uror ? Si glo)iarioportet, qux infirmitatis mex aunt gloriabor. Densct Pater

quia non Dei auxilio liberaLus esL.Sed antc non est necessarium suffragium Dei, quam deficit huma-

num
lium,

:

nec dcbet aliquis exspectare divinum auxi-

dum

habet quid faciat, ne videatur tentare
et

Domini nostriJesu Christiscit, quiesi benedictus in sxcula, qnod non mentior. IJamasci prxpositus gen
iis

Dcum. Ideo

Aretxregiscustodiebatcivitatem Damascenorum

C

Apostolus a discipulis per fenestram in sporLa demissusest unde efTugerct. Undesubdit; Et sic effugi manus ejus praepositi. [Ambrosius] Vi
detur non fecisse sicut bonus pastor,sed ut merceiiarius cui

ntmecomprehenderet, el per fencstram in sporta demissus sum per murum, et sic effugi manus ejus.
Pncter
illa

non

esl cura de

ovibus, quas lupo ve-

vero

qux

extrinsecus, [Augustinus] id

est in corpore, qua3 a persecutoribus patior et aliis

nientc descrit. (73) Sed nunquid non fuitei curade ovibus, quia fugit? Fuit plane.Eas enim Pastoriin
ccclo sedenti orationibus

modis, angit
qu.-E solliciluilo

me

in

animo

inslantia

mea

quotidiana,

ncc una hora

remittitur. Quse est illa? scilicet

earum

se

commendabat, et fugiendo scrvabat. Quod ab ipso
:

utilitati

summo

omnium Ecclesiarum,

qua? ex

charitate
cst,

Pastorc dictum audierat

Si vos persccuti fuerintin

provenit. (70)

Quanto ergo major charitas

tanto sunt majores plagae de peccatisalienis.Unde:

Qui apponil scicntiam, apponit dolorem
Si

(Eccle.

i).

ergo abund;it
patcrna,
;

vita? charitas,

magis dolebis pccApostoli,
est

cantem. Et vide qualis est sollicitudo

una civitatc, fiigilein alium {Matth. x). (74) Quisautem crcdat hoc Dominum itafierivoluisse, utnccessario ministro, sine quo viverc nequeunt, dcsererentur grcges quos suo sanguinc comparavit. Nec ipse Christus hoc feoit, quando partantibus parenlilius in /l-jgyptum

quam
dicat

quam matcrna
omnibus
iiic

:

qua3 tanta

ut

parvulus fugit,(iuia

necdum

Ec-

Quis de

fidelibus infirmatur, vel in

clcsias congrcgaverat,
j)

quasabeo desertas fuissedi-

fidc, vcl in aliqiia virtiite,e/
ita

ego non infirmorl quia

de

illo

sicul de

doloo. Et quis

scandulimlur

camus. Faciant crgo scrvi Christi ministri verbi quod pneccpit vcl pcrmisit, sicut ipse Ghristus in
.EgypLnni,fugiL. Fugiant omniiio dc civitatc incivi-

el egonon uror? ^71) igne charitatis qna ei compatior. Umncs onim,quia scandalum patiuntur, frixorium sunt habcntium

aliqua molostia tribulationum,

charitatcm, id est ossium quaj ferunt carncs,i(l cst

porfectorum, quiaportantct rcgunt carnales.Undc:
El ossa mea sicut
x.xx).

in

frixorio
ait,

confrixa

sunt {Psal.

tatem.quando corum quisquc specialitcra pcrscculoribus quffiriLur, ut ab aliis qui non ita rcquiruntur non deseratnr Ecclcsia, scd pncbeant cibaria conservis, quos alitcr viverc non possc noverunt. Cum autem omiiium,id cst episcoporum et clcricorum et
laicorum,est

(72) Et

nota quod

uror. Urunt

quidem

commune

pcriculum, hi

(jui aliisindi-

(G8)

August.. Dc serm. in monLc.

(72) Id., in lib. contra
(73) Id.,
(74) Id.,

(69) Id., in (70) Id., in (71)

eodcm. psalmo xxvrii. Id., in psalmo c.

Manicheos. supcr Joannem. ad ordinat. episcop.

79

PKTRI L0MT3ARDT.

80
roviviscorof. Et,([uia ipsa a cor-

gent noa deserantur ab his quibus indigcnt. AuLigitur ad loca munita omnes transeant, aut qui habet
necessitatem remanendi,non relinquetur abeis,per

A

cl

moiluns oninino

pore abcuaLo, ulruin omnino
qucrit, an

mortuum
cjus

corpuriie!i-

sccundummodumquemdam
anima
fuerit, sed

viventiscor-

quos illorum cstecclesiastica supplcnda ncccssitas;
ut vel pariter vivant, vel pariter suffcrant,quodeos
paterfamilias volet pati.

poris ubi
vel

mens

ad videnda

audicnda inelfabilia hoc incertum erat.

illius

visionis arrepta sit,

GAPUT

XII.

Et ideo forsitsn dixit, sive in corporc sive extra
nescio,

Si glo7Hari oportot, nonexpeditquiVers. 1-4 dem. Veniam autemad visioncset revelationes iJomini.Sciohominem in Christoanteannosquatuordccim
sive in corpore, siveextra corpus, nescio, Deusscit,

Dcus

scit.

Hoc

ncscio, scd

certissime

scio

liujusmodi liomincm raptuni, id est contra naturam
c\e\'a.[um,usrjneadte)'tium ccelum, scilicetcTmpvrQum,

raptum hujusmodi usque ad tertium coeium. Elscio hujusmodi hominem sivein corpore,siveextracor
pus,nescio, Deusscit, quonianr raptus est in paradi-

quod statim factum angelis sanctis fuit repletum. [Ambrosius] Et dicitur empyreum, id est igneum a splendore, non a calore. Intelligitur vero ultraomnia sidcra
et
Tj

mundi

fuisseraptus,et ideomagnificum,

mirabile est qucd narrat.Primum coelumaereum
cceli.

sum, etaudivit arcanaveibaquxnon licethomimiloqui.

est,unde dicuntur aves
:

Secundum firmamen.

Item,

si prffiter T^v?e.di\c\,d.g loriari o-porlet ,

propter

tum,unde in Gcnesi Fiat firmamentum, ct vocavit firmamentum cceltim (Gfn.i). Tertium. coelum spiritualc, ubi angeli et sancta^ anima;

pseudo, veniam narrando,non ad caquaa infirmitasunt, sed ad visiones, dico, si oportet gloriari, quod quidcm non expcdit, rcspectu ipsius gloriationis, sed propter vestram utilitatem et pscudo depressionem et ideo cum multa dixerim de laboribus et infirmitatibus meis, nunc veniam, narrando
tis
:

fruunturDeicon-

templatione.
cat

Ad quod cum dicit se raptum,signifi. quod Deus ostendit ei vitam in quavidendustst
Vel tres
ca3li intelligun:

in ajLernum. [AugusLinusJ

tur tria genera visionum. Et est sensus

Scio homi-

ad visiones et revelalioncs, id est secreta qua; vidiet plene intellexi, non ut Pharao qui vidit et non intellexit.Quas visiones suntDomini, id estdcDomino,
vel

nem hujusmodi raptum, id est contra naturamelevatum,usque ad tcrtium coclum,id est ad cognitionem
deitatis.Nam

primum

est corporalisvisio,

cum
alii

quoedam corporaliter videntur Dei munere qua;

quas Dominus aperuit. Et quaj

sintilla^ visiones

vidcre nequeunt, ut Eliseus vidit ignotos choros

aperit de se, quasi de alio loquens, Scio

hominem.

quando raptus

est Elias.Et Balthasar

viditmanum

(75)Consuotudo eorum qui sacras litterasnobis misribentem in pariete mane, rechol, phares. Secunnistrarunt, ut quando ab aliquo eorum narrabatur dum coclum est imaginaria vel spiritualis visio. historia. cum ad seipsum veniret tanquam de illo C quando aliquis in cxstasi vel in somno videt non loqueretur. Hoc enim Matthaeus fecit, et Joannes, et corpora, sed imagines rcrum Dei rcvelatione, ut Moyses:ita enim de seipsis locuLi sunt tanquamde Petrus vidit discum.Tertium ccclum est intellectuaaliis. Inusitatus autem hoc fecit Apostolus, non in lis visio, quando nec corpora nec imagines eorum historia,ubi rerum gestarum suscipitur explicanda videntur, sed incorporeis substantiis intuitus mennarratio sedin Epistola sic inserens se ordininartis mira Dei potentia figitur. Ad hunc raplus est rationis suffi tanquam rerum gestarum scriptor, non AposLoIus, ut ipsum Dcum in se non in aliqua fl;

tanquam sui ipsius praedicator. Nihil enim deperit veritati quando et res ipsa dicitur, et dicendi jaHoc quippe narrabat pertinebat. De se ergoquasi do quod ad laudem Dei
ctantia
vitatur.
alio ait
:

gura videreL. Et hosc
ccllenLior est.

duabus aliis muHo exQuod ergo non per corpus videLurnec
visio

quodammodo
Scio

imaginabiliter, sed proprie, hoc ea visione videtur
quaj

omnes

alias superat. (77)

Occurrunt enim

tria

Iwminem manentem

in Cliristo, idcf^i

genera visionum,
;

unum

per oculos quibus ipselit-

conformem Gbristo, quia alitcr non vidcret, Itatcra; videntur alterura, pcr spirilum hominis, quo ptum hujusmodiusqiicad tertiuni calum. tlocautem proximaet absentia cogitanLur tertium, per conaccidit illi homini, anle annos quaiuordecim. Quatuitum mentis,quo ipsadilectio intellecta conspicituordecim enim anni jam cranttransactiatemporc n tur. In histribus generibus illud primura manifequovidit visionemusque ad illudquDuarraviL.Modo stum est omnibus quo vidotur co^lum et tcrra, et ergo pro meriLis major erat, et ex eo quod tandiu omnia oculis conspicua.Nec illud alterum, quod abtacuit, constat non superbe, sed cx necessitate sentia corporalia cogitantur insinuare difficile. Coedici. Scio, inquam, hujusmodi hominem raptum, lum cnim ct terram et quaj in eis videre possumus,
;

scd

?iC'5C('o

(iualiler sit raptus,scilicct sive

animare-

etiam in ois constituli cogitamus. Et aliquando ni-

manente
pta
;

in co) porc,sioe ca
scit,

tracorpus,Cddcmassumpoluit. (76) IIoc

sed Deus

qui hoc facere

ignoravit Apostolus, utrum quando raptus est in

corpore fuerit anima, an omnino de corpore cxicrit
ut corpus

mortuorum

jacerct,

donec poractailladc-

animo Lamen corporaimagincs iiitucmur, vcl veras sicut ipsa corpora vidimus et memoria retineraus, vel fictas sicutcogitatio formare potucrit. (78) Alitcr enim cogitamus (luod novimus, alitcr quod non novimus. Tertium
hil videnLes oculis corporis,

les

monstratione mcmbris mortuis anima redderetur,
(75)
ri6) Id.,

vero illud quo dilcctio intcllocta conspicitur, eas res
(77)

Aug. super Joannem. super Genesim ad iitteram.

Aug.

in lib.

super Gen.

(78) Id., in eod.

81

COLLECTANCA
quod ipssG. specie qua est,et
sint Dileclio
alitcr

L\ EPIST. D.

PAULL
A
stitia:

— IN

EP.

II

AD COR.

83

continet,qua3 non habent imagines sui similo?,qua?

operc fortitudinis advcrsa tolcrantur, ncc opcrc juiniqua puniunlur, ncc opcre prudentia? mala
vitantur.

non
in

enim videtur pnvscns
in aliqua

abscns

imaginc

sui simili, sed quantum nienlecerni potest,ab alio magis, ab alio minus ipsa cernitur. Homo vcro vol

dcas,et

Una ibi et tota virtus est amare quod visunima felicitas haberequod amas (79). Ibi
:

beata vita in fontc suo bibitur
gitur

indo aliquid asper-

arbor

ct alia corporalia

et

pritscnlia

vidontur in

suis fornus ct absentia cogitantur imaginibus aui-

mo

improssis.

hujus saeouli, loinperanlor, forlitcr, justc, prudentcrquc vivatur.Proplor illam voritatis visionem ut in Sina, vel

humana;

vitc-c,

ut in tenlationibus

Ha'C sunt tria gcnera visionum :Primuni appcUatur corporale, quia corporcis sensibus

cxhibctur

;

per spiritualem ut vidit Isaias, et Joannes in Apocalypsi, sed per speciem non in fcnigmate omnis
labor suscipitur.

socundum spiriluale.quia quidquid corpus non cst, et tamen substantia ost, jam rootc spiritus dicilur;
terlium vcro, inlcllectuale ab intcUoctu. Tria igitur
ista

Hoc modo
id cst in

visionis pctivit

Moyscs videre Deum,
cst,

substantia qua Deus
art

quem
ei

multis

fi-

gcncra visionum,

scilicct corporale, spirituale,

guris vidcrat, ct facic

facicm

locutus

erat,

inlcllectualc, singillatim considerata sunt. Sccun-

quia ibi, id est iu illa
p.

specic

qua Deus

est longa

dum primam

visionem

vidit Balthasar

manum,conin ipso viso

ineirabilius et prcesentius, id cst
et

secretius videtur
est

tinuoque porcorporis sensum imago atquc factae spiritui ojus imprcssa est
;

rci corporalitcr

arcana

dicit, id

cst

revelat, ubi, id

in

qua

claritate specici
videt.

nemo

vivens in istis sensibus

Deum
qua

facto ct prffiterito illa in cogitatione pcrmansit. Vi-

Hoc

est tertium
facie ad

coilum, scilicet
;

visio

dobatur illud

in spiritu ct

non intelligebatur

;

nec

Deus videtur
si dici

faciem

et

iste est

paradisus,

tunc intcllcctum crat,cum corporalitcr

llcret et ap-

pareret.Jam tamen signum essc intolligebatur,etid ex mentis oflicio erat, sicut et ipsam inquisitionem

paradisorum. Nam et prajsens Eccleparadisus dicitur,et paradisus dictus est ille in sia
potest,

quo

Adam

corporalitcr vixit.

Ad

illud

tertium coe-

qua requircbatur quod mens agebat quo non compcrto, Danicl
illud
:

significaret,

utique
acccssit,

lum raptum se dicit Paulus, sed an in corpore an anima scparata, se nescire dicit. Quasi dicat Non
:

et spiritu prophcticomcntcillustrata (luidillosigno

humano
dicit

sensu vidi, ut etsi in corpore

secundum usum scnsuum corporis,sed ablatus est ei omnis sensus hominis. (80) Quia necesse est in cxstasi discum plenum variis animalibus,et au- C abstrahi ab hac vita mentem ipsam,quando in illius divit vocem Macln ct mandnca {Act. x). Redditus incirabiiem visionis lucem assumitur,et non sit inautem corporcis sensibus id ipsum quod visum in crcdibile quibusdam sanctis nondum ita defunctis, eodcm spiritu cogispiritu memoria tenuerat, in ut scpelienda corpora remanerent etiam istam extando cernobat :qua3 omnia non corporalia,sed corcellpnliain revelationis fuisse concessam. (81) Cur primum in cxporalium imagincs erant, sive cum ergo non credamus qiiod tanto Apostolo doctori stasi visaj sunt, sivc cumposlca cogitata;.Cum vero gentium rapto usque ad istam excellentissimam disccptabaturetrcquircbaturquidilla significarent, visionem, voluit Dcus dcmonstrare vitam, in qua
:

propheta pcr hoc genus visionum.quod mcntis cst proprium, quam illc qui et signum factum corporalitcrviderat, ct transacti ejus imaginemin spiritu cogitando cerncl)at. Sccundum visionem secundam vidit Petrus
portenderctur apcruit. Melius

dicendus

stente viderit,

Moysi

:

.\xxiii).Tunc

non sit contra illud Non vidcbil me honio et vivet [Exod. enim Apostolus non vixit homo,id est

anima exiquod Dominus

nicntis eratactioconantis, scd decrat cffcctus

donec

post hanc vidondus cst in ajtcrnum. Et cur non di-

mens divinitusadjuta
ret

intelle.xit

quidillud significa-

hac visione. Qua; dicitur intellcctualis ea ccrnuntur, quai nec cernuntur corporea, ncc ullas gcrunt formas similcs corporum, velut ipsa niens
ct

catur iste paradisus quasi regioubi anima^bene est, nisi scilicet ipsam Dci substantiam, Verbumque Dei
ac Spiritum sanctum ineffa])iliter videt.
dit
:

Unde subintelli-

Et scio, ctc. Vcl

ita,

ut per trcs

crolos

omnis

aniinaj

affcctio

bona.

Quo enim

alio

mo?

do ipse intcllectus nisi intelligendo conspicitur

NuUo. Ita ct charitas, gaudium, pax, fides, 13T q el hujusmodi, ([uibus propinquatur Deo, et ipsc los, archangelos, virtutes ;in sccundo, principatus, Duus, ex quo omnia, por quem omnia, in quo potcstatcs, dominalioncs ;in tertio, thronos, cheruomnia. Et habent h,'c trcs visiones ofdincrn suum. bim ct seraphim. Quorum tcrtius ordo vicinius Pr.-Estantior enim est visio secuuda quam primn,et Deumcontcmplatnr.AdquorumsimilitudinemDeum lcrtia quam secunda. Hac enim mcns subvecta ravidisse dicitur Apostolus.Et hoc est tcrtium calum, pitur in illam quasi rcgioncm intelligibilium, ubi ad quod raptum sc dicit Aposlolus, ut scilicet sicut sinc onini imaginc corporis vidct pcr.-picuam vcriilli Dcuni vidcrct. Vcl, priinum cojIuiti cst cognilio tatom, nuUis opiiiionurn falsarum nebulis fucatam. ca-lcstium corporum ;sccundum,cognitio coclestium Ibi virtutes anima; non sunt operosa; ac laboriosa;. spirituum tcrtium, cognitio Deitatis, ad quam raNon eniin opere temperantia; libido frenatur, nec ptus cst Apostolus. Et nota quod similitcr tertium
;

gantur trcs ordines angelorum secundum Dionysium,qui tros ordines aagclorum constituit, ternos in singulis ordinibus ponens. In primo ponit angc

Aug., in lib. super Gen. (80j Id., ad Pauliiiam De vidcndo Dco.
(79)

(81) Id.,

supcr Gcncsim.

:

.

83

PETRI LOMBARDI.

ccelum exposuimus in secunda sentcntia, sed pri-

A

bus hoc

dicit,

pro quibus non magnifice gloriatur,
ex elatione non ex veritate id facere,

mum

et

secundum

aliler

quam
illa.

hic, et idco distin-

ne dicant

eum

guitur hsec sententia ab

Deinde qnasi aperiens

quid tertium co^lum dixerit, su])dit: Et scio Imjusmodi hominemrctptiim.l^oia.(\uod sebis raptnm dicit, sive in corpore, sive exlra corpiis, ita scilicet quod de corpore exierit amma,nescio, Deus scit,scd

[Ambrosius] Et est, parco autem, id est parce glorior, ne quis detractor exislimet me tendereelationis lumore,

hoc scio quoniam raptiis

est in

paradisiim,\d est in
illi

supra id aliquid quod videt in me, aut audit ex me,id cst ultra id quod limes meritorum meorum tendit, vel admittit. Et ne, elc.Quasi dicat Parco multum gloriari, ne autem alitcr pu:

eam

tranquillitatem qua iruuntur

qui sunt in

ter,

etiam sfimulus carnis, id est stimulus pungens

coelesti

Jerusalem,

et sic potuit

videre quod nuu-

quam

corporeis sensibus

impeditus videre posset.
ab

[Augustinus] Tunc enim facta est
sio. Et

hujus

vita3

Deo datus cst milii, id est ad meam utilitatem, scilicetwg magnitudo revelutionum extollat mein superbiam. (83) Caetera enim vitia tantum in
carnera, a

sonsibus qua;dam vehcmentissima intentionis aver-

malefacto valent

;

superbia vero sola in recte factis

tunc audivit arcana verba, id est percepit intimationem dc sccreta Dei essentia, qiiasi per
verba, qiix non licct honiini loqui, id est verbis ex-

cavenda

g

bene profecerit, superbia tentatur ut pcrdat totum profcclum. )^\) Non itaquc mirum,si contra capitale vitium, appoest.

Cum enim

quisque

equidem quod posset hominibus dici, et tenuit apud se quod non posset dici. Ergo et audiatur ad quod possumusattingerc,etcrcdatur ad quod non possumus. Si diceremus illi,rogamus te, explica magnitudinem ipsius, nonne forte huc
plicare. (82) Dixit

situm

sibi

Apostolus dicit mordax epithima quo tuest? (85)
aries sic

mor curaretur. Quis ergo de se securus Quomodo securus agnus egredietur, ubi
pcriclitari

metuit

?

Ecquisest

ille

stimulus qui datus

esil Angeliis Satanx, id est angelus mab'gnus mis-

responderet nobis
deo,
si

:

Non

est valde

magnus quem
non

vi-

sus a Deo
(80)

:

et

propter aliud,a Satana missus venit.

a

me

potest explicari. [Ambrosius] Deinde,
effari

ne de se gloriose

videretiir,

sui, scd rei

magnitudinem
Vers.5-9.

tem nihil nisi

commendans, ait Prohujusmodigloriabor,promeauin infirmitatibus meis. Nam,et si voin se

Dominus enim ad conservationem humilitatis immisit. Diabolus autcm vcnit ut ad eiTcctum traheret. Deus autem ad hoc juste non parcebat, ut
ejus virtutem in
infirmitatc
perficeret,

dans cola-

luero gloriari,nonero insipiens. Veritaternenim di-

cam.Parco autem,nequis me existimetsupra id quod videt in me, aut audit aliquidex me.Et,ne magnitudo revelationum extollat me,datus est mihi stimulus carnis mege angelus Satanse, ut

phizantem angelum.Diabolus enim nonhoc agebat, ne magnitudine revelationum Paulus extoUeretur, et ut virtus cjus pcrflcei-etur. [Ambrosius] Sed a Dco traditus erat justus colaphizandus angelo Satanaj.

me colaphizet. C

Proptcr quod ter Dominum rogaviut discederet a me, et dixit mihi Sufficit tibi gratia mea. Pro hujusmodi visione vel hominc, gloriabor, id
:

ut tentationibus pressus
dit .Ut

Hoc ergo remedium datum est Apostolo a Deo, non extollatur. Unde sub-

me

colupliizet.

Quasi dicat: Datus est mihi

est

commendabo me prome autcm,i\\\
:

Abrahae, ot

angelus Satanye, ut vel qui

me

colaphizet,ut repri-

hujusmodi,
quasi dicat
liiero,

niliit

gloriabor nisi forte in infirmitati'
patior.,'Vtr/»,

bus meis, \d cstdetribulationibus quas
:

mat omnem motumsuperbijcincutiendo tribulationes ct doIorcs.(87) Nam et dolore quodamcorporis
trahiTur vehemcnter agitatus, dolorcs autemcorpo-

Dico gloriabor,

et rcctc, nani, etsi vuinsi-

de revelatione vel infirmitale, non ero
utilitate

rum plerumque immittuntur

ac angelisSatanae,sed

piens, etsi videar. Et vcro non. Veritatem

enim

di-

cam, pro vestra
ubi ait
:

:quodin sequenti ostendit,

hoc non possunt nisi pcrmissi.Sic et Job probatus est: permissus est ad eumprobandum Satanas, et percussit

Omniaautcm proptcr vestram xdificationcm Parco autem. Quasi dicat Possem et de phiribus
:

eum vulnere.Immundus enim
et

permittebatur,

sed sanctus probabatur. Sic
tanffi

aliis gloriari,

sed parco, id
:

est

parce

rcfero vix

pauca, dicens

Ne

quis infirmus cxistimct
?«(?

me

esse
J3

permissus est, phizare Apostolum,
"Vel ita,

ergo angelus ille Saquasi libenter venit colased Apostolus curabatur.
Satanae

5Mpra
id est

>V/

7wof/ ui^^c/

esse,aM< a:viiY ab aliisca;?//?,

datus est

angclus

qui

me

cola-

cum non nisi innrmitas vidcatur in ab aliis qui vident,audiatur. Si ante magna referrem et plura, putarent forte infirmi mc non
de me,

phizet, tentando per

libidinem, ut

quidam

aiunt.

me,

vel

esse infirmunijSed

hominemimmortalcm

vel ange-

lum, et hujusmodi. Idco ergo parce de se loquiLur, ne quis existimet eum esse supra id quod videtvel
audit, ut scilicet pro

non consentitur, non est peccatum, sed raateria cxercenda3 virtutis. Hoc intellige dictum de tentatione quae fit ab hostej non a carnc: quac peccatum est veniale, si ei non consentiatur. Propler quod, scilicet quia

Tentatio autem cui

graviter co-

magnis

illis

non csse

homo

laphizabat, ego

humane timens,

ter,

quasi dicat

:

mortalis et fragilis videatur. Vel

pro obtrectatori-

Multoties

/-oj/ayi /)o??ji«!/?n,

qui solus potesl facere

(82)

Aug., in psalmo cxxxiv. 83) Id., De nat. et grat. 84) Id., in psal. viii.

(85) Id.,
(8()) Id.,

Dc verb.

.\post.
c.xxx.

contra Kaust.

(80) Id., in

psalmo

:

:

85
ul

COLLlvCTANEA
slimulus discedercl a me.
(88)

IN LPIST. D.

PAULL

— IN

EP.

II

AD COR.

86

Quia gravis crat

A

quod, scilicet quia ad hoc dat;c sunt infirmitatcs,

niedicina inlirmo, et ideo rogavit mcdicuni, ut auut ferret quod apposucrat quia molcstum cral
:

non solum
et in

in his

gloriabor ad alios, sed etiam plndeleclor. In
injinnilatibns
vcr-

cco mihi, id est

multum

cum mfdicus

apponit vuhicrihus ahquod forte epi-

quibus deleclclnr cxponit: In contumcliis
;

thima molc?itum ct ardens quo curandns csl il!c cujus viscera tumcbant, rogat ille medicum, cum illo mcdicamcnto cruciari cn-pcrii, utauferat medicus
;

borum
locuni
illalis
;

in necessilatibus, id
;

cst in pcnuriis neces-

sariorum

in persecutionibus quse
an(justiis,

fiunt dc loco ad

in

id est in anxictatibus

animi
eniin

aulem consolalur et monct paticnliam, quia novit esse ulilc quod apposuif. Sic ct Apostolus ait ro:

pro Christo. Et recte in his phaceo.
potcns,
id

Cum
cst

gavi

Dominum

ut disccdcrel stimulus, id cst rogavi

infwmor, cxtcrius, tunc sum efficior. [Ambrosius] Vcrum cst cnim,
vincit Christianus

victor

quia tunc
;

molcslum cpithimaquod mihi apposucrat, sed audivi voccm mcdici. Et Dominus

mcdicum

nt aurcrrct

pcrdit porfidia,

r

mehus mihi providcns, ncm vcl pcr angeUim
:

dixit mi/ii, pcr inspiratio-

ergo

cum perdcrc putatur et lunc cum se vicisse gratulatur. Plaudit Cliristianus cum illi insultatur, et surgit cum

Paulc,

sufficit

tibi (/ratia

mea, sciHcct quod dcdi tibi in omnibus, sciiicct quod feci te do infideU fidelem, de persecutore Apo•. ., II stolum, ct pUis omnibus laborantom et arcana vi dcntem vires quoque slimulos tolcrandi lil)ilS8
.

premitur. In hisautem oninibus commcndationibus factus sum insipicns, id est vidcor factus insipiens

.

.

.

„ O

sed vestra culpa, quia vos
,

lis

me coegistis, qui debuitt„j„„^,kj:i. contra pseudo commendare mc. Undc subdit
-.-11

;

Eijo cniin

debui a vobis coinmendari
idco coactus in

;

quod vos non

addidi. Et noli hoc orarc, ut discedat stimuUis.

Vkrs.

*J-13.

— Nain nirlus
me

fccistis. Et

laudem
«6

meam

prorupi.

in infwndtatc perftci-

Et vcrc debui.
Nihil cniin

tur.Libenter lijiturglonahorininfirmitatibusmels^
ut inhabitet in
virtus Christi. J^ropter
incis, in

minus

feci vobis,

his, scilicet

Pe-

quod plapro
[<\i-

tro et Jacobo, et

ceo mihi in rnfirmitatibus

conlumcliis, in

horum,
supra
sicut

vel a!)

id est ad comparationem tunc remolus, qui sunt upostoli his
aliis,

necessitatibus, in persecutionibus, in aiujnstiis

inoduin

meum,

id
;

cst digniores

quam
;

ego,
illis,

Chrislo. Cuin cniin infirmor, tunc potens suin.
ctus

quibusdam videtur

sed non est minor

sum imipiens,

vos nie coegistis.

Ego enim

a

ncc

in prasdicationo,

ncc in signis faciendis

vobis debui

commendari. Nihilenim minus feciab
Tainetsi nihil
inei facta sunt

hisqui sunt supra inodum aposloli.

sum,signa tamen apostolatus
tibus.

super

vos in omni pativntia, signis, ct prodigiis, et virtu-

minor est, scd tempore. Si perscribendum putatur, ergo et Christo, quia ante coepit Joannes prasdicare, quam Christus, et non Christus Joannem, sed Joannes Ghridignitatc

non autem de tem-

pore

ci

Quidest eniinquod minus habuistis prge cccslum baptizavil. Non ergo sic judicat Deus. Ta^ mctsi. Quasi dicat Vere nihil minus vobis, quia teris Ecclcsiis, nisiquod ego ipse non gravavi vos^l Donnte mihi hanc injuriam. tametsi nihil sum, id cst nihil esse videor quibusdam, tamcn sijna apostoli, vcl apostolatus mei yam, id esl quia, virtus pcrficitur in infinnitate, cst perfcctio virtutum cst qute habct infirmilalem id facta siint in vobis, id est a Deo qui est super
:

contriyiam,

cum qua legitime
fit

certet,

quia ccrtando

vos.

Vel,
sitis.

facta

sunt supcr vos, id est
si

ac<|uirilur victoria, ct sic

virtutis

consummatio.

digni

[Augustinus' Xola quod cxaudilur diabolus pctcns

vidcar,

Ac tamen ca

dicorct
fcci

Job tcntandum, ct non cxauditur Apostolus, petens

stoluni dcsignaut. Iia;c

stimulumrcmovcndum. Exaudiviteum qucmdispoguerat damnan-, ct non audivit eum quem voleUat
sanare.

tus mci, scilicct

(piod

plusquam quibusdam nihil auctorc Dco, qua; mc Apoautem sunt signa apostolacgo fui in omni patientia
:

Licet

Nam

ct

aigcr
;

pctit

multa a mcdico quai

adversorum. [Ambrosius] Patientiam primam memorat qua) ad minores pertinct, quia diu illos portavit,

mcdicus non dat
divit

exaudiat ad sanitatcm.

non cxaudit ad voluntatom, ut Ita et Dominus non exauest

quasi impatientcs a^gros, ut habita potestato

Paulum ad voluntatem. Xon
exau<liri

magnum

a

signorum quasi mcdicina curaret vulnera crroris eorum. Unde subdit Et sujnis. Quasi dicat Et
:

:

Deo

ad voluntatem,

sed ad utilitatem.

ostendi signa aiostoli
[)

;

in sujnis et prodiyiis, id est
et

Alitjuando Dcus iratus dat quod petitis.

Cum

vero

in

minoribus

et

majoiibus miraculis
castitatc ct
aliis.

virfutibus

ea qua; Dcus laudat et
sccuri pctite. Illa

promiltit ab
pro{)itio

illo

pctitis,

cnim

Dco conccdunlur,
curn
si

mcntis, scilicct in itadistinguo, ut intclligas quia virtus est genus

Vcl haec tria
si-

quando autcm
et

petitis temporalia,
illi

modo

pctite,

gnorum

cum

timorc
novit,

commitlite, ut,

prosint^ det,
prosit

si scit

obessc non dct. Quid cnim obsit vcl

mcdicus

non

ajgrotus. Libenlcr ijitur. Quasi

dicat: Et quiavirtus in infirmitalo pcrficitur, igitur

non

invitus, sed libenter y/onaftor in infirmitnlibus

et prodigiorum,id est nomine miraculum accipias, signum vero quodin quocunque tempore aliquid significat, et est prodigii genus, prodigium est quod fuLuro significat. Vel signuiu ct prodigium sunt in his quu3 contra naturam (iuiit. Virtus vero in his ((u.i', non contra naturam

virtutis

omne

mcis, ad hoc datii, ut virtus Christi inhabifct in me,
id est ut gratia Christi confirmctur in mo.

linnl, ut pcr

inipositionem

manus

ot

orationcs a

Propler

morbo homines libcrarc. Quid cnim. Quasi dicat

(88)

Aug.,

in

psaimo cxxx.


PETRI LOMBARUI.
feci

: :

81
Vere non minus
vobis,

88
:

quia vos non habctis
;

A

nalibiis, ita

minus per me quam
cit
:

ali« Ecclesiae per illos

scrJ

zare, id

AVc debcnl filii spirituales thcsauricst divitias congregare, ctsi necessaria

amplius, quia gratis proedicavi vobis, quod

ita di-

praebere, parentibus spiritualibus.

Vos autem the-

Quid enim

est

ris Ecclesiis, id

quod minus habuistis prx cxieest quid minus habuistis per me,
per
illos, nisi

saurizatis pseudoapostolis, sed potius paretites spiritualcs debent
filiis

spiritualibus thesaurizarc di-

quam

c;etcrae EcclesifE

quod cjo ipse

vitias vit;e a3torna3,et

etiam temporalia impendere,
filiis
filiis

accipiendo vestra. Quod si putatis ut imperiti, donate mihi hanc injuriam. injuriam [Ambrosius[ Quasi dicat Non est haec injuria, sed

non gravavi

vos,

sicut carnales patres carnalibus

faciunt.

[Am-

brosiusj Carnales utique patres

congregant;

:

nam

bonum opus. Unde laude dignus sum. Si ergo pro booo opere vos otrendi, ignoscite mihi. Et, quia
stultus boni accusator est, ut illos iiiperitos ostenderet,

dignuni est ut a filiis sumptus accipiant ad sustentandam vitam. Hic autem proet spirituales

bat se noUe accipere, ut Iransferat
patris

causam

carnalis

ad spiritualem,

veniam ab
est.

cis

postulat ejus iacti,

de

quo

salute eoruvn velle

et dicit non solum se pro impendere sua, sed etiam mori
:

laude dignus

Vers. 14-19. Ecce terliu hoc paralussam vcnire advos,et7ionerogravisvohis.Nonenimquxroqnse vestrasiint,sedvos.Necenimdebent filiiparentibus
thesaurizare,sed parentes filiis.

paratum. Unde subdit £(/o autem, \e\ enim, /ibcnlissinie, non invitus impendarn, vobis spirituatemporalia ad usus vestros impen
Y^^'^^^^^^'^^^'^

dam,

sicut

supradixit.

Alias Ecclesias exspoliavi

Ego autem

libentis-

accipiens ad

sime impendam et superimpendar ipse pro animabus vestris, licet plus vos diligens, minus diligar. Sed
esto.

meipsum impendara,

ministerium vestrum, et post omnia si opus est. Unde subdit: Et
vestris.
sit

ego ipse supcrimpendar pro aniniahus
fratribus mori. Sed

(90)

non gravavi; scd cum cssem astutus, Nunquidper aliqucm corum qiios misi dolo vos cepi. ad vos, circumveni vos ? Rogavi Titum, ct misicum
vos

Ego

Perfecta charitas ha^c est, ut quis paratus

pro

prorsus pcrfecta

est,

nunquid mox ut nascitur jam imo ut perficiatur nascitur,

Nunquid Titus vos circumvcnit? Nonne eodemspirituambulavimusl Nonne eisdcm vestigiisl Olim putatis quod excuscmus nos apud vos. Coram Deo in Christo loquimur. TT^Cd.Quasi dicat: Non gravavi vos, nequegravabn.
illo

fratrem.

cum

fucrit nala nulritur,

cum
:

fuerit nutiita robo-

ratur,

cum

fuerit roborata pcrficitur,

cum

ad pcr-

fectionem venerit, dicit
lipp.
i).

Cupio dissolvi, ctc. [Phi:

Licet.

Quasi dicat

Dico quod libentcr su-

Nam
Non
ratus

qui primo veni et secuudo,

me

venire promisi
Pa-

et paravi. Ecce tertio

hoc paratus suni vcnire ad vo^.

tertio venit, sed tertiovenire

paratus
ct

fuit.

perimpendar, licct phis dili(jam vos, diligcns minus avobis quam psoudo. Se(/ c'.s7o. Quasi dicat: Forte conceditis quod ego gravavi vos. Per meipsum dixi, non gravavi.Sed obdiligar,

sum

dico, ct

veniam quidem,
vestra.
Iloc

lunc non ero

C

.jicitis,

quod

130 cum

esscm astulus dolo cxpi vos^xd

gravis, accipiendo

dicit,

ne videatur

est decepi, id est per alioscxtraxi mnlta,

quoniam

calUde tunc non accepisse, ut nunc abundantius
acciperet.

per

me

nil vel

parum emungerepoleram. Sed nundicit,

[Ambrosius] Ideo conlra obtrectatores
se in
:

quid per aliquem coruni quos misi ad vos, vel cir-

manere. Non cnini. Quasi dicat Verc non ero gravis non enim quxro quac vcstra sunt, scilicet divitias in auro et argento, etc, scd qu.xro salvare vos, quod aliter non fieret nisi a sumptibus abstinerem. Ostendit ideo accipere nolle ab eis, ut eos, lucraretur, ut inlelliostendit

ea

voluntate

cumveni

vos

:

[Ambrosius] hoc

quia forte suofillos

spicarcntur ideo

eum

contcmpsisse, quia parva
sed

forebantur ut majora consequeretur, et ideo
misissc ut intimarenteis majora dare
:

nunquid per aliquem illorum circumveni illos, ut factum esset habcrc Apostolum, si dicerent, si vultis paratum

gentes quia pecunia3 pra3ponit eos, tandem cognoscerent affectum illius erga eos. (89j Non qua^rebat Apostolus datum, sed fructum, ne quasi vcnditor

Evangelii putaretur. Est tamen vere mercator Do-

quod composilum non taccns ([uae ex adverso proponi possunt, se per omn'a,quia nihii per circumventionem egit apud eos,
qui parva respuit, digiia date
:

Apostoli, astutia intelligcrcnt. Ideo Apostolus

mini sui,
lia, et

nam

prorsus vendit. Dat enim spirituacarnali-i. sed

sed in

simplicitatc.

qusrit non quidem
id est ipsos

majus prc-

Non
J)

feci

Royavi Tituni. Quasi dicat hoc dolose, sed simpliciter. llogavi Titum

tium,

homines. Sicut Joseph frumenta

venire ad vos,
vel

vendens in yEgypto, non argentuin qu;orebat, sed ipsos ementes servos rcgios faciebat, et sic frumenta quas non vendidit, vendidit. Venditionem ergoistam intelligite gratuitam, etaliquis cmitgratis. Unde dictum est Siticntcs, vcnitc ad aquam,
:

et misi cum illo fratrem Barnabam Lucam. Et nunguid Titus circumvenit vos? nonne eodcm spiritu, vel eadcm voluntate, ego et ipse Ti-

tus ambulavi)nus

'!

Nonne eisdcm

vcstiyiis? id est eis-

dem
.1

opcrationibus quaj dicuntur vestigia, quia per

eas apparet voluntas, an

bona

sit,

an maia

:

Unde
Oli)n,

ct cniite vobis

sinc argcnto {Isa. lv).

Quando cmis,

fructibus coru)n cog)ioscctis cos (Matth. vii.)

non argentum das, teipsum das, et ila emis. Ncc t?(W?. Quasi dicat Idco non qunsro Ncstra, quia
:

quasi dicat:

Jamdudum

forsan putatis quod c.vcu-

sa)nus nos apud vos, id est
(luasi

sicut carnalcs

lilii

iion tlicsaurizant

parentibus car-

quod causa excusationis rcus dicani, quod non gravavi vos. Sed loquisuper Epistolam.

(89) Aug., in ser. de mulicre Ibrli.

(90) Id.,

a

89

COLLECTANEA
hoc corain Deo: id est teste Dco,

lE EPIST. D. PAULl.
hoc dico,
(lui

— IN

EP.

II

AD COR.
dimissji

90

mur
scit

A

quod non circumvcni vos;

ct

non superbe hoc

dico, sed in Christo amplificando in vobis.

Vers. 19-21

.

— Ommaenim,c/iariss/mi, proptcr
Timeoenim
neforte,ciini ve'
vultis, nefnrte, contentiones,

(cdificatiQtiem vestrom.

nero, non (jualfs volo inveuiam vos,ele(jo invcniar
vobis

qualcm non

cemu-

lationes, animosifates,disscnsioncs,(ietractiones,su-

uon duijitamus in ba[)tisino, scd illa quaehumana^ fragililati, quamvis parva, tamcn crebra subropunt: quaj si collecta coiitra nos fuerint, ita iios gravabuntet oppriment sicut unum aliiiuod grande peccatum. Quid cnim iulercst ad naufrogium, angrandi lluctu navis operiutur et oltruatur, an paulatim subrepensaqua in senlitiam implcat navem atque submergat? Ideojeea dimilti pctimiis,
qiia^

surrationes, in/hitinncs, scditiones sint intervos.Ne

junia, et elcemosynaj, et oraliones invigilant, et

iterum,

cnm

vencro, humilietme

Deusapud

vos,et

Eccetertiohocvenioadvos,etinore Vebs. 1-7 duorum vel triumtesliumslabitomne verbum. PraiOmnia auteni, quasi dicat Vera sunt qua; dico. Oninia autem, qua^ dixi, et dc rcvclationc, et do tridi,xi ergoetpr(£dicout procscnsvobis, etnunc absens bulaliono, propfcr vestrnm /rdificationein dixi: ul n hisquiantepeccavcrunt,etcxterisomnibus,quoniam pseudo repcllatis, omnia propter vos feci. Tiineo si venero iteriim, non parcam. An experimentum eniin ne forte, cnin venero ad vox, invcniam vos, taquocritis ejusquiin me loquiturC hristus? Quiin vobis Ics quales non volo, id est incorrectos. Idco prajpanon infirmatur.sedpotensestin vobis. Nam,etsicruratc vos ut tales inveniamini quales volo, Et timeo cifixus cst ex infirmitate, sed vivil ex virtule Dei. Nam ne ego inveniar a vobis (jualcin nie non vultis, id est etnos infirniisumus in illo,sed vivimus cum eoex vir:

luyeani niultos ex his qui ante pcccaverunt, etnon egerunt pcenitenfiam super itninundifia etfornicatione et impudicitia quani gesserunt.

quotidianam agcre poenitcntiam non cessamus, humilianius animas nostras dicenles: dimitle, etc.

CAPUT

XIII.

contristans et puniens, sed timeo neforlesint intcr vos contentioncs de meritis pnelatorum, ut de baptislis, iVmulafioncs, id est inviditein

lufeDeiinvobis. Vosmetipsos tenfafe, siestisin fide,
i/jsi

vosprobate.A n non cognoscids vosmetipsos,quia

hisqui minus

Chrislus Jesus in vobis est? Nisifortereprobiestis.
S/)C}o autem
rcprobi.

habent, aninwsitates in repctitione rerum ctultione, dissensioncs, id cst odia inde orta, susurrationcs,

quod cognoscitis qicia nos non sumus Oramus Deum, ut nihil mali faciatis,

cum
illi

latenter seminant discordias, deiractiones, dcei

trahit quis

qucm

odit, inflationcs, ut inflabantur
.Sf(/<7?07?g5,

qui majora dona habebant,
.Vt'

ad pugnam.
tales vos
affligat

iteruin, (juasi dicat: Ideo

tumullus timeo nc

non ut nos probaiiappareamus, sedut vos quodbunum est faciatis. Nns aufem ut reprobi simus. Ecce terlio, ctc. Quabi dicat: Timeo ne tales vos inveniam, et cavete, quia ecce ccrtura vobis quod
hoc
tio,

inveniam, ne itennnhumilictineDcus,\dest
apiid vos,

tertio

apparatu venio ad
bis

vos.

Non

ideo dicitter-

mn

Iwjeam multos ex his stolam primam pcccavcrunt,
tiain,

cum vcnero ad vos, itaquod^i ^ qui post baptismum ante cpict

quod jam

venisset, sed quia bis paratus
in ore

fuerat.

Veniam

dico, et tunc

duorum

vel

non

eijcrunf jhTnitcn-

triuin tcstinin stabit

omne

vcrhxm., accusatorum, id

non solum de

pra^dictis, scd

etiam super

iin-

est

duobus

vel tribus tcstibus

approbatis. Si quid
si

munditia, scilicet luxuria contra naturam et fornicutione, qua; fit cum meretricibus vel conjugatis, et
impudicitia, qure
fit

qua^retur ad judicandum aliquem, et
tesliuni
bis,

assertione
praedixi

culpam invenero,non parcamsicut
fui, et

cum

liberis a viro.

Quam

gesse-

cum pncscns

modo

praedico ut tunc bis

runt. Quasi dicat:

non egerunt

Assiduc fecerunt. Nota quod ait, pcenitentiam (91). Ad pcenilentiam

prsdixi. Et hoc
et pvcVdico,

quod

subdit(92):

Prxdi.vi enim

mores in melius commutare, malis recedere, nisi etiain dc his qua; facta sunt satisfaciat Domino per pccnitentiaj dolorem, per humilitatis gemitum, pcr contriti cordis
suflicit
et a factis

agendam non

si iterum invenro, non parcam Epistolam peccaverunt, et caeteris omnibus, qui priuspeccaverunt. Quidamcodices nonhabent rpii, sed subintclligitur. Idcodicitse non par-

quoniain

his fjui ante

ccre, quia post corrcctiones si

non emendat, non

eis. Hoc autem, utprxsens his prxdixi, nunc etiam absens prxdico. ElquaiSi quisquaetiam ante baptismum depeccatissuisprioribus, ita D reret, poterisne, subdit An ijuxritis experimentamen utetiam baptizarentur, sicut Petrus aitinActum ejus Christi, qui Christus loquitur in me, et mitibus apostolorum: Agite pxnHentiain, et hapti-Mur nas et omnia, id est vultis expcriri sicut Christus unusquisque vcstrum in nomine Dnmini,elc. {Act. ii). potest, ut non dicam cgo possum, sed Christus in Aguntetiam homines pcenitentiam, si post baptisme loquitur. [Ambrosius] Moris est divinac Scri])tura3 pcrsona3 Dci tribuore quod in nobis facit, mumitapeccaverint,utexcommunicari,etpostrcconciliari mereantur, sicut agunt in sicut Apostolus ipsam locutionom illi tribuit, cujus omnibus Ecclosiis illi qui proprie pa;nitontes muncre loquebatur in Christo, de quo subdit: Qui appellanlur. Est etiam pcenitentia bonorum et humilium ndolium in vobis, inter vos, non infirinatur, sed potens est in penc quotidiana, in qua pectora tundunt, dicentes: votjis (93), id est iion infirmus, sed potcns apparuit Di-

sacrificium, cooperantibus eleomosynis. [Augustinus] Intuere etiam quod agunt homines pccnitcn-

dcbet parci

ita et

:

milie nobis debita, etc, {Maiih. vi).
(91)

Non enim nobis

ex bis qua3 inter eos
(93) Id.,

fecit.

cum dona

dedit,

quod

Augupt., De

trinit.
iv.

Do

Trinit.

(92) Id., in

psalmo


91
experti

:

PETRI LOMBARDI.

92

non dubitent se ab eo possc puniri. Quia viderunt in nomine ejus mortuos suscitatos, daemones fugatos, surdisauditum, mutisafTatum, claudis gressum, caecis visum esse redditum. Et vere potens est
id est

A

videntur. Attendc quod ait oramus, ut nihil mali
faciatis, sed boni.

gratia Dei,

(94) Intelligcnda enim cst haec qua sola homines liberantur a malo, et

nam, el si crucifixus human.T naturai, sed,
:

est infirmatatc nostra.

qua nuUum prorsus sive cogitando, sive volcndo et amando, sive agendo faciunt bonum. non
sine

id cst

tamcn,

vivit

cx

solum
ctione

ut monstrantc ipsa quidraciendumsilsciarit,
ut

V

qua Deus est. Illa est virtus divinitatis. Talis enimerat illa susceptio, quffi Deum hominem farcrct, et hominem Dcum, Nam et nos. |Ambrosius] Quasi dicat: Benc dico, quod vivit c! ni-ns iniirmus fuerit, nam ct nos, mullo miiiniTs liio, infinni siatius in iU.o, id est ad imitationcm ejus multa patimur. Scd tamen, licct infirmi sumus, vivcmtts in illo, vel, cum illo cx virtutc Dci, id est per eura habebimus potestatem a Deo in vobis judicandis, et hic, et in futuro. Vel ita infirmi sumus in illo, Hoc non mutavirtnte Dei, id est ex ea virtute
tur.

verum etiam

prasstante

ipsa faciant

cum

dile-

quod sciunt, Ilanc quippe inspiralionem bonae

Yolunlatis et operis poscehat Apostolus Corinthiis,

cum

Oramus ne quid mali faciatis, clc. et non fatcatura DominoDeo nobis esse ut declinemus amalo, et faciamusbonum? Non enim, ait Apostolus, monemus, docemus, sed oramus: quia sciebat haec omnia non valere, quaj
dicebat:

Quis hoc audiat

plantando
Tj illis

rigando faciebant in aperto, nisi pro exaudirct orantem qui dat incrementum in
et

occullo. (95)

Scd

vivit

cum

eo, id est

iu

simiU beatitudine
talc est in vo-

pctere a

Quidam vero dicunt nos non deberc sempiterna majestate, ut dct nobis amburecta, et

cum

eo. Et lioc ex virtute Dei,

quod

lare in via

perseverare in mandatis, et

Huic sensui concordat aHa littera quas est crga vos, ubi habetur in vobis. Quasi dicat: Infirmi sumus in illo, id est
bis, id est in conscicntiis vestris.

placcre

illi

in

omni opere bono,ethujusmodi, quia,

inquiunt, hoc totum in nostra potestate est consti-

multa patimur pro illo, vel ad imitalioncm ejus a perfidis, sed per hoc vivemus cum ipso ex virtute
Dei, et ita infirmitas erga vos, credentes, id est pe-

nes vos. Quia,

si

a perlidisinfirmabanturapud cre-

dentes, non erat haecinfirmitas, sedproCectus, quia

hinc potentiores fiunt fideles. Mors ergo
perfidis, vita est erga credentes,

illata a

quia virtute Dei
Vosmetipsos.

resurgent,

ut

vivant

cum

Christo.

Quasi dicat: Et quia ego non parcam, et puniendi potestatem habeo, ideo tcntate, id est considerate per actus vosmetipsos, ut quisque seipsum consideret; considerate, inquam,
in fide, ipsi probate vos, in

'-'

jiwtw
sitis in

inficie, et si estis

an

operibus bonis

quibus esse debent
ait,

fideles.
etc.

Deinde quasi se conQuasi dicat: Ideo proinstitutione

tutum, et ita benedictiones nostras quas super nos facimus fratres mei evacuant, cxinaniunt, elidunt, et subscriptionem nostram quas est amen. Quid dicis, nove haeretice? dicis quia non peccare in potestate sic haberemus, ut hoc sine adJHtorio divinae gratia; implere possimus?PIaneinquit, liberum arbitrium ad hoc nobis sufficit. Quare ergo dixit Apostolus, oramus? poterat dicere.monemus, docemus, vel jubemus. Quod si diceret, certumdiceret, quia et voluntas nostra agit aliquid. Non enim votuntas nostranihilagit, sed solanon sufficit.Maluit tamcn dicere, oramus, ut ipsam gratiam commcndaret, ut intelligerent illiquandononfaciuntaliquid mali, non solum sua voluntatesevitare malum, sed adjutorioDeiimpIerequodjussum cst. Ergo,quando
praecipitur, agnoscite voluntatis arbitrium,

siderantibus

an non,

quando

bate dico, quiaan non cognosectis vosmetipsos,sc\Vicet quia Christus Jesus, cx priori est in vobis, pcr fidem et
nisi forte rcprobiestis,

oratur quod praecipitur,agnoscitegratiae beneficium.

140

Utrumque enim
Vef.s.S 13.
sus veritatem,

in Scripturis habetur.

bona opera. Est utique, ab co quod prius habuistis.

Non enimpossumusaliquidadversed pro veritale.

Gaudemus enim

Spero aulem. Quasi dicat: Cognoscetis Christum esse in vobis, nisi reprobi estis; sed, quidquid de
vobis
sit,

spero quia ex vila,

quam

inter vos egi,

cognoscclis quia nos non

sumus reprobi, nec a fide, nec a potestate; sed tamen orainus Deum, sine quo nihil boni hahelur,utniliilmalifaciatis econtrario
:

qnoniam nos infirmi sumus, vos autem potentes estis, Hocetoramus,vest7mmconsummationem.Ideo hoec absens scribo. ut non prossems du7nus agamseeundum poteslatem quam Dominus dvdit mihi in oedificationem etnon in destructionem. De ccetero,

D

fraires,gaudete,perfeeti estote, exhortamini,idip-

orant de vobis. Et non oramus, ut nos pareamus probati,\d estpolentes invobisexeret

pseudo volunt

sum sapite.Pacem habete,etDeuspacisetdilectionis
erit

vobiscum.Salutate invicem in osculosancto.Sa-

cendo potestatcm in u]tionibus,5erf potius oramus, ut vos fuciutis quod bonum est. Nos autem simus, id est pareamui ut rcprobi. Quasi dicat: Sine potestate, non habcnles quid vindice.nus. Hoc orat Apostolus, ut hisbcne agentibus,in eis corripienda non iaveniat, etsic rcprobi appareant :probaticnim
,

lutant vos omne^ sancti Gratta

Domini

nostri Jesu

Christiel charitas Dei et communicatio sancti Spitus sit

videntur,

dum

judicant pcccatoros. Si crgonon sint

quos judicent cessante auctoritate, quasi reprobi
(94) August.,

cum omnibus vobis. Amen. Ncn enim. Quasi dicat, habemus potestatem, sed ne putetur etiam injuste damnari posse, subdit Non enim. Quasi dicat: Non valemus injuste uti illa potestale. Non enim possumus uliquid adversus veritatem. [Ambrosius] hoc dicit quia non data est
(95) Id., contra Pelag.

De

cor. etgrat.

93

COLLECTANEA
ut

IN EPIST. D. PAULI.
argual

— IN
id

EP.

AD GALAT.
ait
:

94

potesta3 contrajustitiam, scilicot

bone \pnris,
vin-

ost

Christus, qui

Vaccm mcain do
xiii)
;

viventom, scd pro vcrilate luonda.
dicenl logis inimicum.G«J/(/t'»»<5

scilicot ut

vohis, pacein relinquo

vohis [Joan.

ot itevn

:

(uii)t,

quasidicat:

Manilatuin noo uin
xiii).eri7
sit

do vobis,

ut, diligatis

inviccm (Joan.

Non possunuis contra verilatcm, ct hoc cfroclus quasi dicat Nos sunuis indicat. Gaudomus enim
;
:

vohiscum, id est adjuvans vos. Et, ut pax
invicein in osculo
sic

intcr vos, salutate vosipsos

inllrmi, id est

non oxoirontes potcslatom.cum nihiil puniendum. Vos autem potentcs ostis, scilicot non timentesjudicium, quia benc agcntes et vitia vincontos a vobis repcllitis vindictam. Et non solum

sancto, non doloso. et
sancti

dobotis raccre, quia ila

subdit quasi

omncs optant.etego impcro.Et hoccstquod Salutant vos omnes sancti dosiderantcs, ct
:

mecum
piir

dicentcs hoc, scilicct gratia Domini

gaudomus, sod eliam

o^^amit.i fioe, scilicet, vcstrani

nostri Jesu C/<rt5^i, id est Christus gratis

consuimnationcin, idcsi utin omnlbusperlocli sitis; et quia hoc volo ct oro, ideo aOsens scribo vobis ut
prncsens non again,'\n vobis durius,

poccata.

rilas Dci, id est

quod justificainur ct Deus Pater charilatem dansvobis,
ct

condonans salvamur;e£ cha-

quam volo quod
:

[Ambrosius] cujus dileclio misit Christum, cujus
gloria salvat
est Spiritus
;

utique posscm,

si

mala
non

faceretis,

sccundum potestaviilu.

communicatio sancti Spiritus,

id

tetn ligandi ot solvondi, (lunin

Doininus dcdil

sanctus quiesl
unio,
sil

communis

PatrietFilio,

in xdificationem et

in dcstructionein

vcslram,

non dostruamini. Nec Aposlolus destruit, si quandoque arguit. Non enini destruuntur qui arguuntur ut corrigantur, scd Dc corrocti .Tdificantur. De c.rtcro. Quasi dicat
id

est

ut vos «dificemini,

B

amborumque
tur.

curn omnihus vobis,idim cor-

rectis ut perscverent,quani incorrectis ut corrigan-

:

malefactis hucu.^^que correxit \os,

CTtcro auiem, fratres,guudete, id est hoc agite unde gaudiumsit, et ut gaudeat^s, eslote perfecti in fide,etvos majores exhortainini, ai\ idein minorcs;et vos minorcsirf(??/i sapite, cum majoribus.et universi,scilicctmajoret
(fc

minor simul, paccin hahetc, ne
intcrvos. Et
si

sit

prior discordia
ct

hiEc

feceritis,

Dcus dilcctionis

Vel,communicatio sancti Spirituscumomnibus sit vobiscum, ut commiinicct ct confcrat vobis et graliam Christi, et charilatem Dei.Ut enim possidcamusgratiamsaliitis quamChristusdonat.communicatiofacitSpiritus sancti. Hic enim dilectos a Deo et salvatosgratia Christi tnetur.Trinitatis hic complexio est et unitas potestatis.Et est dicere:Tota Trinitas sitvobiscum dans gratiam de commissiset charitatem, ut trium perlcctioconsunimatiosithominisinsalutem.Amen.
vobis, id est Spiritus sanctus ita

m
ARGIIMENTUM
.^postolo acceperunt
tati
:

EPISTOLAM AD GALATAS
.

C

Pauliis

Jposfolus, etc.

Galatos suntGrffici.Hiverbum veritatisprinuim ab

Apostolus Galatis. Galata?

Hanc Epistolam scribit autem sunt Graci. Galli
provinciamolim venien-

sed post discessum ejusten-

enim

in

quamdam

Graeciffi

sunt a falsis apostolis, ut in 1 gem elcircumcisionem verterentur. IIos Apostolus revocatad fidem ab Epheso.

tcs Grajcis se miscuerunt.

Unde

illa

provinciaprius

Gallogriecia,dcindcGalatiaappcliataest. Undc,
Grajci acuti ingenii sint,
illi

cum

veritatis, scribens eis

tamen

Galata; stulti,et

Vers. ^-9.
"

CAPUT PRIMUM
((

ad intclligendum tardiorcs erant, sicutet indociles
Galli.Hi veritatem fidei et doctrinae ab Apostoloac-

Paulus Apostolus non abhomini-

" et
((

bus,nequeper hominem,scd pcr JesumChristum Deum Patrom qui suscitavit eum a mortuis,et
qni

ceperant,

sed post, ut judaizarent, a pseudoape-

stolis tentati

141

sunt multis modis eis persua-

mecum

sunt omnes fratres,Ecclcsiis Galatiaj.

((

Gratia vobis et pax a Deo Patre nostro et

Domino
peccatis

dentibus ut lcgem Evangclio adderent.[Ambrosius, Hieron.] Asscrebant enim Christi fidem sine carnalibus observantiis non sufficere ad
et

«
<<

Jesu Chrislo, qui dedit semetipsum pro
nostris ut eriperot nos depraesenti

salutem, et

saeculoncquam
•-.

«

secundum voluntatom
tam

Dei et Patris nostri,cuiest

" gloria in
" sic " in
<<

sajcula sfficulorum.

Amen. Miror quod
(jui

quioum Dominofuerant Petrum legis observantias cum Evangelio miscuisse ipsum quoque Paulum aliud in Judaca facere, aliud in

Jacobum

et alios

;

cito transferimini

ab eo

vos vocavit

gentibus prajdicare. His

attiiie

hujusmodi Galatas

gratiam Christi

in aliud

Evangelium quod non

est aliud, nisi suni aliqni qui vos contiirbant, ct

subverterunt, adeo ut eis assenticntos in legis obsorvantias transircnt. Idco hos Apostolus revocat
advcritatemlideiChristiana!,etdoclriii;pevangelio;o,

<<

« « «
«

volunt convertere Evangclium Christi. Scd, licet nos aut angelus de coilo cvangelizct vobis proj-

scribens eis ab Epheso de gratia de (^ua ct
scripsit,

Romanis
scnsu
ct

«

terquam quod evangclizavimus vobis, anathema sit. Sicut prfodixi et nunc ilerum dico, si quis vobis cvangelizavcrit prffitcr id quod accepislis, anathema sit. »

legem

similiter

vencrantibus, [Hieron.]
altiori

sed Roiuanis tan(|uam sapientibus,

prolimdioribus usus cst argumentis;islis verovclut

minus sapicnlibus usus

cst

modcrato sermonc

:

;

98
quibus Gtiam
dicit
:

PETRi LOMBARDI.
inscn^ati

96
sine lege

Galatx, ut sic cos

A dum

revocaret.Est ergo intentio Apostoli in hac Epistola

Galatas versutiispseudoapostolorum circumventos,

ad

fidei

Modus

talis

religionem et Evangelii veritatem reducere. Sahitationem praemittit, uLi contra
:

detractores et dc oporibus legis gloriantes, de sua

adsalutem non sumcereasseritis,siciit nec legem sine eo. Sed ab ipso sine lege gratia est et pax, a quo secure quaerenda cst, quia ipse est qui dedit, id estsponte obtuIit,quia non est alius qui posset apcrire librum, nisi Leo de tribu Juda {Apoc. v), scmctipsum, quia non erat digna

ipsnm

dignitateet ChrisLi gratia breviter tangit,

commcn-

hostia offerri pro peccatis

nostris

delendis, qui est
?

dans personam suam

quam pseudo deprimebant
;

initium salvationis.

Quem

ergo locuni habet lex
ut

post salutationcm, de lovitate eos redarguit, post

nullum penitus, Dedit etiam ad hoc,
quasi
vi

eriperet,

personam suam latius commendat deinde legcm multis modis 'inprobat,diccns cam nonesse tenendam po.^t Lhiioajm, quianon solum non proficit ad
justitiamet salutem,sed etiam
officit;

quadam

nos peccatis irretitos, qui rci oraest

mus sub

lege, de sxculo, id

de

conformitate

mundi hujus qui nos
spurcitia, et

allicit, id cst
:

malorum quaein

tandemcomsufffcit

mundo committuntur cujusmodi
est sapicntia, sanctitas, et
j.

mendat Evangclium et fidem Christi, quod ad salutem.[Ambrosius] Pnemittons autem

sunt insipientia, quibus nos eripit ille qui infirmitas,a
fortitudo. [Hieron.]

saluta-

Sx-

tionem, prius commendat personan^ suam,dicens: Paulus aposlolus, non electus vel missus ab hominibus, scilicet ab Anania, ut quidam dicebant
:

culo

dico prxsenti, tanto
astcrna

plus capit nos dilectio,

vel ab aliis, ut

quidam ab

apostolis electi ct missi
;

fuerunt, et a Jud«is pseudoapostoli

neque consti-

non videantur.ef He^waw, quod scilicet ad nequitiam trahit. ALtende quod prgesens saeculum dicitur nequam, non ideo quod mundus iste, creatus a Deo, malus sit sed, quia in eo fiunt mala
;

cum

tutus per homincm purum, sed per Jesum Christum
et

Dominum

Patrem,

id est a

Deo Patre constitutus

pcssimi,

est per Filium, qui

est salvator et rex.

Non crgo
cst et

Ex hoc sensu dicitur Dics mali sunt, dies Jacob mundus in maligno positus, tempora periculosa, saltus quoque qui sunt pleni latro7iibus,et gla:

contrarius ost Deo a quo per Filium electus

missus,ut dicitur in destructionem legis. (!)Imponebatur enim illi quod contraria Deo praedicaret, eo quod legem a Dco datam desereret. Vel ita, neque constitutus per hominem Christum, id cst per Christum ex parte hominem, id est mortalcm sed per eum jam Josum,id est ex omni parte immortatatcm. Quasi dicat Quod Christus dedit se et sed lem jam suscitatum,qui non ut homo paulatim hoeripit nos, non est pro meritis nostris factum mines, sed totum simul eum per spiritum docuit C secundum voluntatem Dei Patris nostri, id est seut per hoc sit major, per quod videbatur esse micundum benevolentiam Dci qui creavit nos, et benor. Caeteri autem apostoli videbantur csse majores, benevolus est. Cui, scilicet Christo et Deo Patri uni quia priores iste minimus, quia novissimus. Sed in essentia est gloria de hac redemptione, in sxcula indc apparet dignior, quia priores constituti sunt sxculorum, id est semper. Quasi dicat Hoc testanper Christum adhuc ex parte hominem,id estmortur preesentes, et futuri testabuntur. Amen. Hoc talem novissiuius vcro Paulus per Christum jam confirmationis nota est. Attende quod in hacsaluta; :
:

quo cruor effunditur, et calix quo venenura temperatur, mala dicuntur, quia non solum tempora, sed etiam loca et instrumenta malorum traxerunt infamiamquae in eis fiunt. Ita et sseculumdicitur nequam, a quo Ghristus nos eripit. Et ut sit flrmus quod de Christo dicit, subdit Sccu?irf/t»n'oh/«dius

;

:

;

:

:

;

totum Dominuum, id cst omni parte immortalem, et Dominum Patrem qui hoc fecit per Filium. [Augustinus] Alque ut aperiret cum dixerit,neque per

tione prcclibavit Apostolus et
et

quid possit gratia Dei,

et

commendationem sui, quod lex nil confert.

hominem, subdit

:

qui suscitavit

Et ita dignius constituit

eum a mortuis. me per immortalem Chri:
;

Miror, etc. Hic de levitate eos reprehendit, quia abEvangelioindiscretetransierunt adlegem. Etquia

Galatia translatio dicitur, congrue ex ipso nomine,

stum, quam alios per mortalem propter immortalitatem jam non homo dicitur ChristusDeus propter substantiam vero naturaj humansc,in qua ascendit in coelum, ctiam mediator Dei et hominum homo
Ghristus Jesus diciLur. Paulus, inquam,
et fratres

I)

quimecum

su«f, dolentes de vestraseductione.Testes

veritatis meae,

quibus oportet vos crederc. Et non

hujus reprehensionis occasionem sumit. Quasi dicat:Cum haec praedicLa bona ex Christo sInt,miror quia prius bene instructi fuistis, guod sic,\6. estiaw vehementer, et tam cito, id est tam brevi temporc, quasi insensati a pseudo transferimini, id est ultra Ghristum in legem ferimini. [Ambrosius] Undemiror? quia mirum cst de laetitia confugereadexitia,

pauci, sed omncs, Hoc idco dicit, quia facile intelligit se errasse, qui a multis reprehenditur. Hi ergo

cum paulatim
licet

proficiendum

sit.

A quo autem
:

et in

quid transferuntur, ostendit
Deo,

subdens

Ah

eo

sci-

omnes mecum mandant,

Ecclesix Galatix, hoc sci-

id est a fide ejus,(/ut vos

aversos vocavit,

\iCQi:gratia sit vohis,\A. est remissio peccatorum,c^

per praidicationem in gratiam Christi, id estinbona
gratuita quje Ghristus dat. Transfercmini in aliiui

ad Doum:etnon pax mentis nisi a Deo Palre et Doniino nostro Jcsu Christo, qui uon est minor Patre, quem injuriose sequatis legi,
et roconciliatio

alinnde,

Evangclium,
est contra

in

meam

legem qu« putatur Evangelium; et preedicationem, secundum quod

[1)

Augustinus, in

lib.

Retract.

97

COLLECTANEA
;

IN EPIST. D. V\VL\.
vcri-

:

IN EP.
i

AD GALAT.

98
:

pscudo cam scrvari doccnt
subdit
aliud

lamcn, sccuuthim
csl alia.

A

tatein spiritualis intelligcnliic
:

non quod tamcn Evangelium, id

Undc

ct

csl lcx, non cst

secundum

spiritualem intelligentiam,ncc vo-

bia aliud videretur.wwi sint, id est esscnt aliqui qui
vos conturbent, id est conturbent
stri

purum fontcm

ve-

sensus. [.\ugustinu«] Hi erant

pseudoapostoli

qui dicebant aliud

quam
stoli.

Christi

Evangclium esse lcgeni Moysi Evangelium :et hoc ad invidiam Apoconverterc, id est ad hoc Evangclimn Christi penitus

EMlli tales volunt

tendunt ut convertant
in

legcm,
licct

id est spirilualia

convertcre volunt in car:

nalia. Sed licct.

(Juasi dicat

Ipsi

ad hoc tendunt.
illis

Scd

nos a"ostoli,

non dico de
est
:

tamen, aut

angelus malus, vei bonus, veniens de coelo,nt credibilior sit, evangelix.et vobis, id

annuntiet vobis

l^

aliquid

quod si non dico quod putctur bonum plus, sed procter quam illud est quod evangclizavi vobis, fide verum, usu honestum, fide cummodum, anathema sit. Nota quod non ideo ait, nos, vel angelus, qui bonus potcst intelligi, quod hoc contigerit

cst Et nalhoniatizavil cum.ri civilatcs ejus vocalum est nomcu lut-i illias anathcma. Ilinc dictum cst ut anathcma detcstabile ali^iuid ct ahnminabile videatur. Ut enim nil indc victor in usus suos auferret,sed totuin in pojnam lucndam vocaret, hoc crat anathcmatizare, quod vulgo dicitur devotare. Origo autem hujus verbi est in Graeca lingua ab his rebus qua? volfc ct pcrsolut«, id est promiss.T et reddita; sursum poncbantur in templis; etestdictum apo tou anathene.id esisursiimponcre. « Modo enim hominibus suadco, Veus. 10-14. « an Deo ? An qufcro hominihus placere ? Si adhuc « hominibus placcrem, Christi servus non essem. « Notuin enim vobis facio.fratres, Evangelium quod « evangclizatum cst a me, quia non est secundum « hominem. Neque enim ego ab homineaccepiillud, « neque didici sed per revelationem Jcsu Christi. « Audistis cnim conversationem meam 14^ ali« quando in judaismo,quoniain supra modum perliiil

'

;

«

sequebar Ecclesiam Dei,
proficiebam
in

et

expugnabam
;

illam,

« et

unquam, sed adco

certus

est
si

dc vcrilate

« cistaneos « «

Evangelii sui, quod eliani angelus

aliud nunlia-

judaismo supra multos cogenere meo abundantius a^mulator existens paternarum mearum traditio-

meos

in

ret.non crederet sed anathematizaret.Attendeetiam

num.
Modo enim. Quasi dicat
:

quod non
accppistis.

ait

judicarct,

plusquam accepistis.sed praeter quam Xam, si illud diceret, sibi ipse prfcqui cupicbat venirc ad quosdam qui-

Ideo dico ut

sit

ana-

thema

aliud evangelizans, quia

suadeo

ego modo

ret qusB illorum lidei deerant.

bus scrihebat.sicut ad Thcssalonicense3,ut suppleSed qui supplet, quod
erat addit,

id est ad honorem hominum ante non hominum, sed Dei qnffiro honorem. Ideo Dei, dicit, modo,quia ohra,dum duxit hominem ex lege

hominibus an Dco,

minus

non qnod inerat

tollit.

Qui autem

justiiicari,hominis gloriam et inutilem Dei gratiam

pra'tcrgrediturfideiregulam,non accedit in via, sed
reccdit a via. Sicut, etc,
CHt
:

prsdicavit. [Ambrosius] Hicetiam innuit hoc facere
illos

A

majori Infcrt. Quasi di- C

seductores, scilicet

pseudo, ut laudarentur a
lcx.

Quandoquidem vos vel angelum excommunicarem, magis pseudo excommunicandi sunt et hoc
:

Juda3is,quos non timet offendcre Paulus pro gloria

est, sicut

modo
si

prxdixiytle vobis vel angclo,^f nunc
istis, scilicet

iterum dico de
cet

pseudoapostolis,

scili-

Unde subdit Aut quando litleras a principibus sacerdotum ad occidendum Chrislianos
Dei
:

quo veniente, cessat

:

qUcVro hominibus

placere, sicut

quod

quis illorum, etc. Vel ita, et sicutolim

accepi

?

noii;quiast adhuc hominihus placcrcm,\d est

praesens vobis pr«dixi,et

nunc absens iterum
sit

dico,

placere vellem ut tunc
Chrisli:

volebam, 7wn essem servus

quod
(2)

si quis

generaliter quicunque
id

evangelizavesit.

rit vos

prxlcr

quod acccpistis a me, anatliema

Quare hoc ? Quia aliud evangelizans de privato non de medio et hoc forte homo carnali ncbula pr.ippeditus, etiam a fonte communi ad propriam suam falsitatem reductus, possit faccre,
vult pluere,
:

quod modo sum. Et idco eos excommunico. (4) Attende quod ait, si hominibus placercm, etc.Ex his enim vcrbis quidam putant sibi in bene
vivendo sufficere conscientiam,
ct

quid dc his exi-

stimet alius.non valde curant;sed conscicntia coram

Qu.ie si negligcntius agitur, lacdit exemplo, ut Vcre, si angelus de prOprio verbi gratia, si (juis bonoe conscientia; coram infirnon esset auditus,non prKcipitaremur in mortom imcdiaaqua positaerat omnibus n mo in idolio comedat, quamvis recte crcdens hoc prseceptum Dei, aqua quodammodo publicaerat,et faciat, tamcn perturbatur infirmi conscientia. Quid sine frande, sine labe, sine coeno fiuebat. Sed venit autem prodest si venter conscicntia^ tuae hausit aquam puram, ct ille de tua negligenti conversaangelu3decn:"lolnpsns,spcoiesfactus, quia insidiose jam venenum spargere cupiebat.etcmisit vcncnum tionc bibit turbatam? Alii aquain turbas, pascua do proprio locutus de suo Gustate, et eritis siciit conculcas, sed attende ne tibi aquam turbes negli-

nunquam

et angelus.

Deo mo.

est necessaria; conversatio

autem coram proxi-

flucns in paradiso

:

;

dii {Gen. ni)

:

et

illi

appctentcs quod non erant ami-

gentia conversationis tuae.Unde alibi ait Apostolus:
Placete omnibus pcr omnia,sicut et ego omnibus per Sine offensicne omnia placeo (/ Cor., x). Item
:

aerunt quod acceperant.(3) Hic videndum cst quo-

modo

dicatur analhema.Hoc

verbum pro maledicto
il-

ponitur, et vulgo dicitur devotatio.Nam devotarese

eslotc

Jud/eis
:

et

gentibus

et

Ecclesiic

Dei

{ibid.).

quanquam nemoferedicitnisi malediccns. Unde
(2)

Item
(4)

Providemus bona, non solum
Aug., in
lib.

coram Deo, sed

August., in psal.
in lib. Quiest.

ciii.

De ovibus.

(r) Id.,

;

09
r;/...'?

PETRT LOMBARDI.
A
'"

100

Dicct ergo mihi rornm Itominibus (P,Oiii., xii iiru|iiis: Expone milii quomodo iiilclligiini isliinujie
'iiverBa
liic ait

Jnihnsmo, scilicct

qiioniam supra

dum Judaice vivebam, scilicet modum AWovmn, prosctiucbar,h\ga.nAo
et

atque contraria videnlur, Apostolus Si hominibus placerem
:

videlicet
etc.

quod
;

Ecclcsiam Dei,\d est Christiunos,

e.vfiugnavi

iUam,

et:

id est fideles affligebam poenis in corpore, et profi-

Placete hominibus, etc. Si tranquillius audias,si tibi

menlis non pcrturbes, quantum exponam. Sunt ergo homines tepotero, fortassis merarii judices, detractores,susurrones, murniuratores, quserentes suspicari quond non vident,quaerentes etiam jactare quod non suspicantur. Contra talessufficit testimonium conscientise nostrae,ncque etiam in aliis quibus placcre volumus,gloriam noipsi

aquam

tuae

ciebam in Judaismo, implendo legem et defendendo eam. Proficiebam dico supra multos,non dico senes,
sed coxtaneos mcos, qui plus laborabant nes
:

quam

se-

et

non dico supra multos proselytos, sed qui
:et

sunt in genere meo, scilicet Judaeorum
in illislegalibus

qui prius

tamen valui,jam illa reliqui :ideoque vos mco exemplo ab eisdem recedite, Abundantius. Quasi dicat Proficicbam in Jndaismo super
:

stram quserimus

vel quserere

debemus

;sed illorum

alios

;

ego dico etiam abundantius,

aliis existens in

galutem, ut no-! ijoae ambulantes imitando non etenim non nos.sed Dominnm laudent, qui Bi-rent nos tales fecit.Nunc ergo utilitatem vel gloriam no:

exemplum^aliistTmM/fltorjid est imitator paternarum
tradi/ionum, quas scilicet boni
ut

patres addiderunt,
feci, eis

stram quaerimus,
sed

B cum placerehominibus volumus; gaudemus eis placere.quod bonum est,propter
se

mearum, quia eas quasi proprias mihi

studiose serviens,in quo arbitrabatur obsequi Deo. Ilabebat enim Apostolus zelum Dei,sed non secun-

illorum utilitatem,no npropter nostram dignitalem.
(.5)

dum
tiam

scientiam. [Ambrosius] Et praevidit Deus ejus

Itaque Apostolus, et non

hominibus

recte

voluntatem, vel .Temulationem, scd
:

deesse

scien-

placere dicebat, quia in eo ipso ut Dco placeret in-

et praevidit

eum idoneum.quia quitam
esset in re

fidus

tuebatur.et placendum esse hominibus

recte praeci-

erat in re

minima, constantior

piebat,non ut hoc appeteretur tanquam mercesrecte

Et ideo, scilicet ut constantior esset in re
praevenit

maxima. maxima,
ei

factorum, sed quia Deo placcre non posset,qui non
se his
(6)

eum vocando

per gratiam.
placuit

quos salvos
Evangelio
ilem

fieri

vellet,

imitaudum

prtebet.
« « « « «

Vers. 15-19.

(c

Cum autcm

qui

me
me,

Et sicut in Apostolo isla contraria videbantur,
illa

scgregavit ex utero

malris mcae, et vocavit per

sic et in

contraria

videntur.

Dixit
etc.

gratiam suam ut revelaret Filium
acquievi carni et sanguini.

suum

in

en\m

:

Luceant opera vestra coram hominibus,
;

ut evangelizarcm illum in gentibus,continuo non

(Maltii. v), EL

Nolite facere justiliam vestram

Neque veni Hieroso-

coram hominibns, cic, (ibid.). ventilant opera sua, ut Jinem bonorum operum suorum in laude hominum ponant eamdemque C laudem.quasi pro mercede computant operum suoillos

Ubi

arguit qui ita

lymam

ad antecessores meos apostolos, sed abii
;

«
« «

m

;

rum. Ideo
cat
:

ait,

ut videamini ab cis (ibid.). Quasi di-

« «

Nolite sic facere
facitis, ut

coram hominibus quidquid
eis, id
:

boni
finis

videamini ab

cst ut ipse sit
fi-

Arabiam et iterum reversus sum Damascum. Doinde post annos tres veni llierosolymam videre Petrum, et mansi apud eum diebus quindecim. Alium autem apostolorum vidi nemincm,nisi Jacobum fratrera Domini. » Cum autem placuit. Quasi dicat Ante conver:

boni vestri videri ab eis

nolite hic facere

nem, ultra porrigite intentionem. Notum enim, [Ambrosius] Quasi dicat Ideo,non suasero, id est non placeo hominibus, sed hujusmodi excommunico, quia Evangeliumquodprasdico non est secundum hominem quod ita ait Notum vobis facio, fratrcs, Evangelium quod evangelizatum cst a me, non est sccundum homincm, docentem me, vel mittentem. Hoc dicit, ne forte dubitent. Et respicit hoc ad id quod supra dixit, suam personam commendan.s,sciIicet non ab hominibus, neque per n hominem. Et vere non est ab homine. Ncque ego
: :
:

sioncm apparet me non didicisse,sed ncc post didici ab homine Evangelium, sed a Deo tantum. Et hoc Cum autem placuit ei, scilicet Deo, est quod ait qui pro placito suo fecit, non pro meo merito, qui rne segregavit, ad litteram, de utero matris mes', ut
:

in me, id

est in

mea

conversione, revelarct Filium

suum,\d est ostenderet quantae potentias et bonitatis esset Filius suus,Vel,rcvelaret Filium suum in me,
idest-in
'n

mea
ad

intelligentia, vocavit

bonam,non per
ct

meum

me de mala via meritum, sed pcr gratiam
ut evangeliznrem ipse utique qui

suam,

hoc utique vocavit,

illum, id cst Filium,

m gentibus. Ei
legitur
i).

acccpi illud ab homine,ui

nemo meeligeretad evangelizandum, vcl mihi injungeret. Neque didici ab
hoinine
Jcsii, id

me nasci fecit,ad hoc ducere me quam aliquis nascatur, scit Deus
qualis.

potuit.

Ante enim
sit et

quis futurus

doccnte
est pcr

mc

:

sed per revelationem

Christi

Undede Jeremia

:

Christum Jesum, omnia clara csse ostendentem. Audistis enim. QuBsi dicat Vere non didici ab homine, quia neque ante conversionem, neque post quod non ante, vos ipsi scitis ex factis illius temporis .4udistis enim conversationem meam aliquando, scilicet dum infidelis eram, quam habui
:
:

marem
et

in uicro, vocavi te (Jer.

Priusquam tc forQui ergo pra^scit

futuros antequam sint,cum vult nasci facit ut sint

jam

natos quos vult per gratiam vocat, ut justi

sint, sicut

Paulum

vocavit pcr

gratiam ut annunostenderet esse a
est, ait
:

tiaret

Christum. Ut crgo totum
est, et

Deo, scilicet quod
Id,, in lib.

quod justus

se

(5)

Aug., in

lib.

de serm. in monte.

De

ovibus.

;

;

m

COLLECTANEA

IN EPIST.
(Jiiasi

V).

PATJM.
\
Tios

— IN

EP.

AD GALAT.
Annii
iKiluiil
cl
.Vl]ili.iji,

102
tros filias. Xiiiio
ot iiiinor di-

givgavil ot vocavit. Continuo, clo.
prredicavi ut inslructus a

(iioal

:

igitiii'

viro!-;

Vocavit me, ct reveiavit Filium suuin, cl cuuliauo

viti.juduui Obt quui'0 Jaoubu;;

non aliud tencndum t[uam prcpdico, nec hominibus crcflendum, sed Deo qui me vocavit el hoc cst quod ait, continm non acquievi, etc.Vel mystice potest intclligi illud, segregavit mc de utcro matris moa^.Matcr enim inlelligitur Synagoga uterus matris et sccrc:

Deo

et

ideo

:

;

Domini Minordiclus ost ad didcrentiam Jacobi Zebed.Tii, qui major est dictus, non sccundum tempus, sed quia prius secutus cst Dominum. Ilaquo Jacobus .\lph;ri minor dictus est, quia 00 postorius Christo adhjosit. Fratcr vero Domini dictus est, ut quibusdam plaoet, quia (ilius
ctus
sit, ct

(rater

tarii,

sunt Phari?a3i,de numero
:

quorum segrogatus
ei,

fuit materter.X' Christi,

[Beda.] vcl propler similitu-

est.Et est
vit

Cum autem

placuit

qui

me

segregaPhari-

dinem

sanclitalis, vel potius quia
id

nepos

fuit patrui

s.-eorum, qui

de utcro matris mejE, id cst de numcro erant secretarii Synagoga?, ut rcvclarel Filium suum in me, vocavit me pcr graliam

Christi,

ost

Clcoph;e.

Hebr.-ci

enim germana

consanguinitato cx partc patruin conjunotos, fratres vooant. Undc Hicronymus (8) fr.atres Domini
dicit
iutelligi
:

suam ad

hoc, ut evangelizarcm ilium in gcntibus.
:

hunc Jacobum,

ct

fratres ejus, his

vorbis Quidam scqucntcs deliramenta apocryphoHoc non mutatur. Et ego continuo non acqr.icvi non ait, non continuo acquievi quasi non tunc, scd „ rum suspicantur fratrcs Domini foris stantcs esse lilios Joseph do quadam muliercula; sed consobrised ait, conlinuo non acquiovi post acqtiieverit nos fratris Salvatoris hic intolligore debemus, scised potius respui Ciirni et miignini, id cst vitiis licet filios Alph.-ei et matertera? ejus matris Jacobi vitia. Vel per carnem et sanguinem accipit propinminoris, et Joseph, et Judaj. (9) Qualuor enim moscilicct Judoeos, quibus non consensit quos genere,
; :

in legis

observationcm et Christianorum persecutionem. Ncc veni Uierosohjmmn ad antccessores m os
apostolos, id

dis in

Soripturis

diviais

fratres dicuntur, scilicet
:

natura, gente, cognationc, alfoctu
ol

natura, ut Esau
fratrcs dicuntur
is
:

cst qui

ante

mc

credidorant

:

et ila

Jacob
est

;

gente, ut
in

omne? Judan
:

constat,

quod non ab eis didici Evangelium, cum ad eos non vcnerim, qiiia non erat opus electo a
Deo. Sed abii prajdicare b]vangclium, tn Arabiam,
ubi nullus apostolorum prajdicaverat. Et ilcrum rei^ersus suin

inter se.

Unde

Deuteronomio
xv).

Si enim

fratrem

qui

Uebrxus,

ctc. {Dcut.

Et itcm

Constitue

super
sil

te

principcm.

qucm Dominiis

clegerit,

eum qui

de fratribus

tuis {Deut. xvin).

Porro cognatione

Damascuin, ubi ipse adhuc rudis pncdiveni Hierosolymam
eo, sed videre

fratrcs vocantur qui sunt

caverat. Dcinde post annos tres
videre Peirum,

dc una familia, cum ex una radice turba diffunditur secundum quod Abra;

non discerc aliquid ab

ham
Non
xiii)

in Genesi
sit ri.ta
:

fratrem

appellaverat Lot, dicens

:

eum

propter afFectum aposlolatus,

et ut

Pelrus soirct

inier
et

me

et te,

quia fratres sumus {Cen.
fratros. AfToctu

rae fore sibi coapostolum. Et

apud eum diebus quin- C
ct coapostolus.
aliis

ct

Jacob

Laban dicuntur

decim mansi, recoplus ab co ut verax

etiam

fratres

dicuntur,

Per hoc ostendit sc nullo modo dissentire ab apostolis, ut susurrabant sui remuli.

Christiani fratres vocantur, ut

secundum quod omnes ibi Ecce quam ho:

num

Alium autcm aposlolorum neminem vidi. Et ita constat quod ncc ab aliis didici. Nemincm vidi, dico, nisi Jacobum fratrem Domini. Ilic est Jacobus
minor, qui dictus est frater Domini, ideo quia hic Jacobus filius fuit Joscph, qui patcr Jcsu diclus ost sod non cst hoc ralum, cum Joseph virgo fuisse crcdalur. Alia ergo causa qua;renda est quare

quam jucnndum hahitare fratres in unum Dominus ait Vade, et dic fratribus meis (Joan. xx). [Augustinus] Porro in commune omnes homines fratres dicuntur, quia ab uno
et

{Psal. cxxxii). Et

:

parente nati sunt.

Illos

ergo fratres Christi appclla-

tos intclligo cognationis

Domini diclus sit, sicut Joseph, et Simon, ci Ecce pater Judas. Unde et in Evangclio dicitur
frater
:

privilegio. Jacobus frater Domini, vel ex (iliis Joseph de alia uxore, vel ex cognatione Maria? maLris ejus debcl intelligi. « Qu.'E autem scribo vobis, ecce Vers. 20-24. « coram Deo quia non mentior. Deinde veni in partes

tiiuset niater tun, et fralres tui, etc. [Mattli., xii). (7)

«
«
T\
'(

Syria: et Ciliciai.
olcsiis Juda;.'E qua3

Eram autcm

ignotus facie Ec-

Ut ergo liqueat quare fratrcs dicantur, sciendum quod Maria mater Domini, Joachim et Anna) (ilia fuit,quse nupsitJoseph :etita Joseph luit putativus 143 pater Christi.Mortuoautem Joachim Cleophas fratcr Joseph eanidcm Annam accopit uxorom, et gonuit excafiliain quam vocavit Mariam, qute nupsit Alphaio, qui gonuit ex ea quatuor filios, scilicct Jacobum, Joseph. Simonem, Judam. Mortuo autem Cleopha, quidam Salome eamdem Annam duxit, et gcneravit ex ea filiam, nomine Mariam,qua3 nu[)sit Zebedffio, et habuit ex ea filios, scilicet Jacobum,
qui dictus est major, et
(7) Ilicron., ad (8) Id., contra

crant in Christo.

Tantum autem

«

auditu habebaiit, quoniam qui persoqucbatur nos aliquando, nunc evangelizat fidem quam ali>.

Joannem evangelistam.

quandoexpugnabat, et in meclarificabant Deum. Qux autein nunc scribo vobis dc me, ecce omnibus patct quia non menlior. Et hoc dico coram Deo, id est toste Deo. Jurat Apostolus ut crcdalur quod dicit quod proficit istis. (10) Necessitate compulsus jurat, quia nisi hoc faceret, non crederent ei, quiInis non cxpcdit ut non credant, imo expcdit ut orcdant. Et video quia plus est hoc quam, est, est non, non ; sed hoc quod amplius est, a malo est
« (9)

Elvidium. Manich.

(10) Aug.,

Hieron., ad Elvidium. super Epist. apost. Jacob.

m
(:l/.(///(.

PETRI LOMBARDI.
v)
:

104

iion
cii,

unitate viventem, i>i eniiim communionc ct maln jnranlis, a malo esl A ''li. accedciiLihus etiam per eum talibus signis, qualia credcntis. Ideoque non ail, si <niis amplius laest. et illi operabantur, (12) ita eum Domino commenmalum est sed, quod amplius est, a malo
ct
r-\

non

a

t;!-

;

Deinde veni prisdicare

in partcs

Syrix,

et Ciliciae.

Eram

autem ignotus facie,\d est praesentia corporis,

dante auctoritatem meruit, ut verba illius sic audiantur in Ecclesia, tanquara in illo Christo veris-

Judsex qux erunt in Christo, id est in fide Christi, per quod patet quod ncc Ecclesias Judcea; me docuerunt, quae scilicet erant per se, non amniistae Ecclesiis gentium. Tantum autem habei)ant auditum de me, id est quod de me audierant, memoriae mandaverant, hoc, scilicet quoniam qui perEcclesiis

sime locutus audiatur sicut ipse dixit Non pro tantum rogo, id est pro discipulis qui cum illo tunc eranl, sed et pro eis qui jjer verbum eorum crediluri sunt in me (Joan. xvii) ubi omnes
;
:

his, inquit,

:

sequebatur nos aliquando, sciWcet

dum

inddelis erat,

solum qui tunc erant, sed etiam qui futuri erant quotquot enim postea crediderunt in eum, crediderunt per verbum eorum,
suos
intelligi voIuit,non
;

nunc evangetimt fxdrm Christi, quam aliquando cxpugnabat. [AugusliiiusJ Et quia de re difficili magna nascitur admiratio, subdit Et in mc, id est in mea
:

apostolorum, id est per Evangelium. Quisquis enim in Christum credit, Evangelio credit
scilicet
:

conversione clari/icabant, vel magnificabant Dominum, id est magnificum pra^dicabant, qui gratia

^.

sua
id

me convertit vel clarilicabant Deum est meo exemplo praedicantes, vel gratias
:

in

me,

agentes

Dco, in quo eis profui.

« « «

Deinde post annos quatuordecim ascendi Hierosolymam cum Barnaba, asitcrum sumpto et Tito. Ascendi autem secundum revelationem, et contuli cum illis Evangelium quod
Vers.
1-5.
«

CAPUT

II.

verbum corum, quia ab eis est primitus ac praecipue praedicatum. Jam enim ab ipsis prffidicabatur, quando per revelationem Christi ipsum verbum eorum Paulus accepit, et per hoc verbum, et si non per eos. Cum accepisset a Deo illud, credidit Paulus unde et contulit cum illis Evangelium, et dextras accepit, quia iilud verbum cum eis, etsi non per eos habuit. (13) Ipsa enim collatio unam doctrinae speciem excussa omni lepriE varietate monstravit. Lcprosi enim quos Dominus
quod dictum
est esse
:

in

Evangelio curasse legitur, ct misisse ad

sacer-

« praedico in «
«

gentibus.

Scorsum aulem

his qui vi-

dotes ut se eis ostenderent, non absurde intelliguntur, qui scientiam veraj fidei

debantur aliquid esse, ne fortc in

vacuum

curre-

non habentes, varias

rem, aut cucurrissem. Sed neque Titus, qui me-

doctrinas profitentur erroris. Nulla porro falsa doctrina est, quae

« «
«

cum

erat,
;

cum

esset gcntilis

compulsus

est cir-

cumcidi

sed propter subintroductos falsos fratres
in Christo Jcsu, ut

non aliqua vera intermisceat. Vera ergo falsis inordinate permista in una do-

qui subintroierunt e.xplorare libertatem nostram

ctrina significant lepram, quae unius corporis colo-

«
u

quam habemus
mus

tutem redigerent. Quibus nequc ad
subjectioni. »

«

nos in servi- C rem diversis locis variat atque maculat. (14) Ut ergo Apostoli prajdicatio ab omni corruptionis lepra horam cessilibera monstraretur, cum aliis apostolis contulit

Deinde post annos quatuordccim a Christi passione,

cum

qui fuerunt post praedicationena Syriae et Ciliciae, quaestio esset de lege utrum tenenda esset an

Evangelium. Aliter enim non crederet Ecclesia ei qui non fuerat cum Domino. Seorsum autem. Quasi Contuli cum illis Evangelium sed seorsum, dicat
:
:

non, iterum ascendi Uierosohjmam, non
ascendi, pro situ terra?. Asccndi, dico,

ait, ivi,

sed

[Hieronymus]

id est

separatim. Conluli

cum

his qui

cum Barnaba,

videbantiir aliquid essc, id

est alicujus auctoritatis,

non publice coram omnibus, ne fidelibus ex Judaea, qui de Judajis erat. Assumpto Tito, qui de gentibiis. qui putabant legem esse servandam, fidei scandaQuasi dicat Hinc inde testes habui, quibus patet lum nasccrctur. [Augustinus] Seorsum etiam illis falsum esse me aliud gentibus, aliud Judaeis praeexposuit Evangelium, cum jam exposuisset coram dica^^e. Ascendi nutem, non solum mea dispositione, omnibus non ideo quod aliqua falsa dixerit, ut sed secundum revehdionem Dei. Et non dico didici seorsum paucioribus vera diceret sed propter inab illis tanquam a majoribus, sed conluli cum eis, firmos qui non possuntomnia capere,quibus aliqua tanquam amicis et paribus Evangelium Christi, quod pracdico in gentibus. Hic fecit pro asscrtione q tacuerat dicenda perfcctis. Aliquando enim aliquid veri tacere licet. A''^' forte. Quasi dicat Conluli cum pnedicationis, quia multis erat scrupulus in doccis, nc forle in vacuum currerem aut cucurrissem, trina Apostoli, perturbantibus Judaeis. [Hieronymus]
: : ;

:

Per hoc ergo quod ait, et contuli cum illis, ostendit se non habuisse sccuritatcm Evaugelii, nisi auctoritate Pctri esset et aliorum roboratum. (11) Apo-

ne putarcr pra;dicasse inutiliter. Praedicationis vero opus appellat cursum, pro torrenti eloquio sed neque. Quasi dirat Xon solum in
id est
: :

enim Paulus post Christi ascensionem, de coelo vocatus, si non apostolis communicaret, et cum eis Evangelium conferret, quo ejusdem socictatis esse appareret, Ecclesia illi omnino non credcret, sed cum cognovissenteum hoc annuntiantem quod
stolus
(11) August., contra Faust. (12) Id., super Joannem.

collatione probatus

sum,

sed etiam

Titus

qui meest,

cum

cum esset gentilis. Neque compulsus rationibus eorum circumcidi, id est non potuit
erat,

ex-

torqueri a
est
al)

me

ut circumcideretur, sed

susceptus

apostolis in societate incircumcisus.

Gur ergo

(13) Id., in lib. Quaest.

Evang.

(14) Id., contra Faust.

105
vultis,

COLLECTANF A
vos GalatiP, circumcidi
logcin
?

IN KPIST. D. PAU!.!.

IN EP.

AD GALAT.

lOG

cur ulliu a grulia
etc.

A

rcceiloulcs ad

Iransitis? Sed iiroplcr,
osl

eram, qui introieriinl e.rplornre lil^crlatem nostram, quam habcmus in Christo Jcsu, id cst ul nos reiliijcrcnt in scrvilutem logis
rcnt,
:

Quasi dicat

:

Non solum Titus nou

compulsus

quod cum faccrc

nc(iui-

circumcidi, sed neqnc ad liorain, in aliquo, rcssimns,

populum contranos
;

excitare moliebantur: et

quasi convicti de lege, suljertioni eorum, ut cis

idoo ccssimus subjectioni corum, circumcidendo

subjiciamur, qui logalia saluti neccssaria pnudicabant.

Timolheum
Evangolii

ad

horam cessimus,

ita ut

vc"ilas

Cum autem

alihi

ccssorit, ut
?

in

circumcict

pormancrct apud nos, qua3 habet quod
hoc enim erat apud Judasos, quia crefilios

sionc TiiHOthei, cur non hic ccssit
ait
:

Rospondct

nequecircumcisioali(iuidconfcrt,ncquepra3putiuin,
sed fidos
tor
:

sufjinlroilitctos,

Propter falsos frafres, qui sc fingunl amicos, [Ambrosius] id ost iii locum ubi

dentcs circumcidebant

suos. .\ttende diligcn-

erant aposloli, latenter introduclos a Juda;is.

Quod

quod Ambrosius
ita

nou potorant, per falsos fratros moliebanlur (luossiilispecie ivligionis immiscrant,
inlidoles per sc
;

cnim
ut

dicitiir

illain litternm improbat, qua ncc ad horain ccssissc, cuni dicat se ccssissc,

nec ad horam,
esso

dicons

:

Titum supra

dixit,

non
:

explorarent

qu.T
:

libortas

essot

nobis in

ride

compulsum

circumcidi. Et subjicit diccns

Christi.

Undo
;

siibdil

Qui, scilicet falsi fratrcs. sul)el

in roicrunf, id cst

sub habitu pacis

humilitatis
c.rj)'.o-

y,

Sed propter snbintroductos falsos fratres, etc, quibus verbis quid jam sonat nisi quia ad horam ces'
sil

introicriint

aliiid qu.-orendo, aliud

lingondo,

rare W>ertafem nostram, ut scilicet accusarent libertatem nostram, (juam lial>emus in Christo Jesu,
id e.^t in fide Christi,

non ut eam tenerent, scd
?/as'

ul

aliqua conlentione ab ea
U'(;is,

r(v/?;y6vr»i/

m

scrrilulon
li-

id est in

carnalos obsorvantias, a quibus

sn^nis per fidcm Christi. Quod si esset, veritas 'Eva;)ge'"i apud gentes non manorot, sod oni. nes 1-14 judaizarent. Et ideo hic ubi asscilioncm
licrati

autom proplor illos falsos fralrcs non cessit, sicut lcgitur in quibusdam codicibus, non voluntale non ccssit nam cessurum se signiticavit, si illi non essont sed propter illos subintroductos falsos fralres non cessit. Si ergo cedcndum nnn fuit, quarc falsi fralres dicuntur, quorum bencficio non fecit quod faciendum non erat ? Ergo si
proptor
illos ? Si
; ;

hoc

est,

beneficium prsestitcrunt Apostolo, quiahocessit,

rum causa non
Cur
non

cum

Ecclesia3
si

non deberet.
hoc illum fa-

pr;edicalionis

su.t! conl'''rebat,

nullatcnus voluit ce.
el lcgoin

igitur exploratores dicti sunt,

doi-e, ut vcritas

pr.rdicationis inonstraretnr.Et nola

ccrc volcbant qiiod locturus erat? scd propter istos
fecit.

commendal, tenend am comprobat. Unde subdit
([uia in his

omnibus

se

non

Sin

autem non
fecit.

eral facturus, sine dubio

:

proptcr istos
ct historia

Littera hic indicat quia cessit,

Vers. 5, 6.
«

<<

Ut vcritas Evangojii permancat

apud

vos.

Ab

his

autem qui vidobantur esse
accipit. »

ali'-'

factum exclamat. Quomodo enim ad horam nogaret se cessisse, cum probetur propter Ju-

« «

quid, qualcs aliquando fuerint nihil nu-a interest.

Deus enim personam hominis non
l't

rerilas, etc.

Quasi dicat

:

Idoo in nullo cessi-

Timolheum circumcidisse ? Ille enim posset defenderc se nec ad horam cessisso, qui nunquam invenirctur cessisso. Nec ad horam enim cessit qui
dicos

mus,

ul ita

verilas Evajigelii pcrmancrel

apud

vos.

Vorilas onim EvangL-lii, Christi est gralia. Ideo

enim

hic uon cessit circumcidendo Titum, ne occasioncm

aliquando cessit, quomodo nec ad horam? Gur ctiam dicit se cessisse propter falsos fratres, s' per se facturus erat? aut
cessit
:

nunquarn

qiiod

si

daret

eis,

qui sine

illa

circumcisione dicebant, crc-

dentes salvos esse non possc, ct ad dcceplionein

gcntium hoc etiam Paulum senlire jactabant. Ibi vero ulii non obfuit, circumcidit Timothoum pro scandulo JudDeorum, ne Juda;is sic vidoretur circumcisionem detcstari, sicut idololalria detcstanda est cum illam Deus fieri pr.i3cepcrit, hanc Satunas porsuascrit. Idco orgo non lecit in Tito qiiod in Timothco, ut ostonderet illa sacramenta nec tanquam
:

enim cessiirus propter falsos fratres non cessit, aut non cessurus proptcr falsos fralres cessit. Unum onim ex his duobus restat intelligi. Cessit ergo invitus, non spoiile, propter illos faciens quod per se
non
rati

facerot,

humilians sc

legi

circumciso Timotheo,
ccssaret, qui pact seditionem, s^

ut dohis ct

scandalum Jud.-corum

orant

commovere tumultum

illiim filiiim

necessaria debere appeti, nec

tanquam

sacrilega

1)

dcbcre damnari. Vel secundum aliam litteram.Qui-

dam enim dum quod

Latini codices
ita

potest

logi.

non habent neque, socunQuasi dicat Tilus non
:

Jud.Ttc incircumcisum susciperet, et cpiscopum ordinarct. lAmbrosius) De liliis autem Gra;corum non crat scandalum, quia epistola apostolorum iiulo dataerat, ubi diccbatur non oportere cos circumcidi. Scd Judaji credentes circumcide-

banl
taljat,

filios

suos, nec epistola a|)OStolorum hoc veliis

est coinpulsus circuincidi, scd alibi ad horaui cessi?/ius subjcctioni,

nec de

aliquid

significavcrat.

Unde nec

ut in circumcisione Timothci.
est faccre

dit

autem causam quare compulsus

Rcdquod

Titus cst compulsus circumcidi, qui de Graecis vel
gcntilibus crat; sed Timothcus filius Juda?» propter

nolebat, scilicet pro scandalo Jiida^orum,

pncve-

exploraloros circiimcisus

est.

Per hoc enim quod

niens calumnias falsorum fratrum,

fiiii

parati orant
Jud.T.T' in-

illum circumcidit,
ut vcritas

ct

non illum, ostcnditur, quia
mancat,
scilicct

commovere

seditionern,

si

illum filium
:

illa lcgalia nec saluti necessariasunt,nec sucrilega,

circumcisum ordinaret episcopum
roicrunt in locum

el

hoc

est

quod

ita

ait, ccssimus, dico, propter falsos fratres qui subin-

quia in Christo ncque praiputium neque circumcisio aliquid
fiua^

Evangelii

ubi ego

cum Timotheo

ct aliis

valet, sod fides

per dilcctionem operalur. Ab

Patuul. CXCII.

; :

107
//''•

PETfU LOMTJAIU)!.
:

108
milii.

De collalione Evaiigelii rccommendationeni mcani. Scd qvalcs, id cst quam idlotae fueTint,ad comparationem meam,rt^j(jiiando, scilicetdum in lcge erant, antcquam essent
anknn. Qiiayi dicat
cid

A

niiiil

r.cntuleruni

Sed potius ccontra, opiniocst

fuio

nrm

insidiantium, c.um vidisscnf quod EvmhjrUiim
mihi, ut
fidcli, ita

prxputii, a Doinino crcditum
principalitcr, sicul et Pctro
nis.

Evangelium circumcisio-

aposloli

illi

qui vidchantnr csse aliquid, id est alicu-

Ghristus cnim Paulo dcdit ut ministraret gencticim Petro
Ita

jus auctoritatis, quia

cum Domino

ambulaveiaint,

tibus, qui
daiis.

dederat ut ministrarct Ju-

et transfigurationi cjus interfucrunt.

[Augustinus]

[Ambrosius]

tamen dispcasatio distributa
:

ab his, scilicet falsis IVatribus, quiaqui vidcnturcssealiquid, carnalibusliominibus vidcntur esse aliquid. Nam ipsi non sunt aliquid,
Videbantur, dico,
etsi

gcntibus prffidicaret si causa Paulus Judajis. Qui enim. Qucasi dicat Per hoc viderunt, quia qui operatus esi Pctro, id est
fecisset, ct

est illis, ut et Pctrus

boni ministri Dei sunt. Christus in
;

illis

est aliali-

dedit quidquid habet, eligendo euni in aposUlalum
circumcisionis, id cst Judffiorum, opcratus est et mihi,
id est

quid, non ipsi per se

nam

si ipsi

pcr sc esscnt

quid,semper fuisscnt aliquid.Qiiales autera aliquando fuerunt, quia ipsi et pcccatores,ct idiotaj fuerunt, nihil mcu interest referrc, id cst nil mihi prodest in hoc statu miseri«, quia pr.T;tcrita nec prosunt noc
obsunt. Innuit tamen se prcevaluisse. Dicendo enim,

sent,
cst
»>

ad meum honorera, inter gentes. Gum vidisinquam, ct cum cognovisscnt gratiayn qux data
\n gentes,

mihi

[Augustinus] scilicct quot mira-

cula fpcorara, quot gentes convertcram, Cephas, id
cst PctruK, ct Jacobus et Joannes, qui erant
tiorcs
in

honora-

quales aliquando fuerunt, indicat se in
praevaluisse
illis
;

legalibus

apostolis, quia

sempor

in

secrctis

cum

sed

nil

tamen

iis

profuisse, et
etc.

Domino
lumna
et

fuerunt, qui vidclantur

columnx
(/

csse, id

ideo Galatis non

sunt curanda lcgalia. Beus,

cst sustentatio totius Ecclesifle,

quoe etiam ipsa covcritatis

Ideo nil mca interest, quia Dcus non pcrsonam hominis, magnam vel parvam, id est sine pcrsonarum acceplionc omnes ad salutcm vocat, non reputans illis dclicta eorum. Vers. 7-13. « Mihi enim qui videljantur csse « aliquid, nihil contulcrunt. Sed econtra cum vi« dissent quod creditum est mihi Evangeliuni pra3« putii sicut ct Petro circumcisionis (qui enim ope-

Quasi dicat
accipit

:

firraamonlum dicitur
[Prov. ix),

Tim.

iii)

quam

etiam sapicntia

cedificavit, et

constituit in
vel uni-

soptcm coluranis
vel septcnaria

qun numero

versitas prnxlioatorum, quiasolct poni pro univorso,

oneratio Spiritus sancti insinuatur.

Gum

hoc, inquam, vidissent ct cognovisscnl, dedeet

runt mild
id est

Darnahx

dcxtras

m

signum
et

socictalis,

« «
«

ratus

est Petro

in

apostolatum circumcisionis,
et

operatus est et mihi intcr gentes)
vissent gratiam
et

cum cogno-

parueruntvoluntati Domini, consentientes ut ego essem primus in pra?dicatione gentium, sicut Petrus in circumciconsenserunt in societatem,

« «
« «

«
«

«
«

«
«

«
«

«

qu;T3 data est mihi, Jacobus et siono. Et sicut alii apostoli obedirent Petro, ita Joannes qui vidcbantur columnaj esse, C Barnabas Paulp. Non ergo inventi sunt in aliquo dcxtras dederunt mihi ct Barnaba? societatis, ut dissentire ab illo, ut cuni ille perfoclum Evangelium nos in gentes, ipsi autera in circumcisioncm,tansc accepisse dicorct, illi negarcnt, ot aliquid vellent tum ut pauperum momores essemus. Quod etiam tanquam imperfecto addere. Ut nos, quasi dicat soUicitus fui hoc ipsura facerc. Gum autem veDcdcrunt nobis dextras, ad hoc utiquo, ut nos irenisset Gephas Antiocham, in facicm oi rcstiti, mus in gcntcs ; ipsi autcm in circumcisijncm iantum. quia reprchensibilis erat. Prius enim quam veniHoc addidcrunt Ut pauperum, qui erant in Ilierurent quidam a Jacobo, cum gentibus cdebat. Gum salem, memorcs essemus, qni rerum suarum vcndiautem vcnissent, subtrahcbat et segregabat se, tarum prctia ad pedes apostolorum poiiorcnt. Metim^ens eos qui ex circumcisione erant. Et simumores, dico, ad opus illorum faciendo collectas. lationi ejus consenserunt ca3teri Judani, ita ut et Eccc per hoc patet quod nobis egcbant. Quod etium. Barnabas duceretur ab eis in illam simulatioQuasi dicat Ipsi monucrunt 145 nos hoc facere. nem. » Quod, id est sed, ante admonitionem illorum ego

Gephas

:

:

:

Mihi enim, vel autem. Quasi dicut Ideo ad priora fui ctiam sollicilus, id est studui hoc ipsum facere, non rccurro, quia ca (ju.c modo sunt, sufiiciunt non rainus diligonter quam illi prcPceperunt. Eo mihi ad comniendationem, scilicet quia illi qui vi- q tempore cuin venisset Petrus Antiochiara, licet dcbantur esse aliquid, scilicet Petrus et alii qui fuehoc in Actibus apostolorura non legatur, in fuciem Cum autem, etc. runt cum Domino, nil contulerunt, id est addideei restitit Paulus. Unde subdit runt, mihi. [Augustinus] In quo patct quod non quasi dicat Ipsi niihi nihil conlulerunt, sed ego illis inferior sum, qui a Domino adeo perfcctus sum, contuli Petro, quia cum venissct Ccphas Antiochiam, ut nil esset quod in collationc mea3 perfectioni adqui locus gentium erat, cgo restiti ci, tanquani derent Qui enim illis imperitis tribuit scnsum, pari. Hoc enim non audcrct facere, nisi sciret se dedit et mihi. Vel ita continua Vere Dcus non acnon iraparem forc. Rostiti, dico, eundo in faciem personam hominis, qui si ita esset, ego Paulus, cipit ejus, scilicct quod non animadvcrtcbat indicando ante impius, cui tales nil conferrct, non fuissom, ct non in occullo, scd coram omnibus quibus fui. Mihi enim, ctc. Vel ila jungc, et legitur, sed nocobat. Et non temcrc hoc feci, quia rcprchensiautem. Quasi dicat Illud nil mea iuterest refcrre, bilis erat, id ost dignus reprchensione, non pro ged hoc dicam, quod qui vidcbantur cssc aliquid, so S('i] pro aliis. Et vere, quia hoc modo. [.\ugustl:

:

:

:

:

•!09

r.OLLFCTANlv\ IX
cuiin
(jii,.uii

r.PIST. D.
u!/

P.\ULI.— IX KP.

.\D

GALAT.

110

UU6 frrus
Polrus cuin
cibis.
Illi

vctiiteid ijitiiLiin Jiul.t-i

Ju

A

nou

ju.iai.;o viius, id csl

gontium, non Jud;ourum
anlc fuit in
qiii

cobo, Kcclesia'

Hiorosolymifanac
haljcns

cpiscnpn, edobat
discrelioncni in

rifu vivis,quia sciebnt illam dissorlafinnoni ciburuin liiu Judaico nnn fuerunt ut Galatajfnon ntquc dcbcnt rccipcre(15). Si, inquam,
niliil

(icniiljus, noii

con!V'rre.

Ecce

(|ui

qui a Jacobo venerant aMnulatorcs legis
Chrisliani, qui cBOuo jurc

dimisit. Quid crgo dcbent eacerc

erant,

nomine

Christum

ct lei;em vencrabantur,quos tiniens non misceliatur gentibns, quod si soluni essot,non ossot reprehonsibile, sicut ct ipsc Paulus pro scandalo aliquando

hoc o>^[,(]Homodo

co(jis(jcntcs,({USi

omnia

qii.n^

vidont

[Ambrosius] Sed in hoc errabat quod genles judaizare cogebat suo excmplo, dum a gentibus sc
cessit.

in tc pulant esse ncccssaria saluti, jiu/a/^are? cogobat quidcm non docontis imperio, sed eonversationis exemplo, ot dc hoc objurgatus est. Hinc di-

scantfialatys Petri auctoritatenonesscjudaizandum,

dividons Jud.eis sc adjuncrebat.
(lulcm
iili

Unde subdit

:

Cum

qui in lioc roprchcnsus ost.Dc hacautein rcprchcnsionc dispcntirevidenlur HiornnymusctAugustinus,
sicul ci dc legalinm

irnisiicnt a Juda-a, suhtmhcbut sc Pclrus,

latonter pcr aliquas occasiones a

cibis gentilium.
cu:ii Jud.eis
e.v

post

Christum obscrvationc.
scrvari

FA scgrcijabal

sc, id est

per se grcgem

Ilicrouymus cniiu
illa lcgalia,
Tj

ait

Pctruin noii idco obscrvasse

laciebal, timcns, uon cibos, scd cos (jui

circumci-

quod vcUct ca post Chrisium

sivnc crunt, id esl de Jutkca, quia erant iiifirnii^vel

etiam

si lirir.i

essent, ne pro

more sno scandaliza-

rcntur. Igitur ne scandalizarcntur, fcd paulatim ia
fide nutrirentur,ractus cst Juflaeis,tanquamJud«us,

ctiam a Juda^is, sicut vorc ncc dcbcbant, sed invitum fecissc et dispcnsatoric simulasse, ne scilicet Judfflos amiLLorc. noc iu hoc peccabat, quia bona
;

intentione id agobat, otsi

illi

peccarent, qui ejus

simulans
;•««/,

cum

iiifirmis

idcm

sentirc. Et simulationi

quasi cxcmplo judaizabant.Ncc fuit rcprehcnsio ve-

ejus cuteri Judiri,

qui

eranl

Antiochios, conseusc-

ra,quia

nil in

eo reprebensibile erat, scd dispcnsa-

tanquam disccrncrct
erat

cibos, iia ut ct Ucirnahas,

toria, ut

pcr hoc scirent gentes non essc judaizanin

qni

mecum

doctor gontium, ab eis duceretur

dum, videntes tantuni Apostolum
hendi.

hoc rcprc-

genlibus sublractus in illnm simulationem, JiidaicE
come.^tiuais, ut

.\ngustinus vero dicitPetrum servassc illalegalia nnn dispensatorie, sed vere, quasi eis subjectum, sed non in cis spem ponentem, qua? ab omnibus qua PetruSjSe a gentibns sulitraherct.et cuni infirJuda:)is erant scrvanda, et eum vere peccasse, non uiis idemsentirc se simularct.H;pc autemsimulatio gentibns iniitilis oraf, ideoquo Paulus Petrum rcilla scrvando, sed alios suo cxemplo judaizarc codarguit. Unde subdit gondo, ut sit reprchensio vcra non dispensatoria. « Sed cum vidissom quod non rectc .\it cnim Hicron.(I()). Ex hoc locoimpius Porphyrius Vers. 14. dixi Coph.T! C Pctrum a Paulo reprehensum nobis objicit, volens ambularcnt ad veritatem Evangelii, « coram omnibue Si tu cnm Juda^us sis,gentilitcr ot illi maculam erroris,et huic procacitatisincutere, « vivis et non Judaice, quomodo gcntes cogis juet in communc ficli doginatis accusare mendacium,
recte

quamvis

credorot

(lc iegi.s

in

utroqne populo abolitionc, cadom tamen intonlion^;

:

<<

:

«

daizarc

? »

dum

inter se

Ecclcsiarum principes dissidercnt.

cgo solus quod non rccte ambunon quantum ad intcntionem,scd ad veritatem Eran'jelii,i\iiia pcr hoc pcribat veritas, ut gentos Judaizarent, di.ri Ccjilix coram omnibus, (\mn pro omnibus sanandis dictum cst, ut oumcs illius
Scil ciim vidissem

Quod utiquc

facit

larcnt,

reprchensibilis fuisse,vcl

non intelligcns quo scnsu Petrus ei apostolus Paulus infa-

ciem rcstitisse dicatur. Nam uterque recte sentit Icgem non csse tcncndam,ct in omni gentequicunque timct Dcum ot operatur justiliam,acceptus est
illi,

objurgalionc sanarcntur.

Non enim

utilc eratcrro-

scd uterque cauta simulationc disponsat,
istc

ille

rem qui palain

noc( ret, in secreto

emendarc. [Au-

subtraclioncm,

roprehensionem, ut

et Judaeis

gustinus] IIuc etiam accedit,quod firmitas et charilas Petri cui ter a Doinino

superbia,ot gentibus despcratio tolleretur.
tur vcl Paulo vel ois
eis

Non

igi-

meus {Joon. xxi)

;

dictum cst Pasce ovcs objurgatinncm talom postcrioris
:

cum quibus

ante cdons se ab
reprehensibilis

postca scparabat, Pctrus vore

Paulus procaciter resistebat. Paulus valobatqne hoc ad magnum humilitatis exeniphini, n cnim in Pctro hoc rcprehendere non potuit, quod ut in eo qui primus esl, discant ciEtori mitos osso ipsc fccit, ncc arguore simulationem, cujus et ipse ct humiles. Ipse enim Petrus ([uod a Paulo ficbat reuR orat scd fuit h;ec rcprehensio non vora, sed utiliter libeitalc charilatis,sancte ac bcnigno piotate dispensatori;i neo Petrus pcccavit, nec Paulus prohumilitatisaocopit, atqueila exemphim pnstorispra}caciter arguil. Potrus autem,sicut legitur iu AcLibus
pastoris pro saluto gregis libontissime sustincbat,
orat,

noc

eis

;

;

buit,tanlosanctius quanto

ail

iiuilandum

diriicilius,

apostolorum, auclur

fuit

hujus decreti, legcm post

quo non dedignarcntur inajores sicul)i fortc recti tramilcm rcliqiiissent, etiam aposterioribus corrigi. Laus itaque justaj libertafis in Paulo, et sanct.c huniilitatis in
tre,

Evangolium non esso scrvandam,qui post visionem
Iinlci,ubi crant divcrsi gcncris animalia, ad Corneliuin intravit, et

cum

gcntibus comcdit: qui etiam

Petro eminuit. Dixi inquam,.si tu, o Pc-

cum

sis

Judxus, natione

el

gencre,

(jenlililer ct

solviL. Cum enim Paulus et Uarnabag jam conversis mullis gentibus venissent

quaestionem de hac ro

(15)

August. ad Hieron.

(16) Hieron.

ad August.

:

m
Antiochiani,

PRTRI LOMBARDT.
quidam de Judaea descendentes
dice-

ii2
eorum
(pii

A

doccas a t.ioysc

per gentes sunt Judaeorvm,
filios

bant

:

Sine lege Moysi

nemo

potest salvari.
illi

Tunc
qui

dicens nnn dehere circumcidcre

suos, neqvesecvn?

utrique srilicet Paulus ct Barnabas et

Jud.nci

dum consuetudinem legis
oportet convcnire

ingredi.

Quid ergo cst

Vtique

hoc dicebant, ascenderunt Jerusalem ad apostolos.
Pctrus vero
ait
:

muUitudincm. yjudierunt etenim susiiper se: his assumptis,

Dedit Dcus Spirifum

illis

sicut et

pcrvenissc. Iloc ergo fac quod tibi dicimus. Sunt nohis
viri quatuor,

nobis, et nihil discrcvit inter nos et illos,

f.de pvrifi-

votum hahenles

cans corda eorum. Quid ergo tentatis

demum imponerc
nostri porlare
et

sanctifica te

cum

ipsis, ct scient

omnes

falsa esse

qux

jugum, quod neque nos neque patres
potuimiis
illi

de

te

audicrant {Act. xxi). [Augustinusj Non,ut opi-

?

sed per gratiam credimus salvari sicut

nor,

obscurum
cx

est,et

Jacobum hoc ideo raonuisse,
quas de
illo

(Act. xv).Petrus itaque bene sensit de abolitiono

ut scirent falsa esse

audierant hi, qui

legis, sed

simulavit pro timore Judajorum ne occasimili

sione gentium afide recederent,et sic perderotgre-

gem suum.Simulavit autemPauIus pro

metu,
ex

ut in circumcisione Timothei,et ipse qui
totondit. Post

comam

voto nutrivit ut Nazara^i, in Cenchris ex lege caput

multa etiam in Jerusalcm consilio Jacobietpresbyterorumpuriricatussccundumlegom in templum intravit, et hostiam obtulit. Ecce quo-

r>

tamen «mulatores erant legis, qui sic cavolehant observari, tanquam sine hisinEvangeliosalus crcdentibus esscnonpossit. Ili senserant Paulum vehemenlissimum gratia:; pra^dicatorem, eL intentioni eorum maxime adver^um. Ab acmulis enim novae legis qui non intellige bant quo animo a Judsis fidelibus illa tunc obserJudajis

cum

credidissent,

vari deberent, scilicet propter

commendandam au-

modo

Judeeis Judaeus factus est.

Non ergo

officioso

ctorilatem divinam et sacramentorum illorum pro-

mendacio, sed honesta dispensatione et Petrum se a gentibus segregasse, et Paulum ei rcstitisse, ego imo alii ante me exposuerunt, ut ct apostolorum prudentia demonstraretur, et blasphemantis Porphyrii imprudentia coerceretur (17).

pheticam sanctitatem, nrn propter adipiscendam salutem, dicebatur Paulus grati,ie prai-dicator egregius damsare legem Moysi ut sacrilegam, nec Deo mandante scriptam,et ideo hujus falsae criminationisinvidiam diluere voIensipsejudaizavit,ostendens

Augustinus vero dicitcredentes degentibus onere
legis liberatos esse

de Judaeis vero credentes, logi subditos esse, nec peccare si circumcidunt et sacri;

non eam esse sacrilcgam Judaeis, ut est idololatria gentibus, nec tamen esse necessariam saluti.
Porro
apostoli

decreverant

Ilierosolymis,

ne

ficant,

modo spem

salutis in cis

non constituant,

nec peccat Petrus si judaizat,sed quia cogit gentcs judaizare suo exemplo, in qno solo, Paulus reprehendit eum ut doctor gentium, ut sit reprehensio

quisquam tunc Judaeos judaizareprohiberet, quamvis etiam ipsos Ghristiana doctrina non cogeret
(18).

apostolorum decretum Pctrus habuit illam in Antiochia simulationem qua vera, nec dispensatoria. Alioquin menlitusest Pau- C gentes cogeret judaizare,non mirum siPaulusconlus. Si enim hoc fecit Petrus quod facere debuit, stringebat eum liberc dehere assercre, quod cum mentitus est Paulus qui eum viditnon recte ambucffiteris apostolis se Hicrosolymis dccrevisse memilantem ad veritatem Evangelii. Ouisquis enim facit norat. Si autem hoc ante illud Hierosolymitanum quod facere debet,recle utiquc facit, et idoo falsum concilium Petrus fecit, nec sic mirum est, quod de illo dicit, qui dicit eum non recte fecisse, quod eum volebat Paulus non timide hoc subtegcro, sed
Itaque
si

post hoc

novit eum facere debuisse.Si autem verumscripsit Paulus, verum estquod Petrus non recte ambulabat ad veritatem Evangelii ego quidem iilud Potrum
:

fidenter asserere,

quod eum pariter seuiire jam

noverat, vel quia

cum

eo

contulerat Evangelium,

vel quia in Cornelii vocationc

etiam divinitus

cum

cogeret judaizare. Hoc enim lego scripsisse Paulum qucm mentitum essc non credo, et ideo non recte agebat hic Petrus,
sic egisse credo, ut gentes

de hac
illi

re

monitum

acceperat, sive quia

antoquam

venisscut Antiochiam quos timuerat,cum genli-

bus

eum
in

convesci vidcrat.

Non enim nogamus Pe-

quia erat contra Evangelii veritatem, ut
qui credebant in Ghristum, se sine
salvos esse non posse.
illis

putaront
Icgalibus

trum

Non

igitur tunc

hac scnfentia fuissc in qua etPauIus fuit. eum quid in ca re verum esset

Hoc enim contendebant Andocebat, sed ejus simulationem qua gentos cogobat tiochiffi qui ex circumcisione crediderant. Ipsum n judaizare, arguebat.quia sic illa omnia simulatorie veroPaulum credononitaegissc,qaandoTimotheum gerebanfur, quasi vcrum essct quod dicebant quicircumcidit, vel Genchris votum persolvit, vel Iliedani, scilicct credentcs sine lege non posso salvari, rosolymis a Jacobo monitus, legalia illa suscepit, in cujus scntentiae non cousensionem, sed simulaut putare videretur per illa
dari, sed ne illa quae

Icgalia salutem posse

in umbris futurorum Deus tanquam idololatriam gnntium damnare crederetur. IIoc est enim quod Jacobus ait
fieri

jusserat,

tioncm timore Petrus inciderat, ut do illo vere Paulus scriberet, quod eum vidisset non recte ambulantem ad veritatomEvangelii,eique verissime diccrct ([uod gentes judaizarecogebat, quod Paulus
utique non facicbat
:

Vides, inquit, frater, quot miltia

sunt in Jud.ra

qiii

ob hoc

illa

vetera

veraciter

crediderunt in Christo,
sunt. Audierunt

ct

Id
te

enim de

omncs xmulatores quod discissionem

lcgis

ubi opus erat obscrvans, ut

damnanda non
eis,

esse

14C

monstraret,praedicans tamen instanter non

sed

[17)

August. ad Hieron.

(18)

August. ad Ilieron.

!

113

COLLECTANEA
fieri fidcles,

IN

1

HST

D.

PAULL

~

IN EP.

AD GALAT.
dicit

U^

gratia fidci salvos
ria

nc ca vclut ncccssarevelata fidc, amise-

A

J^^iacl

[Jer. xxxi).

quisquam

suscipcret, post passioncm ct resur-

Judaiis, ut

non

in

populo gcntium sed vctustate Htterai vivanl, scd in

Non

rcctioncm,
rant

namque Domini jam

novitate spiritus,nec
dirforcnles inter

sunt
et
si

illa;

ca^remoniae res in;

tanquam vitam officii sui. Verumtamcn sicut d.^funcla corpora deduccnda craiit quodammodo ad sopnlluram., nec simulate, scd religiosc, non
cranl dcscrcnda continuo, vel inimicorum obtrectrationibus tanquam canum morsibus projicienda.

bonum

malum

si

obscrvandfe

sunt.salulem alTcruat,

Ideo nunc quisquis

Chrislianorum quamvis

sit

ex

vero sahilcm nonaffcrunl, Eas obscrvarc tu dicis bonon sunt obscrvand». num, ego assero malum, non modo eis qui ex gentili, sed etiam qui ox Judaico populo credidcrunt. « Nos natura Judtei, ct non ex Vers. 15-18.

Judfcis ea celebrare volucrit, quasi sopitos cinercs eruens non crit pius dcductor vel bajulus corporis,

«
«

gcntihus pcccatores. Scicntcs autcm quod non justificatur homo ex operibus legis, nisi per fidem

sed impius scpullur;e violator.
poris

Nam

proccssu tem-

« «
«

ab omnibus Christianis sunt deserenda». Itom ipsum apostolum Paulum inobscrvationes
illaj

nns in Ghristo Jesu crcdimus ut juslificemur ex fide Christi, ct non ex operibus lcgis. Propter quod cx operibus lcgis non justifiJesu Chrisli,
et

terrogans. interpello
se vidissc

ct

rcquiro
rcctc

in

co

quod

scripsit
-g

« cabitur
«

omnis

caro.

ambularc ad veritatcm Evangelii, eique ideo restitissc, quod illa simula-

Pctrum non

in

Chrislo,

inventi

Quud si qucerentes justificari sumus et ipsi peccatores,
hasc rca^difico, pra;-

«
«

nunquid Christus peccati ministcr est? Absit
Si

tione gentes judaizarc cogcbat
pscrit

:

utrum verum

scri-

cnim qujc destruxi iterum

an non, nescio qua dispensativa falsitatc mentitus sit. Absit ut cum mcndaciter fecisse cre!

«

varicatorem
jYo-s

mc

constituo.

natura,

etc.

Commendata

auctoritate

sua

damus

(10.

religionis

Omnino enim tcnendum est in doctrina nuUo modo esse mentiendum, ct a scriptocrcdendum
est

jam

rationibus incipit agere,

quod carnales obser-

ribus sanctarum Scripturarum

om-

nino ahessc mcndacium, ne dispensatores Christi sitii pulent licerc pro veritatis dispcnsationc mcntiri.

Fidelis igilur dispcusalor Paulus nobis exhibet

Christum non sunt observandae, ostendens Justitiam, non ex lege, sed cx gratia fidei csse, primo, cxcmplo sui et apostolorum, et Abrahas, qui ex fidc justificati sunt, dcindc Scripturarum atlcstatione, tandem humana consuetudine. De
vantiaj post

procul dubio in scribcado

fidcm,
:

quia veritatis
et

dispensator
scripsit,

erat,

non

falsitatis

ideo

diccns se vidisse Pctrum non recte
ail

verum ambu-

lantem

vcritatcm Evangelii,

eiquc in faciom

improbatione itaque legis incipit hic plene agere. Quasi dicat; Gentcs non debent judaizare. Et vcrc, quia nos qui valuimus in lege, scimus eam non justificare, et ideo ea dimissa ad Ghristum confuginius,

restitisse.quod cogcrctgentes judaizare.Petri itaque

quod

ita dicit

:

iVo.s,

scilicet

ego et

alii

apo-

sumus nalura Judxi, idestnon proselyti, sed et Barnabaj simulatio, merito reprehensa est et ^ stoli, gcnorc Juda;i sumus, rt non sumus peccatores cx correpta, ne et tunc noceret, et ne posteris ad imiPeccatorcs quidcm sumus, (jcntibus. Quasi dicat tandum valeret. sed non ul genles idololatra; et immundi (20). AtCui Ilieruuymus ita respondet: Scribis in epistola tende quod sicut interest inter irridentes et irrisoquod Paulus cum jam esset Christi Apostolus susres, et inter scribentcs et scriptores, et hujusmodi, cepit ea qu?R in legc pra?cipiuntur celebranda, ut
:

doceret non esse peruiciosahis qui ea vellcnt sicut
u parentibus per legem

ita

Scriptura peccatores appellare consuevit valde

acceperant custodirc,

si

iniquos, ct gravibus peccatorum sarcinis oneratos,

lamen

in eis

non constitucrent spem

salutis. Estciue

summa

sententiae tua;, crcdentes

quidem de

genti-

bus a lcgis oncrc libcros esse, sed credentes dc Judajis bene facerc, si sacrificant et circumcidunt. Sed si post Evangehum benc facit qui Judaizat in sacrificiis ct caiteris, in hacresim labimur Cerinthi et Ebionis, qui propter hoc sunt anathematizati quod Evangelio miscuerunt cultum legis, qui dum volunl Judici csse et Christiani, ncutrum sunt et
:

quod nomen gentibus imposuerunt Judaei ex vetusta supcrbia, tanquam ipsi Justi csscnt, cum essent et ipsi [)CCcatorcs. |Augustinus] Hoc norncn non est
in Scripturis

usitatum de illisqui

cum Juste
Judaji,

ct lau-

dabililer

vivant,

non sunt sine pcccato.

Scientes
et

aulcm. Quasi dicat: pcccatores ex gentibus,

Sumus natura

non

D

''°'"^'

^'^

''"^

sed tamcn scimus quod quantumcunquc in lege sit Juda;us

non

}u>,'iificatur

ex opcribus

lcfjis,

id

cst

per opera
per fidem
gentcs,
e.c

si

suscipimus ut in Ecclcsia Dei faciant quod fecerunt in synagoga Satanae, non illi Christiani fient, sed nos Judajosfacient. Dicislegis ctcremonias his qui cx Jud.-cis sunt non es^e pestiferas ego coiitra pronuntio quod sunt utiquc ca;rcmoni.'c Judajorum omnibus mortifcrK (idclibus. Finis cnirn l-(jis Chrislus csl [I\om. x). Lcx ct prophctx Itcm usque (id Joanncm (Luc. xvi).Itcm Jcremias: Consummabo testanicnlutn novam surer doinum, vcl domui
tales
:

Icgalia, qucc sunt

dc
cst

sacrificiis ct

de

aliis figurativis,
7iisi

Nullo

denique
id
est,

modo
et

Justificatur,
in

Christi Jcsu

qua creditur
nos Juda;i
Jesu,

Christum. Et
ct

quia hoc
crcdiinus

crgo

sicut

in

Christo

ut justificemur

fide

Christi (21).

Non

ideo dicit ex fide,

quod opera
se-

bona frustrentur, cum Deus reddat unicuique

cundum opcra sua, scd quia opera, sunt cx gratia, nou cx opciibus gratia, quia lidcs per dilectionem
(2i) Id., ad Paulin. episc.

(10)

Augustinus, contra Judam.

(20; Id., in

psalmo

cv.

115
operans, nihil
operarehir,
nisi

PETUI LOMBARDI
ipsa dilectio Dci

116
si.

A

servaretis ? Vel ita, qiiod

difrunderctur in nobis per Spirituiii sanctum, nec ipsa fides esset in nobis, nisi Deus cam daret (22).

Vere ex opcrihus legis non est justitia,quod,id est quia nns
Quasi dicat
:

ipsi qutcrentns justitiam in Cbristo, [Berengar.-^ id

Ex

fide

ergo nos dicit justificari, quia ipsa prima
cnetera.

est revera

cognovimns nos non posse
si

justificari,

est,ex

qua impetrantur
non ex
operibtis

dico, et

Ex fidejustificemur, le(jUn\\(\uo modo, sivc ante

nisi transcunles ad Cliristum, nos dico inventi pcc-

catorcs in lego. Et

hoc est ouod uli(]ueest, nunid est

fidem sive

cum

fide fiant.

quid Ghristus minister peccati,

Propter c/uod, scilicet quia Judspus non est.justus ex lege, patet quod ex operihus le(jis iionjustificatur

tnr Christns, et concedit nos relabi

nunquid patiad id quod era-

mus? quod

si

pateretur, id estconcederet, profecto

omnis earo,

id

cst gentilis,

quia

si

ex

illis

non

justificatur Judosus,

multo minus caro,
si,

id est
:

nobis esset miniafer peccati, id est prioris sfatus nostri sicut fuisset transeuntibus ad se minister
justitiae,

peccator ex gentibus. Quod

quasi dicat

Nos

sed absit! Si cnim; quasi dicat: VereChriest minister peccati vel legis,

Christum ut per fidcm justificcmus. est sed si, et nos ipsi invonfi sunws, peccatores, ideo quia sumus, quwrentes jastificuri in
credimus Quod, id
in

ego enim scquax ejus, destruxi lcgem rationabiiifer vivendo et docendo. Et si, ego, iterum reaedifico hocc quae destus

non

Chrisfo, id

est

si dicitis,

et

si

verum
et

est nos pec- -g struxi, id est
in

legem, constituo
'

me

esse pro3varica
'

casse eo

quod

legem dimisimus,

Ghrisfo

torem,
'

' id est
'

^ contra legem spiritualiter intellectam '

justitiam quserimus, tunc qui hoc praecipit, scilicet Christus, est minister peccafi. Nunquid Chrislus
est peccati

facio.

Vers. 19-21.
« « cruci. «
« «

«

Ego enim per legem

legi

mor-

minister? Quasi dicat

:

Mirum

est

si

quis hoc dicat. Scd absit ut Christus percaverit, qui legem destruxit, et deseri \)rsic]p\t\ Si enim.

tuus sum, ut Deo vivam. Ghristo confixus sum Vivo autera jam non ego; vivit vero in me
Ghristus.

Quod autem nunc

vivo in carne, in fide

Quasi dicat Vere Ghristus non peccavit hoc pr.Tcipiendo, quia nec ego peccavi deserondo, et destruendo, quia si ilerum hsec rcicdiftco quie deopcstriixi, sciiicet superljiam glorianfem de
:

vivo

Filii

Dei,qui dilexit meettradiditsemetipsum
afqicio gratiam Dei. Si

pro me.

Non

enim per

le-

«

gem
E'jo

justitia, ergo gratis Christus

morfuusesf.

»

enim per lcgem, spiritualiter intellectam tnorlcfji, ne carnalitcr in ea vivam. [Augustiribus legis prxvaricaforem me esse conslituo. Vinus] Vel per L^gem, id est per auctoritatem legis, detur forte ex his verbis similiter posse objici ipsam dimisi, quasi ei mortuus, nullum carnalem quia, si fidem Christi quam ante oppugnabat sensum ejus habens; in qua scriptum est Pi'ophenunc ffidificet, praevaricatorem se constituat, scd tam smeitabil Dominus de fratribus vestris, ipsum illam non destruxit, quia destrui non potest. Hanc autem superbiam vere destruxerat, et d.Q?:tvu&- ^ tanqiiam me audietis {Deut. yiym). ^i\\.em: Consummnho tcslamcnium novum domui Isracl (Jer. xxxi). bat, et ideo, si reaedificaref, pra^varicator fieret. l^T [Augustinus] Ille enim prcevaricator est qui Et Ilolocunsta, et pro peccato non poslulasti tunc dixi : Ecce venio {Psal. xxxix); etalia hujusmodi.Morcum desfruxeritrem falsam qua; destrui potest,eam tuus sum legi dico, id vivam,non mihi, sed Deo, id rursum fedificat. Ille vcro non est, qui rcm veram est ad honorem Dei, (juod etiam possum, quia cum cum conaretur destruere, et postea verarn esse ac
tuus

sum

:

:

;

destrui non posse cognosceret.tenuit
aedificetur. Vel ita,

eam

ut in ipsa

Chrisio confixus
stinxit in

sum

cruci, id cst

crux Christi ex-

quod si qure. Quasi dicat: Dixi quod ex operibuslegis non est justitia,ei vere.Quod, id est quia etiamnos ipsi qui in lege majores inventi sumus, non opinione habiti, sed ratione probati
fuisse peccatores
in ea,
scilicet

me ardorem peccati, ut jam ultra ad id non extendar timorc Dci, (|uasi clavis habens carncs affixas. Unde Confiqe timorc tuo carncs meas
:

{Ps(d. cxvui).

Vivo aut'rm

:

quasi dicat

:

Gum

Chri-

dum

ci

subjccfi

serviebamus. Quod indo apparet, quia

sumus

qure-

rentes, id est quasrimus, justificari in Chrisfo, quia

curinChristo qu;crercmus justificari, nisi quia in lege non eramus justi? Et si hoc est,id est si nos qui in ea perfecti eramus, fuimus ex ea pcccatores, tunc lex ubicunque post Christipassione.il servatur, ministrat peccatum,et si lex ministrat pcccatum,tunc si Christuslegem modo minislrat, et pcccatum. Sed
nunfiuid Christus ost niinister peccati
?

[)

Absil!

Non

enim minister
viderctur, (juia

cst pcccati

;

crgo neclegis,(juod furte
ininistrav(!rit,

cruciiixussum cruci, sed propfer hoc vivo virtuest vigorem benc operandi habeo, \ivo, ;'«?» non C(jo, secundum carnem,quia jam non dico, Rum ille peccator qui prius eram. Vivit vero in me Christus,\d est novitas Christi apparet in me. Et est sensus (23): Non est in mejustitia mea,sed Christi. Ad quid ergo lex necessaria est? Quod autem illud quod dixeriit, et qnod est, ef qualifer cst, et pcr quid, cxpnnH. Quasidicat: Dico me vivere, quod aufcm nunc vivo, id est bene operari possum in carnc, corruplibili in (jua cst inccnlivum vitiorum, id
sto

tibus, id

,

eam

adimplevif. Sed absit quod ipse

est (|iu)d
fidcni cst,
Filii Dei,

in igne

non uror,

in fide vivo, id est

per

sit niinister, id est

quod cani

docens
Chri-

non

jier

laboriosa opera legis. Fide dico,

eam

post

suam

passlonein servandam. Et

si

cujus lidcs vilere pofest

cum

sit

Dci Fi-

stus non est minister legis, cur vos, Galat;e,

cam

lius.

Ut aufcni osfenderct non esse meriti sui, sed

(22)

August., ad Prosp.

ct Ililarium.

(23) Id.,

Dc sermone

in Epist. Joan.

ilgraticc Chrisli,

COU.ECTANEA
quod

IN FPIST. D. PAUIJ.
in
ruli',

-

IN EP.

AD GALAT.
oculi visu urentes, el hic
ficri

118

in carnc vivens vivil

A

cnim quorumiJum

eorum

addit,(/H/(///i'.rt7«je,et

perhoc fidcshabet cfncaciam,

actus fascinatio dicitur, et potest
fascinus urit. InviJus

ut huic pec-

et per dileclionoin IruUdit pro me, noii aliud sacrificium. sed semeHpsum, solum.qui tantus cst. Altcnde

cato inscrviantda3moncs.Sirailiter invidia

tanquam
in qui-

cnim non modo

sibi nocct,

quod

Filius sc Iradidil ul hic dicilur, el

pcreuin Irudi"

cum
bus

aliena felicilate tabescit,scd
aliiiua

cliam his

dit ul alihi a'dA[)Os\.o\\is :Qiii proprio Filio

suouon pc-

pcrc't,sed,pro tiobis omnibustradidilillum {liQm.xiu).
Si P;itor tradidit

Filium.et Filius tradidit soipsum,

Judas quid
facla est.

lecit ?

Facla cst

Iraditio a Patro, facta

est tradilio a Filio.factaest traditio a

Juda.unares

Quid ergo discrevit Patrera tradentem Filium, ot Filium tradLMitem se,ct Judiim tradontem Magistrum? Quia ho: fecit Patcr ct Filius in charitatc

bona osse incipiuut. Undc in libro qui Sapiontia Salomonis iuscribilur Fascinafio nuiLi(j.utdtis obsnirat bona iSap. \\). Sic factum cst ut invidi tanquam fascinantcs nocuorint Galatis nuper in Christo renatis, ut iidem Galata) fidei stomacho nauseante cibum Spiritus sancti cmovuerint. Quid autom cx hac fascinatione evencrit ostendit snb:

dcns

:

.^7i'e

(juorum oculos, etc, [Ambrosius] quasi
cstis aiilc

Judas autom focil in non quid faciat homo considerandum
;

proditione. Videtisquia
est,

dicat: Vcrc fascinati

quorum

oculos,'\{\ est

sed quo

quorumreputationef7/ire.v^«i/Laiuumpro5cn'/;^M.5es<,

id est damnalus.E^ iii oobis, cl in vcstris intellectianimo et voluntale faciat. In eodem facto invcnimus B bus falsis Christus crucificus cvA, ul purus homo Deum, in quo invcninuis Judam Dcum bcnodicisinc salute vestra. In oculis et sensibusprudentium m'iS,Judam detestamur; bcncdicimus charitatem, detestamur iniquilatom. Deus cogitavit sulutcmnoChrislus vidotur damnassc morlcm ct diabolum,et stram.quaredempti sumus; Judascogitavit pretium infernum, sccunduni illud Osce Ero hi.o/'.v fua, vendidit Dominum ;Filius pretium quod dedit o mors. oLc. {Oj>c. xiii). Ibcc cst virga Muysi qua3 quo pro nobis. Divorsacgo intentio, divcrsa facta facil, vorsa in scrpcnLeni dcvoravit serpenLcs niagorum. cum tainon sit una res, roparatio cx diversis. Eam Hic Cbl summus sacerdos in legc, in cujus morte qui sanguincm proximi fudcrant ignoranter, et ob si nu;liamur, uuum coronaudum alterum damnandum unum glorificandum, alterum dctestandum id metucnlcs ad civitatcni rcfugii sc contulcrant, invonimus. yon ahjicio; quasi dicat: QuiaChristus absolvebantur, et sccuri (iebant a metu. Ita Christi ex dtlectione tradidit se et juctiHcavil me ergo iwn morle damnato superbo salus nostra procurata est, ahjirio (jraiium Dci, id ost non recipio legem, quotl quod in-inuabat incffabilc nomen Domini,scriplum esset abjicere gratiam" [.\ugustinusj Vcl sccundum in lamina aurca summi pontificis, quod erattetraaliam litteram, quceost Non sum ingratus gratix grammalon, id cst quatuor litterarum, quaj sunt Dei, ut ei comparcm aliiid, id est legem, ut dicam ioht, Iic, vau, elh, id cst principiuin passionis vitai C utc ac si dicerclur:{lle cujus istc logalis saccrdos justitiam. Xoc debco per lcgem esse Si enim per
; : ;

:

:

\

leijem, id ost

per opcralegis (|uibus Judiei confideest,

bant,

justitia

enjo Christus mortuus est gratis,

pcrsonam.est nobis por passionem auctor,et rcparator viloi pcr Adam amissae. Unde: Qui ascengerit
dit siipcr occasuiH

id est frustra, sine

causa.

Duniiuus nomcnitli{Psal.Lxv\\).

Vtiis. 1,2,
«

CAPUT
'<

III.

inscnsati GalattC,qui vos fasci.^

navit non obcdirc veritati

.\nto

quorum oculos
vobis cruci:

«

Jesus Christus proscriptus

est, ct in

OccasumcnimmortisChristusascendit,idesttriumphavit, diabolum et mortcm damnando. Sed oculis stulLorum videtur damnaLus tanLum, et in eorum sensu crucir.xus ul hoino,in quonulla spes salutis
sit.

« fixus.
«

Hoc solum a vobis volo discere Ex operibus legis s[)iritum accepistis, an ox auditu fiinsensali
Galai,v.

In

illis

crgo
:

vi\it

ChrisLus, et in

isLis est

mor-

« dei ? »

tuus. Vel ita Antc quorum oculos Christus Jesus proscripLiis cst,id cst [iruscriptio cjus ita vobisnota
fuit,

[Ambrosius]

Increpat eos

:

quasi antc vos fuisset facta, et in vobis est
ut
scirctis

verba cnirn sunt irasccntis, et increpantis, qui per incrcpationcm commonct eos, ut rationes scquentes
altentius audiat.

crucifixus, id est in inlellectibus vcstris fuit crucifixio,

qualitcr facta, et quid
ita,

contulit.

Quasi dicat

:

Non ex

lege, scd
j)

jAiigusLinus] Vol

vcrc fascinati estis, ante quo-

ex fide justitia est, et Christus ex dilcctione se pro nobis tradidit. Ft cum hajc omnia constent, et in
his instructi fuistis. 0, dolendo
estis insensaLi,
dicit, vos Galata), quia nec sc circumvenlos csse cofueritis,7!(?.s-

rum

ucu'os, iJ csi in vestra prajscntia vobis viden
ille

tibus

tautus qui est Christus Jesus, etprovobis,
in aliis

crucifixus est, ct prcscriptus, id est exhaeredatus,
et

hoc in vobis

;

non dcbcretis
ainittcret,

pati, ut

re-

gnoscunt. El c.im prius recte instructi

gnum

et haorcditatcm

suam

ncduminno-

Vos fiisinavit, id cst doccpit, veritati non

obedire

'/

biSjSed in vubis cLiaui proscriptus est,id esL ha^re-

Vcrilas enim sc ingerit vobis, et vos ei nou credilis. Et quis vos ita fascinavit? Per simile hocdicit;

diLalem
[

suam nmisitin
ait,

vobis, id cst in vos ipsos.

Rcrcng ar.[ Quod

crucifixus, pondere

pronun-

quasi dicat Ut quod ante oculos est non videalis, sicut magieis ludificationilnis alitcr qua^da :.oculis
:

tialionis indigel

cum

dolorc, ([uod addldit, ut hinc

maxiuie
ita

iiiovcrct cos,

cum

considcrarcnt quo prein cis

hominum

o.stoiiduntur (luain sint, el dicuntur

illa>

tio eiiKU-it
:

posscssi')ncmquam

amitLebal. Vel

fa.scinationes. [Ilieron.] Dicitur

etiam fascinus sive
DiciiuLiir

\'cvo fascinati cstis.antc

quorum

oculos Chri-

fascinatio vulgo

quod nocet infantibus.

fiLu.s

Jcfius proscriptus est, il est

dum

per lcgem

m
ChrisLum Jesum
dcserllis, Ghrislus

PRTRI LOMBAilDI
estavobis propeccatis, sicut

120

A

" « « «

scriptus, sicut a Pilato, id

est

ita

peccavit Pilatus Jesus proscribendo cum, ct

dum
dif-

passi cstis sinc causa, si tamcn sine causa ? Qui ergo tribuit vobis spiritum, et operatur virtutes in vobis,ex operibus Icgis,an ex auditu fidei?Sicut scriptum
ost
:

insufficicntem crcditis, crucifixus est in
est a crucifixoribus, peccati
ferlis.

vobis, id

Abraham

credidit Deo, et re-

quantitate

non

« «
«

solum volo. Postquam -Galatas increpando commovit, commotis cis pcr incrcpationem pi-obat quod lex non est observanda, quia non ex ea, sed
FIoc

est illi ad justitiam. Cognnscite ergo quia qui ex fide sunt, hi sunt filii Al)raha?. Providens autem Scriptura quia ex fide justificat gcntcs Deus, prcenuntiavit Abrah.T?, quia benedicontur in te omnes gentcs. Igitur qui ex fide

pulatum

ox fido veniunt

omnia

necossaria, scilicet spiritus,
;

sunt,

benediccntur

cum

fideli

Abraham. Quisunt, sub

tis fascinati et siuWi,

1 48,justitia, bcnedictiu tnmen hoc vnloacobis
quia hoc adco evidens
aliud esset,hoc
est,

quasi dicat: Quamvissidiscere,

cunque enim ex operibus
dicto sunt.
Sic
stulti.

legis

maloEt

ut et stulti docerc quesciro,

Itom

liic

increpat eos
fide,

;

quasi dicat
.slittti e.stis

:

ant; et hoc solum volo a vobis

quia

si

nihil

quia spiritus est ex
id cst
t>

ergo vos

et sic,

solum adpro!)andum quodintendo

adoo,Ut

cum

cocpcritis instrui

Spiritu sancto,

sufficeret.
sfis

Quid est illud? Eccc constat quia accepiSpiritiD/i sanctum inhabitantem. Et cum hoc

id cst

cum

initiumhabueritis a Spiritusancto,nunc
id

cum
ritis

provectiores estis consummamini,

est quse-

constet

quod S[)iritum accepistis,anfj; opcrihuslc-

consummari

carne, id est per carnales obser-

gis, ubi labor cst, qutc

nunquam

habuislis, acco-

vantias, a quibus ncc initium Justitiae poterat, haberi, et ita

ex aiiditu lidci? id est ex fide qu.TC auditus facilitate venit?[Augustinus]Exfide utiquo, non ex operibus legis. Ab apostolo eniin pra^dicata est eis fides, in qua pr;odicatione advontum otpr;Esentiam Spiritus sanctisenserant.Sicut illo tomporc in novitate vocationis ad fidem, ctiam sensibiUbus
pistis
aii

eum,

ordinem confunditis.[Augustinus] Ordo

eniin est a carnaHbus ad spiritualia surgere,non a

spiritualibus ad carnalia cadcre, sicut vobis accidil,

quia quod

bnnum non

est,

non

est

Evangelium
:

cum

queeritis

hoc annuntiatur. rrtHto,etc.,quasi dicat Vos, consuuimari carnalibus observantiis, scd
pcrditis. Et

miraculis praesentia
in

saAicti

Spiritus apparobatsicut

non cunsummamini, imo habita
vcl

ideo
;

Actibus apostolorum

lcgitur.

Hoc autem factum
ad cos pcrverten:

fanta passi eslis sine causa, id est sine

utililate

erat

apud Galatas, antequam
Ilic

isti

hoc ideo

dicit,

quia multa

jam pro

fide tolora-

dos venissent.

ergo sensus est
circumcisis

Si in iilis

opcvobis

verant, et in ipsis passionibus charitate

timorem

ribus lcgis esset salus vestra, non
Spiritus sanctus, nisi
;

daretur

viccrant, sine causa ergo tanta passi erant, qui a

scd fuit datus

charitatc

((u;c

in

ois

tanta sustinuerat, ad legem
;

vobis antequam opera logis haberetis.Et sciendum

C

labi vole!)ant.

[Ambrosius] Si tamen
id est in

quasi dirat

:

quod nunc de operibus maxime tractat qufe suntin sacramentis, quee non sunt necessaria, ubi jamgratia fidei est. Bipertita enim sunt op&ra logis. Nam partim in sacramcntis, partim in moribus accipiuntur.

Dico vos passos sinc causa, non, tamcn affirmo, quia in vobis,
tis,

potestate vestra est,

si

vul-

Ad sacramenta

pertinent

circumcisio,

Sabbatum, neomeuia', sacrificia, et hujusmodi innumera9 observantia;. Ad niores autoni Non occides ; non mcecliabcris [Exod. xx), et hujusinodi. In obscrvantiis autcm si non intelligautur, servitus
:

non erit sinc causa, iino proclerit. Sine causa enim faotum dicitur supernuum,(iuod nec prodest, nec nocct. II03 autem prodosse pntest, si rcsipuerini. Hoc dicit ne desperent. Qui ergo tribuit, elc.
Redit ad
illarn

quam

c(Tperat

deraonstrationem,

quam

per opera legis quae nunostendens quod sicut habuerunt, non acceperunt Spiritura sancilli
;

sola cst, qualis

erat in

populo Juda^oruin,

et est

usque adhuc. Si autcm observantur illa ct intelligantur, non modo nihil obsunt, sed otiam prosunt, congruant sicut a Moyso et prophclis si tempori pistis Spirilum, sod ex fide, enjo qni Iribuit vobis, observata sunt congruontia illi populo, cui adhuc talis servitus utilis orat, ut sub timorecustodiretur. ^ Spirilum sanctum, mmisterio, non auctoritate, ef operatur virtules,k\ est miracula in vobis, id est inNihil enim tampra?terret aninsum quam sacramentcr vos, scilioot ego, faoit hoc ex operibus legis, an tum uon intellectum intellectum vero pium gauc.r auditn fvlei? Non utique ex opcribus logis, scd dium parit, ot celebratur libere, si opus est temex fidc et si mihi qui ibi valui non prosunt, cur pori si vero non cst opus, cum suavitate spiritali vos oa qui-eritis? Quod aulem mihi non prosint per sacramentamen legitur, ot trac'.atur. Omne autom exom[)lum vestri manifestatur; per vos enim potum,cum intelligilur, vcl ad contomplationem veritestis videre quod ego qui habui opera legis, non mores rcfertur.Contemplatiovolatis, vel ad bonos taincn per oa,sed per fidemaccepipotestatemdandi rilatis in solius Dei dilectione et cognitionc funspiritum ministerio, non auctoritate, et operandi data est. Boni mores in dilectione Dei et proximi. miracula. De eo quod sub logc fuerat, posset dubiIn (|iiil)iis duot)US tnla lex pondot et [)rophcla>. tari, scd por similitudinom istorum liquet. DeVi;iis. 3-10. « Sic stulti ostis, ut cuni spiritu inde adhibet excraplum patris .\braham, cui « copperitis, nunc carnc consummamini ? Tanta
: : ; : ;

non per illa opera, sed por fidem had(_'t i^utostatemdandi Spiritumsanctum, ct operandi miracula. Quasi dicat Quia vos nnn ex operibus lcgis quie nunquam habuistis,accetum, sed per lidem
ita ct ipse

'

:

:

12i

COLLECTANEA

IN KPIST. D.
ofl

PAULl.

-

IN EP.

AD GALAT.
;

122

ante circumcisioucm fides reputatn o?t

institiam

A

"
«

subdens
Sicut, etc. Et ostendit hic justitiam esse ex fide
;

manifestum est quia justus cx lidc rivit. Lcx au tem non est cx fide sed qui fecerit ea, vivet in
Christus nos redomit de maledicto legis, factus pro nobis maledictum, quia scriptum est:
.

« illis.
«

quasi dicat

:

Ita spiritus est
;

ex

fide sicut et justilia.

scnptum est in Gcnesi Abrnhnm credidit Dco, cn'psum credere, rc/)»/rt/»)/( cst ci ad justitiaw, '\d est sufficiens causa fuit justitia^ Abrah.T, et est aliis. Et vocat hic juslitiam peccatorum remissio-

Nam

« «

Maledictu? omnis qui pondet in ligno, ut in gontihus bonedictio Abrahs fieret in Christo Jesu,
pollicitationem
»

« ut
«

spiritus

accipiamus per
Illi

fi-

dem.

nem,

et

bonse vita; observantiam.Cof7»os<v7r

.•

quasi

Scriptum
scripfum

est

cnim

;

quasi dicat:

qui

ex ope-

dicat:Ouia Abraham juslus est ex fide, ro(iuflscilc crijo iiuia illi iiui sunt cx fnlc, id ost quorum esse esl ex iide, id ost qui cx fidc crcdunt so jusliticari
et salvari

ribus legis sunt malodicti
est in

sunt. Et
:

verc, quia sic

hi suut

f\lii

Abraha',

imitationo, id cst

Jusli. Procideus rt!//t'»?.[Aup;ustinusj Ostendit

supe-

Dcuteronomio Malcdiclus est omnis qui non pcrmanserit, non solum cognoverit, non in quibusdam tantum, sed in omnibus prxceptis, qux scripta svnf in libro lcijis. Permanscrit dico, ita ut
faridt ca, id est

rius ex

fide esso

spiritum

ot

justitiam, hic ostendit
;

ex cadem fidc esse bcnediclionem

quasi dicat :Non
di-

-p

non modo volit, sed opere impleat, qund nullus potcst facere. Undc Petrus ait Quid
:

solum
cit
:

justitia osl cx fidc,scd cliam benediclio,quia

Scriptura, inducens

Dcum loquentem Abraha^
gentcs,

Abraham, omnes
quod

non tantum
tc

Jud.ci,

imponere nobis jugu)n, quod ncque nos ncque palres nostri porturo potuimus? (Act. xv.) Et est sensus: (]uasi dicat: Deus per Moysen multa quitcnlatis

benediccntur ;ctcrna l)catitudinc in
id cst

(Gcn. xxviii),

dcm

prsccopit quae nullus implcro poterit, sed hoin

est in fidoi tuoR conformitate,quia imi-

tatione fidoiejus

qua

Justificatus est etiam anto ciret gentes bi-nedicentur. Vel in
in

cumcisionem, Jud;ci
lc, id

onus ad ejus domandam superl)iam, qiii dicebat :Non deest ([ui impleat,sed doest qui Jubcat. Et ideo maledicti erant omnes qui sub
mini data sunt
legc erant.qiiiain

omnibus erat rcatus transgressioquo absoluti orant qiii in gratia confidebant; nis, a alio, id cst ad alium sensum.verlas vcrbailla, dicit spiritualiler saltciu legem implentes in quo innuit Moyson sic sensi.^se, addens Providens, elc. quasi desiderandum esse Salvatorom, qui finem poneit diciit Scriptura, dicit providens, id est ostendens longe antcquam fieret provisum esse hoc, scilicot his, et liberet non solum ab aliis peccatis, sed etiam a maledicto legis. Ciir crgoGalata? transcunta gra7«;« Deus justificat c.v fide (jentes, non ex opcribus Siulte faciunt. legis.El ideo prxnuntiavit Abrah^r, id est ostendit tia ad maledictionem ? Quasi dicat prsonuntiatum esso Abrahaj quod ex fide est bene Qunniam autem ;quasi dicat :Ex lege est maledictio, dictio dicens (;?(//a in te, u\ est tu;e fidei imita- C qol autem non sitex oajustitia,per auctoritatemHa tione bcnediceniur ;i'terna boalitudine omnes ijenles. bacuc ostenditur. Et hoc est quid dicit: Quoniam Et quia auctoritas Scriptura^ hoc dicit i(jitur qui cx 149 autem. nemo justificatur in le(je,\A ost peropera jhle sunl benedicentur cum (ideli Abraham, id cst logis, apnd Deum, etsi apud homines qui falluntur, pnr fidem bcnodictus cf^t. Qiiicun^iue sicut Abraham manifcsfum cst, ex vcrbis Habacuc. [Augustinus] Recte dico quod illi qui cx fide p.nim. Quasi dicat lUe Justificalur apud Deum, qui eum gratis colit, sunt beuedicentur. Ex operibus enim non benediscilicet non cupiditate appelendi aliquid ab eo praequod ita dicit: Quicunque cuntur, sed mali sunt ter ipsum, v(^l timorc amittendi. In ipso enim solo enim ex operibus legis sunf, sicut illi qui perea puvora nostra heatitudo est. Manifestum est, dico, tant se justificari, sub ynalcdicto transgrcssionis quod ait Habacuc Justus e.v frde vivit. Justus est sunt, ut ncqueant evadere,et ideo illud quod dictum aliquis cx fidc, ot per hoc vivit vita ajtcrna. Lex auost .Abrah.T, scilicet in to honcdicentur omnes gentcm ; quasi dicat: Ex fidc est Justitia ct vita, sed tes, non est aliter intelligcndum quam supracxpolex non est ex fide, ut profuturis implcatur, sed tisuit. Non cnim sic iutelligi debet, ut dicalur sicut more. Possot enim videri quod opera lcgis ex fide Judaei volunt, in te benedicentur omnes gentes, id fiercnt.ut pro cis spcrarent a;lerna, dc quibus fides est in tuorum operum similitudine. Ex operibus j) est, quod utique non faciebant, sed cx timore pcoaa! s Sed qui fecerit ea, vivet enim l^gis non cst benedictio, scd maledictio ijla servabant.Unde subdit quod iutelligendum est non de operibus quoe ad in itlis. Non ait qui fcccrit cam, vivet in ea, cum mores pertiuent, scd quaj in illis observationibus pra^misissct, lcx non cst cx fide,ut intelligas legem
est in tuo sominc, scilicet

Christo. Et ne

;

;

:

:

:

:

:

:

:

:

fiebant. Prodest ciiim lex scripta in tabulis, in qiii-

in

hoc loco pro ipsis oporibus qu.e
si

in illis

observa-

bus erant tria mandata portinentia ad dilectionem Dei, et septem ad dilcctionem proximi caetora
;

tionihus fiobant positam.Qui autem vivobant in his

opcribus, timobant utique,

oa non focisscnt,

la-

vero sunt

hominum quod

lcgis

aucloritato prohat

piilaLioncia, vel cruccin.vel aliquid hujusinodi pati.

subdens Vehs. <0-li. « Scriptum est enim: Malo• dictus omnis qui non permansorit in omnibus

Ideo ait: Qui f ccritca,viveiin
id est hahebit

illis,

pnrmium, ne

ista

non apud Deum, morte puniatur,
fldc

alitcr cnirn ploctcrotur.Qiii

autem cx
vivit

vivit,rum

« qu.-K «

scripta suiit iu libro legis, ut

facia.s

ca.Ouo-

hinc

cxicrit,

tunc magis hahcbit pr;i;sentif.siinum
quisquispraesen-

niam autemin

legc nomojustificulur

apudDcum,

projmium, Nou igitur exfide

,

123
tia quae

PETUl LOMDAUDI
uideatur, vel cupit,vel timct,quia fides Dei A. pcccatum, sive ipsum quod
fit

124
ut sequatur suppli-

ad invisibilia portinet [Ambrosius] Vel, lex non est ex fide,id est nil mandat credendum, sed Faciendum.
Alia non mutantur. Chrislm autem ;quasi dicat :Ex lege est maledictio

non

justitia

;

sed Ghristus rede-

cium, sivc ipsum snpplicium, quod et vocatur peccatum,quia ex peccato fit. Suscepit autem Ghrislus sine reatu supplicium noslrum,ut inde solvcret rcatum nosfrum, et finireteiiam supplicium nostrum.

mit nos Judmos do mnlciUrto

legis,f^uh

qno eramus.
;

Unde
ret

alibi

Aposlolus aM-.Misit Dcus Filium suum
in

Gur

ergo, vos Galat.-R.ad
:

idem

tenditis?Fa^tos,etc.

in simililudinem carnis peccati, ut de peccato

quasi dicat

Redemit nos de maledicto
renntatus,
])ro

le^is. Ipse

peccaium

damnararne {Uom. vm). Quod enim dixeetiam appeUat
ut de peccato, etc.
illa

dico fnrtus, id est

nohis,

non snlum
se-

rat similitudiuem carnis peccati,huc

maledlctus. sed

etiam
lo mi

rnaledirtum.

Ouo verbo

peccatum, ubi

ait,

Quiaenimdc

autem caro quaravis ex Vircundum ginc,tamen mortaUs fuit ;eo ipso quo mortaUs erat ledictus, inlHliigitur. id est valde peccator,dum ut sixalitudinem carnis peccati habebat. Gur ergo tiocciditur, et dum in ejns contumelia dicitur reus meret Moyses dicere malediclum,quod Paulus non Tu disripulus illius sis, nos dimcaeco iUuminato timuit dicere pcccatum ?Plane hoc prophcta dicere Moysi erimus Uoan. ix). Quia srriptum quasi puli Ideo reputatus est maledictum.quia suspen- n debuit et praedicare, nec in hoc quod malediclus dicat appellatus est quipcndetin ligno,conlumeliain Deo sus est in crucejjuia scriptum est in Deuteronomio putanda est. Ex parte quippe morlali pcpendit in Maledictus omnis qui pendet in ligno, pro suis videligno.MortaUtas autem ex maledictione peccati prinii licet sceleribus. [Hieron.] Non enim ideo est mahominis est. Si ergo diceret Mors maledicta cst, ledictus, quia crucifixus est, sed quia in talem innemo exhorresceret. Item, si diceret: Peccatum ciderit reatum ut meruerit crucifigi, quodnon Ghrimaledictum est, nemo miraretur. Quid autem pestus. Et ideo licet sit reputatus.tamen non fuit mandi

wnm

plusquam

si

diceretur ma-

peccato mors est,

:

;

:

:

ledictus maledictioncculpap,etsi malcdicUonepiDenos.

pendit in ligno nisi caro mortalis, cujus mortalitas
ex peccato veleris hominis erat
?

MaledicUo enim geminaest, scilicet culpae et pccna;. Undeet maledictum duobus modis dicitur, scilicet
active et passive, id
est

[Augustinus] In

ejus peccatiet mortis figura etiam Moyses exaltavit

secundum culpam

et se-

cundum pocnam.
Ostenso igitur qualiter hic locus accipi possit de
maledicto culp«, et de maledicto pocnae, prosequa-

serpentem in eremo super lignum. In illaenim ligura mors Domini pendebat in ligno. (25) Nec in eo etiam major invidiaest,quod addidit,Deo,ut diceret Maledictus Deo omnis qui pen:

mur. Factus

est,

etc.,quasi dicat

:

Ghristus redemit

det in ligno.

[Hieron.] In Hebra^is

enim codicibus

et nostris in Deuteronomio nunc habelur, maledinos a reatu praevaricationis, qui propter hoc facius ^ c^us est Dco.In antiquis tamen Hebra^orum codici estpronobis rei veritate maledictum, id est mortabus non habciurnomen Dei,et puto post passionem lis. Mnrtalitas autcm ex peccato est,ideoque et ipsa

maledictio dicitur, et ex ea aliquid maledictum.

Ne
:

autem horreas quod dicit Ghristum esse maledictum
confirmat auctoritate prophct;e
Quia,
etc.

Moysi,

subdens

Quasi dicat :Vcre factus est maledictum,
f/ui

quia scriptumcst: Maledictusest,\6 est vere mortuus.

Et vere satis est miser omnis

pendct in

ligtio.

Ad

litleram hoc dixit
sufficeret

Moyses de
si

reis mortis, ut reo

Domini ab aliquo positum esse,ut nos qui maledictum a Deo credimus Ghrisium, infamaret (26),sed non est hoc in contumeliam Domini,qui idco dicitur maledictus Deo, quia odit Dcus peccatum et mortem nostram, cum ad dclendum eam misitFilium suum. Quid ergo mirum si maledictus dicitur Deo qui in sc habet quod Deus odit,id est quod reprobat
et delct ?

mortis boc

suspenderetur,

quia haec

Addit proinde, omnis, etiam Ghri-

pocna caeteris abjccUor et ignobilior erat. Ideo in Deuteronomio dictum est Ut qui suspensus fuerit,
:

stus,nc futuri heeretici negent ejus

veram essemor-

in vespera deponatur, et ostendit quare, quia maledictvs

[Ambrosius] Quasi dicat SaUs est vel sit ci adpocnam quod suspensus moritur reus,etauodillicest usque ad vcsperam,ut tunc deponatur ct sepeliatur, ne si diutius ibi sit,majus sit opprobrium et maculageomnis qui pendct in
:

liijno

{Dcut.

xxi).

tem. Preevidit enim Moyses heereticos futuros, et veram Domini mortem negaturos. Et ideo volentes ab hoc maledicto Ghristum sejungere, ut a mortis etiam veritate sejungerent. Ergo contra longe futuD roa ha;reticos de longe clamat Moyses Sine causa
:

tergivcrsamini, o hajretici, quibus displicet veritas

morlis Ghristi. Maledictus
in ligno,

Ab hoc ergo maledicto Ghristus non fuisse immunis hac
neri ojus.

pocnae ostenditur

auctoritate

;

quia

Filius

enim omnis qui pendet non ille aut ille, sed omnis omnino,etiam Dei semper vivus in justitia sua,mortuus audelicta nostra, in
et

scriptum est :Maledictus omnisquipendet in ligno. Malcdictus, id est mortuus. Securus ergo ait Apostolus, factus estpro nohismaledirtum{2'i), sicut

tem propter

carne suscepta ex

non

jusliUa, maledictus

timuit dc codcm diccre, pro omni.hu?' mortuus est. Hoc cnim est malcdictus quod mortuus est, quia mors ipsaexmaledicto est, et maledictum est omnc
(24) August. contra Faust.
(25) Id., contra Faust.

sempcr benedictus est in sua autcm in morte suscepta ex paMia nostra. [Augusiinus]Gum enim ex homine et
poena nostra. Sic

pro

honUnemortem suscepit, exilloctpro illoetiam malcdictum quod mortem comiiatur suscipere non
(26) Id.,
ifi

cod.

125

COLLECTANEA

LN EPIST. D.

PAULL

IN KP.

AD

C.ALAT.
cst, similitcr

m
promis:

de<li;.^natus est.Ifleoquc

additum est,omnis,no Christus ad veram morlem non poilir.cro dicorclur, si
quoil

A

^lamonlum liominis firmuin
runt anto logcm
ali([ua'

siones Dci firmrc snnt, et quasi quis diceret

a maledicto penitus separaretur, Insiplens riuidem

promissiones

factcC ?

FueRo-

honorificentia Christum a maledicto

morli
nogat,

spondet
falloret

:

Kuerunt utique, quia Abrahx,
dict,r sunt

qucm non

conjunctum
nis,ct

est separat.Et ita vere

mortuum

Deus,

promissioncs a Doo. Plura-

diccns pcpendisso in liguospcciequadam

fal.siocar-

lilcr dioit

promissionos.quia frequcntcr idom,idest
Christo.

non vcram morlem

iu

cruce solvisse. Contra

.T.terna

bcatitudn promissa ost:ff semini cjus,\hvQcst

quod propheta vere mortuum clamat, cum ait maledictus omnis qui pendot in ligno,id estveremortuus.Pirna cnim poooati, vel ex honedictioue venit,
vel ex maledictione.

Non quod ad cum fieret promissio,sod ad eum pcrtinobat,quia per eum promithiB, id

tebatur

B50
^^it,

dandii bonodictio.Et quod

somen

illud

Sed

si

ex benodictiono vonit,

Christus

non
dicit

aiius, notat
:

optarc debes semper esse in

poona peccati.Si autcm
Si

Gcncsis, qua? est
rjenies. .\on

hi

ex vcrbis Scriptunc scminc tuo bcnediccntur omnes
si

cupis inde libcrari, crede pcr divinje sententi;c ju^titiam ex maledictione venisse,qua dicitur
tiijeris,
:

Soriptura, in scminibus, quasi in

tc-

multis, id est sicut faoeret,
ligi
Ti
:

de multis velletintclin uno,'\(\ est si-

morte niorinniiii.

l't

in

gcnfihus; quasi di-

scd dicit in seminc tuo,quasi

cat

:

Ita

nos Juda-os redcmit a maledicto logis, ut

cit qu;e de unovult intelligi.et illud

unum

est

Chri-

etiam, in gcntibus,qu;e non sub maledictione legis
erant, (lerel bencdictio Ahrah.v promissa. Et

stus.Unde subdit
stolus,

:

Qui
aliiis

cst C/(n'5/!<5.Dicit

hoc in

non potcst

invcniri

enim Apoqui omncs gentes

Christo Jesu, id cst pcr Cliristum,
xU,

ficrct, dico, ita

bonedixerit.

tandem nos utrique

scilicct Judaji et gcntcs,rt6'-

cipianius poHicitationan Spiritiis sancti, id cst Wa.-

Abrahne.

litudinem «ternam,

quam

Spirilus sanclus in ar-

rham

datus promittit. Accipiamus, dico pcr fidcni,
legi.^.
i.o-l>>.

non por opera
Vkms.
«

Fratres,socundum homiiioindico,lamcn hominis confirmatum testamentum nemo
«

« «
«

spernit aut superordinat.Abrahee dictae sunt pro-

autem. Quasi dicat Hoc promisit Dcus Hoc aulem tcstamcntum confirmalum a Dco, pcr Juramonta, dioo, ot affirmo quod lcx non facit irritum, id est falsum quod faceret, si per eam darotur benedictio. Promissio enim illa non dixit qnod por lcgem esset bonedictio, scd per semen. Quod si per legom bcnedictio ost,frustra promisit semcn, et frustra ipsum semen venit. Non
IIoo
:

;

missiones
quasi
in

et

semini ejup. Non dicit
:

et

seminibus

igilur per

multis,sed quasi in uno

Et semini tuo,

multum

benediotio est, quia data cst post tempus a promissione facta Abrahce. Si
illius

eam

"
«'

" «

tempoconfirmatum a Deo, quse post quadringentos ct ris, scilicet .\braham, Isaac, et Jacob non habuistriginta anno.; facta est lex, non irritum facit ad C scnt eam. Etaddit Qux lex facta est, id est data,
:

qui est Christus. IIoc autem, dico, testamcnlum

ergo de ca essct bcnedictio, homincs

« ditas,jani "

evacuandam promissionem.Nam si ex legc ha:ronon ox promis3ione..\brah;e autom p'^r promissionem donavit Dcus. »
Fratres, secunduni lioniinem dico. Ostendit hucus-

post quadringcntos et trir/inta annos, a
facta. Si ergo

promissione

que justitiam,non cx lege.scd ex fide eese.excrnplo /Vbrahse, et Soripturarum auotnritatc. Nunc pcrhumanam consuetudincmidcmdcmonstrat;quasui ct
si

non cst justificatus, Abrabam, qui multum ante legem fuit. Quod quia diccre non possunt.coguntur fateri non lcgis operibus justificari horninem, sed fide, simul etiam nos
lex justificat,

cogit intelligore

omncs antiquos

qui jusfificati sunt
lcx non facit ir-

ex

ipt-a tide justificatos cssc.

Ergo

dicat: Probavi pcr rationcset auftorilalesquodper
et justitia et

fidcm non per legem datur spiritus,
beatitudo. Modo, o fratrcs, dico,

id est probo illud idem sccundum homincm,id est seoundum humanam consuetudinem in qua, quamvis sajpe non sit

ritum, id est non infirmat lcx promissionem, sed quod futura et quando futura significat. Ad evacuandum. Quasi dioat Lcx non facit irritum quod jam valoret ad evacuandam promissionem, quia falsa cssct jiromissio, et Deus mendax. JSam si; quasi
: :

firmitas, tanicn lcstamentian hominis, id est

ab ho-

spcrnit, ut dicat

mine factum,suis hajredibus firmum est,quian<?wo non valere, non bcncfactum cssc,
,

[)

aut supcrordinat

ut aliter de rebus

illis

disponat,
silconfir-

Vere evacuaretur. iSam si ex leyc, id est cx operibus legis, datur luercditas, id cst a;torna beatitudo, iunc jnm non est e.r. promissione, id est ex 00 quod promissio dixit, et ila promissio excludidicat
:

sed estin auctoritatc

oiiiuium,maximecum

tur, et frustratur

Abraham
;

;

dciiidc dcstruxit

oon:

matum testibus et morte testatoris, similiter testamcntum, id est promissionem Dei, lcx non facit
irrit'iin,f[uod subscqufntor dicit .Vpostolu^^^Quod si solum subderotur, facilis essct intenigontia in apfa-

sequens

dum

subdit

Abrahx autem ; quasi

dicat

Si est ex lege

non
iii

cst promissione, sed est ex prop;irte oslendit,

niissione (juod

quia Dcus donavit
per rcprosa^pe

AbraJix de quo,nonost
tiit

dubium

(juin h!ibeat,etcons-

tione similitudinis, sod ex eo aliquantulum obscuratur, quia

quod

siiio

loge fuit. Donavit, dico.
cst

ctum

sit

antequam illud inferat,promittit cui fatestamcnlum a Doo, id cst promissio, sci(Juod ideo
facil, ut

missioncm,
missi.

id

pcr fidom

Christi

pro-

licet Atirahan.

cx dantis et acoi'<

pientis dignitate videatur inoommutabilis sponsio.

Et hoc C3t

quod

ait

:

Abrahx.QndiSi dicat

:

Sicut te-

«

« Quid igitur lox? Propter transVkiis. lU-20. grcssionem posita est, donec venirei semon cui promiserat ordinata pcr angclos in manu Mcdia

127
« toris. «

PETRI LOMBARDI
Mediator autem unius non
est. »
est,

128

Deus autem

A

unus Quid

igilur lcx? Fit hic quaestio satis necessaria.
et

Dei factum est ut post hominiscasumilHcolex non darctur, vel Dei Filius mitteretur. Nisi enim hominis superbia prius vires suas experiretur, sui
silio

[Augustinus] Si enim fides justificat,
sancti

priores

arbitrii liberlali suiTiciontiam

arrogaret, et legem

apud Deum por eam justificati sunt, quid opus erat lcgem dari? qnod sic intulit interrogans Quid igitur (27)? Olim cum cxponerem et dicens hoc capitulum, ita dislinguendum putavi, ut inter:

supernue dalam.et Dei Filium fiustra venissejudidaretur, per quam quid possct probaret,Chrisli adventum superfluum
carct. Item, nisi lex scripta ci

judicaret.

rogatio esset, quid igitur? ac deinde esset responsio
:

Ne
trii in

igitur detrahcndi vel

murmurandi occasionom
prius in libertate aibi-

dem

Lex propter trangressionem, etc, quod quinon al)hnrt'rtavero,sedmelior mihi vidcturista
i;t

habcret, reliquit

cum Deus

lege naturali,ut sic vires naturae suae cogno-

Quid igitur lex? ctinferatur responsio: Propter transgressum, ctc. Quasi dicat:Quandoquidemnonest lexad justitiam vel ad beatitudinem. [Augustinus] Quid igitur lex? id cst cur a Deo dataest lex? qua3 est ejus utilitas? (Ambrosius] Deinde nc frustra videatur data, cur data Lex posita cst in mcdio, scilisit explanat, dicens
distinctio,

iiAnrrogatiosit

;

scerct, ulji

cum

dcficeret videns

sibi

liberum ar-

bitrium non sufficere ad justiliam, nec tamen sic se humiliavit ad posccndam gratiam, sed superbe

t>

lcgem scriptam legi natura; adjunctamsibisufficere putans clamabat non deest qui impleat,sed deest
:

qui Juboat. Ut igitur et de ipsa convinceretur, ante-

:

cetinter promissionem et

semen
et

cui facta est pro-

quam Filium mitterct, legcm dcdit, morbum detexit non consumpsit: qua
morbus, aucta
est infirmitas,

qu.-c

pcccati

data invaluit

missio, id est inter

Abraham

Christum, propter

non

legis scd naturaj

trcmsgressionem cohihendam,u] est ut saltemtimore

vitio et diaboli instantia, ut ita

cognita utriusque

cessarent homines transgredi, et quandoquc idcm
facerent voluntate. Data est ergo ut

populum Dei

erudiret subtimore Dei,utdignusfieretexciperepro-

missionem qua3

est Christus (28). Vel posita est pro-

pter transgressionem,id estuthomo superbede suis
viribus fidensacciperetproscepta,inquibusdeficiens
et factus praevaricator, liberatorem

sua infirinitate clamaret ad medicum,et quaererct gratia^ auxilium, etita factum est. Multiplicatis enim infirmitatibus posteaacccleraverunt ad medicum, qui veniens in forma servi sanavit vulnera hominis languidi. Hic est Samaritanus ille qui ad vulneratum qui inciderat in lalegis insufficientia et

salvatorcmque

trones appropinquavit,atque vulnera ejus alligavit,

quem sacerdos et levita immisericorditer, id est lex superborum cervix vetus et sacerdotium, quia lex neminera ad perfecquos faceret transgredi humiliarelur, ut medicus tum duxit.Hic est etiam Eliseus ille qui misilbacuoptaretur, qui sibi tantum tribuebant, et voluntati suas tantum arrogabant, ut liberum arbitrium sibi C lum ad suscitandum filium Sunamitis, per qucm cum ille resurgeret, tandem venit ipse Eiiseus, et putarcnt sufficere ad justitiam, dicentes; Nec doest
requireret. Data ergo est lex,ut

qui impleatjsed deest qui jubeat (29).Data est ergo
lex ad

contraxit se atque coaptavit pueromortuo,et resur-

domandam eorum superbiam
in

illorumque profu-

dendam infirmitatem.Data
lum, data est etiam

est etiam durisinflagel-

signum futurorum, ut

tura figuris attestaretur. Eccc habes quatuor datae legis causas breviter distinctas, qusi in Epistola ad

Romanos

plenius explicantur, ubi dicitur; Lcx sub(/lOm. v). Posita
id est

mortuus. Hic etiam est angelus ille in cujus descensu movebatur aqua, et sanabatur unus. Hic est omnipotens sermo qui aregalibussedibusvenit, dum medium silentium tenerent omnia. Primum silentium fuit ante legem, secundum sub lege,tertium eritin gloria.Primum fuit ignorantia languorexit
ris,

iniravit, etc.

est, dico,

ut starct,

secundum desperatio

curationis, tertium ade-

donec venirct semcn,

Christus, ct ideojam lex

non cst tenenda, cui semini promiscrat Deus, id cst de quo promiserat quod per eum benedicerentur omnes gentes,contra quem facit qui legemreducit.
[Ambrosius] Lex dico, ordinata pcr angelos, id est per Moysen, et alios ministros Dei vel per angc;

j)

los, id est

ministerio angelorum hominibus data.

[Augustinus] In quibus angclis erat utique Pater
et Filius et Spiritus

sanctus

;

et

aliquando Pater,
;

aliquando Filius, aliquando Spiritus sanctus

ali-

quando
nata

sine uUadistinctioncpersonaj

Dcus perillos

figurabatur. Et nota
;

quod non

ait

data, sed ordi-

quasi dicat

:

Ordiuabiliter data^scilicet inter

Ante legera naraquc homo morbum non agnosccbat suum, ideoque silcbat, nec quterebat remedium. Ut autem lox i^ubinlravit et ostendit languidisvulnerasuajmoxruptum est silentium, et cocperuntaegri poscerercniedium;sedopera legis, ubi nou est salus sanari volentes.quod quaircbant, invenire nequibant.Tandemigiturconsideranshomo neminem per lcgem justificari,quasi per diuturnos clamorcs faligatus,ot desperans rursum loquicessavit, subsecutum est secundum silentium.Tunc igitur omnipotens Sermo Patris a regalibus seclibus forma servi indutus in mundura venit.Samaritanus ad vulneratura appropiavit, Angelus raagniconsilii
ptio sanitatis.
in piscinara descendit,Eliseusad suscitandura raor-

terapus naturalis legis, de qua convicti sunt quod

juvare non poterat,et terapusgratiteantequamgratiam convinccndi crat de legc. Magno utique con(27)

tuum

accessit, id cst

summi

rcgis Filius, de con-

ccssu Patris ad tolerandam
(29) Id., inser.

mortem

passionis, de

Aug.

in lib. Retract.

dc verb. Apost.

(28) Id., in lib.

De

profectione justitio2

hominis.

12'.

COLLECTANEA

IN EPIST. D. PAULI.
A.


:

IN LP.

AD GALAT.

'l30

patihulum crucis.do scde oniciuam pcccati.dc lumine coeli ad lcucreguli ad
tequulitate majestatis ad

bras inundi vcl inforni vonit.Et vcnions loculus cst paccm,dcdit gratiam.proposuit nuscricordiam,promisit veniam, ct ita ruplo silcntio ca^porunt a^gri

cundum quod homo Modiutor ost, uni Deo contrarium pncdicareviderelur, quiaipse homo juxtaquod Dcus est cum Patcr unus cst Deus, Patcr enini et Filiiisunusest Dous. Deus cnini natura^ nomcn est,
ct ()olestalis,quam in

Palrcot Filio individuani maalitor
dici

pura

fide ac

vcra confessione.quasi magnisclamo-

ncre rutio docet. Vel
esl in

potest, lex posita

ribus (lagitarc

romcdium,

ct aocelcrare

ad medi-

relur.

cum, per qucm vulncra sanarenlur, morbus curaReccpla vcro sanitate, ct donata ventuno
immortalitatis rclicitato, nihil ultra restabit pelcndum et tunceril lcrtium boatum silentium. Ordi:

nabiliter igilur et sapicnti consilio lox data est per

angolos.in quibus Deus b)(]uohatur. Qui orgo nunc

eam

rcducit, conlra

OKiinem angolorum
id

lacil.

Lex

non est unius, quasi inter aliquos vel aliqua medius est. Mcdiatoraulem esso nonpotest interDeumct Uoum, quiu unus ost Deus sed inter Deum et hominem, quasiinter duoextrcma.SedMediatorestinquantum homo (31). Nuni in quantum Deus, non mediator, sed oHiuuHs Patri cst, hoc idem quod Pater, cum Pulro unus Dcus. Deus enim supra nos est, et nos
Modiatoris.
;

manu

Mediator autem

dico, pos-ita in

miwii MciUatoris,

cst

polcstato
jy

dum veHot, vel cossarct cum vollet. Ergo contra cum facit is qui eam destruxit, id est contra Chrislum, qui cum sit Deus ct homo, inter Deum el hominos mediat, dum eos qui a Doo
Christi,ut staret

multa intcrjaccnt spatia, maxirne peccati intervallum longc nos distinguit atque abinfra illum, et
jicit.

recesserant per

se

non

est nisi inter

Medius onim duos. Rccesseramus a majestate
reconciliat (30).

Dci, et peccalo

nostro orrenderamus cuni, mi.-sus

est Dei Eilius modiator, qui

sanguine suo solverct

peccata nostra quibus a Doo soparabamnr, et interpositus redimeret nos ct reconciliaret ei, a quo
aversi peccatis nostris et dcHctis tonebamur. Ipse
est caput nostriim, ipse
est
;

In hac lanta distanlia ut esset nobis via qua veaironms ud Dcum, accedit homo ad Deum, et fit una persona. ut non sit semideus, quasi parte Dei Deus et parte hominis homo, sed totus Deus, et totus homo. EL quia Mediator est inter duo extrcmu, vidorotur, vel quod Christus nonessetDeus, vol quod duo dii essent. Ad quod respondet Etsi Mediulor non est unius,sed duarum cxtremitatum, tamon est Deus ct unus cum Dco Putrc per divinam naturam,cui mcdiat per humanam. [Augusti; :

i^

sed Deus, ut croaremur

Deus jequalis Patri homo, ut rocroaromur;

;

nuSj
tris

Num

si

Filius Doi in

naturali

tequalitale Pa-

Deus

ut facerel,
:

quasi dicat

homo ut reficeret. Mediator autem; Lcx quam habet mediator,Jud;Borum
est uiiius

pions,

manerct, nec se exinaniret formam servi accinon essct mcdiator Dei et hominum, quia

ipsa Trinilas

unus Dous

est,

eadem

in tribus, scili-

tantum

est

;

sed tamen ipse mediator non

cel in Patre et Filio et Spiritu sancto deitatis seter-

populi tantum, id esl Jud.eorum qui lcgeni

ha-

C

nitatc, et fcquulitale

consistcnte. Si crgo Christus

"*

buerunt, sed ctiam gcntium, id est nou solum Judaeos, sed etiam geutiles reconcihat Deo. Et ideo

secundum

vos, o hasrctici,
sit

unam tantum naturam
:

non quaeratis legem ut habeatis modiatorem. Dcits nutem quasi dicat Mediator non est unius, sed tamen est unux, id est sufficiens ad omnes rcconciHandos Deo, ipiia ipse cst Deus, et idco aHud non
:
;

adjungatis
esl in

ei.

L.\mbrosius]

Vel
ost
in

ila,

lcx

posita

medius inter nos et illam utramque non habuit ? quia nisi talem dederis intor Deum et homines, qui ita sit mcdius ut Dcus sit propter divinitatis, ct homo proptor humanitutis naturam, ({uomodo humana reconcilientur divinis, non ostendis. Nam
hahet, ostendito unde

unde onim mcdius

erit, si

manu

Mediatoris, id

potestate

151
;

ipsc vcniens, prius in seipso
vit,por utriusque nalura?

Christi qui est arbiter
jud.iici et gcntilis.

duorum pnpulorum,

scilicot

humana divinis sociacommunioncm in unaeafideles

quasi dicat

:

[Ambrosiusj Medialor autom Lox quam habet Medialor unius poest

demquc persona. Dcindc omnes
conciliavit Deo,
pcrbia;,

Patri re-

dum

sanuti sunt ab impietate su-

puU
non

cst,

sed ipse non

Modiator.

Unius, id est
:

quicunque humilitutem Christi credendo

unius populi, sed duoruminter se quia duos populos discordos pacidcavit in se lapide angulari.IIiuc numcrum deorum,et famulatumelcest arbiter

diic.xcrunt, ct diligendo 'mitati sunt.

n

« «
'<

mentorum, inde

ritus legis
facti

auferens, per quaj dipacifici. Ipse

scordabant, et sic

sunt

enimest
ji),

Lex crgo adversus promissa Doi ? .\bsit Si cnim data essct lex qua; posset vivificare, vere ex legc esset justitia. Sed conclusit Scriptura omnia sub pcccato, ut promissio
Vkrs. 21-24.
!

»

pax

nostra

fjui fecit

ulra(jue

unum

(Ephcs.

duDs

« «
«

ex fide Jesu Christi darcturcredentibus.Priusau-

populos condcns inse.Sed secundum istos Christus

tom quam vcniret
conclusi in

fidcs

sub lege custodiebamur,
Christo, ut ex fide
lex est po-

non ost arbitcr duorum, qui inducti in legcm dc duobus fecerunt unum populum, et unius populi nullus est Mediator. Deus autem quasi dicat: Christus est Mediator, non Pater vel Spiritus sanctus, sed tamcn unus Dcus est, non pluros. IIoc dicit, ne prajdicando Christum esse Deum, qui se;

cam fidcm

quaj rcvelanda erat.Itaquc

« lex

pffidagogus noster fuit in

« juslificemur. »

Lex enjo
-sita

:

quasi dicat

:

Quandoquidem

proplcr transgrcssionem. Est
?

er(jo tex

adversus

promissa Dei

Ut per

eam impleatur

aliter

quam

(30^

Aug.

in

psalmo

xc.

(31)

Aug.,

in scr.

de nativit. Joan.

:

131
];-on-!ir,sum ccL ?
/1/^A77
/

PETRI LOMBARDI
lliicron.j

132
lcgis invenLi suni,

non

est inimica

A

quod prcCvaricaLoros ipsius

non

].riimissionis, sed confii^nuit eam.S? enim to;posset ]-»r;estare vitam,et id quod refiromissio spoponderat

ad porniciem,sed ad utilitatem valuit ois qui crediderunt.Cognitio eniin majorisajgritudinis et dcsidcrari

exliibere, vel

promissio
;

per legem
:

putaretur ex-

medicum vehementiusfccit,
sic

et diligi ardentius.

clusa. Si

enim

quasi dicat

Vere non est contra
vita, id est ffitcrna
et justitia.

Custodiebamur, dico, ut
eam, scilicet tam

assueti

duceremur

in

promissa, quia ex lege non est
beatitudo, quia
ita dicit
:

si

inde esset vita, tunc

enim data essetlex qux posset viQuod vificare, id est vitam conferre, vere, non solum opinioae ex lege esset justitia. Sed non est ex ea justitia.quia potius condemnat,et sub peccato conSi

fidem qux,i&m'^ov& Christi revelanda erat,nh\ multaapcrta sunt quae prius obscura erant,quia occulta fuit fides in anti([uis, quae
fides

bonam

donum

eniin

est Dei, sicut et gratia (35). In quo nostrum priuserat fides,quamveniret gratia?

Nemo

penitus glorietur se fidem cx proprio scnsu

hoc est quod dicit Sed conclusit Scriptura, id est lex ipsa, onmia sub peccato. Lex dicilur Scriptura. qui iiianens cst,et scri[)ta, vel ideo quia
cludit. Et
:

genuissc, per

quem

posseL credcrcDeo, sed agnos-

non dat spirilum vivilicantem,sed tantum

est Scripyv

Deo unicuique revclaLam.[Augufidei, hanc pcrscriptam uLililaLem lex tantum habuit,quid ergo utilicaL per graLiam a
si

sLinus] EL

ante revelaLionem

tura.Et hoc conclusit oinnia sub pcccato,id est Judaeos omnino clausit sub peccati domiuio(32.).VicLi enim concupiscenlia, et ipsius mandati transgrcssione rei facti sunt. Vel, conclusit omnia sub peccalo, id cst ostendit omnes homines clausos esse sub peccato. Non est enim lex data ut peccatum

tatis

post lidem habuiL?x\ihil. Itaque

;

quasi dicat
lex fuit

Et quia lex custodieliat ad

lidem, Itaque

pcdagogus
[Hieron.]

pueros abilliciLis comreoLa dirigens timore poenarum. priuiens, el ad
nostx^r,

nos

([uasi

lasciviens refrenetur astas, et

Pedagogus enim parvulis assignaLur, ut prona in vitia tenean-

peccatoomniaconclusa ostenderet, Data est lex ut aegrum de morbo con[Augustinus] vincerct, qui sibi sanus videbalur, ut peccata demonstrarentur,non ut auferrentur (33). Data est ut invenirel se homo, non ut morbus sanaretur,scd ut
auferret, sed ut

Lur corda,

dum

tenera studiis eruditur infantia, et

prceparatur ad uiajora.Et hoc metu ipsum nomen paedagogi sonat compositum ab eo quod pueros agat, id est ductet. Lex ergo populo
p(i!no3 cocrcita,

lascivienli

ad iustar predagogi apposita estutcustofidei

prgevaricatione mori>o crescente,

dagogus fuit nosLer, dico, eL Salvatoremquairamus.^Augustinus] Et inflictum est in insLiLuLione Ghristi, qui ideo instituit, ut sic vcnota quod idem dicit hic quod in Epistola ad Ro- C nipiitcs ad fidem quasi pueri ad perfectioncm, ex
;

medicus quaereretur. Qui ergo negat iEgritudinem suam, superfluum judicat Salvatorcm.Ergo et in natura nostra Creatorem laudemus ct proptervilium quodnobis

diret eos, et futuraj
legis,

praepararet. Ecce honor

quia custodivit ut psedagogus
est

est

magnum,quiapuerorum

sed hoc non non adultorum.Paehoc m Christo, id est
:

manos omnium
:

Conclusit Deus,

omnia

in

incredulitate ut

ipsa fide non ex lege justificemur. Vel, fuit pceda-

misereaiur {Hom.

enim
Et

pcccatis

per

xi). [Ambrosius] Notis legem conclusi sunt, ut se

gogus noster
cat:

in Ghristo,id est in

exsequendis praeerat nobis pa^da-

ceptis Ghristi, ut sic ex fide justificemur. Quasi di-

excusare non possint, sed quoerant misericordiam.
quasi
quis
:

Quandiu

f imiis

rudes, lcx

qua-stionem

superiorem Gur ergo dala est lex?Rcspondet Ut
quaereret,

replicans

gogus.
« «

:

promissio darehir crcdenlihus

e.r

fidc

Jesu Ckristi.

mus sub

« At ubi vcnit (ides, jam non suVers. 25-29. pa^dagogo. Omnes eniin filii Dei estispcr

Quasi dicat

:

Idoo sic Deus disposuit, ut homines

fidem, qua; est in Ghristo Jesu. Quicunque enim
Christo baptizati estis,Ghristum induistis.

vota sua etlegis infirmitatc accelerarentad gratiam, et credendo promissa consequcrentur (34). Lex ergo dataest ut gratia qua?reretur,graLia data est ut lex impleretur. Nec cnim suo viLio non implebatur lex, sed vitio prudentiae carnis
:

« in

Nun

« est

Judaaus neque Graecus, non est servus neque

« liber, « « «

Quod

vifuit

liumperlegem demonstrandum,et per gratiam
liter agit

sanandum.Pz-zu.f uulem, \c\,enim,de Juda^is specia-

n

masculus neque femina. Omnes enim vos unum estis in Ghristo Jesu. Si autem vos Ghristi, ergo Abraha; semon esLis, secundum promissionem haeredes. » Atubit venit ftdcs, id est postquam revelata est

non

est

ostendens

quam

utilitatem exiijuerit eis

lides quae prius occulta fuerat

in

antiquis,

jam

ii

lex

omnia sub peccato, sed tamen fuit utilis, quia priusquam fides veniret, quasi spontanea,quam nullum mcriLura advocavit, custodiebamur, non liberi, sed servi, sub lege, id est
;

quasi dicat

:Lftx

conclusit

mox, non sumus pxdagogo, id est sub coactione quus non est necessaria liberis. Vel, jam, id est in hac vita hoc bonum habenuis, quod non sumus sub poidagogo, et majus in iutnro habebimus. Omnes
est CHi?n
;

sub onere legis. [AugustinusJ Vel, custodiebamur sub lege,quasi inviti.GusLodiebamur dico, conclusi,
quasi in ergastulis servire coacti. Gonclusio eorum

quasi dicat

:

Ideo nos Judaei

terapore fidei

pedagogum dcseruimus, quia omnes, vos gentilos qui non habuislis legem, estis filii Dei. Quod ergo
vestro exemplo desoruimus, vos accipitis.Quasi di(35)

erattimor unius Dei
(32)

et cognitio prajvaricationis, et

Aug., in psalmo xxxiii. (33) Id., De vcrb. Apost. (3'i) Aug., De spiritu et lit,

August., ad

Amanthum discipulum Mani-

chaei.

»

!33
cat
:

COLLECTANEA
Non
debetis hoc
rarero,
lilii

IN EPI>T. D. PAUI.T. Doi
r?tis.

iN EP.

AD OALAT.
cst

\U

\'os

A

(lico,

entoa, piT fnlcm in

Cl.rislo Jcsu, id

cst

unnm
.

et idcni

cuuj Deo, non utiquc nalura, pcd chaiitatis
QuicHivjUi'

copula.

ctiim

;

quasi

dicat

:

Verc per
i<l

sub tntoribus ct acforiKocc ilTiint ([uare Icx non cst tcncnda. Et hoc ost quod ait, d'co autom, quasi dicat Non soltim pi-.rdictis modis ostonstituliis,

(him porvuhip

bus

cst

non diirerens

a scrvo.

:

fidoni eslis in

Chri?lo.

Nam

quicunquc,

c^t

cu-

dilur lex non essc toncnchi, sed ctiam tu(hne,
(juantfl

jusque conditionis
sto,

vcl sexus, baplixali cslis in Chri-

quam

dico, id

hac siiniliest vobis propnno, sod qnod
est, ceiato. et scicnlia,

id

cst

inslituiione

Christi

ad similitudinem
id esl

tcmporc luvrcs pnrvulus

morlis ejus, Christum induistis,
facti esli<,

conformes

ei

quod

est

vobis honor, ct contra .rstus

qnia cogilnr, et nullam habet potostatcm rerum suarum, ri/m, id cst qnamvis, .s?Y
uihil di/fcrt a scrvo,
fLilnrus,

protectio.

Ilieron.]

Quod autem Chrislus indunicn:

dominus omnium rerum suarum,

.«r*/

polius

InduHc ros tuin sit, alibi .\posto'us aperit, dicens Dominuni nostrum [Rom. xin), id est Christum (36). Induunt aulcm homines Christuni, aiiquando usquc ad perceplionem sacramciiii.aliquando Ciiani usquo
ad
vita;

sub tutorihus, qui
actoribus
'

cst, qiii

contra hostes defendant, et pro eo cansas agant, et mores

eum

ejus inrornicnt. Kt hoc usque ad lcmpus a palre pnefutiium, id csL dclcrminatuni, in quo libortas sui et

sanci.iiicationem. Et illud priniurn bonif- et

suorum
.-.

sibi datur.

Postquain eniin adultus

est,

li-

m."Jis cst

commune
bonorum,

;

hoc

15?

•aUerura

vcro pro-

Iiortatom sui ot snnriini habot, alioquin jnre exhasre^hilur.

priuni esl

in

quo Christo,
c^^t

id est in ciijus
cst

Verum

est eniin

quia patres eji ordinaejus

Christi fide, non est Judceus, ncquc
servus, ncquc liber, non
id cst

Grxcus, non

masculus ncque fcmina,

proptcr nihil

Christi. Et ideo

horum aliquis dignior ost in fide nemo judaizct, quasi per hoc sit
;
:

usquc ad quain LttaLeni subjectus dobeat esse, et in qua adulius emancipetur slatuerunL,ita uL quandiu parvulus csL, liberfaLe suu uli non valeaL, nec dominari quasi hasres, sed similis prope
voruiit,cL

dignior.

rum
((uia

Omncs enim quasi dicat Vere nlhil hoquod aliquis dlgnior sit in Christo, omncs vos gentiles unum estis, scilicet non dilcst pcr

servis esL in condiLione
'Ilicron.]

procuraLorum et acLorum. Hoc oxeniplo probaL eos qui sub lege fue-

ferenles in aliquo.

Unum
aulcm
vos

dico, in Christo Jesu, id
;

cst in fidc Christi. Si
in

quasi dical

:

'\'os

estis

runL parvulos fuisse circa mcriLuni, nec liberLaLem habuisse causapeccaLi,unde hanc illis comparaLiononi adapLans, subdiL Itn cl nos, Jud«i, cum esse:

Christo.

Scd

si

Christi estis,

ergo scmen

nius jiarvuli cognitione

Dci, et

viribus

resisLendi

AhraluT, ul cst justi per fidom siont fuit

Abraham.
Et ideo

prccato, eramus scrvientcs, [Augustinus]
iiiinis,

Lum

LerriLi

Kt

?i

scmen Abraha!

estis,

quid ergo plus JndBeis
estis Abraha?.

est? Nihil. Dico quod
cslis

semen

Liim blandiLiis capLi, sub elemeniis, id est sub legc (]u;je per clcmenLa inLelligiLur (37), quia

hxredes regni. El hoc secundum promissionem,

ipsa esL priina insLiLuLio ad fidcm eL justiLiam,sicut

non se- C ab elemenlis principiuin discendi assumunL parvuli. cundum carnales observanLias. Lllieron.] Nota quod Eleinenlis, dico, mundi, bene lcx diciLur elenienta supra semcn .\brahac dictus esL ChrisLus, ubi legiiiiundi, quialex non ca;lesiia el ffiLerna, sed Lerrena tur quod proinissioncs dictae sunl Abrahas, et sepromilLebat, vcl LransiLoria, ut cst mundus. Vel in mini ejus. Hic autem scmen Abraha? dicti suntfilii elemenlis significantur neomeniffi, id esL lunares
id esl

secundum fidem

Christi repromissi,

ChrisLi,

id

est

omnes

crcdenLcs.

Verum

quoLies

dies eL Sabliatuni, qua; Judaei observabanl. Si iLaque

nominalur semen .Abraha?, corporaliLer senliendum est quod ex ejuj stirpe genercLur; quoties autem nos qui crcdimus in cum dieiinur
ChrisLus
senien Abraha?, tunc spiritualiter pere debemus.

mundi cranL, quid differunL a paganis? [Ambrosius]. Pagani non sub eleracnLis
Juda^i snh elomenLis

serviunL, sed ipsis cleinontis. ColunL

enim

asLra, so-

semen

fidei acci-

lem, lunam, aquam,

tei'rain, oL

iiujusmodi; Juda;i

vero siib cleraeuLis Deo

serviebanL, quia haec ipse

CAPUT
Vers. 1-5.
"

IV.

"

Dico autem, quanlo tempore hoe-

res parvulus est nihil differt a servo,

cum

siL

do-

niandala dederaL, uL observarenL noomenias, cL SabbaLa, eL hujusmodi. In elcmenlis ergo ncomenias, id esL lunares dics significal ct SabbaLa, quae

« «
«
<<

minus omnium
nos,

sed sub tuLoribus cL acLoribus est usque ad pra;finitum Lompns a paLre. iLa oi
;

observabant Judaei, non quod in elemenLis speraj)

rcnL, ut

pagani, scd in

his

Dcum

vonf;rabanLur,

cum essemus

parvuli, sub elemeuLis

mundi

dum

parvuli cranL, ct ad

teni{;us pleniLudinis

non

«
«
«

hujus eramus scrvicnles. AL ubi veniL pleniludo temporis, misil Dous Filium suum facLum cx muliere, facLum sub lcge, uL eos qui sub lcge crant
redimeret, ut adoptionem filiorum reciperemus. Dico aulcm, quod lex debcL cessarc. Prinium pro-

pervcneranL. SicuL crgo parvulus sub pa;dagogo est cL acLore cL LuLore,anLcquani siL adulLus, iLa Judieis

adhucparvulislcx

fuiL

pa;dagogus,quia Limore coin-

pressiL, cL pra>ccpLis Dci sorvirc coegiL. Fuit etiam

LuLor cL acLor Juda;is quos Dcus ha;rcdes insLiluit,

baL

humana; consuetudinis similitudine, deinde
legis

dum
servi,

parvuli erant cognitione Dei, et viribus resipeccatis
legalibus,
:

ipsius

auctoritate.

Quasi

dicat

:

Modo nos
Abrah.jc

stendi

quo temporc erant etiam quasi
scilicet

gentiles et nos Juda;i
et hrercdes,

sumus

ChrisLi eL

scmen

pcenis a malis

territi, et
;

sed olim nos Juda;i lege eranuis, dum parvuli fuimus, sicut ha;res futurus, et a paLrc sub^So) .\ug., iu lib. Ue bapt. parv.

proniissionibus temporalium ad bona incitaLi
sui
;

nec

dominabanLur, sed viLia ncc suorum, id esl (37) Aug. in lib. Quoest. Novi et Veteris Test.

:

ir;
ha^irdilalis .rlornse,

PRTIil

LOMRARDI
a

13C
;

cum

crsont

horum domini

A

J'''^r

Deo

instituti.
fuit lex tutoris loco

non cst passus Pater, sed Filins tamen Filii et Patoret Filius operatus
et

passionem
Tradidit

est.

His igitur

dum
ct

contra maligno-

enim Pater Filium,
ergo nativitatem,

tradidit Filius seipsum. Pas-

rum

spirituum impugnationes

gcntilium persua-

siones, qui ad idololatriam traherent, illos delcn-

debat admonondo, increpando, aliquandopuniendo,
et sic
illis

a^terna

bona

illis

conservavit,

quoniam ex
Ijcne egit,

ab utroque facta est.Sicut passionem Chrisli, nec Pater fecit sine Filio,nec Filius sine Patre. Judas autcm quid fecit nisi peccatum? Veniamus ad resurita et

sio ha3c uni facta est. sed

Christus multos ab inferno liberavit. Fuit eis

et actor, quia causam

eorum apud Deum

reclionem non rosurrexit Pater, sed Filius resurrectioncm tamen Filii operatus est Pater ct Filius.
: :

dum
et

per sacrilicia et expiationes

Deum

eis placavit,

hoc usque ad tempus pracfmitum, id est usque ad adventum Ghristi, in quo constituit Deus ut perfecti et

liberi

fierpnt, et ha?redilatem

obtinerent

:

Ecce quid est missum esse Filium. (40) Sed quaeritur unde et quo missus est Fiiius. E(jo, inquit, exivi a Patre ct vcni in hunc mundum hoc est mitti. Dc illo tamen cvangeli[Joun. xvi)
:

alioqnin exli.oiTdarentur. De quo tcmpore subdit

:

At nbi venit; quasi dicat

:

Cum essemus parvuli
at

sub

elcmontis

mundi serviebamus,

ubi, id

est

non

,,

fatali necessitate,

sed sola Dei voluntate venit pleni-

tudo temporis, id est postquam tcmpus prajcedens adimpletum est. Plenitudo enim temporis est completum tempus quod pra^finitum fuit a Deo Patre quando mitteret Filium. Vel, plenitudo temporis dicilur tempus gratirri, ideo quia in eo plene dantur dona Spiritus sancti, et qu.'e praedicla fuerant de Christoimplentur. Ubi, inquam, venit illud tempus, misit Deus Filium suum, id est visibilem fecit hominibus. Atlende quod ait, ubi vcnit plenitudo tempocui simile est illud ris misit Deus Filium suum evangeiista ait quod Joannes Nemo misit in illum manus, quia nondum venit hora ejus [Joan. vii). Iloc est, quia nolebat (38). Non enim Dominus sub fato natus est hoc nec de te credendum est, ncdum de illo per quem factus es. Non est enim hora ejus C
:

In mundo cral, cl mundm per cum factus mundus eum non cognovit (Joan. i). Deinde conjungit In jiropria venit. 111 uc autem missus est quo venit, et sl in hunc mundum missus est, quia exivit a Palre, et vcnit in hunc mundum, ct in hoc

sta dicit

:

cst, ct

:

mundo

erat, illuc ergo

missus
:

est

ubi erat.
et terra

Unde

ct ilhid in

propheta

dicit
si

Coslum

ego im-

pleo [Jcr. xxiii).

Quod

de Patre dictum accipiatur,

ubi potuit esse sine Vcrbo suo, sine sapicntia sua,
qu;e pcrtendit u fine usque ad finem foriiter et disponit

omnia suavitcr

(Sap. viii)

:

sed neque sine Spiritu
si

suo usquc esse potuit. llaque

ubique Deus

est,

ubique etiam
est diligenter
Filii sive

est Spiritus ejus. Illuc ergo et Spirierat.

tus sanctus missus est ubi

Quoerendum ergo
Epistola ad

:

quomodo

intelligatur ista missiosive

Spiritus sancli.

Quod

cf]uia in

Romanos pertractatum
tatis

est juxla

humanae capacifesli-

:

valciudinem, hic perstringimus ad alia

nantes. Si

tamen sobrie de Dei

Filio

qua; digna

vel nostra, nisi voluntas cjus.

Non ergo horam

dixit

sunt opinemur, ideo

missum

intelligere

debemus^

qua cogeretur mori, sed qua dignaretur oecidi. Tempus enim exspectabat quo moreretur, quia tcmpus exspectavit quo naseerctur. Ideomulti dicunt Quare non ante venit Christus ? Quibus responden-

quia ex

illo

incomprehensibili inenarrabilique se-

creto majestatis profundip, dedit se

dum

mentibus nostris Dei Verbum
etiam
:

;

comprehendennon solum cum

se exinanirot, sed

cum

habitaret in nobis,

dum

nondum vencrat moderante illo per quem facla
est quia
CiPtera facere.

plenitudo temporis,

sunt tempora. Scie-

bat enim quando venire deberet, vel etiam pati, ct

praemittenda erat.
erat, diu

Antc tamen longa series pra^conum Non enim aliquis parvus venturus
:

Quoniam inhabitabo in illis [II. Cor. xvi). Solentenim obtendere minorem Patre csse Filium, quia missus est. Constat autem co non minorem esse, quia missus est. Considora onim, quia
sicut scriptum est

fuerut pra^dicendus, semper tenendus quanto major judcx veniebat, tanto praeconum serics longior praeccdere

Dominus Christus in Isaia a Spiritu sancto dicit se esse missum.Nunquid ergo Spiritu minorest Filius, quia a Spiritu missus est ? Ilabes enim scriptum»

quod Filius a Patre et Spiritu ejus dicat se esse missum. Vides crgo quod simplicitas sermonis,non factum est muliere. Nota quod eum qui erat inciea- n injuria sit missionis. Misit ergo Dous 153 Filium tus factum dicit Fecit ergo c'im Pater ex muliere suum factum ex muliere, forte hoc movet quod sub lege. Cum igitur*ait, misit Deus Filium suum dicit ex mnliere, non ait cx virgine, sed non mofactum ex muliere, satis ostendit eo ipso missum veat (41). Utrumque enim de Scriptura dicitur, et Filium quo factus est ex muliere (.39). Quid est ex virgine, et ex muliere. Ex virgine, ut ibi Ecce cnim nativitas Filii de Virgine Maria? Certe assumviryo concipiet, etc. [Isa. vii.) Ex muliere autem, ut 'I ptio formae servi. Nam quid est aliud nasei Filio hic, quod non est contrarium. [Augustinusl Muliequam accipere formam sorvi in utero Virginis? Hoc rem cnim pro femina posuit more locutionis Heautem fecit Pater, fecit et Filius Filius quidem, brcBorum. Usus enim Hebraeae locutionis mulieres dicit, non virginitate corruptas, sed feminas, sicut non Pater natus est de virgine Maria, sed nativitatem legitur de Eva, quando ipsa facta est Formavir Filii de Maria et Pater et Filius operatus ost. Siraidebebat. Ideo
ait,

ubi venit

plenitudo temporis misit Deus Pater Filium

snum

:

:

:

(38) (39)

Ambrosius, super Joan. Aug. in sor. De Trinit.

(40)

Aug., in

lib.

De

Trinit.
, I

(41) Id., in eod.

137
ea,ii

COLLECTANEA
mulierem {Geu.
viri.
ii).

IN EPIST. D.

PAULI

— IN
I.)

EP.
dixit

AD GALAT.

138

nec adhuc passa erat conait,

A

{Joan.

Nec

acciperemus, sed reciperemus,

cubitiim

(41*)

Item, non te olfendat quod

ut significarct hoc amisissc in
tales

Adam, ox quo morcstis
filii

faclum cum confiteamur nafum. Faclum cnim non

sumus.

confitcmurnisihominem.Ucusautemsemperlaciens
cst, tieri

Vers. 6-8.
« « «
<i

«

Quoniam autoiu

Dei,

nescit
:

ut

sit.

sed

fit

ut aliquid alicui sit,
es noiis {Psal.

sicut dicit

Domine, refuQium faelus

quando factus csl qui nunquam faclus est. Dominus autem Christus homo factus est, ut cssct homo, scilicet ut qui creator semper crat, creatura essct. [Augustinus] (iZ^ Manens enim Deus iactus est homo, ut fierct quod non erat, non ut periret
Lxxxix),

Deus Spirilum Filii sui in corda vestraclamantem Abba, Pater. Itaquejam non est servus, scd filius quod si filius, et hoeres per Deum. Sed tunc quidem ignorantes Deum his qui natura non
misit
:
:

«

sunt

dii scrviebuLis. »
:

Facturaergo dicit propter susceplionem Factum sub lege [.\mhrosius]. creaturaj. Et aildit Salvator fleri debebat sub lege ut circumcisus appareat, quasi filius Abrahae cui promissus erat, si-

quod

erat.

:

Quasi dicat Non solum nos Judfci qui credimus, filii Dei sumus, sed etiam, vos genLiles, estis filii Dei. Quod probat effoctus. Quo~ niam misit Deus Paler Spiritmn filii sui, quem etiam
Filius mittit in corda nostra,

Quoniam autem.

tam Juda?orum,sciIicet
filios.

quam gentium,

qui Spiritus probat nos esse

quo im- n [Ambrosiusj Ut enim probarcmur adoptati essc a gnum Deo in filios.Spiritum suum dodit nobis,qui signum pleta est circumcisio, et ideo jam signum cessat. filium in quo Patris ostondat in filios, ut quia nos non hoc audeGredidit enim Abraham sehabiturum romus dicere, scilicet pro infirmitate et indignitate benedicentur omnes gentes, quod jam factum crenostra, suggcrat utaudeamus dicere. Unde subdit: dimus. Factum ergo sub lege, dixit, quia et circumClamantem, quasi dicat Spiritum, dico, clamancisus est, et hostia legalis pro illo oblata. Nec mihabens ejus cui promissus fuerat,
in
:

quibus libequi ctiam morlem sustinuit, ut ex illa alios liborarct. Factus est ergo sub lege, id est sub onere legis, sicut sub

rum

si et illa

legis opera susLinuit ex

tem,

id

est

qui facit

nos clamare. [Augustinus]

raret eos qui ois servilitcr tenebantur

;

Quod nunqnam prajsumeremus, nisi Spiritus docerct. Quid ? Abha quod esi Pater. [Ambrosius] Abba Ilebraicum est, idipsum significans quod et pater.
Et hanc consuetudinem in pluribus locis Scriptura

aliis pcenis.

Unde subdit

:

l't

eos qui

sub

lerje

erant

servat, ut Hobraicum verbum cum interpretatione quod duo proposuit, scilicet sua ponat. [AugusLinus] Duo namque sunt verba qua3 posuit, ut posteriore interpretaretur primum. factum ex muiicre, factuin sub lege, scd mutato orNam hoc est abba quod pater. Eleganter autem indine, illis alia duo respondent. Ad id enim quod dixit telligitur non frustra duarum linguarum verba pofactum sub lege, illud retulit, ut eos qui sub lege redimeret. Ad illud quod dixit factum cx C suisse, idcm significantia, propter universum popuerant

pressi et

rei,

redimeret a diabolo, a perdilione, a

peccatis. (42*) Et nota

muliere, hoc aliud refert, ut adoptioncm, quasi dicat
:

lum qui de
vocatus

Juda^is et gentibus in

unilatem

fidei

bleo factus est de muliere, ut adoptionem
reciperemus, id est

filio-

rum
tur,

bona quae per gratiam danVel,

cum

est, ut Hcbraeum verbum ad Judaeos, Grajad gentes pertineat. [Hieron.] Utriusque au-

per quie sunt
Sicut

filii.

reciperemus adoptio-

tem verbi eadem

significatio,

ad ejusdem

fidei spi-

nem
riae.

filiorurn, id est participes

esscmus

divinae glo-

enim participat nostra natura,

suam videndam nos

adoptat. [^Augustinus]

enim adoptionem recipimus, quod ille Filius non dedignatus est participalionem natura3 nostrse factus ex muliere, ut non solum Unigcnitus Dei esset, ubi fratres non habet, sed etiam primogenitus in multis fralribus fieret. Adoptionem autem dicit, ut distincte intelligamus unicum Dei Filium, nos enim beneficio ct dignationc filii Dei sumus ille natura csl filius qui hoc cst quod PaLer. (43) Unicum enim Filium Deus habuit qucm gonuit de sua substantia, nos autem non dc sua substantia genuit. CreaLura cnim sumus quam non gcnuit, scd fecil ot ideo ut fratres Christi socundum nostrum moduin faceret, adoptaviL. IsLe iLaque modus quo nos Deus, cum jam essemus ab ipso non nati, sed
;

ad Hinc unicus Dei
ita

riLusque unitatem. (44) NoLandum quia clamor in Scripturis non magna! vocis emissio, sed scientiae
intelligatur et intentionis magnitudo.

Nos ergo
efficit

cla-

mamus

;

sed

illc

clamare dictus est qui

ut

clamemus.
Misit ergo Spiritum Filii sui

clamantem Abba,

PaLer, id esL nos claraare facientem. EL nola Spiri-

tum etiam

noLa hic Trinitatera. (45) Sed aliquis forsan qua^rit utrum et a Filio proceesso
Filii, ct

dat Spirilus sanctus. Filius enim solius est Palris
£1

Filius, et PaLcr cst solius

Filii

Pater. Spiritus au-

tom sanctus non est unus eorum spiritus, sed amborum. Unde Dominus ail Spiritus Patris vestri
:

rjui

loquitur in vohis (Matlh. x). Et Apostolus ait

:

;

Misit

Dcus SpiriLum

Filii sui et

multa aiiasuntte-

sLimonia, quibus cvidenLer osLendit et Patris, et Filii esse Sp'ritum, qui in Trinitate dicitur Spiritus
sanctus. Ncc ob aliud ajstimo

conditi et instituti, vcrbo suo et gratia sua gonuit,

ipsum proprie vocari

ut

filii
:

ejus essemus, [Auguslinus] adoptio vocatur. Dedit
eis

Unde

potestalem

filios

Dei

fieri,

etc.

Spiritum sancLum, cum ctiam si de singulis interrogemur, non possumus Patrem et Filium dicere,
f43) Id., contra Faust. (44*) Id., De cor. et grat.
(45) Id.,

(41*)

(42) Id., in (42*) Id., in

Aug., in serm. Dc TriniL. serm. De eod.

psalmo

xxxi.

supcr Joanncm.

Patrol. CXCII.

139
irisi

PETRl LOMrJAP.ni.
Spiritum, quoniam Spiritus est Dcus. Quod et singuli, hoc propric

140

A

dii

cskc

ergo communiter vocantur
vocari oportuit
in

nirac suppetebat. Igitur Salvator verus

non potcrant, quibus hoc naturaliter miDeus cst,

eum, qui non cst unius eorum, sed quo communitas apparet amborum. Gur ergo non credamus quod etiam de Filio proccdat Spiritus sanctus, cum Filii quoque ipse sit SpiiiLus? Si enim ab eo non procederet, non post resurrectionem se repraesentans discipulis insufflassct eis, dicens Accipite Spiritum sanctum [Joan. xx). Quid
:

sccundum esscntiam Deus est. (48) Sed dicunt non natura essc ipsum Filium, sed creatum. Quibus respondendum, quia si natura Deus
qui
ha^rolici

non
e:

cstFilius, sedcreatura, nec colendus est
:

omnino,
i).

nec ut Deus adorandus, dicente Apostolo
servicrunt potius creaturx

Coluerunt

quam

Crcatori (Rom.
:

enim

aliud significavitillainsufflatio, nisi
?

quod proper-

cedat Spiritus sanctus de ipso
tinet illud

Ad hoc etiam
enim

quod

ait

de muliere fluxum sanguinis
sensi virlutem

patiente de

:

Tctigitvie aliquix. Ego
viii),

me

lari

nomine appelSpiritum sanctum, ex eo clarum est quod Mariaj
exisse {Luc.
virtuLis
:

nam

Scd illi ad hsec replicabunt et diccnt quod carnem ejus quam creaturam esse non negas simul cum divinitate adoras, et ei non minus quam divinitati deservis ? Ego Doininicam carncm, imo pcrfcctam in Ghristo humanitatem, ideo adoro quod a divinilate suscepta et deitati unita est, ut non
r.

Quid cst

angelus dixit

Spiritus sanctus superveniet in
i).

te, et

virtus Altissimi obumhrahit tibi [Luc.

Et

Dominus

alium et ah'um, sed unum eumdemque Deum et hoininem Dci Filium esse confitear. Denique si homi nem separaveris a Doo, ut Photinus vel Paulus Samosatenus,
si
illi

eum

promittens discipulis,

ait

:

Sedcte

in civitatc,

nunquam
vel

servio

nec credo, velut

quousque induamini virtute cx allo [Luc. xxiv). Hfcc
est ergo virtus de
illo exibat, et

quis

purpuram

diadema regale jacens inve-

qua dicit ICvangelista sanabat omnes [Luc. vi). (40)
:

Virlus de

niat,

Gum

au-

rex fuerit indutus,

nunquid ea conabitur adorare ? Cum vero ea periculum mortis incurrit, si ea

tem de Patre et dicit tamen ipse
quia ad
cst

Filio

procedat Spiritus sanctus,
illum a Patre proccdcre,

cum

regc adorare quis contempserit. Ita ctiam in

Filius

GhristoDominohumanitatemnon solamvel nudam,
sed divinitati unitam, scilicet

eum

solet referre, ct
;

etiam ipse est

sicut
qiii

alibi

quod ipsius est de quo ait Mea doctrina non
:

unum

Filium,

Deum

verum,

et

hominem verum,

si

quis adorare contem-

mea, sed ejus

me

misit [Joan. vii). Si hic in-

pscrit, ffiternaliter morietur.

telligitur ejus doctrina

quam tamen

dicit

non suam
«
((

esse, sed Patris,

quanto magis
?

illic

intelligendus

Nunc autcm cum cognoveritis Dcum, imo cogniti sitis a Deo, quomodo converVers. 9-15.
«

est et de ipso procedere Spiritus sanctus, ubi dicit

timini iterum ad infirma et egena elementa, qui-

eum de
ut
sit

Patre procedere

A quo enim habet
ilio

Filius

«

Deus, est enim de Deo, Deus ab
illo

habetut

« scs, ct

etiam ab
dicens
:

procedat Spiritus

sanctus, Christus

C

(<

bus dcnuo servire vultis? Dies observatis, et mentempora, ct annos. Timeo vos ne forte sine causa laboraverim in vobis. Estote sicut ego, quia
et

Quem ego mitiam

vobis a Patre [Joan. xv),

<(

ego sicut vos.

Fratres, obsecro vos, nihil

me

et alibi,
xvi),

quem mittet Pater in nominc meo [Joan. non dicens a me, ostendit quam totius divinimelius dicitur, deitatis principium Pater

« laesistis. Scitis «
«

autem quia per infirmitatem carnis

evangelizavi vobis jampridem, et tentationcm ve-

tatis, vel si

stram
;

in

carne

mea non

sprevistis

neque respui-

est.

« stis
:

sed sicut angelum Dei accepistis me, sicut

Quia Spiritus clamat in nojam, id est a tcmpore gratia;, non bis, Pater. Itaque est, aliquis nostrum qui credimus in Christum, servus, scilicet timore serviens, sed filius, scilicet ex diiectione serviens. Quod si fllius est, ct hxrci
Itaque. Quasi dicat
erit in futuro
:

<(

Gliristum Jcsum.Ubi est crgo beatitudo vestra?»

154
nunc,

Nunc autem. Quasi dicat

falsis diis,

Olim serviebatis cum ignorabatis verum Deum ? Sed et
:

cum

aperta est veritas,

cum

cognoveritis, vel,

cognoscitisDeum, etitagravius peccatis

quam

olim,

Et hoc per

Deum, id est pcr opera:

tionem
dicitis,

ct

misericordiam Dei. Vel hoc juro pcr Dcum.
etc.

Sed tune,

Quasi dicat

Modo
ita erit

estis

lilii,

modo
[j

Pater, sed tunc quidem,

quando
dii

infideles

eratis ignorantes

Deum,

et

vobis aliqua exin

quomodo iterum, etc. llic est ordo littera?, sed interImo cogniti, etc. Quasi dicat Dico, cognoponit quod non est a vobis, sed potius veritis Deum quia gratia Dci approbati estis ctamati.Et hoc est imo cogniti cftis a Deo, id est suo munere cognito:

:

:

cusatio, serviebatis eis qui non
sui,

mnt

nalura

res suos nos fecit. IIoc genere locutionis frequenter

sed opinione

qui in natura
sancti.

hominum [Ambrosius] dicendo, non sunt dii, unam Dei veri ostcndit
Filii,

utitnr Scriptura. (49)

Undc

in

Psalmo
dixit
:

ait vir

pro-

pheticus

:

Sic in sancto apparui tibi,
[Psal. lxii).

ut vicferetn

esse naturam, scilicet Patris, ct

et

Spiritus

virtutcm

tuam

Non

Quid autem est natura
esse ?

Deum
vero

esse, nisi veait
:

ut vidcres, sed ut viderem. Simile est

Apparui tibi hoc quod ait

rum Deum

Undc

alibi
et

apostolis

Con-

Apostolus. nunc autem

cum

cognoverilis

Deum,

versi estis servire Dco viro

{II Thess. i).

Na-

imo cogniti
dixerat,

tura enim vivus et verus est Deus. Verus ergo

Deus

est

qui naturaliter Deus

est. (47)

Veri ergo

Dco. (50) Corrcxit eum quod imo cogniti estis a Deo, ut per hoc intelligamus, nec hoc quidem nobis esse triestis a
ait,

cum

(46) Id., in lib. iii (47) Id., in eod.

De

Trinit.

(49) Aug. in psalmo lxii, (50) Id., De gratia nov. Test.

(48)

Didymus

in lib.

De

Spiritu sancto.

:

141

COLLECTAXEA
tribuamus.Cum
esl,

IN EPIST. D. PAUl.I.

— IN

EP.

AD GALAT.

buendumquodnoscimus Deum,sed
diaj

dicitur, cognoscit
id

illiusmisericor- A. potest intelligi vel sexagesimus unus annus quo indulla est eis a Cyro etDario licentia rodeundi de nos Deus,sic
sui nobis

intellipendum
praistat. ^51

est

cognilionem

Baliylonia.

unde completis annis septuaginta rcdie-

eum, sed ab
tur,

eo.

Non enim a nobis cj^t quod novinius Ab aeterno quidem novit quostunc
tunc cognoscere
dici-

runt. Vel potius scptuagesimus unus,quem reversi in Iliorusalem pro quinquagesimo qui jubilcus dici-

.-\postolus cognilos dicit tsed

tur observarunt. Timeo.
citis,

Quasi dicat
scilicet

:

Hoc jam
quod

fa-

cognoscalur facit, sicut dicitur quiesccrecuni ejus munere requiescimus. (52) Non
ut

quando

pejus autera tiraeo,

ne forle lahoraesf

verim
si

in vobis sine causa, id cst inutiliter,

enim lunc cognoverat eos Dcus^prc-ccognitos videlicet ante constitutionem mundi, sed tunc ipsi eum illius munere non suo merito vel sua facultate cognoverunt:
illo

et ideo

maluit topice loqui, ut tunc ab

legem plene suscipitis. Ac si dicat :Vestram levitatem timco, non aliud.Vel ita :quomodo iterum,ut hoc de errore gentiliura intelligamus in oo enim quod dicit, convertimini iterum ad infirma et egcna
;

cognilus

dicerot,

cum

cis

verbum corrigere, sionem vel lcgem dicit eos reverti, in qua nunquam recte di.\erit quod proprie dixerat quam sinere ut hoc sibi arrogarent se potuisse quod eis posse ille P fuerant, sed ad infirraa et egcna elementa, quibus rursus ut antea servire volunt quod de gcntibus donaverat. Cum, inquam, cognoverilis Deum, qnopraestilit, et
;
:

cognoscendum se quasi hoc minus

elemonta, non circumcisis, scd gentibus loquitur, quibus hanc scribit Epistolam. N ec ad circumci-

modoconverlimini aiidc adelemcnla, id est ad legera
fhitialem, ad

intclligere

cogimur.

[Augustinus] Vulgatissimus

cultum Dei. [Hieron.] Elementa Dei
egena quia, quanfum juvat,non per
grati.e
facit.

enim

est error iste gentilium, ut vel in agendis re-

infirma et egena. Lcx dicitur infirma, quia perfecte

bus,vel in exspcctandisvitaj et negotiorum suorum,

non
se,

juslilicat

;

ab astrologis
ccns

et Chaldaeis

notatos dies,et mcnses, et
redarguit, di-

sed respectu

Convertimini,

dico

annos, et tempora obsorvent. Quos
:

ilcrum.ui ante conversionem ;sed

vcrsionem Galatae

isti

nunquid anteconlegem servaverant ? Non uti-

Nunc autem cum cognovoritis Deura, quomodo iterum convertimini ad intirma et egena ele-

que, quia gentiles erant,et superstitiosi idoiolatriae
deservierant. Ideo dicit, iterum, quia legis observantia, cui tunc dediti erant, erat

peccatum pene

par servituti idolorum, cui vacaverant anlc conver-

menta quibus denuo vultis servire, idest ad superstitiosas temporum observationes. Manifestura est eumvolumina temporumpcrelementahujusmundi, hoc est ccclum ct terram, et motus, atque ordinem
siderura administrari. Quae infirma appellat, ex eo

sionem. Unde subdit
quasi dicat
:

:

quibus,

olc, [Auguslinus]

Quomodo

convertimini ad elementa
dicit

quibus denuo servire vultis? Ideo

denuo, ut

vero, eo

quod infirma et instabili specie variantur, egena quod egent summa et stabili specie Creatoris ut possint esse

ostendat quod non distat

modo

lex post

Christum C

quomodo

sunt. [Ambrosius]

ab anticjua idololatria.
Dies.

Vel, egena elementa dicit, eo

quod

sui invicera

Quasi

dicat

:

Vultis

servire

elementis.

egcnt ad regcndum
et

mundum.

Dies, quasi dicat

[Ilieron.]
ritu, ut

Et vere, quia
et

Sabbata

jam observatis dies, Judaico dccimum mensis primi usque ad

Vere servire vultis, quia dies observatis et raenses,
tempora,
et

annos.Dies observant, ut qui dicunt
Tali

quartam decimam, qua agnus immolabatur, et a quartadecimausquead vigesimamprimam ejusdem mensis,quando azyma comedebantur;septemctiam
septlmanas, quas ritu Judaico post
tant. Dies Israelitici
et

hoc die non cst aliquid incipiendum,menses autera
colunt, qui cursus luna; pcrscrutantes dicunt
:

luna non est aliquid inchoandum. Tempora vero

azymacompu-

Pentecostes scrvant, nec non clangorem tubarum, primo die mensis-septimi, decimaetiam ejusdcm mensis expialionem ct jcjunium, et in quinta decima scenopegiani. Elmenses
observatis^ut ncomenias.

cum cum
rii,

dicunt,

modo
hoc

est initium veris.

Annos autem
nulla dcbet
potest

dicunt, novus
licct

annus

est.

Calenda? suntJanua-

non

vel illud facere.

Sed

cssc suspicio

harum rerum, quia prospere

Menses etiam cuslodiunt, quia primum et septimum rnensem obscrvant et versi Galatcio, ut ad legem et ad pristinos crrores lempora, ut tempus egrcssionis dc /Egypto tcm- n convertcronlur. Ergo cligat lcctorutrara volel scnpora etiam colebant qui pcr annos singulos Hierotcntiarn, dumraodo intelligat adtantum periculum solymam veniebant, putantes se implere iJomini animffipertineresuperstitiosas teraporum observan; :

cedcre quidquid simplicitcr sub Dei devotionc fit. [AugustinusJ. Et nota quod dupliciter erant sub-

pra?ceptum, dicentis
fcstum

:

Tribus temporibus anni, diem

tias,

ut huic loco subjeceritApostoIus
:

:

Timeo,etc.,

atjetis milii, et appareljit

mdsculinvm luum
annos

in

quasi dicat

IIoc

jam

facilis,

sed deterius timeo,

conspeclu Dei tui {Deut.,

xvi). Kt

septimos.

scilicct ne furle sine causa laboraverim in vobis. (53)

Puto cquidem hoc de septirao remissionis anno dici, et de quinquagesimo qui ab illis jubileus dicitur,quera Judaei aliquando suo ordinc servare nequiverunt eaptivitate pressi, qua soluta pro co sc-

ptimura
f51)

annum

septimae

decadis colueruul, qui

Sunt qua3dam quae Icvissima putarenturnisi in Scripturis demonstrarentur opinione graviora. Quis cnim dicentcm fatuc fratri suo, reuni gehcnna) putaret, nisi Veritas hoc dicerct {Matth., v) ?Similiter dics observare ct tempora non putaretur adeo
(53)

(52) Id.,

Aug., De civit. Dei. super Genesim ad litteram.

Aug., in Enchirid.

:

143
gravf
, :

PETRI LOMBARDI.

l'ii

Timeo ne forte sine A puistis, nl non suscipcretis communionem periculi. nisi Apostolus dieereL DisLingue inLcr illa duo,non sprevistis,sciiicct post causa laboraverim in vobis. IIocc autom obpcrvant convcrsionem, ut indcvilior essem ^neque respuisqui certis diebus vel mensibus vel annis volunt vel tis, ante conversioncm, ul ob hoc converti abhornolunt aliquid inchoare,quasi fausta etinfaustasint reretis.Serf excepistis sicut angelum Dei, id est ac si tempora. Non itaque ista observemus, ne ab Apoangclus Dci venissct, vel me angelum Dei esse creTimeo, etc.(54)Eos eniia culstolo ista audiamus
:

pat qui constellationes scquuntur, dicentes Non proficiscar, quia luna sic fcrtur, vel proficiscar ut
:

didistis
si

imo plus dicam, sicut Chrislum Jesuui, ac ipseChristusvenisset qui inApostolo loquebatur,
:

prospera cedant,quia ita se habet positio siderum; agam hoc mense commercium, quia ista stellaagit mensem non plantabo hoc anno vineam,quiabissextus est. Tales culpanLur,non quia naturales ele;

eL ideo veneraL

ad

illos.

Ubi

est

ergo? [AugusLinus]

Admirans opus eorum spiriLuale commcndat uthoc intuentes in timorem carnalem non decidant et
:

quia mutati erantin deteriusincrepaLeos.

(55)

Et

si

siderum ordinatissima conmentorum versione novcrunt, ut scilicet tempestate non navigent, autumno seminent :de quibus cum conderentur dictum est in Genesi Et sint i)i signis, et tcmeffectus in
:

enim receperunt eum
:

angclum,nonideo tamen parcit secare vel urere, quia non quajrit sua, sed quac Christi sunt non qua;rit lac et lanam de ovisicut

poribus,
Estote,

et

diebus, et mensibus (dcn.,
:

B

bus, id est

commodum

supplenda^ necessitatis et

i).

quasi dicat

Timco ne

sine causa laijora-

verim

in vobis, sed estote sicut ego

sum

qui legem

dimisi. Et debetis esse, quia ego fui
sicut vos

olim in lege,

favorem honoris, sed salutcm ovium. Quasi dicat Et quia ita tunc fecistis, ubi est ergo beatitudo vestra, qua dicebamini boati bonis initiis, et quasi profioicndi gradibus fervenLes. Quasi dicat Pudeat vos
:

modo

vulLis essc, et

dimisi non sine racorrectus

tione. [Ambrosius] Velita, estote sicut ego, quia ct

essemutatos.Mirum estenimquoda bonadecidistis. Vers. 15-21.— « Testimonium enim perhibeo vo« bis,
«

ego sicut vos,

homo sum

qui de errore

quia

si fieri

posset, oculos vestros eruissetis,

sum,

ita et

vos potestis corrigi. Vel iLa,esLoLe sicut

et dedissetis

et ego,

quia ego qui legem liabui,
illa

sum modo

sine

« «

verum dicens vobis

mihi.Ergoinimicusvobisfactussum, ? iEmulantur vos non bene
;

lege sicut vos,[Augustinus]Cum

enim Jud.Tus natus
dijudicatione con-

sed excludere vos volunt,

ut illos

aemulemini.

sim,

jam

carnalia spiritali

«
« « «

temno. Fratres,
via

aspere correctos Galatas recreat

Bonum autem aemulamini in bonosemper,et non tantum cum pnesens sum apud vos. Filioli mei,
quos iterum parturio,donec formetur Christus in vobis. Vellem autem esse apud vos modo, et mutare vocem meam, quoniam confundor in vobis. DiciLe rnihi qui sub lege vulLis esse, legem non
legistis? »

Apostolus probene gesta, apponenspostasperasua-

more

salutaris medici.

Quasi dicat

:

Et debetis

esse sicut ego, quia, o frutres,ego obsecro vos, dico,

obsecro et secure obsccrarepossum, ut quos meriLo C
diligo,

«
«

quia

7iihil

me

Ixsistis, et ita

non penes vos
GalaLis ini-

inimicitiarum

mearum

est causa. IIoc dicendo ex-

Testimoniuin fni/«,qnasi dicat :Vore beati
vel sicut

fuistis,

cusat se, quia pseudo dixerant

Paulum

micum, nec
siis

voluisse eos docere qua) in aliisEccIe-

angelum, vel Christum me excepistis. Tesliinoniumcniinperhibcodevobisquiasiiosset jieri,
dA\i\\\\[d,{(^m¥xc[e?:\si,cruissclis oculosvestros
:

praedicabat.Hanc calumniam diluens Apostolus

quod

inimiciticG

causam submovet, cum
autem, quasi dicat
:

ait,nihil

mc

Ife-

inLer

onmia charius

est vobis, ct

dedisselis mihi,

sistis, Scitis

sed potius honorifice

Non me lajsistis, me recepistis cum causaui
ait, scitis

scilicet

ad ulilitatem mese pra'dicaLionis. El ideo
est.

plus de vobis dolendum
si fieri

(5G)

Nota

quod
fit.

ait,

spernendi habuistis. Et hoc est quod

au-

potuisset,nonne illud
fieri

fleri

poLuissetquod

ait

tem quod pcr infirmitatcm carnis mes, quia caro

AposLolus, non poLest
et Job, utinaiii

quod juste non

Sic

mea
et

afflicta erat,

evan^jclizavi vobis

jampridem,
in

et

pro tanto tempore non sprevistis me. Unde subdiL,

pns.cm me occiderc [Job. \), ct Daminusad LoLh -.Non poienvn quidquam facere ,donec

non

sprevistis tentatinoiiem vestram

carne mca,

id est

me

tribulatum per quod vos diabolus tenta-

bat, ne crederetis. [Ambrosius] Tentati

cnim sunt

j)

Nonpossesedixit quod sine dubio poLcraL per poLentiam, sed non poterat per justiliam. Ergo, quasi dicat Et cum hoc
illuc introeas {Gcn.wx). (57)
:

cum

tribulationem

secundum carnem pateretur

sit,

est ergo credibile

quod factus sum inimicus,
Quasi dicat
si
:

ApostoIus,utrum timore desererent eum, an charitate amplecterentur. Opportune ergo ac decenter facit eos recolere charitaLem suam,ne tanquam ini-

verum dicens
amicus, quia
lanfiir.

vobis.

Per hoc videor

inimicus,quia verum dico, sed

fallorcm, putarcr

nemo

se argui vult errantem.ideo vo-

micum

illum dc[)utent, diccns, scitis
id est

autem quod
paterer perse-

bis inimicus vidcor juste vos rcprehendens.y^j/JM-

per infiriuitatem carnis,

cum

[Ambrosius] Quasi dicat
illi

:

Ego non sum vo-

cutionem evungelizavi vnbls jampridem, et tentationem vestram in carne mea, id est, Iribulationem quam patior in carne,qua videtur qualcs cstis,non
sprevistis,

bis inimicus,sed

scmulaiitur,\d est diligunt, vos

non bcnc,\d

cst,

non utiliter.iEmulantur enim veresse meliores

bum, quia non Lam cupiunL eos

tanquam inuLilem
De pastoralibus.

vel vilem.

Neque

rcs-

quam

ipsos volunt faccre pejorcs, et retrorsum tra-

(54) Aug., in lib.
(55) Id.,

ad Januarium.

(56) Id.,
(57) Id,,

contra epist. Gaudentii.

De potentia

Dei.

145

COLLECTAXEA

IN EPIST.
:

D IwrLl.
vo-

— IN

EP.

AD GALAT.
litterai

14C

here apmulatione perversa. Undo subdit

$ed

A

Quia confundor in vobis, vellem
ipse corriperem, quia Epistola

um vocem

lunt vos cxcludere, a fide ad legeni, vel a dilectione

pra^sens de mt?o ore proferre, ut vos solito severior

mea,
bu?.

xit

illos

(rmulemini, id cst intuemini in legalidicat
:

non potest vocem

Bcnum auicm. Ouasi

lUivolunt ut ipsos

objurgantis expriraere, non valet irascentis resona-

aemulemini, sed vos a:?mulamini, id est diligite et imitamini, bonum hominem, me scilicet ct hujus-

modi. Et hoc in bono, id est propter hoc diligite, quia in eo est virtus et bona operatio, non pro alia re. Et hoc facite semper, ut perseveranti gradu ad
linem boni operis per\eniatis. Vultenim utsemper ipsum imitentur. Unde subdit: etnon tantum. Hieron.] Quasit dicat: .Emularaini bonum, scilicetme, et huju?modi, ct non tantumcum props^ns sum apud vos, sed perseverate in acceptis, magis aemulando me, cum absens sum. Filioli, hic iterum incipit
ostendere ex ipsa lege quare nonsittenenda.Quasi
dicat:

clamorem, etdolorera pectoris apicibusexplicare: non habeo quippe fructus quos solent dediscipulis hab«>re doctores, et sinc causa semen jactum est nec profui doctrina\ ita ut cum Jeremia dicam ncc profuil mihi quisquam [Jer. xv). Ut autem non
re
:

patiar vos perire et errare perpetuo, ex charitate

vobis loquar. Dicite mihi, etc. Vel aliter potest legi
hcTC littera,

eodem manente sensu.

Filioli,

quasi

dicat

:

Non

solura ex supradictis probatur lex esse
mei.dicUe, id est respondete mihi.
et

dimittenda, sed etiam auctoritas ipsius legis hoc
ostendit.
filioli

P Usque

huc enim pendet sententia,
apud

interponiiur

Me

imitamini. ct debetis, quiavos estiswt'?.

illud quos itcrum paturio,
in vobis. Vellem autein c<<e re

doncc formetur Christus
vos modo, et

filii, sed filioli, quiadiminutiestis, et pergradibus indigelis.QjKisjfcTMm sicutprius, fectionis parturio, id est cum laJ)ore et dolore adlucemfldei

non dico

muta-

vccem meam, q uan iam confundorin vobis;xion mntatursensushorum verborum. Vo5,iuquam,ofilioli,
qui
viiltis cssc

gencro, doncc Chrislux.
in vobis, ut
scilicet

quem

deformatis, formetur

carnaliter sub lege dicite mihi,

id est

recipiatis

similitudinem ejus

respondete mihi:

Legem

legistis,

quain vestro

vitio perdidistis. '5S

Perpaucorum

est

pensare quam labor sit inpraedicationibuspatrum, quanlisve doloribus animas in fide, et conversatione recta parturiunt. 59 Unde Apostolus exper-

quid eligant, probantur stulti; debent recipere quod nesciunt; si legerunt, ipsa probat se dimittendam. Quod si non intelligunt, stulti sunt. Ideo eos interrogat, dicens: legem non
lcjistis'}

an non? Quidsinonlegerunt,non

sona matris loquens ait, quos iJerum parturio. Primum per fidem illos genuerat in baptismo, sed
postea deformati sunt per pseudo, et infirmi facti, nunc cum dolore reformat eos. Unde addit donec
:

Quasi dicat: Legistis quidem, sed non in-

tellexistis.

« «

Vers. 22-24, Abraham duos

«

Scriptum
babuit,

est

enim, quoniam
de ancilla, et

filios

unum

Christus in vobis reformetur. Concipientes enim fidem et sonsum fi-iei non advertentos, formatum

unum

de libera. Sed
est
;

qui de ancilla,

secundum
per redicta.

C

«

carnem natus
HcBC

qui autem de libera,

Christum in animis suis nugantur habere. Formatur enim Christusin cordecredentium, cumillissacramenta graece panduntur, et ea quie obscura videbantur perspicua fiunt. Velita, donec form.etur Christus in vobis, id estformosusaliispervosappareat. Et hoc estgraviusdictum,quam si dicereteos reformari in Christo-, quia nescio quo pacto terribilius insonat audientium auribus.
Vcllcm autem. Ouasi dicat
:

u

proraissiouem. Quae sunt per allegoriam

u

enim sunt duoTestamenta. Unum quidemin monte Sina inservitutemgenerans,qua;est Agar.»
.SiTiptum est enim

quoniam .ibraham Quasi

d^-

cat: Ideo qusero an legeritislegem, quia inea quid-

Blandis

modo

verbis

scriptumest: Quod siattenderitis, nunquamad eam recurrpretis.5m;>/«m est enim in (jenQs\,quoniam Abraham habuit duos filios, Ismael et Isaac: unumde ancilla .\gar, scilicet Ismael, el unum dc libera, Sa-

dam

usus sum, dicens fratres et filios, sed vellem esse apud vos mo^io, ut duplici generatione confunderentur, et de erroresuo et de rubore.\postoli. Ideoait, vellem es-e apud vos, ef mutare vocem meam. v\ e?t
vituperationera.utdignavobisdiceremquc-pnoloscribere, ne permaneant apud vos. Idoo vellem mutare cum cnnfundor in vobis, id est apud alios erubesco

ra, scilicet Isaac.

Sed qui de ancilla

camem

natus est, id est per

fuit, secundum nullum miraculum, sed

lege naturcB natus est.

Qui autem de

libera,

promiasioncm. id est mirabiliter natus est.

per reAttende

quod

n

lios

scriptum est quoniam Abraham duos fihabuit. cumplures habuerit. [.\ngustinus) Post
ait,

mortem enim

Sares, de alia uxore, scUicet Cethura,

pro vobis. Sciens Apostolus majorem vim habere

alio? genuit, qui

non pertinent adhancsignificatio-

sermonem cum ad pra?sentes fit, cupit vocem apostolicam, vocem litteris comprehensam in pra;sentiam commutare.Scripturaenimdivina a?dificat lecta, sed multo plus prodest si de litteris mutatur in vocem raagnam siquidem vira habet vox viva,
;

b

vox de auctoris sui ore resonans, quae ea pronuntiatione profcrtur et dislinguitur,

qua

in

horainis

corde generata
(58) Hier.,

est. [Hieron.]

Est itaque

sensus;

nem. Et ideo multi legentes.Apostolum, librum autem Geneseos ignorantes, putant solos duos filios habuisse .\braham. Sed hos solos commemorat Apostolus, quia de his duobus Scriptura spccialiter singula exsequitur, innuens aliquid egregium in his prsfigurari. Item attende quod subdit. unum de ancillH, ct unum de libera. (60) Non enim hoc frustra distinxit. Uterque quidcm de .\braham natus
(60)

;59) August., in

supcr Ezechielem. Moralibus.

August., De

civ. Dei.

:

w
est,

PETRI LOMBARDI.
sed diversa
operatione,

im

quia qui de ancilla secundum carnisnaturam natus est, quia juvencula de sene solet concipere.Qui autemde libera,non secundum vim carnis,utvetula etsterilis devetulo
conciperet, sed per operationem Dei qui promisit.

A

qui accipit remissionem peccatorum. Ecce cxposi-

tum cst evidenter quid significent illa verba legis. Unde ostenditur lex non esse tenenda quc-e in servitutem generabat, sed nova quae in libertatem parit. Unde addit Unum quidem, quasi dicat: Ancilla ot libera signant duo Testamenta. Et nnum qui:

Illumergogenuitdemonstransconsuetudonaturam,
illum vero dedit promissio, significansgratiam.Ibi humanus usus ostenditur, hicdivinum beneficium

commmendatur. Natusestergolsmaelsicutnascuntur homines permistioneutriusquesexus usitatalege naturae. Ideo dictumest secundum carnem, non quia ista beneficia Dei non sint, autnon istaoperetur Deus, cujus opifex sapientia attingit, sicut scri-

dem datum est in monie Sina, quod interpretatur mandatim; quod in tali loco datum est, id est in monte eminenti, significat quod Judaei contra alias
gentes essent superbi dc mandato. vel ipsi essent superbi et tumidi contra ipsum mandatura. lUud

Testamontum,
erant.

c\]co,

gcnerans homines inservitutem,
est Acjar, id est significa-

quia pro timore scrviebant Judaei, vel servi peccati

ptum
fuerat

est,

a

fine usque ad finem

fortiter et

disponit

Quod Testamentum

{Sap. viii). Sed ubi significandum tur per Agar. Et recte: Agar enim interpretatur Deidonum, quodindcbitum hominibusgratis n alienalio. Quod bene convenit, quia illud testamengratia largiretur, sic oportuit dari filium quemadtum alienat homines ab aeterna haereditate. modum naturae non debebatur ex cursibus, Ha3cauVers. 25 —31. « Sina enim mons est in Arabia « qui conjunctus est ei quae nunc est Jerusalem, tem quamvis ad litteramita fuerint, tamenquiase« et servit cum filiis suis. Illa autem quae sursum cundum-litteram ad superiorem demonstrationem « est Jerusalem libera est, quae est mater nostra. non valent, subdit « Scriptum est enim Quoe sunt dicta per allegoriam, id est pcr alium Lastare, sterilis quae non pa« ris intellectum. (61)Allegoria enim dicitur, cum alierumpe et clama, quoe non parturis, quia « multi filii dcsertae magis quam ejus quae habet quid aliud videtur sonare in verbis, et aliud in in« virum. Nos autem, fratres, secundum Isaac, protellectu significari, sicut hic. Abraham cnim est « missionis filii sumus. Sed quomodo tunc is qui Deus Pater, qui est pater multarum gentium. Sic « secundum carnem natus fuerat, persequebatur enira interpretatur hocnomenAbraham. Abbaenim « eum qui secundum spiritum.ita etnunc.Sed quid pater, ham multarum, subauditur gentium,qno in-

omnia suavifer

:

;

telligitur

DeusPater; ?'interponiturcausaeuphonicE-

« dicit « « «

Scriptura?Ejice ancillam et filium ejus.
haeres erit filius ancill.Te

Non

Inde dicitur Abraham quasi Ababam, id est pater multarum gentium quo intelligitur Deus Pater. Libera autem et ancilla significant duo Testamenta. C

enim
qua

cum

filio

liberae.

Itaque, fratres, nonsumusancilla!

filii

sed liberae,

libertate Christus nos liberavit. »
:

Unde subdit

:

hoec

id est significant

enim, id est ancilla et libera sunt, duo Testamenta; libera, significat

Sina enim. Quasi dicat VereTestamentum vetus

generat
vetus

in

servitutem,

quia Sina mons, id
in

est

novum Testamentum, dans
;

oranibus per Ghristum
sibi filios

Testamentum datum

monte Sina,

est in

novara gratiam Agar, vetusTestamentum. [Ambrosius] In

Arabia, id est in humilitate vel in afflictione, quia
affligebat homincs sub carnalibusobservationibus. Arabia enim intcrpretatur humilitas vel affliclio, Et bene dicitur vetusTestamentum datum essein Arabia,
fllii

utroque Testamento genuit Deus

qui servirent. sedinveteriTestamcntogeneratisunt
Judaei servi, quia timore pcenee etpromissionetem-

poralium serviebant. Et hoc
ancilla fuit, scilicet Judaei et

est

quod

ait,

qui de

non

in

terra promissionis,

ubi Judaei quasi

omnes

scrvi

pcccati,

fuerunt, sed in Arabia ubi quasi servi et alieni

secundum carnem, quae et pmnas abhorret, et dulcia amat, quia illi metu pajnae etamore temporalium serviebant.Gratiavero novi Testamenti parit liberas qui ex dilectione serviant, non in carnis, sed opere Dei. Et hoc est quod ait, qui autem delinatus
esl

fuerunt, quia vetus

vos et alienos pariebat. Deinde vctus

Testamentum non filios sed serTestamentum
comparat, dicens
est, et similis, id

populo cui datum

est

qui,

mons

per onmla. conjunctus

est vetus Te-

bera natus
tia novi

est, id est liber

Ghristianuspopulus gra-

j)

stamentum in illo montedatum, per omniaconjunctum est, et simile ci Jcrusalem quoe nunc est, id
est Judaico populo, qui nuncest, id est qui terrena
diligit, et

Testamenti generatus, per repromissionem natus est, idest pervirtutem etgratiam promittentis sub flguraveritatem. Quis enim impossibilia se-

pro temporalibus
filiis

servit. Vel,

servit,

sub
est,

peccato cinn
cato generat

suis. Haoc est

synagoga quae sub pec-

cundum naturam
pracsenti

crederet, et qutc
et

suavia sunt in
nisi

filios,

totus

quidem populus mater

contemneret,

non

visa sperarct,

singuli autemsuntfilii velflliisuntproselyti,quiom-

virtus Dei hoc in

eo operaretur! Taliter generanpraccessit in Isaac. Is-

nes timore poenfE serviunt. Et ideovetus Testaraen-

tur Ghristiani

quorum typus

tum

dicitur esse

conjunctum
ita

et simile

illi

populo,

mael enim Judaeorum

significat nativitatem, vel eo-

quia sicut vctus Tcstamentum poenas minabatur, ct

rum

qui servi peccati sunt. Isaac vcro Ghristianoin libertatem

tcmporalia promittebat:
poena;, et

illc

rum, quia
(61)

nascuntur. Liber enim
ciii.

fit

amore lemporalium

serviebat.

populus timore Ecce per

Aug., in psalmo

149
haec

GOLLECTANKA
vetiis lex

IX KPIST. D.

PAULL

— IN

VA\ Al) GALAT.
gaudet, libera est a
dicitur, quia

!oO
pecca4o
et

omnia patet quod sed nova i\\.\iv sursum

non

cst tcnonrla, A. cst

cum Domino

cst, qua; libora csl.id cst
facit
:

ad

pa?na pcccati,
Icslis

qu.T) ost

superiora nos mittit, ct libcros
Ecclesia qu.c

qua^ data ost

matcr nostra
ct

mator nostra. Civitas coead eam vocamur.

sursum

cst. et
:

libera.

Umle

subdit,
ti-

Illa autem. Quasi dicat more vel sub peccato

Ilcec, id

est synagoga,
[llioron.]

scrvit.

Scd

illa

Jentfalcm qiuT sursum est, id cst Ecclosia dc gentibus congregata, qu;e cum Domino gaudct in spe,
libora est, quia diiigit, el

cx

amore

servit. Ou.nc

cojlum sedes ojus quos gcnerat, ibi erunt cum ea. Vere matcr cst, scriptum est cnim L;«lare sterilis, qusi non paris, eruiupe ot clama, qua; non parturis. [Ambrosius] Cuilcstis Jerusidem storilis dicitur, quia non parit, sccunduin carnom nec parturit,
est
; :
;

Et ideo ccelestis dicitur, quia

estmatcr uoslva,

id

est

crcdontium, quia singuli
sit

id est

nec dolorcs patitur, scd gcnorat spiritualiter

verbo ejus
I?ai;e

et

exctnplo inslructi, ox oharitatc scr-

sine passionc,
fllios

viunt. Quoil

autem

libera
:

et

mater, auctoritato
cst

probat.subdens

Scriptum

enim.Qimsi

di-

habet synagogaquae carnalitcr gcncrat. Undc subdit quia magis multi
in l.ctitia (|uia plures

clamans

quam

qiue habct virum, id cst

cat: Vere libera est ot mater, quia scriptum
Isaia, L:vtarc, stcrilis

est, in

sunt

filii

tui desert;c.A

qux non paris, crumpe ct clama, qux non parluris, ijuia multi Hlii, etc. Ex his verbis ct libera muustratur ct niator. L;ctari enim, et erumpcre, et clamare pertinent ad libtjrtatem
;

vita sccutus est

quo?Ab Adam, qui deserta morlom, quam ojus qu;e habot vi-

^ rum,

id ost

synagnga.Multo onim plurcs suntChri(63). Stcrilis

stiani Juda;!3,([uiaChristianisupergressisuntnume-

rum Jud;corum
est qu;e

ergo dicta est,quia virgo
filios,

quia multi

filii,

hoc

pertinet ad

matrem.
:

Isaias

non carnaliter gencrat

sed per solam

aspiciens tempus Christi, Ecclcsiam genliuin anto
stcrilem nunc fetosam alloquitur, diccns
sia

Eccle-

lidem spiritualiler qua; ncc parturire dicitur. Qu.t; cnim parturit, doloros patitur. H.Tec exclamat in
Ia;litia saluLis

tempore lcgis, non virtcmpore quasi nullos genuit qua) etiam non parturis, quia neque tunc conatus habuit, kotare in corde, erumpe, id est lailitiam mentis cxtra oslende, et clauia, id cgt gaudium tuum aliis prKdica, quia magis multi, id

gcntium

storilis

quaj,

huraanae.Jerusalcm vero tcrrena ideo

tutc miraculi paris, quia
;

illo

virum habuisse dicta est,quiacarnalitergenerabat. Parit autem cives teprenaj civitatis pcccato vitiata
natura
cato,
;

c^lestis

vero civitatis cives

parit a pec-

tum

est plures sunt

filii

tui,

olim desertx,

partu qui-

dem non dilcctione sponsi, quam ejiis, id est synagog.-e (jux habet virum,'id cst logcm,adg.inorandum, id est quaj carnaliter generat sub lege. Virum qualis esse potcrat Abrah.-c et Saraj in illa asLate, quippe habuit Synagoga, scilicet legcm, ct fetosa G ctiam mulieris acccdente stcrilitate, quae nec tunc quondam fuit in liberis. Sterilis vcro Ecclesia sinc parore poLuit, quando non ;clas fecunditati, scd viro Christo, sine ullo sponsi sermonis alloquio, .Tlati focunditasdcfuit,(64)Quodvero nec sic affectoe diu jacuit in dcserto. Scd postquam acccpit illa lifructus poslorilatis non dcbcbatur, significat quod
brum
ropudii.et

naturam libcrans grtitia, quod significaduobus filiis Abraha3, quorum unus de ancilla sccundum carnem natus est alter de libera, non secundum uaturam, scd per repromissionem. Ncgat enim natura filios tali commistione
est in
;

omniaoruamenta viri,in

idolivciiit

natura huin;mi gcnoris pcccato

vitiata, et ideo

jurc

ornamenta,tunc maritus priore cingulo putrescentc, alium lumbis suis ba!tcum,alium dc gentibuslumbare contexuit
:

damnata,

nihil vcrc fclicitatis in

posterum merecives
civitatis

batur. Isaac per repromissionem natus,non per ge-

qua; itatim ut cst viro conjuncta,

ncrationem, significat

filios gratiee,

concepit et pepcrit.Undcin IsaiaDominus cxclani.it,
Dilata locum tabernaculi
tuos. etc. (Isa. liv).
tui,
et

protcnde funiculos

Item,

gi est

Synagoga crgo qua; habet virum,
vens, gentium multitudo ost,

gens nata simul. id est legcm,
stcrilis erat

dcserta vero et vaga, oL sine ulla lcgis potestate viquaj ct

quia hoc non per genoraLioncm scd pcr regcnerationom futurum erat, ideo tunc imperata esl circumcisio,quando deSara promissus est filius.Gircumcisio igitur significatnaturamcxuLavcLustaLenovatam. ELquodomnes filios
libonc, socios pacis ;eLerna3. Et
et servos

vernaculos

cl

emptitios circumcidi jubet,

enim

nuUius legitimi verbi proferens germen.(62)Sterilis erat in omnibus gentibus Ecclesia,antequam iste fctus quem ccrnimus orirctur. Hoc autem quidam judaiz;intcs ad anliquam Sarain rcferunt. IIoc

ad omnes istam gratiam pertinere tcstatur. Octa-

Q

vus auLcm dies

et

Christum significat,qui post Sab-

autcm d(; anti^iua Sara superfluc diccrcl Isaias,qii.-c multo ante tcmpore obicrat. Vcl per Jorus.alcm intclligitur hic superna civitas, occlestis curia. Superna est enim sanctorum civitas licet, in quibusdam quos hic paril, adhuc pcregrinatur, doncc rcgni ejiis teinpus adveniat.quando congrcgatura cst

batum rcsurrexit, parentum mutantur et nomina. Omnia rcsonant novitatom, et in vcteri Testamento obumbraLur novum,ct in novo revclaLur vetus Testamentum. Nos autcm. Quasi dirat Duo sunt filii Abrahee, alter seeundum carncm, altcr per ropromissionem natus) Nos autem, fratrcs, sumus filii proniissionis, id cst por graliam gcniti sccundum Isaac, id
:

omnes
dicit
:

in suis corporibus rcsurgentes. I)c

hac crgo
est, id

cst,ad siinililudincm Isaac.Isaac intcrpretatumsMi,
([uo significantur
(04) Id.,
illi

IUa autem Jerusalem, qua;

sursum

qui in

laetitia

serviunt;non ex

(02)
(^G3)

Augusl., De

civit. Dci.

De

civit. Dci.

Id., in Qua,'st. liv

nov. ct vct. Tcst.

:

451

PETRI LOMBARDI.

152
et in

tristitiavelexnecessitate. Sed guomodo. Q\xB.i,i dicat

A

versationc sunt dissimilcs, ita erunt
retributione. Itaque. Quasi

futura

Nos sumus filii secundum Isaac. Scd quomodo tunc is qui secundum carnemnatus erat,persequcbatur eum qui sccundum Spiritum sanctum nalus crat, (65) id estlsmael persequebatur Isaac.vel etiam Esau Jacob.//a etnunc, scilicelqui sccundum carnem nati sunt persequuntur eos quisecundumSpiritumnati sunt. Qui sunt secundum carnem nati? dilectores mundi, amatores SKCuli. Qui sunt secundum Spiri-

dicat

:

Quia patimur a

Judajis, et ab aliis malis,sicut Isaac ab Ismaele,//a-

que fratrcs mci,uon sumus
scilicet CcTelestis

filii

ancillx, [Ambrosius]

quia non sumus servi peccati vel legis, sed liberx,

Jerusalem, qui est populus novus

regni coelorum,et nou alio raodo

sumus

filiiliberffi,

sed per eani libcrtatera. Qua

libertate, id

est

per

quam

libertatcm Christus nos liberavit,

qui

immu-

tum

nati ? [Orig.] amatores i^egni coelorura, dilec-

nis a peccato, ex dilectione obediens fuit. Libertas

tores Christi,desiderantes vitam a;ternam,gratis co-

ergo qua libcrati

snmus

a

Christo, est

remissio

peccatorum, ct fidei per dilectionem operantis juDeum. Judaji ctiam sunt secundum carnem stificatio. persequunturnosquisumus secundum spiCAPUT V. ritum, quia legem secundum spiritum, non secun« State, et nolite iterum jugo serVers. 1-4. dum carnem custodimus. Per hoc quod patimur, probamur filii promissionis. Sed quod dicit P « vitutis contineri. Eece ego Paulus dicovobis:
lentes

nati,qui

Scriptura. Quasi dicat

:

ab Ismaele,sed non est

Patimur ab illis sicut Isaac curandum. [Hieron,] Quid
Scriptura
cjus.

«

Quoniam,

si

circumcidaraini.Christus vobisnihil

« proderit. Teslificor
«

autem rursus omni horaini
a Christo, qui in

enim
Ecce

dicit, id est refert
:

dixisse

Saram

:

circuracidcnti se, quoniara dcbitor est universaj

Ejice ancillam et filium

Non puto nos
;

« legis facienda).
«

Evacuati estis

invenire posse ubi Ismael persecutus fuerit Isaac

lege justificaraini a gratia excidistis. »
Stato.

sed tanlum illud quod

cum

filius ^Egyptiae

luderet

Ergo quod lex debet cessare hucusque

cum

Isaac indignata
;

sit

Sara, vidit

pueros siraul

ostendit, et similitudine consuetudinis humanse, et
legis ipsius auctoritate, nunc Galatashortatur ne se jugo legis velint subjicere, et terret periculi comminalione.Quasi dicat :Et quia per Christum liberi estis,ergo state,in firma fide, fixo pede permanente
in libertate. Et nolite

ludentes

et dixit

:

ejice,etc.

(66)Quidesthoc?Quid
lusio dc-

enim mali

fecerat Ismael puero Isaac, quialudebat

cum

illo ?

Sed

illa

lusio illusio crat, illa

ceptionem significabat ;illum lusura Saraintellexit, et Apostolus vocavit persecutionem. (67) Quia lusus majoris ad minorera illusio est et deccptio, quia
sciens se habere alia negotia quse inteudit, siraulat

contineri jugo

servitutis, id

est lcge quffi in servitutem generat. Et

addit, ile-

rum,non quia prius

Galatse legera custodicrint, sed

quajdam puero,
fraudes

id est infirmo

ludens

cum

illo et

dumcircuracisionis etlegaliura observationumjugo
tus,

facit. (68) Sic ct

modo

plus persequuntur C se subjiciebant,quasi ad eosdem revertebantur cul-

qui nos illudcndo seducunt. Et sicut Sara intellexit

quibus in idololatria ante serviebant,quia non

lusum

illum, ita et Ecclesia intelligit

lusum istum

est Isevior ha;c legis servitus,
clesia?.
tis,

quam

idololatriae.Ec-

persecutionem.Scd quid dixit Sara? Ejicc ancillara et filiura ejus ita qui pertineut ad Agar et Ismael,
;

Quasi dicat
nota;

:

Nolite contineri jugo servitu-

nec saltem circumcisione, quia ecccegoPauius.

id est lex et Judsei cjecti sunt ab Ecclcsia et agratia Patris,

qui

sum

auctoritatis, dico vohis

:

Quotiiam

si

necnon

et

hajretici

et

filii

eorum.

(69)

Omnes

etiam qui in Ecclesia terrenam fclicitatem quaerunt a Domino, adhuc ad Ismaelem pcrtincnt.
illis, et

circumcidamini Christus nihit vobis proderit. (71) Decepit crgo Timotheum, et fecit ut nihil ei prodessct Christus.Eis itaque dictum est hoc, qui ideo

Ipsi sunt qui contradicunt spiritualibus proficienti-

volebant circumcidi,quod aliterputabant in Ghristo
se salvari

bus, et detrahunt

linguas subdolas. Ergo Isaac

habent labia iniqua, et cum Ismaclc vivebat,
inter eos vivunt, qui

non posse.
ei nihil

IIoc

enim animo, hac volun-

tate,istaintentione quisquis tunc circumcidebatur.

id est qui pertinent ad Isaac

Christus
ejus
£)

proderat.lllos igilur arguit qui se

pertinentad Ismael. Isti sursura nolunt ascendere, illi deorsum volunt trahere.(70)lsti volareadDeura volunt, illi conantur pennas evellere. Et sicut isti
pertinent ad Israael et ad vetus Testamcntum, ita et antiqui veteris Testamenti ministri gratiara qua3renteSjfilii

in lege justificari

credebant,non qui legitima illain

telligentes et
sint

a quo mandata suni observabant,inqua pryenuntiandse veritatis ratione mandata, et quousque debeant perdurare. Illa

honorcm

cnira qua3 significationis causa praecepta sunt,qua3
gratiae revelatione latius innotescente necesse fue-

sunt promissionis pertinentes ad
dicjt, Ejicc,

novum
quando
anciUx

Testamentum. Sed hoc quod
erit? hoc erit cura
:

rat aboleri, justificarc

neminem

poterant :non ideo

15?

arca cccperit venlilari.
erit
(ilius

tamcnfuerant tanquamdiabolicagentiumsacrilegia
fugienda, etiam
lari qua3

Unde subdit Non e>dm hxrcs cum filio liberx, id est mali cum
Ghristianis. [Augustinus] Sicut

cum

ipsa gratia jara cocperat reve-

bonis, Judcei

cum

enim nunc

in con-

est

umbris talibus fuerat praMauntiata.C^^jInde quod Timothcum Juda; matrc et Graeco patrc

(65)

Augus., super Joannera.

(69) Id., in psal. cxix.
(70)

(66) Id.,ibid. (67) Id., in serm. de (68) Id.,

Agar super Joannem.

et

Ismaol.

(71) Id., (72) Id.,

Id.,conlra Pclag. ad Hieron. contra Faust.

:

m

COLLECTANEA

IN EPIST. D. PAIHJ.

— IN

EP.

AD GALAT.

V6i
enim

natum circumridit Aposlolus.et ipsemorem hujusmodi custodivit,non simulationc fallaci.sed consilio prudenti. Circumcisio cnim et cictera logalia ita natis et instituti? non crant noxia.licet jam significandis futuris necessaria non cssent,magis no.vium erat ea quasi noxia prohibere in his hominibus,

A

tia,

jam

habila, id est gratiam amisistis. Qui

in lege justificari vult post fidem, amittit

gratiam.
reducit,

quia ad hoc venit

donum

Dei et gratia, ut cessantc
:

onerc legis justificet credentcs

Quod qui

hanc perdit.
Vers. 5-10.
« justitiie «

<i

No? cnim

spiritu

ex fide

spem

usque ad quos durare debuerant. Gentilcs vcro ex diverso veluti parictc ad eumdem lapidem anguhirem venientes, non crant ad talia cogcndi. Si qui
vero his qui ex circumoisione vencrant tahbus sa-

cxspectamus.

Nam

in Christo Jesu neque

circumcisio aliquid valet, neque pra^putium, scd
quai

« fides
«

per charitatem operatur. Currcbatis

cramentis adhuc dcdili crant ultro vellent sicut Timolheus conferre congruentiam, non erant prohibendi :sed
etJudaei.
si
si

« « «
« «

in his confidebant, orant perditi sicut
est illud

Unde

ApostoU

:

Dico vobis quia,

circumcidamini.ut spem sahitis in circumcisione habeatis,Christus nihil proderit vobis. Liccbat ergo
his quos lides quaj revelata cst eis,jam imbutos in venerat, illa tencre, nevideantur improbata polius

non obedire ? Nemini oonsenseritis.Persuasio hffic non est ex eo qui vocavit vos.Modicum fermentum totammassam corrumpit. Ego confido in vobis in Domino quod nihil aliud sapietis. Qui autem conturbat vos, portabit judicium quicunque est illo. »
bcne. Quis vos impedivit veritati

Nos enim. Quasi dicat
lit

:

Qui in lege confidit amit

quam

tcrminata. Gentibus vero

non sunt impo-

gratiam.quod e contrario potest videri, quia nos exspcctnmus cx fide spem justitLv, id est justiliam et spem, id est ajternam beatitudinem. (74) Vel,

nenda, nc videantur aut
Christi instituta, aut

non causa promittendi adhuc promitterc, scd ces-

spom

.justitiae,id est

qua speratur ipsa justitia.[Au-

gustinus] Fides enim esuriens et sitiens justitiam
sperat in ea renovari et proficere.Vel,spe3 justitiac,

sando jam apparoant signa futuri fuisse, quaj cum honorc paulatim dcsercndo crant sepeHenda, non ut sacrilcgia gentium fugienda. Postea voro tanquam cum honore sepulta sint, a Ghristianis omnibus irreparabiliter deserenda. (73) Hieronymus aulem istalegaliapost Christipassionem sivc in eis
spcs ponatur sive non,obscrvantibus noxiaessedicit, nisi

Christus

est,

ex quo speratur

ipsa justitia. Exspe-

ctamus dico, et hoc facimus spirilu, id ost perSpiritum sanctum qui non fallit. [Hieronymus] Hoc dicit ne putaremur falli. Natn in Christo, etc. Quasi dicat Recte dico ex fide esse justitiam, quia non
:

est ex aIio,?mw in his qui sunt

m Christo Jesu ncque

el secundum circumcisio aliquid valet iicijue prxputium ; aiquatur circumcidamini hoc ita hic locus pneputio circumcisio. His enim qui in Christo voChristus nihil proderit vobis, quia circumcisiojam lunt vivere virtutes appetend.^B sunt,et vitia fugienC ^^ ^75) media vero, quae inter virtutes et vitia non solum non prodest, sed etiam obest.Antequam nova inciperet praedicatio oporluitcircumcidi,nunc sunt, nec fugienda sunt, nec appetenda,ut circum-

dispcnsatorie custodiantur
exponitur. Si

;

^

autem

lege fidei succedcntcnihil proderit fideli ad;

cisio et
fides,

prseputium quse nihil valent in Christo,sed

dita circumcisio, sed oberit
est ex libero fieri

majus enim malum
nasci.

servum quam
:

circumcidamini nihil Tw/j/ico/*. vobis proderit Christus, noc hoc solum malum vobis erit, sed etiam tcstificor riirsum, sicut olim ante
Quasi dicat
Si

non utique otiosa, quia fides sine operibus mortua est,id est non salvat, sed qu» operatur per charitatem Dei et proximi.Opus fidei,ipsa dilectio
;

sine

dilectione inanis est

fides

;

cum

dilectiono,

Christiaiii ost. (77) Alia,id est fides sinedilectione,

fidem, omni homini, ividKo vel gentili circumcidenti
se,

daemonis.
{Jae.
et
11)
:

verScV legis

pro habenda justitia, quoniam debitor est nnifa^iendsr, [Ambrosiusj id est ex debito

dxmones credunt et contremiscunt qui autem non credunt, tardiores sunt
et

Nam

pejores

quam

daemones. Sed

multum

interest

sio.Ut

omnialegalia debetimplere, quod cxigit circumcienim baptismus suam, sic circumcisio suam

Hoc idco ait, ut vcl terrore innumerabilium obsorvationum qua? in lege tam scriptai sunt, ne omnes implore cogerentur, quod
exigit justificationem.

utrum quis credat ipsum Christum esse, an credat in Christum. Nam ipsum esse Ghristum, daemones crediderunt. llle enim crcdit in Christum, qui sperat in Christum,et diligit Christum. Ctirrcbatis. Hic
£)

nec

ipsi

Judaei, nec patres eorum

implcro potue-

laudat Galatas, et eos per quos inducti sunt,ut,judaizare vellcnt, vituperat et ne illis consentiant
;

runt, sicut Petrus ait,abstincrent ab his
aliqui subjicerc cupiebant.

quibuseos

FAmcuati. Quasi dicat VcreChrislusnon proderitvobis, quia vos qui gra-

tiaChristiprius eratispleni, evacuati

cstis

aChristo,
in

monet. Quasi dicat :Fide3 operans per dilectionem valct, et haec olim fuit in vobia, quia olim currebatis pcr opera fidci proficicndo, et hoc bene, quia ex dilectione facicbatis. [Ambrosius] Ergo quis vos
fascinavit vol impedivit nos obedirc veritati, quae ulf ro

[/Vugustinus] id est virtutibus Christi.
lege justificamini, id

Vos dico

est crcditis

justificari.

Alitcr

se ingerit?Excrcitiumillorumin opera fidei
fuisse testatur, sed nequitia

bonum

enim non noceret circumcisio. Evacuati
et

cstis, dico,
id

excedistUa

f/rafia futura,

[Ambrosius]

cstin-

digni estis beatitudine a;tcrna. Vel, excidistis a gra(75) August., ad llieron. (76) Id., De spiritu et litt.

malorumimpcditos, ne cursum suuin cfficaciapersevcranteconsummarcnt. Unde ut nulli corum credant horlatur, subdens,
(75)

M., supcr Epist. Joan. (76)_ld.,'De verb. Dom.

;

ibo

PETRI LOMBARDI.

!o6
occasionem detis carnis, sed per
Diliges

Bed vos nemini illorum, deinccps consenseritis, sal-

A

«

libertalem in

tem eos audiendo qui opera
Persuasio enim. Quasi dicat
tis,

legis

servanda sua-

«

charitatem spiritus, servite invicem. Omnis enim

dent, evangelicse verilati obedire
:

non sintntes.

« lex in «
« «

uno sermone impletur
sicut teipsum.

:

proximum
et

Ideone consenseri-

tuum

Quod
:

si

invicem mordetis

quia persuasio kxc qua volunt vos mittcre sub jugum legis, non est ex eo, scilicet Deo, qui vocavit vos, ad vitam, sed ex diabolo. [Augustinus] Ideo etiam ne consenseritis quia modicuiu fermentum.,\d est illi paucietacidi qui ad illos veniebant ut ista suaderent. Vel, modicum fermentum, id est haec
persuasio
;

comeditis, vidote ne ab invicem consumamini,

Dico autem in Christo

Spiritu ambulate, et de-

« sideria

carnis non perficietis. »
:

vel
eL

mndicum fermentum,id

est hsec cir-

Ego autem. Quasi dicat Ille portabit judicium qui conturbat vos. Ego aulem non conturbo vos, o fratres, prajdicando legalia, quia si circumcisionem prdedico adhuc, ut olim feci, et ut mihi imponitur.
[AugustinusJIntelligendum est enim quod imponebatur ei a pseudo istam servitutem Galatis persuadere volenlibus, quod alibi circumcisionem praedi-

cumcisio,
id

pnutd legis corrumpit totam m,assam, est congregationcmfideiium vel virtutem.Scnsus
:

itaque iste est
sidias

Ne

putetis

paucorum hominum

in-

contemnendas. Ut enim scintilla res parva est, et pene.dum cernitur, non vidctur,sed si fomitem comprehenderit, ct nutrimenta sui invenerit.
moeuia, urbes latissimas, saltus,

n

158

regionesque

fermentum res modica videtur et nihili,sed cumfarina conspersum totara massam suo vigore corruperit, in illius vim transit omne quod mistum est, ita et doctrina perversa ab uno
;

consumit

et sicut

non eis facile aperire sententiam suam inquam, hoc ago, quid autem persecutiones patior ? Quasi dicat Nulla alia causa patior a Judaeis [Ambrosius] Persecutiones enim creberrimas sustinuit a Judeeis, eo quod doceret credentes de gentibus non debere circumcidi [Hieronymus] Et
caret, sed
vellet.Si,
:

si

eam

praedico,

ergo

evacuatum
Judffii

esl

scandalum
si

crucis,

non irascuntur

de

cruce,

as-

in exordio, reperit auditores, sed paulatim ut cancer serpit in corpore, et juxta vuigare proverbium Unius pecu:

incipiens, vix duos

aut tres,

primum

sero circumcisionem justificare.
Judajis preedicatio crucis, quia

Scandalum Sabbatum et

erat
cir-

totum commaculat grcgem. Jgitur et scintilla cum apparuerit, exstinguenda, et fermentum a massavicinasemovendum,et scabiosumanimal a caulis ovium rcmovendum. Haec hortor vos, Et ego confido in vobis, quod olim boni fuistis, nec simpliciter dico in vobis sed addo in Domino, Deo scilicet opcrante, confido, inquam, quod nihil aliud G
dis scabies

curacisionem evacuabat ;si vero admitteret circumcisionem, non esse scandalum,et pacifici essent ei.
Utinam. Quasi dicat
:

Ipsi vos

conturbant. Et
!

uti-

nam abscindanlur

qui vos conturbant

hajc

non tam

furoris in adversarios

quam

dilectionis in Ecclesiam

verba sunt. Non enim tam maledixit eisquam oravit pro eis. [Augustinus] Sub specie namque maledictionis elegauti

ambiguo usus, bonum

cis optat,

docui. Ideo dicit se confidere de his, quia non sponte, sed circumventi errabant, et ideo ostensa modo vera via, facilecredit eos reverti. Qui
sapietis

quam

cum

ait

:utinam abscindantur,qui vos conturbant!

autem. Quasi dicat

:

Confido in vobis, sed
dicat
:

ille

qui

conturbat vos. Qudisi

Purum fontem

intel-

Nsn tantum circumcidantur, sed abscindantur, ut sint spadones propter rcgnum coDlorum,et desinant carnalia seminare. Sunt cnim quidam spadones propter regnum coelorum. Vcl ita, ipsi vos conturbant, sed utinam qui vos conturbant abscindantur,

lectus vestri, ut scilicet mutato ordine de spiritualibus sitis carnales. portabii judicium, [Ambrosius]
id est sustinebit

damnalionem, quicunque

est illc

etiam
ei.

Abraha3,pro nullo parcetur [HieronymusJOccultc, inquiunt, Petrum lacerat,
si

carne

sit filius

non carnaliter,sedvim generandi perdant,utin vobis vel aliis nihil proficiant, non solum circumcisi sed etiam abscisi,ut nullani omnino potentiam generandihabeant.Etmeritohocopto ne vosredigant in servitutem legis. [Ambrosius] Vos enim, fratres, vocati estis a Deo in libertatem, ut non timore, sed amore
serviatis, et qui prius peccatis obnoxii eratis, gra-

cui supra in faciem se restitisse scripsit,

quod non
;

recto pcde incesserit ad

Evangelii veritatem sed nec Paulus tam procaci maledicto de Ecclesiae prin. cipe loqueretur, nec Petrus dignuserat ut portaret

judicium

Ecclesise conturbata;,ex

quo arbitrandnm
,

«^+ de „i;^.,^ j;„: „„; est Ar. aliquo dici, qui ..„i vel

cum

l.m^p. apobtolis fuerat,ve

n cum

de Judaea venerat, vel ex Pharisjeis crediderat,vel certe magnus sit apud Galatas ajstimatus,ut portet

tiam Dei accipientes liberi sitis. [Augustinus] Et hoc sit. hoc tantum necessarium est ne delis '-''-' ni^ertatem in occasionem carnis, id est ne ibertate abutamini, ut quia libcri estis et metus legis vobis non incumbit, ideodesideriacarnissequaraini, quia
:

judicium Ecclesiae conturbatae. [Ambrosius] Sicut enim qu« errantem converti facit remunerandus est, ita et qui rectura inccdentem iter flectit in devium, damnationera consequitur.
« Ego autera, fratres, si circum«cisionemadhucpraedico,quidadhucpersecutionera « patior ? Ergo evacuatum est scandalum crucis.

tunc eritis servi.Et est sensus :Cavete ne auditonominelibertatis,impunevobispeccandumessearbitremini.Scrf per charitutcm spiritus,'\d estquce procedit

Vers. 11-16.

de Spiritu sancto, servitc inviccm, quia tunc libcri eritis.Nota quianonper affcctum carnis charitas est

habenda,sed per spiritum,ut subjecli sintinvicem. Omnis cnim. Quasi dicat Ideo charitas est ha:

Utinara et abscindantur qui vos conturbant. Vos « enim in libcrtatem vocati estisjratres, tantum ne
«

benda, quia omnis
est in

lc.v

implelur in

uno sermonc,

id

uno projcepto

charitatis, quia qui illud prae-

137

COLLECTANEA

IX EPIST. D. PAULI.
A. « mini,
«
«

— IN
non

EP.

AD GALAT.
legc. Manifesta

158^

ceptum scrvat, nec raala agit, ct quantum potest bona facit. In quo praecepto impletur? In isto :J)iIIoc srriptum tiges pro.vimum tuum sicut teipsum est in Levitioo/Ambrosiu3,Augustinus] In quo rcctc dicit impleri legem universam, cum tamen duo sint
:

estis

sub

opera carnis, qua; sunt

fornicatio,

sunt autem immunditia,
rix.ie,

impudicitia, luxuria, idolorum scrvitus, vencficia,

" iuimicitia:!, « «

contcntioncs, inemulationes,
invidiffi,

dis-

sensiones, sectsej

homicidia, ebrietates,
vobis

praecepta charitatis in quibus tota lex pendet ct pro-

comessationes,

et

hissimilia quae pra3dico
qui lalia agunt,
»

phet<p,quia dilectioDei in dilcctione proximi continetur, ct ideo in hoc pr;pccpto perfectio salutis est,

« sicut pra^dixi,
«

quoniam

regnum

Dei non conseciucntur.

quiasineproximo non diligiturDcu?.(^)»('('«?m nondiligit pro.vimum suum quem videl .Deum quem non vidct quomodo potest diligercf {l Joan. iv.) Item, diligere

Caro
(icietis,

cnini, vel aiitcm.

Quasi dicat

:

Dico non pcr-

sed hoc grave est, quia caro concupiscit.

Vcl ita continua, ideo ita agite, quia gravis pugna

est.El hoc cst quod ait. Caroenim concttpiscit .Quasi proximum, id est omnem hominem tanquam seSempcr nova in hoc exislens, advcrsus spiridicat ipsum quis potcst nisi Oeum diligat,cujus prfficepto tuni, hoc in bonis manifcstum est in quibus est spiet dono dilectioncm proximi possit implere? Cum rilus Dei. SpirUus aulcm. Quasi dicat Sed nonest ergo utrumque pricccplum ita sit, ut neutrum possit teneri sine altero, unum eorum commemorare p diffidcndum, quia spiritus, id cst ratio gratia Dei adjuta concupincit advcrsus carnem (78) Videte sicut teipsum. Sicut non sufficit.Et nota quod ait qualc bellum proposuit, qualem rixam, hoc intra potest proximum diligcrc, qui non diligit se. Se tcipsum sentis. Nec enim nullum est vitium, cum autem non diligit qui diligit iniquitatem. (?h« mmi
:

:

:

diligit

iniquitatem

odit

animam
;

suani

P.ml.

x.)

caro concupiscit adversus spiritum
traria virtus est,

:

cui vitio con-

Nola etiam quod ait, omnis lex nam et illa quae ad bonos morcs pcrtinent, et illa quai in sacramentis sunt,cum bene a liberisintelligontur, nec carnaliter sbservantur a servis, ad charitatem rcferantur neIn dilectione processc est. Quod si. Quasi dicat
:

cum spiritus concupiscit adversus carncm. (79) Caro autcm dicta est concupiscere, quia hoc sccundum ipsam agit anima, sicut auris
dicitur audire et oculus vidcrc,
et

cum

potius

anima
Caro

per aurem audiat
nihil ubi pcr

ct

per oculum videat.

ximi lex impletur. Quod
ratis

si

inviccm mordetis, id est

enim

in aliquo detrahitis, ef coineditis, id est

totum dcroVidete ne

cupisccre dicitur,

animam concupiscit, sed concum anima carnali concupiscenCarnem
igitur concupi-

omniavitupcrando ex invidia.[Ambrosiusj Vel,

tia spiritui rcluctatur. (80)

criminamini, crimina vobis imponentes,
per

scenteni dicit carnalem

dclectationcm,

quam

de

ab invicem consumamini, scissa Chistiana^ religionis

carne

et a

carne spiritus habet, advcrsus delectatiosolus habet. Ipsius

vanam gloriam vanamque

victoriam

unitate.

nem quam
C

Occasione charitatis hoc vitium eorum tctigit, quia dissensio inimica est dilectionis. IIoc enim maxime
vitio conlcntionis et invidi.Tc,

cupiscentioe causa

non

est in

autem carnalis conanima sola, ncc in
quia sine utroque

carne sola. Ex utroqiic enim

fit,

perniciosa inter cos

delectatio nulla sentitur. HcCc enim.

Quasi dicat

:

jurgia nutriebantur, quibusconsumitur societas et vita. Dico autem. Postquam a lege factorum eos
prohibuit, in qua sunt pr.^cepta carnalia,
vitiis

Hsc
sibi

contra se concupiscunt, quia usque adeo, hxc
inviccm adversantur, ut non quxcunque hox\?i\Q\
vultis illa facielis, id est facere

nunc ut
ostendit

mala

permittamini,

carnis

se contineant,

prajcipit,

et

quam sufficiens est fidesChristi sinelege, quiaper eam vincunt carncm et ejus opera, et sequuntur
spiritum. Quasi dirat Ne detis libertatem in occasionem carnis, sed pcr charitatem spiritus servite. Hoc autem dico posse esse vobis in Christo, id est
:

hacpugna concedendum est, id est spiritui, quo volumus bona, et si omnia non perficiamus. (81) Volumus euim ut nullffi sint concupiscenet meliori in
tiae,

sed hoc non perficimus. Quod
:

si spiritu.

Quasi

dicat

Haec duo

pugnant. Quod

si

Spiritu sancto

gubernatore, rectore spiritus vestri, ducimini,
dicit

hoc

per fidem Christi,

et

nunquam

aliter. In

qua

fide

ne dcsides sint in pugna. [Ambrosius]
est,

Si, in-

ambulate, id est profirite bcne operando, et hoc spi~ ritu, id est ratione vel potins Spiritu sancto. Non

quam, hoc
j)

non

estis

sub lege,
;

qu.'e

errantibuset

hominis per se. Et tunc desidcria carnis id est delectationes, quas caro suggerit, non perficictis. Non ait Non feccritis, vel non habueritis, quia ea non habcrc non potcrant sed non pcrficietis, (77) id est non opera eorum conspiritus
:

enim hoc potest

;

male agentibus posita est qui autcm ducemhabet Spiritum sanctum non errat. [Hieronymus] Attonde quod ait, si spiritu ducimini, etc. Ex quo apparct eum Spirituin sanctum non habere qui sublege est non dispcnsative, sed vere, ut tu intelligis. (82)

Magna mihi
sic,

videtur qucsstio quid

sit

esse sub lcgc
:

sensu voluntatis implebitis. Vers. 17-2J. Caro enim concupiscit adver« sus spiritum, spiritus autem adversus carncm. " Il.-ec enim sibi invirem advcrsantur, ut non quaj-

quemadmodum

Apostolus culpat

has damnareos,

'<

bilitor dicit esse

sub lege quos lcx

facit

non

Implcntes legcm, dum nescientes gratiam superba elalionc dc se pr.Tsumunt. Sub lcge estqui timorc
supplicii

«

cumquc

vultis illa faciatis.

Quod

si

spiritu duci-

quod

lcx

minatur, non amorc

justitiaj,

a

(77) .-\ug., Contra Julianum. (78) Id., De vcrbis Apostoli. (79) Id., in sermone D*e cont.

(80) M., (81) Id., (82) Id.,

supcr Gencsim. verb. Apost. ad Hieron.

De

!S9

PETRI LOMBARDI.
ccssat, reus voluntate,
:

160

malo opere
posset,

nondum
faccret

liber

A

nec alienus a voluntate pcccandi

quia

vellot,si fieri

non esse quod timeat, utlibere
:

quod

occulte desiderat. (83) Et est sensus Si spiritu ducimini hoc commodi jam habetis, quod 77011 eslis

«spirituetambulemus. Nonefficiamurinanis gloris « cupidi, invicem provocanter, invicem invidentes » Vructus antem. Quasi dicat Ila^c quae enumeravi sunt opera carnis^ sed ista sunt opera spiritus,qu8e
:

5M6/^g^,quaetimorem incutit,non amoremtribuil.Et ideo hisc parsjam eligpnda est,qua liberamur a lege.
Manifcsta sunt. Opcra
carnis incipit enumerare,

sequuntur, quae tamon non nominatopera,sed fruclus, quia propter se appetenda sunt. Eh hoc est

qund

ait

:

Fntctus anfe n

spiritiis, id

est Spiritus
est charitas,

sancti vel gratia rationis illuminata', quae de terra ad coelum evocat,

ut intelligant ae, si ad operandum ista desideriis carnis consenserint, tunc duci carne, non spiHa3C sibi adversantur, opera auritu, quasi dicat tem carnb vnir.if s'a suiit, id est per se apparent
:

gauUium, scilicet puritas conscientiae et elalio animi super his qu.T, digna sunt exsultantis. De quo legitur Non est impiis gaudere, dicit Dominus. Pax, quando senon
:

mala,

qux

sunt fornicatio,

opus

scilicet luxuria;,
;

inquietant, ^^(ificntia adversariorum, longanimilas
exppectationis
gf«?.'rt,?,idest

;

immunditia, etsi non opere impleatur vel qua3 est contra naturam imjmdicitia, non pudice vivere.
Liixuria quffilibet superfluitas
;

bonitas, id est dulcedo

largitas

animi benirerum ,mansuetudo, quod non
; ;

idolorum sevvitus, ve;

intractabilis, sed potius tractabilis esl quis

fidcs,

de
in

neficta, inimicitix perseverantcs

contentiones

m
ad

invisibilibus certitudo

;

modestia,

quod

modum

verbis
;

,•

cemulationes,

quando duo
;

tendunt
;

dictis vel in factis servat, contincntia,qno6.
licitis

etiam a
li-

idem quando ex ira invicem se percutiunt dissensioncs, quando partes faciunt in Ecclesia scctx, quae Grajce
;

ira, soilicet subita

tempcstas animi

rLra,

se abstinet. Casfitas,

quando

recte utitur

cito.Attende quod in enumeratione fructuum spiritus, caput

virtutum praemisit,id est charitatem.Quae
quavirtutes
caeterae

dicunturhaereses ^inHdix, de alienis bonis homicicommessationes superfluae, dia, ebrietates assiduae
; ;

enim

Attende quod non haec omnia quae enumerata sunt in operibus carnis quae manifesta esse dixit, ad voluptatem carnis pcrtinent sed vitia sunt animi, ut inimititi», irae. Credere etiam
et his similia. (84)
;

primanon reputabuntur esse virtutes, et ex qua nascuntur univcrsa bona? (86) Deindesequuntur membra ex isto
alia inter fructus spirilus debuit tenere

tum

nisi charitas, sine

capitc exorta et rcligata, scilicct
etc,, quae sine

ea non possunt prodesse.

bene gaudet, qui non diligit omnia mala accidere animae ex carne, error est. non habet pacem veram cum aliquo, nisi eum dilivitaj iniquae vitia tribuenda sunt Non enim omnia gat non est longanimis perseveranter exspectando, carni, ne ab his omnibus mundemusdiabolura qui non estbenignus nisi diligat nisi ferveat diligendo Sed carnis nomine totum homicarnem non habet. C cui opitulaLur non est bonus, nisi diligendo non ign nem signavit, qui vivendo secundum se, id cst seest fidelis salubriter, nisi ea fide qua^ per dilectiocundum carnem in haec cadit.Non enim habcndo nem operatur; non estmansuetus, cui dilectio non carnem, sed vivendo secundum se, id est secundum moderatur non continet se quis ab co unde turpaest homo similis diabolo, quia et hominem, factus tur, nisi diligatunde honestatur. Merito igitur chaille secundum se vivere voluit, quando in veritale ritatem sic saepe commendat quasi sola sit pr»ciautem ab his poenae comminatione denon stetit. Ut
;

gaudium et pax, Non enim bonnm unde gaudet

;

;

;

;

;

terreat, addit

:

Qux nune

prxdico vobis ante judiprxdixi, etiam ante

pienda, quae non potest haberi sine caeteris quibus

cium.

dum

\\cei p(en\te,ve, sicut

homo

efficitur

bonus.
:

hanc epistolam, quoniam qui talia agunt regnum Dei non eonseqiientur, vel possidebunt (85) non ait,qui
:

Adversus hujusmodi. Quasi dicat
gula dicam
justis,
?

Quid per sin-

Lex, quae justis nonest posita, sed in-

haec

omnia

fecerint, aut

simul habuerint,

sed qui

non

est

adversus hujusmodi, sed contra mala.
:

talia agunt,

quia etiam singula

regnum

Dei toUunt.
tales

Haec

autem apostolica sententia

falsa est si

regnum Dei possidebunt, sed quia falsa non est, profecto regnum Dei non possidcbunt. Et si in regno Dei nunquam
post quantalibettemporaliberati,
erunt,ffiterno supplicio tenebuntur, quia uullus

j)

dius locus est, ubi non

sit in

supplicio, qui

illo

menon

fuerit restitutus in regno.

Vers. 22-26.
«

— «Fructus

autem

spiritus est chari-

Qui autem. Quasi dicat Gontra malos positaest lex bonis autem imposita est crux, quod ita ait Qui aulem sunt Christi, quos necesse est sequi spiritum, crucifixerunt, id est maceraverunt, carnem suam, pugnantes, cwm uiVmoperum, concupisce^it iis desideriorum. (87) Gongruitenim nostra; devotioni, ut qui Domini nostri crucifixi passionem celebramus, reprimendarumcarnaliumvoluptatem crucemnobis faciamus. Tn hac quidem cruce semper in hac vita
;
:

tas,gaudium,pax,patientia, longanimitas, bonitas, « benignitas,mansuetudo,fides,modestia, continen« tia, castitas. Advcrsus hujusmodi non est lex.Qui
« «

debet pendcre Christianus, ut sit fixus clavis, id est pracceptis justitiae, ut Christus in cruce clavis
confixus
fuit.

Si vivimus spii-itu, spirituet ambule-

autem sunt

Ghristi,

carnem suam crucifixerunt
vivimus spiritu,

cum

vitiis ct concupiscentiis. Si

mus. Quod communiter supradixit, ad istos quibus scribit retorquet, cl se eis connumerat, per hoc os(86)

(83) Id., (8i) Id.,

De De

nat. et grat. civit. Dei.

Aug., super Joannem. (87) Id., in serm. de Quadrag.

(85) Id., in eoderti.

l()i

COLLFXTANEA
cis

IN EPL^T. D. PAriJ.
non

— IN

EP.

AD GALAT.

IG^
prffioccupato

teudens sc non dicere
vure. (Juasi dicat
dixi
; :

quod

ipse

volil scr- A, licto.ut his intellectis intcliigas fratri

Illi

qui sunt Christi itaagiint ut

in delicto

et

nos qui suinus Christi, ambulenius,Spiritu
Si, id est id est

160

est

indulgondum. Dolictum igitur fortasso declinare a bono. Pcccatum est facere

sancto duce et auctore liberlatis nostnc.

malum,

vel sicut in laudabili, vita, aliud est decli-

quia spiritu vivimus,

Spiritu sancto ad
spiritu

hanc

narc a malo,aliud facerc boinim,quod
diccnlc Scriptura: dcclina a inalo
x.vxvi)
;

ambulemus docct subdens:iVoH efticiamuy cupidiinanis,
vilam graliic
id est

venimus Quoniodo aulem

ct

admoncmur, fac bonum {Psal.

ita in

damnabili aliud
;

si

declinare a bouo,

SKCularis gloria'. Inanis gloria cst velle vin-

aliud facere

ccre ubi

pra^mium non

csl: uos dico, inviccm provovel litem ct

tum
tio

canles, alios
licila, et

ad contfntioncm,
si

alia

il-

malum et illud delictum, hoc pecca^Augustinus] Pcccatum crgo est perpetramali.Delictum descrlio l)oni,quod et ipsuni nosit.

inviccm invidcntcs,

care. Hicc

mahi

lacit

non audomus provoinanis gloria. Et scieudum

ostendit.Quid enim aliud sonat dclictum, nisi dcrelictum, et quid derelinquit qui delinquit, nisi

mcn

quod cum pcr omncm vitiumantiquihostisvirus humano cordi infundalur, in zclo iuvidice tota sua viscera serpens concutit,ct in hac
tia

bonum
tur,

?

Vel potest videri illud esse dclictum quod
fit
;

ignoranter

pcccatum quod

a sciente committi-

imprimcnda

raali-

quasi pestem movet. [Cyprianus] Zelus

isle

mo-

dum
alia

non habct, permanens scelera finiantur; quantoque

jugitcr sine fine,
ille

cum

B

indifrercntcrtumcn plerumquc ponuntur, ut et peccatum nomine delicti, et deliclum nomine pec-

cati appelletur. (89) Prajoccupc.lio
vcl

autem

est,

dum
vel

cui invidetur
in

ad horam non videtur quil agendum

sit,

successu moliore profocerit,tanto invidus

majus

qui viderint vincunlur, ut scilicet
latet vcritas, vel

malum

fiat,

cnm

incendium

livoris ignibusinacdcscit.IIinc eslvullus

cum

compcllit infirmitas.
:

rainax,torvusaspectu3,pallorinlacie,inlabiistremor
stridor in dentibus,vcrba rabida ct cffrenata convitia,

Considerans. Quasi dicat

Ita fac utdixi, tu quisct

quis considerans teipsum,
ne
et tu tentcris, id

quod

tu

fragilis cs,

manus

ad violentiam prompta, et

si

gladio in-

cstne,Deopermlttente,in simile

terim vacua.odio tamen furiataj mcntisest armata.

cadas. [Augustinusj Nihil
sic inclinat

enim ad misericordiam

Vers.
'<

l-'i.

CAPUT
«

VI.
si

Fratrcs,et

prajoccupatus fucrit
conside-

quani proprii periculi cogitatio, ita eos nec deesso voluit fratrum correctioni, nec studere
sibi

homo

in aliquo delicto,

vos qui spirituales cstis

certamini.Ideoque ne
re,

vidcatur quisque intrue-

« "
«

hujusmodi inslruile
rans tcipsum,ne
et

in spirilu lonitatis,

etiam

cum

prolervo exagitet.irridetque peccan-

tutenteris.Alteralterius onora

tem, aul superbe tanquam insanabilemdetestatur,

portate,ct sic adiinplebitis

legem

Chrisli.

Nam

si

« «
t

quis existimat sc aliquid csse,
ipse se seducit.

cum nihil sit, Opus autem suum probet unus- C
semetipso tanlum gloriam ha-

quisque, et

sic in

"bebit, et

non

in altero. »

mansuetudinis instruite illum et tu tcntcris. Alter. Quasi dicat Dico,leviter instruite,et etiam portate onera; aller portet allerius infirmitates. Onera id est subvsnite vobis invicem oration!bus,etaliishujusmodi,
in spiritu,

inquit,

considerans teipsum nc
:

Fratrcs,et si prxoccupatus fuerif, etc. [Ambrosius]

quasi

sit

sarcina vcstra. Et sic adimplcbitis legem

Ilactenus
clesiBe

toli Ecclesiai

Galalia;,imo et universae Ec-

locutus est, improbando legem.et

commenscilicet le-

dando gratiam ;modo adprcclatos
ter,

ioquitiir spociali-

charitatem.Ex charitate eaim Christus pcccala nostra tulit,qui etiam preecepit ut nos invicom diligamus. Nam, etc. Quasi dicat Ita faChristi, id est
:

docens quomodo tractcnt subditos,
quia fratrcs sunt, et
si

cile,

ut dixi

;

nam

si

quis alitcr fccerit, seipsum
dicit:A'am
5/
qiiis

sunt superiores. [Augustinus,] Ideo hos alloquiturquifirmories erant,ne
niter,

seducit.Et hoc cst
id est in

quod

exislimat

mente sua superbe judicat

se essc aliquid,

inflatione bona; vitrc
cst

eum

qui peccato circumvcntus

magnum
sit

spernendum putent, et abjiciendum. Quasi dicat:Non hoc faciatis quod dixi,scd ctsialifjuis prsioccupatus fuerit, id cst imprudcntcr lapsus ut ne-

ex

se,

comparationc peccantis, cu7n tamen nHiil vcl nihil sit comparatione spiritualis qui

veritate

lotum dat gratite ipse se scducit, id cst dividit a non eum seducunt laudatores ejus sed
;

qucat vilare; ncc niirum quia est homo,scilicet inipse potius,quia cum ipse sibisit prajsentior quam firmus, pr.Toccupalus :lico non in multis, sed in n illi,mavult se in illis qua-re quam in seipso. Ideo aliquo dclicto, quasi non usu quotidiano pcccans, Si Non ita putet subdit Opiis autem. Quasi dical
:
:

:

hoc, inquam, fuerit,

vos

qui spirituales

eslis,

non

aliquis sed potius unusquisqiie probct, id

est dili-

ideo despiciatis

eum.scd

instruite }iominem,nox\
si

singula peccata difllucntem,ct

per aliquando labatur,
et

gontcr inspiciat, opus suum,non pcccatum alterius,
ut Pharisffius qui dicebat
:

Non sum

sicut

cxteri

in spirilu Ixnilaiis, id est rationabiliter

lcnilor,

nc

se argui, scd defendcre se incipiat, nc turpis videatur. Ideo lcniter instruite, quiafratres eslis,etsi 3uperiores.(88) At-

si

aliter fcceritis,

non patiotur

hominum, qui noii re, sed fallaciter juslus erat. Probet opiis suum, dico et sic, [AmbrosiusJ id est
si

actus suos considerct,sciens

si

quid boni habet,
est,

se a

Deo accepisse
in

;

et si

quid mali

a se fore,

tendc quod proprie dicatur delictum, et qu»d sit pra30ccupatio,quia dicit prajoccupatus in aliquo de(88) Aug., in lib. Qu.iest. Levit. (oQ/ Id., in lib. contra mend.

hahebit rjloriam

semetipso, id est gloriabitur in

Doo quem habet
(90) Id.,

in se

portans oleum secum, (90)

super Joan.

163
cl
SiL

PETRI LOMBARDI.
in a]tero,sic

164
et

non

enim

fiet,ut

Deus qui

est in eo

A

indulgcmus,
intelligitur

hujusmodi. [Hieron.] Vcl per onus

gloria ejus, et nihil aliud. Vel, in scipso, id est

intus in conscientia sua pura, haliebit gloriam, id
est gloriabitur et haudebit. Et
in alterius laude,
scilicet

non in
alter

altero, id est

bonum opus.In Scripturis enim onus et in bonam et in malam partem accipitur. Et est, nnusquisque onus suum portabit,id est offeret Deo
indiejudicii manipulos operum.

cum

eum

laudat.

Unde

:

Venientes

[Augustinus, Hieron.] Qui enim conscientiam boni
operis habet,non debet de hoc
et

apud alium
sed
in

gloriari,

laudem suam

foras fundere,

semetipso

humiliter gloriari. [Ambrosius] Vel ita,et sic,id est
si

autem venient cum exsultiiione portantes manipulos suos (Psal. cxxvj.Et accipitur hoc de bonis tantum. Vel de bonis et malis ita potest dici. Unusquisque, bonus vel malus, portabitonus suum, id est mer-

actus suos consideret, sciens

neminem debere
habebit

cedem operum suorum

referet,

gloriari se

mundura habere
non

cor, in seipso

gloriam

et

in altero, id est in sui,

rius consideratione gloriabitur.Nulli

non in alteenim se antesit

ponit, nec

quemquam

judicat ut vere

justus.Qui

enim vere justus est, alterum sibi praoponit, quia plus sua mala scit quam alterius,quorum cognitio n sibi gloria est.Gaudetenimdum cognoscit morbum

suum
«
((

qu^^m sanare desiderat.
5-8.

«
« « «

Unusquisquc enim onus suum portabit; Communicet autem is qui catechizatur verbo ei qui se catehizatin omnibus bonis.Nolite errare ;Deus non irridetur.Qua? enim seminaverit homo, ha?c et mctet. Quoniam qui seminat in
Vers,
carne sua, de carne et metct corruptionem
;

—«

Communicet autem. Superius spiritualibus prselatis dixit qualiter debeant se habere erga subditos, hic ad subditos loquitur, docens quo se debeant habere erga magistros. Quasi dicat Praelati ita se habeant, ut dixi. Is autem qui catechixatur, id est instruitur, etsi solo verbo, non excmplo, communicet ei in omnibus bonis quse ille dicit,non in malis si ea agit, ut lex sit tibi dux non homo, id est qui
:

verbum audiensest,communem
ne quis dicat
video, subdit
cere.
:

se doctori exhibeat
ille

recipiendo et opere iniplendo quse

dixerit. Et

Non debeo

agere, nisi

quod

in illo

:

Nolite errare, quia error est

hoc di-

qui

autem seminat
aeternam.
»

in spiritu, de spiritu metet vitam

«

Ihmsquhqne. Quasi dicat:Dico quod unusquisque probet opus suum,quod et debet, nam de suo judicabitur. Vnusquisque cnim onus smtm, id est pec-

apud homines, Dcus in.men non irridelur, id est non potcst falli. [Ambrosius] Certum est enim Deoimposturamfieri non posse, sed ab eo quisque capit quod meretur. Et vere non fallitur, quia reddet singulis pro meEt
si

inde vos

excusatis

ritis.

Qux etiam

seminaverit. Vel aliter potcst dici
largiri

ut

moneat subditos

temporalia

praelatis a

catum, portabit in poena. Quod hic dicitur, contraquibus accipiunt spiritualia. Discipulos igitur ad rium videtur praecedentibus, ubi ait, alter alterius magistorum refi-igeria hortatur dicens Is autem quod non est, quia nomen ^ qui catechizatur, id est instruitur, verbo commuonus suum portabit oncris diversis modis accipitur. (91) Multa enim nicet ei qui se, catechizat in omnibus bonis suis, sunt verba quse diversis locis congruenter posita id est omnia bona suafaciateicommunia.Usitatum nisi enim oneris varie intelliguntur, sicut hic enim praeceptum est, ut praedicatori verbi Dei prsesub diversis significationibus acceperis, nomen beat necessaria ille cui praedicatur,quoebona appelprocul dubio putabis eumdcm sibi inloquendoesse latione recte significavit, sicut et Dominus in
:
:

;

hoc tam vicine positis verbis qui cum paulo ante diceret, alterius onera portabit,hic dicit, unusquisque onus suum portabit. (92) Sed alia sunt onera participandec infirmitatis,de quibus alia rcddcndaj Deo rationis de actibus supra egit nostris, de quibus hic agit* llla cum fratribus sustentanda communicantur h;ec propria ab unoquoalia ergo que portantur. Hffic onera peccata sunt sunt in quibus quisque proprium portat,nec portat
contrarium,
et
: ;

Evangelio

cum

discipulis

loquens
filiis

ait

:

Cum mali

sitis, noslis

hona

data

dare

vestris (Luc. xi.)

[Ilieron.] His

locorum

et

potissimum consulendum est qui pro temporum, vel quarumlibet rerum op-

portunitatibusconstrictiustibi junguntur.Praevidens

;

:

autem quosdam obtendere paupertatem,etprseceptum velle eludere, addit, nolite errare, Deus non irridetur.Quasi dicat :Nemo vane se excusct, quia Deus non potest falli. Seit enim corda nostra, non
j)

cum

alio,

nec projicit in alterum
aliis

;

alia

quse

cum

ignorat lacultates.

Excusatio versimilis

hominem
enini
se-

aliis et

pro

portantur. Item, proptcr diversos

potest placare,Deum nonpotest faIIere.[Ambrosius,

homines haec dicit. Contra eos cnim qui putant hoinidem alienis inquinari peccatis, dicit, unusquisque onus sum portabit. Alieno quidem peccato
nullus inquinatur, nisi consentiendo vel imitando
fecerit

Augustinus, Hieron.] Et vere non
minaverit homo, pra:!sentis
id est
aitas

:

Qux

\&.hoTe,hxc et metet,

horum mercedem

rocipiet. Et vere,

quoniam

qui seminat in carne sua, ut de carne, id est qui

suum. Item, contra negligentes qui nullum

curant, corrigere securi,quod alienis non contami-

nentur peccatis, dicit, invicem oneraportate.Onera infirmitatis invicem portamus, dum lenitate iram
alterius sustineamus, et

dum

ei

qui

laesit, si

petit

seminat carnalia vitia et fovet, et qui omnia quae qua bona vidoantur, ideo facit ut carnaliter ei bene sit, et qui de lege carnaliter sentit, de carne ct metet convenientem messem scilicet corruptionem. Nihil enim melius convenit carni quam
facit, etsi

(01)

August., De cons. Evan,

(92)Id.,Dc verb. Apost.

:

j

Gr,

COLLECTANEA

IN EPIST. D. PAULI.

— IN

EP.

AD GALAT.
Omnibus

106

Qui autem smiinat iu spiritu, [Ainbrosius] assensum cx lido cuin charitate serviendo justitia? et legem ppiritualiler intclligendo, de spiritu ct metct, convenientem messem [Augustinusj Nota quod scilicet vitam a^ternam. homo conslat ex spiritu et carne. Ideo seminat in
corruptio.
ifl

A

nos.qui habent
stri

cumdem

Patrom, ejusdemque magi-

est qui spiritui dat

appellatione censentur.(93)
est misoricordia, in

pcndenda

justi qui sunt ex fide.

igitur imquo pr.rponendi sunt Quia autcm omnibus etiam
et

mimicis nostris qui scelcrati sunt, bus Ecclesiam benefaciendum sit,
qui dicit
:

persequenti-

testis est

Deus

spiritu et carne. Porro

homo

etiara Christianus ad

Benefacile his qui oderunt vos, diligite ini-

comparationem Spiritus sancti caro est. lllud etiam observandum.quod cum dicit,qui scminat in carne, addit, sua, cum vero dicit in spiritu, non addit suo; quia semcn carnale ex homine est, semen vero
spirituale

micos vestros [Malth.

v). Ubi manifeste ostendit visccra misericordia; peccatoribus non esse claudenda, nec etiam si adversum nos hostilem animum gcrant; quia et ipsi homines sunt. Et hoc exemplo l)ci Pa-

ex Spiritu Dei

cst.

Messis vero

ha,'c

in

tris astruitur,
et

qui solem

suum

facit oriri

super bonos

linc promitlitur. Ideo

qnod

in

seminando perscvelacientes,

malos,

ct

pluit supcr justos et injustos (ibid.).

rantia opus est.

Lnde addit
«

Sunt tamen qui ajstimanteleemosynastantum jus-

«
«
i<

non tempore enim suo metemus, non deficiamus deficientcs. Ergo,dum tcmpus habemus,operemur bonum ad omnes, maximc autem ad domcsticos
VEns. 9-13.
:

Bonum autem

jy

« fidei.

Videte qualibus

litteris "scripsi vobis
iii

mca

autem nihil dari oportere, ne contra Deum conemur, si eis volumus subvenire quos ipse vult punire. Adhibent etiam testiinonia sanctffi Scriptura?. Dicit cnim Scriptura Da miscricordiam, et ne suscipias pcccatorem, et initis

esse prc-cbendas, poccatoribus

:

«

manu. Quicunque enim volunt placero

carne,

piis et peccatorihus
et

redde vinduiam. Benefac humili
ct

« hi

« Christi «
«

cogunt vos circumcidi, lantum ut crucis persccutionem nonpatiantur. Noque enim qui circumciduntur logem custodiunt, sed volunt
vos circumcidi, ut in carne vestra glorieutur.
:

ne dederis
ct

impio, (luia

Altissimus

odio
{Eccli.

habet
xn).

peccatorcs,

impiis reddct vindictam
sint

H;cc vcrba
tes,

quomodo accipienda
crudelitate

non intelligen-

»

dctcstabili
hff!c

induuntur.

Unde nos
qualiterin-

pra;lati

Ita habeant se Botium autem. Quasi dicat erga subditos, et subditi erga prslatos,

oportet

charitati vcstrse explanare

telligenda sint. Illa ergo ob hoc dicta sunt, ne cui-

ut dixi. Utrique
noii

autem,

scilicet prsclati et subditi,

quam

peccatori ideo benefacias qnia peccator est

;

deficiamus,

facientes

bonum,

quia non debet

sed quia

homo est,utnon
;

sis

ad judicandum remis-

sus,necad subveniendum inhumanus. Itautrumque operando qui non deficiet in metendo. pra3ceptum tenebis odias etiam in illo quod Deus Si homo non imposuerit finem operi, ncj Deus odit, id est quod malus est, et corripe et perseimponetremunerationi.Ouantumperseveraverimus in operibus, tantum metemus in fructibus et quan- C quere, ut perimas quod homo fecit, et conserva quod homo cst. Peccatum quippe homo fecit, homitumaviditasinquirentisscdilataverit,Lantum seapenem vero Deus et non suscipias peccatorem, ut riet ad pra;mium manus retribuentis, quia sic recivelis salvum esse in co quod malus est, sed quia piet quisque, quomodo facit, quia qui fortis erit ad homo, ut nulli homini claudatur misericordia, nulli seminandum, fortlscritad metendum.Undesubdit: peccatori relaxetur impunitas. Persequamur ergo in convenicnto, mctcmus, non Tempore enim suo,\(\ cst malis propriam iniquitatem, misereamur in eisdem deficienles. Nota quod ait, suo tempore, non utiquc communem conditionem. Deus statirn facit quidquid ad sahitem oratur nec Videte, etc. [Ambrosius] Postquam ad meliora ideo denegat quia differt, sed tempore suo, id est opcra hortatus cst eos, redit ad illud unde prius congruo prffislat.Et quiamotemusindelicientes, cr</o, agebalur; ne scilicet Icgales observanti.-e teneantur; dum habemus,\n hac vita tcmpus scminandi, opere[Hieron.] ncquis autemsub nomineejus fallatincaumur bonum. [Hieron.] Tempus seminandi est pra?tos cavet, finem Epistohe manus sua; adnotatione quod vosens vita qua currimus in hac licet nobis
defirere
;

;

;

;

compIens.AbhocenimIoco,manu suausqucadfinem lumus seminare. Cum vero transierit, operandi temscripsit. Quasi dicat: Ut firmius praedicta teneatis, pus auferetur. Unde Operamini, dum dies est venietnox fjuando jam nullus poterit operari (Joan. ix). n videie qualibus scripluris scripsi vobis mea manu, ut sciatis hanc Epistolam a me missam, et per hoc Operemur bonum, d\co ad omnes, utsit perfecta dimagis obediatis. Qnicunque enim. Quasi dicat: Opus lectio, maxime autctn ad domesticos fidei, id est ad
: ;

eos qui sunt de famiiia nostra per fidem, id est ad Christianos.

Omnibus

ajierna optanda cst, etsi

enim pari non omnibus cidem posmaxiinvi-

dilectione vita

fuit utsoriberem, quia pseudo instant. Et hoc est: Quicunque enim volunt pluccre, Judaiis infidelibus, in carnc, id est in carnalibus obscrvantiis, lii coijunt

sint exhibcri dilcctionis officia ;qua; fratribus

vos circumcidi, improbitatc
id

me

exihenda, quia faciliores et propcnsiores in
fratres esse

non ratione ducuntur.Et propter hoc tantum faciunt, ut non patiantur, ab
[Ambrosius]
Isti

bono circa

debemus, qnia sumus

infidelibiis Judajis, pcrsecutioncm Cliristi, id est quae

cem membra. Si enim in cunctos libcrtatis frena laxantur, maxime in domesticos, id cst in Christia^93)

pro cruce Christi infcrtur.

erant
le-

pscudo qui

sic

Christum prajdicabant, ut etiam

Aug., in psalmo cxi.

.167
gi in

PETRI LOMBARDI.

168

ircrvandam docerent, cruccm praedicabanL, ut legcm, ut Judaeis a tidclibus quaestum acciperent placerent [Hieron.] Vel forte hoc ideo dicit, quia
:

A

e^t

grande ludibrium impiis, grande mysterium

pus. Hic ergoopprobriumet deformitatatem Christi

non erubescamus, sed veneremur. Deformitas enim
Christi te format; nisi deformis
ille

llomani,

scilicet

Caius Caesar

et

Octavianus Au-

esse voluisset,

gustus leges promulgaverunt, ut Judcei, uLicunque
essent,proprio ritu viverent etpatriis caeremoniis de-

tu formarn

quam

perdidisti

non recepisses. Pcnde-

bat enim in cruce deformis, sed deformitas illius

Quicunque igitur circumcisus erat, licet in Christum crederet, quasi Judaeus habebatur in gentibus qui vero incircumcisus se non csse Judaeum praeputio prffiferebat, persecutionibus tam gentilium quam Judaeorum fiebat obnoxius. Has igiservirent.
;

pulchritudo nostra erat. In hac ergo deformitate gloriemur, cujus signum in fronte portamus. De

hac deformitatc non erubcscamus, sed gaudeamus

cum

Apostolo, qui dicit se gloriari in Christi cruce.

Poterat diccre, in sapicntia, in potestate, in majestate:

tur perseculiones hi

qui

Galatas

depravaverant

etverumdiceret.

Sedestmagnum

in sapientia

declinare cupientcs. circumcisionem pro defensione discipulis persuadcbant. Nam nec Judaei perscqui
eos poterant nec gentiles quos videbant et proselytos circumcidere, et ipsos legalia observare. Neque

Dei vel majestate vel potestateDei gIoriari,sed majus
in cruce.

Unde impius

insultat, irridetque philoso-

Vere ideo enim qui circumcidunlur. Quasi dicat non enim vitent persecutioncm tantum faciunt, ut pro amore legis hoc faciunt; neque enim qui cir: ;

B

phus. Et quasi quis diceret: Cur gloriaris in cruce ? quid enim prodest? [Augustinus] Ecce quid Per
:

Christum crucifixum, mihi mundus cruienQd.i,eteQomundo,\ii eum non teneam. Quia nec ego in mundo aliquid cupio, nec
quem,
id est

cifixuscst,

utme non suum

cumciduntur, lcgcm cuslodiunt. [Auguslinus] Iliam dicit custoditionem legis, scilicet non occidere, non mfBchari, et alia hujusmodi, ad bonos mores pertinentia quae nisi charitate et spe aeternorum bonorum, quae per fidem accipiuntur, impleri non pos:

ipse aliquid
ait
:

in

me

cognoscit, sicut
fnijus et in
:

Dominus
habet

Vcnit princeps

mundi

me non

quidquam
Christi

(Joan. xiv), Et cst sensus

Per crucem

mundi

coucupiscentia3 non habent in
et

me
ego

sunt, ut

jam dictum

est, sed

volunt vos circumcidi

domxinium, nec mundus jam se mihiingerit, contra eum sum fortis.
Et nota quia non sine causa utrumque

ut in carne vestra [AmbrosiusJ, id estde carnali cir-

dixit, sci-

licet et sibi mundum crucifixum et se mundo. Plecumcisione in qua dolor est vobis, cjlorientur apud rumque enim contingit ut homo mundum mente proselytos faciunt. Judeos, eo quod tam multos non teneat, sed tamen mundus eum suis cupiditati« Mihi autem absit gloriari nisi Vers. 14-18. bus vel occupationibus astringit. Et mortuus est Christi,per quem mi« in cruce Domini nostri Jesu homo mundo, et mundus eum quasi vivus concuIn « hi mundus crucifixus est et ego mundo circumcisio aliquid va- C piscit, dum alio intentumin suis actibus rapere conChristo enim Jesu neque tendit. Sed nec Paulus mundum cupit nec mundua « let neque praeputium, sed nova creatura. Et qui-

!

«

cunque hanc regulam

secuti fuerint,

pax super

« illos et
«

nemo

misericordiaet super Israel Dei. Deca^tero mihi molcstus sit. Ego enim stigmata Do-

cum, ut in duobus mortuis neuter neutrum videt. Quiaergo necPaulus mundigloriam quaerebat, nec a mundi gloria ipse quaerebatur, ideo et se mundo
et sibi

« « «

mini Josu in corpore meo porto. Gratia Domini nostri Jcsu Christi, cum spiritu vestro, fratres,

mundum

crucifixum
:

esse gloriabatur. In
in

Christo enim. Quasi dicat

Ideo solum

Christo
ali-

Amcn.

» ahsit. (9'i)

glorior, quia in Christo Jesu neque circumcisio

Mihi autem

Quasi dicat

:

Illi

in

carne

quid valet, neque prxputium. Quasi dicat

:

yEqualia

gloriantur, mihi autem absit gloriari, nisi in cruce Domnini nostri Jesu Christi. Ecce ubi mundi philoso-

sunt Deo praeputium

et circumcisio, sed

nova crea-

tura, id est regeneratio et

phuserubuitjibiApostolus thesaurum reperit: quod illi visum est stultitia, Apostolo factum est sapientia (tJo) Noli ergo erubescere de cruce et gloria. Christi, rccole frontem tuam, ne linguam expavede qua cruce ut non erubesceremus, eam in ipsa fronte, id est pudoris domicilio locavimus. Ideo enim crux in fronle credcntium, ubi sescas alitnam
:

j)

dcs est verecundiffi figitur, ut de nomine ejus lides non erubescat, et magis Dei gloriam quam hominum diligat. (96) Signum veteris Testamenti circumcisio in latenti carne,

in libera
est
:

fronte,

Ibi

signum novi Testamenli crux enim occultatio, hic revelatio

creaturam dicit Ego in cruce glorior et quicunque fuerint secuti hanc regulam, id est rectitudinem gloriandi, pa.v, id est tranquillitas mentis, et misericordia, de peccaerit a Deo supcr tis, id est peccatorum remissio, cos (jentiles, et ctiam super Israel, id est Judaeos, non utique carnales sed qui sunt Dei, id est spirituales. [Ambrosius] Dnas enim partes hic significavitsuper quas manet pax et misericordia Dei, scilicet gentilium fidelium et Judaeorum credentium. Et de cgetcro, id est amodo. Vel, de cajtero, ita ut
;

nova vita. Novam enim vitam per fidem Christi. novam

sint dua? dictiones, id est de alio pra^ter fidem, scilicet

sub vclamine, hic revelata facie. (97) Grucem autem ut in ea gloriemur Dominus suo gestans humero, pro virga regni nobis commcndavit quod
ibi
:

de legalibus, nemo

sit

molestus,

ut iterum co:

gar scribere de eodem. Unde dicit Ambrosius

Non

vult per turbulentas contentiones taedium sibi fieri
(96) Id.,

(94)

August., De verb. Apost. (95) Id., in serm. de Passione Ghrisli.

(97) Id.,

super Joan. de verb. Apost,

iG9
de re
<(U;p
:

COLLECTANEA

IN EPIST. D.

PAULL

-

IN EP.

AD EPHES.
:

170
\

legitur

tum salis crat exposita. Vcl sicut in Groico De ca:lero nemo laborein mihi e.vhibeut, vel
rursus in vobis necessilatem ha-

A

prtVstet, scilicet ut

beam

laborandi.

Laborem enim

162

pncstat magi-

stro qui aliter sensil

quam

docuit. Dico ut

nemo

sit

quas patiebatur. Stigma enim dicitur punclum vel ideo non debet fieri mihi molestia, quia cgo habeo alios conflictus, et certamina qua3 in persecutionibus quas patior mecum dimicant. Gratia. Ecce conclusio Epinota aliquo fcrro facta. Et cst sensus
stola\ quasi subscriptio,

molestus mihi,cui utique non
Etjo

est facienda molostia.

qua
:

et

in

nonnullis

aliis

enim porlo in corpore meo, pro fidelibus stigmala Domini Jesu, id est signa militic-c Christi, quse me comprobanl esse militem.scilicet passiones, tribulationes, etc, quod non pseudo faciunt. Quasi dicat quod vos non attenditis. Stigmata ergo ap:

Epistolis utitur; quasi dicat
gratia,

Ut prajdicta teneatis,

non dissensio, non legis servitus, non rixa, non jurgium, scd gratia Domini Jesu Christi, o fratres, sit

rum

spiritu reslro.id cst

cum

rationc vestra,

ut veritatem

sempcr

intelligatis. A^nen.

Per hoc ver-

pellavit quasi nolas

pcenarum de persecutionibus

bum HebrKum

vera esse quae locutus est ostcndit.

m
Ephosii sunt Asiani.
porstiterunt in fido.
lli

EPISTOLAM AD EPHESIOS
B humano
cialitcr

ARGUMENTUM.
accepto verbo verilatis,

gencri pneslita, post ipsis apostolis speindulta, deinde Ephesiis ipsis ostendens a
sint.

bens a
Vers.
« «
« «

Hos collaudat Apostohis, scriIloma de carcere per Tychicum diaconem.

CAPUT PULMLM.
1-4.

«

Paulus apostolus Christi

Jesu

per voluntatem Dei, omnibus sanclis qui sunL

Ephesi

et fidelibus in Chrislo Jesu, gratia vobis et

Deinde Christi dignitaet prffilationom ostendit, postea ad patientiam ct charitatem eos invitat, unitatem fidei et Ecclesiae commendans et dona gratiaa connumerans. Tandem ad certamen exhortans contra principes tenebrarum, militioe Christiana} armaturam describit. Prius
et

quo tcm

ad quid vocati

«
«

pax a Deo Patre nostro, et Domino Jesu Christo. Benedictus Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi, qui benedixit nos in omni bencdictione spirituali in coelestibus in Christo, sicut elegit nos
ante

ergo salutans,

et se

noto nomine significans,

ait

:

Paulus aposfolus Christi Jesu, non meis meritis, sed per voluntatem Dei, ita et vos per eam habetis

« in ipso
«

mundi constitutionem,
in

ut

essemus

quidquid boni est vobis. Paulus, inquam, scribit vel mandat, vel cgo Paulus scribo sive mando omnibus qui sunt Ephesi sanctis exercitio virtutum, et
(idelibus fide

sancti el immaculati

conspeclu cjus in chariscribit

« tate. »

recta quse est in Chrislo Jesu. Recte
:

1'uulus apostolus.
lus

Ephesiis. Ephesii

Hanc Epislolam autcm sunt Asiani

Aposto- p
:

illa

duo posuit tunc enim prodest ac creditur bona
si

hi per

vita, si fides cst in Christo

Paulum non fundali, sed confirmati fuorant in fide. Eos enim non fundavit Apostolus in fide, sed confirmavit, mulla pro eis passus a perfidis, qui post

sunt,

tunc vere sancti fideles sunt in Christo. Vel distingue inter
Jesu
;

sanctos et fidelcs, ut sanctos intclligas majores et
pcrfectiores, fidelcs
sanctis, id est perfectis, et
fidelibus, qui, si

confirmationem firmiter steterant in
operibus. His scribit Apostolus a

fide et in

bonis

minus pcrfectos. Scribit ergo non solum eis, sed ctiam
vel in fide sani. Et"

Roma

de carcere
ulte-

non sancti sunt,

per
rius

Tychicum confortatoriam Epistolam, cum
:

quod
id cst

sancti sunt et fideles,hoc est in Christo Jesu,

non essct cos visurus et scicns cos esse bonos, non arguit de culpa, sed ne relabantur limendum erat. Qui enim stat cadere potest, et quia nullus adeo perfectus est qui crescere non possit, eos
ad ulteriora hortatur
;

operc Ghristi, non meritis suis. Et in scri:

bcndo antealiasaluLat dicens Gra/mjustificationis,
ct

pax, [Ambrosius] id est tranquillitas mentis, et

reconciliatio ad

et

ne rccedant a fide pro suis ne pcrfectio erigat eos

per

Deum, sli vobis, a Deo, Patre nostro, quem omnia condita sunt et restaurata, ct Do-

tribulationibus, scilicct Apostoli, teneanlque suas
oi-ilinationes, ct

mino Jesu

prajscrtim

tumorem, ostendit de quo statu ad quem dignum omnia bcneficia eis vcl aposto- D quia alitcr benedicitur Dcus ab homine, aliter homo lis ipsis, vel toti humano generi per solam Dci graunum quidcm bcncdictionis verbum est, a Deo
in

Clirislo, sine quo nulla bona dantur vobis. [Haimo] Benediclus, praimissa salutatione incipit a gratiarum acLionc innuens esse aDeo. [Ambrosius]

vocati sunt, dicens,

:

tiam collata fore.Est igitur intentio Apostoli in hac Epistola Ephesios in bonis habitis confirmare, et ad

scd pro congrucntia pcrsonaj varie debet intelligi,
sicut et facere dicitur

Deus

ct

homo, sed Deus nutu
vero conatu et la-

non et ad humilitatem actionemquo gratiarum informare. Modus tractandi talia cst De morc suo sulutationem pr.-omittit. gratias ngit Deo, oxponens prius beneficia Deinde
ulteriora provocare, nec
:

solo impossibilitor facit,

homo

bore

Dcus bcncdicitur ab homine cum laudibus dignis cxloUitur, Iiomo autcm a Deo, cum Dcus ei gratitc suo! dona impertit, non meritis ojus,sedmi;

ita

Patrol. CXGIL

:

171
sericordia sua. Ait ergo, Deus
ore, opere, et a
sit

PETUI LOMBAnDl,
bencdictus cordc,
:

172

A

pro2dcstinans ut tales per gratiam ejus essomus*

mc

et a vobis, el a bonis

Deus

dico,

qui est Pafer generatione Domini nostri Jcsu Cltrisii, pro quo nobis bcnefacit. Qiii hencdixit nos. Post ac-

Sed Pelagianus veritati resultans ait Praesciebat Deus qui cssent fuLuri sancti ct immaculati per liberae voluntatis arbitrium ct ideo cos in sua prae: ;

tionem gratiarum enumerat beneficia quco a Deo per Christum toti humano generi sunt data, et distinguit duas Dei praeordinationes, et earurn eirectus,

scientia qtiales futuros esse praescivit elegit. Elegit,
inquit,

antequam

essent, praedestinans filios
:

quos

futuros sanctos prsscivit

nec

fecit,

nec se factu-

quarum
Dei
sit

altera est de praesenti ad justitiam, altera
:

de futuro ad coronam

nec dicuntur duaj, quin una
sci-

rum, sed ipsos facturos esse prsvidit. Quem confutat Apostolusdicens utessemussancti virtutibus
:

praedcstinatio qua; cst ipse Deus, scd quia

ct

immaculali, a malis, a crimine

;

et

hoc in con-

de duobus est ipsa Dei ajterna pvaeordinatio,
licct

spcctu ejus,
conspicit,

de praBsenti in justitia,

et

de gloria in futuro.

non hominum, id est intus ubi ipse non extra ubi homines vident. Vel, in
id est ut

Deus enim antc mundi constitutionem, cum nullus quidquam nierucrat, prffiordinavit quod in tcm-

conspectu ojus,

eum

conspiciamus, et hoc
sed in charitate sua.

non

fecit ipse meritis nostris,

Amor enim Dei hoc fecit. [Haimo.] Vel ita dico, ut porc gratise aliquos a perdiLis scparurct, ct justos et immaculatos faceret prseordinavit etiam quod et p essemus sancti et immaculati, et hoc in charitatc, id est per charitatcm nostram qua diligimus Dcum. illos justos ad aetcrnam beatitudinem pcrduceret Harum prteordinationum alLoram hic implet, id est [Ambrosips] Potest cnim intelligi vel de charitate
;

quia justos facit; alteram iu fuluro implebit, qua3
erit

Dei qua diligit homines, vel de charitate ipsorum

omnium
incipit,

perfectio, a

qua consummatione

ora-

hominum qua
Vers. 5-10.
« «
« «
«

diligunt

Deum.
:

nium
Deus

ostendens effectum ejus, et utens praj-

terito pro futuro pro rei certitudine,

cum

ait

:

Qni

henedixit, id est bencdicct, nos, nostris meritis

maledictos, id cst in futuro cxaltabit, dando immortalitatem.
tuali,

Unde subdit
exaltabit

:

Jn

omni benediciione

spiri-

id est

omnimoda

exaltatione,

et

perfccta, qua; tota erit spiritualis etia.n in corporibus, quae tunc liabcbunt

« «

Qui praedestinavit nos in adoptionem filiorum per Jcsum Ghristum in ipsum secundum propositum volunLatis sua; in laudeni gloriffi gratiae suae in qua gratificavit nos in dilecto Filio suo, in quo habemus redemptionera per sanguinem ejus, remissionem 1G3 peccatorum secundum divitias gratiae ejus, quoe supera«
:

erunt agilia et habilia,
ritui naturalia
lestibus,

naturam spiritus, quia cibo non egentia, quae spiEt hoc
fiet,

bundavit in nobisin omni sapientia

et

prudcntia,

«
« «

sunt BencdicLione dico habita inccccoclo.

ut notum faeeret nobis sacramentum voluntatis suae, sccundum bencplacitum ejus quod proposuit in eo,in

id

est in

in Christo, id

dispcnsationeplenitudinistemporum
in Christo quae in coelis et quae

est operante Christo. Sicut. Posuit efrectum sccundae praeordinationis, sciUcet quae erit

C

<c

instaurare

omnia

de futuro, hic
pra?-

« in

terra sunt in ipso. »

ponit
senti,

primam praeordinationem
tangens effectum ejus
;
;

quae est dc
:

quasi dicat

Benedi-

Qui prxdestinavit. Posita praedestinatione quae pertinet ad justitiam et sanctitatem viLae priEsentis,
ponitur hic alia pracdcFitinatio pertinens ad vitam
a[!Lcrnam,cujus cffcctum supra notavit. Quasi dicat
Elegit nos ut hic

cet nos in futuro

quod

etsi

videtur ex mcritis, ita

tamen

prima pncordinatio gratuita est, quia merita quae pracedunt futuram vitam ex gratia sunt, ct dona Dei sunt. Coronat cnim in nobis Deus dona sua, non quae ex nobis sint Ita gratis hoc faciet, merito, Et hoc est quod ait
gratis erit, sicut et
:

cssemus sancti

:

ipse utique

qiii

prxdestinavit nos, id est gratia sola pncelegit, id est

voluntate gratuita, in adoptioncm filiorum, id

est

ad bona qune
credentes in

lilii

habituri sunt,

Filii

autem sunt
:

sicut gratis nos elegit, pracdestinando, ct hoc in
ipso,
id cst

per ipsum Christum. Eicgit dico, ante

siuH. Quasi dicat

mundi
tunc

antcquam cssemus.Ne quis ergo putet animas cum Deo fuisse acternas, et
constitulioncm, id est

ct hoc est quod subdit Per Jequod ipsi filii snnt, hoc non est pcr merita, sed per Jesum Christum. Praedestinavit
:

eum;

nos dico venturos,
ros
j)

idipsum, id est

cadcm habitunon nostro

aliquid meruisse, juxta errorem illorum qui

cum

ChrisLo.

Pracdestinavit dico,

ante ha3C visibilia dicunt fuisse
tcndit hoc falsum esse diccns

quasdam animas
;

placito, scd

secundum propositum

voluntatis sux, id

sanctas, et ideo tunc fuisse eleclas
:

sed aperLe os-

est

Elegit nos antc concligcret cos qui

stitutionem

(1).

Quomodo autem
ct sicut
ila

secundum bonam voluntatem, longc antequam vcl omnibus palam proposiLam ol ostensam. PraidestinaimplcrcLur innobis prtcdcsLinaLio, habiLam,

nondum

eraut nisi prajdestinando? Elcgit crgo prae:

destinans nos

non

elegit eo

quod tunc
in

sancti essemus,

nec ideo quia sancti futuri cs?(/

semus. Sed potius
gratiae cssemus

clcgit nos ad hoc,

tempore

laudem glori,v gratix sux, id est ut laudemus gloriosam gratiam quasi dicat Gloria gratiarum cst aeterna adoptatio, in qua gratia gralificavit nos, id est gratos nos
vit

nos dico

et sanctificavit

:

et

hoc

in

:

;

sancti,

pcr bona opera. Non crgo
ut essemus sancti.
elegit ipse

sibi fecit. Ilic

noLaLur elfecLus jirimce prieordinatio-

quia futuri eramus
Ideo quippe
tales

clcgiL, scd

nis quae pertinet ad justitiam. Gratificavit, dico, in
dih'cto Filiosuo,

futuri

eramus, quia

pro quo nos

diligit.

Diligens

enim

(1)

August. De

prffidest. sanct.

;

173

COLLECTANEA
illis

IN EPIST. D. PAULI.
quibus

— IN

EP.

AD EPHES.

174

suuni Unigonitum, ctiani
vult Filius
(iivina

quos

diligit, ot
iii

A

dona
facti

largitur,

7H0. Eccc hic

ctiam qua^ in torris sunl, cum ipsi homino? qui proedestinati sunt in a^tcrnam vcrilatem, a corruptionis
vetustate renovantur. Et est sensus
:

oslondit

perquem

sumus

grati, dicens: /n quo,

Voluit instauct qua; in

Filio habemus redeniptioncm, ut possimus revcrti a captivitate qua serviebamus diabolo vcnundati sub peccalo; habemus, inquam,/'(V samjuinem ejus, qui nostne redemi>tionis est pretium Et habemus remissionem peccatorum, in baptismo duplicem gratiam ostendit, quia ot redomit, et pcccata nostra non imputavit. Et hoc prcostitit nobis, seeundum di:

rare, id est supplere, quae in ccelis sunt, id cst nu-

meruiii angclorum
tcrris sunt, id cst

diminutum implcrc,

homines qui per peccatum depraquaj in coclis sunt, id cst

vati erant renovare. Vel,

;

animas sanctorum quaj jam in coelis, et quaj in tcrra, id cst sanctos qui adhuc in terra sunt. Et hoc in Christo, id cst pcr ipsum Christuni. Chrisli cnim
adventus salus
sunl, et
illis

vitias graticV ejus, idoi^l

sam gratiam

suaiii,

sccundum divitem ctcopioquia omnia dimittit, et totum
huraano generi collata sunt,
quae gralia
7iobis

cst, ct sanctis

qui

jam cum

Christo

qui adhuc futuri sunt.

jus inimici destruit. Qiuc superabundavit. Hactcnus
ogil de his quoe toti
«
«

modo

agit de his quai singulariter apostolis dcdit
: ;

quasi dicat

Dico divilias gratiffi abundassct fldelibus, omnibus

cum

«

m

apostolis

B

«

superabundavit, id est

plusquam

in aliis abundavit,

«
«

ut verbi gratia in hoc, scilicet in
est in

omni

sapientia, id

Vers. 11-1'(. « In quo ctiam nos sorte vocati sumus, praidcslinati secundum propositum ejus qui opcratur omnia sccundum consilium voluntatis sua;, ut simus in laudem gloriai ejus nos qui antc speravimus in Christo. In quo et vos, cum audissetis vcrbuiu veritatis, Evangelium salutis vestra3, in quo et credentes signati estis
Spiritu promissionis sancto, qui cst pignus hsereditatis

omni dc

divinis notitia, et prudcnlia, id est
ita ut

«
«

notum faeeret nohis sacramentum voluntatis sux. Voluntalcm suam sccretam aliis, id est illud quod secrola voluntate faccre volebat. Et quid
scilicct
stris,

providcnlia lemporalium. In omni dico,

nostne in redemptionem acquisitionis
gloria^ ipsius. »

« in

laudcm

In quo, etc.

Ne

apostoli in quibus

superabundat

illud sit supponit,

instaurarc omnia, ct hoc non meritis no-

gratia viderentur meruisse aliis, ostendit eos ita gratis vocatos non meritis, sicut fucrunt alii, di-

scd secundum l>o}ium placitum ejus, id est se-

cens

:

In quo Ghristo,

id

cst
alii,

per

quem Christum
vocati,

cundum bonam voluntatem suam utbona fierctsubveniret. (2) Quod bonum placitum vel sacramentum
proposuit, id est longc

etiam nos, apostoli ut vos

sumus

pcr inte-

riorem gratiam

:

et
(4)

hoc non meritis, sed

sorte, id est

anlcquam

fierot posuit, vel

divina electione.

Sors enim dicitur Dei gratia,
:

qua salvi facti sumus qua; bene dicitur sors, quia onmibus palam obtulit.lllud dico implendum ineo, hominis non cst clectio, sed voluntatis Dei, qui Filio, scilicct non in alio, id est in Chrislo, ct non in aiio tempore \mi)\cndum, sedin dispensatione ple- C nulla nostra mcrita invenit, sed sorte voluntatis suae nos ad salutem vocavit, quia voluit, non quia nitudinis lemporum, id cst in plcnitudinc temporis digni fuimus. [Augustinus] Hajc est sors unde illa dispensati a Deo, id est in tcmpore gratia-',quo imtunica Domini desupertexta, quae charitatem signiplere quaj caiteris temporibus promissa ct flgurata
sunt, divina providentia rationabilitcr dispensavit.
Si
ficat,

sortc super

cam missa

provenit, quia Dei

enim

docti,

ignari penilus csscnt homines, non pra;non reciperent Christum;et nisi prius de na-

gratia charitas inspiratur,
nius.

non meritis vocati su-

Nos dico prius
:

prsedestinati, id est per gratiam

turali etdoctrinali legc esscnt convicti,

supcrbipar-

vipenderent Christi advcntum,
cur in hoc tempore polius
plere secretum
id cst

(3)

Nc ergo quairatur
impccinslaurare,

et hoc non sccundum mcrita, sed sccundum proposilum ejus, qui, etiam in aposto-

pra^parati et clccli

quam

in alio volucrit
scilicet

lis,

operalur omnia, etiam velle

sux

voluntatis,

ut credere incipiamus operatur.

bonum. (5) Ipsc crgo Non enim quia cre-

ad

primum statum

rcducerc,

omnm,pcr
:

catum destructa,
lo3,

et qu,l' in cwlis sunt, id est

angc-

etqutr in tcrris sunt, id cst

homines
pcr cjus

non quod
T\

pro angelis mortuus est Christus,sed ideo etiam pro
angelis
fit

quidquid

hominum

dimitur

et

liberatur a

morlcm remalo, quia cum eis quodam;

dimus, scd ut credamus clegit nos el operaturomnia. Et hoc sccundum consilium volunlatis sUcV, id est secundum voluutatem suam, qua) est cx ratione.Quasi dicat: Quare nos magis elegit ad officium pra;dicationis et apostolatus nescimus, sed tamen consilio
fecit,

non temcrc. [AugustinusJ Et ad hoc vos

elcgit,

modo
ipsa

rcditurin gratiam post inirnicitias quas intcr
et

ut simus in laudcm (jlorix ejus, id est ut per nos alii

homincs

sanctos angolos pcccala fccerunt

elex

laudent gloriam ojus, ut exemplo nostro
glorietur in homine. [Ambrosius]
:

hominum redcmptione

ruinaj illius angelicaj

nemojam Verum est enim

dainnumreparatur;ctutiquc noverunt angeli sancti docli dc Deo,cujus veritatis <x'torna contcmplatione beatisunt, quanli numeri supplornenlum dcgencrc hunfano intcgritas illius civitatis exspcctct. Instauranturautem quaein ccclis sunt.cum id quod indcccciditinangelis redditurex hominibus. Instaurantiir
(2;

quod ait Non vos me elegistis, sed ego elegi vos (Joan. xv). Laus autcni gloria? Dei cst, cum multi acquiruntur ad fidoin, sicut gloria modici cst
curat. Simus, intiuam, in

cum multos
apostoli,

laudcm cjus nos

quiante omnes alios quibus Christus prffidicavit, et qui pcreum convcrsi sunt, speravimus in Christo, et
(4)

August. Dc

i)ra.'dest.

sauct.

Aug.

in

psalmo cxxx.
prffidest. sanct.

(3) Id., in

Enohir.

(5) Id.,

De

:

m
ideu tales esse debemus, per quos
quo, etc. Expositis his
alii

PETRI LOMBAUDI.
laudont. In

176

A

«
«

quna apostolis collata sunt,

clesiam quaa est corpus ipsius, et plenitudo ejus qui onmia in omnibus adimplctur. »
Propterca. Enumeratis beneficiis

modo
cujus

venit ad ea

qu*

dedit Ephosiis. Quasi dicat

humano

generi

Speravimus
fide,

in Christo, in

quo

Ghristo, id

est

in

vol apostolis vel Ephesiis collatis,

quidde

beneficiis

et,

vos, Ephesii, cstis,
;

cmn

audivissecis, id

Ephesiis

datis

sentiat Apostolus

subdit, scilicet

est per hoc quod audivistis etpostquam audivistis, nou ante. Gum enim et causam notat hic et tempus. Cum audivissetis, dico, vcrbum veritatis, scilicet Evangehum ealutis vestrae, quod salutem annuntiat,
et ad salutem vocat. In quo Ghristo, id est in cu^''jus

rogat superaddi, ne illi supertendant quasi dicat Gum audivissetis Evangelium, credidistis. Propterea ego auagit, et

quod gratias

biant, sed ultra

;

:

diens fidem vcstram,

qux

est in

Christo Jesu, id est

qua

in

Ghristum

creditis sine

admissione

legis, et

operatione,

el vos,

credentcs, signati

estis, id est

dilectioncm\estra.m, id est opera charitatis ostensa,
iu omncs sanctos, non ccsso ajjens pro vobis gratias Dco quasi dicat Bcne nJvi quales estis. Et inde non vos, sed Deum laudo qui hcc fecit. Ei enim qui fecit aguntur gratiae. Ideo ait Non cesso pro
:

divisi a
i

grege diaboli. [Hieronymus] Vel, signali
:

estis,imagine Dei reformatain vobis.Unde signatum
est superno.'; lumen vultustu i, Doniinc (Psal. iv). Et hoc,

;

!

Spiritu sancto promissionis, id est per

Spintum
:

san-

:

ctum qui promissus

erat, vel qui
(6)

promisit h.-eredita-

n

vobis gratias agens, scilicet de habitis bonis

tem, et est arrha ejus.
gnus hxreditatis nostrx.

Unde subdit Qui est piDiffusa est enim cluiritas in
v).

ego etiam faciens memoriam vestri in orationibus meis, in quibus oro Deum ulteriora vobis implorans.
:

corda nostra per Spiritum sauctum (Rom.

Quid

est

f

Eccejam ex quanlulocunque pignore deambulat Dcus in nobis, et sic pignus accepimus. Quidam tamen codices melius habent arrham eamdem quippe rem interpretes
enim,
si

diffusa cst charitas?

Unde congrue pro jam datis actio. (7) Qui enim orandus

prcemittitur gratiarum
est

ut faciat,

illi

est

gratiarum actio reddenda cum fecerit. Hoc autem m orationibus meis peto, ut Deus Domini nostri Jesii
Cliristi et

;

Patcr gloriie, id est Christi, d^/, etc. [Haimo]
;

tamen aliquid in loqucndi Distingue, Deus Patcr, et Deus Christi est et Pator usu inter arrham et pignus. Pignus enim quando sed Deus Ghristi est secundum humanitatem, quia datur, soluto eo pro quo ponitur, aufertur arrha Christus est homo et natus ex femina. Unde in vero est cum de ipso datur aliquid quod non est aupsalmo dicit De ventre matris nicse Deus mcus es tu ferendum, sed complendum. Si ergo charitatem {Psal. xxi). (8) Ostendens Patrem esse Deum suum, modo Deus tanquam pignus dedit nobis per spiriquia homo factus est homo enim de ventre matris tum, qui datus est re promissa reddita, aufercndum natus, et secundum hominem de virgine natus est est a nobispignus? Absit sed hoc quod dedit imDeus, ut non solum Patcr illi esset qui eum de plebit.Ideo melius habeturarrha quam pignus. De- ^ seipso genuit, sed etiam ejus Deus esset quem de
dieere voluerunt. Interest
; :
: !

dit nobis spiritum,

ad hoc utique,
id est et

scilicct in rcdeni-

ytionem acquisitionis,

ad hoc ut sanguine ejus
ultra

Qui ergo Pater est Filio ex utero suo, de ventre matris Deus ejus est,
ventre matris
creavit.

hominem

non dominetur vel acquiramur a Deo. Ad hoc enim redemit ut habeat, non ut perdat nos. Et in laudcm glorix ipsius. Quasi dicat Et ad hoc dedit nobis Spiritum, ut laudctur ipse Deus.
redempti a jure inimici,
nobis inimicus. Acquiramus

Deum,

non de suo. Unde ipse Dominus ait Ascendo ad Patrem meum et Patrem vestrum, Deuni meum et Deum vcstrum (Joan. xx). Hoc igitur dico, ut Deus
:

:

Christi et Pater det vobis ea quae sequuntur. Quasi

Vers. 15-23.
«
((

dicat

:

Ad impctrandum
et
si

illa

non obtei.do mcrita,
sapientes estis,
in
spii'i-

«

Propterea

et

ego audiens fidem

sed quod Deus

Patcr Christi est. lloc, inquam,

vestram quae est in Ghristo Jesu, et dilectionem in omnes sanctos, non cesso gratiasagens pro vo-

precor, ut det vobis, et

jam

tum
est

sapientix et revclationis
plenius

agnitione ejus, id

« bis,
((

memoriam

vestri fdciens in orationibus meis,

Spiritum sanctum qui dct vobis sapientiam de

ut

Deus Domini

nostri Jesu Ghririti, Pater gloriae,

coclestibus

quam modo
et sinc velo

habeatis

;

ita ut

«

det vobis spiritum sapientice et revelationis in

non obscure, sed clare
scilicet det, id cst
vestri, id est J)

eum

agnoscatis,

«
«

agnitionem ejus, illuminatos oculos cordis

vcstri,

faciat, illuminatos oculos cordis

ut scialis quaj sit spes vocationis ejus, et quaa divia
haereditatis ejus in sanctis,et qua? sit su-

rationis, qua3

est

imago

Dei, in

qua

« tiaegIoria3 «

«

pereminens magnitudo virtutis credimussocundum operationem

ejus in nos, qui
potcntiac vii'tulis

« ejus,
(I

quam

opcratus

164cstin

Ghristo, suscitans

imagine ergo sua cognoscc auctorem cjus qui corporali sensu non attingitur. Ne ergo putetis corporeo scnsu Deum attingi, sed oculis mentis ipsum cognoscitc, et aurirenovatis in agnitione Dei. In

illum a mortuis,et constituens ad dcxteram suarn

bus mcntis ipsum audite. In corpore enim divorsa

« in ccelestibus «
«

supra

omnem

principatum

et pote-

mcmbra
ibi

sunt. Alibi audis,

alibi

vides

;

in

corde

statem

et

virtutcm et dominationem, et
in futuro. Et oronia subjccit

omne

no-

autem tuo, ubi diversa
audis ubi vidcs.

membra non
?<; .sc<an*.v,

inveniuntur,

men quod
sed etiam

nominalur, non soium in hoc skcuIo,

«

sub pedi-

Ad hoc
modo,
(8)

illuminct oculos,

plenius

quam

«

nus
(6) (7J

ejus, et

ipsum dedit caput supra omnem Ec-

f/zw, id ost quanta, sit spes vocationis ejus,\d

Augustinus, in serm. De visione Dei. Id., ad Vitalem.

U., conlra Max,

J

177
esl rcs sperata

COLLECTANEA
sint, quia,

IN EPIST. D. PAULI.

— IN

EP.

AD EPHES.

17S

ad (luain vocat cicdcnlco. IlDodicll
cuin plene scicrint quis

X

pro!iiis.siiin est.

Siinilicnim modoc.Klollcntursupra
Pater volo ut
xvii).

ut propcnsiores

coclos

cum

Christo; sicut ipse dicit:
et hi

fructus credeatium, propensiores fient circa excolendamrcligionem.[.\mbrosiui?'Deindcquodnomine spei intellexcrit, aperit subdens: Et, sciatis, qiue sint, divituv, etc. llipc est spes. Spes enim accipit

ubi ego fuero,

mecum

sint {Joan

Quia

et

corpus ejus,

quod
ibi

est Ecclesia, in ipsa dextera, id

est in ipsa bcalitudinc, erit.

nostrum non
est.

sit,

Quamvis enim corpus tamen spcs nostra jam ibi
jussit

rem speratam. Vel
Ut sciatis

ita ut

spes propria accipitur,
est
;

etc.

Ideo et

Dominus post resurrectionem

fjiuc sit spes

vocationis ejus, id

quan-

discipulis suis piscantibus ut in dexteram
inittercnt retia, qui

partem

tum
tis

valet spes vita) aitcrnai ad
sit

quam
:

vocat

ct scia-

qu?e

adimpletio

ejiis

spei

quod

ita ait, et

qu;e sint
gloriosa3
nis, qua>

divitiac;

gloriiE

ejus,

ha^reditatis,
aeterna?

id est

ctiam dixit agnos addexteram, hffidos ad sinistram sc positurum. Velita: conslitucns, id est stabiliter statuens,
illum

hoereditatis,

scilicet

beatitudi-

hominem, Christum, ad dexteram suam,

id

dicitur
erit in

ha;reditas,

quia firmiter
sancLis

habc-

est in sede judiciaria, in potestatc judicandi.

Quia

bitur

quE

omnibus
iitue sit

communiter.

sujkTemimens magnitndo E' s^iatis glori« futuraj in nos apostolos, id est quod nos apostoli pra; aliis habebimus gloriam, nonutstetis
etiam
eL habeatis,

enim omnc judicium Palcr deditFilio (7oaM. v),ideo ad dexteram Dei sedcrc dicitur quasi judex. Unde ait Jud;cis Amodo vidcbitis Vilium hominis sedcrc
:

ad dexleram Dei,
illum
in

etc. {Matth.

xxvi). Et

constituens
et

majus quod habebimus. Quoddam enim incrementum glodoctores ultra illud quod ria; habebunt summi
sed
tendatis

ad

illud

cxlcstibus et supra
ct

omnem

principatum
ct

potcslatcm

viitutcm et dominationem, id est supra

communiterommcshabebunt.Habebuntenimomnes

cumdem
claritatc,

dcnarium,
et

sed differet stella a stella in
divcrsas

crunt

mansiones
fulgeiites,

in

domo

non solum super hos quatuor, sed etiam super omne nomen quod nominatur non solum in hoc sgeculo, sed etiam in fuluro, id est supcr omnenominabile quod
dignitatcm
vel

horum ordinum angclicorum,

Patris

:

et

inter

aiios

clarius
in

apostoli

jam

scitur vcl infuturoscietur. Hncdicitpropter
Filii

altius sedcbunt.

Unde
ct

tabcrnaculo Domini suin

in(;arnationpm

Dci, ut etiani

homo

factus su-

per

mcnsam

facta est

corona

terra simul alta

per omncs

cceIos esse

dicatur, ct

super

omnem

digitis

quatuor

supcr cam

altera

altam digitis
tur, qua; in

operiens totam mensam, et corona aureola. Per coronam quatuor qua3 mensam operiebat, glo-

crcaturam, habens
per

adoptionem.

Dei per naturam, non ne videretur prseesse onmi Et

nomen

creaturaa dignitatc tantum, et nonpotestate, subdit

ria vitae aetcrnae signatur,

qua omnes
scriptis

clecLi

fruen-

etomnia. Quasi
Qt

quatuor

libris

Evangelii

digito Dei,
&i

id

est Spiritu

sancto,

annuntiatur:

meritorum. Corona aureola, super illajn, est perfeclio remunerationis eorum qui in doctoribus excellunt. Idco Apostolus ait, quaj sit supereminens magnitudo gloriaj
erat in terra eimul pro diversitate

dicat: Non solum prajest omnibus dignitate, sed et sub ea sunt. Et, id est c^um omnia subiccil Deus Pater sub pedibus cjus, ct subjecit ei plcne, ut per pedes plena subjectio

notcLur: qua;

omnia mcrito sunt

ei

subjecta,

quia
id est

per

eum

facta sunt. Vel,

sub pedibus ejus,

magnitudo est virtutis ejus, id est in virtute Dci danda nobis, qui crcdidimus dcilla beatitudinc secundum opernlionem polentix virtutis ejus. quain operatus est in Christo, id est secundum quod
in nos. Quae

sub humanitate ejus, quce significatur per pedes. Quia sicut pes est inferior pars corporis, ita in Christo inferior natura est humanitas, quam etiam angcli adorant, et ipsi homini Ghristo omnia subsunt. Et ipsum.

PosLquam commemoravit

dignita-

potenter operatus cst in Ghristo cu;us

membrasu-

tatem

Christi, redit ad nos,

ostendens dignitatem

mus, et ideo eamdem cum illo nos habituros credimus. Operatus; inquam, in Christo, ita, scilicet
suscilans

cjus ad nos

illnm a mortuis,

et

constituens

illum ad

dextcram suam,

in ajterna beatitudine. (9)

Non

eos

audiamus qui negant ad dextcram Patris sedere Filium, diccntcs: Niinquid Deus Patcr haljct latus n adco altus est dcdit Deus caput, in quo sunt dexterum, vel sinistrum, sicut corpora? Ncc nos omnes spiriLualcs scnsus Ecclesia?, scilicct dona hoc de D:o scntimus. Nulla enim forma corporis gratiai: Illum,inquam,deditessecapuL,5M/^ra omnem finitur ct concluditur. Sed dexteraDeiest beaDeus Ecclcsiam, quaj in coclo, et qua; in terra est, dum titudo aeterna qu;c sanctis dalur, sicut sinistra confitcntur hunc esse pcr quem facti sunt. Subjidicitur miseria perpetua quac impiis datur. ejus ciuntur ciiim illi ([uasi capiti, ex quo trahunt oriEt est, conslitucns illum ad dcxterain suam, id ginem. Ab ipso enim facti suntsecundum deitatem, eat ostendens hominem Christum aeternaliter bcaet ita secundum dcitatem caputest Ecclesia;,secuntum, in r.rlestihus, id est in coelo. ?]xemplum audum quam dedit ei csse caput illum antc omnia tem gloria3 sanctorum consistit in resurrcctione gigncndo. Est etiam ct proprie dicitur caput seSalvatoris, ut in ca cognoscant fidelcs quid cis cund um humanilatcm, secundum quam conjungitur
(9)

Quasi dicat: Ita exaltavit Deus Christum,et hKccjusexaltatio adnospertinet, quia ipse talis est caput, et nos corpus ejus, et hoc est quod ail; quasi dicat:Hoc quod dixi de Christo ad nos pcrtinet. l-:t, id est quia, ipsum. qui
pcrtinerc.

Augustinus, De agonc Christianorum.

179
ei

PETRI LOMBARDI.
in eo

180
in

Ecclesia, et natura et gratia. Nain
gratiae fuit,
(10).

pleni-

A

hoc aoro caliginoso, non cumhominibus

mundo,

tudo

de cujus pleniludine nos accepipraestare

qui ad ista caliginosa de apparatu supernorum an-

mus

Nullumque majus donum

Deus

posset hominibus,

quam
illis

ut

Verbum

per quod conei

didit omnia, faceret

caput, et illos

tanquam

gelorum cum angelis apostatis lapsus est tanquam ad carcerem. Caliginosus enim aerinfernus estdacmonum usquc ad judicium. Unde in canonicaEpistola dicitur
:

membra

coaptarct, ut esset Filius Dei et filius ho-

Carceribus caliginis inferni retrusus

minis, unus, Deus

cum

Patre,

unus homo cum ho-

in judicio servaretur

minibus. Qux, Ecclesia, est corpus illius, id est unita ei gratia et natura, et pleniludo ejus, id est implens eum ut habeat membra omnia. El vere est
plenitudo ejus quia ipse est qui adimpletur per eos.

erroris dicit principem aeris, quia in

perimendus. Spiritum ergo hoc aere dominatur. Hanc cnim partem sibi usurpavit ad exer;

cendam dominationem
principes nmic etiam

et quia ita vicinisuntnobis

et spiritus invisibiles sunt,

Cum

enim regressi ad confessionem

flectunt

genu

magissunt timendi. Qui adhuc operantur, quantum
qui dif-

Christo adimpletur, quia recedentibus evacuari videtur. Per eos adimpletur dico,

Deus

sinit, in filiis diffidentix, id est in cis

tamen ens omnia

fidunt de ajternis, vel de

quorum

salute nos diffidi-

in omnihus, hic vel in futuro, quia

membra

nihil ci

omnia membris. Ouod ideo dicitur esse omnia in omnibus, quia omnia ab ipso sunt in eis, cujus virtute sunt quod sunt.
conferunt,

sed ipse

mus, et idco erepti ei sint grati ereptori Christo. (M) Qui intravit in domum fortis in suo dominatu genus humanum habentis, et prius ipsum alligavit,
id est ejus coercuit et cohibuit potestatem, potestatis suae

Vers. 1-3.
«

CAPUT

II.

«

Et vos convivificavit

cum

essetis
ali-

mortui

delictis et peccatis vestris, in

quibus

« «
«

«

quando ambulastis secundum sseculum mundi hujus, secundum principem potestatis aeris hujus; spiritus qui nunc operatur in filios diffidentiae, in quibus et nos omnes aliquando conver-

fortioribus vinculis, et sic eripuit vasaejus quaecunque praedestinavit eripere. Arbitrium eorum ab ejus liberans potestate, ut illo non impediente crcdant in istum liberavoluntate. Proinde hoc opus

est gratia3

quam

attulitsecundus Adam.nonnaturae

quam

corrupit primus

Adam. Filiosautem

diffiden-

« sati

sumus

in desideriis carnis nostrae, facientes
:

voluntatem carnis et cogitationum et eramus « natura filii irae, sicut caeteri. » 165 Et vos. Hic commemorat priora, scilicct
«

adarbitrium tiae suum, quod nec ipsumhabetliberum adfaciendum. sed in maximam malevolentiam suis sceleribus obregit princepsiste, id estdiabolus,

modo per gratiam inbonisquaenunchabenthumilientur, hic princeps in filios diffidentia3, nisi operasuamaet certum sit quod, siinimicis haec data sunt, ma- C la? et in primis maximeque ipsam diffidentiam et gis amicis dabuntur ea qua; Apostolus optat eis, infidelitatem qua sint inimici fidei, per quam scit scilicet quod Christus est caput omnis Ecclesiae et eos possemundari?(I2) Inquamergo obstinationem nostrum, quia nos convivifieavit cum, id est quamcum Deus plerumque facere dicitur non instigando vis, essetis mortui delictis et pcecatis, etc. Vel ita et inspirando, sed deserendo facit, ut illi, id est
quales fuerint ante fidem, et quid
facti sunt, ut

duratum. Unde nemo sanae fidei credit veldicithos apostatas angelos ad pristinam pietatem correcta aliquando voluntate converti. Quid autem operatur

continua, ut a superiori
telligitur,

quasi dicat:

sumas verbum quod subinNosquicredidimus habemus

spiritus maligni, operenturinfiIiisdiffidenticE:quod

spem haereditatis, et vos, scilicet credidistis, Deus autem convivificavit nos cum, id est quamvis,prius essetis mortui. [Ambrosius] Vcl ita continua Deus
:

Deus debite justeque permittit, in quibus, peccatis, scilicet ut gontes, aliquando et nos omnes Judaei. conversati sumus, agentes vitam nostram in desideriis
quffi

carnis nostrx, id

est in malis

concupiscentiis

Jesum, et vos, id est suscitabit, cum, id quamvis, cssetis, olimante fidem mortui.sciiicet nec etiam sentieates mala nostra. Mortui dico,delictis, scilicet dimittendo quae jubentur, et peccatis vestris, scilicet agendo prohibita in quibns delictis
suscitavit
est
et peccatis aliquando, scilicet antc fidem,

tes carnis, id est ea in

ex carne sunt, et etiam facientes actu voluntaquibus caro delectatur, ut

est luxuria, et

hujusmodi.

et

voluntatem

cogitatio-

num,

vel

lectatur,
£)

mentium, id est ea in quibus caro non desed anima cogitat, ut sunt haereticse prahujusmodi. Et eramus, nos Judaei,
id estgentiles, filiiirx, id est

longo usu,

vitates, et alia
sicAit et coeteri,

ambulastis, de alio ad aliud dcclinantes. Ambulastis

dobi-

secundum sxeulum, id est conversioncm et speciem, hujus mundi, cujus specics nos allicit, et secundum principem spiritus, id estspirituum. Ponitur enim singularis genitivus pro plurali. Ille est
dico,

tores aiternaj pcenae, ethoc»fl/Hm, idest per patres,

Adam

Beelzebub qui est princeps malignorum spirituum. Vel intransitive secundum aliam litteram, quce est

Evam,idestpcr peccatumoriginale ab cis traductum.(13) Caecitas eniminprimo homine per pcccatum contigit, dc quo omnes originem duximus, non solum mortis, sed etiam iniquitatis.
scilicet ct

Ideo Apostolus ait:
filii

Eramus natura

filii

\vce,

id est

secundum principem spirituum. Principem
testatis aeris hujus, id cst

dico,

po-

vindictae,

filii

pcEnac,fiIii

gehennae.Quomodo na-

qui habet potestatem in

tura? (luia poccante primo homine vitium pro na-

(10)

(11) Id.,

August. in nsal. lxxxv. ad Vitalem.

12) August., in 13) Ilier.,

psalmo lxxvi.
cffico

supcr Joan. dc

nato.

:

m
tura inolevil.
14)

COLLECTANEA
et
:

IN EPIST. D.

PAFLL

— IN
fecit,

EP.

AD

EPIIES.
siibdit

482
:

Tcncbatur cnini jusla (laninalionc
erant
Qiii

A

fcclum cssot,
consedere

sic loi|iiiUir. l'nd(> cti;ini

Kl

genus humanum,
ira

omnes

filii

ira;,

rlc

qua
non
iii).

ut judiccs, nos ct vos, in ceelcstibus,

Dominus
ait

dicit

non eredit

in Filium,

habct vitam, sed ira Dci manet supcf

eum

(Joan.

non inanitcr, sed fldeliter Jam computat factum quod futuruin esse non dubitat. Augustinus] Certe
|

Non
nati

vcnit.sed

n3escilur.(i5)Ipsa

manot.Cum hac quippeiraomnis cst cnim iUa ira cum qua omncs

cniin iu cadoslibus

Christus

Jam

sedct,

nondum

sumus, cui nascendo h;csimus, ira de propagine iniquitalis, de macula peccati. Et nota quod ipsa vcrc ac proprie naUira hominis dicitur, qualis sine vitio primitus condila ost. Translalitio autem verbo ulimur ut naturam dicancus ctiam quali nas-

autcm nos, scd spe ccrta tcnemus. Fecit dico, per hoc quod sumus in Christo Jesu, id est in fide
Christi, ut, etc; quasi dicat
:

Ita hajc in spe fecit,

ut in ro conipleret in dic Judicii.
ostendcrel,
'\\\

Quod

ita

dicit ut

re, hi

swculis superv.nicniibus, id est

in diejudicii, abundantcs divitias graticV su^v, id est

homo;secundumquamlocutioncm diciturhic: oramus natura filii Wx, sicut et ca^teri. Ac si dicat
citur

Cum

Ih-cc

pncdicta fuerint in nobis ^icut in gcnt'-

bus. non despcret goiitilis quin par Juda:istiat,quia
illi eramus (ilii iric.In hac ira cumessent homines pcr originalc pcccatum, tanlo gravius ol pcrniciosius.quanto majora vcl plura insupcraddi-

abundantia dona gratia;. [Ambrosius] In futuro enim s;cculo apparcbitdonuniDeiin rcmunerationc crcdcntium, quod oculus non vidit, nec auris audisunt abuiidanlcs divitiic, non tantuin vit. Et ha;
x^

nos sicut

ijuantum mens invcsligare non potest. Vel ita, ut dc praesenti accipiatur, sic quasi dicat Ideo convivificavit nos prius morluos ut ostendcrctin sa;culis
:

derant.necessariuscrat mcdiator, id ost reconciliator qui hanc iram singuiaris sacrificii oblalionc pl<acarct.

supcrvenicntibus, id cst postcris nostris, abundantcs divilias givitia; sucC. id est
tia; qu;v;

Undc subdit

:

abundanlia dona graDcindc utramque scntentiam hic largitur.
:

«

Dcus aulem qui dives est in miVers. 4-10. sericordia propter nimiam charitatcm suam qua
<<

progredcre simul, quasi dicat

Divitias, dico, datas
nostris, sed

vobis hic vcl in futuro, non mcritis

m

« dilexit

nos,cl

cum esscmus
in Christo,

inortui pcccatis, con-

« vivificavit
« vati, et

nos

cujus gratia cstis sal-

boniUlc Dci. Divilias dico, existcntes super nos, id cst supcr intcllcctus nostros, qiiia plcne capcrc nequiinus. Datas dico, in Clirisio Jesu, id cst per Chri.

conresuscitavit et consedcre fecit in ccc-

« lcstibus in Christo
«

Jesu,ut ostenderet in sajculis
sun:'.

stuni.Et bcnedixi inbonitatc,</?Y(^?a(j«?m, praeeunte,
id est gratuita Doi voluninie, salvati cstis per fidem,

supervenicnlibus abundantos divitias grali;c
in Christo

«in bonitatc super nos
» cslis salvati
«

Jcsu.Gratia enim

per fidera, ct hoc non ex vobis. Dci
est,

quia coopcratur fides bona Dci voluntate. [Augustinus] Et hoc, id est fidcs, 7ion est ex vobis, id cst ex

non ex opcribus, ul ne quis glovi natura; vestra', quia donum Dei est puve;non factura crcatiinChristo C partim ex openbus, ita ut ne quis, ii cst nemo (jlo« rictur. Ipsius enim sumus « Jcsu in opcribus l)onis,qua; prtcparavit Dcus utin rictnr, id cst cxtollatur de operibus. » « illis ambulcmus. Non hoc idco fccit quod opcra bona pia cogitaDeus autem ;qua.s'\ dicat: Quamvis cssetismortui, lione facta frustrentur, cum Deus rcddat cuique Deus tamen convivilicavit nos, Deus autcm, ct non sccunduin opcracjus, sitque gloria operantibonum: alius, et hoc cst, Dcus autemriui dives est in miserised quia opora cx gratia, non cx operibus gratia. ipsc, incordia, qui aclualia ct originalia dimittit Bonum ost igitur homini ut de viribus liberiarbilrii quam.non pvopiermcriium, sedpropternimiatnchasui non pra^sumat, quia ille qui putavit sine cjus ritaiem suam, qua dilexit nos, id cst Judyeos ct gcnadjutorio sc posse custodire quod dedit, profectus non mo<lo postquain justi fuimus, sed etiara tes in longinquam, ct vivcns prodigc cuncta consumcum esscmus mortui pcccatis convivificavit nos in psit, et miseria atlritus, et in se rcvcrsus dixit Chrislo, id cst a siinili Christi, quia sicut Christuin Surguin et ibo ad patrem tncum (Luc. xviii). Quam a vctustate po:na;, ita ct nos a vctustatc culp;c inuncogilalioncm bonam non habct, nisi ct ipsam illiin
: :

enim donum

davit. [Auguslinus] Vel

secuudum aliam
hoc

litteram,

occulto Pater misericordissimus inspirasset. Ideo

conviviftcavit nos, scilicet Juda;03,ct
id cst

in Christo,
])

pcrgraliam Christi.Et sccundum hocitacum

Ethoc non cx vobis,sed Deidonumest, non cx opcribus, nc iortc dicas Promcrui, et ideo acrectoait
:
:

superioribus Jungit littcram, ibi: Ifeus aulcm, quasi
dicat
:

ccpi. (17;

Non putes
nisi

tc

proincrcndo accepisse

qui

Nos aliquando

rnale convcrsati

sumus, sod
iii

non promcreris,
ex gratia
tis

accepisses. Gratia pra;cessit

Deus qui divcs, etc, convivificavit nos, Judaios,

mcritiuri tuuiii, iioii gratia cx merito,
;

sed meritum

Christo, id cst pcrgratiam Christi. Et sicutnos,si-

nam
:

si

gratiaex meritoemistis, non gra-

militcr ct vos gentilcs convivificavil.Et hoc ostqiiod

acccpistis

ornnia incrita pra;ccditgralia,
iiicrita

utdona

subdit
5a/i'a/j,

:

Cujus Chrisli
Judffii

(jratia, et
;

vos gcntiles, csiis

Dci conse^iuiinlur

moa. [Auguslinus] Et nc

sicutnos

et

utrosquc conrcsuscilavit,

id est

cum

Cliristo

Jam

suscitavit. (IG)Spe

tanquam

quis alitcr intclligcret, propter arrogantes, ct suam justitiam constiluorc volentes, planius aperit subdcnr^
:

porfcctiim oniintiatquod futurumest, quiaspc rcrta

Ipsius

cnim;

quri^^i

dicat

:

Nemo

dcbct de se
id cst in fide

quod luturum estjjam tencmus: ideo Jam vclulpcr(<4)

gluriari,
(if))

quia nos creali in Chrislo Jcsu,

August.

(15) Id., in

in Enchir. pstilmo ci.

(17)

August. contra Faust. Id. in scrm. dc vcr. Apost.

183

PETRI LOMBARDI.

184
Dei, quasi dicat
:

Chrisli, et?'n operibtistGG bonis simus factuvx ipsim,
id est id est

A

d;L'is

magiL- siuL obno.xii grali;£

opus Dei. Vel ita Nos sumus creatifactura, per facturam ipsius, id est pcr opcrationem
:

Prasdicta

Dei, in Christo Jesu,idest in fide Ghrisli,et in ope-

bona habetis a Deo, propter quod, id est quiahaic habetis, et ut sciatia omnia esse a gratia Dei, memorce estote. ut magis grati sitis, gtiod vos,
Ephcsii, aliijuando, id est ante conversionem,m<<is
gcntcs, id

Nos snmus factura ipsius. Nos dico,creati in Christo Jesu,id cst per Christum Jesum, inoperibus bonis. [Haimo.] Non utique illa creatura qua homines facti sumus, sed ea de qua ille dicebat, qui jam utiquehomoerat Cor Hiworf/o» crea in me Deus, etc. {Psal. l.) (18) Hac creationc
ribus bonis. Vcl ita
:
:

est

quales

gentes, scilicet veteres pec-

catorcs degentes in carnc, id est in carnalibus, qui

dicehamini prxpuiimn, id est immunditia. Et hoc ah ca circumcisione qua; non vere est, sed dicitur
circumcisio, quia facta est

formanr.ur et creamur, in operibus bonis,ry?7,^ Beus
prgeparavit,

antequam ad ea surgere
illis

possetis. Prse-

Deo in carne, non quod vos, qui nunc
malo,
scilicct sine

in

manu humana, non a spiritu, et memores estote
illo

tales estis eratis

tempore

paravit dico, ut in

ftmftM/cmM.s^proficiendo,

nou

Christo, id est sinc promissione

ut confisi gratias, deindc otiosi simus. [Haimoj In
his verbis aperte monstrat Apostolus ipsam Dei praj-

Christi, quiE tunc fiebat Judajis. Eratis etiam aiie-

nati a convcrsaiione
-n

Israel,

quibus

gentibus, (Amsi

destinationem,ejusdemque effectum, id estgratiam qu» apponitur. (19) Ait enim, creati sumus in Christo et in operibus, hoc est gratia. Quod aiitem sequitur, qua3 praeparavit, hoc est pra^destinatio,
quia prajdestinatioest gratiaa prseparatio.Gratiavero est ipsa donatio,qu8eest ipsius praedestinationiseffectus, quse pra^destinatio sine pra^scientia
test esse
;

brosius) seilicet non coutebantur Judasi. Et

ali-

quando legem et prophetas acccpistis dicebamini,
vcl eratis hospites tcstamentorum, id

est adventitii.

(Haimo) Hospes quasi
suscipiebatur in
et qui

hostii pes, eo quod, cum domo ponebat dominus domus, suscipiebatur pedem super ostium, et datis

non poprie-

dextris,jurabat quod pacificusejus esset ingressus.
Eratis ctiam non habenies spem promissionis factae
filiis

potest

autem esse

sine prsdestinatione

preescientia, praidestinatione

quippe Deus ea
;

Abrahae,

ut de aeterna

haercditate.

Et sine

scivit quae fuerat ipse facturus

prsescire

autempo-

Deo,\A est sine dei notitia, eratis in hoc

mundo, ta.m

tens est

etiam quae ipse non

facit, sicut

qusecunque

malo. Nunc aulem, scilicet in hoc tempore gratiae,

vos qui aliquando eratis longe, non loco, sed mequcedam ita peccata ut sint rito, et a Ueo, et ab Israel qualHate conversatioetiam poenee peccatorum,unde dictum est: Tradidit nis, quamvis essetis longe, tamen facti estis prope non ibi peceos Deus in reprobum sensum {Ronu i) Deo, et non carnalibus,sed spiritualibus Judaiis, et catum Dei est, sed judicium. Prasdestinatio igitur Dei hoc in Chaisto J esu, id estper Christum, et non in bono est, ejusque eflectus bonus est. Ille itaque operatur hominem bonumetcustoditqui incommu- ^ quoquo modo per Christum, sed in sanguine Christi, in est per sanguinem ejus.In quibusdam coditabiliter bonus est,semperque ab illo fieri etporfici cibus rcperitur esse scriptum Qui, ibi, vos qui debemus ei inhaerentes. gcnles eratis, et secundum hoc suspensive legitur, « Propter quod memores estote Vers. 11-18. usquc ibi Nunc aiUem, eodem tamen manente aliquandovos qui gentes eratis in carno,qui «quod Mcmores cslote quod vos qui sensu, hoc modo « dicebamini pra^putium ab ea qua; diciturcircumpeccata, quia etsi sint
:

:

:

«cisio in
« « «
«

carne manufacta, qui eratis illo in tempore sine Christo alienati a conversatione Israel, et hospites testamentorura, promissionis spem

aliquando
ctc.

ijentcs, etc.

:

Qui dicebamini, qui

cratis,
estis

Nunc vos propc, non per
Ghristum,
et

qui aliquando eratis longe, facti

vos, sed in Christo Jesu, id est per
:

non habentes, et sine Deo in hoc mundo. Nunc autem in Ghristo Jesu vos qui aliquando eratis

per ipsum
Chrisli, et

non quoquo

modo, sed

m sanguine
cnim
cst

recte dico, in Christo. Ipse

« longe, facti estis
«

enim

est

pax nostra, qui

prcpe in sanguine Christi. Ipse fccit utraquc unum, et

pax

noslra, inter nos ipsos, sciiicet Ju-

da30s ct gentes, et ad

Deum

qui et duos populos

«
«

medium parietem macerie solvcns inimicitias in carne sua, legem mandatorum decretis evacuans,
duos condat in semetipso,in uno novo homine pacem, ut reconciliet ambos in uno tcmpore duo per crucem inlerficiens inimicitias in
])

inter se pacificavit, et ideo reconciliavit.
dit
:

Qui kcit
in fide

« ut

unum

« faciens

angularis, id

Unde subutraque, scilicet utrumque populum, et moribus (20). Ipse enim est lapis quo duo populi tanquam parietcs de
venientes sibimet quasi in pacis

«
«
«

diverso angulo

semetipso, et veniens evangelizavit
qui longe fuistis, et

pacem vobis
prope^ quoin uiio

osculo

copulantur,
:

quos per

hoc

univit,

quod

pacem

his

qui

sequitur

Et, id est quia, est solvens mediutn pa-

«
«

niam per ipsum habemus accessum ambo spiritu ad Patrem »
Propter quod. Gontulerat

rictem macerix, id est obstaculum
ter illos

quod erat inJudaeis, et ido-

duos populos, hinc ex lege, inde ex ido-

supra Juda^os et gcntes, ostendens quod utriquc esscnt sub peccato, nunc ostendit gcntes fuissc indigniores, et improperia Judaiorum perpessas, ut

lolatria solvit,

removens legem a
:

lolatriani a gentibus

qui parics dicitur maceriic,

modo

aequales Ju-

quia non erat stabilis ncquc robustus. Est cnim maceria congeries lapidum sine caemento, ut fit
(20)

(18) August. De grat. et lib. arb. (19) Id., De preedestinalionc sanct.

Aug., in

lib.

Rctract.

!8r
circa hortos.

COLLECTANEA
Paries voro

IN EPT^^T. D. PAULI.
cst t[m (aciic

— IN
exlranei

EP.

AD EPHES.
olim rcccpti
Sed
in legc,
ct

IRfi

maccrice
qua! et

A

fidc Juda?is, sicul
id est

adrcn.v,

destrueretiir vcnientc gratia,
vit, et

lcgem amo-

a Dco.
Dci

estis

cives

sanctorjm,
et

corda gentiura ab idololatria convcrtit. Medius autem erat ut neuter populus altcri concordaret. Stantc autcm hoc pariete erant inimiciti;r,
ira, invidiajquc

non

carnalis Isracl, id est

ejusdem juris

digniid

tatis in

domo

cum

sancti? ct domcstici,

est

familiarcs, Dt'?,(iuibus scilicct

arcana rclevj^t.quasi

inter

eos,

qua3
:

abolita)

suut

de-

de Habylonia

trant^lati cstis

ad Jerusalcm.(31)Duos

structo pariete.
vens inimicitias

Ude subdit
in
Ilic
;

Et

pcr hoc

est sol-

molata. Leijcm.

carne suu, assumpta vel imcxponit parictcm quantum ad
'

partem Jud;corum

Ilaimo] quasi dicat :[psc dico,

evacuans lcgem )nandatonun, id cst evacuans logem vcterem, quantum ad ca qua; mandabat, id est ad
carnalcs observantias, non

quippc civitates in (olomundo faciunt duo amores, Jerusalem facit amor Dei, Bal)yIonia amor sajculi. Intcrrogct ergo sc quisque quid amct, et invcniet unde sit civis. [Haimo] Nos dico, supcrxdificati, id est innixi, et de bono in melius provecti, super

quanlum ad veritatcm
decretis,

quam

pra^signabat.Evacuans dico,

id est

fundamcntum apostolorum ct prophctarum, id est supcr Christum qui est fundaraentum,priBtcr quod ncmo potcst aliud poncre. Dicuntur tamen ct aposloli et

pra?ccptis Evangelii quaj cx ratione sunt, ideo eva-

prophetse

fundamcntum.Unde
:

ait

Propheta
montibus

cuavit ut duos populos

prius divisos pcr legcm,
fide ejus.

n

in

psalmo lxxxvi

Fundamcnta

ejus
et

in

condat in semetipso, id

est conjungat in

sanctis.

Sed Christus est primura
:

maximumfun-

[Ambrosiusj Ipse dico, faciens pacem, destructis inimicitiis. Faciens dico, in uno novo homine, id est

daracntum
ctorura, sic

qui sicut apertc dicitur Sanctus sanfigurate

Fundamentuni fundaraento-

quo non aliunde est novitas. Et item ideo evacuat lU reconcilict ambos Deo positos in
in se solo a
tino

torura. Sic crgo

Sanctus sanctorura

corpore, Ecclesia; ;[Haimo] quasi dicat Sublata
et

167

sacramenta cogites, Ghristus est si gregem subditum cogitcs, Christus est Pastor pastorum si fabricam
;

;

ipsos ct

facit pacem inter Deo Patri. [Ambrosius] rcconciliat Dco quod pro peccatis per Evangelium illuminavit: quae duo se obtulit, et consequenter ostcndit, subdens Ipse dico, interfi-

inimicitia,

lege

cvacuata,

cogites, Christus

est

Fundamentum

fundaraento-

ambos Per hoc autem

reconciliat

rum. [Ambrosius] Vel, super fundamentum, id est doctrinam, apostolorum et prophetarum, id est supcr novum Testamentum. Et vere, quia quod
apostcli pra3dicaverunt,propheta} futiirumprajdixe-

:

ciens in scmctipso inimicifiam, qux crat intcr
et

Deum
non
id

runt. [Augustinus] Et ne apostoli

vel

prophetse in
se in
se,

homines, id

est peccata dimisit

;

in se vero

quibus fundata est civitas Dei tenerent
subdit
:

aliter intcrfecit

inimicitiam,

quam

per crucem,

Ipso

summo

angulari

existente

Christo

est per

mortem. Omnibus enim

profecit

mors

Sal-

Jcsu. In Christo

enim totum

innititur

primo

fun-

vatoris. Etveniens, id est per

tatem apparcns,

evangcli-:.avit,ei si

sona, sed in aposlolis, vobis,

assumptara huraani- C damento, in quo oranis ista corapages incurabit, ut non in sua pernusquam cadat:quod fundaraentura insuraraoest et gcntilibus, pacem ad non in imo,ut fabricatorporea [/". parcat] :ergo funqui longc fuistis a

Deum

fieri

pcr

se.

Vobis dico,

Deo, qui idololatra? et sine lege erant. Non enim rcgionc a Dco longe est quisque,sed affectu. Amas

damcntum ct lapis angularis Christusest,etab imo surgens summitatem tenet, qwi dicitur lapis propter firmitatera, quia firmitatem sustinet, et summus, quia consuraraat,
ct angularis,

Deum, prope cs. Odisti Dcum, longe dem pacem annuntiavil his qui prope
Judajis qui

cs.

Et cara-

quia

duos

evant, id est

parietes de diverso venientes,Judaeorum scilicet, et

unum Deum

colebant, et legem a Deo

gentiura corapaginat. [Augustinns]
In quo Christo, id
est per

Unde subdit

:

acccperant.

Vers. 19-22.
«
'<

('

advena;, sed cstis

Ergojara non estis hospitcs et sivcs sanctorum ct domestici

quem Christum, omnis de Judseis quam gentibus, construxdificatio, tam cla in fide, crcscitpev augmentum virlutum. Nemo
enim tam perfectus
est qui
ctior. Crescit dico, in

Dei, superiEdificali supcr

fundamentum aposto-

'I

" «
<'

prophetarumipse summo angulari lapidc Christo Jesu, in quo omnis ajdificatio constructa crescit in templura sanctura in Doraino. In quo et vos coa;dificaraini in tabernaculum Dci
tolorum
et

lempkm,

non possit esse perfeid est usqucquo sit

[)

" in

Spiritu sancto.

»

Ergo jam non

cstis,

etc, quasi dicat

:

.Vnnuntiavit
effoctus inest

tcraplum Dci, factum, remotionc vitiorum, in Domino, id est, in opcratione Domini. In quo, id est per qucm Christum, et vos Ephesi, ut alii coxdificumini, id est ad sirailitudincm aliorum a-idificamini,m tabernaculum Dei,ut sitis habitaeulum Dei,
et

pacem,
dicat.

et

etiam

fecit, et

quod

fccerit,

hoc

in Spirilu oporante.

Quoniam ambo haberaus

arccssura, id

CAPUT
Vers. 1-12
«
« « "

Ili.

facultatem accedendi ad Patrem, ct hocinuno spiritu,id cst per eumdem spiritum qui perChristum

"

Hujus

rei gratia

cgoPauIus vinsi

ctus Christi Jesu pro vobis gentibus.

tamen

omnibus

datur, et quia gentes accessum habentad

audistis dispensationem gratiae Dei quae data est

Patrcm. Ergo, o vos gcntilcs, jam,, id cst a tempore fidei, non eslis hospites, id ost indigniorcs in
(21)

mihi

in vobio,

quoniam secundum rcvelationem

notum mihi

factura cst saoramenkimjsicut stipra

Aug., in

lib.

Sententiarium.

187

PETRI LOMBARDI.

188
ila .aliis

« scripsi in brcvi,proutpotcstis legcntes 'ntelligcre «
« «

A

lium: ita plene sicuti nunc. Vel
nibus, id est
aliis

generatiofiliis

prudenLiam meamin ministerio CIiristi,quodaliis generationibus non est agnitum llliis hominum, sicuti non revelatum est sanctis apostolis ejus
prophetis in spiritu.essc gentes cohccredes, et
concorporBles. et comparticipes

temporibus nonest agnitum
sicuti,id esL

hominum.ita plene

quam

plene, nunc,

cum

impleri videtur, revclatum

est in Spiritu,\d est

« et
« « « « «

promissionis in

Christo Jesu per Evangelium, cujus iactus

sum
qu*

per Spiritum,.5a«c/;5 aposfolis ejus et prophetis, novis qui interpretantur Scripturas,qui explanant legcm. Priores quidemprophetceprsescierunt olim de

ego minister secunduiii

donum

gratiae Dei

gentibus quod vocandae essent et futurae participes
turajlocis

data est milii secundum opcrationem virtutis ejus.

Mihi enim

omnium sanctorum minimo
illuminare

data est

dono Dei.Hocenimsiguincaveruat in multis Scripsed hoc latuit eos quod sine lege pcr
;

« gratia hsBC in

gentibuscvangelizareinvestigabiles

fidem Christi esset
et

illis,scilicet sine

circumcisione,

« divitias Christi, et
« «

omnes

quae sit dis-

pensalio suoiauieiili absconditi a sajculis in Deo
qui omnia creavit, ut inuotescat principatibus et

hujusmodi. IIoc est autem mysteriura quod revelatum cst, scilicet gennomeniis,
in ct
tcs

Sabbatis

esse

cohxrcdes,
et
et

futuro,

in in

patria coelesLi,

« potestatibus in ca?Iestibus
«

per Ecclesiam multipraBflnitionem
rj

[Haimo]
Judaeis

cancorporales,

modo

Ecclesia

cum

formis

sapientia

Dei,
lecit

secundum
in Christo

«
«

seeculorum
nostro, in

quam

Jesu Domino
in

quo Iiabemus fiducium etacccssum

« confidentia por fidem ejus. »

Hujus

rei gratia.

Ostenso quod per Christum fa-

promissionum ejus, Dei, quia ad eos perLinetut ad Judacos promissio a Deo facta Abrahaj, de haereditate et concorporatione. Et hoc totum factum est in Christo, id cst per Christum, id est per incarnationem Christi,et per Evancomparticipcs

cta est pax et reconciliatio,hic ponit per
sint coaedificati,

quem

ipsi

gelium, id est per

meam

pracdicationem.

Non enim meum,sed
sed

quia Deus

scilicet

revelavit Paulo

prodest incarnatio nisi praedicetur. Cujus, Evangelii

salutem ad gentes pcrtinere, et misi praedicare, et facit pati pro eis ut magissint Deograti. Ab ultimo autem incipit, diccns Hujus rei gratia, id est pro hac re mihi grata ut vos coa)dificemini,Yel pro gratia Dei implenda in hac re,ego Paulus, [Ilaimo] qui tantus sum, sum modo Romae, vinctus (ihrisii Jesu,
:

ego sum factus min ister ^non enim est
reddendae,

Dei. Et ita mihi nulli gratiae

Deo.

Factus snm minister, dico, non meis meritis, sed secundum donum graliasDei qux data est mihi secun-

id est pro Christo Jesu, et pro vobis genlibus, scili-

cet quia gentibus

praedicavi
audistis,

verbum
id

salutis.

Pro

Magna enim virtus qua fecit quod persecuior sit apostolus. Hoc enim est ut quodlibet miraculum.Vel ita hoc est occultum Dei, scilicet gentes esse cohaeredes,

dum

operationem virtutis ejus.

ejus est,

:

vobis dico,

si

tamen

est intellexistis,

et

concorporales,

et

comparticipes
est per

promissionio
dedit in

dispensationem graiix Dei. Quasi dicat:iMihi in vo-

C

ejus, scilicet Dei Patris:quod

donum Deus
Christum.

apostolatum dispensatum mihi a Deo, qui scit quare me ad hoc oflicium elegit. Per hoc vult eos scire,quia Dei judicio a Christo missus est praedicarc gentibus mysterium gratia? Dei. Vel, si autem dispensationem grati« qux data est milii in vcbis, id est apostolatum qnem diversis diversa Patet me pro vobis vinpensamus, Quasi dicat ctum essc,si scitismeesse Apostolumvestrumquod
bis, id est
:

gentibus in Christo,

id

Et hoc

sccundum operationem
:

hoc quod potenter operatus est suscitando Christum a morte quod cognitum est per Evangelium, id cst
virtutis ejus, id est per

post
quae

meam

praedicationem, cujus factus sum., etc,

non mutantur. [Ambrosius]Per praedicationem asserit cognitum esse donum Dei quod Deus dat
gentibus, juxta operationem virtutis. [Augustinus

nemo
tamen
cat
:

ignorat, et

cum

pro apostolatu vinctus sim,

Operatio virtutis

ejus est,

quia suscitavit Jesum
legis.

id est maxime pro vobis, quoniam ;quasi diData est mihi dispensatio in vos, quia mihi intimatum est divinum occultum.Ethocest ^uo/nam secundum revelationem,\d est nonobscure,sed aperlc noium faclum est mihi a Deo sacramentum, id est

Christum a mortuis, devicta morte, in quo omnes
salvi facti

sunt sine operibus

[Ambrosius] Hujus autem grati» magnitudinem

cumsua comparans

parvitaterepetit:

iV//ii,

inquam
se mi-

omnium sanctorum minimo, humiliat

se

cum

occultum Dei,
Ibi

sicut supra scripsi in brevi, id est in ]) brevitate ubi dixit, Ipse est pax nostra. [Hieron.]

nimum
Non

dicit,sciens humilitatem profectumhabere.

ergo de potestate

minimum

dicit,sedpro priosibi

namque mysteriorum

sibi

revelatorum

summam

ribushumiliorest.
dicit,ut

Nam tantam

gratiam

dalaiu

permodico sermone perstrinxit, non tam totum quod noverat proferens quam ostendens ex modico quid taceret. Unde subdit Prout /quasi dicat Et si breviter scripsi, tamen aperte pi-out potcstis attcnle legentes intelligere. Quid, scilicet prudentiam meam, id est scientiam, in agnoscendo mysterio Christi, id est in cognosccndo hoc occuIto,quo gentes salvandae sunt pcr Christum. Quod mysterium non cst d^gnitum aliis generationibus prffiterilis, scilicet quibuslibet filiis hominum, id est rationabi: :

donum praeteritis sfficulis ignotum asserat concessum manifestare gentibus.Mihi.inquam, sibi minimo data est hxc id esttam magna, gratia,sdlicet in genlibus, id est

inter

gentes,

evangelixare
id

investigabiles,

vel

inaestimabiles,

divitias,

est

multa dona Ghristi qua; prorsus intelligi vel investigari non possunt. El illuminare per praedicationcm et miracula, [Haimo] quasi quadam declaratione omncs credcrc volentcs de hac re, scilicet ut
intelligant

qux

sit

dispcnsatio

sacrameuti, id est

m
tjiiain

COLLFXTANEA
lltc

IN EPIST. D.

PAULL \
causa;

IN EP.

AD EPHES.

100

mirabilis.cl ox qiiantadilecUonc sit fuclaa-l-

omnium rcrum
;

qua; naturaliter fiunt, sicut

implclio arcana; redcmptionis.

sunt

divitiir in-

vestigabiles.Idem enim appellat

sacramcntumquod

absconditus erat Levi in Inmbis Abraha;, quando decimatus est scd in Deo in quo abscondita" sunt

supra

Sed si invesligabiles sunt ill;c divitia;, quomodo Apostolus cas ovangelizavit ? nam invesligabiiis res est qufc non potest comprehcndi.
divitias.

Ad quod

dicitur, quia in sui
et

natura investigabiles

sunt; scd per gratiam

revelationem sancli Spiri-

tus investigabilos [non' sunt fidolibus.Myslcriidico,
absconditi asi¥culis,\d cst celati ab
ruii'

omnium

saeculoin

crcaturis, et existcntis in Dco, id est

sola

notitia Dei.

Qui onmia

creavit ut

innotescai.

Quasi
aliquid

causa'Corum qu.T pcr gratiam fiunt, sivc corum qua^ ad ha-^c significanda mirabiliternonnaturaliter fiunt, ut quod de osse viri dormientis mulier facta est, et in locum costa; non costa, sed caro suppleta cst.Non habuithoo prima rcrum conditio utfcminas cx co sic ficrct.sed tantum hoc habuit,quia siofieri possct, nc contra causas (juas voluntate instituil, mutabili voluntatc aliquid facerct. Ideoqucabsconditum erat in Deo quod ficret.rAugustinus]Siccausa?

Datum cst mihi videlc quantum hoc Et
dicat
:

evangelizare et illuminare.
est,

omnium

qua? ad ipsius Christi

adventum

prae-

nuntiandum in rorum nalura praster usitatum natura? cursum mirabiliter facta sunt in Dco qua? adaccrevit angelis qui multa sccretain his didiccrunt. Et hoc est quod ait Evangelizare, dico, ita ut p miiiistrantibus angelis facta esse creduntur. Unde
quia per hoc
:

muUiformis snpientia Dci, dc rcparatione innotcscat, per Ecclesiam, (juic dona Dci
bus
cl potcstatibux, id est

hominum
rcoipit, id

subdit

:

IJt

innotescat dico, absconditi a sa^culis in
ul sapientia Dci innolcscata. sajculis,

Deo,itatamcn

est per apostolos in Ecclesia ])vx(\ica.ntcs, principi-

scilioeta principio saeculorum,principibus ct potestatibus, quae sunt

diversis

ordiuibus ange-

m ccelestibus.

Non sane

indiget

lorum, qui sunt in CcTlestibus, id est in cceIo,ubi et nos crimus. Dicit namque beatus Hieronymus angclicas dignitates

supramemoratum

mystftriura ad

Deusnuntiis propter inferiorum scientiam, soilicet ut ha^c inferiora ab eis discat qui stabiliter et inoommutabilitcr novit omnia. Habct autem nuntios
propter nos
et

purum non
sli, et

intellexisse,

doncc complctapassioChri-

propter ipsos, quia eis

bonum

est

apostolorum proedicatio per gentes dilatata. Unde in Isaia, angeli admirantes dixerunt:{}ww^5f
iste

qui venil dc
est iste

Edom?

[Isa.

LXUi.)Et ia Psalmo

:

Quis

Rcx

gloricV? {l'sal. xxiii).
et prophetis,

[Hieron.jNon
sed principa-

solum ergo patriarchis
pientia per

tibus et potestatibus in coclestibus multiformis sa-

Deo assistere ut eum de inferioribus consulant, et jussis cjus obcdiant. Non latuit eos mysterium regni coelorum quod opportuno tempore revelatum est pro salule nostra, quo ex hac peregrinatione liberatieorum coetui conjnngamur.Sicergo absconditum fuit hcc a sfficulis iu Deo, ut tamen innotcscat principatibus et potestatibusin coelestibuset

Ecclcsiam est revelata. [Haimo] Qua?

recte dicta est multiformis, et in Graeeo multivaria,
scilicet

C

sapientia Dei, quia ibi primitus Ecolesia fuit

tincta.

non solum varia, sed muita varietate disHieron.) Videamus quornodo sit multiforest Christus, sed concipitur
;

post resurrectionem et ista
est, ut

ecolesia

quo congreganda
:

mis.

Immensus

vagit
;

culis

simus ajqualcs angclis Dei. Illis ergo a sa;innotuit,quia omnis creatura non antesa?cula,

infans prsesepio, sed ab angelis laudatur in coelo
;

sed a sa3culis.

Ab

ipsa

enim exorta sunt
eis ccepit. Filius

3a?cula,et

Herodcs persequitur, sed magi adorant ignorant Pharisoei,sed stella demonstrat;baptizatur a servo,
sed vox tonantis
Patris

ipsa a saiculis,quia

cum

veroante

sscula, per

qucm

facta sunt sascula.

Unde in persona
{Eccli.x\i\).Mverbo-

auditur

;

timet

pati,

sed

Sai^plentix •.Ante

sxcula fmulavit

me

sponte ad passionem venit; vult transferri calicem, sed Pelrum qui calicem timebat accusat. Quid hac
veritate districtius?Multiformis crgo diciturOeisa-

ditur Per ecclesiam midtifornis, et est ordo

rum,datacst mihi

gratia, scilicet illuminare

per Eoclesiam, id est in Ecclesia, de hac re
dispcnsatio sacramcnti a sseculis in
creavit.

pientia.quasi multiplex multas specics et formasl 68

omnes qu^ sit Dco, quod omnia

habcns,quam principcs ct potestatesper Ecclesiam agnoverunt.Vel ita:quae sit dispensatio sacramenti Dei, hoc non mutatur. Sacramenti dico,absconditi
non in s?eculis, sed in Deo, qui omnia creavit. (22; Habet cnim Deus in seipso absconditas quorumdam factorum causas, quas rebus conditis non inseruit, easque implet non illo opcre providentiai quo natura substituit ut sint, sed eo quo
a sajculis,
illas
])

Absconditi dico,

ita

tamen ut sapicntia

Dci innotescat principibus ct potestatibus in ccelestibus, quae sapicntia est mulliformis, non in sui

natura,sed .%ecumdnmprxfinilionem sxculorum. Quec enim in sui natura simplex est secundum ea qua;

Deus pnefinivit,idest praeordinavit, est multiformis,eum varicntur multiformiter. (Haimo) Et nc vidcantur sibi contradicore
aguntur
in saeculo qua3
in pra^dictis sentcnliis sacra;

administrat ubi voluerit, quas ut voluitcondi-

pagina;

doctores, ita

dit, ibi est et gratia

pcrquam

salvi facli
vitio

sunt pcc-

polesl dctcrminari quod diotum
joris dignitatis sunt, et per

est, ut

illisquima-

catores.

Non cnim per naturam

depravatam,

quorum mysteriumilla

sed per Dei gratiam restauratur. Propterea mystcrium gratia absconditum dixit,

nunliata sunt, oognita fucrint ex parte, utpotc familiaribus nuntiis, illis vero qui miiioris dignitatis
sunt, incognita esscnt.

non

in

mundo

in

quo abscondita; sunt rationales

Quam

proefinitionem

fecit

(22)

Aug., super Gcnesim.

m
Deus Pater,
est id eet

PETRI LOMBARDI.
praeordinavit compleudaiu
in

192

A

paternitatis

nomcn

caecis dedit.

Vel nominatur, id
est Pater

Chrtsto, vel, fecit, id est complovit, in Christo, id

est nominabilis est,

Ab

illo

Domino nostro

id

est per

Christum,
vel,
et

in

qiio,

nium,

et angeli in coelo, et

enim qui homines

om-

in terra acce-

Christo,

cum

per

eum

Patcr implcverit, Iiabemus
fiduciam, id est

pcrunt, ut patres aliorum vocarentur. Et nota quod
ipse etiam Christus Dei Unigenitus

fiduciam contra tribulationes,

per naturam,
dicens:
(Matth. ix).

certitudinern futura; haereditatis,

uccessum in re

adoptionis beneficio Patrcm se
Fili,

significat,

ipsa ad Patrem, Et hoc in confidentia, id est merito
confidentise habita? per fidcm
cjiis.

dimittuntur
:

tibi

peccata

tua

Et

itcm

Filioli

mei,

adhuc modicum

vobiscum sum
per

Vers. 13-2i.
« in

((

Propter quod peto ne deficiatis

(Joan. xv). Similiter et Spiritus sanctus

quem

tribulationibus meis pro vobis, quae est gloria

justi adoptanturin filios.Homo
vel natura, vel auctoritate
neficii.

autemdicitur pater,

« vestra.
«

«
«
«

Hujus rei gratia flecto genua mea ad Patrem Domini nostri Jesu Ghristi, ex quo omnis paternitas in calis ct in terra nominatur, ut det
vobis

exempli, vel ratione be-

Ad Patrem

igitur Christi flecto^enua

mea,
id est

ut del vobis

secundum

divitiasglorias suee virtutem cor-

sccundum divitias glorix suge, id cundum copiam majestatis sutE, virtutem,
enim,
id est

est se-

«
«

« « «
«

« «
«

roborari per Spiritum ejus in interiori homine Christum habitare per fidcm in cordibus vestris in charitate radicati et fundati, ut possitis comprehendere cum omnibus sanctis quee sit latitudo, et longitudo, et sublimitas, el profundum. Scire etiam supereminentem scientiae charitatem Christi, ut impleamini in omnem plenitudinem Dei. Ei autem qui potens est omnia facere superabundanter quam petimus, aut intelligimus se-

constantiam, id est det vobis ut nondeficiatis. Inde

B

ex virlute
sitis

erit

non

deficere,scilicet det

vobis corroborari in interiori Jiomine, idest detvobis

virtutem qua
ejus, id es<t

roborati in interiori homine, qui

ab hostibus non potestcontingi.Et hoc per spiritum per Spiritum sanctum. Etprius deiChri-

cundum

virtutem quae operatur

in

nobis, ipsi

« gloria in Ecclesia et in Christo
«

Jesu in omnes ge»

nerationes sa^culi sasculorum.

Amen.

Propter quod, id est quia habetisnccessum etalia

bona, quae supradicta sunt, peto ne
et

deficiatis,

a fide

stmn per fulem Iiabitare in cordibus vestris, quod ad hoc proficit ut securi de auxilio ejus sitis, dum per fidem habitatin vobis.ut cum fidemhabemusipsum habere videamur. (24) Fides enim in nobis, Christus est in nobis. Fides tua de Cnristo, Christus est in corde tuo. Non sine causa cum dixerit, detvobis virtutem, addit, et det Ghristum habitare in vobis. Sunt enim aliquando forteshseretici, inquibusGhristus
est:

bona operatione,

m

tribulationibus

meis, id est
vobis,

propter tribulationes probandis,

meas, quee
si

sunt pro

non habitat. In Oro etiam ut in
terrffi

charitate.

Ordo verborum

talis

charitate radicati, id est firmi-

qux

est

gloria vcstra,

vos statis in eis

ter plantati, ad similitudinem arboris, quse
figitur,

quanto
et

et nondeficitis (24). IIwjus

rei gratia.

Quasi dicat: G plus

tanto plus trahit

humorem

Vos peto ut non
tri

deficiatis, et

ideosupplico DeoPa-

crescit, et uberius

fructum reddit,

et

fundati, ad

ut gratia cooperelur nobis. Et hoc est

quod

ait,

similitudincm domus, quia in
habitat, possitis
telligere,

eis Spiritus

sanctus

hujus rei gratia, scilicet ne deficiatis a fide, flecto genua niea, etc. [Haimo] Attende quod dicens, peto ne deficiatis, ostendit eos haberepropriaj voluntatis arbitrium, sed nc illud sufficere putent, addit, hujus
rei gratia flecto

comprchendere, id est perfecte insanctis, id est

cum omuibus

sicut

omnes

sancti.
(25) Haec est

communio

divinae

coelestisque rei-

genua mea,

id est

humilio sen-

publica3. Hi non sua quaerunt, sed quaeChristi sunt,
id est

sum mentismeee.[Ambrosius]
genua
flecto,

Velexterioracorporis

non commoda privata sectantur, sed
ubi salus

in

com-

ad Patrem Domini nostri Jesu Christi.

adPatrem. [HaimojQuod autem inLatinis codicibus additum est,Domini nostri Jesu Christi, bene convenit, quia orabat ut merilo ejus obtineamus. cui proprie et naturaliter est Pater, nobis autem adoptive. Ex quo Deo Patre omnis
In Graeco liabeturtantum,
paternitas in coelis et in terra nominatur, id est ex
rv

omnium estconsultant. Quidpossimunc tis comprehendere? Qux sit, id est quanta esse debet latitndo charilatis, qua; debet usque ad inimicos
extendi, et

cum

hilaritate bene

operari,

quia qui
est lati-

tristis dat, perdit

quod

dat. (26J

Opus ergc

tudine

cujus

dispositione

sunt nobis

paLres, et in coelis

percat quidquid boni facis, abundante iniquitate refrigescit charitas, sod quia opus est longitudine. Unde subdit, et quae sit lon-

charitatis, ne

angeli nobis providentes, etin terraprcelati. EtnoLa

gitudo charitatis. Haecestperseverandi longanimitas,

quod non ait, est paternitas, sed nominatur, quia nec homo, nec angelus vere est pater, ut Deus qui
est Pater omniumcreatione,etfideliumrecreationc,

ubi

quodammodo stando

perseveratur. Unde: Qui

perseveraverit usque infinem, salvus erit(Matth. x).Et

quaj sit subiimitas charitatis. [Augustinus] Haec est

quos adoptavitin
suffi

fllios.

Sicut enim

Deus qui solus

quaj

vere est, et solas vere bonus essentiae et bonitatis

et

quoque csse bona dicantur, itaet ipsequi solus Pater estomnium rerum creatione et fidelium regencratione,
caeteris

nomen

impartit, ut ipsa

utDeusin praimium exspectelur. Nam si beneoperarisetiamadinimicosethilariter tribuis, habeslatitudinem; et si in hisusque in finem perseveras, habes longitudinem. Sed si omnia haec non propter merccdem superiorem vel

sursum cor

dirigit,

(23) Aug., in serm. de verb. Apost. (24) Id.. super Joan.

(25)

(26) Id.,

August., de gratia nov. Test. de vcrt). Apost.

m
supernam
fiicis,

GULLECTANEA
crit,

IN EPIST. U.
;

PAULL
A

— IN

EP.

AD EPUES.
qua;

194

altiludincm non habcs

cl illu

jara

gnificatur superiorum cxspectatio.Profundum vero
est iu ea parte ligni,

nec lalitudo

nec longiludo.

Nam

altitudinem
ct pratis

non apparel,

(lua^ fixa

haberc, est cogitarc

Deum, amare Deum,

amare ipsum adjutorem,ipsum conatorcm :[)Ostrcnin ipsum prieniium deputare, non aliud ab ipso quam ipsum exspectare si amas.gratias amas; si vere amas, ipse sit merces quem amas.E/ quid sit
;

turne occultatur, unde illud surgit,quod profunditatom significat gratuita; gratiic, in qua multorura
ingonia contoruntur
id

vestigarc conantia.(29) Il;ec

ergo verba Apostoli sic intclligere soleo,oro utpossitis intelligere

qu;e

sit

latiludo
sit

charitatis, longi-

profundimi charitafis, id est possitis intelligcre oc-

tudo, etc, id est quod

mystcrium

crucis. Saintellcctus

cuUum judicium

Dei essc, quare

isti

dat,

illi

non.

craraonto cnim crucis,

horum vorborum
:

Dp profundo enim judiciorum Doi quce perscrutari contemplarique noquimus, procedil omncquod possumus.Quod possum video.unde possum non video, nisi quia novi essc a Deo.Quare illi et non illi det,

opcribus charitatis, qua; extenditur usque ad iniraicos diligendos, sicut Christus fecit, qui oravit pro ini:

coaptatur

ut

sil

sonsus

Quse

sit latitudo, in

micis,

quod ostensura

in cruce

sua

fuit,

qua; in lafixaj

mullum

est a

me: abyssus, et pi-ofundum est.Nunc

tura tcnsa cst a dextra in sinistram,ubi

manus

ergo ipsacharilas in bonis operibus excrcctur ad

subveniendum

169

aliis,ct

usque ad inimicos por-

P

per quas opera signanlur, qua? in hilaritate decet esse, et quae longitudo charitatis, scilicet quod

rigitur;et haec latitudo est. (27}Nunc longanimitate

usque
sto
los
:

in

finem durare debet.Unde diciturde Chridilexisset suos, usijue
xii).

quod vcraciter lcnuit, perseverat et hoec longitudo cst.Hoc aulem lotum propter adipisccndam vitaui a^ernam, facit qu;e illi
adversa tolerat;el
:

in

eo

Cum

in finem

dilexit il-

{Joan.

dinem
scilicet

crucis, a

Quod signilicatum cst per longitusursum usquc deorsum. Et quoe

promitlitur in excelso

:

et haec
:et

altitudo est. E\istit

sublimitas, charitatis, id est quo tendat charitas,

vero

profundum. Profundum enim est voluntas Dei, cui causa? non invesligantur, cujus gralia suraus salvi facti, non
e.K

occulto ista charitas

hoc

est

ad a;ternam bcatitudinera, quae notatur per

partera crucis superpositara, et quod profundum,
charitatis

quod totum

portat, ut pars

crucis fixa

ex operibus justitiie quce fecimus nos, sed sccundum
ejus misericordiara. Voluntarie quippe genuit nos vcrbo v^tatis, et ha;c voluntas est in abdilo, cujus secreti profunditatcm quodamraodo .\poslolus

in terra, scilicet in abscondito,
id est raiserieordia Dei,

quod non videtur,
occulto

qua?

Dei judicio

provenit, per quara

charitas

cst, scilicet et alta (29*).

Ex

nobis longa, lata occulta enim Dei voin

expavescens claraat
ti:u

participationem tantae gratia?, alius sic, alius autera sic. Vel profundum hoc est profundum. Allitudo enim commune nomen est excelso et profundo charitatis sunt ecclesiastica sacramenta quae sunt sed cum in excelso dicitur, subliinitatis eminentia C profunda et investigabilia, et sunt fundamentum commondatur cum autera in profundo, difficultas charitatis, sine quibus non valet charitas. Intelli:

alliludo sapientix ct scicn-

luntate

vocatur

homo

ad

Dei {Roni.

xi)

!

;

;

invcstigationis et cognitionis.

Et sciendura quia in his vcrbis tuus
est,

figura et mystevoluit

gcntes igitur per mystcrium crucis mundo crucifigaraur, extendentes raanus in latitudine bonorum
operura, et In longitudine usque in finera perseverantes,atque habentes corsursura ubi Christus est,

rium crucis ostenditur. Qui enim quia

mor-

quomodo

voluit raortuus est.
elegit, in

Non

frustra

igitur mortis talc

genus

quo

latitudinis

totumque hoc non nobis, sed
torem
fatigant.
Scire.

illius

misericordiae

hujus, et longitudlnis,
lis

el allitudinis, et

profunditaTolle

tribuentes, cujus proiunda judicia

oranem scruta:

raagister tibi cxisteret. Qui
[Mattli.

dixit

:

crucem

Quasi dicat

Oro ut possitis

luam etscquere me
cura spiritu facta

\vi). (28)

Tollitur crux,
;

etiam scire,ex parte ut imiteraini charitatemChristi,

carnis

mortificantur
poccati,

autcra evacuatur corpus

quandiu quandiu exterior

qua nos

dilexit, qua;

nostram superixt,supereminenid ost

tem scienlix humanK,
excedit scicntiam

horao corrumpitur, ut interior rcnovetur de die in diera, tempus est crucis. (28*) In cujus ergo potestate crat mori vel non mori, et sic vcl sic raori,

humanam,

supercminet, et quia plene sciri non
quae

potest quanta charitatc

dile.xcrit.

Vel

ita,

seire

charitatem Christi,id cst qua; habcturcum scientia

non frustra crucera
cifigeret.

elegit, ubi te

huic

mundo

cruli-

n

Christi esse

superemincns

intelligitur, scilicet alii

Nam

latitudo est incruce transversum

charitati. Charitas cnira scientios, id esl qua: habe-

gnura, ubi figuntur manus, quofl ad bona opera pertinet, quia ibi extenduntur manus. Longitudo estin ea parteligni qua; ab ipso transversoad terrara tendit, et ab ipso ligno

lur cura pleua scicntia

supercrainct

alii charitati,

quia quanto melius intelligitur Deus,
diligitur
tias
:

tanto plus

ideo oro vos scire ista, ut per has scien-

usque ad terrara consignificat. Alti-

impleamini, bono,eundo?«

omnem

plenitudinem

spicuaest:

ibi

corpus crucifigitur,et quodamraodo
perseverantiani
ligno est,
illo

Dei, ut hic virtutum,

postca bealitudinis habeatis

stat, et ipsa statio

plunitudinem. Ilanc plcnitudinem Dei
his verbis sic
idera futuros
tntelle.xerunt,

quidam
:

in

tudo autem in

quod ab eodem transverso sursum versus ad caput eminet :per quod siC^Ti {Z6j Id.,

ut putarent nos hoc

quod Deus

ost,

diccntes

Si aliquid

Augusf. de gratia nov. Test. ad Januarium.

(20) August. ad (29*) Id., ibid.

Paulinum de videndo Dco.

{28*} Id., in ser,

quodam.

19o

PETRI LOMBARDI.

196
dico,
in

minus quani Deus habebimus el minores erimus, quomodo implebimurin omnem plcnitudinem Dei? Sed quoniam implebimur, profecto erimus Deo «quales. Detestandus est error iste. Non enim sic
implebuntur ut
fecti sint pleni

A

Sit

gloria,

omnes

generationes

sae-

culi saeculorum, id est saeculi

omnia

continentis.

Amen.
Vers.
« «

sint et ipsi plenus Deus, sed ut per-

1-6.

CAPUT
«

IV.

Obsecro

itaque

vos

ego vin-

Deo. Vel

ita,

cro, ut

possit'S

com-

prehendere quae
tas et

sit latitudo,

longitudo, et sublimi-

Domino, ut digne ambuletis vocatione qua vocati estis,cum omni liumilitate et mansuectus in
tudine,

profundum Dei, id est immensum et inceslimabilem cognoscere Deum, omnia excedentcm majestate virtutis sua3. [Ambrosius] Cum autcm hoc dicit, significat quod sicut in sphaera tanta longitudo
quanta
latitiido, et
ita ct in

«
«

cum

patientia supportantes

invicem in

charitate.

Solliciti servare

«

vinculo pacis.

Unum

unitatem spiritus in corpus et unus spiritus,

« sicut vocati estis in « « «

tanta altitudo

quantum

et pro-

fundum,
:

sitate infinitatis,

Dco onmia aequalia sunt immenimo unum et idem prorsus.Et est
imet

sensus Qux mensitas Dei omnia excedens
eis clausa, sed

sit Uititudo, etc.,id est et quffi sit

una spc vocationis vestra;. Unus Dominus, una fidcs, unum baj)tisma. Unus Deus ct Pater omnium, qui supcr omnes, et per omnia, et in omnibus nobis. » Obsecro itaque. Hactcnus ostendit omnia gratiae
:

implens, non in
ut
solus
Scire, ctc,

omnia

intra

se habens,

B

Dei tribuenda

hinc de moribus admonct.usque ad

f]ncm,et prius communiter omncs,postque singulos
ordines. Quasi dicat
:

ineffabilis et infinitus

habeatur.

post

Quia Deus potest omnia

fa-

immensitatem Patrisvult eos scire charilatemChristi

cere, vel ut ei sit a vobis gloria, itaque obsecro vos

esse super scientiam

hominum. Et hoc,ut

possi-

ego Paulus i'm(7/MS, cui

compatiendum

est

:

vinctus,
ut

tis

etiam scire charitatem Christi, esse superemiscientia;

A\co,in Domino, id est propter
letis,

Dominum,

amhu-

humanaj.Nemo enimpotest charimagnitudinem colligere, scilicet quod tatis ejus Deus factus est homo, quod justus pro impiis, Dominus pro servis, Greator pro creatura morinentem
tur, etc.

de bono in melius proficiendo, digne vocatione

qua vocati estis, id est ita ambuletis ut conveniat meae pra^dicationi ambulatio vestra, [Haimo] ita,
scilicet
riori,

hujusmodi

:

ideo volo vos

scire
Dei, id

ista, ut

cum omni humilitate, id etcum mansuetudine, ut
adversorum,
(30)

est interiori et exte-

tractabiles sitis, et

impleamini in
Filio

omnem

plenitudinem

est ut

cu7n patientia

sup}jortantellf^'os invi:

confessione et gratiarum actione, sicut Patri ita et

cem,

si

a fratre

oritur molestia

vel
ficte,

alter alterius

honorem

exhibeatis, ut sit

plena

divinitatis

onera portate.
reno

Et hoc

non

professio in vobis, quia tunc nihil deest Christiano

commodo, sed

in charitate.lpsa. est

non pro terenim actio
habet.
est,

cum Patrem

et Filiura sic cognoscit
deitatis,

:

aliter

non est

recti itineris, quae

oculos semper ad

Deum

integra professio
tem. Quasi dicat:

quia
vobis,

fides,

nec in solo C Talis actio nec frangitur negotio, nec frigida nec turbulenta est
;

Patre integra est, nec in solo Filio perfecta. Ei au-

nec marcida, nec audax, nec
studiosi,
cauti, attenti, scr-

Hoc oro

ria qui potest facere. Et hoc est

autem sit gloquod ait, ei autem
ei

fugax, nec praeceps, nec jacens. Ita ergo ambulate,
et sitis solliciti, id est

qui potesi omnia faccre, id est complere in vobis,

vare, ut sacrosanctum,?/?a7r(im spiritus, id est uni-

stiperabundanter
est

quam petimus
:

aut intelligimus, id

plusquam nos petere sciamus aut prajsumamus.
/

Petimus aut intelligirnus, quia plus inlelligimus quam petamus.Potest hoc in nobis dico, secundum virtutem quoe operatur in nobisi
[Haimo] Ideo dicit
idestita potesthic in vobis sicut
bis apostolis. Ei,

tatem ccclesiasticam, quam facit Spiritus sanctus, scilicet ut unum corpus sitis opereSpiritus sancti. Vos, dico, dcgentes in vinculo pacis, id est pacem servantes quas dicitur vinculum, quia pax ista est
:

jam

fecit in

no-

nutrimentum spiritualis unitatis. Haec autem pax est, si bona nostra invicem diligamus, si peccata

inquam,
iu

ipsi, id est soli,

non ho-

mini qui

nihil ex se potest, sit gloria,

pro his quae
est pro his

damno tritici, aut cum spc salutis corrigendorum eradicari non possunt,usque ad messem
quae sine
;

ultimam toleramus si etiam perfectionis opera gloriosus appareat, non solum in prffisenti, sed quaj cum fieri et non fieri licet, ne infirmi scandaetiam in omnes generationes sxculi s,Tculorum. Vel n lizentur, non facere dispensamus, et hujusmodi ita lcge litteram Ei autem qui potest omnia, ista Unum, Quasi dicat Debctis servare unitatem spifecit in Ecclesia ct

Chrislo

Jcsu, id

:

:

qu.-c

peto facere, id est complere. Potens est, dico,

ritus, ita ut sitis

unum

corpus,

subveniendo pro-

quaj operatur in nobis, hominibus bona operatur, dico superabundanter quam petimus aut intelligimus.Potens enim est Deusha;c

sccundum virtutem

ximo,

et

unus

spiritus,

170
idem

Vel, unus spiritus,cum fratribus
velle et

cum Dco idem volendo. cum quibus
ita,

idem nolie debetis. Vel

debetis

secundum virtutom quae operatur, in qua sunt quffidam qucc nemo peteret vel intelligerct, ut
facere,

servare unitatem spiritus, quia unum corpus esse debctis multorum adunationc mcmbrorum:potestis,

Deus homo fieret, retur, et hujusmodi alia.
scilicet

pro hominibus moreEi, inquam,ipsi sitgloria
&t

quia unus spiritus soilicct

habitat

in vobis,

quo

unum
enim

corpus eflicimur.

[Haimo]

Unum
quam

corpus

in Ecclesiis et in Christo

Jesu

:

hoc non mutatur.

efficimur propter societatem

facit Spi-

(30)

August, ad Eudoxium.

:

197
ritus sanclus,
utiquft accepit

COLLECTANEA
non sine Patre

L\ EPIST. D.

PAULL

liN

EP.

AD

EPllES,

198

et Filio. (30*) Ecolcsia

A

hoc donum, ut iu Spiritu sancto peccatorum, quam rcmissioncm cum fiat reraissio Trinitas faciaf, propric tamen ad Spirilum sanclum
intclligitur pcrtinerc. (31) Ipso cst

torem. Qui Deus

enim Spiritus
Filii

adoptionis liliorum,

ipse Patris

ct

amor

et

connexio. Ad ipsum ergo pertiuet societas, qua cfficimur unum corpus unici Filii Dei. Sicut enim unum corpus hominis cx muUis constat meml^ris, ct vegelat omnia membra una anima, facieus in
oculo ut videat, in aure ut audiat, et sic in coeteris,
ita

crealorem ct rccreaomnes crcaturas, id cst quasi dicat pra-ccdit omncs crcaturas Cujus diinvitat. Et per omnia diffusus, quia ubignitas vos et idco timendus cum nusquam possit (}ue esi cvitari. Et in omnibux nobis. per gratiam, qui unitatem servamus. Et nota non singulariter de aliqua persona, sed communiter de omnibus, id est de
est super
;
: :

proefcrre, quia

unum habemus

Trinitate h.TC

accipi, Juxta illam

([uaj

prcecessit
ila

cxpositionem. [Haimo] Vcl potest hoc lcgi
fiat distinctio

ut

personarum. Qui,
et Pater,

ctc.

quasi dicat
tres per-

Spiritus sanctus

membra
t-t

corporis Christi quod

Inus
cst
:

est

Deus

cum

sint

tamen

cst Ecclesia, continet

vcgctat. Et sicut

humani

sona), Patcr,

ct Filius, ct Spiritus

sanctus, et hoc
exccUit,

corporid

mcmbrum

pra?cisum formam quidem qua

Qui, scih'cet Pater, est supcr omnes, quia nulli
est,

coguoscitur, retinet, sed
pra^dicta; pacis

ncquaquam
vivat,
sic

spiritus se(|ui-

debct quod

et

omnes crcaturas

et

tur quo pra^ter unitatem

quicunque a

Filius est per

omnia, per quem rcparatorem omnia
et

unitate divisus est,

sacramentum
spii'itu proeter

opcra nostra sunt,
gratiam, ct in

per ipsum omnia facta

;

et

quidem tanquam furmam rctinet,sed unitatem non vivit. (31*) Fruslra crgo
gloriatur,
nisi

Spiritus sanctus est in

foris

de forma

omnibus nobis fidelibus per omnibus creaturis per essentiam.
Domini
replevil

intus

spiritu

vcgetalur.

Propler

Unde
(Sap.

:

Spiritus

orbem tcrrrrum

hanc societatem illi in quos primitus venit Spiritus sanctus, Hnguis omnium genlium sunt locuti,quia
per linguas consocietas humani generis constat, et
sic

I.)

Vers. 7-10.
<(

est gratia

« Unicuique autem nostrum data secunduni mensuram donationis Chri:

per linguas gcntium

ligurabatur ista socictas

« sli.
«

membrorum

Christi futura in

omnibus gentibus,

ut

Propter quod dicit Ascendcns in altum captivam duxit caplivitalem, dedit dona hominibus.

(|ucmadmodum tunc ille apparebat accepisse Spiritum sanctum qui loqucbatur linguis omnium gentium, ita nunc
ille

« « « «

Quod autem ascendit quid

est, nisi

quia

et

dcscendit

primum
ipse

in

inferiores
et

partes

terrae ?

se cognoscat accepisse Spirilum

Qui desccndit,

est

qui

asccndit super
»

sanctum qui
guis

in

unitate Ecclesiffi consistit, qua; lin-

onines coelos, ut adimpleret omnia.

omnium

loquitur.

Sicut vos., etc, quasi dicat:

Itadebctisesseunum
scilicet in

Unicuique autem. Monuit servare unitatem qua omnes dicimur unum corpus, et ne unitas tollat

corpus, sicut voeuti

estis.

Addidit,

uiiam

^ subjectionem, subdit
bus, quod

diversa esse dona in homini

spem vocationis vestr,T, id est ad unam rem speratam, quae est effectus vocationis unus Dominus. Quasi dicat Debctis servare unitatem, quia vobis unus Dominus non tres pro quorum divcrsis volun:

non est conlrarium prcedictae unitati. [Ambrosius] Quod enim diversa dona sunt in hominibus (32*) non sicut unitati, sed facitquasi unum
di-

tatibus vos

oporteat

discordare.

Et una

fides

de

corpus esse debemus. Unieuiijue autem nostrum versa dala est gratia, id est gratuitum donum,

se-

Deo. Rccolc quia fidcs dicitur, ct id quod creditur,

quo creditur. Si crgo fidci hic accipitur pro eo quod creditur, hic est sensus Unaest fides, id cst idcmjubcmini credcre, et eodem modooperari, quia unum ct idcm cst quod creditur a cunclis fidelibus. Unde (idcs cathi)Iica dicitur universalis. (32) Vel accipitur hic fides qua creditur. Aliud enim sunteaquae creduntur, aliud fides quacrediet
id
:

cundum mcnsuram donalionis Christi, id est secundum quod dator Christus mensurat, alii hoc, alii
iilud. Christus, cui

ad

quia gratia plenus est,ad
halict illc.aliud istc: et

mensuram non dedit Deus, mensuram dat hominibus,

Mensuramcstdivisioqu.cdamdivinorum.AIiudenim quod habet iste, non habet ille. Propter quod, scilicet ad probandum quod
Christus
ctus in

homo

dat diversa dona, dicit Spiritus san: :

tur. llla
fuisse,

quippe
vel

in

rebus sunt, quai vcl

csse,

vcl
j)

futura esse creduntur. Hacc autem in

Ascendens. (33) Quasi dicat Vere Christus sccundum hominem dat dona. Nam Pro-

Psalmo

animo crcdentis ci tantum conspicua cujus est, quamvis sit ct in aliis, non ipsa, scd similis. Una est ergo fides, non numero, sed genere, quia similis in omnibus quemadmodum duorum idern volen:

phcta

dicit,

quod Christus asccndens

in

altum loco
et proprios

ct dignitatc,

captivam duxit captivilatem, id est eos
fccerat.

quos diabolus captivaverat a paradiso,

mundi

ct

infcrni

Iterum

captivos fecil

tium dicitur voluntas una,
facies

et

duorum simillimorum
id

Christus,

dum

ad ccclum reducuntur. Ipsos itaque
inlel-

una.

Et

unum

haptisma,

est

ajqualeas
vobis cst

hoinincs appellavit captivitatem, quia captivi tene-

quocunqiic detur, nec potest

iterari, et

bantur sub diabolo, sicutmilitiacum dicitur,
liguntur quimilitant.
sto

unus Deus, id est creator omnium et Pater, procurando et gubernando ct ideo nemo potest se alteri
:

Eamdem

captivitatem a Chri-

captivam

dicit, ul

sit captivitas fclix.

Possunt

(30) Avigust., de blasp. S. g. ,31 Id., in scr. do Pentccostc
(31*) Id.,

(.32) Id.,

in lib.

Dc Trinit.

(32J Ilic

aliquid dcessc videlur.
in

De

biasp. S. S.

(33)

Aug.

psalmo. lxxvii.

:

199

PETRI LOMBARDI.
capi.

200
secundum corpus et ita secundum huma-

enim homines ad Lonum
cal
:

Unde Petro dictum
v).

A

est,

non ascenditloco nec descendit, sedsecundum
inferos descendit,
coelos ascendit
;

Ea: hoc jani eris homines capiens {Luc.

Ca-

ptivilati

ergodicunturquia
missi,

capti, quiasubjugati,sub

animam ad animam ad

et

leve

jugum

liberati a

peccato,

servi facti

justitiae.

Et dedit hominibus rationalibus dona, id

nitatem dedit. Gave quomodo intelligas ('hristum sccundum humanitatem dedisse, ne sit contrarium
praedictae

Spiritum sanctum. (33*) Notissinumi estDominum Jesum, cum post resurrectionem ascendisset in ccelum, dedisse Spirltum sanctum, quo impleti
est

auctoritati,
dat.

ubi

dicitur quia
:

secundum

quod Deus

Ita ergo distingue

Dat Christus

credentes loquebantur omnibus linguis. In Psalmo

secundum humanitatem, id est homo ipse Christus dat, non tamen ex eo, quia homo, sed quia Deus
qxii

tamcn

ita

legitur

:

Accepisti

dona

in

Jiominibus

dcscendit.

Quasi

dicat
ipse

:

Et quia

ita

innuunt
est et

{Psal. Lxvii).

[Augustinus] Sic enim plures codices
Gryeci
;

verba Prophetae, ergo
ascendit, id
et qui

qui descendit,

qui

habent, et

maxime

et ex

Hebrseo sic inter-

est

idem

est qui descendit

pretatum babcmus. Dona autem dixit Apostolus sicut Propheta, non donum. Sed cum Propheta dixerit, accepisti in hominibus, Paulus apostolica auctoritate maluit dicere, dedit hominibus, ut cx
utroque vcrbo, uno prophetico, altero apostolico, quia in utroque Qst divini sermonis auctoritas,

jy

ascendit super omnes ccelos. Quod autem. Quasi dicat: Christus ascendens, quod est secundum humanitatem, dedit dona. Sed quid est quod humanitas ascendit, id est quomodo
loco.

ad inferos, Vel ita ab illo

humanitas ascendere poterat

? Nisi

quia, et deitas

primum

dcscendit in partes

terrse, quae

sunt infe-

verum

sensus plcnissimus redderetur. Utrumque enim est, et quiadedit hominibus,et quia accepit in hominibus: dcdit hominibus tanquam caput

riores aere, ut humanae naturee uniretur. Descenditquidem divinitas non localiter, sed per inexanitionem et quia dixerat humanitas ascendit, et
:

membris suis, accepitin hominibus idcm ipse utique in mcmbris suis. Ipse ergo Ghristus et dedit de coelo, et accepit in terra, dedit quia Deus cum Patre, secundum quod ait, accepit, quia ipse in suis est in Ecclesia, in qua accipit. Hoc est in hominibus accipere. Nec moveat quod ait dona non donum, cui etiam concordat Propheta, procul de quo dubio Spiritus sanctus donum Dci cst Dominus ait Samaritanc-c; Si sctres donum Dei, etc.
:

deitas descendit, ne ideo viderentur duo,

subdit

Qui descendit, id est Deus, et qui ascendit siiper omnes coelos, id est homo, ipse Christus est, id est una et eadem persona est. Unde Dominus Nemo
:

ascendit in cvclum, nisi qui desccndit de
{Joan.
iii).

ccelo, etc.

[Ambrosius] Ascendit, dico, ut adimerant

plcret omnia, quae de se in lege et prophetis

prsedicta. [Haimoj Vcl
et ita implevit

implentur omnia donis suis,

omnia.

(Joan. iv).

Sed ideo pluralitcr dona ambo dixerunt, quia per donum quod ost Spirilus sanctus, multa C dona quffi quibusque sint propria, dividuntur. Non eniEn singuli quique habentomnia, sed hi illa, alii alia, quamvis ipsum donum a quo unicuique propria divideniur, idem habent, id est Spiritum
:

« « «

apostolos,

dedit quosdam quidem quosdam autem prophetas alios vero evangelistas, alios autem pastores et doctores ad CQnsummationem sanctorum in opus ministerii

Vers. 11-14.

— « Et ipse

:

« in

aedificationem
in

corporis Christi, donec occur-

«
«

ramus omnes

unitatem

fidei et

agnitionis Filii

sanctum. Unde alibi Omnia hxc, inquit, operalur unus et idem Spiritus dividois simjulis prout vult (/ Cor. x), ut una anima in omnibus membris agit
omnia. Quod m</m, prosequitursuperioremprobationem, scilicet quod Ghri.^^lus secundum hominem dat,quia Propheta dicit quod ascendens dedit, dixit Propheta ascendens. Sed quid cst hoc quod ascendit, id est

Dei in virum perfectum, in

« nitudinis
«
(c

171

Christi, ut

mensuram aetatis plejam non simus parvuli

fluctuantes,etcircumferamuromni ventodoctrinae in nequitia hominum, in astutia ad circumventio-

«

nem

erroris.

quod asccndisse
scenjilit,

dicitur, nisi

quia

et

primum
id est

de-

respectu

cujus

dixit

asccndit.

[Haimo.]

Descendit dico, in inferiores partes tcrrx,
vitatem
tia

ad

n

quidem apostolos, scilicet vicarios praedicationis suae, quosdam prophetas, qui de futuris prophetarunt, vel potius Scripturarum interpretes [Ambrosius] In Novo enim Testamento prophetaj dicuntur explanatores Scripturarum; tamen fuerunt quidam primordio fidei futura praediEt ipse dedit quosdam
ccntes, sicut

inferos, cujus probatio praemissa, quia duxit capti-

Agabus septemque

filiae

Philippi. [Hai-

quam inde traxit. [Ambrosius] Ex sentenenim tenebantur apud inferos, quoe sententia Salvatorcm tenere non potuit, quia sine peccato
fuit.

mo] Alios vero evangelislas, ut fuerunt Marcus, et
Lucas,
et

septem diaconi sub

apostolis. Evangelistae

Et est ordo probationis

talis

:

Propheta

dicit

quod ascendens

dedit, et ascendere dixit respectu

descensionis, et itainnuilquodet descendens dcdit.

[Haimo] Et constat quod secumlum humanitatem
Ghristus descendit, et
ascendit,

cnim diaconi sunt, quia et si nou sint sacerdotes, tamen evangelizare possunt. Alios aufem pastores et doclores, ut episcopos, qui verbo etiam et exemplo docere debent, et ideo conjunxit quos tanquam unum aliquid duobus nominibus complexus est, ut
:

ergo

secundum
qui ubique

intclligercnt

pastores ad officium
(34)

suum

pertinere

humanitatem
(33*)

dedit.

Secundum deitatem
xv,

doctrinam.

Pastor enim non est

nisi

Habeat

Aug., in

lib.

De

Trinit.

(34) Id.,

ad Paulinam.

iol

COLLECTANEA

IN EPIST. D.

PAULL

IN EP.

AD EPHES.
crit,

202
hoc dccc-

doclrinam, qua pascat gregcm. Ecce quomodo alii plus, alii niinus dcdit.Ilominilnisdatad mensuram;
ipse vero

A

ibi nihil crit,

sed quidquid futurum

non ad mensuram

accipit.

Hos autem

dedit in opus mwisterii, scilicet ut quisque posset plenc facere opus ministrationis sibi crcditae. Si enim unus oinnia non pcrfecte agcrct sin-

onmes

bit. llesurgcnt sanctorum igitur corpora sine ullo vitio, sine uila deformitate ncque illa terrena materies, qu£B discedente anima lit cadaver, ita resur-

reclione reparabitur, ut ea qua? dilabuntur, quamvis ad corpus redeant unde dilapsa sunt, ad eas-

gula, et hoc ministerium crat necessarium ad con-

dem quoque

corporis partes ubi fucrunt,redire ne-

summationem sanctorum,

id est ut

consummentqui
corporis Christi,

jam

sancli sunt, et in xdificatwnem

cesse sit.Alioquin capilliset unguibus immoderata ct indcccus magnitudo redderetur. Vel ita potest

corpus Ghristi qui adhuc Tanalieni sunt. Doncc omnes, etc. Quasi dicat pr.-elalio el ordinatio, donec in die diu durabit ista
id est ut sedificent cos in
:

judicii
in

nos

owHt"*',

qui

sumus
et

in unitate fidei, id est

una, et non discrepanti

fidc, et

uniiale agiiidonis

Filii Dei. id est in
Filii Dei. Vel,

una

non

dilTerenti
Filii

agnitiono
Dei,
id

in uuitate

agnitionis

^

virum perfectnm appellat Ghristum cum omni corporc suo, (juod non erit perfectum quousque omnes clecti compleantur. Gompleto autem numero electorum fiet, quod hicdicitur, donec occurramus, capiti Christo in virum perfectum, id est ita quod nos omncs, scilicet, caput et membra simus unus perfectus vir cui nihil desit, et nihil
intelligi,

est virtutibus

quibus agnoscitur FiJius
in

Disi

esse in

nobis, vel quibus

ncc,

agnoscemus eum inqnam,nosomues occurrainus nobis iuviccm
futur^j,

do-

addendum sit. Ideo perfectus, quia tunc proficiemus in mensuram xfaCis plenitudinis Christi,
plus

de diversis partibus mundi, vel ipsi capiti Ghristo. Quasi dicat, desiderio currentos ad gaudium. Et

donec idem fiat, durabit prajlalio, non post, et ideo non est graviter ferenda. Nos dico, prolicienter et cresccntes in virum perfectum el in mensuiam
plcniludinis Christi, id est vestram, crescentes, ut

mensura et meta «tatis meta, ut meusura, nihil prius addatur numero vel viribus quia tunc erit plcnius Ghristus omnes habens quomodo per singulos omncs scit, et omnes in eo erunt immortales, et beati cum eo, et tunc non erit
id cst

quia

orit

:

;

neccssaria praelatio. Scd usque ad illudtempus hos ad hoc utique, ut jam, praedictos ministros dedit
:

uuusquisque sit porfectus vir. Omnes autem dicit provehendos in virum non sexu, sed perfectione virtutis. Hi enim parvuli sunt viribus corporis et animi. Et sit unusquisque habcns sitatem camdem,
in

sicut olim,

rjo/;

.S2m?« ;)ari'M// sensuetfluctuantes,id

est titubantes vestra debilitate, einon ct>cum/eraOTt*r,

urgente omni vento doctrinx, id est prava do ctrina. Doctrina pravorum est quasi ventus et temalio

qua

aetate

Christus

plenitudinem

anuoi

um
;

et

pestas. [.\mbrosius] Doctrina; dico, factie in nequi-

mundo exivit qua3 tia Jiominnm, pro qua creati sunt. Et factae in asest mensura et meta aetatis, ultra quam nec accre- C lutia, id est per homines malignos in se, et ad supplicum deceptioncm astutos, qnorum doctrina scit naturaliter alicjuid homini. [Ilaimo.] Omhcs
corporis habuit, in qua de hoc

enim in eadcm a^tate resurgent in qua Ghristus mortuus est et resurre.xit, cujuscumque a;tatis niortui fuerint, Et nomine viri comprehenduntur
mulieres,
(55j

fit

ad circumveniionem crroris, ut sub praetextu veritatis magis decipiat trahens ad errorem.
« Veritatem autem facientes in Vers. 15-22. charitate crescamusin illo per omnia qui est caput Ghristus, ex quo totum corpus compactum et connexum pcr omnem juncturam subministra-

cum

ait in

virum perfeclum.
ajtate

«
«

Et quia in

eadem

omnes rcsurgent qua
ait,

Christus mortuus est, ideo convenicnter non

in

«

mensuram

corporis statura^, sedaetatis, quia unus-

« tionis
« «

quisque recipiet suam

mensuram corporis,vel quam
si
si

habuit in juventute etiam,
buit, vel fucrat habiturus,

senex

obiit,

vel

ha-

ante fucrat morluus.

«
«

JFAas vero crit illa ad

quam

pervcnit ipse Christus,

secundum operationem in mensuram uniuscujusque membri augmentum corporis facit, in ajdificationem sui in charitate. Hoc igitur dico et testificor in Domino, ut jam non ambuletis sicut et gcntes ambulant in vanitate sensus
tenebris obscuratum

id cst juvcnis, ut circa

fas dicere

xxx annos. Non cst aulcm quod in resurrectione acccdat corpori magnitudo quam non habuit, ncc majora corpora
redigenda sunt ad
rot

« sui,

habentes intellectum,

« alienati
rv


«

modum
illis

Dominici corporis. Pcri-

a vita Dei per ignorantiam quae est in illis propter caecitatem cordis ipsorum, qui desperantes semetipsos tradiderunt impudicitia; in opcra-

enim multum dc

corporibus

cum
:

ncc pe-

« «

riturus sitcapillus, sicut

Dominus

ait

Nec capillus

tioncm immunditiffi omnis, in avaritiam. Vos autcm nou ita didicistis Ghristum, si tamen illum
ipso cdocti estis sicutest veritasin

enim detractumquolibctmododecorporehumanoperiturum est, ita enim modificabitur illa in unoquoque corpore matcries, ut aliquid ex ea non pcrcat, et quod
de capite veslro pcribit (Luc. xxi.) (3Gj Nihil
alicui defuerit,
ille

« audistis, ct in "
«

Jesu. Deponitc vos
tionciii

socundum pristinam conversa(fui

vctcrem homincm
dcsidcria crroris.

corrumpitur se-

«

cundum

»
:

suppleat

qui

dc

nihilo

fecit

Veriiatem aulem. Quasi dicat

Non

tales

simus,

quod voluit

;

et si

quid

in parte

aliqua

cnormiter

scd potius facienlcs actu, veritatem, id est bona se-

abundavit, per totum spargetur. Indecorum quippe
August.. Do
civit.

cundum doctrinam

et

hoc in

charitate, id est

non

(35)

Dei.

(36) Id., in Enchir.

Patrol. CXGIl.

2

203
ficte, vel

PETHl LOMBARDI

204

ex timorc, crcscamus, assortione lidei, per omiiia, id est in omni spiritunli dono. Et hoc in
illo, id est illo

A

mctipsos tradiderimt per voluntatcm, ad malitiam lilioram, impudicitia', id est fbrnicationi. Et dcinde
Iradiderunl se in (iperationcm
nihil

operontc,

cjui cst

capiit

nostrum,

id

immunditix omnis, ut
sit,

est nobis praevidens, et Ghristus, id est regere po-

omnino quodimmundum

praetermiserunt.
id
est vehe-

lens. Christus

enim

dicitur unctus, et in veteri te-

stamento reges ungebantur. Dico, in illo, ot bcne, ex quo, id est per quem, totum corpus, id cst Ecclcsia, est compactum, per fidcm, et connexum, vinculo Pcr omncm juncturam. charitatis. Unde subdit Compactum cst et connexum. Et hoc dicat Quasi
: :

[Hieronymus.] Et hoc in mcnti et insatiabili desidcrio, quia
riando, satiantur,
ret,

avaritia,

nunquam

luxucafines

quorum

voluptas
Vel,
sicut

termino
aJii

ut

etiam ultra

concessos

nuptiarum

turpitudinem

operentur,

dicunt,

et avaritise, vel in avaritia, et accipitur alio vitio, ut sit

per se de

fcr omnem juncluram subministrationis, id cst per fidem et charitatem quaj conjungant et faciant sibi invicem membra ministrare. Subministrationis dico, exhibitffi, non solum voluntate, scd etiam sccundum. operationem facta?, in, id ost juxta, mcnsuram uniiiseujusque membri, scilicet quod unum quodque membrum potcst operari per gratiam sibi datam. Et vere,perGhristum corpus est compactum

sensus

in

operationem

Tradiderunt semetipsos omnis immunditiae, IIS et
:

tradiderunt se avaritiae.
tes

Vel

ita

:

Ipsi

dico de:

gentes in avaritia, vos autem.
ita

ambulant,

g

stmn

ita

Quasi dicat Genautem non didicistis Chrised tamen illud auesse imitandum
vos
:

distis, id est

ejus pra^dicationem

intellexistis,

vel

eum
tis,

inferius

loquentem audistis,

et in illo docti 0Sillo

connexum, quia ipse facit augmentum corporis, id est augmentat illos qui jam sunt corpus. Ipse dico, tantum Dominus in cVdificationem sui, quia illos qui non sunt corpus, .iGdificatin suam civitatom vel societatem:, et hoc totum facit in chari.atc, id est ex dilectionc. Quo peracto erit mensura .Ttatis. Hoe. Hic admonet Ephesios ut caveant sibi a conct

id est si

illum ita audistis quod in

veritatem

edocti esti vel sitis, sicut veritas est in Jesu.

brosius]
clesia

[AmHoc ideo dicit, quia sunt quidam in Ecqui sub nomine Christi non sequuntur veri-

suetudine antiquae gentiiitatis. Quasi dicat

Deus

tot auxilia

dcdit ad
et ei

Quia custodiem unitatis, et
:

quia crescere potostis

occurretis,

ergo

dieo, in

tatem Ghristi quam docuit, scilicet hanc deponere, id est ut deponatis vos, etc. Vel secundum aliam litteram. Quasi dicat Hffic estveritas quam docuit ut deponatis vos. Et ideo deponite vos, non secundum substantiam corporis vel anim«,sed SOTtwf/Mm pristinam conversafionem, scilicet deponite vcterem
:

non obsecro,
Domino,

ut superius, sed dico, et testificor
praecipio

hominem qui corrumpitur,
pitur, dico,

et si delectetur.

id est

hoc scilicet ut jam,

sub testimonio Domini, scilicct a tompore fidei, non

secundum

desideria,

Gorrumnon solum sccun-

dum

opera. Et idco deponite etiam desideria quae

ambuletis, id est vivalis, sieui (jcntes ambulant, quae
scilicet

ambulant
:

in vanitate sensus sui, quia transi-

^ ^unt erroris, id est ab errore veniunt, vel ad erro rem ducunt. Nonnulli putant quod vetus homo corpus
est:
sit,'et

toria

amant

qus

sensualitas suggerit.

Habentes infellectum naturalem obscuratuma tene6?7S,idestnonparumobscurum.Etideominusmirum
est
si

novus anima. Sed corpus, extcrior homo anima, interior, et interiori agiturhsec novitas

et vetustas.

Gum

ergo dicit, deponite vos, etc, non

in vanitate

ambuhint,
luce

quam

de vobis qui estis

illuminati, et spiritum vitao habetis.(37)
intelligit

Omnis qui

quadam

intcriore,

illuslratur. Est

ergo quajdam lux intrus, (luam non hahent qui non
intelligunt.

Gentiies, dico,

(Uicnafi a fide

Dei,

id

est sine spe immortalitatis. Vel
et a

a vita Dei,

id est

Deo qui
:

est anima^

vita,

quia

Deus deserit
corporis,
al-

eos. (38) Duae quippe sunt vita;,

una
si

hoc jubet ut corpus dcponatur,sed ut vita in melius commutetur. Homo itaquc si vitia pristina sequitur, vetus dicitur si autem in novitate vitae ambulat alienus asaeculi errore, novus dicitur eo igitur qui corrumpitur, veterascit. Ideo ait, deponite veterem hominem, id est vetustatem, quia hoc interior flt vetus et corrumpilur. Unde addit, quia et si delectetur, tamcn corrumpitur secundum interiorem,per
: :

tera animae

et sicut vita
:

corporis cst anima,

sic

desideria erroris, haec est vetustas.

Hanc

igitur ve-

animse vita cst Dcus
;

et

quomodo

anima

dcserat,
[)

moritur corpus sicanima moritur si deseratDeus. Anima rccedens a luce jutitia? quanto magis quaerit quid inveniat contra justitiam, tanto plus repellitur a lumine veritatis, et in tonebroea domergitur. [Ambrosiusj Ab"onati dico, per iijnorantiam, id est quia ignorant vitam Doi qux ignorantia est

tustatcm quatenus vobis datur deponite. « Renovamini autem spiritu Vers. 23-27: « mentis vcstr;c, ct induite novum hominem qui se-

«

cundum Deum

« veritatis.
«

creatus cst in justitia et sanctitate Proptcr quod dcponcntcs mendacium,

«

loquimini veritatem unusquisquo cum proximo suo, quonlam sumus invicem membra. Irascimini
peccare. Sol non occidat super iracun-

permanens
cordis

in illis, propter
(luia

cxcitalcm

vel

duritiam
cordis

« ct nolite
«

ipsorum.,

proadicationi

oculos

clauserunt, qui etiara pro sua tur[)iludinedcsperantes de futura vila. Vcl, iiidolorii, alia litteraqua; ex

diam vestram. Noiite locum dare diabolo. » Renovamini autem quotidie spiritu mcntis vestrae,
id est

[Haimo.]

per Spiritum sanctum qui ducit ad
vestra,

Graeco trahitur, id est ex peccato non dolentes se-

rationem. Vel, per spirilum, id est mente
(38) Id., in lib. Sentent.

(37)

Aug., in psalmo

lxi.

:

205
id est in

COLLECTANKA
mente
est

IN EPIST. D. PAULI.
mcntis

IN EP,

AD EPHES.

206
altcr alterius

spirituali. Vel, per spiritiim

\

verilalom,

quoniam sumus membra,

Ycstrar, id est spiritu qui

mens,

vel

ralio, vel

invicem, subserviendo.Deinde multas veteris hominis a

intelligenliu, vel

si

qui) alio

vocabulo
cst

oomniodius
praiosl

quibus dehortatur, et ccnntrario mullas novi
:

appellatur. (39)
ca'leris

Imago Dei

qua

homo

ad quas hortatur, partes enumerat, diccns

Irasci-

animalibus, quae creata in

agnilione Dei,

mini

el nolite

peccare.

Quasi dicat

:

Invitus tolcro

quod non polest, scilicet de irane venialis ad aotum peccandi.Si ergo surgit motus animi quijam propter pa^nam peccati non est in potestate nostra, saltcm ei non conscntiat ratio. Permittit quidcm potuit deformarc qua? in ipsa agnilione Dei orcata Apostolusirasci quod est humana tentatio,sed proesl antequam delicto velerasceret, sed post lapsum hibet iram ad effectum deducere. [Haimo.] Vel ita, peccati in eadcm reformatur. (4l)Satis ergo ostcnirascimini, contra pcccantes, quod est naturalis ditur ubi bomo sit creatus ad imaginem Dei, scilicet motus animi qui solet ad profectum pertinere dclinnon in corporis lineamentis, sed forma quadaminquentiuin. Ideo irascendum esse dicit, ostendens telligibili mentis illuminata;. (42) Cum ergo dicit, menlis vestrse, non ibi duas res intelligi vohanc iram essc bonam,sed monetne modum excespiritu asperius ISolite peccare, luit, quasi aliud sit mens,aliud spiritus mentis,sed „ dendo peccent, subdens cst.Simile dictum est in exspoarguendo et onerando peccantcm. Unde Salomon quia mens spiritus
renovatur, ut
vilari
:

postquam peccato desipuit in eadem incipiat ilia imago ab illo reformari.a quo formata est. (30) Xon enim reformarc scipsam potest, sicut

:

:

liatione corporis carnis, id est carnis
est.

quoe corpus

Noli nimis justus esse, quia

est

qui perit in justitia
est ergo justitia ut

Et induile opere noviim hominem. [Haimo.] id

sua {Eccle.

vii),

Tempcranda
sol

est assumite
Christi, de
{liom., xiii).

similitudincm novi hominis, id est
alibi
:

imitemur

Deum

qui suffert iniquos, ut aliquiexeis

quo

Imluimini Jesum

Christum

corrigantur. Et

non occidat super iracundiam

[Ambrosius] Quo vere induilur quicun^iuc mentis informalionc ei conformatur.Christo enim induitur qui per fidem in Christo renascitur,
vitae

non duretad occasum solis, Intelligiturquidemsimpliciter etsecundumtempus, quia si cx ipsa infirmitate quam portamus subrepit
vestram, id est ipsa ira
ira

aemulus

quam

tradidit Christus.

Qui, novus

Christiano,non debet diu teneri et

fieri

pridiana
ista in-

homo, scilicctChristus, est creatus seciindum id est non humananatura,sed Dcipotentia.^naimo.] Conceptus cnim in utero virginali opere Spiritus sancti de semine mulieris, sine semine viri. IIoc novum fuit. Unde Jeremias Novum facict Oominus super terram.Mulier circumdabit virum gremio uteri
:

Deum,

ejicienda est de corde
visibilis.

antequam occidat lux

[Ambrosius] Vult ergo Apostolus ut ira non duret, quia si durat, daturoccasio diabolo.Ira-

tus

enim male cogitat, et sic diabolus se inserit ut mala peragat. Unde subdit Nolite locum. Vel ita
:

melius, sol, id estsplendor rationis

;

vel,

Christus,

sui [Jer., xxxi).
licet in

Creatus

est, dico,
el

in

justitia, sci-

C non

occidat super iracundiam vestram, id est non

cornmuni operatione

sanctitule perfecta,

pcr iram, quasi per
est,cujus veritate

montem

interpositum obscureveritatis Christus

verilnlis, ut

hypocrisis,sed quia justus est,commu-

tur vobis, Noster sol justitise et

niter
sit
ita,

omnibus

bona pra;standa. Et vere sanctus ut
dicat

anima

illustratur
ait, sol

cum

in

homine

etiam ipsa sanctitas,sicut justitia et veritas.Vel
qui

habitat per lidem. Ideo

non occidat super
ne Christus, qui

secundum Deuin, quasi

:Renovamini

iracundiam vestram,
est sol justitise,

id est cavete

spiritu, qui spiritus creatus est

secundum Deum,
scilicet,et verita-

per iracundiam
ira

mentem vestram
habitat. Et
si

id cst
tis
;

ad imaginemDci.in justitia

dcserat, qui

cum

nunquam

quis

sed peccando justitiam etsanctitatem veritatis &m\s'\i. Propter quod ha;c imago deformis et decolor
facta est, sed

etiam vos

irritat,

quod

est tcntatio

diaboli, nolite

formam

recipit

cum

formatur

et reno-

locum dare diabolo, perseverando in ira. [Augustinus] Vcl ita, ut et de bona ira intelligatur. Irasci-

vatur.Propterquod,ex3equitur per partes vetcriset
novi hominis. [Augustinus] Propter quod,quia scilicct

mini vobismctipsis de

praiteritis peccatis

quod

est

pocnitentia), ct nolite pcccare, id

cst ulterius pec-

vetus

homo deponendus

et

novus inducndus,
novitatis, unus-

care desinite. Quasi dicat
peccetis, Ut

vos deponentes mendacium, quod est pars vetuslatis,
loquimini veritatem, quaj est pars
quisque

autem

Volo vos irasci ut non non peccetis quibus habetis
:

n

irasci, nisi vobis ?

Quid

est

enim homo poenitens,

cum proximo suo, id est cum quovis homine,ctiam cum gentili vel Juda;o quiaomnishomo proximus conditione primaj nativitatis, vel spe
;

nisi

homo

sibi ut accipiat

veniam, de seipso exigit

pccnam ?Et est scnsus :Irascimini et nolite peccarc, id est indignamini vobisipsis tanta vehcmentia ut
pcccare dcsistalis, (juia supcr hanc iram non occidit sol justitioi, scd potius
illi

conversionis omnishoino antequam

sit

Christianus
sit fu-

debot pulari proximus. Si enim nosti qualis

irradiat.

Undc sub-

turus apud Deum, forte qui
convertetur ad

modo

Juda;us

est, vel ita

dit

:

Sol

paganus, vel haereticus, per misericordiam Dei

id est sol et nolite

non occidat super iracundiam vestram, non occidct supcr iracundiam vestram,
locum, etiam intrandi ad vos, dare diamalam cu[)iditatem,vel timorem.(43)Dua3

Deum,
etc.

ut inter sanctos recumbat.

Quoniam
(39)

sumuji,

Quasi

dicat:

Dccct loqui

bolo, per

Aug. super Genesim,

(40) Id.,

De

civit. Dei.

42) Id., De Trinit, 43) Aug., in psalmo clxi,

(41) Id,,

super Genesim,

: :

207
enim sunt
portsc

PETRI LOMBARDI.
por quas
diabolus intrat, sci-

208
ita,

A

ni'i^-

Vcl

nolitc contristare

Spiritunn

sanctum

licet cupiditas et timor. Si

cupis aliquid terrcnum,

hac intrat diabolus hac intrat eisdem
:

;

si

times aliquid terrenum, et

in contrario versis,Deus intrat.

Si

enim cupis regnum coelorum,et times ignem geChristo,
isti

avobispor mala opcra fugare :Cuni bcne agimus gaudet in nobis Spiritus sanctus,datus nobis,videns monita sua prolicerc utilitatibus nostris. Gaudet ergo,id est habitator manet in nobiij, si de
Dci, id cst

hennas, aperis valvas
Illi

et

intrat Ghristus.

eo proficimus. Aliter Iristatur, id est deserit nos.

ergo sunt claudendae,

aperiend.ie.

Non enim
sit,

sictristatur ut patiatur,cum impassibiiis

«

«

«Qui fural^atur jam non riirclur, Vers. 28-32. magis autemlaboret operando manibus suis quod bonum est, ut habeat unde tribuat necessitatem

sed tristari dicitur, quia a nobis recedit. Sicut

contristatur

homo cum

de propriadomo expellitur
Spiritus

quam
in

sibi sedificavit, ita

sanclus contrisibi

« patienti. « procedat,

Omnis sermo malus ex
sed
si

or^ vcstro non
fi-

stari dicitur

cum dc homine qucm

mundavit

quis bonus ad a;dificationcra

« dei, ut det
«

gratiam audientibns.Et nolite contri-

baptismo,per prava opora ejicitur, in quo.Quasi dicat Nolite contristare Spiritum sanctum, quod
:

stare Spiritum

sanctum

Doi, in

quo

signati estis
ira, et

non debetis, quia ipse
y tia

est inquo, id est cujus gra-

« in die «

redemptionis. Ornnis amaritudo, et
malitia.

vos, estis signati, quasi

dicat: Cera in sigillo

indignatio, et clamor,et t>lasphemia tollatur avo-

^

ejus imagine vobis relicta,id est formanovitatisim-

« bis,

cum omni

Estote

autem inviccm
et

« benigni, misericordes,
«

donantes invicem,sicut

pressa vobis. [Ilaimo, AmbrosiusJVel, estis signati. id est discreti a malis. Et hoc in clie rcdcmpdonis,
id est baptismi.
ctis vel in factis

Deus in Christo donavit vobis. » Qui furahalur, quod item pars est veteris hominis, jam non furcliir, id est non aliquo dolo ([uid aufcrat :magis aulcm laboretunusquisque opcrando, non solum pcr servos, sed etiam numihus suis. Operando dico, non prava opcra lucri, sed quod bonum est, ut habeat, non tantum unde juvet, sed etiam unde trihuat neccssiialem palienti. Omnis
sermo malus non procedat de ore
vestro, etsi fuerit

(45)Oww«5 etiam aniaritudo, in di-

mordacibus,

ct ira, id est
si

subitus

furor, et indignatio, qua; est
hffic

minor sublimatur
est

de ira

A'enit, et clanior, id

contentio, quae
insani
:

venit de indignatione, et est vox quasi

:

et

blasptiemia, qua?

fit

in

Dcum

vel in sanctos

blas-

phcmia cst per
possunt

quam

de Deo falsa dicuntur. Uxc,
vobis,

inquam, omnia tollantur a
fiant accidentibus causis,
illis

quia perniciem
Ha3C etiam,
si

prsestarc, nisi amoveantiir.

Etquia Malus sermo addit, toUantur cuni omni rnalitia cordis. Estofc. Item partem novi hominis hic ostcndit. Quasi dicat non debet procedere de ore, scd nec etiam sermo bonus inutiliter dicendus est, et hoc est quod ait, C Illa tollantur a vobis, esfote invicem benigni, id est largi de facultatibus vestris, et miscricordcs,3iffcciu sed si quis sermo bonus est valens ad xdificationem et compassione mentis. Etsi non est quod dctur.ef fidei, ita optime et circumscripte procedat \d det
maculari. Scd
si

corde conceptus. In Dei namque servo omnia bona debent videri,nec ex aliqua parte puritas ejus debet
quis.

tamcn temperanda sunt.

pressis poterat raalum in corde retineri,

Quasi

dicat

:

grafiam, id est ut

sit

gratus audicntibus. Et nolite

donanfes invicem, in vos commissa,scilicet
in alterum peccet condonate, alioquin

si

alter

contristare pcr inobedientiam
id

est

prsedicatorem

S/jm/wm sanctwn Dei, veritatis, quod est Spiad vos. (i4)
est

ritum sanctum contristare, qnantum

Deus repetit contemptus fuerit,sine duremissa. Si enim in his bio revocabit sentcnliam, pcrqnam misericordiam
dederat, sicut in Evangelio de
tur, qui in
est.

Nam
et

Spiritus sancti substantia

qua

quidquid
sit

nequam

servo legi-

ipse est,

non potest

contristari
;

cum

ipsa

ajterna

conscrvum suum impius deprehensus

incommutabilis beatitudo sed quodam locuIIS tropo usus est Apostolus, quo ea quce non accidunt Deo tanquam illi accidant,loquimur,
tionis

CAPUT
Vers. 1-6.
«
filii

V.
imitatores Dei sicut

«

Estote ergo

figurantes

eum

facere ut nobis accidant.

Non ergo

charissimi, et ambulate in dilcctione sicut et

tenendum

est aliquid tale accidere Spiritui sancto,

« Christus, dilcxiL nos, et tradidit «
j)

qui in se immutabilis est, sed insanctis habitat,ut eos impleat charitatc,qua facit eos gauderc de profectibus aliorum, et contristari de lapsibus vel pcccatis

«

«

semetipsum pro nobis oblationcm ct hostiam Dco in odorem suavitatis.Fornicatio antemetomnis immunditia aut avaritia ncc nominetur in vobis, sicut decet sanaut stultiloquium, aul scurquae ad

eorum, de quorum

fidc ctpiotate

gaudebant:

« ctos, aut turpitudo,
« rilitas
«
«

quos tristitia laudabilis,

quia veuit cx charitate,

quam

infundit Spiritussanctus. Et ideo dicitur con-

dono tam boni sunt uL eos mffistificcni mali,cLhi maximc quos bonos fuisse vel noverunt, vel credidcrunt. Hoc locutionis modo dicitur Deus sciro, quando nos scire fatristari,quia hoc facit in suis, cujus
cit, et

«

pertinet, sed magis graenim sciLote intelligentos, quod tiarum actio.Hoc omnis fornicator,aut immundus.aut avarus,quod est idolorum scrvitus, non habcL hajroditalem in

rem non

«
«

regno Christi
verbis
;

cL Dci.

Nemo

vos seducat inanibus
filios

propter hcec enim vcnit ira Doi in

quiescerc ab operibus,
facit

qu;p

valdc focerat
feceri-

« diffidenti;T3.

bona, quia nos

requiescerc

cum bona

Estotc ergo, donantcs inviccm dico,sicuL el

Deus

(44)

Aug., super Genesim*

(45)

Aug., in

lib.

contra mcndacium.

209

COLLECTANEA

IN EPIST. D.
:

PAULL

-

IN EP.

AD EPIIES.
Dei in

210
fxlios diffuientisc,

in Christo, id est per

Christum, donavit

nobis et

A

ct alia pra;dicta vitia, venit ira

quia donavit, estote igitur imitatores Dei, invicem
vobis donando. Et tunc oritis sirut
lilii

id cst diaboli

dc quibus diffidimus. Vol

(luia diffidi-

charif^simi.

tur de vita cetcrna.

Et non solum condonate, sed ctiam amhululc, opc-

Veus. 7-17.
« "

((Nolilo orgo oflici participos co-

rum

exhibitione, in dilectione, poncnles aniniuspro
siciit Cliri-

fratribus, si opiis est, Et hoc ita sincere,

stusdile.vitnos,el tradidit semetipsum pro nobis obla-

«
«

lioncm Dco,

dum
;

injurialus est spulis, colaphis ct

hujusmodi

ct hostiani,

dum

occisus cst in crucc.

» «
«

Et illa hostia

non

tlguralilcr sicut legalia sacrifioia,

rum. Eratis enim aliquando tenebra^nunc autem lu\ in Domino. Ut filii lucis ambulate. Fructus enim lucis est in omni bonitate et justitia et veritate, probanlos quod sit bcncplacitum Deo. Et nolito communioare opcribus infructuosis tenebrarum, magis autem redarguile. Qute enim in
occulto fiunt ab ipsis, turpe cst ot diccre.

sed vere est Deo in odorem suavitatis.
alludit,

Vcrbo

fegis

Omnia

quia hic est de quo dicebatur in lege. Non enim propter se illcc hostia> diccbantur ofTorri in odorem suavitalis,sod quia illum significabant, qui
vcre offertur in
est occisus

«
«

«

autem qua^ arguuntur, a lumine manifestantur. Omncenim (luod manifestatur lumen est. Propter quod dicit Surge, qui durmis, et exsurgca mor:

odorem

suavitatis, quia pro justitia
et

« luis, ot
j.

illuminabit

te

Christus. Videte itaque fra-

quam

cxsequebatur,

usque ad mor-

« ties «
« «

tcm conservavit. [Ambrusius Sod si mors Christi Deo fuit odor suavis, ergo morlcm ejus libentoraccepit.

quod caute ambulotis, non quasi insipientes, sed ut sapiontcs, rodimenles tompus, quoniam
dies mali sunt. Proptorea nolite
fiori

imprudentes,
»

Non ergo peccavorunt
ita,

qui illum crucifixerunt.

sed intelligoiitcs qua5

sit

voluntas Dei.

Sed non est
in Putris et

quia injuste justum occiderunt,qui

Nolite ergo cffici participes, id est similes
scilicet

eorum,
Era-

sua voluntate occisus oblatus est, (40) sicut ot Judas quid habet nisi peccatum in tradendo Christum ? nisi tamen sc tradoret Christus, noc eum
tradoret Judas. Tradidit Judas Christuin,
se Christus, sed ille agebat
nis, iste nostrae

imitando opera illorum, quia
id

si

fueritis socii

in opcro, erilis et in prena.
tis

Nec debetis

csso.

enim aliqnando tcnchrx,
filii

ost pcr ignorantiam

tradidit

peccantes, ct
ideo non

diabuli, principis tenebrarum, et
si

negotium

sua; venditio-

mirum,

tunc in nobis hcec mala crant.
id

rodemptionis. Ideo

ille

impic

deli-

Nunc

aulein estis

iu.v,

est ex

discretione bene

quit, hic misericorditcr egit. Fornicalio autem, (|uae
est

cum

liberis a viro, ct

omnis iminiinditia,

scilicct

operantes et juslificati pcr fidem ct baptismum. Et filii Doi, per adupiiuncm, qui est lux vcra. Et hoc,
in Doinino, in vubis. Tenebrae
bis,

incoutinontia pcrtinens ad libididem

modo

fiat,

autavaritia, id est

quocunque immoderata cupiditas

lux auteni cstis in

quidem fuistisin voDomino, qui illuininat om-

homincm venientcm in hunc mundum [Joan. i). spicio sit de vobis probabilis, sicut dccct sanctos, C Idco non addidit in Domino, cum ait fuistis tenebra;, sed cum ait, nunc autem lux et quia lux estis aut turpitudo, ul in osculis et in amplexibus, aut in Domino, ideo ainbulate bono operum gressu, ul stultiloquium, ut plana verba, aut scurrilitas, qua; a
habendi, ncc noininctur in vobis, id est nec etiam suncin
stultis curialitas dicitur, id ostjocularitas quee solet
filii lucis,

id csi viviio ut
llic

filii

Dci, scilicet sancie et

risum movcrc, qu/c ad rem,

id est

ad

uiilituten},
iiia-

iuunaculalc.
suiit

oniui fructuslucis cst, id est hsec
,

non perlinel, quamvis
gis
illa

magno

labore agatur. Scd

opcralucis, scilicot vivore, in omni bonitatc ut
siiis etjustitia, ut

nominetur

in vobis actio ijratiarum.

Xec dobent

boni in vobis

proxirais

quod ju-

nominari. Hoc enim scitote mentis ratione, et

etiamj>j<67/zV/cnfc.squodScripturaeindedicuniur,ryMO(i

stum est faciaiis, et vcritatc, ut vera loquamini. Vel bonitatem per partes exponit. Justitia enim ct veriias

omnis fornicator, aut immundus, aut avarus non habet

sunt partes bonitatis. Et est sensus, idcm, justitia

in

omni

h.vrcditatem in rcijno Christi

et

Dei, id ost in re-

bonitate, ot pcr

ei veritate, scilicct

gno ccelorum quod est Patris et Filii. Sed attendc quod dicens, avarus, adjunxit, quod esl idolonimservitus, aequansavaritiam idoIolatri.-E, quia illum avaruin significat, cujus Dous numnius. Yel idoo avaritia sequala ost idolohitria;,

juste vivatis et vera loquamini, probantes, quasi dicat
:

Ambulatc
:

dico, prius probantes, et ratione disit

scernentcs quod vcl quid
dicat

beneplacitum Deo. Quasi
ita sint

Omnia

opcra vesira

circumspccta.ut
filii

quia sicutidolulatraDoi
ita

^

bencplacoaiit Uco. Nolite, ({uasi dicat: Ut

lucis

honorificcntiam usurpat et sibi vindicat,
rcs Dei
et recondit.

avarus
sibi

ambulate. Et nolite comniunicare operibus infrucluosis

quas vult servari indigentibus,usurpat

Vel avarus hic accipitur adultcr qui sibi

tenebrarum scilicet malorum hominum, id csta malis cordc scmpcr disjungamini.(47)Adtempuscaveto,

res alienas usurpat, id est
:

alienam uxorem. Noiio, quasi dicat Dico quod talcs non habebunt rcgnuni Doi, et contra hoc quod doceo, nemo vos seducat. promitlens impunitatem ex misericordia Dei, vcl pnodicans natiiraiia Scducat dico inanibus vc.rlns,

copulamini C(jrporc, tolerate paleam in tritura, tolcrate in aroa: quod enim toleretis in horreo non
haljcbitis, venict vcntilator qui

dividetbonos a maIis,ciitquecorporaIisseparalio, quamdebetspiritualis

pra;codcrc. Idco

ail,

nolite

communicarc
ul

opcri-

omnes eorum rationcs sunt inania vnrba.

'Ilaimu.j

bus infructuosis,

id cst

malis

cum

bonis

sit

pars
sitis

Propter hoc, vel propter ha;c, scilicel fornicalioncm

mabjrum.

Magis autein redarguite, id cst

non

(46)

Aug., super Joannem,

(47) August.,

De

vcrb. Apost.

211
negligcntes in

PETRI LOMBARDI
A. r^ali

212
(49)

comgendis vestris, ad curam scilicet vestram, quoquomodo pertinentibus, ta/nen leni
animo, ut
ribiliter
ait alibi

homines.

Dies mali dicuntur pro duabus
malitia et

rebus, scilicet pro

miseria

hominum

Apostolus, hoc agite ut foris teret intus

personet interprotatio,
dilectio.

lenitatis

Attende quod duo conjungit,ut sciteneatur licet non communicent consentiendo, et redarguant. ^48) His enim duobus modis non te maculat malus,

quantum pertinet ad spatia horarum ordinati sunt. Ducunt enim vices, agunt tempora. Oritur cnim sol et occidit, transeunt temCaeterum dies
isti,

pora, cui molesta sunt tempora
pter malitiam

si

homines

sibi

non

sunt molestiae. Diesergo dicuntur mali, utdixi,pro-

non consenseris et redarguis, utrumque complexus apostolus dicit:NoIite communicare, id
scilicet si

est nolite consentire, laudare et approbare, et quia

174 parum
tem
cete.

est

non consentire,
:

addit,

magis au-

redarguite, id est reprchendite, corripite, cocr-

[AmbrosiutJ Et est sensus Non sitis conscnlientes malis approbando, nequenegligcntesnon arguendo, neque superbientes insultanter arrogando.

hominum et miscriam scd miscria hominis communis est, non debet malitia esse communis. Ex quo enim lapsus Adam de paradiso expulsus, nunquam dies nisi mali quod ostendit puer qui nascitur, quia a ploratu incipit, nec ridere potest statim natus plorat, propheta scilicet sucB calamitatis Jacrymfeenim testes sunt miseriae;
;

:

:

:

nondum

loquitur, ct

jam

prophetizat. Quid?in

la-

Qux autem, vel enim. Quasi dicat Dico non communicate, neque debetis, autem, id est, quia turpe est non solum facere, sed etiam dicere, qux ab eis
:

B

bore se futurum, vel timere etiam, si justus fuerit, in mediis certe tribulationibus positus semper timebit.

Redimamus

ergo tempus. Quid est tempus
id est

fiunt in occulto loco, id est
et in

non palam, sed

occulte,

hoc apparet quod turpia sunt. Vel, in occulto,

redimere ? Redimit ille tempus qui perdit, datde suo ut vacetDeo non litibus, quasi det

num-

id est in cogitatione.

Omnia aiUem,

vel cnim, quasi

mum
vel

pro

vitio.

Das enim

nummum
;

etemispanem

Turpe est dicere qua? faciunt, sed tamen redarguenda sunt, quia sic manifestantur ssepe per confessionem, et hoc est, omnia autem qui arguuntur a lumine, id est a bonis et sanctis hominibus qui sunt filii lucis, s«pe manifestantur per confessionem etpoenitentiam, et ideo redarguendum est. Omne enim malum quod sic manifestatur, id est per
dicat
:

vinum,
ut

vel aliquid aliud

das

et accipis, aliquid

amittis et aliquid acquiris. Sicut ergo perdis

num-

mos
tibi

emas tibi

aliquid

;

sic

perdas de tuo, ut emas

quietem, hoc est tempus redimere. Unde Doait: Si quis vult judicio

minus

tecum contcndere,

et

tollere, dimitte ei et pallium, ut haheas quietum cor, ne perdas tempus vacandi Deo tuo, a quo vult te avocare damno et litibus. Vel ita sitis confessionem et poenitentiam, lumen est, id est in redimentestempus,id est quod minus fecistiin uno vertitur, quia bonum est ut peccatum per lumen tempore, restituite in alio, dimidiantes dies quos confessionem etpoenitentiam manifestetur. [Haimo.] est, id est non est ambiguum, nec po- C impii non dimidiant. Alia enim dimidiant, alii imVel, lumen plentdies, alii nec incipiunt, id est alii moriuntur test excusari quod palam dictum cst. Vel ita Omin yEgxpto, alii in terra sancta, ncc mirum si miniaenim, quasidicat: Ideo arguite, omnia enim qufe nus fecistis, quoniam dies mali sunt, id est, in hac arguuntur a sanctis, id estilli mali cum arguuntur vita multa occurrunt impedimenta, nec possunt agi sanctis, manifestantur, sibiipsis qui mali sunt. a [Ambrosius] Tunc enim videntur sibi et aliis pecpro libito. Propterea, scilicet, quia mali sunt dies,

tunicam

:

catores

cum
vel

objurgantur,

et ideo

arguendi sunt,
:

nolite fieri

im.prudentes,

id

est considerantes, sed
sit

quia

sic incipiunt esse

autem

cum

sibi

lumen. Unde subdit omne enim, quod manifestatur, id est malus, innotescat esse malus, lumen est, id est

potius estote, intelligentes quce
est

voluntas Dei, id

quod Deo

placeat. Quaerite cui placet, ut

omnia

provide et

cum

modestiaagantur,nihiIpertubateet
Et nolite

per poenitentiam incipit converti ab bonum. [Haimo, Augustinus] Propter quod, scilicet quia sit lumen,
dicit Spiritus

cum

strepitu .Et vos qui huic prudentiae

Vers.
« tes

18-28. — «

operam datis, inebriairi vino, in quo

sanctus per

me

:

tu, qui dormis, id

« est luxuria,

sed implemini Spiritu sancto, loquen-

est qui torpes in peccato jacendo, et nescis te esse

vobismetipsis in psalmis, hymnis et canticis
cantantes
ct psallentes in

in peccatis oblitus Dei, surge, per confessionem, et

« spiritalibus,

cordibus

exsurge, per satisfactionem a mortuis, id est a fu-

n

« vestris

Domino, gratias agentes semper pro om-

tura damnatione,

et

illuminabit

te,

hic per fidem et
est
«

spem,

et in futuro per

speciem, Christus, qui

nibus in nomine Domini nostri Jesu Christi Deo et Patri. Subjecti invicem in timore Christi. Mu-

sol justitias.

Et quia prodest redarguere,

« lieres viris suis subdita^ sint sicut
((

Domino, quo-

Videte itaque, fratres, quomodo, id est quodam moderamine, caute ambuletis, vivendo et redar-

niam

vir

«
((

est Ecclesiae, ipse salvator corporis ejus.

caput est mulieris, sicut Christus caput Sed sic-

guendo,

noii quasi

insipicntcs, id est indiscreti, sed

ut Ecclesia subjpcta est Christo, ct mulieres viris suis in

ut sapientes, scilicet

omnibus providcntes. Vos dico
:

«

omnibus.

Viri, diligite

uxores vestras

redimentes tempus, id est prsparantes vobis opportunitatem serviendi Deo ct vacandi divinis quod

« sicut et « tradidit
((

Christus

dilexit

Ecclesiam, et seipsum

pro ea, ut illam sanctificaret,
aquae in

mundans

nccesse

est,

quia dics mali sunt, id est hodic sunt

caiu lavacro

vcrbo

vit^e,

ut exhiberet

(48)

August., de verb. Evang.

'49)

August., in serm. de verb. Evangelii.

213
« ipse sibi
(<

COLLECTANKA

L\ KIMST. D.

PAULL

IN KP.
Sed

AD
nt,

EPIILS.
quasi
dicat:

2l4
Christus est
mu,-

gloriosam Ecclesiam non habcntem ma-

A

vir

inulieris.

culam aut rugam aut aliquid hujusmodi; sed ut
sancta etimmaculata.Itaetviridebent diligcre

Salvator Ecclesiai. quod non vir est mulieris: Sed

« sit
(<

tamen ut

Ecclesia

subjecla esl

Christo,

ita et

uxores suas, ut corpora sua. Qui

suain uxorem

licrcs subjectae siut viris suis in

omnHnis,

quae non

« diligit,

seipsum

diligit.

>>

sunl contra

i\olile incbrinri vino.

Nihil

enim

est

quo minus

vcstras,

Deum: Vos autem viri,diU()itc quarum caput estis, sicut et Christus
est: et
ita et

uxores
dilexit

couveniat alios arguendi
brosius.
]

quam

incbriari vino,[Am-

Ecclesiam, cujus caput
trudidit

adeo

dilexit,

quod

in quo csf liixuria, id cst ex quo procedit malus motus, undetolliturauctorltasarguendi, Sobrii enim possunt habcre liduciam arguendi, quia bona conversatio terrorcm inculit delinquonli. Ideo temperandum est a vino in quo csl luxuria, et

scmctipsum pro ca,
si

vos pro

uxoribus

vestris facite,

sitopus. Tradiditdico ut sanctifica-

ret illitm, jusLiLia

bon;^

vita;,

prius mundans

eam

a pcccat's; [Ilaimo.jcL hoc, lavacro aqiuv sanctificat;c
///

verbo vitx id est

ebrietas cavenda, quia vcnter ;esluans vino cito de-

dentc ad elcmcntum,
ficalus
fecil

spumat
SpirUu

in

libidinem.
id est

[Ilicrony.]

Sed

impleamini
lo-

homo

accipit

quo datur vita: quo accesacramcntum, quo sanctivilani .Tternam. Quoi utique
fit

soncto,

donis Spiritus sancti,

Christus ut ipse per

lioc exhibcret sibi in

futuro

impleri n Ecclcsiam cjloriosam id est in animo et corporc rutti^..! i-'--'-— _t„i„ j j.-. , tilantem gcminastola decoram. Ecclesiam dico non Spiritu sancto, si vos estis loquentcs uobismetipsis, habentem, vel nunc vcl tunc, rnaculam, id est aliid est si vos intelligitis, et si vos ialus instruitis

quentes- Quasi dicat: Hoc

modo

poteritis

de his quaj

dicitis, in psalmis,

qui ad

bonam

opcr;i-

tionem commonent, cthtjmnis, quc-edc Dcilaudibus dicunt, et canticis spiritualibus, quaj de ajternogaudio sunt. Et ideo
spiritualiter
qu;t!

intelliganda

sunt,

quia spiritualia sunt
opcrc.
tis

docent, et implenda sunt

Unde subdit:

Cantantcs. Quasi dicat:

Dcbcid

quod criminale peccatum, neque rugam, id est peccalum mortalc intus latens sicut est dolus. [Ambrosiusj Duplicitas enim ruga dicitur, et est sensus: Non habens maculam ncque rugam, id est mundam ct simplicem. Vcl, non habcns maculam ncque rugam, quia pcraclioncm Ijonam munda cst

loqui vobis, id cst instrucre vos de his. Et post

locutionem horum, estole ipso actu, cantantes,
est

Deum

laudantes, et dea^terniscxsullantes, sicut

spem tensa ad superiora. Proinde vestis ejus in monte tanquam nix dealbata cfTulsit, qua? significabat Ecclcsiam omni macula peccati
a niacula, et per

riumdatam, qua) per Ghristi in ligno crucis extenet canticum doccnt, ct psaUcnlcs, hono opepsalmus docct et hoc, z« cordibus vcstris,'\.(i cst sioiiem extensa est a ruga,et dcsiderio ad ccelestia. Auf, non liabentem, aUquid hujusmodi, id est pecspontanca vuluntate. Et hoc totum facile Domino, ad honorem Domini. [.Vmbrosius.] Et estotc catum ali(iuod pro quo sit damnabilis. Sed ut, id ost graUas sempcr agentes pro omnibus donis, vel pro C quasi dicat: Dico exhiberet sibi Ecclesiam non hal)enlem maculamncque rugam, sed, potiustalem, omnibus, scilicet prospcris etadversis Deo ct Patris ut sil sanvta, iiic pcr bona opera, ct immacuUita, id id est Dco, (juia Dcus crcando, et qfuia Patcr cst
re, ut
:

hymnus

Christi

natura,

nobis

adoptionis

graj,ia

.•

et hoc,
Christi,

est abstinentia mali. Vel de futuro. ut tunc sitsan-

cxsullando in nomine Domini nostri Jesu
per
pcr

cta

qucm nos adoptavit, id est filiusejus proprius, qucm cognovimus eum. [Ilaitno.jEl estote sul)non

per gloiiain fructur, ct immaculata, per corruptionis remotioncm. Sicut ergo Christus fudit

17 5

sanguincm
opus
est,

ut lavaret

maculam

Ecclesiaj, et extensic et
viri,
si

jecti invicetn,

solum auditorcs

prajlatis,

scd

dit se in crucc, ut

tollcrct

rugam,

etiam

pra;lali subditis, in charitateeis
;

servicndo,et

curam gcrendo nam ct si dignitas major,administratoria tamcn est. Unde Apostulus: Otnaiutn me servum feci (I Cor. ix). Est ergo majorum salva tamen dignitale servirc, sicut minorum est obedire. Haic autem tam minorum quam majohumiliter

debcnt mori pro salvandis uxoribus, et vcrbo vit;e eas instruere, ut e.xhibeant eas Deo. Item, ita ctiam dcbcnt viri diUgerc uxorcs suas, ut corpora sua, id est scipsos, quia ambo una caro
sunt, el muiicr portio corporis viri est. Bene
dixi,

ut diligaut uxoressicut sua corpora.quiaryut diligii

rum

ordinata subjectio dcbet esse in casto timore
liumilitatcm mandavit. Mulicres.

uxorcm suam,
[)

diliyit

scipsum, quia uxor corpus viri

Christi. qui

[Amegit,

cst, et vir

caput uxoris.

brosius.] Ilucusque

communitcr de omnibus

Vkrs. 29 23.
«

«

Nemo cnim unquam carnem
eam sicut quia mcmbra sumus cor-

nunc singulis ordinibus suadet. Quasi dicat: llucusquc communiter monui, et prieler communia
spccialitcr dico, ut muliercs viris suis sint subditx,
sicut Doitiino, id est easimplicitate
jecta; sunt, sicut

suam

odio habuit, scd nutrit et fovet

Christus Ecclesiam, « poris cjus de carne cjus et de ossibus cjus. Pro« et «

quaDominosub-

pter hoc relinquet

homo patremct matrcm suam,
ef eruiit

num
ot

Sara subdita crat viro, ((u;c domivocabat Abraharn. Et bene utique dcbentessc

« ct « « «
«

adh.crcbit uxori sua;,

syihieclsi,

quoniam vir caput mulieris, id cst rcctor auctor, aquonulicr sumpsit initiura, sicutChriqni
cst rector
et

Sacramenlum hoc magnum est. iu Clirislo ct iii Ecclesia. Verumtamen,
diligat
;

duoincarne una. Ego autem dico,
et

vos

siuguli,uiius<iuis(iucuxoromsuam sicut seipsum

stus capul Erclcsia;,
sia;:

auctor Ecclcc-st

uxor auleiu

liineat viruin

suum.

»

quod plus

est, tpse

Christus etiam

salvator

corporis ejus Christi, id cst Ecclesiaj,

quod uon cst

Scmo cniiii. Qiiasi dicat: Vere debet diligere uxorem suam quiacaro sua csi.Nemo enimunquam

215

PETRI LOMBARDI
A.

216

carnem sumn odio hahuit quia et si sanctus maccrat carnem non eam odit, sedpeccatum quod in ea est. Qui ergo mavultesse sine corpore, non corpus, sed corruptiones ejuset pondus odit (50). Non itaquenullum corpus, sed incorruptum et celeberrimum corpus vult haberc. Qui ergocontinentia quadam et laboribus persequitur corpus suum.non id agit ut non habeat, sed subjugatum ct paratum ad
opera necessaria. Nemo odit carnem suam dico sed nutrit eam, cibo et potu, et fovet indumentis:

nem
mit

ex nobis, in qua morcreturpronobis(55).Dor-

Adam

ut

fiat

Eva, moritur Christus ut
fit

fiat

Ec-

clesia.

Dormiendo Adam

Eva de

latere,

mortuo

Ghristo lancca percutitur latus ut profluant sacra-

menta quibus formctur Ecclesia (56). Rcliquitergo, Ghristus Patrem,quia nonin eadem dignitate apparuit hominibus in qua est apud Patrem (57). Et
scienduni quia haec primi hominis fuisse scriptura

Genesis testatur.

Christus vero in Evangelio Dei
:

verba declarat esse dicens
feeit

Num
etc.

legistis,

quia qui

[Ambrosius]
pore suo
triat vir

ita et

uxorem suam nondebet virodio
quia caro cjus
est,

ab iuitio misealumetfeminam
hoc relinquct

fecit eos. et dixit,

habere sed fovere,

et

de cor-

proptcr

homo,

[Matth.

xix).

Ut

facta. Sicut.

Quasi dicat:

Ita

diligatetnu-

scias per exstasim
in

soporis qui prascessit in

Adam,

diligii Eeclesia^n, ut

uxorem suam, sicut et Cliristus nutrit et carnem suam. Et est sensus:
quae caro ejus
est, r\

qua angelice

interfuit, ingressus in

sanctuarium
divinitus

Dei ut intelligerct in novissima, hoc

eum

Ita

debet vir facere de uxore,
sic

tanquam prophetam
ret

dicere potuisse.Et ut ostende-

quia

Christus nutrit Ecclesiam ut carnem

suam

quid

in his verbis

quaereremus, ut non conje-

cibo corporis sui, et fovet

eam

spiritualibus indu-

cturisnostrisaliquid ausi dicere videamur, subditet

mentis prajceptorum, virtutum,
:

bonorum operum

exponit

:

Sacramcntum hoc magnumest. Etne aliquis

[Haimo, Augustinus] et bene Ghristus diligit ct Ecclesiam ut carnem suam, quia corpus nutrit
ejus est. et Imjus corporis sumus
deles et
alii

putaret in viro esse et uxorc

secundum utriusque
[Au-

naturalis sexus copulationem, corporalemque mi-

memhra omnes,

fi-

sturam, addit
gustinus]

:

Ego

dico, in Christo et Eceletia.

dc carne ejus, id est infirmi

qui indi-

Secundum hoc ergo quod
est,
;

in

Christo et

gent sustentarifortibus utcarosustentatur ossibus,
et
alii
:

Ecclesia accipitur quod dictum

non jam duo
et

de ossihus ejus, id est perfecti

et fortes. In

sed una caro sunt

et

quomodo sponsus

sponsa
intelli-

cujus rei figura
costa
dixit:

Adam
ossibus

qui erat forma futuri.cumde
vidisset,
in

dicuntur, sic caput et corpus. Sive ergo dicam ca-

suam factam mulierem
Hoc
ii).

Genesi

put

et

corpus, sive sponsuset sponsa.

unum

os de

mcis, et caro de carne

mca
alii

gite (58). Fit

enim ex duobus quasi una quaedam

{Gen.

Sicut enim Eva ab

Adam
alii

facta traxit ab

persona, scilicet ex capite et corpore, ex sponso ct

et excellentemcomquo Christus loquens ait: Sieut infirmi. Et ideo ait, ex carne ejus, id est infirmi C sponso alligavit mihi mitram,et sicut sponsam ornavit me ornamento [Isa lxi). Hujus spiritualis unitatis sasumus a simili infirmitatisejusquam habuitinhocramentum fuit illud quod in Genesi de unione conmine. Propter hoc ostendendum, scilicet quantum jugii, ad litteram dicitur [Haimo]. Unde et quod hic Christus dilexit Ecclesiam, est scriptum in Genesi: ad litteram dicitur, ad litteram potest accipi, sic, Ftelinquet Cbristus homo patrem, formam servi acciquasi dicat: Quia diligit vir uxot-emsuam, propter piendo (51). Non enim ideo ha^c dicit quiaChristus hoc, id est propter hanc dilectionem, relinquet deseruerit, ct recesserit a Patre, sed quianonin ea homo patrem et matrem, et adhffirebit uxori su;e. forma apparuit hominibus in quaaequalis estPatri; Ita ad litteram saepe fit, et erunt duo in carneuna, et matrem suam, id est Synagogam, de qua secundum carnem natus est, et adJmrehit uxori, id est id est carnali commercio, scilicet quando simul miscentur carnali conjunctione. Hoc Moyses ad litsociabit se Ecclesice, et duo, scilicet Ghristus et Ecteram de unione conjugiidixitquod est signummoclesia erunt in carne una, id est una voluntate (52). gna; rei, scilicet signum conjunctionis Christi, et Et una utique caro sunt Christus et Ecclesia, quia Ecclesiai, Unde subdit, sacramentum hoc magnum qui Deus erat apud Patrem, a quo et facti sumus, est, ego dico in Christo ct in Ecclesia.id est conjufactus est per carnem particeps nostri, ut illius cagalis copula signum spirilualis unitatis Christi et pitis corpus essemus (53). Et utique, si caput est, £) Ecclesiaj. Verumtamen. Quasi dicat: Etsi hoc non habet corpus; corpus ejus est sancta Ecclesia quaj solum ad Iitteramdicitur,sedestsignumalteriusrci, conjux ejus est, cui dicit Apostolus: Vos aulcm verumtamen et vos singuli, scilicet unusquisque vir. estis corpus Christi ct memhra (/ Cor, xii). secundum litteram, diligat uxoremsuamsicutseipsum Totus itaque Ghristusestcaputetcorpustan(54) quam integer vir, quia et femina de viro facta est, sequens moralitatem historiee. Vxor autem, non soet ad virum pertinet, ita Christusut essemus unum lum diligat, sed etiam timeat eirum, id est subdita cum illo caput nostrum essc voluit accipiendo car- sit viro.

eo carnem et ossa, ita nos a Christo instituti,

sponsa"

quam unitatem miram

sumus

ut ossa, scilicet robusti,

ut caro, scilicet

mendat

Isaias, in

(51) Id., (ol) Id.,

August., De doct. Ghr. super Joan. contraFaust. (53) Id., inpsal. cxxxviii. (54) Id., Deverb. Evangehi.
(50)

(55) Id., (56) Id.,

(57) Id., (68) Id.,

super Joan. contra Manich. supcr Gcncsim. in psalm. xxx.

217

COLl.ECTANEA IN EPIST.
CAPUT
VI

D.

PAULT.

IN EP.
quid
sit

AD EPHES.
utik'.

218
illos,

Vers. 1-15.
« in
<>

A

scit

Ht>

Scd cducalc

dura

<<

Filii.

obcdilc parentibus vcstris

pueri sunt, ne lcgem contemnant,

m disciplinu ver-

«

Domino:hoc enim justum cst. Honora patrem tuum et matrem tuam, quod est mandatum primuni in promissione, ut bcr.c sit libi,ct sis lon-

borum

et corrcclionc

verberum, ut proficiantin re-

"
«

gaevus supcr tcrram. Et vos, patrcs, nolite ad ira-

« «

cundiam provocare liUos vcslros, sed educate ilIo3 in discipUnu ct correptione Domini. Servi,
obedite dominis carnaUbus

cum

timorc

ct

tremo-

« re, in simplicitate
«
«

conUs

vcstri sicut Christo,

non

ad ocuUim serviontcs

ijuasi

hominibusplaccnles,

voluntatem Dei ex simplicilate cordis.vestri, ut sicut ostcnditis extra, « animo cum bona voluntate, servientes sicutDomisic sit in voluntate vestra, ut si non potestis a do« no,et nonhominibus,scicntcs quoniam unusquismino hberi fieri, libei'e serviatis, liberam enini « que quodcunquc fecerit bonum,hoc recipietuDosive Uber.Et vos domini,eadem n quodammodo facit servitutem qui servit non timore «mino,sive servus subdolo, sed fideU dilectione, donec transeat ini« facite ilUs, remittentesminas,scicntes quiaetiUoquitas, et omnis evacuetur potestas. Ita simpUciter « rum vester Dominus est in cocUs et pcrsonarum obcditc, sicut obedire debctis Christo, quia ipsehoc « acceptio non est apud Dcum. De cmtero, fratres,
sed ut servi Christi facicnfes
;

bus Domini. Vos autem scrvi, obedite dominis, non solum spiritualibus et bonis, scd otiaiii carnaWnts. Servitus ca>pit cx poccato prima enim servitutis causa peccatum cst, ut homo homini vinculisconditionis subderotur:quod non fuit nisi Deojudicante, apud qucm non est iniquitas; et novit diversaspo}nas mcritis distrihucro dcUnquenlium.(60) Obedite inquam, cum timore, id cst cum revcrentia quod faciunt filii et tremore, quod scrvorum. Et hoc in
;
;

«

conforlamini Doniino,ct
Induitc vos

in polentia virtutis ejus.

prcecipit

ad conservationem

hnmilitatis,

obedite
vide-

«

armaturam

Dei..

ut possitis stare ad-

dico, non scrvientcs ad oculum, sciUcet

dum

«
«

versus insidias diaboU, quoniam non est nobis
coHuctalio adversus carnem et sanguinem, sed adversus principcs et potcstatcs, adversusmundi
rectores

mini, quasi hominibus placentcs, sicut iUi faciunt qui

«
«

« quitiae in cceleslibus. «
«

tenebrarum harum, contraspirituaUa ncPropterea accipite armatuut possitis

hominibus placere, sed ut servi Ghristi. Cum enim Christo jubente servis. non tantum sciUcet homini servis, sed Christo. Facicntcs voluntaquajrunt

tcm Dei ex animo,
luntate servientes

ita scilicet vos dico

cum

bona. void

ram Dei, omnibus

rcsistere in die malo, et in

dominis

vestris, sicut

Domino,

perfecti stare. State ergo succincti

lum-

est ita ut in eo putetisvos servircDcoef

non homi-

«

bos vestros in vcritate, et induti loricam

justitiae,

nibus.

Tantum vos

dico scicntcs quos unusquisque,
fecerit,

« et calceati
« cis. »

pedes

in

prreparationem Evangelii pa-

quodcunque bonum
servus,

hoc pcrcipiet a Domino,
recipiet

sivc liber sit, sive servus,
filii,

non enim minus

Vos autem
tibus veslris

obedite.
:

tanquam

subjecti

paren- ^

quam

Uber. £f vos Domini, facite

illis,

ser\\s

carnaUbus et hoc, in Domino, id est sccundum fidem Domini et iustitiam.Etdebetishoc facere. Hoc cnim justum est, quia pra;ceptum legiscst in qua Dominus hocpra;cipit diccns Ihnora patrciu tuum, et matrem tuam. Honorare patrem est ei reverentiam exhibere, et neccssaria subministrare. Qaod mandatum cst primum, intcr mandata qnae ad
:

hominem
bula. (59)

perlinentia scripta sunt in

secunda

ta-

Ad duo namque

praecepta charitatis, sci-

licet dilcctionis

Dei et pro.ximi pertinet Docalogus.

bona voluntate,remittentes illis, si quando peccant, non solum verbera, sed etiam minas, scientes quod Dominus illorum et vcster est in ccelis, et quia pcrsonarum acceptio non est apud Deum; Dominus enim justus judex causas discernit, non personas. Ideo in qua mensura quis mensuraverit, rcmetietur illi. Dc cxtero. Post specialia prcEcepta quibus admonuit singulos ordines in communi admonetomnes. [Ambrosius] Quasi dicat ; Hucusque juvi vos in
vestris, eadem, id est similia in

Ad primurn
trinitas

pra^-ceptum, scilicet dilcctionis Deitres

verbo

et

opere

;

et

jam

dc cxtero, id est deinceps
o fratrcs, in

chordaj pcrUncnt, id est tria

mandata, quia Deus

in futuro, in reliquo

tcmpore,

fide et

est. Ad altorum vcro prieceptum, scilicet proximi,septem chordfc, id est scptem mandata,et illa tria mandata ad Deum pertinentia in prima, et alia septcmad proximum,in secunda scriptaerant, inter qua; hoc merito primum est, quia sicut Dcus principaliter principium est hominis, sic patcr secundario cujus mandati additur proraissio, quod non est in aliis. Unde subdit, et hoc mandatumest

dilcctione, confortamini, contra

bcUcum

diaboli, in

Domino,
j)

id cst in auxilio

tutisejus,

Domini, et in potentia virquiaipse dat potentem virtutem pugnare
:

volcntibus
vos

ct uti(}uc ita dcbetis

conforlan. Induitc

armaturam

Dci, id est virtutcs, ut possitis slarc

firmi adversus insidias diaboli, quia ex occulto
litur

mo-

mala. [Haimo.] Et nccesse est ut stetis, qiioniamest nobis colluctatio, quasi vicinum est bellum,

in promissione,
tibi, in

hac

scilicet ul in pr.xsenti

benc

sit

carnalibus et spiritualibus.Et sis longa^vus,
nolitc

in vita a?terna fundatus, supcr

El vos patrcs

terram vivenlium. provocarc filias ad iracundiam,

de prope, et non esf adversus carncm et sanguincm tantum, id cst non csntra hostcs qui visibilcs sunt et fragilf^s, vel contra vitia tantum quai sunt
et

cx carne

et

sanguinc,

.fcd

adversus principes, id est
et

quia sic legem non custodicnt. In ira enim agno(59)

dajmones, qui principantur aUis,
(60) Id.,

potestates, id

August., De decem chord.

De

civ, Dei.

:

210
est contra cos, qui etiam

PETIII
supcr
iios

LOMBARDI.

220

possunt, qui

A

qui sunt principes malitise, et
vitia carnis contra

quorum

instinctu

aliis prffisunt, Certum est enim quia cxitia famulis Dei a diabolo irrogantur, sive pcr se sive per mi-

nos

sffiviunt,

tunc facile

supe-

rare poterim.us

omnes ministros

illorum. Superato

nistros, cujus altitudo grandis est. Dico

quod
(61)
:

col-

luctatio est vobis

adversus diemones, qui ila^iuc

enim principe excrcilus facile fugatur, sicut ex libro Judithostenditur, ubinarraturquod Holopherne
principe militiaj interempto, multitudo exercituum
in

timendi sunt, quia mundanos regunt.

Unde

exponendo quod

dixcrat, subdit, scilicet

Adversiis

adversus diabolum etangelos rectorcs mundi, ejus quos rectorcs mundi dicit, quia ipsi regunl diiectores mundi. Non enim regunt mundum qui
id cst

fugam versa [cst],et a Judaeis facile superata. Ut autem vincere valeamus,spiritualis armatura assu-

menda
hostes

est. Proptcrca,

etc, quasi dicat
re,

:

Quia

taies

habemus

et

de tanta

propterea

accipite

constat ex coeln et terra, scd
dicit.
:

mundum

peccatores

contra eos armaturam Dei, id est qua Deus

De quM alibi Et mnndus cum non cognovit {Joan. i). Talem mundum illi regunt contra quos

armat,et ideo accipite, ut
spiritualibus

possitis resistere

suos malis et

nequitiis

iji

die malo, id est in

hac

habemus perpetuas
tur homines

inimicitias, quia
illi

etquipatiun;

vita, ubi cst tentatio. Aliter

importunos,

faciunt

instigant

sistere,nisi habita

enim non possetis rearmatura virtutum.e/ ut perfecti

enim

inflammant homines, et tanquam vasa sua n virtutibus possitis stare in omnibus, scilicet prosmovent, et velut organa tangunt, conlra eos habe peris et adversis, et quia armatura Dei necessaria musoccultam luctam, ad quam nos armat Apostoergo viriliter, quoties provocamini, est. Statc mundum visibilem succincti lumhos vestros, id est carnales concupislus. Et ne putarentur hunc
et

regere, subdit, quid
licet

mundi nomine
id est

intcllexit, sci-

centias, cingulo castitatis, succingcntes vel frenan-

tenebrarum rectores,idestpeccatorum,/uirMm,

scilicet

tam malarum,
in

rectores sunt

eorum

quos praecipitant

tenebrosa opera. Quasi dicat
constat ex

Non dominantur daimones mundo qui
coelo et terra, sed peccatoribus.

Et adhuc specialius
id

hoc non in simulatione, sed m veritate, ut vere propter Christum luxuriam refrenetis, quae in lumbis maxime viget. Vel, in charitate, hoc facite, id est per ch.ar\ia.tem. Et csioieinduti lorica justitiae, id estjustitiasit vobisloricacuique secundumjusfates, et

determinat, scilicet contra spiritualia nequitix,
est contra

ciendo,nepateat locus hosti
id est afTectiones vestrae sint
vitiis

:et

estote calccati pedes,

spirituales

et

nequam
;

hostes.

Quare

munitae virtutibus, ne a

timendi sunt hostes,contra quos bellum habemus,
quia spirituales
et invisibiles et

pungantur

:

ci hoc, in prxparatione Evangelii,

quia nequam, et
in

u t sitis ita prasparati ad praedicandum Evangelium vel

non pro parva
tibus, id est

re

pugnant nobiscum,scd

cxles-

ad complendum praccepta Evangelii. Evangeliidico,
pacis, scilicet quod nuntiat pacem inter Deum et ^ homines.Galceamenta haec virtutum debenthabere

pro coelestibus, scilicet pro coDlestiha3
est :Lucta est

reditate tollenda. Vel coelestia dicit virtutes in qui-

bus pugnam patimur d;emonum. Et
nobis contra

praidicatores, ne

ille

qui pra;dicat pede mentis ter-

nequam

spiritus,

quorum certamen
Vel

ram

tangat, id est pro terrenis faciat. (64)
tectus neque

Hac

si-

patimur
cceleslia

in

coelestibus, id

est in virtutibus.

gniricationcMarcusdicit, sandaliisvelsoleiscalceari,
ut neque pes
sit

dicithunccaliginosumaerem. [Augustinus, Ambrosius] Et est sensus Est nobis colluctatio
:

nudus ad terram,

id

estnecocculteturEvangelium,necterrenisinnitatur.

contra
est in

spiritus

nequam,

id

est contra

daimones

nequam,qui

spiritus nequam snnt in coilcstibus, id hoc inferiori aere, unde dicitur, aves coeli.

Adversus talcs nobis est lucta qui sunt rectores, quia quomodo eos qui sunt lux Christus gubernat et regit, sic eos qui tenebrae sunt ad omne malum diabolus praecipitat et instigat, (62) Hoc ergo nos
hortatur Apostolus, utnon contra

imo pro

illo,

sed contra diabolum qui
illo,

hominemmalum, cum illo
qui^^quid

operatur et in

oreraus

;

et

possu-

mus
et

faciamus, utdiaboluscxpellatur

ct angeli ejus,

omnibus sumentes scutum « fidei,inquo possitis omnia tela nequissimi ignea etgaleam salutis assumite, et gla« exstinguere « dium spiritus quod est verbum Dei, per omnem orationem et obsecrationem orantes omni tem« pore in spiritu, et in ipso vigilantes in omni « instantiaet obsecratione pro omnibus sanctis, ot «pro me ut deturmihi sermo in apertione orismei cum fiducia notum facere mysterium Evangelii, D « pro quo legatione fungor in catena ista ita utin « ipso audeam, prout oportct, me loqui. Ut autem
Vers. ^6-24.
((

In

:

((

((

;

homines liberentur. Ipsi enim daemoncs quasi equites pugnant in suisequis, hominibus, scihcet. (63)Equites ergo occidamus et equos possideamus. Ergobellumgerimus adversus rectorestenebrarum,
id est

« et «
((

vos sciatis quae circame sunt, quid agamomnia vobis nota faciet Tychicus charissimus frater et

fldelis

minister in Domino,

quem

misi ad vos in

((

inridelium,hoc

unum

praelium

est.

[Haimo.]

«
«

Alterum autem cuique in seipso est, et hoc grave bellum et molestlus, in quo quisquis victor exstiterit, illos quos vidct ininiicos, id est principcs

hoc ipsum ut cognoscatis qua; circa nos sunt, et consoletur corda vestra. Pax fratribus, et charitas cum fide a Deo Patre nostro, ct Domino Jesu

mundi continuo supcrabit;
(61)
(62) Id.,

et si

illos

viccrimus

«Christo.GratiacumomnibusquidiliguntDominum « nostrum JesumChristuinin incorruptione. Amcn.'> Vos dico, in omnibus pru^liis snmentcs scutum
[Q3) Id., in

August,, in psal. lxxvi. De verb. Apost.

(64) Id.,

psalmo clxiii. De consensu evang.

221
fidei, id

COLLECTANEA

IN EPIST. D.

PAULL
A
sitis

— IN

EP.

AD CALAT.
omnibus virtutibus
olfsecratione

222
instent, et

est fidem rerum, quas non vidimus, qua3 excipitinimicorum tela.et repcllit tanquam scutum. Fides enim scutum est, sub qua vel quo justitia

instantia, ut scilicct

vigilantes

m

facta pro

omnihus
in

sanctis et pro me, scilicct

utdeturmihi sermo a Deo,

qu.T interiora transfipi

non

sinit, luta cst,sicut

sub

qucm

tribulatio

non oblundat. Delur, infjuam,
id

munimine omnium virtulum quod protcnditur anlc omnia arma, quod prius impugnat diabolus. Unde,
prima
petit

aperlione oris mei, id cst verhi mei, id est ut apertc

valcam rcserare mysterium Evangclii,

est se-

campum

dubia sub sorte duelli,pugna-

crcta iticarnationis et passionis, ne prcssura tribu-

turo fidcs.

Hanc

igilur

possitis t\r-^lin(juere

sumile ut sculum, in quo omnia tela, id csl assultus, ncquia dc vitio in
salutis,

dat,

lationum ipsa formidine acumcn doctrinae obtunila, ut cum fiducia, scilicct libcre absque imillud

quissinii, diaboli. Tcla, dico, ignea,

pcdimento possim notum facere
Evangelii, pro quo mysterio
tionc,

mystcrium

vitium incendunt. Kt assumile galcam
a?terna, cujus

spe

Evangelii, fungor lega-

superna; salutis gaudentes. Galea enim

est salus

memoriaet

ne

dcficiat, ct

species nicntcm obvolvit, taUbus armis splcndidissimis, id est

spiritualibus et insuperabilibus armari, hosti

non
Ij

ceditis.Ad ipsum enim hostem feriendum et fugan-

dum

assumite etiam gladium
(05)

spiritus, id est

quem
est.

dat Spiritus sanctus.
Est enim

Quod verbum Dci
bis
:

nunc Romae etiam in catcna positus, quia non pro catenis ccsso alcgatione. Dico possim cum liducia notum facere Evangelium, et cum fiducia, ut in ipso Evangelio prajdicando, audeam loqui, inter mala omnia, proui oportet me loqui. Et ne auditis tribulationibus moverentur, dicit Tychicum omnia eis notificare, subdens Ut autem ct vos scia:

vcrbum Dei gladius
ct

acutus, docens

tis

ea

qux

circa

mc

siint.

Hoc, quia multae
ut,

ei

erant
ideo

de tcmporalibus

de

ajlernis

iilorum consolatio-

tribulationcs qua; quasi
dicit circa,
illa

eum circumdabant,vel
est,

nem
tens.

in Veteri, istorum in

Novo Testamcnto promilnobis promis;

quia interiora non tangebant,
illa

inquam,
constans

sum

17 7 Quod onim temporaliter est, ad unam partcra gladii

sciatis, ct quid

quod vero

in

sim inter
cus frater

agam, id onmia, omnia nota vohis

quam

faciet Tychi-

Nam

sempiternum, ad altcram partem gladii pertinet. et ideo duo testamenta dicuntur, quia vetus

terrena promittit,

novum

*terna. De hoc gladio

Dominus

ait

:

.Yo» veni mitlere

pacem, sed gladium

{Mattli. x). Iste

gladius vere acutus est, quia
dividit.

eum
etc.

meus in fidc charissimus, ut libentcr et bone audiant verba Tychici hunc commendat. Unde eliam subdit Et est fldelis minister in Domino, id est in his quae sunt Domini, et ideo audite eum, qucm misi ad vos, in hoc ipsum, id est propter hoc
:

quem
non
per

ferit

a

mundo
a

Et quia armatura ha3c

ipsum
fiant,

ut cognoscatis pcr

cum qux

circa nos sunt, et

est

nisi
:

gratia, subdit.

Per omnem,
eo
sitis

consolctur corda vesira.

Et ut prsedicta sicut docui

Quasi dicat

State in bcllo, et in
et

orantes

pax

sit

fratribus ct charitas

cum

fi.de.

omnem

nralionem

obsecrationem, id est per

C

optat cis quae est janua dilectionis, quia per

Pacem pacem

omnia quae oranda sunt, sine adjuralione, et per omnla quae cum adjuratione petcnda sunt.Orantes dico, non horaric, sed omni tempore, et non verbo
tenus, sed in spirifu, id est in mente. [.\mbrosius]
In spiritu orat, qui
fide orat. In

manebunt
sit

in

charitate quse cst in fide. Et hoc, a

Dco Patre nostro et
vobis,

Domino Jesu
id est et

Christo, et gratia

munda

conscientia et integra

omnibus, qui diliChristum.Diligunt gunt Dominum nostrum, id est dico, in incorruplione. id cst in integritate fidei, ad

cum omnibus,

carne enim orat qui polluta mente

similitudinem sponsie qua) non admittit corrupto-

precatur, iterum peccaturus non casu,

non subrcin

rcm, Vel, gralia

sit

vobis in incorruptione,

i'i

est

ptione, sed de proposito. Et in ipso spiritu sitis vigilantes, id est solliciti, et
(65)

in vita aeterna, cum, id est et

omnibus, qui diligunt

non remisse, sed

omni

Dominum

nostrum, id est Christum.

August., in psal. cxix.

IN

EPISTOLAM AD PHILIPPENSES
D
Ili

ARGUMENTUM.
Philippenses sunt Macedones.
veritatis perstitcrunt in fide,

« vobis et
«

acccpto verbo

nec receperunt falsos

« « «

apostolos. Hos collaudat Apostolus, scribcns eis a Roma de carcere pcr Epaphroditum.

CAPUT PRIMUM.
Vkrs. 1-G.
«

«
«

pax a Deo Patre nostro ct Domino Jesu Christo. Gratias ago Dco meo in omni memoria vestri semper in cunctis orationibus meis pro omnibus vobis cum gaudio deprecationcm facieiis super communicatione vestra in Evangclio Christi a prima die usquc nunc, confidens hoc ipsum,
qnia qui cospit
in

vobis opus
»

bonum,

pcrficiet

<(

Paulus

ct

Timolheus

servi Jcsu

«

Christi,

omnibus

« Philippis

cum

sanctis in Christ» Jesu, qui sunt cpiscopis ct diaconibus. Gratia

Epistolam scribit Apostolus Pliilippcnsibus, Philippenses autem sunt

usquc in dicm Paulus ct Timotheus. Hanc
Christi Jesu.

223
Macedones, qui accepto verbo
cepcnint.

PETHI LOMBARDI
prffidlcationis

224
et episcopis, et

ab Apo-

^

Scribunt sanctis

diaconibus, id est

stolo firmi in fide ftierunt, nec pscudoapostolos re-

Unde eos laudat Apostolus.[Ambrosius]Hi Paulo per Epaphroditum aliquam substantiam Ilo-

minoribus et majoribus. Quia pr^mittit minores, ad humilitalem invitat; et quia hos subnectit, ostendit

non esse aliqucm a Deo perfcctum qui non

mam

miserant

:

quem cum hac

remisit Epistola,in

indigeat hac admonitione. Vel Paulus scribit et Ti-

qua, cum pra?sens non potest, munit eos contra duplcx bellum, scilicct tribulatorum ct pseudoprajdicatorum, ut omnia adversa pro Christo sustineant, et

bit dico,

mothcus, omnibus sanctis, qui sunt Philippis, scricum cpiscopis et diaconibus, quia eorum
pariter optabant, et in scribendo prasmitti-

bonum

cum

humilitate, sicut et Christus fecit

tur salutatio, in

hunc modum.
sit
vobi.'i

Gratia, scilicct re-

et legalia a

pseudoapostolis

ncc se Apostolum nominat, quia

nunquam rccipiant. nunquam de

Is

missio peccatorum
quillitas

ct

pax, scilicet

traii-

eo

mentis
et

et

reconciliatio

ad Deum, a Deo

minus vel 'Niulfa oura senserant. Ideo ergo dignitatem supprimit, quia de eo recte sentiebant. Et est
intentio Apostoli in hac

Patre nostro

Domino Jesu

Christo.

Gratias, ctc.

Epistola cohortari Philip-

penses ad patientiam contra tribulationes, et ad constantiam contra pseudopr«dicatores. Modus tasalutationem praemittit, deinde gratias agit Dco pro eis,impIorans eis majora bona,ut
lis
:

Primum agit gratias Deo cujus nutu omnia bona omnibus accidunt. Quasi dicat Agite qua? agitis quia talia sunt. Undc Gratias ago Dco omnium meo,
:

:

More

solito

B

privato bcneficio, id est inde laudo
facit

Deum
fio.

qui mihi

quod

in vobis volo,

ago dico,
vestri

in

omni memoria

virtutibus crescentes ad perfcctionem perveniant.

vestri, id cst

quoties

memor

Quod utique

Deinde ad patientiam tribulationum monet exemplo suo et Christi, et postea ut sibi caveant a verpseudoapostolorum, tandem moralem admonitionem interserit, et prope finem de gratia quam sibi Romam per Epaphroditum miserant gaudere se dicit.Prsmittens ergo salutationem ait Pau/MS cf
sutiis
:

sum,
vobis,
dio,

m

congruis

omnibus orationibus meis, habitis scmper, temporibus. Gratias dico, pro omnibus scilicet praelatis et subditis. Et hoc cum gautristis

non

de culpa vera, ego dico, faciens de-

precationcm, id est deprccans ut stetis. Gaudio dico

habito super, id est de communione vestra,
in evangclio Christi, id est

qus

est

apponit, quia hunc erat ad eos missurus, per hoc eum quodammodo commcndans, ut eadem quae scribit ab eo benc accipiant.
Servi Jesu Christi.

Timotheiis.

Timotheum

quia vos communicastis

in fide et operibus Evangelii. Vel vestra
fecistis in

communia
amodo
:

Evangelio exaltando, et hoc a primo die
ideo
est, confidens.

Nomen

dignitatis tacet

quod

est

conversionis vestra? usque nunc. Et

Apostolus, quia non erat opus auctoritate
illo

cum

de

magis standum
cor ut stetis, et

Quasi dicat

Dcpre-

recta sentirent. Conditionem fatetur, quia casto timore Christo subditi vere liberi sunt. (1) Sicut

sum

confidens, id cst confido hoc

C ipsum

enim duo sunt timores qui faciunt duo genera timentium, sic duas servitutcs qua; faciunt duo genera servorum. Est enim timor quem perfecta charitas foras mittit. Est ctiam servitus simul cum co foras mittenda. Et alius timor castus permanens in saeculum sasculi cui adjuncta est alia servitus,
:

fieri a vobis quod precor, et non aliud,videte ne frustra. Confido dico, non in vobis, sed in Deo, quia Deus operans ccepit in vobis opiis bonuni, cooperans perficiet.Coopera.ndo enira, id est cum Deus

in

nobis perficit

:

Quod operando

incipit,

quia ipse

ut velimus operatur incipiens, qui volentibus coo-

peralur perficiens.

Ut ergo velimus,
sic

operatur

:

qua miro et ineffabli modo, sed tamen vero sic servi sumus, ut liberi simus servi, scilicet timore casto, ad quem pertinet servitus intrans in gaudium Domini sui, non servi, timorcm foras niittcndo, ad qucm pertinet servitus.non manens in aeternum in domo. Servos igitur dixit, ut et ipsi quibus scribit pro Domino ferant dura, Christi, ut contra pseudo stent. Scribit hanc Epistolam omnilms sanclis, id
est

cum

inde volumus, et
:

volumus ut faciamus,
illo vel

nobis cooperatur

tamen sine

operante ut

velimus, vel cooperante
tatis

cum volumus,

ad bonapie-

opera nihil valemus. Perficiet dico, usque in
Christi Jesu, id

diem

est

usquc ad finem quo Deus
nobis, per successioest
Christi, id

videbitur. Vcl,

perficiet in

nem, usque

in

diem Jesu

usque ad

communem

judicii diem.

baptismate sanctificatis, qu: sunt Philippis, n quae est civilas Graecia; quam aedificavit Philippus paLcr Alexandri adoptivus, vocans eam Philippis a
in

ITS
« in

Vers. 7-11.

«.

Sicut est mihi justum hoc

« sentire

pro omnibus vobis, eo quod

habeam vos
et

corde et in vinculis meis et in defensione

nomine suo. Sanctis
opcrante Christo Jesu,

dico,
vel

in

Christo Jesu, id est
in

«

confirmatione Evangelii, sociosgaudii mei

fundatis

Ghristo, id

«
«

vos esse. Testis cnim mihi est Deus

omnes quomodo cu-

est in fide Christi, scilicet qui

credunt ctiam homi-

piam omnes vos esse

nem
dicit.

esse. Scribunt sanctis dico,

cum

id est et epi-

« Et
«
«

scopis et diaconibxis.

Episcopos etiam presbyteros plures episcopi in una civitatc essent, neque prc^bytcros intermitterct, ut ad diaco-

in visceribus Jesu Christi. hoc oro, ut charitas vestra magis ac magis abundet in omni scientia, et in omni sensu, ut pro-

Non onim

bctis potiora, ut sitis sinccri

et

sine ofTensa in

«

nos descendcret

;

et significat

per cpiscopos ct dia-

«

conos majores, pcr sanctos minores.Et est sensus: (1) Aug., super Joannem.

dicm Ghristi, rcpleli fructu justitiae per Jcsum Christum in gloriam et laudcm Dei. » Sicut, c c. Quasi dicat Ita gratias ago et depre:

225

COLLECTANEA

IN EPI^T. D.
mihi juslum
sicut

rAULL

IX EP.

AD

PIIII.IPP.
scilicct

2-2G
:

cor, et confido de vobis, sinit est

koc
est

A

laus Dei, ut pro

vobis,

dicatur

Mirabilis

sentirc pro oiunibus vobis, id est

justum

Dcus

in sanctis suis {Psal. lxvh,)

de vobis. .Miud enim non debui scntire dc tam bonis. Et exponit causam, co quod liabcam
ita velle vos,

me

Vkks. 12-18.
"

"

Scire

autcm volo
vincula

vos, fralres,

quia quo; circa

me

sunt, magis ad profcctum velit

non

in solis labiis,

sed

in corde, id est

in in-

«

nerunl Evangelii,

ila

mea manifesta

limo affectu etiam minores, in futuro essc
cbaritatis,

qua dcsidero
socios, id

vos

omnes,
ut
in

« fierent in
«
«

est

omni pnctorio et in caeleris omnibus, ut plures e fratribus in Domino confiChristo in

fuluro

sitis socii

yaudii mci, id cst rcmunerationis

dcntcs in vinculis meis,
sine timore

abundantius

audcrent

vita: a?tcrna3.Et

bocdcsidero,

dum

laboro, in vinculis

«

vcrbum Dci

loqui. (Ji-iidam
;

meis
et

el in

dcfcnsionc Evunijclii, conivA impugnalorcs

« «
« «

propter invidlam etcontcntionom

quidem et ([uidam autem
praedicant;

conlirmationc infirmoru.ii in doctrina Evangelii.

etpropter

bonam voluntatemChristum
charitale, scienles

Ei est

sensus
sive
;

:

dcsidcro, sivc

Memor vestri sum, et bonum vobis sum vincfus, scions quoquc vos essc

quidam cx

sione Evangolii positus sum.

quoniam in defenQuidam autem cx

vinctos

;

vos facitis
Testis

sive

sim defendens Evangelium, quod et confirmcn infirmos in Evangelio.
cst

«
«

contenlione Christum

enim mihi

Dcus, etc. Ideo pro

omnibus „
quasi cjus

«
«

annuntiant, non sincere, oxistimantcsprcssuramsesuscitare vinculismeis. Quid enim ? Dum omnimodo sive peroccasionem
sivc pcr vcritatem Christus annuntietur, etin

precor, quia cupio vos

omnes

esse in visccribus

hoc

Cbristi, scilicet ut a Cbrislo diligamini

«

gaudco, scd

ol

gaudebo.

»

viscera. Et inde testis est mihi
:

Dcus. Et

hoc

ost

quod ait tcstis enim mihi est Deus quomudo, id est quanto aiSoi'ln,cupiam vos oninesessein visceribus Chrisli, id est in intimo Christi amore, ut ab co
perfecte diligamini.Vcl eo affectu diligatis

Scirc antem. Ikiclenus communiter locutus est ostcndens suam ergaillos charitatcm.inde specialiler ca qua^ tolerantiam suadent. [Ambrosius] Et quia supcrius dixit se cupcre hos fore participes

Dcum

ct

proximum quo

Christus, qui

animam suam

pro fra-

gaudii suijideo quod profecerit supencdificatio ejus insinuat eis quasi charis, et gratias agens, precatur

fribus posuit. Vel rcfertur ad illudquod supradixit,

hoc

cum
et

dixit se dcsiderare illos esse sociosgaudii sui,

eis confidens Vos aulem, fratres, volo scire, quia dixi vos socios gaudii mei, hoc scilicet quia ea
:

determinat hic
cst

quomodo

dcsiderat, scilicet non

humana

cupiditate,

amore. Et hoc

non carnis alfectu, sed Christi quod ait Testis enim mihi est
:

qux circa me sunt, id cst exterior undique me circumdans abundantia passionum. Vei ideo ait circa mc, quia nonad intcriora perlinguut,?na^w veuerunt

Deus quomodo vos omnes esse participes gauad profectum Evangelii, quam ad detrimentum ut dii aelerni. Cupiam, dico, non carnali affcctu, sed mali intenderunt ad profectum.^'enerunt dico ita ut in visceribus Christi, id est in amore Christi, dicit C vincula mca fiercnt manifesla in Christo, id estutilise desiderare amoreChristi non humano,ut eos partas vinculorum apparcret in Christo, qui propter ticipes habeat in Domino. Et hoc etiain oro, ul chavincula j)lus atinuntiatur. [Ilaimo.] Vel vincuia mca ritas vestra magis ac mugis abundet, id est crescat, et fierent in Christo, id est manifestum fieret quod
hoc
in scientia et in

(juibus
scierint

Deum

ct

utsciantin proximum diligere debcant,et cum
scilicet
ct

omnisensu,

vincula ipsa mihi essent in Christo, id est pro Chrislo, id est (luod proptcr eum vinctus ossem non pro

habeant sensum

mcmoriam

et adversio-

aliquocrimine,quia namquepatienterquoilibetmala
sustineo, patet

nem

in omnibus redus, ita ut abundet, id tautum crescat charitas vestra in scientia,
betis, id est ut

est

in

non esse scelus
;

falsitatis,

quod

in

ut pro-

probareet discernere sciatis non solum qute sunt bona ct qua3 mala, sod etiam inter bona qu.-R sunt poliorn, iit post probationcm et discretionem,
sitis

mc justa vindictaprocellat sed quandam veritatcm, quam sustinendi fortitudo magnificat[Hieron.]
Manifesla ficrcntdico
in

omni prxtorio, quo majores

conveniunt

;

et in

cxteris omnibus locis.

Cum enim

sinceri in vobis,
;

id

est sine opcri-

bus corruptionis
offensa
id
:

c/,

quantum ad proximum,

sine

hoc porseveranter, usque in dicm est usque ad finom vil;c. Et quia non
et
fiat

Christi,
sufficit
:

£l

Aposlolus Romse vinctus retrusus esset in carcere in domo imperatoris, et doceret Evangelium,et infirmos curaret, multaque miracula patraret,et multi per cum crederent,in tantum ut domum persccuto-

abstinere a malo nisi
repleti.
:

Quasi dicat sed etiam sitis replcti fructu justilix, id est bonis operibus qua; sunt fructus, qua cst habitus animi.
Ilcpleti dico non viribus vestris, sed per Jcsum Christum. Vos dico per hoc transituri in ijloriam ct

quod bonum ost, addit Non solum sitis sine malis,

Ecclesiam faccrel redemptoris et tunc manifestum cst in preelorio et in omnibus locis, id est impcratori et omnibus consulibus et principibus ct miiioribus, proptcr Christum talia sustincre.Ita pro Evangclio ca sustineo ut plurcs e fratribus, non in
ris
;

se,

sed in

Domino

confidcnles vincuUs

meis, id est

laudcm Dei,

id est
ita,

Dcum. Vel

gloriam ajternam unde laudetis repleti, quasi dicat Oro ut abundet
:

charitas vcstraet sincerilas, ut per hsc sitis rcpleti hic ct in futuro, fructu, id est mcrcede justitiae et
:

vinculorum ineovum, abu7idantius (juam ante audcrent contra pugnantcs loqui verbum Dci siiie tiinore. Quasi dicat Meo exemplo audent
in considcratione
:

confidcnter prccdicare ila dicentes
(juitur,

:

Si

vinctus lo-

hoc pcr Jesum Christum.Et adeo sitis repleti ut sitis in gloriam et laudeni Dei, id est ut sitis gloria et

cur non potius nos? Constantia enim ejus muitos animavit, ut non timerent evangeiizaro.Alii

:

227

PETRI LOMDARlJl

228
quajrit.

autpm, (juidam diversi a prioribus qiiia mali sunt, prwdirant quidcm Chnstum. Et boc faciunl, projAer
conlcntionem, id est quia invident mei apostolatus gloriaj, et contendunt habere. Quidam autem, ab his diversi quia cum boni sint proedicant
i)ividiam
cl

A

^-'aste

Deum

Tres invenimus personas,

si

verba Evangelii diligenter investiganius, pastoris,
mercenarii, furis. Pastor veritale, veritatem annuntiat)
tiat,

hoc propter bonam voluntafcm, scilicet ut alios salvent, id estpro dilectioneDei cl proximi, et exemplo meae bona voluntatis. Quidam non di-

Christum,

et

Mercenarius vero occasione veritatem annuntamen ille Ghristum annuntiat. Et ille fur et latro, veritatem negat et tollit. Diligendus est ergopastor, tolerandus est mercenarius, cavendus fJOlatro. Ideo Apostolus non proaliud quoerens, et

versi ab his, quia et hi boni sunt, praedicant Chri-

hibet mercenarios, sed permittit, quiaetipsiutiles

stum. Et hoc excharitate privata ad Apostoiorum,ut vicem ejus vincti supplerent, scientes quoniam positus

ad aliqua.
id est de

Etm hoc

gaudeo, nunc quod Christus an-

nuntiatur per occasionem, non solumper veritatem,

sum

in vincuUs in defcnsion e,id estprodefensione

Evangelii. Vel positus, id est firmus et stabilis
in defensione ExaugeVii. Quidam autem,

sum
di-

ab his

versi quia m<ii\\,annuntiant Christum

e.x

eonlentione,

id est ex privato odio.quia aliquando

mecum

con-

tenderunt

et confutati sunt. Et

recti,addit,no?? sincere, id

ne viderentur corest non puro animo, sed

existimantcs suscitare prcssuram vinculis meis, id est

existimantes hoc, utsi quis de pra^dicatione eos accusct in me auctorem ejus vindicent. Astutia ergo

hoc nunc gaudeo quod veritas Christi praequaecumque sit prffidicantium intentio. Et non solum nunc, sed et post gaudebo, scilicetin futuro. Vel ita Supra dixit tribulationes suas esse ad profectum Evangelii.hic dicit sibi esse ad gaudium. Quasi dicat Non solum aliis est profectus de ma]is, scd et mihi est gaudium.Et hocest quod ait Et in hoc gaudeo, scilicet quod tribulationes sustineo pro Ghristo, sed etgaudeo. Ideo de malis meisgaudicatur,
:

:

;

deo, vel pro profectu Evangelii, quia inde mihi salus. Et

(hristum annutiabant, ut possent seditiones excitare Apostolo, quasi auctori,qui multos aggregaverat suo coUegio. (Augustinus) Ecce quator species doctorum distinxit, duas bonorum, et duas malorum, qui omnes annuntiant Ghristum,
simulationis
isli

hoc est quod

ait

:

Veus. 19-30.
«

«

Scio

enim quia hoc mihi pro-

vcniet ad salutem, per vestram orationem et sub-

«
« «

ministrationem spiritus Jesu Ghristi secundum exspectationem et spem meam, quia iu nullo
confundar, sed in omni fiducia sicut semper
et

sed non eodem animo. Mali autem non simplici nec veraci animo Christum annuntiabant, boni vero

«

puro animo
lio

et lide sincera

:

omnes tamcn Evange:

« sive
«
«

proficiebant.
:

dens

Unde malos tplerandos dicit, subQuid enim. Quasi dicat Non solum ergo et

aUiveri doctoreslaboramusadprofectum Evangelii, sed etiam mali. Qui non bono animo pr«dicant sunt

C

«

« « « «
«
«

ad profectum, ct ideo tolerandi. Quid enim refert qua intentione proedicent, dum omnimodo, sive per
occasionem terrenam, sive per veritatem, id est vero

animo sti, non

ut boni faciunt, Christus, id est veritas Ghrifalsitas, annuntietur,
si

Veritatem quippe an-

nuntiabant quidam etiam
vero animo.
(2)

non veritale, id ost non Terrenis enim cupiditatibus consuhabentes in

«

nuno magnificabitur Ghristus in corpore meo, per vitam, sive per mortem. Mihi enim vivere Christus est, et mori lucrum. Quia si vivere in carne, hicmihi fructus operis est, et quld eligara ignoro, coarctor autem e duobus dcsiderium habens dissolvi et esse cum Christo, multo magis meUus permanere autem in carne, necessarium propter vos. Ethoc confidens scio quia manebo et pcrmanebo omnibus vobis ad profectum vestrum et gaudium fidei, ut gratulatio vestra abundet in Christo Jesu in me, per meum adventum iterum ad vos. Tantum digne EvangeUo Christi
conversamini, ut sive
sive absens

^

«
«

cum

venero

et videro

vos,

lentes regem ccelorum annuntiabant,

audiam de

vobis, quia statis in
fidei

uno
:

lingua veritatem, sed non in pectore castitatem,qui

«
«

spiritu
et in

unonimes, collaborantes

Evangelii

quos instruit Dominus. sunt Qux dicunt facite, qux autem faciunt
utiles cis

(3)

Unde

ait

nolitc

facere

«
«

Ex occasione enim evangclizant quaerentesab hominibus suacommoda, vel pecuniarum,
{Matth. xxiii.)
vel honoris, vel laudis humana?, quoslibet volentes
j)

«
«
«

accipere munera, non

tam salutem ejusqua;rentes

nuUo terreamini ab adversariis quae est iUis causa perditionis, vobis autem salutis. Et hoc a Deo, quia vobis donatum est pro Christo non Polum ut in eum credatis, sed ut etiam pro illo patiaraini, idem certamen habentes quale et vidistis in me, et nunc audistis de me. »
Scio

cui annuntiatur commodura suum. Qui vcro audit salutem, si in illum crediderit quom illi annuntiant,

enim quia

hoc,

(Ambrosius)

scilicet pati

pro

Christo vel Evangelii ex

mea

predicatione profectus,

qui annuntiat habebitdetrimentutn.cui annuntiatur

venictmihiiw fiituroin salutema)ternam,quodUlipu-

habebil lucrum,quia annuntiat Evangelium, scilicet rectam fidem, sed non recte. Et ideo non est rectus: quod annuntiatur rectura est, sed qui annuntiat non est rectus. Quare ? quia aUud qua^rit in Ecclesia

tantadmortem.Provenietdicononsolummeomcrito,
sed etiam per vestram orationem, id est adjuvante
vestra orationc,
Chrisli,
et

me

per subministrationem spiritus Jesu
id est

(Haimo.)

per Spiritum sanctum qui

quam Deum

:

si

Quisquis a Deo praeter

Deum quaereret, Deum aiiquid

esset caslus.

quarit, non

me quasi ruiturum columna fulcit, idest auxilium prcebente et subministrante mihiSpiritu sansua
(3) Id.,

(2)

Aug., in psalm. xc.

De verbis Evang.

229
clo.

COLLFXTANEA

IN EPIST. D.
eril,

PAULL
Xtuni

IN EP.

AD

PIIILIPP.
rst.

m

Pfovcnicl mihi, dico, mifl/M/t'mqua3 salus

sccundum e.vspertationcm et speni mcam, id cst erit lanta quuntam salutem exspecto, et in pra-senti
spero. El hoc firmiler spero,
licet
(jui<.i

in nullo stutu, sci-

prosperis et advcrsisro«/'HH(/"r, ut alitiuo

modo

Apparet enim cum ejus quod optimum cst dicerc se haberc concupiscontiam, ut cum e duobus compeUatur, allorius tantum hoc halteat concupisccntiam, allerius nccessitatem. Sic ergo dislinguendum osL: Coarctor vel
L/trisio rmillo

nwlius

cedam

a pra^dicatione. ^\mbrosiuSj In nullo dicit

se confundi, quia el spes promissionis nuigna est, et res vera et honesta. Non confundar dico, scd iu

compcllor c duobus. Deindo scquitur, egodioo, desiderium habens, vel concupiscentiam dissolvendi,
ab his miseriis

quibus quasi compcdibus vlnctus
prajsentialiter. Et quasi

omni fxducia, quse sicutscmpcr a tempore conversionis Tuit, ita et Christus, id esl

sum

et

cum
:

Christo esse

nunc

cst,

dum
meo

in

vinculis

hiboro,

quis quoeret

famaetgloria Chvisli, muynificabitur
;

apud gentes,
cessa

quod fragilius est. Magnificabitur A\co,sive per vitam, qua mihi conet in corpore

eum

pr.odicabo. sive pcr mortcm, (]ua perseet

verandi in eo,

pro co moriendi famaai dabo. Et

est sensus ; .Magnificabo Christum, si vixero, docendo si moriar, exemplum relinquendo. Mihi enim
;

Quasi dicat

:

Uecte

per vitam

magnificabo, quia

Quare hujus rei potius habeat concupiscentiam?subdit: quia multo melius est quantum ad me. Et quasi iterum diceretur Cur ergo e duobus compelleris? subdit, quia est manendi neccssitas, diccns Permancrc autcm in carne necessarium cst propter vos, nou propter me. Quasi dicat Illud est mihi melius, hoc necessarium vobis. Ideo illud cupio, hoc non recuso. (5) Sunt quidamhomines impcrfecti, qui cum patientia moriuntur et
: : : ;

Christus est mihi vivere,

quia causa ejus vivo, ut

sunt quidam perfccti, qui

cum

paticntia vivunt.Qui

eum magnilicem noa

ob aliud, per moriem

mcam

magnificabitur: et recte,quia mo/'i est mihi

/uc/ja/j,

adhuc desiderat vitam istam, cum illi venerit dies mortis, patienter tolerat mnrlem. Luctalur adver-

quia Chrislus mortis meaa prajmium est. Vel, ipsum mori, est mihi lucrum, quia per mortem ab his
miseriis
liberatur, et ad beatitudinem
transit, et

sum
tas

30 ut sequatur voluntatem Dei, et hoc

potius

agit aninio

quod elegil Dcus, non quod elegit volunhumana, et ex dosiderio vitfe pr«sentis fit lucta
morte,
et

per

mortem multos

lucratur Deo.
:

cum
(Jui

si. Quasi dicat Christus est mihi vivere ut magnificem. Quia si vivere, hic mihi fructus eum operis, id est lam dignus fructus de mco opere, sciiicet magnilicare Christum, quod opus facio dum

Quod

adhibet patientiam et fortitudineni ut a?quo animo moriatur, isle patienter moritur.
vero desiderat sicut Apostolus dissolvi et esse cum Christo, non patienter moritur, sed patienter

mihi datur vivere

vivit,delectabiliter morilur. Vide Apostolum patieninquam, hoc est, ecce tcr viventem, id est cum patientia: hic non amare vitam, sed tolerare. Undc ait ignoro, id est nescio quid eligam nedum appetam, Cupio dissolvi, et Nisi hic fru- C esse cum Christo multo melius est. (6) Tajdium scilicet mori an vivere. Quasi dicat enim illi erat manere in carno, et ex duobus patiectus esset,non estdubium quin mori eligerem,nisi batur angorem. Alterum optimum ducebat, unde Christum haberem praemium, et ideo ne dubitetis, passioni appropinquans vehemeniius glorificabaPhilippenses, mori pro Christo. Vel ita, mihi vivere.
in

carne:

si,

:

:

Quasi dicat: Merito magnifico Christum, sive vita sive morte, quia Christus est mihi vivere, id est

tur, dicens

:

Uonum

certamen cerlavi, de reliquo re-

posita csfmihi corona, etc. (// Tim. iv).
\'el ita potest distingui: Quid eligam ignoro: coarctor enim desiderium habens e duobus,id est di-

mihi vita hic et in futuro hic per iidem et spem,in pro hac vita mortale corpus futuro per specicm
:
:

tradit,

ut recipiat
:

ipsum

immortalo in Siternum.

solvendi et in carne manendi, et hoc est habens de-

Unde subdit
Quia
in
si.

Mori

pro Christo est mihi lucrum.
:

Quasi dicat
:

Christus est mihi vita hic et
est per

fuluro

quod ulique

bona opera. Quia,
in

siderium, etc, id est quia dcsiderium et esse cum Christo multo melius est, scd mancre in carne necessarium est proptervos. Et egoconfidens in hoc,
scilicet

id est sed, si

vivere, id est

bene operari

carnc

:

quia neccssarium est

me manere

propter

quod mirum videtur, cum

in

carne non habitet nisi

vos, scio quod mancbo, etc. [Ambrosius] Ecce sciens

peccatum, esl mihi fructus operis, id cst mihi tam fructuosum opus, per quod scilicet Christus sit mihi vita hic et in futuro. Ecce iynoro quid eliyam, mori scilicet an vivere. Coarctor enim vel autem. Quaii dicat Non solum ignoro quid eligam de duobns, sed etiam coarctor de duobus. Vel ita junge Ideo ignoro, quia coarctor dc duobus, id est ex de:
:

melius esse et essc

cum

Christo, sed necessarium

n

siderio

dissolvendi et neccssitate vivendi.

(4)

Non

enimitadistinguendum uldicatur,coarctor,etpostea
sequatur, e duobus desiderium hubens, scilicet dissolvendi et in carne manendi, quia ex ipso sermonis
textu dijudicalur,
(4)

quoniam scqmiur

dissolui et esse

esse ut manerot in carne propter instructionem credentium ct profectum ildolium, non quod sibi tutius cst clegit, scd quod multis cxpedil, ostendens quantum aifectum habeat circa eos, hoc secutus quod proficeret per charitatem quam anteposuit omnibus. Vel ita, ct ego scio, non dubic, sed confidens in misericordialJei, hoc scilicct quia manebo, id est non parum quidem, scd diu permancbo omnibus vob's minoribus et majoribus, scilicet ad profectum vestrum, ut crescatis per bona et ad gaudium fidei, ut scilicet de fide vestra gaudcamua, vel ut
(6) Id., in psal. xciii.

(5)

August., De doctr. Christ. Id., super Joannem,

231
vos
(le ficJe

PETRI LOMBARDI
A.

232

gaudeatis in ea proficicntes, quoe non est nisi ubi munda est conscientia. [Haimo.] Et ita guudeatis ut proficiatis, ut grahilatio vestra abundet
in Christo Jesu, qui benefecit vobis,

quia pati est
est, ut

donum

Dci, et quia patior et quia utile
est,

supradictuin

ergo qui
in

jam me

fecistis

gaudere de communione vestra
implete
Si

Evangelio Ghristi,
et

qui

me

vobis

gaudium

meum

addita sustinentia tribula-

incolumcm

reddidit et liberatum a vinculis, id est

tionis et cajteris quae
ait
:

sequuntur,

hoc est quod

ut abundanler agatis gratias Cliristo cum gaudio. In me, id est pro me liberato et servato vobis, scili-

qua ergo consolatio

est in vobis in Christo,

id ost si vultis
sti, id

adventum iterum fulurum ad vos confirmandos, et veniam utique ad vos, si tantummodo dignc conversamini Evangelio Christi, id est
cet per

meum

habere consOiationemin rebus Chriest remissione peccaLorum, ct ia ahis donis,

vel si consolari

me

vu\tis,si

quod solalium
si

charitatis,

id est si vultis ut charitas et

Ecclesiarum quae orant
vobis solatium et
;

disciplina

Dominica, quia secundum meritum

ve-

bona agunt pro fratribus

strum dabitur mihi vita ad opus vestrum. Et ita digne ut sive cum vcncro ct videro voa, sive cum absens fuero audiam de vobis hoc, scilicei quod statis in flde
et devotione contra adversarios, et hoc in uno Spiritu sancto, cui non haeret contrarius spiritus, et
,-.

confortatio in adversitatibus vestris

(8) et si

qua
in
in

so-

cietas Sijirilus sancti est vobis, id est si vultis ha-

bere unionem
venit

quam

facit Spiritus

sanctus
illi

:

om-

nibus fidclibus, propter hanc societatem

quos

primitus Spiritus sanctus linguis
;

omnium

sicut ipse

Unde subdit

unus ita et Vos dico unanimes voluntate,
:

vos unanimes esse dcbctis
et col-

gcntiumloquebantur
sunt in vobis,

et si

qua viscera miseralionis

id est si

pius alTectus est in vobis de
iniplcte
et

laborantes, actu fidei Evangelii, id est totis viribus

quo procedat miseratio,

laborantes ad implenda ea quse (ides Christi exigit. Omnis enim pugna unanimiter aggressa victoriam
parit. Et post hffic, in nullo terreamini ah advcrsariis

Gavisus quidem de fide vestra,

gaudium meum. implete gaudium
secunest in

ut constanter patiamini. [AmbrosiusJ Vel,

dum

aliam litteram,
id est
si

si

qua ergo exhortatio
:

qui vos terrent

per aspera qux

est illis

causa perdi-

Christo,

vera exhortatio spei in

Christo

tionis seternas, vobis

aM/m causa

salutis a;ternce. Et

hoc etiam quod patimini non a vobis est, sed a Deo, quia pro merito Christi qui Patri obedivit haec inter
alias gratias data est vobis.

Unde subdit: quia

do-

apud vos qua nos invicem consolamur et si quod solatium chaiitatis communis est vobis et si qiia sociclas spiritus sancti cst vobis per quam jungimur in uno novo corpore et si qua sunt visccra misera; ;

natum

esl vobis

quasi praemium, pro Christo
scilicet,

qucm

tionis, id est affectus pietatis

erga me, id est
;

si

in

non solum ut in cum diligitis. Quid? hoc credatis, sed pro ilto patiamini. (7) Unde major gloria erit. Utrumque ergo ad Dei gratiam pertinet,ct
fides

animo vestro sum, sicut vos in meo diuni. Tunc illa vera sunt si hoc fit

imptete gauHaec quas susi

:

pra numcravit, tunc vcra probando significant,
:

credentium

et

tolerantia

patientium,

quia C ista qua3 subter mandat fucrint servata

in

quibus

utrumquedixit esse donatum.Vosdico habentes idcm
certamen, contra hostes quale
prffisens fui,
ct vidistis in

mc,

dum

quando verberatus sum nuapud vos dus pro muliere pythonissa, a qua spiriLum mali-

gnum

exclusi quae

magnum
;

stabat dominis suis

quaestum prajbebat, vel quale nunc audistis de me, dum
:

non videntur probati, si non sit quod subdit scilicet non impleant gaudium et ca;tera servent. Implete gaudium dico, ita ut non modo patiamini, sed ut idcni sapiatis, non diversa in fide. Uabentes camdcm charitatem ad omnes, unanimes, unius voluntatis, idipsum sentientes, ut mala cujusque sintomnium,
nildl per contentionem agentes, ut alius
alii

absens
id

sum
ipse

vobis. Quasi dicat

Non hortor vos ad
in

conten-

quod

horream, scd quod

me

impleo.

dant prajponi. Nota quosdam
cant,

contentiosos fuisse

« «

« Si qua ergo consolatio in Christo, Vers. 1-8. si quod solatium charitatis, si qua societas spiritus, si qua viscera miserationis, implete gaudium

180CAPUTII.

inter eos. Vei, nihil per contentionem, ut

bona

di-

non contentiosis verbis loquantur
inanis
est.

;

ut nihil

agentes, per inancm gtoriam, id est propter
sajculi quffi

famam
si

Sic eos constringit, ut

eanidcm charitatem hahaec non custodiant, nec in prasdictis probati vi« meum, ut idem deantur, quia in illis nolent se improbatos videri, « bentes, unanimes, idipsum sentientes. Nihil per per inanem gloriam, sed in q ista quoque servent ut perfecti sint. Sine dubio « contentionem ncquc onim aliqui erant inter eos dissentientes, inquieli, « humanitate superiores sibi invicem arbitrantcs, inanis gloris causa contendentes, pacem Ecclesiffi « non quae suae sunt singuli considerantes, sed ea rumpentes. Sed in humilitate sitis degentes, ut de « quae aliorum. Hoc enim sentite in vobis quod et vobis humilia sentiatis. Etsint arbitranl€S,id estin « in Christo Jesu, qui cum in forma Dei esset, non cordibus suis dijudicanlos alios,5!6t esse superiores, « rapinam arbitratus est esse se aequalcm Deo, sed id est digniores apud Deum, et hoc, invicem, alter « semetipsum exinanivit formam servi accipiens in scilicet alterum reputet digniorem.Non ila hoc de« similitudinem hominumfactus,et habituinventus « ut homo humiliavit scmetipsum factus obediens beraus aestimare ut nos osstimare fingamus,sed vere « usque ad morlem, mortem autem crucis. » existimemus posse aliquid esse occultum in alio, A praedictis infert. Quasi dicat Et quo nobis superior sit, etsi bonum nostrum quo Si qua ergo.
sapiatis,
;
:

(7)

August., De gratia et libero arbitrio.

(8)

August., De blasp.

S. Spir.

233
illo

COLLECTANEA
videmur superiorcs
7i(,7'

IN EPIST. D. PAULI.


alii

IN EP.

AD

PIIILIPP.
factus,
ct

234
inquam,
passibi-

yo7i

iuit.

(0) llic

non sit occuUuni. docet quoniodo vitent con
esso,

A

c-rat

infectussccundumformamDoi,

in simililudinem liomi)iis,\d cst
lis

murtalis

tentionem,

ct

inanem

gloriaui, et
si

quomodo
dicat
:

arbi-

ut

liomines. (14) Per hoc ergo

quod homo
se exinani-

trentur alios superiores, scilicel

consideraverint

faotus est,et in similitudincm
vit, ipse cst

hominum

non sua bona, sed alioruDi.
priPdicta
faciant,

Quai^i

Ut haic

non

sitit

cousidcrantcs, singuli

faotorem

(juam sua suut bonavel mala,-s^t/ quce aliorum sunt.

enim praedicta possunt illi facere qui non sua tantum attendunt, sed qu.-e aliorum sunt, ut ChriIlla

stus qui pro ahis tanta

tulit

sum istud obsequium facit cum cogilamus (juanta pro
Uade admonens subdit
:

;nequc ulla rcs officiolibcntcr impendi, nisi

nobis tulerit

Dominus.

Hoc enim Sintite in vot>is. Quasi dicat:Adpatientiam ethumilitatemvosinvilo,. et ut qua?ratis quae aliorum sunt, non vestra, et u^ hoc servelis, exemplum Christi assumite. IIoc enlm t»
sentite in vobis, id cst debelis sentire in vobis,
et in

Christus, et factor et factus. (15) Vide omnia per ipsum facta suut [Joan. i).Vide faotum, in simililudinem hominum factus. Videmus ergo Christum Jesum, et Deum et hominem, et factorem rerum, et factum in rebus et Crealorem hominis, et creatum hominem. Deus Christus a^qualis cst Patri,tantus est quantus ille talis est qualis illc hoc est q' od ille, non hic est qui ille :quia ille Pater, hicFilius. Sed hoc est quod ille, quia ilJe Deus et ille; ille omnipotens, et ille
; ;

;

:

;

illo
lis

immutabilis,et ille.Ideo non rapina erat aequa-

Dco, quia natura

erat natus
:

et

quod

sicut est natus et

semper natus
aequalis.

et

semper natus, sicut semper

Christo Je.m

fuit, (10)

ut sicut Christus

atteodit

qus sua sunt,sed

ve3tra,in eo

non quod carnem

natus, ita
gcnuit,

semper

vel

ffiqualitatem

as3umpsit,et sine peccatocuin csset.peccata nostra
suscepit, ita et nos

gignendo eam dedit,
genuit. (10)

Non itaque ina^qualem jam nato addidit, sed quia «qualem, non imparem

ad ojus

imitationcm invicem
Ilic

Non

igitur

onera nostra portemus. Qui cum in, etc. dit in quo Christum imitari dcbemus,

osten-

scilicet in

humilitatc ^scdantequamhumilitatem Christioslendat,proemiltit alta de Christo.ul hi in quibus locus

estabjectionisnon dodigncnturhumiiiari, cumChristus adeo altus

tantum sithumih'atus.Cujus
forma Dei Patris,

altitu-

que dicit, scilicet et trem majorcm Filio,illud propter formam Dei, hoc propter formam servi. Proptcr quam non tantum Palro, sel etiam scipso et Spiritu sancto minor factus cst, el etiam minoratus est paulo minus ab angelis {Helr. ii). Ergo et homo factus est ct pcr-

immerito Scriptura utruma?qualem Patri Filium, et Pa-

dinera ostendit dicens: Qui Christus cum, non dico
accepisset, sed esset in
id est in
est,

mancns Deus.Homo enim assumptus esta Deo,non in homine consumptus est Dcus.Ideo valide rationabiliter, et

plena essentia

et

gequahtate

Patris, arhitratxis

Patre minor est

homo

Christus, et Patri

«qualis est idcni ipse Deus Christus. (17) Christus xqualem Deo Patri, C enim Dei Filius ct Deus est homo :Deus ab aeterno, non faciens rapinam, id est non usurpando quod homo in sa^culo Deus, quia Dei Verbum homo, non suum esset, ut diabolus fecit, et primus holiuia in unitate personae accessit Verbo anima mo. (U Sed Christus non usurpavit ffiqualitalem Dei, quia vere erat aequalis per naturam. In ea erat rationalisetcaro. Cum enim essetunicusDei Filius, non gratia,sed natura, ut esset etiam plenus gratia ffiqualitale, in qua natus erat. (12) Erat cnim Christus aequalis Patri, natus,non factus. Ideo nonerat factus cstet hominis filius, unus Dei Filius, idemilla rapina, quia natura erat illi a;qualis a quo geque hominis filius :non duo filii Dei.Deus et homo, nitus est. Vel, non est arbitratus esse se aequalem sed unus Dei Filius Deus sine initio, homo a Deo, secundum humanitatem, scilicet quod esset certo initio. Sicut enim non augetur numerus perfacere rapinam, id est non suum prajsumere. Sed sonarum cum caro accedit anima^, ut sit unus semetipsum. Ostensa altitudinc subditdehumilitate. homo, sic non augetur numerus personarum cum Quasi dicat .Equalis erat Deo Patri, sed, quamvis homo accedit Verbo ut sit unus Christus. Legitur esset in forma Patris, manens uti(iue quod crat itaque Deus homo, ut intelligamus hujus pcrsonae exinanivit semetipsum. Quomodo ? non substantiam singularitatem,non ut suspicemur in carnem mutaevacuans, non formam deitatis mutans, sed fortam divinitatcm. (18) Non enim in illa susccptione mam servi accipiens, non formam Dci amittens.(13) [) alterum eorum in alterum conversum ct mutatum Forma scrvi accessit, non forma Dci disccssit. est nec divinitas quippe in creaturam mutata est, Exinanivisse se ergo ab invisibilitatis suac magniut dcsisterct csse divinitas, nec creatura in divinitudine,se visibilem demonstrasse,per formam scrvi tatcni mulala cst, ut desisteret essc creatura. Ei 3U3Ccptam,quasi enim dignitate se exuit, dum forhabitu.Quasi dicat :Factusest in similitudinem honiam servi sibi univit forma Dei.Et ne putares forminum, et ctiam suo habitu, id est sua conversamam servi in eo, scilicet Christo, licri immortalem tionc invcntus est alicui volenti experiri, ut alius addit Factus est, secundum formam scrvi qui Jtomo, quia comedit, bibit, sedit, etc. Vel ita: Haid est certissime scivit, se esse
: ; : : ;
:

(9)

August.. De 83 Quajst.

(14) Id., in
(1.5)

(10) Id., in eodem. (11) Id., super Joannem. (12) Id., in

Id.,

(IG) Id.,

scrm, quod. Dc verb. Evang. De Trinit.

psalmo cxxx.

(13) Id.,

super Joan.

(17) Id., in Enchir. (18; Id., Dc Trinit.

Patuol. GXGII.

8

23J

PETRI LOMBARDI

m
^

habitus in ea re dicilur,qi],i;ut habcatur acccdit vcl A. alapas, flagclla, usquP ad mortem. Et sl parum cst hoc, aliquid dc gcncrc mortis addendum est. MoracciJit.Verumtamen hoc intercsl, quiaquciedam eoiem autem, non quamli]jet,sed crucis,qua3ignomirum quae accidunt ut habitum faciant non mutantur, sed ipsa

mutant

in

se

inlcgra et inconcupsa

niosior cst. [Augustinus] Ecce

habemus

humilitatis
in-

manentia,sicut sapientia accidens homini, non ipsa mutatur, sed hominem mulat, quem de stulio sapientem facit. Qua;dam vcro sic accidunt ut mutent et mutentur, ut cibus qui amittens

exemplum, superbia} raedicamcntum.Quid crgo
tumescis,

homo ?0

pcllis

morticina,quid tenderis?
?

sanies feiida,
milis, et tu

quid inflaris
?

Princeps tuus huhumilc,
et

suam

spe-

superbus
?

Caput

est

mem-

ciem in corpus vertitur,et exilitatem atquc languoin robur atque valentiam commutat. Tertium genus est cum ea quae accidunt nec mutantea quibus accidunt nec ab eis ipsa mutantur, sicut annulus in digito positus, quod gcnus rarissime in-

brum superbum
nunc

Absit IPropter quod. Ostendit hu-

rem

miliiatem Christi qurc maximcin passionc apparuit,
incipit de claritate ejus

secundum hominem

qua^abejus resurrectionesumpsitexordium.Utenim Christus resurrectione clarificaretur^prius humilia"tusest passione ;humilitas,clariiatis est
claiitas, humiliiatis est

venitur.Quartum genus cum ea qu;B accidunt mutantur non a suRx natura,sed quodanimodo formantur, et aliam speciem et formam accipiunt, ut est vestis quae dejecta atque deposita non habet eam formam quam sumit induta. Induta enim membris accipit formam quum non habet exuta.Quod genus
congruit huic operationi. Deus enim Filius scmetipsum exinanivit, non formam suam mutans, scd

meriium

;

pra^mium

;

sed hoc totum

B

factum cst in forma
per
fuit, et erit

servi. In

formaenim Dei sem-

clariias.

[Ambrosius] Quid ergo in

formam
mutatus

servi accipiens :neque conversus aut transin

hominem,amissa incommutabili
similitudincm

stabi-

quanlum humilitas mereatur,ostendit hic ut magis hanc appeteremus calcata jactantia. u Propter quod et Deus exaltavit Vers. 9-U. « illum,et donavit illi nomen quod est superomne « nomcn, ut in nomine Jesu omne genu flectatur « coclestium, terrT'cstrium et infernorum, ci omnis

litate,et in

ISI hominum

factus est

«

lingua cGnfiteatur quia
gloria est Dei Patris.

Dominus Jcsus Christus
»

ipsesusceptorverumhominem suscipicndo.[IIaimo] Hic enim similitudo veritatem exprimit. Et habitu inventus ut homo,\d est habendo hominem, inventus est ut homo eis quibus in homine
apparuit.Quod
dicit ut

« in

Propter quod,sc\\icet quia

tam humiliter Ghristus

passus est moriendo, et Dcus P«fer exaltavit illura, donando immortalitatem,impassibilitaiem. Exaltavit

homo,tale est,qualo
i.)

et illud,

ergo

secundum humanam naturam,qur
quo
et

gloriodi-

quasi Unigeniti a Palre. (Joan.

Veritatem enim
in se

sior facta est in resurrectione, in

natura

exprimit. Habitus autcm istc non est ex primo ge-

vina potest dici cxaltata
sciri

secundum ostensionem,
Sicut in

nere [Augustinus.]

Non enim manens
et

natura C quia coepit

quod

erai.

hominis,naturam Dei mutavit,nec cx secundo.

Non

infirmiiatis

dicitur

exinanita,

quia

assumpiione non appa-

ruit quod erai. [Augustinus] Et donavit, per gramutatus est ab illo, nec ex tertio. Nonenim sic assumptus est homo,ut Vtiam illi, homini Ghristo nomen quod est super omnenomen, id est honorificentiam, scilicet quod nec ipse mutaret Deum,ncc ac ipso mutarctur ;sed potius ex quarto. Sic enim assumpius est, ut comvocatur Deus. IIoc et ante resurrcclionem habuit,scd post resurrectionem quod erat, in evidenmutaretur ineffabiliter ct excollcntius atque conjunet doemones; et ti positum esi ut scirent homines ctius,quam vestis cum ab homine induitur.Nomine ergo habitus satis significavit qualiter dixit, in silunc res dicitur fieri quando innotescit. Quod ergo militudinem hominum factus,quia non transmigraa conccptione accepcrat, diciiur ci donatum post resurrectionem propter manifestationem. Sed quajtione in homincm,sed habitu factus est,c\mi indutus est hominem, quem sibi unicns quodammodo V riturcuidonaverit,ulrumhomini,anDeo.Homini donavit nomen quod est super omne nomen, non Deo, atque conformans immortalitati .ictcrnitatique consociaret. (19) Non crgo oportctiutclligi Verbum muneque enim cum in forma Dei esset, non excelsus tatum esse susceptionc hominis, sicut nec membra erat aui non ei genua fiectebant, cadcstia, terreveste induta mutantur, quamvis susceptio illa inef- n mi et infcrna, Scd cum dicitur propter quod illum cxaltavit,satis apparet propter quid cxaltaverit, id fabijiter susceptum suscipienti "npularet. Habitus ergoestsusceptio hominis,quasi vcstis qua; non mucst propter obcdientiam us((ue ad mortem crucis. tat,quod vesiitur ad commcndationem majoris buIn quaergo forma Ghristus crucifixus est, ipsa exmilitatis, et ait altaia est ipsi donatum est nomen quod est super et humiliavit scmetipsum, tam altum, factus obcdicns Patri, non solum sustiuendo omne nomen, ut cum ipsa forma servi, nominetur convicia etopprobria,scdetiam usq ae admortem. (20) unigenitus Dei Filius.Hoc ergo illi datum est ut hoQuanta humilitas humiliavit sc Ghristus usque ad mini secundum quem factus est Filius obediens usincarnationem, usque ad mortaliiatis humanajparquc ad mortcm, quod jam habebat idem ipse Dei ticipationem, usque ad diaboli tentationem, usque Filius, Deus de Deo natus asqualis Patri. Nunquid ad populi irrisionem, usque ad sputa et vincula,et enim antequam resurgeret, imo etiam antequam
; :

enim mutavit homo Deum,

;

!

| "

(19)

August., De Trinit.

(20)

Irl.,

in

scrm. quodam.

237

COLLEGTANEA
fieret,

IN EPIST. D.

PAULL

— IN

EP.

AD

PIIILIPP.

238
et

non erat altus Doi rilius,Dei Vorlmm, Deus apud Deum?[AuguslinusI Donavit ergo secun-

homo

\ dcm
Iri,

in line

;om.>//;i //'»(/««

bonorum

malorum cony^-

fiteatursponte vcl

\n\'de, quia

Domiuus nostcr

dum hominem

Christo,
:

resurgenti, ascendenti
flertatur, ccelestium,

sccundum carncm mortuo, Ut in tiomine Jesu omne geterrestrium,
sul.jiri
el

sux Cltrisius iu gloria Dei Patris, id est sequalis Pa-

quod

hic

quidam negant. Quomodo potest
gloria Dei Patris, etiam
si

fieri

infernorum,

ut

homo

sit in

adoptivua
:

id cst ut

imporio ejus
et

faloantur Angeli et

hominos

dwmoncs. Sedct enim Christus ad dex-

Nam

teram Patris post resurrcctioncm ct ascensionem. Factum est hoc jam, nec videmus, sod crodimus et iogimus. Undo ot eo ipso quo orat filius David Christus,factus cst Dominus David. lllud enim quod natum est ex David.ita honoratum est ut essetDomi-

Deus sit.liomo in gloria Dei Patris non potost esse hoc ei compelit qui natus est de Deo, quiain gloria Dei Patris esse,est nihil defferre ab eo, ut una gloria sit Patris ct Filii per naturam, pcr communem substantiam ct virtutem. Cave qualiter intclligas virorum illustrium,Ambrosii et Augustiniverba praemissa, ne sibi contraire putentur. Scitote ergo
(juia est

nus David. Ergo luus est, in qua
;

in

carne

quam

accopit in

et ascendit, et

qua morsedet ad doxteram

donatio naturalis et cst donatio gratuita.

Naturali donatione deditPater

nomenquodestsuper

omne nomcn Deo filio non homini, id est Ghristo, in eadem ipsa sic honorata, sic clarificata, Patris et Filius cst Daet in ccclestem habitum mutata ^ socundum quod Deus, non secundum quod homo; noc fuit aliud dare, quam sibi asqualem generare. \id, et Dominus David.qui est Dominus coelestium,
;

terrestrium et infernorum. [Ambrosius]

Gratuita vero donalione dedit homini Christo, non

quibusdum videtur,homini datum csl no-i est super omne nomcn.quod nullogone-l rc, nulla rationc convcnit. Hoc est enim donumPaet nomen ejus superomtris, scilicet esse Fiiium ne nnmen, hoc est esse Deum,quod non per solam appcilationem, sod per natnram est snpor omne nomen :Hoc nomcn non est datum homini.Si cnim» secundum quodhomoeral hocaccopit, tunc ipse Dei Filius Deus sibi dedit hoc nomen.Quare ergo Pater dicitur dedissc quod divinitas Filii potorat homini prcBStare ? Sed fortc dicctur quia a Deo Patrc sunt
Vel ita

men quod

Deo :quia Christiisnon inquantumDeus,sedinquantumhomopcrgratiam accepitnomenDei,necpergratiamado[)tionis,sedpergratiamunionis,utnonsitad

;

optivusDeus,sed verusDeuscuiflectituromnegenu. Vers. 12-18. « Itaque, charissimi mei, sicut

«
«

semper

obedistis,

non

iu prossentia

mea tantum,
metu,

sed multo magisnuncin absentia

meacum

« et
« « «

tremore vestram salutem operamini. Deus est enim qui oporatur in vobis et vellc et perficere pro bona voluntate.Omnia autem facite sine mur-

murationihus

et haesitationibu3,ut sitis sine
filii

que-

omnia, ideo ipse dicitur dedisse. Si ergo a Patre omnia, quare nondicatur cunctaFilio suo per generationem dedisse, cum sibi aequalcm genuit? Item C

« rela, et
«
«

simplices

Dei sine

reprehensione in

medio nationis pravae
cetis sicut

et perversaj, inter

quos lu-

donatum

illi

significat qui se

exinanivit, qui for-

«

luminaria in mundo verbum vitae continentes ad gloriam meam in die Christi,quia non

mam
se

servi accepit.Sed

nunquid poterat seexinanis?

homo

res infirma? L.\ugustinuSjNunquid in for-

ma

Dei erat ante incarnationem

Quod

si

non
;

erat,

non accepit formam servi, nec se exinanivit quia qui erat in forma Dei, se exinanivit formam servi accipiens.Ergo homini non cst donatnm nomen Dei,
sed
ei

vacuumlaboravi.Sed « et si immolor suprasacrificiumet obsequiumfidei « vestrae,gaudeoet congratulor omnibusvobis. Idi«psumautemetvosgaudete,etcongratulaminimihi.» Uaque, etc. [Haimo.] Quasi dicat Quia Christus
« in

vacuum cucurri,neque

in

:

i'

bumilis^itapcrobedientiamexaltatusest./to^w^, fratrcs

qui ffiqualis cst Patri qui se exinanivit, cujus

mci,\n fide etdilectione, sta<^ sempcr obedistisDo??o« in

sunlomnia aPatre. llli donavit Deus Pattrnomcn quodest superomne nomon,id ostesscDcum pernaturam,quandoab eoplenusDeus natuscst. Quomodo ergo dicit .\postolus, propter quod exaltavit et donavit illi nomen, quia post crucem manifostatur quidaPatre cum generarcturaccepit.Cum autem a
creatura cocpit sciri
est
tur,
illius

minoetmihi,itanuncobedite,

prxsentia

mea

tantum servientes, sed multo magis nunc in absentia mea, qma miiius subvenio vobis, et opcramini, \d csi
operibus mereamini,ctprseparatei'cs/rrt?w salutc)n,\d
est

vitamlSSaetcrnam. Et hoc cum

me/?/

animi

et

Ircmore corporis,id est

majestas,

illius divinitas t\

post crucem,passionem,et resurrcctioncm revelata

non pra3sumptione. humilitatc non supcrbe, quia qui timct sempcr humilis est ne caihiL,
cl

magno et manifesto timore, Vel cum metu, id est cum
tremorc manifesto. Deus enim.
cst,

hominibus.Ut
cffilestium,

in

nomine Jcsu omne genu
Ct

llcclaIlic

terrcstrium

infernorum.

Quasi dicat

:

Ideo

timcndum

quia non vos sed

aporit cui
flrctit

sit nomen Doi.Cui omniscrcatura genua,id est Deo. Sod forte dicilur quod homo adoptione Deus csset, et sic Christus ex parte V verus Deus, etexparteadoptivuserit. Adoptivo au-

dalum

flectit genua creatura, sed Deo vero causa creatura;. Constat autem Christum verum Deum esse,cui flectitur genu, non adoptivum. Tan-

tem Deo non

Deus operatur. Et hoc, Dcus enim est qui operatur bonum, et perfwere bonum quod vultis. Et hoc pro bona votuntate sua, non pro meritis nostris. (2i)Nos crgo volumus, sed Deus operatur in nobis et vello nos operamur, scd Deus in
in vobis, et vclle
;

nobis operatur

et operari

:

hoc nos expcdit
est et

et cresit

dere etdicere, quia

pium

vcrum, ut

hu-

(21)

Aug. Dc bono persev,

:

239

PETRI LQMBAHDI

210

milis cnnfessio,ettotumdoturDf!0.(22)Perproprium

A

"

enim arbitrium nisi Dei gralia urljuvelur, nec ipsa bona voluntas in homine esse potest.OmMm mttem.
Adjungit hic patientiam
facite sine
;

« «
«
<(

humilitati. Quasi dicat

Non solum cum metu operamini, sod etiam
murmuratione,
id cst

oinnia

animo sim cognitis qua? circa vos sunt.Ncminem enim habeo iam unanimem qui sincera alfecl.ione pro vobis sollicitus sit.Onmes enim quae sua snnt quaerunt, non qua3 Jesu Christi. Experimentum autera ejus cognoscite, quoniam sicut palri filius

,

non negligenter et indevote et sine hxsitationibm, ut non hicsitetis pati pro Christo, sed prompti sitis.Ita omnia facite ut sitis sine querela, quantum ad proximum, ut scilicet proximus de vobis non possit conqucri et quantum ad vos, sitis simpliccs, non duplices ut qui duobus dominis servire volunt. Gontra quod dictum est No7i potestis Dco servire et mammonge
; :

«
«

mccam servivit in Evangelio. Hunc igitur spero me mittere ad vos, mox ut videro quse circa me
Confido autem in Domino, quoniam et ipse

« sunt,
« «
«

veniam ad vos cito. Necessarium autem existimavi Epaphroditum, fratrem et cooporatorem et commilitonem meum,vestrum autem apostolum,
ministruni necessitatis
mcai, mittere ad vos,

« et «
«

{Matth. vi). Simplices, dico, sicut

filii

Dei. [Haimo]

Sicut Deus simplex est, ita et
plici

filii

ejus puro ac sim-

«

animo debent incedere;

ct

e.imm quantum ad
sit in

exteros estote sine reprehensionc, ui non

vobis

B
«

quoniam quidem omnes vos desiderabat, et moequod audieratis illum infirmatum. Nam et infirmatus est usquc ad mortem. sed Deus misertus est ejus. Non solum autem ejus, verumetiam et mei, ne tristitiam supertristus erat, proplerea
slitiam habercm. Festinantius ergo

quod pateat reprehensioni. Et hoc ideo hortor,quia estis in medio pravx nationis, pcr opera et pcrvcrsx per diversas sectas, id est malorum,qui rectum ordinem depravant et pervcrtunt qui dicuntur natio,quia non sunt renati ex aqua et Spiritu sancto.
:

misi illum,
tristitia

«
«
« «

ut viso

illo

iterum gaudoatis,

et

ego sine

Inler quas lucetis, id est lucere debetis
vita, id est

doctrina et

«
«

cum omni gaudio in Domino, et ejusmodi cum honore habetote, quoniam propter opus Christi usque ad mortem accessit, tradens animam suam, ut impleret id
sim. Excipite itaque illum

ad hoc estis
esse sine

constituti

ut luceatis. Et

quod ex vobis deerat erga

meum
:

ideo decet vos

rcprehcnsione. Lucclis,
lucet in miindo,

dico. Sicut luminaria fixa in ccclo
sic et

vos sol

mundi

estis

quos illuminat lux vera.
vitx, id

Et hoc ideo quia estis contincntes verbum
est quia estis vasa

Spero autem. Quasi dicat Non hoc moneo, sed etiam spero in Domino Jesu, id est per misericordiam Domini Jesu Thnotlieiimme miltere tid vos. Et hoc cito, adeo nccessarium est ut
vcniat. Et adeo attentus est erga vos. Mittere, dico,

obsequium. » solum litteris

Evangelii,
vita3

sicut

illa

dicuntur

continere rationem

animalis.

Luminaribus

uf et ego bono ciniino sij/t,his cugnitis

qux

circa oos

bene sanctos comparat. Sicut enim stellas coelinon sunt, sicut vos eritis bono animo cognitis his quae exstinguit nox, sic mentcs fidehum adha^rentes C circa me sunt. Ideo illum et non alium volo mitcoelo sacrae Scripturae non obscurat mundana initere. Etenim, id cst quia nemineni liabeo nunc lam quitas. (23) Et sicut illa quidquid agatur in terra unanimcm, id est qui ita concordet meae voluntati etiam si quid mentiantur dc ipsis, suos tamen in in hoc negotio, qui, iia. sincera affectione pro vobis ccelo cursus non obliquant nec tardant ita sancti, sollicitus sit. Hoc enim tempore multi cum Apo^
:

quorum
pter

conversatio in coelis est {Phiiipp.
;

iii),

pro-

stolo mercenarii erant
nisi

;filii

vero vel pastores nulli,

mala mundi qua3 dcspiciunt vel falsa quae confingitntur in ipsos, lucem verbi et vitaj exemplum nullo modo interpolant. Ita facitc ut dixi, quod utique erit ad gloriam mcam, nedum vcstram futuram, m die Christi, id est quando videbiturChristus.Et vere gloriam habeo, quia non in vanum, id
est sine fructu, cucurri, in facile

Timotheus. Et vere. Omncs cnim quicrunt in .vobis qux sua sunt,non qux sunt Jesu Cfirisli.[kmbrosius] Negligentes enim erant de disciplina et converst^one fratrum.Noncnim devotoanimo prsedicabant, sed propter propria lucra. Hi sunt mercenarii qui sunt

tolcrandi, quia

eadem habent

in

conversis

;

neque

ore qua; et pastores, qui utique sunt diligendi.Fu-

res vero et latrones qui occidunt, sunt cavendi. in vanum laboravi, in difficile convcrsis. Et non soExperimcntum autcm. Quasi dicat Ilunc mittam lum tunc habebo gloriam^sjJ ctiam modo gaudebo intus, in mcntc, quia ccrta mc manct morcos ct D ad vos, vos autem cognoscite in vita ct doctrina, experimentuni ojus, id est ipsum quem nos experti congratulor, id est gratias ago vohis omnibus, etiam si immolor super sacrificium et obsequium fidei vesumus et bonum cognovimus, quoniam, ipse obe: ;

strx. Quasi dicat

:

Jam

obtuli

Deo

fidera et

opcra

dicns niihi sicut

filius

patri

vestra, scd etiam
ila et vos, si pro

si

ipsepro vobis ofTeror, gaudeo,
gaudete. Et hoc
et vos

Lvangelio
.ut

in

quo

potui experiri

me immolamini
:

pertus sum,/mHC igitur
vidcro
sunt.

scrvicit Deo in cum. Et quia exspero memitteread vos,mox

mccum

-

%

est

quod subdit

Propter idipsum autem

gau-

dete et congratulamini, id est gratias agite mihi, si-

cut ego vobis,

«

immolor pro vobis. « Spero aulem in Domino Jcsu Vers. 19-30. Timotheum me cito mitterc ad vos, utet ego bono
si

quem cxitum sint habitura qux circa me Confidoautem in Domino, quoniam et ipse cito veniam ad vos. [Ilaimo] Haec manifesta sunt,aperta perstringamus ut in obscuris immorcraur. Inleriin
fore viittere

autem exislimavi necessarium
(23} Id.,

ad vos

(22)

August., ad Julianum.

ex

lib.

Senlent. Prosperi.

241
Epaphrofiitum

COLLECTANEA IN EPIST. D. PArU. — IN EP. AD PHILIPP. fratrcm mpum in {\(\Q.,ctcoopcratorem A cxhorlatiis est eos, do Cc-plcro contra
id est

2i2
pseudoapossed fidem

in pivTdicatione.c/

autem aposfoUnn,
cessitatis

commilitoncm doctcrem,

in adi'crsis,vcstrum
ct

tolos

monet nc

legalia ah

eis recipiant,

ministrum neminislravit, et
caus.r, prilioet

Christi

solam sufficerc credant.Et

incipit hic agere

mex, qui

raihi necessaria
ali;p

desinceritatefideiquasi dc tolorantia et
aliis.

quibusdam
id
est

idco mitterc volui. Sunt eliam

Hucusquc monui.

1S3

De

cytero,

quoniam quidcm desiderabat vos omncs vidcre, et m,r:<tus crat, non de se, sed dc vobis pro eo dolcnProptcrea quod autibus. Et hoc est quod subdit id est verberatum minidieratis eum lufirmatum,
:

deinocps, o fralrcs mci, in fidc, dico, gaudete in Do~

mino, id est gaudium omnis boni habeatis in Do-

mino, non

in

carnalibus observantiis. Hoc quidem

prajsens dixi vobis, sed

stratione,

unde dolebatis. Nam,

clc.

Ouasi quis di-

pra?sens dixi, scilicet

eadcm scribere vobis, quae ut in Domino tantum gaupigrum vobis contra instantes pseudo.
est

ceret :Cur mGcstus crat quia audicrant illum infirmalum.scilicet cum possent decipi? Rospondetur.

deatis, milti abscnti qnidcni

mm

Quia non solum fama,sedetiam

in ipsa re infirma-

autem necessarium est, Ideo dicit necessarium scribere quae pra;scns dixerat.quia scriptura diutius
Videte, et
.^

tus est, et ita confirmarciur auditus eorum magis ac magis, et dolor augorctur.nisi cito ad cos voni-

manet quam

prolatio(24)

ut in
illos

Domino

gaudoatis, vidote, id est

hoc cst quod subdit Nam ct infirmatus cst, non utiquc ex verberatione, sed ex ajgritudine. Et hoc usqne ad mortem, id est ad mortis pcriculum. Sed Dcus misertuscst cjus, sanando eum, non solum
ret. Et
:

cognoscitc

esse canes, non ratione, sed con
(25)

sueludinc contra insrjlitam veritatemlatrantes.
Ha!c est enim

canum naturaut eum quibus habent
siut,

consuetudincm, sivc boni, sive mali

non ad

mei vel nostri quibus autem ejus, eura servavit. 'Ambrosius] In hoc uiisertusest mei nc haberem tristitiam dc mortc !^uper tristitiam de infirmitate, qua? noccbat vobis. Et qnia Deus mivcrumetiam
ct

eoslatrent ;insolitorum autem personis visisetiam

innocentibus irritcntnr. Bene ergo comparat canibus, quia siout canes magis sequuntur consuetu-

sertus est
pssot

cjus et

nostri, erqo festinnntius

quam

dinem quani rationem, ita pseudoapostoli consuetudinem logis tencnt, et contra veritatem irrationabilitor

propositum misi illum ad vos,
gaudcatis, pro cujus
tristitia

ul viso illo ilc-

latrant et niordent. Et videte, id est coillos

rum
et

absenlia tristari vos novi,

gnoscite

esse malos operarios. Mali operarii

ego sine

sim,

quam habebam

de vobis

tristibus. Et quia

misi eum, itaque excipile illum

sunt qui zizania errorum superserunt generoso semini Evangelii, quibus frumenta enccanl. Videte,
id est

cum

gratia, ut per

dcre de eo.

bona opora ostendatis vos gauGaudio, dico, quod fit in Domino, id

cognosoite

illos csse,

non dico circumcisionem,
caesi

sed concisionem, concisi sunt, quia a Christo
:

ojusmodi est, cum sunt et alios cajdunt, id est separant. Nos cnim. estquod omni honore habetote. Absoluta sunt hajc.nec egent C Quasi dicat Bene hos nomino concisionem et non circumcisionem, nos cnim, fideles tantum sumus, intcrprelatione. Et debetis, quoniam propter opus vcre circumcisio. Crcdentcs enim circumcidunt cor Chrisii,\(\ est ut faceret opus quod Christus docuit non ministrari, acsuum, ut amputata erroris nebula aspiciant et coel fccit qui vcnit ministraro et non gnoscant Deum creatnrse. Nos, inquam, qui, scilicet cessit usquc ad mortem, id est periculo mortis ea servitute qua; gr«ce Latria dicitur, servimus coactus, sed ex voluntaria deliberatione, tradens
sit spirituale, ct, quia
:
;

vitam suam ut implerct id quod ex vnbis deeral erga meurn officium. Rem quippe de vobis, non sed qui mihi ferret dedistis,

animam,

id cst

Deo, et hoc non in carne, sed spiritu, id est ratione ab omnibus cxpedita, quia spiritus regit, caro

erat.

GAPUT
Vers. 1-6.
« in

III.

Deo, qui de rebus carnalibus sperat placere Deo. [AHgustinus] Cum vero caro ipsa ad bonaopera spiritui subditur,spiservit

domatur. Carne enim

<<

De

caetero, fratres

mei, gaudete

«
t(

X

«
«
«

Domino. Eadem vos scribero mihi quidemnon pigrum, vobis autem necessarium. Videte cancs, videte malos operarios, videte concisionem. Nos enim sumus circumcisio qui spiritu servimus Dco.et gloriamur in Christo Jcsuetnon in carne

j)

servimusDco qui carnem domamus ut spiritus obtemperet Deo. Spiritus enim regit, caro regitur; ncc spiritus bene regtt,si non regatur. Innonnullis codicibus invenimus scriptum ita, qui Spiritui Deo servimus. Perhoc notat Spiritum sanctum esso cui
ritu

latria oxliibolur, scilioot servitus

soli

Creatori ex-

fiduciam habentes.quamquam et ego habeamconfidentiam in carne. Si quis alius videtur confidere
in

hibenda. Alia est servitus qua pcr charitatem jubemur servire invicem, quae Graece dicitur dulia. (26)
In pluribus etiam codicibus Latinis,in Graecis vero

«
«
« «
<<

carne, ego magis circumcisus octava die

ox genere Israel de tribu Bonjamini, Hebrajus ex
Ilobraiis,

omnibus
dixerit,

vel

ponc nmnibus, reperitur

ita

scriptum,

dum

secundura legcm Pharis.'fius, socunrpmulationem porsoquons Erclesiarn Dei,
Justitiam quaj in lcge est conversatus
>•

qui spiritui Doi scrvinius. Atlonde etiam

cum non
signifi-

nos hal)omus cireumcisionem, sed nos susic

seoundum
De
ccctcro.

mus
enim

circumcisio,
:

accipi.

IIoc

voluit
;

«

sine qucrela.

care Apostolus
tritulationes

Hucusque contra
Trinit.

maxime

justitia

Nos sumus justitia circumcisio est. Magis autem commendat quod
scrm. quodam.

(2i)

August., De grat. ndv. Test.

(26) Id., in

(25) Id..

De

243
dicit,

PETRI LOMBARDI

244

dioendo nos esse circumcisionem, id est justitiam, quod dicendonos essc circumcisos, id est
:

A

Paulus, id est modicus dicitur. Etsccundum Justitium,

justos

sic

tamen ut cum

jtastitiam dicit, esse, ju-

non veram, sed quie in lege est, quae manus comprimit, non animum, quae timore, non amore
servire facit. Conversatus

stos esse intelligamus.

sum

sine querela, id est

[Haimo.] Et gloriamur in quia nostra gloria tantum Chrlstus

Christo Jesu,

maxime,

sine clamore de

me

facto.

[Augustinus] Nota quod
:

cst. Et 7WS su-

mus

hahentes fiduciam, id est

spem

salutis,

m

carne,

dicit se secundum justitiam legis conversatuni idem tamen alibi ait In quibiis et nos ambulavimus
:

id est in carnali circumcisioae, vcl in

genere. (27)

aliquando in desideriis carnis, facientes voluntatem
carnis, et

Respexit quosdam

in carne fidcntes. Ipsi erant qui

eramus

tuitura flii

irx [Ephes. n). Talis

decircumcisione carnisetaliis carnalibus observautiis, nec non etiam de genere gloriabantur. Et ne videatur Apostolus non possefiderein carne etcon-

justus erat secundum legem.

Malum erat talem

ju-

stitiam sectari, quia quod in eo fuit sine querela;

temnere quod non habet, subdit Quanquam ego habeam, id esthabere possim confidentia^n in carne. si qua esset. Et vere possim, quia plus aliis, ethoc
:

hoc de illo Vers, 7

est

quam

subdit:Si quis alius a

me

qui vos decipit,
sit,

j.

faciebat querelam. Sed quae mihi fuerant lucra, hoec o arbitratus sum propter Ghristum detrimenta.Ve« rumtamen existimo omnia detrimentum essepro« pter emincntem scicntiam Jesu Christi Domini
12.

magnam

«

videlur confidere in carne, quasi inde justus

cgo

«
«

mei, proptcr
arbitror
iit

quem omnia detrimentum
illo

feci, et

magis videor, debere confidere quam illi pseudo, quia ego sum circumcisus octava die, a nativitate mea. Quasi dicat Non major circumcisus sum, sed habeo circumcisionem octava die, ut lex Moysi
:

stercora ut Christum lucrifaciam, ut

« et

inveniar in

non habens

meam

justitiam

« qua3 ex lege est, sed illam quas « Jesu, quae
«

ex fideest Ghristi

ex Deo est jusiitia in fide ad cognoilhim, et virtutem

praecipit

hominem,

scilicet

octava die circumcidi
die a Ghristo petra

scendum

resurrectionis ejus,

cultello petrino.Innuens

quod post tempus,vndic-

« et

societatem passionis iIIius,configuratus morti

quo modo occurram ad resurrectionem « quae est ex mortuis, non quod jam acceperim, circumcidemurab omni corruptione poengB « aut jam perfectus sim. » et culpae. Et sum ex genere Jsrael, id est non proSed qux mihi, etc. Haec omnia praedicta habui, selytus, non advena ad populum Dei, sed a parensed (jux mihi fuerunt, ante Christum, lucra ut signa tibus natus Judaeis et sum non de minori tribu, veritatis, hxc sum arbitratus, si post voritatem sesedde tribu Benjamin, quae non fuit de concubinis, querer, esse detrimenta, scilicet quidquid boni est quae tribus adhaesit non recedens a templo quando deterentia. [Ambbrosius] Et hoc propter Christum, facta est separatio in servo Salomonis. Tunc enim tribus Juda quae erat regia, et tribus Benjamin, et C scilicet ne adventum Ghristi ostenderem, vel nondum factum esse, vel superfluum.Inaniaenim eranthaec tribus Levi quee erat sacerdotalis remanscrunt siomnia et impcdimenta nc accederetur ad gratiam. mul non recedentes a Jerusalem et a templo et Verumtamen.Quasi dicat Non solum propter Chriego natus ex hehrxis parentibus sum Hebracus. stum habendum,ita arbitratus sum,i'erMmtomm,id Quasi dicat Non deviavi a gente mea. Nota quod est sed etiam si ipsum non posi^em assequi, xstitno Hebrsei dicunturpro Abrahaeimulatalittera abAbraomnia detrimentum esse propter hoc solum, scilicet trahitur, non ab Heber. Hocautem ham,unde origo propter scientiam Domini nostri Jesu Christi, id est Quod dixi ex Augustinus retractat ita, diccns quidem et quam de Ghristo habemus eminentem, caeteris Abraham caepisse gentem eorum, est scientiis, vel quae eminet in eo plusquam in aliis. hoc credibile, ut Hebraei velut Abrahaji dicti esse

rum

in octavo, id

est «Bterno

« ejus, si

perfecte

;

;

:

:

:

videantur. Sed ex

illo

verius intelligantur appellari

Vel ad

eumdem sensum

potest haec littera jungi,

qui vocabatur Heber,

tanquam

Hebraii. Et
fui.

sum

se-

cum
legis

priori versu. Quasi dicat:ha3C omniapra^dicta

cundum legem est non contemptibili
;

in qua egregius

Pharisxus, id

plebi admistus, sed nobilitate

ab

aliis

segregatus atque primarius.Primarii enim
j^

quidam,etquasi ad nobilitatem Judaicam segregati erant, non contemptibili plebi misti,qui dicebantur Pharisffii. Nam dicitur hoc verbum quasi segregationem interpretari:quisicut LdiiinGegregiusdiciiur,
quasi a grege separatus.Et fui secundum xmulutionem, id est dilectionem legis, persecjuens Ecclesiam Dei. Quidquid cnim erat quod legi meag adversarium videretur impatienter ferebam, acritcr insequebar.
Hoec

habeOjVerumtamen.id est sed tamen non partim, sed omnia existimo esse detrimenta, et hoc, propter eminentem scientiamid est ChristiDomini. Hoc non mutatur, Proptcr quem, Christum, honorandum, in est proptcr Jesu Christi dilectionem et honorem, non solum acstimo ea detrimenta, sed etiam/ea, docendo et spiritualiier vivendo, ut aliis appareret omnia esse detrimentum et quod plus est, arhitror illa legalia non tantum esse detrimenta bonorum,sed etiam ut stercora, quia inquinantjam
:

apud Juda3os

erat nobiIilas,sed
ilji

apud Ghristuni
hic

observantem. Et hoc ideo xU in futuro Chistum lucrifacerem, id ost Ghristum habeam praemium :El
hic inveniar, rationabililcr attendenti
illo capite, id

quaeritur humilitas. Idco

islc

Saulus dicebatur.

membrum

in

a Saule cujus

erat procera

statura

aulem

est

sim

membrum

illius ei

charitate

(27)

August., in serm. quod.

24o

COLLECTANEA
ut storcora.

IX rPIST. D. PAULI.
cxisti-

— IN

EP.

AD PHILIPP.
resurrcclionis
ejus,
id

21(5

copulatu?: quod aliter ncquit

tleri, nisi illa

A

iHuui, scilicet cur nalus, cur passus. Et ad cogno-

ment
se ut

Ouomodo autem
ex loge
est.

potest

in illo os-

mombrnm,

subdit, inveniar, dico, non hubais

scendum virtutem agnoscam quaj est
cet justilicatio

est

ut

virtus resurrcctionis sua;, sciliillius

meamjttstitiam,

Ula cst justitia timet, non anial justitiaui. Quisqna quis pocnas quis cnim timuerit, et suis viribus legem implero
qua?
putavcrit, et fecerit

credentium. Ex

cnim rcsurre-

tanquam enim a pctra circumcidamur. Rcsurrexit enim Christus, propter justictione justilicaniur,

quod jubet lex uon amando justitiam, sed timendo pa?nam, llt quidem secundumjustitiam, qua; exlege est justus. De quajustitia alibi dicitur:
jtist it iie

ficationem nostram, id cst ut justos nos faciat. Et

agnoscam socios passionis
noscit, qui per

ejus, id

estfructumqu

vonit ex societate passionum ejus. Illam ergo bene

Suum

rolentesjuslitium constituoir,

oam

adcccli gaudiapervcnirc credit.

Dei, id

est gratiaj

non sunt

subjecti

(Itom.

Ego
et
si

dico, confiQuralus inoiii cjus.

Ilocnon mufatur.

viii).Sed si ex lege justitia est,

quomodo
te lcgi
suff;

est tua?

Si (/HOJnof/o.

Nunquid tu legem dedit

tibi

imposuisti Icgem? [Haimo.] Dcus

Quasi dicat: qu«ro justificari cx fidc, configurari morti ejusGhristi.Ego, dico, tentans,
ei

et

imposuit, Dous

obtcm-

tiuomodo, hoc idco dicit, quia difficilc cst, occur-

pcrarc pra»cepit. [Augustinus] Scd et tua cst, quia de lcge prajsumis tua voluntato lc lcgem possc implcre, existimans quiailla legalia

ramDco, rotribucns

quod mihi

rclribuit, scilicot
:

manibus
qua;

oporaris.

Von habens meam,
ex
(ile Christi, iniiv

dico, sed itlam justitiam quceest

impctrat a Deo,

toliil ti-

« caliccm passionis. Unde propheta Quid rclribuam Domino pro omnibus, etc. {Psal. cxv). Ego, dico, pro hoc venturus ad resurrectionem, veram et gloriosam. Vel tentans, si quomodo, ctc. In aeraChriquod tanlum sanctorum veniens ad resurrcclionem veram qua'
slo, in judicio

amorcm. quam Dcus solus opcralur in nobis. Melius e^^t cnim juslumesse quam hominom csse. Si ergohomincm te fecilDous, etjustum te facit quod melius cst; non tute, scdsino tefccit te? non enira adhibuisti aliquem sensum ut te faniorcjTi et dat

est prius
est,

non

inter mortuos, scd longe (^jjmortet^.Quiautem licet

eeret.

Qui ergo

fecit te

sine

te,

non

te

justificat

sine to. Fecit tc nescientem, volenlcm justifical; ct

cum

justitia vera sit ex

fidc,

quid

ergo opus cst
lcga-

lege?

Omnimo

tollenda est

secundum verbum
fide est c.v Dco,

lium figuratum, Qnoe juslitidex
scilicet
I

non
luxc
est,

est ex nobis. Et si fides nostra sit et justitia,

tamcn jusli gloriose mutal)untur, ct occurrent Domino in acra deportali ab angelis, Impii vcro mancbunt in torra, quousque porcipiant tcrribilem sentenLiam judicis. Et nc vidcatur superfluum Apostolum tot pati,cum fideni ci alia bona habeat, subdit: Non quod, quasi dicat: Mcrito jam pro illa gloria tantum laboro, quia non dico quod jam acceperim aliquid gloria;,

omncs rcsurgant

in dic

judicii,

soli

ens in

fide.

Sicut

enim ex

fidc

nata

quia

si

aliquid gloritc accepi, nihil est ad comparafuturtc, aut si
(jiiid

84

i^3^

existcre

non habet

nisi in fidc.

^ tioncm
Christi,

y«»i acccpi de cognitionc

Deinde subdit commendatiouem fidci pcr multa quse facit. Facit cnim et in alia vita cognosccre Deiun perfccte qui hic fide creditur, et habcre rcsurrectionom, qu.T nostra rcsurrectio est virtus et
efficacia resurrectionis Christi,et

si ita est

inhacvitahabcre societatcm Christi in paticndo; nisi enim per fidcm neraotantapatcretur.Etconfigurationem mortisejus ut, scilicet moriatur pro Christo, si opus fucrit, sicut ipse pro nobis. Et hoc est quod ail, fide, dico, valente ud cognoscendum illum perfecte in futuro. Hoc videtur diccre de fide non habente tempus operandi, quae tantum ad hoc valet. Et valente ad virtutem resurrectiunis cjus, id cst ad vcram resurrcctionis efficientiam, quae est virtus et
effectus rcsurarf

non dico quod in illajam perfectus sim, et de mc, (luid de aliis? Hoc dicit de se, ne et in quorum fidc illi quos in hac Epistola laudat gaudcre tcstatur, ut homines inflaot dcvotione se tione extollantur; sed laborcnt addere ut ipscfacit,
qui tantus est. Si enim ipse qui tanta praeditus est dignitatc adhuc d(^osse sibi ad perfectionem confitctur,

quanfo magis

hi

elaborandum esse

sibi intelli-

gere dcbent, ut justificafionum merita et pcrfectionis motam adipiscantur. Nemo crgo fidclium, etsi
profecerit, dicat: Sufficit mihi. (28) Qui
dixit, luesit in via

enim hoc

antc fincm,

quem

currcns intue-

batur

Apostolus, ct

de sua imperfectionc confiteba-

tur, aliud in sc intuens, aliud alibi
£)

rcctionis Christi. Et in hac vita valet

socielatem

passionum
cit

ejus, id est

ad hoc ut

in patiendo. Quae societas est

simus Christi ex charitatc, hoc disocii

habente tempus operandi. Invcniar dico in illo, ego dico confxguratus morti ejus, ut scilicet raoriar pro illo, si opus sit, imitator mortis cjus cl
de
fide

quairens. Per perspeciem.Velita quasi fidem cnim aniljulat, non dicat: Idco tento, si quomodo occurram ad resurrectionem, quia non est vcrumquod accopcrimjam virlutcm rcsurrectionis, aut quod jam perfectus

passionis. Vel

ita, in fide

ad cognoscendum. Quasi

dicat: Qui in lege pulat sc Justificari, non agnoscit

Christum, sed ogo

volo.juslificari in justitia qu.-ccx

fide est, qua; ex Deo est, qua; est iu fide.

Ad cognosccndum
(28)

illum,

id est

ut ego

Ad (juid? agnoscam

sim in, in cognitione Dci. « Scquor autom, si quo modo Veus. 12-1'i. in quo ot comprchensus sura a « comprehcndam Jcsu. Fratrcs ego mc non arljitror comCliristo « prchcndisse. Unumautcm, qua;qiiidemretro sunt ad ca vcro (|ua; suntpnora exten« obliviscens « dcns mcipsura ad desLinatum persequor ad bra-

<(

;

Aug., ex

lib.

Sentent. Prosperi.

547
«

PETRI LOMBARDI
)>

248

vium supernaj vocationis Dei in Christo Jesu. Sequor autem. Quasi dicat Nou accepi, nec perfectus sum, sed sequor, non passibus corporis, sed
:

A

inur unde
illis

jam

transilivimus,
;

nec remaneamus in

in

quaejam venimus

curramus, intendamus.
(29)

Invia enim sumus, non respiciamus retro; sed in
anteriora cxtcndamus intcntione et desiderio.

mentis affectibus
perfectus
die in
justitic-e

et vitae

possessor,qui, reclo

moribus, nt possim esse itinerc de

Vita enim Christiani
cst.

l)oni,

secundum desiderium

diem

spirituali

renovatione proficiens,

jam

perfectus sum factus ejusdem justilioe viator; perfbctus enim erat viator, sednondum ipsius itineris
perfectione perventor. Ideo ait:scquor, proficiondo, tentans si quomodo comprchendam, id est si aliquo

siderando capax

modo

potero perfecte cognoscere Christum qui esl
beatitudo. Ecce quanta est fides quae
petit.

Ouod autem desideras, nondum vides; sed deefficiaris, ut cum venerit quod desideras, implcaris. Sicut enim si velles implerce aliquem sinum, et nosti quam magnum est quod dabitur, extendes sinum vel sacci, vcl utris, vel alicujus rei, et extendendo facis capaciorem :sic Deus
differendo rem, extendit desiderium; desiderando,

summa
grande

capacem. Desidcremus ergo quia implendi sumus. Heec est vita Jesu, ut gnitionis m nostra ut desiderando exerceamur: tantum autera videam eum sicut est, sicut ipse me videt scilicet Comprehendam, ^ nos exercet desiderium sanctum, quantum desidesicut sum. [Ambrosius] Vel ifa ria nostra amputabimus ab amoresaeculi. (30)Ideo merito meo, sed in eo in qno comprehen dico, non Dei dicit, obliviscens qua) retro sunt, id est cuncta sus sum a Domino, id est per misericordiam temporalia, et extendens meipsum ad ea quae sunt per quam a praescientia Dei requisilus inventus priora appetens seterna. Extensio enim illa est apsum. Vel ita. Quasi dicat: Comprehendam, dico, in petitio terrenorum. [AmbrosiusjVel ita, obliviscens eo modo videndi, in quo, etianinunccomprehensus

Comprehendam, dico, in quo deprehensus sum a Chrisio
;

tam eomodoco-

extendit

animum

;

extendendo,

facit

sum

a

Domino

Jesu, ut scilicet vidcam
in via,

eum

in ea

qua? rctro sunt, id est merita
scilicet acta,

jam

praeterita priora,

claritate in

qua mihi apparuit
Fratres,
etc.

comprehendit.

Illud
sit

evidentius aperit. Et

quid illud

quando me quod dixerat, quod nondum

comprehendit, sed sequitur ut comprchendat, dcterminat. Et quasi mirantibus illisquid dicat, cum ait, non accepi, nondum perfeclussum, ait, /'jY/im';.

non quia mala sint, sed quia parva ad coUocandum, sed ad potiora extensus est, meritum ut semper proficiat in melius. [Augustinus] Unde subdit: Ad ea vero qu<B sunt priora meipsum extendcns, id est priora mala; ad ea vero quae sunt
priora

meipsum extendens,id estadpromissabona.

Prajterita enim mala post tergum oportet poncre, Quasi dicat: Recte dico, sequor ut comprehendam, ut in ea qua; nobis promilluntur inlendamus. Ergo quia ego, qui melius novi quam vos, vel alii, non nec ex praetcrita vita, ncc ex praisenti delectari dearbitror me comprehendisse, quidquid alii putcntde compre- C bcmus: revocandus est animus a rccordandis cum me. [Augustinus] Ego non arbitror de me quadam delectatione praeteritis malis, et cum quahendisse, unumscilicetmulta quidemhabeo, unum dicidam concupiscentia fruendi ne redeamus corde in autem nondum habeo, hoc unum. Una etiam

iEgyptum. Vitara igitur praeteritam malam obliviscere, si te delectavit aliquando vanitas, non modo te delectet. Persequor, dico, eo usque donec vcniam Qure ad destinatum praemium, scilicet ad bravium, id est agis? Quid mihi imitandum proponis?inquitad praemium quod est mihi destinatum et promisquidem retro sunt. Vel ita, non arbitror me comnoncomprehendi.Unum sum a Deo, vcl ad quod proposui me currere. Braprehcndisse.Hic distingue, vium, dico, supernse vocationis Dei, in Christo Jesu, autem de me vobis assero, quod ajo ohliviscens ca priora sunt id est aeternae vitaj, ad quam in supernis dandam quidem qux retro sunt, ad ea vero qux vocat me Deus pcr Filiumsuum Jcsum Christumet meextendens, et persequor, etc. Vcl ita, ab illoloco, ideo digna est res et certa. comprelicndi. Et vere, fratres. Quasi dicat: Non « Quicunque crgo perfecti suVess. 15-16. fratres, necarbitrormecomprchendisse,sed quia. « mus hoc sentiam.us, et si quid aliter sapitis, et unum,sumpersequor, non utique triavelduo,sed mum bonum:quodvere estunum,inquosuntomnia n « hoc vobis Deus revelabit. Verumtamen ad quod « pervenimus, ut idem sapiamus, et ineadem perbona. Hoc est illud unum de quo Philippus ait, DoIJnam petii a Domino {Psal. xxvi). Et quasi diceretur: Quid ergo agis, Apostole? nondum apprehendisti? nondum pcrfectuses?Ouidergo
tur in psalmo:

mine, ostende nobisPafrem,eisufficitnobis{Joan. xiv). Persequor, dico, qualiter? hoc modo, oblivisccns

«

maneamus

regula. »

Quicunque ergo.
curro, et ita de
fectus

Quasi dicat

:

Et quia

ego ita

quidem,
id est

id est

dans oblivioni, qux

rctro

sunt,

id

me

sentio, scilicet

quod adhuc per-

est terrena quae rciiqui

ad ea vero ad coelestia quaj tcrrenis priora sunt,

qux

sunt priora,
e.vlen-

sum

;

ergo, et vos Philippenses, hoc sentite,

scd se eis enumerat, diccns: Quicunque enjo sumus
perfccti, (31)

dcns me, tota intcntione et desidcrio

rondum

ha-

cursoresvelviatorescomparationealio-

Extendcbat cnim se ad cuelcstia sccundum intentloncm, non sccundum perventionem, non secundum apprehensionem. Sic ct nos non rclababitK
rei.

perfectis,

Non loquor imquibus non valeo loqui sapientiam, qui adhuc lactc potantur, non solido cibo pascunrura, hoc sentiamus. Quasi dicat:
(31)

(20) August., in lib. Conf. (30) Id., in psalmo lxxx.

August., in psal, cxsx.

;

249
tur
;

COLLECTANEA
185
;

IN EPIST. D. PAULI.

IN EP.

AD

PIIILIPP.

250

sed

illis

dico, qui

jam dicunlur
:

fecti

qui niauducant solidum cibuni, quia intoili-

c?so per- A. sentite, ut dixi, et si quid aliter sapilis piendum sit, ut parvuli sensu, id est si
repit vobis quod aliquid

quam
si

sa-

perfectam
sub-

gunt a?qualitatem Verbi cum Patre sed non sic vident adhuc, quomodo videndum est facie ad faciem. Certa enim fides utouinquc incboat cognitionem.Cognitio enim perfecta non perficitur, nisfi post hanc vitam.oum vidobinius iacie ad facioni. IIoc ergo sapiamus ut noverimus tutiorem esse affectum vera qu.Trendi, quam incognitapro cognitis pra^sumendi. (r^?) Sic ergo qua-rainus tanquam invenluri, et sic inveniamus tanquam qua^siluri. De crcdendis, nulla infidelitate dubilemus de intelligendis,nulla temeritate afnrmemus, In illis auctoritas tenenda est, in his vcritas exsquirenda. Et sciendum quod
;

cognitioneni de Christo vos habere putatis,

et hoc idem malo vos sapcro per miscricordiam suam vohis rositis
:

magni

velabit Dcus,

similiter et de aliis erroribus. (35) Probata vita vos liberabit, non statim ffiternum bravium (lal)it. lloc, inquam, faciet, si humilitcr sapie-

tis, et

lica

de vobis senseritis, qui enim in paceCathomanct. Et si quid aliter sapitis (juain oportet,
revelabit. Si

Deus humili

autem

illud

superbus deEcclesia?,

fendit et partinaciter astruit contra

pacem
,

justitia

qua justus ea fide vivit, nuno vera justitia non immmerito in aliquibuajustis pro hujus vitae capacitate porfecta dicalur, tamen
est.^33)Qujelicet

n

est

magnam quam oeperit a^qualitas angelorum. Quam qui nondum habebat, et propter
parva ad illam
qu.i!

perfectum et proptor istani quffi adhuc deerat, imperfectum se essc dicebat minor ista justitia facit merilum. major illa, pr.x!mium. Ideo qui istam non sequitur, illam non asseillam
inerat,
;

jam

Deus abjicit, quia superbis resistit Deus,humilibus dat gratiam (/ Petr. v.) Verumtamcn modo. Quasi dioat Imperfecti sumus, aliter sapimus modo sed lamen, necesse est tit omnes de illo idem sapiamus, credendo ad quod pervenimns fide et seientia, et etiam opere compleamus. Unde subdit Utin eadem regula, id cst rectitudine vivendi permaneamus, et sio rcvelabitDeus quod aliter sapimus. [.A.mbrosius]
:

;

:

Vel
tite,

ita,

ab, illo loco, et
si

si

quid.quasi dicat

:

Ita sen-

ut dixi. Et

quid

aliter sapitis, id est si
et

quid

mclius ad cultum Dei excogitaveritis,

hoc

donum

id est perfecti

sumus, quod nondum pcrfecti sumus utillic pcrficianiur, quo perfecteadhuc currimus, ut, oum vcnerit quod perfectum est, destruatur quod ex parte est (/ Cor,, xiii,) id est jam non ex parte sit, sed ex toto, quia fidei et spei
quitur. (34)
ait
:

Undc

Quioumque

perfecfi

Dei essesciatis, quia haec revolabit Deus vobis. Sed

currimus.

H-iC sentile,

ne qua pnesumptio inde oriretur subdit Verumtamen. Quasi dicat: Et si aliter sapitis, verumtamen,
:

teneamus
sapiamus,
vit«

id

ad quod pervenimus, ut

scilicet

idem

res ipsa quae videalur suooedet. Gharitas vero
in his tribus

qu»

et in eadem regula fidei, ct doctrinae et pcrmaneamus. Hoc ost non cxtra regulam disoiplinac sapere, sed quod commune sit etmodestum

major

est

non auferetur,sed augebitur
Dilifjci

in evangelica veritate, et in his, scilicet fide et re-

et implebitur. In

quaplenitudine. illum prseceptum
:

C gula

vivendi.

charitatis implebitur

ex

toto

cordc tuo,

et

ex

tota

Domitium Deum tuum. nuima tua, eto. (Matlh.,
<<

Vers. 17-21.
«

«

Imitatores

mihi cstote,

fra-

est adhuc aliquid carnalis concunon omnino cx tota anima diligiturDeus. Caro autem non dicitur concupiscere, nisi quia carnaliter anima cuscupiscit. Tunc vero erit inlus sine omni peccato, quia ulla lex erit in membris repugnans legi mentis. Tunc prorsus toto cor^^e, tota anima, tota mente diliget Deum, quod est suramum prfficeptum. Cur crgo non pra^cipitur homini ista perfectio, quamvis oam in hac vita nemo habeat ? Non enim recte curritur, in quo currendum est nesciatur. Quomodo autem sciretur, in nullis praecepXXII.)

Nam cum

tres et observate eos qui ita

betis

piscentiae,

« saspe « « « « « « «

ambulant sicut haformam nostram. Multi enim ambulantquos dioebam vobis, nunc autein et flens dico,

inimicos crucis Ghristi,

quorum

finis

interitus,

quorum Deus venter
versaiio in coelis est.

est, et gloria

in

confusione

ipsorum qui terrena sapiunt. Nostra autem con-

Unde etiam salvatorem exspectamus Dominum nostrum Jesum Chr.istum,
claritatis suac,

qui rcformabit csrpus humilitatis nostrae configu-

ratum corpori

«
«

nem

virtutis suae
»

secundum operatioqua etiam possit subjicere sibi

tis

ostenderetur?
si

omnia.

Et
si

quid. Quasi dicat
feceritis,

:

Ita sentite sicut dixi

;

et j)

Estote imitatores, o fratres, [Haimo] et fide et dilcctione, ut, sicut ego crcdo, operor et doceo,itaet

hoc

hoc vobis dabit Deus. Quod siquid

modo
quia

atiter sapitis

quam sapiendum

sit,

in

futuro,
revelabit

V03 faciatis. Et

si

me

pracsentem non habctis, obser-

modo pcr speculum

videtis. Et hoc

vate, id est diligenter inspicite et
ita

imitamini eos qui
id est

vobis Deus,

quia clare facict cognoscere, et se et alia omnia quae obscure modo videtis.Vel ita, quasi
si

ambulant

sicut habetis

formam nostram,

imagincm

vitae nostra}, scilicet

qui ita crcdunt, vi-

dicat, ita sentite ut dixi, et

quid aliter sapitis,id

vunt, docent.Sicut ego, id cst mihi similes imita-

est imperfectc de
aliter sapitis, et

Deo

et aliis. Et hoc,

quod

modo

mini. [AmbroBius] Vult illosessc sollicitos, ne pra-

de Deo, et do omnibus, id ost etiam hanc imperfectam cognitionem vobis Deus,pcrSpiritum sanctum revclavit. Vel ita, quasi dicat Ita
:

vorum hominum subtilitate capianlur. Et notent quemcunque qualiter conversetur et doceat, ut his
jungantur
34) Id.,
in

quibus scnsus magistri sui agnoverunt

August., dc Trinil. (33) Id.. in lib. Senlent. Prosperi.
(.32)

35) Id., in

De perfectajutitia hominis psalmo cxxx.

251
Multi cnim, etc. Quasi dicat
:

PETHI LOMBARDI
Dicout cos observetis

252

A

"
«
<<

desideratissimi,
sic state in et

qui
lant,

ita

ambulant. MulUenim suni, qui aliler cnnhunon sentientes nobiscum de legis abolitione,

gaudium meum et corona mea, Domino charissimi. Euchodiam rogo

sod legem
tes, quos

cum

Evangelio tenendam esse prsedican-

«

Synticen deprecor idipsum sapere in Domino. Etiam rogo et te, Germane compar, adjuva illas

eram apud vos, dicebam inimicos crucis Christi. Nunc autem idem dico et flens, tum pro illorum perditione, tum pro sims,i;pe,

dum

pra)sens

« qucE
« «
«

mecum

laboravcrunt in Evangelio
adjutoribus mcis,

mente,
pcr,

et caBteris

plicium subversione. Illos inimicos crucis csse dicit, quia qui carnales observantias inducunt, crucem
ritus, id est in fine

«

Gaudete in iterumdico gaudete.Modeslia vestra nota sit omnibus hominibus. Dominus enim prope est.
in libro vit».

mina sunt

eum Clequorum noDomino sem-

supcrfluam asserunt. Quorum ftnis est (cternus inteeorum, erit cis «terna pocna,
csl

« Nihil solliciti sitis,
« «

cratione

cum gratiarum

scd in omni oratione et obseactione petiliones vestrae

quorum dcus

ipsc venter

eorum.Quidquid

faciunt,

innotescant apud

pro ventre faciunt, quasi ipsum ventrem colentes. (36) Hoc enim ab horaine colitur, quod castcris plus

« rat

omnem

Deum. Et pax Dei quee exsupesensum, custodiat corda vestra et in
»

« tolligcntias

vestras in Christo Jesu.
ct

Unde quia Deus major est in omnibus rebus et melior, plus omnibus diligendus est ut cola- n tur. [Ambrosius] Illi autem ventrem Deum faciunt,
diligitur.

\^Qltaque,fratres mei charissimi
id est id est qui

desideratissimi

quos videre multum desidero.Vel,desideratis,

me

valde videre desideratis,
scilicet

qui estis
et

qui ita laborant de edendis, quasi in esca eis
lus, vel venter
in

sit sa-

gaudium meum,
gaudeo,
et

de

quorum

fide

opere

Deus

sit.

Et

gloria alia

littera est,

corona mea, in futuro, id est per quos

pudendisipsorum

id est ipsi

glorianturin puden-

etiam, in prccsentilstificor, et in futuro coronabor.

discircumcisis. Qui tales sapiunt. Hoc estenim ter-

rena sapere,
tur. Vel ita,

scilicet in talibus gloriari.

Qui autem

[Ambrosius] Discipulus enim in agone victoribus, dignus erit corona magisiri. Sie state inDomino, sicut

spiritualia sapit, in fide, et spe et charitate gloria-

me

et et

quorum deus venter est, id est escas deum faciuut, dum eas justificare homines dicunt et gloria eorum est in confiisione
quas ventri sunt,
;

modo,

mihi similes stare scitis, vel sicut tunc eritis, charissimi. Euchodiam,
:

estis
etc.

Quasi dicat

Omnes moueo,

sed specialiter Eucho-

ipsorumf id est in talibus,
scere possunt,

unde confundi

et

crubo-

dum

per animalia sejustificari cre-

dunt. Vel, gloria eorum, temporalis est in confu-

diam rogo et Syntichemdeprecor, quia plus de ea timeo, saperc idipsum quod dico, non aiiud. Quia illud quod dico est in Domino, id est secundum Dominum. Has etiam mulieres specialiter rogat, quia

hae religiosfc prcedicatores suscipere solebant. Et, sione ipsorum, [Haimo] id estperducet eos ad conGermane, proprium nomen, qui es compar, id est fusionem ceternam, qui terrena sapiunt, quiain terrenis nil nisi quod vident intelligunt, legalia, non C coadjutor meus in Evangelio praedicando, etiam te ergo, adjuva, confortando illas praememoratas muspiritualiter, sed terrena intelligentes. Nosfra aulieres, ne deficiant. Qux in Evangelio mecum labotem conversatio. [Ambrosius] Quasi dicat llli ita raverunt, mihi ministrandonecessaria.Et etiamcwm prave ambulant, sed nostra conversatio, et si adClemente et cseteris coadjutoribus meis laboraverunt huc simus in terra, est in coelis, ubi est spes vera, ministrando etiam eis necessaria. Quorum nomina, id est vivendo et intelligendo simiies angelis. Proid est merita et pra^mia qui veritatem tenent, sunt pter quod prseter commoda quae jam habemus, Deum exspectamus. Et hoc est quod subdit Vnde scripta in libro vitx, id est in praedestinatione Dei, quia si discreti sunt meritis, diversas mansiones haetiam Dominum nostrum Jesum Cliristum salvatorem, bcbunt in ccterna domo pro diversitate meritorum. animarum jam,et quandoquecorporum exspectamus Unde In domo Patris mei mansioncs multx suni venturum. Qui, cum venerit, reformabit. Quasi di:

:

:

Hoc de eo exspectamus, quod sicut jam reforcat mavit animas, ita reformabit corpus humilitatis,
:

[Joan. XIV.) Liber vitaj est pradestinatio Dei, in

quo

omnes salvandi
sus,
nolitc,

praescripti sunt. [Haimo] Et est sen-

[Haimo]
in
dico, ita

id est dejectionis nostrx,

pulverem et quod erit configuratum corpori

quod per mortem vermes humiliamur. Reformabit,
claritatis

Philippcnses, graviter

ferre

quod
vitae

omnes vos

in Epistola

singulatim non nominavi,

n

quia

etsi in

ea non estis scripti, in libro tamen

ejus, id est

quam

assimilabitur corpori ipsiusin claritate habuit in transfiguratione, vel in resurrec-

continemini, Gaudete in Domino semper. L«tatus in
fide et in
sint, optat

operibus eorum Apostolus, ut alacriores
eos in hoc studio proficlentes, gaudere in
ideo iterat ut se in eis vera af:

tione.Quod utique facere potest secundum operationem, id est potentiam operandi qua posssit, non so-

Domino semper. Et

lum corpus reformare,
nia, id est

sed etiam suhjicere sibi om-

hoc potest facere

secundum potentiam

operandi, qua sibi subjecit omnia, et quia reformabit

corpus nostrum.

Vebs. 1-7.

GAPU^r IV.
« Itaque, fratres

mei charissimi

et

Nominaeoidem esse vobis certissime credatur, gaudete, non ad horam, sed sempery non in saeculo, sed in Domino, id est omne unde gaudendum est, statuite in Domino, iion extra. (37) Sicut enim homo non potest duobus
fectione gaudere ostendat. Quasi dicat

rum suntin

libro vitae. [Augustinus] Et ut

I

(36)

Aug., in

lib.

Sentent. Prosperi.

(37)_;id.,

de verb. Evang.

253

COLLECTANEA

IN EPIST. D. PAULI.

— IN

EP.

AD PHILIPP.
ut

254
eas offerant

dominis sorvire.sicnemopotest insaiculogaudercct in Domino. Amicus cnim hujus mundi,inimicus Doi

A

qui sunt

apud Dcum,

quodammodo
et

Deo,

et

dc his consulatur,

quod Deo jubcnte im-

Multam inter se hfpc duo genera differunt gaudiorum suntque omnino contraria nec simul in eodem esse possunt. Vincat ergo gaudiuni in Domino, donec finiatur gaudinni insa-^culo. Illud semper augeatur, hoc seniper minuatur, donec finiatur. Quid est s.tcuH gaudium? breviter dico, saereputabilur.
:

plondum

esse cognoverint, hoc nobis vel evidenter,

vel latontor reportent.

culi laetitia est

impunita nequitia, scilicetluxuriari,

Unde ot angelus loquenshominibus, ait: Cum orarctis, oratioucm vcstratn ohtuli Deo [Toh. xii). .'\d omnia quippe soionda suflicit Deo sua pcrfectio. Habet tamen nuntios, id est angelos, non qui ci quod nescit annuntient; non cnim sunt iilla qu.Tp nosoiat, sed lionum eorum ost dc operibus
suis cjus consulere voluntatcm. Et hoc est

in spcctaculis nugari: ebriositate ingurgitari.turpi-

quod

di-

tudine fetere.nihil mali pati. Eccegaudium sa;cuh,

nec castigari fame, vel
aliqua adversitate
;

belli

timore, vel morbo, vel

sed omnia in rerum abundantia,

cuntur nonnulla nuntiare, non ut ipse ab eis discat, sed ut ab illo hic per vcriium ejus sine corporali sono nuntient, etiam quod voluerint ab eo
niissi

in pace carnis, in securilate menlig niakc agere.Ecce

ad quos volucrit,

(39j

totum ab

illo

per ilUid

gaudium

soeculi. Magna; ergo misericordiae est, noquitiam impunitam non rolinquere,ne gaudium sit

verhum

ejus audientes, id est in cjus veritate inve-

P

nientes quid sibi faciendum, quid, quibus, et quan-

in soeculo

;

et

ne cogatur in extremo gehennae damdignatur castigarc
id ost in veritatc,
:

do nuntiandum

sit. (40)

Nonergodiciturangclusora-

nare,

modo

flagello

bonum
in

est

tiones istas nostras ofFerrc Deo, quasi

Deus tunc

nobis ut subveniat castigando. Ergo gaudcte

Do-

noverit quid velimus, vel quo indigeamus, qui
nia

om-

mino, non in sa^culo,
tate, in

non

iniqui-

anlequam

liant,

sicut et

postquam

facta sunt

spe eeternitatis, non in flore vanitatis.Et hoc
;

adeo nobis est necessarium. quod iterum dico
detc in

gau-

Sed quia necesse habet rationabilis crcatura obtemperans Deo, temporalcs causas ad asternam
novit.

Domino, non ut qucedam
ut in

alia

semeL
haec

veriiatem

referre, sive

petendo quid erga se
:

fiat,

Ideo hoc facite, quia hsec est modeslia, et rectus

sive consulendo quid

modus

Domino

sit

omnc gaudium. Et
sit

modestia
Vei
ita,

sit vestra, et

per vos

nota omnibus ho-

minibus, ut per vos

alii

discant hoc. [Ambrosius]

gaudete, dico, et vestra modestia, roorum,

id est rationabilis conversatio sit

omnibushomini;

faciat in quo ot contestatur quod non sibi ipsa sit bonum quo beata fiat, sed incommutabile, cujus participatione etiam sapiens efficitur. Et pax Dei. Quasi dicat Vos moneo ut petatisctDominum,sinequohumanuslaborinutiIisest, oratio utpra^stetelTectuin, ct hocestquodait: Etpax
:

bus, scilicet fidelibus ct infidelibus

fidelibus, ut

Dei

qux

c.vsupcrut

omnem sensum,

id est

intcllectum,

imitentur; infidelibus, nc possinf reprehendere et et utique nostrum.non eorum qui semper vident faaliqui convcrtantur. Exemplo eorum vult ahos ac- C ciem Patris, id est angelorum. Vel si nec ipsos exquiri.

Cum

enim lucebunt npera illorum, non dce-

copissc

intolligitur

angclos, ita dictum osse acce-

runt qui imitentur
cere

bonum

illorum

;

ct

debetis fa-

quod monui, qnia Dominus prope cst, id estparatus dare quidquid opus est in spiritualibus vel
temporalibus. Et ideo nihil, id est de nulla re solliciti sitis, id

est timidi, id est seposita

mundi

sol-

paccm Dei qua ipseDcus pacatusost,sicut eam Deus novit, nec nos sic eam possumus nosse, nec ulli angeli, superatenim omncmintellectum prffiter suum. (41) Et est sensus Pax Dei qua; exsupcratomncm sensum,id est Deusquiestsumma
piraus, quia
:

licitudine,

promissa Dei pra; oculis habete. Sed in

pax, quae nec cogitari potcst,et ideo extra

eum

nullo

omni oratione ct obsecratione, id est in precc qua; communiter fit pro quibuslibet hominibus, et de
quibuslibet rebus, vel simpliciter, vel
tione, petitiones vcstrx,

opus

est. Custodiat

corda vestra,

et intellirjcntias vc-

stras in Christo

Jesu, id est

voluntates et intelle-

cum

adjura-

ctus vestros, itautextra
appetalis. Nota
lantia orationis. Et

de rcbus necessariis quas

ipsum nihil intelligatis vel quod pra^misitde assiduitateet vigipost subdit dc custodia pacis,

vultis impetrare, facite

cum

(jratiarum actione.

Qui

quia adhibita assiduitate orationis, tunc deinum pax inquam, petitiones innotcscant custodit corda in Christo. Hoc ideo dicit, qui cum apud Deum, id est ita sint vehcmentes, non tepida;, n Deo habent pacem, non timentmentem adversam. ut ad Deum perveniant, id cst compleantur. Di« De caetero, fratrcs, quajcunque Vers. 8-14. stingue. Oratio ct obsecratio communiter fiunt ab « suntvcra, qua^cunquc pudica, quaicunque justa, aliquibus pro se vel aliis, et do quibuslibet rebus. « quajcunque sancta, qufficunque amabilia, quaePetitio est de rebus nominatis necessariis. Vel ita, « cunque bonaj fama; si qua virtus, si qua laus pelitionesvestra; innotcscant,vobis esseapud Deum, « disciplinae ha;c cogitatc, (juin ct didioistis, et ac per tolerantiam, non apud homincs per jactantiam. « ccpistis, ct audistis, ct vidistis in ine. Hyec agi(38) Non enim sic est accipicndum tanquam Deo in« te, et Deuspacis erit vobiscum. tlavisus sum aunotescant esse apud Dcum, ll.cc notitia fit assidui« tem in Domino vehementer, quoniani tandem aliimpetrare, gratus debet esse de
praeteritis. Et
illae,

enim

vult aliquid

;

tatc orationis et vigilia;. Vcl, innotescant,
(38)

angclis

«

quando

relloruistis pro

me senlire,

sicut et sentie-

Augustinus, ad Probam, in

lib.

De orando

Deo.
(39j Id., in

40) Id., De grat. nov. Test. 4^) Id., in Enchir.

eodem.

:

25S
« batis. Occupali
«

PETRI LOMBARDl

2o6

autem eratis. Non quasi propter penuriam dico.Ego enim didici in quibus sum sufabundare.

A

ut ostenderetisvossentire,misericordicompassione,

quod pungebat
dico,

m(^,iicut et olim scntiebafis. Sentire,

« ficiens esse. Scio et humiliari, scio et
«

Ubique

et in

omnibus

« et esurire, et «

sum, et satiari, abundare, etpenuriam pati. Oinnia
institutus

possum,

« fecistis,

Verumtamen bene communicantes tribulatinni mex. »
in eo qui

me

confortat.

pro 9)ie, id est ad meam humilitatcm, quia mihi prodest nostra compassio. Haec commemiorare valet ad incitationem. Ne autem viderentur aliqua mala causa intermisisse, addit Occupati autem. Quasi dicat Modo refloruistis, sed ante eratis occn:
:

Decgetero. Hactenus contra persecutores, et pseudoprtedicatores monuit. In conclusione quae ad per-

fectionem sunt exponit. Qu si dicat: Hucusque monui ad tolerantiam et ad cautelam. Dccxlcro autem, frafrcs, momo vos ad hoc. Cogitate, id estin me-

Quod autem non quasi dico proptcr penuriam,[d est gavisus sum, quasi pro rebus meam penuriam consolantibus,
pati, id estimpediti aliquibusadversis.
scilicet ut

dc penuria

tristis,

de ipsius gaudeam

moria versate,

ha3c,

qus

ad perfectionem pertinent,

5c\\\cciqu3scunquesux]tvcra,quxciinquepudica,idcst

supplemento. Ostendit quod non sui causa in hoc opere eorum gaudet, sed propter profectum eorum. Nam de hujusmodi nec tristari solet, nec gaudere.

qusccunque ad veram sunt fidem, tum quia in eis est veritas, tum quia per ea pudicitiacum Deo servatur
;

Unde suhdit

:

Ego enim

didici, id est in consuetu-

qu3pcunque, suutjusta, ad

que sunt sancta, in qutecunque sunt amabilia, id est digna amari,utmodestus incessus, humilis sermo, ct hujusmodi et quxcnnque sunt bonx famx, quia ita decet illos sanctos esse et justos et ut de eis non habeatur mala opinio, sed bona, ut prosint aliis. (42) Nobis enim
; ;

proximum qusccunpropria vita,et ut minus dicatur
;

B

dine habui, .lufficiens esse semper, id estcontentus
his in quibus sutn, quia scio humiliari, quia inde

non frangor
institutus

;

et

abundare, quia inde non erigor. Et
a Deo, non perme, qualiter
et

sum

debeam
id est in

me

habere. Vbique, id est in omni loco coram pWnin

cipibus, vel quibuslibet,
;

omnibus,

nostra vita necessaria est, aliis fama nostra. Proinde quisquis a criminibus flagitiorum vitam suam
custodit, sibi bene facit. Quisquis

omni genere rerum id est institutus sum satiatus, ita ut non noceat satietas, et esurire, ita ne deficiam, et penuriam pati, quia nec de penuria contristor,

nec de abundantia exsulto,sciensquia abunfrequenter
extollit,

autem etiam

fa-

dantia

et

penuria tolerata

mam
dico,

in alios.misericorsest. Quae bonae famee sunt,
51*

qua taus bona disciplinae Christian<e. Non enim curanda famade viribus, vcl de scientia mundi, vel de aliis sfficularibus. Vel ita distingue, ut hoc, si qua laus

qua tamen

virtus est in eis, vel si

cst

Omnia, etc. Quasi dicat Non solum scio ista, sed etiam possum exsequi eo confortante qui me docuit. Et hoc est quod ait omnia possum facere ineo, id est per ejus auxilium,
divitias ccelestes acquirit.
:

qui

me

conforlat, id est in Ghristo qui mihi possitribuit.
:

referatur ad

famam
qua

;

et hoc,

.jt

;/t/avirtus referatur

ad aliapraedicta,hocmodo:Gogitatequfficunquesunt
vera, etc,
si

virtus est in eis, et cogitate qua;-

cunque bonae famae, si qua laus disciplinae est in hoc, inquam, cogitate qux omnia didicisfis,me eis
:

digna teneri. Item hascideo cogitanda sunt, quia et audistis, ab aliis, 181 et audistis per vos esse in me. Hoc igitur agite, non solum cogitate,scd actu imvos docente,
et

accepistis, ut

vcrumtamen. Quasi dicat Pro non gaudeo quibus carere possem. (43) Verumtamen bene fecistis, quantum ad vos, quidquid justum est facitis et communicanles vestra bona tribulationi mex. Inde gaudet, inde pascitur, quia illi benc fecerunt, non quia ejus angustia relabilitatem

rebus datis

;

xata

est.

Vers. 15-20.
<(

« Scitia

autem,

et

vos Philip-

penses, quod in principio Evangelii quando pro-

vobiscum, vans vos haec facere. Gavisus autem, hic commemorat quod sibi seepe necessaria miserunt. [Ambrosius] Unde alacritatem suam propensiorem faclam
plete.

Deu9 dator pacis

erit

id est

adju-

« fectus «

sum

a Macedonia,

nuUa mihi

Ecclesia com-

«
« « «
j) «

municavit in ratione dati et accepti, nisi vos soli, quia et Thessalonicamsemelet bis in unum mihi misistis. Non quia quaero datum, sed requiro

ostendit, quia in

quo negligentes

facti

fuerant adfacti

hibita solertia iteraverunt, ut

memores

apos-

toli sui fructus ei mitterent in horreo coclesti condendos. Quasi dicat: Ad futura voshortor. De prae-

«

hoc in teritis autem gavisus sum Domino, non in dono propter donum. Unde Quoniam tandetn post scilicetpost multatempora, Aliquando scilicet in aliquo tempore, quia non omni potuerant, refloruistis, id est iterum sicut olim flovehtmenter,
et
;

«
« « «

abundantem in ratione vestra. Habeo autem omnia et abundo. Repletus Siim acceptis ab Epaphrodito, quae misistis in odorem suavitatis, hostiam acceptam, placentem Deo. Deus autem meus impleat omne desiderium vestrum sefructum

cundum

divitias suas in gloria in Ghristo Jesu.

Deo autem it Patri nostro, gloria in saecula saeculorum. Amen. Salutate omnem sanctum in Ghristo
Salutant vos qui

« Jesu.
«

mecum

sunt fralres. Saluqui de Gaenostri Jesu Chris-

ruistis ministrando

mihi necessaria

:

quse minis-

tant vos

omnes

sarieti,

maxime autem

tratio dicitur flos, qui in fructus aeternae vitae evenit.

« saris «
ti

Vel, repullulastis, a simili

arborum, quia

sterilitate

domo sunt. GratiaDomini cum spiritu vestro. Amen.

aruerant, et quia marcuerant. Refloruistis, dico, ita

Scitis

autem, vos mihi communicavistis, sed

alii

(42)

Aug., ad Julianum.

(43) Id., in lib. Gonfess.

»

257

COLLECTANEA
ait
:

IN

EPIST.

1).

PAULL
A

-

IN EP.

AD COLOSS.

238

non. Et hoc est qiiod
tus

Scitis atitem, et vos Phi-

in ratione vestra, id est

ut ^fructus justitiae vcstraj
reddotis dc faclis
:

lippensc^, qxunl in principio F.vinujelii

quando profec-

abundans

sit,

cum rationcm Deo
autcm, quasi
dical

sum

in

Maccdoniam nulla mihi
vos
soli.

Ecclesia

commullisc

v.'stris. Ilahco

Non

qu.rro da-

uicavit teniporalia, nisi

^Ambrosius'

memorat

ut talibus

opeiibus, ([uasi laude dignis
dico, in nitione

magis studeant. Non communicavit,
dali et accepli,
ret

ut scilicct rationabililer considerai^ui

quod deberenl dare carnalia
soli, dico,

aocipiebant spi-

ritualia, nisi vos

qui non solum quando
;

vobis praedicavi mihi communicavistis

sed etiam

tum, scd tanien habeo omnia, qua; misistis, et abundo, non in uno ut alio egeam, sed repletus sum acceptis Epaphrodilo muneribus, qux misistis mihi in odorem suavitatis, quia ista quae misistis placent Doo, ut odor suavissimus. Comparatur enim orationi, qune est incensum Dei. Unde dicitur, Date cloemosynam, et ipsa orabit pro vobis ad Dominum.
Misistis illa, dico, scilicet hostiam acceptam, placen-

Thessalonicam mihi semel
in

et bis misislis

necessaria
est.

usum,

prajtcr

quom
:

nihil

quiprendum

Son

tcm Deo, quia luec cst hostia, qiia datur vobis vincere hostes,

(juia. Quasi dicat

Diro vos bene fecisse, non ut
sitis. (44)

quam

accepit Deus placide. [Ambro:

ego implear, sed ut vos inanes non
est

Et hoc

sius] Deus autem, quasi dicat

Vos

me

replevistis

;

quod

ait

:

Non

ideo dico hoc, quia

quaaro daj^

Deus autem mcus implcat onine desiderium vestrum.
Quasi dicat: Ut mihi
dico,
fecistis, ita sit vobis.

tum, Id est ut explear datis rebus, sed requiro fruc-

Impleat,

tum, id cst bonani et rectam voluntatem bona; operationi adjuuclam. Non enim tani gaudot subven-

secundum
;

divitias suas, id est

secundum quod
quis mereatur.

dives csl

et

plus potest dare,

quam

tum

esse suse necessitati,

quam

illorum gralilatur
et

Impleat, dico,non in terrenis, sed in gloria aeterna,
et

lecunditati. (45) Discerne intcr

datum

fructum

:

hoc in Christo Jesu, per

datum
cibus

est res i[)sa (jua; dalur, ul

nummus,
in

polus,
l)oiia et

impleat.dico, quod est in

quem omnia. Vel ita, gloria, qus est in Christo
enim
Christi

et

hujusniodi. Friictus autem, opera

Josu, id cst in gloria Christi. Gloria
est

rccta voluntas datoris.

Unde Dominus
recipit

Evangclio

implere desideria suorum. Deo autem, quasi

non lam; sed

ait simpliciler

:

Qui

justum

vel prophc-

nomine justi vel prophclx {Mallh. x), suscipere prophetam vel justum, dalum est in iiomine jusli, vel prophetfE hoc lacere, fructus est. Eliam pavisse leguntur corvus et vidua sed per corvum qui non in noraine justi, dato pascebatur
addit, in
; ; ;

pcr viduam fructu, quae sciebat quod
pasceret et proptcr hoc pasceret.
tione vestra, ut
tio

hominem

Dci

Non

igitur qua^ro
in ra-

Deus implcat. Inde autem ei gratise agantur. Et hoc est quod ait Dco aulcm et Patri nostro, sit yloria, usque in soecula sa'culorum. Amen. Salutate omnem sanctum. Sanctum, dico, m Christo Jesu. Quasi dicat Quod sanctum est a Chrislo Jesu. Sulutant vos qui mecum sunt fratres, salutant omnes sancti, maxime autem qui de domo Cxsaris sunt. Omnes significat propensiorem affectum habere
dicat,
: :

datum, sed fructum donationis, ahundantem
scilicet

C

circa

illos.

Gratia Domini nostri Jesu Christi
vestro, id et

sit

pro opere misericordiaj, raSpiritus
sancti.

cum
sana

spiritu
sit

est

cum

ratione vestra, ut

Abundanlem, vero dicit, quia hoc est bonum, unde bona proveniunt. Vel ila, requiro fructum abundantem
vestra habeat gratiam
(44)

semper,

in

spiritualibus

abundet.

Amen.
(45) Id., in lib. Confess.

Aug., De Pastoribus.

L\

EPISTOLAM AD COLOSSENSES
«
«

ARGUMENTUM.
Colossensos, et hi sicut Laodicenses sunt Asiani,
et ipsi

vestram
sita est

in Christo Jesu, et dilectionem

quam

ha-

betis in sanctos

omues propter spem
ccelis,

quee repo-

praevenli

crant a pseudoapostolis. Ncc ad

"

«

vobis in

quam

audistis in verbo

hos accessit ipse Apostolus, sed et hos per Epistolara corrigit. Audierant cnim verbum ab Archippo, qui et ministerium in eos acccpit. ?]rgo Apostolus

« veritatis

Evangelii quod

pervenit ad vos sicut et
fructificat ot
et

« in
«

universo

mundo

est, et

crescit,

sicut in vobis ex ea die

qua audistis

cognovis-

jam

ligatus scribit eis ab
et

Ephcso per Tychicum

dia-

« tis
«

gratiam Dei

in veritate, sicut didicistis

ab Epa-

concm,

Onesimum acolythum. CAPUT PRIMUM.

phra charissimo conservo
pro vobis

riostro, qui est fidelis

«
«

«
«

Vers. 1. « Paulus apostolus Jesu Christi per voluntatcm Dei, et Timotheus frater, his qui sunt
Colossis, sanctis et fidelibua fratribus in Christo

188

minister Christi Jesu. Qui etiam

manifestavit nobis dilectionem vestram in spiritu.

Paulus apostolus. Hanc Epistolam scribit apostolus Colossensibus. Colossenses autem sunt Asiani,

«

«
«

Gratia vobis et pax a Deo Patre nostro. Gratius agimus Deo et Patri Domini nostri Jesu

Jesu

:

Cbristi

somper pro vobis orantes, audientes fldem

non ipse Apostolus pri-edicavit, sed ejus disArchippus et Epaphras. Archippus vero in eos ministerium acceperat; Epaphras autem ab eii
(juibus
cipuli

2S9
nriiindus

PETRI LOMBARDI
ab Apostolo

260

instructus, doctrinam Ar- A. scd propter spem, id cst rem speratam, quae, tamen cliippi confirmaverat. Archippo ergo prnodicante, et modo non apparet, sed reposita est vobis, ab «terno

pr;cdicationem ejus Epaphra conlirmante, gratiam
Christi didicerant. [Ambrosius] Supervenerunt au-

reddenda

in coelis. Et quasi quaereretur
? subdit,

:

Quomodo

ergo tam latens speratur
est,

tem pseudoapostoli qai eos evertere nitebantur,

car-

haberetis, in verbo audistis,

Quam, ut certam quod utique tenendum

nales observantias praedicantes et philosophicis dis-

quia est verbum

veritatis Evangelii, id est et

putationibus simplicitatem eorum irretire conantes. His igitur supervenientibus, et carnales observan-

plene verum, et

bonum nuntium. Ne ergo alibi illam spem quaeratis, quam prius intellexistis Quod Evan:

dubium illis venerat, quibus potius credendum esset. Unde Paulus, cujus auctoritas celebris erat, quasi medius judicat qu» potius
tias praedicantibus, in

gelium, non vos primi habuistis, sed per alios pervenit ad vos. nec soli habetis.

Unde

subdit, Sicut, etc.

Quasi dicat
sicut per
et

:

Pervenit ad vos, dico, ita pure et vere

sint tenenda, scribens eis ab Epheso. Describit au-

tem Christum

et ejus beneficia,

ostendens quoraodo

omnia. Carnalia vero prorsus improbat, ut deinceps sincere fidem Christi teneant. Instruit etiam illos moraliter, confirmans quidquid Epaphras docuerant. Et illi, scilicet Archippus et est intentio ejus in hac Epistola confirmare Golossufficiens est ad

me et alios venit in universum mundum, adhuc est mancns in universomundo. Quasi dicat non est vobis rainus factum, quam aliis Ecclesiis.
cum
sit in

Et,

mundo

^vs^xx^eWnm, fructificat ibi,id
facit

B

cst

homines

fructificare

per bona opera,

et

crescit, id est

excrescere facit augmento scientiae, et

numero

fidelium, et non id facit per hoc

quod

alii

senses in

eadem

fide et doctrina,

quam

a discipulis

plus habeant
in vobis, et

quam

vos, sed

ita

hoc

facit sicut est

ejus acceperant, et

non

in aliquo prajter

Christum

ideo
e.r

nil

debetis

superaddere. Est in

spem ponendam esse docere. Modus tractandi talis Solito more salutationem prajmittit qua prsemissa, de bonis eorum gratias agit, et fidem et dilectionem eorum commendans, orat ut perficiantur in Christo, cujus beneficia et primatam secundum utramque naturam commendat. Deinde sui ministerii dignitatem commemorans, monet ne pcr phiest
:
:

vobis, dico,
audislis,

ea die,

qua primum per Archippum
discernendo
;

credendo,

et cognovistis,

quasj

dicat.

Non supervenientes,
;

scilicet

pseudo audistis

et cognovistis

sed per primos, scilicet per Archip-

Epaphram. Quid audistis ? scilicet gratiam Dei in veritate, id est quod totum sit vcre ex I)eo. Ita a prima die audistis veSicut, etc. quasi dicat
et
:

pum

losophiam
recedant.

vel legis
et

caerimonias seducti, a Ghristo

ritatem ab Archippo, sicut postea didicistis verita-

Tandem

omnes simul

et

separatim se-

tem

esse ab Epaphra, praedicationem Archippi con-

cundum

.-etates, et

sexus et conditiones moraliter

firmante, ut in ore

duorum
est.

vel trium, etc. (Deut.

Archippum commonet, sollicitum autom salutationem, ait Paulus, cognito omnibus nomine, apostQlus Jesu Christi : Nota omnibus dignitate. Recte
instruit. In fine

xix.)Epaplira, dico, charissimo conservo nostro, quia

fore suscepti ministerii. Praemittens
:

nobiscum praedicator
Chrisli Jesu,

Qui

est

fdelis

minister

id est a Christo eiectus, vel qui

dona

Christi ministrat, vel Christo offert

bonorum ope;

hic Apostolum se nominat, quia etiam his Apostolus erat, quibus per discipulos

suos pra^dicaverat.

Ecce auctoritas dicendorum. Apostolus dico, non per iram, sed per volunlalem Dei, quod non pseudo sunt. Et Timotheus frater, qui est vir magnae auctoritatis h?ec scripsit, his fralrihus
et sanctis, et (idelibus, id est et

qui sunt Colossis,
et

hoc non pro rebus vesquia salutem vesiram desiderans, crepit adjuvare Archippum. Qui etiam manifestavit nobis dilectionem vestram, habitam ad Deum et ad proximum, fundatam esse in spiritu, non in carne, quia pro spiritualibus
sacrificia. Et
tris,

rum vestrorum

sed pro vobis, id est pro salute vestra

majoribus
et

mino-

non pro carnalibus
Vers. 9-12.
«
«
«

diligitis.

ribus. Et

quod

ipsi

sunt sancti

fideles,

hoc est

«

Ideo et nos cx qua die audivimus,
vobis orantes, etpostulantes ut

non vi legis. Et in scribendo prius salutat, hoc modo, gratia sit vohis, id est romissio pcccatorum, et pax mentis ct roconciliatio ad Deum. A Deo Patre nostro. Gratos,eLc. Ostenditbona esse quae receperunt dum n ' ' " '' "^ '' " gratias pro eis agit, dicens Gratias agimus Deo Patri, quia enim Deus et Pater est, et potest, et vult. Patri, dico, Domini nostri Jesu Christi, per quem nobis omnia bona pra-stantur. Nos, dico, etiam
in Christo Jcsu, id est per gratiam
Christi,
' '

non cessamus

pi*D

impleamini agnitione voluntatis ejus in. omni sapientia et intellectu spiritali, ut ambuletis digne

«

Deo per omnia placentes, in omni opere bono
crescentes in scientia Dei, in
patientia et longanimitate

fruc-

« tificantes et
«

omni
gau-

:

virtute confortati sccunduin potentiam claritatis

« ejus, in
«

omni

cum

semper orantes pro vobis, ut crescatis in melius, audientes. Ecce hic ostendit unde gratias agit. Et est
ordo. Gratias
in Christo Jesu,

agimus audientes fidem vestram esse qua creditis Christum Deum et hoaudientes dileclionem

Deo et Patri, qui dignos nos partem sortis sanctorum in lumine. » Ideo et nos. Supra dixit se orare pro illis. Ecce hic ostendit quid orat. Ouat?i dicat Quia tales estis, ideo et nos e.v qua die audivimus, hoc de vobis n07i
dio gratias agentes
iii

« fecit

:

cessamus pro

vobis orantcs et postulantcs,

quasi pro

minem

esse

;

et

quam

habetis.

meritis quae pro vobis exhibemus, ut impleamini in
agnitione voluntatis ejus, id
est plene cognoscatis
et

non utique otiosam, sed operis exhibitione provenientis ex ea ostensam in omnes sanctos, et hoc non
pro

quid Deus

velit, ei

quid non,

hoc per partes exsG'

humana

laude, vel pro terreno omolumento,

quitur, scilicet

impleamini

m

()/nni 5flj3/w//ffreruin

301
qiune

COLLECTANEA
sunt activce

IN EPIST. D.
id

PAULL
« bilis,
<'

— L\

EP.

AD COLOSS.
:

262

vitse, et inlellrctu spiritunli,

est

\

primogonitus omnis croafura;
in

quoniam
o.t

in

rognitione spiritualium rerum qu.v sunt
plativ.-e vita?.Et

cimtcm-

ipso condita sunt universa

cudis,

in terra

magnum

est utiqueplene scirequid
activoR vol
ita ul

« visibilia et invisibilia.
«

Sive throni, sive dominasive
itotestatcs,

Deus
tivae

velit in
vitce.

omnibus robus
id est apatis

contempladiijiie

tionos, sive principatus,

omnia
cst

Impleamiui.dico,

postea mnhuletis

«
«

per ipsum et in ipso constanf. Et

ipse

180

benc operando,
bulctis per

o^ora bona,
vita;,

Deo

anfc^omnos,
est

et

omnia

in

ipso constant. Et

ipse

id est ita ut istis digni eo pra;mio, ita, scilicet

am-

« « « « «

omnia negotia

activse

ot

contemfntc-

caput corporis Ecclcsia; qui est principium primogcnitus ox mortuis, ut si in omnibus ipse

plativa?, placentes Deo, ct in
tifxcantes, in

omni bono opcre
vit.TR

majus

;

ci
;

per hanc
id cst
in

pnrifatem

primatum tencns.Quia in ipsocomplacuitomncm plonitudinem inhabifaro,et pcr euin reconciliari

crescentes in scicniia Dci
talis

cogiiitioiie dci-

omnia

in ipsum,pacificaiis pcr sivo

sanguinem crucis
:

[Ambrosiu?] Incrementumopcrumcorum cum scienlia fieri vult ut non ignorent fidei suae spem,
id est

« ejus, sive qn.ne in terris,

qua; in coolis sunt.

rem sporatam quam crederont.Tuncenimfiradvcrtant quoe pro
ut ita
fidc protv

Qui eripuit nos, etc. Quasi dicat Qui ita dignos nos fecit,quod in baptismo eripuif nos, similiter et
vos. de potcstate tcncbrarum, id est ignorantia;

mi
et

et stabile? orunt, si

pec-

missa sunt. In om??/, ctc.Oramus promoveamini. et post hanc promotionem oramus ne relabamini. Vos dico, confortati a Deo in omni virtute, id csf in castitate et coetoris. Confortali, dico secundum potentiam claritatis ejus, id ost ab eo qui vos illuminare pofuit. Vel ita, conforfati, dico, secundum potentiam claritatis ejus, id ost secundum quod ille bene potost vosconfortarequi cst vel secundum, quod claritas Patris, id est Filius vobis claram cognitionem dedit. Vos,dico, manentes in omni palientia, contra adversa habita, et in longanimitate diutini laboris.Et hoc noncx tristitia,
;

impleamini

catorum, d«monum qui vore dominabantur nobis. Diabolus enim et angeli ejus captivaverant prffidestianatosad Dei gloriam,aRcdcmptore autem nostro
foras missi qui dominariinfidolibussolebant intrin-

vel ex necessitate, sed

cum gaudio
lcx

gratias,ctc. Ilaceis.

tonus dixit unde gratias egit,et quin orat

Hic

jam

incipit ostendcrc

quod

cet, et

Chrisfus sufficit

non prodest,sed noad omnia bona quod pos;

oppugnant extrinsceus,scd non cxpugmundo in regnum Filii, id cst ut essemns regnum filii, De quo ipse dicit Ptcgnum meum non est de hoc miindo {Joan. xviii.) Non ait non cst hic.sod non est hinc,quia percgrinatur quidem in mundo scd ost in mundo.Rcgno onim suo dicit:D(' mundo non estis {Joan. viii), sed ego clcgi vos de mundo [Joan. xvK Erant de mundo quando ad mundi principem pcrtinebant.(3)Vel ita: Eripuit nos de potestate tenebraium, id est de inferno in quo tenebamur a diabolo tam ex proprio
secus,fideles
nanf.(2) Et transtuiitnos do
:
;

quam
C

ex delicto Adae

;

et transtulit

nos

in

regnum,

sunt scire ex eo, quia

ip e

et

alii

apostoli

qui in

scilicet

legalibus fuerant,eis dimissis adChristum confuge-

rant,qua3i dicat:Pro vobis oramus. Vos, dico, gratias

agentes Deo
;

ct

Patri, qui solus

potest recreare,

quia Deus
tiles,

et vult,quia

Pater; quia etiam vos.gen.

imo tartari,induxit in coclum cum voro Filio suo. Jam enim credentes qui fixa mento devoti sunt exeunt^sde s8Bculo,duce dcxtra? Patris angclo, inducuntur in coelum. Filii. dico, dilectionis sux, quos scilicet diligit. Ita et nos
attollens nos de

quando

sicut nos Judaeos fecit dignos in parlem sortis
id

per

eum

diliget

:

sine eo odiosi erimus. (4) Attendicit,
filii

sanctorum,
quse sorte

ost

in

participationem

hi-creditatis,

dediligenfcr quod
ritas

charitatis suae. Si cha-

datur sanctis,id est divina voluntate(l)

qua Pater

diligit

in humanogcnere sorsest,apud quem non est iniquita3,sed omnia facit per justitiam, ctsi occultam: per quam haereditas aeterna datur,

Voluntas enim Dei

Filius. ineffabiliter

Patrem diligit communioucm demonstrat amFilium, et
ut
ille

borum, quid convenientius, quam
dicatur charitas, qui spiritus cst

proprie

communis amboPatris, sed

quibus vult.Undc et ipsa ha^reditas sors dicitur,qua3 non mcritis, sed elcctione divina datur sanctis,scilicet patriarchis et

bus? Alioquin

si

in illa Trinitate solus Spiritus est

charitas, profeclo ct Filius

non solius

prophetis, et ideo per

gratiam

etiam Spirilussancti Filiusinvenitur.Nonenim dixit

Filii sui, quod si diccret verissime diccret.Sed ait, non per legem quairenda est. [Ambrosius] Per gratiam enim dignatus ost advocaroet inducere gentos n filii charitatis sua;. Filius orgo est etiam Spiritus in promissionem Judtnorum.Dico quod nos fecit disancli, si non cst in illa Trinitatc chfaritas Dci, nisi quod cum sit absurdissimum, gnos et hoc non in loge,sed in lumine, id est per Spiritus sanctus eum qui est luinen de lumino.ciijus gratia illumircstat ut non solum ibi sif charitas Spiritus sanctus, nantur quod lex non potuit prajstare. Vel, dignos sed proptcr illa dc quibus satis disscrui,propriesic nos fecit, ponendo nos in lumine, in clara cognivocetur.Quod vcro dictum est, filii charitatis suae, tione, a qua devians cadit in tenebras. nihil aliud intolligatur quam Filii sui dilecti, quam Vf.rs. 13-20. « Qui cripuit nos de potestate Filii substantia; sua;. Charitas cnim Patris ejus
; :

«

fenebrarum,

et transtulit

in

rognum

filii

dilecet rc-

natura atque substantia

est, nt

sa;pe diximus. Et
et

« tionis suae, in
«

quo habemus rdemptioncm missionom peceatorum.Qui cst imago Dei
(i)

ideo Filius charitatis ejus,

nullus

alius

quam

invisi-

qui dc substantia ejus est genitus. Diquo habemus,
(.3)

August., in psal. xxx.

Id.,

(2) Id., in psal. v.

(4) Id., in

supcr Joannem. I. XV Dc civit. Dei.

263
Quasi dicat :Transtulii nos in regnum quem el redemit nos. Et hoc ost quod ait
elc.

PETKI LOMBAUDI
Filii
:

264

per quo

A

m

nos Judaji hahemus redemplionem. Aliter non iremus in cajlum.Redemptioest,destructapotestate diaboli, lacullas libertatis, quaj vobis cst data fuso
Filio

anima totum corpusnostrum animatet vivificat,sed in capite omnibus sensibus sentit, ideoque capiti cuncta subjccta sunt ad operandum illud autem
;

sanguine qui nullum habuitpeccatum.(5) Ut, quia dabolus illos merito tenebat quos pcccati reos conditione mortis obstrinxit, hos per eum merito dimitteret, quem nullius peccati reum immerito
illius

pocna mortis

affecit.

Hac

justitia victus, et

hocvinaliis
et re-

supralocatumestadconsulendum,quiaipsiusanimae qucR consulit corpori,quodammodo personam gerit caput.Ibi enim omuis sensus apparet, sic in universo populo omnium sanctorum,tanquam uni corpori, caput est homo Christus, quosomnes ab Abel usque ad ultimum justum Sapientia Dei illuminat, quae plenius fuit in Christo. Aliter enim caeteri sapientes sunt, aliter
pientiae per

culo vinctus est fortis. Et ideo non cst
hostii3,quia per

opus

homo

Christus, qui ipsius Sa-

eumjuibemus redemptionem
si

missionem pecratorum. Quotidie est opus aiiis, cL bcne hagc per
est, qui est

peccamus,et non eum fuit, quia ipse

quicunque homines,non solum beneficium habet,sed etiam personam
fiunt sapientes

quam

gerit, veritate ipsius et gralia

plenus

'.

et ideo

om-

imago, Dei Patris, id est plene similis Patri, et de Patre. (6) Imago ergo Patris est, quia de ipso est, et nihil distat ab ipso.Non itahomoest

imago Dei.Homo enim est scd non qualis imago est imago Dei in filio, aliter est imago regis in nummo, aliter in Filio.Nos sumus nummus, in quibus imago Dei est Christus est Filius, qui hoc est quod Pater. Nulla imago Dei nec illa coli debet, nisi ille quae hoc est quod illc
; ; ;

nium qui de plenitudine ejus accipiunt, caput est. „ Ex quo apparet quod Sapientia Dei, id est Verbum non sic assumpsit illum hominem ut caeteros, sed multo excellcntius, multoque sublimius, quomodo imagoDoniini imitando, ipsum solum assumi oportuit,in quo Sapientia hoFilius. Aliter enim est minibus appareret, sicut eam visibiliter decebat osaliter sicut in homine
tendi.De caeterisenim sapientibus recte
dici,

quod

habeant in severbumDeipcr quodfactasuntomnia; sed de nullo eorum recte dici potest, Verbum caro factum est {Joan. i).Homo crgo excellentiusassumptus, quasi

pro

illo,

sed

cum

illo.(7)Imago Dei, d[co,i7ivisibilis,
caepit

personam

Sapientiffi

Dei gerit, ut caput,

id est incomprehensibilis, nec

cum
id

creatura.
est

in

imo

ipse primogcnitus omnis creaturx,

ipse

quo omnes sensus,personam animae quae totum corpus vivificat.Sed cum Ecclcsia ab Abel coeperit,
Christus caput est
est

solus, et ante

omnem

creaturam

est

genitus. Alia

quomodo homo

eorum qui tuQc

sunt creatura ante quae omnia ipse est genitus.Hic ostenditur coaeternus Patri.Et vere genitus estante

fuerunt?Bene,quia ipse qui

principium Ecclesiae,

omnem

creafuram, quia
ita in

in

ipso, id est

pcr ipsum,

secundum divinitatem,idest fundator Ecclesiae,quia omnes justos qui abAbel usque adultimum justum

universa condita sunt. Ecce hic ostenditur coomni-

C

geiierantur virtute divinitatis et misericordiai suse

potens Palri, et
ut sol et luna, Sive throni,

nullo Filius
ccelis et

minor

est Patre.

Universa dico,quae sunt in

in terra visibilia,

test dici

dono illuminavit.Secundum humanitatem etiam po. principium Ecclesiae,quia super fidem huest.

et invisibilia,

ut

angeli et

animse.

manitatis ejus fundata
et

Et bene. Ipse est caput

sive dominationes sive principatus, sive

potestates.]Li\&.m hfec alti3sima,per

eum

facta sunt.

principium, id est rector et fundator, quia ipse est primogenitus e.ic mortuis, primus mortuorum ad

Omnia prorsus per eum menta. Unde omnia, el in
etore vivunt. Vel,

creata sunt, quia. etiam eleipso sunt, id est ipso au-

omnia per ipsum creata sunt, et ila per ipsum, quod ante erant vita in ipso. Vel itaper ipsum omnia creata sunt el omnia in ipso sunt, id est eum non excedunt,quia immensus est, et ideo extra substantiam ejus esse non possunt.E/ ipse, non modo ffiternitate et potentia, sed etiam dignitate, est ante onines, nuUus est ei sequalis etiara secundum quod homo est. Et sicut omnia creavit, ita et ipso constant omnia qni omnibus secundum divinitatem infusus omnia sustinet ot rogit. Et cum talis sit ipse secundum
etiam hominis naturam,e5/ caput corporis
licet Ecclesiae quse

immortalitatem resurgens. [Ambrosius] Sicut enim natus est ante omnia de Deo,ut omnia crcaret, sic iterum de virgine natus homo primus resurrexit,ut quod creaverat restauraret,ut semper sit primus et
princeps.
bus.

Unde subdit

:

Ut per hoc

sit

ipsein ojnnilenens prima-

tam prioribus quamsequentibus,

tum, id est dominium, quia potest alios suscitare.

Et bcne primatum habet,non solnm quia primogenitus est.sed eiiam quiacomplacuit Tnmt&ii omnem
j-j

plenitudinem inhabitare,etper eum reconciliariomnia,
id est placuit Trinitati,

tudo scientiae

quod in ipso omnis plenietvirtutum non modoesset,sed habigen-

taret.Et reconciliaret omnia,id est Judaeos et

sui,

sci-

tes.Attcnde quod plenitudo rectediciturin ipso esse
et

unita est Christo gratiaet natura

ut capiti.

Dum

igitur dicitur caput corporis, id est

manere,quia omnia potest pcr se,ut nihil exceptum, sit qnod per eum non possit praestari. Unde
ait
:

Ecclesiae, quia ita se

put ad corpus. (8) eam,et in ipso sunt omnes spiritualessensus Ecclesi»,uti in capite
(5)

habet ad Ecclesiam, sicut caProvidel enim Ecclesia;, et regit
corporis.Sicut

Sicut Pater vitam habet

in

se, sic dedit et Filio
v).

vilam habere in setnetipso {Joan.
cilat

Sicut

enim

sus-

mortuos
et

et vivificat sic et Filius

quos vult vivi-

omnes sensus

enim

ficat (ibid.)
(7) Id.,

sic

ostenditur perfectus Deus esse

August., de Trinit.

(6) Id.,

De decem chordis.

(8) Id.,

ad Januarium. De ugono Christianorum.

2f)^i

COLLFCTANEA
et

IN KPIST. D. PAUI.I.— IN EP.

AD GOLOSS.
o^st.

2GC
et

Oiiinia, dico, tcndentia in ipsu)ii, (\n\ ost

lumon

ve-

A

•Ii^'^

difridciidum tion

Si

onim mortalis

mor-

rum

jeternum, id est ceterna veritas. Vel
oblalo Deo placuit por

rccon-

ciliari in ipso,

ipsum locon-

ciliari omnia. Et ipse est, j:acifniis, id est pacilicavil non gratis, non per aliam hosliam, scd pcr
Siiiujuiiw./i

Cfttcis cjiii, id osl

[lor

mnrtom

rruois
sive

ejus qurc cst turpior mors. Paoilicavit dico,
qace in ccelis, sive in lerris sunl,
torreslria, quia patet
id cst

c;elestia et
in

homini introitns

ctelum.

potest omquod in fide nia faoero. Si famen, otc. llio monct Christi et spopersevoront. Ideoonim lotettantadi.xerat doChristo,utponant spomin co solo, inquoom" nia bona sunt, non alicui elemcntorum, velangelorum se subjiciendos putent. Hic enim solus colondus, et ad hunc non est jcstimandus quisquam. Quasi dicat: Exhiboat vos dioo, tamcn hac condiluiis polost reoonciliare,

;am immortalis

Vcl, qufB in ca-Iis sunt, id eslsanctos.qui j.im sunt
in ccolo
;

tiono, si

pcrmanctis

in

fidc

fundati,

id est firmi,

el

qua) in lerris, id est sanctos, qui

adhuc

non fluctuantcs,
tis
;

in isla vita sunt.

ct imniobilcs, alio
si

Vers. 21-20.

«

Et vos

cum

cssctis aliquando

ost

\il per vos non recedaimpellentea spcEvangolii,id cstis stabiles in spe prajmii, ct ab ea immo-

el sfabiles.

alionati, et inimioi sensu in oiicribus malis,

nunc

biles, qna2

promittitur in Evangclio. Si

hffic

fece-

aulem reconoiliavii in corporc carnis ojus pcr mortem, exhibere vos sanctos et immaculatos et « irreprehensibiles coram ipso.si tamcnpermanetis
in lide
"

rint, o.\liibebnnt cos Dco. .\Iiter

eis

enim nou prodest Evangelium tenere Christus. [Ambrosius.] Quod
Et prius

dcbctis, quia audislis, id est intellexistis.
est reverti.

lundanti et stal)iles et immobiles a spe Evanaudistis,

Melius est viam veritatis nonagnoscere,

gelii

quod

quod prredicatum

cst in uni-

quam

post ognitam rotroire.
est, ot
iil

QuodEvangelium

hj/y*^-

versa creatura qu.esuboLcIo est,cujus factussum

dicatuni
cculo est,

«
« «
((

ego Paulus minister, qui nunc gaudco in posscssionibus pro vobis, et adimploo ea quaj dcsunt passionum Christi in curne mea pro oorporeejus

cst

manGt. imiuiversa creatU7-a qucesttb in universis hominibus qui sunt nova
ita, praedi-

creatura, quotquot ubicunque sunt. Vel

oatum

est in

nnivcrsa crealura nova. IIoc non

mu-

factussum ego minister secundum dispcnsationem Dei, qua; dala osl mibi

quod

cbl Ecclesia; cnjus

tamcn nova orentura modo estsubcoelo, adhuc peregrina, scd tandcm pcrveniet ad gloriam.
talur. Quie
(^iijus,

in vobis,

utimpleamverbumOei mysleriumquod
:

E\ange\upvosi\\cand], cgo Paulus factus

swn
Qui

«
«

«
«

absconditum fuitasccculisetgcnerationibus.nunc autem manifeslatum 190 ost sanolisejus, (iui])i!S voluit Dcus notasfaoerc diviliasgIor;;e sacramenti
hujns
in

viinislcr. Et ita potestis scire

quod verum

est;

nniic Ephcsi positus in carceropro Evangelio, {/a?*-

gontibus, quod estChristusin vobisspos
'^

dco in passionibus, qnia non credentcs proficiunt. Quas sustinco, pro vobis, confirmandis in veritatc
Evangelii,e< adiwpieo ca passionuni Ghristiquce desunt.

glorice,

quem nos annuntiavimuscorripientes om

(.

nem hominem, et docenles in omni sapientia ut exhibeamnsomnemhominemperfectum in Chrislo ( Jcsu: in quo laboro ocrtando sccundum opcrationem ejus, quam oporatur in mc in virtute. ».
FA vos cum, etc. Quasi dicat: Et ut speoialiter loquar, ct vos, o CoIossenscs,pacificavitct reconciliavit

Suas passiones

dicit csse Christi; quianostra)

passioncs, qui

sumus Christi membra, Christi sunt, Quasi enim unus homo una persona est caput oum corporCjidestsalvatorcumsalvandis.Siergo inmembris Christi es, quidquidpateris ab eisqui
in

nonsunt

membris

Christi, deerat passionibus Christi (9).

Dco, cum,

\i\cs\.

qnannis. essetisaliqnando alie-

Idco additur, (juia dcerat,

vafi a

Dco, id cst nihil

oum Dco

habcntes,

ct ini-

superfundens.

Tantum

patcris,
er.at

mcnsuram implens, non quantum ex passiouniversa? passioni Chrinostro, et patitur in

micl, conlradicendo. Et hoo sensu,

quia putabatis

nibus tuis inferendnm
sti,

bcnc agere. Vel secundum aliam littoram potcst legi, quod idem valet. Cnmessetisaliquando ct iniinici,

qui passus csL in capite
suis.

membris

sensus, id est oonsilii ojus, quia
fiuaj

non rcccpc-

Ad communem hanc

quasi rcmpublicam nostrara

runt

per Moysen mandavit Deusdevotis idolis

suis, vos, dico,

degenles actu in

operibus maiis.

quisquis pro modulo suoexsolvitquod debet, etpro possessionc virium nostrarura quasi canonem pas-

Nunc aulem. Quasi dicat: Alifjuando tales eratis, nunc auiem, ot in hoc temporc grati.o, non in alio,
reronciliavit vos remissione

sionum inferimus paratoria plenaria
\)

no.stra passioerit, Vel,

num

nori crit, nisi

oum

sfficulum finitum

carnis ejus, id

pccca'oram,ia corpore est fragilitatis cjus,id ostinoorpore
Et hoc,
pr-r

suo passibili

et mortali.

morlem

ojus.

ea passionum Christi, idcst qu;cChristussusLinuit, vel qu.i^ mc sustincre preecepit. Quae adhuc, desiint adimplco, id cst paratus sum pati. Et hoc non in mcis, sed in carne
i/ica.

Rpoonoiliavit dico, cxhiberevos, ad hoo, id esttan-

Vel, desunt

non

in

carne

dem

o-;bibtjat, id cst rcpr;jL:scnlcl

vos sanclos virtu-

ijisius Christi, scd in carne mea. Et h;oc patior,//ro

tiims, ct

immaculatos apeccatis, ctusqueadeoquod
tunc nihil mali crat in eis.lric-

ir?Y7J/r/(e/?5i6/7c.?,quia

prchensibiles dico,

Vel rcpraesentet,
erilis,

coram ipso, quia omnia videt. coram ipso, qui tunc ei pncsentcs
sicuti est faoie

corpore cjus, mulliplicando, r/Morf cstEcclesia.QuRHi dicat: Non de alio corpore dico nisi de illo quod est Ecclesia, cujus corporis C(jo factus sumministcr,
ut ei ministrcm spiritu.ilia. Ministordico,5ecw/jr/Hm dis;:cnsalioncm Uci, qucc cfata cst mihiin vohis, id est

vidcntes

eum

ad facicm, de

(9)

August., in psal.

i.xi.

Patuol.

CXGIL

9

267
ad hoc factussumministcr,

PETRI LOMBARDI.
uleidRmum disponsem

268
non sumus
sapientia.
scilicet
Cffici

A

?'"

0''i^ni

supienlia,
in

ut

psou.io, sed
est in

actu per gratiam apostolatus mihi crcditi a Deo in vobis. Vel ita, cujus Evangelii ego factus sum minister,

docemus,
discipliiia

omni

Yera sapientia

Dominica,
ut crudicns

cum

Christusagnoscidiligcnlia

secundum dispensationem

Dei,

id

est se-

tur:

quod Aposloius magna cum
exhibeat

agere

cundum gratiam

apostolatus mihia Deodisponsati.

testatur,

Qux data est niihi in vobis. Tantura est enim quoda meis discipulis pra^dicatum est vobis, quantuin si a me ipso. Ministrum Evangelii inter gentes, aDco per Christum factum se esse dicit. Ad quid autem?
Ostendit, zcWiceiutmystcrium,^. Deosusccptumper idoneumservitium,{wp/c></f«;', quod ignotum cum a
sfficulis fuit,

consummatum
cxhibckmus,

hominem in hac eum Dco. Unde
in

sapientia,

subdit: Vt

id est

offeramus Deo
in Christo

sacrificium,

omncm hcminem, tam Juda^um quam
feclum non in lcge, sed
scilicet ut

Cientilem,;;gr-

Jesu, id est in

intellectu mysterii Christi, in quo, id estin

quare,
luboro

omnis

sit

perfectus in Christo,

el

scilicetmysteriumnativitatisex Deo,et

cerlando coniva robelles, secundum operationem ejus,

nativitatis ex Maria, et salvationisgentium et lotius

quam

operatur in

mc

virlute,

miraculorum,

id est

operis Ghristi.Undesub(lit,?<<iw;j/(;'«/Hr.Quasidicat:

certo contra pcrfidos adjuvantibus

me

signis virtu-

Data est mihi dispensatio ad hoc, ut impleatur. Et impletumostendam, wr6!nu,idestdispositionemvcl ordinationem Dei, id cst quodDeuspraeordinaviLde
vobis gentibus, vos scilicct per Ghristi incarnatio-

i^

comprimitur, ut qui verbis contradicunt, virtuti cedant. Quasi dicat Labori meo adjungit Deus miraculaadconfirmatio-

tum, per

qu.-c vita infidelitatis

nem.
IL Volo enim vos scire qualem sollicitudinem haboam pro vobis, etpro hisquisunt Laodicias, ctquicunque nonviderunt faciemmeam

nem

salvari.

Hoc

dicit,

ne videatur salus non osse
«
«

GAPUT

promissa gcntibus. Quod verbumostmysterium, id la p?'incipio e. t occultum. (10) Quia si orat notum crat Verbum {Joan. i), nusquam erat lcctum: Ver:

Vehs,

1-3.

K

bum caro factum est, etc.(/6u/.).Qua3adsacramentum incarnationis pertinent. Undo: Abcondisti hocc
a sapientibus
in
cl rcvclasti

«

in carne, ut

consolentur corda ipsorum, instructi

« in

charitate, et in

omnes

divitias plenitudinis in-

ca parvidis

[Matth.

xi).

« tellectus in agnitionc mystorii Dei Patris et
«

Ghri-

Quosdam enim PlatonicorumlibrosexGrcccalingua
verbis, sed hajc

sti

Jesu, in quo sunt

omncs

Ihesauri sapientiae et

Latinam versos vidi, et ibi legi, non quidemhis quidem omnino multis etmultipli-

« scientiaj

absconditi. »

Volo enim. Quasi dicat:

cibus suaderi rationibus, (\uo(\in i rincipxo cr at Verbuin, ct

vobis, quia volo

vos sein'

Ideo hoc refero de qualem sollieitudinem

me
Jia-

Vcrbum crat apnd Deum; sed quodVcrbum
cst,

beam pro

vobis, ut

ea intellccta qu^ratis in Ghristo

ait, pro vobis. Non enim minon legi. Indagavi quippe inlibris varie dictum, quod Filius sit in forma Patris; sed C nus pro his quos non viditsollicitus erat.quam pro his quibus prcTscus pra>dicavit; nec minori affectu quod exinanivit se, non habetur in illis. Recte ergo diligebat quosnonvidcrat,quam caeteros apud quos illud verbum dicitur mystei^ium, id est occultum. erat. Et non solum pro vobis, scd etiam pro his qui Qiiod absconditum fuit a soecuUs, id est aprincipio

caro factum

perfecti fleri

Et recte

absconditum hnl gencrationibus omnibus non cuidam parti tantum, nisi cui pcr Spiritum sanctum revelavit. Piunc autem, id est in tompore gratiae, manifeslalum est, non omnibus, sed saJiclis cjus, humilitate parvulis. Nec his omnibus plene innotuit, sed his tuntum, quibus voluil Dcus, ex sola graimnotas faceic dlvitias gloriasacramenli hujus, id est copiosam gloriam tam digni sacramensa^culorum
:

ct

sunl Laodicioe,
venti erant.

quia

ct hi a

psoudoapostolis prae-

Etprohis adjacentibusvcbis, ^tfznoigue

non viderunf faciem meam in carne, etsi scicntiam audierunt. Et ad hoc intendo ut, ipsi vobiscumconsolentur corda sua. Ipsi, dico, instrueti in eharitate,

quam Deus
didit.

ad nos habuit, qui pronobisFilium tpaquis attendit, potest se in hacmisoria

Hoc

si

consolari, quia pcrpcndit calcata superbia, per bu-

ti,

in

tia,

quo sunt multa, sciliccl fidos, remissio, justidona Spiritus sancti, futura beatitudo. Et ideo
sacramenti dico, oxistentis;
in gcntij)

militatcm, ad patriam posse revcrti, (11) Vitiorum namque omnium, superbia causa cst. Ad hanccon.

dicit divitias,

bus: quod, so^cvamcniumrstChrisfus invob,s,geni\-

vincendam atque auferendam talis medicina ccelitus venit; ad clatum homincm persuperbiam Dcus hu
milis descendit per misericordiam, gratiam claram

bus, id est illud sacramcntumestChristiiniuirnatio por quam salvantur gentos. Ita ost in vobis, ut sit
spcs glorice, id est ut per eunisperetis gloriam sine
lege. Qucm, id est qualem Ghristum, annunlianms, quod sinelege salvatgcnLes.Nosdico,

manifestamque commendans
lanta
prffi

in ipso

homine.Quem

participibus

191

suis charitatesuscepit.

»05 apostoli
vos, sed

Neque euim ipso ita verbo Dei conjunctus, ut ipsa conjunctione unus Filius Dei, et idem ipse unusFilius
hominis
fecit.

corripicntes, id est argucnles,

non solum

fioret,

pracccdentibussua; voluntatis meritis

omncm hominem, qui deviat a vcritate quam novit, Et docentes omnem homineni, sciricet eos qui ignorant veritatem.

Vel contrudiccr.tes

corripimus

et

convincimus, etobodientes docomus. Docentesdico,
(10)

enimilIumesseoporlcbat;essentautem fieri posset, non per Dei proprium sed pcr hominis libcrum arbitrium Hoc donum, ergo prcccipue ad humilitatem nobis commendatur.
plures,
si

Unum

hoc

August., in

lib.

Goniess.

(llj

August., De spir. et

litt.

269
VA
ini=:triicti

COLLECTANFA

IN EPIST. D.

PAULL

- IN

EP.

AD COLOSS.

270

/n agnil /onc Dei. Insirucii (lic'o,por hoc

A

tontiintlo.i/iom/icv dioiiias plcnitudiniseC intellcctus,
i(l
o.-^t

quo est omne myslerium.Omnecniinmysteriumsacramcnti
in

Christo, id esl in ngnilionem Chrlsli, in

iii

perfocte

omnes copias intcllcclus plenitudiuis, ut de divinis et humani? intolloctumluibcant,
de sup.Tiii.s spiritiluis. .V.iicrcnim

Doi in Christo cst, ut qui

eum

cognoscit,

omnium
:

notitiam etiam habere videatur.
dico
i'Or

ut de cinima, et

hoc tcndentes, iu

ad cognitionem Dei
lias.ut

nemo

ascendit.Ideo dicit,divi-

nis intellcctus. Divilia;

Unde addit Ipsi omncs divitias pleniludienim sapientiae ct scicntiae

deomnibus intclleclum plonehabcant.Dico, instructi in agnitione Dei, non dico quantum ad
opcra,pod
licet

sunt,

si

Christus agnoscatur, quia

omnium

poten-

in

quod
scilicct

esl

agniliono mysicrii Doi,ut sciatis,scisecrelum a paucis cognitum, de
/('<«,

tiarum virtus in eo est. Ex co enim habent omnes, quaro et caput omnium dicitur, ut pcr ipsum omnes subsistore vidoantur. Undo rccte subditur, iu quo
sunt omnes thesauri sapientiaj et scientiae abscon-

essentia Doi. Doi, dico, Patris ChrisH
tis,

utscia-

persona est Pater a Filio, quamvis unum ot idem sit in substantia cuin illo. Ad quam coErnitionom si tendilis,ad Christumtanalia

quod

diti.Omnis enim ralio scientiai totius creaturaj supernae vel torrenaB in eo est qui caput et auclor

omnium

coelcstium ct

terrcstrium, ut qui

hunc

tnm

rocuirite, quia

ipsc ost in

qno sunt omvcs

novil,nihil ultra qurcrat,nec sapientiam nec virtu-

tltcsanri, id est
et scientia.',

omnes

co^^ico^Sfipicnfi^r dodivinis,

de humanis. Scd nbscondili. VA ideo ne
in Chrislo eslis.et oas

quo porfecta virtus est, perfcclaque sapientia. Quidquid alibi quseritur,
tom,
(juia

agnovit

eum

in

miromini
lis, qiiia

si

nondum

invenis-

hic perfccte invcaitur.

Nam

quid sapientius Salo-

et

non omnibus paicnt, nisi his qui potunt pulsant. Vcl aliis non mutatis, ita potest lcgi
:

illud

Gonsolentur corda sua, dico, instructi iu
i/i

cbaritalo, ct

ownihus

dicitiis, alialillcra, plcni,

mone, quid pnidentius Danielc, quibus ideo prae ca::tcris Dcus sapicntiam dedit, ut in Danielc et Salomone ostenderet infidelibus, sc auctorem esse sapientia; totius? Quod infideles non putant, quia
non legunt in ovangoliis ct prophetis astrologiam, gcomctriam, et hujusmodi. Qua; ideo despecta sunt a nostris,quia nihil ad salutem pertinent, sed magis mittunl in errorcm, et a Deo avocant, ut dum his student disputationum ratiocinationibus curam nnima; suac non agant. Qui vero Christum
novit,thcsauram sapientim
id novit

iatcUccJiis. \(\

quid? ad cor/nosccnilu^n^C/iristi.quia

esl iu Christo.

J2

Alia lilleraid cst Nerljuiii caro

faclum, per quod humilialum superbi redimuntur et cum logo, Verbum caro facfuvi esf (Joan. I), in

verum Dei Filium,in carne ugnosco verum hominis Filium,et uirumquo simul Deumot homineni unam porsonam incfTabilis gratiie largiVerbo
intelligo

et scientia; invonit,

quia

conjunclum :(13) et ideo Verbum caro factum, quod est Cbristus Jcsus,hubct thcsauros sapientito ot scienti;e.Unde subdit,in quo suntomnesthesauri C
tale

quod
4, 8.

utile est.


«
«

sapienliae ot scicnLia; absconditi.

Hoc autem dico, ut nemo vos sermonum. Nam ctsi corpore absens sum, sed spiritu vobiscum sum
Vers.
'(

dccipiat in sublimitato

Ikec
nis,

duo interse ita distant ut sapicntia de diviscientia de bumanis accipiatur. *Utrumque in

gaudcns

et

vidcnsordinem vestrum,et firmamen-

«
«
« «

tum

ejus quae in Christo est fidei vestrae. Sicut

Cbristo agnosco.Kt sapientiam in
est

eoquod Verbum
nobiscum
caro

crgo accepislis

Jesum Christum Dominum noambulatc, radicati
in illo
et supera^difict
fide, sicut

apud Deum, et scienliam iu homo est.Omnia enim qua; pro
factum temporaliter
fecit ct

oo quod

strum,

in ipso

nobis

Vorbum

cati in ipso, et confirmaLi in

didi-

pertulit, ad scientiam Verbuni ost siiio lempr re ct pertinent quod autom loco, Patii co«lernum, et ubique totum, ad sapientiam rcferlur. Sciontia crgo nostra ChrisLus esL sapientia nostra, idem Christus est. Undo Plenuin gratix et veritalis. (Ihid.) Aliter lotum sccundum aliam litteram, quae ost. Ut consoUitione.-n accipiant cordacoruin,cum fucrlnl ins/ructi
;
:

« cistis,
«

abundanlcs

in

gratiarum actione.

VideLc nc quis vos decipiat per philosophiam et

«
«
<i

inancm fallaciam socundum traditionem hominum, secundum olemcnla mundi, et non sccun-

dum

Christum.

»

lloc aiitcm, ctc.

talc,

inonet oos nc

iniquitatis
[)

Commendata sui mysterii dignimalorum colloquiis el astutia sensus corum recedcrctaChristo; quasl
sitis inslructi, /ioc fn/to?i f/Zco ut
(luae

in

cliarHdlr in omiics

divilias

plmHudinis

/«/r/-

dicat

:

Volo ut

non
tit

lcctus,

ad ugnitioncm

niysterii Dei in Cliri.sto Jesu.

solum tondatis ad ca
blimilalr,
tit

nondum

habetis, sed

In quo, elc.Vult
chari!.a'e,

Aposlolus animos corum fcvcre in et uL prompti ficront pcr Epistolam agniiii

vemo, quanlunicinKiue sapiens, vos decipiat, in suvidotur
:

qua; subtililas vel sublimitas
id est nisi in

tioiicm recipere sacramcnti Doi,

Christo advor-

non

cst, ni.si

scrmonum,
arto

vcrbis.

Quia

tcntos has

esse sapicntio; ct

scicnti.-c divitias, si

sapiontcs

agnoscatur Christus, in dcilatis sua; pleniludine adorandus. Et est ordo Ad hoc tcndo, ut corda ipsorum consolationem accipiant quod erit, cum
:

quadam, minutiis disputationum irrclirc gostiunt animas simplicium, ut traditione mundanarum rcrum abslrahant eosa spcquo3

mundi

:

est in Christo.

Nam
:

etsi,

quasi dicat

:

Nedccipiat,
ait

fuerint instructi in charitate

Doi ot proxliui

;

et

dico, et recte

vidco enim spiritu, quod apud vo3
:

cura fucrint instructi, ad cognitionom mysterii Dei

geritur.

lAmbrosiusj Et hoc est quod

Nana

(12j

Augu?t.,

d-!

Triuit.

(13] Id.,

De hominc assumpto.

271
ctHi, a

PETRl LOMBARDI.
vobis corpore absens sum, sed tamen, vobisspiritus Elisei fuit

S72

A

Pater. Vol

dum

cmn

su)n spirilu, sicut et

cum

git, qui (juasi

ail, sccundLiui elementa, ilJos tanprudenlius exponunt idola dicentes

:

Gieziin via cunctis ad

Naaman Syrum,ut

acciperet

sub nominequaeipse nonmandaverat. Ouantomagis Apostolus ea quffi dixit potcrat viderc in spirilu!

Major enim gratia
phetis.
ait,

fuit

in

aposlolis

quam

in pro-

Juno est aor, Ncptunus est mare. Ideo cum diceret, sccundum philosophiam, ot inanem fallaciam, addit, secundum elomcnta mundi, qnasi admoncns non qualescunque adoratores simulacrorum, sed
quasi doctioros interpretatores signornm, cavendos esse. Vel fallaciam appellat quod de lege dicunt
et illa dicitur inanis, quia hac falsilate nulla est utiHtas quod solct esse aliquando in falsis. Philosophiam dicit ea quibus hoc probare volunt, quod asserunt. Et est scnsus

vobiscum sum. Sanclis Ideo enim datum est in spiritu videre remota. Ergo si caveant illi quorum actus magistrum non latent.
spiritu

pseudopr«dicatores,

Vobiscum sum

A\co, gaudens et videns, id est quia

in

;

video, ordinem vesirum, id cst

quoniam unusquisque vcstrum secundum ordinem suum, vivit. Et
fidei

videns flrmamentum, id est stabilitatem ejus
vestrx

qux

in

Clirislo

est, noti

promptiores eos

facit circa

in legc. Pcr hoc Evangelium, quia gaut>

Videte ne quis vos decipiat, tradcndo adlegisobservantias,per proplietiam,id est per rationes conquisitas ad

probandum
;

vel

improbandum

:

quod de

dere se dicit in dispositione conversationis illorum

lege dicitur
illud

et

per inanem

fallaciam, scilicet per

unde placoatur Deo, in eo fierent firmiores. Et quandoquidem beae statis, sicut ergo fidei fundamento acrepistis, bona enim fuit acceptio, accepistis, inquam,JesMm Chriet fidei stabilitate, ut scientes

slum
cite

Dominum

nosirum, ita amhulate, id est profi-

non extra oum, sed in ipso ambulate, dico, vos mlnorcs, imlicali in activa vita, ut arborumad fructificandum, et vos majores qui in contemplatione
estis,

quod probatur. Ne quis decipiat dico, agcns secundum traditiones hominum,id est legalia;post exhibitam 902 enim veritatem, lex non est traditio Dei sed hominum, et agens secundum element-i mundi,id est secundum litteralem sensum, quietde mundanis est, et non secundura Christum. « Quia in ipso inhabitat omnis Veus. 9-14.

((

plenitudo divinitatis corporaliter, et estis in
repleti qui est
tatis.

illo

super alios, xdificati et hoc
confirmafi in

in ipso, id est in

((

caput omnis principatus

ct potes-

templo Dei.Unde,sciHcetaliisloquatur,
in actione gratiarum

et

ambulate
ambulate,

((

fide,

a

In quo et circumcisi estis circumcisione non manufacta in exspoliatione corporis carnis,

dico, sicut et didicistis, id est sicut accepistis,
aliter, et di<iicistis,

non

((

scd in

circumcisione Christi, consepulti
et resurrexistis

ei

in

cognitione,et habetis materiam
qui solus

((

baptismo, ib quo
rationis

per fidem opeEt
et

gratiarum.
Vos dico, abiindantes, donis in
illo,

((

Dei qui suscitavit illum a mortuis.

dat

(1

vos

cum

mortui essetis

in

delictis

prff;putio

hac amhulaiione, videte ne quis C vos decipiat per philosophiam [Ambrosius] terrenam, per quam solent seduci, qui cupiunt prudentes ju-

incrcmentum. Et

in


((

carnis vestraj convivificavit

cum

illo,

donans vo-

((

bis omnia delicta, delensquod adversus nos erat chirographum dccreti, quod erat contrarium

dicariinmundo.Eteamdemsignificationemsubdens, perinanem fallaciam. Terrena enim philosophia arguliisetsubtilitateminutiarum componitur, etdecipit,

((

nobis. »

Quia

in ipso, Chvisio, inhuhilat plcnifudo divinitatis

onDiis id est

omnino inhabitandi,ut etiam personain aliqua creatura. (15)

dum

verisimilibus causis et commentitiis rebus nil

litcrsiteiunitusquodnonest

tamveruma5stimantquamquodconspicitur,etintelligiturinelementip^quff-terrenaphilosophiajSe/^Mjzf/j/m

traditiomem homimum, (14) agentium secundum elementa mundi, et non secundvm Christum, in aliqua parte, id est non est a Deo ordinata, sed ab homibus tradita. Tradiderunt enim philosopbi, quos hominesvocat, Deum non possc fieri creaturam,hominem non posse nasci de Virgine,vel mortuum rcvivere considerentes elemcnta, id est bas creaturas visibiles,in quibus ex commistione seminis animaJ)

Deus quidem ubique prtcsens est, et ubique totus pra3sons,nec tamcn ubique habitans, scd in lemplo suo tantum et capitur habitans ab aliis amplius ab
aliib^minus, sod de solo capite nostro dicitur: quia
in ipso inhabitat plenitudo divinitatis, et hoc, cor-

poraliter, non hoc ideo dicit, quia corporeus sit Deus, sed verbo translato usus est quia in templo manufacto olim non corporaliter, sed umbratililer

habitavit.idestpriEfigurantibussignis.Omnesautem
illaj

observanliae

umbrs

fuerunt futurorum. (16)

quod moritur non iterum vivit. Ideo monct traditionemistam cavere velutinancm, et fallacem. Philosophiam dicit non a Dco ordiuatam, sed ab imbecillitate ratiocinationis humaui-e
lia

generantur,

et

Non orgo quia divinitas corpus sit, sed propterumbrarum comparationem legalium, dixit corporaliter, id est completive, quia in illo implenlur omnia,ut

quodammodo

sit

corpus

et

impletio umbraipse sit

quaipotcntiam Deiinlra conscientiamsuamcoarctat, non alitcr credens facere vcl possc quam carnalis

rum

legis, id

est significationum illarum
ips.T3 figUKr"
;

vcritas. Sicut ergo

translative
ait

non pro-

omnino cavenda est,quia mundi cultrix est non Dei, ct a Christo retrahit in quo perfectio divinitatis esl, quia omniA habet quaj
ratio suadet, quas

prie dictae sunt

umbr;c
est.

ita

cum

plcnitudinem

divinitatis in Christo habitare
lato

corporaliter, trans-

vcrbo usus

Qui ergo dicit carnales ohser-

H4) Aug.,
^15) Id.,

in serm. quodani. ad Dardanum.

^IGi Id.,

super Genesim.

273

COLLECTANEA

IX EPIST. D. PAULI.

— IX

EP.

AD COLOSS.

27 -i

vanlias nccessarias,dicit Christuni non essc corpus A. littora, carnis, quia ibi, scilicct in carnali circumcisionc nihil fit nisi quod cutis aufertur. In codem unihrarum, nec Dcuin ad omnia suffiriontem. Vol
certe ideo dicit, corporaliter, quia
in Chrisli

cor-

sensu potest legi littcra nostra
est

sic,

pore quod sumpsil de Virgine tanquam in tcmplo habitat Deus. (17) Quid crgo interest inler capul ct

in exspoliatione corporis carnis, id

non manufacta cst corporis quod
;

caro.(18)Nonigiturduasrcsintelligivoluit,qua3i
sit

mcmbra
tatis,

caeterajquT ctiam

teraplui:":

ejus sunt, quia
diviiii-

aliud

caro, aliud corpus carnis
est,

;

sed quia corpus

iu capile nostro habitat
ila

omnis plonitudo
cst,

multarum rcrum nomen
cst,
tali

quod omni gralia plenus

sed non ita

quarum nulla caro quia non omne corpus caro cst. Non inquam
estis, sed in

habitat in sanctis, sicut et in

nostro corpore incst
olfactus,

circumcisione ciroumcisi
Cliristi, id

circumcispiritali,

sensus singulis membris, sed non quantum in capile. Ibi

sione Jesu

cst,

circumcisionc
in

enim auditus, visus

est,

et

ct

ubi

omnia

vilia

ampulata sunt,quia solus Christus
Item
;

gnstup.et tactus.in ca^lcris autom solus cst taclus. Ila in Christo habitat omnis plenitudo divinilatis,
quia
ilie

facit.

Consepulti.

hoc

Christo consecuti
si'^

cstis, quia cstis consepulti in baptismo, id estad

est caput, in

quo sunt sensus,

in sanctis

vcro quasi solus tactus est, quibus datus Spirilus ad mensuram. Prajterca cst aliud qiio intersit plane
inlcrillud capiit.ot cujuslibot

militudincm sepullur;e cjus, baptizati scilicet ut jam non videantur quod fuerunt, scilicct vetcres

peccatores,

sed novi justi

;

sicut Christus in seet re-

membri

excellcntiam,

pulcro positus non vidobatur. In quo Christo
surrcxistis, in novitatc vita)

quia singulari (luadam suscoptione hominis factus est homo ille una persona cum Verbo. De nullo

ambulando. Et hoc non

por aliud, sed per fidcm operationis Dei, id est

quam

euim sanclorum dici poluit vcl potost, vel potcrit Verhum cnro fiictum cst [.lonn. i). Xullus sanctorum
:

Deus operatur
Dei, id
est

in

eis. Vel,

per fidem operatiouis

por fidem Dci. dc quo credunt quod

qualibet priesentia gratiic Unigeniti nonien accepit
itnd.:.

oxomplo

Christi, suscilabit illos.

Unde

subdit, qui
pra^-

Ut quod est ipsum

Verbum
:

antc seculo, hoc

suscitavit illum, id est

Christum, a mortuis. Hoc

simul cum assumpto homine diceretur, et cst summa omnis intclligentia! talis fn ipso inhabilat omnis plen.tudo divinitatis corporalitcr, id cst vcracitcr ct solide.

mittit ad probandum quod resurgent illi etiam immortales. Unde subdit /£t, per hoc vos etiam Gcntilcs, jam ccrtitudine spei, convivificavit, id est secuudum corpus et animam vivificavit, cum illo,
:

FA cstis. Quasi dirat

:

In co habitat divinitatis pleestis repleli,

Christo.id est ad slmilitudinem ejus. Convivificavit
dico, cum,
id

quamvis prius, essetis mortui in dcliclis, non sonliontos mala vestra. Delicta dicit, donis Spiritus sancti, quod non sunt clementa. In cnim Spiritus sanctus habitat, quod quod rcliquorunt logom naturae. Et mortui, in prxcredontibus elemcnlis conccdi non potuit, quia indignuui eral C putio carnis vestrx, id ost in originali peccato quod significat prajputinm. Vel, praeputium vocat delicta invisibilem et incorporeum habitare in substantia carnalia, et ponit pr«putium pro eo quod signifivisibili et invisibili. Audiant ergo et veniant cultores Christum ut fiant maclementorum ct credant in cat, id est delicta carnalia a quibus exspoliandi sumus. [Augustinus] Mortuos vivificavit dico, condojorcs corum quos nunc colunt. Ideo ait, in illo rcnans vohis, gratis omnia delicfa, et originalia et supleti estis, qui creditis in Christo omnem plenitupcraddita quod siguum est quod et pcenam toUet. dinem habitare quod negantcs contra Christum Et non solum vobis geutibus donavit delicta, sed sunt. Qui Christus est caput, non modo hominum,
nitudo. El in
illo

qui ita plenus esi, vos

cst

;

:

;

sed etiam principatus et potestatis angelica^. Et vos

ergo replerc potest, qui supernos civcs replet.
quo.

/)/

etiam nobis Jud.ois pnevaricationem, quce fuit ex legc, dimisit. Et hoc est, ipse dico, dclcns chiroyra-

Mouuit ne per prophetiam a Christo reccdant, nunc monet ne a pseudoapostolis seducti cffiremorecipiant. Quasi
dicat, Estis
repleti
in
illo, in

phum

decreti, scilicet legis, id est

memoriam

trans-

gressionis quaj erat ex decreto, id est cx lege, quod,

nias legis
quo,

non solum donis

reploti estis, scd

etiam

chirographuni erat adversum nos, et conscientia cnirn nosti'a, ct diabolus ad accusandum non erat

estis circumcisi, id est purificati

ab crrorc ct mundo. Circuincisi, dico, circumcisione non manufacta, id
est opere
tiorie

memor
q

transgrcssionis

illius, et

ita

hajc

memoria

erat adversuni uos scilicetnocens nobis, ct nos crucians. Scd et hoc in baptismo abluto et deleto, nec

humano

:

vos dico mancntes, in exspolia-

corporis carnis id est c.xspoliali a corpore sccun-

conscicntia nostra timot, ncc diabolus quod obji-

dum quod
nis

erat carnis, id est carni subjcctum, cardesideriis
;

serviens

scd

modo secundumquc

spiritus, spiritale, spiritui
ritu estis servientes

serviendo, id est in spi-

non
:

in carne, a terrenis ad ccc-

humanis ad diviua, ab errore ad divinitatcm convcrsi. Vcl ita Estis circumcisi, circumcisione non manufacla, sicut ficbat legalis circumbestia, ab
cisio scilic-U

habct.Et non solum chirographum dccreti crat advcrsum nos, sed ctiam ipsum dccrctum id est vetus lex. Unde subdit, quod erat. Quasi dicat chirographum dccreti, dico quod, etiam decretum, id est lex erat contrarium noljis, cum non adjuvaret,
ciat

scd amplius reos faccret. « Et ipsum Vkus. Ii-17.

tulit

de medio

affi-

non

facta, in e.\spoliatioi>e

cutis, alia

«

gcus

illud cruci, ct cxspolians principatus et poles-

(17)

August.,

arl

Dardanum.

(18) Id.,

Dc Trinit.

275
« latcs,
«

PETRI LOMBARDT.

276
;

« «
«

traduxit confidentcr palam [riumphans illos ia seipso. Nemo ergo vos judicet in cibo aut in potu, aut in partc diei festi aut ncomenia?, aut

A dum
sed
et

occi;litur, rcos illos facit a quil^us occiditur

peccatum humani generis
principatus et potestates
:

occidit, per

quod

exspoliat.

Unde sub-

Sabbatorum qu» sunt umbra futurorum, corpus autem Christi. »

dit

Et exspolians pi'incipatus et poteslates anicaptivas, quibus eos exspo-

mabus quas tcnebant
liavit

Et ipsum chirographum, vcl decrctum, titlit de mcdio omnium, id est de communi, ut nullus crc-

illarum abiuendo peccata. Et exspolians, intraduxit, principatus et polestatcs, id cst ab

quam,

chirographum timcrct, vol ultralegem observaret. TuUt dico, affigcns iUiul dccretum cnici, ut jam cesset cum omnia sacrificia legis carnalia in oblatione veri Agni sunt adimpleta. Quis ergo
dentium
vel

Ecclosia exterminavit, ne fidelibus nocere possent,
ut ante. Ipse dico post crucis
tcr ct

triumphum, confidenangelicis legionibus ad

palam,

scilicet

cum

inferna descendens. Et triumphans, id est vincens,
illos, scilicet

illud restituit? quasi dicat
tituere, et sicut

:

NuUus debct

illud rcs-

principes inferni, in semetipso id est

nos a lege et alegis prsevaricatione liberavit, sic et patres antiquos ab inferno liberavit, ne quis pulet eos per legem salvatos. Et hoc est

praisentia sua3 majestatis. (20) Vel

secundum

litte-

ram
j.

:

Exuens

so carne, principatus et potestates

exemplavit fiducialiter triumphans eos in semetipso.

quod

subdii, et ipse exspoliuns pri)icipalus,-uii'ev-

Nomino
[l

carnis hoc loco morlalitas intciligitur,
ct

nales. El poteslates,

auferendo Abraham,

Isaac et

juxta ilhid, caro

sanfjuis non possidcbitnt regnnrn

ca;teros justos, tradiuvit,

suos, id cst longe ab hoc
dieo, prius confidcntcr,

Dei

Cor. xv).

Perhanc mortalitatem nobis

invidse

regno ad coelos duxit, ipse
id est

potestates duminabant.
Ilac igitur mortalitate

cum magna fiducia, cum spe victoricc, ut Deus homo sine peccato, triiimplinwi, id cst expugnans
illos

Christus in resurrectione

se exuens, dialjolicas potestates qucB per

hanc mor-

in cruce, scilicet

infernales
luila/n. Si

principes,

talitatcm dominabantur dicitur cxemplasse, quia in
seipso capite nostro pricbuitexemplum, quod in loto

quod non est in abscondito, sed

quis enim

perfectionem Ecclesiae respicit, aperte videtur anti-

quus hostis victus. Triumphans, dico in scmetipso oblato, non alio sacrificio. (19) Morte sua quippc uno verissimo sacrificio pro nobis oblato, quidquid culparum, unde nos principatus et potcstates ad luenda supplicia jure dctinebant, cxstinxit. Unde
ergo accepit diabolus exterius potestatem Dominicee carnis occidend«, inde. interior qua nos tenebat
potestas ejus occisaest. Vel ita,ab
illo \oco, Dele^is,

corpore ejus, id cst Ecclesia ex diaboli potestate liberanda, in ultima rcsurrectione complcctitur. (21)
In ipso

quoque vincuntur
ubi

ininiicae

nobis invisibiles
cupiditates.

potestates,

vincuntur invisibiles

Fuso enim sanguine sineculpa,

omnium culparum
:

chirographa deleta sunt, quibus debitores qui in eum credunt a dinbolo antea tenebantur. (22) Unde Qui pro multis effitndetur. Et quia haec omnia in

C Christo

iio!)is

donata sunt, ergo dcinceps nemo vos

etc, quasi dicat

Vobis gentibus condonavit omnia delicta, ipse dico, delens, etiam cliirographum decreti quod erat adversus nos. Decretum Dei fuit
:

jndicet, id cst

quod Adae
et

praecepit, scilicet

:

De

ligno scicntix honi

damnabilcs faciat m cibo aut in potu, non sumpto ritu Juda3orum, aut in parte dici festi, non celcbrata cum lex pr-ccipiat celebrari, id cft ncmo vos damnet, de hoc quod nullam parsurapto vel

mali ne comedas [Gen.ii). IIujus decreti violati

tem

dici

fcsti

observetis, verbi gratia, scilicet aut

chirographum, id est memoriam, delevit Deus quando pcccatum primi parentis por sanguinem
abluit, et
illa

ncomenin'
futurorum,
in figura

aut sabhatorum,
id est alicjua

qux omnia

sunt,

umbra

signa a rc pendenlia, quae
et erat

memoria

erat contraria nobis, sed

ipsam

tulit

de medio

affigens cruci. Vel chirogra-

phum

peccatum Adae, quod quasi cautionem 193 contra nos tcnebat diabolus. Dccretum est sententia omuibus hominibus adversa, qua scilicct dictum est Morte Moriemini (ibid.). Sed illud chidicit
:

rographum Dominus

tulit.

Et hoc

est,

condonavit

nobisomniadelicta.Ipse,dico,delenschirographum quod erat contrarium nobis id est peccatum Ad;e,
cujus

peccatum non observare qu^e priccipiebantur, et unum solum non observatum tunc damnabat. (23) Nunc autem non est pcccatum, quia tunc erant prsecepta, nunc testimonia. Illud enim erat tempus significandi hoc, manifcstandi. P>go ipsa Scriptura quae tunc fuit exactrix operum. significantium, nunc testis est q rcrum significatarum et qua? tunc observabatur ad
futurorum tunc ficbant,
; :

eramus. Chirographum dico, decretiquod erat contrarium nobis id est de quo data est sententia cunctis hominibus contraria. Et ipsum chirographum tulit de medio affigcns illud cruci, non solum alia. Nisi hoc ct alia tolleret, non liberaremur a morte, vcl inferno. Dum innoccns occiditur, peccatum crucifigitur,idestmorlifi"atur.Crux enim
rei

pra?nuntiationem,nuncrecitaturadconfirmationem. Ergo non manducare azymum per statutos vii dies,

tcmpore illo peccatum non cst pcccatum sic
;

fuit;
ct

tempore autem
ca?teris.

isto,

de

Tunc enim

pr.Tcepta.nuncautem,tcstimoniaet confirmatio vcritatis. llajc omniafuerunt umbra. Corpus nutcm, id cst vcritas hujus umbra3, cst Christi, id
fucrunt
ista

est ad
isla

non Salvatoris mors
(10)

est,

sed pcccati. Innoccns enim

Christum pcrtinet, qiiia per eum implcta. Vcl oniuia sunt corpus Christi, id est signilicant cor-

August., De Trinitate.

(22) Id.,

Dc baplism. parv.

(20) Id., contra Faust.

(23) Id., contra Faust.

(21) Id.,

De agone Christianorum.

277
pus
Chrisli, vel

COLLEGTANKA

IN F.PIST.

1».

PAn.L—
A

IN EP.
iit

AD COLOSS.

27R

quod sumpsit de Viigino.vel quod

»iUihlo,[d cst

Ju(l;Li

qui inuiulovivunt.otnon Dio,

est Ecclos^ia. Et quia sunt uinbra.

(/(nrr«?7/.<,servanda logalia.Dccornitis dico,diccnles
in Inialii aliis, ista

VKns.
«
<<

l.S-23.

"Nenio vos soducal volcns

ne tetigeritis,

etc.

Vel

ita,

si

orgo.

« niiiilate et roligionc

angcioruni quaa non vidit, ambulans frustra indatus sensu carnis sua% cl non lenens caput ex quo totemcorpus pcr ne.\us
conjunctiones submini?trafum
et

Elomenta dicit croaturas luijus mundi,quasi dicat: Quia Christus omnia dclicfa delevit, ergo per hoc quod vos estis cum Christo,idcst quiafidcmChristi
accopislis,

« et

conslructum

mortui

estis, id cst

cx toto separati a

« crescil in
«

augmentum

Dri.

Si

crgo mortui eslis

poccato, et ab elcmenfis mundi,id est ab
porstitione ct abstincntia crcaturarum

omni

su-

cum

Chri^to ab elementis hujus mundi.quid ad-

mundi.
id est

« «

huc tanquam viventes mundo decernitis INe tctigcrilis.ncque gustaveritis, neque confrectavcri:

Vel

ita
;

potest accipi, ut sit

cum
:

Christo,

sicut
cstis a

Christus

« tis «
'

qu.T sunt oninia in infei'itu ipso usu sccun

peccato, et

scnsus ab elcmcntis

Si, inquit

mortui

cum

Christo,

id est sicut

dum

pr.Tcepta ct doctrinas hominum, qUiT sunt ralionem quidem habentia sapientia? in suporsti-

Christus, quid adhuc tanquam viventes mundo deccrnitis, a quibusdam superstitiose abstinendum
!

" tione et «

humilitatc, et

nonadparcendum

corpori,
T.

honore aliquo ad saturitatem carhis. » Ncnio vos seducal voleiis, id est amans snadere vobis ca (ju.t non vidit, id est quaj non inloUoxif, scilicet logis ca;remonias,quarum rationem ignomt.

non

in

Seducat, dico iu humilitale

et

religione anijeloruiii,
et

quia vidcntur quasi nuntii Dei per spcciom

hu-

hoc faciebatis, cur [Ambrosius.] Deccrnitis dico, diccntes, ista nc lctigcritis, ut cadavcr, vel locum iu quo sodcrit mulier menstruata neque gustaveritis, ut porcum,vcl pisces non habentes scjuamas; negue contrectaveritis, quoddim studio, et dclcctatioue, quasi dicat non dcbelis hoc decerquia
si

piius

dum

eratis igniri

voritale prop.ilata

idem

facilis ?

;

militalem rehgionis. Et hrer sunt quibus possunt

ncre. QUcV oinnia sunt ducentia in interitum, id est

homines

facile seduci. Et ille qui

hoc

facit, est

am-

ducunt

in

mortcm

;

m

ipso usu,id

estsiquis utatur

bulans fruslra, quiaquidquid agit perdit, quia sine

eis judaice, ut

ab his abstineat,iHis utatur,credous

Christo rectore est.Ipsc dico, inflatus, id est super-

inde Justificari. Ista dicojam existcntia, sccunduni

bus

setjsu

non

rationis, sed

ca^^nis su,t, id est

son-

prarepfa

non intelligit aliud quod scnsualilas capit. Unde erubescendum est, non tumcndum. Et est, non tencns Christum veritate et gratia plenum omuium Scripturarunr., caput, contra quod dicunt quilcgcm pr.iMJicant. 7!<o,capitc, id est de cujus
sualitatis,quia
/,'.?•

ct doctrinas hominam, non Dci. Postquam enim Veritas venit,Jam non pra3cipit Deusha^cser-

vari, sed Pharisa^i et auctoritatc ha^c precipiunt, et

rationibus doccnt. intoritum,

Non ergo ideo dicuntur esse in quod verum sit ea esse mala,sccundum

pleniludine accipienda, toluin corpus,
sia,

id ost

quod a Dco pr.ECcpta sunt;scd idco usus illorum et Ecclc- C cuUura intorimit, quia sunt pra^cepta et doctrinae
fidei,

per ncxus charitatis,

el

per conjunctiones

hominum,non Dei
habeniid ratio^wm,

spei et operum,in quibus ndeles conjuncti sunt, ct
similos, submi-iistratum
e?,\.,

et

constructum. Distinin

guc.et redde singula singulis,Conslructum

unum

Quge siint quid speciem sapientioe, quia pr.Ttonciunt supcrstitionem et humilitatcm. Unde subdit, in superslitionc. Quasi dicat Per hoc h.ibent
exliibila veritate.
id cst

pcr conjuncliones, scilicet
dorper nexus,

quia idcm credunl, ct

specicm sapicntiffi,qniusunt
in rcligionc quic
huiiiilitate, (|uia

in superstitione, id est

eadcm opcrantur.et subministratum,in subservienid est per charitatem sinequa membra non cohiTrcnfiiuin inviccmscrviunt ncc vivunl.

supraniodum
sunl
noii

est,et quia

sunt

in

liumiles se ostendunt qui

scrvant. Et quia
qiiia

illa obad parccndum corpori,

Et sicut crcscit virtutibus

augmcntum

Dci,\d cst

membris. Et hoc, quantum Deus providit.[Amet
;';/

brosius] Vel,

iii augmeutum Dei dicit, quia quasi augctur Deus,hominibus ab erroreredeuntibus,sicut minucbatur deserentibus.Qui enim per errorem deserucrant Deum, minucbant copias divitiaruin

el sunt non in quia dicuntsc non curare de honore konore aliquo, humano.Et quia iion ^un[adsaturitatemcarnis,quiai

dicuut se uon parcerc corpori,

Vel

multasibi subtrahunt,aliosgulososdicunt.[IIieron.] ita, qu.T sunt quidcm hebcntiasapientiaj rationcui.Ha^c icgalia habcnl ralioncm sapionti.x', non in
veritate,scd in superstitione, id est in falsitate quae
est

ejus negando se esse ejus. Cu.Tnvcro redcunt,incrc-

£)

mentum

faciunt Deo, quia ex perditis acquiruntur.

S/ cryrt,vel«?</cm.Hactenus

monuit stantes ne scduillos

mundanam
illa ([uac

superdbundans ubi nullautilifasest,scilicet per sapientiain. Et sunt in humilitate, non
virtus cst, scd sicut ex Gronco intclligitnr,

cercntur a pscudo

;

nunc aggrcditur

qui aliqua

de legc sorvabant, sub incrcpationis forma dehortans cos a h ge, quasi dicat: Vos stantes videte ne soducamini.sed vos alii qui legalia recepistis, dicitc, quare legein servatis ? Et hoc est qu(jd ait Si antc
:

quia mcns scnlit humilia,id ost vilia et tcrrcna, id cst in dilcctione anini.o siint.Etsuntnon ad parcen-

dum

corpori.quia ct
(jui

iii

illis

observationibus multus

lahor cst,

cst inanis. Et

non sunt

in aliiiuoho-

vwrtuicstis,non misera a Chrislo, sod felici morte ah clemcr.tis mnndi, id cst scparati a lcgo, qua? cst
institutio

nore, Dci scilicct

cujus consilium irrituin dicitur,
fides

ncc sanctorum, quoriim

dcsiiuitur.

Et non

puerorurn qui nunulana

petunt, niortui

dico, per hoc

quod

estis

cum

Christo, quid adhuc,
civentes in

suut ad saluritatcm caniis, i\\\];\ niulta cis subtrahunlur. Vcl ifa ;quajsunt quidcmhabentiarationcm
sapiciitiffi,id cst

scilicct vcritatc

nota

ct To.cc\>\.Q.,tanquam

putant sc luibcre rationcm sapien-

279
tise

PKTi;l
qui
illa

LOMBAUDI.

280
vidcatis, tunc ct vos, vobis et aliis

tradunt.Idco quia

illa

traditionc sunt;in

A

Palrc

Dcum

ap-

supGrstitione,id est in simulata religione,quia traditioni

parchilis slnntes

cum

ipso in rjloria.
illa

Attcnde in his

humanae nomen

religionis applicant,ut religio

verbis Apostoli explicari

appclletur,194cumsitsacriiegiuiri,quia quod contraauctorcm est,sacrilegamentc invcn! um est.Simulata ergo ibiestrcligiout videantur veva quce lalsa

duo quae in Evangelio Domiuus ait, Tempus amatorum mundi, diccns, semper esse paratum, tempus vero suum ct suorum mondiim essc paratum.(25jTcmpusauLem gloriae

sunt.Et

illa

traditio vcl religio est in humilitate,quia

nostr*

nondum

venit,quia ubi

nondum

venit aestas,

mentes in tcrra humiliat, ne erigantur ad superna. Lt est non ad parcendum corpori, id e